open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өндөрийн Дорждэрэм

**Өндөрийн Дорждэрэм**- Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол 2021 онд хүртсэн.

Барилгын салбарыг хөгжүүлэх бодлогыг боловсруулан хэрэгжүүлэх үйлсэд мэдлэг чадвар, хөдөлмөр зүтгэлээ зориулж, хувийн хэвшилд барилга, барилгын материалын үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд үлгэр дуурайлал болж, нийслэлийн 23,3 га газарт гэр хорооллын газрыг дахин төлөвлөн барилгажуулах төслийг үр дүнтэй хэрэгжүүлж, нийт 4,000 айлын орон сууцны иж бүрэн хороолол бүтээн байгуулж буй Гавьяат барилгачин, Барилга, хот байгуулалтын сайдын зөвлөлийн гишүүн, “Шинэ барилга” ХХК-ийн ерөнхий захирал.
Хэрлэний тулалдаан

**Хэрлэний тулалдаан** (хятад. 臚朐河之戰) 1409 оны 9-р сарын 23-нд Монголын тал дээрх Хэрлэн голын хөвөөнд Зүүн Монгол, хятадын Мин Улсын хооронд болсон тулалдаан. 

## Өмнөх нөхцөл байдал 
Дорнод Монголын хоёр удирдагч болох Өрөгтөмөр хаан болон түүний гол түшмэл Аругтай тайш нарын хооронд мөргөлдөөн үүсч, 1408 онд Өрөгтөмөр хаан алуулж мөргөлдөөнд ялагч Аругтай тайш Төмөрийн улсаас Өлзийтөмөрийг залан ирж, шинэ хаан болгожээ. Үүний дараа Мин улсын удирдлага Гуо Жи нэрт элч илгээж, хүндэтгэлийн элчин сайдын яам явуулахыг шаардсан боловч оронд нь элчийг хөнөөжээ. Үүний эсрэгээр Ойрад Монголчуудын (Баруун Монголчууд) Монгол удирдагч Батулга буюу Махмуд 1408 онд Хятадын Мин улсын Юнлэ хаанд хүндэтгэлийн илгээлт илгээжээ. Зүүн Монголчууд татвар төлөхөөс татгалзаж, элчийг нь хөнөөсөнд цочирдсон Мин улс Ойрад Монголчуудыг Зүүн Монголчуудад нөхөхөөр ашигласан байна.

Ниншягийн хойд зүгт Махмудын удирдсан Ойрадын Монголчууд дорнод Монголчуудыг довтлон Хэрлэн мөрөн орчим бут ниргэсэн тул Мин улсын  Юнлө хаан энэ завшааныг ашиглан Дорнод Монголчуудын эсрэг цэргийн аян мордсон байна. Эзэн хааны зарлигаар Цигуо гүн Цю Фү жанжин тэргүүтэй үлэмж тооны цэргийг Монголчуудын эсрэг илгээв. Мин улсын түүхэнд тэдний арми нь 100,000 морин цэрэгтэй байсан гэж тэмдэглэсэн боловч Россаби (1998) үүнийг бодит бус, хэтрүүлсэн тоо гэж үздэг.

## Тулалдааны үйл явц 
Хэрлэн гол орчим хүрэлцэн ирсэн Цю Фүгийн цэргүүд олзолж авсан монгол цэрэг эмх замбараагүй ухарч байгааг хэлжээ. Тэд энэ мэдээллийн дагуу үйл ажиллагаа явуулж, Дорнод Монголчуудыг тал руу зугтаж байв. Америкийн түүхч Моррис Россаби 1998 онд тэд хуурах тактик гэж ойлгоогүй гэж тэмдэглэсэн байдаг. Цю Фу голын хойд зүгт араас нь мөгшихөөр ердөө 1000 морьт цэрэг авч явжээ.

Өлзийтөмөр, Аругтай нарын цэрэг баруун Онон голын зүгт Цю Фүгийн цэргүүд рүү довтолсны үр дүнд Цю Фүгийн цэргүүд ялагдаж, Цю Фү тулалдаанд үхсэн байна. Зүүн Монголчууд тулалдаанд ороход Цю Фү ердөө 1000 морьт цэрэгтэй байжээ. Тэрээр өөрийн армийн бусад цэргээс тусгаарлагдан зүүн монголчуудын довтолгоонд өртөх үед эмзэг байдалд оржээ.

Энэхүү тулалдаанд Цю Фүгийн цэргийн аян дайнд тусалсан Ван Кон, Хорхочин, Ван Жун, Ли Юань нарын дунд тушаалын жанжид алагдсан байна.

Юнлө эзэн хаан Цю Фүг армийн үндсэн бүрэлдэхүүн ирэхийг хүлээгээгүй гэж буруутгаж, нас барсны дараа Цю Фу, Хорхочин нарын язгууртан цолыг нь хурааж, Цю Фүгийн гэр бүлийг Хайнань арал руу цөлжээ. Энэ тулалдааны дараа эзэн хаан Юнлө өөрийн биеэр Зүүн Монголчуудын эсрэг цээрлүүлэх экспедицийг удирдан явуулсны үр дүнд Өлзийтөмөр, Аругтай нарын цэрэг Мин улсын цэрэгт бут цохиулжээ.
Ангилал:Тулалдаан улс орноор
Ангилал:Тулалдаан зуунаар
Ангилал:1409 он
Моррис Россаби

**Моррис Россаби** (англи. *Morris Rossabi*, Александриа хотод төрсөн) - Араб гаралтай, Америкийн түүхч, Колумбын их сургуулийн дэд профессор юм. Тэрээр Өвөр Ази, Зүүн Ази, Хятадын түүхийн чиглэлээр мэргэшсэн түүхч эрдэмтэн.

Моррис Россаби багадаа АНУ-д нүүж ирээд 1970 онд Колумбын их сургуульд сурч докторын зэрэг хамгаалсан.

Тэрээр Квинс коллежийн түүхийн хүндэт профессор байсан бөгөөд түүхийн олон бүтээл хэвлүүлсэн юм. Россаби 2009 онд Монгол Улсын Их сургуульд хүндэт доктор болсон бөгөөд 2011 онд Пеннсилванийн Их Сургуульд В.Аллин Рикеттийн нэрэмжит "Хятадын Мин улс дахь Монголын нөлөөлөл" лекц уншсан байна. 2021 онд түүнд Монгол Улсаас НҮБ-д суугаа Байнгын төлөөлөгчийн газар Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны "Хүндэт жуух бичиг" гардуулан өгчээ.

## Бүтээлүүд 
“Хятадын түүх”, “Жин, Юань, Мин улс”, “Хубилай хаан”, "Торгоноос тос хүртэл”, “Хил орчмын олон үндэстэн Хятадыг удирдсан нь”, "Шанду хүртэлх аялал” зэрэг монограф бүтээл хэвлүүлжээ. Хэдийгээр монгол хэлгүй боловч 1990-ээд оны эцсээр орчин үеийн Монголын түүхийг төслийн хүрээнд сонирхон судалж *“Орчин үеийн Монгол: Хаадаас комиссар, капиталист хүртэл”* хэмээх ном 2006 онд хэвлүүлжээ.

Ангилал:АНУ-ын түүхч
Катаниа

**Катаниа** (итали. *Catania*, сиц. *Catania*) — Италийн Сицили мужийн боомт хот, ижил нэртэй дүүргийн захиргааны төв. Хот Сицили арлын зүүн эрэгт Этна галт уулын энгэрт оршдог. Хүн ам нь — 294 756 (2010).

## Түүх 
Баруун Ромын эзэнт улс унасны дараа хотыг Византын эзэнт гүрэн захирч байв. 827 онд арабчууд Сицилид газардсан бөгөөд хожим 1071 онд I Рожерын удирдлага дор норманчууд арабуудыг хөөн зайлуулжээ.

1169 онд Катаниа хүчтэй газар хөдлөлтөөр сүйрсэн байна. 30 жилийн дараа хотын эрх баригчид Фредерик Барбароссагийн хүү VI Хенригийн эсрэг тэмцэлд Hautevilles-ыг дэмжив. Үүний хариуд эзэн хааны цэргүүд хотын зарим хэсгийг, тэр дундаа сүмийг эзлэн авч, шатаажээ. II Фредерикийн үед Катаниа хот феодалын хараат байдлаас ангижирсан (1240).

1347 онд тахал өвчний улмаас хот бараг оршин суугчгүй болсон.

Сицилид анхны их сургууль (1434) нээгдсэн нь Катаниагийн соёлын статусын баталгаа гэж үзэж болно.

17-р зууны хоёрдугаар хагаст эмгэнэлт үе болж, 1669 онд Этна галт уулын хүчтэй дэлбэрэлт болж, ихэнх байшингууд лаав, үнсний давхарга дор булагдсан байв. 1693 онд Катаниа хот анхны цохилтоосоо хараахан сэргэж амжаагүй байхад дахин газар хөдлөлтөөс үлдсэн эсвэл баригдсан бүх зүйлийг устгасан байна.

19-р зуунд Катаниа 1837, 1848 онд бурбончуудын эсрэг бослого гаргаж, дараа нь Нэгдсэн Италийн нэг бүрэлдэхүүн хэсэг болжээ. Энэ үеэс хот хурдацтай хөгжиж, Дэлхийн 2-р дайны үед хотын хөгжил бага зэрэг удааширсан. Сүүлийн хэдэн 10 жилийн хугацаанд Катаниад өндөр технологийн үйлдвэрлэл бий болсон тул хотыг заримдаа "Европын Цахиурын хөндий" гэж нэрлэдэг.


