Маричууд

**Мари ястан** нь, мөн хуучин нэрээр Черемис гэж нэрлэгддэг, Фин-Угор угсаатны бүлэгт хамаарах бөгөөд Оросын Ижил болон Кама мөрний орчим амьдран суудаг. Тэд голчлон Мари Эл улсад амьдардаг бөгөөд Башкортостан, Пермийн хязгаар, Татарстан болон Удмурт улсад ч хэсэг бүлэг хүн амьдардаг.

## Нэрийн утга
Мари угсаатны нэр нь Хуучны-Энэтхэг-Ираны гаралтай márya- үгээс гаралтай бөгөөд энэ нь "хүн", илүү махчилбал "нас бардаг" гэсэн утгатай. Энэ нь Фин-Угор болон Индо-Иран хэлүүд эрт үед харилцаатай байсныг илэрхийлдэг.

## Овгууд
Мари хүмүүсийн хоёр гол овог байдаг: Ижил мөрний баруун эрэгт амьдардаг тал хөндийн мари, болон зүүн эрэгт амьдардаг уулын (эсвэл Толгодын) мари. Эдгээр хоёр овог, аймгийн хэлний ялгаа нь 14-р зуунд үүссэн гэж үздэг. Тал хөндийн мари нь мари хүмүүсийн ихэнх хэсгийг эзэлдэг бөгөөд тэдний хэлний төрөл нь уулын мари хэлнээс илүү өргөн тархсан байдаг. 1995 оны Бүгд Найрамдах Мари Эл улсын Хэлний тухай хуулиар болон тус улсын Үндсэн хуульд Уулын болон Тал хөндий хэлний төрөлүүдийг Орос хэлтэй хамт тус Бүгд Найрамдах улсын төрийн хэл гэж тодорхойлсон.

19-р зуунаас хойш гурав дахь дэд бүлэг болох Зүүн Мари хүмүүсийг тодорхойлсон. Зүүн Мари хэл нь Тал хөндий хэлний нэг төрөл гэж тооцогддог. Зүүн Мари нь Вятка мөрнөөс зүүн тийш амьдардаг мари хүмүүсийг, мөн Уралын бүс нутаг, тэр дундаа Башкортостан, Свердловск муж, Пермийн хязгаарт амьдардаг хүмүүсийг хамардаг. Энэ тархалт нь 16-р зууны Черемисийн дайнаас улбаалан дорнын бүс рүү нүүх явц бий болсноос үүссэн.

Зарим эрдэмтэд Киров, Доод Новгород мужуудын баруун хойд мари хэлний ярьдаг хүмүүсийг тусдаа овог гэж үздэг. Баруун хойд мари хүмүүсийн тоо 2011 онд 7700 гаруй байсан. Сүүлийн хэдэн арван жилд энэ хүмүүс хурдацтай уусаж байгаа, 2022 онд Доод Новгород мужид амьдарч буй мари хүмүүсийн зөвхөн 58.5% нь мари хэлээр ярьдаг аж. Сааринен (2022)-ий мэдээлснээр, баруун хойд мари хэлний ярьдаг хүмүүсийн тоо хэдхэн зуу байна.

## Түүх
### Эртний түүх
Зарим эрдэмтэд IV зуунд Готын хаан Эртманарикийн эзэнт гүрний нутагт байсан хүмүүстэй холбогдох Йорданесийн "Гетика" зохиолд дурдсан хоёр овгийг мари хүмүүстэй зүйрлэх боломжтой гэж санал болгосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Имнискарис (эсвэл Сремниссаны) "Черемис" гэх болон Мереныг "Мари" гэж холбох нь маргаантай асуудал юм. Үүний улмаас эрдэмтэд санал нэгдээгүй байна. Мари хүмүүсийн анхны баттай тэмдэглэл 10-р зууны Хазарын эх сурвалжуудаас ирдэг бөгөөд тэднийг "цармис" хэмээх нэрээр дурдсан байдаг. Тухайн үед мари хүмүүсийн суурьшил нь Ижил мөрний эрэгт байсан. Мари ардын аман зохиолд Чоткар гэх домогт баатар болон 1100 орчимд засаглаж байсан домогт хаан Чумблатын тухай дурддаг. Оросууд 12-р зуунд Мари нутагт түрэмгийлэн орж, 1174 онд Новгород Кокшаровын бэхлэлтийг эзэлсэн. 1200 орчимд Владимир-Суздал Ижил мөрний хөндийн бүс нутгийг бүхэлд нь хяналтдаа авч, Доод Новгород байгуулагдсанаар дарамт нь эрчимжсэн. Зүүн Мари нар Ижилийн Булгарын захиргаанд үлдсэн байна.

