open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хотын эдийн засаг

**Хотын эдийн засаг** (англ. *Urban economics*, орос. *Экономика города*) - хот суурин газрын эдийн засгийн судалгаа юм. Хотын амьдралтай салшгүй холбоотой боловсрол, нийтийн тээвэр, орон сууц, ус дулааны хангамж, орон нутгийн засаг захиргааны санхүү зэрэг асуудлуудыг эдийн засгийн аргаар шийдвэрлэх арга юм. Тодруулбал, энэ нь хотын орон зайн бүтэц, өрх, бизнесийн тархалтыг судалдаг микро эдийн засгийн нэг салбар юм.

## Эдийн засгийн бодлого 
Эдийн засгийн бодлогыг ихэвчлэн хотын түвшинд хэрэгжүүлдэг тул ихэвчлэн хотын хөгжлийн бодлоготой уялдаа холбоотой байдаг. Хотын асуудал болон төрийн бодлого нь хотын эдийн засагтай шууд холбоотой байдаг, учир нь энэ сэдэв нь ядуурал эсвэл гэмт хэрэг зэрэг хотын асуудлуудыг эдийн засагтай холбож, эдийн засгийн хөгжлийн удирдамжийн асуултад хариулахыг эрмэлздэг юм.

## Судалгааны чиглэл
Хотын эдийн засгийг судалгааг үндсэн 6 харилцан уялдаатай чиглэлд хувааж болно:
* Хот байгуулалтын зах зээлийн хүчин зүйлс;
* Хотын газар ашиглалт;
* Хотын тээвэр;
* Хотын асуудал ба төрийн бодлого;
* Орон сууц, төрийн бодлого;
* Орон нутгийн засаг захиргааны зардал ба татвар.

### Газар ашиглалт 
Хотын эдийн засаг нь хотуудын газрын ашиглалтыг авч үзээд хотын доторх үйл ажиллагааны орон зайн зохион байгуулалтыг шинжлэхийг эрмэлздэг байна. Газар ашиглалтын хэв маягийг тайлбарлах оролдлогын хүрээнд хотын эдийн засаг пүүс, өрхийн хот доторх байршлын сонголтыг судалдаг. Хотын доторх үйл ажиллагааны орон зайн зохион байгуулалтыг авч үзвэл хотын эдийн засаг нь газрын үнийг юу тодорхойлдог, эдгээр үнэ орон зайд яагаад өөрчлөгддөг, хотуудын төв хэсгээс гадагш ажил эрхлэлтийг тархахад хүргэсэн эдийн засгийн хүчин зүйлс, бүсчлэл зэрэг газрын ашиглалтын хяналтыг тодорхойлж, ийм хяналт нь хотын эдийн засагт хэрхэн нөлөөлдөг талаар асуултуудыг авч үздэг байна.

### Хотын тээвэр 
Хотын тээвэр нь газрын ашиглалтад нөлөөлдөг. Замын түгжрэл нь автомашины зорчих хөдөлгөөнд нөлөөлдөг бөгөөд үүнийг дараах байдлаар шийдвэрлэдэг:

* оргил ачааллын үед түгжрэлийн татварыг нэвтрүүлэх, тээврийн хэрэгслийн цахим таних системийг нэвтрүүлэх;
* бензиний татварыг нэмэгдүүлэх;
* зогсоолын төлбөрийг нэмэгдүүлэх;
* замын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх;
* нийтийн тээврийг дэмжиж татаасжуулах.

### Орон сууц 
* Орон сууцыг цогцоор нь сургууль, дэлгүүр, эмнэлэг зэрэгтэй хамт барих асуудлыг төрөөс дэмжиж хэрэгжүүлэх.
* Оршин сууцыг хүүхдийн тоглоомын талбай, авто машины зогсоол зэрэгтэй барих.
Парацельс

**Параце́льс** (лат. *Paracelsus*, жинхэнэ нэр нь: *Фили́пп Аурео́л Теофра́ст Бомба́ст фон Хо́хенхайм*, герман. *Philippus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim*; 1493 он орчим Швейцарын Швиц кантонд төрсөн — 1541 оны 9-р сарын 24-нд Зальцбург хотод нас барсан) — швейцарын алхимич, эмч, Сэргэн мандалтын үеийн гүн ухаантан, байгалийн судлаач бөгөөд байгалийн гүн ухаантан. Химийн шинжлэх ухааныг эмийн зориулалтаар ашиглах явдлыг үндэслэгчдийн нэг юм.  

Тэрээр эртний анагаах ухааны санаануудыг шүүмжлэлтэйгээр дахин нягталж, анагаах ухаанд химийн бодис нэвтрүүлэхийг дэмжиж байв. Түүнийг орчин үеийн шинжлэх ухааны үндэслэгчдийн нэг гэж үздэг.

"Парацельс" гэх өөрийн зохиосон нууц нэр нь орчин үеийн судалгаагаар Германы Хохэнхайм (Hohenheim) овгийн латин хэлний хувилбар гэж үздэг.

Шашны зүтгэлтэн Мартин Лютерийн нэгэн адил Парацельс анагаах ухааны практик, онолын хувьд агуу шинэчлэгч болсон юм. 

## Бүтээлүүд 
**Амьд байхад нь хэвлэгдсэн**

* *Die große Wundarzney*. Ульм, Hans Varnier, 1536; Аугсбург, Haynrich Stayner (Steyner), 1536; Georg Raben и Weygand Hanen, 1536.
* *Vom Holz Guaico*, 1529.
* *Von der Frantzösischen kranckheit Drey Bücher*, 1530.
* *Vonn dem Bad Pfeffers in Oberschwytz gelegen, 1535.*
* *Prognostications*, 1536.

**Нас барсан дараах хэвлэлүүд**

* *Wundt unnd Leibartznei*. Франкфурт, Christian Egenolff, 1549; Christian Egenolff, 1555; Christian Egenolff (залуу), 1561.
* *Von der Wundartzney: Ph. Theophrasti von Hohenheim, beyder Artzney Doctoris, 4 Bücher*. Pietro Perna[англ.], 1577.
* *Von den Krankheiten so die Vernunfft Berauben*. Базель, 1567.
* *Archidoxa*. Краков, 1569.
* *Kleine Wundartzney*. Базель, Peter Perna, 1579.
* *Opus Chirurgicum, Bodenstein*. Базель, 1581.
* Анагаахын болон гүн ухааны өгүүлэгүүд — 4 боть, Базель, Huser, 1589.
* Мэс заслын тухай бүтээлүүд. Базель, Huser, 1591 и Zetzner, 1605.
* *Kleine Wund-Artzney*. Страсбург, Ledertz, 1608.
* *Opera omnia medico-chemico-chirurgica*, 3 боть. Женев, 1658.
* *Liber de Nymphis, sylphis, pygmaeis et salamandris et de caeteris spiritibus*, 1566
* *Philosophia magna, tractus aliquot*, Кёльн, 1567.
* *Philosophiae et Medicinae utriusque compendium*, Базель, 1568.
2026 он

**2026 он** (**MMXХVI**) буюу **Хоёр мянга хорин зургаан он** нь Пүрэв гаргаар эхэлсэн ердийн жил юм. Монгол билгийн тооллын 17-р жарны 40 он буюу **Гал морь жил**. Григорийн тоолол буюу Нийтийн тоолол ёсоор Манай эриний 2026 дахь он бөгөөд 3 дахь мянган болон 21-р зууны 26 дахь он болно.

## Онцлох үйл явдал 
### Нэгдүгээр сар 
* 1-нд Болгар улс "евро" бүсийн 21 дэх гишүүн болов.

### Хоёрдугаар сар 
* 6-22-нд Италийн Милан, Кортина-д’Ампеццо хотуудад XXV Өвлийн Олимпын наадам зохион байгуулагдав. 
* 7-17-нд Ээлжит Венецийн кино наадам болсон.
* 18-нд Португалын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шатанд Антонио Хосе Сегуро ялалт байгуулав.
* 18-нд Монголын Цагаан сарын шинийн нэгэн тохиосон.
* 28-нд Ираны дайн: АНУ болон Израил улсууд Тегеран, Исфахан болон бусад хотуудад агаарын цуврал цохилт өгч, Иран-Израилын мөргөлдөөнийг хурцатгасан. Иран хариуд нь тус бүс нутаг дахь АНУ болон холбоотнуудын байнуудын эсрэг пуужин болон нисгэгчгүй онгоцоор цохилт өгсөн. Ираны Дээд удирдагч Аятолла Али Хаменеи алагджээ.

### Гуравдугаар сар 
* 6-15-нд Италийн Милан, Кортина-д’Ампеццо хотуудад XXV Өвлийн паралимпын наадам явагдав.
* 15-нд Казахстанд шинэ Үндсэн хуулийн төслийн талаарх бүх нийтийн санал асуулга явуулж, 90%-ийн санал авчээ.
* 23-29-нд Чехийн Праг хотод уран гулгалтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болно.

### Дөрөвдүгээр сар 
*12-нд Бенин улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль болон Унгар улсын парламентын сонгууль

### Тавдугаар сар 
* 9-нд ОХУ-ын Москва хотын Улаан талбайд Ялалтын баяр
* 31-нд Колумбийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль товлогдсон. 

