open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аньтун

**Аньтун** (хятадаар: 安童, пиньинь: Ān tóng, перс хэл: انتون نويان, Antūn Nūyān) буюу **Хантум** (هنتون نويان, Hantum nuyan)  (1245–1293) нь Монголын Юань улсын эхэн үеийн улс төрийн зүтгэлтэн. Аньтун нь Чингис хааны хөлөг баатар жалайрын гоо ван Мухулай ноёны омбол Баатар ноёны ахмад хөвүүн байсан тул Хубилай хааны эхэн үед төвлөн засах яамны баруун гарын чинсангийн тушаалд томилогдоход нөлөөлсөн. 

## Намтар 
Аньтун нь бага наснаас монгол, хятад бичиг, номонд суралцаж, бага наснаас Хубилайн хишигтэн цэрэгт элсэж, 1257 онд зуутын дарга болж, 1260 онд 16 настайдаа хишигтэн цэргийн мянгатын ноён болжээ. 1265 онд 21 настайдаа төвлөн засах яамны баруун гарын чинсан болсон. 1275 онд хааны зарлигаар Цагаадайн улсын зүүн хэсэг, Өгэдэй хааны хуучин өмч нутгийг багтаасан шинэ улс байгуулсан Хайду ханыг номхотгохоор умардыг төвшитгөгч ван Номуханы хамтаар монгол, хятад цэрэг захиран Шандугаас хөдлөн Хархорум төвтэй уугуул монгол нутагт ирээд, 1276 онд барууншлах замдаа түүний удирдаж байсан цэрэгт багтаж явсан Мөнх хааны хөвүүд, Аригбуха хааны хөвүүд нарын алтан ургийн хан хөвүүд тэргүүтэй ноёд бослого гаргаж, Аньтун чинсан, Номухан ван нарыг баривчлан Хайду ханд илгээн, Хубилай хааны эсрэг хамтран байлдах санал тавьсан. Хайду хан баригдаж ирсэн хан хөвүүн, ноёдыг хүлээн авчсан ч, бослого гаргасан хан хөвүүдийн саналаас татгалзсан байдаг.  Хайду хан Аньтуныг өөртөө үлдээж, Номухан хан хөвүүнийг Зүчийн улсын Мөнхтөмөр ханд илгээн, Хубилай хаантай шууд тулалдахаас зайлсхийж, цаг хожихыг эрэлхийлжээ. Олзлогдсон хан хөвүүн, ноёдыг буцаан суллах гэрээ хэлэлцээр удаан үргэлжилсээр 1284 онд Тодмөнх хан, Хайду хан нар буулт хийж, тэднийг Юань улсад нь буцаан илгээжээ.      

Аньтуныг Юань улсад очсоны дараа Хубилай хааны дэргэд хишигтэн цэргийн албаа гүйцэтгэж байв. 1287 онд Хубилай хааны зарлигаар түүнийг эрхин сайдын яамны чинсан буюу тэргүүн сайдаар томилж, 3 жилийн дараа тус яамыг татан буулгаж, төвлөн засах яамыг дахин байгуулснаа Аньтуныг сайдын суудлаас огцоруулсан. Түүнийг буцан ирсний дараа хааны ордны ноёд ихэсийн дунд Хайду ханы тагнуул байх болзошгүй гэж хардах сэрдэх зэргээр багагүй төвөг удаж байсан. 1293 оны 2 сарын 26 нд өвчнөөр 49 насандаа нас барсан. Хожим нь 1303 онд Өлзийт хааны зарлигаар түүний гавьяа зүтгэлийг нэхэн дурсаж, тайш (太师), кайфу итун санси (开府仪同三司), дээд улсын түшээ (上柱国), дунпин ван (东平王) цолыг нэхэн олгож, дурсгалын хөшөө босгожээ.  

## Гэр бүл 
* Өндөр өвөө: Мухулай гоо ван
* Өвөө: Булу гоо ван
* Эцэг: Баатар ноён
* Эх: Хонгирадын Анчин ноёны охин, Чаби хатны эгч. 
* Хөвүүн: Удудай (兀都帶) (1272-1302) гэх ганц хөвүүнтэй. Удутай нь Байжу хэмээх ганц хөвүүнтэй.

## Эшлэл 
Ангилал:1293 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын жанжин
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Монгол үндэстэн
Ангилал:1245 онд төрсөн
Всеволод Радченко

**Всеволод Радченко** (орос. Всеволод Кузьмич Радченко. 1925 оны 11-р сарын 3-нд төрсөн- 2000 он орчим нас барсан) -ЗХУ-ын Гадаад тагнуулын албаны хошууч генерал. 
Хууль зүйн ухааны дэд эрдэмтэн. (1972 он).

## Намтар 
1950 онд Гадаад хэлний дээд сургууль франц хэлээр төгссөн. 

1951 оноос Улсыг аюулаас хамгаалах байгууллагад элссэн. ЗХУ-ын Улсыг аюулаас хамгаалах яамны №101 сургуульд сурч 1952 онд төгсөөд ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас Хамгаалах Яамны  (УАХЯ) Хил хамгаалах ерөнхий газрын 3-р газрын 1-р хэлтэст ажилласан байна.  1954 онд Франц, Швейцар руу богино хугацааны томилолтоор явж байсан, 1955 онд Франц руу урт хугацааны томилолт ав Парист ажиллаж байсан. 1959 онд эх орондоо ирээд УАХЯ-ны «Д» хэлтэст, дараа нь сөрөх тагнуулын албанд ажилласан байна. 

* Швейцарын Женев дахь УАХХ-ны төлөөлөгчийн газрын дэд тэргүүн. (1972 –1976 онд);
* ЗХУ-ын УАХХ-ны «К» Газрын орлогч дарга (1976-1983 онд);
* Монгол улсын НАХЯ-ны дэргэдэх ЗХУ-ын УАХХ-ны төлөөлөгч (1983-1987 онд);
* ЗХУ-ын УАХХ-ны 1-р газрын даргын ахлах зөвлөх (1987 – 1991 онд);
* 1991 онд цэргийн чөлөөнд гарсан. 

## В.Радченко Монголд 
Монголд 1983-1987 онуудад албан ёсоор томилогдон ажилласан. Энэ хугацаанд тэрээр Монголын дотоод хэрэгт шууд оролцож төрийн удирдлагад байсан Ю.Цэдэнбалыг огцруулж оронд нь Ж.Батмөнхийг томилох ажиллагааг гардан зохион байгуулсан хүний нэг. Энэ тухай өөрийн "Гол мэргэжил-тагнуулч " номондоо бичиж үлдээжээ. Түүний энэхүү номыг Ц.Гомбосүрэн орчуулж монголчуудын хүртээл болгосон байна.

Ангилал:1925 онд төрсөн
Ангилал:2000 онд өнгөрсөн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:ЗХУ-ын тагнуулын албаны хүн
Ангилал:20-р зууны тагнуулч
Ангилал:БНМАУ-ын улс төр
Статистик мэдээллийн төв

## Эрүүл мэндийн статистик мэдээллийн төв 
Анх Эрүүл мэндийн тооцоолох машинт станц гэх Эрүүл мэндийн статистикийн мэдээллийн төвийн анхны нэгж  Эрүүл мэндийг хамгаалах яамны бүрдэлдэхүүнд үүссэн. 1970 оноос эхлэн ДЭМБ тусламжтайгаар Чехославакийн Аритма маркийн 6 ширхэг цахилгаан тооцоолон бодох  техник суурилуулж анхан шатны маягтыг шифрлэн боловсруулах ажлыг гүйцэтгэх 

## Төвийн удирдах дарга нар 
## Програм хангамжийн хөгжил 
**1994 оноос өмнө** DBASE III програмыг ашиглан ажиллуулах кодыг ашиглан эрүүл мэндийн статистикийн мэдээллийн оруулах, боловсруулах үйл ажиллагааг явуулдаг байжээ. Жилийн эцсийн тайлангийн боловсруулах програм хангамж тасралтгүй 72 - 200 цаг орчим ажиллаж тайланг нэгтгэн дүгнэж байжээ.

**1994 - 2001** онд MNSYS програмыг Програм зохиогч Т.Намхайнямбуу хөгжүүлж, Монгол улсын эрүүл мэндийн салбарт анхны програмтай болсон. Уг програм нь өвчлөл, нас баралт, төрөлт, хөдөлмөрийн чадвар түр алдалтыг мэдээлэх картыг компьютерт шивж оруулах, боловсруулах зориулалттай байсан. Мөн жилийн эцсийн тайлангийн боловсруулах програм хангамжийг хөгжүүлж 1 цагийн дотор боловсруулах хүчин чадалтай програм хангамжийг боловсруулж байсан.

**2001** онд **MedInfo** нэртэй програм хангамжийг Т.Намхайнямбуу хөгжүүлж Эрүүл мэндийн салбарын хэмжээнд тарааж байсан. Уг програм хангамж MS-DOS үйлдлийн системд ажиллахаар хийгдсэн ба DBASE III мэдээллийн баазад өгөгдлийг хадгалдаг байсан.