Ангилал:Сицилийн суурин
Олег Басилашвили

**Олег Басилашвили** (орос. *Оле́г Валериа́нович Басилашви́ли,* 1934 оны 9-р сарын 26-нд Москва хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн болон Оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, нийгмийн зүтгэлтэн. 1984 онд ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. 1959 оноос Драмын Их театрын жүжигчин. 1990—1993 онд Оросын ардын депутат. 

1956 онд Москвагийн урлагийн театрын дэргэдэх сургуулийг (Павел Массалскийн курс) төгсөж, Сталинград хотын М.Горькийн нэрэмжит бүс нутгийн драмын театрт томилогдсон ч ажиллаж эхлээгүй орхисон байна. Жүжигчин эхнэр Татьяна Доронинагийн хамт Сталинградаас явж Ленинград хотод Лениний комсомолийн нэрэмжит Улсын театрт уригдан очоод (одоогийн Санкт-Петербургийн улсын театр "Балтын байшин"), 1959 он хүртэл тоглож байсан юм.

1959 онд эхнэрийнхээ хамт М.Горькийн нэрэмжит (одоо Г. А. Товстоноговын нэрэмжит) Драмын Их театрт уригджээ. 

Тэрээр анх хүүхэд байхдаа "Орхидос хүү" (орос. *Подкидыш*, 1939) кинонд дугуй унадаг хүүгийн дүрд тоглосон бол түүний анхны насанд хүрсэн дүр нь "Бэр" (орос. *Невеста*, 1956) киноны *Андрей Андреевичийн* дүр юм. Дараа нь тэрээр олон янзын дүрийг бүтээж, өргөн бүтээлч цар хүрээтэй гэдгээ харуулсан билээ. 1977 онд Эльдар Рязановын "Ийм нэгэн явдал" (*Служебный романс*), 1982 онд "Хоёр хүний ​​буудал" (*Вокзал для двоих*), 1980 онд "Хөөрхий гусарын тухай үг хэлээрэй" (*О бедном гусаре замолвите слово*), 1979 онд Георгий Данелиагийн "Намрын үйл явдал" (*Осенний марафон*) зэрэг кинонууд тоглож алдар нэртэй болжээ. 

2014 онд тэрээр Крымын хойгийг Оросууд эзлэн түрэмгийлэхэд шүүмжилж байсан. 

Тэрээр мөн ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путиний Украины талаар баримталж буй бодлогыг эсэргүүцсэн Оросын соёлын зүтгэлтнүүдийн уриалгад гарын үсэг зурсан байна.

Ангилал:Оросын жүжигчин
Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:Москвагийн хүн
Ангилал:1934 онд төрсөн
Измир

**Измир** (турк. *İzmir*), өмнө нь **Смирна** (грек. Σμύρνη) гэж нэртэй байсан — Туркэд хүн амаараа ( 4 462 056 хүн, 2022 онд) 3-рт ордог бөгөөд Стамбулын араас хоёрт ордог Туркийн том боомт хот юм. Измир мужийн засаг захиргааны төв.

Эрт дээр үед Грекийн Смирна нь Измирийн нутаг дэвсгэр дээр байрладаг байсан бөгөөд энэ нь хотыг Газар дундын тэнгисийн сав газрын хамгийн эртний хотуудын нэг болгодог. 1922 онд 100 мянга хүртэлх хүнийг хоморголон устгасан аллага болтол хүн ам нь христийн шашинтнууд (Грек, Армян) зонхилж байв. Бүгд Найрамдах Турк Улс байгуулагдсаны дараа тус хот нь Анатолийн бусад газраас асар олон тооны цагаачдыг татсан аж үйлдвэр, соёлын чухал төв болжээ.

Измир хотод 2000 оны 8-р сарын 25-нд нээгдсэн, 17 өртөө бүхий нэг шугамаас бүрдсэн метро байдаг.

## Зарим нэг баримтууд 
* Измир (Смирна) бол эртний грекийн гүн ухаантан Хомерын төрсөн хот гэж үздэг. 
* Измир хотын олон гудамж нэргүй бөгөөд дугаараар нэрэлдэг байна. Жишээ нь: 3046 Сокак (Турк Сокак - гудамж).
* 2014 онд Измирт "Folkart Towers" тэнгэр баганадсан барилгууд баригдсан нь хамгийн өндөр таван ихэр цамхагийн тоонд багтсан юм.
Дэлхийн метроны жагсаалт

2022 оны 12-р сарын байдлаар дэлхийн 63 орны 195 хотод 209 метро байдаг байна. Эхний газар доорхи метро нь 1863 онд нээгдэж, 1890 онд цахилгаанжуулсан Лондонгийн метро байв. Хамгийн их ачаалалтай нь Бээжингийн метро. Шанхай хотын метро шугамын урт, өртөөний тоогоор тэргүүлдэг бол Нью-Йоркийн метро шугамын тоогоор тэргүүлдэг байна.

**Олон улсын нийтийн тээврийн холбооны** (франц. *Union Internationale des Transports Publics, UITP*) тодорхойлолтоор бол **метро** гэдэг нь автомашины болон явган хүний ​​хөдөлгөөнөөс бүрэн тусгаарлагдсан, өөрийн гэсэн тусгай замтай, хот доторх зорчигч тээврийн систем юм. Энэ нь зөвхөн газар доогуур явдаг байх шаардлагагүй. Мөн бусад төрлийн хөдөлгөөнтэй огтлолцохгүй байх нөхцөлийг харгалзан гүүрэн гарц эсвэл гадаргуу дээр байрлуулж болно.
Экзопланет

thumb|
Экзопланет буюу нарны гаднах гариг ​​нь нарны аймгийн гаднах гариг ​​юм.Экзопланетийн анхны нотлох баримтыг 1917 онд тэмдэглэсэн боловч үүнийг хүлээн зөвшөөрөөгүй. Илрүүлсэн анхны баталгаа нь 1992 онд болсон. 1988 онд анх илрүүлсэн өөр гараг нь 2003 онд батлагдсан. НАСА-гийн Exoplanet архивын статистик мэдээллээр 2024 оны 9-р сарын 19-ний байдлаар 4,300 гаригийн системд 5,759 батлагдсан экзопланет байна үүнд нэгээс олон гарагтай 963 систем бий юм. Жеймс Уэбб сансрын дуран (JWST) нь илүү олон экзопланетуудыг нээж, тэдгээрийн бүтэц, хүрээлэн буй орчны нөхцөл, амьдрах боломж зэрэг шинж чанаруудын талаар илүү их ойлголт өгөх хүлээлттэй байна.
Экзопланетуудыг илрүүлэх олон арга байдаг. Транзит фотометр ба Доплер спектроскопи нь хамгийн үр дүнтэй боловч эдгээр аргууд нь одны ойролцоох гаригуудыг илрүүлэхэд чиглэсэн ажиглалтын тодорхой хазайлтаас болж саатаж байна,иймээс илэрсэн экзопланетуудын 85% нь түрлэг түгжигдэх бүсэд байна. Хэд хэдэн тохиолдолд нэг одны эргэн тойронд олон гараг ажиглагдсан байна.Нартай төстэй 5 од тутмын 1 нь нь амьдрах боломжтой бүсэд "Дэлхийн хэмжээтэй" гаригтай. Сүүн замд 200 тэрбум од байдаг гэж үзвэл Сүүн замд амьдрах боломжтой 11 тэрбум дэлхийн хэмжээтэй гаригууд байдаг бөгөөд хэрэв олон тооны улаан одойнуудыг тойрон эргэлддэг гаригуудыг оруулбал 40 тэрбум болж өснө гэж таамаглаж болно.
Квантын компьютер

thumb
Квантын компьютер нь квант механик үзэгдлийг ашигладаг компьютер юм. Жижиг хэсгийн хувьд, физик бодис нь бөөм болон долгионы аль алиных нь шинж чанарыг харуулдаг ба мөн квант тооцоолол нь тусгай тоног төхөөрөмж ашиглан энэ үйлдлийг хөшүүрэг болгодог. [Сонгодог физик] эдгээр квант төхөөрөмжүүдийн ажиллагааг тайлбарлаж чадахгүй бөгөөд өргөтгөх боломжтой квант  компьютер нь зарим тооцооллыг экпоненциал байдлаар ямар ч орчин үеийн "сонгодог" компьютерээс илүү хурдан юм. Ялангуяа том хэмжээний квант компьютер нь [өргөн хэрэглэгддэг шифрлэлтийн схемүүдийг эвдэж]  болон физикчдэд физик симуляци хийхэд тусалдаг. Гэсэн хэдий ч, технологийн өнөөгийн байдал нь ихэвчлэн туршилтын шинж чанартай бөгөөд практик биш бөгөөд ашигтай хэрэглээнд хэд хэдэн саад бэрхшээл тулгардаг.

