open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Энэтхэгийн Премьер лиг

**Энэтхэгийн Премьер лиг** нь Энэтхэгийн арван хотоос бүрдсэн арван баг өрсөлддөг мэргэжлийн эрэгтэй крикетийн лиг юм. Энэ лиг нь 2007 онд Энэтхэгийн Крикетийн хяналтын зөвлөлөөс үүсгэн байгуулагдсан.

Энэтхэгийн Премьер лиг бол дэлхийн хамгийн олон оролцогчтой крикетийн лиг бөгөөд 2014 онд бүх спортын лигүүдийн дунд ирц дундажаар зургадугаарт жагссан.  2010 онд Энэтхэгийн Премьер лиг нь YouTube дээр шууд цацагдсан дэлхийн анхны спортын арга хэмжээ болсон. 2019 онд IPL брэндийн үнэлгээ 6.3 тэрбум доллар болсон.

## Лавлах бичиг 
Ангилал:Энэтхэгийн спорт
Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн

**Анхдугаар Хаант Улс** () гэдэг нэр томьёогоор түүхчид Францын түүхийн 1804 оноос 1815 оныг хүртэлх үеийг нэрлэдэг нэршил юм. Улсын албан ёсны нэр нь **Францын Хаант Улс** (). Энэ үед Франц Улс нь эрх зүйн хувьд төвлөрсөн үндсэн хуульт хаант засаглалтай байсан хэдий ч бодит байдал дээр I Наполеон хэмжээгүй эрх мэдэлтэйгээр захирч байв.

## Ном зүй 
* Leigh Ann Whaley: *The impact of Napoleon, 1800–1815: an annotated bibliography.* Lanham (Md.) u.&nbsp;a. 1997.
* Jean Tulard: *Nouvelle bibliographie critique des mémoires sur l’époque napoléonienne écrits ou traduits en français.* Genève 1991.
* Jacques-Olivier Boudon: *Les élites religieuses à l’époque de Napoléon. Dictionnaire des évèques et vicaires généraux du Premier Empire.* Paris 2002, ISBN 2-84736-008-5.
* Jean Tulard (Hrsg.): *Dictionnaire Napoléon.* 2., durchges. u. erw. Aufl., Paris 2001, ISBN 2-213-60485-1.
* Georges Six: *Dictionnaire biographique des généraux & amiraux français de la Révolution et de l’Empire: 1792–1814.* 2 Bände, Nachdr. der Ausg. Paris 1934, Paris 1999, ISBN 2-901541-06-2.
* François de Dainville, Jean Tulard (Hrsg.): *Atlas administratif de l’Empire français: d’après l’atlas rédigé par ordre du duc de Feltre en 1812.* Genève u.&nbsp;a. 1973.

## Цахим холбоос 
## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 

Ангилал:Наполеон Бонапарт
Ангилал:Наполеоны дагуул улс
Ангилал:Францын хаант засаг
Ангилал:19-р зууны Францын түүх
Франц
Ангилал:1804 онд байгуулагдсан
Ангилал:1814 онд татан буугдсан
Ангилал:1815 онд байгуулагдсан
Ангилал:1815 онд татан буугдсан
Дамбийн Шижээ

**Дамбийн Шижээ** нь Архангай аймгийн Өгийнуур сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Улсын начин
Орбитын хүүхдүүд

***Орбитын хүүхдүүд*** () нь 2022 онд дэлгэцнээ гарсан, Японы анимэ кино бөгөөд Production +h бүтээж, Netflix кино компани 2022 оны 1 сарын 28-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ.

## Дүрүүдэд 
* Фуживара Натсуми — Туяа Сагами
* Ваки Азуми — Коноха Б Нанасе
* Оно Кеншо — Тайё Цүкүба
* Акасаки Чинатсу — Мина Мисаса
* Кобаяши Юмико — Хироши Танегашима
* Исэ Мария — Наса Хьюстон

## Холбоос 
*  (Япон хэлээр)
*  (Япон хэлээр)
*  (Япон хэлээр)
* 
* 
* 

Ангилал:2022 оны кино
Ангилал:Япон кино
Ангилал:Роботтой кино
Ангилал:Анимэ-кино
Эмир Кустурица

**Эмир Кустурица** (серб. Емир Кустурица, 1954 оны 11 дүгээр сарын 24-нд БНС Югослав Холбоот Улсын Сараево хотод төрсөн) -югослав, сербийн кинонайруулагч, кино жүжигчин, Европын алдарт Канны кино наадмын "Алтан навч" шагнал хоёр удаа хүртсэн, Францын Хүндэт Легионы шагналтан. 

## Намтар 
Эмир Кустурица 1954 оны 11 дүгээр сарын 24-нд тухайн үеийн Югослав улсын бүрэлдэхүүнд байсан Бүгд Найрамдах Босни ба Херцеговин Улсын нийслэл Сараево хотод (одоо Сараево бол Босни ба Херцеговин тусгаар тогтносон улсын нийслэл) төрсөн. Түүний эцэг эх нь Босничууд, лалын шашинт бус хүмүүс боловч Кустурицагийн өөрийнх нь хэлснээр түүний алс холын өвөг дээдэс нь Ортодокс Сербүүд байсан ажээ. Түүхэн эх сурвалжаас үзвэл Кустурицагийн эцгийн өвөг дээдсүүд Билеча хотын ойролцоох Плане тосгоноос гаралтай байжээ. Эцэг Мурат Кустурица Югославын Коммунист намын гишүүн байсан бөгөөд Босни Герцеговины Мэдээллийн яаманд ажиллаж байсан байна.

18 настайдаа Кустурица боловсрол эзэмшихээр Сараевог орхиж Прага (Чехословак) дахь нэр хүндтэй Урлагийн академийн (FAMU) Кино, телевизийн факультет байсан бөгөөд Милош Форман, Иржи Мензел, Горан Паскалевич нар төгсөгчид байжээ. 

Кустурица Прагад сурч байхдаа анхны "Үнэний тал нь" (1971), "Намар" (1972) богино хэмжээний кинонууд бүтээсэн байна. Кустурицагийн сургуулийн төгсөлтийн кино болох югославын Антонио Исаковичийн зохиолоор 1978 оны **«Герни́ка»** (исп. *Guernica*- Пабло Пикасогийн зурагны нэр) нэртэй 25 минутын богино хэмжээний кино юм. Уг кинонд 1930-аад оны Европ дахь еврей хүүгийн түүхийг өгүүлдэг.  

Сургуулиа дүүргээд тэрээр иргэж Сараевод ирж ТВ-д ажиллах үеэр хэд хэдэн кино хийж анхаарлын төвд орсон.     

Милош Форман залуу Эмир Кустурица-г Колумбийн Их сургуульд лекц уншуулахаар урьсан байна. 

Эмир Кустурица - Майя Кустурица-тай гэрэлсэн. Тэд хүү Стрибор болон охин Дуня нарыг төрүүлжээ.

Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:Югославчууд
Ангилал:Сербичүүд
Ангилал:Сараевогийн хүн
Ангилал:Сербийн киноны хүн
Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Гитарчин
Ангилал:Кино найруулагч
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Ангилал:Сараевогийн хүн
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Италийн Од одон шагналтан (командлагч)
Ангилал:Гэгээн Сава одон шагналтан
Ангилал:Чехийн гавьяаны медаль шагналтан
Ангилал:Монтевидеогийн хүндэт иргэн
Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (командлагч)
Ангилал:Коламбиа их сургуулийн багш
Намудай сэцэн хаан

**Намудай Чөрүхэ сэцэн хаан** (?-1607) бол Түмэдийн Алтан хааны ахмад хөвүүн Сэнгэдүүрэн хааны ахмад хөвүүн бөгөөд 1586-1607 оны хооронд Түмэдийн хаан сэнтийд заларч байсан. Түүнийг ач хүү Бошигт хунтайж нь залгамжлан баруун гурван түмний Түмэдийн хаан сууринд суусан. 

## Товч намтар 
Түүний нэрийг 1607-1610 оны орчимд бичигдсэн зохиогч тодорхойгүй "Чакраварди Алтан хааны тууж"-д "**Намудай сэцэн хаан**", Гомбожав гүний 1725 онд бичсэн "Гангын урсгал"-д "**Чөрүхэ сэцэн хаан**" зэргээр монголын түүхийн сурвалж бичигт байхад хятадын Мин улсын судрын 327-р дэвтэр-Татарын шастирт монгол сурвалж дахь Чөрүхэ гэх нэрийг **Чэликэ** (撦力克, Chě lì kè) гэж бичжээ.

Чакраварди Алтан хааны тууж-д өгүүлснээр Гал нохой жилд сарын 26-наа 3-р Далай лам Түмэдийн Жирмэндэй гэх нутагт таалал төгсөж, 1589 онд Намудай сэцэн хааны дүү Сүмэр тайжийн Байханзул хатнаас төрсөн хөвүүнийг нялхад нь 4-р Далай ламаар тодруулсан нь Түмэд аймгийг монгол даяар төр, шашны хувьд давуу байр суурьтай болоход нөлөөлсөн. 

