open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сергей Нарышкин

**Сергей Евгеньевич Нарышкин** (1954 оны 10-р сарын 27-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) -Оросын төрийн болон улс төр, цэргийн зүтгэлтэн.   2016 оны 10-р сарын 5-наас ОХУ-ын Гадаад тагнуулын албаны захирал. ОХУ-ын Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн Байнгын гишүүн.  

2011-2016 онуудад ОХУ-ын Холбооны Хурлын VI дахь удаагийн Төрийн Думын дарга. ОХУ-ын "Нэгдсэн Орос" улс төрийн намын Дээд зөвлөлийн Товчооны гишүүн. 

2008 оны 5-р сарын 12-ноос 2011 оны 12-р сарын 20-ны хооронд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины Захиргааны газрын буюу Тамгын газрын тэргүүн.

2012 оноос Оросын газар зүйн нийгэмлэгийг удирдаж байгаа.  Крымийг хойгийг хүчээр эзлэн нэгтгэж, Орос улс Украиныг эзлэн түрэмгийлсний улмаас ЕХ-ны бүх орнууд, АНУ, Их Британи болон бусад хэд хэдэн улс түүнд хориг арга хэмжээ аваад байна. 

## Намтар 
Сергей Нарышкин бол Ленинградын уугуул ажээ. Түүний эмээ, өвөө, аав, нагац эгч нь Аугаа эх орны дайны үеэр Ленинградын бүслэлтэнд өнгөрөөжээ. Сергей бага насаа Ленинград хотын ойролцоох Всеволожск тосгонд өнгөрөөсөн бөгөөд 1972 онд урлагийн гүнзгийрүүлсэн № 190 дунд сургууль төгссөн байна. 1978 онд Ленинградын механизийн дээд сургуулийг «инженер-радиомеханик» мэргэжлээр төгсөөд сүүлд Санкт-Петербургын олон улсын менежментын дээд сургуулийг «эдийн засагч» мэргэжлээр дүүргэсэн байна. Англи, франц хэлтэй. 

1978-1982 онд ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалах хорооны /КГБ/ тусгай сургалтын байгууллагад сурсан.  Аюулаас хамгаалах хорооны 1-р удирдах ерөнхий газрын 101-р сургуульд хоёр жилийн ангид (өнөөгийн- Гадаад тагнуулын Академи) сурсан. Энэ сургуулиа төгсөөд 1980 онд Ленинград хотын Аюулаас хамгаалх салбар хороонд /КГБ/ ажиллаж байхдаа Владимир Путинтай танилцсан гэдэг.

Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн
Ангилал:ОХУ-ын Төрийн Думын гишүүн
Ангилал:ОХУ-ын шадар сайд
Ангилал:Оросын тагнуулч
Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:Оросын эдийн засагч
Ангилал:21-р зууны тагнуулч
Ангилал:20-р зууны эдийн засагч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Александр Невскийн одон шагналтан
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)
Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн
Ангилал:Орос-Украины дайны хүн
Тэгш (Юань улс)

**Тэгш** (хятадаар: 鐵失, пиньинь: tie shi) (? - 1323 оны 11 сарын 4) нь Монголын Юань улсын улс төрч, түшмэл. Тэрбээр 1323 онд Гэгээн Шадбал хааныг алж, төрийн эрхийг булаасан Наньпогийн явдлыг удирдан гүйцэтгэсэн гэмт этгээд мөн. 

## Тойм 
Тэгш нь монголын ихирэс аймгийн хүн. Буянт хааны үеийн сайд Тэмүдэрийн өргөмөл хөвүүн болсноор төрд албан тушаал ахихад шууд нөлөөлсөн. Буянт хааны засаглалын сүүлээр бичгийн утгач-улсын судрын хүрээлэнгийн чэнжи түшмэл, сюаньхуй хүрээлэнгийн ахлах түшмэлийн албан тушаалд давхарлан томилогдсон. 1320 онд Гэгээн хааны үед хааны ордны эмчийн хүрээлэнгийн ахлах түшмэл болсноо удалгүй дундад нийслэлийн харуулын мянгатын ноён болж тушаал дэвшсэн. 1321 онд Тэмүдэр ноёны саналаар Юйши дафу (Зарга шийтгэх яамны сайд) түшмэлээр томилогдож, хишигтэн цэргийн зүүн, баруун асуд харуулын ангийг захирах даргачын үүргийг давхар хариуцсан. 1322 онд Тэмүдэр сайд нас барсны дараа Гэгээн хаан өөрийн талын түшмэл Мухулайн удмын Байжуг төвлөн засах яамны баруун гарын чинсангаар томилсон цагаас эхлэн Тэмүдэрийн талын ноёд түшмэдийн гэмт хэргийг шалган ял оноож эхэлсэн. Иймээс Тэмүдэрийн фракцын ихэс ноёд энэ байдлаас салахын тулд Гэгээн хаан, Байжу чинсан тэргүүтэй ихэс ноёдыг алж төрийн эрхийг булаахаар сэдсэн. 

1323 оны 9 сард зарга шийтгэгч сайд Тэгш, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд Эсэнтөмөр, тариалан эрхлэх яамны сайд Шидур нарын 16 ноёд хуйвалдаж Гэгээн хааныг Шанду хотоос Дайду орох зам зуурт Наньпу хэмээх замын өртөөнд хоноглохоор буусан шөнө нь Тэгш ноён өөрийн харьяат асуд цэргээ удирдаж хааны хүрээнд дайрч орон их хаан, Байжу чинсан нарыг гардан алж, төрийн хасбуу тамгыг авч монгол нутагт байсан Гамалын хөвүүн жинь ван Есөнтөмөрийг Хэрлэнгийн хөдөө аралд хаан сууринд залж, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайдаар томилов. Есөнтөмөр хаан тэндээс Дайду хотод очоод 1323 оны 11 сард Гэгээн хааныг алсан ялт этгээд Тэгш тэргүүтэй ноёдыг баривчлан цаазаар авч, гэр бүлийг нь алахыг алж, үлдсэнийг нь боол болгож, эд хөрөнгийг нь хурааж авсан.    

## Гэр бүл     
* Өргөмөл эцэг: Тэмүдэр 
* Өргөмөл ах дүүс: Балдан, Соном
* Төрсөн дүү: Ябахутлуг хатан

## Эшлэл 
Ангилал:1323 онд өнгөрсөн
Ангилал:Ихирэс
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын хүн
Пугачёвын бослого

**Пугачёвын бослого** (орос.*Крестьянская война 1773—1775 годов*, *Пугачёвщина*, *Пугачёвский бунт*, *Пугачёвское восстание*, *Восстание Емельяна Пугачёва*) — Оросын Уралын нуруу, Ижил мөрний жирийн ард, тариачдын Оросын Хатан хаан II Екатеринагийн Засгийн эсрэг 1773-1775 онд хийсэн бослого сүүлдээ бүрэн хэмжээний "Тариачдын дайн" юм. 

1772 онд Яицк хотод (өнөөгийн баруун Казахстаны Уральск буюу казах. Орал хот) армийн дээд удирдлага, эрх баригчдын төлөөлөгчдийн эсрэг казакуудын бослого анх гарсан байна. Бослогыг дарсан боловч казакууд тайвшраагүй бөгөөд шинэ дайралт хийх шалтгааныг хүлээзнэж байжээ. Өөрийгөө эзэн хаан III Пётр гэж тунхагласан оргодол Доны казак Емельян Пугачёв Яицкт ирж бослогын шинэ үе эхэлсэн байна. 1773 оны 9-р сарын 17 -нд Бударинскийн заставаас эхэлсэн Яицкийн казакуудын шинэ бослого гарч Оренбург муж, Урал, Кама муж, Башкир, Баруун Сибирийн хэсэг, Дундад Ижил мөрний мужийг бүхэлд нь хамарсан байна. Бослогын үеэр үймээн самуун гарч хүсэл мөрөөдлөө биелүүлэх амлалтын үр дүнд боссон казакуудад Башкир, Татар, Халимаг, Казак, Чуваш, Уралын үйлдвэрийн тариачид нэгджээ. 1773 оны 9-р сараас 1774 оны 3-р сар хүртэлх бослогын эхний үе нь засгийн газрын цөөхөн доройтсон цэргүүдийн эсрэг казак босогчдын цэргийн амжилтаар дууссан байна. Улмаар босогчид Оренбург, Яицк хот, Уфа хотыг бүсэлж, олон хот, цайз, үйлдвэрүүдийг эзлэн авсан юм. 