Квантын тооцоолол дахь мэдээллийн үндсэн нэгж болох кубит (эсвэл "квант бит") нь сонгодог тооцоолол дахь биттэй ижил үүргийг гүйцэтгэдэг. Гэсэн хэдий ч, хоёр төлөвийн аль нэгэнд (хоёртын) байж болох сонгодог битээс ялгаатай нь кубит нь хоёр "суурь" төлөвийн дээд байрлалд байж болох бөгөөд энэ нь хоёр төлөвт нэгэн зэрэг байна гэсэн үг юм. Кубитыг хэмжихэд үр дүн нь сонгодог битийн магадлалын гаралт болно. Хэрэв квант компьютер нь кубитийг тодорхой аргаар удирддаг бол долгионы хөндлөнгийн нөлөөлөл нь хүссэн хэмжилтийн үр дүнг нэмэгдүүлэх боломжтой. Квантын алгоритмын дизайн нь квант компьютерт тооцооллыг үр дүнтэй, хурдан гүйцэтгэх боломжийг олгодог процедурыг бий болгоход ордог.
Мишель Жан Легран

**Мишель Жан Легран** (франц. *Michel Jean Legrand*; 1932 оны 2-р сарын 24-нд Парис хотод төрсөн —2019 оны 1-р сарын 26-нд Парист нас барсан) — францын алдарт хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, аранжировщик, хөгжмийн удирдаач болон дуучин. Кино урлагийн «Оскар» шагналыг 3 удаа шилдэг киноны дууны номинацид хүртсэн: америкийн "Томас Крауны залилан" *«The Windmills of Your Mind»* (1968), 1971 болон 1983 онд. «Грэмми» шагнал 5 удаа хүртсэн, «Алтан бөмбөрцөг» шагнал мөн авсан. Кино, телевизийн кинонд 200 гаруй дуу бичсэн.
Шербурын шүхэр (кино)

**“Шербургийн шүхэр”** (франц. *Les Parapluies de Cherbourg*) - Францын хөгжмийн зохиолч Мишель Легран, гол дүрд Катрин Денёв тоголсон  Жак Деми (франц. *Jacques Demy*; 1931—1990)- гийн найруулсан францын хөгжимт драм кино. Энэхүү кино нь 1964 оны Каннын кино наадмын гол шагнал болох Palme d'Or шагналыг хүртжээ. Оскарын шагналд 2 удаа нэр дэвшсэн. Энэ кино бол дуурийн кино юм: гол ба хоёрдогч, тэр байтугай үзэгдэлийн бүх дүрүүд зөвхөн дуулдаг. Кинонд нэг ч яриагүй.

## Шагналууд 
* 1964 оны Каннын кино наадам: Алтан далдуу мод.
* 1965 оны Оскарын шагнал, номинаци: Шилдэг гадаад хэл дээрх кино (Франц).
* 1966 оны Оскарын шагнал, номинаци: Шилдэг эх зохиол, Шилдэг эх дуу – "Би чамайг хүлээх болно", Шилдэг эх хөгжим, Шилдэг хөгжмийн найруулга.
* 1966 оны Алтан бөмбөрцөг шагнал, номинаци: Шилдэг гадаад хэл дээрх кино (Франц).
* Католик Олон Улсын Кино Шагнал (OCIC).
* Луи Деллюкийн шагнал, Францын шүүмжлэгчдийн холбооны шагнал.
Токиогийн метро

**Токиогийн метро** (япон. 東京の地下鉄, *とうきょうのちかてつ, Тоокёо но Чикатэцү; мөн 東京地下鉄*) — Токио хотын гудамжны хурдан бус нийтийн тээврийн сүлжээ. Уг метрог хоёр том оператор эрхэлдэг: Хувийн Tokyo Metro Co., Ltd. (япон. 東京地下鉄株式会社 *Тоокёо Чикатэцү Кабүшики-гайша*)  компани, **Toei Subway (Toei)** Нийслэл Токио хотын тээврийн удирдах газар (япон. 東京都交通局 *Тоокёо-то кооцүүкёкү*). 2018 онд Tokyo Metro — 7,579 тэрбум зорчигч; Toei Subway (Toei) — 3,207 тэрбум зорчигч тээвэрлэсэн бөгөөд нийтдээ жилд тээвэрлэсэн зорчигчийн үзүүлэлтээр дэлхийд 2-рт орсон байна. 

Токиогийн метроны гол зангилаа өртөө нь бусад олон нийтийн тээврийн системтэй холбогддог: галт тэрэг, монорэйл, шинкансэн болон бусад. Хамгийн их ашиглагддаг метроны өртөө болох Шинжүкү нь өдөрт ойролцоогоор 2 сая зорчигч тээвэрлэдэг бөгөөд энэ нь дэлхийн хамгийн ачаалалтай, Нагоя өртөөний дараа орох хоёр дахь том өртөө юм. Токиогийн метроны сүлжээ нь 286 өртөөтэй.

Вагонууд халаалттай суудалтай. Өртөөнүүд дээр япон, англи хэлээр нэрийг зарладаг бол заримдаа хятад хэлээр зарладаг байна. Токиогийн метронд хэт их ачаалалтай үед зорчигчдыг вагон руу шахаж түлхэж оруулдаг ошия (япон. 押し屋) гэх тусгай ажилтнууд байдаг.

## Түүх 
Токио хотод метро барих санааг анх Японы бизнесмэн Хаяакава Норицүгү дэвшүүлсэн байна. 1914 онд тэрээр Европоор аялж явахдаа Лондоны метро буу  газар доорх төмөр зам буюу метрог үзэж маш их сэтгэгдэлтэй үлджээ. Тэрээр дэлхийн хэмжээний хот болохын тулд Токиод өөрийн гэсэн метро хэрэгтэй гэдэгт итгэлтэй болсон. Метро барих ажлыг 1920 оны 8-р сарын 29-нд «Tokyo Underground Railway(R)» буюу Токиогийн газар доорх төмөр зам эхлүүлсэн. 1927 оны 12-р сарын 30-нд Асакүса болон Үэно станцын хооронд анхны шугам нээгдсэн түүхтэй. 2.2 км урт Токиогийн метроны эхний шугам ердөө дөрвөн өртөөнөөс бүрдэж байв.

## Онцлог мэдээлэл 
* Өртөөнүүд ундны усны жижиг оргилуур, олон нийтийн бие засах газартай бөгөөд, архитектурын чамин зүйлгүй орчин үеийн хэв маягаар чимэглэгдсэн байдаг ажээ.
* Метроны тасалбарын үнэ нь зорчигч аль буудал руу очихоос хамаарна. Өнөөдөр бүх буудлууд дугаарлагдсан бөгөөд галт тэрэг хуваарийн дагуу явж байна.
* Хөдлөх бүрэлдэхүүн нь 10 вагоноос бүрддэг. Оргил ачааллын үед хамгийн сүүлчийн вагоныг зөвхөн эмэгтэйчүүдэд зориулж, шахалдах таагүй нөхцөл байдлаас зайлсхийхийн тулд зориулдаг.
* Токиогийн метронд чанга буюу гар утсаар ярихыг ёс суртахуунгүй байдал гэж үздэг.
Триполи

**Триполи** эсвэл **Триполис** (, "гурван хот" гэсэн утгатай) нэршлээр:

## Газар
### Грек
*Триполи, Грек, Пелопоннес мужийн Аркадиа бүс нутгийн орчин үеийн хот

### Ливан
*Триполи, Ливан, Ливаны хоёр дахь том хот
**Триполи дүүрэг, Ливан, Хойд мужийн нэгэн дүүрэг
**Триполис (Финикийн муж), эртний Финикийн тэнгисийн дүүрэг
**Триполийн гүнлиг, Ливаны Триполи хотод төвтэй дундад зууны үеийн загалмайтны улсуудын нэг
**Триполи эялет, Ливаны Триполи хотод төвтэй Османы эзэнт гүрний аймаг
*Триполийн боомт (Ливан)

### Ливи
*Триполи, Ливи, Ливийн нийслэл
**Триполи тойрог, Ливи, Ливийн тойрог
**Триполитани, Ливийн түүхэн бүс нутаг
***Османы Триполитани, ихэвчлэн "Триполийн хаант улс" гэж нэрлэдэг

### Турк
*Триполис (Турк), Бага Ази дахь эртний хот
*Триполис (Понт), Туркийн Понт муж дахь эртний Грекийн хот
**Тиреболу, Турк улсын Гиресун муж дахь орчин үеийн хот

### Америкийн Нэгдсэн Улс
*Триполи, Айова, Америкийн Нэгдсэн Улсын Айова мужийн Бремер тойргийн хот
*Триполи, Висконсин, АНУ-ын Висконсин мужийн бүртгэлгүй нийгэмлэг
*Нью Триполи, Пеннсилвани, АНУ-ын Пеннсилвани дахь тосгон
Шариатын хууль

**Шариат** (араб. شَرِيعَة‎ — шууд утгаар. "зөв зам, үйл ажиллагааны хэлбэр"‎) —Исламын шашинтнуудын шашны ухамсар, ёс суртахууны үнэлэмжийг бүрдүүлэхийн зэрэгцээ итгэл үнэмшлийг тодорхойлсон дүрэм журмын багц юм. 

Шариатын хууль буюу дүрэм журам нь юуны түрүүнд Коран судар, Мухаммедын Сүнна зэрэгт тусгагдсан бөгөөд мусульманчуудын өдөр тутмын амьдралын бараг бүх салбарыг зохицуулдаг тодорхой хэм хэмжээний эх сурвалж болдог байна.

Орчин үед шариатын хууль нь дэлхий даяар маргаантай асуудал болоод байгаа юм. Шариатад суурилсан хуулиудыг нэвтрүүлсэн нь Нигерт нийгэм хоорондын хүчирхийллийг өдөөж, Суданы сүйрэлд нөлөөлсөн гэдэг юм. Шариат нь ардчилал, хүний ​​эрх, сэтгэлгээний эрх чөлөө, банк санхүүтэй нийцэж байгаа эсэх талаар ширүүн маргаан өнөө хүртэл үргэлжилсээр байна.