### Зургаадугаар сар 
* 11—нээс долоодугаар сарын 19-нд АНУ, Канад, Мексик улсуудад Дэлхийн 23-р хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн болно.
*7-нд Армени улсын парлментын сонгууль товлогдсон. 

### Долоодугаар сар 
* 1-нд АНУ-ын Колумби тойрогт АНУ байгуулагдсаны 250 жилийн ойн ёслолын жагсаал болно. 
* 11-13-нд (бямба-ням-даваа гариг) Монгол Улсын Их Баяр наадам.
* 23 -3-нд АНУ-ын Филадельфид Олон улсын математикчдын 30-р Их хурал төлөвлөгдсөн.

### Наймдугаар сар 
* 12-нд Бүрэн нар хиртэлт болно. 
* 30-нд Эстони улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль товлогдсон.

### Есдүгээр сар 
* 2-нд Дэлхийн хоёрдугаар дайнд ялсны 81 жилийн ой.
* 20-нд Орос улсад нэгдсэн сонгуулийн өдөр төлөвлөгдсөн.

### Аравдугаар сар 
* 3-нд Латви улсын парламентын сонгууль товлогдсон.
* 4-нд Бразил улсын ерөнхий сонгууль болох өдөр.

### Арваннэгдүгээр сар 
* 3-нд  АНУ-ын Сенат болон Төлөөлөгчдийн танхимын сонгууль төлөвлөгдсөн.
* Болгарын ерөнхийлөгчийн сонгууль.

### Арванхоёрдугаар сар
2027 он

**2027 он** (**MMXХVII**) буюу **Хоёр мянга хорин долоон он** нь Пүрэв гарагаар эхэлсэн ердийн жил юм. Монгол Билгийн тооллын 17-р жарны 41 он буюу **Гал хонь жил**. Григорийн тоолол буюу Нийтийн тоолол ёсоор Манай эриний 2027 дахь он бөгөөд 3 дахь мянган болон 21-р зууны 27 дахь он болно.

## Урьдчилан таамагласан болон төлөвлөсөн үйл явдлууд 
1-р сарын 1 – 1956 онд нас барсан зохиолчдын ном, кино болон бусад бүтээлүүд Их Британи, Европын Холбоо болон бусад зарим улс оронд нийтийн хүртээл болно; 1931 онд хэвлэгдсэн бүтээлүүд АНУ-д нийтийн хүртээл болно.

2-р сарын 18 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол 2027 оны Германы ерөнхийлөгчийн сонгууль энэ өдрөөс хойшгүй болно.

3-р сарын 7 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол Эстонийн дараагийн парламентын сонгууль болно.

4-р сарын 18 – 2027 оны Финландын парламентын сонгууль болно гэж товлосон.

4-р сар – 2027 оны Францын ерөнхийлөгчийн сонгууль болно гэж таамаглаж байна.

5-р сар – 2027 оны Евровижн дууны тэмцээн товлогдсон; байршлыг өмнөх жилийн ялагч тодорхойлдог.

5-р сарын 15 – 8-р сарын 15-ны хооронд "Экспо 2027" нь Сербийн Белград хотод болно.

6-р сар – Туркийн Истанбул хотод 2027 оны Европын наадмыг зохион байгуулна.

6-р сарын 24-7-р сарын 25-ны хооронд 2027 оны ФИФА-гийн эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Бразилд болно.

6-р сарын 28 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол Тайландын дараагийн ерөнхий сонгууль явагдана.

7-р сарын 16-8-р сарын 1 – Перу улсын Лима хотод 2027 оны Пан Америкийн наадмыг зохион байгуулна.

7-р сарын 25 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол Грекийн дараагийн парламентын сонгууль явагдана.

8-р сарын 22 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол Испанийн дараагийн ерөнхий сонгууль явагдана.

8-р сарын 27-9-р сарын 12 – 2027 оны ФИБА-гийн сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Катарт болно.

10-р сарын 1-11-р сарын 13 – 2027 оны регбийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Австралид болно.

11-р сарын 11 – Польшийн дараагийн парламентын сонгууль явагдана.

12-р сарын 22 – Италийн дараагийн ерөнхий сонгууль энэ өдрөөс хойшгүй явагдана.

12-р сарын 31 - Сербийн ээлжит парламентын сонгууль явагдана.
Богдын гол

**Отгон эхийн  гол** нь Монгол Улсын Завхан аймгийн Алдархаан сумын нутгаар урсах гол юм.

## Байгалийн бүс
Хангайн уулархаг бүсийн баруун хойд хэсэг Завхан голын ай савд хамаарна. Энэ ай сав нь Монгол орны баруун хойд хэсгийн гол усны эх үүсвэрийн нэг бөгөөд Увс нуурт цутгадаг томоохон голуудын нэг хэсэг юм. Отгон эхийн  гол нь Завхан голд баруун талаас цутгадаг жижиг цутгал гол юм.

## Голын усны зүй тогтол
Уулын булаг, цас борооны усаар тэжээгдэнэ.
*Урсгалын чиглэл: Ерөнхийдөө зүүн хойш чиглэн урсаж Завхан голд цутгадаг.
*Голын урт: Ойролцоогоор 25–30 км.
*Өргөн: 5-10 м /дунджаар/
*Гүн: 0.3-0.8 м
*Урсгалын хурд: 0.2-0.6 м/сек 
*Дундаж урсац: 0.15–0.25 м³/сек орчим (борооны улиралд 0.5–0.7 м³/сек хүрч өсдөг)
*Отгон эх голын урсац нь улирлаас шалтгаалан:
**Өвөл: ~50–80 л/сек
**Хавар: ~100–180 л/сек
**Зун: ~500–700 л/сек (хамгийн их үе)
**Намар: ~150–200 л/сек
*Хөлдөх хугацаа: XI сарын дунд үеэс эхэлж IV сарын дунд хүртэл мөсөн бүрхүүл тогтдог. Мөсний зузаан нь дунджаар 50–70 см орчим байдаг.
*Усны чанар: Уулын булгийн гаралтай тул ус нь тунгалаг, эрдэсжилт багатай,
цахиурын давс бага, кальци, магнийн агууламж бага байдаг. Усны чанарын хувьд цэнгэг усны ангилалд (I зэрэг) хамаарна.

## Байгаль орчны онцлог
Отгон эх  голын хөндийд ургамал ногоо сайтай, мал бэлчээрлэхэд тохиромжтой бүс нутаг. Нутгийн иргэд Отгон эх  голын усыг унд, ахуйн хэрэгцээ, малын усалгаанд ашигладаг. “Отгон эх ” хэмээх нэр нь монголчуудын дунд ариун, өндөр уул, эсвэл хүндэт шүтээнтэй холбоотой нэршил бөгөөд энэ голыг нутгийнхан эртнээс сүлдэт газар гэж үздэг. Отгон эх  гол орчимд эртний буган хөшөө, хадны зураг, чулуун дурсгалууд ихээхэн тархсан байдаг.
Кармен

**«Кармен»** (франц. *Carmen*) — Францын зохиолч Проспер Меримэгийн 1845 онд бичсэн болгино өгүүллэг. Энэ зохиол 4 бүлэгтэй бөгөөд хөгжмийн зохиолч Жорж Бизе уг зохиолд суурилж алдарт "Кармен" дуурийг бүтээсэн юм. 

## Агууллага 
Энэ зохиолд баск үндэстэн Хосе цыган эмэгтэй Карменситед дурласан тухай өгүүлдэг. Үүний зэрэгцээ Испанийн цыгануудын дээрэмчин тэнэмэл амьдрал, ёс заншил, соёл, үнэт зүйлсийг дэлгэрэнгүй дүрсэлсэн байдаг. Хосе Карменситагаас үг дуугүй эрхшээлдээ орохыг тулгасан боловч эрх чөлөөг эрхэмлэгч цыган эмэгтэй өөрийн амиа золиослон байж татгалздаг байна. 

