open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орсэй музей

**Орсэй музей** (франц. ''Musée d'Orsay*) Парис хотод, Сена мөрний зүүн эрэгт байрладаг дүрслэх урлагийн музей бөгөөд 1850-1910 оны үеийн Европын уран зураг, баримлын дэлхийн хамгийн том цуглуулгуудын нэг юм. Парисын гурав дахь, дэлхийн арав дахь хамгийн алдартай музей. 

Музейн цуглуулга нь импрессионистууд болон пост-импрессионистуудын бүтээлүүд дээр тулгуурладаг. Цуглуулга нь *Art Nouveau* буюу *Модерн'' загварын гоёл чимэглэлийн урлагийн бүтээлүүд, гэрэл зураг, архитектурын объектуудаар баялаг юм. Орсэй музей нь Европ дахь хамгийн том урлагийн музейн нэг юм. 2019 онд тус музейг 3.6 сая гаруй хүн үзэж сонирхсон байна. 2022 онд дэлхийн хамгийн их зочилсон урлагийн зургаа дахь музей, Францын Луврын дараа орох хоёр дахь хамгийн олон үзэгчтэй урлагийн музей болжээ.

Тус музейн үзэсгэлэн таван түвшинд байрлаж, урлагийн бүх төрлийг (уран зураг, уран баримал, архитектур, тавилга, кино театр, гэрэл зураг, хөгжим, дуурийн дизайн) он цагийн дарааллаар толилуулдаг байна. Ийнхүү Орсэй музей нь Луврын цуглуулга болон Жорж Помпиду төвийн орчин үеийн урлагийн музейн хоорондох зайг нөхөж байна. Үндсэн давхар нь төвийн гудамжинд баримлууд байрладаг, хуучин төмөр замын замыг өртөөг бүрдүүлдэг доод давхар юм. Парис дахь Дуурийн барилгын загвар нь онцгой анхаарал татаж байдаг. Музейд түр үзэсгэлэн гаргах хэд хэдэн танхим байдаг. Музейн үзмэрүүдийг 2-3 жил тутамд сольдог байна. 

Орсэй музей нь мөн тоглолт, концертын тайз болдог юм. Мөн кино урлагийн үүсэлд зориулж жил бүр фестиваль зохион байгуулдаг. Жуулчид бага хурал, дугуй ширээний уулзалт, ялангуяа түр үзэсгэлэнтэй холбоотой уулзалтуудад тогтмол оролцох боломжтой юм.

Одоогийн байдлаар Орсэй музейд дараах мастеруудын бүтээлүүдийг дэлгэн үзүүлж байна. Үүнд:

* Жан Беро
* Пьер Боннард
* Эдуард-Денис Балдус
* Винсент ван Гог - сүүлийн үеийн бүтээлүүд
* Поль Гоген
* Эдгар Дега
* Камиль Коро
* Густав Курбет
* Люсьен Леви-Дурмет
* Эдуард Мане
* Жан-Франсуа Миллет
* Клод Моне
* Эдвард Мунк
* Камиль Писсарро
* Франсуа Помпон
* Пьер-Огюст Ренуар
* Жорж Сейра
* Поль Синиак
* Альфред Сислей
* Анри де Тулуз-Лотрек
* Теодор Шассерио
* Жан Доминик Ингр


Ангилал:Металл барилга байгууламж
Ангилал:Францын урьдын өртөө
Ангилал:Парисын урлагийн музей
Ангилал:Францын түүхэн дурсгалт газар
Ангилал:Парисын музей
Төмөр замын дээд сургууль

**Төмөр замын дээд сургууль** -Монгол Улсын Төмөр замын мэргэжилтэн бэлтгэдэг "УБТЗ" ХНН дэргэдэх дээд боловсролын байгууллага.  

## Түүх 
1951 оны 5-р сард "УБТЗ"-ын удирдах газрын дэргэд “Сургууль комбинат” (Учебный комбинат) нэртэйгээр анх байгуулагдсан байна. 

БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1953 оны 7-р сарын 14-ний өдрийн 9/129 дүгээр тогтоолоор байгуулагдсан Төмөр замын Техникум  болж үндэсний хэмжээнд төмөр замын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц сургууль болсон бөгөөд "Ашиглалт", "Зүтгүүр" гэсэн мэргэжлийн 2 ангитай 60 сурагчтай байсан. 

1956 онд Хичээлийн төв байр ашиглалтанд орсон.

1960-1963 онд Политехникийн салбар сургуулиуд Төмөр замын Техникумд нээгдэв. Үүнд: Авто, нефть, холбоо, радио холбоо, барилга, эдийн засаг санхүү зэрэг юм.

1972-1973 онд Төмөр замын Техникумыг түшиглэн 60 ортой дотуур байртай "*Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургууль"* шинээр нээгдсэн.  

1984 онд Спорт заал ашиглалтанд орсон.

1990 онд Төмөр замын Техникум, Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургуулийг нэгтгэн "*Төмөр замын сургалтын төв*" болгож байгуулсан. 

1991 онд Төмөр замын Коллеж болж нэрээ өөрчилсөн. 

2004 онд Боловсрол шинжлэх ухааны сайдын № 238 дугаар тушаалаар "Төмөр замын дээд сургууль" статустай болсон. 

Өнөөгийн 2024 оны байдлаар 58 багштай, 1096 оюутантай үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн тус сургуулийг нийт 30 мянга гаруй оюутан бакалавр болон техникчээр төгссөн бөгөөд УБТЗ-ын хөдөлгөөнтэй шууд холбоо бүхий анхан, дунд шатны ажлын байранд ажиллаж буй ажилтнуудын 85 орчим хувь нь ТЗДС-ийн төгсөгч байдаг. Батлагдсан орон тоогоор 108 багш, ажилтантай, нийт ажилтны 49 хувийг багшлах бүрэлдэхүүн, 51 хувийг захиргааны ажилтнууд болон сургалтын алба, оюутны хөгжил, үйлчилгээний ажилтан эзэлж байна. 2025 оны 4-р сард мэргэжлийн итгэмжлэл 10 жилээр авсан бөгөөд магистрын сургалт явуулж байна.

2019-2020 оны хичээлийн жилд Мэргэжлийн салбарт 26, Байгаль нийгмийн ухааны тэнхимд 21, Хэл соёлын тэнхимд зургаа, нийт 53 багшийн бүрэлдэхүүнтэйгээр сургалтын үйл ажиллагаа явуулсан. Нийт багш нарын 19% нь докторын зэрэгтэй юм.

УБТЗ буюу үндэсний тээвэрлэгч томоохон байгууллагын боловсон хүчнийг бэлтгэж буй сургуулийн хувьд оюутнуудынхаа техник сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Улсын чанартай олимпиад, уралдаан, тэмцээнүүдэд оролцдог оюутнуудын амжилт улам ахиж байна. Тухайлбал, үндэсний хэмжээний “Робокон-2019” тэмцээний I шатны шалгаруулалт, “CAD-CAE -2019”  олимпиадад тэргүүн байр эзэлсэн байна.

ТЗДС-ийн оюутнууд ОХУ, БНСУ, БНХАУ-ын 8 их дээд сургуулийн оюутан солилцооны бакалавр болон магистраар хамтарсан хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Эдгээр хөтөлбөрийн хүрээнд оюутнууд Солонгос, Хятад, Орос хэлний сургалтад хамрагддаг байна.   

Албан ёсны цахим хуудас: https://web.archive.org/web/20241109212818/https://rim.edu.mn/index.php?lang=mn
Ричард Гренелл

**Ричард Гренелл** (англи. *Richard A. Grenell*; 1966 оны 9-р сарын 18-нд АНУ-ын Мичиган мужийн Жэнисонд төрсөн) — Америкийн дипломат 2018-2020 онд АНУ-аас Германд суугаа Элчин сайд, 2020 онд АНУ-ын Үндэсний Тагнуулын газрын (англи. *Director of National Intelligence, DNI*) захирлын үүрэг гүйцэтгэгч.
Уул уурхай ба байгалийн нөхөн сэргээлт

Экосистемийн оршин тогтнох үндэс нь түүнийг бүрдүүлэгч амьд ба амгүй хүчин зүйлсийн тэнцвэрт харилцан шүтэлцээ юм. Энэхүү тэнцвэрт байдал алдагдах нь экосистемийг доройтуулж, сүйрүүлдэг. Экосистемийг бүрэлдүүлэгч хүчин зүйлсийн зохистой харьцаа алдагдахыг байгаль орчны доройтолд тооцож болох бөгөөд экосистемийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс зарим нь бүрмөсөн үгүй болохыг экологийн сүйрэл гэж ойлгож болно. Жишээлбэл уул уурхайн олборлолтын явцад хөрс хуулалт хийгдэх ба хөрсгүй болсон газарт ургамал, амьтны төрөл зүйл устаж, дайждаг байна.

Уул уурхайн олборлолт, үйлдвэрлэл экосистем, түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд гарцаагүй сөрөг нөлөө үзүүлнэ. Уул уурхайн үйл ажиллагааны явцад экосистемд үзүүлэх сөрөг нөлөөллөөс зайлсхийх, үр дагаварыг бууруулах, нөхөн сэргээж, хамгаалахын тулд тухайн экосистемийг цогц байдлаар нь судалж, төлөвлөх ёстой юм.