Нөхцөл байдлын ноцтой болсоныг ойлгосон Оросын Хаант улсын эрх баригчид тус улсын баруун болон баруун хойд захаас цэргээ татаж, туршлагатай генерал А.И.Бибиковоор удирдуулжээ. Ингээд үүний үр дүнд 1774 оны 3-р сард босогчид хаа сайгүй ялагдал хүлээж, бослогын олон удирдагчид болон жирийн оролцогчид алагдаж, олзлогдож, үлдсэн хэсэг нь таран бутарсан байна. Гэвч 1774 оны 4-р сард Бибиков нас барж  Өмнөд Уралын үйлдвэрийн бүс, Башкирид бослого дахин эрч хүчтэй өрнөсөн ажээ. Пугачёв тархай бутархай отрядуудыг нэгтгэж хүнд тулаан хийж 1774 оны 7-р сард Урал, Кама мужид хийсэн кампанит ажлын дараа Оросын хамгийн том төвүүдийн нэг болох Казань хотыг эзлэн авч чаджээ.

1774 оны 7-р сард Турктэй хийсэн дайн дууссан тул II Екатерина бослогыг дарахын тулд ерөнхий генерал П.И.Панинаар удирдуулсан томоохон чөлөөлөгдсөн хүчийг илгээв. Пугачёв Доод Ижил мөрөн рүү зугтаж, Доны казакуудын дэмжлэгийг авалгүй Хар Ярын тулалдаанд ялагдсан. Босогчдын гол арми ялагдсан ч Ижил мөрөн дахь тариачдын дайн, Башкир дахь бослого 1774 оны эцэс хүртэл, зарим хэсэг хүмүүсийн бослого 1775 оны дунд үе хүртэл идэвхтэй үргэлжилсэн байна. Пугачёв болон түүний гол хамтрагчдыг мөрдөн байцааж, шүүх хурал болсоны дараа 1775 оны 1-р сард Москвад цаазаар авсан байна. 

Ангилал:II Екатерина
Ангилал:Европын бослого
Ангилал:1773 оны зөрчилдөөн‎
Ангилал:1774 оны зөрчилдөөн‎
Ангилал:1775 оны зөрчилдөөн‎
Ангилал:18-р зууны бослого
Азербайжаны марш

«**Азербайжаны марш**» () нь Бүгд Найрамдах Азербайжан Улсын төрийн дуулал юм.

## Үг
Azərbaycan! Azərbaycan!
Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni!
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız!
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz!
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!

Minlərlə can qurban oldu,
Sinən hərbə meydan oldu!
Hüququndan keçən əsgər,
Hərə bir qəhrəman oldu!

Sən olasan gülüstan,
Sənə hər an can qurban!
Sənə min bir məhəbbət
Sinəmdə tutmuş məkan!

Namusunu hifz etməyə,
Bayrağını yüksəltməyə
Namusunu hifz etməyə,
Cümlə gənclər müştaqdır!
Şanlı Vətən! Şanlı Vətən!
Azərbaycan! Azərbaycan!
Azərbaycan! Azərbaycan!

Ангилал:Марш
Ангилал:Төрийн дуулал
Ангилал:Азербайжаны үндэсний бэлгэ тэмдэг
Ангилал:Азербайжаны хэлээрх дуу
Үйлдвэрлэлийн Нөөц

Аливаа компанийн эдийн засгийн үйл ажиллагаа нь бүтээмжийн эх үүсвэр бий болно. Ямар нөөц байгаа талаар мэдэхийн тулд эхлээд дараах байдлаар ангилна:

- хөдөлмөрийн объект (эргэлтийн хөрөнгө);
- хөдөлмөрийн арга (суурь);

- хөдөлмөрийн нөөц.

Зарим эдийн засагчид мэдээллийн нөөцийг үйлдвэрлэлийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгон хуваарилсаар байна.

"Үйлдвэрлэлийн нөөц" гэсэн ангилалд хамаарах ажлын эд зүйл нь төрөл бүрийн үйлдвэрлэлийн мөчлөгт ашиглагддаг бөгөөд тэдгээр нь байгалийн хэлбэрээ хадгалж үлдсэн хэсгүүдэд үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийхээ үнэ цэнэ рүү шилждэг.

Үйл ажиллагаа, зорилгын дагуу үндсэн хөрөнгө нь үр ашиггүй, үйлдвэрлэлийн хөрөнгөд хуваагддаг.

Сүүлчийн хэлбэр нь үйлдвэрлэлд шууд оролцдог хөдөлмөрийн хэрэгсэл, хэвийн ажлын нөхцлийг бий болгож, хөдөлмөрлөх объектыг шилжүүлэх, хадгалахад хамаарна. Үндсэн хөрөнгийн үнэ цэнэ нь ашигласан учраас эд ангиудад үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн рүү шилждэг.

Бүтээмжгүй хөрөнгө нь үйлдвэрлэлд шууд бусаар нөлөөлдөг. Тэд аж ахуйн нэгжийн балансад байдаг бөгөөд хүмүүсийн соёлын болон өдөр тутмын хэрэгцээг хангахад ашигладаг . Энэ категори нь клуб, цэцэрлэг, эмнэлэг, цайны газар, барилга, гэх мэт. Тэдгээр нь ихэвчлэн үйлдвэрлэлд оролцдоггүй бөгөөд эцсийн бүтээгдэхүүний өртгийг шилжүүлэхгүй байх аж ахуйн нэгжийн үндсэн хөрөнгийн 20 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Тэдний нөхөн үржих, засвар үйлчилгээ нь байгууллагын ашгийн зардлаар хийгддэг.

Байгалийн физик шинж чанар, зорилгоос хамааран компаний үйлдвэрлэлийн нөөц (үндсэн хөрөнгө) дараахь төрөлд хуваагдана:

- Барилга ба барилга. Энэ бүлэгт үйлдвэрлэлийн зориулалттай барилга байгууламж, оффис, агуулах, гарааш, авто зам, хашаа, хийц, инженер ба барилгын бүтэц орно.

- Дамжуулах төхөөрөмжүүд нь дамжуулах хоолой, холбооны шугам, эрчим хүчний шугамууд орно.

- Компьютер тоног төхөөрөмж, лабораторийн тоног төхөөрөмж, хэмжих хэрэгсэл зэрэг тоног төхөөрөмж, машин.

- Тээврийн хэрэгсэл.

- Эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн тооллого, багаж хэрэгсэл.

- Олон наст ургамал.

- Ажлын болон бүтээмжит мал аж ахуй.

Үйлдвэрлэлийн нөөц: эргэлтийн хөрөнгө

Хөдөлмөрлөгөөний объект хэлбэрүүд нь аж ахуйн нэгжийн одоогийн ажлаар хангадаг. Арилжаалах актив нь үйлдвэрлэлийн тасралтгүй байдлыг хангах, зах зээл дээр бэлэн бүтээгдэхүүн борлуулах ажиллагаанд эргэлтийн сан оролцдог.
Бүх Оросын Кино урлагийн улсын дээд сургууль

С.Герасимовын нэрэмжит **Бүх Оросын Кино урлагийн улсын дээд сургууль** (орос. Всеросси́йский госуда́рственный институ́т кинематогра́фии и́мени С.А.Гера́симова, товч. ВГИК)- ОХУ-ын Холбооны Дээд Боловсролын төсвийн байгууллага. Өнөө үед ОХУ-ын Соёлын яамны дэргэдэх дээд боловсролын байгууллага ажээ. 

Энэхүү дээд сургууль кино урлаг, телевиз болон бусад дүрс бичлэгийн урлагийн мэргэжилтнүүд бэлтгэдэг байна. Мөн ВГИК-ийн аспирантурт эрдэм шинжилгээний болон сурган хүмүүжүүлэх ухааны мэргэжилтнүүд бэлтгэдэг байна.   

## Түүх 
1919 оны 9-р сарын 1-нд Москва хотноо **Кино урлагийн улсын сургууль** (орос. Государственная школа кинематографии) 4 өрөө орон сууцанд нээгдсэн түүхтэй. Оюутнуудаа шалгаруулж аваад: Сэтгэл хөдлөлийн үед дахь нүүрний хувиралт, бүжиг, сэлэм, уран нугаралт, бие ялдрын хөгжил, сэтгэл хөдлөлийн дасгал зэрэг хичээл ордог байжээ.  Тоног төхөөрөмжгүй байсан тул оюутнууд хиймэл рамаар экран болгож тоголдог байсан байна. 

1923 онд кино инженерын (кино зураглаач буюу оператор) факультет нээгдэж тус сургуулийн нэрийг **Кино урлагийн улсын техникум** (орос. Государственный техникум кинематографии) гэж өөрчилжээ. 1924 онд найруулагч, хүүхэлдэйн киноны урлан нээгдсэн байна. 1928 онд Сергей Эйзенштейн хичээл зааж эхэлсэн байна. 