## Дэлгэцэнд буулгасан бүтээлүүд 
* 1907 — «Кармен» (*Carmen*), найруулагч Артур Гилберт, Их Британи.
* 1909 — «Кармен» (*Carmen*), найруулагч Жироламо Ло Савио, Итали.
* 1910 — «Севилийн тамхи үйлдвэрлэгч» (*The Cigarette Maker of Seville*), АНУ.
* 1915 — «Кармен» (*Carmen*), найруулагч Сесил Блаунт Демилль, АНУ.
* 1915 — «Кармен» (*Carmen*), найруулагч Чарли Чаплин, АНУ.
* 1926 — «Кармен» (*Carmen*), найруулагч Жак Фейдер, Франц.
* 1933 — «Кармен» (*Carmen*), найруулагч Лотта Райнигер, Герман.
* 1933 — «Трианагийн Кармен», найруулагч Флориан Рей, Герман— Испани.
* 1945 — «Кармен» (*Carmen*), найруулагч Кристиан-Жак, Франц — Итали.
* 1948 — «Кармены хайр» (*The Loves of Carmen*), найруулагч Чарльз Видор, АНУ.
* 1959 — «Рондагаас ирсэн Кармен» (*Carmen la de Ronda*), найруулагч Тулио Демичели, Испани.
* 1978 — «Кармен-цуврал ая» найруулагч Феликс Слидовкер, зохиол, хореограф Альберто Алонсо, хөгжим Жорж Бизе, Родион Щедрин, удирдаач Геннадий Рождественский, дүрүүдэд Майя Плисецкая, Александр Годунов, Виктор Барыкин, Сергей Радченко, ЗХУ-ын Большой театрын тавьсан Телевизийн бүжгийн жүжиг.
* 1983 — «Нэр: Кармен» (франц. *Prenom Carmen*), найруулагч Жан-Люк Годар, Франц. 
* 1983 — «Кармен» (Carmen), найруулагч Карлос Саура, Испани.
* 2003 — «Кармен» (Carmen), найруулагч Висенте Аранда, Испани.
* 2003 — «Кармен», найруулагч Александр Хван, Орос. 
* 2005 — «Каеличегаас ирсэн Кармен» (*U-Carmen e-Khayelitsha*), найруулагч Марк Дорнфорд-Мэй, Өмнөд Африк. Уг үйл явдлыг орчин үед, Кейптаун хотын хамгийн ядуу дүүргүүдийн нэгэнд өрнөдөг хэлбэрээр хийсэн.

## Баримтат кино 
* 2013 — «Кармений бүрэн түүх» / Carmen, toute une histoire (найруулагч Патрик Кьюцци / Patrick Chiuzzi)
Дон Хуан

**Дон Хуан** буюу Дон Жуан (испани. *Don Juan*), мөн итали хэлээр **Дон Жованни** (итал. *Don Giovanni*) нь орчин үеийн уран зохиолын "мөнхийн дүр төрх"-ийн нэг юм. Эмэгтэйчүүдийн сэтгэлийг татаж ашиглан завхайрагч гэгддэг испани эрийн дүр юм. Энэ нэр нь зохиолын дүр болох Английн сэр Роберт Ловелас (англи. *Robert Lovelace*) болон бодит италийн Жиакомо Казанова (итали. *Giacomo Girolamo Casanova*) нарын дүрүүдийн нэгэн адил эмэгтэйчүүдтэй цэнгэж дур хүслээ хангах дуртай эр гэсэн утгатай юм. 

## Уран зохиол дахь Дон Хуаны дүр 
Дон Хуаны анхны уран сайхны дүрслэлийг Тирсо де Молина "Севилийн дэггүй нөхөр буюу Чулуун зочин" жүжгээрээ (1630 он орчим) бүтээжээ. Үйл явдал нь Хуан Тенорио гэгчийн бодит түүхээс сэдэвлэсэн.

Францын алдарт зохиолч Мольер 1665 онд бүтээгдсэн "Дон Хуан буюу Чулуун найр" инээдмийн жүжигтээ өмнөх баатрын өвөрмөц испани гарал үүслийг нь үгүй ​​хийж, тухайн үеийн Францын бодит байдлыг анх удаа танилцуулсан юм. Тэрээр Италийн нөлөө бүхий инээдмийн жүжгийг орхиж, Тирсо де Молинагийн жүжгийн онцлог шинж чанар болох бичиг хэргийн өнгө аясыг үгүй болгосон юм.

Английн алдарт яруу найрагч Жорж Байроны ижил нэртэй хошин найрагт (1818-23) Дон Хуан идэвхгүй номой нэгэн дүртэй байдаг. Үйл явдал нь 18-р зуунд өрнөдөг. Хайр дурлалын урт гинжин хэлхээ өрнөдөг: "Испанид гэрлэсэн Дона Жулиатай, хөлөг онгоцны сүйрлийн дараа тусгаарлагдсан арал дээр дур булаам Гайдетай, Туркийн султаны татвар эмтэй, Орост II Екатеринатай... эцэст нь Лондоны дээдсийн нийгэмд... Тэр хайр дурлалын түрэмгий хэлбэрээр хаана ч, хэзээ ч гарч ирдэггүй; тэр эмэгтэйн араас явдаг, хүчинддэг биш харин ч идэвхгүй, эсэргүүцдэггүй нэгэн бөгөөд боломж гарвал эмэгтэй хүн түүнийг ашигладаг" дүртэй байдаг. Байроны Дон Хуан нь Севилийн домогтой ямар ч нийтлэг зүйлгүй боловч хоёр баатрын дүрүүдэд ижил төстэй шинж чанар ажиглагддаг. 

Германд 18-р зууны эхэн үеэс Дон Хуаны домогт янз бүрийн хувилбаруудыг ардын тайзнаа тоглож ирсэн. Эдгээр хувилбаруудад Дон Хуаны зарц нь баатраас өөрөөс нь илүү том үүрэг гүйцэтгэдэг дүр байв.

## Дон Хуаны дүр дуурийн тайзнаа 
Дон Жованнигийн сэдэвт анхны дуурь болох L'Empio punito (Шийтгэлтэй Либертин, Ром, 1669) нь Алессандро Меланийн бүтээл байв. Сэдвийн хоёр дахь хөгжмийн арга барил нь 1730 онд Венад анх тавигдсан (хэд хэдэн хөгжмийн зохиолч, ялангуяа Калдарагийн хөгжимтэй) "La pravita castigata" пастиччо дуурь байв. 1761 онд мөн Венад "Дон Жованни" бүжгэн жүжгийн Глюкийн хөгжимтэй хамт тайзнаа тавьсан. Хэсэг хугацааны дараа (1777) Ригини "Дон Жованни" дууриа бичиж, дараа нь Тритто, Альбертини, Черубини болон бусад бүтээлүүдээ бичсэн байна.

Вольфганг Амадей Моцарт уг дүрийг дэлхий даяар алдартай болоход "Дон Хуан" дуурийн жүжгээрээ хамгийн их хувь нэмэр оруулсан юм.
II Карлос

**II Карлос** (испани. *Carlos II El Hechizado*; 1661 оны 11-р сарын 6-нд Мадридад төрж, 1700 оны 11-р сарын 1-нд Мадрид хотод нас барсан) — 1665 оны 9-р сарын 17-ноос 1700 оны 11-р сард нас бартлаа Хабсбург угсааны сүүлчийн Испанийн хаан байсан хүн юм.

Түүний хаанчлалын ихэнх хугацаанд эх нь төлөөлөн удирдаж байсан. Богино хугацаанд эрх мэдэл нь түүний эцэг нэгтэй дүү Австрийн Дон Хуаны гарт орсон байна. Карлосын хаанчлал нь Испанид улс төр, эдийн засгийн гүн хямралын үе байсан бөгөөд энэ нь түүний эцэг болон өвөг эцгийн хаанчлалын үед эхэлсэн юм. Мужууд салан тусгаарлах үзэл улам бүр нэмэгдэж, улс орон хэд хэдэн удаа хүчтэй өлсгөлөнд нэрвэгджээ. Мадридын ордон нь язгууртнуудын бүлэглэлүүдийн хоорондох байнгын тулааны талбар байв. Испанийн соёлын алтан үе дууссан байна.

Ангилал:Испанийн ноёрхогч
Ангилал:1661 онд төрсөн
Ангилал:1700 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хабсбург
Ангилал:Люксембургийн ноёрхогч
Ангилал:Алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан
Буревестник (далавчит пуужин)

**«Буревестник»** (Оросын индексжүүлсэн нэршил — **9М730**, НАТО-гийн кодолсон нэршил— **SSC-X-9 Skyfall**) — Оросын цөмийн цахилгаан үүсгүүртэй, дэлхийн алсын тусгалтай тив хоорондын далавчит пуужин юм.

Оросын Ерөнхийлөгч Владимир Путин анх 2018 оны 3-р сарын 1-нд Оросын Холбооны Хуралд хандан үг хэлэхдээ энэхүү пуужингийн тухай албан ёсоор нийтэд зарлаж пуужингийн системийг туршиж буй дүрс бичлэгийг үзүүлсэн. 2018 оны 3-р сарын 22-нд Оросын Батлан ​​​​хамгаалах яамны вэбсайт дээр нээлттэй санал хураалтын үр дүнгээр далавчит пуужинг "Буревестник" гэж нэрлэжээ.

Хэмжээ: хөөрөх үеийн урт - 12 м, нислэгийн үед - 9 м, урд талын проекц дахь бие нь 1 × 1.5 м эллипс хэлбэртэй.

2019 оны 9-р сард Оросын Шинэ Газар, Капустин Яр, магадгүй Нёнокса гэсэн хоёр, гурван туршилтын талбайд пуужингийн туршилт зэрэг явагдсан гэж үздэг. 

2025 оны туршилтын үеэр энэхүү далавчит пуужингийн нислэгийн хугацаа 15 цаг байсан бөгөөд энэ хугацаанд "Буревестник" 14,000 км замыг туулсан гэж мэдээлжээ.

