open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амьтны аймгийн хохирол тооцоход баримталсан зарчим

Хүний
аж ахуйн үйл ажиллагааны нөлөөгөөр амьтны аймгийг хөнөөж устгасан
болон түүний амьдрах орчныг сүйтгэснээс учирсан хохирлыг тооцох,
хөнөөлийг үнэлэх аргачлалыг боловсруулахдаа ОХУ-ын Ямало-Ненецкийн
автономит тойрогт ашигладаг "Научный центр - Охрана биоразнообразия"
байгууллагын боловсруулсан аргыг суурь болгон ашиглав. Энэхүү
аргачлалыг боловсруулахдаа монгол оронд тархан амьдардаг нугаламт
амьтдын бүлгийг хамруулсан нь давуу талтай болсноос гадна аж ахуйн үйл
ажиллагааны нөлөөллийг амьтдын амьдрах орчин, орон зай, нөлөөллийн
хугацааны хүчин зүйлийг хамтатган тооцож байгаа тул хөнөөлийн үнэлгээг
нарийвчлалтай болгоно.
Байгаль орчны хохирлыг үнэлэх, хохирлын бодит хэмжээг тодорхойлох.

Байгалийн нөөц баялгийг ашиглах, боловсруулах, үйлдвэр, үйлчилгээ эрхлэх
явцад байгаль орчинд учруулсан хохирол нь байгалийн бүрэлдэхүүн (агаар,
ус, хөрс, газар, газрын хэвлий, ургамал, ой, ан амьтад г.м) хэсэг тус бүрийн
нийлбэр хохирлоор илэрхийлэгдэнэ.

Эдийн засгийн төслүүд, тэдгээрээс уул уурхайн төслүүдийн үйл
ажиллагаанд БОННҮ хийж, сөрөг нөлөөллийг урьдчилан тодорхойлж, түүнийг бууруулах, арилгах арга хэмжээний зөвлөмжийг өгөх боломжтой
болсон. Тиймээс одоогийн хэрэгжүүлж буй байгаль хамгааллын талаарх
техникийн шийдлүүдийн ихэнх нь үйл ажиллагааны үр дүнгээс үүдэх сөрөг
үр дагавруудыг арилгахад чиглэгдэж байна. Энэ нь төсөл хэрэгжүүлэгчийн
зүгээс байгаль орчинд хохирол учруулах нөхцөлийг багасгаж, төсөл
хэрэгжүүлэгчийг эрсдлээс хамгаалахад ихээхэн ач холбогдолтой бөгөөд
байгаль орчинд хохирол учруулах тухай асуудал нь хууль дүрэм зөрчих,
эрхээ хэтрүүлэн ашиглахтай холбоотой болж байна.

Хэвийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа төсөл хэрэгжүүлэгч байгаль орчны
хамгааллын зардлуудыг тухай бүр гаргаж, өдөр тутмын үйл ажиллагаандаа
байгаль орчныг хамгаалах арга хэмжээг хэрэгжүүлэн ажилладаг хэдий ч
ямарваа нэгэн ослын шалтгаанаар байгаль орчинд хохирол учруулсан
бол холбогдох зардал, татвар хураамжуудын төлсөн дүнгээр нь нөхөн
төлбөр болж тооцогдсон дүнгээс хасах зарчим баримтлахаар аргачлалыг
боловсруулсан.
Гаалийн бодлого

**Гаалийн бодлого** (англи. *Customs policy*, орос. *Таможенная политика*) **-** барааны экспорт, импортын хэмжээ, бүтэц, нөхцлийг зохицуулдаг улс орнуудын төрийн гадаад худалдаандаа хэрэгжүүлдэг бодлого юм. Улс бүрийн Гаалийн бодлогын нэг гол арга нь тухай улсад эдийн засгийн хямрал болох үед гаалийн татвараар дотоодын зах зээлээ хамгаалдаг юм. Энэ үеэр импортын бараанд өндөр гаалийн татвар ногдуулдаг ба экспортын бүтээгдэхүүнд эсрэгээрээ гаалийн хөнгөлөлт үзүүлдэг байна. Сүүлийн хэдэн арван жилд гаалийн татвараас гадна импортыг хязгаарлах тарифын бус аргууд өргөн хэрэглэгдэж байна: Үүнд: квот, чанарын болон байгаль орчинд ээлтэй стандарт зэрэг юм.

Галийн бодлогыг улс тус бүрийн Сангийн яам өөрийн Гаалийн байгууллагаараа дамжуулан хэрэгжүүлдэг.

## Түүх 
20-р зуун хүртэл олон улс орон гаалийн протекционист буюу хамгаалалтын бодлого баримталж ирсэн байна. Гэвч 1910-1920-иод онд Баруун Европ, АНУ (бага хэмжээгээр) импортын татварыг бууруулсан.

1929-1930 онд Их хямрал эхэлсэн билээ. 1930 онд АНУ-д "Smoot-Hawley" хууль батлагдаж улмаар импортын татварыг сүүлийн 100 гаруй жил байгаагүй хамгийн дээд түвшинд хүргэв. Үүний үр дүнд бусад улс орнуудын эсэргүүцэлтэй тулгарч, Америкийн барааны татварыг нэмснээр АНУ болон Европын орнуудын хоорондын худалдаа огцом буурч, эцэст нь эдийн засгийг Их хямрал үүсэх нэгэн том шалтгаан болсон юм. Баруун Европт импортын татварын дундаж түвшин 25% (1929) -аас 40% (1931), АНУ-д 37% (1927 онд) -аас 55% хүртэл өссөн түүхтэй.

Үүний дараа АНУ-ын бодлогын үндсэн зарчим нь гаалийн татвар, худалдааны бүх төрлийн саад тотгорыг бууруулах зэрэг болсон юм. Ингээд АНУ 1947 онд Тариф, Худалдааны Ерөнхий Хэлэлцээрийг (GATT) байгуулах санаачилга гаргасан. Хамгаалалтын бодлогын /Протекционист/ саад тотгорыг даван туулахын тулд зарим улс орнууд гаалийн тарифын талаар хоёр талын хэлэлцээ хийгээд удаж байв. Тухайлбал, Аргентин улс Английн аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг Аргентинд чөлөөтэй нэвтрүүлэх эрхийг өгсөний хариуд үхрийн махаа Их Британид нийлүүлэх давуу эрхтэй байх талаар тохиролцож чадсан байна. Дэлхийн 2-р дайны өмнө АНУ, Их Британи импортын татварыг харилцан бууруулах талаар хэлэлцээр хийхийг оролдсон боловч  үр дүн муутай, үндэслэлгүй удаан үргэлжилсэн байна. Тариф, Худахлдааны Ерөнхий Хэлэлцээр бий болсноор тарифын талаар олон талт хэлэлцээ хийх боломж нээгдэж илүү үр дүнтэй болсон билээ. Үүний үр дүнд 1947-1994 он хүртэл аж үйлдвэрийн барааны импортын гаалийн татварын дундаж хэмжээ ойролцоогоор 10 дахин буурч, 1994 он гэхэд 4% хүрэхгүй байв. Энэ нь дэлхийн худалдааны өсөлтөд нөлөөлж хэмжээ нь бараг 20 дахин нэмэгдсэн.

2017 онд АНУ-ын төрийн эрхэнд гарсан Д.Трамп илт протекционист бодлогыг тунхагласан. Үүний үр дүнд АНУ 2017 оны 1-р сард "Номхон далайн түншлэл"-ээс гарч, 2018 оны 6-р сард Дэлхийн Худалдааны Байгууллагын дүрмээс гадуур ЕХ, Канад, Хятад, Орос болон бусад олон орны эсрэг ган, хөнгөн цагаан зэрэгт импортын татварыг үндэслэлгүйгээр нэвтрүүлсэн юм. Улмаар АНУ-Хятадын худалдааны дайн эхэлсэн байна.
Соган их сургууль

Соган их сургууль нь Өмнөд Солонгосын, Сөүл хотын, Мано дүүрэгт байдаг иезуит судлалын хувийн их сургууль юм. Соган их сургууль нь 1960 оны 4 сарын 18нд Есүсийн нийгэмлэгээс байгуулагдсан бөгөөд түхайн сургууль нь тус улсдаа хамгийн олон жилийн түүхтэй сургуульд тооцогддог бөгөөд цорын ганц иезуит дээд боловсролын байгууллага юм. Пап лам XII Пиус Солонгосын нутаг дэвсгэрт католик шашны дээд боловсролын байгууллага байгуулна гэсэн амлалт өгсний дараагаар Солонгосын католик шашны институтын санаачилгаар байгуулагдсан байна.