1930 онд **Кино урлагийн улсын Дээд сургууль** (орос. Государственный институт кинематографии буюу товч-ГИК) гэж нэрээ сольжээ. 

1938 оноос **Бүх Холбоотын кино урлагийн улсын дээд сургууль** (орос. Всесоюзный государственный институт кинематографии) болсон байна.1986 онд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн шийдвэрээр тус урлагийн боловсролын байгууллагыг Зөвлөлтийн алдарт кино найруулагч Сергей Герасимовын нэрэмжит болжээ.  

ЗХУ задран унаж 1992 онд ОХУ-ын Засгийн газрын шийдвэрээр тус сургуулийн албан ёсны нэр- **Бүх Оросын Кино урлагийн улсын дээд сургууль** болжээ.

Энэ сургууль байгуулагдсан цагаасаа хойш нийт 15 мянган кино урлагийн мэргэжилтэн бэлтгэсэн бөгөөд гадаадын 80 гаруй орны оюутныг бэлтгэн сургасан байна. 

## ВГИК ба Монгол 
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Бүх Оросын кино урлагийн улсын дээд сургууль /”ВГИК”/-ийг Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор 2019 оны 9-р сард шагнажээ. Тус сургуулийг үүсгэн байгуулсны 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн ёслолын үеэр Бүх Оросын кино урлагийн улсын дээд сургуулийн захирал, ОХУ-ын соёл, урлагийн сургуулиудын холбооны ерөнхийлөгч, ОХУ-ын Боловсролын академийн академич, ОХУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Владимир Сергеевич Малышевт одонг гардуулан өгсөн байна. Хүндэтгэлийн ёслолд монголын талаас үе үеийн монгол төгсөгчдийн төлөөлөл болох Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, киноны нэрт зураач Түдэвийн Гоош, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, нэрт кино оператор Мэдрэлтийн Мөрөнгуа, кино оператор Доржсүрэнгийн Тунгалаг зэрэг уран бүтээлчид оролцжээ.

### Монгол төгсөгчид: 
Гомбожавын Жигжидсүрэн- /кино найруулагч, 1967 онд төгссөн/,

Д.Тунгалаг- /зураглаач/, 

Ц.Туяа -/зураглаач/, 

М.Мөрөнгуа - /зураглаач/,

Намсрайн Сувд-  /кино жүжигчин/,

Төмөртогтохын Баярцэнгэл- /кино судлаач/,


Ангилал:Кино Зөвлөлтөд
Ангилал:Кино Орост
Ангилал:Москвагийн их сургууль
Ангилал:1919 онд байгуулагдсан
Австрали дахь давсжилт

Хөрсний давсжилт ба гангийн давсжилт нь Австралийн байгаль орчныг ихээхэн доройтуулж буй хоёр асуудал юм . Давсжилт нь олон оронд, ялангуяа Австралийн зүүн өмнөд хэсэгт анхаарал татдаг. Баруун Австралийн Зүүн Малли, Баруун Малле зэрэг нь давсжилт ихтэй бүс нутаг бөгөөд асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд нөхөн сэргээх арга хэмжээ авч байна. Брайд-Ист, Брайд нуур, Дамблюнг нуурын эргэн тойронд байгаа бүс нутгууд мөн өртөж байна. Мюррей голын хөндийд усалгааны улмаас давсжилтын асуудал үүссэн.

Ангилал:Австралийн газар зүй
Юрий Тарич

**Юрий Викторович Тарич** (белорус. *Юрый Віктаравіч Тарыч*; 1885 оны 1-р сарын 12-нд Оросын эзэнт гүрний Плоцк /өнөөгийн Польш/ хотод төрсөн- 1967 оны 2-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) -зөвлөлтийн кино найруулагч, кино зоилч. Зөвлөлт Оросын Урлагийн гавьат зүтгэлтэн (1935).

## Намтар 
1903-1905 онд Москвагийн Их сургуулийн хулийн ангид сурч байгаад хувьсгалын сурталчилгаа хийсэн гэж буруутгагдаад баривчлагдаж шоронд суусан.  1906 онд Сибирийн Тобольской мужийн Тара тосгонд цөллөгдсөн байна.

Хэдэн жилийн дараа Тобольск хот руу нүүж орон нутгийн драмын театрын жүжигт оролцож, дараа нь Чит, Благовещенск, Хабаровск, Тамбов зэрэг бусад мужийн тайзнаа тоглосон байна. 1917 онд тэрээр Москва руу нүүжээ.

1920 оноос Кремлийн театрт 5 жил хувьсгалын жүжгүүдэд тоглож байжээ. Ленинградад ажиллаж байсан бөгөөд сүүлд Беларусийн кино урлагийн үндсийг тавилцахад оролцсон байна. 

Дэлхийн 2-р дайн эхэлснээр түүнийг студитэй хамт Алма-Ата хот руу нүүлгэн шилжүүлж, Төв Нэгдсэн кино студид ажиллажээ. 

1943-1945 онд **"Монголкино" кино студийн** (БНМАУ) уран сайхны удирдагч байсан. Энэ үед Монголын кино урлагийг байгуулахад оролцож байжээ. 

1946-1947 онд ЗХУ-ын "Союздетфильм" кино студийн зохиолын хэлтсийн зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 

1948 оноос хойш тэрээр гурван жилийн турш "Кино жүжигчний Театр-студийн" захирлаар ажилласан.

1950-иад оны эхээр тэрээр "Беларусфильм" кино студид олон тооны шинжлэх ухааны алдартай, уран сайхны баримтат киноны зураг авалт хийсэн.

1954 оноос - Москвагийн шинжлэх ухааны киноны студийн найруулагч.

Ангилал:1885 онд төрсөн
Ангилал:1967 онд өнгөрсөн
Ангилал:Беларусьчууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Плоцкийн хүн
Ангилал:Зөвлөлтийн кино найруулагч
Ангилал:Зөвлөлтийн кино зохиолч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:Хүндэт Тэмдэг одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Тойрог эдийн засаг

**Тойрог эдийн засаг гэж юу вэ?**
Тойрог эдийн засаг (circular economy) гэдэг нь эх үүсвэрийг дахин байршуулж эсвэл дахин ашиглаж, хог хаягдал нь цаашдын үйлдвэрлэлийн орц болдог систем юм. Энэ хөдөлгөөн нь эрчимтэй хотжилт, цаг уурын өөрчлөлт, технологийн дэвшил болон хязгаарлагдсан байгалийн эх үүсвэрийн өсөн нэмэгдэж буй хэрэгцээнээс үүдэлтэй юм.

Тогтвортой ба тойрог эдийн засаг байдлын үр ашиг
Глобал түвшинд тойрог эдийн засаг болон сайжруулсан тогтвортой байдлын үр ашиг нь материалын сайжруулалт, шинэ бөгөөд инновацлаг орлогын урсгал, хувьцаа эзэмшигчдийн бэхжүүлсэн харилцаа, брэндийн нэр хүн ба эрсдлийг бууруулах зэргийг багтаана.

Ангилал:Байгаль орчны эдийн засаг
Ангилал:Дахин боловсруулалт
Ангилал:Эдийн засгийн системүүд
Зээ бад

Бат бэх, хүчирхэг байдлыг илэрхийлнэ. Монголын эртний уран барилгын чимэглэлд өргөнөөр ашиглаж ирсэн бөгөөд Чингис хааны зүүдэнд орсон гадаад их далайн лусын хааны толгойн дүрс хэмээн домоглодог. Чингис хааныг Умард Хятадад дайтаж яваад нэгэн шар далайн эрэг дээр түр саатан амарч байх зуур лусын эзэн хаан уснаас цухуйн гарч ирээд “Чи хүний хорвоогийн олон улсыг эзэлж байна, харин ганцхан миний далайг л хэзээ ч эзэлж чадахгүй” гэж хэлээд далд орж гэнэ. Түүнээс хойш их далайн эзнийг “зээбад” хэмээн нэрлэж, түүний толгойн дүрийг өвөг дээдэс маань шүтэж, тэр амьтнаар орд харш, сүм дуганынхаа үүдийг мануулдаг болсон хэмээх домогтой.

Ангилал:Монголын соёл
Сибирийн нүүрсний эрчим хүчний компани (ОХУ)

**Сибирийн нүүрсний эрчим хүчний компани** (орос. Сибирская угольная энергетическая компания, товч-СУЭК) - ОХУ-ын нүүрсний хамгийн том компани. Дэлхийн нүүрсний зах зээл дээр тоголдог эхний 5 компанийн нэг юм. 

