open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ганболдын Болор

**Ганболдын Болор** (1976 онд төрсөн) - Монгол улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын Сургалт, бэтгэлийн газрын дарга. 2022 оны 3-р сард Монгол Улсынхаа анхны эмэгтэй генерал болсон.   
Г.Болор нь НҮБ-ын Энхийг сахиулах ажиллагаанд штабын офицероор хоёр удаа үүрэг гүйцэтгэсэн. Мөн АНУ-ын НҮБ-ын төв штабт Штабын офицероор тэнцэн алба хаасан Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний анхны офицер юм.

## Боловсрол 
1994 онд Нийслэлийн 10 жилийн 33 дугаар дунд сургуулийг төгссөн.

1994-1999 онд Батлан хамгаалахын их сургууль. Цахилгаан холбооны инженер, командын офицер;

2000-2001 онд ШУТИС-ийн Холбоо мэдээллийн сургууль. Программист; (оройн анги)

2003- 2006 онд МУИС-ийн Олон улсын харилцааны сургууль. Англи хэлний багш, орчуулагч;

2007 онд АНУ-ын Техас муж дахь Батлан хамгаалах хэлний хүрээлэн. Англи хэлний багш;

2008 онд Батлан хамгаалахын их сургууль. Техникийн ухааны магистр;

2011-2012 онд АНУ-ын Алабама муж дахь Агаарын цэргийн команд штабын коллеж;

2015 онд ХБНГУ-ын Гармиш хот дахь Олон улсын аюулгүй байдлын төв, Цэрэг, стратегийн аюулгүй байдлын дамжаа;

2018 онд АНУ-ын Хавай муж дахь Олон улсын аюулгүй байдлын төв, Олон улсын аюулгүй байдлын дамжаа;

2019- 2021 онд Өндөр хөгжилтэй оронд Дайны коллеж. Олон улсын харилцаа, цэргийн стратеги судлалын магистр;

## Ажлын туршлага 
1999-2003 онд ЗХЖШ-ын Тооцоолох төвд Электроник инженер;

2003-2007 онд БХИС-ийн Холбооны тэнхимд багш;

2007-2010 онд БХИС-ийн Гадаад хэлний сургалтын төвийн дарга;

2011-2013 онд Зэвсэгт хүчний Агаарын довтолгооноос хамгаалах цэргийн командлалын Холбооны албаны дарга;

2014-2015 онд БХЯ-ны Гадаад хамтын ажиллагааны газарт ахлах мэргэжилтэн;

2017-2019 онд ҮБХИС-ийн Цэргийн нэгдсэн сургуулийн Сургалт, эрдэм шинжилгээний албаны дарга;

2021-2022 онд ҮБХИС-ийн Сургалтын хэлтсийн дарга;

2022-2024 онд ЗХЖШ-ын Сургалт бэлтгэлийн газрын дарга;

2024 оноос Монгол Улсаас НҮБ-ын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчийн газрын Цэргийн зөвлөхөөр томилогдон ажиллаж байна. 

### Энхийг сахиулах ажиллагааны туршлага 
2009-2010 онд Чад Улс, Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс. НҮБ-ын мандаттай энхийг сахиулах “MINURCAT” ажиллагаа. Хүчний штабт хүний нөөцийн мэргэжилтэн;

2013-2014 онд Бүгд Найрамдах Өмнөд Судан Улс. НҮБ-ын мандаттай энхийг сахиулах “UNMISS” ажиллагаа. Хүчний штабт Холбооны хэлтсийн дарга;

2015-2017 онд АНУ-ын Нью-Йорк хот дахь НҮБ-ын төв штабын Энхийг сахиулах ажиллагааны газарт мэргэжилтэн.

## Шагнал 
Түүний ажлын амжилт, Зэвсэгт хүчний шинэчлэлийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь төр засаг, гадаадын мэргэжлийн байгууллагууд өндрөөр үнэлж, “Цэргийн хүндэт медаль”, “Энхийн төлөө” медаль, “Ардын хувьсгалын 90 жилийн ойн медаль”, “Эх орны төлөө II, III” медаль, “Дайчин алдар I, II, III” медаль, “Африкт энхийн төлөө” дурсгалын медаль, НҮБ-ын “Энхийн төлөө” медалиар 3 удаа, Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр тус тус шагнаж урамшуулсан байна.

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын энхийг сахиулагч
Ангилал:Монголын бригадын генерал‎
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Ангилал:1976 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Тай хэл

**Тай хэл** (тай. ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/, *пхаса-тхай*) -Тай-кадай хэлний аймгийн тай хэлний хэсэгт багтдаг. Тайланд улсын албан ёсны хэл юм. 60 орчим сая хүн төрлөх хэлээ гэж үздэг байна.  

Тай хэлтэй хүн лаос хэлийг ойлгодог /гарал үүсэл нэг гэсэн үг/.

## Цагаан толгой 
Тай хэлний цагаан толгойг Тай хэлэнд болон Тайландын цөөнх болсон үндэстнүүд хэргэлдэг.  Тай цагаан толгой 44 гийгүүлэгч, 4 тусдаа гийгүүлэгчтэй ; 28 эгшиг үсэгтэй, 4 үсэгний өргөлтийг тэмдэглэдэг тэмдэгтэй. Гийгүүлэгчийг зүүнээс баруун тийш хэвтээгээр нь бичдэг, харин эгшиг үсгийг холбогдох гийгүүлэгчийн дээр, доор, баруун зүүн талд байрлуулдаг байна.

Латин үсгийн цагаан толгойноос ялгаатай нь тай цагаан тогойд энгийн бөгөөд толгой үсэг гэж ялгадаггүй. Өгүүлбэрүүдийг хооронд зай авч ялгадаг байна. 

Тай хэлний Цагаан толгой эртний кхмер хэлний цагаан толгойноос эхтэй гэж үздэг бөгөөд 1283 онд Их Пхо Рамкамхэнг хаан (พ่อขุนรามคำแหงมหาราช) зохиосон байна.
Ангилал:Тайландын соёл
Ангилал:Тай-Кадай хэлнүүд
Инсулин

**Инсулин** нь нүүрс ус, өөх тос, уургийн солилцоонд оролцож амин эрхтнүүд болох элэг, өөх тос, араг ясны булчингуудад нийлэгжүүлдэг чухал үүрэгтэй даавар.
Ангилал:Даавар
Ангилал:Эмийн бодис
Ангилал:Хүний физиологи
Ангилал:Амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн
Кобаяши Хироюүки

**Кобаяши Хироюки** ( 1958 оны 5-р сарын 23-нд Япон улсын Киото хотод төрсөн) - Японы дипломатч, Япон улсаас Монгол улсад суугаа Элчин сайд.

## Боловсрол: 
1983.3 Японы Чюүо Их сургуулийн хуулийн анги төгссөн 

1984.9 - 1985.7 АНУ-ын Индианагийн Их сургуулийн аспирантурт Урал, Алтай судлалын ангид суралцсан (монгол хэл судлаач) 

1985.9 - 1986.6 МУИС-д суралцсан (монгол хэл судлаач)

## Ажлын туршлага: 
1983 оны 4-р сард Японы ГХЯ-нд ажилд орсон.

1986 оны 7-р сард Монгол дахь Японы ЭСЯ-ны 3-р нарийн бичгийн даргаар томилогдсон.

1989 оны 6-р сараас-1991 оны 6-р сар хүртэл АНУ-ын Чикаго дахь Япон Улсын Ерөнхий консулын газрын дэд консулаар ажилласан.

1991 оны 7-р сараас Японы ГХЯ-ны Азийн газрын Хятад Монголын хэлтэст Монголыг хариуцсан мэргэжилтэн. 

1994 оны 7-р сараас Японы ГХЯ-ны Гэрээ эрх зүйн газрын Гэрээний хэлтэст мэргэжилтэн.

1998 оны 4-р сараас Японы ГХЯ-ны Гэрээ эрх зүйн газрын Гэрээний хэлтсийн орлогч дарга.

1999 оны 11-р сараас Японы ГХЯ-ны Эдийн засаг хамтын ажиллагааны газрын Буцалтгүй тусламжийн хэлтсийн орлогч дарга.

2002 оны 9-р сараас АНУ дахь Японы ЭСЯ-ны 1-р нарийн бичгийн дарга.

2005 оны 8-р сараас Монгол дахь Японы ЭСЯ-ны Зөвлөх бөгөөд Дипломат байгууллагын дэд тэргүүн 

2008 оны 10-р сараас ГХЯ-ны Олон улсын хамтын ажиллагааны газрын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн хэлтсийн албаны тэргүүн орлогч дарга 

2010 оны 9-р сараас ГХЯ-ны Гадаад бодлогын газрын Бодлого төлөвлөлтийн хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн 

2010 оны 11-р сараас Зэвсэг хураах, цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх газрын Олон улсын цөмийн эрчим хүчний хамтын ажиллагааны хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн.