Өнөөдрийн байдлаар оюутнууддаа бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгох төрөл бүрийн хөтөлбөрүүдийг олгодог Соган их сургууль нь улсдаа тэргүүлэх байр суурьтай их сургуулиудын нэгт тооцогдож байна. Тус их сургууль 9 сургуульд 27 бакалаврын тtнхимийг санал болгодог бөгөөд 600 гаруй мэргэжлийн хослол бүхий олон мэргэжлийн системтэй. Мөн 25 тэнхим, 5 салбар хоорондын хөтөлбөртэй магистрын сургуультай бөгөөд эдгээр нь магистр болон докторын зэрэг олгодог. Түүнчлэн 6 мэргэжлийн магистрын сургууль, 5 магистрын хөтөлбөртэй.

Одоогоор Соган их сургууль нь нийт 65 улсад байрлах 370 гаруй хамтран ажиллагч их дээд сургуулийн түншлэлтэй бөгөөд үүнд католик болон иезуит шашны сургуулиуд багтдаг. Соган нь семестр бүр гадаадаас 300 орчим солилцооны оюутныг хүлээн авдаг бөгөөд 200 орчим оюутныг гадаад руу солилцооны хөтөлбөрөөр илгээдэг.
Шведийн Математикийн Нийгэмлэг

**Шведийн математикийн нийгэмлэг** нь 1950 онд Шведэд байгуулагдсан математикийн нийгэмлэг юм. Энэ хүү нийгэмлэг нь Европын математикийн нийгэмлэгийн гишүүн ба олон улсын математикийн холбоонд хүлээн зөвшөөрөгдсөн.
Шведийн математикийн нийгэмлэг жилд хоёр удаа гишүүдийн уулзалт зохион байгуулдаг, жил бүр Валленбергийн шагналыг гардуулдаг, ба бусад математикийн нийгэмлэгүүдтэй хурал болон шинжлэх ухааны уулзалт зохион байгуулдаг. Шведийн Математикийн Нийгэмлэг нь жилд гурван удаа мэдээллийн хуудас олон нийтэд гаргадаг гурав дахь хувилбарыг агуулдаг, ба хамгийн анх 1904 онд Шведийн математикч Хельгэ Вон Кохоор дүрслэгдэж байсан юм.

Шведийн Математикийн Нийгэмлэгийн анхны ерөнхийлэгч Арне Берлинг, ба хоёр дахь ерөнхийлэгч Аке Плейел. Шведийн Математикийн Нийгэмлэг нь хоёр жилд шинэ ерөнхийлөгч сонгодог, ба уламжлалаар ерөнхийлөгч болгон өмнөх ерөнхийлөгчөөсөө өөр математикийн салбарт ажилдаг. Одоогын ШМН-ын ерөнхийлөгч Володимир Мазорчук.
Андрей Охтин

**Андрей Охтин** (орос. *Андрей Яковлевич Охтин,* жинхэнэ овог нь- *Юров*; 1891 онд Оросын Курланд мужид төрж, 1938 оны 1-р сарын 20-нд Москва хотод будуулан хороогдож нас барсан) — большевик, Бүх Оросын хурлын төлөөлөгч, Бүх Оросын Төв гүйцэтгэх Хорооны гишүүн, 1927-1933 онд ЗХУ-ын БНМАУ дахь бүрэн Эрхт төлөөлөгч, ЗХУ-ын Гаалийн Ерөнхий удирдах газрын дарга. 

## Намтар 
Андрей Охтин 1891 онд Курланд мужийн Бауска дүүрэгт тариачин Яков Юровын гэр бүлд төржээ. Суурь боловсрол эзэмшсэн Андрей залуугаасаа ажилчин болжээ. Тэрээр 1908 онд Оросын Ажилчны Социал-Демократ нам (орос. РСДРП)-д элсэж, большевик болсон байна. 

1906 онд тэрээр Оросын анхны хувьсгалын үеэр Латви улсад болсон зэвсэгт бослогод оролцсон хэргээр шүүхээс цаазаар авах ял оноосон боловч шийтгэлийг хэрэгжүүлээгүй юм. 

Оросын Хоёрдугаар сарын хувьсгалын дараа 1917 оны 3-р сар тэрээр суллагдсан бөгөөд 1917 онд РСДРП(б)-ын Псков мужийн хорооны (мужийн хороо) гишүүн, түүнчлэн Ажилчид, цэргүүдийн депутатуудын Зөвлөлийн Бүх Оросын II их хурлын төлөөлөгч болжээ. Гурав, дөрөв, тав дахь удаагийн Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны гишүүнээр сонгогджээ.

Тэрээр 1921 онд дипломат албанд шилжиж Зөвлөлт Оросын Монгол дахь бүрэн эрхт төлөөлөгчийн орлогч (1921-1922), ЗХУ-ын Иран улсын Перманшах хот дахь Консул (1923-1925), ЗХУ-ын Худалдааны флотын Удирдах зөвлөлийн гишүүн (1926-1927) байсан. 

А.Охтин 1927-1933 онд ЗХУ-аас Монгол дахь Бүрэн эрхт төлөөлөгч байсан. 

1937 онд Монголоос буцаж очоод ЗХУ-ын Гадаад худалдааны Ардын комиссариатын Гаалийн ерөнхий газрын даргаар томилогдон ажилласан байна.

Түүнийг 1937 оны 11-р сард баривчилж (хоёр орлогчийн хамт) ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөлөөс "хувьсгалын эсэргүү байгууллагад оролцсон" гэх хэргээр цаазаар авах ял оноож 1938 оны 1-р сарын 20-нд ялыг гүйцэтгэсэн байна. Сүүлд 1956 онд түүнийг цагаатгасан юм. 

Тэрээр БНМАУ-ын "Улаан тугийн одон"-гоор шагнуулж байжээ.

Ангилал:Монгол дахь ЗХУ-ын элчин сайд
Ангилал:1891 онд төрсөн
Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Иван Иванов

**Иван Иваноо́в** (орос. *Ива́н Алексе́евич Ивано́в***,** 1906 онд төрсөн —1948 онд Афганистанд нас барсан) — зөвлөлтийн хошууч генерал цолтой цэргийн зүтгэлтэн,  ЗХУ-аас БНМАУ-д суусан бүрэн эрхт төлөөлөгч, дипломат.

## Намтар 
1926 оноос Оросын Бүх Холбоотын Коммунист Намын (Большевик) гишүүн. 

1926-1929 онд Комсомолын Себеж дүүргийн хорооны нарийн бичгийн дарга (Карелийн АССР).

1929-1938 онд Улаан армид алба хаасан.

1939 оны 9-р сарын 19-нөөс 1941 оны 5-р сарын 9 хүртэл ЗХУ-аас БНМАУ дахь Бүрэн эрхт төлөөлөгч.

1941 оны 5-р сарын 9-нөөс 1947 оны 10-р сарын 9-ний хооронд ЗСБНХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчээр ажиллаж байсан.

1948 оны 5-р сарын 27-ноос 7-р сарын 11-ний өдөр хүртэл 2 сар Афганистан дахь ЗХУ-аас Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байсан.
Сент Эндрюсийн их сургууль

Сент Эндрюсийн их сургууль нь Шотланд улсын сент эндрюс дэх улсын их сургууль юм. Энэ нь Шотланд дахь дөрвөн эртний их сургуулиудын хамгийн эртнийх нь ба Оксфорд, Кембрижийн их сургуулиудын ардаас орох бөгөөд англи хэлээр ярьдаг дэлхийн гурав дахь эртний их сургууль юм. Сент Эндрюс нь 1413 онд Авиньон Антипоп Бенедикт XIII нь Августин шашны лам нарын үүсгэсэн жижиг бүлэгт Пап ламын тогтоолыг өгснөөр байгуулагдсан. 18 зууны үед Сент Эндрюс нь Глазко, Абердин, Эдинбургийн их сургуулиудын хамт Шотландын гэгээрлийн нэг хэсэг байв. Сент Эндрюс нь олон төрлийн институтээс бүрддэг бөгөөд үүнд Нэгдсэн коллеж(Сент Салватор ба Сент Леонардын коллежийн нэгдэл), Сент Мэри коллеж, Сент Леонардын коллеж багтдаг ба сүүлд нэрлэгдсэн Сент Леонардыг мастерын зэрэгт суралцагсдад хууль ёсны бус байдлаар сэргээсэн. Энд дөрвөн талбарт хуваагдсан 18 академик сургууль байдаг. Тус их сургууль нь хот даяар түүхэн болон орчин үеийн барилгад байрладаг. Хичээлийн жил нь Мартинас, Кандлемас гэсэн хоёр семестрт хуваагддаг. Хотын хүн амын гуравны нэгээс илүү хувь нь их сургуулийн ажилтан эсвэл оюутан байдаг. Оюутнууд Raisin Weekend, May Dip гэх мэт эртний уламжлалаа хадгалан үлдэж, эрдэм шинжилгээний өвөрмөц хувцас өмсдөг гэдгээрээ алдартай.
Манхаймын их сургууль

**Манхаймын их сургууль**, товчоор МИС нь Германы Баден-Вюртемберг мужийн Манхайм дахь улсын судалгааны их сургууль юм. 1967 онд байгуулагдсан уг их сургууль нь 1763 онд Манхайм ордны сонгогч Карл Теодорын үүсгэн байгуулсан Палатины шинжлэх ухааны академи мөн 1907 онд байгуулагдсан Handelshochschule(Манхайм худалдааны коллеж)-ээс эхтэй. 