**2006** онд **H-Info** нэртэй програм хангамжийг бүх аймаг, нийслэлийн ЭМГ болон нэгдсэн эмнэлэг, төрөлжсөн, нарийн мэргэжлийн эмнэлгүүдэд хэрэглэж эхэлсэн. Нийт 150 орчим байгууллагад хэрэглэдэг байснаас улсын тайлан мэдээг 1  сар хүрэхгүй хугацаанд нэгтгэж гарах боломжтой болжээ.

**2008** онд **H-Info v2** хувилбарыг Т.Намхайнямбуу удирдан Microsoft Windows орчны програм хангамж болгон сайжруулж, бүх сум, өрхийн түвшинд ашиглах боломжтой болгож сайжруулан хөгжүүлсэн. Эмнэлгийн ажилтангуудад сургалтыг тасралтгүй 3 жилийн хугацаанд явуулж 700  орчим эмч, сувилагчийг сургасан байдаг.

**2012** оноос **H-Info v3** хувилбарыг ДЭМБ -ын санхүүжилттэйгээр хөгжүүлж, эрүүл мэндийн салбарын байгууллага бүр мэдээллийг өөрсдөө шивж оруулах боломжийг бүрдүүлж чадсан. Өнөөг хүртэл системийг ашиглаж байна. 

## Мөн үзэх
* Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)

## Эх сурвалжууд
Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн бодлого
Ангилал:Монголын төрийн байгууллага
ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хорооны Монгол дахь төлөөлөгчийн газрын тэргүүн нар

**ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалах хорооны албан ёсоор БНМАУ-д сууж байсан төлөөлөгчийн газрын тэргүүн нар.** 

1. АНДРЕЕВ Петр Ефимович (1954 оны 3 сар – 1955 оны 5 сар), ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалахын хурандаа;

2. ХАРИТОНОВ Михаил Петрович (1956 оны 1 сар–1959 оны 4 сар), ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалахын хурандаа;

3. ДОБРЫНИН Георгий Прокопьевич (1959 оны 4 сар–1962 оны 1 сар), ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалахын дэслэгч генерал;

4. НИКУЛКИН Яков Прокопьевич (1962 оны 1 сар –1968 оны 8 сар), ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалахын хошууч генерал;

5. ПАСТУХОВ Федор Сергеевич (1971–1977), хурандаа, 1974 оны 5 сараас ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалахын хошууч генерал хүртсэн; 

6. ЛИТВИНОВ Н. (1977–1983), ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалахын хошууч генерал;

7. РАДЧЕНКО Всеволод Кузьмич (1983–1987), ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалахын хошууч генерал;

8. СОЦКОВ Лев Филиппович (1987 – 1991) ЗХУ-ын Гадаад тагнуулын байгууллагын хошууч генерал.

Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа‎
Жээнбек Кулубаев

**Жээнбек Молдоканович Кулубаев** (1963 оны 4-р сарын 5-нд төрсөн) — Киргизийн  улс төрийн зүтгэлтэн, дипломат, 2022 оны 4-р сарын 29-нд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Гадаад хэргийн сайдаар томилогдсон.

## Намтар 
ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Киргиз улсын Ысыккөл мужийн Чырпыкты тосгонд 1963 онд төрсөн.

ЗХУ-ын нийслэл Москва хотын цэргийн дээд сургууль, БНХАУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын дээд сургууль тус тус төгссөн. Орос, англи, хятад хэлний мэдлэгтэй. Гэргий, хоёр хүүхэдтэй.

* 1992-1996  онд Киргизийн ГХЯ-ны Ази, Номхон далайн хэлтсийн 2-р, 3-р нарийн бичгийн дарга, зөвлөх;
* 1996-1998 онд ГХЯ-ны Дорнодын газрын дарга;
* 1998-2001 онд БНХАУ дахь Киргизийн ЭСЯ-ны зөвлөх;
* 2001-2003 онд Киргизийн ГХЯ-ны Дорнодын газрын дарга,
* 2003-2004 онд Киргизийн Гадаад хэргийн яамны орлогч сайд;
* 2004-2007 онд Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын (ШХАБ) нарийн бичгийн газрын гүйцэтгэх захирлын орлогч;
* 2007-2009 онд Малайз дахь Элчин сайд;
* 2009-2013 онд БНХАУ-д суугаа Элчин сайд;
* 2010-2013 онд Монгол болон Сингапурт хавсран суугаа Элчин сайд;
* 2013-2016 онд Киргизийн ГХЯ-ны Дорнодын орнуудын газрын захирал.
* 2016-2018 онд Киргизийн ГХЯ-ны Улс төрийн 4-р газрын захирал.
* 2018-2021 онд Казахстан дахь Элчин сайд;
* 2021 оны 8-р сараас 2022 оны 4-р сар хүртэл Киргизийн Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Гадаад бодлогын хэлтсийн эрхлэгч. 
* 2022 оны 4-р сарын 22-ноос Гадаад хэргийн сайдыг орлон гүйцэтгэгч, 4-р сарын 29-нөөс Бүгд Найрамдах Киргиз улсын Гадаад хэргийн сайд.

## Эшлэл
Ангилал:1963 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Киргизүүд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Киргизийн дипломатч
Ангилал:Киргизийн сайд
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Баавгай болохсон

«**Баавгай болохсон**» — 2023 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн, нэгэн гэр бүлийн сонирхолтой түүхийг харуулсан уянгын уран сайхны кино. Уг кино нь Каннын кино наадамд танилцуулагдсан Монголын анхны кино юм.  

## Үйл явдал
Өлзий хүү Улаанбаатар хотын гэр хороололд ээж, дүү нарын хамт амьдардаг. Хүү физикийн олон улсын олимпиадад оролцож түрүүлж тэтгэлэг авахыг зорино. Гэтэл энэ үед түүний ээж Өлзийг 2 дүүтэй нь өвлийн хүйтэнд орхиод хөдөө ажиллахаар явдаг. Өлзий хэрхэн хүнд нөхцөлийг давж тулгарсан бэрхшээлийг даван туулж буйг харуулна.

## Жүжигчид
* 2 дүүгийн ах Өлзий - Үүрцайхын Батцоож
* Тунгаа - Цэндийн Номинжигүүр 
* Эрхэмээ - Батсайханы Төгөлдөр
* Ээж - Сандагдоржийн Ганчимэг

## Гаднын холбоос
*
*Киноны трэйлэр

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Арц

**Арц**-(латин нэр: *Juniperus sabina)- бутлаг ургамал.*

Арц нь Агарууны (Cupressaceae) овогт хамаарах 60-аад зүйл ургамал тархсан байдаг. Эдгээрийг 50 сая жилийн өмнө үүссэн гэж үздэг. Дулаан оронд 30 метр орчим өндөр ургах мод ч бий. Харин манай оронд сөөг хэлбэрийн **хонин арц** (Juniperus sabina), **дагуур арц** (Juniperus dahurica), **хуурамч хонин арц**  (Juniperus peudossabinа), **ямаан арц** (Juniperus sibirica) гэсэн дөрвөн зүйл голдуу Хангай, Хэнтий, Хөвсгөл, Алтай, Говь-Алтай зэрэг уулархаг нутгийн өндөр уулсаар тархан ургадаг.

Арц нь эфирийн тос бүхий анхилам үнэр ялгаруулан орчноо ариутган байдаг амьд байгалийг ариутгагч юм. Мөн цөөнгүй тооны эмийн найрлагад ордог гайхамшигт ургамал учраас монголчууд эрт цагаас ашиглаж ирсэн байна. Өндөр ууланд тархсан нь эфирийн тосны агууламж илүү учраас бусад ургамлаас үнэр илүү байдгаас голдуу ариутгал, утлагад ашигладаг. Ялангуяа хонин арцыг хэрэглэх нь илүүтэй.

**Таних шинж:** Арц нь 1-3 метр өндөртэй мөнх ногоон бутлаг ургамал юм. Мөнх ногоон шилмүүст сөөг, шилмүүс нь зүү шиг шовх, анхилуун үнэртэй, мойл мэт жимсгэнэтэй, эмэнд ордог. Манай оронд дөрвөн зүйл(хонин арц, дагуур арц, ямаан арц, хуурамч арц)-ийн арц ургадаг.

Арцыг түүний шилмүүс, мөчир үр, үндэс зэрэг олон шинжээр ялгана. Хонин арцны шилмүүс хайрсархуу, найлзуур буюу залуу мөчир дээр нь бие биеэ нягт дэрлэн байрласан эсвэл найлзуурын зарим хэсэг нь зуурхуу нарийхан, бүх шилмүүс нь хайрсархуу боргоцой жимсгэнэ дотроо хоёроос зургаан ширхэг үртэй байдаг. Харин ямаан арцны бүх шилмүүс нь зуурхуу гурваараа тойрч байрласан байдаг байх жишээтэй.

**Ургах орчин:** Манай орны ойт хээр, шинэс, хушин ой, нуранги хад, асгатай ууланд ургадаг.

БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Хөх хот, тус улсын Бээжин, Нанчон зэрэг олон газар арцыг үржүүлж хот сууриныхаа чимэглэлд тарьсан байдаг.