2012 оны 4-р ГХЯ-ны Гадаад бодлогын газрын Бодлого төлөвлөлтийн хэлтсийн (эрдэм мэдлэг, оюуны солилцоо хариуцсан) ахлах зохицуулагч бөгөөд Зэвсэг хураах, цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх газрын, Олон улсын цөмийн эрчим хүчний хамтын ажиллагааны хэлтсийн (Олон улсын цөмийн эрчим хүчний хамтын ажиллагаа хариуцсан) ахлах зохицуулагч. 

2012.12 ГХЯ-ны Гадаад бодлогын газрын Тэнгис далайн аюулгүй байдлын бодлогын хэлтсийн дарга. 

2014.3 ГХЯ-ны Тамгын газрын Боловсон хүчний хэлтсийн ахлах зохицуулагч. 

2016.10 ГХЯ-ны Тамгын газрын Боловсон хүчний хэлтсийн шинжээч (тусгай зохицуулагч) 

2018 оны 4-р сараас АНУ-ын Нэшвилл дахь Япон Улсын Ерөнхий консулын газрын Ерөнхий консул. 

2019 оны 11-р сараас Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

Ангилал:1958 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:Киотогийн хүн
Ангилал:Японы дипломатч
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:Монгол дахь Японы элчин сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Японы их сургуулийн төгсөгч
Мөнхдоржийн Даш

**Мөнхдоржийн Даш** ( 1932 онд Увс аймгийн Өндөрхангай суманд төрсөн-1993 онд нас барсан) -Академич, шинжлэх ухааны доктор, профессор, төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн. 

1986 онд Зүүн Германд мал эмнэлгийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 

Мөнхдоржийн Даш нь  Шинжлэх ухаан техникийн улсын хорооны орлогч дарга, даргын албыг хашиж байсан. Сүүлд Шинжлэх ухаан, дээд боловсролын хороо болж тухайн үед Хороо нэртэй боловч яамны бүтэцтэй ажиллаж байсан том байгууллагыг нэрт төртэй удирдаж байсан төр, засгийн нэрт зүтгэлтэн аж.

Тэрээр Монгол оронд иксод овгийн 18 зүйлийн хачиг байгааг тогтоож, түүний гурван зүйлийг шинээр илрүүлж, зарим зүйлийн бүрэлдэхүүн, тархалт, биологи, экологи, хорт чанарын үндсэн шинж, малд зонхилон шимэгчилдэг хачгууд, тэдгээрийн идэвхжилтийн улирлын хөдлөл зүй, малд асаж паразитлах  хугацаа, хачгаар дамжин халдварладаг хүн малын халдварт өвчин, хачигт баригдсан малд үүсэх эмгэг, малын арьс ширэнд гарч байгаа гэмтлүүд, эдийн засгийн хор хохирлын хэмжээ,тэмцэх арга гээд бүрэн цогц суурь судалгааны ажил хийсэн юм.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Өндөрхангайн хүн
Ангилал:Малын эмч
Ангилал:Монголын биологич
Ангилал:1932 онд төрсөн
Ангилал:1993 онд өнгөрсөн
Чулуундоржийн Хашчулуун

**Чулуундоржийн Хашчулуун** (1966 оны 11-р сарын 2-нд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн) -Монгол Улсын эдийн засагч, доктор, профессор.

## Намтар 
1989 онд ЗХУ-ын Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Эдийн Засгийн факультетыг улаан дипломтой төгссөн.

1989 оноос МУИС-ийн Эдийн Засгийн Сургуульд эдийн засгийн онолын багшаар ажилласан. 1991 онд Улсын аспирантурын шалгалтыг амжилттай өгч, гадаадад суралцах эрхийг авсан. 

1992-1994 онд Токиогийн Гадаад Судлалын Их Сургуульд аспирантурт судлаач оюутнаар 2 жил мэргэжил дээшлүүлсэн, 

1994-1996 Япон Улсын Ёкохама хотын Их Сургуульд “Хөгжиж буй орон дах инфляци ба валютын ханшны макроэдийн засгийн загвар” сэдвээр магистрийн зэргийг хамгаалсан. 

1996 оноос Токиогийн Кейо Их Сургуульд эдийн засгийн онолын чиглэлээр докторантурт суралцсан. 

2003 онд “Жижиг нээлттэй эдийн засаг дах гадаад худалдааны либералчлал ба аж үйлдвэрийн бүтцийн өөрчлөлт” сэдвээр докторын зэргийг хамгаалсан.   

2004-2009 оноос МУИС-ийн Эдийн засгийн сургуулийн захирлаар ажилласан. 

2007 онд Эйзенхауэр сангийн шугамаар АНУ-д уригдаж судалгаа хийж байсан. 

Эдийн засгийн бодлого боловсруулалтын чиглэлээр 2005-2007 онд Монгол Улсын мянганы сорилтын сангийн удирдах зөвлөлийн гишүүн, 2006-2007 онд Монгол Улсын Үндэсний хөгжлийн цогц бодлогын ажлын бүлэгт, 2007-2008 оноос хойш Ерөнхий сайдын дэргэдэх Хөгжлийн бодлогын зөвлөл, Еренхийлөгчийн дэргэдэх эдийн засагч нарын зөвлөлийн гишүүнээр тус тус ажилласан. 

2009-2012 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын тохируулагч Агентлаг Үндэсний хөгжил шинэтгэлийн хорооны дарга. 

2010-2011 онуудад Монгол Улсын Хөгжлийн банкны ТУЗ-ын даргаар ажилласан. • Төр хувийн түншлэл (концесси), Хөгжлийн банк, Үндэсний хөгжил шинэтгэлийн хороо, Эдийн засгийн хөгжлийн яамыг байгуулах чиглэлээр ажиллаж, төсвийн хөрөнгө оруулалтыг хөгжлийн бодлогтой уялдуулах, Монгол Улсын 2012-2016 хөгжлийн тэргүүлэх чиглэлүүд (стратеги), 2012-2017 оны Монгол Улсын дунд хугацааны улсын хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр зэргийг боловсруулж Засгийн газраар батлуулах ажлыг удирдсан. • Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн хуулийн анхны төслийг боловсруулах, Концессийн, Инноваций хууль, Хөгжлийн банкны хууль, Төсвийн хуулийн зарим хэсгийг боловсруулж батлуулах ажлыг удирдаж байсан. 

2012 оноос МУИС ЭЗС-ийн профессор, МУИС-ийн Эрдмийн зөвлөл, ТУЗ-ын гишүүн. 

2013 оноос Монголын Занарын Холбоо, Хувийн хэвшлийг дэмжих үндэсний зөвлөлийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. 

2015 онд Ерөнхий сайдын дэргэдэх Эдийн засгийн зөвлөлийн гишүүн. 

2015 оноос Улаанбаатарын хөгжлийн корпораци, Mongolia Mining Corporation-ийн ТУЗын гишүүн. 

2015 онд Орос Холбоот Улсын Эдийн засгийн их сургуульд (РЭУ, Москва) уригдан ажилласан.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголын эдийн засагч
Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч‎
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:1966 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Бадамдоржийн Батхишиг

**Бадамдоржийн Батхишиг** (1956 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)-Монгол улсын дипломат, эрдэмтэн.

## Боловсрол 
Тэрээр 1973 онд нийслэлийн 5-р дунд сургууль, 1974 онд хуучнаар ЗХУ-ын Эрхүү хотод их сургуулийн бэлтгэл факультет,

Ленинградын их сургуулийг 1979 онд төгссөн. Улс төрийн эдийн засгийн ухааны багш, эдийн засагч мэргэжилтэй. 1990 онд эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтэн /Ph.D./, 2020 онд эдийн засгийн шинжлэх ухааны докторын /Sc.D./ зэрэг хамгаалсан. 

## Ажилласан байдал 
1979-1989 онд УБДС-д багш, эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, МАХН-ын хорооны дарга, 

1989-1990 онд Нийгмийн ухааны институтэд эрдэм шинжилгээний ажилтан, Засгийн газрын дэргэдэх Төрийн бодлого, нийгмийн асуудал судлах төвийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, захирал, 

1990-1992 онд МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгч гишүүн, Намын Төв Хорооны дэд дарга, 

1992-1997 онд Засгийн газрын дэргэдэх Төрийн бодлого, нийгмийн асуудал судлах төв, Удирдлагын академи, ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан байсан. 

1997-2001 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн эдийн засгийн бодлогын зөвлөх, 

2001-2005 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн Тамгын газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. 

2005 оны 9-сараас 2010 онд Монгол Улсаас БНБолгар Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогдон ажиллаж байсан. 

2012-2013 онд ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга. 