"Буревестник" пуужинг боловсруулах ажлыг 2001 оны 12-р сард эхлүүлэх шийдвэрийг гаргасан гэдэг.
Константин Куксин

**Константин Куксин** (орос. *Константин Валерьевич Куксин,* 1977 оны 12-р сарын 3-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн — 2024 оны 6-р сарын 18-нд Москвад нас барсан) — Оросын угсаатан судлаач, аялагч, зохиолч, Москва хотод «Нүүдэлчдийн соёлын музей» (орос. *Музей кочевой культуры*) үүсгэн байгуулагч. Москва хотын зохиолчдын эвлэлийн гишүүн. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн гишүүн.  «Монголын Анд нөхөд нийгэмлэг»-ийн (Общество друзей Монголии) удирдах зөвлөлийн гишүүн, "Гурван эрдэнэс" Буддын шашны олон нийтийн байгууллагын гишүүн. Оросын "Россия" радио станцын "Нүүдэлчид" нэвтрүүлгийн хөтлөгч, удирдах зөвлөлийн гишүүн. Москва хотын 1321 дүгээр "Ковчег" сургуулийн багш-зохион байгуулагч, газар зүйн багш.

## Намтар 
Константин Куксин 1977 онд ЗХУ-ын нийслэл Москва хотод сэтгүүлч В.К.Куксин, инженер-зохион бүтээгч Э.В.Ивлиева нарын хүү болон төрсөн. Тэрээр 1994 онд Карл Фабержегийн нэрэмжит Урлагийн Сургуулийг (одоогийн Карл Фабержегийн Чимэглэлийн болон Хэрэглээний Урлагийн Коллеж) онц дүнтэй төгссөн. Константин дараа нь Богородскийн теологийн буюу шашны семинарт суралцсан. Улмаар Шолоховын нэрэмжит Москвагийн Хүмүүнлэгийн Ухааны Улсын Их Сургуулийн Газар зүйн тэнхимд элсэн орж, 2004 онд төгссөн байна.

2002 онд 24 настайдаа Константин Куксин Байгал нуураас Хятадын Шар тэнгис хүртэл дугуйгаар аялж, Говь цөлийг бүрэн бие дааж туулсан юм. 

Константин Кускин: "Энэ бол Байгал нуураас Хятадын Шар тэнгис хүртэл дугуйн аялал байсан. Зорилго нь зүгээр л өөрийнхөө хүч чадлаа сорих байсан юм. Гэхдээ Монголоор аялахдаа би соёл, монгол зочломтгой зан, хүмүүст дурласан. Гэртээ буцаж ирээд би өөрийн туршлагын талаар хүн бүрд ярьж эхэлсэн. Хэн ч надад итгэсэнгүй, учир нь монголчуудыг харгис зэрлэгүүд гэж үздэг байсан юм. Энэ нь миний өөрийн нүдээр харсан зүйлтэй маш зөрчилдсөн тул дараа жил нь би Монгол руу буцаж очоод, гэр авчирч, сургуулийнхаа хашаанд барьж, Нүүдэлчдийн соёлын музей гэж нэрлэсэн юм" гэж дурссан байна.

2019 онд К.Куксин уушгины хорт хавдартай гэж оношлогдсон бөгөөд тэрээр бараг 5 жилийн турш уушгины хорт хавдартай тэмцсэн боловч 2024 оны 6-р сард нас баржээ. Тэрээр 3-22 насны 3 хүүхдээ ардаа орхисон байна.

Түүнийг нас барсны дараа 2024 оны 9-р сараас хойш түүний үүсгэн байгуулсан музейд жинхэнэ монгол гэр, майхан, төвөд асар болон бусад туслах байгууламж зэрэг 30 гаруй үзмэр дэлгээстэй байна. Үндсэн музей үзэхээс гадна музейн ажилтнууд гар урлалын мастер анги явуулдаг байна. Мөн музейн ажилтнууд урилгаар ирсэн зочдод сэдэвчилсэн лекцүүдийг үе үе зохион байгуулдаг. Музейд ганцаарчилсан айлчлал хийдэггүй 25 хүртэлх хүний ​​бүлгүүдийг захиалгаар хүлээн авдаг ажээ.

Ангилал:Оросын багш
Ангилал:Оросын аялагч
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1977 онд төрсөн
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль

**Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль** (тува. *Тыва Республиканың (Үндезин хоойлузу) Конституциязы*) — Оросын Холбооны Улсын бүрэлдэхүүн дэх Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль юм. 

2001 оны 5-р сарын 6-нд батлагдсан бөгөөд 2003 оны 6-р сарын 24, 2005 оны 12-р сарын 28, 2010 оны 4-р сарын 11-нд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан байна.

Энэ бол Бүгд Найрамдах Тува Улсын одоогийн 8 дахь Үндсэн хууль бөгөөд анхных нь 1921 оны 8-р сарын 15-нд Бүгд Найрамдах Тува Ард Улсыг тунхаглах үеэр Бүх Тувагийн Хурал (Чуулган)-аар батлагдсан байна.

## Бүтэц 
* Оршил:

2 хэсэг, 17 бүлэг, 143 зүйлээс бүрддэг:
*I бүлэг. Үндсэн хуулийн тогтолцооны үндэс (1-17 дугаар зүйл)
*II бүлэг. Хүн ба иргэний эрх, эрх чөлөө, үүрэг (18-52 дугаар зүйл).
*III бүлэг. Сонгууль ба бүх нийтийн санал асуулга (53-55 дугаар зүйл).
*IV бүлэг. Тува улсын харьяалал ба бүрэн эрх (56-64 дүгээр зүйл).
*V бүлэг. Нийгмийн бодлогын үндэс (65-70 дугаар зүйл).
*VI бүлэг. Эдийн засгийн бодлогын үндэс (71-83 дугаар зүйл).
*VII бүлэг. Санхүүгийн бодлогын үндэс (84-91 дүгээр зүйл).
*VIII бүлэг. Байгаль орчны бодлогын үндэс (92-95 дугаар зүйл).
*IX бүлэг. Хууль тогтоох (төлөөлөгч) эрх мэдэл (96-108 дугаар зүйл).
*X бүлэг. Гүйцэтгэх эрх мэдэл (109-114 дүгээр зүйл).
*XI бүлэг. Тува улсын шүүхийн эрх мэдэл (115-120 дугаар зүйл).
*XII бүлэг. Орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллага (121-132 дугаар зүйл).
*XIII бүлэг. Хууль дүрэм, журам, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах (133-135 дугаар зүйл).
*XIV бүлэг. Төрийн болон хотын албаны үндэс (136-137 дугаар зүйл).
*XV бүлэг. Засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн бүтэц (138-139 дүгээр зүйл).
*XVI бүлэг. Тува улсын Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт, Үндсэн хуулийн шинэчлэл (140-142 дугаар зүйл).
*XVII бүлэг. Дүгнэлтийн болон шилжилтийн заалтууд.

## Түүхэн тодруулга 
1978 оны 11-р сарын 10-нд Зөвлөлт Оросын шинэ үндсэн хууль батлагдсантай холбогдуулан Зөвлөлт Автономит Бүгд Найрамдах Тува улсын Үндсэн хуулийг баталсан.

1993 оны 10-р сарын 21-ний Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль нь ОХУ-ын Холбооны хууль тогтоомжтой зөрчилдөж байсан учраас одоогийн Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хуулийг 2001 онд бүх нийтийн санал асуулгаар баталсан гэдэг. 

Үүнээс хойш Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хуульд 3 удаа 2003, 2005, 2010 онуудад нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. Хамгийн сүүлийн нэмэлт өөрчлөлт нь Бүгд найрамдах улсын тэргүүнийг сонгох журамтай холбоотой байв. Одоо тэргүүнийг иргэд бүх нийтийн сонгуулиар сонгодог болсон.

2010 оны 4-р сарын 11-нд бүс нутгийн үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах талаар бүх нийтийн санал асуулга явуулсан. Ирц ойролцоогоор 70% байв. Бүх нийтийн санал асуулгаар ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг нэвтрүүлж, нэг танхимтай парламент байгуулагдсан байна.

Үндсэн хууль
Их Богдын 1957 оны газар хөдлөлт

**Их Богдын 1957 оны газар хөдлөлт** нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд болсон, маш хүчтэй (11-12 балл)/ газар хөдөлсөн тохиолдол юм. 

Монгол орны Алтайн нурууны Их Богдод 1957 оны 12 дугаар сарын 4-нд хүчтэй газар хөдөлсөн байна. Газар хөдлөлтийн голомт нь газрын гүнд 30 км байсан гэж тооцоолсон бөгөөд газар хөдлөлтийн 12 баллын хэмжүүрээр дээд цэгтээ буюу 11-12 балл хүрсэн гэж үздэг.
Ийм хүчтэй газар хөдлөлт хуурай газар ховор тохиолддог бөгөөд энэ газар хөдлөлтөөр 80 км үргэлжилсэн уул нуруу хойш хөдөлж, 8,5 метр өргөгдсөн нь шинжлэх ухаанд баттай бүртгэгдсэн. Мөн 10 метр өндөр чулуун давалгаа мэт бүтэц Торомхон гэдэг газар үүсэж, Бахар уулын орой хэсэг нурахдаа хоёр голын хөндийг хааснаар Оюу, Номин нуур бий болсон түүхтэй. Эхлээд бүгт дуу гарснаа, дараа нь хүчтэй дэлбэрэлт адил чимээ гарч, тэнгэр тулсан шороо тоос босож, 230 км үргэлжилсэн уул нурууг бүрхэж, 100 метрээс цааш юм үзэгдэхгүй, 2 хоногийн дараа агаар цэвэршсэн. Газраас ус оргилж, 30 гаруй км урт урссан гол үүссэн ч 4 жилийн дараа татарсан байна.

