open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Статик цахилгаан

Статик цахилгаан

Статик цахилгаан гэдэг нь объектын гадаргуу дээрх цахилгаан цэнэгийн өсөлтийг хэлнэ. Энэ цахилгаан цэнэг нь газар руу урсах хүртэл эсвэл цэнэгээ хурдан алдах хүртэл объект дээр үлддэг. Цэнэг солилцоо нь янз бүрийн объектыг үрж, салгах зэрэг нөхцөлд тохиолддог. Гадаргуугийн аль нэг нь цахилгааны урсгалд өндөр эсэргүүцэлтэй байх үед л статик цэнэг үлдэнэ. Статик цахилгааны нөлөөг ихэнх хүмүүс мэддэг, учир нь тэд очийг харж, мэдэрч, бүр сонсож чаддаг. Энэ оч нь илүүдэл цэнэгийг саармагжуулах үед үүсдэг. Энэ саармагжуулалт нь илүүдэл цэнэг цахилгаан дамжуулагч руу урсах үед үүсдэг (жишээлбэл, газар руу хүрэх зам). Цэнэглэгдсэн объект нь эсрэг туйлшралтай (эерэг эсвэл сөрөг) илүүдэл цэнэгтэй бүсийн ойролцоо байх үед бусад цэнэгийн урсгал үүсдэг. Статик "цочрол"-ын танил үзэгдэл нь цэнэгийг саармагжуулснаас үүсдэг.

Түүх

Грекийн эрин үед Фалес хуваа цэвэрлэж байхдаа статик цахилгааныг олж мэдэв. Гэвч тухайн үед энэ тал дээр анхаарч, судлаагүй. Тэд зүгээр л ямар нэг зүйлийг үрэх нь татах хүч болдог гэдгийг мэдэж байсан. 17-р зуунд Отто фон Герике анхны үрэлтийн үүсгүүрийг бүтээснээр статик цахилгаан эрчим хүчний судалгааг эхлүүлсэн юм.

Ангилал:Цахилгаан гүйдэл
Ангилал:Цахилгаан статик
Нэвтрүүлэл

Радио, телевиз гэх мэт харилцаа холбооны салбарт өргөн нэвтрүүлэг гэдэг нь телевизийн шоу, хөгжим гэх мэт мэдээллийг олон тооны үзэгчдэд цахим хэлбэрээр илгээхийг хэлнэ. Мэдээллийг агаарт радио долгион, утсаар эсвэл холбооны хиймэл дагуулаар дамжуулж, дараа нь телевиз үзэгчид эсвэл радио сонсогчид өөрсдийн телевизор, радио хүлээн авагч ашиглан дохиог авдаг. Гугльемо Маркони утасгүй телеграфыг зохион бүтээж, 1901 оны 12-р сард анхны радио дохиог Атлантын далайгаар дамжуулж байжээ. Энэ нь цэгээс цэг рүү чиглэсэн байв. Дуут нэвтрүүлгийн туршилтууд хэдэн жилийн дараа эхэлсэн бөгөөд 1920-иод онд хурдацтай хөгжиж байв.

Өргөн нэвтрүүлгийн төрлүүд 

Өөр өөр нэвтрүүлэгчид өөр өөр радио долгион, өөр өөр модуляцын аргыг ашигладаг. Дунд долгион дээрх далайцын модуляцийг хамгийн их ашигладаг. Зарим телевизийн сүлжээг радио долгионоор биш зөвхөн кабелийн телевизээр эсвэл голчлон нэвтрүүлдэг ч гэсэн.

Олон нийтийн өргөн нэвтрүүлэг

Олон улс орон Олон нийтийн өргөн нэвтрүүлэгтэй бөгөөд засгийн газрын мөнгөөр ​​телевизийн шоу нэвтрүүлэг, радио нэвтрүүлэг цацдаг. Тухайлбал, Британийн BBC, Японы NHK, Канадын CBC зэрэг болно.

Ангилал:Радио харилцааны алба
Ангилал:Радио, телевиз
Ангилал:Сэтгүүл зүй
Ангилал:Телехолбоо
Гукийн хууль

***Гукийн хууль** -*Роберт Гукийн (англи. *Robert Hooke*; 1635-1703) нээсэн механик, физикийн хууль юм.

Энэхүү уян хатан байдлын онолын дагуу пүршний сунгалт нь түүнд өгсөн ачаалалтай пропорциональ хамааралтай байна . Ачаалал нь материалын уян хатан хязгаараас хэтрэхгүй .Тиймээс олон материал энэ хуулийг дагаж мөрддөг. Гукийн -ийн хуулийг хэрэглэж  болох материалыг шугаман  уян харимхай  эсвэл "Hookean" материал гэж нэрлэдэг.