Түүнийг хаан болсноос хойш баруун 3 түмний доторх улс төрийн бутрал дахин эхлэсний түрүүч нь ордосын Бошигт жонон тэргүүтэй ноёд Түмэдийн хааны зөвшөөрөлгүйгээр 1592, 1594 онд Мин улсын хилд цөмрөн дээрэм тонуул хийсэнд, Мин улсаас жил бүр олгодог цалин мөнгө, хилийн худалдааг хаасан байна. 
## Гэр бүл
* Хатад: Юнгэн хатан, Дайчин Бэйжи хатан (1583-1586 он хүртэл хатан нь байсан. 1586 оноос Будашир хунтайжийн хатан болсон.)
* Хүүхэд: Цогт тайж: Бошигт сэцэн хааны аав. Уйгуржинд нутаглаж байсан.
Чөрүхэ хааны эдгээр долоон хөвгүүд бүгдээр Датун хотын Шинпин цайзын (新平堡) хилийн гадна нутаглаж, арилжаа наймаа хийдэг байсан.

## Эшлэл
Ангилал:Монголын хаан
Ангилал:16-р зуунд төрсөн
Ангилал:1607 онд өнгөрсөн
Бошигт сэцэн хаан

**Бошигт сэцэн хаан** бол 1612-1627 оны хооронд Түмэдийн хаан сууринд суужээ. Тэрээр Намудай сэцэн хааны хүү Цогт тайжийн хүү юм. 1607 онд Намудай сэцэн хаан таалал төгссөний дараа Алтан хааны ойрадаас авсан Юнгэн хатан өөрийн ачхүү Соном тайжийг Түмэдийн хаан болгохоор өөрийн талын ноёдийн дэмжлэгтэйгээр Түмэдийн хаан ширээний төлөө Бошигт хунтайжийн бодит эрх мэдлийг зөвшөөрөхгүй өвөр зуураа дайн самуун үүсгэж байгаад эцэст нь 1612 онд Юнгэн хатан нас барж, Соном тайжийн тал цэрэг-эдийн засгийн ялагдал хүлээж, Мин улсын оролцоо шахалтаар Соном тайж, түүнийг дэмжигч ноёд ялагдаж Бошигт хунтайжид **Түмэдийн Чакраварди сэцэн хаан**, **Шүнь-и вангийн тамга**, эрх мэдлийг албан тушаалийг шилжүүлснээр Түмэдийн дөрөв дэхь хаан болжээ. Тэрээр Түмэдийн хаан болсон ч харъяат аймаг, хошуу, отгийн ноёд захирагдахгүй болсон нь Түмэдийн хааны эрх мэдэл бууран доройтоход нөлөөлжээ. 1627 онд Цахарын Лигдэн хутагт хааны удирдсан цэргийн эсрэг байлдаж яваад нас барснаар Хөх хот эзлэгдэж, Түмэдийн хаант улс мөхөв. 

Ангилал:16-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Монголын хаан
Ангилал:15-р эсвэл 16-р зуунд төрсөн
Ангилал:1627 онд өнгөрсөн
Тоглоомын түүх

***Тоглоомын түүх*** () нь 1995 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд Pixar Animation Studios бүтээж, Buena Vista Pictures Distribution кино компани 1995 оны 11 сарын 22-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ.

## Дүрүүдэд 
* Том Хэнкс — Вүүди
* Тим Аллен — Баз Лайтерт
* Дон Риклс — Ноён төмсний толгой
* Уоллес Шон — Рекс
* Жон Ратценбергер — Хамм

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:1995 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:3D кино
Ангилал:Хүүхэлдэйн кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Нафтали Беннет

**Нафтали Беннет** (иврит. ‏נפתלי בנט‏‎,англи- Naftali Bennett; 1972 оны 3 дугаар сарын 25-нд Израилийн Хайфа хотод төрсөн) - израилийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 2021 оны 6 дугаар сарын 3-наас Израилийн Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.  

«Ха-Ямин ха-Хадаш» гэж барууны үзэлтэй буюу **"Шинэ баруун үзэлтнүүд"** улс төрийн намыг Аелет Шакед  гэж улс төрч эмэгтэйтэй хамт 2018 оны 12 дугаар сарын 29-нд үндэслэсэн байгуулжээ.  «Миний Израиль» хөдөлгөөн үнэдслэгчдийн нэг.  Өмнө Израилийн ажил хэрэгч хүн бөгөөд стартапуудын захирал байсан. 

## Намтар 
Бенет нь "Зургаан өдрийн дайн"-ы дараа Сан Францискогоос Израиль руу нүүсэн америкийн еврей цагаачид болох Жим, Мирна Бенет нарын гурван хүүгийн нэг болж Хайфа хотод төржээ. 

Тэрээр Израилийн Батлан ​​хамгаалах хүчинд алба хааж байхдаа Сайерет Маткал, Маглан тусгай ангиудад ротын командлагчаар ажиллаж байсан бөгөөд хошууч цолтойгоор нөөцөд алба хаасаар байна. 

Иерусалим дахь Еврей их сургуульд хуулийн чиглэлээр суралцсан байна.

1999 онд тэрээр компьютерийн аюулгүй байдлын програм хангамжийн "Cyota" компанийн үүсгэн байгуулагч, гүйцэтгэх захирал болсон. Сүүлд 2005 онд энэхүү "Cyota" компаниа RSA Security компанид 145 сая ам.доллараар зарсан байна.

Ливаны хоёрдугаар дайнд оролцсоныхоо дараа Бенет тухайн үеийн сөрөг хүчний удирдагч Бенжамин Нетаньяхутай 2006 онд нэгдэж улс төрд оржээ. 2006-2008 онд Нетаньяахугийн Штабын даргаар ажиллаж байжээ. Тэрээр боловсролын тогтолцоог шинэчлэх төлөвлөгөө боловсруулсан багийг удирдаж байсан байна.

2011 оны 4 дүгээр сард тэрээр 80,000 гаруй гишүүнтэй парламентын бус "Миний Израиль" хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулжээ. 

2012 оны 4 дүгээр сард тэрээр "Израильчууд" хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулж дараа нь Н.Беннет "Ликуд" намыг ыг орхиж, "Еврей гэр" намд элсэв. Түүнд Намын даргад нэр дэвших санал тавьсны дараа 2012 оны арваннэгдүгээр сарын 6-нд болсон намын дотоод сонгуульд 67 орчим хувийн санал авч, улмаар "Еврей гэр" намын тэргүүнээр сонгогдов.

2018 онд тэрээр "Еврей гэр" намаас гарч, "Шинэ баруун үзэлтнүүд" намыг үүсгэн байгуулагчдын нэг болсон. 2019 оны 4-р сард болсон сонгуульд "Шинэ баруун үзэлтнүүд" эвслийн бүлэг доод босгыг давсангүй. Үүний зэрэгцээ "Шинэ баруун үзэлтнүүд" Ямина эвсэлд орж Нафтали Бенет парламентын гишүүнээр сонгогдов.

2021 оны 6 дугаар сарын 2-нд Израильд сөрөг хүчин Засгийн газрын эвсэл байгуулах гэрээнд гарын үсэг зурж 2021 оны 6 дугаар сарын 12-нд Бенет Нафтали Беннет Ерөнхий сайдаар сонгогджээ.
Ангилал:1972 онд төрсөн
Ангилал:Израилын ерөнхий сайд
Ангилал:Израилын сайд
Ангилал:Хайфагийн хүн
Ангилал:Израилын бизнесмен
Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Израилын боловсролын сайд
Ангилал:Израилын намын дарга
Рамштайн (нисэх онгоцны бааз)

**Рамштайн нисэх онгоцны бааз** () -Герман (ХБНГУ) дахь АНУ-ын Цэргийн нисэх онгоцны түшиц бааз. Агаарын бааз нь мөн Европ дахь АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний (USAFE) төв байр бөгөөд НАТО-гийн цэргийн баазуудын нэг юм. Тус цэргийн бааз нь Германы Рамштайн нэртэй хотын ойролцоо байрладаг байна.

Дэлхийн 2 дугаар дайны үед Германы Агаарын цэргийн хүчин Рамштайн-Мийзенбах хотын ойролцоох томоохон авто замын хэсгийг нисэх зурвас (онгоц хөөрөх, буух зурвас) болгон ашиглаж байжээ. Дайны төгсгөлд тус зурвасыг Америкийн цэргүүд эзэлсэн юм.

1951 оны 4 дүгээр сараас 1953 оны дунд хүртэл америк, францын Зэвсэгт хүчин өргөтгөл хийж тус цэргийн баазын өмнөд «**Ландштул агаарын бааз**» (англ. *Landstuhl Air Base*) хэсгийн онгоц хөөрөх буух зурвас хэлбэрээр харин умард «**Рамштайн агаарын хүчний тоноглол**» (англ. *Ramstein Air Force Installation*) хэсгийн Захиргаа, удирдлагын төв байр болгож ашиглаж байжээ.  1957 оны 12 дугаар сарын 1-нээс хоёр обьектыг нэгтгэж «Рамштайн нисэх хүчний бааз» болжээ.

1973 оны 3-р сард Европ дахь АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний Төв байр тус бааз руу нүүж иржээ. 

2005 оны арванхоёрдугаар сард Рамштайн агаарын цэргийн хүчний бааз АНУ-ын ТТГ-ын хоригдлууд зөөвөрлөх нууц нислэг хийсний улмаас олны танил болсон.