Монголчууд эртнээс анхилуун үнэрт арцыг хатааж ахуйн хэрэгцээнд сүүлд шашны зан үйлд уугиулж ашиглах болсон.   

Ангилал:Агарууны овог
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Эмийн ургамал
Ангилал:Ургамал
Ицхак Рабин

**Ицхак Рабин** (иврит. ‏יצחק רבין (; англи. Yitzhak Rabin, 1922 оны 3-р сарын 1-нд Палестины Иерусалим хотод төрсөн, -1995 оны 11-р сарын 4-нд Израил улсын нийслэл Тель-Авив хотод нас барсан) -израилийн улс төр, цэргийн зүтгэлтэн.  Израил улсын 5 дахь болон 11 дахь Ерөнхий сайд (1974-1977, 1992-1995) байсан. 1994 онд Нобелийн Энхтайваны шагнал хүртсэн.

## Намтар 
Ицхак Рабины эцэг нь 1886 онд Оросын эзэнт улсын Киев хотоос холгүй төрсөн Нехемия Рабичев гэж хүн байсан. Нехеми Рабичeв 18 нас хүрээд АНУ руу ажил хийж мөнгө олохоор явжээ. АНУ-д сионист ажилчны  «Поалей Цион» нэртэй хөдөлгөөнд нэгдэж Рабичев овогоо иврит Рабин болгон өөрчилжээ. 1917 онд тэрээр Палестин руу явж Британий засаг захиргааны байгуулсан "еврей легион"-д элссэн байна. 

Ицхакийн эх нь Оросын эзэнт гүрний Могилёв хотод (өнөөгийн Белорусь) төрсөн Роза Каган. Эх Роза нь еврей Исаак Каганы гэр бүлд төржээ.

Түүний эх Роза Каган, эцэг Нехемия Рабин нар Хайфа хотод танилцаж тэндээ гэрлэж хүү Ицхак, охин Рахель нарыг төрүүлжээ.

Ицхак Рабин 1974 онд Ерөнхий сайд болж Израилийн иргэн хүн хилийн чанадад данс эзэмшиж болохгүй гэсэн хатуу хуулийг зөрчсөн хэрэгт эхнэрийн хамт холбогдон, 1977 онд засгийн эрхээс буужээ. Энэ явдал тухайн цагтаа ихээхэн дуулиан дэгдээж, Израилийн Сангийн сайд Иегошуа Рабиновичийн тодорхойлсноор тус улсын түүхэн дэх хамгийн том улс төрийн хямрал болсон байна.

Ицхак Рабин олон жил нам гүм байсны эцэст гэнэт эргэн ирсэн агаад Израиль, Палестиний хооронд энхийн гэрээ байгуулна гэсэн амлалт өгч 1984 онд Батлан хамгаалахын сайд, 1992 онд Ерөнхий сайдаар томилогджээ. Харамсалтай нь тэрбээр гурван жилийн дараа иедуйн шашинт хэт үзэлтнүүдийн гарт амиа алдсан байна.

Ангилал:1922 онд төрсөн
Ангилал:1995 онд өнгөрсөн
Ангилал:Израилчууд
Ангилал:Иерусалимын хүн
Ангилал:Тел-Авивын хүн
Ангилал:Израилын ерөнхий сайд
Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Израилын боловсролын сайд
Ангилал:Израилын дотоод хэргийн сайд
Ангилал:Израилын намын дарга
Ангилал:Израилын нийгмийн халамжийн сайд
Ангилал:Израилын харилцааны сайд
Ангилал:Израилын шашны сайд
Ангилал:Израилын эрүүл мэндийн сайд
Ангилал:Кнессетийн гишүүн
Ангилал:Израилын элчин сайд
Ангилал:АНУ дахь элчин сайд
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Авода Намын гишүүн
Ангилал:Аллагын хохирогч
Ангилал:Зургаан өдрийн дайны хүн
Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн
Ангилал:Палестины дайны хүн
Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч
Ангилал:Хаганын хүн
Ангилал:Бар-Иланы Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Иерусалимын еврейн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Хайфа Их Сургуулийн хүндэт доктор
Туркийн өөрчлөлтийн нам

Туркийн Өөрчлөлтийн нам нь 2020 оны 12-р сарын 17-нд Мустафа Сарыгүлийн удирдлаган дор байгуулагдсан, Турк улсад үйл ажиллагаа явуулдаг улс төрийн нам юм. Намын дүрмийн дагуу албан ёсны товчлол нь "TDP". Түүний бэлгэдэл нь Фрак, Анатолийг бэлгэддэг хоёр зүрх, хоёр тивийг холбосон одноос бүрдэнэ. Түүний дарга нь Мустафа Сарыгул юм.

## Ерөнхий ерөнхийлөгчид 
## Сонгууль 
2022 онд Чанкыри хотын Орта дүүргийн Додурга хотын даргын сонгуульд Туркийн өөрчлөлтийн нам оролцож, Туркийн Өөрчлөлтийн намаас Камил Эрдогду 1411 сонгогчтойгоор тус хотын долоо дахь нам болов. 2023 оны 3-р сарын 6-нд Туркийн Өөрчлөлтийн намын дарга Мустафа Сарыгүл СӨХ-ны дарга Кемал Кылычдароглугийн нэр дэвшихийг дэмжиж байгаагаа мэдэгдэв. Шилжилтийн үеийн хамгийн тохиромжтой нэр дэвшигч бол Кылычдароглу гэж хэлсэн Сарыгүл, 'Тэр бол амбицаас ангид, ардчилсан удирдагч' гэжээ.https://www.aa.com.tr/tr/gundem/dodurgadaki-belediye-baskanligi-seciminin-kesin-sonuclari-aciklandi-/2631355 https://web.archive.org/web/20230307015834/https://onedio.com/haber/sarigul-kilicdaroglu-nu-destekledigini-acikladi-1132373

Ангилал:2020 онд байгуулагдсан
Ангилал:Социал демократ нам
Ангилал:Туркийн улс төр
2023 оны Туркийн ерөнхийлөгчийн сонгууль

**Туркийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль** 2023 оны тавдугаар сард хоёр үе шаттайгаар явагдсан. 2023 оны бүх нийтийн сонгуулийн хүрээнд мөн өдөр болсон УИХ буюу парламентын сонгуультай хамт тавдугаар сарын 14-нд эхний шат явагдсан. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёр дахь шатны санал хураалт тавдугаар сарын 28-нд болсон. Үүний үр дүнд Режеп Тайип Эрдоган ялалт байгуулж, дараагийн таван жилийн хугацаанд тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Турк дотор 60.9 сая, хилийн чанадад 3.2 сая хүн нийт 64 сая хүн санал өгөх эрхтэй байсан гэсэн тооцоо байсан. 

Эхний шатанд одоогийн Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоган (49.52 хувийн санал авсан) олонхын санал (шаардлагатай 50%) авч чадаагүй тул 5-р сарын 28-нд түүнийг болон Кемал Кылычдароглу (44.88 хувийн санал) нарын хооронд хоёр дахь шатны санал хураалт явуулав. Энэ Түркийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь хоёр үе шаттайгаар явагдсан Ерөнхийлөгчийн анхны сонгууль болсон гэдгээрээ онцлогтой.

Ангилал:Ерөнхийлөгчийн сонгууль
Ангилал:Турк дахь үйл явдал
Ангилал:Туркийн улс төр
Ангилал:2023 он
Тас (Жалайр)

**Тас** (1211 - 1239) нь Их Монгол Улсын жалайр аймгийн мянгатын ноён, улсын ван Булугийн ахмад хөвүүн. 1228 онд улсын ван цол, хятад дахь монгол цэргийн ерөнхий захирагчаар томилогдсон. Өгэдэй хааны зарлигаар Лүжоу хотыг эзлэхээр довтолсон ч, Алтан улсын сахигч жанжин Ила Пуад ялагдсан. 1230 онд Өгэдэй хааныг дагаж Тунгуан боомтыг довтлов. 1232 онд Санфэн уулын тулалдаанд Толуй, Сүбээдэй нарын хамтаар 40,000 цэргээр Алтан улсын Вангин Хада, Ила Пүа нарын удирдсан 150,000 цэргийн хүчтэй тулалдаж ялав. Тус жилдээ Худухугийн хамтаар Хэнань мужийн Пижоу руу довтлон эзлэв. 1233 онд хан хөвүүн Гүюгийн хамтаар Ляодун, Манжуурт төвлөрч байсан Пусянь Ваннугийн эсрэг довтлон, түвшитгэв. 1234 онд Алтан улсыг мөхөөсний дараа хан хөвүүн Хүчүгийн хамтаар Сүн улс руу довтлов. 1235 онд Заоян, Инжоу зэрэг хотыг довтлон эзлэв. 1236 онд Өгэдэй хааны зарлигаар Дунпин чөлгөөний 39,000 өрхийг соёрхол болгон хүртээв. 1237 онд Гуанжоу хотыг эзлэв. 1238 онд Бэйшягуаныг байлдан зэлэв. 1239 онд Шижин хотод 28 настайдаа нас барав. 