Аливаа экосистемд ургамал ургах үндсэн нөхцөл нь ус чийгийн хангамж, газрын гадаргын зохистой хэлбэр, үржил шимтэй хөрсөн давхарга билээ. Ургамлан бүрхэвчийн олон янз байдал нь ургамал идэштэй амьтдын олон янз байдлыг тодорхойлдог. Бүх экосистемд махчин амьтад нь ургамал идэштний тооноос цөөн, ургамал идэштэн нь ургамлын биомассаас бага байдаг зүй тогтолтой. Үүнийг **экосистемийн суваргаар** илэрхийлбэл хялбар  ойлгогдоно.

Экосистемийг зохцуулагч хүчин зүйлсийг гадаад, дотоод гэж ангилдаг. Экосистемийн оршин тогтноход нөлөө үзүүлэгч гадаад гол хүчин зүйл бол уур амьсгал юм. Сүүлийн жилүүдэд дэлхий даяар асар хурдацтай явагдаж буй уур амьсгалын өөрчлөлтүүд, дэлхийн дулаарал нь экосистемийг өөрчлөх, уугуул байдлыг доройтуулагч шалтгаан нь болж байна.
Олег Белозёров

**Олег Белозёров** (орос. *Олег Валентинович Белозёров*, 1969 оны 9-р сарын 26-нд ЗХУ-ын Латви улсын Вентспилс хотод төрсөн) -Оросын төрийн зүтгэлтэн, менежер. 2015 оны 8-р сараас "Оросын төмөр зам" ХК-ийн Ерөнхий захирал.

ОХУ-ын Тээврийн яамны нэгдүгээр орлогч сайд (2015); ОХУ-ын Тээврийн яамны дэд сайд (2009-2015); Холбооны Авто замын агентлагийн дарга (2004-2009).

Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтэн (2005), Нэгдсэн Орос намын Дээд зөвлөлийн гишүүн.

2024 оны 10-р сарын 1-ээс ОХУ-ын Гимнастикийн холбооны ерөнхийлөгч.
Дамбадаржаагийн Жаргалсайхан

**Дамбадаржаагийн Жаргалсайхан** (1958 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол Улсын эдийн засагч, нийгмийн зүтгэлтэн, нийтлэлч, "Монголчууд Шударга Татвар Ухаалаг Зардлын төлөө" ТББ-ын Ерөнхийлөгч. Алдартай "De Facto" нэртэй телевизийн ярилцлага нэвтрүүлгийн хөтлөгч. Монголын улс төр, эдийн засаг, нийгмийн амьдралын хамгийн чухал үйл явдлуудыг дүгнэсэн нэвтрүүлэг монгол, англи, орос хэлээр хөтөлдөг.

## Намтар 
Д.Жаргалсайханы эцэг Төв аймгийн уугуул Ч.Дамбадаржаа модны хоёрт мужаан, дараа нь төмрийн заводад токарьчин, эх З.Сосоржав будагчин, “Улаанбаатар” зочид буудалд үйлчлэгч байсан. Тэрээр 4 хүүхэдтэй айлын хоёр дахь болж төрсөн.

Д.Жаргалсайхан 1978 онд Нийслэлийн 28-р дунд сургууль төгссөн. 

1984 онд ЗХУ-ын Москвагийн их сургуулийн эдийн засагч, улс төрийн эдийн засгийн багш мэргэжлээр онц төгссөн. 

2002 онд АНУ-ын Денверийн их сургуульд бизнесийн удирдлагаар мастер хамгаалсан.

“Дефакто Газет” цахим сонинг Монгол, Англи, Япон, Орос хэлээр эрхлэн гаргаж байна.

Ажилласан байгууллагууд: 

* ХасЛизинг компанийн Гүйцэтгэх Захирал
* Капитал банкны Гүйцэтгэх захирал
* Монгол Улсын Гадаадын Хөрөнгө Оруулалтын Газрын дарга
* Жуулчин Компанийн Дэд захирал
* Монгол Газрын тос компанийн эдийн засагч

Тэрээр Австралийн үндэсний их сургууль, Английн Кембриж, Японы Ази Номхон далайн их сургууль, Денвэрийн их сургуул зэрэгт уригдаж лекц уншсан. 

Нам бус хүн. 

## Гэр бүл 
Эхнэр М.Пагма нь орос, япон, англи, чех хэлтэй. Москвагийн их сургуулийн оюутан байхдаа танилцаж гэрэлсэн. Тэд нэг охинтой.
Роберт Фултон

**Роберт Фултон** (англи. *Robert Fulton*; 1765 оны 11-р сарын 14-нд АНУ-ын Пеннсилвани мужийн Бяцхан Британид төрж, 1815 оны 2-р сарын 24-нд Нью-Йорк хотод нас барсан) - Америкийн инженер, зохион бүтээгч, анхны уурын даралтат хөдөлгүүрт усан онгоцны нэг, анхны шумбагч онгоцны загварын төслийг зохион бүтээгч юм. 1807 онд Фултоны Хойд голын усан онгоц (дараа нь Клермонт) Нью-Йоркоос Олбани хүртэл зорчигчдын хамт Хадсон голоор аялж, хоёр талдаа 480 км (300 миль) тойрог замыг 62 цагийн дотор туулжээ. Түүний уурын зуух хөдөлгүүрт бүхий усан онгоцны амжилт нь гол мөрний урсгал сөрж тээвэр хийх боломжтой болж Америкийн томоохон голуудаар тээврийн худалдааг нэмэгдүүлж өөрчилсөн юм.

1793 онд тэрээр АНУ, Их Британийн засгийн газруудад уурын хөдөлгүүрт хөлөг онгоцны төслийг танилцуулж байжээ. 

Роберт Фултон 1797 онд Франц руу төслүүдээ хэрэгжүүлэхээр явжээ. Энд тэрээр торпедогоор туршилт хийж, 1800 онд Наполеонд "Наутилус" хэмээх шумбагч онгоцны бодит загварыг танилцуулжээ. Тэр жилдээ АНУ-ын Элчин сайд Роберт Ливингстоны хүсэлт, дэмжлэгээр Фултон уурын хөдөлгүүрийн туршилтуудыг эхлүүлжээ. 1803 онд 20 м урт, 2.4 м өргөн уурын хөлөг онгоцыг Францын шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Шарль Боссу, Константен Франсуа Волней, Лазар Карно, Франсуа-Андрэ Мишо, Гаспар Прони нарын хэд хэдэн гишүүдийг байлцуулж Сена мөрөн дээр туршиж үзүүлжээ.

Тэрээр Францад төслүүд нь сайн хэрэгжэхгүй байсан тул сөргөлдөгч Их Британи руу явжээ. Тэнд Ерөнхий сайд бага Уильям Питт түүнд Хааны Тэнгисийн цэргийн хүчинд ашиглах олон төрлийн зэвсгийг бүтээх даалгавар өгчээ. 

Фултон 2750 доллараар Bolton and Watt пүүсээр илүү хүчирхэг уурын хөдөлгүүр захиалж хийлгэсэн байна. 1806 онд хөдөлгүүрийг Нью-Йоркт хүргэсэн бөгөөд Фултон мөн хөлөг онгоцны барилгын ажлыг удирдахаар нүүжээ. Мөн онд тэрээр шумбагч усан онгоцны загварыг бүтээж эхэлжээ.

Фултоны усан онгоц 1807 оны 8-р сарын 17-нд аялалд анх гарчээ. Тэр усан онгоц «Умар голын уурын усан онгоц» (англи. *North River Steamboat*) гэдэг нэртэй байв. Усан онгоцны барилга угсралтын өртөг нь 5 мянга орчим доллар байсан бөгөөд ашиглалтад орсон эхний жилдээ 16 мянган долларын ашиг авчирсан байна. Уг амжилтын үеэр 1808 онд Фултон 19 насаар дүү, сайн боловсролтой, урлагийн авьяаслаг уран бүтээлч, хөгжимчин, Элчин сайдын хамаатан Харриет Ливингстонтой (1783-1826) гэрлэжээ. Тэд гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон юм. 

Тэрээр уушгины хатгалгаа хүндээр тусаж 1815 оны 2-р сарын 24-нд нас барсан. 

## Дурсгал
Пеннсилвани дахь Фултоны төрөлх хот, Нью-Йорк, Охайо мужийн хоёр муж, Нью-Йорк хотын гудамжийг түүний нэрээр нэрлэсэн.

Ангилал:АНУ-ын зохион бүтээгч
Ангилал:АНУ-ын инженер
Deren FC

**“Дэрэн” хөлбөмбөгийн спорт клуб** - Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байрладаг мэргэжлийн хөлбөмбөгийн клуб. 2008 онд анх байгуулагдаж, Хүүхдийн академийг нээсэн. Одоо тус академид 6-16 насны 400 хүүхэд хичээллэдэг. 

“Дэрэн” клубийн насанд хүрэгчдийн баг Монголын дээд лигт 2015 оноос тоглож байгаа. Дэрэн клубийн тамирчид Монголын шигшээ багд тогтмол дуудагдаж тоглодог.