Рамштайн агаарын хүчний бааз нь АНУ-аас гадна АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний хамгийн том түшиц газар юм. Агаарын бааз нь хоёр нислэгийн зурвастай (08/26 урт нь 3200 метр, 09/27 нь 2830 метр). Тус баазад америкийн 35 мянга орчим цэргийн албан хаагч байрлаж, 4000 орчим иргэний мэргэжилтэн ажилладаг (2004 оны байдлаар). Рамштайн бол Холбооны Бүгд Найрамдах Герман улс дахь цөмийн зэвсэг (нийт 150 орчим) хадгалдаг хоёр баазын нэг юм.

Одоогийн байдлаар, 2005 онд Герман дахь Райн-Майн агаарын бааз хаагдсаны дараа Рамштайн агаарын хүчний бааз нь Европ дахь АНУ-ын цэргийн тээврийн хамгийн чухал цэг болоод байна. Түүний ойролцоо Ландштул хотын орчим АНУ-ын хилийн чанад дахь америкийн хамгийн том эмнэлэг байрладаг юм.

Ангилал:Герман дахь АНУ-ын зэвсэгт хүчний нислэгийн талбай
Ангилал:Германы зэвсэгт хүчний нислэгийн талбай
Ангилал:Рамштайн-Мийзенбах
Ангилал:Райнланд-Пфальцын нислэгийн талбай
Ангилал:Европын нислэгийн талбай
Ангилал:1950-иад онд барьсан
Жингээгийн Жономаа

Ахмад дайчин Б.Хонжоо гуай тэр үед ийм нэгэн дурсамжийг үлдээжээ. “1947 онд манай морин дивизион энд ирсэн. Н.Жамбаагийн застав манай урд байлаа. Энэ Хужиртын эхэнд надтай хамт байлдаж байсан найман хүний шарил бий. Тэр үед яг юу болсон бэ гэхээрУлаанбаатараас баахан офицер ирсэн юмдаг. Хятадын цэргийн тоог тогтоох зорилготой гэлцэх. Тэд Хужиртын заставт нэг винтовоо мартчихсан байлаа. Намайг түүнийг авчир гэж явуулсан юм. Тэгээд Хужиртын эхэнд ийм явдал болсныг дуулсан. Тэр үед бараг шөнө бүхэн дайснууд дайрна. Олон ч сайхан эрс амь үрэгдсэн дээ.
Нэгэн шөнийн байлдаанд заставын туслах Дорж гэдэг хүн сум зөөгч хийж байгаад түүнийгээ хүргэж өгөлгүй замдаа хаячихаад ухарсан байв. Ингээд хээрийн шүүхээр орж, яг энд цаазаар авахуулсан. Энэ үеэс хойш нэг хэсэг тулалдаан намжсан юм. Харин нэг өдрийн тулалдаанд Жамабалхан гэдэг казак дарга долоон цэргийн хамт элгэн хад бүхий бяцхан толгод өөд авиран давшиж, дайсны гар бөмбөгөнд өртөөд бүгд амь үрэгдсэн юм. С.Дамдинсүрэн Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын хүн, Ж.Жономаа Увс аймгийн Малчин сумын харьяат, М.Чимэд Увсын Тэс, П.Зодов Өвөрхангай, П.Готов Говь-Алтайнх.
Л.Жаргал Ц.Рааш нар хаанахынх болохыг мэдэхгүй. Сая шарилыг нь эргэх гээд очтол тэртээ хилийн цаана харагдлаа. Мөн сонин юм даа. Ах дүүс нь Хятадад очиж байж л тэднийхээ шарилд хүндэтгэл үзүүлэх болж байх шиг”. Тэрбээр ийн өгүүлээд чимээгүйхэн мэгшсэн. Хилийн зурвасаас хоёр километрийн цаана үнэхээр нэгэн элгэн хад, түүний өвөр дор найман овгор шороо харагдав. Ийнхүү дарийн утаа хамт үнэрлэж явсан дайчин нөхдийн шарилаа эргэх гэсэн түүний мөрөөдөл ийнхүү тэр өдөр биелэгдээгүй.

Ангилал:Малчины хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:1924 онд төрсөн
Ангилал:1947 онд өнгөрсөн
Паавангийн Дамдин

Илжгэн овогт **Паавангийн Дамдин** (1931 онд Увс аймгийн Өндөр-Хангай суманд төрсөн- 2018 оны 11-р сарын 27-нд нас барсан)- Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн гишүүн, БНМАУ-ын Аж Үйлдвэрийн сайд (1960-1968).

## Намтар 
Тэрээр эцэг, эхийн асрамжинд хурга, ишигтэй хөөцөлдөн өсөн торниж, эцэгтээ дарх хийхэд нь тусалж дагасаар гарын дүйтэй болсны сацуу нагац өвөг эцгээрээ монгол бичиг заалган уншиж, бичиж сурсан байна.

1943 онд нутагтаа бичиг үсэгт суралцах шат дараалсан бүлгэмийг дүүргэж хос бичигтэн болсон 12 настай хүү Дамдин сумынхаа шинэ үсгийн багш болж, бусдыг сургах ажилд дайчлагдан магтагдаж явжээ.

Тэрбээр 1946 онд Улаанбаатар хотод ирж, сургууль соёлын мөр хөөцөлдөж Санхүү, эдийн засгийн техиникумд элсэн орж 1950 онд төгссөн байна. 

1949 онд МАХН-д элссэн байна.

1950-1952 онд МАХН-ын Төв Хорооны санхүүгийн хэлтэст данс хөтлөгч, нягтлан бодогчоор ажилласан.

1952-1958 онд ЗХУ-д Эдийн засгийн дээд сургууль төгсөж эдийн засагч мэргэжилтэй болсон.

1958-1960 онд БНМАУ-ын Улсын Төлөвлөгөөний комисст мэргэжилтэн, хэлтсийн даргааар ажилласан байна.

1960-1968 онд БНМАУ-ын Аж үйлдвэрийн яамны сайдаар томилогдон ажилласан байна. 

1968 оноос БНМАУ-ын Хөнгөн, хүнсний үйлвэрийн яамны сайдаар ажилласан.

1979 онд МАХН-ын Төв Хорооны Нарийн бичгийн даргаар сонгогдож, Монгол Улсын Аж үйлдвэр, барилгын салбарыг хариуцаж тэдгээрийн хөгжил дэвшлийн бодлого, стратегийг тодорхойлон хэрэгжүүлэх үйлсэд 1990-ээд он хүртэл хүчин зүтгэж, Монгол Улсыг аж үйлдвэржүүлэх болон барилгажуулах бодлогыг боловсруулан хэрэгжүүлэхэд жинтэй хувь нэмэр оруулсан байна. 

П.Дамдинг МАХН-ын зургаан удаагийн Их хурлаас Намын Төв Хорооны гишүүн, 1987-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүнээр, Ардын Их Хурлын сонгуулиар Их Хурлын депутатаар 9 удаа сонгогдож байжээ.

Паавангийн Дамдин 2018 оны 11-р сарын 27-нд Улаанбаатар хотод нас барсан.

## Шагнал 
Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, "Алтан гадас", Сүхбаатарын одонгоор шагнаж, Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн байна. 

Шинжлэх Ухаан Технологийн Их сургууль түүнд  “Хүндэт доктор” цол олгосон.

Ангилал:Өндөрхангайн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:БНМАУ-ын сайд
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Аж Үйлдвэрийн Гавьяат Ажилтан
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:1931 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Албанийн төрийн далбаа

**Албани Улсын төрийн далбаа**ны төв хэсэгт улаан өнгийн дэвсгэр дээр хар өнгийн хоёр толгойтой бүргэд бүхий далбаа юм. 1992 оны дөрөвдүгээр сарын 7-ноос хойш өнөөгийн хэлбэрээр байгаа. Хос бүргэд нь Византын Эзэнт Гүрэн ба Ариун Ромын Эзэнт Гүрний үеэс эхлэн хэрэглэгдэж байсан эртний бэлгэдэл юм.

## Түүх 
### Гарал 
Төрийн далбаа нь 15-р зуунд Османы Эзэнт Гүрний эсрэг албаничуудыг удирдан тэмцээд, богино хугацаанд тусгаар тогтнуулсан (1443 оноос 1478 он хүртэл) Албанийн үндэсний баатар Скандербегийн тамганы дүрснээс улбаатай. Скандербегийн тамганы бүргэд нь эргээд Византын Эзэнт Гүрнээс гаралтай аж. Туркүүдийн өөдөөс 25 жилийн турш насан эцэслэх хүртлээ 25 томоохон тулалдааныг удирдан тэмцсэн Скандербегийг хүндэтгэн 25 өдтэй хос толгойтой бүргэдийг түүнд олгожээ. 

Хос бүргэдийг Итали дахь албаничуудын нэгэн овог болох Арберешуудын дунд уламжлагдан хадгалагдсаар орчин үетэй золгожээ. Бүргэдийн дүрс нь Неаполь дахь Скандербегийн ач хүүгийн шарилын чулуун дээр өнөөг хүртэл байдаг байна. Далбаа 19-р зууны төгсгөл үеэр албаничуудын үндэстний үзэл дээшлэхтэй зэрэгцэн Османы Эзэнт Гүрнээс гадуур хэвлэгдсэн албанийн нэгэн хэвлэл дээр нийтлэгдсэнээр эргэн гарч ирсэн байдаг.