Уг их сургууль нь бизнесийн удирдлага, эдийн засаг, хууль эрх зүй, нийгмийн ухаан, хүмүүнлэг, математик, компьютерийн шинжлэх ухаан болон мэдээллийн систем чиглэлээр баклавар, магистер, докторын зэргийн хөтөлбөрийг санал болгодог. Их сургуулийн кампус нь Манхайм нь хотын төвд байдаг бөгөөд үндсэн кампус нь Манхайм ордонд байдаг. 2020-2021 оны хичээлийн жилд бүтэн цагийн 11640 оюутан, 1600 эрдэм шинжилгээний ажилтан, 194 профессортой мөн 121 сая еврогийн орлоготой байв. Энэ нь 5 сургууль, 2 магистер, докторын зэргийн коллежоос бүрддэг. МИС нь бизнесийн удирдлага, эдийн засаг, хууль, нийгмийн ухаан, хүмүүнлэг, математик, компьютерийн шинжлэх ухаан, мэдээллийн систем чиглэлээр баклавар, магистер болон докторын программ санал болгодог.

Ангилал:Германы их сургууль
Ангилал:1967 онд байгуулагдсан
Эдэлбэр газрын экологи-эдийн засгийн үнэлгээ

**Үнэлгээний аргачлал**. Газрыг үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглаж
хомсдуулснаас үүдэх хохирлын хэмжээг дараахь томъёогоор тодорхойлно.

Ххомс1 = Sнө · (zмал + zтат) 

Энд: Ххомс1 – бэлчээрийн зориулалтаар ашиглаж байсан газарт учруулах хохирлын
үнэлгээ, төг/жил;

Sнө – шууд нөлөөлөлд өртөх талбай, га;

zтат – 1.0 га талбайн татвараас алдагдсан боломжийн өртөг (нэг хонин толгойгоос 100
төгрөгийн татвар авна. Нэг хонин толгойд 1.4 га газар ногдох буюу 1.0 га талбайд
0.714 хонин толгойгоор тооцвол 100 · 0.714 =71.4 төг болж байна), төг

zмал – малчин өрхийн малаас хүртэх ашиг шимийн алдагдал (нэг хонин толгойгоос 900
төгрөгийн ашигтай гэж тооцвол, нэг хонин толгойд 1.4 га газар ногдох буюу 1.0 га
талбайд 0.714 хонин толгойгоор тооцвол 900 · 0.714 = 642.0 төг болж байна), төг

Ххомс2 = Sнө · (zалд + zтат) 

Энд: Ххомс 2 – газар тариалангийн зориулалтаар ашиглаж байсан газарт учруулах хохирлын
үнэлгээ, төг/жил;

Sнө – шууд нөлөөлөлд өртөх талбай, га;

zтат – 1.0 га газрын тариалалтаас төсөвт төлөх татвар, төлбөрийн дундаж хэмжээ, төг;

zалд – 1.0 га газраас хураан авах ургацын алдагдсан боломжийн өртөг (үр тариа, хүнсний
ногоо, эмийн ургамал г.м), төг

Уурхайлалтад өртсөн талбайн хэмжээг тооцвол:

Sнө = Soв+ Sk 

Энд: Sнө – уурхайн олборлолтод өртсөн талбай, м2, эсвэл га;

Soв – гадаад овоолгын суурийн эзлэх талбай, м2, эсвэл га;

Sk - уурхайн малталтад өртсөн талбай, м2, эсвэл га.

Нөлөөлөлд өртсөн газрын хэмжээг нийт ашигт малтмалын хэмжээтэй
харьцуулсан харьцааг газрын нөлөөллийн коэффициент гэнэ.

Кнө= Sнө / Q 

Энэ коэффициентийн тусламжтайгаар нэгж ашигт малтмалыг
олборлоход хичнээн хэмжээний талбай өртснийг тодорхойлж болно.

Энд: Кнө-газрын нөлөөллийн коэффициент;

Q- ашиглалтын хугацаанд олборлосон ашигт малтмалын хэмжээ, тн.
Пётр Никифоров

**Пётр Никифоров** (орос. *Пётр Миха́йлович Ники́форов,* хуучин орос. *Петръ Михайловичъ Никифоровъ*, 1882 оны 10-р сарын 12-нд Оросын Эрхүү мужийн Оёк тосгонд төрж, 1974 оны 1-р сарын 6-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — Оросын Алс Дорнод дахь хувьсгалт хөдөлгөөний оролцогч, Зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн байв. 1921-1922 онд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн гурав дахь дарга, 1925-1927 онд ЗХУ-аас Монгол дахь Бүрэн эрхт төлөөлөгч байсан. 

## Намтар 
1882 онд Оросын Эрхүү мужийн тосгонд алт хайгуулч ажилчин эцэг, тариачин эх нарын гэр бүлд төрсөн. Тэрээр ах эгч хоёртой байсан бөгөөд 13 настайгаасаа эхлэн дэлгүүрт ажиллаж байгаад 16 настайгаасаа Эрхүү хотод телеграфад ажилчин, дараа нь цахилгаанчнаар ажиллаж байжээ.

1901 оноос буюу 19 настайгаасаа хувьсгалт хөдөлгөөнд оролцож эхэлсэн. 1904 оноос хойш Оросын Ажилчны Социал-Демократ нам (орос. РСДРП)-д элсэж тэр жилдээ Тэнгисийн цэрэгт татагдаж Санкт-Петербургийн большевик цэргийн байгууллагад ажиллаж байжээ. 1905 онд Кронштадт дахь далайчид, цэргүүдийн бослогод оролцож, дараа нь нэрээ сольж нууц далд ажилд орж, Тифлис, Баку, Эрхүү зэрэг олон хотуудад ажилласан байна. 1908 онд тэрээр Эрхүү дэх Оросын Ажилчны Социал-Демократ намын цэргийн байгууллагын удирдагчдын нэг байв.

1910 онд Пётр Никифоров шуудангийн газрыг дээрэмдсэн хэргээр баривчлагдаж, Эрхүүгийн Александровын Төв шоронд хэдэн сар хоригджээ. Улмаар цаазаар авах ял сонссон боловч дараа нь 20 жилийн цөллөгт явуулах ялаар солигджээ.

1917 оны Оросын Хоёрдугаар сарын хувьсгалын дараа тэрээр суллагдаж Эрхүүгийн зөвлөлийн гишүүн, Владивостокийн зөвлөлийн орлогч дарга, Алс Дорнодын бүсийн Оросын Ажилчны Социал-Демократ намын товчооны гишүүн болсон. 1918 оны 6-р сараас 1920 оны 1-р сар хүртэл цагаантнуудын шоронд хоригджээ.

1920-1922 онд Алс Дорнодын бүсийн хорооны дарга, Оросын (б) Коммунист намын Төв Хорооны Алс Дорнодын товчооны гишүүн, Борис Шумяцкийн дараа Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга байсан. 1922 оны 10-р сарын 2-нд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын шийдвэрээр Сайд нарын Зөвлөлийн даргын албан тушаалаас чөлөөлөгдсөн. 

1925-1927 онд ЗСБНХУ-ын БНМАУ дахь Бүрэн эрхт төлөөлөгч байсан. 

1927-1928 онд ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлд, дараа нь Зөвлөлт Оросын Хангамжийн ардын комиссариатын орлогчоор ажиллаж байсан. 

1928-1929 онд Наримановын нэрэмжит Дорно дахины дээд сургуулийн ректор.

1941-1945 оны Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайны үеэр намын ажилд оролцож байсан.

Удаан хугацааны турш түүний үйл ажиллагааны тухай чимээгүй байсан бөгөөд тэр өөрөө тэтгэвэрт гараад энгийн - төмөрчин, мужаан, зуслангийн байшиндаа ногоо тарьдаг байгаад 1972 онд 90 насныхаа ойгоор "Октябрийн хувьсгалын одон"-гоор шагнуулаад 1974 онд нас баржээ.

Ангилал:Монгол дахь ЗХУ-ын элчин сайд
Ангилал:1882 онд төрсөн
Ангилал:1974 онд өнгөрсөн
Фрайбергийн Уул уурхай, Технологийн их сургууль

Фрайбергийн Уул уурхай, Технологийн их сургууль

Технишэ Университэт Бергакэдэми Фрайберг (товчоор: TU Bergakademie Freiberg буюу TUBAF) нь Германы Фрайберг хотод байрладаг улсын технологийн их сургууль юм. Их сургуулийн гол чиглэл нь байгалийн нөөц, хаягдал болон сэргээгдэх эрчим хүчийг дахин ашиглахтай холбоотой судалгаа юм. Энэ нь нарийн мэргэшсэн бөгөөд эдгээр чиглэлээр материал шинээр боловсруулах, судлах тал дээр өндөр чадвартай.

