open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн

**Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн** нь (хялбаршуулсан ханз: 岭北等处行中书省, пиньинь галиг: Lǐng běi děng chù xíng zhōng shū shěng) (Энгийнээр орчуулбал **Давааны арын муж**) одоогийн Монгол улс, ӨМӨЗО-ны нутаг, ОХУ-ын Сибирийн өмнөд газар нутгийг хамарч байсан Юань улсын Төвлөн засах яамны салбар муж юм. 

## Түүх
1206 онд Чингис хаан Их Монгол улсыг байгуулж, 1206-1260 онд эзэнт гүрний төв нутаг болж байсан. 1260 онд Хубилай, хаан сууснаар нийлслэл хотоо Кайпин гэж нэрлээд, 1264 онд Аригбөхийг ялснаас хойш монгол газар улс төрийн өндөр сууриа алдаж, нийслэл хот Кайпин хотноо очсон. Харин Хархорум нь зөвхөн хязгаар нутгийн хот болжээ. 1264 оноос монголыг Говиос хойд, говиос өмнө гэж хоёр хэсэгт хувиарлаж байсан. 1280-иад он орчимд **Хархорумын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс**, **Хархорумын ерөнхийлөн захирагчын ордон** гэсэн захиргааны байгууллага байгуулжээ. Да Дэгийн 11 дүгээр он МЭ 1307 онд засаг захиргааны өөрчлөлт хийгээд тус хоёр байгууллагийг нэгтгэн Хархорум нутгийн син жун шу шэн гэж нэрлээд төвөөр нь Хархорум болсон.  

Хуан Цингийн тэргүүн он, 1312 онд нэрийг нь солиод **Линбэй син жун шу шэн** буюу **Давааны Ар  нутгийн муж** гэж нэрлээд, төв хотыг нь Хэлин гэснийг Хэнин (Хархорумыг бичдэг ханзны бичлэг) гэж бичих болсон. 

## Бүтэц
### Төрийн мэдлийн захиргааны нэгж
* Хэнин лу (和宁路) (Хархорум хот орчмын нутаг)
* Чингай хотын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс  (称海宣慰司) (Чингай хот орчмын баруун хязгаарын нутаг)
* **Илань жоу** (益兰州) (Киргизийн нэг аймаг)
* **Кемкемжоу** (谦谦州) (Киргизийн Хэм Хэмчигүд гол орчмын нутаг)
* **Баарин аймгийн түмтийн нутаг** (Эрчис мөрний сав газар)
* **Адуун сүргийн газар** (Байгал нуурын зүүн талын нутаг)

### Төрлийн вангуудын эзэмшил нутаг
*Жинь вангийн аймаг, Жинь ван Гамала, Есөнтөмөр, Бадамрэгжийбуу нарын захирсан аймаг (1292-1328) 
*Чи вангийн аймаг （齊王部）, Хасарын угсааны ноёдын захирсан аймаг
*Гуанин вангийн аймаг (廣寧王部), Бэлгүтэйн угсааны ноёдын захирсан аймаг
*Жинань вангийн аймаг (濟南王部), Тэмүгэ отчигиний угсааны ноёдын захирсан нутаг
*Яньзай вангийн аймаг (陽翟王部), Өгэдэй хааны долоодугаар хүү Мэлиг тайжын угсааны аймаг.

## Холбоотой мэдээ
*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо
*Юань улс

Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Юань улс
Поле байрлал

**Поле байрлал** буюу **түрүү байрлал** (мөн **поле** ч гэдэг англ. *pole position*, *pole* нь багана, гадас, шургааг, саваа) гэдэг нь моторт спортод хамгийн эхний эгнээний түрүү байрлал буюу гарааны алаг шугамд дээр байрласан оролцогчийн байрлалыг хэлдэг. Энэ байрлал нь тухайн оролцогчид тодорхой хэмжээгээр ашигтай байрлал юм. Түрүү байрлалыг тухайн тэмцээн бүрийн өмнө ихэвчлэн шалгуураар олж авах бөгөөд энэ нь жишээлбэл сорилгын болон бэлтгэл уралдаан хамгийн хурдан тойрсон тойргийн хугацаагаар нь шалгаруулна.

## Үгийн гарал үүсэл
Поле байрлал гэдэг нь английн морин уралдааны спортоос гаралтай ба овал хэлбэрийн морин тойруулгын хамгийн дотор талд байх модон шургаагаар (poles) хийсэн хашлагаар хязгаарлагдана. Хэн энэ хашилтын дэргэдэх байрлалд байр эзэлсэн нь хамгийн богино замыг туулна гэсэн үг юм. Түүнээс гадагшаа байрлал эзэлсэн морин уралдаанчид нь илүү том тойрог туулах учир бага зэргийн ашиггүй байрлал эзэлсэн гэсэн үг.

## Формула-1
1950-аад оноос 1970-аад он хүртэл Формула-1-ийн уралдаанд эхний эгнээнд гурваас дөрвөн тэрэг зэрэгцсэн байрлалаас хөдөлдөг байсан учир нэг их ашигтай тал байсангүй.

1970-аад оноос эхлэн эхний эгнээнд байх тэрэгний тоог хоёр болгон бууруулсан нь уралдааны өмнөх сорилго улам чухал болсноор барахгүй илүү сайн дугуй болон мотортой болох тэмцэл өрнөж эхэлжээ. Зарим тэрэгний хүндийн төвөөс шалтгаалан илүү их бензинээр цэнэглэн явах боломжтой байв. Угтаа бол эсрэгээрээ байвал явалт хурдан баймаар. 

Ангилал:Моторт спорт
Хугуан нутгийн син жун шу шэн

**Хугуан нутгийн син жун шу шэн** нь Юань улсын Төвлөн засах яамны арван мужийн нэгд зүй ёсоор ордог (Жэньдун син жун шу шэн нь Гуулин улсад байх тул орохгүй). Сүн улсын үед байсан **Жин Хүнань чөлгөө**, **Жинь Хүбэй чөлгөө**, **Гүйжөү чөлгөө**, **Гуаннаньши чөлгөө** зэргийг нэгтгэн байгуулсан. Өдгөөгийн Чаншагийн өмнөд хэсэг, Хунань мужийн ихэнхи нутаг, Хүбэй мужийн өмнөд хагас, Гуанши, Хайнань, Гуйжоу мужуудийн бүх нутаг, Чунчиний зүүн өмнөд хэсэг, Гуандун мужийн баруун хагас зэргийн нутгуудын 30 гаруй чөлгөөг хамран оршиж байжээ. 

## Засаг захиргааны нэгж
Засаг захиргааны бүтэц нь дотроо **дао** буюу зам, чөлгөө, фу,  **жөү**, **шянь**, **тосгон** гэж хуваагдаж байсан. Нийт  4 дао, 26 чөлгөө(лу), 1 фу, 10 **жөү**, 2 амаржуулан тохинуулах хэлтэс, 1 дарангуй цэргийн хороо байсан.

**Хунань зам (湖南道):**
# **Таньжөү чөлгөө (潭州路)**
# **Хөнжөү чөлгөө (衡州路)**
# **Даожөү чөлгөө (道州路)**
# **Юньжөү чөлгөө (永州路)**
# **Чөньжөү чөлгөө (郴州路)**
# **Цуаньжөү чөлгөө (全州路)**
# **Баоцин чөлгөө (宝庆路)**
# **Уган чөлгөө (武冈路)**
# **Гүйян чөлгөө  (桂阳路)**
# **Чалин жөү (茶陵州)**
# **Лэйян жөү (耒阳州)**
# **Чаннин жөү (常宁州)**
**Гуанши лянжян зам (广西两江道):**
# **Жинжян чөлгөө (静江路)** 
# **Наньнин чөлгөө (南宁路)** 
# **Ужөү чөлгөө (梧州路)** 
# **Шүньжөү чөлгөө (浔州路)** 
# **Люжөү чөлгөө (柳州路)** 
# **Хөнжөү чөлгөө (横州路)** 
# **Төнжөү (藤州)** 
# **Рунжөү (容州)** 
# **Юлиньжөү (郁林州)** 
# **Гүйжөү (贵州)** 
# **Рунжөү (融州)** 
# **Биньжөү (宾州)** 
# **Шяньжөү (象州)** 
# **Пиньюэ фу (平乐府)**
# **Чиньюань наньдан зэрэг нутгийг хамтатгасан амаржуулан тохинуулах хэлтэс  (庆远南丹溪洞等处军民安抚司)** 
# **Хөжөү (贺州)** 
# **Симин чөлгөө (思明路)** 
# **Тайпин чөлгөө (太平路)** 
# **Тяньжөү чөлгөө (田州路)** 
# **Лайань чөлгөө (来安路)** 
# **Жөньань чөлгөө (镇安路)**
**Хайбэй Хайнань зам (海北海南道):**
# **Лэйжөү чөлгөө 雷州路** 
# **Хуажөү чөлгөө 化州路** 
# **Гаожөү чөлгөө 高州路** 
# **Чиньжөү чөлгөө 钦州路** 
# **Ляньжөү чөлгөө 廉州路** 
# **Чяньнин нутгийн амаржуулан тохинуулах хэлтэс 乾宁安抚司** 
# **Наньнин нутгийн дарангуй цэргийн хороо 南宁军** 
# **Ваньань нутгийн дарангуй цэргийн хороо 万安军** 
# **Жиян нутгийн дарангуй цэргийн хороо 吉阳军**

## Мөн үзэх
*Юань улс
*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж
Агреман

**Агрема́н** ( — сайшаах, зөвшөөрөх) - аливаа нэг улс нөгөө улсын тодорхой нэг этгээдийг /хүнийг/ өөрийн улсад суугаа Дипломат төлөөлөгчийн газрын тэргүүнээр хүлээн авч буйгаа албан ёсоор зөвшөөрсөн албан бичиг юм. Үүнийг зөвхөн ДТГ-ын тэргүүнээр томилогдох хүнд авдаг. Нэг ёсны зөвшөөрлийн бичиг юм. Агреманы талаар 1961 оны “Дипломат харилцааны тухай Венийн конвенц”-ын 4 дүгээр зүйлд тодорхой заасан байдаг. 