## Үр хойчис 
* Мухулай гоо ван
** Булу гоо ван
*** **Тас гоо ван**
**** Худуху
***** Худутөмөр
****** Баогэ
******* Даотун

## Эшлэл 
Ангилал:1211 онд төрсөн
Ангилал:1239 онд өнгөрсөн
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Жалайр аймаг
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Сугунчаг

**Сугунчаг** (?-1251?) нь Их Монгол Улсын дөрөв дэх үеийн улсын ван юм. Тэрбээр жалайр аймгаас жат овгоос гаралтай Мухулайн хөвүүн Булугийн хоёр дахь хөвүүн. Түүний нэрийг Юань улсын сударт 速渾察 (sùhúnchá) хэмээн тэмдэглэжээ. 

Сугунчаг нь го ван болохоос өмнө Өгэдэй хааны үед Алтан улсын эсрэг дайнд зүтгэхдээ, Фэншян фу, Тунгуан боомтыг эзлэх тулаанд оролцож байсан. Алтан улсыг мөхөөсний дараа хан хөвүүн Хүчүгийн удирдлаган доор Сун улсын Заоян, Инжоу зэрэг хот балгадыг байлдан эзлэсэн. 1239 онд го ван Тас хорин найман насандаа нас барсны дараа ахынх нь хөвүүд балчир байсан тул Сугунчаг ноёныг дараагийн го вангаар өргөмжилж, Жунду хотоор төвлөрсөн монголын жалайр, хонгирад, ихирэс, уруд, мангуд гэх таван түшээ аймаг, хятад цэргийн ерөнхий захирагчаар томилогдсон. Юань улсын сударт өгүүлснээр түүний шагнах шийтгэх нь хатуу чанга, хууль ёсыг чанга баримтлах тул хэрэг зөрчил гаргах хүн үгүй гэжээ. Тэрбээр Мөнх хааны засаглалын эхэн үед нас нөгчсөн бололтой. 

## Үр хойчис 
Тэрбээр Хурумши, Наян, Сянвэй, Саман гэх дөрвөн хөвүүнтэй байснаас түүний го ван цолыг ууган хөвүүн Хурумши залгамжилсан ч, Мөнх хааны үед хятад дахь монгол хятад цэргийн ерөнхий захирагчийн эрх мэдлээ алдаж, зөвхөн түмтийн ноёны хэмжээнд нөлөө нь буурсан. 1257-1259 онд Сүн улсыг дайлахад цэрэг удирдан оролцсон. Удаах хөвүүн Наянг Мөнх хаан го ван болгохыг хүссэн ч, өөрөө татгалзан, ахдаа найр тавьсан. Хожим нь Хубилай хааны цэргийн албанд зүтгэж байсан. Гутгаар хөвүүн Сянвэй нь Хубилайг хаан болох үйлсэд зүтгэж, өмнөд Сун улсыг эзлэх дайн таван түшээ аймгийн цэргийг удирдаж, дараа нь зарга шийтгэх яамны сайдын албан тушаалыг хашиж байсан. Харин отгон хөвүүний тухай мэдээлэл хомс.       

## Эшлэл 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Жалайр аймаг
Хурумши

**Хурумши** (хятадаар: 忽林池, пиньинь: Hū lín chí) нь Их Монгол Улсын Мөнх хааны үеийн хятад дахь монгол, хятад цэргийн их жанжин, улсын ван. Тэрбээр Жалайр аймгийн жад овгийн Мухулай вангийн ач хөвүүн Сугунчаг гоо вангийн ахмад хөвүүн.  

Мөнх хааны үед Сугунчаг ван нас барсны дараа дэд хөвүүн Наяныг улсын ван болгох гэхэд Наян нь татгалзахад, Мөнх хаан өгүүлсэн нь: "Чиний ах сул дорой биетэй тул энэ үүргийг даахгүй болуузай, чамаар ван цолыг залгамжлуулая" гэсээр атал уйлан хайлан эсэргүүцэн ахдаа найр тавьсан тул эцэстээ Хурумшид улсын ван цол, хятад дахь монгол, хятад цэргийн их жанжингийн албан тушаалыг залгамжлуулсан хэдий ч, удалгүй хятад дахь монгол хятад цэргийн ерөнхий жанжны эрх мэдлийг хураан авсан. 1257 онд их хааныг дагаж, Сүн улсыг дайлах аянд оролцож, 1260 онд Хубилайг хаан өргөмжлөх хуралдайд түүний нэр дурдагддаг. Түүнээс хойш өөр мэдээлэл хомс байна. 

## Эшлэл 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Жалайр аймаг
Наян (Жалайр)

**Наян** (хятадаар: 乃燕, пиньинь: Nǎi yàn) нь Их Монгол Улсын цэргийн жанжин, төрийн зүтгэлтэн. Жалайр аймгийн Мухулай вангийн ач хөвүүн Сугунчаг вангийн хоёрдугаар хөвүүн, Хурумши вангийн дүү. 

Наян болбоос төлөв даруу, аливаад хичээнгүй, дайн тулааны ур чадвараар сайн байсан тул сэцэн хэмээх цол хүртэж байсан. Эцэг нь өөд болсны дараа Мөнх хааны түүнээр улсын ванг залгамжлуулах гэсэн үйл явдлаар түүнийг тухайн үеийн хаад ноёд хэрхэн үнэлж байсныг мэдэж болно. Ах Хурумши нь улсын ван болсон ч, төрийн хэрэг явуулахдаа Наянтай зөвлөлдөж шийдэж байсан. Хубилай хааны эхэн үед түүний ур чадвар, ухаалаг байдлыг үнэлэн сэцэн цол соёрхож байсан. 1348 онд түүнийг Жунфэн дафу, Ляоян мужийн цанжэн жэнши түшмэл, хужюнь цэргийн тушаал, Лу жюнь гүн (鲁郡公) цолыг нэхэн соёрхожээ. 

## Үр хойчис 
Наян нь Шидэ, Баянчар гэх хоёр хөвүүнтэй байсан. 

* Мухулай го ван
** Булу го ван
*** Сугунчаг го ван 
**** **Наян** 
***** Шидэ
****** Бэрхтөмөр
******* Доржбал (Юань улсын төрийн сайд, бичгийн утгачийн эрхин сайд)
******** Төгстөмөр
******** Дужянтөмөр
***** Баянчар

## Эшлэл 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Жалайр аймаг
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Наян (Салаа утга)

Наян:

* Наян (Жалайр) (? - ?)
* Наян ван (?-1287)
* Наянт ван 

Ангилал:Салаа утгатай үгс
Доржбал

**Доржбал** (хятадаар: 朵爾直班) (1315-1354) нь Юань улсын төрийн сайд, бичгийн түшмэл бөгөөд жалайр аймгийн Мухулай го вангийн 6-р үеийн ач Билигтөмөрийн хөвүүн. Өргөсөн нэр Вэйжун (惟中).

Тэрбээр хятад хэлийг төгс эзэмшиж, күнзийн сургаалд нэвтэрсэн цөөхөн монгол ноёдын нэг байсан. Анх хишигтэн цэрэгт элсэж, Тугтөмөр хааны үед үйлдэх яамны жигүүрийн сайдын тушаалд томилогдсон. 1333 онд ордны хянан байцаагч түшмэлээр томилогдсон. Тухайн үед төрийн эрх барьж байсан Тэнгис ноёны өргөмөл хөвүүн Мамааш нь Шэньси мужид хууль зөрчсөн үйлдэл гаргасан тул Доржбал барьж шийтгэсэнд, Тэнгис ноён түүнийг олон удаа айлган сүрдүүлж байв. 1341 онд түүнийг бичгийн утгачийн хүрээлэнгийн эрхин сайд, жишянь асрын тэргүүн түшмэл, алтан ургийг хамаарах яамны их заргачийн тушаалд томилогдсон. 1345 онд Төвлөн засах яамны цанжэн жэнши түшмэл болсон. 1351 онд Төвлөн засах яамны пинжан жэнши түшмэл болсон. Улаан алчууртны бослого гарсны дараа дарангуйлах үйлсэд зүтгэж байхдаа 1354 онд 40 настайдаа салхин цэцэг өвчнөөр Хугуан синшэнгийн Хуанжоугийн Ланши өртөөнд нс барсан. 

Доржбал нь Төгстөмөр, Дужянтөмөр гэх хоёр хөвүүнтэй. 

## Эшлэл 
Ангилал:1315 онд төрсөн
Ангилал:1354 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Жалайр аймаг
Цэндийн Баатархүү

**Цэндийн Баатархүү ** (1981 оны 11 сарын 14-нд төрсөн) нь Монгол улсын улс төрч бизнесмен. 2012 нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын төлөөлөгч,Ардчилсан Нам ҮБХ гишүүн. Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд. 