TUBAF нь өөрийгөө орчин үеийн судалгааны их сургууль гэж тодорхойлдог бөгөөд одоо ба ирээдүйн байгаль орчны болон эдийн засгийн сорилтуудыг шийдвэрлэхэд чиглэсэн сэдвүүдийг судалдаг. Судалгааны ажлууд нь төрөл бүрийн материалын нийлмэл байдал, дахин боловсруулах, нөөцийн олборлолт, эрчим хүчний систем, гео болон материал судлал гэх мэт сэдвүүдэд төвлөрдөг. Их сургууль нь эдгээр салбаруудад дэлхий даяар танигдсан.

TUBAF нь 2022 оны судалгаагаар профессор тутамд ногдох гуравдагч (хувийн) эх үүсвэрээс олсон хөрөнгө оруулалт, патент, шинэ бүтээлээрээ Германы шилдэг 10 их сургуулийн тоонд багтсан. Жил бүр олон тооны TUBAF-ийн судлаачид хүлээн зөвшөөрөгддөг.

SAXEED хөтөлбөрийн хүрээнд гарааны бизнесүүдийг дэмждэг ба энэ хөтөлбөр нь NaPaGen GmbH, Just in Time-Food GmbH, Rockfeel GmbH зэрэг амжилттай компаниудыг бий болгоход тусалсан.
Цеппелиний Их Сургууль

Цеппелиний Их Сургууль

Цеппелиний Их Сургууль нь Германы Фридрихсхафен хотод байрладаг хувийн судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Баден-Вюртемберг мужийн Шинжлэх ухаан, Судалгаа болон Урлагийн яамнаас албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Их сургууль нь 2003 онд байгуулагдсан ба Германы жанжин, агаарын хөлөг зохион бүтээгч Фердинанд Граф фон Цеппелиний нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд тэрээр тус сургуулийн гол санхүүжүүлэгч юм.

Их сургууль нь 16 бакалавр болон магистрын түвшний хөтөлбөр санал болгодог бөгөөд эдгээрт удирдах ажилтны зориулалттай магистрын хөтөлбөрүүд болон уран сайхны бакалавр эсвэл шинжлэх ухааны магистр зэрэгтэй сургалт ордог. Суралцагчид академик зэрэгтэй төгсөх боломжтой.

Цеппелиний Их Сургууль нь жилд зөвхөн дөрвөн шинэ оюутны элсэлт авдаг. Нэг жилийг “Гумбольдтын жил” гэж нэрлэдэг ба энэ нь түнш сургууль дээр нэг жилийн судалгааны төслийн ажил хийхэд зориулагдсан байдаг. Үүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд тус сургуулийн хичээлийн жилийн хуваарь нь олон улсын академик хуваарьтай нягт уялдаатайгаар зохицуулагддаг.

2021 оны CHE зэрэглэлд Цеппелиний Их Сургууль нь улс төр судлалын чиглэлээр Германы 23 их сургуулийн дунд дээгүүр байр эзэлсэн.
Үндэсний Алсын Зайн Сургалтын Их Сургууль

**Үндэсний Алсын Зайн Сургалтын Их Сургууль** (испани: *Universidad Nacional de Educación a Distancia, UNED*) Испани улсын алсын зайн сургалт болон судалгаанд төвлөрсөн улсын их сургууль бөгөөд 1972 онд байгуулагдсан байна. Энэ бол Испанийн Засгийн газрын харьяанд байдаг цорын ганц алсын зайн их сургууль юм. Төв нь Мадрид хотод байрладаг ба Испанийн бүх автономит бүс нутагт салбартай бөгөөд Европ, Америк болон Африк тивийн 13 улсад 14 сургалтын төв, 3 шалгалтын төвтэй.

Их сургууль нь бакалавр, магистр зэрэг олгохоос гадна диплом, гэрчилгээ зэрэг зэрэггүй боловсролын хөтөлбөр болон насан туршийн боловсролын сургалтууд явуулдаг. UNED нь уламжлалт танхимын сургалттай хослуулсан алсын зайн сургалтад төвлөрдөг бөгөөд 150,000 гаруй оюутантай. Их сургууль нь 1972 онд боловсролын боломжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор байгуулагдсан.

UNED нь Испанийн бусад их сургуулиудтай адил элсэлтийн болзолтой бөгөөд төгсөгчид нь адилхан зэрэг, үнэмлэх авдаг. UNED нь Испанийн 61 сургалтын төвтэй ба 14 олон улсын төвтэй. Эдгээр төвүүд нь орон нутгийн байгууллагуудтай хамтран долоо хоногт нэг удаа багштай нүүр тулсан хичээл явуулдаг.
Мадридын Алсын Зайн Их Сургууль

Мадридын Алсын Зайн Их Сургууль

Мадридын Алсын Зайн Их Сургууль (UDIMA) нь Испанийн Мадрид мужид байрладаг хувийн онлайн их сургууль юм. Энэ сургууль бакалавр болон магистрын (магистр, докторын) түвшний сургалтуудыг санал болгодог ба сургалт нь цахим дижитал хэрэгслээр дамжуулан онлайнаар явагддаг.

Тус сургуулийг 2006 онд Мадридын Ассамблейн шийдвэрээр баталж, Collado Villalba хэмээх Мадридын хотод байршуулсан. Энэ нь 1977 онд байгуулагдсан CEF – Санхүүгийн Судалгааны Төвийн өсөлт хөгжил, их сургуулийн түвшинд шилжих үйл явцын сүүлчийн алхам байсан. 2006 оны 6-р сарын 14-нд батлагдсан Испанийн Их Сургуулийн Хуулийн дагуу UDIMA нь Испанийн гурав дахь онлайн их сургууль болон хувирсан бөгөөд хувийн хэвшлийн анхны онлайн сургууль байв.

Сургалтын үйл ажиллагаа 2008-2009 оны хичээлийн жилд эхэлсэн. Эхний таван бакалаврын зэрэгтэй сургалтууд нь: Эрх зүй, Бизнесийн Удирдлага ба Менежмент, Хөдөлмөрийн Шинжлэх Ухаан ба Хүний Нөөц, Сэтгэл Судлал, Аялал Жуулчлал байв.

2014–2015 онд сургалтын бүтэц шинэчлэгдэж, таван факультет бий болсон. 2020–21 оны хичээлийн жилд сургуулийн бакалаврын зэрэгтэй хөтөлбөр 16 болж, мэргэжлийн чиглэлийн 16 магистрын зэрэг, нэг докторын зэрэг, хоёр хамтарсан магистрын зэрэг, 30 их сургуулийн магистрын зэрэг, мөн компанитай хамтран хэрэгжүүлдэг 421 UDIMA-гийн онцгой зэрэгтэй хөтөлбөртэй болсон байна.
Мадридын Техникийн Их Сургууль

Мадридын Техникийн Их Сургууль

Мадридын Техникийн Их Сургууль (испаниар: Universidad Politécnica de Madrid, UPM) нь Испанийн нийслэл Мадрид хотод байрладаг улсын их сургууль юм. Энэхүү сургууль нь 1971 онд Мадридын Техникийн Сургуулиудыг (ихэнх нь 18-р зуунд үүссэн) нэгтгэсний үр дүнд байгуулагдсан. Жил бүр 35,000 гаруй оюутан хичээлд хамрагддаг.

El Mundo сонины жил бүр явуулдаг их сургуулиудын чансааны дагуу Мадридын Техникийн Их Сургууль нь Испанийн шилдэг техникийн их сургууль, нийт үнэлгээгээр хоёрдугаарт эрэмбэлэгддэг. Тус сургуулийн Инженерчлэлийн сургуулиуд нь Испани болон Европт салбартаа тэргүүлэх эрдэм шинжилгээ, сургалтын байгууллагуудын тоонд ордог.

UPM нь Европын хэмжээнд тавин инженерийн сургуулийг нэгтгэсэн TIME сүлжээний гишүүн юм. UPM-ийн Шинжлэх ухаан, технологийн парк (“Parque UPM”) нь шинэ судалгаа, хөгжлийн төв, лаборатори байгуулах замаар их сургуулийн судалгаа, хөгжлийн үйл ажиллагаанд чухал түлхэц өгдөг. Энэхүү паркт төрийн болон хувийн байгууллагуудын дэмжлэг, оролцоотой бизнес инкубаторууд, тусгай лабораториуд байрладаг.

UPM нь дэлхийн олон улсын шилдэг их сургуулиудтай хамтарсан 87 давхар зэрэг олгох гэрээ байгуулсан.
Шавь

**Шавь** гэдэг нь оюутнуудад зориулсан буддын шашны нэр юм. Шавь гэдэг монгол үг нь санскрит хэлний "Шраманера" () гэсэн үгнээс гаралтай.

Шавь нь гол төлөв ноёдын өргөсөн хүмүүс, энгийн ардуудаас сүсгээрээ шавь бологсод, мөн гэрийн боолыг чөлөөлөн шавь болгосон зэргээс үндсэндээ бүрджээ. Хутагтуудын шавь нь цэрэг харуул, өртөөний албанаас чөлөөлөгдөж өөрийн харьяат хутагт нар, хүрээ хийд ном бурхан тахил шавийн ба орон нутгийн засаг захиргааны алба залгуулж байсан нь сум ардын албан татвараас арай хөнгөн байжээ. Тиймээс шавь нарын тоо тасралтгүй нэмэгдсээр байв.

XIX зууны хоёрдугаар хагасаас манжийн хуулиар тайж нар улсын алба төлөх болсонтой холбоотойгоор тайж нар шавь болох явдал нэмэгджээ. Тиймээс Төр гэрэлтийн 8-р онд олон хошууны тайж нарыг шавь болохыг хориглож зөвхөн гэрийн хүмүүс,боол, хөвүүд, хамжлага, завсрын лам, насанд хүрээгүй хөвгүүд,бутач зэрэг хүмүүсийг шавь болохыг зөвшөөрчээ. Мөн сумны эрийг их бага хутагт, лам нарт шавь орохыг хориглов.

Их Шавь хэмээх нь Жавзандамба хутагтын шавь нарыг бусад хутагт хувилгаадын шавь нараас ялган нэрлэсэн хэрэг байв.

## Эшлэл 
Ангилал:Буддын шашин
Шинжлэх ухаан технологийн "Похан" их сургууль

Шинжлэх ухаан технологийн Похан их сургууль(POSTECH) нь Өмнөд Солонгосын Похан хотод байрладаг, хувийн судалгааны чиглэлийн их сургууль юм. Энэ сургуулийг 1986 онд гангийн компани болох POSCO үүсгэн байгуулжээ.

POSTECH сургуулийн хотхонд POSCO-гийн Шинжлэх ухаан, технологийн судалгааны хүрээлэн (RIST) байрладаг. 1994 онд POSTECH нь 3-р үеийн синхротрон гэрлийн эх үүсвэр бүхий Поханы Хурдасгуурын Лаборатори (PAL)-ийг байгуулсан бөгөөд энэ нь одоо Солонгосын үндэсний судалгааны байгууламж болсон.
Мөн 2016 онд 4-р үеийн PAL-XFEL хэмээх рентген чөлөөт электроны лазер (XFEL) гэрлийн эх үүсвэрийг 390 сая ам.долларын өртгөөр барьсан. Энэ нь дэлхийд гурав дахь удаагаа бүтсэн технологи бөгөөд амьд биетийн шинжлэх ухаан, материал судлал, хими, физик зэрэг олон салбарт шинэ судалгааны боломж нээсээр байгаа.

POSTECH нь жил бүр ойролцоогоор 300 бакалаврын оюутан элсүүлдэг. Жишээлбэл, 2014 онд 1987 хүн өргөдөл өгсөнөөс 323 оюутныг элсүүлжээ. Энэ сургууль нь Солонгос дахь хамгийн их хөрөнгө оруулалттай, нэг оюутанд ногдох тэтгэлгийн дэмжлэг хамгийн өндөртэй сургууль бөгөөд ямар ч эдийн засгийн нөхцөлтэй оюутнуудад суралцах боломжийг олгодог.
Михаил Фрадков

**Михаил Фрадков** (орос. *Михаи́л Ефи́мович Фрадко́в,* 1950 оны 9-р сарын 1-нд ЗХУ-ын Куйбышев мужийн Курумоч тосгонд төрсөн) — оросын төрийн зүтгэлтэн, ОХУ-ын Засгийн газрын дарга (2004—2007), ОХУ-ын Гадаад тагнулын албаны захирал (2007—2016), ОХУ-ын Аюулгүй байдлын байнгын гишүүн (2004—2016).  2017 оны 1-р сарын 4-нөөс - Оросын стратегийн судалгааны хүрээлэнгийн захирал. Эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтэн.
## Намтар 
Тэрээр Москвад одоогийн Оросын Боловсролын Академийн 710-р сургуульд суралцсан.

1972 онд Москвагийн машин хэрэгслийн дээд сургуулийг механик инженер мэргэжлээр онц дүнтэй төгссөн. 1973 оноос - Энэтхэг дэх ЗХУ-ын ЭСЯ-ны эдийн засгийн зөвлөх. 1975 оноос хойш Бүх холбоотын "Тяжпромэкспорт" нийгэмлэгт ажиллаж байсан.

1981 онд Бүх холбоотын Гадаад худалдааны академийг төгссөн. 1984 оноос - ЗХУ-ын Эдийн засгийн харилцааны улсын хорооны Хангамжийн ерөнхий газрын орлогч дарга. 1988 оноос - ЗХУ-ын Гадаад эдийн засгийн харилцааны яамны Гадаад эдийн засгийн үйл ажиллагааг зохицуулах, зохицуулах ерөнхий газрын орлогч дарга, нэгдүгээр орлогч дарга. 

1991 оноос хойш - НҮБ-ын Женев дэх төлөөлөгчийн газар болон бусад олон улсын байгууллагуудын дэргэдэх ОХУ-ын Байнгын төлөөлөгчийн ахлах зөвлөх, Тариф, худалдааны ерөнхий хэлэлцээрийн (GATT) ОХУ-ын төлөөлөгч. 1992 оны 10-р сараас - ОХУ-ын Гадаад эдийн засгийн харилцааны дэд сайд. 1993 оны 10-р сараас - ОХУ-ын Гадаад эдийн засгийн харилцааны яамны нэгдүгээр орлогч сайд. 1997 оны 3-р сараас -Гадаад эдийн засгийн харилцаа, худалдааны сайд. 

1997 оны 4-р сараас - ОХУ-ын Гадаад эдийн засгийн харилцаа, худалдааны сайд.

1998 оны 5-р сард тэрээр "Ингосстрах" даатгалын компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар сонгогдсон бөгөөд 1999 оны 2-р сараас хойш тус компанийн ерөнхий захирлаар ажиллаж байв. 1999 оны 5-р сард тэрээр Сергей Степашины засгийн газарт ОХУ-ын Худалдааны сайдаар томилогдсон.

2000 оны 5-р сард тэрээр ОХУ-ын Засгийн газрын бүх гишүүдийн хамт огцорсон; 5-р сарын 31-нд тэрээр ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн эдийн засгийн аюулгүй байдлын асуудал эрхэлсэн нэгдүгээр орлогч нарийн бичгийн даргын албан тушаалд томилогдсон. 2001 оны 3-р сарын 28-нд тэрээр ОХУ-ын Холбооны татварын цагдаагийн албаны даргаар томилогдсон.

## Засгийн газрын дарга 
2004 оны 3-р сард өмнөх Михаил Касьяновын оронд Михаил Фрадков ОХУ-ын Засгийн газрын даргын албан тушаалд томилогдсон. 2007 оны 9-р сарын 12-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчтэй уулзахдаа тэрээр Засгийн газрыг огцруулахыг хүссэн.

## Огцорсоны дараа 
2007 оны 10-р сарын 9-нөөс - ОХУ-ын Гадаад тагнуулын албаны даргаар 2016 оны 9-р сар хүртэл ажлаад тэтгэвэртээ суусан байна.

2024 оноос түүний отгон хүү Павел Фрадков ОХУ-ын Батлан хамгаалах яамны орлогч сайдаар томилогдон ажиллаж байна.
Wonder Girls

**Wonder Girls** (Сол: 원더걸스) нь JYP Entertainment-аас үүсгэн байгуулсан Өмнөд Солонгосын охидын хамтлаг байсан.

Тус хамтлаг 2007 оны 2 сард *Yeeun*, *Sunye*, *Sunmi*, *Hyuna*, *Sohee* гэсэн 5 гишүүнтэйгээр *"Irony"* дуугаар дэбютээ хийсэн.

## Лавлах бичиг
Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг
Ангилал:Охидын хамтлаг
Highlight

**Highlight** (Сол: 하이라이트) нь өмнө нь Beast (Сол: 비스트) гэж нэрлэгддэг байсан ба Cube Entertainment-аас үүсгэн байгуулсан Өмнөд Солонгосын хөвгүүдийн хамтлаг юм.