2013-2016 онд Монгол Улсаас БНТурк Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогдон ажилласан. 

Одоо ШУА-ийн Философийн хүрээлэнгийн Философийн салбарын Улс төрийн эдийн засгийн ухааны тасгийн даргаар ажиллаж байна.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Турк дэх Монголын элчин сайд
Ангилал:Болгар дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:Санкт-Петербургийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Раднаабазарын Алтангэрэл

**Раднаабазарын Алтангэрэл** (1966 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг хотод төрсөн)-Монгол улсын дипломат, Төрийн ёслолын албаны дарга, ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга, Элчин сайд. 

## Боловсрол 
1974-1984 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг хотын 10 жилийн нэгдүгээр дунд сургууль төгссөн.

1984-1985 онд Улаанбаатар хотын Орос хэлний багшийн дээд сургуулийн орос хэлний бэлтгэл анги төгссөн.

1985-1990 онд Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуульд суралцаж олон улсын харилцааны мэргэжлээр төгссөн. Франц хэл, соёл, франц орон судлалаар мэргэшсэн.

1993-1994 Женевийн олон улсын харилцааны дээд сургуульд олон улсын харилцааны чиглэлээр суралцаж төгссөн.

2000-2001 онд Парисийн засаг захиргааны дээд сургуульд төрийн захиргааны удирдлагын чиглэлээр суралцаж төгссөн.

2009 онд Францын Дипломат Академид Дипломат ёслолын чиглэлээр мэргэшил дээшлүүлсэн.

## Ажилласан байдал 
* 1990-1992 онд Гадаад явдлын яамны Ёслолын хэлтэст атташе
* 1992-1995 онд Гадаад харилцааны яамны Тамгын газарт гуравдугаар нарийн бичгийн дарга, Гадаад харилцааны сайдын туслах,
* 1995-1996 онд ЮНЕСКО-гийн Монголын үндэсний комисст гуравдугаар нарийн бичгийн дарга,
* 1996-2000 онд Монгол Улсаас БНФУ-д суугаа Элчин сайдын яаманд хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга,
* 2000 онд Гадаад харилцааны яамны Улс төрийн газарт мэргэжилтэн,
* 2000-2002 онд Гадаад хэргийн яамны Ёслолын хэлтсийн дарга,
* 2001-2003 онд Монгол улсын Төрийн ёслолын албаны дарга,
* 2003-2006 онд Гадаад хэргийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга,
* 2006-2009 онд Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Франц Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, ЮНЕСКО-гийн дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгч, Испани, Португал, Монакод зэрэг улсад хавсран суугаа Элчин сайд,
* 2009-2013 онд Гадаад харилцааны яамны Дипломат ёслолын газрын захирал,
* 2013-2017 онд Монгол Улсаас Канад Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд,
* 2017-2018 онд Гадаад харилцааны яамны Олон талт хамтын ажиллагааны газарт зөвлөх,
* 2018-2022 онд Монгол Улсаас Бельгийн Хаант Улсад суугаа Элчин сайдын яамны элчин зөвлөх,
* 2022 оноос ГХЯ-ны Хөрш орнуудын газрын захирал

Гадаад хэл

Франц, орос, англи хэлний мэдлэгтэй.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн
Ангилал:Канад дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Франц дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:1966 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Аркадий Райкин

**Аркадий Райкин** ( орос. *Аркадий Исаакович Райкин*, Оросын эзэнт улсын Лифлянд мужийн Рига хотод 1911 оны 10-р сарын 11-нд төрсөн- 1987 оны 12-р сарын 17-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) -зөвлөлтийн эстрад, театр, киноны жүжигчин бөгөөд театрын найруулагч, хошин шог зохиолч. 1981 онд ЗХУ-ын Социалист Хөдөлмөрийн баатар, 1968 онд ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цол хүртсэн, 1980 онд Ленины нэрэмжит шагнал, 1981 онд Ленины одон хүртсэн. Хүү нь оросын нэртэй жүжигчин Константин Райкин. 

## Намтар 
Тэрээр Рига хотод еврей гэр бүлд 1911 оны 10-р сарын 11-нд төрсөн. Эцэг нь Исаак (Ицик-Янкель) Давидович Райкин (1877—1942) гэж далайн боомтод барилгын материалын брокер байсан, 1942 онд бүслэлтийн Ленинградаас гарах үед нас барсан, эх -Лея (Елизавета) Борисовна Райкина (төрөхдөө Гуревич; 1878—1966) эх баригч байжээ. А.Райкин айлын ууган хүүхэд байсан бөгөөд Белла (1916—2009), Софья гэж хоёр эмэгтэй, Макс (1927—1999) хэмээх эрэгтэй дүүтэй байжээ.  

Тэдний гэр бүл 1922 онд Петроград /өнөөгийн Санкт-Петербург/ руу нүүжээ. Тэрээр Петроград хотын ууган № 206 дунд сургуульд сурч төгссөн байна.  1929 онд Охтины химийн үйлдвэрт /дарь, дэлбэрэх бодис үйлдвэрлэдэг/ лаборантаар ажилд орсон байна. 

Тэрээр 1935 онд Ленинградын тайзны урлагийн техникумд (өнөөгийн Орос улсын тайзны урлагийн дээд сургууль. орос- Российский государственный институт сценических искусств) эцэг эхийн зөвшөөрөлгүй элсэхээр өргөдлөө өгсөн ажээ. 

1939 онд тэрээр Ленинградын эстрадын театрын бүрэлдэхүүнд оржээ.
Ангилал:1911 онд төрсөн
Ангилал:1987 онд өнгөрсөн
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)
Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:Еврейчүүд
Ангилал:Кино найруулагч
Ангилал:Ригагийн хүн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Театрын найруулагч
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)
Термометр

**Термометр** нь дулааныг хэмжих багаж юм.

Термометрийг 4 ангилна. (Шингэн, дижитал, хүнсний, ультра термометр)

Термометр нь температурыг заадаг.

Ангилал:Температурын хэмжилт
Ангилал:Хэмжих төхөөрөмж
Навчин дээрх шүүдэр (Б.Даваа)

Хөгжим: Б.Даваа 

Шүлэг: Ө.Балчиндорж 

НАВЧИН ДЭЭРХ ШҮҮДЭР ** **

Цэцгэн дээрх шүүдэр гэмээр

Цэнгэг сэтгэлт миний хонгор 

Цэлмэг тэнгэрийн наран гэмээр 

Цээжин дотор гийгээд байна.  

Сарны цагаан гэгээ гэмээр 

Сайхан сэтгэлт миний хонгор 

Салхигүй намуун өдөр гэмээр 

Санаа сэтгэл түвшин байна.  

Навчин дээрх шүүдэр гэмээр 

Нандин сэтгэлт миний хонгор 

Нарны шижир туяа гэмээр 

Намайг үргэлж ээгээд байна.  

## Дууны түүхээс 
Дууны хөгжмийг бичсэн Б. Даваагийн гэргий, Хүний гавъяат эмч, клиникийн профессор Д.Баяраа ийнхүү дурсчээ:  

"Навчин дээрх шүүдэр" гэсэн олны сайн мэддэг дуугаа надад зориулсан юм. Нэг өдөр ажил дээрээ байж байтал "Сүхбаатарын талбай дээгүүр алхаж яваад гоё аялгуу оллоо" гэсээр хөөрчихсөн ороод ирсэн. Тэгээд энэ дуу төрсөн түүхтэй.    

Дууг анх тухайн үеийн МРТУХ-ны дэргэдэх Цахилгаан хөгжмийн чуулга буюу одоогийн Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга хөгжимдөж, тус чуулгын анхны эмэгтэй дуучин Л.Оюунчимэг дуулж Монголын Радиод бичүүлж, сонсогчдын хүртээл болгосон.    

1978 онд бүтсэн “Учралын уянга” телекино концертод Л.Оюунчимэг дуулсан дуугаа (радиогийн эх бичлэгээ) өөрөө дүрсжүүлсэн байдаг байна.    

Энэ дуу 2019 онд Монголын анхны цахилгаан хөгжмийн “Баянмонгол” чуулга байгуулагдсны 50 жилийн ойг тохиолдуулан эстрадын урлагт оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж төр соёрхоход МУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлигт дурдагдсан тус чуулгын бүтээлүүдийн нэг юм.      

## Сонсох: 
# МҮОНР, "Навчин дээрх шүүдэр" дуу, хөгжмийг зохиосон Б.Даваа, үгийг зохиосон Ө.Балчиндорж, Л.Оюунчимэг, Цахилгаан хөгжмийн чуулга (одоогийн Улсын Филармонийн Төрийн соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) хөгжимдөнө (хугацаа 2'25") 
# “Учралын уянга” телекино концерт, 1978 он, [16:37-18:52 (2'16")]   
Ангилал:Монголын дуу
Цэдэндамбын Ванчиг

**Цэдэндамбын Ванчиг** нь Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан, Алтангадас одонт, Хөдөлмөрийн хүндэт медальт зураач, монументалист уран бүтээлч.