13-р зууны Монголын довтолгооны дараа Мари нь Алтан Ордны нөлөөнд орж, олон булгар хүмүүс хойд зүг рүү нүүсэнтэй холбоотойгоор Булгарын нөлөө Марид нэмэгдсэн. Казань хот нь эртний Мари нутаг дээр байгуулагдсан. 14-р зуунд Оросын дарамт нэмэгдэж, довтолгоо нэмэгдэхэд Мари нь Оросын Вятка болон Устюг зэрэг газар нутгийг хариу халдан довтолж байв. 1372 онд Оросууд Курмыш хэмээх сууринг байгуулсан. 1443 онд Мари нь Казанийн Ханлигийн харьяат болсон. Энэ үед Мари нь засаглаж байсан Татар, Ижилийн булгаруудтай зарим соёлын нөлөөнд орж, энэ нь мари хэлэнд түрэг хэлний үг, дүрмийн нөлөөгөөр илэрхийлэгддэг. 1523 онд Василградад орос бэхлэлт байгуулагдсанаар уулын мари нар оросуудтай шууд холбоотой болсон бол хэлний ялгаа нь тал хөндийн мари нарын хамтын ажиллагааг сулруулсан.

1552 онд Догшин Иваны удирдлагаар Казань дахь Оросын эзлэлт Мари нутагт болсон бөгөөд үүнээс хойш Мари нутаг Орос улсын нэг хэсэг болсон. Уулын мари нар оросуудад тусалсан бол тал хөндийн мари нар ихэнхдээ Казанийн татаруудыг дэмжиж байв. Марийн эсэргүүцэл нь Оросын түүх судлалд "Черемисийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдсэн бөгөөд 1584 он хүртэл үргэлжилсэн. Хамгийн их тулаан 1553-1557, 1570-1572, 1581-1584 оны хооронд болсон. 1572 онд Сибирийн сүүлийн хаан Кучум Башкирууд, Ханти, Манси, Мари вассалуудыг оролцуулсан армийг Строгановуудын эзэмшиж буй нутагт тагнуул хийх, сууринг устгах зорилгоор илгээсэн. 16-р зууны сүүлээр эсэргүүцэл дарагдсан бөгөөд мари хүмүүсийн тоо ихээхэн цөөрч, Орос суурингуудын цагаачлалын дараа, мөн хүчээр Христийн шашинд оруулахыг эсэргүүцэхийн тулд мари хүмүүс хойш нүүх болсон. Оросын эзэнт гүрэнд дараагийн зууны туршид Мари нар өөрсдийн угсаатны болон соёлын онцлогийг хадгалж, Христийн өмнөх уламжлалт шашиндаа эргэн очсон.

### Зөвлөлтийн үе
ЗХУ-ын үед Мари хэсгийг Наркомунизм, үндэсний асуудал эрхэлсэн ардын комиссариатын удирдлага дор байгуулсан. Түүний зорилго нь мари хүмүүсийг бусад ард түмэнтэй нягт холбоотой болгох, Оросын эсрэг сэжигтэй байдлыг устгах, мөн мари хөдөлмөрчдийн "ялгаварлан үзэх" сэтгэлгээг хөгжүүлэх явдал байв. Үүний үр дүнд Оросын төрийн тариа хураалт, Улаан Арми дахь цэрэг татлага, болон Большевик засаглалын нийгмийг удирдах бодлого хэрэгжсэн.

1930-аад он хүртэл мари хүмүүс Оросын соёлтой ямар ч холбоогүй байсан бөгөөд өөрийн соёл, үнэт зүйлсийг хадгалах боломжтой байсан, учир нь Оростой соёлын харилцаа "гааль, татварын төлбөр хийхэд л хязгаарлагддаг" байсан. Гэвч ЗСБНХУ-ын үед оросжуулалтын хүчтэй бодлого хэрэгжиж, мари хэлийг сургуулиудаас хасаж, зөвхөн орос хэл заасан, олон мари хүмүүсийг нүүлгэн шилжүүлж, ЗСБНХУ-ын алслагдсан газруудад ажиллуулах болсон, мөн мари суурингуудыг "үндэсний сууринд" шилжүүлэх, "эсэргүү тосгон" устгах зорилгоор орос суурьшил хийж, уугуул хүн амын эрх мэдлийг асар ихээр хассан. Мари Ардын ЗХУ-ын Социалист Бүгд Найрамдах Улс нь ЗСБНХУ-д хамгийн хатуу оросжуулалтын арга хэмжээнүүдийг авсан улсуудын нэг болсон. Мөн большевикийн бодлого нь олон үндэстний холбоонд үндэсний үзэл баримтлалын хэт нөлөөг тэмцэх зорилготой байсан нь Мари орны тэргүүлэгч сэхээтнүүдийг хөнөөхөд хүргэсэн, жишээлбэл Сергей Чавайн, Олык Ипай болон бусад багш, эрдэмтэд, уран бүтээлчид, шашны болон нийгмийн удирдагчдыг хөнөөсөн.

### Орчин үе буюу ОХУ
ЗСБНХУ-ын уналтаас хойш шинэ байгуулагдсан Мари Эл улс нь мари соёл, хэлний сэргэлтийг сэргээх гэж үзсэн. Гэвч 2001 онд Леонид Маркеловыг улсын тэргүүнээр томилсноор Мари Эл улсын засгийн газар бүс нутагт оросжуулалтын хатуу бодлого явуулж эхэлсэн. Ёшкар-Ола хотын Мари үндэсний театрын Василий Пектевийн хэлснээр, "[Маркелов] Мари хүмүүсийг үзэн яддаг байсан". Тэрбээр мари хэл нь одоо тосгон эсвэл сургуулиудад заагддаггүй, мөн Мари Эл улс "одоогийн байдлаар нэрийн хуудас дээр л үндэстний Бүгд Найрамдах Улс хэвээр байна. Бид ердөө л нэгэн бүс нутаг болсон" гэж тэмдэглэжээ. 2005 онд Европын Комисс мари соёлыг дэмжиж, Маркеловын дахин томилогдсонтой санал нийлэхгүй байсан, мөн мари үндэстний эсрэг байр суурьтай сөрөг хүчин, сэтгүүлчид, засгийн газрын албан тушаалтнуудад явуулсан хэлмэгдүүлэлтийн талаарх мэдээллүүдийн талаар санаа зовж байгаагаа илэрхийлсэн.

### Соёл
Мари соёл нь олон утсан чавхдаст домборыг "кусле" хэмээх нэртэй, мөн "шювр" хэмээх уурын бүрээтэй. Мари хөгжмийн уламжлалд Волга мөрний тухай дуу, мөн Мари хүмүүсийн байгальд, ялангуяа ойн болон солонгоруудад зориулсан шүтлэгийг илэрхийлсэн үгс ордог.

### Генетик
Мари хүмүүсийн хамгийн түгээмэл Y-хромосомын хаплогрупп буюу эцгийн хромсом нь N бөгөөд энэ нь Уралын хэлтэй ард түмэн, мөн Буриадуудад болон Саха ястанд түгээмэл байдаг ба Зүүн Евразиас гаралтай. 2018 онд Кристиина Тамбетс болон бусад судлаачдын цуглуулсан мэдээллээр, мари эрэгтэйчүүдийн 46.4% нь N-M178 хаплогрупптай бөгөөд 8.2% нь N-P43 дэд кластаар хамаарна. R1a нь мари хүмүүсийн хоёр дахь хамгийн түгээмэл Y-ДНХ хаплогрупп бөгөөд тэдний 22.7% нь энэ хаплогрупптай байдаг.

2002 онд Ижил-Уралын бүс нутагт mtDNA хаплогруппийн судалгаагаар мари хүмүүсийн 40% нь H хаплогрупптай гэж тогтоогдсон. Мөн дөрвөн хүн тутмын нэг нь U хаплогрупптай бөгөөд 14% нь U5 дэд класт, ойролцоогоор 10% нь U4 хаплогрупптай байдаг.

Аутосомал буюу угсаатны холилдооны түвшинд, мари хүмүүс нь Европ дахь үндэстнүүдээс Сибирийн гарал өндөртэй гэж онцлогтой. Тамбетс болон бусад судлаачид тэдний гарал үүслийн 35% нь Сибирийн Нганасан ястантай төстэй бүрэлдхүүнтэй гэж үзжээ. Энэ нь Уралын хэлтэй бүлгүүдийн хувьд нийтлэг буюу энгийн үзүүлэлт юм.

## Холбоосууд