Тус хамтлаг *Yoon Doo-joon*, *Yang Yo-seob*, *Lee Gi-kwang*, *Son Dong-woon* гэсэн 4 гишүүнээс бүрдэнэ. Хамгийн анх дэбют хийхдээ 6 гишүүнтэй байсан ч, *Jang Hyun-seung* нь 2016 оны 4 сард хамтлагаа орхиж, *Yong Jun-hyung* нь 2019 оны 3 сард хамтлагаас гарсан. 2016 оны сүүлээр тус хамтлагийн гишүүд Cube Entertainment-аас гарч, гишүүд хамтдаа нийлэн 2016 оны 12 сарын 9нд *"Around Us Entertainment"* хэмээх шинэ агентлаг үүсгэн байгуулснаар 2017 онд тус хамтлаг нэрээ *"Highlight"* болгон өөрчилжээ.

## Лавлах бичиг
Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг
Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг
Шибаурагийн технологийн дээд сургууль

нь   хэмээн товчилдог бөгөөд Токио дахь Кото хотод үндсэн кампустай ба Токио болон Сайтама хотуудад тус тус кампустай.

## Түүх 
1927 онд Токиогийн Аж Үйлдвэр болон Худалдааны Дээд Сургууль болон баригдсан тус газар нь 1949 онд албан ёсоор их сургууль болжээ.

## Нэр хүнд 
Шибаура Технологийн Хүрээлэн нь үндэсний хэмжээнд дунджаас дээгүүр нэр хүндтэй ба 2017 оны "Truly Strong Universities" жагсаалтад 26-д, 2022 онд гаргасан "Times Higher Education" Япон их сургуулиудын жагсаалтад 775 институтээс 28-д, хувийн их сургуулиудын хэмжээнд элсэлтийн шалгуур (STEM-ээр) хамгийн өндөртэйгөөр 6-р байр (хамтарсан)-ыг эзэлжээ. Тухайн бүс нутаг дахь элсэлт хүлээн авах түвшин 20-30% ба зарим тэнхимийн хувьд нэг газарт элсэгчдийн харьцаа нь 1:20 болон түүнээс их байна. Шибаура нь Дэлхийн Шилдэг Их сургууль төсөлд сонгогдсон Японы цорын ганц хувийн технологийн их сургууль ажээ.

## Зохион байгуулалт 
### Кампусууд 
Шибаура Технологийн Хүрээлэнгийн үндсэн кампус нь Токио хотын тусгай дүүрэг болох Котогийн Тоёосү дүүрэгт байрладаг ба хамгийн ойрхон буудал нь Тоёосү буудал юм.

Тоёосү дахь үндсэн кампусаас өөр 2 кампус бий. Эдгээр нь Сайтама хот дахь Омияа Кампус болон Токиогийн тусгай дүүрэг Минато хотын Шибаура Кампус юм. Бүх оюутнууд эхний 2 жилээ Омияа Кампуст, тэгээд мэргэжлээс хамааран өөр кампус руу шилждэг байна. Системийн Инженерчлэл болон Шинжлэх Ухааны Коллежийн оюутнууд бүх буюу 4 жилээ Омияа Кампуст суралцаж өнгөрүүлдэг.
Ангилал:Сайтама мужийн дээд сургууль
Ангилал:Токио мужийн дээд сургууль
Ангилал:Япон дахь хувийн дээд сургууль
Ангилал:Япон-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Кёотогийн их сургууль, Соёл шинжлэх ухааны Судалгааны Төв

Хүмүүнлэгийн Судалгааны Институт Кёото Их Сургууль нь Кёото Их Сургууль дахь эрдэм шинжилгээний хүрээлэн юм. Тус институт нь хүмүүнлэг болон этно-экологийн судалгаанд мэргэшсэн. Фиолософийн чиг баримжаатай Кёото Сургуулийн өв залгамжлагч гэдгээрээ сургуулийн өвөрмөц уламжлалтай ч илүү өргөн хүрээнд соёлыг авч үздэгээрээ өөр байдаг.

## Түүх 
Хүмүүнлэгийн Судалгааны Институт нь 1949 онд Кёото дахь институтүүдийг өөрчлөн шинэчилснээр байгуулагдсан.

Тэрхүү институтүүдийн нэг нь Кёотогийн Дорнын Соёлын Судалгааны Хүрээлэн байв. Энэхүү институт нь Токио болон Кёотод 1929 онд байгуулагдсан. Тус байгуулалт нь Гадаад Хэргийн Яамны хэрэгжүүлж байсан засгийн газрын соёлын төслүүдийн нэг нь байв. Энэ барилга нь эдүгээ үндсэн байгууллага ба 1930 оны 11-р сард баригдаж дууссан юм. Анхны захирал нь хятад соёл судлаач Кано Наоки байсан аж. 1938 онд бодлогын зөрчилдөөнөөс болж Дорнын Соёлын Судалгааны Институт нь 2 хуваагджээ.

## Зохион байгуулалт 
5-н судалгааны хэсэг болон 1 холбогдсон судалгааны төв бий.

# Судалгааны хэлтэс

* Соёл Судлалын Арга Зүйн хэсэг 
* Соёлын Үйл Явцын хэсэг 
* Соёлын Харилцан Хамаарлын хэсэг 
* Соёлын Төлөөллийн хэсэг 
* Соёлын Бүтэц Зохион Байгуулалтын хэсэг 
* Зүүн Ази Судлалын мэдээлэл зүйн төв (CIEAS)

# Судалгааны төв

* Шинэ болон эдүгээ үеийн Хятадын талаарх Судалгааны төв (RCMCC)
Ангилал:Япон-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Хурдас чулуулгийн овоолгын талбайг тодорхойлох

Хурдас чулуулгийн овоолгын талбайг дараахь байдлаар тодорхойлно.

Нэг догол бүхий овоолгод: SОВ1 = Vx ·kc / h01 

Хоёр догол үе бүхий овоолгод: SОВ2 = Vx · kc / h01+ μ1 · h02

Энд, Vx – хурдас чулуулгийн эзлэхүүн, м3

kc- чулуулгийн сийрэгжилтийн коэффициент, (kc= 1.15-1.4)

h01, h02 – овоолгын 1 ба 2-р доголын өндөр, м
μ1- хоёр дахь доголын дүүргэлтийн коэффициент (μ1= 0.4-0.8)

Нэг ил уурхайн чулуулгийг хэд хэдэн овоолгод хуваан байршуулах
боломжтой бөгөөд овоолгын нийт талбай нь тусгайлан үүсгэх i талбайнуудын
нийлбэрээс бүрдэнэ.

S овн = ΣSовi 

Хурдас чулуулгаас гадна кондицийн бус ашигт малтмалын овоолго,
ашигт малтмалын задгай агуулахууд тодорхой талбай эзэлнэ. Тэдгээрийн
талбайг хөрсний овоолгын талбайг тодорхойлохтой ижил томьёогоор
тодорхойлно.
Газрын гадаргыг хатуу хог хаягдлаар бохирдуулснаар хүрээлэн буй
орчинд учрах хохирлыг тооцохдоо дараах томьёог ашиглана.

Хбох= q · m · Хнэгж 

Энд, Хбох – газрын нөөцийг ашиглалтгүй болгох, бохирдуулснаас үүдэх хохирол, төг/жил;

q – газрын нөөцийн харьцангуй үнэ цэнийн үзүүлэлт: ойрхог, хангайн бүсэд q=0.3,

ойт хээрийн бүсэд q=0.5, хар хөрсөнд q=1.0,
 усалгаатай хөдөө аж ахуйн эдэлбэрт q=1.5;

Хнэгж – 1.0 тн хаягдлын учруулах хохирол, төг;
m – хөрсөнд нэг жилд хаягдаж байгаа хаягдлын жин, тн/жил.

Үйлдвэрлэлээс 1.0 тн хатуу хог хаягдлыг хаяснаар байгаль орчинд
учруулах нэгж хохирлын хэмжээ нь түүнийг арилгах, хоргүйжүүлэх, хатуу
хаягдлыг газарт булах, мөн энэ зорилгод зориулсан газрын өртөг болон
эрүүл ахуй, нөхөн сэргээлтийн зардлын зүйлээр илэрхийлэгдэж болно (шууд
бус хоёрдогч бохирдлыг тооцохгүйгээр).

Хнэгж = Зсаар + Зэа 

Энд, Зсаар – 1.0 тн хатуу хаягдлыг хоргүйжүүлэх, саармагжуулах, булах, устгах зардал, төг;

Зэа – 1.0 тн хатуу хог хаягдалд шаардагдах дараагийн эрүүл ахуйн зардал, төг.

Эдэлбэр газарт учруулах нийт хохирлын хэмжээг тооцохдоо дараахь
томъёог ашиглана.

Хгаз = Хгаз.хомс + Хгаз.бох
Кихара биологийн судалгааны хүрээлэн

(KIBR) нь Япон улсын Йокохама хотод байдаг Йокохама Хотын Их Сургуулийн харьяа байгууллага ба 1942 онд Хитоши Кихара Япон дахь биологийн судалгааг дэмжих зорилгоор байгуулсан. Тус Институт нь генетикийн нөөцийг буюу 6000 гаруй үр тариа болон 800 гаруй капсикум (перец буюу улаан чинжүү)-ыг хадгалдаг.

