open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орхоны хөндийн соёлын дурсгал

**Орхоны хөндийн соёлын дурсгал** нь Улаанбаатар хотоос 360 орчим километр алслагдсан, Монгол Улсын төв хэсгээр урсах Орхон голын эрэг дагуу сунан байршсан байдаг. 
ЮНЕСКО 2004 онд 28-р чуулганаараа энэхүү газрыг Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэн авсан. Орхон голын хөндий нь Төв Азийн хоёр мянга гаруй жилийн турш нүүдэлчдийн соёл иргэншил хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж байсныг илтгэх хосгүй нандин дурсгалуудыг агуулдаг байна. 

Дэлхийн өвийн II, III, IV шалгууруудыг хангасан тул 1081 дэх байршлаар бүртгэн, Ази-Номхон далайн бүс нутгийн өвд оруулсан байна. 

Олон зууны турш Орхон мөрний хөндий нь тал нутгийн нүүдэлчдийн хүчирхэг эзэнт улсуудын төв болсоор иржээ. Үүний хамгийн эртний нотолгоо нь 8-р зууны үед тогтнож байсан Хөх Түрэгийн эзэнт гүрний Билгэ хаанд зориулсан Руни бичээс бүхий чулуун хөшөө юм. Уг хөшөөнөөс хойш 25 км зайд нүүдэлчдийн нийслэл Орд балгасын туурь байдаг. Түрэгийн улсуудын үед Орхон голын хөндийд орших Этүгэн уул сүсэг бишрэл, улс төрийн төв болж байсан ажээ. Киданчуудын ноёрхлын үед тэдний сүр хүчийг илтгэсэн 3 хэлээр бичигдсэн олон тооний чулуун хөшөөнүүд бий болжээ. 

## Орхон мөрний хөндийд орших зарим дурсгалууд 
* 8-р зууны эхэн үед Хөх Түрэгийн Билгэ хаан, Куль Тегин нарт зориулан босгосон Орхоны бичээс бүхий хөшөөнүүд. Эдгээрийг Оросын археологичид 1889-1893 оны малталтаараа нээсэн байна. 
* Хар балгасын туурь. 8-р зууны үеийн Уйгурын эзэнт улсын нийслэл хот нь ордон, сүм, дуган, дэлгүүр гэх мэт маш олон тооны сүрлэг байгууламжуудтай 50 хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэрийг хамран оршиж байжээ.
* Монголын Эзэнт Гүрний нийслэл Хархорум хотын туурь уг хөндийд оршдог. 
* Эрдэнэ зуу хийд. Монгол оронд Түвдийн Бурхны шашин дэлгэрсний бэлэгдэл, анхны буддын сүм. Уг сүмийн зарим хэсгийг коммунист дэглэмийн үед 1930-1940 оны орчимд устгасан байна. 
* Төвхөн хийд. Даянч ламын агуй болох Төвхөн нь өвөрмөц, хосгүй сүм юм. Далайн түвшнээс дээш 2600 метр өргөгдсөн уулын дээр орших уг хийдийг коммунист дэглэмийн үед нураасан байна. 
* Өгэдэй хааны амьдарч асан 13-14-р зууны үеийн Монгол хааны ордны туурь

Ангилал:Монгол дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Азийн хөндий
Ангилал:Монголын хөндий
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Соёлын ландшафт
Кирене

**Кирене** (Англи хэл:Cyrene) нь өнөөгийн Ливи улсын нутагт орших эртний Грекийн колони бөгөөд тус бүс нутаг дахь эртний 5 хотын туурь юм. Эртний Грекүүд өнөөгийн Ливийг Аполлоны онгон газар буюу Киренайка гэдэг байв. 

Кирене нь Дэлхийн өвд 1982 онд багтсан бөгөөд хүн төрөлхтний соёл давтагдашгүй дурсгалуудын нэг юм.

## Үүсэл, цэцэглэлт 
МЭӨ 630 онд Терагийн (өнөөгийн Грекийн Санторини) хаан Баттус I тус газрыг эзэмшилдээ авч, Киренийг үндэслэжээ. Тус хотыг хэрхэн байгуулсан талаар Геродот “Түүх” номынхоо 4-р ботид нилээд тодорхой өгүүлсэн байдаг. 
МЭӨ V зуун гэхэд Кирене хот нь бүс нутгийнхаа хамгийн хүчирхэг төв болж чадсан байна. Хаант засаг бүхий уг хотынхон Грекийн бүх хотуудтай арилжаа наймааны харилцаатай байсан төдийгүй, Карфагенийг Египеттэй холбох түлхүүр хот болж байжээ. Тус хотынхны арилжааны гол бүтээгдэхүүн нь силфиум хэмээх эмийн ургамал байсан бөгөөд түүнийгээ өөрийн зоосондоо дүрсэлсэн байдаг.

МЭӨ460 оны орчимд бүгд найрамдах засаглалыг хүлээн авсан байна. МЭӨ 323 онд Аугаа Александр хааныг нас барж, Египетэд Птолемейн улс байгуулагдсан нь Кирене хот тусгаар байдлаа алдахад хүргэсэв. Птолемейн улсын харъяанд байсан Кирене Ромын эзэнт улсын эзэмшилд багтах болжээ. 

Кирене нь Эратосфен, Каллимакус, Карнеадес, Аристиппус, Арете болон Птолемейн улсын тэргүүн хамба Синесиус гэх мэт олон алдартнуудыг төрүүлэн гаргасан юм. 
Хотын оршин суугчид Суллагийн үед иргэн, фермер, харь нутгийнхан ба еврэйчүүд гэсэн 4 давхаргад хуваагдаж байсан мэдээ байдаг. Хотыг удирдах хүнийг иргэд өөрсдөө сонгох эрхийг Ром зөвшөөрсөн байдаг байжээ. Еврэйчүүд нь Ромын мэдэлд орохоос өмнө Птолемейн ивээлээр Киренед ихээр суурьшиж байсан ба Грек хүн амын дараа орохуйц олон тоотой, ижил тэнцүү эрхээр хангагдсан байв. 

## Мөхөл 
Ромын мэдэлд орсноос хойш Еврэйчүүд дарамт шахалтанд ихээр автах болсон учир Ромын эзэн хаан Веспасиан, ялангуяа эзэн хаан Траяны үед бослого үймээн дэгдээж байжээ. Энэ болслогыг Ромын жанжин Маркус Турбо дарж, дахин бослого гаргуулахгүйн тулд асар олон тооны хүнийг цаазалсан байна. Эусебусийн тэмдэглэснээр энэ явдал нь Киренээс ихээхэн хэмжээний хүмүүс дайжин зугтах нөхцөл болсон бөгөөд хүмүүс өөр амьдрах боломжтой газруудад очин амьдарцгаах болжээ. 

325 онд болсон газар хөдлөлтөөр Кирене хотын амин сүнс болсон Аполлоны боомт сүйрсэн нь улам хүчирхэгжиж байсан Карфаген, Александрия хотууд умард Африк дахь худалдааны өрсөлдөөнөөс Киренийг шахан зайлуулах боломжийг олгосон байна. Синесиус болон Аммианус Марселлинусын тэмдэглэлд Кирене нь уугуул нүүдэлчин аймгуудын зам зууртаа буудаллан өнгөрдөг суурин хүн амгүй орхигдсон хотын том балгасын тухай өгүүлсэн байдаг ажээ. IV зуун гэхэд үндсэндээ нэг ч хүн Киренед амьдрахаа больсон байна. 

Өнөөдөр тус хотын туурь орчимд Шахат хэмээх суурин бий болжээ. 

## Цахим хуудас 
* Cyrenaica Archaeological Project
* Livius
* Cyrene and the Cyrenaica by Jona Lendering


Ангилал:Эртний Грекийн хот
Ангилал:Африк дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Ливийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Африкийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Эртний Ливийн түүх
Ангилал:Ливи дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Шинэ Гэрээний суурин
Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв
Хандгай

**Хандгай** () —  овгийн хамгийн том зүйл болох хөхтөн амьтан. Хандгайн мэнжийн эвэр нь дундаа хавтгай байдгаараа овгийнхоо бусад зүйлээс ялгагдана.

## Тархац 
Хандгай Хойд Америк, Евразийн хойд хэсгээр ойц модонд тархсан. Хойд Америкт Канадын бараг бүх нутгаар, Аляскын баруун хэсэг, Шинэ Английн ихээхэн хэсэг, Нью-Йорк, Рокки нуруу, зүүн хойд Миннесота, Мичиганы хойг тархсан. Түүнчлэн Юта, Колорадо муж улсад мөн тааралддаг.  1978 онд Колорадо муж улсад нутагшуулснаас хойш тоо толгой нь 1000-аас давсан.

Европт Норвеги, Швед, Финланд, Балтын улсуудад тархсан. Түүнчлэн Оросын нутгаар өргөн тархсан бөгөөд цөөн тоогоор Монгол, Хятадын нутагт тохиолдоно.

