open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Англи хэлний өнгөрсөн цаг

Англи хэлний өнгөрсөн цаг нь өнгөрсөнд болсон үйл явдлыг ярихад хэрэглэгддэг ч өөр бусад хэрэглээ мөн бий. Дүрмийн хувирлаараа үйл үгс өнгөрсөн цагт -ed авдаг бол дүрмийн бусаар хувирдаг үйл үгнүүд мөн бий.

Дүрмийн хувирлын хувьд -e үсгээр төгссөн бол дан -d авна (live – lived). -y үсгээр төгссөн бол -ied болно (study – studied).

Дийлэнх үйл үг нь жирийн өнгөрсөн цаг дээр гуравдугаар биеийн төлөөний нэр байсан ч нэг биеийн төлөөний нэртэй адилаар хувирдаг. Харин be нь ганц тоон дээр was, олон тоон дээр were болж хувирна.

* Жирийн өнгөрсөн цаг: I/you/he/she/it/we/they helped
* Асуулт Did I/you/he/she/it/we/they help?
* Үгүйсгэх өгүүлбэр: I/you/he/she/it/we/they did not (didn't) help
* Үгүйсгэх асуулт: Did I/you/he/she/it/we/they not help? / Didn't I/you/he/she/it/we/they help?

Үндсэн хэлбэр

Батлах (+) S + үйл үг (ed) + c

Үгүйсгэх (-) S + did not ( didn't) + үйл үг + C

## Хэрэглээ 
Жирийн өнгөрсөн цагаар өнгөрсөнд болсон нэг эсвэл дараалласан үйл явдал мөн өнгөрсөн дэх давтамжит үйлдлийг тайлбарлахад хэрэглэнэ.

* He took the money and ran.
* I visited them every day for a year.
*

Жирийн өнгөрсөн цаг нь утгийн хувьд present perfect буюу төгс одоо цагтай төстэй. Жирийн өнгөрсөн цаг нь өнгөрсөнд тодорхой хугацаанд болсон үйлдэл, өнгөрсөнд дууссан үйлдэл зэргийг тодорхойлдог(тухайн цаг хугацаа нь одоо цаг хүртэл үргэлжлээгүй). Цаг хугацаа нь тодорхой байна. (Жишээ нь, өнгөрсөн цаг нь өнгөрсөнд болсон дараалласан үйл явдлыг тайлбарлахад ашиглагддаг

* I **was** born in 1980.
* We **turned** the oven off two minutes ago.
* I **came** home at 6 o'clock.
* When **did** they **get** married?
* We **wrote** two letters this morning.
* She **placed** the letter on the table, **sighed**, and **left** the house.
Англи хэлний энгийн ирээдүй цаг

Дүрэмзүйд **ирээдүй цаг** нь одоо цагт хараахан болоогүй байгаа ч ирээдүйд төлөвлөгдсөн үйлдлийг тайлбарлахад хэрэглэгдэнэ. 

Англи хэл нь ирээдүйтэй холбоотой утгыг илэрхийлэх олон янзын хэрэглүүртэй. Эдгээрт *will*, *shall* зэрэг дайвар туслах үгс мөн ирээдүйн одоо цаг орно. 

## Илэрхийлэл 
Ирээдүй цагийг яг таг тодорхой биш ч өгүүлэгч ямарваа нэг үйл явдал болно гэж хүлээж буй эсвэл өгүүлэгч хийхээр төлөвлөж буй зүйлээ ярихад ашиглана. Later, next year гэх мэт цаг заасан байцын тусламжтай тухайн хам сэдвээр нь ирээдүй цагийн тухай ярьж байна гэж мэднэ. 

Ихэнх Европ гаралтай бусад хэлүүдэд тодорхой үгс ирээдүй цагийг илтгэдэг. Ихэнх тохиолдолд туслах үйл үг нь англи хэлэнд ашиглагддаг шиг хэрэглэгддэг бөгөөд  ирээдүйг ихэвчлэн will, shall илэрхийлдэг. Түүнчлэн зарим хэл ийм туслах үгийг үндсэн үйл үгтэй хослуулан энгийн (нэг үгтэй, морфологийн) ирээдүй цаг үүсгэдэг. 

Тухайн хэл нь ирээдүйг илэрхийлэх нэгээс олон аргатай байж болно. Жишээлбэл, англи хэл нь *will/shall* гэсэн хэлбэрээс гадна одоо цагийн хэлбэр  ашиглан ирээдүйн үйл явдлуудыг хэлдэг. Жишээ нь, I am going to travel.  

Бусад тохиолдолд will, shall ашиглаж болно. Ирээдүй цагт will, shall ашиглаж байгаа тохиолдолд араас орох үйл үг нь хувирахгүй. He will win”, "I shall win". 

Англи хэлний ирээдүй цаг заах бусад бүтцүүд:

* Жирийн одоо цаг. The trains leave at five. ("The trains will leave at five" гэсэн ирээдүй заасан утгатай). Дүрмийн талаасаа жирийн одоо цаг дээр бичигдэж байгаа тул эдгээр өгүүлбэрийг ирээдүй цаг гэж үздэггүй. Харин ирээдүй цагийн утгатай жирийн одоо цаг гэдэг.

* Ирээдүй заасан going to. "John is going to leave tonight."

* To be. "John is to leave tonight"

* Дайвар үгс. "I must do this"; "We should help him"; "I can get out of here"; "We may win"; "You might succeed".
Ирээдүйг илэрхийлэх янз бүрийн арга замууд нь зөвхөн ирээдүйг төдийгүй үйл явдал цаг хугацааны явцад хэрхэн өрнөсөн эсвэл тухайн үйл явдалд хандаж буй илтгэгчийн хандлага зэргийг илэрхийлдэг өөр өөр утгатай. Хам сэдвээсээ шалтгаалан will/shall болон going to ашиглах тохиолдол ч ялгаатай байж болно.

Ангилал:Англи хэлний дүрэм
Баатаржавын Шоовдор

thumb|240px|2021 оны Дэлхийн АШТ-ийн үеэр
**Баатаржавын Шоовдор** (1990 оны 11 сарын 20-нд Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд төрсөн) нь чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 3 хүрэл медальт, Монгол Улсын гавьяат эмэгтэй тамирчин. Азийн АШТ-ий 3 мөнгө, 1 хүрэл, Дэлхийн цомын 2 хүрэл, Иван Яригыны алтан гран при тэмцээний 3 алт, 2 хүрэл, Улсын АШТ-ий 6 алтан медальтай.

2010 оноос чөлөөт бөхөөр хичээллэж, 2015 онд Монгол Улсын шигшээ багт орсон.

Чөлөөт бөхөөр хичээллэхээсээ өмнө волейболын дээд лигийн "Уурхайчин" багт 4 жил тоглож, 2009 оны үндэсний дээд лигээс хүрэл медаль хүртэж байсан. Волейболын спортын 1-р зэрэгтэй.

## Намтар
Б.Шоовдор Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд 1990 онд төрсөн. 2001 онд тэдний гэр бүл Улаанбаатар луу шилжиж, тэрээр 44-р сургуульд суралцах болов. 7-р ангид байхад нь "Уурхайчин" клуб 53-р сургуульд волейболын анги нээхэд шилжин суралцаж, 5 жил волейболоор хичээллэжээ.

2010 оноос чөлөөт бөхөөр хичээллэж эхэлсэн. 2010 онд оюутны улсын аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль авсан нь түүний дотоодын анхны медаль бол 2011 онд Mongolia Open тэмцээнээс хүрэл медаль хүртэж, олон улсын тэмцээний медалийн буухиагаа эхлүүлжээ.

ШУТИС-ийн Уул уурхайн автомашины тоног төхөөрөмжийн инженерийн ангид нэг жил сураад ҮБТДС руу шилжиж, 2014 онд дасгалжуулагч мэргэжлээр төгссөн.

## Амжилт 
## Эшлэл 
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Монголын волейболчин
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Эрдэнэбүрэний хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1990 онд төрсөн
Халимагийн баатар цол

**Халимагийн баатар цол** бол Халимагийн баатарлаг гавьяа, хөдөлмөрийн баатарлаг үйлс, Халимагийн хөгжил цэцэглэлтэд оруулсан гарамгай хувь нэмрийг үнэлж олгодог ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын дээд шагнал юм. Энэ цолыг зөвхөн ОХУ-ын иргэдэд олгодог бөгөөд нас барсны дараа ч нөхөн олгох боломжтой байдаг ажээ.

"Халимагийн баатар" цолыг 1993 оны 8-р сарын 7-ны өдөр Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын Ардын хурал (Халмг Танч) -ын тогтоолоор бий болгосон байна. 

Халимагийн баатар цол хүртсэн хүнд  гэрчилгээ болон "Цагаан бадамлянхуа одон" (өмнө нь "Бүгд Найрамдах Халимаг Улсад байгуулсан гавьяаны төлөө - Халмг Танч" одон гэж нэрлэдэг) гардуулдаг байна.

Халимагийн баатар цолыг Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын тэргүүн нэг удаа олгодог.

