open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ковалент холбоо

**Ковалент холбоо** нь хоёр металл бус атомын хоорондох химийн холбоо юм. Жишээ нь устөрөгч (H) ба хүчилтөрөгч (O) нь хоорондоо холбогдож (H2O) усыг үүсгэдэг.

Гадаад давхраа (эсвэл электрон давхраа) нь ихэвчлэн найман электронтой, устөрөгч эсвэл гелигийн тохиолдолд хоёр электронтой байдаг. Валент электронууд нь атомын гаднах давхраанд харьцангуй сул байрладаг электронууд юм. (Электрон давхрааны бүтцийг квант механикаар тодорхойлдог.)

Атом дахь электронуудын тоог атом дахь протоны тоогоор тодорхойлдог. Электронууд атомын цөмийг тойрон эргэдэг бөгөөд тэдгээр нь тойрог замтай адил юм. Эхний давхраа нь хоёр хүртэлх электронтой. Үүний дараах давхраанууд нь ихэвчлэн найм хүртэл байдаг. Ковалентын холбоо нь валентын электронуудыг хуваалцсан атомуудаас үүсдэг.

Жишээлбэл, атом есөн электронтой байсан бол эхний хоёр нь цөмтэй маш ойрхон, дараагийн долоо нь арай хол зайтай байдаг. Гаднах долоон электрон нь эерэг цэнэгтэй цөмөөс хол зайд оршдог тул дотоод хоёр электроноос нягт багатай байрладаг. Хэрэв энэ атом гаднах бүрхүүлдээ сул байгаа электронтой өөр атомтай ойртвол сул электронд шинэ тойрог зам гарах болно. Энэхүү шинэ электрон орбитал нь атомын цөмтэй хоёулантай нь холбогддог бөгөөд анхны электрон орбиталаас бага энергийн түвшинтэй байдаг. Электрон түүн рүү аяндаа үсэрч, илүүдэл энергитэй фотоныг ялгаруулж чаддаг. Хоёр атомыг тойрон эргэдэг электрон үүссэн  бөгөөд үүний үр дүнд электрон хангаж нь эерэг цэнэгтэй, нөгөө атом нь сөрөг цэнэгтэй болсон.

Ангилал:Химийн холбоо
Пуужингийн хөдөлгүүр

Пуужингийн хөдөлгүүр нь хадгалсан пуужингийн түлшийг өндөр хурдны тийрэлтэт шингэн, ихэвчлэн өндөр температурт хий үүсгэх урвалын масс болгон ашигладаг.Пуужингийн хөдөлгүүрүүд нь Ньютоны гурав дахь хуулийн дагуу массыг ар тал руу нь гаргах замаар түлхэлт үүсгэдэг урвалын хөдөлгүүрүүд юм.Ихэнх пуужингийн хөдөлгүүрүүд шаардлагатай энергийг хангахын тулд химийн урвалын бодисыг шатаадаг боловч хүйтэн хийн түлхэгч, цөмийн дулааны пуужин зэрэг шатдаггүй хэлбэрүүд бас байдаг.Пуужингийн хөдөлгүүрээр хөдөлдөг тээврийн хэрэгслийг ихэвчлэн пуужин гэж нэрлэдэг.Пуужин тээврийн хэрэгсэл нь ихэнх шаталтат хөдөлгүүрээс ялгаатай нь өөрийн исэлдүүлэгчийг тээдэг тул пуужингийн хөдөлгүүрийг сансрын хөлөг болон баллистик пуужинг хөдөлгөхөд вакуум орчинд ашиглаж болно.

Бусад төрлийн тийрэлтэт хөдөлгүүртэй харьцуулахад пуужингийн хөдөлгүүрүүд нь хамгийн хөнгөн бөгөөд хамгийн их түлхэлттэй боловч түлшний үр ашиг багатай байдаг (хамгийн бага хувийн импульстэй).Хамгийн тохиромжтой яндан нь устөрөгч бөгөөд бүх элементүүдээс хамгийн хөнгөн боловч химийн пуужингууд нь илүү хүнд төрлийн бодисуудыг гаргаж, яндангийн хурдыг бууруулдаг.

Обертын нөлөөгөөр пуужингийн хөдөлгүүрүүд өндөр хурдтай ажиллахад илүү үр ашигтай болдог.

Ангилал:Хөтлөгч
Басра

**Ба́сра** (араб. البصرة‎) - Ирак улсын зүүн өмнө хэсэг дахь Шатт-эль-Араб голын эрэг дээр Кувейт, Иран хоёр улсын дунд орших гол боомт хот юм. Мөн ижил нэртэй Засаг захиргааны дүүргийн төв ажээ. Тус хот нь Иракийн нийслэл Багдад хотын дараа орох хоёр дахь том хот бөгөөд зуны улиралд 50 °C давдаг дэлхийн хамгийн их халдаг хотуудын нэг юм. 

Хүн ам нь 2018 онд 1,4 сая байжээ. 

## Нэрний гарал 
Хот 636 онд байгуулагдсан цагаасаа хойшх түүхэндээ янз бүрийн нэртэй байсан дотроос «*Басра»* гэж хамгийн их дэлгэрсэн нэр юм. «Басра» гэж араб хэлээр «зөөлөн цагаан чулуу» гэдэг нь хотын барилгын материалаас улбаатай байж болох боловч өөр угшилтай байх магадлал өндөр юм. 

## Түүх 
Басра хот 636 онд эсвэл 637 онд халиф Умар ибн Хаттаб буюу түүхэнд **Умар I** (араб. عمر بن الخطاب‎; 590- 644) гэж тэмдэглэгдсэн хүн байгуулсан гэж үздэг байна. Хуучин хот өнөөгийн Басрагаас 15 км орчим баруун зүгт байжээ. (Өнөөгийн хот сүүлд XVII зуунд Хуучин Басра хот уналтад ороход бий болжээ). 

1258 онд Монголын Хүлэгү хаан эртний Багдад хотыг эзлэж Аббасидуудын удмын эрх мэдлийг эцэс болгосон байна. Зарим эх сурвалжийн мэдээгээр хотоо сүйрүүлж устгуулахаас сэргийлж монголчудад бууж өгсөн гэдэг. Мамлюк Бахри гүрний газрын зурагт (1250–1382) Басра хотыг монголчуудын мэдэлд байсан гэж, харин Монгол ноёрхлын газрын зурагт (1300–1405) Басрааг монголчуудын мэдэлд байсан гэж харуулсан байдаг ажээ.

1534 онд Багдад түркүүдэд эзлэгдэхэд Басра хотын бедуин дарга Рашид аль-Мугамис бууж өгч тус хот 1538 онд Османы эзэнт улсын нэгэн хэсэг болжээ. 

XVII дугаар зууны эцэст персууд хотын эзлэн авч чаджээ, гэвч 1701 онд түркүүд эргүүлэн эзлэсэн байна.  Дараа нь 1771 онд персүүд эзлэн авсан байгаад 1778 онд эргүүлэн түркүүдэд алджээ. 1787 онд Басра хотыг арабчууд эзлэн авч буцаад туркийн эрх мэдэлд очсон түүхтэй. 

1832-1840 онуудад Египтын мэдэлд очоод Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр буюу 1914 онд Ирак улсын бүрэлдэхүүнд орж британчуудад эзлэгдсэн байна. Британий худалдааны ашиг сонирхол Басра хотыг Персийн булан дахь хамгийн чухал боомт хот болгож чадсан байна.

Ангилал:636 онд байгуулагдсан
Ангилал:Иракийн суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн төв суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Саятан хот
Топографын газрын зураг

Орчин үеийн зураглалд топографийн зураг буюу топографын хуудас гэдэг нь ихэвчлэн контурын шугамыг (тэнцүү өндөртэй цэгүүдийг холбох) ашигладаг ч түүхэнд өөр олон янзын аргуудыг ашигладаг байсан рельефийн шинж чанарыг том хэмжээний нарийвчилсан, тоон хэлбэрээр илэрхийлдэг газрын зургийн төрөл юм.Уламжлалт тодорхойлолтууд нь байгалийн болон хиймэл шинж чанарыг харуулахыг топографын  зураглалаас шаарддаг.Топографын судалгаа нь ихэвчлэн системчилсэн ажиглалт дээр суурилж, хоёр ба түүнээс дээш газрын зургийн хуудаснаас бүрдсэн газрын зургийн цуврал хэлбэрээр нийтлэгдэх бөгөөд улмаар бүтэн газрын зургийг бүтээдэг.Топографын газрын зургийн цуврал нь ашигласан зураг зүйн тэмдэглэгээний хүрээг багтаасан нийтлэг тодорхойлолт, мөн газрын зургийн проекц, координатын систем, эллипсоид, геодезийн дата зэргийг тодорхойлсон стандарт геодезийн тогтолцоог ашигладаг.Албан ёсны топографын газрын зурагт мөн үндэсний сүлжээний лавлах системийг ашигладаг.

Канадын байгалийн нөөцийн газар нь топографын газрын зургийн дараах тайлбарыг өгдөг.

Бусад зохиогчид байр зүйн газрын зургийг өөр төрлийн газрын зурагтай харьцуулан тодорхойлдог; тэдгээр нь том бүс нутгийг хамарсан жижиг хэмжээний "хорографийн зураг", өндрийг харуулдаггүй "планиметрийн зураг" болон тодорхой сэдвүүдэд чиглэсэн "сэдэвчилсэн зураг"-аас ялгаатай.