Ньюфаундлендэд 1904 онд амжилттай нутагшуулсан ба одоо тэндхийн хамгийн олон тоотой туруутан амьтан болсон. Түүнчлэн Антикости арал, Сент Лоренсийн буланд нутагшуулах оролдлого хийж байв. 1910 онд Шинэ Зеландын Фьордлендэд арван хандгай нутагшуулсан нь үхээд дууссан гэж тооцогдож байсан боловч сүүлд 2002 онд тэндээс хандгайн үс олдсон нь нутагшуулсан хандгайн үр удам одоо ч байгааг нотолж байна.
2008 онд Шотландад хандгайг эргэн нутагшуулсан.

*Хандгайн эрийг манж, эмийг сүндэс, үр төлийг ходол гэж нэрлэдэг.
*Хандгай дунджаар 8-15 насалдаг.
*Хандгайн эр нь том толгой, хавтгай эвэртэй байдаг.
*Хандгайн биеийн дундаж урт 200-300 см, 280-650 кг орчим жинтэй байдаг.
*Хандгай хуурай газарт 60 хүртэлх км цагийн хурдтай давхиж, 32км/цагийн хурдтай шогшдог  бол  усан доор  30 секунд шумбаж, маш хол сэлж чаддаг байна.  
*Хандгай нь намрын улиралд үржилд орно. Энэ үед  мэнж нь  бусадтайгаа эврээрээ мөргөлдөн хүчээ үздэг.  
*Хандгай нь зан төрхийн хувьд их тайван, хэнэггүй амьтан.   
*Хандгай нь амьдарч буй орчныхоо ургамлын бүлгэмэлд чухал нөлөө үзүүлж, ялгадас нь байгальд маш сайн бордоо болдог.   
Монгол улсын улаан номд нэн ховор амьтнаар бүртгэгдсэн хандгайг хууль бусаар агнасан тохиолдолд Монгол улсын амьтны тухай хууль, эрүүгийн хуулийн 24.5.2 д зааснаар 40 сая хүртэлх төгрөгөөр торгох, эсхүл 2-8 жилийн хорих ял эдлүүлж, экологи эдийн засгийн үнэлгээг 2 дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээгээр хохирлыг нөхөн төлүүлнэ.

### Дэд зүйлүүд 
## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
## Нэмж унших материал 
* *Alces*, a journal devoted to the biology and management of moose ()

Ангилал:Бугынхан
Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Мачу Пикчу

**Мачу Пикчу** (Англи хэл:*Machu Picchu*) буюу Кечуа хэлээр "Хуучин оргил" хэмээн утгачилагддаг уг газар нь Кускогоос баруун хойд зүгт 70 орчим км-т, Перугийн Урубамба хөндийн орчимд орших далайн түвшнээс дээш 2430 метр өргөгдсөн уулсын оргил хяр дээр байгуулагдсан Колумбын өмнөх Инкүүдийн хот юм. 
Уг газар нь Инкийн орхигдсон хот хэмээн нэрлэгдэж машид алдаршсан бөгөөд магадгүй дэлхийн дийлэнх хүмүүст Инкийн эзэнт гүрэнг дурсахад хамгийн түрүүнд санаанд нь ордог алдартай газар байж ч болох юм.  

Уг хот нь 1450 он орчим баригдсан бөгөөд хүмүүс тэнд 100 гаруй жил оршин амьдарч байгаад Испаничууд Инкийн эзэнт гүрэнг байлдан дагуулах үеэр орхисон байна. Үүнээс хойш олон зууны турш уугуул нутгийнхнаас бусад хүмүүсийн хэн нь ч энэ хотын талаар мэдэхгүй байсаар хорьдугаар зуунтай золгосон байна. 1911 онд АНУ-ын түүхч Хирам Бинхам Мачу Пикчуг дэлхий дахинаа нээж өгсөн байна. 

Үүнээс хойш Мачу Пикчу нь жуулчдын хамгийн их очдог газруудын нэг болсон бөгөөд 1981 онд Перугийн түүхийн өвийн хамгаалалд бүртгэгдсэн ба 1983 онд ЮНЕСКО-ын Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байна. Мөн шинэ ертөнцийн 7 гайхамшигт дэлхий нийтийн санал асуулгаар шалгаран оржээ.  

Мачу Пикчу нь Инкүүдийн сонгодог Архитектур болох Хуурай-хадан хана аргаар баригдсан ба хотын гол байгууламж нь Нарны сүм *Интихуатана* юм. 

Уг хотыг үзэхээр зөвхөн 2003 онд л гэхэд 400000 жуулчин ирсэн нь түүнийг хэр алдартай болохыг харуулж байгаа хэрэг билээ.

## Панорамууд 
700px|thumb|left|Панорам Фото **Мачу Пикчу I**.
700px|thumb|left|Панорам Фото **Мачу Пикчу II**.

## Лавлах 
* Bingham, Hiram (1979 [1930]) *Machu Picchu a Citadel of the Incas*. Hacker Art Books, New York.
* Burger, Richard and Lucy Salazar (eds.) (2004) *Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas*. Yale University Press, New Haven.
* Frost, Peter (1995) *Machu Picchu Historical Sanctuary*. Nueves Imágines, Lima.
* Reinhard, Johan (2002) *Machu Picchu: The Sacred Center*. Lima: Instituto Machu Picchu (2nd ed.).
* Richardson, Don (1981) *Eternity in their Hearts*. Regal Books, Ventura. ISBN 0-8307-0925-8, pp. 34–35.
* Wright, Kenneth and Alfredo Valencia (2000) *Machu Picchu: A Civil Engineering Marvel*. ASCE Press, Reston.
 
## Цахим холбоос 
* UNESCO - Machu Picchu (World Heritage)
* Machu Picchu on National Geographic
* The World Monuments Fund's 2008 Watch listing for Machu Picchu
* Chilean Nobel Laureate Pablo Neruda's monumental poem, "The Heights of Machu Picchu"

Ангилал:Перугийн газар зүй
Ангилал:Америк дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Америк дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Перу дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Перу дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Америкийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark
Ангилал:Куско муж‎
Каллимакус

Каллимакус буюу Каллимах () нь Ливийн Кирене дахь эртний Грекийн колонийн алдартай гэр бүлээс гаралтай Грек хүн бөгөөд МЭӨ 305/310/?-МЭӨ240 оны хооронд амьдарч байсан яруу найрагч, шүүмжлэгч, эрдэмтэн юм. Тэрээр Египетийн Грек фараон Птолемей II болон Птолемей III-ын ивээлээр байгуулагдсан Александрын номын санд ажиллаж байсан. Тэрээр уг номын санг удирдаж байгаагүй бөгөөд номын сангийн бүх номын товъёог гаргах ажил хийдэг байжээ. Тэрээр “Хүснэгтүүд” /Pinakes/ хэмээх Александрын номын сангийн номуудыг он дарааллаар нь байрлуулж, тайлбарласан 120 боть ном туурвисан нь эртний Грекийн утга зохиолын түүхийн үнэлж баршгүй судлагдахуун болсон юм. Мөн 800 гаруй ном бүтээл туурвисан хэмээн үздэг. Тэрээр мөн Эллиний шүүмж яруу найргийн сургуулийг үндэслэгчдийн нэг юм.

Алдарт Родосын Аполлонус түүний шавь байсан бөгөөд хожим нь түүний өрсөлдөгч болсон байна. Каллимакус эртний Грекийн соёл, яруу найрагт нөлөөлөөд зогсохгүй Ромын утга зохиолд хүндтэй байр суурь эзэлдэг. 

## Гадаад холбоосууд 
* Online Text: Callimachus, Hymns translated by A. W. Mair
* Greek Text: Hymns & Epigrams, Perseus

Ангилал:Эртний Грекийн яруу найрагч
Сидоны Антипатер

**Сидоны Антипатер** буюу **Aнтипатрос Сидониос** () МЭӨ I зууны үед амьдарч байсан хүн бөгөөд Эртний Грекийн яруу найрагчдын нэг юм. 

Тэрээр богино хэмжээний гунигт шүлгүүд (элеги) зохиодог байсан бөгөөд зарим нэг шүлгүүд нь хадгалагдан өнөөг хүрч ирсэн ажээ. Тухайлбал “Мелеагерийн титэм” шүлэг нь бидэнд мэдэгдээд байна. Алдарт уран илтгэгч Цицерон түүнийг магтан сайшаасан байдаг ба зарим талаараа түүнийг даган дууриадаг байжээ.  
Түүхч Геродот /МЭӨ484 – 425/, эрдэмтэн Киренийн Каллимах /МЭӨ 305-204 он орчим/ нарын дурьдаж байсан Эртний Дэлхийн 7 гайхамшгийн жагсаалтыг МЭӨ 140 оны үед Сидоны Антипатер эмхлэн нэгтгэж, байгууламжуудын бүтцийг тайлбарласан яруу найраг тууривжээ. 