## Халмагийн баатар цол хүртсэн хүмүүс 
* Александр Сергеевич Игнатьев — "Уралан" (Элиста) хөлбөмбөгийн клубын тоглогч;
* Кирсан Николаевич Илюмжинов /2012 он/ — Халмагийн анхны Ерөнхийлөгч;
* Алексей Васильевич Гордеев — Оросын Хөдөө аж ахуйн сайд;
* Геннадий Васильевич Кулик — Оросын төрийн Думын гишүүн;
* Семён Израилевич Липкин — орчуулагч;
* Алина Андреевна Макаренко — 2012 оны Олимпын Уран гимнастикийн алтан медальтан;
* Аркадий Наминович Манжиев /2019 онд/ — зөвлөлтийн болон оросын хөгжмийн зохиолч;
* Пётр Тимофеевич Надбитов — Улсын бүжгийн "Ойрд" театрын уран сайхны удирдагч;
* Андрей Николаевич Саморуков — "Уралан" (Элиста) хөлбөмбөгийн клубын тоглогч;
* Мингиян Артурович Семёнов — 2012 оны Олимпын чөлөөт бөхийн хүрэл медальтан.
* Пүрвэ Мучкаевич Эрдниев — Халимагийн Улсын их сургуулийн сурган хүмүүжүүлэх ухааны доктор, профессор.
* Валентина Нимгировна Гаряева — Халимагийн дуучин, Зөвлөлт оросын Ардын жүжигчин.
* Валерий Николаевич Очиров /2021 онд/-Цэргийн нисэгч, Халимагийн Ерөнхийлөгчийн зөвлөх.
Коллеж гудамж (Торонто)

**Коллеж гудамж** бол Канад улсын Торонто хотын төв хэсэгт орших гол тэнхлэгийн зам бөгөөд баруун талын хуучин трамтай дүүргүүдийг хотын төвтэй холбодог. Энэ гудамжны баруун хэсгийн орон сууцны бүсэд олон төрлийн угсаатан ястан оршин суудаг бол төв хэсэгт нь Онтариогийн хууль тогтоох зөвлөл, Торонтогийн Их сургууль зэрэг байгууллагууд байрладаг. Коллеж гудамж нь Янг гудамж хүрээд зүүн тийш Карлтон гудамжаар үргэлжилдэг.
 Литтл Итали дүүргийн Коллеж гудамжны энгийн замын тэмдэг]]

Янг гудамжны уулзвар дээр нэгэн түүхэн дурсгал болох Коллеж Парк цогцолбор байдаг бөгөөд, өмнө нь Eaton’s-ийн их дэлгүүр байдаг байсан. Энэхүү түүхэн барилга одоо худалдаа, оффис болон орон сууцны зориулалтаар ашиглагддаг болсон.

### Нийтийн тээвэр 
Торонто хотын нийтийн тээврийн комиссын 506 Карлтон трамны чиглэл Коллеж болон Карлтон гудамжуудаар явдаг. Коллеж гудамж, Янг-Юниверсити-Спадина метроны шугам Юниверсити ба Янг салаанууд дээр байрлах Куинз Парк буудал болон Коллеж буудлуудаар үйлчлүүлдэг.

## Гол уулзвар 
Доорх гудамжууд Коллеж гудамж дагуух гол уулзваруудын жагсаалт

* Дундас гудамж
* Лансдоун өргөн чөлөө
* Оссингтон өргөн чөлөө
* Басерст гудамж
* Спадина өргөн чөлөө
* Юниверсити өргөн чөлөө (өмнөд) / Куинз Парк гэгээний гудамж (хойд)
* Бэй гудамж
* Янг гудамж
Дэлхийн ноён оргилууд

**Дэлхийн ноён оргилуудын** жагсаалтад далайн түвшнээс дээш 7200 метрээс дээш өндөрт орших уулсыг бие даасан гэж үзэх боломжтой.
Эльбрус

**Эльбрус** (өмнөх нэр **Эльборус**) — Кавказ дахь галт уул (далайн түвшнээс дээш 5642 м өндөр), Европын ноён оргил (заримдаа Альпийн Мон Блан уул гэдэг) юм.

Эльбрус галт уул хамгийн сүүлд 900 жилийн өмнө дэлбэрч байжээ. 

## Газар зүйн байрлал 
Эльбрус нь Их Кавказын зэргэлдээ нуруунд, Кавказын гол нуруунаас хойд зүгт 10 км зайд, ОХУ-ын Кабардино-Балкар, Карачай-Черкесийн Бүгд найрамдах улсын хил дээр оршдог. Энэ нь 15 км-ийн суурийн диаметртэй, зүүн (5621 м) ба баруун оргилууд (5642 м)-тэй, сунасан, эмээл хэлбэрээр (Эльбрус эмээлийн даваа, 5416 м) тусгаарлагдсан галт уулын гаралтай уулсын нуруу юм. Оргилуудын хоорондох зай нь 1500 м. Суурийн үнэмлэхүй өндөр нь 3200–3800 м. Налуугийн дундаж 35° юм. Эльбрусын өндрийг анх 1813 онд академич Викентий Вишневский тодорхойлсон бөгөөд түүний тооцоолсноор 5421 м байжээ. 

## Авиралт
### Өмнөд маршрут 
Эльбрусын ноён оргилд авирагчид ихэнхдээ өмнөд энгэрээс авирдаг. Оросын ангиллын дагуу маршрутын хүндрэл нь "1B" байна. Маршрут нь ихэвчлэн Бочки хамгаалах байрнаас (кабелийн төгсгөл, 3720 м) эхэлж, зүүн оргилын доор бараг шулуун өгсөж, хуучин Арван нэгний хамгаалах байр (4050 м), олон тооны шинэ хоргодох байр, Пастуховын чулуулаг (4550-4700) өнгөрч, ойролцоогоор 5100 метрийн өндөрт хүрдэг. "Ташуу ирмэг" гэж нэрлэгддэг уг тэгш талбайгаас цааш аль ч оргил руу гарах боломжтой байдаг юм. Авирах хугацаа нь тээврийн зардал, цаг уурын гарц, цаг агаар, уулчдын бэлэн байдлын зэрэг зэргийг харгалзан 7-10 хоног үргэлжилдэг. (11-р хамгаалах байрнаас бэлтгэгдсэн тамирчдын оргил хүртэлх аялал нь буух цагийг тооцохгүйгээр 5-6 цаг үргэлжилнэ).

### Умард марштрут 
Оросын ангиллын дагуу маршрутын хүндрэл нь "2А" байна. Маршрут нь 2500 метрийн өндөрт байрлах баазаас эхэлж, Хойд Хамгаалах байр (3700) болон Ленц чулуулгуудаар (энэ нь байгалийн дурсгалт газар) Зүүн оргил руу хөтөлдөг. Маршрутын дээд хэсэгт талбайн чиглэлд, цаашлаад Баруун оргил руу явах боломжтой. Маршрутын онцлог нь (өмнөдтэй харьцуулахад) дэд бүтцийн төвлөрөл багатай. 2012 оноос хойш Эммануэль Глад (2600 м) болон мөсөн голын өмнөх хадан дээр (3750 м) хэд хэдэн шинэ овоохой, майхан баазууд гарч ирсэн боловч жуулчдаас илүү их бие даасан байдлыг шаарддаг. Сүүлчийн байнгын баазаас 2000 м-ийн өндөрт босоо өсөлттэй байсан бол өмнөд хэсгээс олон тооны арилжааны тусгай гинжин чарга хэрэг болдог байна.
Мессина

**Мессина** ( [mesˈsiːna]) — Итали улсын өмнөд хэсэгт, Сицили арлын хойд зүүн захад, Тиррен ба Иони тэнгисийн уулзвар газарт байрлах хот.

## Хүн ам 
2024 оны байдлаар тус хотын хүн ам 217,113 хүн байсан.

## Эшлэл
Ядамсүрэнгийн Гомбосүрэн

**Ядамсүрэнгийн Гомбосүрэн** (1934 онд Сүхбаатар аймгийн Халзан сумын Шүүт гэдэг газар төрсөн) Налайхын их уурхайн анхны Ерөнхий инженер (1960), Геологи, уул уурхайн салбарын анхны мэргэжлийн орлогч сайд (1966), уул уурхайн анхны доктор (1972). 

## Намтар 
Гомбосүрэнгийн ах Намжилын Гунгаажав нь Аж үйлдвэрийн техникумийн уул уурхайн ангид сурахад дэмжиж тусалсан байна. 17 настайгаасаа уул уурхайн мэргэжлийн багшаар хичээл заалгаж эхэлсэн хүүд БНМАУ-ын Геологи, уул уурхайн яамны анхны сайд, генерал Ц.Жанчивын шийдвэрээр ЗХУ-ын Москвад И.Сталины нэрэмжит Уул уурхайн сургуульд суралцах хувь тохиожээ. 

Сургуулиа төгсөөд Налайхын их уурхайгаас хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлж, Аж үйлдвэрийн яамны хэлтсийн дарга, салбарын Орлогч сайд (1961-1968) хүртэл дэвшин ажилласан байна.

Ах Намжилын Гунгаажав нь тухайн цаг үед “Цогт-Очирын Лоохуузын бүлгийн хүн” гэгдэн хэлмэгдэж явсан түүхтэй.