Гэсэн хэдий ч ардын хэлээр болон өдөр тутмын ертөнцөд рельефийн дүрслэл (контур) нь төрөл зүйлийг тодорхойлохын тулд түгээмэл хэрэглэгддэг тул рельефийг харуулсан жижиг хэмжээний газрын зургийг хүртэл "байр зүйн" гэж нэрлэдэг (техникийн утгаараа алдаатай). .

Газарзүйн судалгаа буюу сахилга бат нь газар нутгийн байгалийн болон хүний гараар бүтсэн бүх шинж чанарыг харгалзан үздэг илүү өргөн хүрээний судалгааны салбар юм.Газрын зураг нь газарзүйн ажиглалтыг бүртгэсэн анхны олдворуудын нэг байв.

Ангилал:Аяллын хэрэглэл
Ангилал:Байр зүй
Ангилал:Газрын зургийн төрөл
Ангилал:Зэвсэгт хүчний газар зүй
Механик энерги

Физикийн хувьд механик энерги нь механик системийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд агуулагдах боломжит энерги ба кинетик энергийг тодрхойлдог.

Өгөгдсөн хэмжээний механиз энергийг шилжүүлэхэд (бөмбөг шидэх, хайрцаг өргөх, хийжүүлсэн ундааны лааз бутлах, ундаа хутгах гэх мэт) ийм хэмжээний механик ажил хийгдсэн  гэдэг. Механик энерги ба механик ажил хоёулаа ерөнхийдөө энергитэй ижил нэгжээр хэмжигддэг. Системийн бүрэлдэхүүн хэсэг нь тодорхой хэмжээний “механик энергитэй” (өөрөөр хэлбэл энэ нь төлөв байдлын функц) байдаг гэж ихэвчлэн хэлдэг бол “механик ажил” нь бүрэлдэхүүн хэсэг нь олж авсан эсвэл алдсан механик энергийн  хэмжээг тодорхойлдог. 

Механик энергийг хадгалах нь тодорхой нөхцөлд системийн нийт механик энерги тогтмол байдаг гэсэн зарчим юм. Механик энергийг химийн, цөмийн, цахилгаан соронзон гэх мэт өөр хэлбэрт шилжүүлэхэд энэ дүрэм үйлчлэхгүй. Гэсэн хэдий ч эрчим хүчийг ерөнхийд нь хадгалах зарчим нь өнөөг хүртэл физикийн эвдэрсэн дүрэм хэвээр байна – бидний мэдэж байгаагаар энергийг бий болгож, устгаж болохгүй, зөвхөн хэлбэр нь өөрчлөгддөг.

Ангилал:Механик
Ангилал:Эрчим хүч
Эндоплазмын ретикулум

нь цөмийг тойрсон барзгар эндоплазмын ретикулум сүлжээг харуулж байна (зургийн баруун доод талд харагдана). Сүлжээн дотор байгаа хар жижиг тойрог нь митохондри юм.]]
**Эндоплазмын ретикулум** (**ER**) нь эсийн органелл юм. Энэ нь молекулууд тодорхой газруудад очиход туслах тээврийн сүлжээ, цитоплазмд чөлөөтэй хөвдөг молекулуудтай харьцуулахад. Эндоплазмын тор нь цөмтэй эсүүд дотор байдаг: прокариот эсүүдэд байдаггүй,эукариот эсүүдэд байна. Энэ нь дараах хэлбэрүүдэд оршино:

* **Барзгар эндоплазмын тор**(**БЭНТ**), энэ нэрээр дуудагдах учир нь энэ нь рибосомоор бэхлэгдсэн бөгөөд цитоплазмд уураг ялгаруулдаг.
* **Гөлгөр эндоплазмын тор**(ГЭНТ). Үүний үүрэг бол уураг, стероид үйлдвэрлэх, сийвэнгийн мембраныг хадгалах,молекулуудын дагуулах зам болох.

 2 Цөмийн нүх 3 Барзгар эндоплазмын ретикулум (RER) 4 Гөлгөр эндоплазмын ретикулум (SER) 5 Барзгар ER дээрх рибосом 6 Тээвэрлэгдэж буй уураг 7 Тээврийн цэврүү 8 Голжийн аппарат 9 Голжийн аппаратын Cis нүүр 10 Голжийн аппаратын Транс нүүр 11 Голжийн аппаратын цистерн]]
ER-тэй төстэй нь **саркоплазмын ретикулум** (**SR**) зөвхөн булчингийн эсүүдэд олддог. SR кальцийн ионуудыг хадгалж, шахдаг. SR нь кальцийн томоохон нөөцийг агуулдаг бөгөөд энэ нь булчингийн эсийг өдөөх үед ялгардаг. Цитоплазмын сүлжээний өөр нэг төрөл бол хавтан шиг Голжийн аппарат юм.

Эндоплазмын ретикулум бүрхэвчийг анх 1945 онд эрдэмтэд электрон микроскоп ашиглан олж харсан.

Ангилал:Эсийн бүрэлдэхүүн хэсэг
Эрвээхэйн нөлөөлөл

Эрвээхэйн нөлөөлөл нь эмх замбараагүй байдлын онолын санаа юм. (Хаосын онол) Жижиг өөрчлөлт заримдаа илүү том өөрчлөлтүүдийг бий болгодог. [1] Нэг жижиг үйл явдал ирээдүйд том нөлөө үзүүлж магадгүй. Энд байж болох, хийж чадах гэсэн үгсийг онцолж байна. Юу болохыг хэлж өгдөг ерөнхий онол гэж байдаггүй. 

 

Цаг агаар, үйл явдлыг урьдчилан таамаглахад хэцүү ч энэ нь Токио, Арсенал дахь эрвээхэйнүүд EPL-д тоглохоо болино гэсэн үг биш юм. Энэ бол зүгээр л тэнэг, боломжгүй зүйл. Гэсэн хэдий ч, гариг орбитын өчүүхэн жижиг өөрчлөлт нь цаг агаарт том өөрчлөлт гаргаж, нөлөөлдөг. Миланковичийн мөчлөгийг үзнэ үү.

Зохиолч Рэй Брэдбури "A Sound of Thunder" хэмээх богино түүхийг энэ санаагаар бичсэн байна. Цаг хугацаагаар аялагчид өнгөрсөн хугацаанд маш бага өөрчлөлт хийж, өнөө үед томоохон өөрчлөлт хийдэг байна. [2] Гэхдээ цаг хугацаагаар аялах боломжгүй, эсвэл ядаж хэзээ ч боломжгүй гэдгийг бүү мартаарай.

Ангилал:Математик физик
Термостат

**Термостат** гэдэг нь халаалтын системийг хүссэн температур эсвэл тогтоосон цэгт ойр байлгадаг мэдрэгч юм. Энэ нь хяналтын систем юм.

Термостат нь халаах эсвэл хөргөх төхөөрөмжүүдийг асаах эсвэл унтраах замаар ажилладаг. Дулааны төв систем буюу агааржуулагчид ийм зүйл тохиолддог. Зарим системд энэ нь тогтоосон температурыг хадгалахын тулд 'дулаан дамжуулах шингэнийг' унтраах эсвэл шаардлагатай бол асаах замаар ажилладаг. Грек хэлний "hot", статос "a standing" гэсэн үгнээс энэ нэр үүсчээ.

Хамгийн энгийн төрлийн термостат нь температур нэмэгдэхийн хэрээр бөхийх биметаль зурвас бөгөөд тогтоосон цэг дээр цахилгаан гүйдлийн эргэлтийг эвддэг. Гал тогооны таталганууд ийм төрлийн термостатыг хэрэглэдэг.

Термостатууд нь системийг хянадаг учраас гадаад ертөнцөөс гадуурх температурын өөрчлөлтийн эсрэг орон нутгийн тогтвортой орчинг хадгалдаг санал бодлоо илэрхийлэх төхөөрөмжүүдийн жишээ юм. Кибернетикийн хувьд термостат нь халаалтын системийн тогтвортой байдлыг хадгалахын тулд санал бодлыг ашигладаг машины жишээ юм.

Термостатууд нь нэг бол шугамын вольт эсвэл бага хүчдэлийн термостат байж болно. Line voltage термостатууд нь тогтмол 120 вольт хүч нь тэдэнд очих ба бага хүчдэлийн термостатууд нь трансформатороос тэднийг 24 вольтоор эрчимждэг.

Ангилал:Таслуур
Ангилал:Дулааны техник
Уургийн биосинтезлэл

Уургийн биосинтез (эсвэл уургийн нийлэгжилт) нь эсийн дотор явагддаг үндсэн биологийн процесс бөгөөд шинэ уураг үйлдвэрлэх замаар эсийн уургийн алдагдлыг (задрал эсвэл гаргах замаар) тэнцвэржүүлдэг. Уургууд нь фермент, бүтцийн уураг эсвэл гормоны зэрэг хэд хэдэн чухал үүргийг гүйцэтгэдэг. Уургийн нийлэгжилт нь прокариот ба эукариотуудын аль алинд нь маш төстэй үйл явц боловч тодорхой ялгаатай байдаг.

Уургийн нийлэгжилтийг ерөнхийд нь транскрипц ба транпраци гэсэн хоёр үе шатанд хувааж болно. Транскрацийн явцад генүүдийг уургийг бүрдүүлдэг ДНХ-ийн хэсэг нь РНХ молекул болж хувирдаг. Энэхүү хувиргалтыг эсийн цөм дэх РНХ полимераз гэж нэрлэгддэг ферментүүд гүйцэтгэдэг. Эукариотуудад энэ мРНХ нь эхэндээ дутуу хэлбэрээр (мРНХ-ийн өмнө) үүсдэг бөгөөд энэ нь боловсорч гүйцсэн мРНХ үүсгэхийн тулд транскрипцийн дараах өөрчлөлтөд ордог. Боловсронгуй мРНХ нь эсийн цөмөөс цөмийн нүхээр дамжин эсийн цитоплазм руу шилждэг. Транскрацийн явцад мРНХ-ийг амин хүчлүүдийн дарааллыг тодорхойлохын тулд мРНХ-ийн нуклеотидын дарааллыг бүрдүүлдэг рибосомууд оролцдог. Рибосомууд нь полипептидийн гинжийг үүсгэхийн тулд амин хүчлүүдийн хооронд ковалент пептидийн холбоо үүсгэдэг.

Транскрацийн дараа полипептидийн гинж нь функциональ уураг үүсгэхийн тулд нугалрах хэрэгтэй болдог; жишээлбэл: Энзимийн үүрэг гүйцэтгэхийн тулд полипептидийн гинж нь функциональ идэвх сайтай холбоо үүсгэхийн тулд зөв нугалраж байх ёстой.

Ангилал:Биологийн процесс
Ангилал:Биохими
Ангилал:Бодисын солилцоо
Ангилал:Генетик
Ангилал:Уураг
Гальванометр

**Гальванометр** нь нэгэн төрлийн цахилгаан гүйдлийг илрүүлэх, хэмжих хэрэгсэл юм. Луижи галванигийн нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд, эргэлтийн хазайлт үүсгэдэг аналог цахилгаан механик хувиргагч хэрэгсэл юм. Хязгаарлагдмал нумаар дамжуулан, хариуд нь цахилгаан руу дамжин урсах гүйдэл нь түүний ороомог юм. Энэ нэр томъёо нь бичлэг хийх, байрлал тогтоох, сервомеханизмын төхөөрөмжид ижил механизмын хэрэглээг багтаахаар өргөжсөн. Үйл ажиллагаа- Хамгийн танил хэрэглээ бол аналог хэмжих хэрэгсэл , ихэвчлэн метр гэж нэрлэдэг. Энэ нь шууд гүйдлийг хэмжихэд хэрэглэгддэг /цахилгаан цэнэгийн урсгал/ цахилгаан хэлхээгээр дамжуулна. Өнөөдөр ашиглагдаж буй D`Arsonval/Weston хэлбэр нь байнгын соронзны талбарт жижиг эргэдэг утсаар хийгдсэн байдаг. Ороомог нь тохируулсан хуваарийг дайран өнгөрдөг нимгэн заагч дээр бэхлэгдсэн байна. Жижиг мушгих пүрш нь ороомог ба заагчийг тэг байрлал руу татна. Ороомгоор шууд гүйдэл /Тогтмол гүйдэл/урсах үед, ороомог нь соронзон орон үүсгэдэг. Энэ талбар нь байнгын соронзны эсрэг ажилладаг. Ороомог мушгиж , пүршийг түлхэж, заагчийг хөдөлгөдөг. Гар нь цахилгаан гүйдлийг харуулсан масштабыг заана. Туйлын хэсгүүдийн болгоомжтой загвар нь соронзон орон жигд байх ба ингэснээр заагчийн өнцөг нь гүйдэлтэй пропорциональ байна. Ашигтай тоолуур нь ерөнхийдөө хөдөлж буй ороомог ба заагчийн механик резонансын саармагжуулах заалтыг агуулдаг бөгөөд ингэснээр заагч нь хэлбэлзэлгүйгээр байрлалдаа хурдан тогтох болно.

Ангилал:Хэмжих төхөөрөмж
Ангилал:Цахилгаан гүйдэл
Салхины хурд

Салхины хурд нь агаарын чиглэл нэг газраас нөгөө рүү шилжих агаарын шилжилтийн хурд юм.

Салхины хурд нь ихэвчлэн гадаад байгаль орчны агаарын шилжилтийг хэлэх боловч зарим тохиолдолд дотоод агаарын хөдөлгөөн цаг агаарын урьдчтлсан мэдээ, агаар болон далайн үйл ажиллагаа барилгын инженер зэрэгт мөн чухал. Өндөр салхины хурд нь нэг талын тааламжгүй нөхцөлд хүргэж болдог ба хүчтэй салхи нь хар салхи , шуурга гэх онцгой нэрстэй. Дэлхийд хэмжигдсэн хамгийн өндөр салхины хурд нь цагт 253 миль  хурдтай байсан нь Австрали дахь Барров аралд тохиосон байна.

**Хэмжилт**

Салхины хурдыг хэмжих хамгйн энгийн арга бол Биафорт масштабын эсрэг ажиглагдсан үйл явдлаас хурдыг тооцоолох арга юм. Энэ арга нь хамгийн үнэн зөв боломж биш нь ойлгомжтой, иймд  масштаб дээрх гурав, жишээлбэл салхины худыг долоо болон арван зангилаад хамарж хэмжээ тус бүрийн утгын хүрээг илэрхийлнэ.

Өмнө нь торнадод хамааран тохиож байгаагүй хамгийн хурдан салхины хурд нь 1996 оны дөрөвдүгээр сарын 10нд Оливиа халуун орны циклоныг өнгөрөх явцад болж байсан. Австралын Барров арал дахь автомат салхин станц хамгийн дээд шуургыг 113.3 метр сэкунд (480км/ц , 253миль/ц , 220.2кн , 372 фут/с ) гэж тогтоосон. салхины шуурга WMO үнэлгээний самбарт  анемометр механик чимээ ба шуурга нь 2010 онд магадлал болон баталгаат статтстик хэмжилт болон үнэлэгдсэн .

Ангилал:Нислэгийн цаг уур
Ангилал:Салхи
Ангилал:Салхины эрчим хүч
Дарааллын шинжлэл

Молекул биологийн дарааллын шинжлэл нь нуклейн хүчил дэх  нуклеотидын дараалал, эсвэл пептид юмуу уураг дахь амин хүчлийг тодорхойлоход оршдог. Дээж авсны дараа ДНХ-ийн дарааллыг машинаар автоматаар гаргаж, үр дүнг компьютер дээрхаруулах боломжтой. Эдгээр үр дүнг тайлбарлах нь хүмүүсийн хувьд чухал хэвээр байна. 

Дарааллын шинжлэлийн мэдээллийг биологийн олон салбарт ашигладаг. Энэ нь бие даасан организм эсвэл организмын бүлэг хоорондын харилцааны талаар мэдээлэл өгдөг. Ингэснээр тэд хоорондоо хэр ойрхон байгааг харуулдаг.

ДНХ-ийн суурь хос дараалал
ДНХ-ийн дараалал нь ДНХ-ийн молекул дахь нуклеотидын дараалал юм. Энэ нь ДНХ-ийн молекул эсвэл хэлхээний анхдагч бүтцийг илэрхийлсэн үсгийн дарааллаар бичигдсэн байдаг. Хэрэв функциональ бол ийм дараалал нь уургийн молекул дахь амин хүчлийн дарааллын мэдээллийг агуулдаг.  ДНХ-ийн хэлхээний боломжит дөрвөн нуклеотидын төлөөлдөг суурь үсгүүд нь А, С, G, T- аденин, цитозин, гуанин, тимин юм. Дараалал нь AAAGTCTGAC дарааллын адил цоорхойгүй бие биенийхээ хажууд хэвлэгддэг. 

РНХ болон уургийн судалгаа нь илүү нарийн төвөгтэй байдаг. ДНХ-ийн ерөнхий бүтэц нь энгийн бас урьдчилан таамаглах боломжтой (давхар спираль). РНХ болон уургийн судалгаа нь олон янз ба тэдгээрийн 3 хэмжээст бүтцийн судалгааг багтаасан байх ёстой бөгөөд хэрхэн ажиллахад нөлөөлдөг. Тодорхой хэмжээгээр энэ нь компьютерт туслах ч тухайн тохиолдол бүрт баталгаажуулах шаардлагатай.

Ангилал:Биоинформатик
Эргэлт

**Эргэлт гэдэг нь объектын дугуй хөдөлгөөнийг хэлнэ.**

Хоёр хэмжээст обьект нь эргэлтийн төв ( эсвэл цэг)-ийн эргэн тойронд эргэлддэг. Гурван хэмжээст обьект нь тэнхлэг хэмээн нэрлэгдэх шугамыг тойрон эргэлддэг. Хэрэв эргэлтийн тэнхлэг нь биеийн дотор байгаа бол биеийг өөрөө эргэдэг гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь харьцангуй хурдтай, магадгүй өнцгийн чөлөөтэй хөдөлгөөнийг илэрхийлдэг. Гадаад цэгийн эргэн тойрон дахь дугуй хөдөлгөөнийг (жишээлбэл, нарыг тойрон эргэх дэлхий) тойрог зам буюу тойрог замын эргэлт гэж нэрлэдэг.

**Цагийн зүүний дагуу эргэлт**

Нэг хавтгай дахь цэгийг тойрон эргэх нь цагийн зүүний дагуу эсвэл цагийн зүүний эсрэг чиглэлд байж болно.

**Нислэг**

Нислэгийн динамикийн хувьд үндсэн эргэлтийг өнхрөлт,хазайлт гэж нэрлэдэг. Эргүүлэлт гэдэг нэр томъёог агаарын тээврийн салбарт ялангуяа,онгоц хөөрөх үед дээшлэх өргөлтийг илэрхийлэхэд ашигладаг. Усанд хөдөлж буй загасанд ижил нэр томъёог ашигладаг.

**Зугаа цэнгэлийн төхөөрөмжүүд**

Олон зугаа цэнгэлийн дугуй нь эргэлт өгдөг. Гарын дугуй болон ажиглалтын дугуй нь таталцлын эсвэл механик нөлөөгөөр эсрэг талын эргэлттэй хэвтээ төв тэнхлэг ба зэрэгцээ тэнхлэгтэй байна.

Ангилал:Евклидийн геометр
Ангилал:Зүг чиг
Ангилал:Кинематик
Ангилал:Сонгодог механик
Химийн потенциал

Химийн потенциал энерги нь химийн холбооноос болоод бодисуудад энерги хуримтлагддаг. Энэ нь химийн бодисуудад энерги хадаглагддаг гэсэн үг. Бодит амьдралд хэрхэн нөлөөлж байгаа нэг жишээ бол ургамал юм. Ургамал нь фотосинтезийн үед химийн потенциал энергитэй энерги бий болдог. Бусад амьд биес ургамал идэж энерги олж авна. Энерги нэг организмаас нөгөөд шилждэг. Энэ нь хүрээлэн буй орчинд химийн потенциал энерги хэрхэн ажилладагийг харуулдаг. Өөр нэг түгээмэл жишээ бол бинзенд хадгалагдсан энерги. Машин асах үед газанд химийн энерги машиныг хөдлөхөд механик энерги болж хувирна. Энергийн хадгалах хуулинд энерги бий болох эсвэл устах боломжгүй. Энэ нь зөвхөн нэгээс нөгөө рүү шилждэг гэсэн үг. 

Бөөмүүд нь химийн өндөр потенциалаас бага химийн потенциал руу шилжих хандлагатай байдаг, учир нь энэ нь чөлөөт энергийг бууруулдаг. Ийм байдлаар химийн потенциал гэдэг нь таталцлын потенциал гэх мэт физикийн “потенциал”-ын ерөнхий ойлголт юм. Бөмбөлөг толгод уруу өнхрөхөд таталцлын өндөр потенциалаас (дотоод энерги өндөр учраас ажлын өндөр потенциал) бага таталцлын потенциал (дотоод энерги бага) руу шилждэг. Үүний нэгэн адил молекулууд хөдөлж, урвалд орж, уусч, хайлж байх үед тэд үргэлж химийн өндөр потенциалаас доод түвшинд шилжих хандлагатай байдаг бөгөөд энэ нь бөөмийн тоог химийн потенциал болгон өөрчилдөг.

Ангилал:Статистикийн физик
Ангилал:Термодинамик
Ангилал:Термодинамикийн төлөв байдлын хэмжигдхүүн
Ангилал:Физикийн хими
Нийтлэг удам угсаа

Хувьслын биологийн чиглэлд бүлэг организмууд нэг удам угсаатай байдаг. Дэлхий дээрх бүх амьд организмууд нийтлэг өвөг дээдсээс гаралтай гэсэн онолыг хүчтэй дэмждэг. Чарльз Дарвин "Зүйлийн гарал үүслийн тухай" номдоо хувьслын үйл явцаар дамжуулан бүх нийтийн нийтлэг удам угсааны тухай онолыг дэвшүүлж, "Амьдралын талаарх энэхүү үзэлд хэд хэдэн хүч чадал нь анхнаасаа олон хэлбэрээр эсвэл нэг хэлбэрээр амьсгалсан бөгөөд  хэд хэдэн эрх мэдэлтэй байдаг" гэж хэлсэн байдаг. Сүүлчийн бүх нийтийн өвөг дээдэс (LUA) (эсвэл сүүлчийн бүх нийтийн нийтлэг өвөг дээдэс, LUCA) нь одоо байгаа бүх организмын хамгийн сүүлийн үеийн нийтлэг өвөг дээдэс юм. Энэ нь 3.9 тэрбум жилийн өмнө үүссэн гэж үздэг. Бүх нийтийн нийтлэг удам угсааны нотолгоо Нийтлэг биохими ба генетикийн код Амьдралын бүх мэдэгдэж буй хэлбэрүүд нь ижил биохимийн зохион байгуулалтад суурилдаг. Генетикийн мэдээллийг ДНХ-д кодлож, РНХ болгон хувиргаж, дараа нь рибосомоор (их төстэй) уураг болгон хувиргаж, ATP, NADH болон бусад энергийн эх үүсвэр болдог, гм. Ижил төстэй байдал нь эрчим хүчний тээвэрлэгч аденозин трифосфат (ATP), уурагт агуулагдах бүх амин хүчлүүд нь зүүн гарт байдаг (чираль байдал). Цаашилбал, генетикийн код ("орчуулгын хүснэгт"-ийн дагуу ДНХ-ийн мэдээлэл уураг болгон орчуулсан) нь нянгаас эхлээд хүн хүртэлх бүх мэдэгдэж буй амьдралын хэлбэрүүдтэй бараг ижил байдаг.
Ангилал:Эволюци
Цөмийн Соронзон Резонансын Спектроскопи

Цөмийн соронзон резонансын спектроскопи ЦСР (Цөмийн соронзон резонансын) спектроскопи нь химичдэд молекулын бүтцийг харах боломжийг олгодог спектроскопийн нэг төрөл юм. Зарим атомын цөм нь хүчтэй соронзон орон дотор байрлах үед тодорхой соронзон шинж чанартай байдаг. Нүүрстөрөгч, устөрөгч, фтор зэрэг атомуудыг ийм аргаар илрүүлж болно.

ЦСР хэрхэн ажилладаг вэ?
Химийн дээжийг багахан хэмжээний дээжийг NMR хоолойд хийж бэлтгэдэг. Үүнийг хүнд ус (дейтерийг үзнэ үү) эсвэл хлороформ-д гэх мэт тусгай уусгагчд уусгаж, дараа нь хоолойг NMR машинд хийнэ. Уг машин нь MRI шиг том соронз юм. Соронзон дотор байх үед дээж дэх зарим атомууд өдөөгдөж, дээжийг зайлуулах үед атомууд буцаж бага энергийн төлөвт шилжинэ. NMR-д холбогдсон компьютер нь сэтгэлийн хөөрлийн энэ өөрчлөлтийг илрүүлж чаддаг бөгөөд энэ нь NMR диаграмм дээр өөр өөр оргилууд болон овойлтууд гарч ирэхэд хүргэдэг. Химич энэ диаграммыг хэвлэж, янз бүрийн оргилуудыг судалж болно.

ЦСР спектр
Ихэнх ЦСР машинууд зөвхөн нэг төрлийн атомын өдөөлтийг илрүүлж чаддаг. Жишээлбэл, 1H ЦСР нь зөвхөн устөрөгчийн атомуудыг "харж" чаддаг. 13C ЦСР  нь зөвхөн нүүрстөрөгчийн атомын үйл ажиллагааг харж чаддаг.

ЦСР диаграмм
ЦСР диаграмм нь х тэнхлэгийг нэг сая дахь хэсэг буюу "шилжилт"-тэй харуулдаг. Диаграммд зүүн тийш гарч буй оргилууд (эдгээр оргилуудыг доош чиглэсэн гэж нэрлэдэг) нь хүчилтөрөгч, азот гэх мэт электрон сөрөг атомуудад ойрхон, эсвэл үнэрт (бензол) цагирагтай холбогдсон устөрөгчийн атомуудыг төлөөлдөг.

Ангилал:Аналитикийн хими
Ангилал:Цөмийн физик
Ангилал:Цөмийн хими
Шаантаг (механик)

Шаантаг нь хоёр чулууг хооронд нь суулгахад ашигладаг энгийн машин юм. Шаантаг нь сэлэмний ир, мод огтлоход хутга зэрэг хоёр зүйлийг хооронд нь түлхэхэд ашигладаг. Мөн шаантаг нь объектыг өргөх эсвэл объектыг барихад ашиглаж болно. Шаантагны механик давуу тал нь түүний уртыг зузаантай харьцуулсан харьцаанаас хамаарна. Түүх-Чулуун зэвсгийн үеэс хэрэглэж байсан тул шаантагны гарал үүсэл тодорхойгүй байна. МЭӨ 3000 оны үед Эртний Египетийн карьеруудад хүрэл шаантаг ашиглан барилгын ажилд ашиглагдаж байсан чулуулгийн блокуудыг задалдаг байжээ. Нойтон болсны дараа тэлсэн модон шаантагуудыг  ашигладаг байжээ. Зарим уугуул Америкийн овог аймгууд эврийн шаантаг модыг сэлүүрт завь, байшин болон бусад модон эдлэл хийхэд мод хувааж, боловсруулах хэрэгсэл болгон ашигладаг байв. Жишээ нь сүх, хагалах маул, хуваах шаантаг зэрэг болно. Мөн шаантаг нь хүнд зүйлийг өргөх, эсвэл объектын өндрийг нарийн тохируулах, тэдгээрийг тулгуурласан гадаргуугаас нь салгахад ашиглаж болно. Эдгээрийг мөн жийргэвч гэж нэрлэж болно. Хутга, хайч, цүүц, тэр ч байтугай шүдийг заримдаа шаантаг болгон ашиглаж болох боловч тэдгээр нь үндсэндээ зүсэгдсэн багаж хэрэгсэл юм.

Ангилал:Багаж
Ангилал:Гар багаж
Ангилал:Механик
Нуклеолус

Нуклеолус( олон тооны нэр: nuclioli) нь рибосом үүсгэдэг ￼Эукариот эсийн хэсэг юм. Өндөр нягтшилтай микроскопоор харахад нуклеолус нь Эсийн бөөм доторх харанхуй толбо бөгөөд бөөмхөн юм. Энэ нь өтгөн РНХ-ээс болон уургуудаас бүрддэг. Мөн  прокариот эсүүд рибосомтой боловч тэд эукариотуудын адил олон үүсгэгдэхгүй бөгөөд бөөмхөн байдаггүй. Эукариот эсэд ихэвчлэн нэгээс олон бөөмхөн (нуклеолус) байдаг. Бөөмхөн нь мембранаар хязгаарлагдахгүй. 

Бөөмхөн нь бөөмхөнийн байгуулагч бүс (nuclioli organize region-NOR)-д үүсдэг бөгөөд энэ нь бөөмхөнийг үүсгэдэг хромосомын бүс юм. Бөөмхөний дотор рибосомууд үүсдэг. Рибосомууд нь уургийг нэгтгэдэг молекулын машин юм. Рибосомууд нь цөмийн бүрхүүлээр дамжин цитоплазм руу гадагшилдаг бөгөөд тэнд ажлаа гүйцэтгэдэг. 

Бөөм нь эсийг стресст хариу үйлдэл үзүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Тэд мөн дохио илрүүлэх хэсгүүдэд тусалдаг. Цөмийн үйл ажиллагааны доголдол нь хүний хэд хэдэн өвчний шалтгаан болдог.

Ангилал:Генетик
Ангилал:Нуклейн хүчил
Ангилал:Эсийн бүрэлдэхүүн хэсэг
Генетик код

Генетик код нь генетикийн материалд (ДНХ эсвэл мРНХ-ийн дараалал) кодлогдсон мэдээллийг амьд эсүүд уураг болгон хувиргадаг дүрмийн багц юм. Биологийн декодчилол нь рибосомоор хийгддэг. Энэ нь амин хүчлүүдийг мРНХ-д заасан дарааллаар холбодог. Энэ нь амин хүчлийг зөөвөрлөх, мРНХ-ийг уншихад зөөгч РНХ (tRNA) молекулуудыг ашигладаг. Молекулууд мРНХ-д гурван нуклеотидыг нэг дор уншдаг. Эдгээр нуклеотидын гурвалсан хэсгүүдийг кодон гэж нэрлэдэг. Кодон нь уургийн нийлэгжилтийн явцад дараа нь ямар амин хүчил нэмэгдэхийг зааж өгдөг. Гэхдээ ихэвчлэн гурван нуклеотидын кодон нь нэг амин хүчлийг илэрхийлдэг.  Бүх организмын генетикийн код нь маш төстэй юм. Үүнийг 64 бичилт бүхий энгийн хүснэгтээр илэрхийлж болно.Генетик код нь тухайн кодлох бүс (ген)-ийн уургийн дарааллыг шийддэг. Геномын бусад бүсүүд эдгээр уураг хэзээ, хаана үйлдвэрлэгдэхэд нөлөөлж болно.Уургууд хэрхэн кодлогддогийг ойлгох оролдлого нь 1953 онд ДНХ-ийн бүтцийг нээсний дараа эхэлсэн. Гол нээлтүүд болох Английн биофизикч Фрэнсис Крик, Америкийн биологич Жеймс Уотсон нар Кембрижийн их сургуулийн Кавендишийн лабораторид хамтран ажиллаж, ДНХ-ээс мэдээлэл урсдаг гэсэн таамаглал дэвшүүлсэн. ДНХ ба уургийн хооронд холбоо байдаг.

Ангилал:Генетик
Ангилал:Молекул биологи
Суперсоник хурд

-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний F/A-18E/F Super Hornet онгоц трансоник нислэг хийж байна.]]

Дууны хурдаас хэтэрсэн хурдыг тодорхойлоход **суперсоник** гэсэн нэр томъёог ашигладаг (Mach 1). 70° F гэх мэт хэвийн температурт (21.1 °C), дууны хурдаас илүү хурдан явахад шаардагдах хурд нь ойролцоогоор 344 м/с, 1,129 фут/с, 770 миль/цаг эсвэл 1,238 км/цаг. Дууны хурднаас 5 дахин их хурдыг заримдаа гиперсоник гэж дууддаг. Объектын эргэн тойрон дахь агаарын зарим хэсэг (сэнс шиг) нь Суперсоник хурдад хүрэх хурдыг трансоник гэж нэрлэдэг (ихэвчлэн Mach 0.8 болон Mach 1.2 хооронд байдаг). 

Ташуур нь олон зууны турш дуунаас хурдан байсан. 19-р зуунд их буу дуунаас хурдан болсон. 

Суперсоник хурдад хүрэх нь маш хэцүү байж болно, учир нь эдгээр хурдад ойртоход чирэгдэх нь маш их нэмэгддэг. Энэ нь онгоцыг удаашруулдаг олон жилийн турш жолоодлогыг хүндрүүлж байна.

Эдгээр асуудлуудыг "дууны саад" гэж нэрлэдэг. Тийрэлтэт хөдөлгүүр болон бусад хөгжүүлэлт нь 20-р зууны дунд үед асуудлуудыг шийдсэн.

Ангилал:Агаарын тээврийн техник
Ангилал:Аэродинамик
Ангилал:Дуу авианы ухаан
Ангилал:Техникийн акустик
Ранкиний хэмжүүр

Ранкиний хэмжүүрийг 1859 онд Гласгов их сургуулийн инженер болон физикч Макорн Ранкингэдэг хүн термодинамик температурын үнэмлэхүй хэмжүүр гэж тодорхойлсон байдаг.

## Түүх
1848 онд анх дэвшүүлсэн Кельвиний хэмжүүртэй ижил тэг Ранкиний хэмжүүр бол үнэмлэхүй тэг байна, харин Ранкиний хэмжүүрийн (°R эсвэл °Ra)
температурын зөрүү 1 Франгетийн  түвшинтэй тэнцүү,  Кельвиний хэмжүүрт ашигладаг Цельсийн градусаас харьцангуй илүү гэж тодорхойлсон,1 K =9/5 °R эсвэл 1 K = 1.8 °R. 0 K градус (−273.15 °C; −459.67 °F) нь 0 °R-тэй тэнцүү.

## Хэрэглээ
Ранкиний хэмжүүр Фараннгетийн түвшинг хэрэглэхэд халах тооцоолол болж инженерийн системд хэрэглэгдсээр байна.
Ранкиний түвшингийн тэмдэг нь °R ( эсвэл °Ra хэрэв шаардлагатай бол Ромер Раемерийн хэмжүүрээс ялгана). Си системийн аналоги Кельвинг Ранкиний систеийн зарим судлаачид  түвшний тэмдэгтээс бусад гэж томьёолсон.

Ангилал:Английн нэгжийн систем
Ангилал:Температурын нэгж
Эми Уайнхаус

**Эми Жэйд Уайнхаус** (1983 оны есдүгээр сарын 14 – 2011 оны долдугаар сарын 23) нь Английн дуучин, хөгжмийн зохиолч юм. Тэрээр гүн контральто хоолойтой ба соул, ритм, блюз, регги, жазз зэрэг хөгжмийн жанрын эклектик холимогоор дуулдгаараа алдартай байв.

Залуу насандаа Үндэсний Жазз Оркестрийн гишүүн байсан Уайнхаус 2002 онд Саймон Фуллерийн 19 менежменттэй гэрээ байгуулж, удалгүй EMI-тэй хэвлэлийн гэрээ байгуулахаасаа өмнө хэд хэдэн дуу бичүүлсэн байдаг. Тэрээр мөн эдгээр хэвлэлийн газруудаар дамжуулж продюсер Salaam Remi- тэй анх танилцаж байв. Уайнхаусын анхны цомог *Frank* 2003 онд хэвлэгдэн гарсан. Цомгийн ихэнх дуунуудад жазз хөгжийн урсгал их нөлөөлсөн бөгөөд хоёр ковероос бусад бүх дуунуудыг Уайнхаус хамтран бичсэн. *Фрэнк* Их Британид маш амжилттай байсан бөгөөд Меркури шагналд нэр дэвшсэн. " Надаас илүү хүчтэй " дуу нь түүнд Британийн дуу зохиогч, хөгжмийн зохиолч, зохиолчдын академийн орчин үеийн шилдэг дууны төрөлд Айвор Новелло шагнал хүртжээ.

Уайнхаус 2006 онд *"Back to Black"* нэртэй дараагийн цомгоо гаргасан нь олон улсад амжилт олж, Их Британийн түүхэн дэх хамгийн их борлуулалттай цомгуудын нэг болсон юм.  2007 оны Brit Awards дээр Британийн оны шилдэг цомогт нэр дэвшсэн бөгөөд тэрээр Британийн эмэгтэй гоцлол уран бүтээлчийн шагналыг хүртжээ. " Rehab " дуу нь түүнд Ivor Novello шагналыг хоёр дахь удаагаа хүртсэн. 2008 оны 50 дахь Грэммийн шагнал гардуулах ёслолын үеэр тэрээр таван шагнал хүртэж, нэг шөнийн дотор эмэгтэй уран бүтээлчдийн хамгийн олон шагнал хүртсэн амжилтыг эвдэж, "Их дөрвийн" гурван шагналыг багтаасан таван Грэмми хүртсэн анхны Британийн эмэгтэй болсон. Грэмми шагналууд : Шилдэг шинэ уран бүтээлч, оны шилдэг дуу, оны шилдэг дуу ("Rehab" киноны дуу ), түүнчлэн шилдэг поп гоцлол цомог .

Уайнхаус хар тамхины хэрэглээ, сэтгэцийн эмгэг, донтолттой тэмцэж байв. Тэрээр 2011 оны 7-р сарын 23-нд 27 настайдаа архины хордлогын улмаас нас баржээ. Түүнийг нас барсны дараа *"Back to Black"* цомог нь Английн 21-р зууны хамгийн их борлуулалттай цомог болсон.  VH1 хөгжмийн ертөнцийн шилдэг 100 эмэгтэйн жагсаалтад Winehouse-ын 26-р байранд орсон байна.

Ангилал:Айвор-Новелло шагналтан
Ангилал:Грэммийн шагналтан
Ангилал:BRIT Award шагналтан
Ангилал:2011 онд өнгөрсөн
Ангилал:1983 онд төрсөн
Ангилал:Articles with hCards
Ангилал:Short description is different from Wikidata
Газрын шүлтийн металл

**Газрын шүлтийн металлууд** нь үелэх хүснэгтийн хоёр дахь бүлгийн металл юм. Эдгээр нь шүлтлэг металлтай холбоотой, гэхдээ хоёр электроноо устгахад илүү их энерги шаардагддаг тул тийм ч их урвалд ордоггүй, тиймээс бензинд хадгалах шаардлагагүй. Ионы хувьд тэдгээр нь +2а цэнэгтэй байдаг. **Газрын шүлтийн металлууд** нь ихэвчлэн мөнгөн өнгөтэй, зөөлөн металлууд бөгөөд галоген, устай шууд урвалд орж давс үүсгэдэг, гэхдээ зарим шүлтлэг металлууд шиг хурдан биш ч шүлтлэг гидроксид үүсгэдэг. Олон прокатат ба хантатууд эдгээр металлын царцдасаас олдож болно.

Газрын шүлтийн металлууд: Бериллий (Be), магни (Mg), кальци (Ca), стронций (Sr), бари (Ba), ради (Ra).

- Берилли нь эрдэнийн чулуунд ашиглагддаг маш хэврэг металл юм.

- Магнийг ган хайлш хийхэд ашигладаг.

- Кальцийг сүү зэрэг сүүн бүтээгдэхүүнд хэрэглэж болно.

- Стронцийг зурагтны шил хийхэд бас салютыг улаан болгоход ашигладаг.

- Бариумыг салютыг ногоон өнгөтэй болгохын тулд ашигладаг.

- Ради бол маш их цацраг идэвхт металл ба гэрэлтдэг бугуйн цаганд ашигладаг.

Ангилал:Газрын шүлтийн металл
Ангилал:Үелэх систем
Ангилал:Үелэх системийн бүлэг
Буцлах

Буцалгах гэдэг нь шингэн төлөвт байгаа зүйлийг өндөр температур ашиглана нь хийн төлөвт шилжүүлж байгаа фазын өөрчлөлт юм. Бөмбөлөг үүсэх үед та бодис буцалж байгааг хэлж чадна. Үүнийг ууршилттай андуурч болохгүй.

Буцалж буй температурыг нь буцлах цэг гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь тухайн бодисын шинж чанараас хамаарна.

Жишээлбэл, ус ойролцоогоор 100 ° C (Цельсийн хэм) буцалдаг. Ус буцалж байх үед усны уур гэж буюу хийн төлөвт шилждэг.

## Буцалгах үзэгдлийг хэрхэн ашигладаг бэ? 
* Хоолыг буцалгах замаар болгож болно.
* Шингэн дэх нянгуудыг (жишээлбэл, ус) шингэнийг буцалгах замаар устгаж болно.
* Буцалж буй шингэнд хийснээр объект дээрх нянгууд үхэж болно.

Ангилал:Дулааны техник
Ангилал:Молекул физик
Ангилал:Термодинамик
Ангилал:Термодинамикийн процесс
Ангилал:Хий
Онолын хими

Онолын хими нь химийн туршилтын өгөгдлийг тайлбарлахыг оролддог. Энэ нь математик болон тооцооллын шинжилгээг хэрэглэдэг. Онолын хими нь атомууд нэгдэж молекул үүсгэх үед юу болохыг урьдчилан таамагладаг. Басхүү химийн молекулын шинж чанарыг урьдчилан тооцоолдог. Онолын хамгийн чухал хэсэг бол квантын хими юм.
   

Тойм
Онолын химичид олон төрлийн багажийг ашигладаг. Эдгээр хэрэгслүүдэд аналитик загварууд(жишээлбэл,молекул дэх электронуудын зан төлөвийг тооцоолсон LCAO-MO) тооцооллын бас тооны симуляци гэх мэт. 
Онолчид химийн онолын загварыг бүтээдэг. Химичид дараа нь загвараас хэмжигдэж болохуйц зүйлийг авдаг. Энэ нь тэдэнд загварыг үнэн бишийг нотлох мэдээллийг олоход тусална. Мөн өөр өөр загваруудаас эсвэл эсрэг моделыг шилж сонгоход тусгадаг. 
Онолчид мөн аливаа шинэ өгөгдлийг багтаахын тулд шинээр загвар бүтээх юм уу өөрчлөлт хийдэг. Хэрэв мэдээлэл нь загварт таарахгүй бол аль болох жижиг өөрчлөлт хийж багтаахыг оролдоно. Зарим тохиолдолд, цаг хугацааны явцад мэдээлэл нь таарч тохирохгүй аваас загварыг гаргаж хаядаг нь ч бий.
Онолын хими нь химийн ажиглалтыг тайлбарлах эсвэл урьдчилан таамаглахын тулд физикийг ашигладаг. Сүүлийн жилүүдэд голчлон квантын химийн тухай(химийн асуудалд квант механикийн хэрэглээ) байсан. Онолын химийн үндсэн хэсгүүдэд цахилгааны бүтэц,хөдөлгөгч хүч бас статистикийн хөдөлгүүр зэрэг багтана.


Ангилал:Физикийн хими
Ангилал:Хими
Ангилал:Химийн салбар
Буцлах цэг

Бодисын буцлах цэг гэдэг нь тухайн бодисын буцалгах буюу хурдан уурших төлөвт орох температур юм. Цэвэр усны хувьд энэ нь стандарт даралтаар 100 ° C (Цельсийн хэм) буюу Фаренгейтийн 212 ° F хэм байна. Стандарт даралт нь 1.0 атмосфер (нэгж)
Буцлах цэгийг хэд хэдэн аргаар өөрчилж болно. Ууссан бодис эсвэл бусад бодисыг нэмэхэд ихэвчлэн буцалгах цэг өөрчлөгддөг. Нэмж дурдахад шингэн дээрх даралтыг өөрчлөх нь түүний буцлах цэгийг өөрчилдөг.

Шингэний буцлах цэг нь хүрээлэн буй агаарын даралтаас хамаарна. Агаарын даралт ихсэх нь буцалгах цэгийг нэмэгдүүлдэг; буурах нь буцлах цэгийг бууруулдаг. Жишээлбэл, Эверестийн оргил дахь нам даралтын орчинд ус ердөө 69 ° C буцалдаг. (156.2 ° F). Үүнийг мөн уурын даралтаар шингэний уурын даралт нь атмосферийн даралттай тэнцэх температур гэж тодорхойлж болно.

Усан дахь элсэн чихэр, давс эсвэл бусад дэгдэмхий бодисууд нь буцалгах цэгийг ихэвчлэн өндөр болгодог. Харин архи нь усны буцлах цэгийг бууруулдаг дэгдэмхий бодис юм. Усанд их хэмжээгээр ууссан ч буцалгах цэгт бага зэрэг өөрчлөлт орно.
Биологийн эволюц

Биологийн эволюц нь төрөл зүйл хэрхэн эхэлж, цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөхийг судалдаг биологийн дэд салбар юм. Өөрөөр хэлбэл төрөл зүйл хэрхэн хувьсан өөрчлөгддөг тухай юм. Биологийн эволюц судалдаг хүнийг эволюц-н биологич гэж нэрлэдэг

Одоогийн судалгааны судалгааны хүрээ нь дасан зохицох генетикийн бүтэц, молекулын хувьсал, хувьсалд хувь нэмэр оруулдаг янз бүрийн хүчин зүйлс, тухайлбал хүйс , генетикийн шилжилт, биогеографи зэрэг өргөн хүрээг хамарч байна. Түүгээр ч зогсохгүй хувьслын хөгжлийн биологийн шинэ салбар (evo-devo) нь үр хөврөлийн үүслийг хэрхэн хянадаг болохыг судалж, үр дүнд хүргэдэг хөгжлийн биологийг өмнөх хувьслын синтезд хамрагдсан судалгааны салбаруудтай нэгтгэсэн илүү өргөн хүрээтэй синтез.