### Боловсрол
* 1989-1999 онд Хэнтий Хэрлэн сум II 10 жил /БҮРЭН ДУНД/
* 1999-2003 онд Монгол улсын их сургуулийн Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургууль
* 1999-2004 онд Хан-Уул Дээд Сургууль
* 2005-2007 онд Удирдлагын Академи

## Ажилласан байдал
*2005-2006 Монгол Улсын Засгийн газрын Хэвлэл Мэдээллийн Албаны Дарга
*2004-2012 Монголын Лектор Төвийн Захирал 
*2012-2013 Нийслэлийн Засаг даргын орлогч 
*2012 онд Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын төлөөлөгч 
*2013-2016 МЛС Трайнинг ХХК-ий УЗ-ын дарга
*2014-2016 Улаанбаатар нэгтгэл ОНӨҮГ-ын УЗ-ын дарга
*2013 оноос Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн орон тооны бус зөвлөх
*2014-одоо Хотын бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн зөвлөх
*2016 оноос НИТХ дахь Ардчилсан намын Бүлгийн ахлагч
*2016 оноос МЛС Трайнинг ХХК-ий захирал
*2016 оноос онд Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын төлөөлөгч 
*2020 оноос Ардчилсан Нам ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга   
*2022 оноос MLC Business School 20к програмист хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн.
*2024 оны 7-р сарын 10-наас Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайдаар томилогдоод байна.
## Бүтээл
### Ном
Ц. Баатархүү нь "Зөв ярих ухаан"  "Ажил хэргийн гурвалжин"    "Манлайллын мөрдлөг" зэрэг номыг зохиосон.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1981 онд төрсөн
Ангилал:Бизнесмен
Дорж (Жалайр аймаг)

**Дорж** (хятадаар: 朵儿只) (1304-1355) нь  Юань улсын бичгийн түшмэл ба жалайрын го ван Мухулайн ач хөвүүн Сугунчаг вангийн отгон хөвүүн Самангийн хөвүүн Тогто чинсангийн хөвүүн болой. 

Дөрвөн настайдаа эцгээс өнчирч, бага наснаас хишигтэн цэрэгт элсэж түшмэлийн гараагаа эхлүүлсэн. 1322 онд Гэгээн хааны зарлигаар жишянь асрын бичгийн утгач түшмэл болсон. 1323 оны намар Гэгээн хааныг Тэгш тэргүүтэй ноёд алсан. Энэ үед түүнийг барьж алах гэхэд хаяалд дүү Доржбал нь амийг нь өршөөхийг гуйж суллаж чадсан. 1329 онд Мухулайн угсааны тэргүүн болж, го вангийн цолыг хүртсэн. 1337 онд Мухулайн ач хөвүүн Алихишигийн отгон хөвүүн Наймандай ноён хуйвалдааны аргаар го вангийн суурийг Дорж ноёноос булаан авсан. 1338 онд Ляоян мужийн зүүн гарын чинсан болсон. 1340 онд Хэнань мужийн зүүн гарын чинсан болсон. 1344 онд Жяньжэ мужийн зүүн гарын чинсан болсон. 1347 онд зарга шийтгэх яамны сайд, төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсан, баруун гарын чинсангийн тушаалд томилогдон ажилласан. 1349 онд го ван цолыг дахин хүртсэн. 1354 онд Тогтох чинсанг дагаж улаан алчууртны бослогын толгойлогчдын нэг Жан Шичэнтэй байлдаж, Янжоу хотыг эзлэн сахиж суусан. 1355 онд Янжоуд байхдаа өвчнөөр нас барсан. 

Дорж ноён нь Домантөмөр, Амгашири гэх хоёр хөвүүнтэй байжээ. Домантөмөр хөвүүн нь бичгийн утгачийн хүрээлэнгийн түшмэл болсон. Удаах хөвүүн Амгашири нь го ван цолыг залгамжилсан. 

## Холбоотой хуудас
* Мухулай
* Доржбал

Ангилал:1304 онд төрсөн
Ангилал:1355 онд өнгөрсөн
Ангилал:Жалайр аймаг
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн
Наймантай

**Наймантай** (хятадаар: 乃蠻台, nǎi mán tái) (? - 1348) нь Монголын Юань улсын түшмэл. Жалайрын Мухулай го вангийн тав дахь үеийн ач хөвүүн. 

Тэр бол Мухулай вангийн хөвүүн Булу го вангийн отгон хөвүүн Алихиши жү вангийн хөвүүн Хусухур жи вангийн отгон хөвүүн болой. 1301 онд их хааны зарлигаар Хайду хан, Дува хан нарын эсрэг олон удаагийн байлдаанд гавьяа байгуулсныг үнэлэн Сюаньхуй хүрээлэнгийн тэргүүн түшмэл томилж, рунлю дафу цол соёрхов. 1320 онд Давааны ар мужийн баруун гарын түшмэлийн тушаалд томилсон. 1322 онд Ганьсу мужийн пинжан жэнши түшмэл болгов. 1329 онд Шаньси мужийн пинжан жэнши түшмэлээр шилжүүлэн томилов. Мөн жилдээ тус мужийн зарга шийтгэх салбар яамны их түшмэлээр томилогдов. 1330 онд дээрх албан тушаалаас шилжүүлэн Шанду хотын сахигч түшмэл, Давааны арын муж дахь орон нутгийн цэргийн явдлын хүрээлэнгийн тэргүүн түшмэл болон хубэн харуулын доужихуйши түшмэлийн зэрэг дэвийг хавсруулан томилжээ. Мөн сюаньнин жүн ван  цол, алтан тамга соёрхож, монгол нутагт суулгав. 1337 онд их хааны зарлигаар Мухулайн удмын Доржбалын го ван цолыг хурааж аваад Наймантай ванд шилжүүлэн алтан тамга соёрхов. 1340 онд Давааны ар мужийн зүүн гарын чинсан, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн хэрэг мэдэгч тушаалд хавсарган томилов. 1342 онд тушаалаас нь огцоруулж, Ляоян мужийн зүүн гарын чинсангаар томилов. Уг тушаалд томилогдоод жараас дээш настаныг албанаас чөлөөлж, ядуурч доройтсон цэргүүдэд 400 ши будаа, 200 толгой адуу, 500 толгой хонь түгээв. 1348 онд Наймантай ван өвчнөөр нас нөгчсөнд, гавьяат сайд, тайш, кайфу итун санси (開府儀同三司), дээд улсын түшээ (上柱國), жунму лү ван (忠穆魯王) цолоор нэхэн шагнав. 

## Гэр бүл 
* Элэнц өвөө: го ван Булу (孛魯)
* Өвөө: жү ван Алихиши (莒王 阿禮吉失)
* Эцэг: жи ван Хусухур (薊王 忽速忽爾)
* Хөвүүд: Эсэнбуха ‍(野仙溥化), Хонгорбуха (晃忽而不花)

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1348 онд өнгөрсөн
Ангилал:Жалайр аймаг
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Баатар (Жалайр)

**Баатар ноён** (хятадаар: 霸突魯, Bà tū lǔ) (?-1261) нь Их Монгол Улсын цэргийн жанжин. Жалайрын Мухулай ноёны хөвүүн Булугийн хөвүүн бөгөөд Аньтун чинсангийн эцэг. 

## Товч намтар 
Тэрбээр Хубилайн доорх цэргийн ноёдын нэг байхдаа олон удаагийн тулаанд гавьяа байгуулж байсан. Тэрээр нэгэн удаад Хубилайд ийн өгүүлжээ: *"Янь* *нутаг болбоос луу бар мэт сүр жавхаатай, өмнө зүгт жяньхуайг* *хянамуй, умар зүгт их говийг хянамуй. Тэнгэрийн хөвүүн дөрвөн зүгийн иргэнийг захирч болно. Их ван тэнгэрийн доорхийг эзэгнэхийг хүсвэл Яньжиныг яасан ч алдаж болохгүй"* хэмээж байжээ. 1259 онд Мөнх хаан тэнгэрт хальсны дараа Хубилайн тушаалаар Кайжоу руу довтлов. Таван удаагийн хатгалдаанд ялав. Түүний дараа цэргээ удирдан монгол нутаг руу яаравчлан буцав. Тухайн үед монголын хаан суурингийн төлөө Хубилай, Аригбуха хоёр тэргүүтэй монгол болон эзлэгдсэн орны ноёд жанжид хоёр талд хуваагдсан үед Баатар ноён Хубилайн талыг дэмжиж 1261 онд хоёр монгол хааны цэргүүд байлдах үеэр амь үрэгдсэн. 1304 онд Өлзийт Төмөр хааны зарлигаар Баатар ноёнд дунпин ван (東平王) цол нэхэн шагнав. 

## Гэр бүл 
Юань улсын судрын 119-р дэвтэр Мухулайн шастирт Баатар ноёныг **Тэмүлүн (夫人 帖木倫)** гэх гэргийтэй, Чаби хатантай эх нэгтэй гэж тэмдэглэж буй. Тэрбээр Аньтун, Динтун (定童), Бадухутай (霸都虎台), Хэтун (和童) хэмээх дөрвөн хөвүүнтэй. Аньтун нь хожим Юань улсын баруун гарын чинсан болсон. Хэтун нь го ван цолыг залгамжилсан.   

## Эшлэл 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1261 онд өнгөрсөн
Ангилал:Жалайр аймаг
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Жухай

**Жухай** () — Хятадын Гуандун мужид байрладаг, 1736 хавтгай дөрвөлжин км талбайтай хот юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор 2.46 сая хүн амтай.