### Намтар 
Ц. Ванчиг нь 1947 онд Төв аймгийн Баянбараат сумын нутаг Халзангийн гол гэдэг газар Мянгатын Цэдэндамбын гурав дахь хүү нь болон мэндэлжээ. 1955 онд Улаанбаатар хотод ирж 10-н жилийн 1-р дунд сургуульд суралцаж байгаад дунд ангиасаа Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн Уран зургийн ангид орж 1966 онд 11-р ангиа дүүргэсэн байна. 

Хөгжим бүжгийн дунд сургуулиа төгсөөд тэрээр МУЭ-ийн хороонд зураачаар ажиллаж байгаад 1967 онд Ленинград хотын Мухинагийн нэрэмжит урлагийн сургуулийг Монументаль чимэглэлийн мэргэжилтнээр 1974 онд төгссөн. 

1974 онд сургуулиа төгсөж ирээд Сэлэнгэ аймгийн урчуудын эвлэлийн салбарын Эрхлэгчээр томилогдон ажилласан. 1975 онд Монголын урчуудын эвлэлийн Улаанбаатар хотын урчуудын салбарт Уран сайхны удирдаач, 1978 оноос МУЭ-ийн хороонд мэргэжилтэн, 1982 онд Монументаль чимэглэл, урлагийн үйлдвэр байгуулж, уран сайхны удирдагч мөн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэсэн. 1984 оноос "Нийслэлийн Ерөнхий Зураач"-аар 23 жил ажилласан түүхтэй. 

1991 онд Ардчилал бий болж орон даяар Улсын харьяаны тодотголтой байгууллагуудыг хувьчлалд оруулж зарим газрууд үүд хаалгаа хааж эхлэхэд Улаанбаатар хотын даргын шийдвэрээр хэсэг уран бүтээлчдээ цуглуулан "Урлал Чимэглэл" газрыг байгуулж улмаар хувийн хэвшилд орсноор "Зураг Урлал" ХХКомпани байгуулж Ерөнхий захирлаар мөн Нийслэлийн Ерөнхий зураачийн албан тушаалтай хавсран гүйцэтгэж байгаад 2007 онд өндөр насны тэтгэвэрт гарсан түүхтэй. 
2008 онд Нийслэлийн Ерөнхий зураачийг хүлээлгэн өгч, одоо чөлөөт уран бүтээлчээр ажиллаж байна.

1969 онд Дашжамц овогтой Даваатай гэр бүл болж охин Гантөгс, Ганчимэг, Ганзаяа, Ганцацрал, хүү Ганзориг, Гандуулга, Ган-Эрдэнэ нарыг төрүүлж өсгөжээ.

Д.Сүхбаатарын төрсөн газрын чулуун хөшөө, Улаанбаатар Зуунмод хотын заагт босгосон одонт өндөрлөгийг биечлэн бүтээж, Монументаль урлагийн үйлдвэр, хотын урчуудын салбар, зураг урлалын газар, урлал чимэглэлийн газар зэрэг байгууллагынхаа уран бүтээлчдийг удирдан олон арван бүтээл туурвисаар, төрөөсөө 60,70,80,90 жилийн ойн медаль, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Алтангадас одон, Монгол улсын Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр шагнуулжээ. Улсын сан хөмрөгт уран зураг, зураасан зургийн 30 гаруй бүтээлтэй.

#### Гавьяа шагнал 
Ангилал:Монголын зураач
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:1947 онд төрсөн
Ангилал:Баян-Өнжүүлийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Мичид шүргэх Алтай (Т.Насанбуян)

Хөгжим: Т.Насанбуян 

Шүлэг: Д.Батсүрэн 

МИЧИД ШҮРГЭХ АЛТАЙ   

Хатан дэлхийн цээжнээс

Онгон тэнгэрийн өлмийг түшилцсэн

Хилэн галын дөл шиг

Одон тийшээ мандан тэмүүлсэн. 

Дт: Мичид шүргэх Алтай  

Миний уулсын тэргүүн 

Унаган бидний өлгий

Шунхан улаан уулууд ... 

Гэрээ гэсээр очиход

Цайлган аавын халуун голомт шиг

Гэнэт яваад ороход

Хайлган зангаар баясан мишээдэг.

Дт: Мичид шүргэх Алтай

Миний уулсын тэргүүн

Унаган бидний өлгий

Шунхан улаан уулууд ... 

Сүүлчийн шувууг дагаад

Элгэн үрээ буцан мордох дор

Сүүгээ хойноос өргөөд   

Эх минь юм шиг мэлрэн хоцордог.

Дт: Мичид шүргэх Алтай 

Миний уулсын тэргүүн

Унаган бидний өлгий

Шунхан улаан уулууд ...  

## Сонирхолтой баримт 
Энэ дуу хоёр шүлэгтэй. 1970 онд хөгжмийн зохиолчийг Говь-Алтай аймгийн АДБ-ын "Алтай" чуулгад томилогдон очиж ажиллаж байх үед энэ дууны аялгуу төржээ. Анхны шүлгийг тус чуулгын дуучин Д.Дамдин бичсэн бол хоёрдахь шүлгийг МХөЗХ-ны ажилтан, хөгжим судлаач Д.Батсүрэн бичжээ.  

Жич: Д.Дамдин нь "Алтай" чуулгын баритон дуучин, 1984 онд дэлгэцэнд гарсан "Ард Аюуш" кинонд Маньбазарын дүрийг [3:49-3:54] бүтээсэн.  

## Дууг сонсох 
# МҮОНР, 1971 он, хөгжмийг зохиосон Т.Насанбуян, шүлгийг зохисон Д.Батсүрэн, "Мичид шүргэх Алтай", Д.Дашням дуулж, Цахилгаан хөгжмийн чуулга (одоогийн УФ-ийн Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) хөгжимдөнө. (4’35”) 
# SoundCloud, 2012 он, "Мичид шүргэх АЛТАЙ" Д.Дашням 
# YouTube, 2020 он, Мичид шүргэх алтай МУГЖ Д ДАШНЯМ 

## Дууны тухай нэвтрүүлэг 
МҮОНР, 2021-02-07, Дуун увидас: “Мичид шүргэх алтай” дууны тухай  

SoundCloud, 2021-02-20, Дуун увидас: Мичид шүргэх Алтай" дууны тухай   

## Унших 
Хөгжмийн зохиолч хэвлэлд өгсөн доорхи ярилцлагууддаа "Мичид шүргэх Алтай" дууныхаа тухай дурссан байдаг байна.    

# Зиндаа сонин, 2017-11-23, Т.Насанбуян: Нисгэгчийн тухай дуу бичих гэж бараг онгоц жолоодож ч үзлээ  
# Өдрийн сонин, 2018-06-01, Т.Насанбуян: Нисгэгчийн дуу маань 50 насны ойтойгоо золгож байна
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:1970 оны дуу
Нисгэгчийн дуу (Т.Насанбуян)

Хөгжим: Т.Насанбуян

Шүлэг: Л.Дагвадорж                                       

НИСГЭГЧИЙН ДУУ 

Жигүүртэн хүрээгүй уулсын

Оргил тэргүүн дээгүүр 

Жилдээ хүрэмгүй газарт 

Өдөртөө очоод ирэхээр 

           Дт:Мөнгөн цагаан хөлөг минь 

           Дүүлж явна аа хө 

           Мөнгөн цагаан хөлгөө бариад 

           Дуулж явна аа би 

Нумнаас тавьсан сум шиг 

Салхи исгэрүүлэн цойлуулаад 

Цэнхэр тэнгэрийн уужимдаа 

Цэнгүүн явах жаргалтай 

           Дт: 

Буудалд угтах учралын  

Сайханд яаран тэмүүлсэн 

Санаа цайлган хүмүүсийг 

Саадгүй түргэн хүргэхээр  

           Дт:  

## Дууны түүхээс 
Зулын Юра зэрэг нисгэгчид хөгжмийн зохиолчийг онгоцоор зорчиж байх үед нь түүнд хандан анх дуу захиалжээ. Хөгжмийн зохиолч тухайн үед дуулаачийн дөрвөн жилийн студи-сургуулийн (1964-1968) оюутан, түүний зохиосон анхны дуу нь нийтийн хүртээл болсон байв. Захиалга авснаас хойш нэлээд хугацаа өнгөрсний дараа 1968 онд энэ дууны аялгуу төрж, шүлэг бичүүлснээр дуу бэлэн болжээ. 1969 онд дуугаа дуулуулах дуучнаа олж, 1970 онд Монголын Радиод бичүүлж радиогоор цацагджээ. Радиогийн хөгжмийн редакцид Булган аймгаас нэгэн малчин захидал бичиж дуу төрсөн түүхийг яриулж өгөхийг хүссэн тул зохиогч дуу төрөх хугацаанд нөхөрлөж найз нөхөд болсон нисгэгч З.Юра, н.Магванжав, н.Маарт, н.Нэргүй, н.Цэрэндорж нарынхаа хамт очиж ярилцлага өгч байжээ.         