## Судалгаа 
Хэдий KIBR-н үндсэн чиглэл нь ургамал судлал ч  тэндхийн судалгаа нь биохими, эсийн биологи, генетик, мэдээлэл зүй, биотехнологи зэрэг биологийн өргөн салбар хүрээг хамардаг билээ. KIBR дэх судалгааны үр дүнгүүд нь хянан тохиолдуулсан эрдэм шинжилгээний нийтлэлүүд дээр тогтмол нийтлэгддэг байна.

## Боловсрол 
Эрдэм шинжилгээний хүрээлэн байхын хажуугаар KIBR нь дээд боловсролын байгууллага ба Йокохама Хотын Их Сургуулийн Нанобиошинжлэх ухааны төгсөлтийн дараах сургуулийн харьяа юм. Энэхүү сургууль нь их сургууль төгсөгчдөд 5 жилийн докторын хөтөлбөр болон 2 жилийн магистрын курсыг олгодог.

## Зохион байгуулалт 
* Ургамлын генетик нөөцийн тэнхим (Проф. Томохиро Бан)
* Ургамлын геном судлалын тэнхим (Проф. Ясунари Огихара)
* Ургамлын биотехнологийн тэнхим (Проф. Юкихиса Шимада)
* Ургамлын функциональ геномикийн судалгааны групп (Зочин Проф. Минами Мацуи)
* Ургамлын геномын сүлжээний судалгааны баг (Зочин Проф. Мотоаки Секи)
* Ургамлын геномын инженерчлэлийн судалгааны алба (Зочин Проф. Сэйичи Токи)
* Байгуулагч Кихарагийн дурсгалын өрөө

## Түүх 
1942 оны 5-р сард Кёото хотод Хитоши Кихара байгуулсан, геномын онолыг дэвшүүлснээрээ алдартай KIBR нь 1957 оны 5-р сард Минами-Кү, Йокохама руу нүүсэн аж. Тус хүрээлэн нь Дэлхийн 2-р Дайны дундуур ч үүд хаалгаа барилгүй үйл ажиллагаагаа явуулсаар байсан. 1984 оны 4-р сард Йокохама Хотын Их Сургуулийн харьяа байгууллага нь болж, 1994 оны 12-р сард Тоцүка-Кү, Йокохама дахь Маёока Эрдэм Шинжилгээний Хүрээлэн рүү шилжжээ.

2010 оны 9-р сарын 15-нд, энэхүү институтэд Японы эзэн хаан Акихито болон хатан хаан Мичико нар айлчилжээ.
Ангилал:Япон-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Токиогийн Соёлын Өвийн Судалгааны Хүрээлэн

Ихэвчлэн **Тобүнкэн** нэрээрээ алдаршсан **Токиогийн Соёлын Судалгааны Хүрээлэн** бол соёлын өвүүдийг хадгалан хамгаалах болон ашиглалт, хэрэглээнд зориулагдсан хүрээлэн юм.   Үндэсний Соёлын Өвийн Хүрээлэнг бүрдүүлдэг хоёр хүрээлэнгийн нэг бөгөөд 2001 онд байгуулагдсан бие даасан захиргааны байгууллага юм. Тобүнкэн нь 1930 онд Японы урлагийн академийн ерөнхийлөгч асан Курода Сэйкигийн хөрөнгөөр **Урлаг Судлалын Хүрээлэн** нэртэйгээр анх байгуулагдсан гэж үздэг. 1952 онд ерөнхий хэрэг эрхлэх газар, ӨСХШУ (Өв соёл хамгааллын шинжлэх ухаан) тайз дэлгэцийн урлаг, дүрслэх урлагийнхны удирдах газрын зохицуулалтаар Токиогийн соёлын өвийн судалгааны хүрээлэн болж (нэр нь) солигдсон. Сэргээн засварлах арга хэрэгслийн удирдах газар 1973 онд нэмэгдэн, үүний дараа 1977 онд архив нь байгуулагдсан. Өв соёл хамгааллын Олон улсын хамтын ажиллагааны хэлтэс нь 1993 онд байгуулагдан Соёлын Хамгааллын Японы олон улсын төв болгон хүрээгээ тэлэн улмаар хүрээлэнг одоогийн энэ түвшинд аваачсан. Мөн 1995 онд Токиогийн урлагийн их сургуультай хамт магистрын сургалтын хөтөлбөрийг эхлүүлсэн. 2001 онд (Засгийн газраас хараат бус байгууллага) улсын соёлын өвийн судалгааны хүрээлэн нь Токиогийн соёлын өвийн судалгааны хүрээлэн ба Нарагийн соёлын өвийн судалгааны хүрээлэнгийн хамтын үр дүнд байгуулагдсан.

Ангилал:Судалгааны хүрээлэн
Ангилал:1930 онд байгуулагдсан
Токиогийн Технологийн Хүрээлэн

**Токиогийн технологийн хүрээлэн** нь Японы Токио хотын Мэгүро дүүрэг дахь улсын их дээд сургууль юм.  2024 оны 10 дугаар сарын 1нд Токиогийн Анагаах Ухаан, шүдний их сургуультай нийлэн **Токиогийн Шинжлэх Ухааны Хүрээлэн** нэртэйгээр шинэчлэгдэн байгуулагдсан. 

Токиогийн технологийн хүрээлэн нь үндэсний их сургууль болон японы засгийн газрын ивээл доорх дэлхийн топ их сургууль төслийн топ зэрэглэлийн сургуулиудаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн.  Токио технологи хүрээлэнгийн гол кампус нь Оокаяама буудлын гол хаалгатай залгаа Ота болон Мэгүрогийн дүүргийн зааг дээр Оокаяамад байрладаг. Бусад кампусууд нь Сүзүкакэдай болон Тамачи дүүргүүдэд байрладаг. Токио технологийн хүрээлэн нь 6 сургууль мөн 40 гаруй удирдах газар болон судалгааны төвүүдтэйгээр байгуулагдсан. 2015-2016 оны хичээлийн жилд тус сургууль 4734 бакалаврын, 1464 магистрын оюутнуудтай байсан.

Ангилал:Японы их сургууль
Ангилал:1881 онд байгуулагдсан
Лимбург (Нидерланд)

Лимбург аймагт миний өндөр найз Макс амьдардаг.

My tall friend Max lives in Limburgh, he is very tall tall.
Хөрсний үе давхаргын ялзмагийн нөөцийг тооцох арга

Or [A] = o[A] · b[A] · h[A] · 104
 
Энд, or [A] - “А” үе давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га;

o [A] - “А” үе давхаргын ялзмагийн агууламж, %;

b [A] - “А” үе давхаргын эзлэхүүн жин тн/м3;

h [A] - “А” үе давхаргын зузаан, м.

Тухайн газрын хөрсний ялзмагийн нөөцийг тодорхойлон, эвдрэлд
ороогүй газрын хөрсний ялзмагийн нөөцтэй харьцуулан алдагдлын хувийг
нь тогтоож, хөрсний эвдрэлийн аль зэрэглэлд хамаарч байгааг **Эвдрэлд ороогүй хөрсний ялзмагийн нөөц** хүснэгтийг ашиглан тодорхойлно.

Os [i] = or[i] · S[i] 

Энд, or [i] - Нэгж талбарын хөрсний ялзмагийн нөөц
S [i] - Нэгж талбарын талбай

Нийт талбайн хөрсний ялзмагийн нөөцийг тооцох:

От=Os[1]+Os[2]+Os[3]+....Os[1]

Энд, Oт - тухайн газрын нийт ялзмагийн нөөц, тн/га
Хөрсөн бүрхэвчийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ

Үнэлгээний аргачлал. Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцох
хамгийн хялбар, зардал багатай, харьцангуй нарийвчлал сайтай хувилбар
нь тухайн газрын хөрсний ялзмагийн нөөцийн өөрчлөлтөөр үнэлэх арга
юм. Хөрсний ялзмагийн нөөц нь үржил шимийн интеграл үзүүлэлт болдог
онцлогтой.

Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээг дараахь томъёогоор
тооцоолно.

Es = ORs * Kp * Kg * Ks * S * He

Энд, ES – хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, төг;

ORs – хөрсний ялзмагийн нөөц, кг/га;

Kp – хөрсний шинж чанарын үзүүлэлтүүдийн коэффициент;

Kg- байгаль газар зүйн орчны үзүүлэлтүүдийн коэффициент;

Ks–хөрсний хэвшинжийн коэффициент;

S – хөрсний талбай га;

He – 1.0 кг ялзмагийн бодисын үнэлгээ, төг/кг
Гибрид дайн

**Гибрид дайн** буюу **холимог дайн** (англи. *hybrid warfare,* орос. *гибридная война*)- сонгодог утгаар шууд цэргийн үйл ажиллагаа буюу довтолгоонд ордоггүй, харин далд ажиллагаа, хорлон сүйтгэх ажиллагаа, кибер дайныг хослуулан ашиглаж өрсөлдөгчөө дарах, мөн дайсны нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй босогчдод дэмжлэг үзүүлэх зэрэг дайсагнасан ажиллагааны нэг төрөл юм.