Монгол Улсын түлш, эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг тэргүүлэх хурдацтай хөгжүүлэх төрийн бодлогын хүрээнд 1970-аад онд орон нутагт 10 гаруй нүүрсний уурхайн зураг төслийг барилга байгуулалтын ажилтай хослуулан гүйцэтгэх ажлыг Я.Гомбосүрэн мэргэжлийн удирдлагаар ханган, Налайхын их уурхайгаас гадна Бор-Өндөрийн хайлуур жоншны нэгдсэн баяжуулах фафрикийг криолитын модуль заводтайгаар байгуулах ажлыг санаачилсан аж. Профессор Я.Гомбосүрэнгийн бүтээл, туурвил эрдэм судлалыг тоймлон авч үзвэл, тэрээр сурган хүмүүжүүлэх, эрдэм шинжилгээ, зураг төсөл, үйлдвэрлэл, түлш, эрчим хүчний тэргүүлэх эрдэмтэн төдийгүй Монголын уул уурхайн салбарын техникийн хөгжлийн бодлого судлал, технологийн эрдэс зүй, газрын хэвлийн экологи судлал, тус салбарыг хүнийн нөөцийн бодлогыг хэрэгжүүлэх үйлсэд 60 гаруй жил тасралтгүй ажилласан хүн юм.

Ангилал:Монголын уурхайчин
Ангилал:Халзангийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1934 онд төрсөн
Бхаратиа Жаната нам

**Бхаратиа Жаната нам** (хинди. भारतीय जनता पार्टी — **Энэтхэгийн ардын нам**, англи. *Bharatiya Janata Party*) — Энэтхэгийн бүх үндэсний хэмжээний тэргүүлэх хоёр улс төрийн намын (Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс намын адил) нэг юм. Бхаратиа Жаната нам бол баруун чиглэлийн нам бөгөөд ихэнх тохиолдолд тус намыг Энэхтхэгийн үндсэрхэг үзэлтэй гэж тодорхойлдог. 

## Түүх 
Тус намыг 1980 онд үүсгэн байгуулсан нь Атал Бихари Важпайи, Лал Кришна Адвани нарын нэртэй шууд холбоотой. Бхаратиа Жаната намын өмнөх нам нь "*Бхаратия Жана Санг"* нам юм. Байгуулагдсан цагаасаа эхлээд л Энэтхэгиийн Конгресс намын өрсөлдөгч нам гэсэн байр суурь эзэлсээр ирсэн. Анх 1984 онд Лок Сабхагийн сонгуульд өрсөлдсөн боловч парламентад 2 -хон суудал авсан. Дараагийн 1989 онд 86 суудал авсан байна.

1991 оны сонгуульд *Бхаратиа Жаната нам* 120 суудал авч, хамгийн том сөрөг хүчин болсон байна. Памулапарти Венката Нарасима Раогийн Конгресс намын Засгийн газар олон тооны авлигын дуулианы улмаас Бхаратиа Жаната намын шүүмжлэлд ихээхэн өртөж байсан.

2014 оны парламентын сонгуулиар тус нам эвсэж, сонгуульд ялалт байгуулж, намын дарга Нарендра Моди Энэтхэгийн Ерөнхий сайдаар сонгогдсон юм.

Ангилал:Энэтхэгийн улс төрийн нам
Анаргүл

Анаргүл гэдэг нэр нь хоёр хэсгээс бүрддэг, гүн утгатай эмэгтэй хүний нэр юм. 1. Анар «Анар» гэдэг нь казах хэлэнд «гал», «галын дөл», «гэрэл», «тод гэрэл» гэсэн утгатай үг юм. Энэ үг нь амьдралын хүч, дулаан, гэрлийн бэлгэдэл юм. «Анар» гэдэг нь хүнийг эрч хүчтэй, урам зоригтой болгодог, гэрэл гэгээтэй ирээдүйд тэмүүлэх утгатай. Мөн гал, дөл нь ариун цэвэр, шударга байдлын бэлгэдэл билээ. 2. Гүл «Гүл» гэдэг нь казах хэлэнд «цэцэг» гэсэн утгатай. Цэцэг нь гоо үзэсгэлэн, зөөлөн зөөлөн чанар, амьдралын бэлгэдэл. Байгаль эхийн гоо үзэсгэлэн, шинэчлэлтийг илэрхийлдэг.Казах ард түмэнд цэцэг нь хүндэтгэл, хайр сэтгэлийн илэрхийлэл юм. Нэрний бүрэн утга Анаргүл гэдэг нь «Дөлийг гэрэлтүүлсэн цэцэг», «Гал мэт тод гялалзсан цэцэг», «Гал шиг дулаахан, гоёмсог цэцэг» гэсэн утгүүдийг агуулдаг. Энэ нэр нь эзэндээ хүч чадал, гоо үзэсгэлэн, дотоод дулааныг бэлэглэдэг.
Үндэсний Эвсэл (Монгол)

**Үндэсний Эвсэл** (ҮЭ) нь Монгол Улсын улс төрийн эвсэл бөгөөд 2024 оны 1-р сарын 29-нд байгуулагдсан. Тус эвслийг УИХ-ын гишүүн асан, Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд асан Нямтайширын Номтойбаяр тэргүүлдэг. Эвсэл нь анх Монголын Ногоон Нам (МНН) болон Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам (МҮАН)-аас бүрдэж байсан бөгөөд 2024 оны 5-р сард Монголын Либерал Ардчилсан Нам (МЛАН) нэгдсэнээр өргөжсөн.

## Үндсэн мэдээлэл 
* **Нэр**: Үндэсний Эвсэл
* **Товчлол**: ҮЭ (монгол), NC (англи)
* **Байгуулагдсан**: 2024 оны 1-р сарын 29
* **Тэргүүн**: Нямтайширын Номтойбаяр
* **Төв байр**: Улаанбаатар хот
* **Өнгө**: Ногоон хөх
* **Уриа**: "Үндэстнээрээ баяжъя!"
* **Албан ёсны вэбсайт**: evsel.mn

## Үзэл баримтлал ба зорилго 
Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн авлигыг устгах, нам төвтэй эрх мэдлийг задлах, төрийн байгууллагуудыг мэргэжлийн, хараат бус болгох зорилготой. Тус эвсэл нь төвийн үзэлтэй, үндэсний ардчилсан чиг баримжаатай бөгөөд эдийн засгийг либералчлах, хувийн хэвшлийг дэмжих, үйлдвэрлэлд суурилсан эдийн засаг руу шилжихийг зорьдог. Мөн "Иргэн баян бол улс баян" гэсэн үзэл санааг баримталж, иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх, боловсрол, эрүүл мэнд, ажлын байрны хүртээмжийг нэмэгдүүлэхийг чухалчилдаг.

## Бодлого, байр суурь 
Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн намд төвлөрсөн эрх мэдлийг чөлөөлөх, эдийн засаг, нийгмийн нийцэт бодлого боловсруулах, хэрэгжилтийг хангах хүрээнд хувийн хэвшлийг хүчтэй, хүүхэд залуусыг зорилтод чиглэлээр боловсролтой, иргэдээ эрүүл саруул, мөнгөтэй, итгэлийн хүчтэй болгохыг бодлогынхоо цөмд байршуулсан. Тус эвсэл нь үндэсний ардчилсан үзэл баримтлалтай, эвийг сахих, үнэн бөгөөд шилэн байх зарчимтай, нэг улс төрч, мянган мэргэжилтэн бодлого баримтлахыг зорьдог.

## Сонгуулийн оролцоо 
2024 оны УИХ-ын сонгуульд Үндэсний Эвсэл нь 70 нэр дэвшигчийг "1 улс төрч, 1000 мэргэжилтэн" зарчмаар тодруулан оролцсон. Эвсэл нь сонгуулийн хуульд заасан 72,408 хүний босгыг амжилттай давж, сонгуулийн эрхээ баталгаажуулсан. Н.Номтойбаяр нь эвслийн жагсаалтыг тэргүүлж, улс төрийн шинэчлэл, авлигын эсрэг тэмцэл, эдийн засгийн либералчлал зэрэг бодлогыг дэвшүүлсэн. 

## Эшлэл
Ангилал:Монголын улс төр
Хот, суурин газрын ногоон байгууламжийн талбайн нийт хот тосгон, бусад суурин газрын талбайд эзлэх хувь

Үзүүлэлтийн тодорхойлолт: Ногоон байгууламжийн талбай гэж суурин
газрын нутаг дэвсгэрийн нийтийн эзэмшлийн гудамж, талбай, том, дунд, жижиг
/бичил/ хамгаалалтын зурвас, мөн айл өрх, албан байгууллага, аж ахуйн
нэгжүүд, орон сууцны хорооллын доторх ногоон байгууламж болон ногоон
байгууламж бүхий бусад цэцэрлэгжсэн нийт талбайгаар ойлгоно.

Уг үзүүлэлтийг тооцохдоо хот, суурин газрын ногоон байгууламжийн талбайн
хэмжээг газрын нэгдмэл сангийн хот, суурин газрын ангиллын хүрээнд гаргасан
хот тосгон, бусад суурин газрын нийт талбайн хэмжээнд харьцуулж тооцно.