Исламын шашинтнууд шариатын тухай ойлголтыг голчлон Коран судрын шүлгүүдэд ашигласантай холбодог бөгөөд энэ нь Аллахын тодорхойлсон шулуун шударга замыг илэрхийлдэг бөгөөд үүний дагуу сүсэг бишрэлтэй мусульман хүн ёс суртахууны төгс байдал, дэлхийн сайн сайхан байдалд хүрч, хойд насандаа диваажинд очих боломжтой гэж үздэг юм. 

Исламын үзэл суртлын хувьд "шариат" гэдэг нэр томьёо нь *Ислами, Исламия* (Лалын, Исламын) гэсэн тодорхойлолттой хослуулан, шашинд итгэгч хүний ​​дагаж мөрдөх дүрэм журам, түүнчлэн Аллахын тогтоосон шалгуурыг үнэлэхдээ зан байдал, сэтгэлгээ гэсэн ерөнхий хэл шинжлэлийн утгаар хэрэглэгддэг. Ийм учраас олон нийтийн ухамсарт шариатыг ерөнхийдөө исламын амьдралын хэв маяг, шашны, өдөр тутмын амьдралд, ёс суртахууны, хууль эрх зүйн гэх мэт олон төрлийн хэм хэмжээг багтаасан Исламын шашны зан үйлийн цогц дүрэм гэж хүлээн үздэг байна. Өргөн утгаараа шариатыг ихэвчлэн "шашны хууль" гэж нэрлэдэг бөгөөд "хууль" гэсэн нэр томъёог шууд хууль эрх зүйн утгаар биш харин нийгмийн ерөнхийд "бичигдээгүй хууль" гэсэн утгаар ашигладаг байна.

## Шариатын нөлөөл ба хүрээ нь 
Исламын ертөнц дэх мусульманчуудын амьдралыг үндсэндээ шариат тодорхойлж, зохицуулдаг байна. Гэсэн хэдий ч түүний нөлөө хаа сайгүй байдаггүй. Саудын Араб-д шариат хууль эрх зүйн цорын ганц тогтолцоо хэвээр байна. Сири, Ливан болон Африк тивийн Исламын орнуудад төрийн гэмт хэрэг, иргэд хоорондын хэлцлийг иргэний хууль тогтоомжийн хэм хэмжээгээр зохицуулдаг, харин өв залгамжлал, ёс уламжлал, гэрлэлт, гэр бүл салалт, буяны байгууллагын асуудлыг шариатын хуулийн үүднээс авч үздэг. Турк болон Төв Азийн орнуудад шүүх нь иргэний эрх зүйг баримталдаг байна.


Ангилал:Хуулийн эмхэтгэл
Брайл

**Брайл** бол харааны бэрхшээлтэй хүмүүсийн хэрэглэдэг мэдрэгчтэй бичгийн систем юм. Үүнийг товойлгон цаасан дээр эсвэл компьютер болон ухаалаг гар утасны төхөөрөмжтэй холбодог шинэчлэгдэх боломжтой брайл дэлгэц ашиглан унших боломжтой. Брайл үсгийг шифер болон зүүг, брайл бичигч, цахим брайл тэмдэглэл хөтлөгч эсвэл брайл товойлгогчтой холбогдсон компьютер ашиглан бичиж болно.

Брайль үсгийг  багдаа ослоор хараагүй болсон Франц хүн Луи Брайлийн нэрээр нэрлэсэн байна. Тэрээр 1824 онд арван таван настайдаа шөнийн бичгийг сайжруулах үүднээс франц цагаан толгойн үсгээр брайл кодыг боловсруулсан. Тэрээр 1829 онд хөгжмийн тэмдэглэгээг багтаасан системээ хэвлүүлсэн. 1837 онд хэвлэгдсэн хоёр дахь хувилбар нь орчин үеийн эрин үед хөгжсөн бичгийн анхны хоёртын хэлбэр байв.

Брайл үсгийг брайл нүд гэж нэрлэдэг 3 × 2 матрицад байрлуулсан зургаан дээш өргөгдсөн цэгүүдийн хослолыг ашиглан бүтээдэг. Эдгээр цэгүүдийн тоо, зохион байгуулалт нь нэг тэмдэгтийг нөгөө тэмдэгтээс ялгадаг. Төрөл бүрийн брайль цагаан толгойн үсгүүд нь хэвлэмэл бичгийн транскрипцийн код болж үүссэн тул зураглал (тэмдэгтийн тэмдэглэгээний багц) нь хэл бүрт, тэр ч байтугай нэг хэл дотор өөр өөр байдаг; англи брайл үсгээр гурван түвшин байдаг: uncontracted – үндсэн бичиг үсгийн мэдлэгт ашигладаг үсэг тус бүрээр хуулбарлах; гэрээт - орон зай хэмнэх механизм болгон ашигласан товчлол, товчлолын нэмэлт; ба 3-р зэрэг - бага ашиглагддаг төрөл бүрийн стандартын бус хувийн стенографи.

Брайл текстээс (үсэг, цэг таслал, агшилт) гадна зураас нь хатуу эсвэл брайл цэгээс том хэмжээтэй цэг, сум, сумаас бүтсэн товойлгон дүрслэл, график үүсгэх боломжтой. Брайл үсгийн бүтэн нүд нь багана бүр гурван цэгтэй, хоёр баганад байрлуулсан зургаан дээш өргөгдсөн цэгээс бүрдэнэ. Цэгийн байрлалыг нэгээс зургаа хүртэлх тоогоор тодорхойлно. Үгийн зайд ямар ч цэг байхгүй зэрэг 64 боломжит хослол байдаг. Цэгийн тохиргоог үсэг, цифр, цэг таслал, тэр ч байтугай үгийг илэрхийлэхэд ашиглаж болно.
 
Брайл үсгийн эрт үеийн боловсрол нь хараагүй хүмүүсийн дунд бичиг үсэг, боловсрол, хөдөлмөр эрхлэхэд маш чухал юм. Мэдээллийг чангаар унших дэлгэц уншигч программ хангамж зэрэг шинэ технологиуд хувьсан өөрчлөгдөж байгаа хэдий ч брайль нь хараагүй хүмүүст зөв бичгийн дүрэм, цэг таслал болон бичгийн хэлний бусад зүйлийг зөвхөн аудиогоор дамжуулан ашиглах боломжгүй болгодог.
 
Зарим хүмүүс аудио дээр суурилсан технологи нь брайл үсгийн хэрэгцээг бууруулна гэж үзэж байгаа ч брайл дэлгэц зэрэг технологийн дэвшил нь брайл үсгийг илүү хүртээмжтэй, хүртээмжтэй болгосоор байна. Брайл үсэг нь хараатай хүмүүст хэвлэмэл бичигтэй адил чухал хэвээр байдгийг Брайл хэрэглэгчид онцолж байна.

## Монгол хэлний брайль үсэг
Дохионы хэл

Дохионы хэл  нь ярианы үгийн оронд утгыг илэрхийлэхийн тулд харааны-гарын авлагын аргыг ашигладаг хэл юм. Дохионы хэлийг гарын авлагын бус тэмдэглэгээтэй хослуулан гар аргаар илэрхийлдэг. Дохионы хэл нь өөрийн дүрэм, үгийн сантай байгалийн бүрэн хэл юм. Дохионы хэл нь бүх нийтийнх биш бөгөөд ихэвчлэн харилцан ойлгомжгүй байдаг ч өөр өөр дохионы хэлнүүдийн хооронд ижил төстэй зүйл байдаг.

Хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүд ярианы болон гарын үсэгтэй харилцаа холбоог байгалийн хэлний төрөл гэж үздэг бөгөөд энэ нь хоёулаа хийсвэр, удаан үргэлжилсэн хөгшрөлтийн явцад үүссэн бөгөөд нарийн төлөвлөлтгүйгээр цаг хугацааны явцад хувьсан өөрчлөгдсөн гэсэн үг юм. Модал хэлбэрийн илэрхий ялгааг үл харгалзан дохионы болон ярианы хэлний боловсруулалтын мэдрэлийн субстратуудын хооронд ихээхэн давхцаж байгаа нь үүнийг баталж байна.

Дохионы хэлийг амаар бус харилцааны нэг төрөл болох биеийн хэлэмжтэй андуурч болохгүй. Хэл судлаачид мөн байгалийн дохионы хэлийг ярианы хэлэнд зориулсан гарын авлагын код, гэрийн тэмдэг, "хүүхдийн тэмдэг", хүн бус приматуудын сурсан шинж тэмдгүүд гэх мэт тэдгээрийн урьдал буюу тэдгээрээс олж авсан бусад системүүдээс ялгадаг.

Сонсголгүй хүмүүсийн нийгэмлэг хаана ч байсан дохионы хэл нь харилцааны ашигтай хэрэгсэл болж хөгжиж, орон нутгийн дүлий хүмүүсийн соёлын гол цөмийг бүрдүүлдэг. Гарын үсэг зурахыг голчлон дүлий, сонсголын бэрхшээлтэй хүмүүс ашигладаг ч биеэр ярих чадваргүй, хөгжлийн бэрхшээл, эмгэгийн улмаас аман хэл ярианы бэрхшээлтэй (өсгөх болон өөр харилцаа холбоо) зэрэг сонсголын бэрхшээлтэй хүмүүс мөн ашигладаг. дүлий гэр бүлийн гишүүд, түүний дотор дүлий насанд хүрэгчдийн хүүхдүүд.