## Эрхэм зорилго 
Монголын шилдэг хөлбөмбөгийн клуб байгуулах. Өсвөрийн тамирчдад ээлтэй орчинд ур чадвар, өөртөө итгэх итгэлээ хөгжүүлэх орчин үеийн клуб байгуулах

## Түүх 
### Дотоодын түүх 
## Цэнгэлдэх хүрээлэн 
Тус клуб албан ёсны бүх тоглолтуудаа МХБХ-ны хөлбөмбөгийн талбайд хийдэг. 2006 онд ашиглалтад орсон тус талбайг 2013 онд Дэрэн клубийн толгой компани "Дэрэн Наран" ХХК Голландын түнш компанитай хамтран засварлаж сэргээсэн. Тус талбай 5000 үзэгч хүлээн авах хүчин чадалтай.

## Дэд бүтэц 
Дэрэн клуб нь өөрийн хөлбөмбөгийн дэд бүтэцтэй. Үүнд: гаднах талбай (80x40 м), өвөл зунгүй тоглох боломжтой Эйрдом (40x20 м), клубийн оффис зэрэг байгууламжууд багтана. Түүнчлэн Улаанбаатар хотоос 40 орчим километрийн зайд орших Төв аймгийн нутаг дэвсгэрт, МХБХ-ны Эйрдом талбайн дэргэд бэлтгэлийн талбай бүхий зочид буудал барьж байгаа. Шинэ спортын байгууламжийг 2025 оны хавар ашиглалтад оруулах төлөвлөгөөтэй байгаа.

## Үзүүлсэн амжилтууд 
* Монголын үндэсний дээд лиг: 2021, 2022-23 он - 2-р байр, 2023-24 он - 3-р байр
* Монголын супер цомын эзэн: 2022, 2023 онууд

## Гадаад холбоосууд 
*
Нармандахын Мөнхшүр

**Нармандахын Мөнхшүр** (1999 оны 1 сарын 3-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол Улсын Гавьяат тамирчин. Ой тогтоолтын олон улсын их мастер, анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, дэлхийн хошой аварга, 2017 оноос 2024 оны дэлхийн чансааг тэргүүлэгч. 

## Тогтоосон Рекорд амжилт
*2017 онд 26 дахь удаагийн Ой тогтоолтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд нэг цагийн хугацаанд 1924 ширхэг хөзөр буюу 37 багц хөзөр цээжилснээрээ дэлхийн рекордыг эвдэж Гиннесийн номд бичигдсэн бөгөөд тэмцээний нийлбэр дүнгээр тэргүүлж ой тогтоолтын спорт үүсч хөгжсөний 26 жилийн түүхэн дэх хамгийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга болсон. 
*Мөн энэ амжилтаараа дэлхийн чансаанд 1-т бичигдсэн анхны эмэгтэй тамирчин ба 2021 онд 30 дахь удаагийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд дахин түрүүлж дэлхийн хошой аварга болсон. 
*ОХУ-ын  Москва хотноо Россия-1 телевизийн "Гайхамшигт хүмүүс" (Удивительные Люди) нэвтрүүлэгт амжилттай оролцон оюуны нөөц боломж хязгааргүй гэдгийг харуулж, оросуудыг гайхашруулж чадсан. Даалгаврын хувьд 1200 ширхэг сарнайг 9 минутад тогтоож, дарааллаар нь алдаагүй хэлэх, мөн байрыг нь солисон нэг цэцгийг олох даалгаврыг 5 минутад алдаагүй гүйцэтгэсэн. 
*2023 оны 3-р сарын 1-нд БНХАУ-н “Super Brain” телевизийн шоу нэвтрүүлэгт давхарласан гарын алга цээжилж, 200 хүний гарын алганы хээ дундаас олох даалгаврыг 100% алдаагүй гүйцэтгэж Хятадын шилдэг тамирчдыг ялсан юм. Одоо Глобал ой тогтоолтын олон улсын чансаанд нэгт бичигдэж байна. 

## Боловсрол
*“Хүслийн Өргөө” бүрэн дунд сургууль- Бүрэн дунд боловсрол  
*Бээжин их сургууль -  Дэлхийн түүхийн мэргэжлээр бакалаврын зэрэг 
*Бээжин их сургууль - Түүхийн магистрын зэрэг

## Хүртсэн шагналууд
*	Монголын ихрүүдийн холбооны авьяаслаг “Ихэр Мисс”, 2008 он
*	БГД-ийн Засаг даргын Өргөмжлөл (2011 он) 
*	“Мөнгөн хараацай - 2012” Хүүхдийн ардын урлагийн наадмын өргөмжлөл
*	Монголын Ихрүүдийн холбооны “Шилдэг сурагч” алтан медаль (2012 он)
*	Хүүхдийн Төлөө Үндэсний Газрын “Авьяас” алтан медаль (2015)
*	Монголын сурагчдын холбооны “Шилдэг сурагч” алтан медаль .  
*	2012 оны “Нийслэлийн шилдэг хүүхэд” өргөмжлөл.
*	“Шилдэг сурагч” алтан медаль （2016 он）
*	“Ази тивийн шилдэг тамирчин” （2017 он）
*	Монголын оюутны холбооны “Шилдэг оюутан” （2017 он）
*	“Оны онцлох хүн” （2018 он） 
*	Монголын залуучдын холбооны шагнал “Оны шилдэг оюутан -Алма матер”（2017он）
*	Боловсролын яамны жуух бичиг （2018 он） 
*	Архангай аймгийн “Тэнгэрийн Суварга” цомын эзэн （2021 он） 
*	Forbes Mongolia 30 under 30（2022 он） 
*	“People awards” оны шилдэг спортын тамирчдаар шалгарав （2023он）

## Гэр бүл
Ихрийн өрөөсөн Нармандахын Энхшүр нь мөн Монгол улсын гавьяат тамирчин цолтой, ой тогтоолтын тамирчин юм.

## Эх сурвалж
* Ой тогтоолтын дэлхийн аварга: Нармандахын Мөнхшүр 

Ангилал:Ой тогтоолтын дэлхийн аварга
Ангилал:Монголын ой тогтоолтын тамирчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1999 онд төрсөн
Монгол орны байгаль орчны онцлог

Монгол орон нь далай тэнгисээс алслагдмал эх газарт далайн төвшнөөс дээш дунджаар 1500-1600 метрийн өндөрт оршдог. Нутгийн дийлэнх хэсгийг уулархаг газар эзэлнэ. Эх газрын эрс тэрс уур амьсгалтай.

Өргөн уудам газар нутагтай тус орны нутаг дэвсгэр нь уур амьсгал, ургамал, амьтны хувьд ялгаатай байгалийн хэд хэдэн бүсэд хуваагдана. Нутгийн умард хэсгээр харьцангуй сэрүүн, ой хөвчтэй, гадаргын усан сүлжээ сайтай бол нутгийн өмнөд хагаст говь цөлийн уур амьсгал зонхилж, ургамал амьтны төрөл зүйлийн хуьд ядмаг байдаг. Монгол оронд Алтай, Хангай, Хэнтий, Хөвсгөлийн гэсэн өндөр уулархаг муж нутгууд байх бол нутгийн зүүн, зүүн өмнөд хэсэг харьцангуй нам дор, тэгш талархаг нутагтай.

Газар нутгийн нийт хэмжээтэй харьцуулахад ой болон гадаргын усны нөөц багатай орон. Гэвч ойт хээрийн бүс, ус намгархаг газрууд нь харьцангуй баялаг биологийн олон янз байдалтай. Иймд ой, усны нөөцийг хамгаалах замаар байгалийн тэнцвэрт байдлыг хамгаалах нь Монгол улсын байгаль орчны чухал бодлого юм.

 Сүүлийн 20 гаруй жилийн хугацаанд уул уурхайн олборлолт, үйлдвэрлэл Монгол орны байгалийн бүх бүслүүрт явагдаж байна. Ялангуяа экосистемийн эмзэг тогтоцтой говь цөлийн бүсэд олон тооны томоохон уул уурхайн төслүүд хэрэгжиж байна.

Байгалийн харилцан адилгүй бүсүүдэд орших уурхай бүрт байгаль орчны ялгаатай сорилт, хүндрэлүүд тулгарч байна. Өөрөөр хэлбэл ойт хээрийн бүсэд байрлах уурхайд нөхөн сэргээлт хийх аргачлалаар говь цөлийн бүсэд орших уурхайд нөхөн сэргээлтийг хийх нь тохиромжгүй юм. Иймд уул уурхайн нөхөн сэргээлт, байгаль хамгааллыг байгалийн ямар ч бүсэд амжилттай хэрэгжүүлэхийн тулд Монгол орны байгаль орчны онцлогийг танин мэдэх хэрэгтэй билээ.
Нийтийн тээвэр

**Нийтийн тээвэр** (англи. *Public transport*) -урьдчилан тогтоосон чиглэлд, төлбөрийн тодорхой хэмжээний дагуу тогтмол зорчигдыг тээвэрлэх үйлчилгээ үзүүлдэг тээврийн нэг төрөл юм. 

Нийтийн тээвэр нь хувийн тээврээс ялгаатай нь нийтийн тээврийн хэрэгслээр зорчигчдыг олноор тээвэрлэх систем бөгөөд энэ нь ихэвчлэн хуваарьтай, тодорхой маршрутаар ажилладаг бөгөөд аялал бүрээс тогтоосон үнэ төлбөр авдаг юм. 