*“...Би хос дугуйт тулааны морин тэрэг явж болохуйц зам бүхий Вавилоны өргөн хэрэм, дүүжинт цэцэрлэг, Олимп уулын Зевс, Родосын Гелиос, агуу Пирамидууд, Мауссолосын бунханг нүдээрээ үзсэн боловч тэдгээрийн аль нь ч үүлсийн дээр сүндэрлэх Артемисийн сүмийн гуа үзэсгэлэнг үл гүйцэх билээ...” 
Антипатер, Грекийн утга зохиолын цоморлиг, IX.58 *

## Ном зүй 
* Jean-Claude Polet, *Patrimoine littéraire européen*, v. II, De Boeck Université, 1992. 

Ангилал:Эртний Грекийн яруу найрагч
Византын Фило

**Philo Mechanicus** нэрээрээ алдаршсан Грек гаралтай эрдэмтэн, зохиолч **Византын Фило** () нь МЭӨ 280-МЭӨ220 оны орчимд амьдарч байжээ. Тэр алдарт эрдэмтэн Ктесибиустэй нэг үед амьдарч байжээ. 

## Амьдрал, ажил 
Фило маш их хөдөлмөрч хүн байжээ. Түүний хамгийн алдартай бүтээл нь “Mechanike syntaxis” буюу “**Механикийн тухай товч тэмдэглэл**” юм. Энэ бүтээл нь дотроо нилээд хэдэн бүлэгтэй.

* Isagoge – Математикийн зарим ойлголт ухагдахуунууд
* Mochlica – Механикийн үндэс
* Limenopoeica – Боомтын барилга, байгууламжийн тухай
* Belopoeica – Их бууны тухай
* Pneumatica – Агаар болон усны даралтаар ажилладаг төхөөрөмжүүдийн тухай
* Automatiopoeica – Механик ажиллагаатай тоглоом, зугаа цэнгээний эд зүйлсийн талаар
* Poliorcetica – Хот, байгууламжуудыг бүслэх арга ухааны тухай
* Peri Epistolon – Нууц тэмдэглэгээнүүдийн тухай

Эндээс Belopoeica, Poliorcetica гэсэн хэсгүүд нь эртний Грекийн дайны урлаг, бэхлэлт, цайзуудыг хэрхэн байгуулж байсан талаар тодорхой мэдээлэл олж болох боломжтой байдаг. 
Мөн тэрээр Эртний Дэлхийн 7 гайхамшгийн талаар тодорхой мэдээлэл бичиж үлдээсэн нь өнөөг хүрчээ.

### Төхөөрөмжүүд 
Саяхны судалгааны үр дүнгээр Pneumatica-д дүрслэн үзүүлсэн усан тээрэм нь МЭӨ III зууны дунд үед эртний Грект хэрэглэгдэж байсан баримт олджээ. Мөн чулуу шидэгч байлдааны төхөөрөмжийг анх санаачилсан байж магадгүй гэж үздэг.

### Математикт 
Математикт авъяастай байсных нь илрэл тухайн үед шийдэж чадаагүй байсан куб язгуур авах үйлдлийг томъёолон гаргаж баталсан явдал юм. Үүнийг шийдэж чадснаар галт бөмбөг шиддэг харвагч хэрэгслүүд зохион бүтээх үндсийг бий болгосон байна. Тэрээр мөн тэгш хэмт гипербол ба тойргийн огтлолцлын цэгийг тооцоолж чадсан байна. Энэ нь хэдэн зуун жилийн дараа Героны гарган авсан үр дүнтэй ижил байсан байна.

## Лавлах 
* Needham, Joseph (1986). *Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3*. Taipei: Caves Books, Ltd.
* T L Heath, A history of Greek mathematics I, II (Oxford, 1931).

Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Эртний утга зохиол
Ангилал:Инженер, шинийг нээгч, зохион бүтээгч
Ангилал:Эртний Грекийн математикч
Ангилал:Эртний Грекчүүд
Ангилал:МЭӨ 3-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 2-р зуунд өнгөрсөн
Олимп дахь Зевсийн хөшөө

**Олимп уулан дахь Зевсийн хөшөө** () нь Эртний Дэлхийн 7 гайхамшигт ордог. Уг хөшөөг сонгодог үеийн алдарт уран барималч Фидиас МЭӨ 432 оны орчимд Грекийн Олимп уулнаа барьсан байна. 
Суумал дүртэй уг хөшөө нь өргөн цэлгэр сүмийн хойморт байрласан, ойролцоогоор 13 метр өндөр байсан ажээ. 
“Хэрэв Зевс босоод зогссон бол сүмдээ багтахгүй байх байсан” гэж МЭӨ I зууны үед газарзүйч Страбо тэмдэглэсэн байдаг. 

Уг хөшөөг эртний Грекийн баримал урлалын нэг төрөл болох chryselephantine аргаар хийсэн бөгөөд хөшөөний их биеийг модоор босгон, дээгүүр нь нимгэн алтаар бүрж, зааны ясаар чимэглэсэн байжээ. Энэхүү уран барималд зориулан алт, зааны яс, халуун орны үнэт хар мод, үнэт чулуун чимэглэл бүхий хуш модон сэнтий урласан байдаг. Зевсийн баруун гарт нь ялалтын охин тэнгэр Никейгийн багахан хөшөө, зүүн гарт нь гэрэлт таяг бариулж, бүргэд суулгасан байдаг байв.

ийн зоосон дээрх Олимпын Зевсийн дүр]]

Уг хөшөө хэрхэн устсан тухай асуудал нилээд маргаантай байдаг. Зарим судлаачид үздэгээр МЭV зууны үед сөнөхдөө Константинополь хот улсын мэдэлд байхдаа их түймэрт автан шатаж үгүй болсон гэдэг. 1954-1958 оны хооронд Олимп уулнаа археологийн малталт хийж уг байгууламжийн суурь байх боломжтойг нотолсон бөгөөд дахин сэргээн байгуулж болох техникийн ажлыг нь хийсэн байдаг. 

, Санкт Петербург)]]

## Эшлэл
Ангилал:Эртний дэлхийн гайхамшиг
Небухаднезар II

Небухаднезар II (Англи хэл: Nebuchadnezzar II) нь Шинэ Вавилонийн хаант улсын эзэн хан бөгөөд Вавилони хотноо амьдарч байв. Тэрээр Иерусалимыг эзлэн түрэмгийлж, Семирамисийн дүүжинт цэцэрлэг байгуулснаараа ихэд алдаршжээ. Библид түүнийг долоон жилийн турш галзуу өвчинд нэрвэгдсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Ангилал:Вавилонийн хан
Ангилал:Танахын хүн
Ангилал:МЭӨ 7-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 562 онд өнгөрсөн
Иштар хаалга

**Иштар хаалга** (Англи хэл:Ishtar gate; Ассир хэл: ܕܵܪܘܲܐܙܲܐ ܕܥܵܐܫܬܲܪ   : ''Darwaza D'Ishtar'', Араб хэл:بوابة عشتار) нь Вавилони хотын дотогш нэвтрэх 8 дахь хаалга бөгөөд МЭӨ 575 онд  хаан Навуходоносор II-ын зарлигаар хотын хойд хэсгийн орчимд баригдсан.
 
Вавилоны **дарь-эх Иштар**-т зориулан босгосон уг хаалга нь мөр бүрээр луу болон үхрийн зураг ээлжлэн байрласан ба цэнхэр өнгийн гялалздаг шавар ваараар хийгджээ. Дааман хаалганы дээд хэсэгт уулын мөнх ногоон хуш моддыг дүрсэлсэн байдаг байжээ. 
Хаалгаар гарсан ёслолын зам нь гялалзсан өнгөлгөөт тоосгон дээр арслангууд дүрсэлсэн ханатай байв. Уг арслангуудын дүрс нь 120 орчим байсан гэдэг. 

Иштар хаалга, түүнийг дайран гарсан ёслолын замаар  жил бүрийн шинэ жилийн баяраар бурхдад зориулсан баярын жагсаал явдаг байжээ. 

Иштарын хаалга нь эхэндээ ертөнцийн 7 гайхамшиг буюу Эртний Дэлхийн 7 гайхамшгийн нэгд тооцогддог байсан боловч, манай эриний 6-р зуунд Александрын гэрэлт цамхагаар солигдсон байна.

Роберт Колдовэйн малталтаар илрүүлсэн Берлиний Пергамон музейд хадгалагдаж буй материал дээр тулгуурлан Иштар хаалгыг дахин сэргээсэн бөгөөд 1930 он гэхэд бүрэн сэргээн, анх ямар байсныг нь илэрхийлэх боломжтой болсон ажээ. 