Тус компани 2001 онд байгуулагдсан, төв байр нь Москва хотод байралдаг бөгөөд Оросын бүс нутгуудад салбартай. Албан ёсны нэр нь - Акционерное общество «Сибирская угольная энергетическая компания» (АО «СУЭК»).

Анх 2001 онд ОХУ-ын Чит муж, Бүгд Найрамдах Буриад улс, Эрхүү мужийн нүүрс олборлох үйлдвэрүүдийн суурин дээр байгуулагдсан байна. 2002 онд  "СУЭК"-ийн бүрэлдэхүүнд Хакаси, Красноярск мужийн, 2003 онд Хабаровск, Приморск, Кемеров мужийн үйлдвэрүүд орсон байна. 2004 онд СУЭК-т Сибирийн нүүрсний эрчим хүчний компаниудыг нэгтгэсэн байна. 

2006 онд "СУЭК" нь Оросын нүүрсний хамгийн том экспортлогч болжээ. 

"СУЭК" 2023 оны байдлаар жилд 110 сая тонн нүүрс олборлодог байна.  Мөн нүүрсний нотлогдсон нөөц нь 7,5 тэрбум тонн (дэлхийд № 5) юм.

ОХУ-ын 12 бүс нутаг дахь СУЭК-ийн нийт олборлолт, эрчим хүчний болон тээвэрлэлтийн үйлдвэрүүдэд 70 мянган хүн ажилдаг ажээ. 

## Компаний удирдлага 
Компаний үүсгэн байгуулагч- Андрей Мельниченко, 2022 оны 3-р сар хүртэл СУЭК-ийн Захиралуудын Зөвлөлийн гишүүн байсан. 

Захиралуудын Зөвлөлийн дарга -Самир Брихо.

Ерөнхий захирал -Максим Басов.

Ангилал:2001 онд байгуулагдсан
Ангилал:Москвагийн аж ахуйн нэгж
Ангилал:Оросын газрын тос ба байгалийн хийн эдийн засаг
Ангилал:Газрын тосны эдийн засаг
Тоншуул сэтгүүл

**"Тоншуул" сэтгүүл** - 1935 онд бий болсон Улс төр уран сайхны сэтгүүл. БНМАУ-ын үед 20 мянган хувь хэвлэгдэж байсан бол 1990-ээд оны эхээр 135 мянган хувь хэвлэгдэж дээд амжилт тогтоож байсан сэтгүүл юм.

Энэ сэтгүүлд яруу найрагч Жамцын Шагдар, Минжаахайн Гүрсэд, зураач Ц.Доржготов, Цэвэгийн Байды, Цэнд-Аюуш, Ж.Барамсай нар ажиллаж байжээ.

Ангилал:Монголын сэтгүүл
Ангилал:1935 онд байгуулагдсан
Цэндийн Доржготов

**Цэндийн Доржготов** (1940 онд Архангайн аймгийн Хашаат суманд төрсөн) -Монгол Улсын Төрийн болон Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэрд гарсан зохиолч, шог зураач. 

## Намтар 
1940 онд Архангай аймгийн Хашаат сумын малчин Цэндийн отгон хүү болж төрсөн.

Луу жилтэй, бага, дунд сургууль, Москва хотын хэвлэлийн дээд сургууль дүүргэсэн.

"Тоншуул" сэтгүүлд ажилласан.

Монголын Зохиолчдын хороонд ажиллаж байгаад 1993 онд ажлаа орхиод төрсөн нутаг Гашууныхаа голд очиж мал маллахаар болсон. 2000 онд тэтгэвэрт суусан байна.

## Бүтээлүүд 
Шог хошин зохиолын  "Тэнгэр дуугарахын өмнө", "Yр удам танаа" роман тууж " Нарт өндөр" боть хэвлүүлж. “Тойрох хуудас” кино. "Шуурга” жүжиг бичиж олны хүртээл болгосон байна.

“Баба” өгүүллэг, “Мөнхийн ус”,  “Цав цагаан” хэмээх уран зохиолын өгүүллэг, дурсамж эсээ, түүхийн ном.

## Шагнал 
Доржготов 1975 онд олон улсын шог хошин зохиолын "Алеко" уралдааны "Мөнгөн зараа” шагналыг монголоос хүртсэн анхны зохиолч. 1990 онд Д.Нацагдоржийн шагнал түүнд олгосон. 2005 онд "Төрийн шагнал" хүртжээ.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Хашаатын хүн
Ангилал:Монголын зураач
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:20-р зууны уран зураач
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Удонтани

**Удонтани** (тай. อุดรธานี) Тайландын хаант улсын зүүн хойд хэсэгт орших 250 мянган хүн амтай хот. Лаосын нийслэл Вьентьян хот болон Тайланд-Лаосын хийлээс 60 км орчим зайтай оршдог.

Энд Вьетнамын дайны үед АНУ-ын нисэх хүчний бааз (Удон) байралдаг байсан.

Ангилал:Исан
Ангилал:Тайландын суурин
Амухай

**Амухай** (хятадаар: 唵木海, пиньинь: Ǎn mù hǎi) нь Их Монгол Улсын буут цэргийн даргач, цэргийн жанжин юм. Тэр бол баргуд овгийн Бөхчүгийн хөвүүн бөгөөд анх эцгээ дагаж Чингис хаанд дагаар ороод бууч цэрэг болжээ. 1214 онд Мухулай вангийн тушаалаар их буут цэргийн даргач болж, 500 гаруй цэргийг сурган бэлтгэж, Алтан улстай хийсэн олон удаагийн тулаанд амжилттай байлдсан тул ихээр шагнуулжээ. 

Өгэдэй хааны үед Алтан улс, Сун улсын эсрэг хийсэн дайн байлдаанд буут цэргээ удирдан амжилттай байлдсан тул, цэргийн сургагч багш болжээ. Мөнх хааны үед тушаал дэвшиж цэргийн жанжин болсон. 1253 онд хан хөвүүн Хүлэгүгийн баруун зүгт хийх аян дайнд өөрийн захирсан их буут цэргээ удирдан явж байгаад зам зуурт өвчнөөр нас барсан. 

## Удам угсаа 
Амухайгийн хөвүүн Тэмүдайр нь монголын бууч цэргийн даргач байсан. Тэмүдайр нь Худудар гэх хөвүүнтэй. Тэрбээр Юань улсын үед буут цэргийн түмтийн ноён, даргач байсан. 

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Их Монгол Улсын хүн
Ангилал:Барга ястан
Шимо Минань

**Шимо Минань** (хятадаар: 石抹明安, Shí mǒ míng ān) (1164-1216) бол киданы шимо овогтон, Алтан улсын Хуаньжоугийн хүн. 1211 онд Монголын арми Алтан улс руу дайран орох үеэр Фужоу (撫州) цайзыг хамгаалах үедээ Чингис хаанд бууж өгч, дагаар орохдоо Алтан улсын цэргийн нууц, тэдний төлөвлөгөөг задалсний нэг нь зүрчидийн тал Үнэгэн даваанд их цэрэг хуралдуулж нэгдсэн хүчээр монголын цэргийг дайлахаар бэлдэж байсныг илчилжээ. Энэ мэдээллийг авсан даруйд монголын их цэрэг шуурхайлан Үнэгэн даваанд очиж, зүрчидийн цэргийг довтлон бут цохисноор Алтан улсын шилдэг цэргийг устгасан. Шимо Минань цэрэг захиран Датуныг довтлон, олон хот тосгодыг эзлэв. 1215 онд Тунжоу, Жунду хотыг эзлэх тулаанд оролцсны дараа тайфу (太傅), шао гуо гүн (邵國公), монгол хятад цэргийн их жанжинаар (蒙古漢軍兵馬都元帥) томилсон. 1216 онд нас нөгчсөн.  

Тэрээр хоёр хөвүүнтэй байсны ахмад хөвүүн Шимо Шяньдэбу (咸得不) нь Яньжин мужийн сахигч түшмэл байсан. бага хөвүүн Шимо Худухуа (忽篤華) нь Өгэдэй хааны үед гуанлю дафу цол хүртэж Яньжин мужийн эрхин сайдын яамны сайд, монгол хятад цэргийн их жанжингийн албыг давхар хашиж байсан. 

## Эшлэл 
Ангилал:1164 онд төрсөн
Ангилал:1216 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын түшмэл
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Кидан
Шимо Есянь

**Шимо Есянь** (хятадаар: 石抹也先, пиньинь: Shí mǒ yě xiān) (1177-1217) бол Алтан улсын сүүл үеийн кидан угсааны шимо овгоос гаралтай цэргийн зүтгэлтэн. Чингис хааны удирдсан монгол цэргийн хүч Алтан улс руу дайран орсны дараа дагаар орсон. 1215 онд Мухулай ноёныг дагаж Алтан улсын зүүн нийслэл Дунжин фу цайзыг довтлохуйд, Дунжин цайзын Алтан улсаас томилсон шинэ захирагчийг зам зуурт нь барьж алаад, өөрөө хувцасыг нь өмсч, Дунжинд очин, Алтан улсын бэлтгэсэн цэргийг тараалгаж, нутагт нь хариулсны дараа Мухулайн ноёны удирдсан монгол цэргийг ирэх үед цайзын хаалгыг дотроос нь нээж өгснөөр тус хотыг амархан эзлэн хотыг сахиж байсан 47 түшмэлийг алж, ойр орчмын 32 хотыг дагаар оруулсан. Мөн Алтан улсын хойд нийслэл Бэйжин хотыг эзлэсний дараа, Бэйжин хотын даргач, юйши дафу тушаалд томилов. Монголд дагаар орсон Алтан улсын түшмэл Жан Жин өөрийгөө ляоши ванд өргөмжлөн харьяат цэргээ удирдан бослого гаргасныг Мухулай ноёны тушаалаар Жан Жинийг довтлон алж гавьяа байгуулсан тул юйши дафу, их жанжинаар томилогдов. 1217 онд дайнд амь үрэгдэв. 

Тэрбээр Шимо Чала, Шимо Сяньши, Шимо Моболуо, Шимо Кань хэмээх дөрвөн хөвүүнтэй.    

## Эшлэл  
Ангилал:1177 онд төрсөн
Ангилал:1217 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Кидан хүн
Ангилал:Алтан улсын түшмэл
Солонгосын мэдээллийн төв агентлаг (Умард Солонгос)

**Солонгосын мэдээллийн төв агентлаг** (солонг. 조선중앙통신; англи. Korean Central News Agency**,** товч. KCNA ) -Умард Солонгос буюу БНАСАУ-ын Мэдээллийн агентлаг. 1946 оны 12-р сарын 5-нд албан ёсоор байгуулагдсан байна. 

Агентлагийн төв байр нь нийслэл Пёньянд байралдаг. Энэхүү агентлаг мэдээнүүдээ орос, англи, хятад, япон, испани хэлээр орчуулж гаргадаг байна. БНАСАУ-ын талаарх гадаадад цацдаг бүх албан ёсны мэдээний цорын ганц эх сурвалж нь юм. Өнөөгийн байдлаар Умард Солонгост мэдээллийн өөр эх сурвалж байхгүй байна. Энэ нь тус улсын бүх сонин хэвлэл, радио, телевизийн нэвтрүүлгүүдийг өдөр бүр бэлтгэж, Солонгосын төв телевиз (англи. Korean Central Television), Солонгосын төв радиогоор (англи. Korean Central Broadcasting Station) дамжуулдаг байна. 

Солонгосын мэдээллийн төв агентлаг буюу KCNA нь Умард Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын Суртал ухуулгын хэлтсийн хяналтад байдаг Солонгосын мэдээллийн Төв байгууллагын (англи. Korean Central Broadcasting Committee) бүрэн хяналт дор байдаг байна. 1996 оны 12-р сард KCNA Японд байрлуулсан серверийн тусламжтайгаар мэдээний нийтлэлээ интернетэд цацаж эхэлсэн байна.

KCNA-ийн сурвалжлагч нар Орос, Хятад, Куба, Иран, Энэтхэг, Египетэд байрладаг байна. KCNA мөн Ройтерс, Ассошиэйтед Пресс агентлагуудтай хамтран ажилладаг бөгөөд сүүлийнх нь Пёньянд байнгын хэвлэлийн товчоотой ажээ.
Харвардын их сургууль

**Харвардын их сургууль** (англи. *Harvard University*) -АНУ-ын ууган болон дэлхийн хамгийн алдартай Их сургууль юм. Массачусеттс мужийн Кембриж хотод байралдаг (Бостон хотын бүрэлдэхүүнд ордог).

2010 оны байдлаар Харвард 2100 орчим багш, 6700 орчим оюутан, 14500 аспиранттай байсан байна. 75 Нобелийн шагналтнууд тус их сургуулийн оюутан, багш, ажилчин байжээ. Харвардын их сургуулийг америкийн хамгийн олон тэрбумтнууд төгссөн байна. Номын сан нь АНУ-ын хамгийн том эрдэм шинжилгээний номын сан юм байна.

Харвардын их сургуулийг Жон Адамс, Жон Куинси Адамс, Резерфорд Хейс, Теодор Рузвельт, Франклин Рузвельт, Жон Кеннеди, Жорж Буш — залуу, Барак Обама зэрэг АНУ-ын 8 Ерөнхийлөгчя нар төгссөн байна. 

## Түүх 
АНУ-ын хамгийн ууган их сургууль болох Харвард 1636 оны 9-р сарын 8-нд АНУ байгуулагдахаас өмнө байгуулагдсан байна. Английн номлогч ламтан ивээн тэтгэгч Жон Харвардын дурсгалд зориулж нэрлэсэн ажээ. 

2025 оны 5-р сарын 23-нд Ерөнхийлөгч Доналд Трамп тус их сургуульд гадаадын оюутныг сурахыг хориглосон шийдвэр гаргасан. 

## Бүтэц 
Тус их сургууль нь 13 тусдаа эрдэм шинжилгээний салбартай - 12 сургууль, Радклиффийн ахисан түвшний судалгааны хүрээлэн - Бостон даяар кампусууд байралдаг.

Үүнд:

* Урлаг шинжлэх ухааны факультет (1890 онд байгуулагдсан, их сургуулийн  7 факультеттай хамгийн том  салбар), 
* Харвардын Анагаах Ухааны Сургууль (англи. *Harvard Medical School,* 1782),
* Харвардын шүдний эмчийн сургууль (1867),
* Харвардын Дивинитийн сургууль (шашны, англи. *Harvard Divinity School,* 1816),
* Харвардын Хуулийн сургууль (англи. *Harvard Law School,* 1817),
* Харвардын бизнесийн сургууль (англи. *Harvard Business School,* 1908),
* Дизайн дээд сургууль (1914),
* Харвардын Боловсролын Сургууль (1920),
* Нийгмийн Эрүүл мэндийн хүрээлэн (1922),
* Жон Кеннедигийн нэрэмжит Харвардын Засаг захиргааны сургууль (*John F. Kennedy School of Government,* 1936)


Ангилал:1636 онд байгуулагдсан
Ангилал:АНУ дахь хувийн их дээд сургууль
Ангилал:Америкийн Их Сургуулиудын Холбоо
Ангилал:Массачусеттсын их сургууль
Танихгүй эмэгтэйн захидал

**Танихгүй эмэгтэйн захидал** (герман. *Brief einer Unbekannten*) -австрийн нэрт зохиолч Стефан Цвейгийн 1922 онд бичсэн тууж.

## Агуулга 
Зохиолын гол дүр (нэрт зохиолч Р.) үл мэдэгдэх эмэгтэйгээс захидал хүлээн авснаар эхэлдэг. Захидлыг уншиж байхдаа тэрээр энэ эмэгтэй бүх амьдралынхаа туршид зөвхөн өөрийг нь хайрлаж байсныг мэдсэн бөгөөд захидалд тэдний амьдралын зам огтлолцсон бүх тохиолдлыг дүрсэлсэн байдаг.

Захидал дээр 13 настай охин түүнийг хөрш зэргэлдээ байранд нүүж ирэхэд нь анх танилцсан ажээ. Хоёр жил түүнтэй нэг байранд хөрш зэргэлдээ амьдарсан, дараа нь түүний гэр бүл нь нүүж, хоёр жил өөр хотод амьдарч, түүнтэй уулзах боломжгүй болсон байжээ. Үүний дараа захиа бичигч бүсгүй Вена руу буцаж очоод нууц амрагтайгаа дахин уулзах боломжтой болсон байна. Жилийн дараа тэд богино хэмжээний "гурван өдрийн романтик" уулзалт болж, баатар нь түүнийг хөрш охин гэж таниагүй ч гол баатар эмэгтэй жирэмсэн болжээ. Тэр ганцаараа хүүхдээ төрүүлж, юу ч хэлэлгүй, өөрөө хүүхдээ өсгөсөн байна. 11 жилийн дараа тэд дахин нэг "романтай" болж, нөгөө эр эмэгтэйг бас л таньсангүй. Жилийн дараа хүүхэд нас барж, халуурч өвдөж, уг захидыг бичдэг ажээ. Өвчин нь эмэгтэйг зальгиж иддэг бөгөөд захиаг гэрээслэлийн дагуу энэхүү эрд хүргэсэн байна.

## Хэвлэлт 
Монгол хэл рүү уг туужийг Л.Содов орчуулж 2009 онд хэвлүүлжээ.

## Цахим холбоос 
* Танихгүй эмэгтэйн захидал
* Танихгүй эмэгтэйн захидал … (номын тэмдэглэл)
* Номын тэмдэглэл: Танихгүй эмэгтэйн захидал 
* *Номын тэмдэглэл: Стефан Цвейг "Танихгүй эмэгтэйн захидал"*
* Номын тэмдэглэл: Танихгүй эмэгтэйн захидал /Стефан Цвейг/

Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Герман хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Утга зохиолын захидал
Людмила Гурченко

**Людмила Марковна Гурченко** (жинхэнэ овог нь -*Гурченкова*; 1935 оны 11-р сарын 12-нд ЗХУ-ын Украины Харьков хотод төрсөн-2011 оны 3-р сарын 30-нд ОХУ-ын Москва хотод нас барсан) -зөвлөлтийн болон оросын театр, киноны алдарт жүжигчин, эстрадын дуучин, найруулагч; ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1983), ОХУ-ын Төрийн шагналтан (1994). ХХ зууны Зөвлөлт, оросын алдарт кино жүжигчин.  

## Намтар 
Людмила Гурченко 1935 онд төрсөн өдрөөсөө хойш 1941 онд дайн эхлэх хүртэл Харьков хотод эцэг, эхийнхээ хамт Мордвиновский гудамж, 17 тоот (Одоогийн Кравцовагийн гудамж) дахь хагас подвалын нэг өрөө байранд амьдардаг байв. Эцэг Марк Гаврилович Гурченко (Гурченков) (1898—1973), эх  Елена Александровна Симонова-Гурченко (1917—1999) хоёр Харьков хотын филармонид ажилладаг байжээ.

Эцэг нь мэргэжлийн хөгжимчин байсан: тэрээр баян хуур тоглож, үдэшлэг, баяр ёслолын үеэр дуулдаг байсан бөгөөд эх нь түүнд тусалдаг байсан байна.

Дайн эхлэхэд эцэг нь тахир дутуу бөгөөд цэрэг татлагын нас өнгөрсөн байсан ч 1941 оны 10-р сарын 29-нд фронтод явсан байна.

6 настай Людмила охин эхийнхээ хамт Харьковт байхад нь Германы цэрэг тус хотыг эзэлсэн байна. Түүний дурсан ярьсанаар хоол олж идэхийн тулд тэрээр германчуудын өмнө герман оперын дуу дуулж, бүжиглэдэг байжээ. 

1943 оны 8-р сарын 23-нд Курскийн тулааны үр дүнд Харьков хот бүрэн чөлөөлөгдөж 9-р сарын 1-нд Людмила украин № 6 (өнөөдөр гимнази болсон) дунд сургуульд оржээ. 1944 оны намар Л.Бетховены нэрэмжит хөгжмийн дунд сургуульд шилжин оржээ. 

1953 онд 10 жилийн дунд сургуулиа төгсөөд Москва явж Бүх Оросын Улсын Кино урлагийн Дээд сургуульд (орос. ВГИК) С.Герасимов, Т.Макарова нарын удирдсан ангид элсэн орж 1958 онд төгссөн байна. 

Людмила кинонд анх удаа найруулагч Ян Фридын "Үнэний зам" (орос. Дорога правды (1956) кинонд тоголсон байна. Мөн 1956 онд тэрээр кино найруулагч Эльдар Рязановын "Багт наадмын шөнө"  (орос. *Карнавальная ночь*) нэртэй шинэ жилийн үдшийн тухай хошин киноны гол дүрийг бүтээжээ. Тухайн үедээ Кино үзэгчдийн талархалыг ихэд хүлээж 48,64 сая тасалбар зарагдаж дээд амжилт тогтоож улмаар Л.Гурченко зөвлөлтийн од болж байжээ.    

## Тоголсон кинонууд   
Ангилал:1935 онд төрсөн
Ангилал:2011 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Харьковын хүн
Ангилал:Оросын дуучин
Ангилал:Оросын кино жүжигчин
Ангилал:Зөвлөлтийн дуучин
Ангилал:ЗХУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:20-р зууны дуучин
Ангилал:20-р зууны жүжигчин
Ангилал:Дуучин
Ангилал:Кино жүжигчин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Төрийн шагналтан (ОХУ)
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Венийн Их сургууль

**Венийн Их сургууль** (герман. *Universität Wien*, латин. *Alma Mater Rudolphina Vindobonensis*) -Австрийн нийслэл Вена хотод байрлах улсын Их сургууль юм. 

1365 онд байгуулагдсан Венийн Их сургууль Европын ууган Их сургуулиудын нэг юм. Их сургууль өнөөгийн байдлаар 92 000 оюутан сурч байгаа нь герман хэл дээрх хамгийн том дээд сургууль болгож байгаа юм.  Их сургууль оюутнуудад 130 боловсролын хөтөлбөрөөр сурах боломж олгодог байна. Оюутнууд албан бусаар -*Хауптуни* (герман. *Hauptuni*  -орч. "Гол Их сургууль") гэж нэрлэдэг байна.

## Түүх 
Венийн Их сургууль 1365 оны 3-р сарын 12-нд ах дүү IV Рудольф, III Альбрехт, III Леопольд Ван нар үүсгэн байгуулсан байна. Өөрийн **Alma Mater Rudolphina** гэх нэрийг үүсгэн байгуулагчийн дурсгалаар авчээ. Төв Европ дахь Праг хотын Карлын Их сургууль, Краков хотын Ягелллоны Их сургуулийн араас гурав дахь Их сургууль бөгөөд герман хэлтнүүдийн ууган Их сургууль ажээ. 

Тус Их сургуульд багшилсан болон сурсан Нобелийн шагналтнууд:

* Роберт Барани (Анагаах, 1913);
* Юлиус Вагнер-Яурегг (Анагаах, 1927);
* Ханс Фишер (Хими, 1930);
* Карл Ландштайнер (Анагаах, 1930);
* Эрвин Шрёдингер (Физик, 1933);
* Виктор Франц Гесс (Физик, 1936);
* Отто Лёви (Анагаах, 1936);
* Конрад Лоренц (Анагаах, 1973);
* Фридрих фон Хайек (Эдийн засаг, 1974).


Ангилал:Венийн шинжлэх ухаан
Ангилал:1365 онд байгуулагдсан
Ангилал:Венийн боловсрол
Моононгийн Баяр

**Моононгийн Баяр** (Сэцэнхан аймгийн ачит бээсийн хошуу, одоогийн Дорнод аймгийн Булган суманд 1892 онд төрсөн- )- Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, 1924-1926 онд Улаанбаатар хотын анхны жинхэнэ захиргааны дарга. 

## Намтар 
Ард гаралтай, малчны хүү тэрээр бага наснаасаа бичиг үсэг сурч хошуу сумандаа бичээчийн ажил хийж байгаад Цэргийн яаманд алба хаасан байна.

1921 онд Цэргийн яамны гуравдугаар үүрт Хатанбаатар Магсаржав нарын хамт нэгэн өдөр МАХН-д гишүүнээр элссэн. 1926 оноос Хятадын Жанчхүүд хоршооны хэлтэст томилогдон ажиллаж байгаад дараа нь Дорнод аймгийн хоршооны 2 дугаар ангийн дарга, мөн гар үйлдвэрийн холбооны дарга, аймгийн яаманд аж ахуйн эрхлэгчээр ажиллаж байжээ. 

1921 оны 8-р сарын 8-ны өдөр Монгол Ардын намын Төв Хороо, Ардын Түр Засгийн газар Нийслэл хүрээнд ирж, Засгийн эрхийг Ардын түр засгийн мэдэлд авч, Засгийн газрыг өргөтгөн байгуулж Богдын Засгийн газрыг татан буулгаснаас хойш Нийслэл хотын түр захиргаа байгуулах хүртэл Нийслэл хүрээний дотоод хэргийг Дотоод яам эрхэлж байжээ. 

**Улаанбаатар хотын анхны дарга**. Монгол улсын Хотын Түр захиргааны дүрмийг 1924 оны 3-р сарын 7–нд Засгийн газрын хурлаар хэлэлцэн баталсан мөн оны 4-р сарын 9-ны өдөр Нийслэл хотын цаг зуурын хуралд сонгогдсон 45 гишүүнээс 36 нь Дотоод явдлын яамнаа хуралдаж зохион байгуулалтын асуудал хэлэлцсэн байна. Хотын Түр захиргааг 1924 оны 4-р сарын 16-наас орон тоог баталсан. Үүнд: Хотын түр захиргааг дарга 1, жинхэнэ бичээч 2, ажилчин 11, морьтой зарлага 2, гишүүн 3, нарийн бичгийн дарга 1 бүгд 20 орон тоотой, дөрвөн хэлтэстэйгээр байгуулжээ. 

1924 оны 4-р сарын 30-нд олон хороодын захирагч дарга нар хотын хурлын гишүүдийн хурлаас хотын түр захиргааны даргаар гаалийн хороонд ажиллаж байсан Моононгийн Баярыг сонгон баталжээ. Улсын анхдугаар хурлын шийдвэрийн дагуу хотын түр захиргааг жинхэнэ захиргаа болгон өөрчилсөн байна. Мөн Анхдугаар их хурлын 14 дүгээр тогтоолоор Нийслэл хүрээг Улаанбаатар гэж нэрлэхээр тогтоосон байна. 

1925 онд Улаанбаатар хотын жинхэнэ захиргааг хөдөлмөрчдийн хурлаас сонгон байгуулсан ажээ.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Булганы (Дорнод) хүн
Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн
Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга
Ангилал:БНМАУ-ын улс төрч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:1892 онд төрсөн
Ангилал:20-р зуунд өнгөрсөн
Цагаанламын Дүгэрсүрэн

**Цагаанламын Дүгэрсүрэн** (1914 онд өнөөгийн Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан суманд төрсөн- 1986 онд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга, орлогч даргаар ажиллаж байсан. 

## Намтар 
МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, Улс төрийн товчооны гишүүн, Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн яамны сайд, Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга, орлогч даргаар ажилласан.

Улаанбаатар хотын МАХН-ын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар 1951-1952, 1959-1960 онуудад хоёр удаа ажиллаж байжээ. 

"Цагаанламын Дүгэрсүрэн мэндэлсний 100 жилийн ойд" ном 2015 онд хэвлэгдсэн байна.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Эрдэнэхайрханы хүн
Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга
Ангилал:БНМАУ-ын сайд
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:1914 онд төрсөн
Ангилал:1986 онд өнгөрсөн
Самбуугийн Мөнхжаргал

**Самбуугийн Мөнхжаргал** (Хуучин Түшээт хан аймгийн Ахай гүний хошуу, одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумын нутаг Бүрэнхаан уулын өвөр, Амарбаясгалант хийдийн хөлд 1941 онд төрсөн- 2016 онд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн. 1978-1990 онд 12 жил Нийслэл Улаанбаатар хотын АДХ-ын Гүйцэтгэх захиргааны дарга (УБ хотын дарга) байсан. 

## Намтар 
Тэрбээр 1949-1959 онд бүрэн дунд 6-р 10 жилийн дунд сургууль төгссөн. 

1959- 1965 онд ЗХУ-ын Москва хотын Архитектурын дээд сургууль төгссөн. 

1965-1972 онд Улсын барилгын зургийн төв институтэд архитектор, ерөнхий инженер, захирал. 

1972-1978 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын төлөвлөгөөний комиссын орлогч дарга, 

1978 -1990 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга, 

1990-1991 онд Үндэсний хөгжлийн яамны нэгдүгээр орлогч бөгөөд төрийн сайд, газрын дарга, ерөнхий экспертээр ажиллаж байгаад 

1992 оноос хувиараа аж ахуй эрхлэн “Амарбаясгалант” зочид буудлын ерөнхий захирлаар ажиллаж байсан. 

## Шагнал 
Түүний ажлыг үнэлж, “Алтан гадас” одонгоор хоѐр удаа, "Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, бусад ойн медалиуд, гадаад орнуудын одон медалиудаар шагнажээ. 1999 онд “Улаанбаатар хотын хүндэт иргэн” цол хүртээсэн юм.

## Гэр бүл 
Эхнэр Х.Лхамаа, хүү М.Энхбат, М.Энхболд.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Баруунбүрэний хүн
Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн
Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга
Ангилал:БНМАУ-ын улс төрч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:1941 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Цэрэндэмбэрэлийн Баасанжав

**Цэрэндэмбэрэлийн Баасанжав** (Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд 1947 онд төрсөн) Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн 1992-1996 онд Нийслэлийн анхны засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч, 1996-2000 онд Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын тэргүүлэгчдийн орон тооны анхны дарга. 

Шилжилтийн он жилүүдэд Улаанбаатар хотыг удирдаж, ардчилсан Улаанбаатар  хотын түүх, соёлын суурь үндсийг тавихад санаачлага гаргаж түүнийгээ бодит ажил хэрэг болгож,  хот, хотын иргэдийн төлөө анхаарал тавьдаг хүн юм. 

## Намтар 
Тэрээр Төв аймгийн Эрдэнэсант сумын малчин ардын гэр бүлд айлын 12 хүүхдийн 4 дэх нь болж 1947 онд төржээ. 

1965-1970 онд Монгол улсын их сургуулийг төгссөн. Дулааны инженерийн мэргэжилтэй. 1966-1968 онд ТЭЦ-1 станцад засварчин, 

1970 оноос Улаанбаатар хотын Орон сууц, нийтийн аж ахуйг удирдах газраас эхэлж, 1980 оныг хүртэл тус газарт байцаагч, инженер, ерөнхий инженер, 1980-1984 онд Улаанбаатар хотын Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх захиргааны хэлтсийн дарга, 

1984-1990 онд Улаанбаатар хотын Орон сууц нийтийн аж ахуйн удирдах газрын дарга, 

1990 -1992 онд Улаанбаатар хотын ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх захиргааны орлогч даргаар ажиллаж байгаад. 

1992-1996 онд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч, 

1996-2000 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга, 

2000-2004 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон ажилласан. 

2005-2009 онд Монгол Улсаас БНХАУ-ын Хөх хотод суугаа Ерөнхий консул, 2009-2011 онд Нийслэлийн засаг даргын зөвлөх, 2011-2012 онд Нийслэлийн өмчийн харилцааны газрын дарга, 2012 оноос Орон сууц нийтийн аж ахуйг удирдах газрын удирдах зөвлөлийн дарга, гишүүнээр, улсад нийт 53 жил ажилласан.

Монгол-Японы найрамдлын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч, Төв аймгийн нутгийн зөвлөлийн дарга, Монголын Жудо бөхийн холбооны eрөнхийлөгчийн сонгуульт ажлыг хийж байсан. МАХН-ын бага хурал,  Улаанбаатар хотын МАХН-ын хорооны тэргүүлэгч, гишүүнээр сонгогдсон.

## Шагнал 
Түүний хөдөлмөр зүтгэлийг төр засаг өндрөөр үнэлэн Монгол улсын үйлчилгээний гавьяат ажилтан цол, “Сүхбаатарын одон”, "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”, “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 60, 70 ,80,90, 100 жилийн ойн хүндэт медалиуд, Засгийн газрын “Хүндэт жуух бичиг”, 30 гаруй яам, тусгай газрын тэргүүний ажилтан болон хүндэт  тэмдэг, тусгаар тогтнолын одон, Хангарьд одон,  МАХН-ын ахмад зүтгэлтэн, Улаанбаатар хотын хүндэт иргэн, орон нутгийн шилдэг удирдагч,  Их засаг дээд сургуулийн анхны "Хүндэт профессор” цол, “Хэрэглэгчдэд хүндлэгдсэн төрийн түшээ”, Монголын жу-дэ бөхийн анхны хүндэт eрөнхийлөгч зэрэг шагналаар тус тус  шагнажээ.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Эрдэнэсантын хүн
Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:1947 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Очирын Цэнд

**Очирын Цэнд** ( 1918 онд Хуучин Засагт хан аймгийн Дэлгэрхааны хошуу, одоогийн Хөвсгөл аймгийн Эрдэнэбулган сумын нутагт төрсөн- 2010 онд нас барсан) -Монголын төрийн зүтгэлтэн, дипломат. 1976-1978 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга. 

## Намтар 
Тэрбээр 1941 онд Санхүүгийн техникум, 1947 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль төгссөн байна. 

1959 -1960 онд ЗХУ-ын нийслэл Москва хотод аспирантурт суралцаж, эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. 

1947 оноос БНМАУ-ын Сангийн яаманд мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, 1953 оноос санхүүгийн техникумд багш, орлогч захирал, 

1954 оноос Статистикийн төв газрын нэгдүгээр орлогч дарга, 

1966-1970 онд БНМАУ-ын Статистикийн төв газрын дарга, 

1970-1976 онд БНМАУ-аас БНАВУ, БНАСАУ-д суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайдаар ажилласан. 

1976-1978 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга, 

1978-1981 онд БНМАУ-аас Куба улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайдаар ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарчээ.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн
Ангилал:Эрдэнэбулганы хүн
Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга
Ангилал:Вьетнам дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Куба дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:1918 онд төрсөн
Мишель Обама

**Мишээл Лавон Робинсон Обама** (англи. *Michelle LaVaughn Robinson Obama*; 1964 оны 1-р сарын 17-нд төрсөн) -АНУ-ын 44 дахь Ерөнхийлөгч Барак Обамагийн гэргий, өмгөөлөгч мэрэгжилтэй. 2009 оны 1-р сарын 20-ноос 2017 оны 1-р сарын 20-ны хооронд АНУ-ын Африк гаралтай анхны тэргүүн хатагтай болсон.

## Намтар 
Мишель Робинсон Иллиной мужийн Чикаго хотын өмнөд хэсэгт ус сувагийн ажилтны гэрт 1964 онд төрсөн байна. Дунд сургуулиа төгсөөд 1981 онд Принстоны Их сургуулийн социологийн ангид ороод 1985 онд дараа нь Харвардын Их сургуулийн Хуулийн сургуульд сурч хуулийн докторын зэрэг хамгаалаад Чикаго хотын «Сидли Остин» хуулийн фирмд ажилд ороод Барак Обаматай танилцаад 1992 онд гэрлэсэн байна. 

Мишель Обама 1992 онд Чикаго хотын захиргаанд ажиллах болжээ. 

1993 онд залуучуудын Public Allies байгууллагад олон нийтийн ажил хийх болж, Чикаго дахь салбарын гүйцэтгэх захирал болов.

Мишээл Обама 1996 онд Чикагогийн их сургуулийн оюутантай ажиллах деканы туслах боллоо.

Мишээл Обама 2002 онд АНУ-ын анагаах ухааны нэг гол төв - Чикагогийн их сургуулийн дэргэдэх Анагаах ухааны академик төвд эхлээд олон нийтийн ажил хариуцсан гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж, дараа нь 2007 оноос 2009 он хүртэл олон нийтийн асуудал, гадаад бодлогын асуудал хариуцсан дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. 

Мишээлийн дүү- Крейг Робинсон, Орегон мужийн Их сургуулийн Сагсан бөмбөгийн эрэгтэй багийн дасгалжулагч ажээ. 

Тэднийх Малиа /1999/, Саша /2001/ гэж хоёр охинтой. 

Мишээл Обама "Бий болох" /Becoming/ хэмээх номоо 2018 оны 11 сард гаргаж сүүлийн жилүүдэд гарсан хамгийн өндөр гүйлгээтэй ном болжээ. /40 гаруй хэл рүү орчуулагдсан байна/.

Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Чикагогийн хүн
Ангилал:АНУ-ын тэргүүн хатагтай
Ангилал:АНУ-ын хуульч
Ангилал:АНУ-ын өмгөөлөгч
Ангилал:20-р зууны эрх зүйч
Ангилал:Грэммийн шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Принстон их сургуулийн багш
Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Барак Обама
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Лувсангийн Пүрэвдорж

**Жалайр** овогтой **Лувсангийн Пүрэвдорж** ( 1938 оны бар жилд Говь-Алтай аймгийн Хасагжаргалан сум /одоогийн Шарга сум/-ын нутаг “Хөтөлийн бууц" гэдэг газар төрсөн)- Монголын Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, МЗЭ-ийн шагналт зохиолч, генерал цолтой хүн.

## Намтар 
Монгол малчин айлын уламжлалт гэрийн хүмүүжил, боловсролтой. Хөдөө ахуйд мал сүрэг адгуулж, гэрийн сургалтаар эрдэм номд боловсорчээ. 

1958 онд эр цэргийн албанд мордож, Улаанбаатар хотын Офицерын сургууль /1962/, ЗХУ-ын Москва хотын Цэрэг, улс төрийн академид 1967-1972 онд, ЗХУ-ын Коммунист Намын Нийгмийн ухааны академид 1985 онд тус тус сурч дүүргэжээ. 

1972 оноос Ардын Армийн анги нэгтгэлүүдэд салааны туслах, ротын дарга, улс төрийн орлогч, МАА-ийн Улс төрийн газарт хэлтсийн орлогч, газрын дарга, МАХН-ын Төв Хорооны Захиргааны хэлтэст цэргийн бодлогын зааварлагч, хэлтсийн орлогч эрхлэгч, Бүх цэргийн төв хэвлэл “Улаан од” сонины тасгийн захирагч, 1992-2004 онд “Ил товчоо” сонин, “Ийгл” телевизэд сурвалжлагч, редактор, хариуцлагатай редактор, улс төрийн тоймч зэрэг ажпыг хийж байв. 

## Бүтээл 
МЗЭ-ийн шагналт зохиолч Л.Пүрэвдорж нь 1970-аад оноос уран бүтээлээ эхэлж үгүүллэг, туужийн “Туг зээрд" /1981/, “Нүхгүй цэнхэр сувд”, “Хүний сайхан сэтгэл”, “Сэтгэлийн гэрэл, сүүдэр”, хүүрнэл зохиолын томоохон хэмжээний төрлөөр “Егүүтгэл" /1998/, “Бэтэг” / 1999/, “Эрлэгийн бошго”/2000/, “Гилийн дадар” /2004/, “Чингис хаан буюу тэнгэрийн увдис” хоёр дэвтэр /2007/ тэргүүт есөн роман, баримтат уран сайхны “Үнэн гарахуйн орон буюу дүүрсэн хэрэг дүнхийсэн толгой" номууд хэвлүүлж уншигч түмний хүртээл болгожээ. “Бэтэг”, “Эрлэгийн бошго” роман бичсэний учир 2004 онд МЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал хүртсэн бол Монгол улсын “Соёлын гавьяат зүтгэлтэн” хэмээх эрхэм дээд цолыг 2010 онд “Чингис хаан буюу мөнх тэнгэрийн увдис” хэмээх түүхэн уран сайхны хоёр дэвтэр бүтээлээрээ хүртсэн юм.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Шаргын хүн
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын генерал
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:1938 онд төрсөн
Титэм судасны бөглөрөл

Хүний зүрх нь өдөрт 100,000 удаа цохилж байдаг. Хэрвээ зүрхний дундаж давтамжийг авч үзвэл хүний зүрх минутад 72 удаа цохилдог. Тиймээс зүрх нь маш их ачаалалтай ажилладаг булчинлаг эрхтэн юм. Зүрхний булчингийн агшиж сулрах үйл ажиллагаанд биеийн бусад булчинтай яг адил хүчилтөрөгчийн хангамж маш чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Магадгүй та зүрх бол цусыг бүх биеэр эргэлдүүлж байдаг эрхтэн учраас хүчилтөрөгчөөр бүрэн хангагддаг гэж бодох байх. Гэхдээ үгүй юм. Зүрхний булчинлаг хана нь маш зузаан. Тэгэхээр зүрхний дотор талд эргэлдэж буй цус булчингийн хананы багахан хэсэгт хүрч, зүрхийг бүрэн хүчилтөрөгчөөр хангаж чаддаггүй.

Гэхдээ үүнд зориулсан шийдэл бий. Энэ нь зүрхний титэм судас юм. Титэм судас нь гол судаснаас эх авч зүрхний гадна талаар байрлах ба зүрхийг шим тэжээл, хүчилтөрөгчөөр хангах үүрэгтэй судас юм. Титэм судасны өвчин нь зүрхний титэм судсаар урсах цусны урсгалын хямралаар илэрнэ. Титэм судасны өвчин нь хэмнэл алдагдал, зүрхний булчингийн үхжил буюу зүрхний шигдээс, зүрхний дутагдал, гэнэт нас барах шалтгаан болдог. Гол шалтгаан нь судасны хатуурал- атеросклероз юм. 

титэм судас бөглөрөх гол хүчин зүйлс нь буруу, хооллолт хөлөлгөөн дутагдах юм 

Мөн артерийн судсанд холострын, өөх тос наалдан артерийн судас нарийсан зүрхэнд очих цусны урсгал саатан улмаар зүрхэнд очих шим бодис багасаж зүрхэний булчинд хүчил төрөгч дутагдан улмаар Титэм судас бөглөрөх нэг шалтгаан болдог байна

Ангилал:Дотрын өвчин