**Хот, суурин газрын ногоон байгууламжийн талбайн нийт хот, тосгон, бусад суурин газрын эзлэх хувь, % = Хот, суурин газрын ногоон байгууламжийн талбай / Хот тосгон, бусад суурин газрын нийт талбай * 100**

Нийслэлийн Засаг даргын 2005 оны 475 дугаар захирамжаар баталсан захиргааны статистикийн “Ногоон
байгууламжийн бүртгэл” маягт ХТМС-2, “Ургамлын хашлагын бүртгэл” ХТМС-1, “20.. оны улиралд тарьсан мод, сөөгний мэдээ” ХТМ-2 маягтад үндэслэн аймаг, нийслэлээр жилээр тооцно.
Орос улсын түүх (зохиол)

**«Орос улсын түүх»-зохиол** (эрт. орос. *Исторія государства Россійскаго*) — Николай Карамзины 12 боть бүтээл бөгөөд үүнд эрт дээр үеэс Догшин Иваны хаанчлал бөгөөд Оросын Үймээн самууны үе (1598-1613) хүртэлх Оросын түүхийн хугацааг дүрсэлсэн байдаг. Утга зохиолын хэлний ур чадварыг шинжлэх ухаантай хослуулсаны ачаар энэ ном оросын боловсролтой өргөн олны дунд маш их алдартай бүтээл болсон юм. Мөн оросын түүхчдийн үзэж буйгаар оросын үндэсний ухамсар төлөвшилд маш их хувь нэмэр оруулсан ажээ.

Н.Карамзин "Орос улсын түүх" зохиолоо амьдралынхаа эцэс хүртэл бичсэн боловч бүрэн дуусгаж чадаагүй юм. 12 дахь ботийн гар бичмэлийг "Хаанчлал хоорондын 1611-1612 үе" гэсэн бүлэг хүрээд тасардаг байна. Гэвч зохиолч анх 1613 онд Романовын угсааныхны хаанчлалын эхэн үе хүртэл бичихийг зорьж байсан тул төлөвлөгөөгөө бараг бүрэн хэрэгжүүлсэн гэж үзэж болох юм.

## Бүтээл дээр ажилласан түүх 
Тухайн үеийн хамгийн алдартай зохиолчдын нэг байсан Н.Карамзин өөрийн улсын түүхээ Эртний Ромын болон Францын түүхээс муу мэддэг байсан Оросын нийгэмд үндэсний түүхийг таниулах бүтээл туурвих санааг дэвшүүлжээ. Түүний санаачлагыг эзэн хаан I Александр дэмжиж, 1803 оны 10-р сарын 31-ний өдрийн зарлигаар түүнд Оросын түүх судлаач гэсэн албан ёсны цол олгосон байна. Ингээд 1804 онд Николай Карамзин өөрийгөө нийгмээс тусгаарлаж, Остафьево тосгон дахь эдлэнд очиж, зөвхөн уг бүтээлийг бичихэд бүх оюун ухаанаа зориулжээ.

Николай Карамзины "Орос улсын түүх" 8 ботийг 1816-1817 онд хэд хэдэн хэвлэх үйлдвэрт нэгэн зэрэг хэвлүүлэх ажлыг эзэн хаан I Александр өөрөө хувиасаа санхүүжүүлсэн байна. Бүх 8 боть нь нэгэн зэрэг буюу 1818 оны 2-р сарын 1-нд худалдаанд гарсан. Тухайн үеийн 3 мянган хувь хэвлэгдсэн бүтээл сар хүрэхгүй хугацаанд борлогдож, хоёр дахь хэвлэлийг 1818-1819 онд томоохон хэвлэгч Иван Сленин хэвлүүлсэн байна. 1821 онд шинэ 9 дэх боть, 1824 онд дараагийн хоёр боть тус тус хэвлэгдсэн ажээ.

Зохиолч 12 дахь ботио хэвлүүлж амжилгүй нас барсны дараа бараг гурван жил өнгөрсөн хойно сүүлчийн боть хэвлэгдсэн юм. Н.Карамзины үлдээсэн ноорог дээр үндэслэн 12-р ботийг Константин Сербинович, Дмитрий Блудов нар бэлтгэж 1829 оны эхээр хэвлүүлсэн ажээ. Тэд мөн жилийн дараа бүх 12 ботийн хоёр дахь хэвлэлийг гаргасан түүхтэй. 

Уг түүхийн бүтээлийн эхний ботиуд хэвлэгдэж тухайн үеийнхэнд маш их нөлөө үзүүлсэн. Оросын алдарт яруу найрагч А.Пушкины үеийнхэн уг бүтээлийг амьсгаа даран уншиж, өнгөрсөн үеийн үл мэдэгдэх түүхийн цагаан хуудсыг өөртөө нээж байжээ. Зохиолч, яруу найрагчид уг бүтээлээс санаа авч зохиолоо урлагийн бүтээл болгон хөгжүүлдэг байсан юм. Жишээлбэл, А.Пушкин "Борис Годунов" эмгэнэлт зохиолдоо энэхүү бүтээл дээр тулгуурлан бичиж байсан юм.
Николай Озеров

**Николай Озеров** (орос. *Никола́й Никола́евич О́зеров*, 1922 оны 12-р сарын 11-нд Москва хотод төрж, 1997 оны 6-р сарын 2-нд Москвад нас барсан) — Зөвлөлтийн газрын теннисчин, жүжигчин, спортын тайлбарлагч. Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин (1973). ЗХУ-ын Төрийн шагналтан (1982). ЗХУ-ын газрын тениссний 24 удаагийн аварга. 

## Намтар 
Тэрээр 1922 оны 12-р сарын 11-нд Москвад дуурийн дуучин Николай Озеровын гэр бүлд төрсөн. Ах Юрий Озеров нь хожим кино найруулагч болсон. Н.Озеров 19-р зууны хөгжмийн зохиолч Михаил Виноградовын ач хүү.

Николай Озеровын гэр бүл Москва хотын төв дэх Марксын гудамжинд амьдардаг байв. Тэдний амьдарч байсан байшинг Большой театраас улсын орон сууц болгон Озеровын ахад өгсөн.

1934 онд тэрээр залуучуудын теннисний Москвагийн аварга болсон. 1941 онд теннисний спортын мастер, 1947 онд ЗХУ-ын спортын гавьяат мастер цол хүртсэн байна.

1941 онд тэрээр ГИТИС-ийн жүжигчний ангид элсэн орж, 1945 онд төгсөөд Москвагийн урлагийн театрт (1945-1959) ажилд орж, 20 гаруй дүрд тоглосон.

1947 онд Бүх Холбооны Коммунист Намд (Большевикууд) элсэв.

1950 оны 8-р сарын 29-нд тэрээр Динамо - ЦСKA багуудын хөлбөмбөгийн тоглолтыг тайлбарлаж, спортын тайлбарлагчийн гараагаа эхлэв.

1950-1988 онд ЗХУ-ын Радио, телевизэд спортын тайлбарлагчаар ажилласан. Олимпын 15 наадам, шайбтай хоккейн дэлхийн аварга шалгаруулах 30, хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах 8, Европын хөл бөмбөгийн аварга шалгаруулах 6 тэмцээнийг тайлбарлаж, нийт 49 оронд тайлбарлагчаар ажилласан. 1980-аад оны эхэн үеэс Н.Озеров том тэмцээнүүдийг тайлбарлахаа больсон бөгөөд түүний сүүлчийн тайлбарласан тэмцээн бол 1986 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн байсан юм.

1973 онд тэрээр ЗСБНХОУ-ын Ардын жүжигчин цол хүртжээ.

1980-аад оны сүүлээр тэрээр "Спартак" спортын нийгэмлэгийн даргаар сонгогдсон юм.  

Николай Озеров 1997 оны 6-р сарын 2-нд 75 насандаа таалал төгссөн байна.

Ангилал:ЗХУ-ын теннисчин
Ангилал:ЗХУ-ын спортын тайлбарлагч
Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:Москвагийн хүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1922 онд төрсөн
Ангилал:1997 онд өнгөрсөн
Оросын Үймээн самууны үе (1598-1613)

**Оросын ороо бусгаа цаг үе** (орос. *Смутное время* буюу *Смута*) -1598-1613 он хүртэл үргэлжилсэн Москва дахь Рюрик угсааныхан эрх мэдлээ алдсанаас үүдсэн Царийн Оросын хамгийн их хямралын нэг үе юм. Энэ үе нь байгалийн гамшиг бөгөөд олон тооны хуурамч эрх баригчид гарч ирсэн, иргэний болон Орос-Польш, Орос-Шведийн дайн, төр улсын, нийгэм эдийн засгийн хүнд хямралууд ар араасаа өрнөсөн юм. Энэ ороо бусгаа цаг үе нь 1613 онд Михайл Романовыг хаан ширээнд залснаар дууссан гэж үздэг ч 1618 он хүртэл Орос Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөлийн дайныг дуустал үргэлжилсэн байдаг.

Энэ ороо бусгаа цаг үед олон Оросын хаадууд ар араасаа солигдож улс төрийн гүн хямрал үүссэн байдаг. 1601-1603 онуудад томоохон өлсгөлөн гарч 2 сая иргэд буюу Оросын хүн амын 30% нь өлсгөлөнгөөр амиа алдсан гэсэн тооцоолол байдаг. 

Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөлийн магнатууд 1605 болон 1607 онуудад Хуурамч Дмитрий I болон II ийг Оросын хаан ширээнд залхын тулд тэдний дэмжиж байсан. 1609 онд Оросын хаант улс Шведийн хаант улстай цэргийн холбоо байгуулахад Польшийн хаан Сигсзмунд III Польшийн парламентийн дэмжлэгийг авч хоёр улсад дайн зарласан байдаг. 1609 онд олон тулаануудад Польшийн тал ялалт байгуулж 1610 оны Клушиногийн тулаанд Орос болон Шведийн цэргүүдийг бут цохисноор Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөл Москва хотыг ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр 1612 он хүртэл эзэлсэн байна. 1612 онд Оросын баатрууд Дмитрий Пожарский болон Кузма Минин Москва хотыг чөлөөлсөн юм. Дайн 1618 он хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд Польш улс сүүлчийн удаа Москва хотыг бүсэлсэн ч эзэлж авч чадаагүй ухарсан юм. Тухайн жилд Делиуногийн энхийг байгуулж 1632 он хүртэл дайн зогссон байдаг.
Махмуд султан

**Махмуд султан** гэдэг нь түүхэнд **Монголын Ил хаант улсын сүүлчийн хаадын нэг** буюу **Чагатай улсын (эсвэл Трансоксаны Чагатай ханы угсааны нэгэн)** хүн байх магадлалтай. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн задарч, олон жижиг улсууд болж хуваагдсан байсан.

* **Хаанлах хугацаа:** 1370–1384
* **Угсаа:** Чагатай ханлиг
* **Бүс нутаг:** Мавераннахр (одоогийн Узбекистан, Тажикистан орчмоор)
** **Султан Махмуд** нь Чагатай улсын төгсгөл үед гарч ирсэн хаадын нэг юм.
** 14-р зууны хоёрдугаар хагаст Чагатай улс задран унаж, **Амир Төмөр (Тимур)** төв Азид хүчээ авч эхэлсэн.
** Махмуд султан бол нэр төдий хаан байсан ба жинхэнэ эрх мэдэл нь тухайн үеийн цэргийн жанжин буюу **Тимурт** шилжиж байсан.
** 1370 онд Тимур Самаркандад өөрийн засаглалыг зарлаж, Махмуд султаныг “нэр төдий хаан” болгон ашигласан.
** 1384 он гэхэд Тимур Махмудыг бүрэн зайлуулж, өөрөө бүх эрх мэдлийг гартаа авсан.Махмуд султаны эцэг нь түүхэн сурвалжид **Чагатай хааны угсааны хүн байсан** гэж тэмдэглэгддэг боловч яг нэр нь тодорхой бус, зарим сурвалжид **Казаган**, эсвэл **Тоглуг-Төмөр**-ийн удам гэж дурдагддаг

*
Эмиль Зола

**Эмиль Зола** (франц. *Émile Zola*; 1840 оны 4-р сарын 2-нд Парис хотод төрж, 1902 оны 9-р сарын 29-нд Парис хотод нас барсан) — Францын зохиолч, жүжгийн зохиолч болон нийтлэгч. 19-р зууны хоёрдугаар хагаст реализмын хамгийн чухал төлөөлөгчдийн нэг, уран зохиол дахь натуралист гэж нэрлэгддэг хөдөлгөөний удирдагч, онолч. Тэрээр Францын хоёрдугаар эзэнт гүрний үеийн нийгмийн бүхий л давхаргыг дүрсэлсэн "Ругон-Макварт" хэмээх 20 боть том цувралаараа алдартай. Түүний бүтээлүүдээр кино, телевизийн кино олон хийсэн байдаг юм.  

## Намтар 
Эмиль Зола 1840 оны 4-р сарын 2-нд Парист Францын иргэншилтэй болсон итали гаралтай инженер Франсуа Зола (итали. *Francesco Zolla*) болон франц эмэгтэй нарын гэр бүлд төржээ.

Нөхрөө 1847 онд нас барсны дараа Эмилийн эх маш их гачигдаж, бага хэмжээний тэтгэврээр амьдардаг байв. 1851 онд эх нь талийгаач нөхрийнхөө компанийн эсрэг зээлдүүлэгчдийн гаргасан нэхэмжлэлийг хариуцахаар хүүгийнхээ хамт Парист буцаж иржээ. 1852 онд компани нь дампуурчээ. Эмиль тэр үед харьцангуй хожуу буюу долоон настайдаа боловсрол эзэмшиж эхэлжээ. Эх нь түүнийг Экс-ан-Прованс дахь Бурбон коллежийн дотуур байранд оруулж, тэнд таван жил сурав. Прованс хотод Зола шашны боловсрол эзэмшсэн байна.

## Бүтээлүүд 
Зола анх 1860-аад онд бүтээлүүдээ туурвиж эхэлжээ — «Ниноны үлгэрүүд» (*Contes à Ninon*, 1864), «Клодын гэмшил» роман (*La Confession de Claude*, 1865), «Нас барсан эмэгтэйн захиас» роман (*Le vœu d’une morte*, 1866), «Марселийн нууцууд» роман (*Les Mystères de Marseille*, 1867).

Ангилал:Францын зохиолч
Ангилал:Парисын хүн
Ангилал:1840 онд төрсөн
Ангилал:1902 онд өнгөрсөн
Кимигаё

бол Япон улсын төрийн дуулал юм. Дууны үгс нь Хэйан үед (794-1185) нэр нь үл мэдэгдэх зохиолчийн вака шүлэгнээс гаралтай.  Өнөөгийн аялгуу нь 1880 онд сонгогдсон бөгөөд 1869 онд Жон Уильям Фэнтоны зохиосон, төдийлөн алдаршаагүй аялгууг орлуулсан юм. “Кимигаё” гэдэг гарчгийг ихэвчлэн “Эзэн хааны мандалт” гэж орчуулдаг ч энэ нэр болон үгсийн албан ёсны орчуулгыг хуульчлан батлаагүй байдаг.

1888 оноос 1945 он хүртэл “Кимигаё” нь Японы эзэнт гүрний төрийн дуулал байсан. Япон улс Потсдамын тунхаглалыг хүлээн зөвшөөрч, холбоотны хяналтад орсоны дараа Эзэн Хаан Шоова ширээндээ үлдэж,  Японы хаант засаглалыг хадгалахын тулд “Кимигаё”-г албан ёсоор батлаагүй ч төрийн дуулал шиг ашиглаж байв. 1999 онд батлагдсан Үндэсний туг, төрийн дууллын тухай хууль нь “Кимигаё”-г албан ёсоор Япон улсын болон эзэн хааны дуулал хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн.
Ангилал:Дайны дараах Японы түүх
Ангилал:Японы үндэсний бэлгэ тэмдэг
Ангилал:Төрийн дуулал
Ангилал:Японы Хаант Улс
Ангилал:CS1 япон-language sources (ja)
Ангилал:Articles with hAudio microformats
Ангилал:Япон-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Маяа Старк

**Маяа Софиа Старк** (, 1999 оны 12 сарын 10-нд төрсөн) нь Шведийн мэргэжлийн гольфчин бүсгүй. 2025 оны Америкийн эмэгтэйчүүдийн нээлттэй тэмцээнд түрүүлж, анх удаа том тэмцээний аварга болжээ. Тэрээр Эмэгтэйчүүдийн Европын цувралын 6 тэмцээнд түрүүлсэн бөгөөд 2022 онд ISPS Ханда дэлхийн урилгат тэмцээнд түрүүлснээр ЭМГХ-ны цувралд оролцох эрх олж авсан. Сонирхогч тамирчны статустай байхдаа 2020, 2021 онуудад Америкийн эмэгтэйчүүдийн нээлттэй тэмцээнд оролцож байсан Старк 2021 оны 8 сард мэргэжилд шилжингүүтээ Эмэгтэйчүүдийн Европын цувралд оролцсон 3 тэмцээнийхээ 2-т нь түрүүлсэн юм.

## Эшлэл
Ангилал:Шведийн гольфчин
Ангилал:1999 онд төрсөн
Рио (хүүхэлдэйн кино)

***Рио*** () нь 2011 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд Блү Скай Студиос бүтээж, 20-р зуун Фокс кино компани 2011 оны 3 сарын 22-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ. Энн Хэтэуэй, Жесси Айзенберг, Жемайн Клемент, Лесли Манн, Жорж Лопез, Жэйми Фокс нарын уран бүтээлчид дуу оруулсан юм.

