open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азотын оксид

**Азотын оксид** нь хоёрдогч  үүрэг гүйцэтгэдэг учир нь плазмын мембранаар дамжин чөлөөт радикал болж эсэд нөлөөлдөг. Энэ нь аргинин ба хүчилтөрөгчөөс NO синтазаар нийлэгжиж уусдаг гуанилийн циклазыг идэвхжүүлснээр ажилладаг бөгөөд идэвхжүүлсэн үед өөр нэг хоёрдогч болох cGMP үүсгэдэг.

Азотын оксид нь уураг эсвэл тэдгээрийн металлын хүчин зүйлийн ковалент өөрчлөлтөөр үйлчилж чадахгүй зарим нь redox механизмтай бөгөөд буцаах боломжтой байдаг. Энэ нь өндөр концентрацитай  бөгөөд цус харвалтын үед гэмтэл учруулдаг боловч цусны судасыг тайвшруулах, апоптозын  эд эсийг сэргээх зэрэг бусад олон функцүүдийн шалтгаан болдог.

Азотын оксид нь хөхтөн амьтны биед хэд хэдэн физиологийн болон эмгэг процессуудад оролцдог зайлшгүй молекул юм.

NO нь азотын оксид синтаза (NOS) -аар L-аргининий гуанидин азотыг чөлөөт радикал ба цитруллин хэлбэрээр ялгаруулдаг. Азотын оксидын дохиоллын гурван изоформыг тодорхойлсон: эндотели (eNOS эсвэл NOS-3), мэдрэлийн (nNOS эсвэл NOS-1), нөлөөллийн (iNOS эсвэл NOS-2) нь тус тусдаа чиг үүрэгтэй байдаг. 

Азотын оксид нь нь судасны үрэвсэл, нейротрансмит үйл ажиллагааг оролцуулан янз бүрийн чиг үүрэг гүйцэтгэдэг боловч азотын оксидын тогтвортой түвшин нь шок, хавдар, үрэвслийн нөхцөлд хүргэдэг.

Азотын оксидын дохиоллын дамжуулалт нь судасны эндотелийн эсүүд, гөлгөр булчингийн эсүүд, холинергик бус адренергик мэдрэлийн төгсгөлүүд гэх мэт эсийн олон төрлүүдэд илэрсэн. Азотын ислийн синтаза бол L-аргининас азотын исэл үүсгэдэг гол фермент юм. 
Энэхүү ферментийн гурван өөр төрлийг тайлбарласан болно:  уусдаг, өдөөгдөхгүй хэлбэрээр уусдаг, мөн тархсан хэсгүүд. Азотын исэл нь липофилийн молекул бөгөөд биологийн мембран дээр хурдан тархдаг.  Энэ нь эндотели ба гөлгөр булчингийн эсүүд, мэдрэлийн төгсгөл ба гөлгөр булчингийн эсүүдийн хоорондох холболтыг өгдөг.
### Биологийн чиг үүрэг
Азотын оксид нь хийн дохионы молекул юм.Олон төрлийн биологийн процесст үүрэг гүйцэтгэдэг. Нянгаас эхлээд ургамал, мөөгөнцөр, амьтны эс хүртэл бараг бүх төрлийн организмд мэдэгддэг биопродукт юм. Эндотелийн гаралтай тайвшруулах хүчин зүйл гэгддэг азотын оксид нь L-аргинин, хүчилтөрөгч, NADPH-ээс янз бүрийн азотын ислийн синтаз ферментүүдээр эндоген байдлаар гардаг.Органик бус нитратыг багасгах нь азотын оксидыг бүрдүүлдэг.Азотын оксидын гол ферментийн зорилт бол гуянил циклаз юм. Азотын оксидыг ферментийн цусан бүсэд нэгтгэх нь төмөр идэвхжихэд хүргэдэг.
### Органик хими
Азотын оксдыг өөр молекулд нэмэхыг нитросилизаци гэж нэрлэдэг. Азотын оксид нь нь ацетон ба алкоксидтой диазендиолатом эсвэл нитроцогидроксиламин, метил ацетаттай урвалд ордог.

## Ном зүй
* https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1381738
* https://www.abcam.com/pathways/nitric-oxide-signaling

Ангилал:ATC-R07
Ангилал:Азотын нэгдэл
Ангилал:Амьсгалсан тохиолдолд хордуулах бодис
Ангилал:Галыг өдөөгч бодис
Ангилал:Идэмхий бодис
Ангилал:Нейротрансмиттер
Ангилал:Хоёрдогч дохио дамжуулагч
Ангилал:Эмийн бодис
Ангилал:Оксид
Ангилал:Радикал (хими)
Пероксисом

Ихэнх организмын өөхний хүчил доройтох нь үндсэндээ β-исэлдэлтийн мөчлөгөөр явагддаг. Хөхтөн амьтдад β-исэлдэлт нь митохондри ба пероксисомын аль алинд нь тохиолддог бол ургамал ба ихэнх мөөгөнцөр нь зөвхөн пероксисомд байдаг β-исэлдэлтийн мөчлөгт оршдог. Энэ замд оролцдог хэд хэдэн ферментийн аль алин нь органеллүүд хоорондоо ижил төстэй боловч физиологийн зарим ялгаатай үүрэг тодорхойлогдоогүй байна. Сүүлийн үед β-исэлдэлтэд оролцдог олон тооны хөхтөн амьтан ба мөөгөнцрийн ферментүүдийн бүтцийн талаархи дэвшил нь хэд хэдэн зүйлийн субстратын онцлогоос хамааран гэрэл гэгээтэй болгож байна. Сонирхол татсан зүйл бол 1 ба 2 төрлийн олон талт фермент (MFE-1 ба MFE-2), хоёр фермент нь хувьслын хувьд хол боловч энергийн ижил урвалыг идэвхжүүлдэг боловч эсрэг талын стереохимийн аргаар бүтцийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагаа юм. Β-исэлдэлтэд оролцдог янз бүрийн ферментүүдийн физиологийн үүргийн талаархи шинэ мэдээллийг ургамал, мөөгөнцрийн болон амьтдын задалдаг мутантууд, түүнчлэн полигидроксиалканоатын синтезийг to-исэлдэлт зуучлагчдаас судлах хэрэгсэл болгон ашиглах замаар цуглуулсан болно. замаар нүүрстөрөгчийн урсгал. Arabidopsis thaliana модны ургамал дээр урагш болон урвуу генетикийн аль алинд нь соёололт процесст β-исэлдэлт хийх шинэлэг үүрэг, үр хөврөл, цэцгийн хөгжил, үржилд орохоос үл хамааран үүсдэг. фитохормоны индол-3-цууны хүчил ба мульмоникулын хүчил.
Ангилал:Эсийн бүрэлдэхүүн хэсэг
Юрий Мажуга

**Юрий Мажуга** нь Украины театр, киноны жүжигчин юм.

## Тоглосон кинонууд 
* Үнэн шүү (1957)
* Хачин эмэгтэй (1977)

Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:Украины жүжигчин
Ангилал:Украины кино жүжигчин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНУУ)
Ангилал:Хүндэт Тэмдэг одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Украины Гавьяаны одон шагналтан (2-р зэрэг)
Ангилал:Украины Гавьяаны одон шагналтан (3-р зэрэг)
Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1931 онд төрсөн
Мөнх хааны гэрэлт хөшөө

д дэлгэгдсэн хөшөө]]
Энд барагцаалбал хааш хаашаа 100 гаруй метр хиртэй урт хашаа хэрэм байсан бололтой гүвгэр газар бий. Түүний гол дунд хааш хаашаа 30 м орчим хэмжээний дөрвөлжин хэлбэртэй томоохон ордон барилгын буурь байдаг. Хэрмийн дотор өөр байшингийн үлдэгдэл нэлээд байх ажээ. Энэ хотын туурьд хийсэн малтлагаар 1-2 м гүнээс модны нүүрс, байшингийн шаваас, шохой их гарч байсан нь уг барилга түймэрт шатсаныг гэрчилнэ. Эвдэрхий балгасны урд үүдэнд хэвтэх гол дундаа ухмал том дөрвөлжин хүрэн боржинг сангийн бойпор гэдэг байжээ. Энэ хотын үлдэгдлийг судлаачид хуучин монгол сурвалжид нэр гардаг Юань улсын үеийн Эрчүүгийн балгас мөн гэж үздэг.