### Түүхэн төрийн далбаа 

 Flag of Albanian Provisional Government (1912-1914).svg| Албанийн Түр Засгийн Газар (1912-1914 он)
 Flag of Albania (1914–1920).svg| Албанийн Вант Улс (1914-1920 он)
 Flag of Albania (1920–1926).svg| Албанийн Вант Улс (1920-1925 он) ба Бүгд Найрамдах Албани Улс (1925-1926 он)
 Flag of Albania 1926.svg| Бүгд Найрамдах Албани Улс (1926-1928 он)
 Flag Kingdom Of Albania.svg| Албанийн Хант Улс (1928-1939 он)
 Flag of Albania (1939).svg| Италийн мэдэл дэх Албанийн Хант Улс (1939-1943 он)
 Flag of German occupied Albania.svg| Германы мэдэл дэх Албанийн Хант Улс (1943-1944 он)
 Flag of Albania 1944.svg| Бүгд Найрамдах Албани Ард Улс (1944-1946 он)
 Flag of Albania 1946.svg| Бүгд Найрамдах Албани Ард Улс (1946-1991 он) ба Бүгд Найрамдах Албани Улс (1991-1992 он), талуудын харьцаа 5:7

## Албанийн бусад далбаанууд 
Төрийн ба тэнгис дэх дайны далбаа нь ЗХУ-ын Тэнгисийн Зэвсэгт Хүчний далбааг эхээ болгожээ. 2008 оны нэгдүгээр сарын 1-нд зэвсэгт хүчний төрөл бүрийн салбарууд өөр өөрийн гэсэн далбаатай болжээ..

 Civil Ensign of Albania.svg| Худалдааны далбаа
 Naval Ensign of Albania.svg| Дайны далбаа тэнгист
 Government Ensign of Albania.svg| Төрийн албаны далбаа тэнгист
 Flag of the President of Albania (1992-2014).svg|Ерөнхийлөгчийн далбаа

## Цахим холбоос 
* Flags of the World – Albania

## Эшлэл 
Ангилал:Төрийн далбаа
Ангилал:Албанийн үндэсний бэлгэ тэмдэг
Ангилал:Төрийн далбаа улс орноор
Прагийн хавар (салаа утга)

**Прагийн хавар** нэршлээр:

* Прагийн хавар, Чехословакийн Коммунист Намын 1968 оны шинэчлэлийн хөтөлбөр
* Прагийн хавар (фестиваль), соёл ба хөгжмийн фестиваль
* Прагийн хавар (сэтгүүл), Германы улс төрийн сэтгүүл
Орос-Украины дайн

**Орос-Украины дайн** (, ) нь Орос, Украины хооронд 2014 оны 2 сараас хойш үргэлжилж байгаа дайн юм. 2013-2014 оны туршид үргэлжилсэн Украины Евромайдан эсэргүүцлийн хөдөлгөөний төгсгөлд болсон Майдан хувьсгалаар Украины ерөнхийлөгч болон засгийн газрыг огцруулжээ. Энэ үйл явдлыг залгуулаад Орос Крымыг эзэлж өөртөө нэгтгэсэн бөгөөд Украины Оростой хил залгаа Донбас дахь салан тусгаарлах үзэлтнүүдэд цэрэг зэвсгийн дэмжлэг үзүүлж эхлэсэн. 2014 оноос 8 жилийн туршид ийнхүү хэд хэдэн сөргөлдөөн гарч улс төрийн хувьд хурцадмал байдалтай байсан ба 2021 оноос Украины хил дагуу Оросын цэрэг зэвсгийн бөөгнөрөл үүсч, 2022 оны 2 сарын 24-нөөс Оросын зэвсэгт хүчин Украин руу довтолжээ.

2014 оны 2 сарын 22-нд огцрохоосоо өмнө Украины ерөнхийлөгч Виктор Янукович *"Европын Холбоо-Украины хоорондын холбооны гэрээ"*-нээс татгалзаж, Оросын Евразийн эдийн засгийн холбоотой хамтарч ажиллах шийдвэр гаргаснаар Украины зүүн, өмнөд хэсгүүдэд Оросыг дэмжсэн үймээн гарч эхлэжээ. Үүний зэрэгцээ аливаа цэргийн тэмдэглэгээгүй Оросын цэргүүд Крымын хойг руу нэвтэрч, стратегийн ач холбогдолтой байршил, дэд бүтцийн объект, засгийн газрын барилгуудыг мэдэлдээ авчээ. 2014 оны 3 сарын 16-нд Крымыг Оростой нэгтгэх зорилгоор тус мужид санал асуулгыг маргаантайгаар явуулж хоёр өдрийн дараа Оростой нэгтгэжээ. 2014 оны 4 сард Бүгд Найрамдах Донецк Ард Улс (Донецкт), Бүгд Найрамдах Луганск Ард Улсыг (Луганскт) зүүн Украин дахь салан тусгаарлах үзэлтнүүд Оросын улс төрч, цэргийн дэмжлэгтэйгээр байгуулж салан тусгаарласнаа мэдэгджээ.

2014 оны 8 сард Оросын талаас тэмдэглэгээгүй цэргийн автомашинууд Украины талд буюу Донбасст нэвтэрч оржээ. Оросын талаас оролцоог үгүйсгэсэн ч Донбасс дахь дайнд Орос цэргүүд оролцож, цэрэг зэвсгийн нөөц бэлтгэж байсныг илрүүлсэн. 2022 оны 9 сар гэхэд Украины 18 хувийг Орос эзлэжээ.

2021 оны эхэнд болон 2021 оны сүүлээс 2022 оны 2 сар хүртэл Оросын тал Украинтай хил ойролцоо өөрийн болон Беларусын нутаг дэвсгэрт цэрэг зэвсгийн бөөгнөрөл үүсгэж, НАТО гэх мэт ажиглагчдын анхаарал шүүмжлэлд өртжээ. Энэ үеэр Оросын ерөнхийлөгч Владимир Путин НАТО-гийн өргөжилтийг шүүмжилж, Украиныг гишүүнээ болгохыг хориглох шаардлага тавьж, Украиныг хуурамч улс ба Оросын салшгүй хэсэг хэмээх үзлийг илэрхийлж байжээ. 2022 оны 2 сарын 21-нд Оросын тал Донекц, Луганск дахь салан тусгаар улсуудыг хүлээн зөвшөөрч, цэргээ явуулжээ. Үүнээс 3 хоногийн дараа "Цэргийн тусгай ажиллагаа" нэрийдлээр Украиныг эзлэхээр довтолжээ.

Дайныг олон улсаас (ялангуяа барууны орнууд ба аж ахуйн нэгжүүд) шүүмжилсэн бөгөөд Украинд цэрэг зэвсэг, тусламж явуулахаас гадна Орос, Беларусьт эдийн засгийн санкцын арга хэмжээг авсан.

## Эшлэл 

Ангилал:Дорнод Украин дахь дайн
Ангилал:21-р зууны дайн
Ангилал:2014 оны зөрчилдөөн
Ангилал:2015 оны зөрчилдөөн
Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн
Ангилал:Европын дайн
Ангилал:ЗХУ-ын дараах зөрчилдөөн
Ангилал:Суртал ухуулга Орост
Ангилал:Төлөөллийн дайн
Дашлхүмбийн Галбаатар

**Дашлхүмбийн Галбаатар** (1959 онд Завхан аймгийн Тэс суманд төрсөн) Монгол Улсын гавьяат багш, утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч, хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор.

Их Мянгат овогт, Завхан аймгийн Тэс суманд эмчийн гэр бүлд төрсөн. Багшийн коллеж, МУИС, ЗХУ-ын М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд Сургууль тус тус төгссөн. 1983 онд магистр, 1993 онд Хэлбичгийн ухааны доктор, 1999 онд Шинжлэх Ухааны докторын зэрэг хамгаалж, 1995 онд доцент, 2003 онд профессор цол хүртжээ.

“Гэгээн алсад одох юмсан”, “Уран зохиолын онолын үндсэн ойлголт, нэр томьёоны тайлбар толь”, “Үгийн урлагийн ерөнцөд хийсэн тэмдэглэл”, “Монгол дууль”, “Хөөрөлдөөн”, “Эрс эргэлтийн босгон дээр”, “ХХ зуун-модернизм-сонгодогууд”, “Монголын уран зохиолын онол, түүхийн зангилаа асуудлууд”, “ХХ зууны төгсгөлд ХХ зууны эхэн үеийн Оросын модернизм”, “Цэндийн Чимиддорж”, “Урлахуйн галыг бадраагч зул эндүүрлийн гэмийг ариусгагч” судлал шүүмжлэлийн ном бичсэн.  Эрдэм шинжилгээний 60 гаруй, уран сайхны шүүмжлэлийн 100 гаруй  үгүүлэл, шүүмж бичжээ. 

2009 онд Монгол Улсын гавьяат багш цол хүртсэн.