## Дүрүүдэд 
* Энн Хэтэуэй — Эрдэнийн чулуу
* Жесси Айзенберг — Блү
* Жемайн Клемент — Найжел
* Лесли Манн — Линда Гундерсон
* Жорж Лопез — Рафаэл
* Жэйми Фокс — Нико
* Родриго Санторо — Тулио Монтейро
* will.i.am — Педро
* Трейси Морган — Луиз
* Жейк Т. Остин — Фернандо
* Дави Виейра — Армандо
* Жефф Гарсиа — Типа
* Бебел Гилберто — Эва

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2011 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:3D кино
Ангилал:Хүүхэлдэйн кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Хавайн Креол Англи хэл

**Хавайн Креол Англи хэл** эсвэл **Хавайн Пиджин хэл** (Англи: Hawaiian Creole English, Hawaiian Pidgin English) бол Хавай мужид яригддаг, англи хэл дээр суурилсан креол хэл юм. Ойролцоогоор 600 мянган Хавайн оршин суугчид Хавайн Пиджин хэлийг эх хэлээрээ ярьдаг бөгөөд 400 мянга орчим хүмүүс хоёр дахь хэл болгон ашигладаг. Хавайн мужийн хоёр албан ёсны хэл нь англи болон хавай хэл боловч, Хавайн Пиджин хэлийг олон оршин суугч өдөр тутмын яриандаа хэрэглэдэг бөгөөд нутгийнханд чиглэсэн зар сурталчилгаанд түгээмэл ашиглагддаг. Хавай хэлээр энэ хэлийг **ʻōlelo paʻi ʻai** буюу “хатуу таро хэл” гэж нэрлэдэг. Хавайн Пиджин хэлийг АНУ-ын Статистикийн товчоо 2015 онд анх удаа тусдаа хэл хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн. Гэсэн хэдий ч Хавайн Пиджин хэлийг өнөө хүртэл хавай болон англи хэлнээс доогуур зэрэглэлтэй хэл гэж үзэх хандлага байсаар байна. Гэвч энэ хэл нь Хавайд янз бүрийн үндэстний бүлгүүдийн хооронд нийтлэг хэл болгон хэрэглэгдэж байсан жинхэнэ пиджин хэлнүүдээс үүсэлтэй.

Хэдийгээр Хавайн Пиджин хэл нь Америкийн англи хэлтэй бүрэн ойлголцох боломжгүй ч, Ямайкын Патуа зэрэг бусад англи хэлний суурьтай креол хэлнүүдтэй харьцуулахад харьцангуй ойрхон ойлголцох чадвартай хэвээрээ байдаг. Энэ нь бусад креол хэлнүүдээс сүүлд үүссэнтэй холбоотой. Зарим Хавайн Пиджин хэлний ярьдаг хүмүүс англи хэлтэй хольж ярих хандлагатай байдаг. 
Ангилал:Language articles citing Ethnologue 18
Ангилал:Pages containing links to subscription-only content
Савелий Крамаров

**Савелий Крамаров** (орос. *Саве́лий Ви́кторович Кра́маров,* англи. *Savely Kramarov*; 1934 оны 10-р сарын 13-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрж, 1995 оны 6-р сарын 6-нд АНУ-ын Калифорни мужийн Сан-Франциско хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн болон Америкийн хошин шогийн кино жүжигчин. 

Тэрээр олон кинонд тоглосон бөгөөд 1970-аад оны эхээр ЗХУ-ын хамгийн алдартай инээдмийн жүжигчдийн нэг байсан. 1968 онд ЗХУ-ын хөгжимт инээдмийн кино "Требита" киноны Пётрын дүрд тоглосон нь 1969 онд киноны түрээсийн тэргүүлэгч болов. 1971 онд тэрээр өөрийн хамгийн алдартай дүр болох "Gentlemen of Fortune " киноны Косойн дүрд тоглосон. Энэ дүрийн дараа кинонд тоглох санал ар араасаа цуварсан байна. Тэрээр нэг киноныхоо зураг авалтыг бараг дуусаагүй байтал нөгөө нь дэлгэцэнд гарчээ. Жүжигчин түүний бодлоор зохисгүй урилгаас ч татгалзаж эхлэв. Хожим нь тэрээр "Цөлийн цагаан нар" киноны Петрухагийн дүрийг алдсандаа өөрийгөө уучилж чадсангүй - авьяаслаг найруулагч, ирээдүйтэй зохиолыг олж хараагүй гэдэг.

1972 онд тэрээр ГИТИС буюу Театрын урлагийн дээд сургуульд жүжигчний ангид элсэн орсон. Гэвч ГИТИС-ийг төгссөний дараа түүнийг Зөвлөлтийн аль ч театрт хүлээж аваагүй юм. Энэ үеэр тэрээр анхны эхнэр, оюутан Людмилатайгаа танилцаж байжээ.

Сүүлд АНУ руу цагаачилж очоод хэд хэдэн туслах дүр бүтээсэн байна.

С.Крамаров Израил руу цагаачлах өргөдөл гаргасан боловч түүнийг ЗХУ-ын эрх баригчид хилээр гаргахыг хориглосон бөгөөд эх орондоо мэргэжлээрээ ажиллаж чадахгүй болсон байв. 1981 онд тэрээр Александр Левенбуктай хамт АНУ-ын Ерөнхийлөгч Рональд Рейганд захидал бичжээ. Үүний үр дүнд С.Крамаров 1981 оны 10-р сарын 31-нд ЗСБНХУ-аас Израил руу явах бичиг баримтын хамт ЗСБНХУ-аас гарсан байна. 1967 онд тасарсан дипломат харилцаанаас болж ЗСБНХУ, Израилын хооронд шууд харилцаа холбоо байхгүй байсан учраас Вена хотоор дамжиж явах болжээ. Венад түүнийг импрессарио Виктор Шулман угтан авч Америк, Европ, Израил, Австралид тоглолт зохион байгуулахаар болжээ. 

АНУ-д тэрээр Зөвлөлтийн алдартай "Их завсарлага" кинонд хамт тоглож байсан хуучин найз Илья Баскинтайгаа Лос-Анжелес хотод нэг хэсэг суурьшжээ.
Евгений Леонов

**Евгений Леонов** (орос. *Евге́ний Па́влович Лео́нов,* 1926 оны 9-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн — 1994 оны 1-р сарын 29-нд Москвад нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын тайз, дэлгэцийн алдартай жүжигчин бөгөөд киноны дуу оруулагч. 1978 оны ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. 1992 оны Оросын Холбооны Улсын Төрийн шагналт.
Вера Алентова

**Вера Алентова** (орос. *Ве́ра Валенти́новна А́лентова*, төрөхдөө *Быкова*; 1942 оны 2-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Архангельск мужийн Котлас хотод төрж, 2025 оны 12-р сарын 25-нд Москва хотод нас барсан) Зөвлөлт ба Оросын театр, кино, телевизийн жүжигчин, театрын багш. ОХУ-ын Ардын жүжигчин (1992), ЗХУ-ын Төрийн шагнал (1981) хүртсэн.

Тэрээр нөхөр Владимир Меньшовын найруулсан "''Амьдрал нулимсанд дургүй'*" (орос. *Москва слезам не верит)'' киноны гол дүр болох Катя Тихомировад тоглосон юм. Үүний ачаар тэрээр дэлхий даяар алдар нэрийг олж авсан бөгөөд энэ нь "Гадаад хэлээрх шилдэг кино" төрлөөр Оскарын шагнал хүртсэн (1981).

## Намтар 
Вера Быкова (1969 оноос хойш эхийнхээ Алентова гэж овгийг авсан) 1942 оны 2-р сарын 21-нд Архангельск мужийн Котлас хотод төрсөн. Түүний эцэг Валентин Михайлович Быков (1917-1946) болон эх Ирина Николаевна Алентова (1917-1988) хоёулаа жүжигчин байсан ажээ.
 хамт]]
1961-1965 онд Москвагийн Урлагийн театрын дэргэдэх В.Немирович-Данченкогийн нэрэмжит урланд суралцаж төгсөөд 1965 онд А.Пушкиний нэрэмжит Москвагийн Драмын театрт жүжигчнээр оржээ.

Зөвлөлтийн болон Оросын алдартай найруулагч, жүжигчин Владимир Меньшовтой гэрлэж охин Юлия Меньшоваг төрүүлсэн.

Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:Оросын жүжигчин
Ангилал:1942 онд төрсөн
Ангилал:2025 онд өнгөрсөн
Тусгай хамгаалалттай газрын Монгол Улсын нийт нутаг дэвсгэрт эзлэх хувь

Үзүүлэлтийн тодорхойлолт: Улсын тусгай хамгаалалттай газар нь
байгалийн бүс, бүслүүрийн онцлог, өвөрмөц тогтоц, ховор, ховордсон ургамал,
амьтан бүхий газар, түүх, соёлын дурсгалт болон үзэсгэлэнт газрын хэв
шинжийг хадгалах, хувьсч өөрчлөгдөх зүй тогтлыг судлах, танин мэдэх ашиглах,
түүний унаган төрхийг хадгалах, хамгаалах зорилгоор тусгай хамгаалалтад
авсан газар нутгийг хэлнэ.

Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай Монгол Улсын хуулийн дагуу УИХ-ын
тогтоолоор дархан цаазат газар, байгалийн цогцолборт газар, байгалийн нөөц
газар, дурсгалт газрын ангиллаар тусгай хамгаалалтад авсан газар; аймаг,
нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаар орон нутгийн тусгай
хамгаалалтад авсан газар нутгийг хамруулан тооцож мян.га-гаар илэрхийлэн
ойлгоно.