Хаврын тэгшитгэл

Пүршийг түлхэх эсвэл татах үед урт нь үргэлж ижил хэмжээгээр өөрчлөгддөг.Үүний тэгшитгэл нь:

F=kx

F нь хэр их (түлхэх эсвэл татах) байгааг илэрхийлнэ.

k нь тогмол, пүршний хөшүүн чанар юм.

х нь пүршийг хэр хол  түлхэж эсвэл татсаныг хэлнэ.

x = 0 үед пүрш тэнцвэртэй байрлалд байна. Энэ тэгшитгэл нь зөвхөн шугаман булаг дээр ажилладаг. Шугаман пүрш нь зүүн, баруун, дээш доош гэх мэт зөвхөн нэг чиглэлд түлхэгдэж эсвэл татагддаг пүрш юм.

Уян хатан потенциал энерги

Уян хатан  энергитэй өдөр тутмын объектуудын жишээ бол сунгасан эсвэл шахсан уян тууз, булаг,  утас, машины амортизатор гэх мэт.

Уян хатан боломжит энерги гэдэг нь сунасан, шахагдсан (шахалт нь объектуудыг хооронд нь шахаж байгаа), мушгирах эсвэл нугалахад хэмнэгдсэн энерги юм. Жишээлбэл, сум нь нумаас уян харимхай энергийг авдаг. Нумаас гарах үед боломжит энерги нь кинетик энерги болж хувирдаг.

Ангилал:Физик
Цэвээндоржийн Ойдов

**Цэвээндоржийн Ойдов** (1953-2018) нь Монгол Улсын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, зураач, сийлбэрч, яруу найрагч. Тэрээр 1992 онд Монгол Улсын төрийн сүлдний эх загварыг бүтээсэн уран бүтээлч юм.

## Намтар 
Эцэг, эх нь малчин хүмүүс байсан. Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын найман жилийн дунд сургуулийг 1968 оны хавар төгссөн. 15 настайдаа Улаанбаатар хотод ирээд Үйлдвэр хоршооллын үйлдвэр урлагийн сургуулийн уран сийлбэрийн ангид элсэн, алдарт уран сийлбэрч Чуваамэдийн гарын шавь болсон байна. 

1971 оноос Үйлдвэрлэл хоршооллын техник мэргэжлийн сургууль, Дүрслэх урлагийн дунд сургууль, Монгол Улсын Их Сургуулийн түүхийн ангид таван жил суралцан 1980 онд төгсөж Дүрслэх урлагийн коллежийн багшаар ажилласан байна.

1985 оноос Монгол кино үйлдвэрт зураачаар орж “Мандухай цэцэн хатан” киноны цэргийн хувцас, зэр зэмсэгийн зураач, 1990 оноос Өндөр гэгээн Занабазарын “Дүвхан” урланг удирдан сэргээн засварлалцжээ. 1990-1993 онд “Дүвхан” урлангийн захирал, 1997 оноос “Улаанбаатар хивс” ХК-д ерөнхий зураач байжээ.

Ангилал:Монголчууд
Конвекц

**Конвекц** нь дулаан бодисын хөдөлгөөнөөс болсон дулааны хөдөлгөөн юм.

Жишээлбэл, агаар мандлын эргэлт нь дулаан агаарыг сэрүүн газар луу шилжүүлж, салхи үүсгэдэг. Цонх онгорхой бол салхи өрөөнд орж хөргөнө. Үүлний хөдөлгөөн, далайн урсгал, олон төрлийн халаагч нь конвекцийн жишээ юм.

## Албадан конвекц ба байгалийн конвекц
Конвекц нь байгалийн жамаар ( байгалийн конвекц") эсвэл хөдөлгөөнт төхөөрөмжөөс болж үүсч болно(" албадан конвекц"). 

Сэнс нь агаарын хөдөлнөөнийг зохиомлоор үүсгэдэг төхөөрөмж юм. Энэ тохиолдолд агаар нь сэнсний эргэлтээс болж хөдөлж байна. Энэ бол "албадан конвекц"-ийн жишээ юм.

Байгалийн конвекц нь шингэн нь халуун байвал хөнгөн, хүйтэн бол илүү хүнд байдаг тул шингэн нь халуун, хүйтэн хэсэгтэй байвал халуун хэсэг нь доошоо хөдөлдөг. Жишээлбэл, тогоонд байгаа ус галын улмаас ёроолд ойрхон байвал доод талаас гадаргуу руу шилждэг. Үүний зэрэгцээ гадаргуугийн ойролцоох ус нь илүү хүйтэн байдаг тул ёроол руу шилждэг.