# **Хотын нийтийн тээврийн** хэрэгсэлд хотын автобус, троллейбус, трамвай (хөнгөн төмөр зам) болон суудлын галт тэрэг, метро, ​​усан завь зэрэг багтана. 
# **Хот хоорондын нийтийн тээвэрт** агаарын тээврийн онгоц, автобус, хот хоорондын төмөр зам давамгайлж байна. Дэлхийн олон оронд хот хоорондын тээвэрт өндөр хурдны төмөр замын сүлжээг хөгжүүлж байна.

## Түүх 
Хотын доторх анхны зохион байгуулалттай нийтийн тээврийн систем болох автобус нь 1662 онд Парист үүссэн гэдэг. Энэ зорчигч тээврийн үйлчилгээ нь францын математикч, гүн ухаантан Блез Паскалийн бүтээсэн "Carrosses à cinq sols" (монгол: таван давхар тэрэг) юм. Гэвч энэ нь  1677 он хүртэл ердөө 15 жил ажилласан. Энэ маягийн автобусууд 1826 онд францын Нант хотод үйлчилж байсан байна. Нийтийн автобусны тээврийн системийг 1829 оны 7-р сард Лондонд нэвтрүүлсэн байна. 1806 онд анхны төмөр зам дээрх морин тэргэн тээвэр Суонси ба Мумблс       (англи. Swansea and Mumbles Railway) хооронд явж байжээ. 1825 онд Жорж Стефенсон Английн зүүн хойд хэсэгт орших Стоктон ба Дарлингтоны төмөр замын 1-р хөдөлгөөнийг барьсан нь дэлхийн анхны нийтийн уурын төмөр зам байжээ. Дэлхийн хамгийн анхны уураар ажилладаг газар доорх төмөр зам 1863 онд Лондонд нээгдсэн.
Монгол орны уур амьсгал

Уур амьсгалын нөхцөлийг агаарын хэм, агаарын чийгшил, салхины хүч, нарны цацрагийн тусгал хэмжээ, хур тунадас зэрэг олон үзүүлэлтийг уялдуулж тодорхойлдог. Монгол орны уур амьсгалын онцлогийг дараах байдлаар хураангуйлж болно. Үүнд:

* Монгол орон жилийн 4 улиралтай бөгөөд улирал тус бүрт агаарын хэм, хур тунадас, салхины хүч, хур тунадасны хэмжээ харилцан адилгүй байдаг. Иймд байгаль орчны хяналт шинжилгээ, байгаль орчинг хамгаалах, нөхөн сэргээх ажлыг жилийн 4 улиралд зохицуулан төлөвлөж, хэрэгжүүлэх шаардлага урган гарна.
* Монгол орны нутаг дэвсгэр бүхэлдээ дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст, хүйтэн сэрүүн бүс нутагт оршдог бөгөөд жилийн дийлэнхийг хасах хэмтэй өдрүүд эзэлдэг. Иймд ургамал ургах хугацаа харьцангуй богино бөгөөд 6,9-р сарууд юм. Харин говь цөлийн бүсэд харьцангуй дулаан байдаг тул 9-р сард ч ургамал цэцэглэж     байдаг.
* Агаарын хэм эрс тэс тул 1-р сард уулархаг нутгаар хамгийн хүйтэн байх ба дунджаар -15-350С хүрч хүйтэрдэг     ба говь цөлийн бүсэд -15-200С байх бол хээрийн бүсэд -20-250С орчим байна. Харин 7-р сард ид халууны үе таардаг. Уулархаг нутгаараа харьцангуй сэрүүн байх боловч говь цөл, хээрийн бүсэд дунджаар 20-250С     хэмийн халуун болно.
* Монгол орны хөрсний нэг онцлог бол зуны хугацаанд хөрсний гадарга хэт өндөр халах, нөгөө талаас хүйтний улиралд гүн хөлдөлтөнд ордог явдал юм. Хөрсний температур нь агаарын хэмийн өөрчлөлтөөс гадна шинггэгдэх нарны цацрагын хэмжээ, хур тунадас, ургамлан бүрхэвчийн хөгжил зэрэг бусад хүчин зүйлсээс хамааралтай байдаг.
* Хур тунадасны хэмжээжилийн саруудад болон газар нутгаар ихээхэн хувьсамтгай. Ой хөвчийн уулархаг  нутгаар жилд дундажаар 300-400 мм байхад тал хээрийн бүсэд 150-250 мм, говь цөлийн бүсэд 50-100 мм  тунадас унадаг. Нийт хур тунадасны 85% нь 4-9-р саруудад, үүний 50-60% нь 7-8-р саруудад орно. Хур тунадасны дээрх жигд бус байдал нь ургамлан бүрхэвчийн хөгжилтэй шууд уялдана. Нөхөн сэргээлтийг 5-р сарын сүүл, 6-р сарын эхээр хийж байгаа нь ганд нэрвэгдэх магадлал өндөр байдаг.
* Монгол орон нь бүхэлдээ салхины хүч ихтэй,  салхины хүч нь нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд харилцан адилгүй, ихэвчлэнэ баруун хойд зүгээс салхилдаг, салхины хурд нь 4, 5-р саруудад хүчтэй байх ба хөрс хийсэж шороо босох, ургамлын үр хийсэх хүндрэлтэй байдаг тул нөхөн сэргээлтийн технологийг мөрдөх нь зүйтэй юм.
Монгол орны усны нөөц

**Монгол орны усны нөөц** нь гадаргын болон газрын доорх усны нөөцөөс бүрдэнэ. Гадаргын усны нөөц нь экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалахад гол үүрэгтэй. Ялангуяа говь цөл, хуурай хээрийн бүсэд гадаргын ус нь ан амьтдын байршилтыг тодорхойлогч хүчин зүйл болдог. Гадаргын усанд гол мөрөн, нуурын ус, мөнх цас, мөсөн гол, тусгай зориулалтаар байгуулсан усан сан, намаг, горхи, булаг шанд зэрэг хамаарагдана.

Газрын доорх усны нөөц гэдэг нь газрын хөрсний завсар зай, хурдас чулуулгийн ан цав зэрэгт орших усны нөөц юм. Газрын доорх усны нөөц нь агаар мандлын болон гадаргын усны нөөцтэй ямар нэгэн хэлбэрээр холбоотой байдаг. Өөрөөр хэлбэл гадаргын усны бохирдол нь гүний усыг бохирдуулах шалтгаан байх боломжтой юм. 

Газрын доорх усыг орших гүнээс нь хамааруулан өнгөн хөрсний ус, гүний ус гэж ялган үзэж болох юм. Хөдөөгийн малчдын гар аргаар гаргасан худгуудын олонх нь өнгөн хөрсний ус байдаг. Өнгөн хөрсний усны нөөц тогтвортой бус билээ.

Монгол орны усны нөөц жигд бус тархалттай. Говийн бүсэд нэг хүнд ноогдох усны нөөц дэлхийн дунджаас 10 дахин бага байхад энэ үзүүлэлт хангайн бүсэд дэлхийн дундаж болон дунджаас их байна. 

Говь цөлийн бүсэд жилийн бүх улиралд хур тунадас багатай тул гадаргын уст цэгүүд ховор тохиолдоно. Булаг шанд нь говь цөлийн бүсийн ан амьтдын байршилтыг тодорхойлогч нь болдог учраас уул уурхайн нөлөөллөөс булаг шандыг хамгаалах, дахин сэргээх нь байгаль хамгааллын эн тэргүүний арга хэмжээ байх болно.
Лоренцо Ричелми

**Лоренцо Ричелми** (англи. *Lorenzo Richelmy*, 1990 оны 3-р сарын 25-нд төрсөн) -Netflix-ийн анхны Марко Поло олон ангит киноны гол дүрээр үзэгчдэд танигдсан Италийн жүжигчин юм. Тэрээр олон ангит кинонд тоглохоосоо өмнө Италийн хэд хэдэн телевизийн шоу, кинонд тоглож байсан юм. 

Ричелми Ла Спезиа хотод Марко, Вивьен нарын гэр бүлд төрсөн бөгөөд дөрвөн настай байхдаа гэр бүлийнхээ хамт Ром хот руу нүүжээ. Тэрээр хүүхэд байхдаа уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн Ричелми Centro Sperimentale di Cinematografia-д элссэн хамгийн залуу жүжигчин болжээ.

## ТВ-ийн кинонд бүтээсэн дүрүүд
Бенедикт Вонг

**Бенедикт Вонг** (англи. *Benedict Wong*, 1971 оны 7-р сарын 3-нд Манчестер хот орчмын Сэлфордод төрсөн) -Английн хятад гаралтай жүжигчин юм. Тэрээр 2003 онд Британийн бие даасан киноны шагналд нэр дэвшсэн "Dirty Pretty Things" кино, 2002-2004 оны "BBC"-ийн "15 давхар өндөр" sitcom зэрэг кинонд тоглохоосоо өмнө тайзан дээр гараагаа эхэлж байжээ. Үүний дараа "Цэлмэг өдөр" (2005), "Нарны гэрэл", "Өөрийнхөө гараар өсөх" (хоёулаа 2007), "Сар" (2009) зэрэг кинонууд болон CBBC-ийн "Сүнсний дайчид" (2010) зэрэг кинонуудад тоглосон.