Тусгай хамгаалалттай газрын Монгол Улсын нийт нутаг дэвсгэрт эзлэх хувь = Тусгай хамгаалалттай газрын хэмжээ, мян.га / Монгол Улсын нийт нутаг дэвсгэр, мян.га * 100
Хохирол учирсан газрын Монгол Улсын нийт газар нутагт эзлэх хувь (%)

Үзүүлэлтийн тодорхойлолт: Хохирол учирсан газар гэж салхи, усны эвдрэлд
орсон, үржил шим нь буурсан, мэрэгчид, хортон шавьжинд нэрвэгдсэн, хөрс
бохирдсон, химийн бодисоор бохирдсон, онц аюултай хог ургамалд нэрвэгдсэн
тариалангийн газар; талхлагдсан, намагжсан, элсний нүүлтэд орсон, цөлжсөн,
ашигт малтмалын олборлолтонд өртсөн, газрын тосны олборлолтоос
бохирдсон, ургамлан бүрхэвчгүй болсон бэлчээрт ба бусад өвслөг ургамалт
газар; элсний нүүлтэд орсон, химийн болон цацраг идэвхт бодисоор хордсон,
үйлдвэрийн хог хаягдлаар бохирдсон, ахуйн хог хаягдлаар бохирдсон хот
тосгон, бусад суурин газар; түймэрт нэрвэгдсэн, өвчин, хортон шавьжид
идэгдсэн, мод, бут, сөөг, загийг устгасан, ашигт малтмалын олборлолтонд
өртсөн ойн сан бүхий газар; гадаргын болон гүний ус бохирдсон, үйлдвэрийн
хордолт, бохирдолтод өртсөн эрэг хавийн газар, ашигт малтмалын
олборлолтоос эвдрэлд өртсөн эрэг хавийн газар зэрэг усны сан бүхий газар;
геологийн эрэл хайгуулын ажил, ашигт малтмалын олборлолт, батлан
хамгаалах, аюулгүй байдлыг хангах үйл ажиллагаа, барилга, инженерийн шугам
сүлжээ барих, засвар үйлчилгээ хийх ажил, зам тээвэр холбооны барилга засвар, үйлчилгээний ажлаас шалтгаалан хохирсон ухагдаж эвдэрсэн газар болно.

Хохирол учирсан газрын Монгол Улсын нийт газар нутагт эзлэх хувь = Хохирол учирсан газрын хэмжээ / Монгол Улсын газар нутгийн хэмжээ * 100
Билли Блү Загварын Коллеж

**Билли Блү** Загварын Коллеж Австралийн дизайны хувийн коллеж бөгөөд Сидней, Мельбурн, Брисбэн хотуудад салбартай. Энэхүү коллеж нь дижитал медиа, брендийн загвар ,интерьер дизайн , 3D дизайн ,анимейшн, хэрэглэгчийн хүсэлтийн дизайн, веб дизайн ба харилцан холбооны дизайны чиглэлүүдээр хослуулан заахад ач холбогдол үзүүлдэг. Тус коллеж нь Австралийн  колонийн үеийн түүхэнд нэртэй африк америк хүн болох Билли Блүгийн нэрээр нэрлэгдсэн ба хөлөг онгоцоор Сиднейн Норт Шорыг нээсэн анхны хүн юм. Билли Блү Коллеж нь 1997 онд Австрали хэлээр бичсэн бүтээлүүдийг нийтэлдэг Билли Блү сэтгүүлээс үүсэлтэй.  Цаг хугацаа өнгөрч, тус сэтгүүлийн студийг  төрөл бүрийн хэрэгцээндээ ашигладаг болж 1980 онд Billy Blue Creative  нэртэй зөвлөх үйлчилгээний байгууллага үүсэн  2009 онд завсарлага авах хүртэл олон шагнал хүртсэн бөгөөд 2017 оноос дахин идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах болсон.
Тус студийн ажил нь visual харилцаа холбоо, мультимедиа, веб төслүүд, хаяг, үзэсгэлэнгийн график, түүнчлэн зар сурталчилгаа ба хэвлэл нийтлэлийн бүхий л талыг хамардаг. Коллеж нь харилцаа холбооны дизайн, дижитал медиа дизайн, худалдааны болон барилгын интерьер дизайн, брэнд загварын чиглэлээр мэргэшсэн бакалавр ба магистрын сургалтууд, мөн дижитал медиагийн дипломын сургалт санал болгодог. Тус коллеж нь мөн дизайны үндсэн суурь Certificate III-р зэргийн богино хугацааны төрөл бүрийн сургалтыг санал болгодог.
Ногоон хөгжлийг тодорхойлох үзүүлэлтийг тооцох аргачлал

**Нөхөн сэргээсэн хөдөө аж ахуйн газрын хохирол учирсан нийт нутаг
дэвсгэрт эзлэх хувь**:

Нөхөн сэргээсэн хөдөө аж ахуйн газрын хохирол учирсан нийт нутаг дэвсгэрт эзлэх хувь = Нөхөн сэргээсэн хөдөө аж ахуйн газрын хэмжээ / Хохирол учирсан нийт талбай * 100

**Ашигт малтмалын олборлолтод өртсөн газрын хохирол учирсан нийт
нутаг дэвсгэрт эзлэх хувь (%)**:

Ашигт малтмалын олборлолтод өртсөн талбайн хохирол учирсан нийт нутаг дэвсгэрт эзлэх хувь = Ашигт малтмалын олборлолтод өртсөн газрын хэмжээ / Хохирол учирсан нийт талбай * 100

**Цомхотгосон болон тэг элдэншүүлэгийн технологи нэвтрүүлсэн талбайн
хэмжээ үр тарианы нийт талбайд эзлэх (%)**:

Үзүүлэлтийн тодорхойлолт: Цомхотгосон талбай гэж тариалалт, уриншийн
механик боловсруулалтын тоог цөөлж нэг удаагийн явалтаар уринш бэлтгэх хэд
хэдэн үйлдлийг зэрэг гүйцэтгэхийг хэлнэ.

Тэг элдэншүүлэлтийн талбай гэж уринш бэлтгэхдээ хөрсийг хөдөлгөлгүй буюу
хөрсөнд механик боловсруулалт хийлгүй химижүүлэн боловсруулалт хийн
бэлтгэсэн талбайг ойлгоно.

Цомхотгосон болон тэг элдэншүүлэгийн технологи нэвтрүүлсэн талбайн хэмжээ үр тарианы нийт талбайд эзлэх хувь = Цомхотгосон болон тэг элдэншүүлэгийн технологи нэвтрүүлсэн талбай / Үр тарианы нийт талбай * 100

**Бэлчээрийн даац
**:

Үзүүлэлтийн тодорхойлолт: Бэлчээрийн даац гэж хадлан, бэлчээрийн
талбайн хэмжээг хонин толгойд шилжүүлсэн малын тоонд харьцуулсанаар
ойлгоно.
Бэлчээрийн даац = Бэлчээрийн талбайн хэмжээ / Хонин толгойд шилжүүлсэн малын тоо

100га хадлан бэлчээрийн талбайд ногдох хонин толгойд шилжүүлсэн малын
тоог дараах томьёогоор тооцно.

100 га талбайд ногдох малын тоо = Бэлчээрийн талбайн хэмжээ / Хонин толгойд шилжүүлсэн малын тоо * 100

**Байгаль орчны менежментийн тогтолцооны ISO-14001 стандартыг хэрэгжүүлсэн аж ахуйн нэгж, байгууллагын тоо (%)**:

Үзүүлэлтийн тодорхойлолт: Байгаль орчны стандарт ISO-14001 нь байгаль
орчны менежментийн тогтолцоог нэвтрүүлэх, хэрэгжүүлэх, хөгжүүлэх
сонирхолтой аж ахуйн нэгж, байгууллагуудад олгодог олон улсын стандарт юм.

Мэдээллийн эх үүсвэр, давтамж, задаргаа: Стандарт хэмжил зүйн асуудал
эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагын “Дотоодын үйлдвэрлэлийн
бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний баталгаажуулалтын жилийн лавлагаа”-нд үндэслэн
улсын дүнгээр, жилээр тооцно.
Ван Чуанфу

**Ван Чуанфу** (хятад. 王传福; пиньинь: Wáng Chuánfú, 1966 оны 4-р сарын 8-нд Хятадын Анхуй мужийн төрсөн) Хятадын бизнесмэн, BYD компанийг үүсгэн байгуулагч, тус компанийн 17.64%-ийг эзэмшдэг, ТҮЗ-ийн дарга бөгөөд ерөнхийлөгч, тэрбумтан юм. 2009 оны эхээр Форбс сэтгүүл түүний хөрөнгийг 1.3 тэрбум доллараар үнэлж, тэрбумтнуудын жагсаалтын 559-д жагсаж байжээ. Тэр оны эцэс гэхэд Чуанфүгийн хөрөнгө 5.1 тэрбум долларт хүрч, түүнийг Хятадын хамгийн баян бизнесмэн болгосон байна. 2021 онд тэрээр 19.5 тэрбум долларын хөрөнгөтэй тэрбумтнуудын жагсаалтын 118-д жагссан байна. 

## Намтар 
Ван Чуанфу ядуу тариачины гэр бүлд төржээ. Эцэг эх нь түүнийг сургуульд орохоос өмнө нас барсан тул ах, эгч хоёрынхоо гар дээр өссөн байна. Тэрээр Төв Өмнөд Технологийн Их Сургуулийг химийн чиглэлээр төгссөн. 1990 онд Бээжингийн Өнгөт металлургийн судалгааны хүрээлэнд химийн инженерчлэлийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. Чуанфу төрийн албанд хэдэн жил ажилласны эцэст 29 настайдаа Шэньжэнь хотын захад BYD Co. хувийнхаа компанийг байгуулжээ.