Колдовэйн сэргээн босгосон тооцоогоор бол уг дааман хаалга 47 тохой өндөр, 100 тохой өргөн (ойролцоогоор 14м өндөр, 30м өргөн хэмжээстэй) байсан ажээ. 1902-1914 оны хооронд хийсэн цуврал малталтаар уг хаалганы 45 суурин хэсгийг ил гаргаж ирсэн байдаг. 
 
Стамбулын Археологийн музейн хаалганы тасаг дахь Иштар хаалган дээрх луу болон бухнууд мөн ёслолын зам дээрх луунууд нь дэлхийн бусад музейнуудынхаас ялгаатай. Цөөнгүй музейд арслангууд байдаг боловч зөвхөн хоёр музейд л луунууд байдаг. Стамбулын археологийн музей нь арслангууд, луунууд мөн бухнуудтай хаалганы хэсэг байдаг. Харин Детройтын урлагийн институт нь нэг луутай бол Луврын музей, Филадельфи дахь Пенсильваннийн их сургуулийн антропологи, археологийн музей, Нью Йоркийн Метрополитан музей, Чикагогийн Дорно дахины институт, Род Айлэндийн загварын музей, Готенбургийн Röhsska музей, Шведийн болон Бостон дахь пайн-артын музей зэрэг нь бүгдээрээ арсланг дүрсэлсэн байдаг байна. 

Хаалганы загвараар Иракийн музей рүү орох дааман хаалга барьж байсан ч өнөөг хүртэл бүрэн гүйцэд баригдаагүй байна. 

2003 оны АНУ-ын цэргийн халдлагаар уг хаалгын барилгын ажил зогссон төдийгүй нилээд гэмтсэн байна.

## Цахим холбоос 
*Video of Pergamon Museum's Ishtar Gate 

## Эшлэл 
Ангилал:Иракийн археологийн олдвор
Ангилал:Хотын хаалга
Ангилал:Вавилонийн барилга байгууламж
Ангилал:Пергамон музей
Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд барьсан
Аларик I

Визиготуудын толгойлогч (395-410). Ромын армид гот цэргийн захирагч байсан тэрээр армиас гарч визиготуудын толгойлогч болсон. Тэрбээр визиготуудыг дагуулан Грекийн хотуудыг цөлмөж байсан ба Италийг хоёр удаа дайлсан. 408-409 онд Ромыг бүсэлж, Прискус Атталусыг Баруун Ромын Эзэнт Улсын хаанаар зарлаж байв. 410 онд Ромыг эзэлснээр тус хот 800 жилийн түүхэндээ анх удаа харийн хүчинд эзлэгджээ.

Ангилал:Готууд
Аугаа Теодорих

**Аугаа Теодорих** хэмээгч **Флавиус Теодорикус** буюу **Дийтрих** () нь 454-526 оны хооронд амьдарч асан Остготуудын хаан бөгөөд тэрээр Италид Остготуудын хаант улсыг байгуулж, насан эцэслэх хүртлээ 52 жил хаан ширээнд суусан алдарт хаан юм. 

Тэрээр Ромын эзэнт улсын алс зүүн хойд хязгаар муж, Дунай мөрний сав газар болох Паннонд, Готуудын хаан Теодемирын удам залгах хүү болон төржээ. Тэр цагт Готуудын хүч сул, Византийн хаанд захирагдаж байсан тул Tеодемир хаан хүүгээ 7 настайд нь барьцаа болгон Константинополь хотод хүргэн өгчээ. Теодорих 17 нас хүртлээ Константинопольд амьдарчээ. 474 онд 14 жилийн турш Византийн засаглал дор байсан түүний эцэг хаан нас нөгчиж, Теодорик хаан ширээг залган авчээ. Византийн хаан Зено готуудын шинэ хаанд “дайн” эсвэл “харъяат албат” гэсэн тулган шаардлага тавьжээ. Тэрээр арга буюу Зеногийн албат болжээ. 488 онд Византийн хааны зөвшөөрлөөр Теодорих Италид халдан довтлов. Тэрээр ромын анхны Варвар хаан Одоакртай удаа дараалсан тулаануудыг хийж, шийдвэрлэх тулаанд Равеннагийн ойролцоо бүслэн авч ялжээ. 493 онд Теодорих хаан Бүх Италийг байлдан дагуулсан бөгөөд Одоакр Остготын хаанд бууж өгсөн ч түүнийг цаазаар авчээ. Энэ үеэс эхлэн Теодорих хаан бүх Италийг захирах болж, Равеннаг нийслэлээ болгожээ. 

Тэрээр Италийг 33 жил захирсан бөгөөд энэ жилүүд нь үндсэндээ өөрийн шинэ хаант улсыг бэхжүүлэх, хөгжүүлэхэд зарцуулагдсан байна. Гэвч улс оронд нь энх тайван, таатай нөхцөл төдийлөн бүрдэж өгөхгүй л байв. Тэрээр Италид газар тариалан, худалдаа арилжааг хөгжүүлэхийг хүчээнгүйлэн хүсч байсан. Теодорих хаан Ариан Христийн шашинтан байсан боловч Христийн бусад урсгалуудыг хүндэтгэн ижил түвшинд авч үздэг байжээ. Тэрээр Ромчууд болон Готуудыг өөр өөр хуулиар зохицуулдаг байв. Мөн  улс орноо удирдахад олон тооны алдартай хүмүүсийн хүчийг ашиглаж байсан байна. Тухайлбал Аникиус Боетиус, Флавиус Кассиодорус нар түүнд шадарлаж байсан ч түүнд үнэнч бус байх нь элбэг байв. Теодорихийн сүүлийн жилүүд нь Готуудын эсрэг үзэлт Византийн хаант Юстиниан I–ийн байнгын довтолгооны дарамтанд дор өнгөрсөн байна. Түүний хаан ширээг охин Амаласунта залгамжлан авч, өөрийн хүү Аталарикийнхаа хамт хамтран захирч байв. Теодорихт зориулсан гоёмсог сүрлэг бунхан Равеннад сүндэрлэн байдаг билээ.

## Цахим холбоос 
* 


Ангилал:5-р зууны ноёрхогч
Ангилал:6-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Остготын хан
Ангилал:Ромын хаант улсын үеийн консул
Ангилал:Арианчууд
Ангилал:Амалчууд
Ангилал:Вальхалла
Ангилал:Равеннын хүн
Ангилал:5-р зуунд төрсөн
Ангилал:526 онд өнгөрсөн
Колизей

thumbnail|right|Ромын колизей

**Колизей** буюу Флавийгийн амфитеатр (лат. *Colosseus, colosseum, лат. Amphitheatrum Flavium*) Ром хотноо орших Эртний Ромын аварга том уран барилга болох амфитеатр /эртний задгай үзүүлбэрийн газар/ юм. Ромын эзэн хаан Веспасианы зарлигаар эхлүүлсэн уг байгууламж Титийн үед буюу МЭ 72 – МЭ 80 оны хооронд 8 жил баригдаж дуусчээ. Колизей 50000 - 80000 үзэгчийн багтаамжтай бөгөөд зууван дугуй хэлбэртэй, гадна талдаа нуман хаалганы хэлбэр бүхий гурван давхар нийтдээ 240 цонхтой юм. Эдгээр цонхны цаана үзэгчид амрах, жижиг худалдаа хийх өрөөнүүд байдаг. Уг байгууламжийн гадна талыг гантигаар өнгөлж 64 том хаалгаар нь үзэгчид орж ирэх ба тайзнаас 4 метр өндөр ханаар заагласан 80 эгнээ суудалтай. Театрын доод хэсэгт нь өндөр саравч дор хаан болон Ромын язгууртнуудад зориулсан суудлууд байна. Тэдгээрийг хааны ордонтой газар доогуурх хонгилоор холбожээ. 

Колизей дээвэргүй учир бороо орсон юм уу халуун нар төөнөсөн үед зотон саравчийг татлага олс татаж театрыг бүрхдэг байжээ. Хоёр, гуравдугаар давхрууд эр зоригийг илэрхийлсэн гантиг баримлуудаар чимэглэгдсэн байдаг байв. 

Амфитеатр нь 846 тохой буюу 258 метр өргөнтэй байдаг. Энд гладиаторуудын ирүүл тулаан, махчин араатнууд хоригдлуудыг хэрхэн идэж байгаа болон мэсчин боолуудын амьтдын эсрэг тулалдаануудыг явуулдаг байв. Колизей дотор Ромын эзэнт гүрний иргэдийг хөнөөдөггүй байв.

Колизей бол Дэлхийн 7 гайхамшигийн нэг юм.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Ром дахь эртний барилга байгууламж
Ангилал:Цэнгэлдэх хүрээлэн
Ангилал:Эртний Ромын амфитеатр

Ангилал:Челио (дүүрэг)
Ангилал:1-р зуунд барьсан
Марлене Дийтрих

**Марлене Дийтрих** (угтаа ,  []; 1901 оны 12-р сарын 27 - 1992 оны 5-р сарын 6) Германд төрсөн Америкийн жүжигчин, дуучин юм.

