Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрний довтолгоо

12 - 13-р зуунд, төв ази болон монголчуудын хамтарсан дайралт 2 удаа, нүсэр дайралтыг одоогийн Чечен, Ингушетия нутаг дэвсгэрт (Гүржүүд Жүржүкетягийн Вайнах хаан улстай хамтарсан) хийсэн юм. Тэд Чечен, Ингушетия асар их сүйрэл болон үхэл авчирсан ч сүүлд нь тэднийг сайн төлөвшүүлсэн юм. Чечен, Ингушетия өвөг дээдэс Монголчуудын дайралтыг ганц ч биш хоёр удаа амжилттай эсэргүүцсэн цөөн хүмүүсийн нэг болсон гавъяатай, гэвч энэ тэдний хувьд маш их үнэ цэнээр бий болсон зүйл ба тэдний улс орон бүрэн дүүрэн сүйдсэн юм. 

Эдгээр дайралтууд нь Чечен, Ингушетия түүхэнд тохиосон хамгийн ноцтой нь байсан ба Чечен ба тэдний ард түмэнд өргөн хүрээтэйгээр нөлөөлсөн юм.

## Оршил
Баруун Европын Дундад Эрин зууны үед, Кавказууд (төд удалгүй Оросууд болсон) Монгол болон тэдний Түрэн хамсаатнуудад довтлуулсан. 

Кавказад үзэгдсэн анхны Монгол цэргүүд нь 1220-1222 оны  үеийн туршуулууд байсан. Купчак Түргийн хүмүүс – тэдний зарим нь хожим Чингис хааны ирээдүйн хамтрагчид болсон – Өмнөд ба Хойд зүгт довтлон газар нутаг эзлэсээр байсан (Хазарчуудын уналтаас хойш үргэлжилсэн үйл явдал), үүнд Терек болон Кубаны үржил шимтэй голын ай савууд ч багтана, тиймээс тэнд аль хэдийн газар нутаг болон зэр зэвсгийн сөргөлдөөнтэй байсан.  Түрэг-Монголчуудын заналхийллийн сануулгууд эртнээс байсан.  1230-аад оны үед, Монголчууд Купчакын эрхийг гартаа оруулж тэднийг өөрсдийн хараат болгосон.

Удахгүй болох сүйрлийн хамгийн тод тэмдэг нь Гүрж дэх дайралт байсан ба Жүржүкетягийн дайралтаас жилийн өмнө эхэлсэн. Гүржийн хаант улс бол Жүржүкетягийн хамгийн хүчтэй холбоотон байсан ба Монголчуудын дайралтын дорх Гүржийн энэ нуралт нь Жүжүкчүүдэд удахгүй болох гамшгийн дохио байсан юм (тэд ухаарсан үгүй хамаагүй).  Гүржийн дэмжлэг дутагдсан (холбоотон учраас Жүржүкчүүдэд тусламж хэрэгтэй үе бүхэнд түүхийн туршид тусдаж ирсэн) болон бүх талаараа бүслүүлсэн байдал нь  аймшигтай байсан.  Энэ байдал нь Чеченчүүдийн өмнө нь хэзээ ч тулгарч байгаагүй асуудал ба Оросын дайралт хүртэл ахиж хэзээ ч тулгараагүй юм. Хойд зүгийн дайралтыг үеэр Жүржүкчүүд Гүржийг өнгөлөн хамгаалж байсан улс байсан ба Гүрж ч тэднийг холбоотон учраас дэмжиж байсан.  Гүрж дэх дайралт нь Жүржүкчүүдийг энэхүү хэцүү бэрх амьдралаас нь салгасан юм.