2008 оны 9-р сард тэрбумтан Уоррен Баффетын "MidAmerican Energy Holdings" 230 сая доллараар BYD-ийн 10%-г худалдаж авсан. Энэ нь компанийн зах зээлийн үнэ цэнийг тав дахин өсгөхөд хүргэсэн бөгөөд үүний ачаар Ван Чуанфу өөрийн баялгийг эрс нэмэгдүүлсэн юм. Автомашины зах зээлийг эзлэх төлөвлөгөөний талаар Ван Чуанфу өөрийн компанийг Женерал Моторс, Тоёота зэрэг корпорацуудтай бодитой өрсөлдөж чадна гэдэгт итгэлтэй байгаагаа илэрхийлжээ.

Ангилал:Хятадын бизнесмен
Ангилал:Хятадын тэрбумтан
Ангилал:1966 онд төрсөн
BYD

**BYD Co Ltd** (англи хэлний. *Build Your Dreams* үгний товчлол юм, орч. «Мөрөөдлөө бүтээ») —автомашин үйлдвэрлэгч "BYD Auto", батерей болон, электроник үйлдвэрлэгч "BYD Electronic" зэрэг Хятадын олон төрлийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг том компани юм. Төв байр нь Хятадын Шэньжень хотод байрладаг. Forbes Global 2000 оны 2022 оны дэлхийн хамгийн том хувьцаат компаниудын жагсаалтад BYD 580 дугаарт жагссан байна. Тус компанийг Хятадын тэрбумтан Ван Чуанфу эзэмшдэг байна.

BYD нь Хятадын Шэньжэнь, Шиань, Жэнжоу, Шанхай, Бээжин болон Узбекистан, Бразил, Тайланд, Унгар, Турк зэрэг улсуудад үйлдвэрлэлийн төвтэй юм.

## Түүх 
Тус компанийг Ван Чуанфу 1995 оны 2-р сард өөрийн үеэл Лү Сяньянгийн  (*Lv Xiangyang*) санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр байгуулж, анх батерей үйлдвэрлэж эхэлжээ. Тус компани тухайн үед электроникийн салбар эрчимтэй хөгжиж байсан Шэньжэнь хотыг төвөө болгон сонгосон байна. 2002 он гэхэд BYD нь Хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр хувьцаагаа гаргахад үед тэд Хятадын хамгийн том батерей үйлдвэрлэгч болсон байжээ. 2003 онд Шаньси мужийн Чинчуан автомашины үйлдвэрийг төрийн өмчит Норинко конгломератаас худалдан авч, BYD Automobile-ийн охин компани болгон өөрчилсөн. Тус компани Flyer загварыг уг үйлдвэрээс өвлөн авсан байна. Үүний зэрэгцээ Бээжинд хэв зутгах үйлдвэрийг худалдан авч, Шанхайд дизайны товчоо байгуулжээ. Өөрийн анхны загвар нь Toyota Corolla дээр суурилсан F3 байв. Дараагийн хэдэн жилийн хугацаанд өөр хэд хэдэн загвар гарсан бөгөөд тэдгээрийн ихэнх нь Toyota-гийн загвартай байв. 2010 он гэхэд борлуулалт жилд 500 мянган автомашин болсон байна. 

2023 оны 3-р сард Тайландын Районг мужид BYD автомашины үйлдвэрийн барилгын ажил эхэлсэн. 2023 оны 8-р сард BYD Electronics нь Wuxi болон Chengdu дахь Jabil-ийн электроникийн үйлдвэрүүдийг 2.2 тэрбум доллараар худалдаж авах гэрээнд гарын үсэг зуржээ.

2023 оны 4-р улиралд BYD цахилгаан автомашины борлуулалтын хэмжээгээр Tesla-г гүйцэж, дэлхийд нэгдүгээрт орсон (BYD борлуулалт 526,409 ширхэг, Теслагийн борлуулалт 484,507 ширхэг байсан) байна. BYD-ийн 2023 онд автомашины борлуулалтын нийт хэмжээ 3.02 сая ширхэгт хүрч, өнгөрсөн 2022 оны мөн үетэй харьцуулахад 62.3%-иар өсч, үүнээс цахилгаан автомашины борлуулалт 1.57 сая ширхэг болжээ. 2024 оны 1-р сард BYD Узбекистанд цахилгаан машин угсрах ажлыг эхлүүлсэн юм.

2024 оны 3-р сард BYD нь Бразилийн Сальвадор хотод жилд 150,000 автомашин үйлдвэрлэх хүчин чадалтай угсрах үйлдвэрээ нээсэн. 2024 оны намар BYD улирлын орлогоороо анх удаа Tesla-г гүйцэж түрүүлэв: 3-р улиралд компанийн орлого 201.1 тэрбум юань (ойролцоогоор 28.2 тэрбум доллар) болсон нь өнгөрсөн оны мөн үеийнхээс 24%-иар өссөн байна. Мөн хугацаанд Теслагийн орлого 25.18 тэрбум доллар болжээ.

## Эзэмшигчид болон удирдлага 
Ван Чуанфу (1966 оны 4-р сарын 8-нд төрсөн) нь компанийн үүсгэн байгуулагч, ТУЗ-ийн дарга, ерөнхийлөгч юм. Тэрээр BYD компанийн 17.64 % эзэмшдэг байна.

Лв Сян-ян (1962 онд төрсөн) нь тус компанийн үүсгэн байгуулагч, дэд дарга юм. Тэрээр 1995 онд компаниа байгуулахаасаа өмнө Хятадын Ардын банкны Чаоху дахь салбарт ажиллаж байсан. Тэрээр BYD компанийн 13.55 % эзэмшдэг ажээ.
Густав Пьер Трувэ

**Густав Пьер Трувэ** (франц. *Gustave Pierre Trouvé*; 1839 оны 1-р сарын 2-нд Францын Декарт хотод төрж, 1902 оны 7-р сарын 27-нд Парис хотод нас барсан) -19-р зууны Францын цахилгааны инженер, зохион бүтээгч бөгөөд тал бүрийн өргөн мэдлэгтэн. Түүнийг төрөл бүрийн техникийн хэрэгслүүдийг жижигрүүлж авсаархан болгоход ихээхэн хувь нэмэр оруулсан гэдгээр нь алдаршуулсан байна. 

Густав Трувэ 1839 оны 1-р сарын 2-нд Декарт (Индре-эт-Луар, Франц) хотод даруухан орлоготой, малын наймаа эрхэлдэг Жак Трувэгийн хүү болон төржээ. 1850 онд тэрээр Чинон коллежид слесарь мэргэжлээр суралцаж, дараа нь 1854-1855 онд Анжер дахь École des Arts et Métiers сургуульд мөн слесарь мэргэжлээр суралцжээ. Гэсэн ч биеийн байдлаас шалтгаалж сургуулиа дутуу орхиод Парис руу явж цагны засварчин ажилтай болжээ.

Ангилал:Францын инженер
Ангилал:Францын зохион бүтээгч
Ангилал:1839 онд төрсөн
Ангилал:1902 онд өнгөрсөн
Siemens

]]
**Siemens AG** (Siemens AG, герман. *Siemens Aktiengesellschaft —* Siemens Хувьцаат нийгэмлэг) - цахилгаан инженерчлэл, электроник, эрчим хүчний тоног төхөөрөмж, тээвэр, эмнэлгийн тоног төхөөрөмж, гэрэлтүүлгийн технологийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Германы конгломерат бөгөөд аж үйлдвэр, тээвэр, харилцаа холбооны төрөл бүрийн чиглэлээр мэргэшсэн үйлчилгээ үзүүлдэг олон нийтийн компани. Төв байр нь Мюнхен болон Берлин хотод байралдаг, Siemens болон түүний охин компаниуд дэлхий даяар ойролцоогоор 320,000 хүнийг ажиллуулдаг байна. Компани 2023 онд дэлхийн хэмжээнд 78 тэрбум еврогийн орлоготой бөгөөд зах зээлийн үнэлгээгээр Германы хоёр дахь том компани болоод байна. 

Хагас дамжуулагч үйлдвэрлэгч "Infineon Technologies" (1999), "Siemens Mobile" (2005), "Gigaset Communications" (2008), фотоникийн бизнес "Osram" (2013), "Siemens Healthineers" (2017) болон "Siemens Energy" (2020) компани нь хуваагдахаас өмнө Siemens-ийн нэг хэсэг байсан бизнесийн гол нэгжүүд юм.

## Түүх 
Компанийг үүсгэн байгуулагч нь Вернер фон Зименс байсан. Тэрээр Иоханн Георг Халске-тэй хамт 1847 оны 10-р сарын 12-нд үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн Telegraphen-Bauanstalt Siemens & Halske компанийг үүсгэн байгуулж, цахилгаан телеграфаас гадна нарийн механик, оптикийн чиглэлээр өргөн хүрээний ажил эрхэлж, цахилгаан эмнэлгийн хэрэгслийг бий болгосон юм.  Тус компани нь Вернер Зименсийн үеэл, Хууль зүйн зөвлөлийн гишүүн Иоганн Георг Зименс-ээс санхүүгийн дэмжлэг авсан бөгөөд тэрээр байр түрээслэх зардал, ажилчдын цалин хөлс, багаж хэрэгсэл, шаардлагатай материал худалдан авахад зарцуулсан урсгал зардалд зориулж 6842 талерын анхны хөрөнгө оруулсан байдаг юм.