Балгаснаас урагш 40 м орчим зайтай овгор дэрсэн дотроос цухуйж байсан хавтгай хөх чулууг түшлэг гэдэг байсан нь Мөнх хааны монгол, хятад бичигтэй хөшөө байжээ. Уг хөшөө сайхан цамхаг орон савын дотор оршиж байсан шинжтэй бөгөөд малтлагаар ногоон паалантай ваараар хийсэн, монгол хувцастай хүний жижиг цээжин баримал дүрс, ховилтой хөх ваар гэх мэт олон янзын ваар тоосго элбэг гарчээ. Хөшөөний дэргэдээс паалантай, паалангүй ваар тоосго элбэг олддог. Хөшөө нь 144 см өндөр, 78 см өргөн, 20 см зузаан хэмжээтэй. Хөшөөний дээд талыг түшлэг мэт болгон догол гаргаад нүүр талын хүрээгээр нь хоорондоо 3,5 см зайтай хоёр нарийхан гурив гаргаж, дундуур нь эвэр угалз сийлж чимжээ. Энэхүү нүүр талын эхэнд гурван мөр монгол бичээстэй.

Хөшөө нь тахилгын сүм мэт зүйлийн дотор хадгалагдаж байсан нь малтлагын явцад ажиглагджээ. Уг хөшөөг 1257 онд Мөнх хааныг сэрүүн ахуй цагт тавнан Бамту /Барс түгэ/ гүнж Исижи /Исүгий/ нар босгуулжээ. Хөшөө нөгөө талдаа 12 мөр 268 үсгийн хятад бичээстэй юм. Мөнх хааны гэрэлт хөшөөг 1956 онд Улаанбаатарт авчран Үндэсний түүхийн музейд хадгалсан нь одоо ч тэндээ хадгалагдаж байна. Уг хөшөөний монгол бичээсийг орчин цагийн монгол хэлэнд кирилл бичгээр тоймлон буулгавал:  
     Урагийн урагаар хэдэн хэдэн үест 
    Мөнх хаан түмэн түмэн насалтугай хэмээж Барс Түгэ босгуул... хүртэл ана /энэ/-д давирганд /учралт/ буян хүртүгэй” гэжээ.

1257 онд Мөнх хаан Хятадын Сүн улсыг гурван замаар байлдаж явсан үед Их хааны өлмий бат оршихыг ерөөж эл хөшөөг босгосон бололтой.

Түүхэн тэмдэглэлээс үзэхэд XIII зууны үед монголд айлчлан ирсэн Франц жуулчин Гильом де Рубрук Мөнх хааны ордонд буудаллаж хэсэг саатсаны эцэст арав хоног явж Хар Хорум хот хүрсэн байдаг. Эндээс үнэхээр ч ердийн хөсгөөр арав хоног явж Хар Хорумд хүрэх зайтай юм. Үүнийг нотлох монгол хятад өөр сурвалжийн мэдээ баримт ч хангалттай байх ажээ. 

Судлаачид гэрэлт хөшөөний монгол бичээст “...Мөнх хаан түмэн түмэн насалтугай хэмээж..“ гэсэн үг буйг уншаад уг хөшөөг Мөнх хааныг амьд байх үест босгосон болохыг нотолжээ. Улмаар хятад бичээсийг уншсанаар үүнийг 1257 онд босгосныг лавтай тодруулжээ. 

Очирын Намнандорж 1956 онд Мөнх хааны гэрэлт хөшөөг олж илрүүлсэн байна. 

## Цахим холбоос 
*Мөнх хааны ордон ба бичээс

Ангилал:Их Монгол Улсын түүхэн сурвалж бичиг
Ангилал:Монгол бичгийн дурсгал
Зэрлэг амьтан судлах хамгаалах төв

**Зэрлэг амьтан судлах, хамгаалах төв** нь Монгол улсын болон бүс нутгийн амьтан ургамлын төрөл зүйл, тэдний амьдрах орчин, нөөц баялгийг судалж танин мэдэх, зохистой ашиглах, хамгаалах хамгийн үр өгөөжтэй боловсронгуй арга замыг эрэлхийлэх, байгаль орчны сургалт, танин мэдэхүйн сурталчилгааны олон талт үйл ажиллагааг явуулах зорилгоор 2004 оны 12 сарын 22-ны өдөр нийгэмд үйлчилдэг төрийн бус байгууллага хэлбэрээр байгуулагдаж Хууль зүйн яамны зөвшөөрөлтэйгээр үйл ажиллагаагаа эхэлсэн.

## Үйл ажиллагааны хүрээ 
Энэ төв нь зэрлэг амьтантай холбоотой олон төрлийн судалгааны ажлууд хийдэг. Үүнд 
* амьтдын үржил 
* үхэл хорогдол 
* тоо толгойн хөдлөл зүй
* нүүдэл
* физиолги
* өвчин эмгэг
* байгаль хамгаалал
* менежментийн 
асуудал орно. Мөн байгаль орчны суурь болон нарийвчилсан үнэлгээний ажлуудыг захиалгаар дангаараа болон түнш байгууллагуудын хамт хийж гүйцэтгэдэг.

Тус төв нь анх байгуулагдсан цагаасаа хойш Монголд болон дэлхийн хэмжээнд ховордсон ховор зүйл амьтдыг судлах, хамгаалах төсөл дээр гадаад дотоодын байгууллагуудтай тогтмол тогтвортой хамтран ажиллаж ирлээ. Үүний үр дүнд дотоод гадаадын мэргэжил нэгт байгууллагуудад нэгэнт танигдаад байгаа бөгөөд хамтран ажиллах санал, гэрээг тогтмол хүлээн авах болсон юм.

ЗАСХТ-ийн онцлог нь Монгол орны жигүүртэн амьтны судалгаа хамгааллын ажлыг дагнан хийх болсноор богино хугацаанд салбартаа тэргүүний байгууллага болж чадсан бөгөөд тус төвтэй эн зэрэгцэх шувуу судлалын байгууллага Монголд байхгүй гэхэд болно. Үүнийг тус төвийн хэрэгжүүлдэг Монгол орны төрөл бүрийн шувуудын зүйлтэй холбоотой төслийн тоо, ажиллаж буй судлаачдын тоо, чанар, материаллаг бааз, нэг төслийн хэрэгжих дундаж хугацаа, олон улсын нэр хүндтэй сэтгүүлд хэвлэгдсэн бүтээлийн тоо, судалгаа шинжилгээний ажлын чанарын түвшин зэрэг олон үзүүлэлт нь Монголд байдаг ижил төстэй байгууллагуудаас аль хэдийн илүү гарсан болно. Мөн тус төвөөс Монгол орны шувуу судлалын мэргэжлийн сэтгүүлийг тогтмол эрхлэн гаргаж байна.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Байгаль хамгаалах байгууллага
Ангилал:Улаанбаатарын байгууллага
Симс Мобайл

**Sims Mobile (Симс Мобайл)** нь үндсэндээ Sims Үнэгүй тоглох болон Sims 4. Sim нь илүү дэлгэрэнгүй бүтээх, өөрчлөх, найз нөхөдтэйгөө хамт тоглох, гэр бүлээ өвлөн үлдээхэд илүү анхаарлаа хандуулах зэрэг олон шинэ зүйл бий.
Sims Mobile' нь 'The Sims' франчайз дээр суурилсан шинэ гар утасны тоглоом юм.
Динамо Москва

**Динамо Москва** нь Москвагийн хэд хэдэн бие даасан спортын клубүүдийн товч нэр юм. Үүнд:

* ВК Динамо Москва, волейболын клуб
* ХК Динамо Москва, хоккейн клуб
* ХБК Динамо Москва, хөлбөмбөгийн клуб
* СБК Динамо Москва, сагсан бөмбөгийн клуб
Сэмуэл Смайлс

**Сэмуэл Смайлс** (Samuel Smiles, * 1812 оны 12-дугаар сарын 23-нд, Шотландын Хаддингтонд төрж, 1904 оны 4-дүгээр сарын 16-нд Лондонгийн Кенсингтонд нас барсан) — Шотландын зохиолч, шинэчлэгч.