Жич: Монголын агаарын хүчний үүсэл хөгжил нь МИАТ компаний үүсэлтэй салшгүй холбоотой ба ЗХУ-аас Монгол улсад бэлэглэсэн Германы зохион бүтээгч Гүго-гийн загвараар зохиосон ачаа тээврийн Ю-13 онгоц анх 1925 оны 5-р сарын 25-ны өдөр Монголд газардсанаар Монголын агаарын хүчин байгуулагдсан өдөр гэж албан ёсоор үздэг. 1970 онд 45 жилийн ой тохиов.  

## Сонирхолтой баримт 
# Дуучин Д.Дашням “Би энэ дуундаа хамгийн их хайртай. Гавьяат (1982) авахын урьдал соёлын тэргүүний ажилтан байдаг бол миний хувьд МИАТ-ийн тэргүүний ажилтан болж байсан. 'Нисгэгчийн дуу'-гаа 30 жил дуулж байна” хэмээн хэлж байжээ.  
# 2005 он, "Нисгэгчийн дуу"-нд зориулсан гэрэлт хөшөөг босгожээ. 
# 2018 он, Нисэхтэй ажил, амьдралаа холбосон хүн бүрийн төдийгүй энэ салбараар үйлчлүүлэгч хүмүүсийн дуулах дуртай, сүлд дуу болсон энэхүү сайхан уран бүтээлийг төрүүлсэн хөгжмийн зохиолч Т.Насанбуянг МИАТ-ынхан "Хүндэт ажилтан" болгосон байна. 

## Сонсох 
# МҮОНР,  Нисгэгчийн дуу, хөгжмийг зохиосон Товуугийн Насанбуян, үгийг зохиосон Дагвадорж, “Дашням дуулж цахилгаан хөгжмийн чуулга (одоогийн УФ-ийн Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) хөгжимдөнө”, хугацаа 3’33”  (Жич: Зохиогч дуугаа 1970 онд Радиод бичүүлсэн гэдэг. Дуу 1973 оны 05-р сарын 12-нд Радиогийн Эргэлтийн Фондод орж бүртгэгджээ.) 
# YouTube, 2013 он, dashnyam-nisgegchiin duu [0:12-3:45] 

## Унших 
Хөгжмийн зохиолч "Нисгэгчийн дуу"-ныхаа тухай хэвлэлд өгсөн доорхи ярилцлагууддаа тодорхой өгүүлжээ.

# Зиндаа сонин, 2017-11-23, Т.Насанбуян: Нисгэгчийн тухай дуу бичих гэж бараг онгоц жолоодож ч үзлээ
# Өдрийн сонин, 2018-06-01, Т.Насанбуян: Нисгэгчийн дуу маань 50 насны ойтойгоо золгож байна
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр
Зундуйн Дорж

**Зундуйн Дорж** (1941 оны төмөр могой жилийн 11-р могой сарын могой өдөр Булган аймгийн Авзага сумын (өнөөгийн Хишиг-Өндөр) 5-р баг, Хадан хошууны Ар зайдан гэдэг газар мэндэлжээ- 2015 оны 10-р сарын 12-нд нас баржээ)-Монгол Улсын Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч, яруу найрагч. 

## Намтар 
1952 онд буюу 11 настайдаа Авзага сумын бага сургуульд элсэн орж 1961 онд Булган аймгийн төвийн 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргэсэн.

1962 онд МУИС-ын Хэл утга зохиолын ангид элсэн орж 1968 онд төгсөөд Монголын үндэстний радиод 1971 оныг хүртэл сэтгүүлчээр ажиллажээ. 1971 -1973 он хүртэл Берлины "Брундфункт" радиод сэтгүүлч. 

1973 оноос эргээд Монголын үндэстний радиод сэтгүүлч, редактораар гавъяаны амралтанд гартлаа ажиллажээ. 

1992 оны Хар мичин жилээс Мал сүргийг гэмт халдлагаас хамгаалах нийгэмлэгийг байгуулж "Баян Монгол" радио студийн захирлаар ажиллажээ. Тэрээр 12 хүүхэдтэй бөгөөд 3 нь сэтгүүлч, 4 хүүхэд нь яруу найраг, зохиолчийн мэргэжил эзэмшжээ.    

Зундуйн Дорж нь ард түмний сэтгэлд хоногшсон "Сүүтэй чулуу", "Эрдэнэ засгийн унага", "Эрийн цээ", "Үхэгсэдийн дараах ганцаардал" роман, "Уулын модод", "Хасагдавч үрэгдээгүй зохиолууд, хаягдавч дарагдаагүй зохиолууд", "Байтагт мөнхөрсөн арав", "Америк хүүхнүүдийн нүүрний баясгалан", "Миний хайртай дайснууд" шүлгийн түүвэр, "Нас тогтох сайхан", "Тоодог шандын булаг" зэрэг мянга мянган шүлэг, яруу найраг, дууны үг, роман, тууж, сурвалжлага, нийтлэлүүд туурвисан манай нэрт зохиолч, яруу найрагч байв. 

Түүнтэй салах ёс гүйцэтгэх ажиллагаа 2015 оны 10-р сарын 19-ний Даваа гаригт Төмөр замын соёлын ордонд болсон байна. Утга зохиол урлаг, соёл, нийгмийн нэрт зүтгэлтнийг сүүлчийн замд нь үдэх ёслол өглөөний 07.40 цагаас 08.40 цагийн хооронд гүйцэтгэсэн бөгөөд түүний гэр бүл, УИХ, Засгийн газрын зарим гишүүд, найз нөхөд, урлаг соёлынхон болоод түүний уран бүтээлийг шимтэн уншдаг уншигчид оролцсон аж. Талийгаачийг Алтан-Өлгийд нутаглуулжээ. 

## Шагнал 
1993 онд "Эрдэнэ засгийн унага" түүхэн романаар Монгол Улсын төрийн соёрхол, 1999 онд Сүхбаатарын одон, 2008 онд Монгол Улсын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн цол хүртжээ.
Мөн түүний уран бүтээлийг мэргэжлийн байгууллага, хамт олон нь өндрөөр үнэлж Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн болон Монголын Сэтгүүлчдийн Холбооны нэрэмжит шагнал, Монголын радиогийн тэргүүний ажилтан, "Малчны алдар" одон хүртээсний зэрэгцээ 2009 онд олон нийтийн санал асуулгаар Монголын ард түмний дээд шагнал "Ард түмний баатар" цолоор шагнажээ.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Хишиг-Өндөрийн хүн
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:21-р зууны зохиолч
Ангилал:1941 онд төрсөн
Ангилал:2015 онд өнгөрсөн
Таасүрэнгийн Дүйнхэр

Таасүрэнгийн ДҮЙНХЭР 
/1925-1996/. Говь-Алтай аймгийн Баян-Уул сум. Говь-Алтай аймгийн Баян-Уул сумын “Лениний зам” нэгдлийн хоньчин байхдаа Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар /1976-06-07. №111/.
1955 оноос нэгдэлд хоньчин, зөвлөх малчнаар ажиллаж, төл бойжуулах даалгаврыг жил бүр 104-139,5 хувь биелүүлж байсны дотор 1963-1975 онд даалгавраас 1500 гаруй хурга илүү бойжуулж, 4 тн ноос давуулан тушааж, нэгдэлдээ 38 мянган төгрөгийн цэвэр ашиг оруулжээ. Сүхбаатарын одон, медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:Баян-Уулын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Монголын малчин
Ангилал:1925 онд төрсөн
Ангилал:1996 онд өнгөрсөн
Мария Стефюк

**Мария Стефюк** () нь Украйны дуучин юм. ЗСБНХУ-ын Ардын жүжигчин (1985).

Ангилал:Украины хөгжимчин
Ангилал:Украины дуучин
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1948 онд төрсөн
Ганц цагаан шувуу

XX зуунд моно дуурийн урлаг нь хөгжлийнхөө шинэ шатанд гарчээ. Австрийн хөгжмийн зохиолч Арнольд Шёнберг нь 1909 онд “Erwartung” опус 17.(“Хүлээлт”) гэдэг моно дуурь нь сопрано дуучин ба симфони найрал хөгжимд зориулагдсан байдаг.