### Нийтлэг журам 
*	Агреманыг дипломат төлөөлөгчийн газрын тэргүүнд /Элчин сайдад/ өгөхийг хүсдэг. Голчлон хүлээн авч буй талын Гадаад хэргийн яаманд тухайн орны эх орондоо бүр мөсөн буцаж буй Элчин сайд буюу ахлах дипломат ажилтан албан шугамаар хүргүүлдэг.
*	Агреман асуухдаа тухайн томилогдох гэж буй хүний тухай товч мэдээлэл хавсаргадаг. 
*	"Агреман" асуух болон хариу өгөхийг албан бичгээр өгч авдаг уламжлал тогтсон. Агреман асууж буй тухай албан бичгүүдийн агуулга болон тухайн хүнд Агреман өгөхгүй тохиолдолд нийтэд зарладаггүй.
*	Зарим оронд "Агреман"-ыг амаар асууж амаар хариу авдаг практик байдаг. 
*	"Агреман" хүлээн авсны дараа тухайн нэр дэвшигч «персона грата» болдог; хэрвээ зөвшөөрөгүй хариу хүлээн авбал «персона нон грата» буюу тухайн оронд “хүсэхгүй хүн” гэж ойлгож болно.
*	Тухайн нэр дэвшигчид "Агреман" өгөөгүй орон нь учир шалтгаанаа тайлбарлах алба байхгүй.

Ангилал:Дипломат харилцаа
Ганьсу нутгийн син жун шу шэн

**Ганьсу нутгийн син жун шу шэн** (Энгийнээр орчуулбал **мужийн** тогтолцоо) нь (1227-1369) Юань улсын арван син шэн буюу **мужийн** нэг юм. Энэ нь X-XIII зууны үед Тангуд улсын нутаг байсан. 1227 онд Чингис хаан эзэлж авснаар Их Монгол Улсын харъяанд оржээ. Жи Юаний 24 дүгээр онд (1287 он) хааны зарлигаар нэрийг нь сольж Ганьсу гэж нэрлээд, төвлөн засах яамны төлөөний яамыг байгуулсан (син жун шу шэн). Өнөөгийн Ганьсу мужийн бүх нутаг, Хөх нуур мужийн зүүн нутаг, Өвөр Монголын баруун хагас, Шэньси мужийн умард нутгийг хамарч байсан.

## Бүтэц
Захиргааны төв нь Ганьжөү чөлгөө. Нийт 7 чөлгөө, 2 жөү. 
# **Ганьжөү чөлгөө 甘州路** 
# **Юнчан чөлгөө 永昌路** 
# **Сяожөү чөлгөө 肃州路** 
# **Шажөү чөлгөө 沙州路**
# **Эзнээ чөлгөө 亦集乃路** 
# **Ниншя чөлгөө 宁夏路**
# **Урхай чөлгөө 兀剌海路**
# **Шаньдан жөү 山丹州**
# **Шинин жөү 西宁州**

## Холбоотой мэдээ
* Шэньси нутгийн син жун шу шэн
* Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн

* Син Жун шу шэн
* Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Юань улс
Жяньши нутгийн син жун шу шэн

**Жяньши нутгийн син жун шу шэн** нь (江西等处行中书省) Юань улсын арван син жун шу шэний нэг юм. 1277 онд байгуулсан. 1278 онд Фужянь мужийн нутгийг салгаж, син шэн болгоод 1285 онд дахин нэгтгэсэн. 

## Бүтэц
Нийт 13 чөлгөө, 2 жөү, 48 шянь, 16 шяний түвшний жөү багтаж байсан.
# **Луншин чөлгөө 龙兴路** 
# **Жиань чөлгөө 吉安路** 
# **Руйжөү чөлгөө 瑞州路** 
# **Яньжөү чөлгөө 袁州路** 
# **Линьжян чөлгөө 临江路** 
# **Фужөү чөлгөө 抚州路** 
# **Жянжөү чөлгөө 江州路** 
# **Нанькан чөлгөө 南康路** 
# **Ганьжөү чөлгөө (Жяньши син шэн) 赣州路** 
# **Жяньчан чөлгөө 建昌路** 
# **Наньань чөлгөө 南安路** 
# **Раожөү чөлгөө 饶州路** 
# **Шиньжөү чөлгөө 信州路** 
# **Наньфэн жили жөү 南丰直隶州** 
# **Чяньшань жили жөү 铅山直隶州**
**Гуандун зам 广东道**
# **Гуанжөү чөлгөө 广州路** 
# **Шаожөү чөлгөө 韶州路** 
# **Хуйжөү чөлгөө 惠州路** 
# **Наньшюн чөлгөө 南雄路** 
# **Хужөү чөлгөө 潮州路** 
# **Дөцин чөлгөө 德庆路** 
# **Жаоцин чөлгөө 肇庆路** 
# **Иньдө жөү 英德州** 
# **Мэйжөү 梅州** 
# **Наньэнь жөү 南恩州** 
# **Фөнжөү 封州** 
# **Шиньжөү 新州** 
# **Гүйянь жөү 桂阳州** 
# **Ляньжөү 连州** 
# **Шүньжөү 循州**

## Мөн үзэх
*Юань улс
*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

Ангилал:Юань улс
Ангилал:Хятадын түүх
Хэнин чөлгөө

**Хэнин чөлгөө** нь Юань улсын Давааны Ар нутгийн син жун шу шэний дотор багтаж байсан засаг захиргааны нэгж мөн юм. Энэ нь Чингис хаан, Өгэдэй хаадын үед байгуулсан Хархорум хотыг хятад галигаар Хала хэлин гэдэг байсан бөгөөд зарим үед Хэлин, эсвэл Хэнин гэж нэрлэж байсан. 

1261 онд Хубилай хаан, Хархорумын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс, Ерөнхий захирагчын ордонг байгуулсан. Улмаар Ерөнхий захирагчын ордонг Алтан уул буюу Чингай хотонд нүүлгээд, Дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэсийг Хархорумд хотод үлдээсэн. 

1289 онд зарим төрлийн вангууд бослого гаргахад Хархорумын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэсийн чэрби нар бослого гаргаад Хайдугийн цэрэгт урван тэрсэлсэн бөгөөд 1289 оны 6-8 сард Хайду Хархорумыг эзэлсэн. Тус онд нь Хубилай хаан өөрийн биеэр дахин их цэргээр дайлж, буцаан эзэлсэн. 

1290 онд Ерөнхий захирагчын ордоныг Хархорумд буцаан ирүүсэн. 

1307 онд Төмөр өлзийт хаан зарлиг буулгаж, Хархорум төвтэй монгол нутгийг Хэлин син жун шу шэн болгоод, баруун гарын чинсангаар Ючичар ван, зүүн гарын чинсангаар тайш, дархан Хархасун нарыг тус тус томилоод, дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс, ерөнхий захирагчын ордоныг нэгтгээд **Нийтийн захирагчын ордоныг** байгуулжээ. 

1312 он, Хуанцингийн тэргүүн онд Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн гэж нэрлээд Хархорум хотыг **Хэнин чөлгөөний нийтийн даргын ордон** гэж нэрлэсэн.

## Мөн үзэх
*Юань улс
*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж
Чингай хотын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс

**Чингай хотын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс** (хятад: 镇海等处宣慰司, пиньинь: Zhènhǎi děng chù xuān wèi sī) нь Өлзийт хааны Да Дэгийн арван нэгдүгээр онд Чингай хотод байгуулсан Юань улсын засаг захиргааны тогтолцооны тусгай нэгж юм. Газар зүйн байршилын талаар судлаачид Ховд хотын орчимд эсвэл Алтайн өвөр говийн аль нэг газарт гэж үздэг байсан ч, "Монгол-Японы хамтарсан “Бичээс” төслийн баг 2014 оны наймдугаар сарын 25-наас есдүгээр сарын 10-ны хооронд Монгол улсын Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын нутаг **"Халзан ширэг"** хэмээх газарт археологийн сорилын малтлага хийжээ. Халзан ширэг балгас нь Шарга сумын төвийн баруун өмнө зүгт 10 км-т, Шаргын цагаан нуурын зүүн зүгт 15 км-т, Шаргын голын өмнө хөвөөнд буй зуйвандуу дөрвөлжин шороо хэрэм бүхүй, багашаархан балгас юм. Энэхүү 15 хоногийн хугацаанд Халзан ширэг балгаст археологийн сорилын малтлага хийж, он цаг тогтоох лабориторийн шинжилгээний дээжийг авчээ. Малтлага судалгаараа олон тооны ахуйн хэрэглээний ваар савны хагархай, бод, бог малын яс, төмөр хайлуулж байсан бололтой төмрийн баасны үлдэгдэл болон ясан эдлэлүүд илэрч олджээ. Олдвороос өнгөрсөн оны сүүлээр Японы улсад нарийн судалгаанд оруулж, 13-р зууны Монголын эзэнт гүрний үед Чингис хаан төв азид довтлон явахын төлөө замдаа байгуулаад ашиглаж байсан цэргийн түшиц хот Чингай балгас мөн болохыг тодорхойлсон байна."

