open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
13-р зуун цогцолбор

**XIII Зуун цогцолбор** нь Улаанбаатар хотоос 96 км зайд Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг Ёл уулын эргэн тойрон  88 га газарт байрлаж байна. Төслийн хүрээнд XIII зууны Монголчууд хэрхэн амьдарч, хөдөлмөрлөж  байсныг бодитоор бий болгон зочдыг тухайн цогцолборт саатсан хугацаанд нь цаг хугацаагаар аялсан мэт сэтгэгдэл төрүүлэх бичил хаант улс байгуулах зорилготой юм. “XIII ЗУУН” цогцолбор нь эрт үеийн Монголчуудын хүчирхэг дайчин түүхийн халуун мөр, дүр зураг, амьдарч байсан орчин ахуйн үнэн дүр төрх, аж байдал, сэтгэл зүйн уур амьсгалыг бүрдүүлсэн аялал жуулчлал, амралт зугаалгын орчин, хөшөө дурсгал, үзвэр үйлчилгээний бүхэл бүтэн цогцолбор юм. Энэ улсад хааны хатуу хууль үйлчлэх бөгөөд цахилгаан, зурагт, коко кола, гар утас гэх зэрэг зүйлс огт үгүй юм.

Цогцолборт  Монгол үндэсний аж амьдрал, ёс заншлыг харуулсан хонио ноослон эсгий хийх, төл малаа хөнгөлөх гэх мэт зан үйл болон жилд ганц зохиох Туг, Тэнгэр тахих зан үйл, Хурим найрын ёслол, Гүү барих, Үрс гаргах, Унага тамгалах, Эрийн 3 наадам зэрэг онцгой тэмдэглэлт ёслолуудыг үзэх боломжтой.  

Цогцолборын төв хаалган дээр  *«Эрхэм зочин та ертөнцийн гайхамшиг, өнө эртний Монголын хилийн дээсийг алхах гэж байгаа тул ирсэн унаанаасаа бууж, гэрэгэ, пайзаа үзүүлэн нэвтрэгтүн. Та зөвхөн манай ёс жаягийг дагах ёстой. Эл газар нутагт хөл тавьсан хэн боловч ертөнцийн цаг хугацааг тэс өөрөөр мэдрэх болно. Цагийн зүү нар жаргах зүгээс биш, наран мандах зүгээс эхлэн хөдөлж байсныг санагтун. Цагаас бүү айхтун. Харин түүнийг сөрөхтүн»* гэсэн хааны зарлигийг бичсэн байдаг. 

## Бүтээн байгуулалт
Тус цогцолборын бүтээн байгуулалт 2006 оноос эхэлсэн бөгөөд  одоогийн байдлаар дараах отгууд ашиглалтанд орж  дотоод, гадаадын жуулчдад үйлчилж байна. 

### Өртөө улаа, харуул хамгаалалтын отог
Энэ отог нь цогцолборын хил хязгаар дээр байрлах бөгөөд гаднаас цогцолборт нэвтэрч буй хүний “Гэрэгэг“ шалгаж цогцолбор луу нэвтрүүлнэ. Хаант улс доторх дэг журам, “Их засаг” хуулийн биелэлтийг чанд сахиж мөрдүүлнэ. Энд улаач нар байрлах бөгөөд гаднаас ирсэн жуулчдыг сүйх тэрэг, жууз тэрэг, морь, тэмээ унуулан дагуулж “XIII зуун” цогцолбортой танилцуулан таны хөтчөөр явах болно.

Ангилал:Монголын соёл
Ангилал:Монголын чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх цогцолбор газар
Ангилал:Төв аймгийн барилга байгууламж
Горхи Тэрэлжийн байгалийн цогцолборт газар

**Горхи–Тэрэлжийн байгалийн цогцолбор газар** нь Улаанбаатар хотоос зүүн хойш 70 км зайд оршдог. Хотоос холгүй энэ газарт байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий уул, хад, ургамал цэцэг, жигүүртэн шувуудыг харахаас гадна нүүдэлчдийн амьдралтай танилцах боломжтой юм. Тус газрын хадан уулс нь Мезозойн үеийн боржин чулуулгаас бүтсэн бөгөөд ус, салхи, он жилүүдэд идэгдэн сонин хачин хэлбэр дүрстэй болсон байдаг. Үүний нэг нь “Мэлхий хад“ хэмээн алдаршсан мэлхий дүрстэй том хад юм. Тэрэлжийн уулсаас Тэрэлж, Хурх, Баруун баян, Дунд баян, Зүүн баян зэрэг гол горхи эх  аван урсаж Туул голд цутгадаг байна.

## Зургийн цомог 

|Тэрэлжийн амралтын газар
File:Aryapala Meditation and Initiation Center.jpg|Тэрэлжийн хийд
File:Tuul River in the Gorkhi-Terelj National Park.JPG|Горхи–Тэрэлжийн байгалийн цогцолборт газраар урсах Туул гол
File:Jurty w Parku Narodowym Gorchi-Tereldż 01.JPG|Жуулчдад зориулсан амралтын газрын гэрүүд
Mongolia-terelj.jpg|Тэрэлжийн нэг уулнаас

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Төв аймгийн газар зүй
Чойжилын Чимид

**Чойжилын Чимид** (1927 оны 12-р сарын 23-нд Амгаланбаатар хотноо төрсөн-1980 оны 2-р сарын 14-нд нас барсан)- ХХ зууны Монголын алдарт яруу найрагч, жүжгийн зохиолч, орчуулагч.

## Намтрын товчоо 
Тэрбээр 1927 онд сэхээтний гэр бүлд төржээ.

1945-1950 онд МУИС-д сурч монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжлээр төгссөн. 

1950 оноос МУИС-д багш, "Үнэн" сонины орлогч эрхлэгч, МОНЦАМЭ-гийн орлогч дарга, Монгол Улс сэтгүүлийн эрхлэгч, Соёлын яамнаа хэлтсийн дарга, МЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан.

Утга зохиолыг хуучин бичгийн найруулгаар бус шинээр бүрэлдэж буй утга зохиолын амьд хэлээр орчуулж эхэлсэн анхны орчуулагч. Түүний "Би монгол хүн" шүлэг нь монгол туургатны дунд ихэд алдартай.

Ч.Чимид нь 1937-1938 оноос уран зохиол оролдож эхэлсэн байдаг.

## Уран бүтээл 
### Яруу найраг
*Би монгол хүн (1945)
*Дайчин нөхрийн дуу
*Энэтхэг бүжиг
*Эх орон
*Өлгий
*Пирамид хөшөө

### Тайзны бүтээл 
* Босгон дээр (1959)
*Яндангийн дуу (1963)
*Арын албаныхан (1971)
*Хөхөө Намжил (1974)
*Маш нууц (1975)
*Хүний санаа (1980)

### Дэлгэцийн бүтээл 
* Сэрэлт (1957)
*Тус биш ус (1964)
*Сэтгэлийн дуудлагаар (1965)
*Өглөө (1968)
*Тэмцэл (1971)
*Газрын үнэр (1979)

### Ном 
* Шүлгүүд (1947, 49)
*Би Монгол хүн (1959)
*Хавар намар роман (1962)
*Сэтгэлийн дуудлагаар жүжгүүд (1966)
*Морьтон ардын дуун
*Дайчин нөхрийн тухай дуу
*Зөвлөлтийн дайчдын хөшөө
* Зөвлөлтийн дайчдын хөан.

### Орчуулгын бүтээл 
*Санасан ёсоор бүтэх болтугай (1955)
*Отелло (Уильям Шекспир, 1955)
*Эхийн сэтгэл буюу Кавказын цэрдэн дугуй (1972)
*Евгений Онегин (Александр Пушкин)
*Дайн ба Энх (Лев Толстой)

### Шагнал 
*БНМАУ-ын Төрийн шагнал (1962)
*МЗЭ-ийн шагнал (1977)
*М.Горькийн нэрэмжит утга зохиолын шагнал


Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын орчуулагч
Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч
Ангилал:Орос хэлнээс орчуулагч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1927 онд төрсөн
Ангилал:1980 онд өнгөрсөн
Үрүчи

**Үрүчи** (1195?-1211?/1213?) бол Чингис хааны нэгэн татвар эмээс төрсөн 5 дахь хүү нь юм. Түүний тухай Юань улсын сударт тэмдэглэжээ. Тэрээр Алтан улсын баруун нийслэл Юньжун буюу одоогийн Датун хотыг бүслэн байлдах үед залуудаа энджээ. Үр хүүхэдгүй.

Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Чингис хаан
Капри Эвэрит

**Капри Эвэрит** 
Тэрбээр 2004 оны 8-р сарын 3-нд төрсөн. Capri Aliyah Everitt Тэрээр 18 настай дуучин, Аавын нэр Том Эвэрит Ээжийн нэрийг Keven Everitt дүүгийн нэр Бовен Эверит , дуу зохиолч, сүнслэг нөлөө бүхий үг хэлэгч, залуу элч төлөөлөгч, олон улсын дуучин. 

Capri нь Гиннес -ыг хүлээн авснаар олон улсын нэр хүндийг хүлээн авав. "Нэг жилийн хугацаанд өөрийн орны улс орнуудад дуулагддаг их дуулиантай төрийн дуулал" дөнгөж төрсөн үндэстэн дамнасан авъяастай хүмүүс-нэг жилийн хугацаанд Guinness World Record  гэр бүлээрээ дэлхий даяар аялж явсан 80 улс орон бүр өөрийн үндэсний төрийн дууллыг дуулж байсан өнөөдөр улс орондоо мөнгө олох, өнчирсөн болон орхигдсон хүүхдүүдэд зориулсан мэдлэгийг нэмэгдүүлэх. Тэрээр TEDx чанга яригч, [[TED (бага хурал) | TED Talk] -ийг Ази дахь TEDx-ийн хамгийн том арга хэмжээ, TEDx-д хийсэн Британий Колумби дахь Chilliwack. Capri нь Ванкувер, Виннипег хоёуланд нь Бид Өдөр -д болсон үйл явдлуудынхаа үеэр илтгэгч байсан бөгөөд аяллынхаа талаар баримтат кино үзүүлж, ярих, дуу, мөнгө олохыг үргэлжлүүлэн хийдэг. "Түмэн Дуулал: Дэлхийн Аялал" нэртэй богино хэмжээний кино нь 5 шагнал хүртсэн ба 10 сонгон шалгаруулалтад оролцож одоогоор олон улсын кино наадамд оролцож байна. Дэлхий даяар "80 Улсын Дуулал дээр дэлхий даяар" баримтат киног үзүүлээд байгаа бөгөөд одоогоор 4 шагнал, 9 сонголтыг хүлээн аваад байна.

Capri нь мөн дуу зохиогч бөгөөд "Capri's Song", "World for Anthem" хоёр дуунуудтай. Spotify болон iTunes зэрэг алдартай хөгжмийн сайтууд дээр байгаа Алдартай дуу нь New York in mind
Ангилал:Дуучин хүүхэд 
Ангилал:2004 онд төрсөн 
Ангилал:Канадчууд
Ангилал:Канадчууд 
Ангилал:2004 онд төрсөн 
Ангилал:Дуучин хүүхэд 
Ангилал:Британийн Колумби 
Ангилал:Дууны үг зохиогч 
Ангилал:Хөгжмийн зохиолч
Мэлигтөмөр

**Мэлигтөмөр** нь Их Монгол Улсын 5 дахь Аригбуха хааны хоёрдугаар хүү юм. 1276 онд Хубилай хааны зарлигаар умарыг түвшитгэгч ван Номуган, баруун гарын чинсан Антун нарын удирдсан Хайду ханыг дайлах их цэргийн дотор багтаж, явах замдаа Мөнх хааны ач хөвүүд Ширх, Тугтөмөр (хан хөвүүн) болон бусад хан хөвүүд, ноёдын хамт бослого гаргаж, Номухан, Антун нарыг барьж Хайдуд хүлээлгэн өгч, түүнд дагаар оржээ. Хубилай хааныг нас барсны дараа Өлзийт хааны үед Хайду хан нас нөгчиж, Өгэдэйн улсад самуун гарснаар Мэлигтөмөр нь өөрийн харьяат ба бусад хан хөвүүд тэдгээрийн цэргийн хүчийг дагуулан Юань улсад дагаар оржээ. 1307 онд Өлзийт хаан нас барсны дараа Аньши ван Анандыг хаан суулгах Булган хатны талын ноёдын хуйвалдаанд оролцож, 1307 онд цаазаар авахуулсан байна.

## Гэр бүл 
### Хатад 
* **Гильтэ хатан** (Жалайр аймгийн Улдүхүрийн ач ноён Тараны охин), Тулуй ноёны бага эхнэр Лингүм хатны ордыг эзэмшиж байсан.
* **Бура хатан** (ахлах ноёдын жасаул агсан Дөрвөн овгийн Ширехийн охин
# Мингхан
# Ачиги
# Есөн Тува
# Баритай
# Чиратай
# Ойратай, Бура хатнаас төрсөн
# Махмуд, Бура хатнаас төрсөн

## Холбоотой өгүүлэл
* Аригбуха хаан
* Номуган

## Эшлэл 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1307 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Сүн Үкүн

**Сүн Үкүн** (孙悟空, Sun Wukong, сүнь-ү-кун), **Мичин ван** — хятад уран зохиолын нэгэн алдарт дүр юм. 

Сүн улсын үеэс нааших үлгэр домгийн дүр болсон Сүн Үкүн 16-р зуунд Мин улсын үед зохиогдсон «Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл» зохиолын гол дүр бөгөөд түүнээс хойш олон зохиол бүтээлд тусгалаа олжээ. Баруунш зорчсон тэмдэглэлийн эхэнд Сүн Үкүнийг «Чулуунаас өөрөө төрсөн мичин чөтгөр Цэцэг жимст уулнаа ван болон сууж, бомбын сүмд ном үсэг, зэвсгийн эрдэмт суралцсанаар» дүрслэжээ. Мөн зохиолд «Хурмастын хаантай мөчөөрхснөөр Бурхан багшийн таван махбодын уулнаа дарагдаж, 500 жилийн дараа суллагдан Тансаг ламын шавь болон Баруунш ном авчрахаар аялснаар» дүрсэлжээ. 

Сүн Үкүн мичин төрхтэй, сониуч, сэргэлэн зантай бөгөөд 13500 жинь (8 тонн орчим) хэмжээг хялбар өргөж, 108000 ли (21000 километр орчим) зайг нэг тонгоролтоор туулах хурд хүчтэй. Амьтан, биет гээд 72 янзаар хувилдаг. Зэвсгийн их эрдэмтэй, үүл хөлөглөн нисэж, усан дээр гүйж, чөтгөр шулмыг таних хараатай, хүнийг хөдөлгөөнгүй царцаах чадвартайгаар дүрслэгдсэн.

## Олон нэр 
Сүн Үкүнийг зохиолд дараах хэд хэдэн янзаар нэрлэж дуудсан:
* Чулуун мичин (石猴 Shí Hóu)  — Цэцэг жимст уулнаа мянган жил боловсорсон чулуунаас өөрөө төржээ.
* Сайхан мичин ван (美猴王 Měi Hóuwáng) — товчоор Мичин ван. Цэцэг жимст уулнаа дэгжин гоёл чимэгтэй хувцастай, бяцхан олон мичний эзэн ван байв.
* Сүн Үкүн (孫悟空 Sūn Wùkōng) — түүний анхны багшийн хайрласан нэр. Сүн гэдэг нь дэггүй мичин төрхийг нь илтгэсэн, мөн амьтны төрхийг илтгэсэн утга бүхий овог нэр бол Үкүн нь хоосон чанар, харьшгүй байдлыг илтгэх ажээ. 
* Агтын даамал (弼馬溫 Bìmǎwēn) — анх Тэнгэрийн оронд очоод агтын хашааг хамаарах даамал хэргэм тоссон. Үкүн энэ хэргэмийг өндөр хэргэм гэж бодсон боловч хамгийн доод хэргэм байсныг нь мэдэн уурлаад хаяж явжээ. Хожим түүнийг шоочилж, дорд үзэхэд ийн дууддаг болжээ.
* Тэнгэртээ сацуу их богд (齊天大聖 Qítiān Dàshèng) — Мичин ванд анх зөвлөх сармагчин нь энэ нэрийг санал болгосон. Анхандаа бусдад танигдаагүй байсан энэ нэрийг хожим Хурмастын хаан албан ёсоор Үкүнд өргөмжилжээ. 

Ангилал:Утга зохиолын дүр
Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Хятадын үлгэр домог судлал
Ангилал:Мич соёлд
2018 оны Формула-1

**2018 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 69 дэх улирлын тэмцээн байна.

## 2018 оны өөрчлөлт
### Уралдааны зам
2008 оноос хойш Формула 1-ийн уралдааны календарьд ороогүй байсан Францын их шан эргэж орлоо. 1991 оноос 2008 он хүртэл Маньи-Кур авто тойруулгад зохиогдож байсан бол одоо Поль Рикар авто тойруулгад дахин зохион явагдахаар болсон бөгөөд тус замд хамгийн сүүлд 1990 онд Формула 1-ийн уралдаан явагджээ. Мөн түүнчлэн Германы их шан ч бас буцаж орсон ба хамгийн сүүлд 2016 онд Хоккенхаймринг дээр явагдсан бөгөөд энэ удаа тэнд зохиогдохоор болсон.