Монголд хөгжмийн зохиолч Б.Бямбабаяр “Хязгааргүй” моно дууриа 2010 онд хөгжмийн зохиолч Б.Мөнхболд “Эхийн сэтгэл, хүүгийн захидал” моно дууриа 2015 онд тоглуулжээ. Хөгжмийн зохиолч Х.Алтангэрэлийн “Ганц цагаан шувуу” моно дуурь нь 2022 оны 4-р сарын 12-нд ДБЭТеатрын тайзнаа тоглогдсон. Зохиолч Б.Энхболдын цомнолоор бичсэн энэхүү дуурийг Б.Мэндбаяр найруулж гол дүрд Э.Отгонбат тоглож, симфони найрал хөгжмийг Б.Лхагвасүрэн удирдсан байна.  

Энэхүү моно дуурийн сэдэв бол хүн төрөлхтний ахуй амьдралд байсан, мөн цаашид мөнхийн сэдэв байх өөрийгөө танин мэдэхүйн тухай асуудал юм. Өөрийгөө танин мэдэх, дотоод сэтгэлийн зөрчилдөөн, оршихуй, эс оршихуйн тухай сэдвийг Монголын хөгжмийн театрын тайзнаа дэлгэн тавьснаараа энэхүү дуурь нь чухал ач холбогдолтой болох юм.

“Ганц цагаан шувуу” моно дуурь нь гурван хэсгээс бүрдэнэ. Уг дуурийн хийсвэр(абстракт) гэж болох хоёр гол дүр “БИ”, “ОРШИХУЙ”-н зөрчилдөөн, асуулт, хариулт бүхий эхний хэсэг, “БИ”-гийн ариозо болон түүний “Эхийн” тухай ари бүхий гол хэсэг, эндээс үүдээд “БИ” ба “ОРШИХУЙ”-н харилцан ойлголт, гүн ухааны тайлал, эрх чөлөөний тухай тэдний үзэл санааг илэрхийлсэн төгсгөл гэсэн 3 хэсгээс бүрджээ.

Энэ бүхнээс үзвэл хөгжмийн зохиолч Х.Алтангэрэл нь “Ганц цагаан шувуу” моно дуурийнхаа агуулга, үзэл санааг гаргахын тулд орчин үеийн хөгжмийн зохиомжийн янз бүрийн арга барилыг хэрэглэсэн байгаа нь энэхүү судалгааны ажлын явцад ажиглагдаж байна. Минималист зохиомжийн арга, алеаторикийн шинж байдал, 12 эгшгийн зохиомж, мөн дэвсгэр хөгийн хүрээнд диссонанс дуурьслыг ашиглах, цаашилбал монгол үндэснийхээ таванэгшигт хөгийн дуурьслыг мөн оруулсан зэргээс үзвэл энэхүү моно дуурь нь монголын дуурийн урлагт нэгэн шинэ хуудас нээжээ.  
Ангилал:Монголын хөгжим
Шяочөнрэнь

**Шяочөнрэнь их хатан** (манж хэл: , галиг: hiyoošungga unenggi gosin hūwangheo; хятадаар:孝誠仁皇后, галиг: Xiàochéngrén Huánghòu) (1654 оны 2 сарын 3 - 1674 оны 6 сарын 6) болбоос манжийн Энх амгалан хааны анхны их хатан. 1665 оноос 1674 оны хооронд Чин гүрний их хатан байсан. Угсаа гарал нь шулуун шар хошууны хэшэри овгийн Габула сайдын охин. Түүний гэрлэлт нь улс төрийн шинжтэй байсан. Төрсөн нэр нь түүхэнд бичигдэж үлдээгүй. 

## Товч намтар 
Тэрбээр 1654 оны 2 сарын 3 нд хэшэри овгийн хиа захирах дотоод сайд Габулагийн охин болж төрсөн. Эцэг Габула (噶布喇; ?-1681) нь Энх амгалан хааны төр захирагч дөрвөн сайдын нэг Сонин ноёны ууган хөвүүн. Габула нь 3 охин, 2 хөвүүнтэй байснаас ууган хөвүүн Чантай нь хиа захирах дотоод сайд, бага хөвүүн нь сумын занги Чанхай, том охин нь **Шяочөнрэнь**, дунд охин нь Энх амгалан хааны татвар эм **Пинфэй**, дараагийнх нь Эбилүний хөвүүн 1-р дэсийн гүн Факагийн эхнэр **Хэшэри хатагтай** нар болой.  

1665 оны 11 сард Энх амгалан хааны их хатанд өргөмжилсөн. 1670 оны 1 сарын 4 нд хөвүүн Чэнхүг төрүүлсэн ч, 1672 онд нас нөгчсөн. 1674 оны 6 сарын 6 нд хааны хоёрдугаар агь Юньрэнийг төрүүлээд, төрөхийн хүндрэлээр нас барсан. Уг хатныг нас барсанд залуу хаан гашуудаж, 3 жилийн дараа 1677 оны 9 сард Ниохуру овогт эмэгтэйг шинэ их хатанд өргөмжилсөн. Түүнийг нас барсны дараа 1675 онд хоёрдугаар агь Юньрэнийг Чин гүрний хунтайжд өргөмжилсөн. 1674 онд Рэньшяо их хатан (仁孝皇后) хэмээн нэхэн өргөмжлөв. 1723 оны 6 сард Рэньшяорэнь их хатан (仁孝仁皇后) гэж өргөмжилснөө, 7 сард нь **Шяочөн** хунсяо жөнхуйэ аньхэ шуи гэминь литянь шяньшэн **рэнь** **их хатан** (**孝誠**恭肅正惠安和淑懿恪敏儷天襄聖**仁皇后**) гэж өөрчлөв. 

## Гэр бүл 
* Өвөө: төр баригч сайд, тэргүүн дэсийн гүн Сонин
* Эцэг: хиа захирах дотоод сайд, тэргүүн дэсийн гүн Габула
* Хүүхэд: Чэнхү (承祜; 1670 оны 1 сарын 4 – 1672 оны 3 сарын 3) Энх амгалан хааны хоёрдугаар хөвүүн
* Юньрэн (允礽; 1674 оны 6 сарын 6 – 1725 оны 1 сарын 27) Энх амгалан хааны долоодугаар хөвүүн бөгөөд хожим нь 2-р агь хэмээн түүхэнд тэмдэглэжээ. 1675-1708, 1709-1712 онд Чин гүрний хунтайж байсан. Нас барсны дараа **Хошой Лими чин ван** цолоор өргөмжилсөн.

## Кино урлагт дүрсэлсэн нь 
* 2001 онд Энх амгалангийн төр: Ли Чөньтао
* 2004 онд Хуан Тайзи Миши: Жөү Жя
* 2006 онд Энх амгалангийн нууц түүх: Чэ Рим
* 2011 онд Palace: Мегги Шю
* 2017 онд Луугийн сувдны домог: Жан Вэйна

Ангилал:1654 онд төрсөн
Ангилал:1674 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын хаан
Гүй, Эстопа хоёрын адал явдал

***Гүй, Эстопа хоёрын адал явдал*** () нь Бразилийн хүүхэлдэйн цуврал кино юм. Эхний анги нь 2009 онд дэлгэцнээ гарсан. Cartoon Network телевизээр гарчээ.

## Дүрүүд 
* **Гүй "Игүйнхо"** () — хүүхэлдэйн киноны гол дүр, залуу вест хайланд уайт терьер.
* **Эстопа** () — тарган саарал нохой. Тэр бол Гүйгийн хамгийн сайн найз юм.
* **Крокет Спаниел** () — бор эм английн кокер спаниель. Тэр бол Гүйгийн найз охин юм.
* **Питибурро** () — шаргал питбулл. Тэр бол Гүйгийн найз бөгөөд өрсөлдөгч юм.
* **Дона Игүйлда** () — Гүйгийн ээж.
* **Фифивелинха** () — ягаан үстэй охин.
* **Рибалдо "Риба"** () — саарал хулгана.
* **Рокет Спаниел** () — франц шаргал эм спаниель. Тэр бол Крокетийн том үеэл юм.
* **Багш аа Жарарака** () — ногоон эм могой.
* **Питибела** — Питибуррогийн найз охин.
* **Питбалинха** — Питибуррогийн дүү.
* **Нердсон** () — Гүйгийн хөрш.
* **Том ах** — том, хүчтэй шаргал нохой.
* **Жастин Бибело** — шар шувуу.
* **Ливиа** — цайвар бор эм нохой.
* **Доктор Оскар Тун** — эмч.
* '''Жек Пэ Д'Карри** — франц ягаан нохой.
* **Биса** — хөгшин шаргал эм нохой.
* **Рафаэл Чакал''' — Рафаэл Надалийн элэглэл.