## Намтар 
Шотландын Зүүн Лотиандад орших Хадингтон хотод Сэмуэл Смайлс Хадингтон, Жанэт Вилсон Далкеиз нарын 11 хүүхдийн нэг болон төрсөн. 1826 онд 14 настайдаа сургуулиа орхиж нэгэн эмчид дагалдангаар орсны ачаар сүүлд Эдинбургийн Их Сургуулийн анагаах ухааны ангид орж суралцах боломжтой болсон байна. Түүний эцэг 1832 оны тахалын үеэр нас барсан боловч Сэмуэл эхийнхээ дэмжлэгтэйгээр сургулиа дүүргэж чаджээ. Эх нь хүнд хэцүү үед ажил хийж олон ах дүү нарыг нь тэжээж байсан хичээл зүтгэл хүүгийн цаашдын сэтгэл оюуны төлөвшилд маш хүчтэй нөлөөлсөн байдаг. 

Тэрээр оюутан цагаасаа л «Leeds Times» болон «Эдинбургийн долоо хоногийн цуврал»-д зэрэг хэвлэлд парламентаризмын шинэчлэлийн талаар үзэл бодлоо илэрхийлж байжээ.

1838-1845 онуудад Смайлс «Leeds Times» сонины редактораар томилогдон ажиллахдаа эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхээс эхлүүлэн чөлөөт худалдааны талаарх байр сууриа илэрхийлэн хамгаалдаг байжээ.

1845 онд Сэмуэл Смайлс Лийдс хотын дараа нь Зүүн-Өмнөдийн төмөр замын нарийн бичгийн даргаар ажилласан байна. 1866 онд Смайлс Үндэсний урьдчилан харах байгуулагын ерөнхийлөгч болсон. 1871 онд цус харваж дахин бичиж, уншиж сурсан байна. 1904 оны 4 дүгээр сарын 16-нд тэрээр 92 насандаа нас барахад нь Лондон хотын Бромптон дахь оршуулгын газар оршуулсан байна.

## Бүтээл 
Сэмуэл Смайлсын 1958 онд бичсэн «Өөртөө туслах ухаан» буюу “Self-Help” болон “Сharacter”, “Тhrift”, “Dutу” зэрэг бүтээлүүд нь 19 зууны сүүлчээр АНУ, Япон, Орост их алдартай байсан бөгөөд 10-аад удаа дахин хэвлэгдэж байжээ. «Өөртөө туслах ухаан» номыг Монгол хэл рүү О.Жаргалсайхан япон хэлнээс 2000 онд орчуулж Б.Даш-Ёндон хянсан байна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Их Британийн утга зохиол
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1812 онд төрсөн
Ангилал:1904 онд өнгөрсөн
Айн Жалут

**ʿАйн Жалут** мөн **Айн Жалуд**, *Айн Джалут*, *Айн-Жалут*, *Аин Жалут*, *Аин Жалуд* ( *Айн Жалут* ‚Голиафын эх булаг‘) нь Израилын Назар хотын ойролцоох нэгэн суурин бөгөөд египетийн мамлюкчуудын удирдагч Бейбарс I 1260 онд Хүлэгү хааны үлдэгдэл цэргийг удирдсан Хэтбуха ноёнтой дайтан ялсан газар юм. Энэхүү ялалтаар Монголчуудын Ойрх Дорнодод орж ирээд байсан довтолгоог зогсоон, Сирийг буцаан авах үйл явцыг эхлүүлсэн юм. Мөн түүнчлэн домогт өгүүлснээр тус газар нь Давид Голиафын алуулсан газар гэдэг аж.

## Цахим холбоос 
* ''Ma'ayan Harod National Park.'' Israel Nature and Parks Authority

Ангилал:Израилын суурин
Ангилал:Палестины суурин
Ангилал:Умард тойрог (Израил)
Жан-Батист Люлли

**Жан Батист Люлли** (, ; * 1632 оны 11-р сарын 28-нд Флоренцод; † 1687 оны 3-р сарын 22-нд Парист) — францын хөгжмийн зохиолч, хийл хөгжимчин, удирдаач. Уг гарал нь итали (жинхэнэ нэр нь — *Жова́нни Батти́ста Лу́лли*, ).  Люлли нь өрнийн хөгжмийн түүхэнд францын үндэсний дуурийн урлагийг үндэслэгч, францын барокко хөгжмийн томоохон төлөөлөгч хэмээн тодорхойлогдсон байна. 

## Намтар 
Тэрээр италийн Флоренцийн гурилын тээрэмчин Лоренцо ди Мальдо Лулли (итал. *Lulli*) болон эхнэр Катерина дель Серо нарын гэр бүлд мэндэлжээ. Бяцхан хүү Люлли бага балчир насандаа гитар болон хийл хөгжмөөр чадамгай тоглож сурсан шог хошин үзүүлбэрийг адтай тоглож, бүжиглэх дуртай байсан гэдэг. Тэгээд ч нутгийнхаа сүмийнхнээр хөгжмийн анхан шатны хичээлийг заалгажээ. Люлли хүү өөртэй нь итали хэлний дадлага хийж байсан хааны садан төрөл мадмуазель де Монпансьегийн зарц нэрийн дор гүн герцог де Гизагийн бараа бологчдын бүрэлдэхүүнд багтан 13 настайдаа буюу 1646 оны 3-р сард анх удаа Францад хөл тавьжээ. Тэр хурдан хугацаанд эздийн итгэлийг олж авсан нь түүнийг хатагтай Монпансьегийн “паж” болгоход хүргэв. Гэсэн хэдий боловч удалгүй хатагтай Монпансье нь XIV Людовикийн эсрэг зохион байгуулсан Фрондын хуйвалдаанд идэвхтэй оролцож тэр нь бүтэлгүйтсэнээр 1653 онд Сен-Фаржогийн цайзад цөлөгдөв. Харин Люлли Парист үлдэхийн тулд ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлт гаргасан ба гурван сарын дараа гэхэд тэрээр Исаак де Бенсерадын “Шөнийн бүжиг”-ийн тайзан дээр бүжигчин болсон байлаа. Тэр үедээ Н. Метрю, Н. Жиго, Ф. Робердье, мөн Ж. Кордье(хийл) нараар хичээл заалгасан байна. Эзэн хаандаа таатай сэтгэгдэл төрүүлсэн нь 1661 онд түүнд Лазарини хэмээх итали маэстрогийн “хөгжмийн ерөнхий зохион байгуулагч”-ийн албан тушаалыг шилжүүлэн өгөх шалтгаан болов (фр. *surintendant de la musique instrumentale*). 

Ордон дахь албан үүргээ Люлли балетын хөгжим бичих ажлаар эхэлж, тэр хөгжимдөө хаан болон ордныхонтой хамтран бүжиглэх болжээ. Эхэн үедээ Люлли зөвхөн дан хөгжимчдийн хэсгийг хариуцаж байсан бол удалгүй дуучдын хэсгийг ч хариуцдаг болсон байна. Түүний 1650-1660-д оны үеийн уран бүтээлүүдэд “Цаг хугацаа”, “Флора”, “Шөнө”, “Дөрвөн улирал”, “Альцедиана” зэрэг балетуудыг нэрлэж болно. Эдгээр бүтээлүүдэд нь XVII зууны эхний хагасын үед францын ордонд ихээхэн түгээмэл байсан, ялангуяа 1581 онд “Хааны хошин балет”-д тод илэрлээ олж байсан тэр уламжлалыг хадгалсан байв.