Харин 1999 оноос өнөө жилийг хүртэл уралдааны календарийн бүрэлдэхүүнд тасралтгүй оролцож байсан Малайзын их шан хасагджээ. Хэдийгээр уралдааныг зохион байгуулагчид нь Формула Нэг Групптэй 2018 оныг дуустал гэрээтэй байсан боловч санхүүгийн асуудлаас болон нэг жилийн өмнө гэрээгээ дуусгавар болгосон байна.

### Техникийн дүрмийн өөрчлөлт
2018 оны улиралд жолоочийн  аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлэх үүднээс Хало системийг Формула 1-ийн ДАШТ-д нэвтрүүлэв. Энэхүү системийг нэмснээр хамгийн бага жин нь 728 кг-аас 733&nbsp;кг болж нэмэгдлээ.

Дугуй бүрийг хоёр биш гурван тросоор шасситай бэхлэх дүрэм гарсан. Мөн бэхэлгээний цэгүүдийг ч тодорхой зааснаас гадна дугуйн эрэгийг илүү сайн бэхлэх шаардлага тавигджээ.

Бензиний холимогт тос нэмэхийг хориглох зорилгоор тосны үндсэн банкны дүүргэлтийн хэмжээг хянадаг болсон ба үүний тулд багууд бодит цагийн мэдээллийг ОУАХ-нд ОУАХ дамжуулан өгөх үүрэг хүлээв.

### Хөдөлгүүр нийлүүлэгч 
Заубер баг өнгөрсөн улиралд Феррари багаас хөдөлгүүр авч уралдсан ба 2018 оны улиралд Хонда хөдөлгүүр авахаа 2017 оны дөрөвдүгээр сард мэдэгдсэн байна. Гэвч 2017 оны долоодугаар сард шинээр багийн дарга болсон Фредерик Вассёр Хонда хөдөлгүүр гараанд гарч байгаа бүх хөдөлгүүрээс хамгийн найдвар муутай, хүч муутай учраас энэ талаар дахин бодох хэрэгтэй гэжээ. Хэд хоногийн дараа Заубер 2018 онд Хондагаас мотор авахгүй харин Ферраригийн хамгийн сүүлийн үеийн хөдөлгүүрийг авахаа мэдэгджээ.

Торо Россо баг энэ улирлыг Хонда мотортойгоор оролцох бол МкЛарен Хонда хөдөлгүүрээ Реногийн хөдөлгүүрээр солихоор болов.

## Багууд болон жолооч
## Уралдааны хуанли 
Уралдааны хуанлийн анхны хувилбарыг 2017 оны зургаадугаар сарын 19-нд ОУАХ 21 уралдаантайгаар төлөвлөсөн байв. Үүнийг олон улсын автомашины холбооны мөн гишүүд арванхоёрдугаар сарын эхээр баталжээ.

## Уралдааны мэдээ 
### Австралийн их шан 

## Цахим холбоос 
* Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл
#2018

Ангилал:2018 оны моторт спорт
Наталиа Орейро

**Наталия Орейро** () нь дуучин юм.
## Цомог
* Natalia Oreiro (1998)
* Tu veneno (2000)
* Turmalina (2002)
* Gilda, no me arrepiento de este amor (2015)

Ангилал:1977 онд төрсөн
Ангилал:Дуучин
Авогадрын тогтмол

{{Инфобокс физикийн тогтмол
 | Name          = Авогадрын тогтмол
 | Formelzeichen = N_\mathrm{A}
 | WertSI        = 6{,}022\;140\;857 \cdot 10^{23}\ \mathrm{mol}^{-1}
 | Genauigkeit   =  1{,}2 \cdot 10^{-8}
 | Formel        = N_\mathrm{A} = \frac{R}{k_\mathrm{B}} = \frac{F}{e}R – Хийн тогтмолk_\mathrm{B} – Больцманы тогтмолF – Фарадейн тогтмолe – Эгэл цэнэг
 | Anmerkung     = Эх сурвалж СИ-Утга: CODATA&nbsp;2014 (Цахим холбоос)
}}

**Авогадрын тогтмол**&nbsp;N_\mathrm{A} нь Амедео Авогадрогаар нэрлэгдсэн физикийн тогтмол бөгөөд эгэл хэсгийн тоог&nbsp;N бодисын тоо хэмжээ&nbsp;n-д харьцуулсан харьцаагаар тодорхойлон бичвэл:
:N_\mathrm{A} = \frac{N}{n}

Энэ нь нэг моль бодис дотор хэдий хэмжээний эгэл хэсэг (өөрөөр хэлбэл элементийн атомууд эсвэл химийн нэгдлийн молекулууд) байгааг тогтоож өгдөг. Одоогоор энэ утга нь:
:N_\mathrm{A} = 6{,}022\;140\;857\;(74) \cdot 10^{23}\ \mathrm{mol}^{-1} ,
өөрөөр хэлбэл 1 мольд 602 триллиард буюу монголоор өвөр дээр тооны эгэл хэсэг байна гэсэн үг юм.

Ангилал:Физикийн тогтмол
Ангилал:Химийн тоо хэмжээ
Ангилал:Физикийн хими
Цагаан уулын оргил ХХК

**Цагаан уулын оргил ХХК** нь 2010 онд байгуулагдсан байгаль орчны үнэлгээ, зөвлөх үйлчилгээний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллага юм. Манай байгууллага нь мэдлэг, мэргэжлийн ур чадварыг эрхэмлэж, өндөр түвшний зөвлөгөө, ажил, үйлчилгээг захиалагчийн эрэлт, хүсэлтэд нийцүүлэн нийлүүлэх замаар хүрээлэн буй орчны тэнцвэртэй, аюулгүй байдлыг хадгалах, ногоон хөгжлийн үзэл санааг төлөвшүүлэхэд хувь нэмэр оруулах эрхэм зорилготой.

## Үйл ажиллагааны чиглэл 
Байгаль орчны үнэлгээний чиглэлээр
#Байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээ
#Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ
* Уул уурхай
* Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл 
* Үйлчилгээ 
* Дэд бүтэц 
Сургалт, судалгааны чиглэлээр
#Агаарын бохирдлыг бууруулах, нүүрсний шаталтыг сайжруулах туршилт, судалгаа
#Үйлдвэрийн хаягдал бохир усыг цэвэршүүлэх судалгаа
#Байгаль орчны менежментийг сайжруулах сургалт, зөвлөгөө

## Цахим холбоос 
* www.tsagaanuuliinorgil.com

Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Ангилал:2010 онд байгуулагдсан
Нисдэг загас

thumb|Нисдэг загас
thumb|Ягаан далавчит нисдэг загас
thumb|Нисдэг загас - Эксосэтунс волитанс

**Нисдэг загас** (англ. Flying fish, лат. Exocoetidae) нь дэлхийн бүх далайд амьдардаг одоогоор 64 төрөл нь шинжлэх ухаанд бүртгэгдээд байна. Уг загасны урд хоёр сэлүүр нь далавч маягийн хэлбрээр хувьсч өөрчлөгдсөн бөгөөд байгалийн амиа аврах зүй тогтлын дагуу бий болжээ.  Агаарт 200м хүртэл нисч чаддаг. Хамгийн эртний нисдэг загас Потаниктус сингейнсисийн 235–242 сая жилийн настай олдвор бүртгэгдсэн байна. Гэхдээ энэ олдвор одоогийн загастай холбоогүй зүйл бөгөөд одоогийн нисдэг загас нь 66 сая жилийн өмнөөс тусдаа бий болсон.   

Нисдэг загас бүх таван далайд амьдардаг ба ялангуяа дулаан бүсийн усанд элбэг тааралддаг. Усны амьдрах бүс нь 200м хүртэл гүнд буюу "нарлаг устай" бүсэд амьдардаг. Далайн дийлэнх амьдрал энэ бүсэд оршдог учир нь энэ бүс фотосинтез явагддаг хамгийн таатай орчин юм. Нисдэг загас нь оршин байх хугацаандаа нилээн хувьсч байгаа амьтан болно. Ялангуяа түүний мэдрэлийн нум нь нилээн дэлгэгдэж хувьссан байна. 