Биологийн эволюц нь 1930-1940-өөд оны орчин үеийн хувьслын синтезийн үр дүнд эрдэм шинжилгээний сэдэв болсон. 1970-1980-аад он хүртэл их дээд сургуулиудад хувьслын биологи гэсэн нэр томъёог ашигладаг тэнхимүүд бий болсон.

Молекул ба эсийн биологийн хурдацтай өсөлтийн үр дүнд олон их дээд сургуулиуд биологийн тэнхимээ молекул болон эсийн биологийн хэв маягийн тэнхимүүд болон экологи, хувьслын биологийн хэв маягийн тэнхимүүд болгон хуваасан байна. Эдгээр нь палеонтологи, амьтан судлал, ургамал судлал гэх мэт хуучин тэнхимүүдийг оруулсан.
Системийн сэтгэлгээ

**Системийн сэтгэлгээ**

*Системийн сэтгэлгээ* нь дэлхийг хэсэг болгон хуваахаас илүүтэйгээр бүхэл бүтэн байдал, харилцааны үүднээс авч үзэх замаар ертөнцийг ээдрээтэй болгон харах зам юм. Үүнийг нарийн төвөгтэй нөхцөлд үр дүнтэй арга хэмжээг судлах, хөгжүүлэх арга болгон ашиглаж, системийг өөрчлөх боломжийг олгодог. Системийн сэтгэлгээ нь системийн онол болон системийн шинжлэх ухаанд тулгуурлан боддог. Дана Мэдоуз, Системээр боддог: Праймер.

**Түүх**

Үндсэн өгүүлэл: Системийн онол § Түүх

Птолемейн систем Коперникийн системтэй харьцуулахадаа

Систем гэдэг нэр томьёо нь полисемик юм: Роберт Хук (1674) "Дэлхийн систем" номдоо үүнийг олон утгаар ашигласан, мөн "Дэлхийн систем", "х. 24" гэхдээ Птолемейн систем, Коперникийн системтэй харьцуулахад:  450  гаригуудын харьцааны хувьд. Гиппарх ба Птолемейгийн оддын каталогид орсон тогтмол одууд. Хукийн нэхэмжлэлийг Ньютоны (1687) Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, Гуравдугаар ном, Дэлхийн систем: "Гуравдугаар ном" (өөрөөр хэлбэл дэлхийн систем бол физик систем) номоор дэлгэрэнгүй хариулсан.

Динамик системийг ашиглах Ньютоны хандлага өнөөг хүртэл үргэлжилж байна. Товчхондоо Ньютоны тэгшитгэл (тэгшитгэлийн систем) нь шийдвэрлэх аргуудтай байдаг.

Ангилал:Кибернетик
Ангилал:Системийн инженерчлэл
Ангилал:Системийн онол
Эндотермик урвал

**Эндотермик урвал** нь хүрээлэн буй орчноос энерги авдаг химийн урвал юм. Эндотермик урвалын эсрэг урвал нь экзотермик урвал юм. Урвуу урвал гэдэг нь бүтээгдэхүүн нь анхны урвалж авсан бодисыг дахин гаргахын тулд урвалд орж болно. Эрчим хүчийг ихэвчлэн дулааны энерги болгон шилжүүлдэг: урвал нь дулааныг шингээдэг. Температурын бууралтыг заримдаа термометр ашиглан илрүүлж болно. Эндотермик урвалын зарим жишээ нь:

Фотосинтез

Этан хүчил ба натрийн карбонатын хоорондох урвал

Аммонийн хлоридыг усанд уусгах

Дулааны задрал

Ангилал:Термодинамикийн процесс
Ангилал:Химийн урвал
Шатлалын асуудал

## Шатлалын асуудал 
Онолын физикийн хувьд шатлалын асуудал нь сул хүч ба таталцлын талуудын хоорондох томоохон зөрүүтэй холбоотой асуудал юм. [1] Яагаад сул хүч нь таталцлаас 1024 дахин хүчтэй байдаг талаар шинжлэх ухааны зөвшилцөл байхгүй байна. 

## Техникийн тодорхойлолт 
Зарим Лагранж дахь al-холболтын тогтмол эсвэл масс зэрэг физик параметрийн үндсэн утга нь туршилтаар хэмжигдэх үр дүнтэй утгаас асар их ялгаатай үед шатлалын асуудал үүсдэг. Энэ нь үр дүнтэй үнэ цэнэ нь үндсэн үнэ цэнтэй холбоотой байдаг тул дахин хэвийн болгох гэж нэрлэгддэг жорын дагуу залруулга хийдэг. Ихэвчлэн параметрүүдийн дахин нормчилсон утга нь үндсэн утгуудтай ойролцоо байдаг боловч зарим тохиолдолд үндсэн хэмжигдэхүүн болон квант залруулгын хооронд нарийн цуцлалт гарсан байх шиг байна. Шатлалын асуудал нь нарийн тааруулах асуудал, байгалийн байдлын асуудалтай холбоотой. Сүүлийн 10 жилийн хугацаанд олон эрдэмтэд[2][3][4][5][6] шатлалын асуудал нь Байесийн статистикийн тусгай хэрэглээ гэж үзсэн. Шатлалын асуудалд дахин нормчлолыг судлах нь хэцүү байдаг, учир нь ийм квант залруулга нь ихэвчлэн хүчний хуулийн зөрүүтэй байдаг тул хамгийн ойрын зайн физик нь хамгийн чухал гэсэн үг юм.

Ангилал:Таталцал
Ангилал:Эгэл бөөмийн физик
Далайн гадаргуу дахь долгион

Далайн дээд давхарга дээр тохиох долгионийг далайн гадаргуун давалгаа гэдэг. Эдгээр нь ихэнхдээ салхиаас үүссэн байдаг. Зарим нь газарзүйн нөлөө болох газар хөдлөл галт уулын тэсрэлт болоод гайх гайхалтай газруудын өмнөх хэдэн мянган аяллын улмаар бий болж болдог. Жижиг долгионуудаас томорсоноор асар том цунами үүсгэдэг. Тасрахгүй давалгаанд бие даасан усны хэсгүүдийн бага зэрэг урагшлах хөдөлгөөн байдаг ч их хэмжээний эрчим хүч болон энерги урагш хөдөлгөж болдог. Давалгаа гүехэн ус мөргөвөл усны доод давхарга дээдхээсээ илүү удаан хөдөлдөг учир тасрана. 

Долгион үүсэх

Том таслагчийн хамгийн олон үзэгдсэн нь алс холын салхинаас үүдсэн  далайн эрэг дээр үзэгдсэн. 

Салхин долгионд нөлөөлөх гурван хүчин зүйл:

-Салхины хурд 

- Салхи үлээж буй задгай далайн зай 

- Өгөгдсөн хэсэгт үлээсэн салхины хугацаан урт

Эдгээр хүчин зүйлүүд нь хамт ажилласнаар давалгааны хэмжээ дүрсийг тодорхойлогддог.

Давалгаа эдгээр хэмжүүрээр хэмжигдэнэ:

-Өндөр (тэвш хүртэл)

-Давалгааны урт( оройноос орой хүртэл)

-Хугацаа( Тодорхой цэг дэх лараалсан оройнуудын ирэх хоорондын интервал хугацаа)

Тодорхой хэмжээний хүрээлэлд өгөгдсөн талбай дахь давалгаа .Цаг агаар дамжуулах болон давалгааны статистикийн  шинжлэх ухааны анализад давалгааны хэмжээ нь хэсэг цаг хугацааны туршид ихэвчлэн "тодорхой давалгаан өндөр" хэмээн тодорхойлогдоно. Энэ ойлголт нь өгөгдсөн хэсэг хугацаа (ихэвчлэн 12 цаг) эсвэл тодорхой салхины явцын хамгийн өндөр нэгээс гуравдугаархын дундаж өндөрт тодорхойлогддог.

Давалгааны хэмжээн дэх хэлбэлзэлд өгөгдсөнөөр хамгийн том бие даасан давалгаа нь хэсэг өдөр болон шуурганд тодорхой давалгааны өндөр хоёр удаа бичигдсэн байдаг.

Ангилал:Гидрологи
Ангилал:Долгионы онол
Ангилал:Тэнгис судлал
Ангилал:Урсгал ба давалгаа
Ангилал:Эргийн инженерчлэл
Иончлолын энерги

**Иончлолын энерги** нь атомаас хамгийн сул нэгдсэн электроныг устгахад хэрэгтэй энерги юм. Атом нь бусад атомуудтай холбогддоггүй. Үелэх системийн зүүн талд байдаг химийн элементүүд иончлох энерги нь хамаагүй бага байдаг. Баруун талынх нь **иончлолын энерги** хамаагүй өндөр байдаг. Үелэх хүснэгтийн доор байрлах химийн элементүүд нь **иончлолын энерги** багатай байдаг (атомын радиус ихсэх тусам электронууд атомаас хол байдаг улмаас). Иончлолын энерги электрон бүрийг устгах тусам нэмэгддэг.