Ангилал:Тэсийн (Завхан) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш‎
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:21-р зууны зохиолч
Ангилал:1959 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Есөн эрүү

**Есөн эрүү**- (Nine type of tortures) Манж Чин улсаас Монголчууд даган шийтгүүлж байсан мөрдөн байцаах ажиллагааны тогтолцоо нэгэн хэсэг болох эрүү шүүлтийн хэлбэр юм. Хүн "Есөн эрүү"-г давж чадваас тулгасан ялыг хэлтрүүлдэг байжээ.  

#Туйван (нарийн торлог модоор занчих) 
#Цавчирга (хонго гуяны хэсэгт элжлэн 1-50 удаа банздах)
#Шаахайдах (хацрыг үрж, шувтрах маягаар шаахайгаар занчих)
#Хулсан хадаас (гарын хурууны хумсны завсараар хулс шаах)
#Сараалж (ирмэгтэй мод буюу сайр чулуун дээр сөгдүүлж, тахимаар урт мод шургуулж хоёр үзүүр тал дээр нь хүн гишгэнэ)
#Дүүжин (хэрэгтнийг 7-9 тоосгон дээр зогсоож хоёр гарын эрхий хурууг модноос уяж дүүжлэн, зогсож буй тоосгыг нэг нэгээр сугалан авч тарчилгадаг)
#Хөшүүр буюу хонгор азарга (4 мөчийг сугалах аргагүй хүлж цоожлоод суух босох боломжгүй болгоод нэг шөнө орхих)
#Төөнүүр (нуруу буюу гуяны зузаан махтай хэсэгт хүж асааж төөнөх)
#Хавчуур (эрэгтэй бол хөлийг нь, эмэгтэй бол гарыг нь хавчин шийтгэх) гэсэн 9 эрүү шүүлтээс бүрдэж байжээ. 

Хүн есөн эрүүг давж чадваас ямар ч хүнд хэрэгтэн боловч ялгүй болдог байжээ. Зарим тохиолдолд "Есөн эрүү"-г дэс дараалан хэрэглэхэд ялтан хэргээ хүлээхгүй бол "тангаргийн эрүү" гэж шүүлтэд оруулдаг байжээ. 

Энэхүү "Есөн эрүү" харгис хатуу хууль Манжийн Гадаад монголын төрийг засах явдлын яамны Хууль зүйн бичгийн 25 дугаар дэвтэрт байсан ажээ.

Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Ангилал:Гэмт хэрэг Монголд
Ураи-Кёхальми Каталин

**Ураи-Кёхальми Каталин** (унгар. Uray-Kőhalmi Katalin; 1926 оны 3 дугаар сарын 11-нд Вена хотод төрсөн- 2012 оны 2 дугаар сарын 17-нд Будапешт хотод нас барсан) -Унгарын **монголч эрдэмтэн**. 

Хатагтай Каталин Урай-Кёхальми бол Төв Азийн филологи, угсаатны зүй, Сибирийн судалгааны олон улсын нэр хүндтэй унгарын төлөөлөгч. Тэрээр 1926 онд Вена хотод энгийн иргэний гэр бүлд төржээ. Тэрээр эхний жилүүдээ Вена хотод өнгөрөөсөн бөгөөд дараа нь гэр бүлээрээ Будапешт руу нүүж, ахлах сургуулиа тэнд төгссөн байна. 

Тэрээр Будапешт хотод Евангелийн охидын дунд сургуулийг дүүргэж, дараа нь Лайос Лигети, Гюла Немет, Гюла Ортутай зэрэг шилдэг багш нарын удирдлаган дор Пазмани Петрийн их сургуульд Төв Азийн филологи (Монгол, Манж) болон угсаатны зүйн чиглэлээр суралцжээ. Тэрээр коллежид сурч байхдаа хожмын нөхөр Түвд судлаач Геза Ураи-тай танилцжээ.

1949 онд Унгарын ШУА-ийн ажилтан болж, Дорно дахины цуглуулгад, улмаар Хэл зохиолын хүрээлэнд 1987 он хүртэл ажиллаж байгаад эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтнаар тэтгэвэртээ гарсан. 

Тэрээр хэд хэдэн Их дээд сургуульд багшилж, Сегедийн их сургуулийн хүндэт профессор, Эөтвөс Лорандын их сургууль, Венийн их сургуулийн Төвд судлалын хүрээлэнгийн Төв Азийн тэнхимийн зочин профессороор ажиллаж байжээ. 

1957 онд анх Монголд ирж дараа нь хэд хэдэн удаа дахин ирж байжээ. Тэрээр Монголд хийсэн судалгааныхаа талаар олон судалгаа хэвлүүлсэн бөгөөд эдгээрээс Камниганчуудын хэлийг хамгийн чухал гэж үзсэн.

Тэрээр нүүдэлчид, дорно дахины судлал чиглэлээр Унгарын ШУА-д ажиллаж байсан юм. Судалгааны ажил нь нүүдэлчдийн ардын аман зохиол, ахуй амьдрал, нүүдэлчдийн ахуй байдал, төрт ёсны төлөвшил, археологийн олдворуудыг тайлбарлахтай холбоотой байв. Манж, тунгус судлалаар ажиллаж байсан байна. Тэрээр Шинжлэх ухааны академийн комисс, шинжлэх ухааны сэтгүүл (ялангуяа «Шаман» /Бөө/ сэтгүүл) -ийг тэргүүлж байв. Тэрээр Acta Orientalia Hung, Shaman, бөө мөргөлийн судалгааны олон улсын эрдэм шинжилгээний форум зэрэг хэд хэдэн шинжлэх ухааны сэтгүүлийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн байсан.

Тэрээр 1968 онд "Тал нутгийн нүүдэлчдийн сур харваа" нэртэй эрдмийн зэрэг хамгаалсан нь Корёси Цсомагийн жижиг номын сангийн 12 дугаар боть ("Талын нүүдэлчин", зэвсэгт. Будапешт, Академаи Киадо 1972) -д хэвлэгдсэн. Түүний уран бүтээл Төв Азийн филологийн олон салбарыг хамарсан маш баялаг бөгөөд ном зүй нь 170 гаруй зүйлтэй. Түүний Манж-Тунгус үндэстний домог судлалын тухай ном нь гайхалтай бүтээл юм  (Die Mythologie der mandschu-tungusischen Völker. In: Wörterbuch der Mythologie. I. Description of the Alten Kulturvölker 27. Lieferung. Hrsg. Stuttgart 1998).

Тэрээр зуун тавь гаруй эрдмийн ажлаа хэвлэлүүлсэн (1952-2005 онуудад голчлон шинжлэх ухааны нийтлэлүүд).

2012 онд нас барсан.

## Гэр бүл 
1949 онд төвөд судлаач профессор **Гёза Ураи**-тай (1921-1991) гэрэлсэн. Тэд хоёр хүүхэдтэй- хүү Гашпар (2003 нас барсан), охин Пирошка.

Ангилал:1926 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Ангилал:Унгарчууд
Ангилал:Венийн хүн
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Хэл судлаач
Ангилал:Хэл зүйч
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Монгол цэргийн өдөр

**Монголын цэргийн өдөр** - Монгол улсын орчин цагийн Зэвсэгт хүчин байгуулагдсан өдөр. 1921 оны 3 дугаар сарын 18-ны өдөр жанжин Дамдины Сүхбаатарын байгуулан удирдсан Ардын цэрэг Хиагт хотыг чөлөөлжээ. 1921 оны 3 дугаар сарын 1-нд Монгол Ардын нам байгуулагдаж 3 дугаар сарын 6-нд МАН-ын Төв хороо, Цэргийн штабын хамтарсан хурал хийж Хиагт хотын чөлөөлөх шийдвэр гарсан байна. Улмаар мөн оны 3 дугаар сарын 14-нд Д.Сүхбаатар нийслэл хүрээн дэх Ардын түр Засгийн газарт илтгэсэн байна. Ийнхүү Хятадын гамин цэргийн удирдлагад Хиагт хотыг байлдаангүйгээр өгөхийг шаардахад хариу өгөөгүй байна. Улмаар жанжин Д.Сүхбаатар, дэд жанжин Л.Сумьяа нараар удирдуулсан цэргүүд 3 дугаар сарын 17-ны орой Алтанбулагаас хөдөлж Хиагт хотыг довтолсон байна. Д.Сүхбаатар хотын гадуур харуул манаа тавьж хоноод маргааш нь буюу гуравдугаар сарын 18-ний өглөө Ардын журамт цэргүүд Хиагт хотод оржээ. Хиагтын орчимд сарнин тархсан хятад цэргийг Г.Бумцэнд, Д.Нанзад нарын удирдсан цэргүүд мөрдөн хөөж, багагүй хохирол учруулсан байна. Үүгээр Ардын журамт цэрэг эх орноо чөлөөлөх тэмцэлдээ анхны ялалт байгуулжээ.

Сүүлд Цэргийн явдлын яамны сайд, Бүх цэргийн жанжин Маршал Хорлоогийн Чойбалсан Монгол Ардын хувьсгалт цэргийн ойн баярын өдрийн тухай тогтоол гаргах хүсэлт тавьсны дагуу БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн 1946 оны 5 дугаар сарын 28-ны өдөр хуралдсан 32 дугаар хурлаар Монгол Ардын хувьсгалт цэргийн баярын өдрийг тэмдэглэх тухай хэлэлцэж Монгол Ардын журамт цэрэг Хиагт хотыг чөлөөлж анхны ялалтаа байгуулсан гуравдугаар сарын 18-ны өдрийг “**Хувьсгалт цэргийн баярын өдөр**” болгон жил бүр улс нийтээр ёслон тэмдэглэх тогтоол гаргаж, энэ өдрийг цэргийн алба хаагчдын амралтын өдөр болгох болжээ.