Дэлхий даяар дохионы хэлний тоо яг тодорхойгүй байна. Улс орон бүр өөрийн гэсэн төрөлх дохионы хэлтэй байдаг; зарим нь нэгээс олон байдаг. Ethnologue сэтгүүлийн 2021 оны хэвлэлд 150 дохионы хэлийг жагсаасан байна бол SIGN-HUB дохионы хэлний бүтцийн атласт 200 гаруй хэлийг жагсаасан бөгөөд хараахан баримтжуулж, илрүүлээгүй байна гэж тэмдэглэжээ. 2021 оны байдлаар Энэтхэг-Пакистан дохионы хэл нь дэлхийн хамгийн их хэрэглэгддэг дохионы хэл бөгөөд Ethnologue нь үүнийг дэлхийн хамгийн "яригдсан" 151-р хэлээр жагсаажээ.
 
 Зарим дохионы хэл нь ямар нэг хэлбэрээр хууль ёсны хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг.
Яриа

Яриа гэдэг нь хүний ​​дуу хоолойг хэл ярианы хэрэгсэл болгон ашиглах явдал юм. Ярианы хэл нь эгшиг болон гийгүүлэгч авиаг нэгтгэн тухайн хэлний толь бичигт хамаарах үг мэт утгын нэгжийг бүрдүүлдэг. Мэдээлэх, тунхаглах, асуух, ятгах, чиглүүлэх гэх мэт олон янзын санаатай ярианы үйлдлүүд байдаг; Үйлдлүүд нь утгыг илэрхийлэхийн тулд дуудах, аялгуу, чанга, хэмнэл зэрэг янз бүр байж болно. Түүнчлэн хүмүүс хүйс, нас, гарал үүслийн газар, физиологийн болон сэтгэцийн байдал, боловсрол, туршлага гэх мэт нийгмийн байр сууриа хэлээр дамжуулан санамсаргүй байдлаар илэрхийлж болно.

Бусадтай харилцахад хялбар болгоход ихэвчлэн ашигладаг ч хүмүүс харилцах зорилгогүйгээр яриаг ашиглаж болно. Хэл яриа нь сэтгэл хөдлөл, хүслийг илэрхийлж болно; Зарим сэтгэл судлаачид (жишээ нь, Лев Выготский) танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх, зохион байгуулахын тулд дотоод монологт чимээгүй яриаг ашиглах, заримдаа давхар бие даасан дүр төрхийг хэсэг хугацаанд өөртөө шингээх явдал гэж хүмүүс заримдаа өөртэйгөө ярьдаг үйлдэл юм. өөр хүнд хандаж байгаа мэт өөртөө хандах. Ганцаарчилсан яриа нь аливаа зүйлийг цээжлэх эсвэл цээжлэх чадвараа шалгах, залбирах, бясалгахад ашиглаж болно.

Судлаачид хэл ярианы олон янзын талыг судалдаг: хэл ярианы бүтээмж, хэлэнд хэрэглэгддэг дуу авианы ярианы ойлголт, ярианы давталт, ярианы алдаа, сонссон хэлсэн үгийг дахин бүтээхэд шаардлагатай дуу авианы зураглал дээр буулгах чадвар нь хүүхдийн томроход гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Тэдний үгсийн сан, хүний ​​​​тархины өөр өөр хэсгүүд, тухайлбал Брока, Верникийн бүсүүд ярианы үндэс суурь болдог. Яриа нь хэл шинжлэл, танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан, харилцаа холбоо, сэтгэл судлал, компьютерийн шинжлэх ухаан, хэл ярианы эмгэг судлал, чих хамар хоолойн судлал, акустикийн судалгааны сэдэв юм. Яриа нь ярианы хэлнээс үгийн сан, найруулга зүй, авиа зүйн хувьд ялгаатай байж болох бичгийн хэлтэй харьцуулагддаг бөгөөд үүнийг диглоссиа гэж нэрлэдэг.
 
 Ярианы хувьслын гарал үүсэл нь маргаан, таамаглалд өртдөг. Амьтад дуу хоолойгоор харилцаж, Washoe, Kanzi зэрэг сургагдсан сармагчингууд энгийн дохионы хэл ашиглаж чаддаг бол ямар ч амьтдын дуу хоолой авиа, синтаксийн хувьд тодорхойлогддоггүй бөгөөд яриаг бүрдүүлдэггүй.
Аж үйлдвэржилт

Yйлдвэржилт

Аж үйлдвэржилт гэдэг нь хүн төрлөхтнийг хөдөө аж ахуйн нийгмээс аж үйлдвэрийн нийгэм болгон хувиргах нийгэм, эдийн засгийн өөрчлөлтийн үе юм. Энэ нь эдийн засгийг үйлдвэрлэлийн зориулалтаар өргөн хүрээнд өөрчлөн зохион байгуулах явдал юм. Аж үйлдвэржилт нь чулуужсан түлшнээс ихээхэн хамааралтай, бохирдуулагч үйлдвэрүүдийн өсөлттэй холбоотой юм. Тогтвортой хөгжил, ногоон аж үйлдвэрийн бодлогын практикт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн хэрээр үйлдвэржилт нь илүү дэвшилтэт, цэвэр технологид шууд хөрөнгө оруулалт хийх технологийн үсрэлтийг улам бүр багтаадаг.

Эдийн засгийг өөрчлөн зохион байгуулах нь эдийн засаг, нийгмийн хувьд хүсээгүй олон үр дагавартай. Аж үйлдвэрийн ажилчдын орлого нэмэгдэхийн хэрээр бүх төрлийн өргөн хэрэглээний бараа, үйлчилгээний зах зээл өргөжин тэлж, аж үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалт, эдийн засгийн өсөлтөд нэмэлт түлхэц болж байна. Түүнчлэн, том гэр бүл нэг өрх, байршил, газар хамт амьдрахаа больсон тул гэр бүлийн бүтэц өөрчлөгдөх хандлагатай байдаг.
Зохицуулалт

Зохицуулалт

Зохицуулалт гэдэг нь цогц дүрэм, чиг хандлагын дагуу цогц системийг удирдах явдал юм. Системийн онолын хувьд эдгээр төрлийн дүрмүүд нь биологи, нийгмийн янз бүрийн салбарт байдаг боловч энэ нэр томъёо нь контекстээс хамааран арай өөр утгатай байдаг. Жишээ нь:

Засгийн газарт ихэвчлэн зохицуулалт (эсвэл түүний олон тоо) нь газар ашиглалтын зохицуулалт зэрэг анхан шатны хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх зорилгоор баталсан хууль тогтоомжийг хэлнэ.

Эдийн засагт: Санхүү эдийн засагаа зохицуулах

Санхүүгийн чиглэлээр: Санхүүгийн зохицуулалт менежмент

Бизнесийн хувьд салбарын өөрийн зохицуулалт нь өөрийгөө зохицуулах байгууллага, худалдааны холбоодоор дамждаг бөгөөд энэ нь аж үйлдвэрүүдэд засгийн газрын оролцоо багатай дүрэм журам тогтоож, хэрэгжүүлэх боломжийг олгодог.

Бас биологийн хувьд генийн зохицуулалт, бодисын солилцооны зохицуулалт нь амьд организмыг хүрээлэн буй орчинд дасан зохицож, гомеостазыг хадгалах боломжийг олгодог.

Сэтгэл судлалын хувьд өөрийгөө зохицуулах онол нь зорилгодоо хүрэхийн тулд хувь хүмүүс өөрсдийн бодол санаа, зан үйлийг хэрхэн зохицуулдагийг судалдаг.
Хайнань арал

**Хайнань арал** (хятад. 海南岛, пиньинь Hǎinán Dǎo - Хайнан дао) - Хятадын зүүн өмнөд хэсэгт орших арал юм. Өмнөд Хятадын тэнгисээр хүрээлүүлдэг. Хэд хэдэн жижиг арлуудаас бүрдсэн ижил нэртэй Хайнань мужийн нэг хэсэг юм. Эзлэх талбай нь 33.920 хавтгай дөрвөлжин км бөгөөд хүн ам нь 9 сая 200 мянга ажээ. Хайнань мужийн захиргааны төв нь -Хайкоу хот. 

## Газар зүйн байрлал 
Хайнань арал Хятадын зүүн өмнөд эрэгт оршдог бөгөөд Өмнөд Хятадын тэнгисээр хүрээлүүлдэг юм. Энэ арал нь эх газраас 15-30 км өргөн, 44 м хүртэл гүнтэй хоолойгоор тусгаарлагддаг байна. Тус арал хэмжээгээрээ дэлхийд 42-т, Хятадад нэгдүгээрт ордог.

Хайнань арлын хойд хэсэг нь тэгш тал, төв болон өмнөд хэсэгт уулс (1840 м өндөр оргилтой уултай) зонхилдог.

Субэкваторын уур амьсгалтай. Арлын жилийн дундаж агаарын температур + 24 ° C, усны температур + 26 ° C байдаг байна. Жилийн 300 гаруй өдөр нартай цэлмэг байдаг ажээ.