Ангилал:Загас
Паркинсоны өвчин

Мэдрэлийн системийн өвчний гарын авлага (*A Manual of Diseases of the Nervous System*) ном дахь чимэг зураг]]
**Паркинсоны өвчин** эсвэл **Паркинсоны синдром** мөн түүнчлэн ярианы хэлэн **Салгалдаг өвчин** гэдэг нь мэдрэлийн эс алгуур алдагдах өвчин ба булчингийн хөдөлгөөн, тэнцвэржилт, хяналтанд нөлөөлдөг төв мэдрэлийн тогтолцооны доройтлын эмгэг юм. Өвчний онцлог шинж тэмдэгт акинези, ригор ба тайван тремор (үргэлж биш) зэрэг орно. Эдгэршгүй мэдрэл доройтох эмгэг учраас экстрапирамид ба моторик тогтолцооны дегенераци эмгэгт багтдаг. Дэлхийн хүн амын 60-аас дээш насныхны ойролцоогоор 1 хувь нь (2004 он) энэ өвчнөөр өвчилсөн судалгаа байдаг аж. Тийм учраас паркинсоны өвчин нь дэлхий дээрx мэдрэлийн доройтлын хоёр дугаар хамгийн түгээмэл (альцхаймерын өвчний дараа) өвчин юм.

## Цахим холбоос 
* АНУ дахь паркинсоны судалгаа (англи, испаниар)
* Паркинсоны үүдэл эсийн судалгааны талаарх өгүүллэгүүдийн цуглуулга (англиар)
* Германы Паркинсон ба Хөдөлгөөний Согог Судлалын Нийгэмлэг (германаар)

## Эх сурвалж 
Ангилал:Мэдрэл хатингарших эмгэг

Ангилал:Уургийн буруу эвхрээнээс үүдэлтэй өвчин
Ноос

thumb|right|Боловсруулахын өмнөх ноос
thumb|Мерино үйлдэрийн хонь

**Ноос** нь хонь, тэмээ, туулай болон бусад үсэрхэг тэжээмэл амьтадаас гардаг үс  бөгөөд хүний хувцасны хэрэглээнд ба дулаалгын хэрэглээнд өргөн ашигладаг. Ноос нь дийлэнхдээ уураган материал байдаг мөн цөөн хувь липидээс бүтсэн юм. Энэ нь химийн бүтцээрээ хөвөн даавуунаас эрс өөр бөгөөд даавуу нь целлойзоос  бүтдэг. 

Ноос нь арьсан дээрх тусгай эснээс ургадаг. Энэ эс нь арьсны дээд хэсэгт байрлаж ноосны ширхэг ургахад доош хоёр дах давхрагад дарж өгдөг. 

Ноосны ширхэгийн олон тоо ба буржийдаг онцлог нь нэг нэгэндээ наалдагдаж хоорондын завсартаа агаар агуулдаг нь дулааныг хадгалах гол нөхцөл болдог. Ноос нь дулааны өндөр коэфиценттэй буюу дулааныг сайн хадгалагч материал болно. Тиймээс хүмүүс олон мянган жилийн өмнөөс ноосны ач холбогдолыг таньж хэрэглэж иржээ.

Ноосноос эсгий гаргах арга нь ноосны ширхэгт олон дахин цохилт өгснөөр маш жижиг микро утсанцарууд ноосон ширхэгт үүсэж хоорондоо барьцалдсанаар эсгий бүтдэг. 

Хүмүүс хамгийн үсэрхэг амьтан хонийг эртнээс гаршуулж ноосыг нь ашиглаж иржээ.

## Мөн үзэх 
Монголын Ноос Ноолуурын Холбоо
Ангилал:Амьтны үсэн бүтээгдэхүүн

Ангилал:Малын түүхий эд
Ангилал:Амьтны хялгас
Үсний уутанцар

thumb|Үсний уутанцар
thumb|Хүний гарын үс
thumb|Үсний уутанцарын бүтэц
Үсний уутанцар нь сүүн тэжээлтний арьсанд орших эрхтэн юм. Энэ уутанцар нь арьсний доод давхрагт байрладаг 20 төрлийн эснээс бүтдэг эрхтэн юм. Үсний уутанцар нь гормон, нейропептид, дархлалын эстэй харилцан үйлчлэлцэж үсний ургалтыг зохицуулдаг. Энэ цогц үйлчиллээр биений өөр өөр хэсэг дэх уутанцарууд өөр өөр төрлийн үсийг ургуулна. Үс ургах процесс нь маш онцлог үе шатуудаар явагдана. Эхний үеийг нь анаген гэнэ идэвхтэй ургултын үе, катаген нь амралтын үе, телоген нь уутанцарын намжилтын үе, эксоген нь үсийг биеэс салгах үе, сүүлд нь кеноген нь хоосон уутанцар ба шинэ үс ургуулах завсрын үе болно. 

Хүний үсний талаар маш их судалгаа, сэдвүүд байдаг. Бүх сүүн тэжээлтнээс хүний толгойн дээрх үс нь хамгийн удаан ургалттайгаараа онцлог юм. Хүний толгойн үс нь дүр төрхийг илэрхийлэх гол үүргээс гадна хүний толгойг нарны хэт ягаан туяа ба халуун, хүйтнээс хамгаалах чухал үүрэгтэй юм. 

Ангилал:Үс
Ангилал:Арьсны эд судлал
Морин толгой мананцар

thumb|Морин толгой мананцар

**Морин толгой мананцар** (Барнард 33) нь Орионы ордод байрладаг хар мананцар юм. Уг мананцар нь Алнитак одны урдхан ба Орионы Бүсийн зүүн захад байрладаг Орионы Цогц Молекул үүлний нэг хэсэг юм. Энэ мананцарыг Шотландын одон оронч Виллиамина Флеминг 1888 онд Харвардын Коллежий одон орны төвд бүртгэжээ. Энэ мананцар дэлхийгээс 1500 гэрлийн жилийн зайд оршдог. Мананцрын голд хуйлраан дунд морины толгойн дүрстэй ойролцоо дүрс байдаг учир энэ мананцар нь олонд онцгой танигджээ.

Мананцрын ягаан өнгө нь уг мананцрын цаана байгаа устөрөгчийн хийн өнгө бөгөөд ойролцоох од Сигма Орионисын гэрэлд ингэж гэрэлтэн харагддаг. 

Ангилал:Орион (одны орд)
Ангилал:1887 онд нээгдсэн одон орны объект
Ангилал:Бараан үүл
Ангилал:Индекс-Каталог
Их Даян уул

**Их Даян уул** нь Завхан аймгийн Алдархаан сумын нутаг, Улиастай хотоос зүүн урагш Отгонтэнгэр хайрханы баруун талд байх  Бадархундагыг өнгөрөөд орших ***Даян хайрхан*** нэртэй хоёр уулын урд талынх нь өндөр уул юм. Даянгийн 2 талд хөх, цагаан гэсэн 2 нуур байх ба энэ ууланд Отгонтэнгэрийн бүсийн ховор ургамал болох вансэмбэрүү, хонин арц, алтан гагнуур, жамъянмядаг, удвал, сарнай, юмдүүжин зэрэг эмийн бусад ховор ургамалтай

## Эшлэл
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Хоёр мянгат
Ангилал:Хангайн нуруу
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Телескоп (одны орд)

thumb|Телескопиум орд
thumb|Телескопиум ордод байрладаг 69 оддын бүлэглэл NGC 6584 дэлхийгээс 45000 гэрлийн жилийн зайтай.

**Телескоп** нь огторгуйн өмнөд бүсэд байрлах жижиг одны орд юм. 18-р зуунд Францын одон оронч Николас Лиус де Лакайлле анх нэрийг нь сонгожээ. Уг ордны хамгийн тод од нь цайвар цэнхэр Алфа Телескопи бөгөөд гэрэлтэлт нь 3,5 ба үүний дараа улбар шар аврага од Зета Телескопи гэрэлтэлт нь 4,1 нар ордог. Эта ба PZ Телескопи нар нь залуу одны системүүд бөгөөд гадуураа тоосонцорын дисктэй ба хүрэн жижиг дагуулуудтай байдаг. Телескопиумд хоёр маш өвөрмөц бага устөрөгчтэй жижиг одод байдаг бөгөөд хоёр одноос нийлж бүрэлдсэн байх таамаглал байдаг эдгээр нь PV Телескопи, өөр нэр нь HD 168476 халуун хөх гели од ба RS Телескопи юм. RR Телескопи нь 1948 онд дэлбэрч 6 хүртэл тод гэрэлтэж ажиглагдсан. Телескопиум ордод 6,5-тай тэнцүү ба илүү тод 57 ширхэг одод байдаг. 


Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Андромедийн орд

thumb|Андромедийн орд
thumb|Андромедийн орд
thumb|Цэнхэр Цасан Бөмбөг мананцар

**Андромедийн орд** нь МЭ 2-р зуунд грекийн одон оронч Птолмейн бүртгэлжүүлсэн 48 одны ордны нэг ба орчин үеийн 88 ордны нэг юм. Огторгуйн экваторын хойд хэсэгт байрладаг ба эртний грекийн домгийн Кассопедиагийн охин Андромедийн нэрээр нэрлэгджээ. Андромед нь намарын шөнө огторгуйн хойд хэсэгт бусад сайн танигддаг ордуудын хамтаар сайн ажиглагддаг. Хойд хэсэгт байрласан учир зөвхөн өмнөд өргөргийн 40 градусаас хойш ажиглагдана түүнээс урагш газарт тэнгэрийн хаяанаас доош ордог. Энэ нь хамгийн том одны ордын нэг бөгөөд 722 хавтгай дөрвөлжин градус талбайг эзэлдэг. Энэ нь сарнаас 1400 дахин том хэмжээ юм, хамгийн том орд Хайдрагийн 55% хэмжээтэй тэнцэнэ.

Үүний хамгийн тод од нь Алфа Андромед ба энэ нь хос од бөгөөд Пегасусын хэсэгт бас тооцогддог, Гамма Андромед нь илүү өнгөлөг хос од бөгөөд одон орон сонирхогч нарын ажиглах дуртай оддын нэг юм. Энэ ордны хамгийн гол бүрэлдэхүүн нь энгийн нүдээр харагддаг Адаг чуулганы галактик бөгөөд энэ нь манай Тэнгэрийн заадас галактикт хамгийн ойр ба Мессиерийн хамгийн тод обьектийн нэг болно. Хэд хэдэн бүдэг галактикууд М110, М32, NGC 891 нар Андромед ордонд байдаг. Цэнхэр Цасан Бөмбөг мананцар буюу гариган мананцар нь мөн энэ хэсэгт дурангаар харагддаг. 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд

Ангилал:Персей
Антлиагийн орд

thumb|Антлиагийн орд
thumb|Антлиагийн орд
thumb|Антлиагийн орд

**Антлиагийн орд** нь өмнөд огторгуйн бүсэд ажиглагддаг. Антлиа гэдэг нь шахуургадах гэсэн утгатай латин үг бөгөөд агаарын шахуурга гэсэн утгыг илэрхийлжээ. Анхны нэр Антлиа Пнематика нэрийг нь Николас-Лиус де Лакайле 18-р зуунд өгсөн боловч Жон Хершел нэрийг нь дараа нь товч болгожээ. Арго Навис ордын ойролцоо оршдог бөгөөд өмнөдийн 49-р өргөргөөс хойш сайн ажиглагддаг. 

Антлиа нь бүдэг орд ба хамгийн тод од нь улбар шар аврага Алфа Антлая ба гэрэлтэлт нь 4,22-4,29 болдог хувьсдаг од юм. S Антлая нь хос одны систем бөгөөд нэг нь нөгөөгийнхөө өмнө гарснаар гэрэлтэлт нь өөрчилөгддөг. Хэт ойр байрлалтай учир эдгээр одод нь нэг өдөр нэгдэх болно. Антлиад мөн гариг дагуултай болох нь мэдэгдсэн HD 93083 ба WASP-66 хос оддын систем байдаг мөн NGC 2997 мушгиа галактик ба Антлиа одой галактикууд байдаг. Антлиагийн орд нь 238,9 хавтгай дөрвөлжин градус эзэлдэг ба тэнгэрийн 0,579% зайг эзэлнэ, 88 орчин үеийн ордоос 62-т ордог. 

Ангилал:Агаарын шахуурга (одны орд)
Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Патрик Чан

**Патрик Чан** (, *1990 оны арванхоёрдугаар сарын 31 Оттава хотод төрсөн*) — Канадын  уран гулгагч юм, олимпын аварга (2018).
Тэрээр таван настайгаасаа уран гулгалтын спортоор хичээллэж эхэлсэн ба 2010-2018 оны хооронд зохиогдсон гурвөн олимпын наадамд. 
]]
Нэрт уран гулгагч 2018 оны Өвлийн олимпын нааадамд багийн төрөлд алтан медаль авсаныхаа дараахан буюу ганцаарчилсан төрлийн тэмцээн явагдах өдөр буюу (ес дэх газар) 2018 оны хоёрдугаар сарын 17-нд их спортоосоо зодог тайлсан юм.

Энэ уран гулгагч төгс уран гулгалтын техникээр алдартай. Патрик Чан урт удаан хугацааны өв аль хэдийн орхисон байна. Тэрбээр уран гулгалтын тулд асар их хувь нэмэр оруулсан.

Тэрбээр гурван удаагийн дэлхийн аварга юм. Түүний үр дүн нь Гиннесийн номонд орсон байна.

## Эшлэл
## Холбоос
* 
*Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Уран гулгалтын олимпын аварга
Ангилал:Уран гулгалтын дэлхийн аварга
Ангилал:Канадын уран гулгалтын улсын аварга
Ангилал:Канадын уран гулгагч
Ангилал:Канадын олимпын аварга
Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:Канадын олимпын оролцогч
Ангилал:Канадчууд
Ангилал:1990 онд төрсөн
Диваажингийн шувуу (одны орд)

thumb|Апусын орд
thumb|Иохан Баерийн 1603 оны Уранометриа одны атласт тэмдэглэгдсэн Апусын орд

**Диваажингийн шувуу** нь өмнөд бүсийн огторгуйд ажиглагддаг жижиг одны орд болно. Нэр нь грекээр "хөлгүй" гэсэн утгатай. Анх Петр Планкиусаар 1598 онд тэмдэглэгдсэн мөн Иохан Баерийн 1603 оны Уранометриа одны атласт тэмдэглэгдсэн болно. Энэ ордны таван тод од нь улаавтар цэхэрдүү өнгөтэй. Үүнээс хамгийн тод нь манай нарнаас 928 дахин хурц ба диаметрээрээ 48 дахин том  Алфа Аподис юм. Арай бүдэг Гамма Аподис нь хөгшин аврага од болно, Дедта Аподис нь хос одны систем бөгөөд гариган дагуултай болох нь тодорсон. Энэ орд нь 206,8 хавтгай дөрвөлжин градус талбай эзэлдэг буюу нийт огторгуйн 0,5002%-ийг эзэлж, 88 орчин үеийн одны ордны 67-д зэрэглэгддэг. Уг ордны хязгаар дотор 6,5 хэмжээний ба түүнээс их гэрэлтэлтэй 39 од бий. Бета, Гамма, Делта Аподисүүд нь нарийн гурвалжин үүсгэж байрлана, Алфа Аподис нь зүүн талд нь байрлана. Алфа Аподис нь дэлхийгээс 447 гэрлийн жилийн зайтай.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
1954 оны Женевийн хурал

**1954 оны Женевийн хурал** — Швейцарын Женев хотод 1954 оны 4-р сарын 26-наас 7-р сарын 21-ны хооронд болсон олон улсын хурал байв. 

Хуралд Зөвлөлт, Хятад, Их Британи, Америк, Францын гадаад хэргийн сайд нар болон Умард Солонгос, Өмнөд Солонгос, Умард Вьетнам, Өмнөд Вьетнам, Камбож, Лаос зэрэг улс орны төлөөлөгч нар оролцжээ. Хурлаар дайн тулаан болж хурцадсан Солонгос болон Энэтхэг-хятадын хойгийн асуудлыг хэлэлцжээ.

## Солонгос 
Солонгосын дайны гал зогсоох гэрээ 1953 оны 7-р сард зурагдсан байв. 

Женевийн хурлын эхэнд Солонгосын талаар хэлэлцэв. Умард Солонгос, Өмнөд Солонгос хоёр улсын төлөөлөгч нар тус тусын улсыг хууль ёсны цор ганц Солонгос улс мөн хэмээгээд нөгөө улсыг хамгаалан байгаа гадаадын цэргийг гаргах болон Солонгосын нэгдсэн сонгууль явуулахыг харилцан шаарджээ. 

Хятад, Зөвлөлт хоёр Умардын саналыг дэмжиж, Америк, Их Британи хоёр Өмнөдийн саналыг дэмжиж байсан ба эцсийн дүндээ Солонгосын талаар ямар ч шийдвэр тунхаг гаргалгүй хурал өндөрлөжээ.