## Эшлэл 
## Холбоос 
*  
* 
* 
* 

Ангилал:Бразилын телевизийн цуврал
Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:2020-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:Адал явдалт хүүхэлдэйн кино
Ангилал:Хөдөлгөөнт дүрст телевизийн цуврал кино
Ангилал:Хүүхдийн телевизийн цуврал кино
Ангилал:Инээдмийн телевизийн цуврал кино
Шанхайн метро

**Шанхайн метро** (хятад. 上海地铁, пиньинь *Shànghǎi Dìtiě*,) -БНХАУ-ын Шанхай хотын гудамжны бус хурдны төмөр замтай нийтийн тээвэр буюу метро юм.   Шанхай хотын метро нь дэлхийд хамгийн урт 743 км метро юм. Өдөрт 7 сая хүн тээвэрлэдэг байна. 

Шанхай хот нь Бээжин, Тянзинь хотын араас 1993 онд метротой болсон Их газрын Хятадын гурав дахь хот юм.  Өнөөгийн байдлаар Шанхайн метро нь "залуу" бөгөөд эрчимтэй хөгжиж 19 шугамтай (4 нэмж барьж байгаа бөгөөд шугам нь уртсаж буй) 743 км урт бөгөөөд 457 өртөөтэй ажээ. Шугамыг нэрлээгүй дугаарласан нь гадаад хүмүүст их хялбар байдаг ажээ.
Ангилал:Шанхай
Ангилал:Хятадын тээвэр
Хонконгийн метро

**Хонконгийн метро** (хятад. 港鐵; англи. *Mass Transit Railway*) - БНХАУ-ын Хонконгийн гудамжны бус хурдан тээвэр болох метро юм. 

2020 оны байдлаар 193,2 км урт замтай 111 өртөө бүхий метро юм. 2000 оноос Хонгконгийн метро, трамбай болон хурдан галт тэргийг "MTR Corporation"  (Mass Transit Railway Corporation / 香港鐵路有限公司) компани удирддаг байна. 

## Түүх 
1960 онд анх Хонгконгийн удирдлага метро барих судалгаа хийж эхлээд 1979 онд анхны шугам ашиглалтанд орж оршин суугчдын талархалыг хүлээсэн ажээ.
Ангилал:Хонконг
Ангилал:Хятадын тээвэр
Учрахын ерөөл (Б.Лхагвасүрэн, С.Баатарсүх)

Шүлэг: Б.Лхагвасүрэн                                      

Хөгжим: С.Баатарсүх

УЧРАХЫН ЕРӨӨЛ  

Аяс намдуу үдшээр 

Дуулсан дууны минь уянга 

Алсын өндөр Алтайн 

Уулсын зулайг шүргэж 

Дт: Учрахын ерөөлтэй мэндийг 

Уулсад минь хүргэвэл гялайлаа.  

Дүүлэн дэмүүлэн яруусах 

Хүслийн хурдан хүлэг минь 

Тунараа цэнхэр говийн 

Тунгалаг шандад шингэж 

Дт: Учрахын ерөөлтэй мэндийг 

Усанд минь хүргэвэл гялайлаа.  

Харан харан хайлах 

Халуун ээнэг сэтгэл минь 

Нуур мянганы тавилан 

Нутаг усныханд минь хүрээд 

Дт: Түвшин өөдлөхийн мэндийг 

Түмэнд минь хүргэвэл гялайлаа.  

## Дууны тухай 
Дуу 1974 онд бүтжээ. 

Шүлгийг зохиосон Б.Лхагвасүрэн, хөгжмийг зохиосон С.Баатарсүх нар 1974-1975 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын орос хэлний нэг жилийн бэлтгэлд хамт суралцаж төгссөн. 

Энэ дуу 1974-1975 онд Эрхүү хотын оюутны “Найрамдал” хамтлагийн, 1975-1982 онд Свердловск хотын оюутны “Найрамдал” хамтлагийн урын санд орж дуулагдаж байжээ. 

1998 онд С.Баатарсүхийн “Цэнхэр залаа” тоглолтод дууг МУГЖ Г.Эрдэнэбат дуулсан нь Радиогийн Алтан сан хөмрөгт авагдсан байдаг байна.   

Жич: МУГЖ Г.Эрдэнэбат нь мөн ЗХУ-ын Свердловск хотын Хөгжмийн их сургууль буюу Уралын Консерваторт суралцаж төгссөн. С.Баатарсүхийн хөгжим, Бя.Энхтуяагийн шүлэг “Охин үр” дууг МУГЖ Э.Бүрнээбаярын хамт 1994 онд “Цэнхэр залаа–25” тоглолт дээр анх дуулж нийтийн хүртээл болгож байсан.    

## Сонсох 
1998 он, МҮОНР, "Цэнхэр залаа” тоглолт, 2-р хэсэг, Төрийн Шагналт Бавуугийн Лхагвасүрэнгийн шүлэг “Учрахын ерөөл”, Сонгодог Урлагийн Академик Театрын гоцлол дуучин МУГЖ Эрдэнэбат (11:52-14:52)
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:1974 оны дуу
Бурхан ээж минь дээ (С.Чулуунбаатар, С.Баатарсүх)

Шүлэг: С.Чулуунбаатар 

Хөгжим: С.Баатарсүх 

БУРХАН ЭЭЖ МИНЬ ДЭЭ  

Нуураа орхиод шувууд зэллэхэд 

Нулимс шиг бороо алган дээр бууна. 

[Ганцхан заяах миний ээжий

Газар тэнгэрийн заагаас санагдана]x2

Ээ! Бурхан ээж минь дээ ...

Заяа тавилангийн ерөөл тэгшлэн 

Залбиран залбиран хайраа илгээсэн

[Зуурдхан буудаллах энэхэн хорвоод 

Зураг ерөөл тэгшлэн заяасан]x2

Ээ! Бурхан ээж минь дээ ... 

Цаг цагийн хатуу бүхнийг

Цагаан сүүний цацлаар хаасан

[Сүслэн дээдлэх Тэнгэрийн хүмүүн

Сүлд бадраах Галын Бурхан]x2

Ээ! Бурхан ээж минь дээ ... 

## Дууны тухай 
Энэ дуу 2002 оны 11-р сарын 9–нд бүтжээ. Үгийг зохиосон С.Чулуунбаатар “Хөөрхий миний буурал ижий Хүү наддаа Бурханы элч ээ” гэсэн дахилттай “Бурхан элч ижий” шүлэг, аялгууг зохиосон С.Баатарсүх “Ээ! Бурхан ээж минь дээ” гэсэн дахилттай “Бурхан ээж” шүлэг бичсэн байдаг.  

Дууг 2000-аад оны эхээр анх дуучин МУГЖ С.Жавхлан дуулсан.    

Дуу 14 жилийн дараа 2017 онд дуучин н.Ганцогт, Д.Бат-Эрдэнэ нарын дуулснаар дүрсжиж YouTube-д тавигджээ.   

Жич: Энэ дууг бүтэхэд хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүхийн ээж Л.Цэрэндорж (1930-2017) далан хоёр настай, энх тунх амьдарч байжээ. Тэрээр анхны аялгуу, анхны дуугаа ээждээ зориулсан байдаг. Дуучин М.Бямбадоржийн дуулснаар 1969 онд нийтийн хүртээл болсон, Ш.Шажинбатын шүлэг “Нүдэн нуур” дуу нь түүний анхны дуу юм.  

## Сонсох 
1.     YouTube, 2017-03-08, Чулуунбаатар – Бурхан ээж   

2.     YouTube, 2017-05-25, Bat erdene  Burhan eej mini; Жич: Дууны энэ клипэнд авторуудын нэрс (“Үг: Ю.Болд, Ая: Р.Билэгт /МУСТА/” гэж) андуурагдаж, ташаа дурдагджээ.
Ангилал:2002 оны дуу
Ангилал:Монголын дуу
Хувиршгүй гэлээ (С.Оюун, С.Баатарсүх)

Шүлэг: С.Оюун                                                   

Хөгжим: С.Баатарсүх 

ХУВИРШГҮЙ ГЭЛЭЭ 

Тэнгэрийн дагина сайхан бүсгүй 

Тэр шөнө зүүдэнд минь уулзлаа 

Хосгүй цэнхэр хувцсаа өгч 

Хошмогтой дээлийг минь авъя гэлээ 

Дт: За гэлээ [х4] 

Этгээд сонин гутлаа тайлж 

Ээтэн гутлыг чинь өмсье гэлээ 

Уран гоё малгайгаа авч 

Улаан пансан алчуураа гэлээ 

Дт: Ав даа гэлээ [х4]

Дээдсийн заяат ухаанаа хайрлая 

Дээл хувцас шиг сэтгэлээ гэлээ 

Ямар ч байлаа сэтгэлээ солихгүй 

Яргуй дээлийг чинь өмссөн ч хувиршгүй гэлээ 

Дт: Хувирахгүй гэлээ [х4]  

## Дууны тухай 
1979 онд бүтсэн энэ дуугаа С.Баатарсүх джазз-рок дуу хэмээдэг. С.Оюуны шүлгийн түүврээс дууны шүлгээ авсан гэдэг. Энэ дуу 1979-1982 онд Свердловск хотын оюутны “Найрамдал” хамтлагийн урын санд орж дуулагдаж байжээ.  