Харин 2003 оны 12 дугаар сарын 18-нд Монгол Улсын УИХ-аас батлан гаргасан Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хуулиар 3 дугаар сарын 18-ныг “**Зэвсэгт хүчний өдөр**” хэмээн тэмдэглэх болсон байна. Гэвч энэхүү өдрийг зөвхөн батлан хамгаалах салбарын хэмжээнд тэмдэглэдэг нь зарим талаар учир дутагдалтай юм гэж үзэж батлан хамгаалах үйл хэрэгт хувь нэмрээ оруулж буй, оруулах, тангараг өргөж цэрэгт алба хаасан, хаах бүх нийтийн баяр болгох үүднээс 2011 онд “Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хууль”-ийн 5.1.2-ын “Зэвсэгт хүчний өдөр” гэснийг “**Монгол цэргийн өдөр**” болгон нэмэлт өөрчлөлт оруулжээ.

2021 оны 3 дугаар сарын 18-нд Монгол Улсын орчин цагийн Зэвсэгт хүчин үүсэн байгуулагдсаны 100 жилийн ой, "Монгол цэргийн өдөр"-т зориулан Сүхбаатарын талбайд Монгол Улсын Төрийн далбааг мандуулж, ёслолын буудлага хийсэн байна.

Ангилал:Монголын баяр
Насангийн Гэрэлт-Од

**Нарангийн Гэрэлт-Од** (1947-1994) Монголын дуучин. 1947 оны 2-р сарын 18-нд Төв аймгийн Баян-Өнжүүл суманд төрсөн. 1954 онд нийслэлийн 5-р сургуулийн 1-р ангид элсэн орж суралцсан. 1961 оноос Төмөр замын 20-р дунд сургуульд шилжин суралцаж, ХБДуС-д 1962 онд дуулаачийн анги нээгдэхэд орж суралцан 1967 онд төгсөөд УАДБЧ-д дуучнаар ажилд орсон. 

Тэрбээр Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга (одоогийн Төрийн соёрхолт "Баянмонгол" чуулга), УАДБЧ-ын "Соёл-Эрдэнэ" чуулгатай хамтарч дуулж байв. 

1968 оны намар ЗХУ-ын Сочи хотноо зохион байгуулагдсан Олон улсын залуучуудын дууны уралдаанд Ж.Бадраагийн шүлэг, Г.Алтанхуягийн ая "Сэрүүн саранд", З.Батсүхийн ая "Гайхмаараа" зэрэг дууны уран бүтээлүүдээрээ оролцож 3-р байр эзэлж, "Гайхмаараа"  ("Ты приносишь счастье") дуу нь “Мелодия” фирмийн пянзанд бичигдэн 1969 онд хэвлэгдэн гарсан.  

Жич: МЕЛОДИЯ, Сочи-68, II Международный фестиваль молодежной песни, #7, Ты приносишь счастье (Бацух), Г. Нарангийн (Монголия)  

1974 онд джазын өлгий нутаг Америк тивд Улсын филармонийн "Баянмонгол" чуулга айлчлан тоглоход тэрбээр дуучин Т.Рэнцэнханд, Л.Оюунчимэг, Х.Галхүү нартай хамт оролцсон. 

Хожим ЗХУ-ын Уралын консерваторт суралцаж төгссөн, хормейстр. Хөгжмийн Их сургууль төгсөөд УАДБЧ, БЦДБЧ-д ажиллаж байсан.  

1989 оноос УФ-ийн дарга Д.Ухнаагийн санаачлан байгуулсан "Эстрадын ахмад дуучид" хамтлагт дуулж, насан эцэслэх хүртлээ ард түмэндээ ая дуугаа өргөсөн.  

## Уран бүтээл 
*"Аавдаа өргөх дуу" (шүлэг н.Цэрэн, хөгжим Б.Даваа)
*"Агиймаа" (шүлэг Б.Гунаасүрэн, хөгжим Б.Наранбаатар)
*"Алтанхан сортой тариа" (шүлэг Ч.Балдан, хөгжим Х.Баатар) 
*"Ахан дүүгийн ерөөлтэй" 
*"Биднийг дуудаж байна" (шүлэг Д.Пүрэвдорж, хөгжим Б.Наранбаатар) 
*"Гайхмаараа" / "Ты приносишь счастье" (шүлэг Ж.Бадраа, хөгжим З.Батсүх) [#7, 18:38-20:48]
*"Гөрөөчин" (шүлэг Ц.Цэдэнжав, хөгжим Л.Мөрдорж)  
*"Дэгдээд ирдэг салхи" (шүлэг С.Дашдооров, хөгжим Т.Уртнасан) 
*"Өрхийн тэргүүн гэгдэх юмсан" (шүлэг О.Баасан, хөгжим Г.Алтанхуяг) 
*"Сайхан хорвоо" 
*"Сэрүүн саран" / "Сэрүүн саранд"  (шүлэг Ж.Бадраа, хөгжим Г.Алтанхуяг) 
*"Том болж дээ миний хүү" (шүлэг Д.Наваансүрэн, хөгжим Т.Чимэддорж) 
*"Төрсөн нутгийн бараа" (шүлэг А.Самбалхүндэв, хөгжим Н.Жанцанноров) 
*"Хаврын уянга" 
*"Хайргүй гэвэл би яана" 
*"Хослон дуулахаар учраа юу даа" 
*"Цэргийн бодол" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим Х.Баатар)
*"Чамайгаа онцолно" 
*"Эх орон танаа" (шүлэг Ж.Шагдар, хөгжим Б.Цогоо)   
*"Эхийн тухай дуу" (шүлэг Б.Явуухулан, хөгжим Г.Алтанхуяг) 

## Гэр бүл 
Гэрэлт-Одын зээ дүү нь дуучин СТА Н.Мөнгөншагай юм.

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Баян-Өнжүүлийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1947 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
БНХАУ-ын улсын хил

**БНХАУ-ын Улсын хил**-ийн ийт урт нь 22,457 км бөгөөд хуурай замаар 14 улстай, далайгаар 6 улстай хиллэлдэг байна. Эдгээр улсын хил дотроос Монгол-Хятадын улсын хил 4,677 км үргэлжилдэг хамгийн урт нь юм. Хамгийн богино нь Хятад-Афганистаны улсын хил 91 км ажээ. 

**Хуурай замаар хил залгадаг тусгаар улсууд:**
# Монгол Улс- 4630 км
# ОХУ- 4133 км /зүүн хэсэг/, 46 км /баруун хэсэг/
# Энэтхэг- 2659 км  (Энэтхэг, Хятад улсын хоорондын газар нутгийн маргаантай асуудлууд байгаа)
# Мьянмар- 2129 км 
# Казахстан- 1765 км
# Балба-1389 км 
# БНАСАУ- 1352 км
# Вьетнам- 1297 км (далай дахь арлаар маргаантай)
# Киргиз -1063 км
# Бутан- 477 км (Хятад, Бутаны газар нутгийн маргаантай асуудал байгаа)
# Тажикистан- 477 км
# Лаос- 475 км
# Пакистан- 438 км ( Энэтхэг, Хятадын болон Энэтхэг, Пакистаны газар нутгийн маргаантай асуудлаас хамааралтай)
# Афганистан- 91 км

Эх сурвалж: https://www.laenderdaten.de/geographie/grenzen.aspx 

**Далайгаар хил залгадаг тусгаар орнууд:**

# Филиппин (маргаантай)
# Малайз ( маргаантай)
# Бруней (маргаантай)
# Тайвань (маргаантай)
# Япон (Сэнкакү арлуудыг тойрсон маргаантай асуудал байгаа)
# БНСУ

**Дотоод хил:**

# Хонконг- 33 км
# Макао- 3 км
Андрей Денисов

**Андрей Иванович Денисов** (1952 оны 10 дугаар сарын 3-нд ЗХУ-ын ЗСБНСУкраин Улсын Харьков хотод төрсөн) -ЗХУ, ОХУ-ын дипломат.  2013 оноос ОХУ-аас БНХАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эхт Элчин сайд, 2005 онд ОХУ-ын дипломат албаны гавьяат ажилтан цол хүртсэн. 

## Намтар 
1974 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг төгссөн. Хятад, англи хэлтэй. 

1973-1981 онд - орчуулагч, ЗХУ-ын БНХАУ дахь эдийн засаг, худалдааны төлөөлөгч.     

1981-1991 онд -ЗХУ-ын Төв Хорооны Олон улсын хэлтсийн БНХАУ-ын мэргэжилтэн.     

1992-1997 онд - БНХАУ-д суугаа ОХУ-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх, ахлах зөвлөх.     

1997-2000 онд - ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны газрын захирал.     

1998 оны 10-р сарын 21-нээс 2000 оны 6-р сарын 14-нд ОХУ-ын ГХЯ-ны Удирдах Зөвлөлийн гишүүн.

2000 оны 4-р сарын 21-нээс 2001 оны 12-р сарын 28-нд ОХУ-аас Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд. 