Энэ үеэр цэрэг дайны үйл ажиллагаа огт явуулахгүй, албан ёсоор бол энх тайвны үед холимог буюу "Гибрид дайн" өрнөж болно. Довтолж буй тал нь мөргөлдөөнд оролцохгүй мэт дүр үзүүлэх боловч эдгээр дайсагнах үйл ажиллагааны стратегийн зохицуулалтыг гүйцэтгэдэг. Зарим судлаачид ХХ зууны төгсгөл, XI зууны эхэн үед болсон 1979-1989 оны "Зөвлөлт-Афганистаны дайн"-ы эхэн үеийн үйл ажиллагаа, Украин дахь Оросын Донецк болон Луганск Бүгд Найрамдах Улсыг Оросын дэмжсэн үйл ажиллагаа, түүнчлэн Афганистаны мужахидуудыг дэмжсэн АНУ, Пакистан, Хятад болон бусад улсуудын үйл ажиллагааг "Гибрид дайны" сонгодог жишээ гэж үздэг юм.
Хөрсний ялзмагийн нөөцийг тооцох

Тухайн газрын хөрсний
ялзмагийн нөөц хөрсний үе давхарга тус бүрийн ялзмагийн нөөцийн
нийлбэрээс бүрдэнэ.

OR[s] = OR[Ad] + OR[A] + OR[AB] + …. + OR[B] + OR[С]
 
Энд, OR[s] - Тухайн газрын хөрсний ялзмагийн нөөц, тн/га

OR[Ad] - Ширэгт “Аd” давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га

OR[A] - Ялзмагт “А” давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га

OR[AB] - Ялзмагт шилжилтийн “АB” давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га

OR[B] - Шилжилтийн “B” давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га

OR[С] - Хөрс үүсгэгч хурдас “С” давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га.

Хөрсний дээд хэсгийн үе давхаргуудад “АО”, “Вк” гэх мэт янз бүрийн
хувилбарууд байж болно. Хөрс үүсгэгч хурдас буюу “С” давхаргын ялзмагийн
нөөц ихэнх тохиолдолд маш бага буюу байхгүй байна.
Байгаль орчныг хамгаалах тухай хууль

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуульд байгаль орчинд учруулсан
хохирол, түүнийг нөхөн төлөхтэй холбоотой асуудлыг дараах байдлаар
томъёолон тодорхойлсон байна. Үүнд:

- "Байгаль орчинд хортой нөлөөлөх" гэдэгт байгаль орчин, түүний
баялгийг бохирдуулах, муутгах, гэмтээх, сүйтгэх, сөнөөж мөхөөх үйлдэл/
эс үйлдэхүй/ хамаарна.

- “Байгаль орчинд учруулсан хохирол” гэж байгалийн баялгийг
зөвшөөрөлгүй бэлтгэсэн, олборлосон, эсхүл байгаль орчны чадавхийн
тогтоосон хэм хэмжээ, зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээний хязгаараас
хэтрүүлэн байгаль орчныг бохирдуулсан, доройтуулсан, гэмтээсэн,
байгалийн нөөц баялгийг хомсдуулсан, экологийн тогтолцоог
алдагдуулсан аливаа үйлдэл, эс үйлдэхүйг;

- ”Байгаль орчинд учруулсан хохирлын нөхөн төлбөр” гэж иргэн, аж
ахуйн нэгж, байгууллага, албан тушаалтны байгаль орчинд учруулсан
хохирол, түүнийг арилгах болон цаашид үүсч болох эрсдэлээс
урьдчилан сэргийлэхэд шаардлагатай байгаль орчны экологи-эдийн
засгийн үнэлгээ, аргачлалын дагуу тогтоосон мөнгөн илэрхийллийг
тус тус хэлнэ гэж заасан бий.
Байгаль орчны чадавхийн хэм хэмжээ

Байгаль орчны чадавхийн хэм хэмжээг “Хүн амын эрүүл, аюулгүй
орчинд амьдрах нөхцөлийг хангах, байгаль орчныг хамгаалах зорилгоор
байгаль орчинд гаргах хортой, аюултай бодисын агууламж, үзүүлэх сөрөг
нөлөөллийн түвшний хэм хэмжээ /цаашид "байгаль орчны чадавхийн хэм
хэмжээ" гэх/ гэж тодорхойлон дараахь үзүүлэлтээр тогтооно гэжээ. Үүнд:

• Агаар, ус, хөрсөн дэх хими, биологийн хортой аюултай бодисын хүлцэх
хэм хэмжээ;

• Байгаль орчинд хаяж болох хортой, аюултай бодисын зөвшөөрөгдөх
дээд хэмжээ;

• Чимээ, шуугиан, чичиргээ, цахилгаан соронзон талбай болон физикийн
бусад хортой нөлөөллийн хүлцэх хэм хэмжээ;

• Цацраг идэвхжилийн хүлцэх хэм хэмжээ;

• Газар тариалан, бэлчээр хамгаалахад хэрэглэх агрохимийн бодисын
зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ;

• Хүнсний бүтээгдэхүүн дэх химийн бодисын зөвшөөрөх дээд агууламж;

• Байгаль орчны даацын болон нөөцийн ашиглалтын зөвшөөрөгдөх
дээд хэмжээ

гэх бөгөөд биологийн аюултай бодис, хортой болон аюултай бодисын
хэмжээ, чимээ, дуу шуугиан, цахилгаан соронзон талбайн хортой нөлөө
болон цацрагийн идэвхжилийн хүлцэх хэмжээ, байгаль орчны даац
болон нөөцийн ашиглалтын зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээг стандартчиллын
байгууллага тогтоохоор заасан байна.
Байгаль орчинд учруулсан хохирлыг нөхөн төлөх

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуульд байгаль орчны чадавхийн
тогтоосон хэм хэмжээг хэтрүүлэн байгаль орчинд сөрөг нөлөөлөл үзүүлсэн
иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага байгаль орчинд учруулсан хохирлыг
өөрөө арилгах буюу мэргэжлийн байгууллагаар арилгуулж гарсан зардлыг
нөхөн төлөх үүрэг хүлээх болно гэж заасан байна.

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 49 дүгээр зүйлд Байгаль
орчинд учруулсан хохирлыг нөхөн төлөх харилцааг зохицуулсан бөгөөд
“Иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага нь байгаль орчин болон байгалийн
нөөцөд хохирол учруулсан бол нөхөн төлбөр төлөх бөгөөд нөхөн
төлбөрийг Засгийн газрын тусгай сангийн тухай хуулийн 12 дугаар зүйлд
заасан Байгаль орчин, уур амьсгалын санд оруулна. Нөхөн төлбөр төлөгч
нь тогтоосон хэмжээнээс илүү төлбөр төлсөн тохиолдолд зөрүүг Байгаль
орчин, уур амьсгалын сангаас буцаан олгоно.” гэж зохицуулжээ.

Хуульд байгаль орчинд учруулсан хохирлыг дараах байдлаар ангилахаар
заасан нь хариуцагч байгаль орчны аль хэсэгт хохирол учруулсаныг
тухайлан үнэлэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна. Үүнд:

• ойн санд учруулсан хохирол;

• амьтанд учруулсан хохирол;

• ургамалд учруулсан хохирол;

• усны нөөцөд учруулсан хохирол;

• газарт учруулсан хохирол;

• газрын хэвлийд учруулсан хохирол;

• хөрсөнд учруулсан хохирол.

Дээрх байдлаар ангилсан хохирол буюу хуулийн 49 дүгээр зүйлийн
2 дахь хэсэгт заасан хохиролд байгаль орчны хяналтын улсын байцаагч
нөхөн төлбөр ногдуулна.

Мөн хуулийн 49 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн 1-5 дахь заалтад заасан
хохирлын нөхөн төлбөрийг тухайн төрлийн байгалийн нөөцийн экологи-
эдийн засгийн үнэлгээг үндэслэн дор дурдсан хэмжээгээр тогтооно:

• Ойн санд учирсан хохирлыг ойн экологи–эдийн засгийн үнэлгээг гурав
дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээгээр;

• Амьтны аймагт учирсан хохирлыг тухайн амьтны экологи–эдийн
засгийн үнэлгээг хоёр дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээгээр;

• Ургамлын аймагт учирсан хохирлыг тухайн ургамлын экологи–эдийн засгийн үнэлгээг тав дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээгээр;

• Усны нөөцөд учирсан хохирлыг тухайн сав газрын усны экологи–эдийн
засгийн үнэлгээг гурав дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээгээр;

• Газарт учирсан хохирлыг тухайн ангиллын газрын экологи–эдийн
засгийн үнэлгээг гурав дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээгээр.