Санхүүгийн зохицуулах хороо

**Санхүүгийн зохицуулах хороо** (товч. **СЗХ**, англ. *Financial Regulatory Commission of Mongolia*)- Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, санхүүгийн үйлчилгээг зохицуулах, холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах чиг үүрэг бүхий төрийн байгууллага юм. Санхүүгийн зохицуулах хороог анх байгуулахдаа банкнаас бусад санхүүгийн салбарыг хариуцахаар хуульчилж, үүнд нь үнэт цаас, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын зохицуулалт хамрагдаж байсан бол яваандаа зах зээлийн шинэ тутам харилцаанаас шалтгаалан хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас гаргах үйл ажиллагаа, Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хуульд заасан үйл ажиллагаа, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хуульд заасан даатгалын үйл ажиллагаа, Хөдөө аж ахуйн биржийн үйл ажиллагаа зэрэг зохицуулалтын хүрээний шинэ үүргүүдийг хариуцах болжээ. Жил тутам Улсын Их Хуралд ажлаа тайлагнадаг, түүний харъяа байгууллага.

## Түүх
### Үнэт цаасны хороо
Үнэт цаасны тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах, үнэт цаасны зах зээлд оролцогч этгээдийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Их Хурал 1994 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдрийн шийдвэрээр Үнэт цаасны хороо хэмээх байгууллагыг бий болгосон нь өнөөгийн Санхүүгийн зохицуулах хорооны үндэс суурь гэж үздэг. Үнэт цаасны хорооны анхны дарга нь Ж.Ядамсүрэн, гишүүд нь Д.Буянтогтох, Д.Энхжаргал, Б.Гантөмөр, Д.Балдан-Очир нар байв. Нийгэм эдийн засгийн огт ондоо тогтолцоонд шилжсэн Монгол Улсад өмч хувьчлалын явцад цоо шинээр үүссэн үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах, хянах нь нэлээд мэдлэг, туршлага шаардсан ажил байсан тул 1995 онд АНУ-аас мэргэжилтнүүд урьж, 45 хоногийн сургалт, семинар зохион байгуулжээ. Мөн хорооны дарга, гишүүд АНУ-ын Үнэт цаасны зах зээлийн хүрээлэн, Австрийн Вена хот дахь ОУВС-ийн сургалтад оролцов. Улмаар Үнэт цаасны хороо нь Бүртгэл санхүү, хөрөнгө оруулалтын, Зах зээлийн зохицуулалтын, Хяналт шалгалтын, Дотоод ажлын гэсэн дөрвөн хэлтэстэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Үнэт цаасны хороо үйл ажиллагаагаа явуулсан 12 жилийн хугацаанд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламж дахь анхны мөнгөн хөрөнгийн гүйлгээ хийгдэж (1995), Монголын хөрөнгийн биржид анх удаа “ТОП” индекс тооцож, үнэт цаасны хоёрдогч зах зээл нээгдэж (1995), Засгийн газрын бонд анх удаа арилжигдаж (1996), анхны хадгаламж зээлийн хоршоо (1996), анхны банк бус санхүүгийн байгууллага байгуулагджээ. (1999) Мөн 2000 онд гадаадын хөрөнгө оруулалттай анхны брокер дилерийн компани байгуулагдаж, 2001 онд компанийн бондын арилжаа анх удаа явагдаж, 2003 онд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн байгууллага бий болов. Хоршооны тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай, улмаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрхзүйн байдлын тухай хууль батлагджээ. 2006 оны нэгдүгээр сард УИХ-ын тогтоолоор Үнэт цаасны хороог татан буулгав.

### Санхүүгийн зохицуулах хороо
2005 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Их хурлаас Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль, 2006 оны 45 дугаар тогтоолоор Санхүүгийн зохицуулах хорооны дүрмийг тус тус баталснаар Үнэт цаасны хорооны чиг үүргийг өргөтгөж, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын хяналт, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх өөрчлөлт хийжээ. Энэ өөрчлөлтийн хүрээнд “Монгол банк”-наас Банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газраас Даатгалын салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газрыг салган авч, татан буугдсан Үнэт цаасны хорооны орон тоо, цалингийн фондтой нэгтгэн Санхүүгийн зохицуулах хороог мөн оны нэгдүгээр сарын 25-нд байгуулснаар Монгол Улсад банкнаас бусад салбарын нэгдсэн хяналт зохицуулалтын байгууллага бий болов. Хороо байгуулагдсан 2006 онд Монголд 139 ББСБ (нийт актив 69.2 тэрбум төгрөг), 56 ХЗХ (нийт актив 15.5 тэрбум төгрөг), даатгалын 21 компани ажиллаж байжээ.