Ангилал:Шингэний механик
Уусмал

Химийн жинжлэх ухаанд, уусмал нь уусагч (2 болон түүнээс дээш тооны) болон уусгагч бодисоос бүрддэг г**омоген холимог** юм. Үүнтэй холбоотой өдөр тутмын амьдралаас жишээ авч үзвэл чихэртэй цай, давстай ус г.м байна. Уусмалд ууссан бодисын хэмжээг хувиар илэрхийлсэнийг **концентрац** гэнэ. Уусмалын концентрацаас хамаарч **хүчтэй** буюу **сул уусмал** гэж нэрлэнэ. Тунадастай уусмал дотор хайлш ба эрдсүүд багтана. Тухайлбал, гууль нь зэс цайр хоёрын хайлш юм.

## Шинж чанар 
* Хий шингэнтэй уусна (жишээ нь усан дотор хүчилтөрөгч, нүүрстөрөгч байх). Мөн хий хийтэй, шингэн шингэнтэй уусаж болно.
* Уусмалд байх бодисын жижиг хэсгүүд нүдэнд үзэгдэхгүй. Уусаагүй тохиолдолд харагдаж болно. 
* Уусмал нь гэрлийг сарниулахгүй. Харин Тиндал буюу Рэйли гэрлийг үүсгэдэг. 
* Уусмал тогтвортой байдаг. Өөрөөр хэлбэл бодисыг нэмэхгүй бол тунадас унахгүй, **хэт уусмал** үүсэхгүй гэсэн үг.

Ангилал:Салгах арга
Ангилал:Физикийн хими
Ангилал:Химийн уусмал
Ангилал:Эмийн хэлбэр
Ууршилт

**Ууршилт** 

Ууршилт гэдэг нь шингэн дотор бөмбөлөг үүсгэхгүйгээр хий болж хувирахыг хэлнэ. Хэрэв шингэн дотор бөмбөлөг үүссэн тохиолдолд уг үйл явцан бидний мэдэхээр “**Буцлах**” үзэгдэл болж хувирна.

Жишээлбэл саванд үлдээсэн ус бага багаар багасна. Уг ус ууршиж уур буюу усны хийн төлөвт шилжсэн. Бөгөөд уг уур нь агаарт уусдаг.

Уурших үзэгдлийн эсрэг нь конденсацлагдах үзэгдэл юм.

Шингэн дэх молекулуудыг халаасан тохиолдолд тэдгий хөдөлгөөн хурдасдаг. Энэ үйлдэл нь шингэний молекулуудыг энергиэр цэнгэлж, хооронд нь мөргөлдүүлснээр өөр хоорондын зай нь уртсаж хийн төлөвт шилждэг.

**Уурших болон буцлах хоёрын ялгаа.**

Уурших үзэгдлийн үед зөвхөн шингэний өнгөн хэсэгт байгаа молекул шингэн төлөвөөс хийн төлөв буюу уур болж хувирдаг. Харин Буцалгах явцад шингэний доторх молекулууд уур болж хувирдаг. Ийм учраас ууршилтын явцад бөмбөлөгүүд үүсдэггүй, харин буцалгах явцад үүсдэг.

Ууршилт нь ямар ч температурт явагдаж болох бол буцлах үзэгдэл нь зөвхөн "Буцлах цэг" гэж нэрлэгддэг тодорхой температурт явагддаг. Ууршилт аажмаар явагддаг боловч буцалгалт нь илүү хурдан хугцаанд явагддаг.

Ангилал:Материал судлал
Ангилал:Термодинамик
Ангилал:Уур амьсгал судлал
Ангилал:Хий

Ангилал:Материал судлал
Ангилал:Термодинамик
Ангилал:Уур амьсгал судлал
Ангилал:Хий
Өвсөн тэжээлтэн

Өвсөн тэжээлтэн гэдэг нь навч болон далайн замгаар хооллоход анатомийн болон физлогийн хувьд дасан зохицсон амьтан юм.Тэдний ургамлын хооллолтын үр дүнд, өвсөн тэжээлтнүүдын амны хөндий ургамлыг зажлах, няцлахад дасан зохицсон байдаг.Морь болон бусад өвсөн тэжээлтнүүд өвс, модны холтос болон бусад хатуу зүйлсийг бутлахад тохирсон өргөн шүдтэй байдаг.