Газар 300 км уртаар хагарахад олон мал унаж үхснээс гадна хагархайн 2 тал дээш доош зөрж, өргөгдсөн хэсэг өргөгдөөгүй дээрээ давж нөмрөн тогтох, газар хойш шилжсэн, атирсан, овойсон гээд содон үзэгдлүүд гарсан байдаг. Уулын чулуу бэл рүүгээ ихээр өнхөрч, 13 хүн амь насаа алдаж, 1000 гаруй мал хад чулуунд цохигдон үрэгджээ. Газар хөдлөлтийн улмаас 2 аймгийн 4 сумын төв газрын хөрснөөс арчигдан, тухайн үед 10 сая төгрөгийн хохирол учирсан байна. Энэ газар хөдлөлт нь 5 сая ам км нутаг буюу 3 улсад мэдрэгдэн, 300 мянган ам км нутагт барилга байшинд нэлээн хохирол учирсан. Газар хөдлөлтийн голомтоос 700 км зайтай Улаанбаатарт 5-6 балл хүчтэй мэдрэгдэн, хана цуурах, шавар шохой унах, барилга суух зэрэг гэмтэл гарчээ. Ховорхон хүчтэй газар хөдлөлт хүн ам сийрэг нутагт болсноор харьцангуй бага шуугиан дэгдээсэн ч шинжлэх ухаанд тодоор тэмдэглэгдэн үлдсэнийг БОЯ мэдээлж байв. Түүнчлэн, энэ газар хөдлөлтөөр ОХУ-ын Улаан-Үд, Читад 4 балл, Эрхүүд 5 баллын хүчтэй доргижээ. Барилга байгууламжид бага зэрэг гэмтэл учирсан ч Эрхүүгийн УЦС-ын шороон далан нягтарч, ус шүүрэх магадлалыг үгүй болгосон нь газар хөдлөлт барилга байгууламжид сайнаар нөлөө үзүүлсэн маш ховор тохиолдол юм.

## Цахим холбоос 
* Earthquake Information from the Deep Ocean Exploration Institute - Газар хөдлөлтийн талаарх мэдээлэл
* *Earthquakes* — Kaye M. Shedlock & Louis C. Pakiser нарын товхимол
* HowStuffWorks — How Earthquakes Work - Газар хөдлөлт яаж явагддаг вэ
* Natural Disasters - Earthquake - (Хялбаршуулсан) 
* Latest Earthquake News and Earthquake Map - Газар хөдлөлтийн талаарх сүүлийн үеийн мэдээлэл
* Photos/images of historic earthquakes - Зургууд

Ангилал:Байгалийн гамшиг
Булнайн газар хөдлөлт

**Булайн газар хөдлөлт** нь 1905 онд Монгол оронд болсон өргөн хэмжээний талбайг хамарсан маш хүчтэй газар хөдөлт юм. 

1905 оны долоодугаар сарын 9 болон 23-нд Булнайн нуруу, Хангайн нуруу, Хан Хөхий нуруунд 8 баллын хүчтэй газар хөдөлж газрын гадаргууд 130 км хагарал үүссэн.
Булнайн газар хөдлөлтийг 8.4, нөгөө нь 7.8 магнитудын хүчтэй байсан гэж одоогийн судлаачид хэлдэг. Үүний ул мөр болох 370, 190 км үргэлжилсэн хагарал нь одоо ч хадгалагдан үлдсэн. Тухайн үед 30 орчим сүм хийдийн барилгад ан цав сууж, гажиж, бурхны гүнгэрвааны шил хагарч, Хятадын хоёр шавар тагз нурсан бөгөөд Улиастай хотод хэд хэдэн байшин сүйдсэн тухай Өргөөд сууж байсан Хаант Оросын консул Люба мэдээлж байсан байна. Өнгөрсөн зуунд найман магнитудын хүчтэй газар хөдлөлт дэлхийд 33 болсны дөрөв нь Монголд болсон гэж үздэг. Булнайн хагарал бол тэрхүү хүчтэй газар хөдлөлтийн ул мөр юм. Уг гамшгийн үеэр 10 хүн амиа алдсан гэж монголчууд мэдээлдэг бол олон улсад 30 орчим гэж бүртгэсэн байна. “Харин хохирлын хэмжээ тухайн үеийн төгрөгийн ханшаар 10 сая орчим бөгөөд тэр үед нэг ам.доллар 4-5 төгрөгтэй тэнцэж байсан” хэмээн Одон орон, геофизикийн хүрээлэнгийн Газар хөдлөл судлах секторын эрхлэгч М.Өлзийбат ярилаа. Хохиролыг өнөөгийн ханшаар тооцвол 4.7-6 тэрбум төгрөгийн хохирол учирсан гэж багцаалж болно.
## Баримтууд  
1905 оны зун. Тагнын нурууны өмнөд хэсэгт хэдэн өдөр үргэлжилсэн газар хөдлөлтийн улмаас Алтан хөхийн нурууны гурван нуурын хоёр нь алга болжээ. Уулын модод үндсээрээ сугаран, тэр чигтээ хиаран унаж, доороос нь ус олгойдож, Тэсийн голын зүүн эрэгт ус цалгин, далайн давалгаа мэт болж, хавь ойроо усанд автуулжээ. Хөвсгөл нуурын ойролцоох голын хавцал нуран унаж, уулын чулуу нурж, газар доогуур айдас төрүүлэм их чимээ нүргэлж, дайвалзсаар, хагарахад морьтой хүн, хонио хариулж явсан хүү унаж амиа алдсан тухай баримтыг Хаант Оросын газар зүйн хүрээлэнгийн эрдэмтэн А.В.Вознесенский бичиж үлдээжээ. Газар хөдөлснөөс хойш сар гаруйн дараа нутгийн хүмүүсийн яриаг тэмдэглэж авсан түүний баримтад газрын хагарал зарим хэсэгтээ 60 гаруй метр гүн, 6.4 метр өргөн хавцал үүсэж байжээ. Аймшигт гамшгийн гэрч болсон хүмүүс газар доорх чимээг их бууны дуутай зүйрлэж байсан бөгөөд газрын ангал руу морьтой хоёр ч хүн унахыг харснаа гэрчилж байсан тухай А.В.Вознесенский тэмдэглэн үлдээсэн байна.

## Цахим холбоос 
* Earthquake Information from the Deep Ocean Exploration Institute - Газар хөдлөлтийн талаарх мэдээлэл
* *Earthquakes* — Kaye M. Shedlock & Louis C. Pakiser нарын товхимол
* HowStuffWorks — How Earthquakes Work - Газар хөдлөлт яаж явагддаг вэ
* Natural Disasters - Earthquake - (Хялбаршуулсан) 
* Latest Earthquake News and Earthquake Map - Газар хөдлөлтийн талаарх сүүлийн үеийн мэдээлэл
* Photos/images of historic earthquakes - Зургууд

Ангилал:Байгалийн гамшиг
Монголд болсон хүчтэй газар хөдлөлтүүд

XX зуунд дэлхийн хэмжээнд M≥8.0 газар хөдлөлт 33 удаа тохиолдсоны дөрөв нь Монгол оронд болсон байдаг.
Эдгээрийн он цагийн дэс дарааллаар тоочвол:
*1905 оны долоодугаар 9 болон 23-нд Булнайн нуруу, Хангайн нуруу, Хан Хөхий нуруунд 8 баллын хүчтэй газар хөдөлж газрын гадаргууд 130 км урт хагарал үүссэн.
*1931 оны наймдугаар сарын 10-нд Монгол Алтайн нуруунд 8 баллын газар хөдлөлтөөс үүдэн 189 км газрын гадаргуу хагарсан.
*1957 оны арванхоёрдугаар сарын 4-ний өдөр Говь-Алтайн нурууны Гурван Богдод болсон 8.3 баллын газар хөдлөлтийн уршгаар газрын гадаргууд 270 км урт үргэлжилсэн эвдрэл хагарал үүсчээ. 
Монгол орон маань өөрөө Төв Азийн газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүсэд оршдог бөгөөд Говь-Алтай, Булнай, Цэцэрлэг, Монгол-Алтай зэрэг дөрвөн газарт дэлхийд бүртгэлтэй хүчтэй газар хөдлөлт болж байжээ

## Цахим холбоос 
* Earthquake Information from the Deep Ocean Exploration Institute - Газар хөдлөлтийн талаарх мэдээлэл
* *Earthquakes* — Kaye M. Shedlock & Louis C. Pakiser нарын товхимол
* HowStuffWorks — How Earthquakes Work - Газар хөдлөлт яаж явагддаг вэ
* Natural Disasters - Earthquake - (Хялбаршуулсан) 
* Latest Earthquake News and Earthquake Map - Газар хөдлөлтийн талаарх сүүлийн үеийн мэдээлэл
* Photos/images of historic earthquakes - Зургууд

Ангилал:Байгалийн гамшиг
Ямаүчи Хироши

**Ямаүчи Хироши** (япон. 山内 溥, англи.  *Hiroshi Yamauchi*, 1927 оны 11-р сарын 7-нд Японы Киото хотод төрсөн — 2013 оны 9-р сарын 19-нд нас барсан) Японы бизнесмэн. Тэрээр 1949 оны 3-р сараас 2002 оны 5-р сарын 31 хүртэл **Нинтэндо** компанийн 3 дахь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаад Ивата Саторүд ажлаа залгамжлуулж өгсөн. Энэ хугацаанд Ямаүчи Нинтэндог жижиг ханафүда тоглоомын хөзрийн компаниас олон тэрбум долларын борлуулалттай, олон улсын видео тоглоомын компани болгон хувиргаж чадсан байна. 