**Иончлолын энерги** нь атомын радиусаас хамаардаг байна. Үелэх систем дээр баруунаас зүүн тийш шилжих үед атомын радиус нэмэгдэж, бас иончлолын энерги зүүнээс баруун тийш үе ба бүлгүүдэд нэмэгддэг. Энэ хандлагаас үл хамаарах нь газрын шүлтийн металл (2-р бүлэг) ба азотын бүлгийн элементүүд (15-р бүлэг) ажиглагдаж байна. Ихэвчлэн 2-р бүлгийн элементүүд нь 13-р бүлгийн элементүүдээс илүү **иончлох энергитэй** ба 15-р бүлгийн элементүүд нь 16-р бүлгийн элементүүдээс илүү **иончлох энергитэй** байдаг байна. 2-р бүлэг ба 15-р бүлгүүд нь бүрэн болон хагасаар дүүрсэн электрон тохиргоотой тул бүрэн дүүрсэн орбиталаас электроныг устгахын тулд бүрэн дүүрэн орбиталаас илүү их энерги шаардагдана.

*Шүлтлэг металлууд* (IA бүлэг) нь бага иончлох энергитэй, ялангуяа галоген эсвэл VII А бүлэгтэй харьцуулах үед. Радиусаас (хамгийн гадна талын тойрог зам дахь цөм ба электронуудын хоорондох зай) гадна **иончлолын энергид** таны харж буй хамгийн гадна талын бүрхүүлд байгаа цөм болон электронуудын(s) хоорондох электронуудын тоо нөлөөлдөг.

Ангилал:Атомын физик
Ангилал:Бодисын шинж чанар
Ангилал:Ион
Ангилал:Молекул физик
Ангилал:Эрчим хүч
Химийн урвал

= Химийн үйл явц=

Шинжлэх ухааны үүднээс химийн процесс нь нэг буюу хэд хэдэн химийн бодис, химийн нэгдлүүдийг ямар нэгэн байдлаар өөрчлөх арга, хэрэгсэл юм. Ийм химийн процесс нь өөрөө эсвэл гадны нөлөөллөөс үүдэлтэй байж болох бөгөөд ямар нэгэн химийн урвал явагддаг. "Инженерийн" утгаараа химийн процесс гэдэг нь ихэвчлэн ижил төстэй эсвэл холбогдох технологийг ашиглан химийн(ууд) эсвэл материалын найрлагыг өөрчлөхийн тулд үйлдвэрлэл эсвэл үйлдвэрлэлийн хэмжээнд ашиглах зорилготой арга юм (Үйлдвэрлэлийн процессыг үзнэ үү). химийн үйлдвэр эсвэл химийн үйлдвэрт ашигладаг

Эдгээр тодорхойлолтуудын аль нь ч химийн процесс гэж юу болох, юу нь биш болохыг үргэлж тодорхой хэлж чадна гэсэн утгаараа яг таг биш бөгөөд тэдгээр нь практик тодорхойлолт юм. Эдгээр хоёр тодорхойлолтын ялгаа нь бас ихээхэн давхцаж байна. Тодорхойлолт нь тодорхой бус учраас. химич болон бусад эрдэмтэд "химийн процесс" гэсэн нэр томъёог зөвхөн ерөнхий утгаар эсвэл инженерийн утгаар ашигладаг. Гэсэн хэдий ч "процесс (инженерчлэл)" гэсэн утгаараа "химийн процесс" гэсэн нэр томъёог өргөнөөр ашигладаг. Өгүүллийн үлдсэн хэсэгт химийн процессын инженерийн төрлийг авч үзэх болно.

Хэдийгээр энэ төрлийн химийн процесс нь заримдаа зөвхөн нэг үе шаттай байж болох ч ихэвчлэн нэгжийн үйл ажиллагаа гэж нэрлэгддэг олон үе шаттай байдаг.
Валентын электрон

= Валентын электрон =
  Химийн хувьд валентийн электронууд нь атомын гаднах буюу валентын электрон давхрааны электронууд юм. Тэд химийн элемент бусад элементүүдтэй хэрхэн урвалд ороход чухал ач холбогдолтой атомын валентыг тодорхойлдог. Найман валентын электронтой (инертийн хий) элементүүд нь идэвхгүй бөгөөд үелэх хүснэгтийн бүлгийн бусад элементүүдтэй химийн урвал үүсгэдэггүй.

   Валентын электронуудын тоо нь үелэх систем дэх элементийн бүлгийг тодорхойлоход чухал ач холбогдолтой, учир нь элементийн валентийн электроны тоо нь үелэх систем дэх бүлгийн тоотой ижил байдаг.  элементэд агуулагдах валентийн электронуудын хэмжээ электрон байгууламжийн сүүлийн давхрааны тоо электронтой тэнцүү байдаг.

   Цөмийн электронтой адил валентийн электрон нь элетроноо авж буюу алдаж болдог . Эрчим хүчний өсөлт нь электроныг гадаад давхраа руу шилжүүлэн (үсрэн) өдөөж болно; Үүнийг атомын өдөөлт гэж нэрлэдэг. Эсвэл электрон өөрийн атомын давхраанаас салж эерэг ион(+) үүсгэх иончлол юм. Электрон эрчим хүчээ алдах үед  тэр нь бүрэн эзэлдэггүй дотоод бүрхүүл рүү шилжиж болно.

Ангилал:Молекул физик
Ангилал:Химийн холбоо
Эсийн бөөм

Эсийн бөөм(олон тооны нэр үг: cell nuclei) нь Эсийн Генийг агуулж эсийн өсөлт, нөхөн үржихүйг удирддаг. Түүний эргэн тойронд хоёр давхарга цөмийн Мембран байдаг. Бөөм нь эсийн хамгийн том эрхтэнцэр юм. Бөөм нь жижиг, дугуй хэлбэртэй бөгөөд эсийн удирдлагын төв болж ажилладаг. Энэ нь ДНХ-г агуулдаг Хромосомуудыг агуулдаг.
Бүх Эукариот Организмууд эсүүддээ бөөмтэй байдаг. Тэр ч байтугай нэг эстэй олон эукариотууд байдаг. Прокариотууд болох Нян ба Архей нь өөр өөр төрлийн, нэг нэртэй организм бөгөөд бөөмгүй байдаг. Эсийн бөөмийг 17-р зуунд https://en.m.wikipedia.org/wiki/Antonie_van_Leeuwenhoek анх илрүүлсэн. 
Бөөм нь эргэн тойрондоо мембрантай боловч доторх зүйлс нь тийм биш. Дотор нь их хэмжээний Уураг, РНХ молекул, хромосом, Бөөмхөн байдаг. Рибосомууд нь Цитоплазм руу зөөвөрлөгдөж, РНХ-г уураг болгон хувиргадаг. 
Эс хуваагдах эсвэл хуваагдахад бэлдэж байх үед хромосомууд нь Гэрлийн микроскопоор  харагдана. Бусад үед хромосомууд нь харагдахгүй бол бөөмхөн нь харагдах болно.

Ангилал:Эсийн бүрэлдэхүүн хэсэг
Угаалгын машин

**Угаалгын машин**

*Угаалгын машин* нь бохир хувцас угаадаг машин юм. Энэ нь хувцсыг байрлуулах торхыг дотроо агуулдаг. Энэ торхыг усаар дүүргэж, дараа нь моторын тусламжтайгаар маш хурдан эргүүлж, ус нь хувцаснаас бохирдолыг арилгадаг. Хэрэглэгч хувцасыг илүү үр дүнтэй цэвэрлэхийн тулд угаалгын нунтаг (шингэн эсвэл нунтаг) нэмдэг.

Үйл ажиллагаа

Угаалгын машин нь машин хэрхэн ажиллаж байгааг хянах аргатай. Үүний нэг нь:

* Усны температур
* Угаах мөчлөгийн хугацаа (савантай, бохир усыг зайлж зайлуулахаас өмнө)
* Дуусгахаас өмнө угаах циклийн тоо

**Угаалгын машины төрлүүд**

Угаалгын машин нь бүрэн автомат эсвэл хагас автомат байж болно.

*Хагас автомат угаалгын машин*

Хагас автомат угаалгын машин нь хатаагч, угаагч гэсэн тусдаа хэсгүүдтэй. Эдгээр угаалгын машиныг ихэвчлэн хагас гар ажиллагаатай гэж нэрлэдэг. Та угаалгын саванд  хувцсаа хийж, угаасан хэмжээнээсээ хамааран ус, угаалгын нунтаг хийж, угааж дууссаны дараа дахин угаасан хувцсаа хатаагчинд хатаах хэрэгтэй болдог. Эдгээр нь ихэвчлэн хямд үнэтэй байдаг.

*Бүрэн автомат угаалгын машин*

Бүрэн автомат угаалгын машин хэрэглэхэд илүү хялбар байдаг. Угаах, хатаах зориулалттай зөвхөн нэг хэсэгтэй. Бүрэн автомат угаалгын машинд хувцсаа тавьсны дараа таны угаасан, хатаасан хувцсаа нэг товчлуур дарж шаардлагатай хэмжээний ус, угаалгын нунтаг автоматаар авдаг.

Ангилал:Гэр ахуйн төхөөрөмж
Ангилал:Эрүүл ахуй