Б.Вонг 2010-аад онд Netflix-ын цувралын Марко Поло (2014–2016) киноны Хубилай хааны дүр, Ангараг хүн (2015) киноны Брюс Нг, Доктор Стрэнж киноны дараа Марвелийн кино ертөнцийн медиа франчайз дахь Вонгийн дүрүүдээр улам бүр олонд танигдаж байсан. (2016). Түүнээс хойш тэрээр Syfy цуврал "Үхлийн анги" (2019) кинонд тоглосон. "Есөн өдөр" (2020) кинонд тоглосон нь түүнд Independent Spirit Award-д нэр дэвшсэн. Тэрээр одоогоор Netflix цуврал 3 Биеийн асуудалд гол дүрийг бүтээж байлаа.
Монгол орны хөрсөн бүрхүүл

Монгол орны газар зүйн байршлаас шалтгаалан байгалийн нөхцөлийн ялгаа эрс тэс, гадаргын төрх жигд биш өндөр нам уул нуруу, хотос хонхор, ухаа гүвээ, хяр толгод, хөндий хоолой, нүд алдам тал газар хосолсон учраас хөрсөн бүрхэвчийн бүтэц бүрэлдэхүүн ихээхэн ярвигтай, олон янзын өвөрмөц маягийн хөрс үүсэж хөгжих нөхцөл бүрдсэн байдаг.

Монгол оронд уулын тундрын хөрснөөс хэт гандуу борзон хөрс хүртэл дэлхийн сэрүүн бүсэд байдаг бараг бүх төрлийн хөрс тохиолдох бөгөөд тэгэхдээ нэг шинжийн хөрс гэхэд ууланд ч, ухаа толгодоор ч, тал газраар ч ялгаагүй тархсан байдаг онцлогтой. Манай орны хувьд бүх нутгийн 80% нь далайн түвшнээс дээш 1000 метрээс илүү өндөрт оршиж, 50% орчмыг нь том жижиг уул нуруу эзэлдэг учраас монгол орны хөрсний тархалт, үүсэл хөгжлийн үйл явцад хотгор гүдгэрийн байдал шийдвэрлэх үүрэгтэй байдаг учраас манай орны хөрсийг уулын ба тал хөндийн гэсэн хоёр том бүлэгт хуваасан байна.

Биологийн нөхөн сэргээлтийг төлөвлөхөд хөрсний шинж чанар, үржил шимийн үзүүлэлтүүдийг харгалзан үзэх хэрэгтэй. Монгол орны хөрсөн санг хэв шинж, дэд хэв шинжээр нь ангилдаг байна. Үүнд:

•	Уулын хар шороон хөрс 

•	Хээрийн хар шороон хөрс
 
•	Уулын хүрэн хөрс
 
•	Хээрийн хүрэн хөрс
 
•	Уулын нугын хөрс

•	Уулын нугын бүдүүн ялзмагт бараан хөрс

•	Уулын нугат-хээрийн нарийн ялзмагт хөрс

•	Аллювийн нугын хөрс

•	Цөлөрхөг хээрийн хөрс

•	Цөлийн бор саарал хөрс

•	Давстай хөрс

•	Ойн хөрс
Герт Энгельс

Герт Энгельс - хөлбөмбөгийн Герман дасгалжуулагч. Германы хөлбөмбөгийн Бундеслигад тоглосон, олон жил Зүүн Азид амжилттай дасгалжуулж байсан түүхтэй.

## Товч агуулга 
Энгельс нь хөлбөмбөгийн гэр бүлд төрж, Боруссиа Мёнхенгладбах багийн алтан үед тоглож байсан. Хөлбөмбөгийн тоглогчийн карьер дууссаны дараа спортын чиглэлээр суралцаж, мэргэжил эзэмшсэн. Сургулиа төссөний дараа Японд дасгалжуулагчаар ажилласан. Японы J-Лигт ажилласан анхны гадаад мэргэжилтнүүдийн нэг. Тэрбээр Японы мэргэжлийн хөлбөмбөгт ихээхэн нөлөө үзүүлж, хамгийн том амжилт, шагнал Японд хүртэж байсан.

Японы Эзэн хааны цомын тэмцээнд таван удаа, Японы аварга шалгаруулах тэмцээн, Японы супер цом, АХБХ-ны Аваргуудын лигт 2007 он тус бүр нэг удаа түрүүлсэн.

Олон улсын хөлбөмбөгт оруулсан хувь нэмэр, ялангуяа Герман, Японы спорт, соёлын харилцааг бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж Энгельс 2018 онд Германы хөлбөмбөгийн элчээр өргөмжлөгдсөн. Дараа жил нь энэхүү хүндэт шагналыг Юрген Клопп авсан.

Энгельс Японд болон Мозамбикд дасгалжуулагчаар ажиллахын зэрэгцээ 2009 оноос хойш Германд хөлбөмбөгийн академи байгуулж ажиллуулсан. Тэрээр Японы залуу тоглогчдыг дэмжиж, Герман, Японы мэргэжлийн клубүүдэд ажилд ороход зуучилдаг. 

Энгельс Япон хэлээр чөлөөтэй ярьдаг, Японы соёл, уламжлал, зан заншлын талаар өндөр мэдлэгтэй. Япон улсыг хоёр дахь эх орон гэж үздэг, түүнийг "хагас япон" гэж хүмүүс өхөөрдөн хочилдог.

## Амжилтууд 
### Олон улсын тэмцээнүүд 
* **AFC Champions League**: 2007 онд 1-р байр
* **FIFA Club World Cup**: 2007 онд 3-р байр

### Дотоодын тэмцээнүүд 
* **J-Лиг**: 2006 оны аварга, 2004, 2005, 2007 оны 2-р байр
* **WE Лиг**: 2020 онд 2-р байр
* **J2-Лиг**: 2001 оны аварга
* **Эзэн хааны цом**: 1993, 1998, 2002, 2005, 2006, оны аварга, 1997 оны мөнгөн медаль
* **Японы Супер цом**: 2006 оны аварга
* **J-Лигийн Цом**: 2004 оны мөнгөн медаль

### Бусад шагнал 
* **Германы хөлбөмбөгийн элч**: 2018 он

## External links 
* SoccerLife Football School (サッカーライフ)

## References
Stray Kids

**Stray Kids** (ихэвчлэн **SKZ** гэж товчилдог) нь JYP Entertainment-аас үүсгэн байгуулсан Өмнөд Солонгосын хөвгүүдийн хамтлаг юм. Тэд *Mnet*-ын *"Stray Kids"* нэртэй өрсөлдөөнт шоу нэвтрүүлгээр дамжуулан үүсгэн байгуулагдсан. Тус хамтлаг 8 гишүүнтэй: *Bang Chan*, *Lee Know*, *Changbin*, *Hyunjin*, *Han*, *Felix*, *Seungmin*, *I.N*. Тодорхойгүй хувийн шалтгаанаар хамтлагийн гишүүн *Woojin* 2019 оны 10 сард хамтлагаасаа гарсан. 

*Stray Kids* дуугаа ихэвчлэн өөрсдөө зохиож, продюсерлэдэг. Үндсэн продюсерын ажлыг хийдэг гишүүд нь *Bang Chan*, *Changbin*, *Han* нар бөгөөд тэднийг *"3Racha"* гэж нэрийддэг. 

## Бүрэлдэхүүн 
2019 оны 10 сарын 28нд гишүүн Woojin хамтлагаасаа гарч, JYP Entertainment-тай хийсэн гэрээгээ тодорхойгүй хувийн шалтгаанаар цуцалсан. 2021 оны 2 сараас 7 сар хүртэл гишүүн Hyunjin дээрэлхэлтийн хэргээс болж завсарлага авсан ч, 2021 оны 8 сараас үргэлжлүүлэн хамтлагийнхаа үйл ажиллагаанд оролцож эхэлсэн.

## Уран бүтээл
**Солонгос студийн цомог**
* *Go Live* (2020)
* *Noeasy* (2021)
* *5-Star* (2023)
**Япон студийн цомог**
* *The Sound* (2023)
* *Giant* (2024)
**Эмхэтгэл цомог**
* *Unveil Stray Kids* (2019)
* *SKZ2020* (2020)
* *SKZ2021* (2021)
* *SKZ-Replay* (2022)
**Reissues**
* *In Life* (2020)
**Сингль цомог**
* *Step Out of Clé* (2020)
* *Christmas EveL* (2021)
**Mixtapes**
* *Hop* (2024)

**Өргөтгөсөн цомог** (EP)
* *Mixtape* (2018)
* *I Am Not* (2018)
* *I Am Who* (2018)
* *I Am You* (2018)
* *Clé 1: Miroh* (2019)
* *Clé 2: Yellow Wood* (2019)
* *Clé: Levanter* (2019)
* *All In* (2020)
* *Oddinary* (2022)
* *Circus* (2022)
* *Maxident* (2022)
* *Social Path / Super Bowl (Japanese Ver.)* (2023)
* *Rock-Star* (2023)
* *Ate* (2024)

### Телевизийн цуврал нэвтрүүлэг
## Лавлах бичиг 
Monsta X (Солонгос: 몬스타엑스, загварлаг MONSTA X) Тэрээр NO.MERCY мюзикл шоуны үеэр Starship Entertainment агентлагаас үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд 2015 оны 5-р сарын 14-нөөс хойш идэвхтэй ажиллаж байна.

Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг
Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг
Монгол орны ургамлын аймаг

Монгол орон өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй, уул нуруу, хотгор гүдгэр гадартай, эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай учраас ургамлын хувьд нилээд өвөрмөц бөгөөд умраас урагшлахад дэлхийн ургамлын 3 үндсэн бүс болох ой тайга, тал хээр, говь цөлийн бүс ажиглагдана. Тэдгээр 3 бүс нь бие биедээ аажим шилждэг учраас дундаа шилжилтийн буюу завсрын  бүс үүсгэдэг. Тухайлбал, ой ба хээрийн бүсийн завсарт уулын ойт хээр, тал хээрийн ба цөлийн бүсийн завсарт цөлөрхөг хээрийн бүсийг үүсгэдэг. Монгол орны газрын гадаргын өвөрмөц онцлоготой зохицсон ургамлын 6 бүс, бүслүүр буй болжээ.
Монгол орны байгалийн бүс бүслүүр хойноосоо урагшлах тутам өндөр уул, тайга, ойт хээрийн бүслүүр, хээр, цөлийн бүсэд шилждэг. Монгол оронд 3127 зүйлийн гуурст дээд ургамал бүртгэгдсэн.

1.	**Өндөр уулын бүслүүр**: Тачир өвслөг ургамалтай нуга, намхан сөөгөн ширэнгэ, хаг, хөвдөт царам зэрэг ургамалжилттай. Уур амьсгал сэрүүн, хур тунадас жилд дунжаар 400мм – ээс илүү унадаг, ургамал ургах хугацаа богино, нутаг дэвсгэрийн 3%-г эзлэнэ.

2.	**Уулын тайгын бүс**: Хуш-шинэст, хуш-алирст, хуш-бадаант, хуш-нарст, хуш-хар нэрст, шинэс-хушин тайга, шинэс-хусан, гацуур-жодоон ой зэрэг багтана. Уур амьсгал чийглэг хүйтэн, чийглэг хүйтэвтэр; хур тунадас доод захаар 250мм, тайгад 300-400мм, ургамал ургах хугацаа богино, нутаг дэвсгэрийн 4,1%-г эзлэнэ.

3.	**Уулын ойт хээрийн бүс**: Саруул шинэсэн ой, нарсан ой, хус-шинэс-нарсан холимог ой болон алаг өвс-үетэнт, хялганат, хазааргана-хялганат, агь-хялганат, ботууль-агьт ойт хээрийн бүслүүр нь нутгийн өмнө зүг рүү урагшлах тутам багасаж, сийрэгжсээр хээрийн бүсэд шилжинэ. Хур тунадас жилд 200-300мм унах ба ургамал ургах хугацаа 135-150 хоног, нийт нутаг дэвсгэрийн 25,1%-ийг эзлэнэ.

4.	**Хээрийн бүс**: Хуурайсаг сөөг болох хэд хэдэн зүйлийн харгана, агь зэрэг сөөг, сөөгөнцөр ихээр ургана. Хур тунадас 125-250мм унах боловч хавар намартаа гандуу, ургамал ургах хугацаа 150-170 хоног, нийт нутаг дэвсгэрийн 26,1%-ийг эзлэнэ.

5.	**Цөлөрхөг хээрийн бүс**: Говийн хялгана, сайрын хялгана, зүүнгарын хазаар өвс, хөмөл, таана зэрэг цөөн наст ургамал ургана. Хур тунадас жилд 100-125мм  унах боловч ихэвчлэн гантай байдаг,  ургамал ургах хугацаа 170-190 хоног, нийт нутгийн 27,2%-ийг эзлэнэ.

6.	**Цөлийн бүс**: Заган ой зонхилох ба баглуурт, хармагт, зээргэнэт, хотирт, таарт цөл тааралдана, ургамлан нөмрөг сийрэг, тачир, намхан ургана. Хур тунадас жилд 100мм унах ба байнга гантай, хуурай халуун салхи ихтэй, нийт нутгийн 14,5%-ийг эзлэнэ.

7.	**Бүс бусын ургамалжилт**: Өндөр уул, ой тайга, тал хээр, цөлийн бүсийн алинд ч тохиолдож болох нуга, намаг, усны ургамал юм.
Монгол орны амьтны аймаг

Амьтны аймаг нь экосистемийн онцлог бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Амьтад нь хүний үйл ажиллагаатай холбоотой орчны сөрөг нөлөөлөлд мэдрэмтгий бөгөөд зохисгүй нөлөөлөл үүсэхэд дайжих чадвартай.

Монгол орны амьтны аймаг нь тус оронд суурин амьдрах, мөн нүүдлийн зусаж үрждэг, өвөлждөг амьтдаас бүрдэнэ. Дулааны улиралд амьтдын зүйлийн бүрдэл болон тоо толгой эрс нэмэгдэнэ. Амьтны аймгийн зүйлийн бүрдэл, тархац байршилт байгалийн бүсүүдээр ялгаатай. Тухайлбал Монгол орны ойт хээр, хээрийн бүсэд дагуур зараа тархсан байх бол говь цөлийн бүсээр дэлдэн зараа тархсан байдаг.

Монгол оронд 13000 орчим зүйлийн шавж бүртгэгдсэн. Экосистемийн оршин тогтноход бусад амьтдын адил шавжууд оролцоно. Шавж байхгүй бол цэцэгт ургамлын олон зүйл үр боловсорч чадахгүй мөхөхөөс гадна, шавжууд нь олон зүйл амьтдын идэш тэжээл болдог байна.

Монгол орны загас болон усны амьтдын оршин амьдрах гол орчин бол гол мөрөн, томоохон нуурууд юм. Монгол оронд 70 гаруй зүйлийн загас бүртгэгдсэн. Уул уурхайн компаниудын зохисгүй үйл ажиллагаа нь томоохон голуудын уусыг бохирдуулж, загасны тоо толгойд сөргөөр нөлөөлж байна. Загас нутагшуулах ажлыг хийхдээ тухайн ай савд тархсан загасны зүйлүүдээс сонгох нь зүйтэй.

Монгол оронд 6 зүйлийн хоёр нутагтан, 21 зүйлийн мөлхөгчид бүртгэгдсэн ба хоёр нутагтан амьтдын үржил, хөгжилд усан орчин шаардлагатай тул томоохон гол мөрөн, нууруудын орчимд тархсан байдаг. Харин могой, гүрвэл зэрэг мөлхөгч амьтдын олонхи нь говь цөлийн бүсэд тархжээ. Хоёр нутагтан болон мөлхөгч амьтад нь байгаль орчны өөрчлөлт, орчны бохирдолд мэдрэмтгий амьтад юм.

Монгол оронд нийт 476 зүйл шувуу бүртгэгдсэнээс: суурин өвөлждөг - 45 зүйл(6%), тохиолдлоор таарах – 67(8%), суурин өндөглөдөг – 91(12%), нүүдлийн өндөглөдөг буюу үрждэг – 263(33%),  нүүдлийн дайрч өнгөрдөг – 329(41%) зүйл байна.

128 зүйлийн хөхтөн амьтад бүртгэгдсэнээс олонхи зүйл нь хууль бус, хэт агналтын улмаас тоо толгой нь эрс цөөрсөн. Зүй зохисгүй агнуур, амьдрах орчны доройтол, хуваагдал, хүний зохисгүй үйл ажиллагааны нөлөөллөөс болж олон зүйлийн ан амьтдын тоо толгой буурч байна. Олон улсын жишгээр тухайн улсын хэмжээнд “устаж байгаа”, “устаж болзошгүй” байдалд орсон амьтан, ургамлын зүйлүүд, тэдгээрийн амьдрах орчинг хамгаалах тал дээр байгаль орчны болон уул уурхайн байгууллагууд сайн хамтран ажиллах хэрэгтэй байна.
Борис Будаев

**Борис Будаев** (орос. *Бори́с Дугда́нович Буда́ев,* 1957 оны 7-р сарын 27-нд ЗХУ-ын Буриад-Монголын Автономит Бүгд Найрамдах улсын Баргузины Соёл тосгонд төрсөн) — зөвлөлтийн дараа нь узбекийн чөлөөт бөхийн тамирчин.  ЗХУ-ын спортын гавьяат мастер (1989). ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын биеийн тамрын гавьяат ажилтан. 1989 оны Чөлөөт бөхийн 68 кг жингийн дэлхийн аварга.

## Намтар 
1957 онд олон хүүхэдтэй малчин айлд төрсөн.

Федор Махутовын чөлөөт бөхийн шавь байсан. 1982 онд Буриад улсын Багшийн дээд сургуулийн биеийн тамирын ангийг төгссөн.

1979 онд Улаанбаатар хотод чөлөөт бөхийн өсвөр үеийнхний дунд дэлхийн аварга цол хүртсэн.

1982 оны Европын аварга. 1985 оны ЗХУ-ын аварга. 1989 оны Чөлөөт бөхийн 68 кг жинд дэлхийн аварга, олон улсын тэмцээнд түрүүлсэн.

1996 онд Ази тивийн аварга, Узбекистаны Олимпийн шигшээ багийн тамирчин болсон.

1998 онд Сан-Франциско хотод болсон гаригийн ахмад тамирчдын олон улсын тэмцээнд түрүүлж, Алтан хаалганы цом, Алтан цомын эзэн болсон.

1994 онд Буриад улсын Ардын Хурлын депутатаар сонгогдож байсан. 

ОХУ-ын Буриад улсын бөхийн холбооны ерөнхийлөгч. Олон улсын бөхийн төрлүүдийн нэгдсэн холбооны FILA-гийн календарьт багтсан “Гран при” ангилалд багтсан Борис Будаевын нэрэмжит олон улсын тэмцээн тус улсад болдог байна.

2018 оны 11-р сард Борис Будаевыг Монгол Улсын төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одонгоор шагнасан.
Улаанбаатар чуулга

### Улаанбаатар театр 
“Улаанбаатар” театр нь Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын Тэргүүлэгчдийн 2006 оны 05 дугаар сарын 10-ны өдрийн 108 дугаар тогтоол, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчийн 2006 оны 10 дугаар сарын 10-ны өдрийн 487 дугаар захирамжаар үүсгэн байгуулагдаж, анхны даргаар Ц.Төвшинтөгс томилогдсон байна.
Хүүхэлдэйн театр

**Монгол Улсын Хүүхэлдэйн театр** - 1948 оны 7 дугаар сарын 17-нд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 203 дугаар хурлын тогтоолоор “Нийслэл Улаанбаатар хот ба хөдөөгийн хүүхдийг уран сайхнаар үйлчлэх зорилгоор” Урлагийн хэрэг эрхлэх газрын дэргэд Хүүхэлдэйн төв театрыг байгуулсан байна. 

Өнгөрсөн 80 орчим жилийн хугацаанд хүүхэд, багачуудад зориулан хүүхэлдэйн олон төрөл хэлбэрээр уран бүтээлээ туурвиж соёл, урлагийн боловсролыг олон нийтэд түгээн дэлгэрүүлэн ажиллаж буй хүүхэлдэйн урлагийн цорын ганц мэргэжлийн театр юм.

Тус театр нь байгуулагдсаныхаа эхний он жилүүдэд “хуруун” ба “таягт” хүүхэлдэйгээр голлон тоглож байсан бол өнөө үед хүүхэлдэйн олон төрөл хэлбэрийг хөгжүүлж “сүүдрийн”, “кварцын”, “багт” болон “утсан хүүхэлдэй”-н техникийг эзэмшиж, дэлхийн хүүхэлдэйн урлагийн хөгжлийн хурдацтай хөл нийлүүлэн хөгжихийг эрмэлзэж байна.

Монгол Улсын Хүүхэлдэйн театрын жүжигчид уран бүтээлээрээ олон улсын хүүхэлдэйчдийн их наадмуудад амжилттай оролцож айлчлан тоглолтуудыг хийн, харилцаа холбоо тогтоон өргөжүүлж Монгол үндэсний соёл, зан заншил, өв уламжлал соёлоо сурталчилан, хөгжүүлсээр байгаа юм.

Монгол Улсын Хүүхэлдэйн театр П.Нямлхагва захирлын удирдлага дор 31 хүний бүрэлдэхүүнтэй монголын хүүхэлдэйн урлагийн салбарыг хөгжүүлэх түгээн дэлгэрүүлэх үйлс хэрэгт зүтгэж байна. Үүнээс 17 нь уран бүтээлчид юм. Үүнд: мэргэжлийн хүүхэлдэйн жүжигчин - 11, найруулагч - 1, гэрлийн инженер - 1, дууны инженер - 1, тайзны ажилтан - 1, хүүхэлдэй урлаач - 2, 1 зураачаас бүрдэн хүүхдийн тайзны уран бүтээлийг туурвин ажиллаж байна. Жүжигчдийн хувьд 2 - 32 жил ажиллаж байгаа бөгөөд СУИС, КУДС, Мюзик холл болон ОХУ-ын Санкт-Петербург хотын Урлагийн Академийг төгссөн байна.

2023 оны байдлаар нийт 140 гаруй уран бүтээл бүхий урын сантай театр болон хөгжсөн.

Тус театр нь захиргаа, маркетинг, уран бүтээл, үйлдвэр, тайзны албуудаас бүрэлдэх ба нийт 160 хүний суудал бүхий үзвэрийн танхимтай, үзэгчдийн танхимд пробил, гэрэлтүүлгийн тоног төхөөрөмж, “5.1 surround sound system”-ийг тус тус нэвтрүүлэн ажиллаж байна.

2010-2017 онд яруу найрагч Цоодолын Хулан захиралаар ажиллаж байсан.

Холбоо барих утас: 70399999
Бундангийн Болдсайхан

**Бундангийн Болдсайхан** (1964 онд Говь-Алтай аймгийн Төгрөг суманд төрсөн) Монгол Улсын Гавьяат эмч.

## Намтар 
Б.Болдсайхан Нийслэлийн 1-р сургуулийн тооны ангийг төгссөж, эцэг, эхийнхээ мэргэжлийг өвлөн эмч болсон. Тэрээр Цэргийн алба хаасан байна. 

Улаанбаатар хотын "Сонгдо" эмнэлэгийн дарга байсан. 

Б.Болдсайхан эмч, нийтлэлч, яруу найрагч. “Ариун голомт” нийтлэл, ярилцлагын ном  гаргасан.

“Хязгаараас чинад” баг гурван жилийн хугацаанд 14 мянган хүүхдэд үнэ төлбөргүй үзлэг оношилгоо хийж, “Зүрх мартахгүй” баг 500 хүүхдэд үнэ төлбөргүй хагалгаа хийжээ.  

Японы "NHK" телевиз Б.Болдсайхан эмчийн тухай “Тал нутгийн эрүүл зүрхнүүд” нэртэй нэвтрүүлэг 2021 онд бэлтгэж үзүүлсэн байна.
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эмч
Үл мэдэгдэх нисдэг биет

**Үл Мэдэгдэх Нисдэг Биет** (англи: **U**nidentified **F**lying **O**bject, **UFO**) гэдэг нь хүний ойлголтоос давсан, танигдаагүй, аливаа нэг шалтгаанаар гадаад орчинд үзэгдэж байгаа нисдэг обьектуудыг хэлнэ. Эдгээр биетүүдийн тухай ярихдаа ихэвчлэн дараах ойлголтуудыг дурдаж болно:

# **Гарсан мэдээгүй явдлууд**: Дэлхийн өнцөг булан бүрт хүмүүс UFO-тай холбоотой явдлуудыг мэдээлсэн байдаг. Эдгээр явдлууд нь ихэвчлэн хачирхалтай хэлбэр, хурд, хөдөлгөөнөөр ялгагддаг.
# **Шинжлэх ухааны судалгаа**: Шинжлэх ухаанчид UFO-гийн талаар олон судалгаа хийсэн ч, ихэнх нь тэдгээрийг таних боломжтой хосгүй объектууд, байгаль орчны үзэгдлүүд, эсвэл хүний хийн буултууд гэж тайлбарласан.
# **Нисэхийн болон агаарын сонирхол**: Нисдэг биетүүдийн талаархи олон мэдээнүүд нь агаарын хүчин зүйлс, нисэхийн туршлага, дрон, хиймэл дагуул зэрэгтэй холбоотой байж болохыг харуулж байна.
# **Улс төрийн болон соёлын нөлөө**: UFO-гийн сэдэв нь олон кино, ном, телевизийн шоу, хэмээн нийгэмд өргөнөөр тархсан байдаг. Энэ нь хүмүүстийн сонирхлыг татаж, олон зүйлсийг эргэлзээнд оруулдаг.

Тиймээс UFO гэдэг нь үл мэдэгдэх, танигдаагүй нисдэг биетүүдийг хэлдэг ч, эдгээрийн ард олон янзын шалтгаан, тайлбар байж болзошгүй.

## Эшлэл 
Ангилал:Үл Мэдэгдэх Нисдэг Биет
Ангилал:Сансрын хөлөг
ОХУ-ын Тээврийн яам

**ОХУ-ын Тээврийн яам** (орос. *Министерство транспорта Российской Федерации, Минтранс*) -Оросын иргэний нисэх, далай (далайн боомтыг оруулаад), дотоод усан зам, төмөр зам болон автомашин чиглэлээр төрийн бодлого, эрх зүйн зохицуулалтыг боловсруулах, тээврийн үйлчилгээ эрхлэх чиг үүргийг гүйцэтгэн зохицуулалт хийдэг Холбооны гүйцэтгэх засаглалын байгууллага юм. 

## Гүйцэтгэх засаглалын харьяа байгууллагууд 
* Холбооны тээврийн хяналтын алба (Ространснадзор).
* Холбооны Агаарын тээврийн агентлаг (Росавиация).
* Холбооны Авто замын агентлаг (Росавтодор).
* Холбооны Төмөр замын тээврийн агентлаг (Росжелдор).
* Холбооны Далайн болон голын тээврийн агентлаг (Росморречфлот).
Мишель Соньи

**Мишель Соньи** (, 1947 оны 11 сарын 21) нь Унгар гаралтай Францын төгөлдөр хуурч, хөгжмийн зохиолч, зохиолч юм. Тэрээр төгөлдөр хуур заах шинэ арга барилыг боловсруулсан. Түүний арга нь төгөлдөр хуурыг хүүхэд насанд сураагүй бол эзэмшихэд хэцүү гэж үздэг байсан ч насны хязгааргүйгээр олон сурагчдад энэ хөгжмийг сурах боломжийг олгосон юм.