2001 оны 12-р сарын 28-наас 2004 оны 7-р сарын 12 -нд ОХУ-ын Гадаад хэргийн орлогч сайд. 

2004 оны 7-р сарын 12-ноос 2006 оны 4-р сарын 8- нд ОХУ-аас НҮБ-ын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгч, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн дэргэд суугаа ОХУ-ын төлөөлөгч. 

2006 оны 4-р сарын 8-наас 2013 оны 4-р сарын 22-нд ОХУ-ын Гадаад хэргийн нэгдүгээр орлогч сайд.

2013 оны дөрөвдүгээр сарын 23-наас - 2023 он хүртэл 10 жил ОХУ-аас БНХАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

2003 онд ОХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол хүртсэн.

Ангилал:ЗХУ-ын дипломат төлөөлөгч
Ангилал:НҮБ дахь Оросын байнгын төлөөлөгч
Ангилал:Египет дэх Оросын элчин сайд
Ангилал:Хятад дахь Оросын элчин сайд
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн төгсөгч
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1952 онд төрсөн
Мөнгөн шөнө (дуу)

**"Мөнгөн шөнө"** **дуу** 1970-аад оны эхээр зохиогдсон. Дууны аяыг Лунжгайн Батаа зохиож, шүлгийг зохиолч яруу найрагч Санжаажавын Оюун бичжээ. Дууг Магваны Бямбадорж дуулж нийтэд хүргэсэн. Энэ дууны шүлгийг ТШ, МУСГЗ С.Оюун Анагаахын Дээдийн оюутан байхдаа бичсэн гэдэг.  

Энэ сайхан уран бүтээлийн нэрээр нэрлэгдсэн шинэ жилийн цэнгүүн уламжлал болон зохиогдож ирсэн. Мөн энэ уран бүтээлээр нэрлэгдсэн залуу дуучдын уран бүтээлийн цомог гарсан байдаг. 

2022 онд дуучин М.Бямбадоржийн уран бүтээлийн "Мөнгөн шөнө" пянз хэвлэгдэн гарчээ.   

## Дууг сонсох 
1. МРТУХ-ны Цахилгаан хөгжмийн чуулга (Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) хөгжимдөж дуучин Магваны Бямбадорж анх дуулсан хувилбар: Мөнгөн шөнө~М.Бямбадорж 

Жич: Энэхүү бичлэгт "Ая Л.Батаа" гэхийг "Ая Баатарсүх" гэж ташаа бичигдсэн байдаг байна.   

2. Бусад cover хувилбар: 

* Мөнгөн шөнө - Л.Балхжав МУУГЗ, Б.Сарантуяа МУГЖ, 2017-08-29 https://www.youtube.com/watch?v=yRu6lPZIdIs
* "Мөнгөн шөнө" Нямзагд Хандмаа, 2019-12-10 https://www.youtube.com/watch?v=9uJWr9SN-sw 

## Нэвтрүүлэг сонсох 
2019-01-06, МҮОНРТ, Монголын Радиогийн уран бүтээлчдийн бэлтгэсэн "Дуун увидас" нэвтрүүлэг: "Мөнгөн шөнө" дууны тухай 
Ангилал:1970-д оны дуу
Ангилал:Монголын хөгжим
Шоовойн Шажинбат

**Шоовойн Шажинбат** (1939-2001) Монголын зохиолч, яруу найрагч. 1939 онд Говь-Алтай аймгийн Тонхил суманд төрсөн. 1961 онд Улсын Багшийн Дээд Сургуулийн хэл утга зохиолын анги төгссөн. 1960 оноос уран бүтээл туурвиж эхэлсэн. 

Тэрээр “Үүлэн заяа”, “Өгөөдэй хаан” дуурь зэрэг 20 гаруй жүжиг, дуурь, “Элс цас”, “Хөх сувд” тэргүүтэй 20 гаруй роман, тууж, өгүүллэгийн ном, "Цэнгэлтэй үдэш", "Бидний дуулах дуртай дуу", "Нүдэн нуур" ("Холбоо нуур") зэрэг зуун дамжин дуулагдаж ирсэн олон сайхан дууны шүлэг бичжээ.  

"Бидний дуулах дуртай дуу" нь 1971 онд дуучин Т.Рэнцэнханд, Д.Цэцгээ нарын дуулснаар Оросын "Кругозор" сэтгүүлд хэвлэгдэн гарч байсан. 

"Бидний дуулах дуртай дуу", "Сарнай цэцэг", "Үдэлтийн дуу" зэрэг дуунуудыг нь манай "Зууны манлай" эстрадын эрэгтэй дуучин Х.Төмөр дуулсан. 

Дуучин М.Бямбадоржийн дуулсан "Нүдэн нуур" дуу нь ХХ зууны шилдэг 25 дуунд багтжээ.   

## Ш.Шажинбатын шүлгээс бүтсэн дуу 
*"Алтан нар" (уртын дуу, хөгжим С.Цоодол)
*"Ажилчны баясал" (хөгжим Д.Жанчив) https://www.youtube.com/watch?v=buYctXe2BgU [27:00-29:06]
*"Бидний дуулах дуртай дуу" (хөгжим О.Бэгз) 
*"Зайрмаг" / "Торхтой зайрмаг" (хөгжим Т.Чимэддорж) 
*"Дуучин гитар" (хөгжим Ч.Ганболд) 
*"Есөн сарын нэгэн" (хөгжим С.Гончигсумлаа) 
*"Есөн тахилын дээж" (хөгжим С.Баатарсүх) 
*"Намрын баяр" / "Намрын баясал" (хөгжим Л.Мөрдорж) 
*"Намрын тухай дуртгал" (хөгжим Т.Уртнасан) 
*"Нүдэн нуур" (хөгжим С.Баатарсүх) 
*"Сарнай цэцэг" (хөгжим З.Хангал) 
*"Үдэлтийн дуу" (хөгжим О.Бэгз) 
*"Хөгжмийн эгшиг" (хөгжим Д.Жанчив) https://www.youtube.com/watch?v=buYctXe2BgU
*"Цэнгэл найрын дуу" / "Цэнгэлийн дуу" (хөгжим З.Батсүх) 
*"Цэнгэлтэй үдэш" (хөгжим Ш.Эрдэнэбат) 
*"Цэргийн бодол" (хөгжим Х.Баатар) 
*"Шинэ жил" (хөгжим Т.Чимэддорж) 

Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Тонхилын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1939 онд төрсөн
Магваны Бямбадорж

**Магваны Бямбадорж** (1950-2012) Монголын эстрадын дуучин, хуульч-өмгөөлөгч. Монголын хөгжмийн урлагийн түүхэнд цахилгаан хөгжимтэй эстрад хөгжмийн түүхийг бичилцсэн анхдагчдын нэг. 1950 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. 1958 онд 1-р ангид орж, 1968 онд нийслэлийн 10 жилийн 2-р дунд сургуулийг төгссөн. 1968 онд МУИС-д элсэн орж, хуулийн мэргэжил эзэмшсэн, мэргэжлийнхээ дагуу ажиллаж байсан өмгөөлөгч. 

1966 онд 8-р ангийн сурагч байхдаа З.Хангалын "Өвлийн үдэш" дууг анх дуулсан. 

1968 оноос МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-тай тухайн үеийн хит дуунуудыг дуулж байв. 

1969 онд Монголын цахилгаан хөгжмийн улсын анхны чуулга, МРТУХ-ны Цахилгаан хөгжмийн чуулга (Төрийн соёрхолт "Баянмонгол" чуулга)-ын албан ёсны нээлтийн тоглолтод ая дуугаа өргөж тус чуулгатай хамтран ажиллаж "Нүдэн нуур", "Хавар болжээ хонгор минь", "Мөнгөн шөнө" зэрэг дууг дуулж Радиод бичүүлсэн нь Монголын Радиогийн Алтан фондод оржээ. 

## Уран бүтээл 
*"Мөнгөн шөнө" (шүлэг С.Оюун, хөгжим Л.Батаа) https://www.youtube.com/watch?v=YeFQRjK_2Os Жич: *Бичлэгт "ая Л.Батаа" гэхийг "ая Баатарсүх" гэж ташаа бичжээ.*
*"Нүдэн нуур" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим С.Баатарсүх) https://www.youtube.com/watch?v=sICRGCeRzDI
*"Хавар болжээ хонгор минь" (шүлэг Ц.Ринчинхорлоо, хөгжим Л.Батаа) https://www.youtube.com/watch?v=D_MyTDNtiwE

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монголын өмгөөлөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1950 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Самдангийн Цэрэнчимэд

**Самдангийн Цэрэнчимэд** Монголын дуучин, ая зохиогч. Төв аймгийн Алтанбулаг суманд төрсөн. Уянгалаг сайхан хоолойгоор дуулахын зэрэгцээ "Ээж минь дээ", "Ухаарч амьдрах хорвоо", "Амьдрал хайр дээр тогтдог" зэрэг олон сайхан дууны аяыг зохиосон уран бүтээлч юм. 