Дийтрих өөрийгөө тасралтгүй нээж урт удаан карьерынхаа турш алдартай хэвээр байж чадсан. 1920-иод онд Берлинд тэрээр тайзан дээр тоглож байснаас гадна, дуугүй кинонд дүр бүтээж байв. Жозеф фон Штернбергийн найруулсан *Der blaue Engel* (Цэнхэр сахиулсан тэнгэр) кинонд тоглосон дүрээрээ олон улс даяар нэртэй болж, улмаар АНУ-ын Парамаунт Пикчерс (Paramount Pictures)-тэй гэрээ байгуулжээ. *Shanghai Express* (Шанхайн буухиа галт тэрэг), *Desire* (Хүсэл) зэрэг Холливудын кинонд өөрийн сэтгэл татам өвөрмөц байдлаа товойлгон тоглосноороо оддын зиндаагаа улам бататгаж, тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр хөлстэй жүжигчдийн нэг болжээ. Дийтрих 1939 онд АНУ-ын иргэн болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр тэр фронтын шугамд тоглож байсан хамгийн нэртэй жүжигчдийн нэг юм. Тэрээр дайны дараах жилүүдэд ганц нэг кинонд тоглож байсан боловч 1950-иас 1970-аад он хүртэл ихэнх хугацаагаа дэлхийгээр тойрон тоглолт хийхэд зарцуулсан ажээ.

1999 онд Америкийн Киноны Хүрээлэнгээс Дийтрихийг бүх цаг үеийн хамгийн агуу ес дэх эмэгтэй жүжигчнээр тодруулсан.

## Лавлах материал 
### Эшлэл 
### Ном зүй 
#### Дийтрихийн бичсэн ном 
* Dietrich, Marlene and Attanasio, Salvator (translator)  (1989). *Marlene*. Grove Press. ISBN 0-8021-1117-3
* Dietrich, Marlene (1962). ''Marlene Dietrich's ABC*. Doubleday.
* Dietrich, Marlene and Helnwein, Gottfried [Conception and photographs] (1990).*Some Facts About Myself*. ISBN  3-89322-226-X

#### Намтар 
* Bach, Steven (1992). *Marlene Dietrich: Life and Legend*. Doubleday. ISBN 0-385-42553-8
* Bret, David (1993). *Marlene, My Friend*. Robson, London
* Spoto, Donald (1992). *Blue Angel: The Life of Marlene Dietrich''. William Morrow and Company, Inc. ISBN 0-688-07119-8

## Цахим холбоос 
* 
* link=https://en.wikiquote.org/wiki/Marlene_Dietrich|24x24px Wikiquote (en) — **Марлене Дийтрих**
* Албан ёсны цахим хуудас
* Marlene Dietrich UK Website The Legendary, Lovely Marlene
* "Lost Marlene Dietrich Love Poem to Ronald Reagan Found"
* Gay Great - Marlene Dietrich
* ABC Nightline (03/28/07): 'I Want to Kiss You Forever': Romance and Friendship Mix in Rare Dietrich, Hemingway Letters Set for First Public Viewing
* Marlene Dietrich's mascot dolls
* Marlene Dietrich Collection, Berlin (MDCB)
* Photographs of Marlene Dietrich
* The Marlene Dietrich Forum


Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Германы кино жүжигчин
Ангилал:Дуугүй киноны жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Шансон дуучин
Ангилал:Берлиний уран бүтээлч
Ангилал:Ваймарын уран бүтээлч
Ангилал:АНУ дахь Германы цагаач
Ангилал:Берт Бакарак
Ангилал:Тони шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)
Ангилал:Германы Кино шагналтан
Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (төрөл тодорхой бус)
Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (төрөл тодорхой бус)
Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (төрөл тодорхой бус)
Ангилал:Эрх Чөлөөний Медаль шагналтан (1945)
Ангилал:Берлиний хүндэт иргэн
Ангилал:Өөрийн намтар
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1901 онд төрсөн
Ангилал:1992 онд өнгөрсөн
Буур хээрийн тулалдаан

**Буур хээрийн тулалдаан**ыг ойролцоогоор 1180 оны үед Тэмүжин (сүүлд Чингис хаан) Гурван мэргидэд булаалгасан эхнэр Бөртэ үжинийг буцаан авах зорилгоор Тоорил хан (сүүлд Ван хан) ба Жамухын тусламжтайгаар хийж ялалт байгуулжээ.

## Шалтгаан 
Уг тулалдаанаас өмнө Гурван мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өэлүнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авсанд Тэмүжин Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд Тоорил хан Нууц товчоонд бичсэнээр:
...Булган дахны чинь хариуд
Бүгд Мэргидийг
Бүрэлгэн довтолж
Бөртэ үжинийг чинь
Буцааж өгье...
хэмээн зөвшөөрч, мөн Жамухад хэл өгжээ. Булган дах нь Бөртэ үжиний инжинд ирсэн бөгөөд Тэмүжин үүний өмнөхөн эцгийн хуучин анд хэмээн Тоорилд очиж үүнийг бэлэг барин холбоо тогтоосон байжээ. Тоорил хан өөрийн нэг түм, дүү Жаха Хамбугийн нэг түмэн цэргийг дайчилсан бөгөөд Жамуха ч туслахаар амлан
...Эдгээр мэргид аймгийг
Эвдэн мөхөөж
Эхнэр Бөртэг
Эргүүлэн авчиръя...
хэмээж нэг түмэн цэргээ авч замдаа Онон мөрнийг даган нутаглах Тэмүжинийн харьяат нараас нэгэн түмэн цэрэг дайчлан авч Ононы эх Ботохан бооржи гэдэг газар очиж хүлээжээ. Тухайн үед Тэмүжиний цэргийн тоо тун цөөн буюу Гурван Мэргид шиг томоохон дайнч аймагтай дайтах хэмжээнд хүрээгүй байжээ. Харин Жамуха тал нутгийн нөлөө бүхий хүчтэй феодал болсон байсан ажээ.

## Тулалдаан 
Тоорил өөрийн нэг түмэн цэрэг, дүү Жаха хамбу ба түүний нэг түмэн цэргийн хамтаар Тэмүжинтэй нийлэн Ботохан бооржид хүлээн буй Жамухатай нэгдэн цаашид Жамухагийн нэгдсэн удирдлагын доор хойд зүгт Хилго голыг (одоогийн ОХУ-д Буриадын нутагт урсаж Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг) өгсөн явж гатлаад Сэлэнгэ мөрнийг өгсөн Буур хээрийн талд байсан Тогтоа Бэхи, Дайр-Үсүн нарыг довтлон цохилт өгч Баргужингийн зүгт дутаалгаж эд хөрөнгө, хүн ардаас нь олзолсон төдийгүй Тэмүжиний хувьд гол зорилго байсан Бөртэ үжинг буцаан олж авсан байна. Мөн Хаад Мэргидийн удирдагч Хаатай-Дармалаг олзлон авчээ. Тогтоа болон Дайр-Үсүнийг гэнэт довтлон барин устгаж болох байсан боловч ойн иргэд түүнд хэл хүргэсэн тул амьд дутаан гарчээ. 

## Тулалдааны дараа 
Уг тулалдаан нь уулгалан довтолсон гэнэтийн довтолгооны хэлбэртэй тул бас яг хоёр талаас бэлдэн хүч тулсан сонгодог тулаан биш боловч үүний дараа үүссэн нөхцөл байдал Тэмүжиний хувьд томоохон амжилт болжээ. Үүнд тэрээр тал нутгийн дунд хүчирхэг холбоотнуудтай гэдгээ харуулж чадсан, овог аймгийн удирдагч, цэргийн жанжин болох чадвартайгаа бодит байдалд харуулсан, өөрийн овог аймгийнхныхаа дунд удирдагч нь болох боломжтой гэсэн итгэлийг төрүүлсэн байна. Мөн уг тулааны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр тодорхой хугацаанд хамт нутагласан нь Тэмүжиний хувьд өөрийн хүчирхэг андын нөмөрт бусад овог аймгийн аюул заналхийллээс тодорхой хугацаанд хол байж хүчээ нэмэгдүүлэх төдийгүй өөрийн овог аймгийнхийгаа өөртөө татах бодлого явуулах боломжийг олгосон байна.