## Намтар
Мишель Соньи Парисын Хөгжмийн Ердийн Сургууль (École Normale de Musique de Paris)-д суралцаж, Жюль Жантил болон Ивонн Деспортесийн удирдлаган дор төгөлдөр хуурын суралцсан. Тэрээр сэтгэл судлалын магистр, утга зохиолын бакалавр, мөн 1974 онд Сорбонны их сургуульд Владимир Жанкелевичийн удирдлаган дор философийн докторын зэрэг хамгаалсан. Мишель Соньи нь SOS Talents сангийн үүсгэн байгуулагч юм.

Валери Жискар д'Эстэн болон Франц Листийн гуч охин Бландин Оливье де Прево нартай хамтран Соньи нь Францын Франц Лист Нийгэмлэгийн үүсгэн байгуулагчдын нэг байв.

## Мишель Соньигийн төгөлдөр хуурын арга
Соньигийн аргачлалыг түүний Парис болон Женев дэх сургуулиудад заадаг. 1974 оноос хойш 20,000 гаруй сурагч Соньигийн аргаар төгөлдөр хуур тоглохыг эзэмшсэн байна.

Энэхүү арга нь хоёр үндсэн хэсгээс бүрддэг: Жижиг дасгалуудаас бүрдсэн сургалтын бүтээл – Пролегомен. Пролегомен нь хөгжмийн симфони болон дууны мэдрэмжийг хөгжүүлдэг. Хоёр дахь чиглэл нь этюдийн мөчлөгөөс бүрддэг бөгөөд гарын хөдөлгөөн, байрлал зэрэг техникийн ур чадварыг хөгжүүлэхэд анхаардаг.

Соньигийн нэг сурагч болох Францын хэлний профессор Мишель Парис нь насанд хүрсэн үедээ төгөлдөр хуур сурж эхэлсэн. Соньигийн 4 жилийн аргачлалын сургалтыг дүүргэсний дараа 30 настайдаа Соёлын яамны ивээл дор Шанз-Элизе театрт бие даан тоглолт хийжээ.

Мишель Соньигийн өөр нэгэн амжилттай сурагч нь Клодин Зевако бөгөөд тэрээр 1983, 1984 онуудад Шанз-Элизе театрт тоглолт хийсэн байна.

1981 онд Сенат Соёлын сайд Жак Лангтай Мишель Соньигийн аргачлалыг Франц даяар нэвтрүүлэх асуудлыг албан ёсоор хэлэлцсэн байна.

## Цахим холбоос 
* Michel Sogny Official Website
* Michel Sogny, l’art de la résilience Le Figaro
* Michel Sogny Academy
* Michel Sogny Personal Website
* SOS Talents Foundation
* Works at Artchipel
* laflutedepan.com

## Зүүлтийн тайлбар 
Ангилал:1947 онд төрсөн
Ангилал:Францын хөгжмийн зохиолч
Юлиан Семёнов

**Юлиан Семёнов** (орос. *Юлиа́н Семёнович Семёнов,* жинхэнэ овог нь *Ляндрес*; 1931 оны 10-р сарын 8-нд Москва хотод төрсөн—1993 оны 9-р сарын 15-нд Москвад нас барсан) —зөвлөлтийн болон оросын зохиолч, кино зохиолч, багш, сэтгүүлч. Зөвлөлт Оросын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн (1982), Зөвлөлтийн сэтгүүл зүйд "Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн" салбарыг үүсгэгчдийн нэг. 

## Намтар 
Аугаа эх орны дайны эхэн үед түүнийг эхийнх нь хамт Саратов мужийн Энгельс хот рүү нүүлгэн шилжүүлжээ.

1948 онд Москвагийн Дорно дахины судлалын дээд сургуульд орсон. Суралцах хугацаандаа тэрээр Евгений Примаковтой ойр найзууд байсан. 1952 оны 4-р сарын 29-нд эцгийг нь баривчилсны дараа түүнийг төгсөх ангиас нь хөөж комсомолоос халжээ. Гэсэн хэдий ч Сталиныг нас барж, эцгийг нь сулласны дараа түүнийг сургуульд нь сэргээсэн байна. 1954 онд Москвагийн Дорно дахины судлалын дээд сургуулийн Ойрхи Дорнодын ангийг төгссөн.

Дараа нь тэрээр Москвагийн Улсын Их Сургуульд пушту хэл зааж, нэгэн зэрэг тэндээ түүхийн тэнхимд суралцжээ.

1955 оноос хойш тэрээр сэтгүүлзүйн салбарт хүчээ сорьж эхэлсэн: "Огонёк", "Правда", "Литературная газета", "Комсомольская правда", "Смена" зэрэг сэтгүүлд өгүүллүүд бичиж нийтлэгдсэн байна. 1960-1970 онд дээрх хэвлэлийн (Франц, Испани, Герман, Куба, Япон, АНУ, Латин Америк) сурвалжлагчаар гадаадад нэлээд ажилласан. ЗХУ-ын Улсын телевиз, радиогийн сурвалжлагч Валентин Запеваловын хэлснээр 1970-аад оны сүүлч, 1980-аад оны эхээр Семёнов Германы нийслэл Бонн хотод "Литературная газета" сонины өөрийн сурвалжлагчаар хэдэн жил ажилласан байна. 1962-1967 онд тэрээр Москва сэтгүүлийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн байсан.

Бүтээлч амьдралынхаа туршид Ю.Семёнов голдуу уран бүтээл дээрээ тулгуурлан кино зохиол бичдэг байв. Зохиолчийн бүрэн хэмжээний кино зураглалд 20 гаруй кино орсон, тэдгээрийн зарим алдартай нь: "хошууч Вихрь" (1967), "Хаврын арван долоон учрал" (1973), "Петровка, 38" (1980), "ТАСС" мэдэгдэж байна” (1984), “Сөргөлдөөн” (1985).

1990 оны 5-р сарын 20-нд цус харвасны дараа Ю.Семёнов хэвтэрт орсон тул ажилдаа эргэж орох боломжгүй болжээ. Тэрээр 1993 оны 9-р сарын 15-нд 62 насандаа нас барсан байна.
Увшийн Доёд

**Увшийн Доёд** Монгол Улсын Гавьяат багш, МУИС-ийн хүндэт профессор, Математикч, математикийн багш

## **Намтар** 
Увшийн Доёд нь Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын (тухай үед Агаруут сум) Гүний бууц хэмээх нутагт 1929.10.01-нд төрсөн. Математикийн шинжлэх ухаан, Аналитик геометр, сургалтын арга зүй, дидактикийг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж, олон гарын авлага, ном бүтээл туурвисан, боловсролын салбарт үе үеийн олон багш бэлтгэсэн, тэргүүлэгч нэр хүндтэй эрдэмтэн байв.

Математикийн улсын 54 дүгээр олимпиадыг У.Доёдын нэрэмжит болгож, Дорноговь аймагт 2018 онд хийсэн. Түүний хүүхдүүд “Доёд сан”-г байгуулж, математикийн сургалтыг хөгжүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж байна. 

## **Боловсрол** 
* Агаруут сумын танхим, бага сургууль (1940-1944 он), Хөвсгөл сумын дунд сургуульд (1945-1947 он), Сайншанд сумын сургуульд (1948-1951 он) тус тус суралцсан 
* МУИС-ын Физик математикийн факультетад (1951-1955 он) математикийн мэргэжлээр суралцаж, багш, судлаач болсон
* ОХУ-ын Москвагийн их сургуульд Сурган хүмүүжүүлэх ухааны сэтгэл зүйгээр (1968, 1981, 1987 он) мэргэжил дээшлүүлсэн
* “Суралцагчдын онолын сэтгэхүйг судлагдахууны тогтолцоогоор хөгжүүлэх” сэдвээр судалгаа хийсэн. 

## **Ажил хөдөлмөр** 
* Өвөрхангай аймгийн дунд сургуульд багш (1955 он) 
* Боловсролын хүрээлэнд мэргэжилтэн (1956 он)
* УБИС-д математикийн багш (1956-1961 он)
* МУИС-д математикийн багш (1962-1991 он)
* МУИС-ын сургалтын арга зүйн судалгаа баг, Мэргэжлийн дидактик сургалт судалгааны төвийг 1991 онд үүсгэн байгуулж, өргөжүүлэн хөгжүүлсэн.

## **Гавьяа шагнал** 
Шинжлэх ухаан, боловсролын салбарт оруулсан хувь нэмрийг үнэлж,  Ардын гэгээрлийн тэрүүний ажилтан, Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн ойн медаль,  Алтан гадас (1996 он), Гавьяат багш (2008 он) цол хүртээжээ.

## **Бүтээлийн жагсаалт** (2015 оноос хойших) 
* У.Доёд “**Аналитик геометр**”, УБ, 2018, 2-р хэвлэл, Редактор Ц.Далайжамц, Д.Нямсүрэн
* У.Доёд “**Доёд багшийн ухаан: Сурах ба сургахуй**”, УБ 2015, Редактор Ц.Далайжамц, Д.Эрдэнэчимэг, Г.Жаргал 
* У.Доёд “**Их говийн эгэлгүй хүү**”, УБ 2018, Редактор Ц.Далайжамц, Д.Эрдэнэчимэг, Г.Жаргал