2008 онд Ямаүчи Хироши Японы хамгийн баян гурван хүний ​​нэг байсан бөгөөд дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн жагсаалтын 149-р байранд, 7.8 тэрбум долларын хөрөнгөтэй орж байв. 2012 онд Forbes сэтгүүлийн "Японы хамгийн баян 40 хүн"-ий жагсаалтад Ямаүчи 11-р байранд орсон байна.

## Намтар 
Эцэггүй өссөн Хирошиг эх, өвөг эцэг нь хүмүүжүүлсэн байна. Тэрээр 18 настайдаа Инаба Мичикотой гэрлэж 1945 онд Васэда их сургуульд хуулийн чиглэлээр сурчээ.

1948 оны сүүлээр Хироши их сургуулиа дуусгаж амжаагүй байтал өвөг эцэг Секирёо хүнд өвдөж, 66 насандаа хэвтэрт орсон байна. Компанийн удирдлагыг ач хүүгээсээ өөр хэнд ч даатгаж чадаагүй Секирёо Хирошиг Токиогоос Киото руу яаралтай дуудаж, одоо Хироши удирдах болно гэж мэдэгджээ. Эхэндээ Хироши компанийг удирдахаас татгалзаж байсан ч хэсэг хугацааны дараа 1949 оны 3-р сард захирлын албан тушаалд томилогджээ. Өвөг эцэг Секирёо 1951 оны зун нас баржээ. Секирёо сайн хүмүүжилтэй, эелдэг хүн байсан бол ач хүү нь хайхрамжгүй, их зантай байв. Түүний хувьд амьдрал тоглоом шиг санагддаг байсан бөгөөд хүүхэд байхдаа эдэлж байсан эрх чөлөө нь түүний дараагийн карьерт эерэг нөлөө үзүүлжээ.

Хироши компанийг удирдах үед 100 орчим ажилтантай байсан бөгөөд зөвхөн ханафүда тоглоомын хөзрийг хөгжүүлэх, үйлдвэрлэх чиглэлээр ажилладаг байв. Ямаүчигийн удирдлага дор тус компани удаан оршин тогтнохгүй гэж олон хүн санаа зовж байв. 1951 онд тэрээр өвөөгийнхөө үүсгэн байгуулсан  "Марафүкү" болон "Ямаүчи Нинтэндо" гэсэн хоёр компанийг нэгтгэж "Нинтэндо Коппай" ("хөзөр" эсвэл "мажонг хавтан" гэсэн утгатай) нэртэй нэг компани болгож, олон нийтэд нээлттэй болговол илүү динамикаар өсөх болно гэдэгт итгэлтэй байжээ.

1953 онд залуу ерөнхийлөгчийн хүчин чармайлтын ачаар "Нинтэндо" компани Японд зориулж цоо шинэ бүтээгдэхүүн болох бүхэлдээ хуванцраар хийсэн тоглоомын хөзрүүдийг худалдаанд гаргасан. Ямаүчи Хирошийн хэрэгжүүлсэн эдгээр болон бусад олон зохион байгуулалтын шинэчлэлүүд нь компанийн эргэлтийг 1959 он гэхэд 600 сая иенд хүргэсэн (өмнө нь 150 сая иен байсан). Улмаар Ямаүчи "Уолт Дисней" компанитай гэрээ байгуулж, бүтээгдэхүүндээ тэдний дүрүүдийг ашиглах эрхийг олж авчээ. Энэхүү алхам нь компанид бүр ч их ашиг авчирсан бөгөөд 1964 он гэхэд компанийн цэвэр ашиг 600 сая иенд хүрсэн байна.

Ангилал:Японы бизнесмен
Ангилал:Киотогийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1927 онд төрсөн
Ангилал:2013 онд өнгөрсөн
Нинтэндо

**Нинтэндо** (япон. 任天堂株式会社 *Nintendo Kabushiki-gaisha*) - видео тоглоом болон тоглоомын систем хөгжүүлэх чиглэлээр мэргэшсэн, Киото хотод төвтэй Японы олон улсын корпорац юм. 

Нинтэндо корпорацыг 1889 онд гар урлаач Ямаүчи Фүсажиро үүсгэн байгуулж, анх гар хийцийн ханафүда тоглоомын хөзөр үйлдвэрлэж байжээ. 1960-аад онд Нинтэндо бусад бизнест өргөжиж, одоогийн нэрээрээ авч олон нийтийн компани болжээ. 1977 онд анхны видео тоглоомын консол болох Color TV-Game-ээ гаргасан. Тус компани 1981 онд Donkey Kong, мөн 1985 онд Nintendo Entertainment System болон Super Mario Bros. тоглоомуудыг гаргаснаар олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм.

Нинтэндо корпорац нь Японы зах зээл дээрх хамгийн том, хамгийн баян, хамгийн нөлөө бүхий хувийн хэвшлийн арилжааны байгууллагуудын нэг юм.


Ангилал:Японы компани
Авангард (пуужингийн цогцолбор)

**«Авангард»** — Оросын пуужингийн цогцолбор (**15П771**), удирдлагатай зэвсгийн хэсгээр (**15Ю71** буюу **Ю-71**) тоноглогдсон байна.

Цогцолборын цөм нь UR-100N UTTKh/RS-28 тив хоорондын баллистик пуужин (ICBM) ашиглан бай руу харвасан хэт авианы удирдлагатай цэнэгт хошуу бөгөөд 28 Мах хүртэл хурдтай (секундэд 9.6 километр хурдалдаг) гэж мэдэгджээ.

Дайсны пуужингийн эсрэг хамгаалалтыг нэвтлэх зориулалттай уг пуужинг 2019 оны 12-р сарын 27-нд Оросын 13-р пуужингийн дивизэд байлдааны бэлэн байдалд оруулсан байна. 2020 оны 9-р сард Оросын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Герберт Ефремовыг Авангард цогцолборын ерөнхий зохион бүтээгч гэж нэрлэжээ. 

Авангардын нэг цэнэгт хошууны хүч нь 800 килотонноос 2 мегатон хүртэл хэлбэлздэг. Зэвсгийн хэсгийн урт нь 5-7 метр гэж таамаглаж байна. Авангардын их бие нь нийлмэл материалаар хийгдсэн гэж үздэг бөгөөд энэ нь хэдэн мянган градусын аэродинамик халалтад тэсвэртэй, лазер цацрагаас найдвартай хамгаалдаг гэж мэдэгджээ.

Уг систем нь хөөргөхөөс өмнө нислэгийн даалгавар болон байг өөрчлөх боломжийг олгодог ажээ.

2022 оны байдлаар зургаан цогцолбор цэргийн ангиудад байсан. 2023 оны эцэс гэхэд ойролцоогоор 18 цогцолбор үйлчилгээнд байсан (тус бүр зургаан нэгжтэй гурван пуужингийн хороо; яг тоог нь мэдээлээгүй байна). Оросын Батлан ​​​​хамгаалахын сайд Сергей Шойгугийн хэлснээр Оросын Стратегийн пуужингийн хүчин Авангардыг пуужингийн системд зэвсэглэлээ бүрэн хангаж дуусгасан байна.

Авангардаар зэвсэглэсэн анхны хороо 2019 оны 12-р сард Оренбургийн дивизэд Оросын Стратегийн пуужингийн хүчинд байлдааны үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн юм.
Сөгнөгөр гол

Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутагт орших бөгөөд сумын хойд хэсгийн уулс, ойн бүсээс эх аван урсдаг

Голын дагуу зуслан, бууц, амралт, загасчлалын жижиг газрууд байдаг тул гэр бүлтэй аялж амрахад тохиромжтой аялал жуулчлалын бүс сайн хөгжсөн.
Нямаагийн Төмөрхуяг

**Нямаагийн Төмөрхуяг** (1953 оны 2-р сарын 2–нд Хэнтий аймгийн Биндэр суманд төрж, 2014 онд нас барсан) - Монгол Улсын шатрын олон улсын мастер. Тэрээр 1970 онд Уланбаатар хотын 3-р дунд сургууль, 1974 онд Ленинград хотын утга зохиолын их сургуулийг орос хэлний багш мэргэжлээр төгссөнөөс хойш 1999 онд хүртэл МУИС–д багшаар ажиллажээ.  

Тэрээр зохиолч, шатрын хорхойтон Батын Нямаагийн гэрт 1953 онд төрж багаасаа шатрын спортыг сонирхон хичээллэж 1977 онд спортын мастер, 1988 онд дэлхийн шатрын холбооны мастер, 1989 онд олон улсын мастер болжээ.

Н.Төмөрхуяг нь улсын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээнд 16 удаа шалгаран оролцсон, 1989 оны улсын аварга, 1985, 1994 онд мөнгө, 1986 оны хүрэл медальтай. МБАТ–ий VI спартакиадын аваргын алтан медаль авсан бөгөөд Улаанбаатар хотын аваргаар хамгийн олон удаа шалгарч байсан, 1980 онд Польш улсын Варшава хотод явагдсан түргэн тоглолтын олон улсын тэмцээн, “Тоншуул” сэтгүүлийн нэрэмжит олон улсын 1985 оны тэмцээнүүдэд түрүүлж, олон улсын тавцанд танигдсан нэрт шатарчин байлаа. Нэрт шатарчин Н.Төмөрхуяг Нови Сад, Москва хотод явагдсан дэлхийн шатрын олимпиадад хоёр удаа, 1993 онд Киргиз улсад явагдсан Азийн бүсийн аврага шалгаруулах тэмцээнд амжилттай оролцож байжээ. 1980–аад оны дундуур рейтингээ 2405-д хүргэж ЭЛО-гийн чансаагаараа Монголын шатарчдын жагсаалтыг 6 удаа манлайлж байв.

Ангилал:Монголын шатарчин
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Биндэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1953 онд төрсөн
Ангилал:2014 онд өнгөрсөн
Нямаагийн Төрбат

**Нямаагийн Төрбат** (1962 оны 3-р сарын 5-нд Хэнтий аймгийн Биндэр суманд төрсөн) - Монгол Улсын шатрын спортын аварга. Спортын мастер. Тэрээр шатрын гэр бүл гэгддэг зохиолч Батын Нямаагийн хүү юм. 

## Намтар 
1970-1980 онд нийслэлийн 10 жилийн 3-р дунд сургууль, 1980-1985 онд МУИС-ийг япон хэлний орчуулагч, монгол хэлний багш мэргэжлээр төгссөн. 1985 оноос хойш Монголын хүүхдийн ордны шатрын дугуйлангийн багш.

Шатарчин гэр бүлд төрж өссөн Төрбат II-V ангидаа “Оюун түлхүүр” сэтгүүлийн нэрэмжит тэмцээнд 3 жил дараалан түрүүлж спортын гараагаа эхэлжээ. Тэрээр 1976 онд МПС-ын спартакиадад оролцож хүрэл медаль, 1978, 1979 онд Улсын идэрчүүдийн аваргын мөнгөн медаль хүртсэн. Төрбат оюутан болсон цагаасаа нэрэмжит олон тэмцээнүүдэд удаа дараа түрүүлж байснаас гадна 1982 оны Улаанбаатар хотын спартакиадын алтан медаль, 1983 оны МБАТ-ний Спартакиадын мөнгөн медаль, 1984 онд Монгол Улсын аврага шатарчин гэдэг эрхэм цолыг хүртэж спортын мастер болжээ.

Спортын мастер Төрбат нь 1979, 1993 онуудад ЗХУ-ын Эрхүү, БНХАУ-ын Хөх хотод зохиогдсон тэмцээнүүдэд түрүүлж, 1984, 1985 оны “Тоншуул” сэтгүүлийн нэрэмжит тэмцээнүүдэд амжилттай оролцож байв.

Багш Төрбат Монголын хүүхдийн ордны шатрын дугуйлангийн багшаар ажиллах хугацаандаа 1500 гаруй хүүхэд элсүүлэн сургаж шатрын гайхамшигт ертөнцөд хөл тавиулжээ. Тэдгээрээс олон улсын их мастер Д. Шаравдорж, Б. Мөнгөнтуул, Монгол улсын 2 удаагийн аврага, олон улсын мастер Т.Батцэцэг, ФИДЕ мастер Д.Эрхэмбаяр, Улсын 3 удаагийн аварга Б. Анхчимэг, Азийн аварга Г.Эрдэнэ, спортын мастер Ц.Батчулуун, ФИДЕ мастер Т.Батчимэг, мастер Б.Тогтохбаяр нарын нэрт шатарчид, олон арван дэд мастер, зэрэгтэй шатарчид төрсөн юм.

Нямаагийн Төрбат санаачилга гарган хичээлийнхээ хөтөлбөрийг 3 удаа шинэчлэн боловсруулсны дээр юун түрүүн дугуйлангийнхаа сургалтын материал болгон хэрэглэх зорилго бүхий “Шатрын гарааны онол”, “Шатрын гарааны алдаанууд” зэрэг ном бичиж хэвлүүлжээ.

Тэрээр Монголын хүүхдийн ордонд ажиллаж байхдаа өсвөрийн шатарчдын “Цодгор хүү” тэмцээнийг санаачилсан нь эдүгээ уламжлал болж, шатар сонирхдог хүүхэд багачууд, тэдний эцэг эхчүүдийн хүсэн хүлээдэг сайхан үйл явдал болж чаджээ.

Сурган хүмүүжүүлэгч Н.Төрбат “Тэргүүний арга зүйч багш” цол тэмдэг, “Багшийн алдар” медаль, Хүүхдийн байгууллагын 70 жилийн ойн медаль, Монголын Олимлын хорооны дурсгалын алтан медаль, “Биеийн тамир, спортын тэргүүний ажилтан”, “Боловсролын тэргүүний ажилтан” цол шагнагдаж байсан.

Ангилал:Монголын шатарчин
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Биндэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1962 онд төрсөн
Түвшинтөгсийн Батчимэг

**Түвшинтөгсийн Батчимэг** (1986 оны 5 сарын 3-нд төрсөн) - Монгол Улсын гавьяат тамирчин, шатрын олон улсын эмэгтэй их мастер (2009), олон улсын мастер (2014). Дэлхийн оюутны универсиадын аварга, Идэрчүүдийн улсын зургаан удаагийн аварга, насанд хүрэгчдийн улсын хоёр удаагийн аварга (2011, 2016).

Тэрээр Шатрын спортыг дэлгэрүүлэгч Батын Нямаагийн ач охин бөгөөд УИХ-ын гишүүн, Монголын Шатрын холбооны ерөнхийлөгч агсан Нямаагийн Түвшинтөгсийн охин юм.

Ангилал:Монголын шатарчин
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1986 онд төрсөн
Завхан аймгийн музей

**Завхан аймгийн музей** -Монголын анхны музейн нэг бөгөөд 1924 оны 12-р сарын 11-нд Завхан аймгийн төвд Гэсэр сүмийн туурин дээр "Үзэсгэлэнгийн хороо" нэртэйгээр байгуулж байсан түүхтэй. 2024 онд Музей 100 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн байна. 

Аймаг, орон нутгийн онцлог бүхий “Орон нутгийн музей” болон “Алдартны музей” гэсэн хоёр төрөлжсөн музейн нийт 18 танхимд үзмэрээ дэглэн олон нийтэд үзүүлдэг байна. Завхан аймгийн музей нь бусад аймгийн музейгээс Алдартнуудын танхимаараа ялгардаг онцлогтой.

## Түүх 
1922 оноос Хан тайшир уулын аймгийн нам эвлэлийн байгууллагын гишүүд дурсгалт зүйлийг бүртгэх, гар бичмэл, хэвлэмэл ном, түүх шастир эртний эд зүйлийг идэвхтэй цуглуулж ажилласны үр дүнд 1924 он гэхэд Улиастай хотод Музей байгуулах бэлтгэл хангагдаж байжээ.

Тухайн үед Улиастай хотод сууж байсан Зөвлөлтийн консул Потоновский болон Ардыг гэгээрүүлэх яамны орос мэргэжилтэн, орчуулагч нарын хамт зөвлөн хэлэлцээд музейд тавигдах үзмэрийн тусгай байр байшин гаргаж 1924 оны 12-р сарын 11-ний өдөр "Үзэсгэлэнгийн хороо"-г анх байгуулсан түүхтэй.

Улиастай хотод байгуулсан музей нь Судар бичгийн хүрээлэнгийн орон нутгийн салбар болон ажиллаж байгаад 1928 онд Ардыг гэгээрүүлэх яамны сургуулийн дэргэд анх нээн ажиллаж, Улиастайн хэмээн нэрлэгдсэн Завхан аймгийн Музей нь Монголын анхны музейн нэг болон түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг.

Аймгийн музей нь 1938 онд Орон нутаг судлах булан, 1947 онд Орон нутаг судлах кабинет, 1967 онд Орон нутаг судлах музей, 2008 оноос Аймгийн музей болон өргөжсөн байна.

## Үзмэрүүд 
Завхан аймгийн музей нь сан хөмрөгтөө 11600 ховор нандин цуглуулгатай манай улсын шилдэг музейн нэг. Завхан аймгийн музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Шүрэн баг, 9 эрдэнээр өнгө оруулан бүтээсэн Жадамба судар, 11 тэргүүнтэй жүжигшил Жанрайсэг, Дилов хутагт Жамсранжавын шашны ёслолын малгай, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Жалханз хутагтын тахилын мөнгөн цөгц зэрэг дахин давтагдашгүй Бурханы шашинд ховорт тооцогдох үнэт 66 үзмэр байдаг юм. 