Тэрбээр "Ээж минь дээ" дуугаа 1988 онд Монголын Зохиолчдын Хорооны дэргэдэх "Үлгэрийн далай" чуулгад дуучнаар ажиллаж байхдаа зохиолч яруу найрагч Ч.Дагвадоржид хандан ээждээ зориулж дуу хийх хүсэлтэй байгаагаа хэлж шүлэг захиалж, шүлгэндээ өөрөө ая хийж, өөрөө дуулж Монголын Радиод бичүүлжээ. 

Энэ дуу 1989 оны "Морин хуур" наадамд дэд байр эзэлж, мөн тэр жил Монголын Радиогийн хөгжмийн редакцад сонсогчдоос хамгийн олон, 324 захидал ирүүлснээр тэргүүлж, 1990 оны 1-р сард болсон Монголын Радиогийн "Цагаан лавайн эгшиг" хөгжмийн нэвтрүүлгийн анхны тоглолтод дуулагдсан ажээ.

1998 онд энэ дуунд зориулсан хөшөө Төв аймагт босгожээ.    

## Бүтээл
### Зохиосон дуу 
*"Аав минь" (шүлэг Л.Гаваасүрэн) https://www.youtube.com/watch?v=v7PwUga6eEg
*"Амьдрал хайр дээр тогтдог" (шүлэг Ш.Дулмаа) https://www.youtube.com/watch?v=iKl6ljF2xgc
*"Арслантай авдар" (шүлэг Ц.Чимиддорж) https://www.youtube.com/watch?v=64k7rUBf2E4
*"Бодлын наран" (шүлэг Ч.Дагвадорж)   
*"Ухаарч амьдрах хорвоо" (шүлэг Л.Дагвадорж) https://www.youtube.com/watch?v=AsvghWahPOs
*"Ээж минь дээ" (шүлэг Ч.Дагвадорж) https://www.youtube.com/watch?v=8ovvrTKs-tY

### Дуулсан дуу 
*"Адуучны хийморь" (шүлэг Ц.Чимиддорж, хөгжим З.Батсүх) 
*"Амьдрал хайр дээр тогтдог" (шүлэг Ш.Дулмаа, хөгжим С.Цэрэнчимэд)  
*"Арслантай авдар" (шүлэг Ц.Чимиддорж, хөгжим С.Цэрэнчимэд)  
*"Гандий мод" (Монгол ардын дуу) 
*"Зүүдэн бороо" (шүлэг Б.Лхагвасүрэн, хөгжим Б.Магсаржав) https://www.youtube.com/watch?v=-oDRe7HECKA
*"Малчин заяа" (шүлэг Ц.Чимиддорж, хөгжим З.Батсүх) 
*"Насны хань" (шүлэг П.Сандуйжав, хөгжим Н.Чулуунхүү) 
*"Настан буурал эмээ" (шүлэг П.Сандуйжав, хөгжим Н.Чулуунхүү) https://www.youtube.com/watch?v=_pzKm_vSDjw
*"Тод магнай" (шүлэг Ж.Шагдар, хөгжим Х.Сэргэлэн) 
*"Ухаарч амьдрах хорвоо" (шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим С.Цэрэнчимэд) 
*"Учрах хувьгүй заяа" (шүлэг Д.Хүрэлбаатар, хөгжим Б.Бямбабаяр) 
*"Хайр дааж амьдарна" (шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим Ё.Сүхбаатар) 
*"Чамайг тойрон эргэлдэнэ" (шүлэг Б.Лхагвасүрэн, хөгжим Д.Баттөмөр)  
*"Чи бидэн хоёр" (шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим З.Батсүх)  
*"Ээж минь дээ" (шүлэг Ч.Дагвадорж, хөгжим С.Цэрэнчимэд)  https://www.youtube.com/watch?v=ytPG8MwLXeM
*"Ээжийнхээ хайраар" (шүлэг Ч.Пүрэвдорж, хөгжим Ч.Сангидорж) 
*"Ээжээс ерөөл хүсэх дуу" (шүлэг Т.Галсан, хөгжим Б.Бямбабаяр) https://www.youtube.com/watch?v=QLqWIBe4CYk

## Нэвтрүүлэг 
*С.Цэрэнчимэдийн тухай "Уянгын бороо" нэвтрүүлэг https://www.youtube.com/watch?v=Q-ucNLshr7I
*МҮОНР, Монголын радиогийн 85 жилийн ойд зориулсан “Цагаан лавайн эгшиг” хөгжмийн нэвтрүүлэг, 2019-09-01, [3:42-6:00] 
*SOUNDCLOUD, “Цагаан лавайн эгшиг” хөгжмийн нэвтрүүлэг, 2019-09-01, [3:42-6:00]

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Алтанбулагийн (Төв) хүн
Товуугийн Насанбуян

**Товуугийн Насанбуян** (1941-2020) МУУГЗ хөгжмийн зохиолч, хормейстр. 1941 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Нийслэлийн 3-р дунд сургуульд сурч байсан. Г.Хайдавын санаачилгаар УДБТ-ын дэргэд Дуулаачийн дээд сургууль (студи) байгуулагдахад элсэн орж 1964-1968 онд суралцаж төгссөн.  

Наймдугаар ангиа төгсөөд 1962 он хүртэл Чихэр боовны үйлдвэрт ажилчин, 1962-1964 онд УАДБЧ-д дуучин, 1968 оноос УАДБЧ, УДБТ, МААДБА, МҮЭ-ийн СТО, Говь-Алтай, Увс, Өмнөговь, Булган, Сүхбаатар аймгийн Соёлын ордон, ХДТ-т найрал дууны удирдаач багш, Монголын хүүхдийн дуу хөгжмийн төвд хүүхдийн найрал дууны удирдагч, багшаар ажилласан. 

1968 оноос хойш давхардсан тоогоор сая гаруй хүнд дуу заасан хэмээн тэрээр дурсан ярьсан байдаг байна.  

Тэрээр "Охидын уянга" бүжгийн хөгжим, "Шинэ эриний суутан", "Хүүхэд эрдэнэ" зэрэг найрал дуунаас гадна МУГЖ Д.Дашнямын дуулсан "Нисэгчийн дуу", "Мичид шүргэх Алтай", МУГЖ С.Цэрэндолгорын дуулсан "Миний нутаг сайхнаа", эстрадын нэрт дуучин Т.Рэнцэнхандын дуулсан "Залуу нас сайхан", М.Янжиндуламын дуулсан "Орь залуу нас", Б.Бадрууган, Д.Дуламсүрэн нарын хамтран дуулсан "Улаанбаатарын агаар" зэрэг Монгол түмний зүрх сэтгэлд хоногшин зуун дамжин дуулагдаж ирсэн тансаг сайхан аялгуутай дууны ая туурвисан уран бүтээлч.  

## Дууны уран бүтээлээс 
* "Залуу нас сайхан" (шүлэг Ж.Ёндонсамбуу)
* "Миний жаргалан" (шүлэг Д.Болд)
* "Миний нутаг сайхнаа" (шүлэг Л.Дагвадорж)
* "Миний нийслэл" (шүлэг Ч.Чимэд)
* "Мичид шүргэх Алтай" (шүлэг Д.Батсүрэн)
* "Нисэгчийн дуу" (шүлэг Л.Дагвадорж) 
* "Орь залуу нас" (шүлэг Ж.Бадраа)
* "Улаанбаатарын агаар" (шүлэг Ж.Бадраа) 

## Унших 
* Монголын мэдээ, 2007-12-29, Дуундаа гантиг цагаан хєшєєтэй хєгжмийн зохиолч
* Зиндаа сонин, 2017-11-23, Т.Насанбуян: Нисгэгчийн тухай дуу бичих гэж бараг онгоц жолоодож ч үзлээ
* Өдрийн сонин, 2019-12-09, “Орь залуу нас", "Мичид шүргэх Алтай"-н эзэн Т.Насанбуянгийнх

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монголын удирдаач
Ангилал:Хөгжмийн багш
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1941 онд төрсөн
Юнгэн хатан

**Юнгэн хатан** (1550-1612) бол Ойрадын Хиргуд овгийн Мани мянгат ноёны охин. Түмэдийн Алтан хааны гуравдугаар хатан юм. 

## Нэрийн асуудал 
Юнгэн хатны жинхэнэ нэрийг түүхэнд тэмдэглэж үлдсэнгүй. Харин түүнийг монголын түүхийн сурвалж бичгүүдэд **Юнгэн хатан, Жүнхэн хатан, Уянчу Жүнхэн хатан** гэх зэргээр нэрлэж байсан. Юнгэн, Жүнхэн гэдэг нь хятадын Дундад ордны хатан гэсэн үгний монгол дуудлага юм. Хятадын Мин улсын сударт  **Sanniangzi**-三娘子 буюу 3-р хатан, 忠順夫人-**Zhōngshùn fūrén** (Шудрага журамт ахайтан) гэж тэмдэглэжээ.

## Намтар 
1568 онд Түмэдийн Алтан хан баруун гурван түмнийг удирдан Ойрадын Хиргуд отгийн Мани мянгат ноён, Бөхүүдэй, Эхэй чинсан
* Нөхөр: Алтан хан, Сэнгэдүүрэн хан, Намудай сэцэн хаан
* Хүүхэд: Будашири хунтайж, Жамц тайж, Гончиг тайж

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол хатан
Ангилал:1550 онд төрсөн
Ангилал:1612 онд өнгөрсөн