## Бүтэц
## Үйл ажиллагаа
### 2006-2010 он
Хорооны даргаар Д.Бадраа, орон тооны гишүүнээр Б.Шаравсамбуу, Д.Дүгэржав, орон тооны бус гишүүнээр Н.Ганбямба нарын дөрвөн хүн томилогдов. Мөн Р.Амарсайхан даргатай Хяналтын зөвлөлийг дөрвөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулжээ. Мөн оны гуравдугаар сараас тус хороо хадгаламж зээлийн хоршоо эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгож эхлэв. 2006 оны долоодугаар сард Хорооны даргаар Д.Баярсайханыг  томилжээ. Энэ онуудад Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх тухай, Хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаасны тухай, Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны тухай хуулиуд УИХ-аар батлагдсан бөгөөд СЗХ Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгт (Alliance for Financial Inclusion) гишүүнээр элсэв.  
#### Хөрөнгийн зах зээл
Хөрөнгийн биржийн бүртгэлийг цэгцлэх ажлын хүрээнд 165 ХК-ийн арилжааг зогсоов. Онлайн дансны үйлчилгээ нэвтрэв. Ипотекийн анхдагч зах зээлийг хөрөнгийн зах зээлтэй холбож “МИК бонд”-ыг бүртгэжээ. 2010 оны наймдугаар сард Монгол Улсын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ анх удаа нэг их наяд төгрөгөөс давав.     
#### Даатгалын зах зээл
Олон улсын даатгалын хяналтын байгууллагын гишүүн болов. Даатгалын тухай хуульд заагдсан 21 журам заавар бүхий “Даатгалын багц дүрэм”-ийг баталжээ. Урт хугацааны даатгалын анхны компани байгуулагдав. 2010 онд даатгалын байгууллагуудын дүрмийн сангийн доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв.  
#### Бичил санхүүгийн салбар
Хоршооны тухай хуулийн зарим заалтыг дагаж мөрдөх тухай хууль батлагдсанаар 468 хоршоог татан буулгах бэлтгэл ажлыг эхлүүлэв. ХЗХ-ны гишүүдийн хохирлын 50 хувь болох 36.1 тэрбум төгрөгийг төрөөс олгожээ. Валют солих цэгүүдийн үйл ажиллагааг СЗХ-ны хяналт зохицуулалтын хүрээнд хамруулав. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй банкнаас бусад хуулийн этгээд, иргэдийн гүйцэтгэж буй төлбөр тооцооны хяналтын асуудал СЗХ-ны зохицуулалтын хүрээнд хамрагдах боллоо. “Ядуу иргэдийн санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх” төслийн хүрээнд Японы сангаас 2.5 сая долларын буцалтгүй тусламж олгов.

### 2011-2015 он
Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай, Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай, Малын  индексжүүлсэн даатгалын тухай хууль тус тус батлагдав. УИХ 2014 оны 12 дугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар З.Нарантуяаг томилов. 
#### Хөрөнгийн зах зээл
Монголын үнэт цаасны зах зээлд төлбөр тооцооны MIT шинэ систем нэвтрэв. Монголын хөрөнгийн бирж Английн хөрөнгийн биржтэй “Ажлын мастер гэрээ”-нд гарын үсэг зуржээ. Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй үнэт цаасыг арилжааны А, Б хоёр самбарт хуваав. 
Хөдөө аж ахуйн бирж дээр брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг долоон компанид олгов. Үнэт цаасны зах зээлд кастодианы үйлчилгээ эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг олгов. Засгийн газрын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлийн арилжааг эхлүүлэв. Хувийн хэвшлийн биржийн тогтолцооны үндэс тавигдав. 100 хувь даатгагдсан компанийн бондыг зах зээлд анх удаа гаргав.

#### Даатгалын зах зээл
Зохих тусгай зөвшөөрлийг олгосноор анхны давхар даатгалын компани байгуулагдав. Даатгалын компаниуд хөрөнгө оруулалтын санд хөрөнгө оруулах эрхзүйн орчин бүрдлээ.