## Зураг

Зураг:Zhuhai_map2005.jpg
Зураг:Gongbei_port_cy_photo_20.jpg
Зураг:Hong_Kong–Zhuhai–Macau_Bridge_(Zhuhai_section).jpg
Зураг:Zhuhai_Jintai_Temple_General_view_(cropped).jpg

## Газар зүй 
### Уур амьсгал 
## Мөн үзэх 
* Хятад улсын 50 том хот

## Цахим холбоос 
* Жухай хотын албан ёсны сайт

## Эшлэл 

Ангилал:Гуандуны суурин

Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот
Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс
Болдбаатарын Алтанжаргал

**Болдбаатарын Алтанжаргал** (1983 онд Төв аймгийн төв Зуунмод хотод төрсөн)- Соёлын тэргүүний ажилтан ардын дуу дуулаач. 

Аялгуу тансаг ардын дуунуудаа цээл тунгалаг хоолойгоороо уянгалуулан дуулж, Монгол түмнийхээ хүндлэлийг нь хүлээж "Ардын дууны ханхүү" гэгдэж байгаа дуучин юм.

## Намтар 
Б.Алтанжаргал Б.Алтанжаргал эхээс зургуулаа айлын гурав дахь хүүхэд аж. Аав, ээж нь Төв аймгийн уугуул, хоёулаа аймгийнхаа урчуудын эвлэлд ажилладаг байж.

Зуунмод хотын Хүмүүн цогцолбор сургуульд 1991-2001 суралцаж төгссөн байна. Багаасаа хурдан морь унадаг, их сайхан гийнгоолдог хүүхэд байсныг эх нь анзаарч хүүгээ хөтлөөд л уралдаан тэмцээнд оролцуулаад явдаг байжээ. Өвөө нь Төв аймгийн Алтанбулаг сумаас төрсөн алдарт уяач юм байна. Уяач өвөө нь Б.Алтанжаргалыг зургаан наснаас нь л хурдны морь унуулах болж. Морин дэл дээр гийнгоо хадааж өссөн нь амьсгаа задлах маш том дасгал байсан болов уу гэж байна. 

* 1991-2001 онд Төв аймгийн Зуунмод хотын Хүмүүн цогцолбор сургуульд суралцан төгссөн.
* 2001 онд СУИС-ийн Уртын дуу дуулачдын ангид элсэн, Монгол улсын гавьяат багш Ц.Дэлгэрт шавь орсон байна.
* 2006 онд дээд сургуулиа төгсөөд гадаадад морин циркийн жүжигчинээс өгсүүлээд олон янзын ажил хийж яваад 2012 онд уран бүтээлчийн замналаа үргэлжлүүлэхээр шийдсэн байна. 

2012 онд анхны уран бүтээл болох Ардын "Дүүриймаа" дууг сэргээн дуулж олон түмний сэтгэлийг сэргээжээ.  "Идэр жинчин", "Төгөлдөр 6 Маа", "Дөмөн" зэрэг ардын болон уртын дууны бие даасан цомог гаргаж, олон арван клип хийжээ. Эдүгээ уран бүтээл туурвихын сацуу "Багануур" ХХК-нд экскваторчин хийдэг байна.

2018 оны 1 сарын 2-нд “Дөмөн хонгор аялгуу” хэмээх уран бүтээлийн анхны тоглолтоо "Корпорэйт" концертын танхимд хийсэн байна.

2022 оны 11 сарын 12-нд "Үлэмж төгөлдөр" тоглолтоо "UB palace"-д хийсэн.

## Шагнал 
2022 оны 1 сарын 28-нд усан бар жил гарахын өмнө Б.Алтанжаргалыг Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнасан байна.  

## Гэр бүл 
2012 онд гэргий Тунгалагтай анх танилцсан, тэрээр мөн л Багануурын уурхайд ажилладаг ажээ. Охин А.Сэрчмаа нь 2019 оны намар сургуульд орсон. Аавынхаа бүх дууг цээжээр мэддэг охин гэнэ.

## Цахим холбоос 
Дуучин Б.Алтанжаргал “Сүнжидмаа” дууг дуулж, дүрсжүүлжээ

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Зуунмодын хүн
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Уртын дуучин
Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:1983 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Гомбосүрэнгийн Өнөрбаяр

**Гомбосүрэнгийн Өнөрбаяр** (1979 онд Завхан аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн )- Хөдөлмөр, Нийгмийн Хамгааллын Яамны Төрийн Нарийн бичгийн дарга, Завхан аймгийн Засаг дарга. 

## Намтар 
* 1997 онд Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын 10 жилийн 1-р дунд сургууль төгссөн,
* 2001 онд МУИС-ийн Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургууль (Ph.D) төгссөн,
* 2001-2009 МУИС-ийн НШУС-д цагийн багш, дагалдан багш, багш, дэд профессораар ажилласан байна.
* 2005-2006 Үйлдвэр, Худалдааны Яаманд мэргэжилтэн
* 2006-2007 Барилга, Хот Байгуулалтын Яаманд хэлтсийн дарга
* 2008-2009 Гадаад Харилцааны Яаманд мэргэжилтэн байсан.
* 2009-2012 Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сүхбаатарын Батболдын зөвлөх,
* 2013 онд Японы Кюшүгийн Их сургууль төгссөн байна.
* 2013-2016 УИХ-ын Тамгын газар, УИХ дахь МАН-ын бүлэгт зөвлөх, Ажлын албаны дарга
* 2016-2023 оны 4-р сар хүртэл Хөдөлмөр, Нийгмийн Хамгааллын Яамны Төрийн Нарийн бичгийн даргааар ажилласан.
* 2023 оны 4-р сарын 6-ны өдрийн МАН-ын Удирдах зөвлөлийн хуралдаанаар 76 % дэмжлэг авч Завхан аймгийн МАН-ын хорооны даргаар сонгогдсон.
* 2023 оны 6-р сарын 2-нд Г.Өнөрбаяр нь Завхан аймгийн Засаг даргаар Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралдаанаар нийт төлөөлөгчдийн 57.5 хувь санал авч томилогдоод байна.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Завхан) хүн
Ангилал:Завхан аймгийн засаг дарга
Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий сайдын зөвлөх
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Японы их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:1979 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Зүүн Берлин

**Зүүн Берлин** - 1948-1990 онуудад Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улсын (БНАГУ)-ын нийслэл хот байсан. Энэ хотод БНАГУ-ын Төрийн байгууллагууд болох парламент, Засгийн газр байралдаг байсан.

Албан ёсоор хотыг **Берлин, БНАГУ-ын нийслэл** (герман. *Berlin, Hauptstadt der DDR*), зөвлөлтийн болон социалист орнуудын газрын зураг дээр зүгээр л «Берлин» гэж тэмдэглэдэг байсан харин хотын баруун хэсгийг Баруун Берлин гэж тодотгодог байжээ. Баруун Берлин бол ХБНГУ-ын бүрэлэхүүнд ордоггүй тусгай статустай БНАГУ-ын нутгаар хүрээлүүлсэн "анклав" хот байв. 

Зүүн Берлин хотын төв нь "Александрплац" талбай, гол төв гудамж нь "Унтер ден Линден" өргөн чөлөө байв. Хотын баруун хэсэгт тэрээр "Бранденбургийн хаалга"-нд тулж очдог түүнээс цааш Баруун Берлин эхэлдэг байсан. 

Засаг захиргааны хувьд Зүүн Берлин 11 тойрогт хуваагддаг байсан:

* Митте
* Пренцлауэр-Берг (Prenzlauer Berg)
* Фридрихсхайн (Friedrichshain)
* Панков (Pankow)
* Вайсензе (Weißensee)
* Хоэншёнхаузен (Hohenschönhausen) (с 1985)
* Лихтенберг (Lichtenberg)
* Марцан (Marzahn)
* Хеллерсдорф (Hellersdorf)
* Трептов (Treptow)
* Кёпеник (Köpenick)

## Түүх 
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа буюу 1946 онд хотыг Амеркийн, Британий, Зөвлөлтийн болон Францын гэсэн эзэлсэн хэсгүүдэд хуваасан байна. Хотын Дайны өмнөх хуучин захиргаа буюу Магистрат хотын парламентын сонгууль 1948 онд явуулсан боловч Зөвлөлтийн захиргаанд байсан хэсэг ялагдаж эсэргүүцэл илэрхийлж дангаараа "социалист" хотын удирдлагтай болж цаашдлаад БНАГУ-ын нийслэл болсон байна. 

1961 онд асуудал хүндэрч БНАГУ-ын зүгээс Баруун Берлиныг тойруулан "Берлины хана" босгосон юм. Зүүн Берлин буюу "социалист" Германд амьдрах дургуй, сонирхолгүй олон хүн "Берлины хана" давж ХБНГУ руу зугтаж үзэгдэл олноор гардаг байсан. Энэ тухай олон арван уран сайхны болон баримтад кино их байдаг.