## Монголчуудын анхны довтолгоо
1237 онд Хойд Кавказ дахь дайралт эхэлсэн). Вайнах Аланы тосгодууд байрлах байсан одоогийн хойд Ингусхэтиа, Хойд Чечений хойд хэсэг болон Хойд Оссетиад болсон бүрэн сүйрлийг ажигласан 

Эцэст нь, Тимурлане ялалтад ойрхон байсан болон золгүй доромжлолын дуусашгүй жагсаалтаас болж сэтгэл санаагаар унан Чечений холбоогоо салгахаар шийдэж Монголчууд ухарсан юм. 

## Монголчуудын дайралтын урт хугацааны нөлөөлөл
### Ардын аман зохиолын үндсэн санаа болон Бие даасан улсын статусын зарчим
Монголчуудыг эсэргүүцэж ямар ч үнэ цэнээр хамаагүй Вайнах хэвээр үлдэхийн тулд байсан шийдэмгий байдал нь жирийн иргэдэд маш хэцүү бэрхшээл байсан. Энэ нь “Чечен-гүй” зарчимд болон юу гэсэн үг тал дээр маш их нөлөө үзүүлсэн. Орчин үеийн Чечен болон Ингушд үүний талаар олон ардын амар зохиол байдаг. Нэг үлгэрт Аргуны уугуул оршин суугч Монголчуудын анхны дайралтын болон Тебулостма уулын бүслэлтийн хэсгийг өөрсдийн газар нутгийг ахин эзлэхээс өмнө хэрхэн амжилттайгаар хамгаалж буй талаар дүрсэлдэг. Жаймоука маш олон үлгэрт Барууны аялагч нарын талаарх түүхтэй тохирч буй хүмүүсийн талаар баримт гардаг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг.

### Жүржикийн тусгаар улсын төгсгөл ба Шашны Үр дагавар
Хэдийгээр, ширүүн эсэргүүцэл Жүржүкетягийн төрт системийн  бүрэн сүйрлээс хамгаалж чадаагүй. Түүхэн болон улсын баримт тэмдэглэлүүд (ихэвчлэн Гүрж хэл дээр бичигдсэн байдаг) их хэмжээгээр устгаж сүйдсэн. Жаймоука “Цаг тооны болон соёлын түүхэн хэлхээ таслагдсан” хэмээн дурдсан.  Хамжлага болон лордуудын феодал систем хөлдөө чирэгдтэл нурсан.

### Шашны хамаатай байдал
Өмнөдөд байрладаг Ортодоксын сүм зэрэг Паганы шүтээнүүд бүрэн устсан. Дайралтын нөхцөл дор, сүсэг бишрэлийн хэрэгцээтэй байдлаас болж Паганизмаас хувиргасан Христын шашин Чеченд оршин тогтнох боломжгүй болж, мөн түүний шүтээх сум дуган болон санваартнууд нь бут цохигдсон. Хэрэв Монголын дайралт байгаагүйсэн бол, өнөөдөр Чеченчүүд магадгүй Муслим гэхээсээ илүү Ортодокс болон Христийн холимог шашинтай(Абкхаз болон уулархар Гүрж шиг) байх байсан байх. 

### Соёлын үр нөлөө
Вайнахын төрт улсын бүрэн сүйрч, тэдний амьдрах хэв маяг болон тэдний түүхийн талаарх мэдлэгийн ихэнх хэсэг нь тэднийг соёл иргэншилээ олон замаар дахин бүтээх болгосон. Монголчуудыг эсэргүүцэж байсан болон 2 дайны голд байх хугацаандаа ард иргэд хожмын амьдрах хэв маяг болох эсэргүүцэж хамгаалах янз бүрийн арга ухаан дэлгэрүүлсэн. Отог аймгийн системээр дайны талбарын зохион байгуулалтыг төлөвлөсөн. Партизаны тактик болох уулархаг болон ой модтой газрийг ашиглаж байсан тактик нь илүү төгс боловсронгуй болсон. Монголчуудын дайралтын үеэр цэргийн хамгаалалтын цамхагууд өнөөдрийн Вайнах ард иргэдтэй нэгдэж оршин тогтнох болсон. Маш олон жад, сум зэрэг ашиглаж чадах хүмүүс гэр орон, харуулын өртөө мөн цайз болон туслаж байсан. Бүх ангийн эрэгтэй, эмэгтэй мөн хүүхдүүдийн хувь нэмэр дайны үеэр феодал нийгмийг нураахад оролцсон ба баян ядуус мөн ялгаагүй Вайнахын итгэл үнэмшлийн тэгш эрхийн хүчтэй бодлийг хөгжүүлэхэд тусалж байсан, энэ нь Монголчуудын дайралтын дараах тэдний шинэ лордуудыхаа эсрэг бослого гаргах гол шалтгаан болсон.