#### Бичил санхүүгийн салбар
Зээлийн батлан даалтын сан байгуулагдаж, сангийн дүрмийг батлах, түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад СЗХ зөвшөөрөл олгохоор болов. Бичил бизнесийг дэмжих хөтөлбөрийг ХЗХ-гоор дамжуулан хэрэгжүүлж, 11 тэрбум төгрөгийн зээлийг 101 ХЗХ, 2712 бизнесийн төсөлд олгожээ.

### 2016-
УИХ 2016 оны долоодугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар С.Даваасүрэнг томиллоо.  Хороо бүтцээ шинэчилж, долоон газар, дөрвөн хэлтэс, хоёр алба, нийт 14 удирдлагатай болсноор удирдах албан тушаалтны тоо гурав дахин цөөрөв. Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийг 2025 он хүртэл хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг батлав. ХБНГУ-ын Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллагатай техникийн хамтын ажиллагаа эхлүүлжээ. Хорооны дарга Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдлоо.
#### Хөрөнгийн зах зээл
2017 оны жилийн эцсийн байдлаар Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ 2.1 их наяд төгрөг болов. Монголын анхны хувийн хөрөнгийн бирж нээгдэв.

#### Даатгалын зах зээл
Зах зээл дэх нийт хөрөнгө 251.7 тэрбум, нөхөн төлбөр 32.4 тэрбум, цэвэр ашиг 10.2 тэрбум төгрөг болжээ.

#### Бичил санхүүгийн салбар
Шинээр байгуулагдах ББСБ-уудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг 2.5 тэрбум төгрөг байхаар тогтоов. ББСБ-ын зээлийн хүүг дөрвөн жилийн дараа гэхэд хоёр дахин бага болгох бодлогын зорилтоо зарлав. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 535 ББСБ-ын олгосон зээл 592 тэрбум төгрөгт хүрч, зээлийн хүү 4.2 хувиар бууран 3.4% болжээ.
 
2016 онд ХЗХ-ны нийт актив 100 тэрбум төгрөгөөс давсан нь салбарын хувьд анхны тохиолдол болов. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 290 ХЗХ-ны нийт хөрөнгө 143 тэрбум, хадгаламж 90.9 тэрбум, олгосон зээл 108 тэрбум төгрөгт хүрчээ.

## Үе үеийн удирдлага
## Холбогдох хуулиуд
* Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль
* Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль
* Хадгаламж, зээлийн хоршооны тухай хууль
* Даатгалын тухай хууль
* Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль
* Банк бус санхүүгийн үйл ажиллагааны тухай хууль
* Валютын зохицуулалтын тухай хууль
* Төрийн албаны тухай хууль
* Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль
* Даатгалын мэргэжлийн оролцогчийн тухай хууль
* Аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай хууль
* Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хууль
* Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай хууль
* Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хууль
* Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль
* Хадгаламж зээлийн хоршооны тухай хууль
* Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх тухай хууль
* Жолоочийн даатгалын тухай хууль

## Гадаадын ижил төстэй байгууллагууд
* ОХУ. Төв банк
* БНХАУ. Үнэт цаасны зохицуулалтын хороо
* БНСУ. Санхүүгийн хяналт шалгалтын хороо
* Хонконг. Үнэт цаас, фьючерсийн хороо 
* Япон. Санхүүгийн үйлчилгээний агентлаг 
* БНПУ. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага 
* Казахстан. Санхүүгийн байгууллага, зах зээлийг хянан зохицуулах агентлаг 
* ХБНГУ. Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллага

## Гишүүнээр нь элссэн олон улсын байгууллагууд
* Санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэг. (Alliance for Financial Inclusion)
* Үнэт цаасны хороодын олон улсын байгууллага. (International Organisation of Securities Commissions)
* Олон улсын даатгалын зохицуулагчдын холбоо. (The International Association of Insurance Supervisors)
* Хүртээмжтэй даатгалын чиглэлээр мэдлэг, мэдээлэл солилцох чуулган. (Mutual Exchange Forum on Inclusive Insurance)

## Сонирхолтой баримтууд
* СЗХ нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Иргэний танхимд ажлаа танилцуулсан төрийн анхны байгууллага юм. (2017 он)

## Цахим холбоос 
* www.frc.mn

## Эх сурвалж
Ангилал:Монголын татварын эрх зүй
Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага
байгууллага