Баруун болон Зүүн Берлиний хооронд чөлөөтэй нэвтрэх боломж 1989 оны 11-р сарын 9-нд сэргэж, тэр өдөр Берлин хотын оршин суугчид "Берлиний хана"-ыг нурааж эхэлсэн байна. 

1990 оны 5-р сарын 6-нд болсон Нийслэлийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулиар SPD олонх болсон. 1990 оны 10-р сарын 3-нд Хотын Төлөөлөгчдийн Хурал, Магистрат татан буугдаж, Зүүн Берлиний нутаг дэвсгэр нэгдсэн Берлиний нэг хэсэг болжээ. 1991 оны 1-р сарын 24-нд Зүүн Берлиний сүүлчийн дарга огцорч, Зүүн Берлин Берлин хоттой нэгдсэн түүхтэй юм.

Ангилал:1949 онд байгуулагдсан
Ангилал:1990 онд татан буугдсан
Ангилал:Берлиний түүх
Ангилал:Германы урьдын нийслэл
Ангилал:Германы хуваагдал
Ангилал:Зүүн Герман
Ангилал:Зөвлөлтийн эзэлсэн Германы бүс
Долгорын Дожоодорж

**Долгорын Дожоодорж** (Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумын нутагт 1930 онд төрсөн-2012 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) -Монголын зохиолч, алдартай жүжиг, киноны зохиолч, сэтгүүлч. 

Д.Дожоодорж 1951 онд Дотоод явдалын яамны төв сургуулийг хуульч мэргэжлээр, 1961 онд ЗХУ-д БХКУДС-ийг кино зохиолч мэргэжлээр тус тус төгсчээ.

Д.Дожоодорж 1949 оноос эхлэн уран зохиолын ажил хийж хүүхэд багачуудад зориулан «Манай үеийн баатрууд», «Ямаан дах нөмөрсөн хүн», «Нэг ширээний хоёр» зэрэг ном хэвлүүлжээ.

Кино үйлдвэр болон үндэсний телевизэд олон жил зохиолч, редактороор ажиллахдаа олон кино, жүжиг бичсэний зөвхөн уран сайхны кинонууд нь:

1961 онд ЗХУ-д Киноны Дээд сургууль төгсөж ирээд "Улаанбаатарт байгаа миний аавд" киноны зохиол,

1961 он "Үүрээр", 1963 он "Аман хуур", 1966 он "Үер", 1970 он "Хүргэн хүү", 1980 он "Өнөр бүл", 1985 он "Намрын халуун өдрүүд", 1985 он "Бид мартахгүй"

1993 он "Хойлогийн мөрөөр" зэрэг кинонуудын зохиолыг бичжээ.

## Гэр бүл 
Эхнэр Х.Нарантуяа, ууган хүү Д.Эрдэнэбилэг, удаах охин нь АНУ-д амьдарч байгаа.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Мөнххааны хүн
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын кино зохиолч
Ангилал:Монголын жүжгийн зохиолч
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:1930 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Централ телевиз

“Централ телевиз” нь соёл, урлаг, спорт, шинжлэх ухаан, танин мэдэхүй нэвтрүүлэг хөтөлбөрөөр гоо зүйн боловсрол олгох зорилготой бүрэн энтертайнмент суваг юм. Бид оюуны өмчийг дээдлэн, ёс зүйн хэм хэмжээг баримталж, дотоод, гадаадын телевизүүдийн нэвтрүүлэг, инээдмийн болон хүүхдийн цуврал бүтээлүүдийг онцгой эрхтэйгээр үзэгч олондоо зориулан бүтээж, нэвтрүүлж байна.

“Гэрэл бүрийн дор мөрөөдөл бий.

Тэрхүү мөрөөдлийг услах ундарга нь бид байх болно.”
Ханшин барс

**Ханшин барс**() нь Японы мэргэжлийн бейсбол (Nippon Professional Baseball)-т харьяалагдах, Японийн Хёго муж муж улсын Нишиномия хотын мэргэжлийн бэйсболын баг юм.

## Цахим холбоос 
* [ёсны сайт](https://m.hanshintigers.jp/　Албан)

Ангилал:Японы спорт
Ангилал:1935 онд байгуулагдсан
Ангилал:Бэйсболын клуб
Улсын программчлалын XXXI олимпиад

Улсын Програмчлалын XXXI олимпиад ШУТИС-ийн МХТС дээр 2023 оны 5 сарын 12-14-ний өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулагдлаа.

Тус олимпиад нь програмчлалын олимпиад болон бүтээлийн уралдаан гэсэн хоёр төрлөөр явагдсан.

Програмчлалын олимпиадын төрөлд МУИС, ШУТИС, МУБИС, ИЗИС, Мандах ИС, СЭЗИС, ХУИС, ШМДС, Этүгэн ИС-ийн нийт 40 оюутан оролцож, 600 онооны 6 бодлого бодож уралдсанаас:

МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Энхбаатарын Жангар 415.34 оноогоор алтан медаль,

МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Энхбатын Төрбат 374.27 оноогоор мөнгөн медаль,

МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Уртнасангийн Нямдаваа 300.49 оноогоор мөнгөн медаль,

Шинэ Монгол Дээд Сургуулийн оюутан Болдбаатарын Мөнх-Оргил 258.1 оноогоор хүрэл медаль,

МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутан Батсүхийн Бат-Эрдэнэ 253.69 оноогоор хүрэл медаль,

МУБИС-ийн оюутан Батбилэгийн Төрбилэг 177.45 оноогоор хүрэл медаль тус тус хүртсэн.

Эхний өдөр **Атом, 2 дараалал, Хатан** гэсэн бодлогуудыг бодсон бол хоёр дахь өдөр **Арми, Хөвсгөл нуур, Үржвэр** гэсэн бодлогуудыг бодсон.

Бүтээлийн төрөлд МУИС, Идэр ИС, Мандах ИС, СЭЗИС, ИЗИС, Этүгэн ИС-ийн нийт 46 оюутан оролцсоноос:

1-р байрыг МУИС-ийн ХШУИС-ийн оюутнуудын "Цахим сургалтын систем" бүтээл 33 оноогоор,

2-р байрыг Идэр ИС-ийн оюутнуудын "Хүний царай таних хиймэл оюунд суурилсан танин мэдэхүйн whoisthis апп" бүтээл 30.33 оноогоор,

3-р байрыг Мандах ИС-ийн МТС-ийн оюутнуудын "Хүүхэд апп" бүтээл 27.67 оноогоор тус тус эзэлсэн.

Улсын програмчлалын олимпиад нь анх 1990 онд зохион байгуулагдсанаас хойш ковидын үед 2 удаа өнжсөн ба бусад жилүүдэд тасралтгүй зохион байгуулагдаж ирсэн юм.

Мөн тэмцээний ерөнхий ивээн тэтгэгчээр Smart Logic ХХК, ивээн тэтгэгч CoreMind ХХК болон японы CAL компаниуд ажилласан.

Ангилал:Монголын мэдээлэл зүйн олимпиад
Полипропилен

**Полипропилен** (PP) нь пропилен (пропен) -ийн термопластик полимер юм.

Ангилал:Баглааны материал
Ангилал:Нислэгийн загварчлал
Ангилал:Нүүрсустөрөгч
Ангилал:Хуванцар
Наньцунь чуогэнлу

**Наньцунь чуогэнлу** (хятад: 南村辍耕录, пиньинь: Náncūn chuò gēng lù) буюу **Өмнөд нутагт тариалан эрхэлсэн тэмдэглэл** хэмээх уг бүтээлийг Юань улсын сүүл үеийн Жяньжэ мужийн Сүнжянь фугийн Хуатин тосгоны бичгийн хүн Тао Зуни (陶宗儀, 1322-1403) 1360 аад онд бичсэн бүтээл юм. Энэ бүтээл нь нийт 30 дэвтэр, 585 гарчаг, хоёр зуун мянган ханзтай. 

## Товч тойм
Тус номыг бичсэн Тао Зун-и нь үймээн самуунаас зугтаж хөдөө тосгонд нуугдан хүүхэдэд бичиг заахын хажуугаар 10 гаруй жил модны холтос, навчин дээр үзсэн сонссоноо бичиж хадгалсаныг нь шавь нар нь нийлүүлэн эмхэлж цэгцлээд энэхүү 30 боть номыг хэвлүүлжээ. Ном нь Сүн, Юань улсын үеийн шүлэг, яруу найраг, аман зохиол, хууль зүй, монгол хаадын ургийн бичиг, 72 монгол овог аймгийн нэрс, зарим монгол үг нэр томьёоны тайлбар, хятад ший жүжиг, тууж, аман цуу яриа, одон орон, газарзүй, түүхэн дурсгалт зүйлс, уран бичлэг, ёс заншил зэрэг олон төрлийн мэдээллийг багтаасан нь өнөө үед Юань улсын үеийн түүхийг олон талаас нь харах боломжтой нь судлаачдын хувьд нэмэлт эх сурвалж болдог. Ялангуяа монголын түүхтэй холбогдох баримт материал цөөнгүй юм.

## Агуулга 
## Нэмэлт мэдээлэл 
* Wikisource дэх хятад эх

## Эшлэл
Ангилал:Хятадын түүхэн улсын сэдэв
Ангилал:Хятадын түүх
Ангилал:Юань улс
Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол
Буха (салаа утга)

## Хүн 
* Буха 
* Буха (Жалайр) 
* Буха (Урианхай)
* Буха (Тайвэй)
* Буха (Тангуд)
* Бух ноён
* Буха хүргэн
* Буха хатаги
* Бухату салжи

## Газар нутаг 
* Бух гол
* Бух хайрхан

## Амьтан 
* Бух үхэр
* Бух мэлхий

Ангилал:Салаа утгатай үгс
Буха (Жалайр)

**Буха** (? - 1289 оны 1 сарын 16) нь Ил хаант улсын Аргун хааны үеийн төрийн сайд, хааны зөвлөх, цэргийн жанжин байсан хүн юм. Буха нь 1284 онд ил хаант улсын вазир буюу ерөнхий сайд болж, 1289 онд төрийн эргэлт хийхээр төлөвлөж байгаад цаазлуулжээ. 

## Тойм 
Буха нь жалайр аймгийн Хукулай хорчины хөвүүн бөгөөд бага байхад нь эцэг нь дайнд амь үрэгдэж өнчирөхөд нь Абага хаан түүнийг нас биед хүрэх хүртэл нь ивээн тэтгэж дэргэдээ авчээ. Хожим нь Абага бээр ил хаан болсны дараа түүнд хааны сан хөмрөг, ал улаан тамга зэргийг захируулж их ноёдынхоо нэг болгожээ. 1282 онд Абага хааныг нас барсны дараа хан хөвүүн Аргуныг дэмжиж байсан ч, олонхын саналыг дагаж Тэгүдэр хааны тамга хадгалагч, цэргийн жанжны үүргийг гүйцэтгэж байв. 1284 онд Тэгүдэр ханы эсрэг Аргун хан хөвүүн бослого гаргаж тэмцэл өрнүүлэхэд Тэгүдэр хааны талд байсан ихэс ноёдыг жалайрын Буха ноён ахалж, Аргуныг дэмжин ил ханы сэнтийд өргөмжлөх бүх хуйвалдааныг голлон удирдсан.  

Аргуныг шинээр ил хаан болгосны дараа тус улсын **сахиб-и диван** буюу ерөнхий сайдын албан тушаалд томилогдсноос гадна, Бухагийн дүү Аруг нь улсын санхүү, сан хөмрөгийг захирах болсон нь улс төр, цэргийн бүхий л эрх мэдэл түүний гарт төвлөрсөн. 1286 онд Хубилай хааны зарлигаар түүнд чинсан цол соёрхож элч илгээжээ. Энэ үед түүний дүү Аруг нь хан хөвүүн Жүшкабын хамтаар Багдадыг захирч, Бухагийн талын Тэгүнэ заргач Анатолиа мужийг хан хөвүүн Хулачугийн хамтаар захирч, Саид Имад уд-дин Алави нь Фарс мужийн захирагчаар сууж байсан. Ингэхдээ тэдгээр ноёд нь орон нутгаас хураах татварыг төв засгийн газарт илгээлгүй, дураар зарцуулах зэргээр аашилж байсан. Энэ байдал нь бусад монгол, перс ноёдын дургүйцлийг хүргэж түүний эсрэг хуйвалдаан явуулахдаа Аргун хааны дэмжлэгтэйгээр 1287 онд Бухагийн тойрон хүрээлэгч Аруг, амир Али, Тэгүнэ заргач нарыг албан тушаалаас нь халж шийтгэж эхэлсэн. Энэ үеэс эхлэн Буха нь Аргуны эсрэг хуйвалдаан хийхээр төлөвлөж энэ хэрэгтээ хан хөвүүн Жүшкаб, Гүржийн ван 2-р Димитрийг оролцуулж байсан нь илчлэгдэж 1289 оны 1 сарын 16 нд баривчлагдан цаазлуулсан. 

## Гэр бүл 
* Эцэг: Хукулай хорчи
* Ах дүүс: Аруг, Акбуха

Ангилал:1289 онд өнгөрсөн
Ангилал:Жалайр аймаг
Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Ил Хаант Улсын вазир
Уушгийн өврийн буган хөшөө

Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөн хотоос баруун зүгт 18 км зайд Бүрэнтогтох сумын нутаг Улаан Уушги уулын өвөрт буган хөшөө болон хиргисүүрийн тахилгын байгууламжийн томоохон цогцолбор орших бөгөөд нэг дор 30 орчим буган хөшөө бий. Эдгээр хөшөө нь хойноосоо урагш цуварсан байрлалтай ба тэдгээрийн эргэн тойронд битүү болон цагирган хэлбэрийн чулуун дарааст олон тахилгын байгууламжуудтай. Энэхүү дурсгал нь Евразийн буган чулуун хөшөөт цогцолбор дурсгалуудын хамгийн олон хөшөөтэй нь бөгөөд хиргисүүр, буган хөшөөний соёлыг тээгч эртний ард түмний судалгаанд онцгой байр суурийг эзэлдэг.
Булу

**Булу** (1197-1228) нь Их Монгол Улсын жалайр аймгийн гоо ван Мухулайн хөвүүн. 1223 онд Чингис хааны сартуулд хийж байсан дайнд оролцож байсан үед эцэг Мухулай нь нас барсныг мэдэж хятад нутаг руу очиж, 27 настайдаа гоо вангийн суурийг залгамжилж, Алтан улсыг дайлах их цэргийг ерөнхийлэн захирч, тус нутаг дахь дайны ажиллагааг удирдах болжээ. 1224 оны 9 сард Инжоу хотыг эзлэн түм гаруй хүн, зуун мянган толгой мал сүрэг олзлон авсан. 1225 онд Чингис хаан сартуулын аянаас буцаж, аураг ордонд ирэхэд, бараалхахаар очсон. 1226 онд Сүн улсын жанжин Ли Цюань Шаньдун мужийн Иду хот болон бусад хот тосгодыг довтлон эзлэсний дараа, 9 сард авга ах Дайсун ноёны удирдсан цэргийг Иду руу илгээв. Удалгүй 12 сард нь өөрийн биеэр их цэрэг удирдан Дайсун ноёнд туслахаар очсон. 1227 оны 4 сард Ли Цюань тэргүүтэй Сүн улсын арми бууж өгч, Их Монгол Улсад дагаар орсон. Ли Цюанийг Шаньдун, Хуайнань, Чужоу зэрэг нутгийн захирагчаар томилсон.  1227 оны 9 сард Чингис хааныг тэнгэрт халисны дараа оршуулах ёслолд оролцохоор Монгол нутаг руу буцсан. 1228 оны 5 сард Булу ноён өвчний улмаас 32 насандаа нас нөгчив. Түүнийг ууган хөвүүн Тас нь залгамжлан гоо ван болж, хятад дахь Монгол цэргийн ерөнхий захирагч болсон. 

Хожим 1322 онд Гэгээн хааны зарлигаар Булу гоо ванд Жундин (忠定) хэмээх хятад цол нэхэн өргөмжлөв. 

## Үр хойчис 
Булу гоо ван болбоос долоон хөвүүнтэй байсан. 

# Тас (1211 - 1239)
# Сугунчаг (? - 1251?)
# Баатар (? - 1261)
# Буйнан
# Эмгэн
# Өвгөн
# Алихиши

## Эшлэл 
Ангилал:1197 онд төрсөн
Ангилал:1228 онд өнгөрсөн
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Ван
Ангилал:Монголын язгууртан
Бөөгийн майхавч

Бөөгийн малгай ерөнхийдөө битүү, мөн онгорхой ч байдаг байна. Ихэнх нутагт "Оргой" буюу "майхавч" гэж нэрлэдэг Малгайд хадсан бүргэдийн,тас,шар шувууны, өдний тоо нь шавийн тоогоор буюу удам угсааны үеийн тоогоор олон цөөн байдаг. Шүтээны малгай буюу майхавч нь сахиуст толгой гэж үздэг учир малгайн дэвсгэр өнгө нь дурдсан бөөгийн дээлийн өнгөтэй ижил байх яс овгийг эрхэмлэдэг өнгө байдаг.
Бөө малгайн нэг өөр нэг чухал зүйл нь бөөгийн дээр байдаг хормойн гивлүүр (самалга), гивлүүрийн ууц нэгэн адил нүүрний гивлүүр юм. Бөөгийн үзлээр бол гивлүүр нь лус савдаг, онгод тэнгэрийг өдөж, хөдөлгөөнд оруулдаг хэрэгсэл мөний дээр ялангуяа харанхуйн оронд аялан очиж уулзахаар зорин яваа онгод тэнгэр нараасаа өөр хөндлөнгийн элдэв муу сайн онгодуудад танигдахгүй гэсэн нүүрний хаалт юм. оргой,майхавч гэх мэтээр нэрлэдэг. Мөн гивлүүрийг тухайн шүтээний сахал самбаа гэнэ. Махайвч дээр нүд буюу мэлмий бий түүгээр бүхнийг харах чадвартай.

Ангилал:Бөө мөргөл