Өвсөн тэжээлт амьтдын дийлэнх хувь нь ургамлын гаралтай бодисыг шингээхэд тусалдаг харилцан адилгүй гэдэсний ургамалтай байдаг бөгөөд энэ нь амьтны идэш тэжээлээс илүү хоол боловсруулахад хэцүү байдаг.Энэ ургамал нь целлюлозыг задалдаг эгэл биетэн буюу бактериас бүрддэг.

Ангилал:Хооллолтын төрөл
Телевизийн станц

Телевизийн станц нь дохиогоо телевизийн хүлээн авагчид (телевиз) шууд дамжуулдаг арилжааны бизнес эсвэл байгууллага ба ихэвчлэн телевизийн шоу хийх студитэй байдаг. Телевизийн дамжуулалтыг аналог телевизийн дохио эсвэл тоон телевизийн дохиог ашиглан цацаж болно. Өргөн нэвтрүүлгийн телевизийн стандартыг Засгийн газар тогтоодог. Эдгээр стандартууд нь дэлхий даяар өөр өөр байдаг. Аналог телевизүүд ихэвчлэн нэг телевизийн сувгаар дохиогоо цацдаг. Тоон телевизийн станцууд дохиогоо нэг буюу хэд хэдэн дэд сувгаар дамжуулдаг.

"Телевизийн станц" гэсэн нэр томъёог кабелийн телевиз, хиймэл дагуулын телевизийн өргөн нэвтрүүлэгт бус харин суурин телевизүүдэд ашигладаг. Телевизүүдэд ихэвчлэн төрийн байгууллагаас өргөн нэвтрүүлгийн лиценз авахыг шаарддаг. Телевизүүдийн мөрдөх ёстой дүрмийг агентлаг тогтоодог. Жишээлбэл, АНУ-д Харилцаа Холбооны Комисс (FCC) телевизийн сувгуудад тусгай зөвшөөрөл олгодог.

## Хамтарсан байгууллагууд 
АНУ-д станцууд нь ихэвчлэн "харъяа" эсвэл "бие даасан" байдаг. Хамтарсан байгууллагууд нь сүлжээний нэг хэсэг болох станцууд юм. Ихэнх сүлжээ нь улсын хэмжээнд байдаг ба хамтран ажиллагсад нь сүлжээнээс нэвтрүүлж буй ихэнх нэвтрүүлгүүдийг авдаг. Түншүүд сүлжээнээс хүлээн авсан нэвтрүүлгээ оройн 20:00-23:00 цагийн хооронд цацаж, үлдсэн хугацаанд синдикат болон орон нутгийн нэвтрүүлгийг цацах нь түгээмэл байдаг. Орон нутгийн нэвтрүүлэгт ихэвчлэн орон нутгийн мэдээ, цаг агаар, замын хөдөлгөөний мэдээ ордог. Бие даасан станц нь том сүлжээний нэг хэсэг биш юм.

Ангилал:Радио, телевизийн техник
Ангилал:Телевиз
Ангилал:Телевизийн суваг
Элитийн онол

Филисофи, улс төр болон нийгмийн шинжлэх ухаанд элитийн онол нь орчин үеийн харилцааны хүчийг дүрсэлж тайлбарлахыг зорьдог улс төрийн онол юм.Эдийн засгийн элит болон бодлого төлөвлөлтийн сүлжээний гишүүдээс бүрдсэн цөөнх нь хамгийн их эрх мэдлийг эзэмшдэг бөгөөд энэ эрх мэдэл нь ардчилсан сонгуулиас хараат бус байдаг гэж уг онол үздэг.

Корпорацууд эсвэл компанийн ТУЗ-ийн албан тушаал, сангуудын санхүүгийн дэмжлэг, бодлого төлөвлөлтийн сүлжээн дэх нөлөөгөөр дамжуулан "элит" бүлгийн гишүүд корпорацийн болон засгийн газрын шийдвэрийн талаар ихээхэн эрх мэдэлтэй байдаг.

Энэ онолын үндсэн шинж чанар нь эрх мэдэл төвлөрдөг, элитүүд нэгдмэл байдаг.  Элит бусууд нь олон талт, хүчгүй байдаг.  Элитүүдийн ашиг сонирхол нь нийтлэг гарал үүсэл, албан тушаалын улмаас нэгдмэл байдаг бөгөөд эрх мэдлийг тодорхойлох шинж чанар нь институцийн байр суурь дээр тогтдог гэж үзнэ. 

Элитийн онол нь олон ургальч үзлийг (нэгээс олон эрх мэдлийн тогтолцоо) эсэргүүцдэг бөгөөд энэ уламжлал нь нийгмийн олон томоохон бүлэг, ашиг сонирхол илүү хүчирхэг удирдагчдын хүрээнд хэрхэн нөлөөлж, төлөөллийн янз бүрийн хэлбэрийг онцлон тэмдэглэж, хамтын нийгэмлэгийг тусгасан улс төрийн үр дүнг зохистой төлөөлөхөд хувь нэмэр оруулдаг.