1998 онд С.Баатарсүхийн “Цэнхэр залаа” тоглолтод дууг дуучин Э.Бүрнээбаяр дуулсан нь Радиогийн Алтан сан хөмрөгт авагдсан байдаг байна.   

Жич: МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нь С.Баатарсүхийн хөгжим, Бя.Энхтуяагийн шүлэг “Охин үр” дууг МУГЖ Г.Эрдэнбаттай, "Цас цагаан охин" дууг СТА Т.Аминатай хамтран дуулж анх олны хүртээл болгож байсан.   

## Сонирхолтой баримт 
Дууны авторууд 2019 оны 12-р сарын 29-нд, нэг өдөр, нэг цаг мөчид МУ-ын Төрийн ордонд хамтдаа байж төрийн шагнал хүртсэн сонирхолтой түүх байдаг. 

МУУГЗ С.Баатарсүх Улсын Филармонийн “Баянмонгол” чуулгын гитар хөгжимчин (1969-1974, 1985-1986), хөгжмийн зохиолчийн (Д.Батсүрэнгийн шүлгээр 1972 онд бүтсэн “Дөрвөн улирал хоёр амраг” дуу нь МУ-ын ерөнхийлөгчийн зарлигт дурдагдсан) хувиар, МУСГЗ С.Оюун нь “Харанга” хамтлагийн урын сангийн бүтээл болох МУУГЗ Ц.Чулуунбатын хөгжим “Санана даа” дуу зэрэг бүтээлээрээ тус тус төрийн шагнал хүртжээ.  

## Сонсох 
1998 он, МҮОНР, "Цэнхэр залаа” тоглолт, 2-р хэсэг, Оюуны шүлэг “Хувиршгүй гэлээ”, Хилийн цэргийн “Хилчин” хамтлагийн гоцлол дуучин Бүрнээбаяр  (05:11:52-08:35)
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:1979 оны дуу
Охин үр (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)

Шүлэг: Бя.Энхтуяа 

Хөгжим: С.Баатарсүх

ОХИН ҮР  

Цэцэн буурал гацуур модны гунигийг цэлмүүлэхээр   

Цэцэгт хаврын цэнхэр яргуй цасанд гэрэлтлээ  

[Цээжний гуниг насны баярын дундуурыг дүүргэхээр  

Цэлмэгэр багахан охин үр минь нартад мэндэллээ.]x2

Цээнийн цэцэгт хөвч хангайн цэнгэлийг гүйцээхээр  

Цээлхэн дуутай хөхөө шувуу зунжин донгодлоо  

[Цэвэр ичимтгий монгол зангаараа хотлыг уяраахаар  

Цэв цэвэрхэн охин үр минь гэрээ гийгүүллээ.]x2

Цэмцгэр гоёхон цэцгийн гунигийг нимгэлэхээр 

Цэнгүүн тайгын цэгцхэн гацуур намрыг үдлээ

[Цэгнэж туулдаг, алдаж ухаардаг хорвоог танихаар 

Цэгцгэр гол шиг охин үр минь дуулан гэгэлзлээ.]x2

Цэлийн цэлийх цасан далайн шимийг залгуулахаар  

Цээнэ, шарилж өвлийн туршид цасанд сэрвэлзлээ 

[Цэрвүү холдоо охин үр минь хадамд гарахаар 

Цэцгийн үндэс шиг ижий аав нь гэртээ үлдэнэ.]x2 

## Дууны тухай 
Энэ дуу 1994 онд бүтсэн. Хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх 1993 онд энэ шүлгийг яруу найрагчаас нь анх өөр нэгэн аялгуундаа зориулан авч байжээ. Тэрээр энэ дууны шүлгэн дээрээ “Охин үр минь нартад мэндэллээ”, “Цэцгийн үр” гэх зэргээр бичиж тэмдэглэсэн байдаг.   

1994 оны 11-р сарын 2-4-нд Соёлын Төв Өргөөнд тоглогдсон С.Баатарсүхийн бие даасан уран бүтээлийн анхны “Цэнхэр залаа-25” тоглолт дээр Бүх Цэргийн Дуу Бүжгийн чуулгын гоцлол дуучин Бүрнээбаяр, Сонгодог Урлагийн Академик Их Театрын гоцлол дуучин Эрдэнэбат нарын хамтран дуулснаар дуу анх олны хүртээл болж, мөн тэдний хамтран дуулснаар Монголын Радиод анх авагджээ.  

Жич: МУГЖ Г.Эрдэнэбат хөгжмийн зохиолчийн "Учрахын ерөөл" (шүлэг: Б.Лхагвасүрэн), МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нь дуучин СТА Т.Аминатай хамтран "Цас цагаан охин" (шүлэг: Бя.Энхтуяа) зэрэг дууг дуулсан байдаг байна.  

## Сонсох 
МУГЖ Г.Эрдэнэбат, МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нарын хамтран дуулсан анхны хувилбар  

# МҮОНР, МУГЖ Г.Эрдэнэбат, МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нарын хамтран дуулсан С.Баатарсүхийн хөгжим, Бя.Энхтуяагийн шүлэг "Охин үр" дуу 
# YouTube, 2012-09-12, Бүрнээбаяр,Эрдэнэбат - Охин үр минь 
# Монголын радио, 2022-09-29, “Охин үр минь” дуун өгүүлэмж (1:36-4:45) 
# SoundCloud, 2022-09-28, “Охин үр минь” дуун өгүүлэмж (1:36-4:45)  

Бусад хувилбар  

# YouTube, 2015-11-02, Bold, Chuluunchimeg - Ohin ur min | Болд, Чулуунчимэг - Охин үр минь
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:1994 оны дуу
Одод (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)

Шүлэг: Бя.Энхтуяа 

Хөгжим: С.Баатарсүх 

**ОДОД** 

Дорнын сайхан цас цагаан хун шувууд 

Домгийн гайхам чин үнэнч хун шувууд 

Долгис цалгиан нисэхдээ догдлол баярыг тээн одлоо 

Мөнх тэнгэрийн уудамдаа мөрөөдлийг минь хүргээсэй.  

Дт: Дэнгийн гэрлийг од л гэвэл 

Дэнлүү ч гэсэн од л байхсан 

Хан тэнгэрийн од нь болоод 

Хорвоод цолрон гялалзахсан ...   

Ээрэм говийн хул шаргал хулан минь 

Эмээл үгүй эрх чөлөөт хулан минь 

Газрын од шиг харвахдаа гайхал бишрэл тээн одлоо 

Хөхрөх тэнгэрийн хаяандаа хүслийн одыг хүргээсэй 

Дт: Дэнгийн гэрлийг од л гэвэл

Дэнлүү ч гэсэн од л байхсан 

Хан тэнгэрийн од нь болоод 

Хорвоод цолрон гялалзахсан ...   

Мөрөн голын мөнгөн сэрвээт загас минь 

Мөнхийн настай эзэн үгүй эрх чөлөө минь 

Ган сэлэм шиг гялбалзахдаа зориг хүслийг тээн одлоо 

Гадаад далайн усандаа зочны мэндийг хүргээрэй 

Дт: Дэнгийн гэрлийг од л гэвэл

Дэнлүү ч гэсэн од л байхсан 

Хан тэнгэрийн од нь болоод 

Хорвоод цолрон гялалзахсан ...  

## Сонирхолтой баримт 
Энэ дуу "Болор" хамтлагийн дуучин Ч.Цэрэндаваагийн дуулснаар анх Монголын Радиогийн Алтан сан хөмрөгт орсон. 

Жич: Залуучуудын Соёлын Төвийг анх байгуулагдахад авъяаслаг уран бүтээлч олон залуусыг томилон ажиллуулласан байдаг. Хөгжмийн зохиолч  С.Баатарсүх, дуучин Ч.Цэрэндаваа нар ЗСТ-д 1987 оноос нэгэн үе хамт ажиллаж, хөдөлмөрлөж байжээ. 

Яруу найрагч Бя.Энхтуяа, хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх нар МУГЖ Э.Бүрнээбаярын МУГЖ Г.Эрдэнэбаттай хамтран дуулсан "Охин үр" , СТА Т.Аминатай хамтран дуулсан "Цас цагаан охин" зэрэг дууг бас зохиосон.  

## Сонсох 
МҮОНР, Одод - Болор хамтлагийн дуучин Цэрэндаваа эстрад хөгжимтэй дуулна.
Ангилал:Монголын дуу