## Цахим холбоос 
* 

## Зүүлтийн тайлбар 
Ангилал:Францын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Бароккогийн үеийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Сүмийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Бүжигчин
Ангилал:Балетын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1632 онд төрсөн
Ангилал:1687 онд өнгөрсөн
Сонатын хэлбэр

**Сонатын хэлбэр** нь үндсэндээ XVIII зууны сүүлийн хагаст тодорхой хэлбэр болон тогтсон бөгөөд ялангуяа Л.Бетховены уран бүтээл дээр маш хүчтэй илэрхийллээ олсон юм. Дан хөгжмийн урлагийн хамгийн төвөгтэй хэлбэр болох энэхүү сонатын хэлбэр нь барокко зэрэг өмнөх үеийнхээ хамгийн дэвшилтэт, боломжит бүхнийг өөртөө шингээсэн болно. Барокко хөгжмийн урлагаас фугад байдаг хариу аялгууны доминантын шинж байдлыг авсан бол сонатын хэлбэр нь өмнөх үеийн эртний гэх хуучны сонатын болон эртний концертын хэлбэрийн ерөнхий шинж байдлыг өөртөө хадгалсан байдаг. Эртний концертын хэлбэр нь тухайн цаг үедээ хамгийн эрч хүчтэй хэлбэр байсан ба зарим тохиолдолд сонатын хэлбэрээс ч илүү давуу боломжуудыг нээн гаргадаг байжээ. Сонатын хэлбэрт тасралтгүй үргэлжлэх эрчтэй хөгжүүлэг чухал үүрэгтэй байдаг. Эртний сонатын хэлбэрээс эхний үзүүлэх хэсэгтээ гол үүрэг бүхий хоёр аялгуу, хоёр өөр дэвсгэр хөгт байх бол тэдгээр дэвсгэр хөгүүдийн эсрэгцэл болон сүүлд давтал хэсэгтээ тэдгээрийг ижил дэвсгэр хөгт шилжүүлснээр нэгдмэл чанар гэдгийг өвлөж үлдсэн байна. 

Ерөнхийдөө бол сонатын хэлбэр нь барокко үеийн дуурийн урлагтай холбогдоно. Өөрөөр хэлбэл сонатын хэлбэр дэх агуулгын эрч хүч, зөрчилдөөн, ялгарамж гэдгийг дуурийн урлагаас өвлөсөн гэсэн үг юм. Гайдн болон Мангеймын дэгийнхний уран бүтээл дээр сонатын хэлбэрийн загвар тодоор би й болсон гэж болно. Тэдний уран бүтээлд сонатын хэлбэрийн гол ба туслах аялгууны ялгарамж гэхээсээ илүүтэй гл ба төгсгөлийн аялгууны ялагарамж чухал байдаг. Эртний концертын хэлбэрт гоцлол болон  tutti  бичлэгийн ялгаа онцгой үүрэгтэй байдаг.

Ангилал:Хөгжмийн хэлбэр
Бета исэлдэлт

## Бета исэлдэлт 
Биохими ба бодисын солилцоонд бета исэлдэлт нь өөхний хүчлийн молекулууд цитозол дахь прокариотууд болон митохондрия дахь эукариотуудад нимбэгийн хүчил мөчлөгт ордог ацетил-КоА, мөн NADH(никотинамид аденины динуклеотид), FADH2(Флавин аденины динуклеотид) зэрэгт задардаг катаболик процесс юм. 
Өөх тосны хүчил бета нүүрстөрөгч нь карбонилын бүлэгт исэлддэг. Бета-исэлдэлтийг голчлон митохондрийн трифункциональ уураг, дотоод митохондрийн мембрантай холбоотой ферментээр идэвхжүүлдэг боловч маш урт гинжин өөхний хүчил нь пероксисомд исэлддэг.

## Түүх
1904 онд францын эрдэмтэн Жорж Кноп нь өөх тосны хүчил Бета исэлдүүлэлтийг нээсэн. Тэрээр фенилвалерийн хүчил,фенилбутриний хүчил,гинжин фенил өөхний хүчлийг ашиглан туршилтаа нийтлүүлж  өөх тосны хүчлийн метаболизм нь нүүрстөрөгчийн хоёр хэсгийг салгаснаар үүсдэг. Үлдсэн өөхний хэлхээнд карбоксилын хүчил агуулагддаг. Исэлдэлт нь органик химийн хувьд үл мэдэгдэх исэлдэлт болох бета нүүрстөрөгчийн атом дээр явагддаг гэж дүгнэсэн. 1908 онд Хенри Дрисдэйл Дакин өөх тосны хүчлийн фенил деривативыг ашиглан Кнопын Бета исэлдэлтийн онолыг баталж цааш боловсруулсан.

## Үе шатууд 
Бета исэлдэлт нь усыг нэгдүүлэх , исэлдүүлэх,дегидрогеназа, тиролис гэсэн 4 үе шаттайгаар явагддаг. Шат бүрийг тодорхой ферментээр катализ хийдэг. 
### дегидрогеназ
Эхний үе шатанд ацил-КоА исэлдүүлж, ацил КоА дегидрогеназа ферментээр исэлддэг.
Бета исэлдэлтийн циклд ордог ацил-КоА гинжин хэлхээний хоёр ба гурав дахь нүүрстөрөгч (C2 ба C3) хооронд давхар холбоо үүсдэг.
(Доорхи зурагт нүүрстөрөгчийн тоо баруун талаас эхэлнэ. Хүчилтөрөгчийн атомын нүүрстөрөгч нь C1, дараа нь зүүн талд нь C2, C3-тай давхар холбоо үүсгэдэг).

### Усыг нэгдүүлэх
Хоёрдахь үе шатанд C2 ба C3-ийн хоорондох давхар холбоо нь нэгдэж, давхаргын оронд гидроксил бүлэг (OH) агуулсан L-β-гидроксиацил CoA-ийг бүрдүүлнэ.

### исэлдүүлэх
Гуравдахь үе шатанд L-β-гидроксиацил CoA-ийн C2 дахь гидроксил бүлэг нь 3-гидроксиацил-КоА дегидрогеназаар идэвхжүүлсэн урвалд NAD(Никотинамид аденины динуклеотид)исэлддэг.Эцсийн үр дүн ньβ-кетоацил Коа ба NADH + H. NADH нь нимбэгийн хүчлийн циклд орж, энерги болгон ашигладаг ATP гаргана.

### тиролис
Эцэст нь дөрөв дэх үе шатанд β-кетоацил-КоА нь өөр нэг CoA молекулын (CoA-SH) бүлгийн (SH) бүлэгд  ордог.
Энэ урвалыг идэвхжүүлдэг фермент нь β-кетотиолаза юм. Бета исэлдэлтийн циклд орсон анхны ацил-КоА гинжин хэлхээнээс богино анхны хоёр нүүрстөрөгчийн атом (C1 ба C2) ба ацил-КоА гинжин хоёр нүүрстөрөгчийн атом юм.

## Урвалын дараалал
## Холбогдох өвчнүүд
Бета исэлдэлтийн эмгэг нь өөх тосыг задлахад шаардлагатай ферментийн дутагдал, дутагдалаас үүдэлтэй липидийн солилцооны эмгэг бөгөөд сэтгэцийн болон бие бялдрын хөгжил саатдаг.
Батцэвээний Буянхүү

**Батцэвээний Буянхүү** Батцэвээний Буянхүү нь МУИС-ийн Хуульзүйн сургуульд суралцаж байхдаа  Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагын гишүүнээр элсэж, сайн дурын үйл ажиллагаанд идэвхитэй оролцдог шилдэг манлайлагч залуу идэвхтэн юм. Тэрээр “Хуульч оюутан”-ны болон “Эмнести Увс клуб”-ыг үүсгэн байгуулж, хүний эрхийн боловсролын чиглэлээр олон удаагийн сургалт зохион байгуулж, Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагад олон зуун залуусыг шинээр элсүүлсэн бөгөөд кампанит  ажлуудад идэвхитэй оролцдог хүний эрхийн зүтгэлтэн юм.

## Намтар 
Батцэвээний Буянхүү нь 1997 оны нэгдүгээр сарын 28-ны өдөр Увс аймгийн Улаангом суманд төрсөн.
 Увс аймгийн цогцолбор II сургуульд 2004-2014 онд суралцаж төгссөн.
 Дунд сургуульд суралцах хугацаандаа түүх, нийгэм, монгол хэл зэрэг хичээлээр улс, аймгийн олимпиадад тогтмол оролцож байсан. Түүнчлэн Увс аймгийн өсвөрийн Улаан загалмайн клуб, аймгийн Хүүхдийн нэгдсэн Зөвлөлийн тэргүүнээр тус тус сонгогдон ажиллаж, аймгийнхаа хүүхдүүдийг төлөөлж баруун бүс болон Үндэсний хэмжээний Хүүхдийн чуулга уулзалтуудад тогтмол оролцдог байсан.
 Тэрбээр 2014-2019 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд суралцаж, Эрх зүйч мэргэжил эзэмшсэн. Хууль зүйн сургуулийн нэгдүгээр дамжаанд суралцаж байхдаа Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагын үзэл санаа, зорилгод нэгдэн хүний эрхийг хамгаалах үйлсэд хувь нэмрээ оруулах болсон.

## Үйл ажиллагааны туршлага 
Оролцсон сургалт, хэлэлцүүлэг:

* Манлайлагчад зориулсан сургалтууд
* Шоглох, дээрэлхэх дарамтлахын эсрэг сургагч багш бэлтгэх сургалт
* Жендерийн сургагч багш бэлтгэх сургалт
* Бодлогын хэлэлцүүлгүүд
* Хүний эрхийн кино хэлэлцүүлэг хийх сургагч багш бэлтгэх сургалт
* Орон байртай байх эрхийн сургалт
* Цаазаар авах ялын эсрэг сургалт

Оролцсон сайн дурын ажлууд:

* Жил бүрийн 10 дугаар сарын 10-ны өдрийгДэлхий нийтээр цаазаар авах ялын эсрэг дэлхийн өдөр болгон тэмдэглэдэг бөгөөд Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагаас МУИС Хууль Зүйн сургууль дээр цаазаар авах ялын эсрэг танилцуулах өдөрлөг зохион байгуулж, гарын үсэг цуглуулах компанит ажлыг “Хуульч оюутан” клубын хамт олноо удирдан зохион байгуулсан. 
* Хүний эрхийн төлөө гарын үсэг цуглуулах компанит ажилд маш олон гарын үсэг цуглуулсан.
* Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдын бусдыг шоглох, дарамтлах, гадуурхахын эсрэг “Нөхөрсөг жаалууд”өсвөр насны хүүхдүүдэд зориулсан хүний эрхийн бичил сургалтыг 107 дугаар сургууль, Хобби дунд сургууль,23 дугаар сургуулийн Сурагчдийн өөрөө удирдах байгууллагын сурагчдад хийсэн.
* Өсвөр насныхны шоглох, дарамтлах, дээрэлхэхийн эсрэг сургалтын чиглүүлэгч багш, Жендерийн чиглүүлэгч багш, Цаазаар авах ялын эсрэг кино хэлэлцүүлэг хийх зэргээр олон нийтэд Хүний эрхийн боловсрол олгоход хувь нэмрээ оруулж байна.

## Шагнал урамшуулал 
•	“Монгол Улсын Шилдэг хүүхэд”  2012 онд

•	“Увс аймгийн Шилдэг хүүхэд”  2013 онд

•	МУЗН-ийн “Тусч хүүхэд” алтан медаль2013 онд

•	Белинда Райний нэрэмжит “Хүний эрхийн Залуу сургагч”

•	МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Шилдэг оюутан2017 онд 

•	МЗХ-ны Тэргүүний залуу алтан медаль 2017 онд

Ангилал:Монголын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч
Ангилал:Монголчууд
Пероксисомал-бета(β) исэлдэлт

Пероксисомууд нь маш урт гинжин өөхний ацил коэнзим (CoAs), бета исэлдэлтийн гинжин хэлхээг багасгахад оролцдог, урт гинжин **дикарбоксил-КоА(химийн урвалыг идэвхжүүлдэг фермент)**, CoA eicosanoids эфир, 2-метил гуурсан өөхний **acyl-CоА**(**Acyl-CоА нь өөх тосны хүчлийг метаболизмд оролцдог коэнзимуудын бүлэг**), цөсний хүчил-дихлорид-диклидийн давхар исэл хүчил, үйл явцад тэд H2O2 үүсгэдэг. Өөх тосны хүчлүүдийн гинжийг митохондри боловсруулахад хэт урт байх үед өөх тосны исэлдэлт нь пероксисомуудаaр зохицууладаг. Пероксисомын үед энзимийг митохондрийн матрицтай адил хэрэглэдэг бөгөөд **acetyl-CoA**(**Ацетил-КоА нь уураг, нүүрс ус, липидийн солилцооны олон биохимийн урвалд оролцдог молекул**) үүсдэг. Маш урт гинж бүхий (**C-22-аас их хэмжээтэй: Маш урт гинжин өөхний хүчил нь 22 ба түүнээс дээш тооны нүүрстөрөгчийн бөөмтэй өөхний хүчил юм**), салаалсан өөхний хүчил, зарим простагландин ба лейкотриен өөхний хүчил octanyl-CоА үүсгэхийн тулд пероксисомд анхны исэлдэлт явагддаг гэж үздэг бөгөөд үүний дараа митохондрийн исэлдэлт явагддаг байна.

Нэг чухал ялгаа нь пероксисом дахь исэлдэлт нь ATP(**Adenosine triphosphate**) нийлэгжилттэй холбоогүй юм. Үүний оронд өндөр потенциалтай электронууд O2 руу шилждэг бөгөөд энэ нь H2O2 үүсэхэд хүргэдэг. Гэхдээ энэ нь дулааныг ялгаруулдаг. Зөвхөн пероксисомоос олддог каталаза фермент нь устөрөгчийн хэт ислийг ус, хүчилтөрөгч болгон хувиргадаг.

Пероксисомал β-исэлдэлт нь пероксисомын өвөрмөц энзим, маш урт өөхний хүчил шаарддаг. Митохондриал ба пероксисомал β-исэлдүүлэхэд ашигладаг ферментүүдийн хооронд 4 гол ялгаа байдаг.

# Гурав дахь шатанд үүссэн **NADH(Nicotinamide Adenine Dinucleotide - эсүүд дэх энерги үйлдвэрлэхэд шаардлагатай энзим)** нь хэт исэлд исэлдүүлэх боломжгүй тул багасгах эквивалентуудыг цитозол руу экспортлодог.
# Пероксисом дахь β-исэлдэлт нь идэвхжүүлсэн ацил бүлгийг митохондри руу цааш нь салгах зорилгоор зөөвөрлөхөд пероксисомаль карнитин ацилтрансфераза (митохондрийн хэрэглэдэг I ба II карнитин ацилтрансферазын оронд) ашиглахыг шаарддаг.
# Пероксисом дахь исэлдэлтийн эхний үе шатыг ацил-КоА оксидазын энзимээр идэвхжүүлдэг.
# Пероксисомын β-исэлдэлтэд ашигладаг Β-кетотиолаз нь митохондриал β-кетотиолазаас ялгаатай субстратын өөрчлөгдсөн шинж чанартай байдаг.

Хэт исэл нь өөх тос ихтэй хоол хүнсээр өдөөгдөж, лофид бууруулдаг эм, тухайлбал клофибрат гэх мэт эмчилгээг хийдэг.

## Түүх 
Георг Франц Нуп өөх тосны хүчлийн β-исэлдэлтийг нээсэн. 1904 онд тэрээр his-фенилвалерийн хүчил ба ω-фенилбутриний хүчил (Knoop 1904) гэх хачин ба бүр гинжин ω-фенил өөхний хүчлийг ашиглан сонгодог туршилтаа нийтлүүлжээ.