## Энэтхэг-хятадын хойг 
Энэтхэг-хятадын хойгийг Франц колоничлохоос татгалзаж Лаос, Камбожийг тусгаар тогтнуулахаар болсон боловч Вьетнамыг тавихгүй байв. Вьетнамд Хо Ши Минээр удирдуулсан коммунист үзэлтэй Умард Вьетнам Францын эсрэг тулалдаж байв. Хурал эхлэхийн өмнөх өдөр буюу 1954 оны 5-р сарын 7-нд Дьенбьенфугийн тулалдаанд Умард Вьетнам чухал ялалт байгуулжээ. 

Женевийн хурлын Энэтхэг-хятадын хойгийн талаарх хэлэлцүүлэг 1954 оны 5-р сарын 8-наас эхлэв. 

Хурлаар Лаос, Камбож, Вьетнамыг тусгаар тогтнуулах дээр санал нэгдсэн бөгөөд Вьетнамд тогтсон хоёр дэглэмийг хэрхэх талаар удаан мэтгэлцжээ. Хурлаас дараах заалттай гэрээнд гарын үсэг зурцгаажээ.
# гал зогсоох, Вьетнамын тэхий дундуур буюу хойд өргөргийн 17-р градусаар цэрэггүй бүсийн хил зурах
# 1956 онд бүх Вьетнам даяар цаашид ямар дэглэмээр замнах, нэгдсэн улс байх сонгууль явуулах
# Вьетнам, Лаос, Камбожоос гадаадын цэргийг гаргах, цэрэг зэвсэглэлээр хөөцөлдөхийг бууруулах гэжээ.
Гэвч Америк зөвшөөрч гарын үсэг зураагүй бөгөөд дайн үргэлжилжээ. 1955 онд Өмнө Вьетнам сонгуульд оролцохгүй гэсэн.

Ангилал:АНУ-Вьетнамын харилцаа
Ангилал:АНУ-Солонгосын харилцаа
Ангилал:Вьетнам-Францын харилцаа
Ангилал:Вьетнам-Хятадын харилцаа
Ангилал:Вьетнам-Их Британийн харилцаа
Ангилал:Женевийн арга хэмжээ
Ангилал:Солонгосын дайн
Ангилал:Умард Солонгосын түүх
Ангилал:Өмнөд Солонгосын түүх
Ангилал:Олон улсын улс төрийн уулзалт
Ангилал:Энэтхэг-Хятадын нэгдүгээр дайн
Ангилал:1954 он
Даян хайрхан

**Даян хайрхан** гэсэн нэртэй хоёр уул Завхан аймагт бий:

*Их Даян уул
*Бага Даян уул
Аббасидын Халифат Улс

**Аббасидын Халифат Улс** нь (Араб хэлээр: ٱلْخِلافَةُ ٱلْعَبَّاسِيَّة‎ *al-Khilāfatu al-‘Abbāsīyah*) МЭ 750 онд, хижрийн тоололын 131 онд байгуулагдсан. Энэ улсыг зөнч Мухаммедийн нагац ах Аль-Аббасын угсааны Абуль-Аббас ас-Саффах нь Дамаск хотоор төвлөрсөн Омейядын халифт улсыг мөхөөж, Персэд төвлөрсөн шинэ халифт улсыг байгуулсан юм. Энэ улсыг 1258 онд Хүлэгү ханы удирдсан Монголын их цэрэг Багдад хотыг эзлэн авснаар Аббасын халифт улс мөхжээ. Харин аль-Мустасим халиф нас барсны дараа исламын шашны халифаар 1261 оноос хойш Каир хотод төвлөрсөн Мамлюкийн султаныг тодруулах болжээ. 

## Халифуудын жагсаалт 
# **Абуль-Аббас ас-Саффах** (750—754) 
# **Абу Жафар аль-Мансур**  (754—775) 
# **Мухаммад аль-Махди**  (775—785) 
# **Муса аль-Хади**  (785—786) 
# **Харун ар-Рашид**  (786—809) 
# **Мухаммад аль-Амин**  (809—813) 
# **Абдуллах аль-Мамун**  (813—833) 
# **Мухаммад аль-Мутасим** (833—842) 
# **Аль-Васик Биллах**  (842—847) 
# **Жафар аль-Мутаваккиль** (847—861) 
# **Мухаммад аль-Мунтасир**  (861—862) 
# **Ахмад аль-Мустасин**  (862—866) 
# **Зубайр аль-Мутазз** (866—869) 
# **Мухаммад аль-Мухтади**  (869—870) 
# **Ахмад аль-Мутамид** (870—892) 
# **Абдуллах аль-Мутадид** (892—902) 
# **Али аль-Муктафи** (902—908) 
# **Джафар аль-Муктадир**  (908—932) 
# **Мухаммад аль-Кахир**  (932—934) 
# **Ахмад ар-Ради**  (934—940) 
# **Ибрахим аль-Муттаки** (940—944) 
# **Абдуллах аль-Мустакфи**  (944—946) 
# **Абуль-Касим аль-Мути**  (946—974) 
# **Абу Бакр ат-Таи**  (974—991) 
# **аль-Кадир**  (991—1031) 
# **аль-Каим** (1031—1075) 
# **Абдуллах аль-Муктади**  (1075—1094) 
# **Ахмад аль-Мустазхир** (1094—1118) 
# **Абу Мансур аль-Мустаршид** (1118—1135) 
# **Абу Жафар ар-Рашид** (1135—1136) 
# **Мухаммад аль-Муктафи** (1136—1160) 
# **Юсуф аль-Мустанжид**  (1160—1170) 
# **аль-Мустади** (1170—1180) 
# **Ахмад ан-Насир**  (1180—1225) 
# **Аз-Захир** (1225—1226) 
# **аль-Мустансир**  (1226—1242) 
# **аль-Мустасим**  (1242—1258)


Ангилал:Исламын хант улс
Лхагвасүрэнгийн Гантулга

**Лхагвасүрэнгийн Гантулга** нь Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Балжиннямын Батгэрэл

**Балжиннямын Батгэрэл** нь Баянхонгор аймгийн Галуут сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Галуутын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Түмэнбаярын Пунцагдорж

**Түмэнбаярын Пунцагдорж** нь Өвөрхангай аймгийн Зүүнбаян-Улаан сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Зүүнбаян-Улааны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ёндонгийн Эрдэнэбат

**Ёндонгийн Эрдэнэбат** нь Өмнөговь аймгийн Ноён сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. Хүү Нямаа нь мөн аймгийн арслан цолтой бөх юм.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Ноёны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Даваасүрэнгийн Золбаяр

**Даваасүрэнгийн Золбаяр** нь Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 85 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын харьяат Монгол улсын начин Сэдбайдарын Баатарт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2220 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 805 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Дорнод аймгийн Баяндун сумын харьяат аймгийн арслан Баасгадайн Батхуягт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Архангай аймгийн Чулуут сумын харьяат аймгийн начин Лонжоогийн Бат-Амгалангаар давж, хоёрын даваанд Хөвсгөл аймгийн Галт сумын харьяат аймгийн арслан Алтангэрэлийн Даваанямд өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Тонхилын хүн
Даваадоржийн Ууганбаяр

**Даваадоржийн Ууганбаяр** нь Ховд аймгийн Мөст сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Мөстийн хүн
Цэвээний Энэбиш

**Цэвээний Энэбиш** нь Ховд аймгийн Буянт сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Амьд хүн
Болдбаатарын Доржсүрэн

**Болдбаатарын Доржсүрэн** нь Дундговь аймгийн Гурвансайхан сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Гурвансайханы хүн
Чотонгийн Баянмөнх

**Чотонгийн Баянмөнх** нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх. Баянмөнх начны аав Чотон нь аймгийн начин цолтой бөх хүн юм. Тэрээр эцэг эхээ дуурайсан өндөр том биетэй учир бөх сонирхогч, бөхийн хорхойтнууд, олон түмэн "Өндөр" Баянмөнх гэж нэрийддэг.

## Барилдааны амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
;1. Шөвгөрсөн амжилт

;2. Дөрөв давсан амжилт

### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Мандалын хүн
Юбугур

**Юбугур** нь Хиад Боржигин овгийн Тулуй их ноёны хүү Аригбуха хааны ахмад хөвүүн юм. Түүний нэрийг 1370 онд бичигдсэн Юань улсын сударт **薬木忽児/薬木忽而/岳木忽而** (Yào mù hū'ér/yào mù hū'ér/yuè mù hū ér); 1312 онд бичигдсэн Судрын чуулганд перс хэлээр **یوبوقور** (Yūbūqūr) гэж ялгаатай тэмдэглэжээ. 
## Намтар
1264 онд Аригбуха хаан, Хубилайтай тэмцсэн их хаан суудлын төлөөх тэмцэлд ялагдал хүлээж Шанду хотод очиж бууж өгчээ. Тэгэх үед түүний хатад хөвүүд нь Монгол нутаг дахь орддоо үлдсэн гэж Судрын чуулганд тодорхой бичжээ. 1266 онд Аригбуха хаан тэнгэрт хальсаад 3 жилийн дараа, Хубилай хааны зарлигаар Юбугур нь дүү нар, эх нараа дагуулж хаан орд өргөөнд очжээ. "... Хаан тушаахдаа Юбугур нь Йисүдэр хатан амьдарч байсан их гэрийг нь мэдэж бай гэсэн бөгөөд тэр нь Йисүдэрийг гэргийгээ болгон гурван жил амьдарсан боловч эхнэр нь хүүхэд төрүүлсэнгүй байсаар нас барсан байна..." 1276 онд Хубилай хааны зарлигаар Номухан ван тэргүүтэй олон хан хөвүүд,  Антун чинсан тэргүүтэй ноёдын захирсан цэргийн хүч Хайду ханыг дайлахаар явахад дүү нарын хамт явжээ. Мөн ондоо Номухан, Хөхчү хан хөвүүн, Антун нар баригдаж үймээн дэгдэх үед бусад хан хөвүүдийг дагажээ. Ширэг, Тугтөмөр, Сарбан нарыг үймээний дараа Цагаан ордны Хүйнжи ханы дэргэд, бас хэсэг хугацааны дараа Хайду ханы дэргэд зүтгэж байв. Хайду хан нас нөгчсөний дараа өөрийн харвяат өрхийн ардууд, хатад хөвүүдээ авч Төмөр өлзийт хаанд дагаар орсон.

## Цол хүртсэн нь
1299 онд Өлзийт хааны  зарлигаар Динюань ван (定遠王) цол хүртсэн. 1305 онд хаан зарлигаар Юбугурт Вэйдин ван (威定王)  цол өгч, 10,000 хэлхээ цаасан мөнгөөр шагнав. Хүлүг хааны үед түүний хоёр ханзтай ван цолыг нэг ханзтай болгон дэвшүүлж, Дин ван (定王) болгон, вангийн ордон байгуулж, 6 түшмэл томилон ажиллуулах эрх олгожээ.

## Гэр бүл
### Хатад  
# Чапун хатан, харанут овгийн хүн.
# Огүл тэгин хатан, найманы Хүчлүг ханы ач охин.
# Баян хатан, хонгирад овгийн хүн. Өмнө нь Толуй ноёны татвар эм байсан. 
# Есүдэр хатан, Үүшин овгийн хүн. Өмнө нь Аригбуха хааны бага хатан байсан.
# Нэр нь тодорхойгүй бага хатан, Үүшин овгийнх. Хулачу, Өлзий-Төмөр нарыг төрүүлсэн.  

### Хөвүүд
# Илбуха, Чапун хатнаас төрсөн.
# Урла, Огүл тэгинээс төрсөн.
# Өлзий, эх нь тодорхойгүй
# Хулачу, Үүшин овгийн Есүдэр бага хатнаас төрсөн.
# Өлзий-Төмөр, Үүшин овгийн Есүдэр бага хатнаас төрсөн.
# Сюэчаган, 1323 онд **Дин ван** цолыг залгамжлсан.

## Холбоотой өгүүлэл
* Аригбуха хаан
* Мэлигтөмөр 
* Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт

## Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Жаргалсайханы Амартүвшин

**Жаргалсайханы Амартүвшин** нь Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын харьяат. Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
1 - Наадмын дараа допингийн шинжилгээгээр зургаагийн даваанд өвдөг шороодсон улсын арслан Х.Мөнхбаатараас допин илэрсэн учир Ж.Амартүвшинд наадмын комиссоос " Улсын харцага " цолыг нөхөн олгосон.

Ангилал:Улсын харцага
Шүхэртийн Уламбаяр

**Шүхэртийн Уламбаяр** нь Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Улсын наадамд шөвгөрсөн 
Ардын хувьсгалын 83 жилийн ойн баяр наадмаар Дорнод аймгийн Чойбалсан сумын харьяат залуу бөх Б.Жамсрангаар нэг, Дорнод аймгийн Халхгол сумын харьяат улсын начин Ж.Гансүхээр хоёр, Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын харьяат улсын начин У.Балжиннямаар гурав, Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат улсын заан Ч.Бямбадоржоор дөрөв, Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат улсын заан Б.Ганбатаар тав давж "Монгол улсын начин" хэмээх эрхэм цолыг хүртсэн.

Ардын хувьсгалын 85 жилийн ойн баяр наадмаар Архангай аймгийн Тариат сумын залуу бөх С.Очирпүрэвээр нэг, Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын харьяат аймгийн начин Ё.Баасандоржоор хоёр, Увс аймгийн Зүүнговь сумын харьяат цэргийн начин Б.Тогтохоор гурав, Баянхонгор аймгийн Хүрээмарал сумын харьяат аймгийн арслан Б.Ганбаатараар дөрөв, Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат аймгийн арслан Н.Түвшинбаяраар тав давж шөвгөрөн начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг хүртсэн.

2016 оны Үндэсний их баяр наадмын өмнө 2006 оны үндэсний их баяр наадам, Ардын хувьсгалын 85 жилийн ойн баяр наадамд барилдсан улсын харцага Д.Рагчааг допин хэрэглэсэн гэж үзэн тухайн жилийн наадмын зургаагийн даваанд өвдөг шороодсон Ш.Уламбаярт " Монгол улсын харцага " цол, долоогийн даваанд өвдөг шороодсон Ц.Магалжавт "Монгол улсын заан" цолыг тус тус нөхөн олгосон билээ. 

#### Улсын наадамд барилдсан амжилтууд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Даш-Очирын Батболд

**Даш-Очирын Батболд** нь Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Улсын наадамд шөвгөрсөн амжилт 
# Ардын хувьсгалын 84 жилийн ойн баяр наадмаар Увс аймгийн Зүүнговь сумын харьяат аймгийн начин Я.Цэдэнбалаар нэг, Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын харьяат аймгийн арслан Ц.Шийрэвээр хоёр, Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын арслан М.Мөнгөнөөр гурав, Увс аймгийн Тэс сумын харьяат улсын харцага Ч.Чулуунбаатараар дөрөв, Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Т.Мөнгөнцоожоор тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн.
# Ардын хувьсгалын 88 жилийн ойн баяр наадмаар Увс аймгийн Тэс сумын харьяат залуу бөх А.Батжаргалаар нэг, Увс аймгийн Ховд сумын харьяат аймгийн начин Н.Батсууриар хоёр, Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат аймгийн арслан Л.Цэрэнтогтохоор гурав, Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат улсын начин Д.Ганбатаар дөрөв, Төв аймгийн Баянцогт сумын харьяат улсын харцага Ө.Даваабаатараар тав, Говь-Алтай аймгийн Эрдэнэ сумын харьяат улсын заан Б.Соронзонболдоор зургаа давж шөвгөрөн "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн.

#### Улсын наадамд барилдсан амжилт 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Батсүхийн Насандэлгэр

**Батсүхийн** **Насандэлгэр**  нь Увс аймгийн Сагил сумын уугуул, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Бүдээбазарын Адъяахүү

**Бүдээбазарын Адъяахүү** нь Завхан аймгийн Нөмрөг сумын уугуул, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх. Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч цолтой.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Нөмрөгийн хүн
Төмөрийн Дүүрэнсаран

**Төмөрийн Дүүрэнсаран** нь Баянхонгор аймгийн Жинст сумын уугуул, Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Жинстийн хүн
Бумбын орд

thumb|Бумбын орд
thumb|Бумбын орд
thumb|Ногоон шош галактик нь Бумбын ордод байрладаг.
**Бумбын** (англ. Aquarius) орд нь эртнээс танигдсан өрнийн зурхайн ордны нэг бөгөөд Матрын орд ба Загасны ордны дунд байрлана. Энэ ордыг МЭ-ий 2-р зуунд Птолмей 48 ордны жагсаалтанд оруулсан ба одоо 88 орчин үеийн ордны нэг болно. Гэрэлтэлт нь 2,9 ба хамгийн тод од нь Бета Акуари.

Бумбын ордод онц тод од байдаггүй хамгийн тод 4 од нь 2-аас бага түвшиний гэрэлтэлтэй. Энэ ордны рэдэн одод нь гаригтай болох нь сүүлийн үед мэдэгдсэн. Хамгийн тод однууд болох Алвфа ба Бетй Акуари нар нь хурцдуу аварга шар одод болно.  Спектрийн төрөл нь G0Ib ба G2Ib -д хамаарна манай нарнаас 5-9 дахин их масстай. Эдгээр хоёр од нь Тэнгэрийн заадастай перпендикуляраар шилждэг. Энэ хоёр одноос тлүү хурц Садалсууд од мөн байдаг гэрэлтэлт нь 2,91. Нарнаас 2200 дахин их хурц гэрэлтэй ба 6,4 дахин том ба 5. сая жилийн настай юм. Садалсуд нь дэлхийгээс 540 гэрлийн жилийн зайтай.  

2013 оны байдлаар Бумбын ордод гаригийн системтэй 12 однууд бүртгэгдсэн.


Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Freestyle Script

**Freestyle Script** фонтыг Мартин Вэйт 1981 онд бүтээжээ. *Bold* хувилбарыг нь 1986 онд бүтээсэн. Энэ фонтны эзэмшигч нь Adobe, ITC, Letraset компаниуд болно. Одоогоор 4 хувилбартай: Regular, Bold, SH Reg Alt, ва SB Reg Alt.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Бичиг үсгийн төрөл
Ангилал:Компьютер
Ангилал:Уран бичлэг
Арагийн орд

thumb|Арагийн орд
thumb|Арагийн орд
**Арагийн орд** нь Хилэнцийн ба Австралийн Гурвалжингийн ордны дунд байрлана. Ара нь грекийн одон оронч Птолмейн бүртгэсэн 48 ордын нэг ба орчин үеийн 88 ордын нэг юм. Ордын хамгийн тод од нь Бета Арае ба 2,85-ийн гэрэлтэлтэй ба цайвар хөх Альфа Араегаас хурц болно. Энд долоон од нь гаригийн системтэй. Нартай адил од Му арае нь дөрвөн гаригтай. Глийз 676 нь давжаа хос од ба мөн дөрвөн гаригтай. Тэнгэрийн заадас Арагийн баруун хойгуур өнгөрдөг. 

237,1 хавтгай дөрвөлжин градус талбай эзэлж тэнгэрийн 0,575%-ийг эзэлдэг, 88 ордоос 63-т зэрэглэнэ. Огторгуйн өмнөд бүсэд байрлах тул умардын 22 градусын өргөргөөс урагш ажиглагдана.


Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Тэрэгчин (одны орд)

thumb|Аурига орд
thumb|Аурига орд

**Аурига** нь орчин үеийн 88 ордын нэг бөгөөд 2-р зуунд Птолмейн бүртгэсэн 48 ордын нэг юм. Огторгуйн экватороос хойш байрлана. Нэр нь латинаар "морин тэрэгчин" гэсэн утгатай, олон янзын эртний домогтой холбоотойгоор ингэж нэрлэгдсэн. Аурига нь өвлийн шөнө хойд хэсгээр  маш сайн ажиглагдана. 34 дүгээр өргөргөөс хойш бүтнээрээ ажиглагддаг, үүнээс урагш ажиглагч нарт таллаж эсвэл харагдахгүй. 657 хавтгай дөрвөлжин градус талбайтай Гидра хамгийн аврага ордын талтай тэнцүү.

Үүний хамгийн тод од Капелла нь олон одны систем шөнийн тэнгэрт бараг хамгийн тодоор ажигоагдана, Бета Аурига нь хувьсамтгай од, Эпсилон Аурига нь сайн судлагдаж байгаа. Аурига нь Тэнгэрийн заадастай ойр учир зааг дээрээ олон хурц бүлэг однуудтай үүнд M36, M37, M38 багтана. Мөн маш нэртэй мананцар энд байдаг нэр нь Дүрэлзэгч Од мананцар.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Баавгайн манаач (одны орд)

thumb|Бүүтэсийн орд
thumb|Бүүтэсийн орд
**Баавгайн манаач (одны орд)** (Латин нэр: Bootes, Arctophylax, Custos) орд огторгуйн хойд бүсэд байрлана. Нэр нь грекээр малчин гэсэн утгатай. Бүүтэс нь грекийн одон оронч Птолмейн бүртгэсэн 48 ордын нэг ба орчин үеийн 88 ордын нэг юм. Энэ ордод огторгуйн хамгийн тод 4 дэх од улбар шар аврага Арктурус оршдог. Эпсилон Бүүтис буюу Изар нь одон орон сонирхогчдын дунд нэртэй. Бүүтэс ордод өөр олон тод одод бий үүнд 4-өөс дээш гэрэлтэлтэй 8 од, 5-аас дээш гэрэлтэлтэй 21 од нийт 29 одыг энгийн нүдээр ажиглаж болно.

Арктурус буюу Альфа Бүүтис нь дэлхийгээс 36,7 гэрлийн жилийн зайд оршино, гэрэлтэлт нь -0,05. Огиоргуйн экватороос хойших хамгийн тод од ба Вега ба Капеллагаас арай илүү хурц ажиглагддаг. Нэр нь грекээр баавгай маллагч гэсэн утгатай. Спектрийн ангиллаар K1.5III-ийнх, Арктурус нь хөгшин од бөгөөд дотоод устөрөгчийн түлшээ дуусгаад хөрөөд манай нарны диаметрээс 27 дахин их тэлсэн. Массаараа нартай ижил боловч нарнаас 133 дахин хурц.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Клавдий Птолемей

**Клавдий Птолемей** нь эртний грекийн математикч, одон оронч, газар зүйч, зурхайч, яруу найрагч юм. Тэрээр Ромын эзэнт гүрний харьяаны Египет дэх муж Александриа хотод МЭ 100-168 онд амьдарч байсан. Птолмей нь ирээдүйн соёл иргэншилд чухал нөлөө үзүүлсэн хэд хэдэн шинжлэх ухааны бүтээлийг туурвижээ. Түүний бүтээлүүд нь дараа үед Визант, Ислам, Европын шинжлэх ухааны судлагаануудад баггүй нөлөө үзүүлжээ. Анхны бүтээл нь одон орны судалгааны ном Алмагест байсан мөн анхандаа Математикийн Ухааны Судалгаа (Μαθηματικὴ Σύνταξις, Mathēmatikē Syntaxis) нэртэй байсан, удаах нь газарзүйн, гурав дах нь зурхайн судалгааны ном байжээ.

## Тэмдэглэл
## Эшлэл
## Цахим холбоос 

Ангилал:Антикийн одон оронч
Ангилал:Антикийн математикч
Ангилал:Астрологич
Ангилал:Антикийн газар зүйч
Ангилал:Антикийн зураг зүйч
Ангилал:Хөгжмийн онолч
Ангилал:100-д онд төрсөн
Ангилал:170 онд өнгөрсөн
Анааш (одны орд)

thumb|Камелопардалис орд
thumb|Камелопардалис орд
**Анааш** нь томоохон бүрхэг орд бөгөөд огторгуйн хойд хэсэгт байрлана. Энэ ордыг 1612 онд Петрус Планкус анх бүртгэсэн. Хуучны одон орны номнууд дээр Камелопардус зэрэг нэрээр бичдэг гэхдээ Олон Улсын Одон Орны Холбоогоор Камелопардалис нэрээр бүртгэсэн.

## Ордны одод
Хэдийгээр 18 дах том орд боловч сайн тод бус. Хамгийн тод од нь зөвхөн дөрвийн хэмжээнд гэрэлтэнэ. Таваас доош гэрэлтэлтийн дөрвөн одтой.

*Альфа Камелопардалис нь цайвар хөх аврага 4,3-ийн гэрэлтэлтэй, дэлхийгээс 5000 гэрлийн жилийн зайтай. Энгийн нүдэнд харагддаг хамгийн хол оддын нэг юм. 
*Бета Камелопардалис нь ордын хамгийн тод од бөгөөд 4,03-ийн гэрэлтэлтэй, хос одны систем нэг нь 4 ба нөгөө од нь 8,6-ийн гэрэлтэлтэй, гол аврага од нь дэлхийгээс 1000 гэрлийн жилийн зайтай.   
*11 Камелопардалис нь 5,2-ийн гэрэлтэлтэй, дэлхийгээс 650 гэрлийн жилийн зайтай. Энэ од нь 6,1-ийн гэрэлтэлтэй 12 Камелопардалистай маш ойр байрладаг бас адил дэлхийгээс 650 гэрлийн жилийн зайтай гэхдээ хос од бус. 
*Струв 1694 нь хос од бөгөөд дэлхийгээс 300 гэрлийн жилийн зайтай. Хоёул цайвар хөх, гол од нь 5,4-ийн гэрэлтэлтэй, дэд од нь 5,9-ийн гэрэлтэлтэй.


Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Буянтогтохын Ганзориг

**Буянтогтохын Ганзориг** нь Увс аймгийн Түргэн сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Түргэний хүн