## Аялал жуулчлал 
Арлын хамгийн алдартай үзмэр бол Хайкоу хотоос 15 км зайд орших *Ма Ань* галт уул юм. Галт уулын тогооны голчийн тойргийн дагуу үзмэрийн тавцан байдаг. Тогоо нь өтгөн бут, ховор халуун орны модоор бүрхэгдсэн байдаг юм.

Өмнөд хэсэгт жилийн турш үйлчилдэг Санья амралтын газар байдаг. Саньяа амралтын газрын эргэн тойронд гурван булан (Саня булан; Луугийн булан, Ялонг булан; Зүүн тэнгисийн Их булан, Дадонхай) нь арлын ихэнх зочид буудал, амралтын гол газрууд байралдаг юм.
Хайкоу

**Хайкоу** (хятад. 海口, пиньинь Hǎikǒu, шууд утгаараа: "далайн орох хаалга") нь Хятадын ижил нэртэй мужийн засаг захиргааны төвлөрсөн Хайнань арлын хот юм. Хайнань арлын хойд хэсэгт их газрын Лейжоу хойгийн харалдаа байрладаг бөгөөд 15 километрийн зайтай Хайнанийн хоолойгоор тусгаарлагддаг байна. Энэ хот "Хайкоу Мейлан" олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. 

## Түүх 
13-р зууны монголчуудын Юань гүрний үеэс хойш эдгээр газруудад цэргийн гарнизон байрладаг байв. Монголын ноёрхол үгүй болсоноос хойш Мин гүрэн байгуулагдсаны дараа 1368 онд Чионжоу муж улсын статусыг дээшлүүлж, Чионжоугийн засгийн газар (琼州府) болж, Хайкоу боомтод бэхлэлт нэмж босгосон байна.

Чин улсын үед хар тамхины нэгдүгээр дайнд ялагдсаны дараа 1858 оны европын орнуудтай хийсэн Тяньжины гэрээний дагуу Хайнань арал дээр гадаадынхантай худалдаа хийх боомт нээжээ. 1875 онд энд далайн боомтын гаалийн газар байгуулагдсан байна. Шиньхайн хувьсгалын дараа Хятадад засаг захиргааны хуваагдлын бүтцийн шинэчлэл хийгдсэн бөгөөд үүний үр дүнд захиргаанууд 1912 онд татан буугджээ.

1949 оны 10-р сарын 1-нд Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсыг тунхаглахад Хайнань арал Гоминданы мэдэлд хэвээр үлдсэн байв. БНХАУ-ын цэргүүд Хайнань дахь кампанит ажлыг дөнгөж 1950 оны хавар явуулсан байна. Хайкоу хот 1950 оны 4-р сарын 23-нд Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн цэргүүдэд эзлэгдсэн бөгөөд 6-р сард дахин Гуандун мужийн эрх баригчдад шууд харьяалагдах хот болж, Чионшань муж нь Гуандун мужийн Хайнань засаг захиргааны бүс (海南行政区)-ийн нэг хэсэг болжээ. 1958 онд Хайкоугийн статус буурч, Хайнан мужийн засаг захиргааны нэг хэсэг болсон байна. 

БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн 1994 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн тогтоолоор Чионшань хошууг хотын хошуу болгон өөрчилсөн.

БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн 2002 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн тогтоолоор Чионшань хотын дүүргийг татан буулгаж, нутаг дэвсгэрийг нь Хайкоуд нэгтгэв.
Бразилын Үндэсний Конгресс

**Бразилын Үндэсний Конгресс** (порт. *Congresso Nacional do Brasil*) нь Бразилын хууль тогтоох байгууллага (парламент) юм. Үндэсний Конгресс нь  дээд - Холбооны Сенат (81 суудал), доод танхим - Төлөөлөгчдийн танхим (513 суудал) гэх хоёр танихмаас бүрддэг байна. Танхимуудын эрх мэдлийг тэдний чадамжийн дагуу хуваарилдаг.

Бразилын нийслэлд Оскар Нимейерийн зохион бүтээсэн Үндэсний Конгрессын ордонд чуулдаг. 

**Холбооны Сенат** нь мажоритар тогтолцоогоор ард түмнээс сонгогдсон мужууд болон холбооны дүүргийн төлөөлөгчдөөс бүрддэг. 4 жил тутамд тухайн төлөөлөл гуравны нэг болон хоёроор ээлжлэн шинэчлэгддэг. Холбооны субъект бүрийг 8 жилээр сонгогдсон 3 сенатор төлөөлдөг бөгөөд сенаторууд нь хоёр орлогчтой нэгэн зэрэг сонгогддог байна.

Бразилын **Төлөөлөгчдийн танхим** нь бүх нийтийн энгийн олонхын саналаар 4 жилийн хугацаатай сонгогддог. Танхим дахь суудлыг субъектүүдийн хүн амын тоонд пропорциональ хуваарилж, 8 (хамгийн бага хүн амтай муж) -аас 70 (хамгийн олон хүн амтай) депутат хүртэл хуваарилдаг.

Сенаторууд дор хаяж 35 настай, депутатууд 21-ээс доошгүй настай байх ёстой ажээ.

## Үндэсний конгрессын эрх мэдэл 
Бразилын одоогийн Үндсэн хуульд зааснаар Үндэсний Конгресс нь дараах эрх мэдэлтэй байдаг ажээ.

* татварын тогтолцоо, орлого хүлээн авах, хуваарилах;
* олон жилийн төлөвлөгөө, төсвийн удирдамж, жилийн төсөв, зээлийн үйл ажиллагаа, улсын өр, албадан хүүгийн ялгарал;
* Зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүний тоог тогтоох, өөрчлөх;
* үндэсний, бүс нутаг, салбарын хөгжлийн төлөвлөгөө, хөтөлбөр;
* улсын нутаг дэвсгэр, агаар, далайн орон зай, төрийн өмчийн эд хөрөнгийн хил хязгаар;
* холбогдох хууль тогтоох чуулгантай зөвлөлдсөний дараа холбооны субъектүүдийг нэгтгэх, задлах;
* тухайн улсын засгийн газрын суудлыг түр шилжүүлэх;
* өршөөл үзүүлэх;
* Бразил, холбооны субъектүүдийн захиргааны, шүүхийн байгууллага, прокурорын байгууллагын зохион байгуулалт, олон нийтийн хамгаалалтын зохион байгуулалт;
* төрийн байгууллагад орон тоо, албан тушаал, чиг үүргийг нэвтрүүлэх, өөрчлөх, татан буулгах;
* яам, төрийн захиргааны байгууллагын бүрдэл, бүтэц, бүрэн эрх;
* харилцаа холбоо, радио нэвтрүүлэг;
* санхүү, төлбөрийн болон мөнгөний асуудал, санхүүгийн байгууллага, тэдгээрийн үйл ажиллагаа;
* мөнгөний эргэлт, мөнгө хэвлэх хязгаарлалт, холбооны өрийн үүргийн хэмжээ тогтоох.
Сошиал сүлжээ үйлчилгээ

Сошиол сүлжээ үйлчилгээ эсвэл СҮҮ(заримдаа сошиол сүлжээний хуудас) хүмүүс цахимаар үүсгэдэг нэг төрлийн сошиол медиа платпорм бас сошиолаар хувийн карьер эсвэл контент сонирхол үйл ажилгаа онлайнаар эсвэл жинхэнэ амьдрал дээр адилхан зүйлсээрээ ижил.

Сошиол сүлжээ үйлчилгээ нь өөр өөр бичих хэлбэртэй ба онцлог төрлийн тоонуудтай.Тэдгээр нь шинэ шинэ мэдээлэл ба харилцаа холбооны хэрэгслэл нийлүүлж суурын болон зөөврийн компютер мөн таблет ухаалаг утас гэх мэт зөөврийн хэрэгсэллээс ажилуулж болно. Энэ нь дижитал зураг бичлэг хуваалцах өдрийн тэмдэглэл влог зэрэгтэй хамтарч магадгүй.Цахим бүлэг нь заримдаа сошиол сүлжээ гэж хөгжүүлэгчид бас хэрэглэгчид авч үздэ,өргөн цар хүрээгээрч,сошиол сүлжээ үйлчилгээ нь ихэвчлэн хувь хүн төв үйлчилгээ мөн цахим холбоо төв грүпийг хангадаг. Ерөнхий тодорхойлохдоо  сошиол сүлжээний сайтууд нь биечлэн уулзах харилцааг үргэлжлүүлэх орон зайг олгодог.Эдгээр компютерээр зуучлагдсан харилцаанууд нь янз бүрийн мэрэгжлийн харилцааг бий болгох хөгжүүлэхэд тусалж болно.
Цаг хуваах

Тооцооллын хувьд цаг хуваах гэдэг нь даалгавар эсвэл хэрэглэгч бүрт багахан хэмжээний боловсруулалтын хугацаа өгөх замаар олон даалгавар эсвэл хэрэглэгчдийн дунд тооцоолох нөөцийг нэгэн зэрэг хуваалцах явдал юм. Даалгавар эсвэл хэрэглэгчдийн хооронд энэхүү хурдан шилжих нь нэгэн зэрэг гүйцэтгэх хуурмаг байдлыг бий болгодог. Энэ нь нэг хэрэглэгчид олон ажлыг хамтад нь гүйцэтгэх боломжийг олгодог буюу олон хэрэглэгчийн сессүүдийг идэвхжүүлдэг.