## Ашигласан материал 
https://en.wikipedia.org/wiki/Beta_oxidation#Peroxisomal_beta-oxidation
Ядамсүрэнгийн Бумбаяр

**Ядамсүрэнгийн Бумбаяр** нь Говь-Алтай аймгийн Эрдэнэ сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Эрдэнийн (Говь-Алтай) хүн
Цогтоогийн Мөнхбаяр

**Цогтоогийн Мөнхбаяр** нь Увс аймгийн Хяргас сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.

## Наадмын амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2220 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 805 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Сүхбаатар аймгийн Баяндэлгэр сумын харьяат аймгийн заан Тэрбишийн Аваадоржийг давж, хоёрын даваанд Увс аймгийн Тэс сумын харьяат улсын харцага Эрдэнээгийн Батбаатарт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Увс аймгийн Зүүнговь сумын харьяат сумын заан Дэмчигийн Урианхайг, хоёрын даваанд Сэлэнгэ аймгийн Орхон сумын харьяат аймгийн заан Гэлэгпилийн Баасансүрэнг тус тус давж, гурвын даваанд Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумын харьяат улсын начин Болдбаатарын Батжаргалд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2226 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 811 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 96 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Өвөрхангай аймгийн Нарийнтээл сумын харьяат сумын заан Баасанцэрэнгийн Эрдэнэлхагвыг давж, хоёрын даваанд Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын харьяат улсын начин Цэдэнбазарын Одбаярт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2227 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 812 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Ховд аймгийн Мянгад сумын харьяат сумын заан Ганбатын Батчулууныг давж, хоёрын даваанд Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харьяат улсын начин Бередмуратын Серикт өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Хяргасын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1988 онд төрсөн
Сүхбаатарын Ерөөлт

**Сүхбаатарын Ерөөлт** нь Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын харьяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Наадмын амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 85 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Завхан аймгийн Ургамал сумын харьяат сумын заан Жалгирын Ганхуягаар давж хоёрын даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын начин Галбадрахын Батбаатарт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2220 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 805 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумын харьяат сумын заан Цэвээнрэгзэнгийн Чинзоригоор, хоёрын даваанд Увс аймгийн Малчин сумын харьяат аймгийн арслан Готовын Буянтогтохоор тус тус давж гурвын даваанд Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат аймгийн арслан Алтангэрэлийн Отгонбаатарт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2224 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 809 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 94 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Увс аймгийн Өндөрхангай сумын харьяат сумын заан Ганболдын Болднямаар, хоёрын даваанд Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харьяат аймгийн арслан Цэндзэсэмийн Чимэддоржоор тус тус давж гурвын даваанд Өвөрхангай аймгийн Тарагт сумын харьяат улсын начин Батмөнхийн Сангисүрэнд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар сумын харьяат сумын заан Эрдэнэсүрэнгийн Батмагнайгаар, хоёрын даваанд Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат аймгийн харцага Санийдагвын Түвшинжаргалаар тус тус давж гурвын даваанд Ховд аймгийн Манхан сумын харьяат аймгийн арслан Шараагийн Мөнх-Одод өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Хонгорын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1983 онд төрсөн
Будын Амгаланбаатар

**Будын Амгаланбаатар** нь Өмнөговь аймгийн Мандал-Овоо сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Наадмын амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2220 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 805 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Сэлэнгэ аймгийн Орхон сумын харьяат аймгийн начин Гэлэгпилийн Баасансүрэнд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2227 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 812 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Өмнөговь аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат сумын начин Бат-Эрдэнийн Бат-Өлзийгөөр давж хоёрын даваанд Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат аймгийн арслан Намсрайн Ганзоригт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2228 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 813 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 98 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат сумын заан Лутын Золбоогоор, хоёрын даваанд Ховд аймгийн Манхан сумын харьяат аймгийн арслан Шараагийн Мөнх-Одоор, гурвын даваанд Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат улсын заан Дашзэвэгийн Баасандоржоор тус тус давж дөрвийн даваанд Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат улсын харцага Мягмарын Бадарчид өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Баян-Овоогийн (Өмнөговь) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1986 онд төрсөн
Энхбаярын Батжаргал

**Энхбаярын Батжаргал** нь Дорнод аймгийн Баянтүмэн сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Наадмын амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2220 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 805 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Пүрэвийн Гантөгсөд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2223 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 808 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 93 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Ховд аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн начин Гансүхийн Хишигбатаар давж хоёрын даваанд Төв аймгийн Баянцогт сумын харьяат улсын харцага Өлзийбатын Даваабаатарт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн начин Чойжилсүрэнгийн Мөнхтогтоход өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Баянтүмэний хүн
Цогт хайрхан уул

**Цогт хайрхан уул** нь Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан суманд байдаг. Нутгийн өмнөд хэсэгт орших эх нутгийн минь өвөг дээдсээс уламжлагдан бишрэн шүтэж, идээ цагааныхаа дээжийг өргөж арц хүж тэргүүтнээрээ ариулан сүсэглэн мөргөж ирсэн их говийн сүрлэг уулс *Алтан Манзушир* хэмээх энэ их хайрхан уул нь уртаашаа 18 км өргөөшөө 5-6 км эргэн тойрондоо 38 км талбайг эзлэн далайн түвшнээс дээш  өргөгдсөн үзэсгэлэн төгөлдөр нутаг билээ. Энэ уулын хаанаас нь ч харсан дэлийг нь зассан морь, өрөөд тавьсан шагай шиг мөртлөө орой дээр нь гарахад тал хөндий жижигхэн уул толгодтой говь хангай хосолсон юм шиг ургамалтай байдаг нь нэн сонирхолтой. 

Сартуул түмний их шүтээн болсон энэ уулын тухай олон сайхан сонирхолтой домог яриа үе дамжин яригдсаар ирсэн түүхтэй. Сартуул нутгаас Утайд мөргөхөөр очсон мөргөлчдөөс нутгийнхаа Алтан Манзушир ууланд мөргөсөн үү гэж асуудаг байжээ. 

Энэ уул нь 108 өтөг бууц бор шороотой 108 агуй хөндийтэй, агуй бүрийн үүдэн дээр арвин гэгээн Хандмаа нар зогсон сартуул түмэндээ ариун цацлаа өргөн мишээж байдаг. Хойд хэрэмний оройн булгийг тойрч таван өнгийн цэцэг ургасан байна. Тэр цэцэг цөвүүн цагт ямар ч өвчнийг анагаана гэж номлосон гэдэг. Түүнээс хойш Алтан манзуширын орон гэж нэрлэдэг болжээ. Манзушир бурханы заларч ирсэний баримт ул мөр нь эхийн агуйн доод аманд чулуун дээр хөл нүцгэн хүний том мөр, морь нохойтны мөр гэх мэт олон сонин хачин зүйл байдаг. 

Сартуул түмний их шүтээн Галуутай хүрээний бурхан тахил нандин эрдэнэсийг энэ уулын Мөнхзулын агуйд хийсэн гэсэн яриа байдаг. Урд хэрэмний оройн цагаан овооноос баян аймаг, Эх бууралын цагаан овоонууд харагдаж Сартуул нутгийн өмнөд хэсгийг тольдож байдаг. Хөх зайврын булаг, хойд хэрэмний оройн булаг Жовын амны усасн татаал, Их, бага, намжир, эхийн агуйнуудын рашаан ус, сэндэр урд хойд хэрэмний сонин тогтоц бүхий хавцлууд, Долоон тогооны ам, Манзуширын өргөөний цохио буйр, Ар, Өвөр нэвт, Арлын харанхуй, Балин чулуу, Өндөр цагаан, Дугуй цахир, Их өвөлжөө зэрэг үзэсгэлэн төгөлдөр газар бий.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Хангайн нуруу
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Батдоржийн Сосорбарам

**Батдоржийн Сосорбарам** нь Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Наадмын амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Баянхонгор аймгийн Шинэжинст сумын харьяат аймгийн арслан Маамуугийн Төмөртогоогоор давж хоёрын даваанд Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Цэдэвийн Содномдоржид өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Монгол бөхийн өргөөний амжилт 
#### Улс,аймаг 
#### Аймаг,цэрэг 
#### Сумын цолтон 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1993 онд төрсөн
Алгаагийн Мягмаржав

**Алгаагийн Мягмаржав** нь Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын харьяат, Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Наадмын амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн сумын харьяат аймгийн заан Эрдэнэжавын Саранбаатараар нэг Ховд аймгийн Мянгад сумын харьяат улсын харцага Ганбатын Алтангэрэлээр хоёр давж гурвын даваанд Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сумын харьяат улсын начин Маналсүрэнгийн Эрдэнэбатад өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Эшлэл 
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Бүрэнтогтохын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1990 онд төрсөн
Дэмбэрэлийн Бадамцэцэг

**Дэмбэрэлийн Бадамцэцэг** нь хүний эрх, эрэгтэйчүүдийн тэгш эрхийн асуудал болон эрэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, гэр бүлд хүлээх үүрэг хариуцлагыг дээшлүүлэх, жендэрт суурилсан хүчирхийллийг бууруулахад эрэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэхэд манлайлан ажиллаж байгаа хүний эрхийн зүтгэлтэн юм.

## Намтар 
Дэмбэрэлийн Бадамцэцэг нь Төв аймгийн Зуун мод хотод төрсөн. Монгол Улсын Багшийн Их Сургуулийг монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжлээр,  Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн дээд курс тус тус төгссөн. 

Дэмбэрэлийн Бадамцэцэг нь хүний эрх, эмэгтэйчүүдийн тэгш эрхийн асуудал болон эмэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, гэр бүлд хүлээх үүрэг хариуцлагыг дээшлүүлэх, жендэрт суурилсан хүчирхийллийг бууруулахад эмэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэх зорилгоор Монгол Улсад анх удаа эмэгтэйчүүдийн төрийн бус байгууллага байгуулан гүйцэтгэх захирлаар 13 жил, зөвлөхөөр 3 дахь жилдээ ажиллаж байна. 

Тэрээр эмэгтэйчүүдийн тулгамдсан олон асуудлыг олон нийт, шийдвэр гаргагч нарт хүргэж чадсанаар эрэгтэйчүүдийн асуудалд хандах хандлагыг өөрчлөн, эрүүл мэнд, боловсролын тэгш бус байдлыг арилгахад жендэрийн бодлогыг чиглүүлэхэд анхаарлыг нь хандуулсан юм.
 
Мөн эцэг, аав хүний үүрэг хариуцлага, нөлөөллийг нэмэгдүүлэх зорилгоор 2005 онд аавуудын өдрийг санаачлан эдүгээ монголын айл өрх бүр наймдугаар сарын 8-ны өдөр уламжлал болгон тэмдэглэж аав нартаа хүндэтгэл үзүүлдэг болсон. 

Эрэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, ажил хөдөлмөр эрхлэлт, хүний эрхийн чиглэлээр хэлэлцүүлэг, онол практикийн бага хурлуудаг зохион байгуулж байснаас гадна эрэгтэйчүүдэд зөвлөгөө өгөх төвийг байгуулан зохих удирдлагаар ханган ажиллаж, “Эрэгтэйчүүдийн үнэлэмж”, “Эрэгтэйчүүдийн хүчирхийлэл үйлдэх шалтгаан , нөхцөл” судалгааг удирдан хийж, жендэрт суурилсан хүчирхийллийг бууруулахад эрэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэх аянг зохион байгуулсаар ирсэн.

## Ажил эрхлэлт 
•	Монголын Эрэгтэйчүүдийн Холбооны зөвлөх

•	Монголын Эмнести Интернешл байгууллагын ийн Сан арвижуулах хорооны гишүүн

•	Эрэгтэйчүүдийн бүлгийн ахлагч

## Үйл ажиллагааны туршлага 
•	МЭИ, ХЭҮТ-тэй хамтран “Эр хүн эр хүндээ” төслийн багт ажилласан

•	“Элгэмсэг амьдралыг эрчүүд бид бүтээлцэнэ”

•	“Жендэрт суурилсан хүчирхийллийг бууруулахад эрэгтэйчүүдийн оролцоо”

•	Ядуу эрчүүд-Хүний эрх аян

•	Гэр бүлийн хүчирхийлэл үйлдэгч нарын зан үйлд нөлөөлөх сэтгэл зүйн зөвлөгөө өгөх төвийн сургагч багш

•	Эрэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, хөдөлмөр эрхлэлт, боловсрол, ёс суртахууны талаарх хэлэлцүүлэг

•	“Эрэгтэйчүүдийн тулгамдсан асуудал” онол практикийн бага хурлыг зохион байгуулсан

•	Хүний эрхийн сургагч багш

•	Хөвгүүд манлайлагч сургалтын сургагч багш

## Шагнал 
Монголын Эмнести интернешл байгууллагын “Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч” өргөмжлөл, цом

Ангилал:Монголын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч
Мөнхбатын Жамсрандорж

**Мөнхбатын Жамсрандорж** нь Төв аймгийн Баянжаргалан сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Наадмын амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Баянхонгор аймгийн Бууцагаан сумын харьяат, улсын начин Баатарын Баянжаргалд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2228 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 813 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 98 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумын харьяат, аймгийн харцага Ганболдын Ширчинбатыг, хоёрын даваанд Ховд аймгийн Мөст сумын харьяат улсын заан Цэдэвийн Мягмарсүрэнг тус тус давж, гурвын даваанд Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат улсын арслан Энхтөгсийн Оюунболдод өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт 
#### Улс,аймаг 
#### Аймаг,цэрэг 
#### Сумын цолтон 
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Баянжаргалангийн (Төв) хүн
Баасандоржийн Бадрал

**Баасандоржийн Бадрал** нь Дорноговь аймгийн Айраг сумын харьяат, Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Наадмын амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
Тулгар төрийн 2227 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 812 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Увс аймгийн Давст сумын харьяат аймгийн начин Эрдэнэцагааны Элбэгбаярт өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт 
#### Улс,аймаг 
#### Аймаг,цэрэг 
#### Сумын цолтон 
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Айрагийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1993 онд төрсөн
Ауди A3 8V

**Ауди A3** (үйлдвэрийн дотоод нэршил **8V**) нь 2012 оноос худалдаанд гарсан Ауди компанийн автомашин бөгөөд одоогоор гурав дахь үе дээрээ үйлдвэрлэгдэж буй жижиг дунд ангилалд ордог тэрэг юм. Үндсэн хэмжээсийн хувьд өмнөх загвар болох Ауди A3 8P-с бараг л ялгарах зүйлгүй.

## Загварын түүх 
Тус автомашиныг 2012 оны гуравдугаар сарын 6-нд Женевийн автомашины үзэсгэлэн худалдаан дээр гурван хаалга бүхий загвараар танилцуулсан байна. 

Зах зээлд гарсан нь 2012 оны наймдугаар сарын 24. 2013 оны гуравдугаар сарын 27-нд шаталсан артай лимузин хувилбарыг онлайн урьдчилсан үзүүлэнгээр нийтэд танилцуулсан ба албан ёсны танилцуулгаа Нью-Йоркийн Олон Улсын Авто Шоу дээр хийн, мөн оны наймдугаар сарын сүүлээс эхлэн худалдаанд гаргажээ. 

## Зургийн цомог 

Audi A3 Ambition Interieur.jpg|Дотроосоо
Audi A3 8V 1.4 TFSI Ambiente Misanorot Heck.JPG|Ар тал (2012–2016)
Audi A3 Sportback 1.4 TFSI Ambition S line Imolagelb Heck.JPG|Ауди A3 спорт загвар (2012–2016)
Audi A3 Cabriolet 8V 1.8 TFSI S line Misanorot-Perleffekt Heckansicht.JPG|Ауди A3 кабрио (2014–2016)

## Цахим холбоос 
* Ауди A1-н албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 
Ангилал:Ауди-Автомашин
Ангилал:Кабриолет
Ангилал:Комбилимузин
Ангилал:Лимузин
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
Ангилал:Гибрид цахилгаан автомашин
Рэгзэнгийн Лувсансумьяа

**Рэгзэнгийн Лувсансумьяа** нь хүний эрх, хүүхдийн эрх, тэгш хамруулах боловсролыг түгээх, олон нийтийг идэвхижүүлэх чиглэлээр ажилладаг хүний эрхийн зүтгэлтэн юм. Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагын Үйлдвэрчний эвлэлийн бүлгийн гишүүн. 