Завхан аймгийн музейн захиралаар Р.Юнрэндорж ажиллаж байна.

Ангилал:1924 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын музей
Оросын театрын урлагийн дээд сургууль

**Оросын театрын урлагийн дээд сургууль** (орос. *Росси́йский институ́т театра́льного иску́сства* — ГИ́ТИС) — Оросын дээд боловсролын байгууллага. Европын хамгийн том театрын их сургууль бөгөөд дэлхийн хамгийн том театрын их сургуулийн нэг юм. 1878 онд байгуулагдсан энэ сургууль нь Москва хотод байрладаг.

## Түүх 
1878 оны 11-р сарын 3-нд Хөгжим, драмын урлаг сонирхогчдын нийгэмлэгийн ивээл дор Оросын төгөлдөр хуурч Петр Адамович Шостаковский Хөгжим, драмын сургуулийг нээжээ. 1883 онд сонирхогчдын нийгэмлэгийг Москвагийн филармонийн нийгэмлэг гэж нэрлэж, захирал П. А. Шостаковский сургуулиа удирдлагад нь шилжүүлжээ. 1886 онд Москвагийн филармонийн нийгэмлэгийн Хөгжим, драмын сургууль гэж нэрлэгдсэн тус сургууль нь консерваторийн статустай болжээ.

1902 онд тус сургууль нь одоогийн ГИТИС-ийн гол барилга байрладаг Малый Кисловскийн гудамжинд байрлах харшид нүүж иржээ.

1918 онд Хөгжим, драмын сургуулийг Хөгжим, драмын дээд сургууль, 1919 онд Улсын Хөгжмийн драмын хүрээлэн болгон нэрлэж, 1922 оны 9-р сарын 17-нд Всеволод Мейерхолдын удирдлаган дор Улсын театрын дээд цехүүдтэй нэгдэж, Улсын Театрын урлагийн дээд сургууль (орос. *Государственный институт театрального искусства*- ГИТИС) болгон өөрчлөн зохион байгуулжээ. В.Мейерхолдын удирдлаган дор анх ГИТИС театр гэж нэрлэгддэг театр байгуулсан бөгөөд 1923 онд тус хүрээлэнгээс салж, Мейерхолдын театр гэгдэх болжээ.

Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны үеэр ГИТИС-ийг Саратов хот руу нүүлгэн шилжүүлсэн бөгөөд тухайн үед Иосиф Моисеевич Раевский тус хүрээлэнгийн захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд 1943-1948 онд Стефан Мокульский ГИТИС-ийг удирдаж байжээ.

## Мэргэжлүүд 
### Жүжиглэх ур чадварын тэнхим 
* Жүжиглэх ур чадвар

### Найруулагчийн тэнхим 
* Театрын найруулга
* Циркийн найруулга
* Жүжиглэх ур чадвар
* Тайзны үг яриа
* Тайзны бүжиг
* Тайзны хөдөлгөөн
* Тайз судлал

### Хөгжимт жүжгийн тэнхим 
* Гоцлол дуу хоолой- вокал
* Жүжиглэх ур чадвар
* Тайзны үг яриа
* Тайзны бүжиг
* Тайзны хөдөлгөөн
* Хөгжимт жүжгийн найруулга
* Хөгжимт жүжиг
* Таазны дизайн
* Дууны инженерчлэл

### Театр судлалын тэнхим 
* Оросын театрын түүх
* Гадаадын театрын түүх

### Балетын мастерын тэнхим 
* Бүжиг дэглэлт ба балетын судалгаа

### Тайзны урлагийн шинэ чиг хандлагын тэнхим 
* Жүжигчны ур чадвар
* Эстрадын найруулга

### Продюсерын тэнхим 
* Тайзны урлагийн продюсер ба менежментийн тэнхим

### Тайзны тэнхим 
* Тайзны зураач 
* Тайзны зураач технологич
* Тайзны дизайнер хувцасны зураач
* Хүүхэлдэйн театрын найруулагч
* Хүүхэлдэйн театрын зураач

##### Албан ёсны цахим хуудас- https://gitis.net/
Дундговь аймгийн музей

**Дундговь аймгийн музей** анх 1949 онд орон нутгийн ашигт малтмалын дээжсээс бүрдсэн 20 гаруй үзмэртэй “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэйгээр байгуулагдсан. Дундговь аймгийн Мандалговь хотод байралдаг музей юм.

Одоо нэн эртний хүрэл зэвсгийн үеийн, их Монгол улсын, аймаг байгуулагдсан, дуу хуурын, аймгийн алдартны, мал аж ахйн, монголын уламжлалт тоглоомын, угсаатны зүйн, Зава Дамдины, ан амьтны, ашигт малтмалын, хэлмэгдэсдийн хэмээх 13 танхимуудад үзмэрээ зохион байгуулдаг байна. Сан хөмрөгтөө МЭӨ VIII зуунаас III мянганд, хамаарагдах хүн төрөлхтний түүхийн чухал үеийг харуулсан хүрлийн үеийн олдвор 800 орчим хадгалагдаж байгаа аймгийн чанартай музейнүүдийн нэг юм.

## Үзмэрүүд 
Хүрлийн цуглуулганд амьтны  загварт хүрэл 45 ширхэг, унжлага 40 ширхэг, хүрэл сум 400 ширхэг, хүрэл хутга 50 ширхэг, олом, арал 150 ширхэг, ахуйн хэрэглээний хүрэл 120 ширхэг хадгалагдаж байна. Мөн Боржигон цэцэн вангийн хошууны Гомбосүрэн ноёны хэрэглэж байсан зааны ясан мөнгөн тоног бүхий хэт хутга, суман ширээ, 13 литрийн багтаамжтай  гангар шаазан хул, түүх соёлын хосгүй үнэт зэрэглэлд багтсан “Тугалын бүлээн”-ий солир, төв халхын урчуудын урласан мөнгөн аяга, хэт хутга, эмээл, хазаар, эмэгтэй хүний гоёл чимэглэл, пийсүү толгойтой эргэн тойрон үүлэн хээг товойлгон урласан шүрэн хөөрөг болон үнэт чулуун хөөрөгнүүд, 15-19-р зууны үед хийгдсэн нарийн ур хийцтэй гуулин хөөмөл, цутгамал бурхад, шашины болон эм тангийн судар бичгүүд, угсаатны зүйн ховор сонин үзмэр, гар урчуудын бүтээл, уран зураг, алдар гавьяат түүхт хүмүүсийн эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйл, их номч, түүхч, шашины тэргүүн Зава Дамдины эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлээс бүрдсэн гэр музей зэрэг арвин сан хөмрөгтэй музей юм.

Мөн музейн мэргэжилтнүүд улирал бүр төрөл бүрийн /эмээл, мөнгөн аяга, хобби, дөрвөн бэрх, хөөрөг, монгол хувцас г.м/ үзэсгэлэн, нээлттэй хаалганы өдөрлөг зохион байгуулж ард иргэдийн музей үзэх идэвхи сохирхолыг дэмжин ажиллаж байна.

“Их соёл-Эх үндэс” хөтөлбөрийн хүрээнд Дундговь аймгийн музей нь цахим музейн иж бүрэн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон байна. Ингэснээр музей дижитал хэлбэрт шилжиж, тухайн үзмэрийн мэдээллийг нэг дороос шуурхай аваад зогсохгүй орон зай, цаг хугацаагаар аялсан мэт мэдрэмжийг үзэгчдэд өгөх нөхцөл бүрджээ.
Дорноговь аймгийн музей

**Дорноговь аймгийн музей** 1945 онд “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэйгээр анх байгуулагдсан бөгөөд 1979 онд “Орон нутаг судлах музей”, 1999 онд “Музей Сургалт Судалгааны Төв” болон өргөжжээ. 

Тус музей нь үзвэрийн 6 танхимтай, 6000 орчим үзмэр, эд өлгийн зүйлс бүхий сан хөмрөгтэй. Палеонтологи, байгаль ан амьтан, эртний түүх, сүлд шүтээн, социализм болон орчин үеийн гэсэн үзвэрийн 6 танхимд говь нутгийн түүх, соёлын өвийг дэлгэн үзүүлдэг байна. 

2025 онд тус музей түүхт 80 жилийн ойгоороо МҮЭ-ийн Соёлын Тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр МССТ-ийн захирал А.Уранжаргал, Сан хөмрөгч Г.Сарангэрэл, Чихмэлч сэргээн засварлагч Г.Гантулга, "Соёлын гавьяа" одонгоор МССТ-ийн захирал А.Уранжаргал, СУАЖЗ-ын яамны “Жуух бичиг”-ээр МССТ-ийн ажилтан С.Нармандах, Р.Батбаатар, ГНХМ-н ажилтан О.Ичинноров, СУАЖЗГ-ын шагналаар МССТ-ийн Эрдэм шинжилгээний ажилтан Б.Цэндбаяр, аймгийн Эмэгтэйчүүдийн холбооны шагналаар ахмад музейч Ч.Дулам нар шагнагджээ.