Ангилал:Их Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан
Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх
Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:Дайнууд
Ангилал:12-р зууны Монголын түүх
Ангилал:1180 оны зөрчилдөөн
Тоорил хан

**Тоорил хан** (115? - 1203) бол Монголын тал нутагт Орхон гол, Туул голын сав газар, Хангайн нуруугаар төвлөрч нүүдэллэж байсан Хэрэйдийн ханлигийг 1160-аад оноос 1203 оныг хүртэл захирч байсан сүүлчийн хан юм. Куржакуз Буюруг хан, Илма хатан хоёрын дундаас төрсөн. Тоорил хан нь Чингис хааны эцэг Есүхэй баатартай тангараг тавьсан анд байсан бөгөөд сүүлд Тэмүжиний хуурай эцэг, холбоотон нь болжээ. 12-р зууны сүүлээр Мэргид, Тайчууд, Татар, Найман зэрэг холбоотон аймаг ханлигуудын эсрэг амжилттай байлдан ялж байсан. Несторын шашинтай байсан гэж түүхэнд тэмдэглэж үлдсэн. 

## Намтар 
## Тэмүжиний эсрэг хуйвалдаан, үхэл 
1203 онд Жамуха, хүү Сэнгүм болон бусад ноёдын хатгалгаар Тэмүжинг гэнэдүүлэн довтолж устгах төлөвлөгөө боловсруулан Сэнгүмийн дүү  Чаур Бэхийг Зүчид буулган өгөхөөр дууджээ. Энэ хуйвалдааны мэдээллийг  Хэрэйдийн Чэрэнгийн адуучин Бадай, Хишилиг нар Тэмүжинд хүрч ирэн дуулгаж зүүн зүг зугтааснаар Муу Өндөр хэмээх газар хориглон тулалджээ. Тоорил хан, Жамух нарын цэргийн хүч давуу байсан боловч Тэмүжиний харьяанд байсан урууд, мангудууд эрэлхэг зоригтой байлдан, Сэнгүм шархадсан зэргээс хамааран бүрэн ялалт байгуулж чадаагүй байна. Удалгүй Тэмүжин, Тоорил ханыг гэнэдүүлэн довтолж ялалт байгуулснаар Хэрэйд аймаг мөхжээ. Зугтаж явсан Тоорил ханыг Найманы харуул Хорисубэчи үл танин алсан байна.

## Гэр бүл 
* Өвөг эцэг: Маркус Буюруг хан
* Эцэг: Куржакуз Буюруг хан
* Эх: Илма хатан 
* Авга ах: Гүр хан (Маркус ханы отгон хүү)
* Дүү нар: Тай-төмөр тайш, Буха төмөр, Жаха Хамбу, Эрх Хар
* Хүү: Нялх Сэнгүм, Уйку
* Ач охин: Докуз хатан (Судрын чуулганд Ван ханы хүү Уйкугийн охин гэж бичсэн байдаг.  Тулуй ноёны бага хатан байсан, дараа нь Хүлэгү ханы их хатан болсон.)

## Эшлэл
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:1203 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чингис хаан
Юкатаны хойг

**Юкатаны хойг** () нь Мексик, Гватемал, Белиз улсууд орших, Мексикийн булан ба Карибын тэнгисийн хооронд байх хойг юм.

Юкатаны хойгт майячуудын дурсгал их хэмжээгээр олддог.

## Нэрийн гарал 
Юкатан гэдэг нь нутгийн хэлээр "Чиний хэлж байгааг ойлгохгүй байна" гэсэн утгатай Yuk ak katán буюу Ma' k u'uyik a t'àani' гэдэг үгнээс гаралтай гэж үздэг. Анх тус нутагт очсон худалдаачид газрын нэрийг асуухад ингэж хариулсан нь хойгийн нэр болж үлдсэн гэгддэг боловч өөр олон янзын тайлбар байдаг байна.

Ангилал:Хойд Америкийн хойг
Ангилал:Мексикийн хойг
Ангилал:Карибын тэнгисийн хойг
Мексикийн булан

**Мексикийн булан** (, ) нь Хойд Америкийн зүүн өмнөд хэсэг ба Мексикийн зүүн хойд хэсгийн хооронд орших булан юм. Атлантын далай, Карибын тэнгисийн нэг хэсэгт тооцогддог.

## Газарзүй 
Тус булан нь зүүн, хойд, баруун хойд хэсгээрээ АНУ (Флорида, Алабама, Миссиссиппи, Луизиана, Техас муж улсууд)-тай, баруун өмнөд, өмнөд хэсгээрээ Мексик (Тамаулипас муж, Веракруз муж, Табаско муж, Кампече муж, Юкатан муж, Кинтана-Роо мужууд)-тэй хиллэнэ. Мөн зүүн өмнөд хэсэгт нь Куба улс оршино.

Флоридагийн хоолойгоор Атлантын далайтай, Юкатаны хоолойгоор Карибын тэнгистэй холбогддог.

Хамгийн гүн хэсэг нь Сигсбигийн хонхор бөгөөд 4,384м гүн болно.

## 2010 оны газрын тосны бохирдол
2010 онд Мексикийн буланд Бритиш Петролиум компани 11 сая баррел газрын тос асгаж далайн буланг маш ихээр бохирдуулжээ. АНУ-ын засгийн газраас болон байгаль хамгааллын албадаас, нутгийн хохирсон иргэдээс нийт 43 тэрбум ам.дол-ын торгуулийг Бритиш Петролиумаар төлүүлжээ. 2014 оны 9 сард хамгийн ихээр бохирдож хэлмэгдсэн Шинэ Орлеан мужийн шүүхээс нэмж БП компанид 17 тэрбум ам.дол-ын торгуулийг тавьлаа. Мөн бусад хохирогсодын 9 тэрбум долларын 3 тусдаа заргийг шүүхээр хэлэцэж байна. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл

Ангилал:Атлантын далайн тэнгис
Ангилал:Хойд Америкийн газар зүй
Пифагорын теорем

**Пифагорын теорем** нь хавтгайн геометр дахь тэгш өнцөгт гурвалжны 3 талын уртуудын харьцааны тухай теорем юм.
гийн баталгаа]]

## Тодорхойлолт 
Тэгш өнцөгт гурвалжны катетуудын уртын квадратуудын нийлбэр гипотенузын уртын квадраттай тэнцүү.
Өөрөөр хэлбэл, тэгш өнцөгт гурвалжны гипотенузын уртыг *c*, катетуудын уртыг *a*, *b* гэвэл 
:a ^ 2 + b ^ 2 = c ^ 2\,
гэсэн тэнцэтгэл биелнэ.
Тус теоремыг 100 гаруй янзаар баталж болдог.

## Пифагорын тоонууд 
Эерэг бүхэл тоо *a*,*b*,*c*-нүүдийн хувьд
:*a*2 + *b*2 = *c*2
нөхцөл биелэгдэж байвал (*a*,*b*,*c*) гурвалыг **Пифагорын тоонууд** гэдэг. Мөн хамгийн их ерөнхий хуваагч нь 1 байх *a*, *b*, *c* Пифагорын тоонуудыг **анхны**, эсвэл **энгийн Пифагорын тоонууд** гэдэг бөгөөд бүх Пифагорын тоонууд нь энгийн Пифагорын тоонуудын үржвэр хэлбэртэй байна.

## Ерөнхийлөл 
Косинусын теорем нь Пифагорын теоремын аливаа гурвалжны хувь дахь ерөнхийлөл гэж үзэж болно. Үнэхээр косинусын теорем ёсоор
: c^2 = a^2 + b^2 - 2ab\cos C 
байдаг бөгөөд *C* нь тэгш өнцөг байх үед cos *C* = 0 тул энэ тохиолдолд Пифагорын теорем гарч ирж байгаа юм.

## Гадаад холбоос 
* Пифагор
* Фермагийн их теорем

Ангилал:Геометр
Ангилал:Теоремууд
Франсиско Гойя

**Франсиско Хосе де Гойя и Лусьентес** (30 March 1746 - 16 April 1828) () Испанийн уран зураач, хэвлэлийн загвар гаргагч юм. Гойя Испанийн хааны ордонд зураачаар ажиллаж байсан бөгөөд түүх тэмдэглэгч байлаа. Тэрээр хуучны мастерийн зэрэгцээ орчин үеийн урлагийн эхний төлөөлөгчийн нэг гэж тооцогддог байлаа. Түүний уран бүтээл дэх тогтсон хэв шинжийг эвдсэн, субъектив элемент болон будагтай харьцсан байдал зэрэг нь хожмын уран зураачид, тухайлбал Эдуард Мане, Пабло Пикассо нарын бүтээлд загвар болж өгсөн.

## Эшлэл 
## Эх сурвалжууд 
* John J. Ciofalo, *The Self-Portraits of Francisco Goya.* Cambridge University Press, 2001
* *Goya* (a biographical novel) by Lion Feuchtwanger  ISBN 84-7640-883-8
* *Goya* by Robert Hughes, 2003, ISBN 1-84343-054-1
* eeweems.com Goya images, biography and resources

## Цахим холбоос 
**Ерөнхий**
* Goya images, biography and resources
* *Goyas Ghosts* 2006 film
* www.franciscodegoya.net 164 works by Francisco de Goya

**Дүлийрэл**
* Goya's Deafness in Art Historyhttps://web.archive.org/web/20090107035317/http://idea3.rit.edu/paddhd/publicDA/main/articles/TactileMind/GoyasDeafnessinArtHistory.htm

**Намтрууд**
* Francisco de Goya at all-art.org
* Biography and Paintings of Francisco Goya

**Бүтээлүүд**
* [Paintings by Francisco Goya)](https://web.archive.org/web/20121101134823/http://www.ricci-art.com/en/Francisco-Goya-(de).htm)
*  (PDF in the Arno Schmidt Reference Library)
*  (PDF in the Arno Schmidt Reference Library)
* *Caprichos* at all-art.org
* *Disasters of War* at all-art.org
* *Disparates* at all-art.org
* *Tauromaquia* at all-art.org
* Smithsonian Institution exhibit “Legacy: Spain and the United States in the Age of Independence, 1763-1848”, Sept. 27, 2007–Feb. 10, 2008
* Paintings in Wikimedia Commons
* Francisco Goya Prints, a Claremont Colleges Digital Library collection from the Pomona College Museum of Art

**Өгүүлэл, эссенүүд**
* The Sleep of Reason https://web.archive.org/web/20080125033802/http://litmed.med.nyu.edu/Annotation?action=view&annid=12796
* *The Sleep of Reason* - article in World&I Magazine
* ''Goya's ghouls'' on the Goya's "Don't forget the happiness of Goya!" exhibition in Berlin 
* Francisco de Goya's *Black paintings*
* Goya and his work in Aragon

‎
Ангилал:Испанийн уран зураач‎
Ангилал:Классицизмын уран зураач
Ангилал:Испанийн график зураач
Ангилал:Испанийн ордны уран зураач‎
Ангилал:Испанийн зураач
Ангилал:Испаничууд
Ангилал:1746 онд төрсөн
Ангилал:1828 онд өнгөрсөн
Донателло

**Донателло** буюу **Донато ди Никколо ди Бетто Барди** (; 1386 - 1466 оны 12-р сарын 13) Сэргэн мандалтын эхэн үеийн Флоренцоос гаралтай Италийн нэртэй зураач, барималч. Түүний бүтээлүүд XV зууны үеийн перспектив иллюзионизмд гарсан шинэлэг зүйлсийг тусгасан гүехэн рельеф бүхий уран баримлын хэлбэр болох *basso rilievo*-оороо алдаршсан.

## Донателло 
Донателло Флоренцийн ноос самнагчдын нийгэмлэгийн гишүүн Никколо ди Бетто Бардийн хүү болон 1386 оны хавьцаа Флоренцэд төржээ. Донателло Мартеллийн гэр бүлд хүмүүжжээ. Тэрээр эхэндээ урлагийн дадлага сургуулиа алтны дархны цехэд олж авсан бөгөөд дараа нь Лоренцо Гибертийн урланд богино хугацаанд ажилласан. 

1404-1407 онд Ромд Филиппо Брунеллескитэй хамт судалгаа, малталт хийн нэртэй эрдэнэсийн сан хайгчид болсны зэрэгцээ Донателло алтны дархны цехэд ажиллаж амьжиргаагаа залгуулж байв. Тэдний Ром дахь түр зуурын ажил XV зууны Италийн урлагийн хөгжилд мөн чухал нөлөө оруулсан юм. Тухайлбал Брунеллески чухам энэ үед л Пантеоны ордон болон Ромын бусад барилгын загваруудаа гаргажээ. Брунеллескийн барилга болон Донателлогийн уран баримал хоёулаа тухайн үеийнхээ архитектур, уран баримлын мөн чанарын дээд илэрхийлэл гэж тооцогддог бөгөөд тухайн үеийхээ зураачдад хүчтэй нөлөөлсөн юм.

## Гол бүтээлүүд 
* *Гэгээн Марк (Донателло)* (1411–1413) Орсанмишель, Флоренц
* Гэгээн Жоржийн тахилын ширээ (c. 1415–1417) — Баргеллогийн Үндэсний музей, Флоренц
* *Зөнч Хаббакук* (1423–1425) — Дуомо Музей, Флоренц
* *Херод хааны баяр* (c. 1425) — Ариун угаал хүртээх усан сан, Сиенагийн Дуомо
* *Донателлогийн Давид* (c. 1425–1430) — Баргеллогийн Үндэсний музей, Флоренц
* *Гаттамелатагийн морьт хөшөө* (1445–1450) — Санто ордон, Падуа
* *Мариа Магдалена* (c. 1455) — Дуомо Музей, Флоренц
* ''Юдит, Холофернес хоёр (1455–1460) —  Флоренц

## Зургийн цомог 

Image:St George Donatello Orsanmichele n1.jpg|Гэгээн Жоржийн хөшөө, Флоренц 
Image:Siena.Duomo.Donatello.JohnBaptist0.jpg| Гэгээн Иохан Баптистийн хөшөө
Image:Gattamelata.jpg|Морьт хөшөө, Падуа

## Эшлэл 
## Лавлах материал 
* Donatello article in the 1911 Edition of the Encyclopaedia Britannica
* Adrian W. B. Randolph, Engaging symbols: gender, politics, and public art in fifteenth-century Florence. New Haven: Yale University Press, 2002.

## Гадны холбоос 
* Donatello: Photo Gallery
* Donatello, by David Lindsay, 27th Earl of Crawford, from Project Gutenberg

Ангилал:Уран барималчид
Флорес арал (Индонез)

**Флорес арал** нь Бага Зондын арлуудад багтах нэгэн арал юм. Индонезийн Зүүн Нуса Тенггара мужид харьяалагдана. Тус арлын нэр нь португал хэлээр *цэцэг* хэмээх утгатай юм. Баруун талд нь Комодо арал, Сумбава арал, зүүн талд нь Адонара арал, Ломблен арал оршино. Өмнө талаараа Сумбагийн хоолойгоор Сумба арлаас тусгаарлагдана. Хойд талд нь Флоресын тэнгис бий. Баруунаас зүүн тийш сунаж тогтсон тус арал нь засаг захиргааны 9 нэгжид хуваагддаг.

Хэд хэдэн унтарсан галт уул байдаг. 1992 оны 12 сарын 12-нд 7.0 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болж, 2000 гаруй хүн амь үрэгдэж байжээ.

## Соёл 
8 уугуул үндэстэн амьдардаг бөгөөд Австралонези хэлний аймагт багтах 6 янзын хэлээр ярилцана. Хүн амын 80 хувь нь католик шашинтан.

Ангилал:Индонезийн арал
Вильхелм Оствальд

**Вильхелм Оствальд** (гер. Wilhelm Friedrich Ostwald, , 1853 оны 9 сарын 2 – 1932 оны 4 сарын 4) нь Германы физик-химич, гүн ухаантан, 1909 онд химийн шинжлэх ухааны Нобелийн шагнал хүртсэн.

## Намтар 
1853 онд Оросын эзэн хаант улсын харьяаны Лифляндын мужийн Рига (одоо Латвийн нийслэл) хотод архины мухлагийн эзний хүү болон мэндэлжээ. Эцэг Готфрид Вильхелм Оствальд, эх -Елизавета Лойкель. 

1875 онд Дерптын Их Сургууль / өнөөгийн Эстонийн Тарту Их Сургуулийг / төгсөөд 1875-1881 онд багшилж байгаад 1882-1887 онд Ригын Политехникийн Сургуульд профессор,  1887-1906 онд Лайпцигийн Их Сургуульд багшилж байв.

1885 онд Оствальдын ялгах аргыг нээв. Мөн катализаторын талаар судалгаа хийж, бордоо болон динамитыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжтой болгосон азотын хүчил гаргаж авах Оствальдын процессыг олжээ. Энэ арга нь одоог хүртэл үйлдвэрийн аргаар азотын хүчил гарган авах гол арга байсаар байна. Түүхий эд болох аммиакыг гарган авахын тулд Хабер-Бошийн процесстэй хамт хийгдэх нь олонтаа.

Химийн шинжлэх ухаанд моль гэдэг нэгжийг анх 1900-аад оны үед Оствальд хэрэглэсэн гэдэг.

Шинжлэх ухааныг зохион байгуулагчийн хувьд Оствальдын үйл ажиллагаа олонд танигдсан. Түүний Лайпцигийн их сургуулийн физик химийн лабораторид янз бүрийн орны оюутнууд, химичид шинэ шинжлэх ухаан - физик химийн чиглэлээр суралцсан бөгөөд тэдгээрийн ихэнх нь дараа нь дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрдэмтэд болсон. Тэдний дунд Аррениус, Нернст, Рамсей, Габер нар байдаг.

Тэрээр 1932 онд Лайпциг хотод нас нөгчжээ.

Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:19-р зууны химич
Ангилал:20-р зууны химич
Ангилал:Германы химич
Ангилал:Физикийн химич
Ангилал:Германы зохион бүтээгч
Ангилал:Лайпциг Иx Сургуулийн багш
Ангилал:Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэнгийн багш
Ангилал:Тарту Их Сургуулийн багш
Ангилал:Ригагийн техникийн их сургуулийн багш
Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Саксоны Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Унгарын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Вилхелм Экснер Медаль шагналтан
Ангилал:Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Кембрижийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1853 онд төрсөн
Ангилал:1932 онд өнгөрсөн
Таж Махал

**Таж Махал** (Хиндүс хэл:** ताज महल**; Перс хэл/Урду хэл: **تاج محل**, англи:- *Taj Mahal* ) нь Энэтхэг улсын Агра хотод Жамна голын эрэг дээр орших бунхан-сүм бөгөөд "Доголон Төмөр"-ийн удам Их Моголын эзэнт гүрний хаан Шах Жахан өөрийн хайрт хатан Мумтаз Махал нас барахад зориулан бариулжээ.
 
Таж Махал нь Моголын уран барималын буюу архитектурын хамгийн тод жишээ гэж нэрлэгддэг бөгөөд Перс, Оттоман, Энэтхэг болон Исламын архитектурын хэв маяг шингэсэн байдаг. 1983 онд Таж Махал нь ЮНЕСКО-ын Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн бөгөөд “Муслим урлагийн шигтгээ Таж Махал нь дэлхийн соёлын өвийн шагшин гайхагдах сод бүтээлийн нэг” хэмээн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. 

Цасан цагаан гантигаар бүтээгдсэн бөмбөгөр орой нь Таж Махалын цогцолбор байгууламжын хамгийн алдартай нь юм. Хорин хоёр мянга орчим уран дархан, гар урлаач, барималчдын оюун ухаан, хүч хөдөлмөр шингэсэн Таж Махал нь 1632 оны орчимд барьж эхлээд 1653 онд дуусгасан байна. Персийн уран барилгач Устад Ахмад Лахаури Таж Махалын ерөнхий дизайнераар ажилласан гэдэг.

Гантиг чулуу өдрийн нарны гэрэлд-цагаан, үүрээр нар мандах буюу жаргах үед-ягаан, сарны гэрэлтэй шөнө мөнгөлөг харагддаг онцлогтой юм.

Энэхүү сүмийн дотор шах, түүний хайрт эхнэр хоёрын бунхан байралдаг. Үнэн хэрэгтээ тэр хоёрыг оршуулсан газар нь бунханы доор газрын гүнд байдаг ажээ. Бунханыг 1630-1652 онуудад барьсан гэж үздэг. 

Таж Махалыг ертөнцөд дахин давтагдахгүй бүтээл болгохын тулд Эзэнт улсын өнцөг булан бүрээс авчирсан урчуудыг уг сүмийг барьж дуусахад нь их цайллага хийж, тэр цайллага дээр гарыг нь тас цавчсан гэдэг домог байдаг (давтан ийм гайхамшиг бүтээлгэхгүй гэж). Таж Махалын сүмийн оройгоос хатны магнай дээрх очир алмасанд өдөр нарны гэрэл, шөнө сарны гэрэл тусч тал тал тийш гэрэл цацарч байхаар зохион бүтээхийг хүсчээ. Удаан үргэлжилсэн ажил дууссан уу гэхэд урчууд Эзэн хаанд ялихгүй юм үлдсэн учраас "дууссан" гэж хэлсэн аж. Нэгэнт дууссан гэсэн учраас хаан урчуудын гарыг тасдах тушаал буулгахад урчууд зөвхөн хатны магнай дээр тусах тусгалын хийц дутуу байгааг хэлэхэд амиа хамгаалахын тулд худал хэлж байна хэмээн санаад тэдний гарыг тасдаж, уран барималчийн нүдийг сохолсон гэдэг. Тиймээс Таж Махалын оройгоос нарны гэрэл тусах бус борооны ус нулимс мэт дусалдаг болсон гэдэг домог байдаг юм.

Энэхүү гайхамшигт сүм-бунханыг үзэх гэж ирдэг жуулчдын хөл тасардаггүй бөгөөд жил бүр 3-5 сая гаруй хүн ирж үздэг ажээ.

## Цахим холбоос 
* Archeological Survey of India description
* Government of India - Description
* Photosynth view of Taj Mahal (requires Photosynth)

Ангилал:Их Моголын архитектур
Ангилал:Энэтхэгийн бунхан
Ангилал:Уттар Прадешийн барилга байгууламж
Ангилал:Булшин мечет
Ангилал:Бөмбөгөр оройт барилга
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Энэтхэг дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Агра
Ангилал:Их Могол Улс
Ангилал:Азийн булшны барилга
Ангилал:Булшны барилга
Ангилал:1640-өөд онд барьсан
Агра бэхлэлт

**Агра бэхлэлт** () нь Энэтхэг улсын Агра хотод оршдог. Уг гоёмсог бэхлэлт нь **Лал Кила**, **Энгэсэгт бэхлэлт**, **Аграгийн улаан цайз** хэмээх нэрээрээ алдаршсан байдаг. Аграгийн өөр нэгэн гайхамшиг Таж Махалаас баруун хойш 2.5 км зайд оршдог энэ байгууламж нь маш уран нарийн хийц бүхий хэрэмтэй гайхам тансаг хотхон юм. 

Бабур, Хумаюн, Акбар, Жахангир, Шах Жахан болон Аурангзеб гэсэн Их Моголын зургаан хаан амьдарч, улс орноо удирдаж байв. Энд Их Моголын эзэнт гүрний эрднэсийн сан, мөнгөн тэмдэгтийн үйлдвэр байрлаж байв. Гадаадын элчин сайд, аялагчдын очих дуртай газруудын нэг бөгөөд өндөр хэргэмт ихэс дээдсийн Энэтхэгийн түүхийг бичилцсэн газар юм. 

## Цахим холбоос 
* Agra Fort in UNESCO List
* ASI Website
* World Heritage Online Tour - 360 degree panoramas of fort buildings
* Diwan-e-am panorama pictures
* Centre to secure world heritage status for Red Fort - Milli Gazette article dated 16 May - 31 May 2004
* Pictures of Agra Fort Pictures of Agra Fort from a backpackers trip around India

Ангилал:Агра
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Азийн цайз
Ангилал:Их Моголын архитектур
Ангилал:Уттар Прадешийн барилга байгууламж
Ангилал:Энэтхэг дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Энэтхэгийн цайз
Ангилал:16-р зуунд барьсан
Радиус

**Радиус** () гэдэг нь тойрог, бөмбөрцөг зэрэг дүрсийн төвөөс зах хүртэл нь татсан хэрчим, эсвэл түүний уртыг (Диаметрийн хагастай тэнцүү) хэлнэ. Математик, физикт радиусыг *r* үсгээр тэмдэглэх нь элбэг.

## Радиусын томъёо 
*P*1, *P*2, *P*3 3 цэгийг дайран өнгөрөх тойргийн радиусыг дараах томъёогоор олдог:

: r=\frac{2\sin\theta}

энд *θ* нь  \angle P_1 P_2 P_3 өнцгийн хэмжээ.

Мөн тойргийн урт нь радиусаа 2\pi-ээр үржүүлсэнтэй тэнцүү байдаг.

Ангилал:Геометр
Хакодатэ

**Хакодатэ** (Японоор 函館) нь Японы Хоккайдогийн өмнөд хэсэгт орших хот юм. Хоккайдодоо хүн амаараа Саппоро, Асахикавагийн дараа 3-т орох том хот болно. Загас агнуур, аялал жуулчлал их хөгжсөн. Далайн түвшнээс дээш 334м өргөгдсөн Хакодатэ уулнаас харагдах шөнийн үзэмж нь тун үзэсгэлэнтэй.

2015 онд Аомори-Хакодатэгийн хооронд хурданы төмөр зам тавигдсан байхаар төлөвлөгджээ.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Хоккайдо аймгийн коммун

Ангилал:Хоккайдо мужийн суурин
Ангилал:Японы урьдын нийслэл
Ангилал:Японы хот
Дани

**Данийн Хант Улс** буюу **Дани** (Дани хэл: *Danmark*) нь Балтын тэнгис, Хойд тэнгисийн хооронд байрлах Ютландын хойг ба ойр орчмын арлууд дээр орших Хойд Европын улс юм. Нийслэл нь Зеланд арал дээр орших Копенхаген хот.

Хойд талаараа тэнгисээр Скандинавын орнууд, өмнө талаараа хуурай газраар Герман улстай хиллэдэг. Гренланд, Фарерын арлууд нь тус орны харьяанд өөртөө засан тохинох эрхтэй.

## Цахим холбоос 
* denmark.dk
* kongehuset.dk: Данийн Ханы Ордон

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 

Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Хаант Улс
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон