open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цаг агаарын сэрэмжлүүлэг

Цаг агаарын сэрэмжлүүлэг нь ерөнхийдөө цаг уурын байгууллагаас иргэдэд ойртож буй аюултай цаг агаарыг анхааруулсан дохиог хэлдэг. Нөгөөтэйгүүр, цаг агаарын ажиглагч нь ихэвчлэн аюултай цаг агаарын нөхцөл одоогоор байхгүй боловч муудаж аюултай болох нөхцөл бүрдсэн байгааг зааx дохиог хэлдэг.

## Австрали
Австралид цаг уурын товчоо нь цаг агаарын сэрэмжлүүлэг гаргаx үүрэгтэй. Товчооны анхааруулгыг ноцтой аянгат шуурганых, ноцтой цаг агаарынx гэж ангилж болно. Аянгат шуурганы анхааруулга нь маш хүчтэй шуурга мэдээлэгдсэн эсвэл одоо болж байгаа шуурга хүчтэй ширүүсэх төлөвтэй үед гардаг. Цаг агаарын анхааруулга нь зөвхөн аянгат шуургатай холбоогүй цаг агаарын ноцтой үзэгдэл болж байгаа эсвэл болох эрсдэлтэй үед гардаг.

## Канад
Канадад, засгийн газрын цаг агаарын анхааруулга ба ажиглалт нь Канадын хүрээлэнгээс гардаг. Канадын xүрээлэн нь зөвөлгөөг "өргөн хүрээг хамарсан цаг агаар муудаж байгаа дохио", ажиглалтыг "ноцтой цаг агаар үүсэх нөхцөл бүрдсэн доxио", ангааруулгыг "ноцтой цаг агаар үнэхээр үүссэн эсвэл ойрын үед үүсэx доxио" гэж тодорхойлдог. Мөн, Канадын хүрээлэн нь анхааруулгуудыг тодорхой аюулт цаг агаарт нь тулгуурлан задалж ангилдаг. Эдгээр анхааруулгууд нь Канад даяар бүсчилсэн байдлаар гардаг ч өвлийн шуурга, хэт температур (xар салxийг оруулна), салхи, цунами, xалуун орны хуй салхи ба хэт иx хур тунадасаар хязгаарлагддаггүй.
Холбогдох энерги

Физик болон химид холбогдох энерги нь бөөмсийн системийг ганц бие хэсэгт хуваах эсвэл задлахад зарцуулагдсан хамгийн бага хэмжээний энергийг хэлдэг  юм. Энэ нэршил нь хураангуй бодисийн физик, атомийн физик, химид ашиглагддаг, цөмийн физикт нь салгах физик гэсэн нэршил ашиглагддаг байна.

Холбогдох нь хоёр бөөмс хоорондоо холбогдож байгааг ч илтгэж болдог, жишээ нь фагоцитозис болон патоген хоорондоо холбогдсоноор фагоцитозис нь патогенийг устгах гэх мэт.

Холбогдсон систем нь холбогдоогүй бүрэлтгүүн хэсгүүдээс илүү доод энергийн төвшинд байдаг. Харьцангуй онолын дагуу (E=mс²) Е-ийн нийт энерги нь багасах тохиолдолд m нь буурдаг байна.

 *Масс-энергийн харилцаа*

Холбогдсон систем нь холбогдоогүй бүрэлтгүүн хэсгүүдээс илүү дooд энергийн төвшинд оршдог шалтгаан нь масс нь нийт байгаа холбогдоогүй бүрэлтгүүн хэсгүүдийн массаасаа бага байх ёстой учраас. Бага холбогдох энергитэй системийн алдагдсан масс нь маш жижиг байдаг байна. Харин их холбогдох энергитэй системийн алдагдсан масс нь илүү өндөр байдаг. Алдагдах масс нь холбогдох энергийс болж дулаан, гэрэл болж хувиран алдагддаг, харьцангуй онолын дагуу (E=mc²) алдагдсан энерги нь алдагдсан масстай харьцангуй байна.
Гренландын мөсөн бүрхүүл

**Гренландын мөсөн бүрхүүл** (Greenland Ice Sheet) нь Дэлхийн хоёр дахь том мөсөн биет юм. Дундаж зузаан нь 1.67 км, хамгийн зузаан хэсэгтээ 3 км хүрдэг байна. Уртрагийн дагуу 2900 км, 77°N өргөргийн дагуу хамгийн өргөн хэсэгтээ 1100 км хүрдэг. Нийт талбай нь 1,710,000 квадрат километр буюу Гренландын нийт нутгийн 80 хувийг эзлэх бөгөөд Антарктидын мөсөн бүрхүүлийн 12 хувьтай тэнцэхээр хэмжээтэй юм. Гренландын мөсөн бүрхүүл гэсэн нэршлийг шинжлэх ухааны ном зохиолд GIS эсвэл GrIS гэж товчилдог.

Гренландад 18 сая жилийн турш томоохон мөсөн гол, мөсөн бүрхүүл тогтсон байсан хэдий ч нийт нутгийн ихэнхийг бүрхсэн анхны мөсөн бүрхүүл 2.6 сая жилийн өмнө тогтсон гэж үздэг. Энэ бүрхүүлийн хэмжээ өдийг хүртэл томсож жижгэрсээр иржээ. Гренландад илрүүлсэн хамгийн эртний мөс 1 сая жилийн настай. Хүний үйл ажиллагааны нөлөөтэй хүлэмжийн хийн нөлөөнөөс болж Гренландын мөсөн бүрхүүл сүүлийн 1000 жилийн хугацаанд хамгийн дулаан цэгтээ хүрч, дор хаяж 12,000 жилийн турш хайлаагүй хурдтайгаар хайлж байна.

1850 онтой харьцуулахад 2-5 дахин илүү хурдтайгаар зун болгон мөсөн бүрхүүлийн зарим хэсэг нь хайлан бутарч далай руу унаж байна. Энэ мөс нь ихэвчлэн өвлийн хугацаанд буцан нөхөгддөг байсан ч 1996 оноос хойш Дэлхийн дулаарлаас үүдэн хөлдөлтийн хурд нь хайлалтынхаа хурдыг гүйцэж чадахаа больжээ.
Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар

Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
Ухнаагийн Хүрэлсүхийн засгийн газар 2021 оны 1 сард огцорсны дараа 2021 оны 1 сарын 27-нд УИХ-ын чуулганаар Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийг Ерөнхий сайдаар томилогдож, 1 сарын 29-нд танхимын сайд нарыг УИХ-д танилцуулж, тангараг өргөснөөр ажилдаа орсон.

Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2022 оны 1 сард Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яамыг шинээр байгуулжээ.

2022 оны 1 сарын 17-ны өдрийн Засгийн Газрын хуралдаанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд Нямжавын Уртнасанг огцруулахаар болж, 1 сарын 18-нд түүний оронд Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнийг УИХ-ын чуулганд танилцуулж, сайдаар томилов.

## 2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар 
## 2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын засгийн газар
Ангилал:Улсын Засгийн газар
Ангилал:Засгийн газар
Ангилал:Монголын эрх зүй
Ангилал:2021 онд байгуулагдсан
Дулаан солилцуур

Дулаан солилцуур нь эх үүсвэр ба ажлын шингэний хооронд дулаан дамжуулах систем юм.

Дулаан солилцуурыг хөргөх, халаах процесст хоёуланд нь ашигладаг. Шингэнийг холихоос сэргийлж хатуу ханаар тусгаарлаж эсвэл шууд харьцаж болно. Эдгээрийг сансрын халаалт, хөргөлт, агааржуулагч, цахилгаан станц, химийн үйлдвэр, нефть химийн үйлдвэр, газрын тос боловсруулах үйлдвэр, байгалийн хий боловсруулах, бохир ус цэвэрлэх зэрэгт өргөн ашигладаг.

Дулаан солилцуурын сонгодог жишээ нь дотоод шаталтат хөдөлгүүрт байдаг бөгөөд хөдөлгүүрийн хөргөлтийн шингэн гэж нэрлэгддэг эргэлтийн шингэн нь радиаторын ороомогоор дамжин өнгөрч, ороомогуудын хажуугаар агаар урсаж, хөргөлтийн шингэнийг хөргөж, орж ирж буй агаарыг халаадаг. Өөр нэг жишээ бол цахилгаан эсвэл механик төхөөрөмжөөс үүссэн дулааныг шингэн орчин, ихэвчлэн агаар эсвэл шингэн хөргөлтийн бодис руу шилжүүлдэг идэвхгүй дулаан солилцуур юм.

Урсгалын зохион байгуулалт

Урсгалын зохион байгуулалтын дагуу дулаан солилцогчийг гурван үндсэн ангилалд хуваадаг. Зэрэгцээ урсгалтай дулаан солилцуурт хоёр шингэн нь ижил төгсгөлд солилцогч руу орж, нөгөө тал руу параллель шилждэг.
Нийгмийн асуудал

**Нийгмийн асуудал** гэж тухайн нийгэмд буй дийлэнх хүмүүст тулгардаг бэрхшээлийг хэлнэ. Энэ нь өнөөгийн нийгэмд нийтлэг болон олон хүмүүсийн шийдвэрлэхийг эрмэлздэг асуудлуудын нэгдэл. Мөн ихэвчлэн хувь хүний хараа хяналтаас гадуурх хүчин зүйлийн үр дагавар ч багтдаг. Нийгмийн асуудал нь ёс суртахууны хувьд зөв, буруу гэж үздэг хувийн амьдрал эсвэл хүмүүс хоорондын нийгмийн амьдралын шийдвэрийн үндэслэлээр зөрчилдөөнтэй үзэл бодол, түүний эх үүсвэр болдог. Нийгмийн асуудлууд нь эдийн засгийн асуудлаас ялгаатай; Гэсэн хэдий ч зарим асуудал (цагаачлал гэх мэт) нь нийгэм, эдийн засгийн хоёр талтай. Зарим асуудал дайн гэх мэт аль алинд нь хамаарахгүй.

Жишээ нь нийгмийн асуудлыг аж үйлдвэрийн хувьсгалын эхэн үеийн нийгмийн асуулт гэдэг байсан. Нэг талаас ядуурал нэмэгдэж, нөгөө талаас хүн ам, материаллаг баялгийн өсөлт нь нийгэм дэх маш баян болон хамгийн ядуу хүмүүсийн хоорондын хурцадмал байдлыг үүсгэсэн.

Нийгмийн ямар асуудлыг шийдэх нь зүйтэй, аль нь нэн тэргүүнд тавигдах ёстой талаар санал зөрөлддөг. Өөр өөр хүмүүс, янз бүрийн нийгэм нь олон талт ойлголтыг агуулдаг. Томас Пэйн "Хүний эрх ба нийтлэг ойлголт" номдоо "бид өөрсдийн эдэлдэг эрхтэй адил тэгш эрхийг бусдад олгох" хувь хүний үүргийн талаар дурдсан байдаг. Үүнийг хийхгүй байх нь нийгмийн асуудал үүсэх шалтгаан болдог.
Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар

2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд Монгол Ардын Нам ялалт байгуулсны дараа Сэлэнгэ аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Жаргалтулгын Эрдэнэбатын нэрийг шинэ ерөнхий сайдад дэвшүүлснийг, УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн баталснаар тус улсын 29 дэх ерөнхий сайд болж, 2016 оны 7-р сард 13 яам, 16 сайдтайгаар засгийн газраа эмхлэн байгуулсан.

2017 оны 9 сард МАН-ын дотоод хагарлаас болж тус засгийн газар огцорч, удалгүй **Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар** 10 сарын 4-нд байгуулагдсан.
 Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]

## Засгийн газрын сайдууд 
## Эшлэл 
Ангилал:Монголын засгийн газар
Ангилал:Засгийн газар
Ангилал:2017 онд татан буугдсан
Ангилал:2016 онд байгуулагдсан
Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар

2014 оны 12 сард Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар огцорсны дараа Ардчилсан намаас Чимэдийн Сайханбилэгийг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлснийг УИХ-аар хэлэлцэн батласан. 2014 оны 12 сард 15 яам, 18 сайдтайгаар засгийн газар байгуулагдсан. 2016 оны УИХ-ын сонгуульд МАН ялсны дараа, тус засгийн газар Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газарт ажил үүргээ хүлээлгэж өгсөн.
 Чимэдийн Сайханбилэг]]

## Засгийн газрын сайдууд 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:2014 онд байгуулагдсан
Ангилал:2016 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Ангилал:Засгийн газар
Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар

Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
2017 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа, 2017 оны 10 сарын 4-нд Ухнаагийн Хүрэлсүхийг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар сонгож, 10 сарын 13-нд УИХ-д өргөн барьж, 10 сарын 18-нд батлаж, засгийн газраа байгуулсан. 

2020 оны УИХ-ын сонгуульд МАН ялалт байгуулсны дараа тус оны 7 сарын 7-нд дахин Ерөнхий сайдаар улиран сонгогдсон ч, 2021 оны 1 сарын 20-нд ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх тус онд болох ерөнхийлөгчийн сонгуульд бэлдэх зорилгоор сайн дураараа огцорсноор түүний засгийн газар тарсан. 

## Засгийн газрын сайдууд 
### У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020) 
### У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Ерөнхий сайд
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:Засгийн газар
Ангилал:Монголын засгийн газар
Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар

**Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар** нь 2012 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд Монголын Ардчилсан нам олонх болсны дараа Монгол Улсын Ерөнхий сайд Норовын Алтанхуяг тэргүүтэй, 14 яам, 16 сайдын орон тоотойгоор **"Шинэчлэлийн"** гэх тодотголтой байгуулагдсан Засгийн газар юм. 2014 оны 12 сард Ерөнхий сайд Норовын Алтанхуяг огцорч, оронд нь Чимэдийн Сайханбилэгийг Ерөнхий сайд болгосноор **"Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газарт"** албан үүргээ шилжүүлсэн.  

## Засгийн газар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн газар

## Эшлэл 
Ангилал:2012 онд байгуулагдсан
Ангилал:2014 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Ангилал:Засгийн газар
Нэг фотоны ялгаралт

Нэг фотоны эх үүсвэр (мөн нэг фотон ялгаруулагч гэж нэрлэдэг)[1] нь гэрлийг нэг бөөмс эсвэл фотон хэлбэрээр ялгаруулдаг гэрлийн эх үүсвэр юм. Нэг фотоны эх үүсвэрүүд нь уялдаа холбоотой гэрлийн эх үүсвэрүүд (лазер) болон улайсдаг гэрлийн чийдэн зэрэг дулааны гэрлийн эх үүсвэрүүдээс ялгаатай. Гейзенбергийн тодорхойгүй байдлын зарчим нь нэг давтамжийн яг хэдэн фотонтой төлөвийг бий болгох боломжгүй гэдгийг заадаг. Гэсэн хэдий ч цахилгаан талбайн далайц нь нарийн зурвасын өргөнд тархсан системийн хувьд Фокийн төлөвийг (эсвэл тооны төлөв) судалж болно. Энэ нөхцөлд нэг фотоны эх үүсвэр нь үр дүнтэй нэг фотоны тооны төлөвийг бий болгодог.

Нэг фотоны хамгийн тохиромжтой эх үүсвэрийн фотонууд квант механик шинж чанарыг харуулдаг. Эдгээр шинж чанаруудад фотоны эсрэг бөөгнөрөл багтдаг тул дараалсан хоёр фотоны хоорондох хугацаа нь хамгийн бага утгаас хэзээ ч бага байдаггүй. Энэ зан үйлийг ихэвчлэн цацраг задлагч ашиглан туссан фотонуудын тал хувийг нуралтын фотодиод руу, хагасыг нь секундэд чиглүүлэх замаар харуулдаг. Нэг детекторын импульс нь "эсрэг эхлэх" дохиог хурдан цахим таймерт өгөхөд, нөгөө нь тодорхой тооны наносекундээр саатсан нь "эсрэг зогсох" дохиог өгөхөд ашиглагддаг. "Эхлэх" болон "зогсоох" дохионы хоорондох хугацааг дахин дахин хэмжсэнээр хоёр фотоны хоорондох хугацааны саатал болон давхцлын тоололын гистограммыг үүсгэж болно - хэрвээ бөөгнөрөл үүсэхгүй, фотонууд үнэхээр сайн зайтай байвал саатал 0 орчим байх болно. харагдаж байна.
Далайн амьдрах орчин

thumb| Хоолойн хөвөн
**Далайн амьдрах орчин** гэдэг нь далайн амьдралыг тэтгэдэг амьдрах орчин юм. Далайн амьдрал нь ямар нэгэн байдлаар далай дахь давстай уснаас хамаардаг (англи хэлний marine гэсэн нэр томьёо нь далай эсвэл тэнгис гэсэн утгатай mare хэмээх латин үгээс гаралтай). Амьдрах орчин гэдэг нь нэг буюу хэд хэдэн амьд зүйл амьдардаг экологийн болон хүрээлэн буй орчны бүс нутаг юм.Далайн орчин нь эдгээр амьдрах орчны олон төрлийг дэмждэг.

Далайн амьдрах орчныг далайн эргийн болон задгай далайн амьдрах орчин гэж хувааж болно. Далайн эрэг орчмын амьдрах орчин нь далайн эрэг дээрх далайн түрлэгээс эх газрын тавцангийн ирмэг хүртэл үргэлжилдэг бүсэд байдаг. Хэдийгээр тавцангийн талбай нь далайн нийт талбайн дөнгөж долоон хувийг эзэлдэг ч далайн ихэнх амьтад далайн эрэг орчмын амьдрах орчинд байдаг. Далайн задгай амьдрах орчин нь эх газрын тавцангийн захаас цааш далайн гүнд байдаг.

Өөрөөр, далайн амьдрах орчныг пелагик болон ёроолын амьдрах орчинд мөн хувааж болно. Пелагик амьдрах орчин нь гадаргын ойролцоо эсвэл ил задгай усны баганад, далайн ёроолоос хол байдаг. Ёроолын амьдрах орчин нь далайн ёроол болон түүний ойролцоо байдаг. Пелагик амьдрах орчинд амьдардаг организмыг пелаги организм гэж нэрлэдэг. Үүний нэгэн адил, ёроолын амьдрах орчинд амьдардаг организмыг ёроолын организм гэж нэрлэдэг. Пелагик амьдрах орчин нь далайн урсгал юу хийж байгаагаас хамааран өөрчлөгддөг бөгөөд түр зуурын шинж чанартай байдаг.

Далайн амьдрах орчныг оршин суугчид нь өөрчилж болно. Шүр, бор замаг, мангро, далайн өвс зэрэг зарим далайн организм нь бусад организмын амьдрах орчныг бий болгох хүртэл далайн орчныг өөрчлөн хэлбэржүүлдэг экосистемийн инженерүүд юм. Эзлэхүүнээрээ далай нь дэлхий дээрх амьдрахад тохиромжтой орон зайн ихэнх хэсгийг бүрдүүлдэг.
БРИКС

**БРИКС** (англи. *BRICS* — товчлол **B**razil, **R**ussia, **I**ndia, **C**hina, **S**outh Africa) — 9 улс хоорондын албан бус холбоо. Үүнд: Бразил, Орос, Энэтхэг, БНХАУ, Өмнөд Африк, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Иран, Египет болон Этиоп зэрэг улс ордог. 

Тус байгууллага (улс орнуудын хамтын нийгэмлэг) 2006 оны 6-р сард (**БРИК**, *BRIC*) гэж нэртэй, Петербургийн эдийн засгийн чуулганы үеэр Бразил, Орос, Энэтхэг, Хятад зэрэг 4 орны эдийн засгийн сайд нарын уулзалтаар анх бий болсон. 

Үндсэндээ БРИКС-ийн гишүүн орнуудын хоорондох хоёр талын харилцаа нь хөндлөнгөөс дотоод хэрэгт оролцохгүй, эрх тэгш, харилцан ашигтай байх үндсэн дээр тогтдог байна.

2009 оноос хойш БРИКС-ийн орнуудын засгийн газрууд жил бүр албан ёсны дээд хэмжээний уулзалт (сүүлийн 15 дахь дээд хэмжээний уулзалт 2023 оны 8-р сарын 22-24-нд Өмнөд Африкт болсон) зохион байгуулдаг. Дээд хэмжээний уулзалтаас гадна Гадаад хэргийн сайд, Сангийн сайд болон бусад түвшний уулзалтууд мөн болдог байна.

Орос, Хятад, Энэтхэг, Бразил улсууд нийт хүн ам, газар нутаг, ДНБ-ээрээ дэлхийн арван том орны тоонд ордог. БРИКС-ийн орнууд нийт 45,726,508 км² газар нутагтай, нийт хүн ам нь ойролцоогоор 3,41 тэрбум хүн буюу дэлхийн хуурай газрын 26,7%, дэлхийн хүн амын 41,6%-ийг эзэлдэг.

2023 оны 8-р сарын байдлаар 40 улс БРИКС-д элсэх хүсэлтээ илэрхийлснээс 20 орчим нь элсэх хүсэлтээ албан ёсоор тавьсан байна. 2023 оны 8-р сард болсон дээд хэмжээний уулзалтаар Иран, Саудын Араб, Египет, Аргентин, Этиоп, АНЭУ-ыг 2024 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн БРИКС-ийн бүрэн эрхт гишүүнээр элсүүлэхийг урьсан байна. Ийнхүү 2024 оны 1-р сарын 1-нд уригдсан 5 орон нэмэгдэж БРИКС  9 гишүүн улстай болжээ.


Ангилал:2006 онд байгуулагдсан
Ангилал:2009 онд байгуулагдсан
Тюрингийн Шагнал

**ACM AM Тюрингийн шагнал** () нь компьютерын шинжлэх ухаанд урт хугацаанд нөлөө үзүүлсэн, техникийн чухал ач холбогдолтой хувь нэмэр оруулсан хүнд Тооцоолуур Машины Холбооноос (ACM) жил бүр олгодог шагнал юм. Компьютерын шинжлэх ухааны хамгийн дээд шагнал бөгөөд "Тооцооллын Нобелийн шагнал" гэж нэрлэх нь ч бий.

Тус шагналыг Английн математикч, Манчестерын их сургуулийн математикийн дэд профессор Алан Тюрингийн нэрэмжит шагнал болгожээ. Тюринг онолын компьютерын шинжлэх ухаан, хиймэл оюун ухааныг үндэслэгч, Дэлхийн 2-р дайны үед Энигма шифрийг тайлахад гол хувь нэмэр оруулснаар нь хүмүүс сайн мэднэ.

2007-2013 онуудад уг шагналыг Intel болон Google компаниуд ивээн тэтгэж, шагнал хүртэгчид 250,000 доллар олгодог байв. 2014 оноос хойш энэхүү шагналыг Google компани дангаараа ивээн тэтгэн 1 сая долларын шагнал өгөх болжээ.

## Шагнал хүртэгчид
## Эх сурвалж
Хятадын хөгжлийн банк

**Хятадын хөгжлийн банк**  (англи. *China Development Bank*, хятад. 国家开发银行, товч. **CDB**) - 1994 оны 3-р сард үндэсний тэргүүлэх ач холбогдол бүхий засгийн газрын төслүүдийг санхүүжүүлэх зорилгоор байгуулагдсан, БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн шууд харьяалалд байдаг төрийн банк. Одоогоор улсын хэмжээнд 35 салбар, 1 төлөөлөгчийн газартай. Тус банк нь дэд бүтэц, томоохон аж үйлдвэр, эрчим хүч, зам тээвэр зэрэг үндэсний төслүүдэд санхүүжилт олгодог байна.

Төрийн санхүүгийн байгууллагын үндсэн үүрэг нь төвөөс явуулж буй макро эдийн засгийн бодлогыг дэмжиж, үндэсний эдийн засгийн хөгжил, эдийн засаг дахь стратегийн бүтцийн өөрчлөлтийг дэмжих зэрэг юм.

Хятадын Хөгжлийн банк үйл ажиллагаагаа эхэлсэн эхний арван жилд дэд бүтэц, харилцаа холбоо, зам тээвэр, үндсэн аж үйлдвэртэй холбоотой 4000 гаруй төсөлд 1.6 их наяд юанийн зээл олгосон байна. Хөрөнгө оруулалтыг Шар мөрний дагуу болон Хөх мөрний өмнө болон хойд бүс нутагт хуваарилдаг. Хятадын хөгжлийн банк Хятадын баруун болон баруун хойд мужуудыг хөгжүүлэхэд ихээхэн анхаарал хандуулж, зүүн болон баруун мужуудын эдийн засгийн өсөн нэмэгдэж буй ялгааг багасгаж, Хятадын зүүн хойд нутгийн хуучин аж үйлдвэрийн төвүүдийг сэргээн хөгжүүлэхэд анхаарч байна.

2008 онд тус банкийг хувьцаат компани болгон өөрчлөн байгуулж, нэрийг нь "Хятадын хөгжлийн банкны корпорац" болгон өөрчилсөн. 2017 онд эрх зүйн статусаа хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани болгон өөрчилж, өмнөх нэрийг нь буцаан авчээ. 

2010 оны эцсийн байдлаар Хятадын Хөгжлийн банк 687.8 тэрбум ам.долларын зээлтэй байсан нь Дэлхийн банкнаас хоёр дахин их үзүүлэлт юм.

## Үйл ажиллагаа 
Тус банк гол төлөв дэд бүтэц, хурдны төмөр зам, гүүр, цахилгаан станц, хотын тээвэр гэх мэт дэд бүтцийн томоохон төслүүдэд зээл олгодог. Жилд 100 орчим тэрбум юанийн зээлийг жижиг бизнесүүдэд олгодог. БНХАУ-ын дотоодын төслүүдээс гадна Оросоос Хятад руу хийн хоолой татах, Нигери, Грекийн боомтуудыг шинэчлэх, Беларусь, Казахстан, Индонез, Вьетнам болон бусад орны төслүүд зэрэг гадаад дахь төслүүдийг төрийн бодлогоор санхүүжүүлдэг.

## Хувьцаа эзэмшигчид 
* БНХАУ-ын Сангийн яам (36,54 %);
* Central Huijin Investment (34,68 %);
* Buttonwood Investment Holding Company (27,19 %);
* Нийгмийн хангамж эрхэлсэн Үндэсний зөвлөлийн сан (1,59 %).

Ангилал:Хятадын банк
Галбадрахын Дашдорж

**Галбадрахын Дашдорж** нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр суманд төрсөн, Монголын яруу найрагч. 

## Уран бүтээл 
* Үүр-Булаг (2017)
* Сарны бүжинг санагалзахын уянга (2019)

## Шагнал 
* МЗЭ-ийн шагнал

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан
Ангилал:Арбулагийн хүн
Ангилал:Цагаан-Үүрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар

2009 оны 10 сарын 28 нд Монгол Улсын 25 дахь Ерөнхий сайд С.Баяр өвчний улмаас өөрийн хүсэлтээр албан тушаалаасаа огцорсны дараа МАХН-ын хурлын шийдвэрээр Сүхбаатарын Батболдыг нэр дэвшүүлж, тус оны 10 сарын 29 нд УИХ-ын гишүүдийн олонхын саналаар шинэ ерөнхий сайд болсон. Ингээд Ардчилсан намтай хамтарсан Засгийн газрыг байгуулж, 11 яам, 14 сайдтайгаар Сү.Батболдын Засгийн газар байгуулагдсан. 2012 оны 1 сард Ардчилсан нам, засгийн газраас гарсны дараа 5 сайдын суудалд МАН-ын гишүүдийг томилжээ.  2012 оны УИХ-ын сонгуульд МАН ялагдах хүртэл ажиллаад, Норовын Алтанхуягийн Засгийн газарт үүргээ хүлээлгэж өгсөн.

## Яамдын сайдууд   
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн газар

## Эшлэл 
Ангилал:2009 онд байгуулагдсан
Ангилал:2012 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Санжаагийн Баярын Засгийн газар

2007 оны 10 сард болсон МАХН-ын 25-р их хурлаар Санжаагийн Баярыг намын даргаар сонгож, 11 сард Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газрыг огцоруулан, 11 сарын 22-ны өдрийн УИХ-ын чуулганы хурлаар гишүүдийн 97.1%-ийн саналаар С.Баяр Монгол Улсын Ерөнхий сайд болсон. 2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд олонх болж, тус оны 9 сарын 11-ний өдрийн хуралдаанаараа оролцсон гишүүдийн 98.5 хувийн саналаар Монгол Улсын ерөнхий сайдаар дахин томилсон. Мөн 7 сарын 1-ний үймээнээс болж, Ардчилсан намтай хамтарсан засгийн газар байгуулахдаа 5 сайдын суудлыг өгсөн. 2009 оны 10 сарын 28 нд С.Баяр нь өвчний улмаас Ерөнхий сайдын албан тушаалаа хүлээлгэн өгснөөр түүний засгийн газар огцорсон.

## С.Баярын Засгийн газар 
### Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар) 
### Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28) 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:2007 онд байгуулагдсан
Ангилал:2008 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Сэтгэл хөдлөл ба ой санамж

Сэтгэл хөдлөл нь хүн ба амьтанд маш хүчтэй нөлөө үзүүлж чаддаг. Олон судалгаанд бичигдсэнээр хамгийн гол дурсамжууд нь сэтгэл хөдлөлийн гүн нөлөө байдаг бөгөөд энэхүү явдлуудыг энгийн мөчүүдээс илүү нарийвчлалтай, тодорхой, олон олон удаа дурсдаг байна.

Сэтгэл хөдлөлийг сайжруулах санах ойг хадгалан үлдээх нь хүний ​​өсөн дэвшилттэй том холбоотой байж болно; Хөгжлийн эхэн үед байгаль орчны үйл явдлуудад хариу үйлдэл үзүүлэх зан үйл нь туршилтын алдаа мэтээр үргэлжилсээр байсан. Амьд үлдэх арга ухаан нь амьдралын болон үхлийн нөхцөл байдалд дахин давтагдсан эсвэл улам бат бэх болох зан үйлийн хэв маягаас хамаардаг. Хувьслын явцад суралцах явц нь хүн болон бүх амьтны төрөл зүйлд генетикийн хувьд нисэх эсвэл тэмцэх зөн совин гэгддэг зүйл бий болсон. 

Сэтгэл хөдлөлийг албадаж дамжуулан энэхүү зөн совинг зохиомлоор бий болгох нь ой санамжийг кодлох, сэтгэл сэвтүүлэх, эргэн санах тархины хэсгүүдэд нөлөөлж, сэтгэл хөдөлгөм мэдрэлийн-химийн үйл ажиллагаа явуулснаар санах ойг нэмэгдүүлдэг ижил физиологийн нөхцлийг бүрдүүлж өгдөг. Сэтгэл хөдлөлийн ой санамжийг сайжруулах энэхүү үр нөлөөг лабораторийн судалгаагаар үг хэллэгээс эхлээд зураг, илтгэл зэргийг ашиглан, мөн намтар дурсамжийн судалгаанд харуулсан. Гэсэн хэдий ч доор дурдсанчлан сэтгэл хөдлөл нь санах ойг үргэлж сайжруулдаггүй.
Асуудлыг шийдэх

Асуудлыг шийдэх нь ихэнх төлөвлөгөөний саад бэрхшээлийг даван туулах замаар зорилгодоо хүрэх үйл явц юм. Шийдвэрлэх шаардлагатай асуудлууд нь энгийн хувийн ажлуудаас (жишээ нь, цахилгаан хэрэгслийг хэрхэн асаах) бизнес болон техникийн салбар дахь цогц төвөгтэй асуудлууд гэх мэт олон янз байдаг. Эхнийх нь жишээ энгийн асуудал шийдвэрлэх (SPS) жишээ юм, харин сүүлийнх нь олон саад бэрхшээлийг агуулсан цогц асуудлыг шийдвэрлэх (CPS) юм. Асуудлыг шийдэх хариуцлага дахь өөр нэг ангилал нь тодорхой саад бэрхшээл, зорилго бүхий нарийн тодорхойлсон асуудлууд, нөхцөл байдал хүндрэлтэй байгаа боловч ямар төрлийн шийдэлд хүрэх нь тодорхойгүй байгаа буруу тодорхойлсон асуудлууд юм. Үүний адил хувь хүн эсвэл бүлгүүдийн хувирч өөрчлөгддөг сэтгэл хөдлөлөөс шалтгаалдаг нийгмийн сэтгэл хөдлөлийн асуудлууд, жишээ нь эелдэг зан байдал, хувцасны загвар, бэлгийн сонголтоос шалтгаалж, сэтгэлзүйн оюун ухаан шаарддаг албан ёсны болон баримтад суурилсан асуудлуудыг ялгаж болно.

Шийдэл нь зорилгодоо хүрэхийн тулд нөөц бэлтгэл, мэдлэг шаарддаг. Хуульч, эмч, программист, зөвлөх зэрэг мэргэжлийн хүмүүс ерөнхий чадвараас давсан техникийн ур чадвар, мэдлэг шаардсан асуудлыг голчлон шийддэг. Асуудлыг хүлээн зөвшөөрч, шийдлийг бий болгосноор маш олон бизнесүүд ашигтай зах зээл олсон: асуудал илүү өргөн тархсан, тохиромжгүй байх тусам өргөтгөх боломжтой шийдлийг боловсруулах боломж нэмэгддэг.
Химийн үйлдвэр

**Химийн үйлдвэр** нь ихэвчлэн их хэмжээгээр химийн бодис үйлдвэрлэдэг (эсвэл өөр аргаар боловсруулдаг) үйлдвэрлэлийн технологийн үйлдвэр юм. Химийн үйлдвэрийн ерөнхий зорилго нь химийн болон биологийн хувирал, эсвэл материалыг салгах замаар шинэ материаллаг баялаг бүтээх үйл ажиллагаа юм. Химийн үйлдвэрүүд үйлдвэрлэлийн процесст тусгай тоног төхөөрөмж, технологийг ашигладаг. Полимер, эм, хүнсний болон зарим ундаа үйлдвэрлэх байгууламж, цахилгаан станц, газрын тос боловсруулах үйлдвэр эсвэл бусад төрлийн тос боловсруулах үйлдвэр, байгалийн хий боловсруулах болон биохимийн үйлдвэр, ус болон бохир ус цэвэрлэх, бохирдлыг хянах төхөөрөмж зэрэг бусад төрлийн үйлдвэрүүд шингэний систем, химийн реакторын систем зэрэг химийн үйлдвэрийн технологитой ижил төстэй олон технологийг ашигладаг. Зарим нь газрын тос боловсруулах үйлдвэр эсвэл эм, полимер үйлдвэрлэлийг илүү үр дүнтэй химийн үйлдвэр гэж үздэг.

Нефть химийн үйлдвэрүүд (газрын тосоос гаргаж авсан химийн бодисыг түүхий эд, түүхий эд болгон ашигладаг үйлдвэрүүд) нь ихэвчлэн газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн хажууд байрладаг бөгөөд энэ нь үйлдвэрээс гаргаж авсан түүхий эдийг тээвэрлэх зардлыг багасгаж байгаа нь юм. Тусгай химийн болон нарийн химийн үйлдвэрүүд нь ихэвчлэн хэмжээний хувьд хамаагүй жижиг бөгөөд байршил тийм ч хамааралтай байдаггүй.
Экологийн сэтгэл судлал

Экологийн сэтгэл судлал

    Экологийн сэтгэл судлал бол ойлголт-үйлдлийг шууд реалист аргаар шинжлэх ухаанаар судалдаг.  Экологийн сэтгэл судлал нь Рожер Баркер, Жеймс Ж.Гибсон нарын ихэнх бичвэрүүдийг дагадаг сэтгэл судлалын сургууль юм.  Экологийн сэтгэл судлалын чиглэлээр ажилладаг хүмүүс танин мэдэхүйн сэтгэл судлалаар тодорхойлсон ойлголтын үндсэн тайлбарыг үгүйсгэдэг.  Экологийн сэтгэл зүйг ойлголт, үйлдэл, динамик систем гэсэн хэд хэдэн дэд ангилалд хувааж болно.  Тодруулбал, энэ салбарын олон хүмүүс ойлголт ба үйлдлийг салгахаас татгалзаж, ойлголт ба үйл ажиллагаа нь салшгүй холбоотой гэж мэдэгддэг.  Эдгээр ойлголтууд нь тухайн хүний ​​хүрээлэн буй орчинтой холбоотой сэтгэл хөдлөлийн туршлагадаа оролцож, тэдгээрийг эргэцүүлэн бодох, боловсруулах чадвараар тодорхойлогддог.  Энэхүү сэтгэл хөдлөлийн оролцоо нь үйл ажиллагаа, хамтын боловсруулалт, нийгмийн капитал, байгаль орчинд ээлтэй зан үйлд хүргэдэг.
Ойлгох

Ойлгох

Ойлгох гэдэг нь танилцуулсан мэдээлэл эсвэл орчныг илэрхийлэх, ойлгохын тулд мэдрэхүйн мэдээллийг зохион байгуулах, тодорхойлох, тайлбарлах явдал юм. Бүх ойлголт нь мэдрэлийн системээр дамждаг мэдээллийг агуулдаг бөгөөд энэ нь эргээд мэдрэхүйн системийн физик эсвэл химийн өдөөлтөөс үүсдэг. Холын хараа нь нүдний торлог бүрхэвчинд гэрэл туссанаар;  үнэр нь үнэрийн молекулуудаар дамжиж;  мөн сонсгол нь даралтын долгионоор дамждаг.
Өлзийдэлгэрийн Батбаяр

**Өлзийдэлгэрийн Батбаяр** (1972 нд төрсөн) - Монгол Улсаас АНУ-д суугаа Элчин сайд.

## Намтар 
Засгийн газрын ХЭГ-ын даргын гадаад бодлогын зөвлөх.

2021 онд Ерөнхий сайдын гадаад бодлогын орон тооны бус зөвлөх.

2021 оноос Монгол Улсаас АНУ-д суугаа Элчин сайд.

Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:АНУ дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:1970 онд төрсөн
Уур амьсгалын өөрчлөлтийг бууруулах

## Уур амьсгалын өөрчлөлтийг бууруулах 
Уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах (эсвэл нүүрстөрөгчгүйжүүлэх) нь уур амьсгалын өөрчлөлтийг үүсгэдэг агаар мандалд байгаа хүлэмжийн хийг хязгаарлах арга хэмжээ юм. Хүлэмжийн хийн ялгаруулалт нь үндсэндээ нүүрс, газрын тос, байгалийн хий зэрэг чулуужсан түлшийг түлдэг хүмүүсээс үүсдэг. Эрчим хүчийг хэмнэж, чулуужсан түлшийг салхи, ус, нар, цөмийн эрчим хүч зэрэг цэвэр эрчим хүчний эх үүсвэрээр орлуулах замаар чулуужсан түлшний хэрэглээг зогсоох боломжтой. Хоёрдогч нөлөөллийг бууруулах стратегид газар ашиглалтыг өөрчлөх, агаар мандлаас нүүрстөрөгчийн давхар ислийг (CO2) зайлуулах зэрэг орно. Засгийн газрууд хүлэмжийн хийн ялгаруулалтыг бууруулах амлалт өгсөн ч өнөөдрийг хүртэл авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээ нь уур амьсгалын өөрчлөлтийн аюултай түвшингээс зайлсхийхэд хангалтгүй байна. Нарны болон салхины эрчим хүч нь бусад хувилбаруудтай харьцуулахад хамгийн бага зардлаар чулуужсан түлшийг орлуулах хамгийн их боломжтой юм. Нар, салхины хүртээмж нь хувьсах бөгөөд олон төрлийн эрчим хүчний эх үүсвэрийг бүлэглэхийн тулд холын зайн цахилгаан дамжуулах зэрэг цахилгааны сүлжээг шинэчлэх шаардлагатай болдог.
Байгалийн xий боловсруyлaлт

## Байгалийн xий боповсруyлaлт 
Байгалийн хийн боловсруулалт гэдэг нь хатуу бодис, ус, нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), хүхэрт устөрөгч (H2S), мөнгөн ус болон өндөр молекулын нүүрс төрөгч (конденсат) зэрэг бохирдуулагч бодисыг зайлуулж, дамжуулах хоолойн чанартай түүхий эдийг цэвэршүүлэх зорилготой үйлдвэрлэлийн үйл явц юм. Дамжуулах хоолой түгээх, эцсийн хэрэглээнд зориулдаг нь хуурай байгалийн хий. Байгалийн хийг бохирдуулдаг зарим бодис нь эдийн засгийн ач холбогдолтой бөгөөд цаашид боловсруулж, борлуулдаг . Хүрээлэн буй орчны нөхцөлд шингэн байдаг нүүрс төрөгчийг: температур ба даралт (жишээ нь, пентан ба хүнд) байгалийн хийн конденсат (заримдаа байгалийн бензин эсвэл зүгээр л конденсат гэж нэрлэдэг) гэж нэрлэдэг. Түүхий байгалийн хий нь үндсэндээ түүхий нефтийн худаг, хийн худаг, конденсат худаг гэсэн гурван төрлийн худгаас гардаг. Түүхий тос, байгалийн хий нь ихэвчлэн нэг усан сангаас хамт олддог. Түүхий тостой цооногт гаргаж авсан байгалийн хий нь түүхий тостой холбоотой эсвэл түүнд ууссан байсан тул ерөнхийдөө холбогдох ууссан хий гэж ангилдаг.
Байгалийн хийн конденсаци

## Байгалийн хийн конденсаци 
Байгалийн хийн шингэн гэж нэрлэгддэг байгалийн хийн конденсат нь байгалийн хийн олон талбайгаас гаргаж авсан түүхий байгалийн хийн бүрэлдэхүүн хэсэг болох нүүрс ус төрөгчийн шингэний бага нягттай холимог юм. Температурыг тогтоосон даралтаар нүүрс ус төрөгчийн шүүдэр цэгийн температураас доош буулгавал түүхий байгалийн хийн доторх зарим төрлийн хий шингэн төлөвт шилжих болно. Байгалийн хийн конденсатыг конденсат, хийн конденсат, заримдаа ч гэж нэрлэдэг байгалийн бензин, учир нь энэ нь бензин буцалгах хязгаарт нүүрс ус төрөгч агуулсан байдаг ба Мөн хийн суурилуулалт дээр ажилладаг олон ажилчдын товчилсон нэрээр кондинсаци гэж нэрлэдэг. Түүхий Конденсат үүсгэхэд ашигладаг байгалийн хий нь ямар ч төрлийн хийн худгаас гарч болно, тухайлбал: Түүхий нефтийн цооног: Түүхий нефтийн цооногоос гарч буй байгалийн хийг ихэвчлэн холбогдох хий гэж нэрлэдэг. Энэ хий нь газрын доорхи усан сан дахь түүхий нефтийн дээгүүр тусдаа хийн таг хэлбэрээр байж болох юмуу түүхий тосонд уусч, эцсийн дүндээ үйлдвэрлэлийн явцад даралт буурахад уусмалаас гарч болно.
Нүүрстөрөгчийг барих, хадгалах

## Нүүрстөрөгчийг барих, хадгалах 
Нүүрстөрөгчийн хуримтлал, хадгалалт (CCS) нь үйлдвэрлэлийн эх үүсвэрээс харьцангуй цэвэр нүүрстөрөгчийн давхар ислийн (CO2) урсгалыг салгаж, боловсруулж, урт хугацааны хадгалах газар руу зөөвөрлөх үйл явц юм.: 2221 Жишээлбэл, чулуужсан түлш шатаах эсвэл биомасс нь CCS-ээр барьж, хадгалах боломжтой CO2-ийн урсгалыг үүсгэдэг. Ихэнхдээ СО2-ыг химийн үйлдвэр, биоэнергийн үйлдвэр гэх мэт том цэгийн эх үүсвэрээс авч, дараа нь тохиромжтой геологийн тогтоцонд хадгалдаг. Зорилго нь хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, улмаар уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах явдал юм. Жишээлбэл, одоо байгаа цахилгаан станцуудын CCS-ийн шинэчлэл нь цахилгаан эрчим хүчний салбараас ялгарах ялгарлыг хязгаарлах, Парисын хэлэлцээрийн зорилтуудыг биелүүлэх нэг арга зам байж болно.: 16 ↓ Нүүрстөрөгчийн давхар ислийг үйлдвэрлэлийн эх үүсвэрийн хийн ялгаруулалтаас, жишээлбэл цементийн үйлдвэрээс (цементийн зуух) шууд барьж болно. Хэд хэдэн технологи ашиглаж байна: шингээх, химийн гогцоо, мембраны хий ялгах эсвэл хийн гидратжуулалт. Гэсэн хэдий ч 2022 оны байдлаар дэлхийн CO2 ялгаралтын дөнгөж мянга орчим хувийг CCS эзэлж байгаа бөгөөд эдгээр CCS төслүүдийн ихэнх нь байгалийн хийн боловсруулалтад зориулагдсан байна
Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар

2006 оны 1-р сард Цахиагийн Элбэгдорж тэргүүтэй “Эх орон-Ардчилал” эвслийн засгийн газрыг тус эвслийн зарим гишүүд, МАХН-ын дарга М.Энхболдтой хамтран огцруулж, тус оны 1-р сарын 25-нд Миегомбын Энхболдыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилж, хамтарсан засгийн газраа байгуулсан. 2007 оны 12 сард МАХН-ын дотоод хагарлаас болж энэ засгийн газар огцорч, оронд нь Санжаагийн Баярын Засгийн газар байгуулагдсан.

## Засгийн газар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:2006 онд байгуулагдсан
Ангилал:2007 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Цэрэнгийн Раднаа

**Цэрэнгийн Раднаа** (1934 онд Өмнөговь аймгийн Баяндалай суманд төрсөн) Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Дэлхийн гүйлтийн дээд амжилт тогтоосон хүн.

## Намтар 
Ц.Раднаа гуай 1962 онд Биеийн тамирын дээд сургуульд орсноос хойш спорттой амьдралаа холбож, 1966 оноос буюу сургуулиа төгсөөд хөнгөн атлетик, тэр дундаа ойрын болон дундын зайн гүйлтээр мэргэжлийн түвшинд хичээллэж, уралдаан, тэмцээнд оролцож байжээ.

2019 онд 85 настайдаа Бүгд Найрамдах Польш Улсад болсон хөнгөн атлетикийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд гурван алтан медаль хүртэж, нэг дээд амжилт тогтоосон анхны монгол хүн юм.

Түүнээс хойш Ази тивийн хэмжээнд зохиогдсон хөнгөн атлетикийн аварга шалгаруулах болон мастеруудын тэмцээнд удаа дараа оролцож, алт, мөнгөн медаль хүртэн, нийт 17 дээд амжилтын эзэн болжээ.

Ангилал:Монголын хөнгөн атлетикч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Баяндалайн хүн
Ангилал:1934 онд төрсөн
Ренчинсамбуугийн Одонбаатар

**Ренчинсамбуугийн Одонбаатар** (1961 онд Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотод төрж, 2021 оны 8-р сарын 28-нд нас барсан) - Монгол Улсын Батлан хамгаалахын сайд.

## Намтар 
Р.Одонбаатар нь 1961 онд Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотод төрж, 1979 онд Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотын 10 жилийн I дунд сургууль төгссөн. 

1979-1983 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг Худалдааны эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. 

1984-1986 онд Ардын армийн 256 дугаар ангид хугацаат цэргийн алба хаасан. 

1987-1988 онд ЗХУ-ын Новосибирск хотод Худалдааны удирдах ажилтны дээд курс, 

1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

1998-1999 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд,

2000-2004 онд Шинэ Зеланд Улс дахь Вайкато-Хамилтон их сургууль, 

2004-2008 онд ИБУИНВУ-ын Кэмбрижийн Их Сургуульд тус тус суралцаж Эдийн засгийн ухааны магистрын зэрэг хамгаалсан байна.

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Мөрөнгийн (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1961 онд төрсөн
Ангилал:2021 онд өнгөрсөн
Цэвэлмаагийн Баярсайхан

**Цэвэлмаагийн Баярсайхан** (1962 оны 4-р сарын 24-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд, Барилга, хот байгуулалтын сайд.

## Намтар 
* 1980 онд Өмнөговь аймгийн 10 жилийн дунд сургууль
* 1986 онд ЗХУ-ын Москва хотын Эдийн засгийн дээд сургууль Инженер эдийн засагч мэргэжлээр
* 1989 онд Монгол Улсын Их Сургууль Статистикч эдийн засагч мэргэжлээр тус тус төгссөн.

Ажилласан байдал:

* 1986 - 1989 онд Өмнөговь аймгийн Ардын депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргаанд мэргэжилтэн
* 1989 - 1990 онд Өмнөговь аймгийн Төлөвлөгөө эдийн засгийн хороонд ахлах мэргэжилтэн
* 1990 онд Өмнөговь аймгийн Ардын депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргаанд хэлтсийн дарга
* 1990 - 1992 онд Өмнөговь аймгийн Ардын депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргаанд тэргүүн дэд дарга
* 1992 - 1996 онд Өмнөговь аймгийн Засаг даргын нэгдүгээр орлогч
* 1992 онд Өмнөговь аймгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч
* 1996 - 1998 онд Монгол Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн байнгын хорооны дарга
* 1996 - 2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2001 - 2004 онд Санхүү, эдийн засгийн дээд сургуульд багш
* 2004 - 2006 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд
* 2004 - 2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2008 - 2011 онд Монгол Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга
* 2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2012 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайд
* 2016-2017 онд Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга.
* 2020 оны 11-р сараас Өмнөговь аймгийн Засаг дарга Р.Сэддоржийн ахлах зѳвлѳх.

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын барилга, хот байгуулалтын сайд
Ангилал:Монголын нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1962 онд төрсөн
Словени хэл

**Словени хэл** (өөрийн нэр - slovenski jezik [slɔˈʋèːnski ˈjɛ̀ːzik], slovenščina) - Энэтхэг-Европ хэлний язгуурын Өмнөд Слав хэлний аймгийн баруун салаанд хамаарах хэл юм. Словени хэл нь лусат хэлтэй хамт хос тоог хадгалсан слав хэлүүдийн нэг юм.

Тус хэлээр яригсдын тоо 2 сая орчим хүн бөгөөд ихэнх нь Словени улсад амьдардаг.

Бичиг үсэг нь латин болон гаевиц цагаан толгой дээр суурилсан.

## Словени хэлний толь бичгүүд 
* орчин цагийн словени хэлний утга зохиолын толь бичиг— Slovar slovenskega knjižnega jezika (в 5 томах, Ljubljana: 1970—1991; цахим хувилбар ),
* үгийн дүрмийн толь бичиг ( 130 000 үгтэ) (Slovenski pravopis, Ljubljana: ZRC SAZU, 2001. — 1500 хуудас. цахим хувилбар ),
* үгний үүслийн толь бичгүүд (F. Bezlaj. Etimološki slovar slovenskega jezika, 1-5, Ljubljana 1976—2007; M. Snoj. Slovenski etimološki slovar. Ljubljana; ZRC SAZU, 1997, 2003, 2009; сүүлийн хэвлэл нь 30.000 словени үг орсон)
* словени хэлний үг хэллэгийн толь бичиг (J. Keber. Slovar slovenskih frazemov. Ljubljana: ZRC SAZU, 2011).

Ангилал:Славян хэлнүүд
Ангилал:Словенийн хэл
Ангилал:Австрийн хэл
Ангилал:Сербийн хэл
Ангилал:Унгарын хэл
Ангилал:Италийн хэл
Пролетари

**Пролетари** (латин хэлний *proletarius* буюу үр удам үлдээгч хэмээх үгнээс гаралтай) нь хөдөлмөрийн хүчнээс өөр эдийн засгийн үнэ цэнгүй, хөдөлмөрөө үнэлж цалин хөлсөөр ажилладаг нийгмийн анги, эсвэл уг ангид хамаарагдах хүнийг хэлнэ. Марксизмд пролетари ангийг капиталист нийгэмд хөрөнгөтнүүдэд мөлжигдөн дарлагдаж байдаг, үйлдвэрийн эздэд харьяалагддаг үйлдвэрлэлийн нөөцийг ашиглахад хямдаар ажиллахаас өөр аргагүй хөлсний ажилчид гэж үздэг.

Ангилал:Ажилчин анги
Ангилал:Марксизм
Ангилал:Коммунизм
Ангилал:Социализм
Ангилал:Ядуурал
Намбарын Энхбаярын Засгийн газар

2000 оны УИХ-ын сонгуульд МАХН ялалт байгуулж, намын дарга Намбарын Энхбаяр нь тус оны 7 сарын 27 нд 21 дэхь Ерөнхий сайд болж, 8 сарын 10 нд яамдын сайдыг томилж, засгийн газраа байгуулсан. 2004 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд МАХН, Ардчилсан нам хоёр ойролцоо тооны санал авсан тул, Цахиагийн Элбэгдорж тэргүүтэй хамтарсан засгийн газарт албаа хүлээлгэж өгсөн.

## Засгийн газрын сайд нар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:2000 онд байгуулагдсан
Ангилал:2004 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар

1999 онд МСДН-МҮАН-ын ардчилсан холбоо эвсэлийн дотоод зөрчил, Засгийн газар-Эрдэнэт үйлдвэр хоорондын асуудал зэргээс болж Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газрыг 8 сарын дараа огцоруулж, оронд нь Ринчиннямын Амаржаргалыг ерөнхий сайдаар томилон шинэ засгийн газрыг байгуулсан. 2000 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд МАХН ялалт байгуулсны дараа 7 сарын 26 нд Намбарын Энхбаярын Засгийн газарт албан үүргээ шилжүүлсэн.

## Засгийн газар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:1999 онд байгуулагдсан
Ангилал:2000 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар

1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд МСДН-МҮАН-ын Ардчилсан эвсэл олонх болж, МСДН-ын дарга Мэндсайханы Энхсайханыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар сонгож, 10 сайд бүхий засгийн газрыг байгуулсан. 1998 оны 4 сарын 23-нд Ардчилсан эвслийн дотоод хагарлаас болж, түүний засгийн газрыг огцруулаад, МҮАН-ын дарга Цахиагийн Элбэгдоржийг Ерөнхий сайд болгож, шинэ засгийн газар бүрдсэн.

## Засгийн газар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:1996 онд байгуулагдсан
Ангилал:1998 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар

1998 оны 12 сарын 9 нд МСДН-МҮАН-ын Ардчилсан эвсэлын зарим гишүүд, МАХН-тай нийлж Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулснаас 6 сарын дараа тус эвслийн УИХ-ын гишүүн Жанлавын Наранцацралт Ерөнхий сайд болж, засгийн газраа бүрдүүлсэн. Гэвч 1999 онд Эрдэнэт үйлдвэрийн 49 хувийн талаар ОХУ-ын засгийн газарт илгээсэн захидлаас болж, түүний засгийн газрыг 1999 оны 7 сарын 22 нд огцруулж, тус оны 12 сард Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар бүрдсэн.

## Засгийн газар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл
Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар

1990 оны 9 сарын 11 нд Дашийн Бямбасүрэнийг БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаар томилж, 11 яам, 14 сайдтай засгийн газрыг байгуулсан. 1992 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд МАХН ялалт байгуулж, Пунцагийн Жасрай тэргүүтэй засгийн газарт үүргээ шилжүүлсэн. 

## Засгийн газар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:1990 онд байгуулагдсан
Ангилал:1992 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
12 сарын монгол нэршил

Эртний монголчууд цаг тооллын сарыг өөрийн үндэстэний онцлогтой үгээр нэрлэж байсныг 13-15 дүгээр зуунд бичигдсэн цөөнгүй баримтанд тэмдэглэж үлджээ. 

#Хубилай хааны үед бичигдсэн хятад-монгол хэл дээрх "Жи Юань И Юй" (至元译语)  гэх толь бичиг
# 1389 онд бичигдсэн Хуа-И И Юй (華夷译语) гэдэг Хятад- Монгол хэлний толь бичиг
# 1363-1377 онд Йемений султан Ал Афдал аль Аббасын үед бичигдсэн Расулидын зургаан хэлний толь бичиг зэрэг цөөнгүй эх сурвалжид монгол зурхайн сарын нэрс бичигдсэн буй. 

Үүнээс "Жи Юань И Юй" гэх бяцхан толь бичгийг 1282 онд Чэн Юаньжин гэгч бичсэн гэж таамагладаг. Үүнийг нь Лайош Лигети(1902-1987) (Lajos Ligeti) гэх эрдэмтэн, хэл зүйч хүн хятад галигаар бичигдсэн монгол үгнүүдийг нь хөрвүүлэг хийсэн.  

Доорх монгол сарыг нилээд хожуу Түмэдийн Алтан ханыг таалал төгсөхөд ашигласаар байсныг Чакраварди Алтан ханы тууж гэх Алтан ханы намтарыг шүлэглэн бичсэн зохиолд "**Цагаан могой жилийн Хөхлөр сарын арван еснөө**" таалал төгссөн тухай тэмдэглэсэн байдаг. 

## Мөн үзэх 
* Монгол цаг тоолол
* Сар (тоолол)

Ангилал:Сар (цагалбар)
Ангилал:Цагалбар
Ангилал:Монголын соёл
Пантеон (Ром)

**Пантео́н** (эртний грек. πάνθειον, πάντες —бүх  θεός — Бурхан) —«Бүх бурхадын сүм» гэгддэг 118-128 онд баригдсан Эртний Ромын түүх, уран барилгын дурсгалт сүм юм. 

## Түүх 
Энэхүү барилгыг МЭӨ 27-25 онд эзэн хаан Гай Октавиан Августын хүргэн Маркус Випсаниус Агриппа (латин. *Marcus Vipsanius Agrippa*; МЭӨ 63 он — МЭӨ 12 он) -гийн зардлаар барьжээ. МЭӨ 31 онд Гай Октавиан Августусын тэнгисийн цэргийн байгуулсан ялалтын дурсгалд (Цезарийн усан цэргийг  Маркус Агриппа удирдаж байсан) зориулсан ажээ. Сүм хоёр удаа галд өртсөн (80, 110 онд) байна. Сүүлд 118-120 онд Маркус Агриппагийн нэрийн өмнөөс хуучин онцгойлсон бичээсийг хадгалан эзэн хаан Адриан сэргээн бүтээжээ: "М. AGRIPPA L.F. COS.TERTIVM FECIT" (орч. Луциусын хүү Маркус Агриппа гурав дахь удаагаа консулаар сонгогдсон, барьсан).

Пантеоны барилгыг олон удаа өөрчилж, засвар оруулсан байна. Адрианы үед барьсан хойд талын гол хаалга нь Египетийн саарал боржин чулуугаар хийсэн Коринтын үеийн найман цул баганаар чимэглэгдсэн байдаг. Сүмд орох гол хаалга нь асар том хүрэл хаалттай байдаг. Эхний эгнээний баганын ард улаан Асуаны боржин чулуугаар хийсэн хоёр багана байна: нийт 16 баганатай. Баганын өндөр нь 11.9 м, дээд хэсэг ба суурийн хамт 14.15 м (Афины Парфеноны баганаас 1,5 дахин өндөр), доод диаметр нь 1.48 м, жин нь 60 тонн юм. 17-р зуунд булангийн гурван баганыг Нерогийн ванны хоёр багана, Домитиан Виллагийн баганагаар сольсон. Эхлээд сүмийг тавцан дээр байрлуулсан бөгөөд долоон шат нь сүм рүү орох хаалга руу хөтөлдөг байсан бөгөөд олон зууны туршид давхаргууд нь сууж газрын түвшнээс доош оржээ.

658 онд Византийн эзэн хаан II Констанс Ромд айлчлах үеэрээ Пантеоны бөмбөрцөг дээврийг бүрхсэн алтадмал хүрэл хавтангуудыг Константинополь руу тээвэрлэхээр буулгаж авсан байна. 735 онд Пап лам III Григори-гийн зарлигаар бөмбөгөр оройг хар тугалга хавтангаар бүрж, 1270 онд Пантеоны хаалганы дээгүүр жижиг хонхны цамхаг босгожээ. 1527 онд Ромын эзэн хаан V Чарльз  хөлсний цэргүүд Ромыг цөлмөх (итали. Sacco di Roma - Ромыг сүйрүүлсэн) үеэр Пантеон бусад Ромын сүм хийдийн нэгэн адил ихээхэн хохирол амссан байна.

Пантеон бол Италийн нэр хүндтэй хүмүүсийг оршуулсан газар юм. Тэнд алдар зураач Рафаэль Санти, Балдассаре Перуцци, Аннибале Каррачи, Перино дель Вага, Таддео Цуккари, уран барилгачин Жакомо да Виньола, уран барималч Фламинио Вакка, хөгжмийн зохиолч, хийлч Арканжело Корелли (итали. *Arcangelo Corelli*) зэрэг алдартай хүмүүсийг оршуулжээ.
Ромын Бүгд Найрамдах Улс

**Ромын Бүгд Найрамдах Улс** (латин. *Res publica Populi Romani* «Ромын ард түмний нийтийн хэрэг») — Эртний Ромын хаант улс болон Ромын Эзэнт гүрний хоорондох (МЭӨ 509—27 онууд) түүхэн үе. Бүгд Найрамдах Улсын төр, улсын тогтолцоо нь ардчилсан, язгууртны болон хаант засаглалын (өмнөх хаадын үеийн уламжлалын дагуу) элементүүдийг хослуулсан улс байв.

## Түүх 
Ромчуудад харьяалагддаг хамгийн эртний газар нутаг нь жижиг байсан: энэ нь Тибер голын баруун эрэгт буюу баруун тийш 5 Ромын миль (1000 алхам), голын зүүн эрэгт (зүүн) 6 миль, өмнөд зүгт 5 миль, Альба руу чиглэж байжээ. Лонгет, хойд зүгт 2 миль. Ром хэд хэдэн хотын захын бүлгүүдийг өөртөө шингээж авсны дараа Ромын нутаг дэвсгэр (ager Romanus) ойролцоогоор 870 км² байв. Сүүлийн хаадын үед Ромчууд хэд хэдэн колони байгуулж, давсны уурхайнуудтай Тиберийн амыг хяналтандаа авч, голын дээгүүр гүүр барьж чадсан. Эзлэн байлдан дагуулалтаар колони байгуулж байжээ. Эхлээд Италийн жирийн хот байсан тул хааны эриний төгсгөлд Ром Латиумд (латин. *Latium*) давамгайлах байр суурийг эзэлдэг байсан нь латинчуудтай харилцах харилцаанд нөлөөлж байв. Бүгд найрамдах улс байгуулагдсанаас эхлээд Итали улсыг бүрэн эзлэх хүртэл 240 жил өнгөрчээ. Энэ эриний эхний хагасыг хөршүүдтэйгээ бага зэргийн мөргөлдөөнд өнгөрөөсөн. Дараа нь Галлчуудын довтолгоо, Ромыг шатаахад тэд ихээхэн хохирол амссан боловч хот удалгүй сэргэж, зуун гаруйхан жилийн дотор бүх Италийг бүхэлд нь захирч чаджээ.

Улмаар Ромын Латинчуудтай харилцах харилцаа муудаж, Латин холбооны улсуудтай хийсэн нэгдүгээр дайн МЭӨ 493 онд дуусч энхтайвны гэрээнд гарын үсэг зурсны дагуу Ром тэдний дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй, цэргийн тусламж үзүүлж, олзоо хуваалцахаа амлаж, мөн тэдэнтэй эвсэлд оржээ. Гэрээ байгуулах хэрэгцээ нь Ромчууд болон Латинчуудад Волскчууд, Аквианчууд, Херникчууд, Сабинуудын нийтлэг аюулаас үүдэлтэй байв. Тэдэнтэй хийсэн дайнууд янз бүрийн амжилттай өрнөж, Герникачууд Ром-Латин холбоонд нэгдсэн үед л (МЭӨ 5-р зууны 80-аад он) ялалтад хүрсэн байна.
Нарита олон улсын нисэх буудал

**Нарита Олон улсын нисэх онгоцны буудал** (япон. 成田国際空港 *нарита кокүсай күүкоо*, англи. *Narita International Airport*, IATA: NRT, ICAO: RJAA) — Японы нийслэл Токио хотын зүүн талд 75 км зайд орших Чиба мужийн Нарита хот дахь олон улсын нисэх онгоцны буудал.

Японы олон улсын зорчигч тээврийн урсгалын дийлэнх нь Нарита нисэх онгоцны буудлаар дамжин өнгөрдөг. Мөн Нарита нь Азийн орнуудаас Хойд болон Өмнөд Америк руу зорчиход зориулагдсан дамжин өнгөрөх нисэх онгоцны буудал юм. Нисэх онгоцны буудал нь зорчигч урсгалаараа Японд хоёрдугаарт ордог; ачаа тээврийн хэмжээгээр Японд нэгдүгээрт, дэлхийд гуравдугаарт ордог байна. Нарита бол "*Japan Airlines"* болон "*All Nippon Airways*"-ийн олон улсын гол төв, мөн Америкийн томоохон агаарын тээврийн "*Delta Air Lines", "United Airlines*"-ийн төв юм. Японы хуулийн дагуу Нарита олон улсын нисэх онгоцны буудлыг нэгдүгээр зэрэглэлийн нисэх онгоцны буудал гэж ангилдаг.

## Түүх 
Японы түүхэн дэх Нарита нисэх онгоцны буудлын бүтээн байгуулалт нь Японы засгийн газар болон тус улсын хүн амын хооронд хамгийн их дуулиан шуугиантай, удаан үргэлжилсэн мөргөлдөөнд хүргэсэн юм. Энэхүү зөрчилдөөний нөлөөгөөр хожим хүн ам шигүү суурьшсан газруудад газрыг хураахаас зайлсхийхийн тулд Осака, Нагоя (Кансай, Чүбү тус тус) нисэх онгоцны буудлуудыг далайн эргээс нэлээд зайд хиймэл арлууд дээр барих гол шалтгаан болсон юм.
Шагай шүүрэх

Шагай шүүрэх гэдэг нь ямар нэгэн гинж шидэн тараасан шагайнуудаас атган авч буцаад шидсэн гинжээ авна.