## Намтар 
Р. Лувсансумьяа нь 1946 онд Баянхонгор аймгийн Галуут суманд малчин айлын гэрт төрсөн. Бага насаа эцэг эхийн хамтаар мал маллаж өнгөрүүлсэн. Улмаар ерөнхий боловсролын сургууль, Биеийн тамирын багшийн курс, Багшийн дээд сургуулийн газарзүйн анги, Марксикм, Ленинизмын оройн сургуулийн Эдийн засгийн анги төгсч Улс төрийн дээд боловсрол эзэмшсэн.  

## Ажил эрхлэлт 
Бага ангийн багш болон пионерын удирдагч, биеийн тамирын багш, сургуулийн захирал, хичээлийн эрхлэгч зэрэг ажлуудыг нийт 40 жил хийсэн. 
Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагад 1996 онд элсэн орсон цагаас хойш одоо хүртэл 23 жилийн хооронд оролцох ёстой ажлуудын ихэнхэд оролцож байсан. Эхлээд багш нарын бүлэгт, одоо Үйлдвэрчний бүлгийн гишүүн. Гишүүдийн сургалт, уулзалт, мэтгэлцээн, илтгэлийн уралдаан тэмцээн болон хүний эрхийн төлөө захидал бичих буюу гарын үсэг цуглуулах зэрэг ажлуудад тогтмол оролцдог.

## Гавьяа шагнал 
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон 
* Алтан гадас одон 
* Ардын хувьсгалын ойн медалиуд 
* Тусгаар тогтнолын 100 жилийн медаль 
* Ардын Боловсролын Тэргүүний ажилтан тэмдэг
* Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагын Хүний эрхийн төлөө “Гар” шагнал

Ангилал:Монголын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Галуутын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1946 онд төрсөн
Нобели

**Нобели** нь зөвхөн зохиомлоор аргаар гаргаж авдаг химийн элемент, атомын дугаар нь 102, химийн тэмдэглэгээ нь No. Үелэх системийн актиноидын бүлгийн цацраг идэвхт трансураны элементэд багтдаг элемент юм. Нобелийг 1957 онд нээсэн ба Альфред Нобелийн нэрээр нэрлэжээ. 1994 онд тус нэрийг олон улсын цэвэр ба хэрэглээний химийн холбооноос албан ёсоор баталжээ.

## Түүх 
Тус элементийг анх нээсэн тухай 1957 онд АНУ, Их Британи, Шведийн эрдэмтдийн ажлын хэсэг мэдэгдсэн байдаг. 1958 онд Альберт Гиорсо, Торбёрн Сиккеланд, Жон Р. Волтон, Гленн Т. Сиборг нар 254No изотопыг нээсэн болохоо мэдэгдэв. Мөн онд Георгий Николаевич Флёров|Георгий Флёровын ахалсан зөвлөлтийн хэсэг эрдэмтэн ?No изотопыг нээсэн тухай мэдэгдэв. 1964 онд Дубна хотоос 256No изотопыг ихээхэн хэмжээгээр гаргаж авсан тухай мэдэгдсэн байна. Гэвч 1968 онд л Берклид 249Cf ба 12C-өөс ойролцоогоор 3000 атомыг 255No гаргаж авчээ.

:\mathrm{^{249}_{\ 98}Cf \ + \ ^{12}_{\ 6}C \ \xrightarrow[- 2n,\ -\alpha]{}\ \ ^{255}_{102}No}

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Калифорни (химийн элемент)

**Калифорни** нь зохиомлоор аргаар гаргаж авдаг химийн элемент, атомын дугаар нь 98, химийн тэмдэглэгээ нь Cf. Үелэх системийн актиноидын бүлгийн цацраг идэвхт трансураны элементэд багтдаг элемент. 1950 оны хоёрдугаар сард Калифорнийг түүнээс арай хөнгөн элемент болох Куригаас гаргаж авчээ. Цөмийн ректор дотор бага зэргээр бий болдог. Гар утас, нейтроны эх үүсвэрт ихэвчлэн хэрэглэхээс гадна түүнээс дээш трансурануд ба трансактиноидуудыг гаргаж авахад бас ашигладаг.

## Түүх 
1944 ба 1945 онуудад Америци, Кюриг бараг л ижил хугацаанд нээсэнтэй адил 1949 ба 1950 онуудад Беркли, Калифорни хоёр химийн элементийг нээсэн байна. 1950 оны хоёрдугаар сарын 9-нд АНУ-ын Беркли дэх Калифорнийн их сургууль дээр Стэнли Г. Томсон, Гленн Т. Сиборг, Кеннет Стрит, Альберт Гиорсо нар Кюригийн атомын цөмийг альфа-бөөмөөр буудан гаргаж авчээ. Энэ нь шинээр нээгдсэн зургаа дахь трансуран юм. Элементийн нээлтийг Берклигийн хамт нийтэлсэн юм.

Хоёр химийн элементийн нэрийг ижилхэн байдлаар сонгосон бөгөөд берклид Беркли Их Сургуулийн нэрийг алдаршуулах үүднээс нэрлэсэн бол Калифорнид их сургууль ба Калифорни муж улсад хүндэтгэл үзүүлэх үүднээс сонгон нэрлэсэн байна.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Ямаха

**Ямаха** нь аж ахуйн нэгжийн товчилсон нэр:

* Ямаха Корпораци, японы холимог концерн (мөн хөгжмийн зэмсэг үйлдвэрлэдэг) 
* Ямаха Мотор, японы холимог концерн (хөдөлгүүр ба мотоцикл үйлдвэрлэдэг)

**Ямаха** нь дараах хүний овгийн нэр:
* Торакүсү Ямаха (1851–1916), сүүлд Ямаха Корпораци болсон компанийг үндэслэгч
Цэдэнсодномын Бямба-Отгон

**Цэдэнсодномын Бямба-Отгон** (1995 оны 3-р сарын 11-нд  нь Өвөрхангай аймгийн Төгрөг суманд төрсөн) Үндэсний бөхийн Улсын Арслан цолтой бөх.

## Аймгийн наадмын дэвжээнд 
2019 оны Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн  "Аймгийн харцага" цол хүртсэн.

2020 оны Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Лхагвадоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн.

## Улсын наадмын дэвжээнд 
2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын гарьд Ш.Жаргалсайханаар дөрөв, улсын харцага Х.Гантулгаар тав, аймгийн заан Э.Батмагнайгаар зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Х.Цогтгэрэлээр дөрөв, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар тав, улсын харцага Ш.Пүрэвгардиар зургаа, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар долоо, улсын даян аварга Н.Батсууриар найм даван үзүүрлэж, “Монгол улсын Гарьд” цол хүртсэн. Харин тухайн жилийн түрүү бөх М.Бадарчаас допингийн төрлийн бодис илэрсэн тул Үндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах хороо түүний бүх давааг хүчингүйд тооцож, Улсын арслан цолыг хурааж, Ц.Бямба-Отгонд улсын арслан цол олгох саналыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид уламжилсан. Улмаар 2024 оны 6-р сарын 17-ны өдөр давааг нь нөхөн олгож Монгол улсын арслан цол хүртсэн.

## Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт 
2018 оны 11 сард Сэлэнгэ аймгийн Баянгол сумын харьяат сумын заан Б.Батжаргалаар тав давж шөвгөрсөн.

2019 оны 2 сард Ховд аймгийн Манхан сумын харьяат сумын заан Б.Даваадалайгаар ес давж түрүүлсэн.

2019 оны 3 сард Төв аймгийн Баянжаргалан сумын харьяат сумын заан М.Жамсрандоржоор зургаа давж шөвгөрсөн.

2019 оны 5 сард Увс аймгийн Малчин сумын харьяат сумын заан Тоочингийн Батсүрэнгээр зургаа давж шөвгөрсөн.

## Үндэсний бөхийн амжилт 
## Эх сурвалж
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын арслан
Ангилал:1995 онд төрсөн
Анжелина Швачка

**Анжелина Швачка** нь Оросын дуучин юм.

Ангилал:Дуурийн дуучин
Ангилал:Меццосопран
Ангилал:Киевийн уран бүтээлч
Ангилал:Украины хөгжимчин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (Украин)
Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Пётр Чайковскийн нэрэмжит Украины Үндэсний Хөгжмийн Академийн төгсөгч
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1971 онд төрсөн