1960 онд хөгжиж дэвшсэн, 1970-аад онд тооцооллын томоохон загвар болон гарч ирсэн нь тооцооллын түүхэн дэх томоохон технологийн өөрчлөлтийг илэрхийлэв. Олон хэрэглэгчдэд нэг компьютертэй зэрэгцэн харьцах боломжийг олгосноор цаг хуваах нь тооцоолох чадвар олгох зардлыг эрс бууруулж, хувь хүмүүс болон албан байгууллагууд компьютер эзэмшихгүйгээр компьютер ашиглах боломжийг олгож, компьютерийн интерактив хэрэглээг дэмжсэн. шинэ интерактив програмуудыг хөгжүүлэх.
Майкл Смит

**Майкл Смит** (англи. *Michael Smith*; 1932 оны 4-р сарын 26-нд Их Британийн Блэкпул хотод төрсөн— 2000 оны 10-р сарын 4-нд Канадын Ванкуверт нас барсан) — англи гаралтай канадын биохимич, 1993 онд Нобелийн шагнал /хими/ Кэри Муллисын хамт хүртсэн.

Лондонгийн Хатан хааны нийгэмлэгийн гишүүн (1986), АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гадаад гишүүн (1996).

Майкл Смит 1932 оны 4-р сарын 26-нд Английн Блэкпул хотод төржээ. 1950 онд тэрээр Манчестерийн их сургуульд элсэн орж, 1956 онд диссертацийг хамгаалжээ. Смит диссертацаа хамгаалсны дараа Ванкувер дахь Бритиш Колумбын их сургуульд элсэн орж, 2000 онд нас барах хүртлээ тэндээ ажилласан. 

Тэрээр молекул биологийн чиглэлээр ажиллаж, орчин үеийн биологид маш өргөн хэрэглэгдэж буй сайт руу чиглэсэн мутагенезийг зохион бүтээжээ. 1993 онд тэрээр химийн чиглэлээр Нобелийн шагнал хүртсэн байна.
Осорын Бүрэнжаргал

**Зэлмэ** овогтой **Осорын Бүрэнжаргал** (1940 оны 2-р сарын 25– нд төрсөн)- Монголын инженер, орчуулагч.

## Намтар 
1951 –1961 онуудад бага, дунд сургуульд суралцаж төгссөн. 

1961 – 1966 онуудад Зөвлөлт Украины Киев хотын Иргэний агаарын тээврийн инженерийн дээд сургуульд сурч төгсөөд Радиоэлектроник, радиолокаторын мэргэжилтэй инженер болсон.

1967-1981 онд Ус цаг уурын узел- холбооны инженер, дарга, Цаг уурын холбооны үндэсний төвийн дарга. 

1981-1992 онд “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Технологийн болон Үйлдвэрийн удирдлагын иж бүрэн автоматжуулсан цогцолбор байгуулахаар очсон.

1992 оноос хувийн хэвшлийн “ИВЭН” компани байгуулан 2005 он хүртэл ажилласан. 1992 онд Монгол улс бензин шатахууны хэт хомсдолд орсон, төлбөрийн чадваргүй болсон үед Францын “Интэрагро” компаниас 20000 тонн бензин, 20000 тонн дизель түлш зээлээр авч улсдаа оруулж ирж тус дэм болж байжээ.

## Бүтээл 
1971 онд ”Харилцаа холбооны нэр, томъёо” – г Англи-Орос- Монгол хэлээр Чой. Лувсанжав багшийн удирдлага дор хийсэн бөгөөд энэхүү бүтээлд орсон “ELECTRON” гэдэг нэрийг “ЦАХИМ” гэж монголоор нэрлэсэн байна. 

2002 онд Академич Далантайн Цэрэнсодномтой хамтран “АХИН СЭРГЭСЭН АМАРБАЯСГАЛАНТ ОРОН ХИЙД” эмхэтгэл-ном, 

2005 онд “МИНИЙ ЗУУН (дурсамж, бодрол, эргэцүүлэл)” ном., 2011 онд “МАНАЙ ОВОГ, УДАМ УГСААНЫ ТОВЧ ТҮҮХ” лавлах-ном, 

2016 онд “ТЭМҮЖИН – АНИР ТАСАРСАН АРВАН ЖИЛ (түүхэн баримт ба таамаг) ном.,

### Орчуулга 
2012 онд Роналд Лейтхэмийн “МАРКО ПОЛО, АЯЛАЛ” номыг англи хэлнээс орчуулсан (434 хуудас)., 

2014 онд Лев Гумилёвийн “УХААНД УРГАСАН ЭЗЭНТ ГҮРНИЙ ЭРЭЛ буюу Гэгээн Иоанны улсын тухай домог” номыг орос хэлнээс орчуулсан (541 хуудас)., 

2015 онд Китти Фергюсоны “СТИВЕН ХОКИН – СЭТГЭЛГЭЭ НЬ ХҮЛЭЭСГҮЙ УХААНТАН” номыг англи хэлнээс орчуулсан(608 хуудас)., 

2018 онд Жошуа Фоэр, Дилан Чюрас, Элла Мортон нарын “НУУЦЫГ АГУУЛСАН ДЭЛХИЙН ГАЗРЫН ЗУРАГ” номыг англи хэлнээс орчуулсан.
Монсеррат Кабалье

**Монсеррат Кабалье** (бүтэн нэр нь **Мария де Монсеррат Бибиана Консепсьо́ Кабалье́-и-Фолк**, катал. *Maria de Montserrat Bibiana Concepción Caballé i Folch*; 1933 оны 4-р сарын 12-нд Барселонд төрсөн —2018 оны 10-р сарын 6-нд нас барсан) — испаны алдартай дуурийн сопрано хоолоотой дуучин.

Тэрээр юуны түрүүнд "бельканто" арга барилаар, Пуччини, Беллини, Доницетти нарын сонгодог Италийн дуурьт тоглосноороо алдартай болсон. Тэрээр 88 дүр, 800 орчим танхимын бүтээл дуулсан байна. 

Рок хөгжмийн шүтэн бишрэгчид нь Хатан хааны гоцлол дуучин Фредди Меркури - "Барселона" (1988)-тай хамтарсан цомгоороо алдартай. Кабальегийн төрөлх хот Барселонад зориулсан гарчиг дуу нь 1992 онд Каталони улсын нийслэлд болсон зуны Олимпийн албан ёсны хоёр дууны нэг болжээ. 1997 онд Швейцарийн Gotthard рок хамтлагтай хамтран "One Life One Soul" рок балладыг бичүүлсэн юм.

## Намтар 
Монсеррат Кабалле 1933 оны 4-р сарын 12-нд Барселона хотод ядуу айлд төржээ. Тэрээр Барселонагийн Лисеу театрын консерваторид суралцаж, 1954 онд төгссөн. 1956 онд тэрээр Базель хотын Дуурийн театрт орсон бөгөөд түүний урын сан Тоска, Аида, Арабелла, Саломе нарын дүрүүдээр эхэлжээ.

1956-1965 оны хооронд Монсеррат Кабалье Европын Бремен, Милан, Вена, Барселона, Лиссабон зэрэг хотуудын Дуурийн театруудад дуулсан байна.

1970 оны 1-р сарын 24-нд тэрээр "Ла Скала" театрт Лукресиа Боргиагийн дүрээр эхэлсэн. Дараагийн жилүүдэд тэрээр Ла Скала театрт Мэри Стюарт, Норма, Луиза Миллер, Энн Болейн нарын дүрийг бүтээсэн.

2002 оны 1-р сард М.Кабалле 1992 онд Ковент Гарден дахь дуурийн тайзнаа сүүлчийн тоглолтоо хийх үед нь эмч нар түүнийг хорт хавдраар эдгэшгүй өвчтэй, нэг юмуу хоёр жил амьдрах хугацаа үлдсэн гэж хэлсэн гэж сэтгүүлчдэд ярьжээ. Кабальег яаралтай хагалгаанд орохыг санал болгосон ч тэр татгалзсан юм. Тусгай эмчилгээ хийлгэсний дараа дуучин илүү сайжирч, дахин "амьдрах, дуулахыг хүсчээ". Гэсэн хэдий ч эмч нар М.Кабальег стресст орохгүй байхыг зөвлөсөн гэнэ. Тийм ч учраас дуучин бие даасан тоглолтоор хязгаарлагдахаар шийджээ.

Монсеррат Кабалье 2018 оны 10-р сарын 6-нд 86 насандаа Барселоны Сант Пау эмнэлэгт таалал төгссөн ажээ.

### Кабальегийн дууны гайхалтай амжилтууд: 
* Винченцо Беллинигийн ижил нэртэй дуурь дахь Нормагийн дүр - 1974 оны 7-р сарын 20-нд хийсэн Оранж хотын эртний Ромын театрын видео бичлэг; мөн Ла Скала театрын аялан тоглолтын хүрээнд "Норм"-ын 3 тоглолт;
* Винчензо Беллинигийн "Дээрэмчин" дуурь дахь Имогенегийн дүр - бел кантогийн эрин үеийн урын санд багтсан дүр бөгөөд Кабаллегийн өөрийнх нь хэлснээр түүний бүх карьер дахь репертуар дахь хамгийн хэцүү дүр; Флоренцын 5-р сарын Флоренцын хөгжмийн наадам (1967 оны 6-р сар) -аас Флоренцээс нэвтрүүлгийн бичлэг;
* Гаэтано Доницеттигийн Роберто Девереу дуурийн хатан хаан Елизаветагийн дүр - Кабалле түүнийг карьерынхаа янз бүрийн хугацаанд хэд хэдэн удаа тоглож байсан; тухайлбал, 1965 оны 12-р сарын 16-нд Нью-Йоркоос хийсэн нэвтрүүлгээс бичлэг хийсэн (Карнеги Холл дахь концерт);
* Жузеппе Вердигийн Ил Trovatore дахь Леонорагийн дүр - Томас Шипперсийн удирдсан 1968 оны 12-р сард Флоренцаас цацагдсан бичлэг;
Зүүн Европ

**Зүүн Европ** (англи. *Eastern Europe,* орос*. Восточная Европа*)  Европ тивийн зүүн хэсгийг тодорхойлдог нэр томьёлол юм. Явцуу утгаар газарзүйн хувьд төв ба зүүн хойд Европын слав ард түмэн аж төрж ирсэн газар нутгийг хэлдэг. Энэ нь Европ тивийн нутаг дэвсгэрийн ⅔ орчим хувийг эзэлдэг байна. 

Ийнхүү Европын түүхчид Зүүн Европын хамгийн том улсууд Эллин, Ром, Византийн эзэнт гүрний соёлтой залгамж холбоог хүлээн зөвшөөрдөг. Иймээс Баруун Европын Англи, Франц дахь колоничлолын үед ч зөвхөн Элба голоос зүүн зүгт оршдог Орос, Герман, Австри улсуудыг л бүрэн утгаараа эзэнт гүрэн гэж үздэг байжээ. Эдгээр дорнын эзэнт гүрнүүд барууны соёл иргэншлийн эсэр тавьж үздэг байв.

"Сүүлд дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойш Хүйтэн дайны үед төмөр хөшгөөр тодорхойлогдсон бөгөөд Зүүн блок гэсэн нэр томъёотой ижил утгатай ашигласан. Энэ тодорхойлолтоор бол Европын социалист гэгдэж байсан орнуудыг Зүүн Европ гэж улс төрийн утга агуулгаар тодорхойлж байсан юм.

Зүүн Европ гэх тодорхойлолтод дараах улсууд багтаж байгаа гэж үзэж болно. Үүнд: 

* Беларусь
* Болгар
* Унгар
* Молдав
* Польш
* Орос
* Румын
* Словак
* Украин
* Чех

## Нэр томьёоны түүх 
1054 онд Европ зүүн баруун гэж хуваагдсаны дараа Зүүн Европын ихэнх хэсэг нь Үнэн алдартны Ортодокс шашинтай бөгөөд кирилл цагаан толгойтой славчууд католик шашинтай Баруун ба Төв Европтой сөргөлдөж эхэлсэн түүхтэй.

16-р зууныг хүртэл орчин үеийн Зүүн Европыг Висла ба Дон мөрний хоорондох газар нутгийг барууны бичээчид "Европын Сармати" гэж нэрлэдэг байсан. Түүхчдийн тэмдэглэж буйгаар Европ тивийг Баруун болон Зүүн Европ гэж хуваах нь 18-р зуунаас эхлэлтэй гэдэг. Энэ нутгийг "хоцрогдсон" Европын зах хязгаар гэсэн ойлголт нь Сэргэн мандалтын эрин үед л гарч ирсэн байна. 

1913 онд хэвлэгдсэн Католик нэвтэрхий толь бичигт Зүүн Европт Балканы улсууд, түүнчлэн Австри-Унгар, Оросын эзэнт гүрэн зэргийг багтаж байсныг тэмдэглэжээ. Зүүн Европ гэх ойлголтыг угсаатны зүйн талаас нь тогтоох ёстойг онцолсон байдаг.

Газарзүйн байршлын хувьд Зүүн Европ гэх ойлголтыг Зүүн Европын тал газар гэж тодорхойлдог. Ингэхээр Польш, Балтийн орнууд, Украин, Беларусь бөгөөд Финлянд, Болгар, Казахстаны нутаг дэвсгэрийн зарим хэсгийг багтааж болно.
Алексей Орлов

**Алексей Орлов** (орос. *Алексе́й Мара́тович Орло́в,* 1961 оны 10-р сарын 9-нд Зөвлөлт Халимагийн Элстэй хотод төрсөн) —Халимагийн бөгөөд оросын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. ОХУ-ын Сенатч —2019 оноос Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын гүйцэтгэх засаглалын төлөөлөгч. ОХУ-ын Холбооны Зөвлөлийн Олон улсын харилцааны хорооны бүрэлдэхүүнд орсон. 

ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын тэргүүнээр 2010 оны 10-р сарын 24-өөс 2019 оны 3-р сарын 20 хүртэл (2014 оны 5-р сарын 6-аас 9-р сарын 23-ны хооронд үүрэг гүйцэтгэгч) ажилласан.

Орос-Украины дайны үеэр Украины нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг зөрчихийг дэмжиж байгаагаас үүдэн Европын холбоо, АНУ, Их Британи болон бусад хэд хэдэн улсын хувийн олон улсын хоригт орсон. 

## Намтар 
* 1961 оны 10-р сарын 9-нд Элст хотод Марат, Светлана Орлов нарын гэр бүлд төрсөн. Халимаг үндэстэн.
* 1978-1984 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг төгссөн. Мэргэжил: Олон улсын харилцааны мэргэжилтэн. Англи, Индонези, Малай хэлээр ярьдаг.
* 1984-1985 он - Сельхозпродекспорт нийгэмлэгийн ахлах байцаагч (Москва).
* 1986-1989 - Москвагийн "Агрегат" туршилтын үйлдвэрийн сантехникч (Москва).
* 1989-1991 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Үйлдвэрчний эвлэлийн үйлчилгээний төвийн хэлтсийн дарга.
* 1991-1994 онд Зөвлөлт-Югославын хамтарсан "Сов-Юг" компанийн ерөнхий захирал.
* 1994-1995 онд - "Пойск" ХК-ийн ерөнхий захирлын орлогч.
* 1995 он - Орос-Италийн хамтарсан "MAG" ХК-ийн ерөнхий захирал .
* 1995-2003 онд Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын Засгийн газрын орлогч дарга, Бүгд Найрамдах Халимаг Улсаас ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч.
* 2003—2010 — Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч дарга, Бүгд Найрамдах Халимаг Улсаас ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгч.
* 2010-2019 онд  Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын тэргүүнээр ажилласан. 
* 2019 оны 10-р сараас ОХУ-ын Холбооны Зөвлөлийн гишүүн, Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын гүйцэтгэх засаглалын төлөөлөгч.
Хог хаягдал

Хог хаягдал нь зөвшөөрөлгүй, тохиромжгүй газар буруу хаягдал бүтээгдэхүүнээс бүрдэнэ.   Хог хаях гэдэг нь хөнгөн цагаан лааз, цаасан аяга, хүнсний боодол, картон хайрцаг, хуванцар сав зэрэг хүний ​​гараар бүтээгдсэн зүйлсийг унагаж орхиж, тэнд тодорхойгүй хугацаагаар орхих буюу  бусад хүмүүсийн хувьд тэдгээрийг зөв хаяхгүй байхыг хэлнэ.

Машины дугуй, цахилгаан хэрэгсэл, аккумулятор, үйлдвэрийн том сав зэрэг том, аюултай хог хаягдлыг улсын ой мод, нийтийн эзэмшлийн бусад газар гэх мэт тусгаарлагдсан газар хаядаг.

Хог хаягдал нь хүний ​​хүрээлэн буй орчинд үзүүлэх нөлөөллийн нэг төрөл бөгөөд олон оронд байгаль орчны цуврал асуудал байсаар байна.  Хог нь задрахаас өмнө байгальд удаан хугацаагаар оршин тогтнож, дэлхийн далай руу хол зайд тээвэрлэгддэг.  Хог хаягдал нь амьдралын чанарт нөлөөлдөг.
Хэлний үхэл

Хэл шинжлэлд хэл нь сүүлчийн төрөлх хэлээ алдах үед хэлний үхэл тохиолддог. Өргөтгөлөөр хэл нь устаж үгүй ​​болсон хэл гэж нэрлэгдэх үед, тэр дундаа хоёр дахь хэлээр ярьдаг хүмүүс мэдэхгүй бол хэл устах явдал юм. , байгалийн болон улс төрийн шалтгааны улмаас хэл үхэх, ховор тохиолдолд глотофаги. бага хэлийг үндсэн хэлээр шингээх эсвэл солих. Хэлний үхэл гэдэг нь хэл ярианы нийгэмлэгийн хэл шинжлэлийн чадамжийн түвшин нь тухайн хэлний төрөл бүрийн хэлээр тодорхойлогддог үйл явц юм. буурч, эцэст нь тухайн төрөлд төрөлх буюу чөлөөтэй ярьдаг хүн байхгүй болно. Хэлний үхэл нь хэлний аль ч хэлбэр, тэр дундаа аялгуунд нөлөөлж болно. Хэлний үхэл нь хэлний хомсдолтой (хэлний алдагдал гэж нэрлэдэг) андуурч болохгүй. хувь хүний ​​хэл.Орчин үед (МЭ 1500 он-одоогийн үе; колоничлолын дараа) хэлний үхэл нь ихэвчлэн соёлын уусах үйл явцын үр дүнд хэлийг өөрчлөх, төрөлх хэлээ аажмаар орхих үйл явцаас үүдэлтэй байдаг. гадаад хэл, голдуу Европын орнуудын хэл.