Иван Сеченов

**Иван Сеченов** (орос. *Иван Михайлович Сеченов*; 1829 оны 8-р сарын 1-нд Хаант Оросын Симбирск мужийн Тёплый Стан тосгонд төрсөн -1905 оны 11-р сарын 2-нд Москвад нас барсан) - Оросын байгаль судлаач, физиологич, багш, сурган хүмүүжүүлэгч. Санкт-Петербургийн ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүн (1869), хүндэт гишүүн (1904). Оросын анхны физиологийн шинжлэх ухааны сургууль, сэтгэл судлалын байгалийн шинжлэх ухааны материалист чиглэлийг бүтээгч.

## Намтар 
Тэрээр 14 настайдаа Цэргийн инженерийн ерөнхий сургуулийн бага ангид элсэн орж, ахлах ангиа дүүргэж чадаагүй, 1848 онд Киев дэх инженерийн батальонд цэргийн жинхэнэ алба хааж байгаад чөлөөлөгдсөн. 1850 оны эхээр Сеченов цэргийн албанаас халагдаж, тэр жилийн намар Москвагийн их сургуулийн Анагаах ухааны факультетэд элсэн орж, 1856 онд төгсөөд докторын зэрэг хамгаалжээ.

1856-1859 онд тэрээр хувийн зардлаараа Герман (Берлин, Лайпциг, Хайдельберг), Австри (Вена) дахь лабораторид ажилласан.

Иван Сеченов 1860 оны эхээр Санкт-Петербургт эргэн ирж, Мэс заслын Анагаах ухааны академид туслах профессороор ажиллаж эхэлжээ. Мөн онд анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалахаар гадаадад байхдаа бичсэн диссертацаа хамгаалсан байна. Тэрээр 1870 он хүртэл Мэс заслын Анагаах ухааны академид ажилласан.

1871-1876 онд тэрээр Новороссийскийн их сургуулийн (Одесса) физиологийн тэнхимийг удирдаж байжээ.

1876-1888 онд тэрээр Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн профессороор ажиллаж байсан бөгөөд физиологийн лабораторийг үүсгэн зохион байгуулжээ.

Иван Сеченовын гол бүтээлүүд нь мэдрэлийн системийн физиологид зориулагдсан байдаг. Тэрээр төв мэдрэлийн системд төвлөрсөн дарангуйлал (Сеченовын дарангуйлал гэж нэрлэгддэг) - тархины моторын үйл ажиллагаа, бие махбод дахь ургамлын процессыг дарангуйлах чадварыг олж нээсэн. Иван Сеченов нугасны тархи дахь цахилгаан боломжийг аяндаа хэмнэлтэй хэлбэлзэл, захын мэдрэл ба нугасны өдөөлтөд үзүүлэх цахилгаан урвалыг илрүүлсэн бөгөөд мэдрэлийн төвүүдийн өдөөлтийг анх удаа ажигласан хүн юм. Эрдэмтэд рефлексийн үйл ажиллагааны үндсэн хэв маягийг тогтоож, ухамсартай болон ухамсаргүй амьдралын бүх үйлдэл нь гарал үүслийн рефлекс гэдгийг баталж, шинжлэх ухааны шинэ чиглэл болох дээд мэдрэлийн үйл ажиллагааны физиологийг бий болгоход Иван Павловын өмнөх хүн болжээ.

Тэрээр "Тархины рефлексүүд" (1863), "Сэтгэл судлалыг хэн, хэрхэн хөгжүүлэх вэ" (1873) бүтээлүүддээ физиологи болон сэтгэлзүйн хоорондын уялдаа холбоог анх онцлон тэмдэглэжээ.

Иван Сеченов бол цусны хийн онолыг зохиогч юм. Тэрээр уушгинд хийн солилцооны ерөнхий онолыг дэвшүүлж, цусан дахь хийн тоон шинжилгээний аргуудыг боловсруулсан. 1890-ээд онд тэрээр уусмал дахь хийн уусах чадвар нь давсны агууламжаас хамаарч хамааралтай болохыг тодорхойлсон хуулийг боловсруулж, гемоглобиныг нүүрстөрөгчийн давхар исэлтэй холбож, цусны амьсгалын замын үйл ажиллагааг тайлбарласан юм. Түүний бүтээлүүд нь байгалийн шинжлэх ухаан, мэдлэгийн онолыг хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн.

Эрдэмтэн Санкт-Петербургийн ШУА-ийн Демидовын нэрэмжит шагналаар шагнагдсан (1863).

1869 оноос хойш Иван Сеченов Санкт-Петербургийн ШУА-ийн физик-математикийн тэнхимийн (биологийн шинжлэх ухааны ангилалд) суурвалжлагч гишүүн, 1904 оноос хойш академийн хүндэт гишүүн байв.

Иван Сеченов 1905 оны 11-р сарын 15-нд Москвад нас барсан.