## Түүх
Чингай балгасыг Чингис хааны зарлигаар баруун зүгт дайлах аян дайнд цэргийн хүнсийг тариулах болон хятад газраас зөөсөн хүнсний зүйлийг авчруулах боомт болгон ашиглахаар тооцоолж, 1216 оноос Чингай ноёноор хариуцуулж байгуулсан. Хубилай хааны үед уг хотыг Хархорумын ерөнхий захирагчын ордон хавсран захирч, хятад цэргийг суулган тариа тариулж, Хайду ханы цэргээс сэргийлэн суулгаж эхэлсэн нь 1310 он хүртэл байрлаж байсан. Буянт хааны засаглалын жилүүдэд уг хотод 4800 гаруй өрхтэй байсан. 1323 онд Чингай хотын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс татан буугдаж цаашид яасан нь тодорхойгүй. 

## Холбоотой өгүүлэл
*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо
*Монголын түүх
* Чингай балгас

## Эшлэл
Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж
Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн

**Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн** бол (1276-1368) Юань улсын арван син жун шу шэний нэг юм. Үүнийг Юань улсын сударт **шэн** юмуу **син шэн** гэж бичдэг бөгөөд энгийнээр **муж** гэж утгачилж болно.

## Түүх
1276 онд Өмнөд Сүн улсынЛнийслэлинь ань хо(өнөөгийн Ханжоу хот)тыг буулгаж авсны дараа зарлигаар Жянь Хуай нутгийн син жун шу шэн гэж нэрлээд мужийн төвөөр Линь ань хотыг болгосон. 1286 онд тус мужийн харъяанд Фужянь орон нутгийн син жун шу шэнийг нэгтгээд, нэрийг нь өөрчилж **Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн** гэж нэрийджээ. 
Тус орон нутгийн төлөөний яам нь одоогийн Жяньсү мужийн өмнө хэсэг, Аньхуй мужийн өмнөд хэсэг, Жөжянь, Фужянь мужуудийн бүх нутаг, Жяньши мужийн зүүн хойд хэсэг, Шанхай хотын нутагт оршиж байсан засаг захиргааны нэгж байсан.

## Бүтэц, зохион байгуулалт
Юань улсын судрын 91 дүгээр дэвтэрт бичигдснээр "*Ханжөү тэргүүтэй 30 чөлгөө, Жянь Инь жөү зэргийн 21 жөү, Сүнжянь фу-д нэг фу байсан."*
# **Ханжөү чөлгөө 杭州路**
# **Хужөү чөлгөө 湖州路**
#  **Жяшин чөлгөө 嘉兴路**
# **Пинжянь чөлгөө 平江路** 
# **Чанжөү чөлгөө 常州路** 
# **Жөньжян чөлгөө 镇江路** 
# **Жяньдө чөлгөө 建德路** 
# **Сүнжянь фу 松江** 
# **Жянин жөү 江阴州**
# **Нингуо чөлгөө 宁国路** 
# **Хуйжөү чөлгөө 徽州路** 
# **Раожөү чөлгөө 饶州路** 
# **Жицин чөлгөө 集庆路** 
# **Тайпин чөлгөө 太平路** 
# **Чыжөү чөлгөө 池州路** 
# **Шиньжөү чөлгөө 信州路** 
# **Гуандө чөлгөө 广德路** 
# **Цяньшань жөү 铅山州**
**Жөдун зам 浙东道:**
# **Цинюань чөлгөө 庆元路** 
# **Ужөү чөлгөө 衢州路** 
# **Үжөү чөлгөө 婺州路** 
# **Шаошин чөлгөө 绍兴路** 
# **Вэньжөү чөлгөө 温州路** 
# **Тайжөү чөлгөө 台州路** 
# **Чүжөү чөлгөө 处州路**
**Фужянь зам 福建道**
# **Фужоу чөлгөө 福州路** 
# **Жяньнин чөлгөө 建宁路** 
# **Чуаньжөү чөлгөө 泉州路** 
# **Шинхуа чөлгөө 兴化路** 
# **Шао-у чөлгөө 邵武路** 
# **Яньпин чөлгөө 延平路** 
# **Тинжөү чөлгөө 汀州路** 
# **Жанжөү чөлгөө 漳州路**

## Холбоотой мэдээ
* Син жун шу шэн

*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Юань улс
Сычуан нутгийн син жун шу шэн

**Сычуан нутгийн син жун шу шэн** (四川等處行中書省) бол Шаньши мужийн нутагтай залгаа оршино. 

Жи Юаний 18 дугаар он (1281) онд Шаньши син шэнээс салган син шэнийг байгуулав. 23 дугаар он (1286) Сычуань син шэний төв нь Чэнду хот, 9 чөлгөө, 5 фу.

* **Баруун Шу-Сычуань замын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс**:
# **Чэнду чөлгөө (成都路)** 
# **Жядинфу чөлгөө (嘉定府路)** 
# **Гуаньюань чөлгөө (广元路)** 
# **Шүньцин чөлгөө (顺庆路)** 
# **Юннин чөлгөө (永宁路)** 
# **Тончуань фу (潼川府)**

* **Сычуаний өмнөд замын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс**
# **Чунцин чөлгөө**
# **Шаоцин фу**
# **Хуайдө фу**
# **Күйжөү чөлгөө**

* **Шюнань зэргийн Мань-И-гийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс**
# **Шюжөү чөлгөө**
# **Маху чөлгөө**

## Мөн үзэх
*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

## Эшлэл
Ангилал:Юань улс
Ляоян нутгийн син жун шу шэн

**Ляоян нутгийн син жун шу шэн** нь Юань улсын арван син жун шу шэний нэг. Уг син шэн бол Дайду хотод байсан Жун Шу Шэнд захирагдаж, тухайн орон нутгийн засаг захиргааны хэргийг гардан гүйцэтгэж байсан дунд шатны аппарат юм. Наян зэргийн зүүн хойдын төрлийн ван нарын бослого дарагдаж дууссны дараа 1291 онд Хасар, Тэмүгэ Отчигин, Хачиун нарын удмын ноёдын соёрхолын газрыг татан буулган нэгтгээд хятад засаг захиргааны нэгжийг байгуулсан.

## Бүтэц
Нийт долоон чөлгөө (лу), 1 шүлтгэн(фу) байсан.
# **Ляоян чөлгөө 辽阳路**
# **Гуаннин чөлгөө 广宁路**
# **Данин чөлгөө 大宁路**
# **Дуннин чөлгөө 东宁路**
# **Шэньян чөлгөө 沈阳路**
# **Кайюань чөлгөө 开元路**
# **Хэлань фу Усны Татар зэргийн чөлгөө 合蘭府水達達等路** 
# **Шяньпин фу 咸平府**, Кайюань чөлгөөнд харьяалагдаж байсан. 

### Холбоотой мэдээ
* Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн
* Ганьсу нутгийн син жун шу шэн
* Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

### Ном зүй 
Ангилал:Юань улс
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж
Дипломат төлөөлөгч

**Диплома́т** (эртний грек үг  -δίπλωμα «давхарлаж нугалсан баримт бичиг» гэсэн утгатай үгнээс гаралтай) -Төрийн гадаад харилцааны салбарт ажилдаг мэргэжлийн хүн. 

## Дипломат ажилтны тухай
Олон улсын эрх зүйн дагуу гадаадын улс орнууд, олон улсын байгууллагууд болон тэдгээрийн төлөөлөгчидтэй Засгийн газраа төлөөлөн  албан ёсны ямар нэгэн дипломат харилцаанд орж буй гадаад харилцааны төрийн албан хаагчийг хэлнэ. МУ-ын Дипломат албаны тухай хуульд Гадаад оронд суугаа Дипломат төлөөлөгчийн газрын ажилтан болон Гадаад харилцааны Төрийн захиргааны төв байгууллагын /Гадаад харилцааны яам/ ажилтаныг дипломат гэнэ хэмээн заасан байдаг.

## Дипломат ажилтны ажил үүрэг
Дипломат хүний үндсэн үүрэг бол өөрийн орон, түүний иргэдийн эрх ашгийг төлөөлөх,  хамгаалах юм. Үүнд суугаа орныхоо талаар мэдээллэл цуглуулж улс хооронд найрсаг харилцаатай байж, улс төр, эдийн засгийн болон бусад салбарын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, олон улсын хамтын нийгэмлэгт байр сууриа бэхжүүлэх, хөгжлүүлэх замаар улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататгах явдал юм.
 
Дипломатч нь олон улсын эрх зүйн баримт бичгүүдэд заасны дагуу дипломат хэргэм буюу албан тушаал, зэрэглэлтэй байх бөгөөд суугаа улс орондоо 1961 оны Венийн дипломат конвенцийн дагуу дипломат халдашгүй дархан эрх эдлэнэ.

## Монгол Улсын Дипломат цол, хэргэм
Монголын дипломат алба нь төрийн тусгай алба бөгөөд дараах цол олгоно.

1. Түшээ

2. Тэргүүн түшээ

3. Итгэмжит

4. Тэргүүн итгэмжит

5. Шадар

6. Тэргүүн шадар

7. Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин

8. Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд

Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин цолыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, дипломат бусад цолыг гадаад хэргийн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн олгоно.

Монгол Гадаад хэргийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагын  дараахь албан тушаал дипломат албан тушаалд хамаарна:

1. Төрийн нарийн бичгийн дарга;

2. Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд;

3. Газрын захирал;

4. Газрын дэд захирал;

5. Хэлтсийн дарга;

6. Тасгийн дарга;

7. Зөвлөх;

8. Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга;

9. Хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга;

10. Гуравдугаар нарийн бичгийн дарга;

11. Атташе.

Монгол Улсаас гадаад улсад суугаа Элчин сайдын яам, Байнгын төлөөлөгчийн газрын дараахь албан тушаал дипломат албан тушаалд хамаарна:

1. Элчин сайд;

2. Байнгын төлөөлөгч;

3. Элчин;

4. Хэргийг хамаарагч;

5. Байнгын төлөөлөгчийн орлогч;

6. Элчин зөвлөх;

7. Зөвлөх;

8. Цэргийн атташе;

9. Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга;

10. Хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга;

11. Гуравдугаар нарийн бичгийн дарга;

12. Атташе.

**Монгол Улсын Ерөнхий консулын болон консулын газрын  дараахь албан тушаал дипломат албан тушаалд хамаарна:**

1. Ерөнхий консул;

2. Консул;

3. Дэд консул;

4. Консулын төлөөлөгч.


Ангилал:Гааль
Шэньси нутгийн син жун шу шэн

**Шэньси нутгийн син жун шу шэн** (хялбаршуулсан ханз: 陕西等处行中书省; пиньинь галиг: Shǎnxī děng chù xíng zhōng shū shěng) (Энгийнээр орчуулбал **Шэньси муж**) нь Юань улсын арван син шэн буюу мужийн нэг юм. 1234 онд Өгэдэй хааны үед эзэлж аваад, хуучин хэвээр нь үлдээсэн. Хубилай хааны үед дахин өөрчлөлт хийсэн.

Жунтунгийн 3-р онд Сычуань син шэн нэгтгэсэн. Жи Юань-ий 3-р он, 1266 онд Лижоуд төвлөрүүлсэн. 21 дүгээр он буюу 1284 онд Сычуан нутгийн син шэнийг тусгаарласан. 

## Бүтэц 
Төв хот нь Шиань. Уг син шэн нь 4 чөлгөө, 5 шилтгээнтэй байсан.
# **Жинжао шилтгээн (京兆府)**
# **Аньши чөлгөө (安西路)**
# **Фэнюань чөлгөө (奉元路)**
# **Яньань чөлгөө (延安路)**
# **Шинюань чөлгөө (兴元路)**
# **Фэншян шилтгээн (凤翔府)**
# **Бин жоу (邠州)**
# **Жин жоу (泾州)**
# **Кайчэн жоу (开成州)**
# **Жуанлан жоу (庄浪州)**    

### Холбоотой мэдээ
* Син жун шу шэн

*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

### Ишлэл 
Ангилал:Юань улс
Ангилал:Хятадын түүх
Шириндарь хатан

**Шириндарь хатан** (хятад ханз:失憐答里, пиньинь галиг:Shī lián dá lǐ)(?－1306 он?) — Юань улсын Төмөр өлзийт хааны их **хатан**. 

## Намтар 
Шириндарь хатан хонгирад аймгийн Ожин ноёны хүү Улучин ноён охин. Төрсөн он тодорхойгүй. 

1299 оны 10-р сард Өлзийт хааны анхны их хатан тэнгэрт халихад Шириндарь их хатан болов. Хаан угсаа залгах хүүгүй байж байгаад Шириндарь хатнаас Даш гэдэг хүүтэй болжээ. 1305 оны 5-р сард Даш ханхүүгээр өргөмжлөгдсөн ч 12-р сард өвчнөөр таалал төгссөн.  

Төмөр хаан ахын хүү Хайсан ванг дараагийн ханхүү өргөмжилжээ. Тус хатан 1305 онд амьд байсан хэрнээ, 1307 онд Хайсан хааны зарлигаар «Бат нигүүлсэхүй нам үзэсгэлэнт хатан» хэмээн нэхэн өргөмжлөгдсөнийг бодвол 1306 онд нас барсан бололтой. Өвгөдийн сүмд Өлзийт хааны тахилгын харшид хатны хөргийг хамт байрлуулсан тахисан.

## Сурвалж, тайлбар 
Ангилал:1306 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын хатан
Ангилал:Монгол хатан
Маалайдай хатан

**Маалайдай** (1329 онд өнгөрсөн) — Юань улсын Хүслэн хутагт хааны **хатан** байв. 1211 онд Чингис хаанд дагаар орсон Харлуг аймгийн Арслан хааны гуч охин. 

## Намтар 
Маалайдай хатан түрэг угсааны харлуг аймгийн хүн байв. Төрсөн он тодорхойгүй. Зарим сурвалж бичигт солонгос хүн гэж бичсэн эргэлзээ бий. 
Хүслэн хаан, 1317 онд Юань улсын нутгаас зугтаж, Цагаадайн улсын нутаг дахь Харлуг аймагт очих үед тус аймгийн эзэн өөрийн охиноо өгсөн нь Маалайдай юм. 1320 онд хожмын Тогоонтөмөр хааныг төрүүлжээ. Хүслэн хаан 1329 оны 2 сард Орхон голд хаан суугаад, 1329 оны 8 сард Дайду хотын хойнох Онгучат гэх газарт хийсэн найр дээр Тугтөмөр хаанд хорлогдож таалал төгссөний дараа Маалайдаа хатан учир битүүлгээр нас нөхчсөн. Тогоонтөмөр хааны зарлигт Будшир хатан, Маалайдай хатаныг хонь чанах зууханд чанаж алсан гэж дурдсан байдаг.
1330 онд Тугтөмөр хааны зарлигаар Маалайдай хатныг **Бат элбэг эрхэм богд хатан** хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. 1341 онд түүний хүү эхийнхээ өшийг Будшир хатнаас авч, түүнийг хүүтэй нь цаазаар авсан.

## Мөн үзэх 
* Бабуша хатан

## Сурвалж, тайлбар 
Ангилал:Юань улсын хатан
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1329 онд өнгөрсөн
Юньнань нутгийн син жун шу шэн

**Юньнань нутгийн син жун шу шэн** буюу **Юньнань син шэн** бол (1274-1382) (хялбаршуулсан ханз:云南等处行中书省, пиньинь галиг: Yúnnán děng chù xíng zhōng shū shěng) Монголын Юань улсын засаг захиргааны дунд шатны төрийн удирдах аппарат юм. Мөнх хааны зарлигаар Хубилай, Урианхайдай нарын удирдсан их цэрэг, 1257 онд Бай үндэстний Дали улсыг мөхөөснөөр Сүн улсын баруун өмнө талаас нь бүслэн байлдах зам нээгдэж өгсөн. 1260 онд Хубилай хаан Дали газарт Дали улсын нийтийн даргын яамыг байгуулсан нь Их Монгол Улсын шууд захиргааг байгуулсан бөгөөд энэ үеэс эхлэн тус нутаг нь хятадын мэдлийн нутагт багтаж эхэлсэн юм. 

## Бүтэц
Жи Юань-ий 21 дүгээр он, 1284 онд хааны зарлигаар син шэн буюу муж болгоод, төв хотоор нь Чунциныг болгон, 37 чөлгөө, 5 фу болгож хувиарласан. Нэрийг нь сольж Юньнань болгожээ. 
# **Жунцин чөлгөө 中庆路**  
# **Вэйчу чөлгөө 威楚路**  
# **Кайнань жоу 开南州**  
# **Удин чөлгөө 武定路**  
# **Хөцин чөлгөө 鹤庆路**  
# **Юньюань чөлгөө 云远路**  
# **Чөли фу 彻里府**  
# **Гуаньнаньши чөлгөө 广南西路**  
# **Лижян чөлгөө 丽江路**  
# **Дунчуань чөлгөө 东川路**  
# **Манбу чөлгөө 茫部路**  
# **Мөнже чөлгөө 孟杰路**  
# **Пүань чөлгөө 普安路**  
# **Мөнцин фу 蒙庆府** 
**Чюжингийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 曲靖宣慰司:**
# **Чюйжин чөлгөө 曲靖路**
# **Чөнжянь чөлгөө 澂江路**
# **Пүдин чөлгөө 普定路**
# **Рэньдө фу 仁德府**
**Луолуоси-гийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 罗罗斯宣慰司:**
# **Жяньчан чөлгөө 建昌路** 
# **[Дөчан чөлгөө]] 德昌路** 
# **Хуйчуань чөлгөө 会川路** 
# **Байшин фу 柏兴府**
**Линьань гуаньшигийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 临安广西宣慰司:**
# **Линьань чөлгөө 临安路** 
# **Гуаньши чөлгөө 广西路** 
# **Юаньжян чөлгөө 元江路**
**Дали жинчөнгийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 大理金齿宣慰司:**
# **Дали чөлгөө 大理路** 
# **Цаоань чөлгөө 姚安路** 
# **Юньчан фу 永昌府** 
# **Төнчун фу 腾冲府** 
# **Шүньнин фу 顺宁府** 
# **Жөнькан чөлгөө 镇康路** 
# **Мөндин чөлгөө 孟定路** 
# **Моужань чөлгөө 谋粘路** 
# **Роуюань чөлгөө 柔远路** 
# **Жөньши чөлгөө 镇西路** 
# **Лючуань чөлгөө 麓川路** 
# **Наньдянь шилтгэн 南甸府** 
# **Пинмянь чөлгөө 平缅路** 
# **Мөнлянь чөлгөө 蒙怜路** 
# **Мөнлай чөлгөө 蒙莱路** 
# **Жиньчигийн дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 金齿宣抚司**

## Мөхөл 
1382 онд Лян ван Басалавармигийн удирдсан монгол цэргийн хүч, Мин улсын цэрэгт ялагдснаар монголчуудын Юньнань дахь 125 жилийн ноёрхол эцэс болсон.

## Мөн үзэх
*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

Ангилал:Юань улс
Искандер Азизов

**Искандер Кубарович Азизов** (1956 оны 5-р сарын 29-нд Москва хотноо төрсөн) -Узбек гаралтай Зөвлөлтийн болон Оросын дипломат. 

* 1978 онд “Олон улсын харилцаа” мэргэжилээр ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг төгссөн.
* 1978-1982 онд ЗХУ-аас Сингапурт суугаа ЭСЯ-нд референт нарийн бичгийн дарга;
* 1982-1985 онд ЗХУ-ын ГЯЯ-нд Зүүн өмнөд Азийн хэлтсийн атташе;
* 1985-1989 онд ЗХУ-аас Малайз Улсад суугаа ЭСЯ-нд 3 дугаар нарийн бичгийн дарга;
* 1989-1992 онд ЗХУ-ын ГЯЯ-ны Номхон далай, Зүүн өмнөд Азийн газрын 2,3 дугаар нарийн бичгийн дарга;
* 1993-1997 онд ОХУ-аас Малайзид суугаа ЭСЯ-ны 1 дүгээр нарийн бичгийн дарга, зөвлөх;
* 1998-2001 онд ОХУ-ын ГЯЯ-ны Азийн 1 дүгээр газрын ахлах зөвлөх, хэлтсийн дарга;
* 2001-2006 онд ОХУ-аас АНУ-д суугаа ЭСЯ-ны зөвлөх;
* 2007-2013 онд ОХУ-ын ГЯЯ-ны Азийн 1 дүгээр газрын орлогч захирал.
* 2013 оны 9-р сарын 23-аас Монгол Улсад суугаа ОХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогдоод 2013 оны 11 дүгээр сарын 15-нд Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан.
* 2023 оны 1-р сарын 18-нд Монголд Оросын Элчин сайдаар 9 жил болоод нутаг буцсан.
* 2023 оны 6-р сараас ОХУ-аас Мьянмарт суух Элчин сайдаар томилогдож мөн оны 10-р сард ИЖБ-ээ барьсан байна. 

## Шагнал 
2021 оны 6-р сарын 8-нд Монгол улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга түүнийг "Алтан гадас" одонгоор шагнасан. 

Гэргийтэй.

Англи, хятад хэлний мэдлэгтэй. 

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Оросын дипломатч
Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд
Жэньдун син жун шу шэн

**Жэньдун син жун шу шэн** нь Курё улсаар төвлөрсөн, Япон зэрэг дорно зүгийн улс орныг дайлан төвшитгөхөд зориулж байгуулсан муж юм. Мужийн төв нь Гуулин улсын нийслэл Кэсон хот байсан. Мужийг ерөнхийд нь зүүн баруун гарын хоёр чинсан хэргийг удирдаж байсан. Тэдгээр нь Юань улсаас томилогдсон даргач, Курё улсын ван юм.

## Түүх 
Жэньдун син жун шу шэн бол 1287 он Хубилай хааны зарлигаар байгуулагдажээ. Харин *"... 1299 оны эхээр Гаоли болгон өөрчилж, оны эцсээр татан буулгаад, 1321 онд дахин сэргээжээ..."* Юань гүрэн Солонгосын хойгийг захирахын тулд Кэгён хотод Даргачийг байгуулж, Даргачийг Курё улсын ван нэгэн зэрэг алба хааж байжээ.

## Засаг захиргааны нэгж 
Нийт 10 зам (도), 5 хот, 3 кён (경), 4 духуфу (도호부), 8 мүк (목) бүхий засаг захиргааны нэгжтэй байжээ. 

## Холбоотой мэдээ
*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо
*Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн

## Эшлэл 
Ангилал:Юань улс
Микро процессор

**Микро процессор** (*грекээр* μικρός *mikrós* ‚жижиг‘, ‚давчуу‘) нь маш жижигрүүлсэн масштаб бүхий процессор бөгөөд процессорын бүрдэл хэсгүүд нь интеграл хэлхээнд нэгтгэсэн нэгэн цогц юм. Анхны микро процессор нь 1970-аад оны эхээр Теxас Инструментс компани хөгжүүлэн бий болгожээ.

Технологи хөгжлөөр эд анги жижигрэх тусам микро процессор дээр нэмэлт функц (перифери) бүхий эд хэсгийг чип карт дээр суулгаx бололцоог олгов. Үүгээр микроконтроллер буюу нэг-чип-систем үүсэх бий болох нөхцлийг бүрдүүлжээ.


Ангилал:Компьютерын архитектур
Байдар

**Байдар** -Чингис хааны ач, Цагадайн хүү юм. 1237-1241 оны Кибчакийн аян дайнд оролцож явсан. Байдар, Хадан нарын цэрэг Европын нэгдсэн армийг Польшийн Легниц хотын дэргэд бут цохиж алдар гавьяагаа дуурсгасан. Европоос эргэн ирээд 1246 онд Гүюгийг хаан ширээнд залах ёслолд оролцож байсан. Түүний хүү Алгу Цагаадайн улсын анхны хаан болсон.

Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Цагадайн удам
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Какаоны мод

**Какаоны мод** нь жижгэвтэр ба үржил шимээр баялаг, хуурай хөрсөнд, экваторын дулаан орнуудад ургадаг. -15 хэмээс доош хүйтэнд тэсвэрлэхгүй. Уг жимс үл мэдэг шоколад шиг үнэртэй, яльгүй гашуун байдаг. Үр нь бүр ч гашуун байдаг. Уг үр олон шат дамжлагаар дамжин, дотор нь амт оруулах өөр олон зүйлийг хольсны дараа сайхан амттай болдог. Үрэнд агуулагдах kafein, theoboromine хэмээх бодисууд нь гашуун амттай болгодог аж. Какаоны жимсээр хооллодог амьтад үр нь гашуун учир гаргаж хаядаг. Ингэснээр какаоны ургамал илүү өргөн газар нутагт тархан ургадаг. Шоколад хийхэд хэрэглэгддэг какаоны 3 гол төрөл бол criollo, forastero, trinitario юм. Үүнээс Төв Америк, Карибын арлууд болон Өмнөд Америкийн хойд бүсээр ургадаг criollo нь хамгийн ховор, үнэтэй.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Какаоны сэдэв
Ангилал:Мод
Ангилал:Хүнсний ургамал
Ангилал:Тосны ургамал
Ангилал:Сэтгэцэд нөлөөлөх ургамал
Сить голын тулалдаан

**Сить голын тулалдаан** ( эсвэл ) нь Монголчуудын Орост довтолсон довтолгооны хүрээнд 1238 оны 3 сарын 4-нд хийсэн тулалдаан юм. Монголын нэрт жанжин Бурундай буюу Боролдай жанжин Сить голын дэргэд Оросын нэгдсэн армийг бут цохиж ялалт байгуулсан юм. Оросын 20,000 орчим цэргийн эсрэг Боролдай жанжин 1 түм буюу 10,000 цэрэгтэй тулалджээ.

## Цахим холбоос 
* Тулалдааны тухай мэдээлэл (оросоор)

Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан
Ангилал:Киевийн Русь
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх
Ангилал:Оросын түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:1238 он
Ангилал:Ярославль муж
Ангилал:13-р зууны тулалдаан
Абу Саид Бахадур хан

**Абу Саид Бахадур хан** (Перс хэл: ابو سعید بہادر خان *Busayid Baghatur Khan*) бол Монголын Ил Хаант Улсын хан юм. Тэрээр Өлзийт султаны хөвгүүн бөгөөд 1316-1335 оны хооронд Ил Хаант Улсыг захирч байлаа. Түүний засаглалын үед эмир ноёдын хүч нөлөө ихэссэн байсан ба ханы тушаал зарлигт төдийлөн захирагдахгүй болсон байв. 1335 онд Абу Саид хан хорлогдон нас барсны дараа Ил Хаант Улс нь Жалайрын султант улс, Чобаны улс, Сарбадарын улсзэрэг ханлигт хуваагдан задарчээ.

## Мөн үзэх 
*Ил Хаант Улс
*Монгол хаад

Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Ил хан
Ангилал:1305 онд төрсөн
Ангилал:1335 онд өнгөрсөн
Арпа Кэүн

**Арпа Кэүн хан** бол Ил Хаант Улсын есдүгээр хан юм. Тэрээр Толуйн хөвгүүн Аригбөхийн удмын хүн байв. Абу Саид Бахадур ханыг хорлогдон нас барсны дараа Ил Хаант Улсын везир Гийас ад-Дин одоогийн Азербайжаны нутгаас Арпа Кэүнийг залан авчирч хан ширээнд суулгажээ. Арпа Кэүн хан нэг жил гаруй хугацаанд төрийн эрхийг барьсан байна. Түүний засаглалд сэтгэл дундуур байсан Багдадын захирагч Али падишах Арпа Кэүн ханы эсрэг бослого гаргаж, түүний цэрэгтэй тулалдан дийлсэн ба ялсан талынхан ханыг барьж хороожээ.

## Холбоотой мэдээ 
# Ил Хаант Улс
# Монгол хаад

Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Тулуйн удам (Алтан ураг)
Ангилал:Ил хан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:13-р эсвэл 14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1336 онд өнгөрсөн
Лаошан шаньюй

**Лаошан шаньюй** (хятадаар: 老上單于, пиньинь: Lǎo shàng) нь Модун шаньюйн ахмад хөвгүүн болно. Өөрийн нэр нь **Цзиюй** (хятадаар: 稽鬻) (бас **Цзичжу** гэж бичсэн нь бий). Тэр бол НТӨ 174-161 онд Хүннү улсыг захирч байсан их шаньюй (өөрөөр хэлбэл Хаан цолтой дүйцэх хэргэм) юм. Түүний засаглалын жилүүдэд хүннүчүүд Юэчжи нарыг ялж, Хэси газрыг эзлэн баруун зүгийн нутгийг захиргаандаа оруулснаар Торгоны замыг хяналтандаа авчээ.

## Мөн үзэх
#Хүннү улс
#Монгол хаад

Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ангилал:МЭӨ 3-р эсвэл 2-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 161 онд өнгөрсөн
Хүчүлүг

**Хүчүлүг** нь Найман аймгийн Таян ханы хүү, Хар Хидан Улсын сүүлчийн ноёрхогч. Найман аймаг Чингис хаанд ялагдахад тэр баруунш дутааж, Хар Хиданд очин, тус улсын **Елюй Жилүгү хааны** шадар зөвлөх болжээ. Улмаар хаан ширээг нь булаан авч, тус улсыг захирах болсон байна. Хүчлүг 1218 онд алагдаж, түүний захирч байсан Хар Хятан Их Монгол Улсын мэдэлд оржээ. Хүчүлүг хан Линхум гэдэг нэг охинтой. Линхум хатан бол Тулуй ноёны бага хатан юм. 

## Лавлах холбоос 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Кидан
Ангилал:Төв Азийн түүх
Xyloband

**Xylobands** нь дотроо гэрэлтдэг диод болон радио долгион хүлээн авагч агуулсан бугуйвч юм. Бугуйвчны гэрлийг алсаас тусгай програм ашиглан удирддаг. Үүндээ тусгай дохиог бугуйвчруу илгээж ашигладаг. Энэхүү бугуйвч дотроо улаан,шар,ягаан,хөх,ногоон,цагаан гэрлүүдийг агуулдаг. Xyloband-н томоохон хэрэглэгч нь английн алтернатив рок Coldplay хамтлаг бөгөөд 2012 онд өөрсдийн Mylo Xyloto аялан тоглолтондоо амжилттай ашиглажээ. Xyloband-г аливаа урлаг соёлын арга хэмжээ, хөгжмийн концерт болон бусад арга хэмжээнд оролцохоор ирсэн хүмүүст зөвхөн өгдөг. Энэхүү бугуйвчийг анх Жасон Рэглэр зохиосон бөгөөд тэрээр анх Coldplay хамтлагийн тоглолтонд дунд Fix You дууг сонсож байхдаа энэхүү бугуйвчаа зохиох санаа төржээ.
Dragon Ball

**Dragon Ball** (япон. ドラゴンボール) гэх шоонэн манга цувралыг Торияма Акира гэгч манга зураач (мангака) зурсан. Сон Гокү хэмээх хүүгийн хөгжилтэй адал явдлын талаар өгүүлнэ. 16-р зууны үед зохиогдсон Хятадын сонгодог зохиол Баруун зүг зорчсон тэмдэглэл зохиолоос сэдэвлэн бүтээсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн их борлуулалттай манганы нэг юм. 

Ангилал:Манга
Ангилал:Анимэ
Miss World Mongolia

**Miss World Mongolia** нь Монгол Улсад зохиогддог гоо сайхны тэмцээн юм. Ялагч нь гоо сайхны олон улсын тэмцээн Дэлхийн Мисс тэмцээнд оролцох эрх авдаг. Монгол улс Дэлхийн Мисс тэмцээнд анх 2005 оноос эхлэн гоо бүсгүйчүүдээ илгээж эхэлсэн бөгөөд одоогоор Дэлхийн Мисс тэмцээний ялагч тус улсаас төрөөгүй. 2016 оны  Дэлхийн Мисс тэмцээнд Монгол улсыг төлөөлөн оролцсон мисс А.Баярцэцэг шилдэг 11-д шалгарсан нь одоогоор Монгол Улсын үзүүлсэн хамгийн өндөр амжилт болно. Үндэсний ялагч эх орноо төлөөлөн Дэлхийн Мисс тэмцээнд оролцоно. Одоогийн Үндэсний ялагч Ану овогтой Бөртэ-Үжин  юм.

;
;
;Өнгөний тайлбар

Уламжлал ёсоор, Miss World Моngolia тэмцээн нь жил бүр Дэлхийн Миссийн ялагч илгээх болно. Мөн Монгол улс 2 удаа Dances of the world дээр бүжиглэжээ. 

## Гадны холбоос 
*Албан ёсны фэйсбүүк хуудас
*Miss World тэмцээний албан ёсны сайт
Miss Mongolia 2008

Ангилал:Монголын гоо сайхны тэмцээн

## References
## External links 
* Miss World official website

*
Син жун шу шэн

**Син жун шу шэн** (Уламжлалт ханз:行中書省, хялбаршуулсан ханз:行中书省, пиньинь галиг:Xíng zhōng shū shěng) (Юань улсын сударт зарим үед **син шэн** гэж товчилж бичсэн байдаг) нь Юань улсын үеийн орон нутгийн засаг захиргааны тогтолцооны гол бүрэлдэхүүн нэгж байсан. Энгийнээр тайлбарлавал төлөөний муж гэж ойлгож болно. 

## Түүх
Син Жун Шу Шэн нь анх Өгэдэй хаан, Алтан улсыг 1234 онд эзэлсний дараа Алтан улсын нутгийг хэд хэдэн мужид хуваасан. Үүнийг Син Жун Шу Шэн гэж нэрлэж байжээ. Хожим Хубилай хааны үед дахин засвар оруулж ирсэн. Энэ нь хятадын түүхэнд оршиж байсан Алтан улсын засаг захиргааны хуваарийг үндэслэж, эзэлсэн газар нутагтаа дахин өөрчлөлт хийсэн. Ингэхдээ хэд хэдэн мужуудыг нэгтгэсэн 11 син шэнийг (энгийнээр **муж** гэж ойлгож болно) байгуулсан. 
 
Эдгээр 11 мужийг нийтэд нь Төвлөн засах яам ерөнхийлөн захирч байжээ. 
## Нэршил
Монгол болон гадаад оронд энэхүү нэрийг олон янзаар тайлбарласан санал байдаг. "*Монгол улсын түүх*"-ийн дэд ботид Нийтийн дундад зөвлөлийн муж, ШУА-иас хэвлүүлэн гаргасан "*Монголын Юань улс*", А.Пунсаг гуайн "*Тэнгэрийн Их Юань улсын түүхэн тэмдэглэл*" номнуудад Төвлөн засах төлөөний яам гэх зэргээр утгачилан орчуулсан. Харин Англи хэлэнд Branch Secretariats эсвэл **province** гэж орчуулсан байна. 

## Холбоотой мэдээ
*Юань улс
*Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Юань улс
Баруун Герман

**Баруун Герман** *(герм. Bundesrepublik Deutschland)* нь 1949 оноос 1990 оны хооронд Герман Улсыг  нэрлэж байсан нэр юм.

Ангилал:Дайны дараах Германы түүх (1945-1994)
Ангилал:Германы түүх
Марк Хэмилл

**Марк Ри́чард Хэ́милл** (, 1951 оны есдүгээр сарын 25, Калифорни, Окленд) — Америкийн жүжигчин. 

Бродвейн театраас гараалж, олон бүлэгт «Оддын дайн» киноны *Люк Скайуокер*, 1992—2015 онд үргэлжилсэн Бэтмений цуврал хүүхэлдэйн *Жокерийн* хоолойгоор алдаршсан ажээ. 

*Люк Скайуокерийн* дүрээр Сатурн шагналыг хоёронтоо (1981, 1984) гардсан юм. 

## Лавлах холбоос 
## Цахим холбоос 
* 
* link=https://en.wikiquote.org/wiki/Mark_Hamill|24x24px Wikiquote (en) — **Марк Хэмилл**
* 
* Дэмжигчид
* Марк Хэмиллийн Твиттер булан

Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Жүжигчин хүүхэд
Ангилал:Дуу оруулагч
Ангилал:Оклендын (Калифорни) хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1951 онд төрсөн
Дэлхийн мисс

thumb|150px|2013 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн Меган Янг
**«Дэлхийн сайхан хүүхэн»**, **«Дэлхийн мисс»** () — олон улсын гоо сайхны тэмцээн юм.

Энэ тэмцээн Орчлонгийн сайхан хүүхэн, Олон улсын сайхан хүүхэн, Ертөнцийн сайхан хүүхэн тэмцээний хамтаар их дөрвөн тэмцээн гэгдэх бөгөөд хамгийн ахмад, нэр хүндтэй тэмцээн нь юм. 1951 оноос хойш жил бүр явагдаж байна. Одоогийн Дэлхийн Мисс бол Энэтхэгийн Мисс Мануши Шиллар юм. Тэрээр 2017 оны 11сарын 18 ны өдөр 2016 оны Дэлхийн Мисс болох Стефани Дел Валлегээс титмээ гардан авсан юм. 

## Түүх 
Дэлхийн сайхан хүүхэн шалгаруулах тэмцээнийг 1951 онд Эрик Морли Их Британид анх явуулжээ. 2000 онд түүнийг нас барахад эхнэр Жулия Морли нь тус ажлыг үргэлжлүүлэн жил бүр зохион явуулж байна. 

Дэлхийн мисс шалгаруулах байгууллага Их Британи улсын Лондон хотод байрладаг. 

## Тэмцээн 
### 2011 оноос хойш 
## Монгол улсын оролцоо 
Монгол улс 2005 оноос тус тэмцээнд оролцож эхэлсэн.

## Зургийн цомог

Файл:Manushi Chhillar at a press conference, 2017.jpg|2017 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн  **Мануши Шиллар**
Файл:Miss World 08 winner Ksenia Sukhinova.jpg|2008 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн  **Ксения Сухинова**
Файл:Priyanka Chopra at Dil Dhadakne Do promotions.jpg|2000 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн  **Приянка Чопра**
Файл:Aishwarya Rai Cannes 2013.jpg|1994 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн  **Айшварья Рай**
Файл:Mary Stavin.jpg|1977 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн  *Мари Ставин**
Файл:Rina Lodders (1963).jpg|1962 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн  **Катарина Лоддерс*'


Ангилал:Гоо сайхны тэмцээн
Ангилал:1951 онд анх гардуулсан шагнал
Деле Алли

**Бамиделе Жермейн Алли** (; 1996 оны дөрөвдүгээр сарын 11, Милтон-Кинс, Их Британи) — Нигери гаралтай Английн хөлбөмбөгчин, «Тоттенхэм Хотспур» багийн хагас хамгаалагч.

2015 оны хоёрдугаар сарын 2-нд «Тоттенхэм Хотспур» багтай 5.5 жилээр гэрээлж, наймаанд нь 5 сая фунт зарцуулагджээ. Английн өсвөрийн 5 насны шигшээд нийт 17 гараалсан Алли 2015 оны аравдугаар сард тэргүүн шигшээд дуудагдсан түүхтэй.

«Ливерпүүлийн» үеийн Стивен Жерардийг шүтдэг.

## Лавлах холбоос 
## Гадны холбоос 
* 
* Профиль на сайте «Тоттенхэм Хотспур»

Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч
Ангилал:Милтон Кинс Донс багийн тоглогч
Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч
Ангилал:Англичууд
Ангилал:1996 онд төрсөн
Жонон хар

**Жонон хар** хэмээх музей нь Монголын анхны морин хуур хөгжмийн музей юм. Уг музейг морин хуур урлаач, морин хуурч, морин хуур судлаач Б.Сүхбаатар үндэслэсэн бөгөөд тэрээр 2009 оноос морин хуурын музейг байгуулах бэлтгэл ажлыг санаачлан хийсээр 2014 онд албан ёсоор морин хуурын *Жонон хар* музейг үүсгэн байгуулсан юм. Одоогоор морин хуурын "Жонон хар" музей нь морин хуурын түүхэн үзмэрүүдийг үзүүлэхээс гадна морин хуурын үйлдвэрээр зочилж морин хуур хийгдэх явцыг бодитоор үзэх боломжийг олгож байна. Мөн түүнчлэн монголын язгуур урлагийн үнэт өв болсон морин хуурын аялгуу, аяз, ерөөл, магтаал, хөөмий, уртын дуу, уран нугаралт зэрэг түүхэн үндэсний онцлогоо шингээсэн тоглолт, үзүүлбэрийг үзүүлдгээрээ онцлог давуу талтай юм.

## Хаяг
Төрийн ордны ард, Флора цэцгийн дэлгүүртэй байр, 3-р давхар

Ангилал:Морин хуур
Ангилал:Улаанбаатарын музей
Ангилал:Улаанбаатар
Ангилал:2014 онд байгуулагдсан
Морин хуур урлан

**Морин хуурын урлан** гэж, морин хуурыг мэргэжлийн түвшинд хийдэг урланг хэлнэ.

Морин хуурыг янз янзаар хийж үйлдвэрлэдэг ч сүүлийн үед морин хуурыг бэлэг дурсгалын ба тоглолтын /мэргэжлийн/ гэж 2 ангилах болсон. Морин хуур хөгжим нь харагдах төдий бэлэг дурсгалын зүйл байх нь зохимжгүй бөгөөд хөгжим гэдэг утгыг бүрэн агуулсан дүр, дүрслэл, хийц, дуугаралттай мэргэжлийн хөгмим урлах нь чухал. Мэргэжлийн морин хуур урлаач нар өөрсдийн хийц болон өнгө, дуугаралт тэр дундаа модон царны хөг, хөглөгөөгөөр ялгагдаж байдаг. Тэдгээр урлаач нар өөрсдийн өвөрмөц шинжийг агуулсан морин хуур урлах үйлдвэрлэл эрхлэж урлангийн үйл ажиллагаа явуулдаг.

Манай хуурчид XX зууны 30 аад оноос хойш дэлхийн олон газар орноор аялан цаг агаарын янз бүрийн бүс нутагт тоглох болсон юм. Гэтэл ширэн цар нь хэт халуунд их агшиж дуу нь шингэрэх, чийгтэй газар шир нь сунаж дуу гаргах боломжгүй болдог байжээ. Үүнээс улбаалж морин хуурыг шинэчлэх арга зам хайж эхэлсэн байна. Ингээд 1962 онд монголын соёлын яамны урилгаар Оросын хийлийн төрлийн хөгжим урлаач Денис Яравойг урьж уламжлалт хөгжмийн зэмсэг болох морин хуурыг ширэн царнаас модон цартай болгож өнөөгийн бидний хэрэглэж буй мэргэжлийн морин хуурыг бүтээлгэсэн байна.

Үүнээс улбаалан хийл болон морин хийл хөгжмийг урлах арга зүй монгол оронд нутагшиж морин хуурыг хөгжүүлж сайтар урлах урлаачдын болон урлалын хэрэгцээ дэлгэрчээ. Хийцлэл бол урлаач хүний гүйцэтгэл, онол-практикийн хослол, ашигласан мод, чанар ба эдэлгээ даах чадамж, эргономик, уран сэтгэмж, бүтээлч сэтгэхүй гээд олон зүйл бий бөгөөд дуу дуугаралтын хувьд ямар аялгуу, жанр тоглох, тухайн тоглоочын хувь хүний хүсэмжит тембр, оркестрийн гоцлол болон нэгдмэл дуугаралт зэргээс хамаарч хийцлэл мөн өөрчлөгдөж байдаг.

## Морин хуур урлангууд ба мастер урлаачид: 
*П.Байгалжав урлаачийн "Эгшиглэн магнай"
*Б. Энхболд урлаачийн хувийн урлан
*Д.Түвшинтөр урлаачийн "Сеттимо"
*Д.Уламбаяр урлаачийн "Хан Хуур"
*Б.Баярсайхан урлаачийн "Пегасус"
*С.Баярсүрэн (Баавай) урлаачийн хувийн урлан
*А.Ууганбат урлаачийн хувийн урлан
*Т.Доржзодов урлаачийн "Хүлэгү"
*Д.Даваажав урлаачийн "Уянга цогт амгалан"
*Б.Сүхбаатар урлаачийн "Монгол хуур"

Ангилал:Морин хуур
Кристапс Порзингис

**Кристапс Порзингис** (, 1995 оны наймдугаар сарын 2, Лиепая) — Латвийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин, Америкийн «Нью-Йорк Никс» багийн хүчний довтлогч.

2015 оны долдугаар сарын 30-нд «Никстэй» гэрээлсэн. Анхны гараагаа «Милуоки Баксын» эсрэг ('*122*:97) аравдугаар сарын 28-нд хийхдээ 16 оноо, 5 самбар авч, улмаар арваннэгдүгээр сарын 2-нд анхны дабл-даблаа 13 оноо, 14 самбараар «Сан-Антонио Спёрсын» эсрэг бүртгүүлэв. Улирлын 18 тоглолтонд 13.7 оноо, 9.3 самбар, 1.89 хаалт дундажлан ирээдүйтэйгээ харуулсан Порзингис арав, арваннэгдүгээр сарын шилдэг залуу тоглогчоор нэрлэгджээ.

## Лавлах холбоос
## Гадны холбоос
* Профайл - «Севилья»
* 

Ангилал:Латвийн шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч
Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч
Ангилал:НБА-гийн тоглогч
Ангилал:Нью-Йорк Никс багийн тоглогч
Ангилал:Латвийн оны шилдэг тамирчин
Ангилал:Латвичууд
Ангилал:1995 онд төрсөн
Бэгтэр

**Бэгтэр** бол (?-?) Есүхэй баатрын бага хатан Сочигэлээс төрсөн. Тэрээр Есүхэй баатрыг нас барсны дараа, Өэлүн эхийн хөвгүүдтэй тэмцэлдэх болсон. 1170-аад оны дунд үед **Тэмүжин**, Хасар хоёрт алуулсан. 

## Гэр бүл
Эцэг: **Есүхэй баатар** Эх: СочигэлДүү: Бэлгүдэй

### Холбоотой мэдээ 
* Бэлгүдэй
* Чингис хаан

Ангилал:Боржигин
Ангилал:Их Монгол Улсын хүн
Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:12-р зуунд өнгөрсөн
Хачиун

**Хачиун** (1166-120?᠋; бас Хачиун алчи гэдэг) бол Чингис хааны дүү,  Есүхэй болон Өэлүн хоёрын дундаас гарсан гуравдахь  хүүхэд байсан юм.

"Монголын нууц товчооны" 60-р зүйлд: гэсэн байдаг. Өрх гэрээр хаягдаад аж төрж байтал Таргудай Хирилтуг "Хурганы үс гуужив, төлөгний бие төлжив" гэж довтлон ирэхэд ах нарын хамт шугуйд нуугдан амь гарчээ. Харин түүний хэзээ таалал төгссөнийг таамаглахад 1206 оноос өмнө тохиосон нь тодорхой бөгөөд Чингис хаан 1206 онд Их Монгол Улсыг тунхаглаад, эх дүү нартаа өрх айл хувиарлан өгсөн тухай Судрын чуулганд бичснээр Хачиуны хөвгүүн Элжигдэй ноёнд татар, урианхай, найман аймгаас нийлсэн 3000 өрх, Нууц товчооны 242-р зүйлд Алчидайд 2000 иргэнийг, мянганы ноёдоос Чаурхайг өгөв гэж бага зэрэг ялгаатай тэмдэглэж байна.  

Иймд Нууц товчоонд болон бусад түүхэн эх сурвалжид Хачиун алчи, эсвэл Алчидай гэж нэрлэсэн байдаг. Түүний хүү Алчидайн (Илжигдэй) үед түүний угсаа нилээн нэр төртэй болж ирсэн. 

Тэмүжиний өөр хоёр дүү Хасар, Тэмүгэ нар том ахынхаа үйл хэрэгт дотны  хамтран дэмжигч байсан тухай Нууц товчоонд дурьдах нь олон байдаг бол Хачиуны тухай заах нь ховор. Ялангуяа Чингис хааны хожим төрийн эрх барьж буй үеийн тухай бичээст Хачиуны тухай бараг байхгүй. Иймд Хачиун залуудаа насан өөд болсон байж болох юм гэсэн таамаглал байдаг. 

## Удам 
Судрын чуулганд бичснээр Хачиуныг олон хатад, хүүхэдтэй байсан гэж бичдэг ч, зөвхөн Элжигдэйн нэр л түүхэнд тодорхой үлдсэн. Элжигдэй ноёны угсааны ноёд Юань Улсын үед **Жинань ван** (济南王), **У ван** (吴王) цолыг үе залгамжлан хүртэж байсан нь Юань Улс хятадаас хөөгдснөөс хойш ч ван цол (ван гэдэг хятад үгийг эртний монголоор он гэдэг байсан) хэрэглэж байсан. Иймээс 15-17-р зуунд Хачиуны удмынхны захирсан отгийг Онниуд, Онлигууд гэж нэрлэх болж, тэд 1632 онд манжид дагаар орсноор Зуу Удын чуулганы Онниуд хошуу болжээ. 

*Хачиун
**Элжигдэй
***Жинань ван Хадаан
****Лууда
***Жаухур
****Егэлэй
****Жинань ван Хулачу (Хулухур)
****Жинань ван Шинлахар
****Ү ван Мунанзи
*****Ү ван Чосгин 
******Ү ван Дорж
*****Жи ван Долин
******Жи ван Бабай
***Есүжин гүнж: ихирэсийн Жахурчин хүргэний хатан болсон.

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн
Ангилал:Их Монгол Улсын хүн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд өнгөрсөн

Ангилал:1166 онд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын язгууртан
Төмөрсүхийн Лхагвасүмбэрэл

**Төмөрсүхийн Лхагвасүмбэрэл**  (* 1988 оны 4 сарын 6, † 2015 оны 11 сарын 6-9) нь Архангай аймгийн Их Тамир суманд төрсөн биологич бөгөөд байгаль хамгаалагч байв. Тэрээр МУИС-д 2006-2010 оны хооронд суралцан төгсөөд ирвэс хамгаалах санд ажилд орон  ирвэсийг хамгаалаx, түүний амьдрах орчныг дархан цаазат бүс нутагт оруулахын төлөөх үйл ажилд бие сэтгэлээ зориулан яваад 2015 оны 11 сарын 6-9-ний хооронд зуурдаар нас барсан байна.

## Зүүлт тайлбар 
Ангилал:Монголын биологич
Ангилал:Байгаль хамгаалагч
Ангилал:1988 онд төрсөн
Ангилал:2015 онд өнгөрсөн
Сочигэл

**Сочигэл** нь Есүхэй баатрын хатан мөн юм. Тэр Бэгтэр, Бэлгүтэй гэх хоёр хүү төрүүлж өгсөн бөгөөд, Бэгтэр нь 1170-аад онд Тэмүжин, Хасар хоёрт алуулж, ганц Бэлгүтэй л үлдсэн. 1178 онд Мэргидэд олзлогдсон. 1179 онд Тоорил хан, Жамуха, Тэмүжин нарын цэрэг Мэргидийг довтлох үеэр алга болжээ.

Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Чингис хаан
Есүнгэ

**Есүнгэ** бол Чингис хааны дүү Хасарын хоёрдугаар хөвгүүн юм. Чингисийн чулууны бичээст нэр дурдагдсанаар түүхэнд нэр нь үлджээ. Есүнгэ нь Өгэдэй хааны үед ах **Егүг** залгамжлаад, Хасарын угсааныхныг захирах болсон. 1257-1260 оны хооронд Мөнх хааныг дагалдан Сүн улстай цэрэг удирдан байлдаж байсан. Мөнх хааныг нас барсны дараа Хубилайг дагаж, түүнийг хаан ширээнд өргөмжлөхөд байлцсан. Хубилай хаан, хожим байлдан ялсны дараа түүнд ван цол, алтан тамга хүртээжээ. Тэрээр их өндөр насалсан.

Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хасарын удам
Ангилал:Их Монгол Улсын хүн
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Хууль

**Хууль** (Монгол хэлний тайлбар Толь бичигт) - хууль бол Засаг төрийн дээд эрхийг барих байгууллагаас улсын хэмжээгээр бүх нийтийг заавал дагаж мөрдүүлэхээр баталсан албан ёсны дүрэм, журам гэжээ. 

**Гүн ухаантны тайлбар**- хууль бол бүх нийтээр даган мөрдөх дүрэм, нийгмийн бүх гишүүд хоорондын харилцаа, үйл ажиллагааг зохицуулдаг дүрэм, журам. Хуулийн төсөл нь хууль тогтоох төрийн дээд байгууллага болох Их хурлаар (парламентаар) батлагдсаны дараа хууль үйлчилж эхэлдэг. Хуулийн шудрага байдал гэдэг ойлголт нь тухайн газар нутагт, тухайн цаг үед ноёрхож буй нийгэмд тогтосон ёс зүй, хэв маягтай хэрхэн нийцэж буйгаас шалтгаалдаг. 

**Гэрийн эзэгтэйн тайлбар** -хууль бол улс болон иргэд хэвийн амьдарч, оршин тогтноход чиглэгдсэн үр ашиггүй бол өөрчилж болдог уян хатан байдлаар зохиогдсон нийгмийн хэв маяг- журам юм.
"Хуулийн үүрэг":Хууль нь хүмүүсийн хоорондох харилцааг зохицуулж тэднийг хамгаалах үүрэг бүхий төрийн тогтоомж. 

Ангилал:Хууль тогтоомжийн онол
Ангилал:Эрх зүйн бодлого
Ангилал:Үндсэн хуульт улс