Олноороо бөөгнөрсөн болон тариалангийн талбайн хомсдол нь Чеченчүүдийг дэнж талбай болон тэжээлийн хөрс багтаасан өндөр газрууд ашигласан хөдөө аж ахуйн шинэ арга ухаан зохиоход хүргэсэн. 

### Голын эргэн тойрон дахь үлдсэн Ногайчуудтай газар нутгийн зөрчилдөөн
Өндөрлөг газраа хамгаалсны дараа, Вайнахчууд Монголын хяналтын нам газруудлуу довтолсон (Монголчуудын 2 дайралтын дараа энэ зүйл өрнөсөн). Хэдийгээр үе дамжин тэнд амьдраагүй ч энэ газар нутгийн ихэнх нь нэрлэсэн Вайнах эзэдтэй байсан. Ихэнхийг нь буцаан авсан, Монголчуудын 2 дахь дайралтын улмаас л ахин ялагдсан. Үүний дараа, Вайнахчууд Сунзха дахь уугуул эзэмшлээ буцаан авахаар төлөвлөсөн боловч Терекийн ихэнх нь Купчакуудын гарт байсан хэвээр байсан. Зөрчилдөөн дуусаагүй байсан хэдий ч Түрэг ард түмний нутаглаж байсан газар нутгийг эзэмшдэг отог аймгууд байсан нь тэд газар нутгаа эргүүлэн авахгүй бол тэдний өөрсдийн газар нутаг дутагдаж үүрд  бусад отог аймгуудын зочломтгой занд найдах хэрэгтэй байсан (нэр хүндээ асар ихээр унагана). Түрэг-Монголын эзлэн түрэмгийлэгчдэд Чеченчүүд Терек болон Сунзха голоос хөөгдөж гарах үеэр Монголчуудын дайралтаас үүссэн Вайнах болон Түрэг ард түминий хоорондох зөрчилдөөн нь 1750 болон 1770 аад оны сүүл хүртэл үргэлжилсэн. Үүний дараа,  Чечений хойд хэсэгт шинэхэн зөрчил мөргөлдөөн нүүрлэсэн: эд бол Козаксчууд.

### Чечен-Гүржийн холбоотны төгсгөл болон хожмын халаа
Гүржийн холбоотон Жүржүкетя устсанаар, Гүрж Жүржүкчүүдийн холбоо 13р зуунд дуусгавар болсон. Энэ нь Хойд зүгээс дайрвал, тэд өөр газраас тусламж олох хэрэгтэй гэсэн үг. Чечений феодал улс болох Симсим, Монголчуудын анхны дайралтын дараа аюул заналын үед Гүржтэй биш, Алтан ордтой холбоотон болж, өөрсдийг Ислам шашинлуу хувиргасан.  Энэ нь Христосын Орос улстай зөрчилдөөнтэй үеэрх Оттомоны Эзэнт Гүрэн болон Мусламын ертөнц дэх бусад улсын энэрэлийг хүртэхийн тулд 16 болон 19р зуунуудын хоорондох Чеченчүүдийн Исламтай харьцах хожмын харилцааг үүсгэсэн. . 

## Мөн үзэх
*Чеченийн түүх

## Эшлэл
Ангилал:Чеченийн түүх

Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн
Ангилал:Их Монгол Улс