Бүхэл бүтэн бүлгүүд төрийн уламжлалт эрх мэдлийн сүлжээнээс (язгууртан, арьсны өнгө, хүйс, шашин шүтлэг гэх мэт дур зоргоороо шалгуурт үндэслэн) бүрэн хасагдсан ч гэсэн ийм хасагдсан бүлгүүдийн дотор "эсрэг элитүүд" ихэвчлэн үүсдэг гэдгийг элит онол хүлээн зөвшөөрдөг.Ийм эрхээ хасуулсан бүлэглэлүүд болон төрийн хоорондын хэлэлцээрийг элитүүд болон эсрэг элитүүдийн хоорондын хэлэлцээр гэж шинжилж болно.Гол асуудал бол элитүүдийн эсрэг элитүүдийг хамтран сонгох чадвар юм.

Ардчилсан тогтолцоо нь санал өгөх зан үйл нь бодлогын үр дүнд шууд, мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлдэг бөгөөд эдгээр үр дүнг сонгогчдын ихэнх нь илүүд үздэг гэсэн үндэслэлээр ажилладаг.2014 онд хэвлэгдсэн, сонгогчдын бодлогын үр дүнгийн сонголттой холбоотой судалгаанаас үзэхэд энэ хоёрын хоорондын статистик хамаарал нь санал өгөх бүлгийн орлогын хэсгээс ихээхэн хамааралтай болохыг тогтоожээ.Мэдээлэлд түүвэрлэсэн хамгийн бага орлогын хувьд корреляцийн коэффициент тэг болж, харин хамгийн өндөр орлого нь 0.6-аас дээш корреляцийн коэффициентийг өгсөн.Энэ судалгааны дүгнэлт нь сонгогчдын орлого, тэдний бодлогын сонголт хэр зэрэг бодитой болох гэсэн хоёр зүйлийн хооронд маш хүчтэй, шугаман хамаарал байдаг гэсэн дүгнэлт гарчээ.Энэ хамаарлын учир шалтгаан нь дараагийн судалгаануудад хараахан нотлогдоогүй боловч судалгааны идэвхтэй талбар юм.

Ангилал:Улс төрийн онол болон санааны түүх
Ангилал:Улс төрийн шинжлэх ухаан
Фаренгейт

**Фаренгейт** (илүү нарийвчлалтай Фаренгейтийн градус) нь температурыг хэмжихэд ашигладаг хэмжүүр юм. Цельсийн хэмд шилжих хурд нь C= 5/9 x (F - 32) байна. Фаренгейтийн зэрэг нь товчилсон "F.

## Түүх 
Энэхүү температурын хэмжүүрийг 1724 онд Германы эрдэмтэн Даниел Габриэль Фаренгейт хийсэн. 20-р зуунд энэ нэгж багасч, Цельс хэмжигдэхүүнийг илүү ашигладаг болсон. Фаренгейтийг АНУ-д байнга ашигладаг хэвээр байна. Их Британид Фаренгейтийг зарим вэбсайтууд болон цаг агаарын урьдчилсан мэдээнд ашигладаг. Үүний гол шалтгаан нь хөгшин хүн ам Фаренгейтийг илүү сайн мэддэгтэй холбоотой юм. Фаренгейтийн градусыг олон хүн температурыг хэмжих хуучирсан, хоцрогдсон арга гэж үздэг. Цельсийн хэм нь Фаренгейтийн хэрэглээг ихээхэн сольсон." Ерөнхийдөө Фаренгейтийн градусын хэрэглээ дэлхийн ихэнх оронд буурч байгаа бөгөөд АНУ гол үл хамаарах зүйл юм.

Ангилал:Английн нэгжийн систем
Ангилал:Английн хэмжилтийн нэгж
Ангилал:Температурын нэгж
Талсжилт

**Талсжилт** гэдэг нь атомууд жигд бүтэцтэй холбогддог арга юм. Бүтэц нь химийн холбоо эсвэл холбогдсон бүлгүүдээр холбогддог. Талсжилт нь хайлмал эсвэл уусмалаас байж болох ба байгалийн болон хиймэл байж болно. Ховор тохиолдолд болор нь хийнээс шууд үүсдэг. Хурдан талстжилт нь базальт шиг жижиг хэмжээтэй талстуудыг үүсгэдэг ба удаан бол илүү том талстуудыг үүсгэдэг.

Талсжилт нь хоёр үндсэн үе шаттайгаар явагддаг. Эхнийх нь бөөмжилт юм. Энэ нь хэт хөргөсөн шингэн эсвэл хэт ханасан уусгагчаас үүссэн талст фазын дүр төрх юм. Хоёр дахь алхам бол болор өсөлт юм. Энэ нь бөөмсийн хэмжээ ихсэх явдал юм: энэ нь болор төлөвт хүргэдэг. Сул тоосонцор нь болорын гадаргуу дээр давхаргууд үүсгэж, задгай нүх, хагарал гэх мэт газарт байрлана.

Хиймэл талстжилт нь нэгэн төрлийн уусмалаас хатуу талст авах арга юм. Талстжихын тулд уусмалыг хэт ханасан байх ёстой. Энгийнээр хэлбэл, уусмал нь ердийн нөхцөлд байхаас илүү их ууссан молекул агуулсан байх ёстой. Үүнийг уусгагчийг ууршуулах, хөргөх, химийн урвалаар янз бүрийн аргаар хийж болно.

Тодорхой болгохын тулд бид энгийн жишээг ашиглаж болно. Бид нэг аяга ус авч, элсэн чихрийн талстыг нэмнэ. Бид талстыг уусгах боломжгүй үе шатанд хүрэх хүртэл элсэн чихэр нэмсээр байна. Энэ шийдэл нь одоо ханасан шийдэл юм.

Ангилал:Лабораторийн техник
Ангилал:Органик биш хими
Ангилал:Салгах арга
Ангилал:Хатуу биетийн физик чанар
Ангилал:Хатуу биетийн хими
Ангилал:Химийн процесс
Ангилал:Эрдэс судлал
Реактив чанар

Реактив чанар (хими) 

Урвалын чадвар нь тухайн бодис бусад зүйлтэй хэр зэрэг урвалд орох хандлагатай байгааг хэмждэг хэмжүүр юм.  Зарим бодисууд илүү идэвхтэй, бусад нь бага урвалд ордог. Реактив байдал нь хэд хэдэн хүчин зүйлээр тодорхойлогдоно.

Бусад бодис урвалд орох нөхцөл байдлын хүрээ (температур, даралт, катализатор байгаа эсэх) түүнтэй урвалд орох бодисын хүрээ, урвалын тэнцвэрийн цэг (өөрөөр хэлбэл бүх хариу үйлдэл үзүүлэх хэмжээ), эсвэл урвалын хурд. 

Реактив байдал нь тодорхой химийн урвалын термодинамик ба кинетикийг хоёуланг нь хамардаг. Бүтээгдэхүүний нийт энерги нь урвалд орж буй бодисын нийт энергиээс бага байвал урвал илүү идэвхтэй байх болно. Шилжилтийн энерги бага байвал урвал илүү идэвхтэй байх болно. 

Лити нь ус, агаартай урвалд ордог. Алт нь ус, агаартай урвалд ордоггүй. Алт нь урвалд ордоггүй тул урвалын цувралд бага байдаг. Лити нь урвалд ордог. Реактив байдлыг хэмжих хэд хэдэн арга байдаг. Зарим нь бууруулагч бодис, бусад нь исэлдүүлэгч бодис байж болно. Зарим нь усыг амархан шингээдэг. Зарим нь амархан задардаг.

Ангилал:Бодисын шинж чанар
Ангилал:Химийн тоо хэмжээ
Долгионы урт

ы уртыг λ гэж тэмдэглэнэ]]

Долгионы урт нь "синус долгион"-ы хамгийн богино давтагдах хэсгийн урт юм. Бүх долгион синус долгионыг нэмэх замаар үүсгэж болно. Өөрөөр хэлбэл, долгион бүр синусын долгионы нийлбэр бөгөөд Фурье шинжилгээгээр тодорхойлж болно.

## **Долгионуудын жишээ** 
Долгион хаа сайгүй бий. Долгионуудын жишээ:

* дуу чимээ

* цахилгаан соронзон спектр үүнд
** радио долгион
** гэрэл
*усны долгион жишээ авбал далайн гадаргуугийн долгион
*газар хөдлөлтийн долгион

## Синусын долгионы "урт" 
Синусын долгион нь давтагдах хэв маягийг харуулдаг. Синусын долгионы давтагдах хэсгийн уртыг долгионы урт гэнэ. Долгионы уртsu синус долгионы нэг оргилоос дараагийн оргилын хоорондох уртын зайг хэмжиж олж болно. Долгионы уртыг өөр олон аргаар олж болно. Долгионы давтамж нэмэгдэхэд 

долгионы урт нь багасдаг. Тиймээс давтамж ба долгионы урт нь урвуу хамааралтай.

Долгионы уртыг ихэвчлэн "Грекийн үсэг ламбда (λ)"-гаар тэмдэглэдэг.

*Физикийн тухай энэхүү богино өгүүллийг илүү урт болгож болно. Википедиад мэдээлэл нэмж оруулах нь таны туслах нэг арга зам юм.*

Ангилал:Долгион
Ангилал:Долгионы онол
Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Тооцооллын хими

**Тооцооллын хими** нь химийн судалгааг хийхэд компьютерийн загварчиллийг ашигладаг химийн нэг салбар юм. Эдгээр загварчилал нь молекул болон хатуу бодисын бүтэц, шинж чанарыг тооцдог. Тооцооллын хими нь химийн туршилтаар олж авсан мэдээллийг нөхдөг. Энэ нь хараахан ажиглагдаагүй байгаа химийн үзэгдлүүдийг урьдчилан таамаглах боломжтой. Мөн шинэ эм, материалын дизайн хийхэд өргөн хэрэглэгддэг.

Тооцооллын хими нь бүтэц (молекулын атомуудын хүлээгдэж буй байрлал), үнэмлэхүй ба харьцангуй (харилцан үйлчлэл) энерги, электрон цэнэгийн хуваарилалт, диполь ба түүнээс дээш олон туйл момент, чичиргээний давтамж, урвалд орох чанар болон бусад спектроскопийн хэмжигдэхүүн, мөргөлдөх хөндлөн огтлолыг бусад хэсгүүдтэй урьдчилан таамагладаг.

Тооцооллын хими нь статик болон динамик системийг хардаг. Бүх тохиолдолд судалж буй системийн хэмжээ нэмэгдэхийн хэрээр компьютерийн цаг болон бусад нөөц (санах ой, дискний зай гэх мэт) мөн адил өсдөг. Энэ систем нь нэг молекул, бүлэг молекул эсвэл хатуу төлөв байж болно. Тооцооллын химийн аргууд нь өндөр нарийвчлалаас маш ойролцоо хүртэл байдаг. Өндөр нарийвчлалтай аргууд нь ерөнхийдөө зөвхөн жижиг системүүдэд боломжтой байдаг.


Ангилал:Онолын хими
Ангилал:Физикийн хими
Антипротон

Антипротон 
Антипротон бол Антиматтерийн өчүүхэн хэсэг юм.
Тэд сөрөг цэнэгтэй бас устөрөгч атомын цөмтэй. Шинжлэх ухааны судалгаанаас олдсон тул онол төдий биш. Тэд энгийн протонуудтай мөргөлдөх үедээ устаж их хэмжээний энергийг ялгаруулдаг.
Үнэндээ, антипротон нь протонтой ижил масстай,сөрөг цэнэгтэй агаад эсрэг чиглэлд татагддаг. Энэ бол протоны эсрэг бөөмс юм. Антипротоныг анх 1955 онд Эмилио сегре ,Оун Чемберлен(Тэд 1959 онд Физикийн Нобелийн шагнал хүртсэн) болон хамтран ажиллагсад нь Беркли дэх Калифорнийн их сургууль дээр протоны синхротроноос зэс байг өндөр хэмжээний хүчдэлээр бөмбөгдсөнөөр анх үйлдвэрлэж, нээж байжээ.  Антипротон нь 1930-аад оны эхээр танигдсан авч нээлт нь өндөр энергийн хурдасгуур технологийг 6 тэрбум электрон вольтод хүрэх чадамжтай болтол хүлээх хэрэгтэй болж байжээ. Антипротон болон протоны мөргөлдөөнөөр тэд харилцан бие биенээ устгаж,  оронд нь цэнэгээр эсрэг нейтрон-нейтрон үүсгэгдэж болно.

Ангилал:Барион
Ангилал:Нуклон
Ангилал:Эгэл бөөмийн физик
Хиймэл дагуулын навигац

Хиймэл дагуулын навигац буюу satnav систем нь бие даасан газарзүйн байрлал тогтоох зорилгоор хиймэл дагуулыг ашигладаг систем юм. Дэлхийг хамарсан хиймэл дагуулын навигацийн системийг дэлхийн навигацийн хиймэл дагуулын систем (GNSS) гэж нэрлэдэг. 2023 оны байдлаар дэлхийн дөрвөн систем ажиллаж байна: АНУ-ын Глобал Байршлын Систем (GPS), Оросын Глобал навигацийн хиймэл дагуулын систем (ГЛОНАСС), Хятадын БэйДу навигацийн хиймэл дагуулын систем[1], Европын Холбооны Галилео[2].

Бүс нутгийн навигацийн хиймэл дагуулын системүүд нь Японы Quasi-Zenith Satellite System (QZSS), GPS-ийн нарийвчлалыг сайжруулах зорилгоор хиймэл дагуул дээр суурилсан GPS-ийн өргөтгөлийн систем бөгөөд 2023 онд GPS-ээс хамааралгүй хиймэл дагуулын навигаци,[3] болон Энэтхэгийн бүсийн навигацийн хиймэл дагуул юм. Систем (IRNSS) эсвэл NavIC, урт хугацаанд дэлхийн хувилбар болгон өргөжүүлэхээр төлөвлөж байна.[4]

Хиймэл дагуулын навигаци нь хиймэл дагуулын навигацийн төхөөрөмжүүдэд хиймэл дагуулаас радиогоор харааны шугамын дагуу дамждаг цаг хугацааны дохиог ашиглан байршлаа (уртраг, өргөрөг, өндөр/өндөр) өндөр нарийвчлалтай (хэдэн см-ээс метр хүртэл) тодорхойлох боломжийг олгодог. Системийг байрлал, навигаци, эсвэл хүлээн авагч суурилуулсан ямар нэг зүйлийн байрлалыг хянах (хиймэл дагуулаас хянах) зэрэгт ашиглаж болно. Мөн дохионууд нь цахим хүлээн авагчид одоогийн орон нутгийн цагийг өндөр нарийвчлалтайгаар тооцоолох боломжийг олгодог бөгөөд энэ нь цагийг синхрончлох боломжийг олгодог. Эдгээр хэрэглээг нийлээд Байрлал тогтоох, Навигаци ба Хугацаа (PNT) гэж нэрлэдэг. Сатнав системүүд нь ямар ч телефон утас эсвэл интернет хүлээн авахаас үл хамааран ажилладаг боловч эдгээр технологи нь үүсгэсэн байршлын мэдээллийн ашиг тусыг нэмэгдүүлэх боломжтой юм.


Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт
Ангилал:Байршил тогтоогч
Ангилал:Геодези
Ангилал:Нислэгийн навигац
Дотоод энерги

Термодинамикийн (илч зүйн) хувьд термодинамикийн систем буюу тодорхой хил хязгаартай биеийн дотоод энерги нь U заримдаа E гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Энэ нь молекулуудын хөдөлгөөнөөс (шилжилт, энерги, чичиргээ) үүсэх кинетик энергийн нийлбэр юм. Молекулууд эсвэл талстуудын доторхи атомын чичиргээ болон цахилгаан энергитэй холбоотой потенциал энерги нь бүх химийн холбоо дахь энерги, металл дахь чөлөөт дамжуулагч электронуудын энергийг агуулдаг.

Дотоод энерги нь термодинамикийн потенциал бөгөөд хаалттай термодинамик системийн хувьд тогтмол энтропи дээр байгаа бол хамгийн багад тооцогдоно.Мөн үүгээр цахилгаан соронзон эсвэл, хар биетийн цацрагийн дотоод энергийг тооцоолж болно. Энэ нь системийн төлөв байдлын функц,өргөн цар хүрээтэй хэмжигдэхүүн юм. Эрчим хүчний SI нэгж нь түүхэн, уламжлалт нэгжүүд , тухайлбал дулааны калори ( жижиг, том)-д ашиглагдаж байна.

Ерөнхийдөө,

Дотоод энерги нь биеийн хөрвүүлэх болон эргэлтийн кинетик энергийг бүхэлд нь агуулдаггүй. Үүнд мөн харьцангуй масс энергийн эквивалент оруулдаггүй. Биеийн гадаад таталцлын байрлалаас шалтгаалан ямар нэгэн боломжит энерги эсвэл электростатин орон, индукцлагдсан цахилгаан эсвэл тухайн талбайд байгаа боломжит энерги зэрэг ордог.

Ангилал:Термодинамикийн төлөв байдлын хэмжигдхүүн
Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Ангилал:Химийн тоо хэмжээ
Ангилал:Энергийн хэлбэр
Ангилал:Эрчим хүч
Нэрэх арга

Нэрэх гэдэг нь хоёр болон түүнээс дээш шингэнээс бүрдсэн хольц буюу бүтээгдэхүүн нь өөр өөр буцлах аргаар хоорондоо хуваагдах үйл явц юм. Хольцын нэг бүтээгдэхүүн буцлан уур болох хүртэл халаана. Уур конденсатор луу нэвчин хөрж  шингэн байдалдаа эргэн орохыг нэрэх гэнэ. Анхны саванд байх үлдцийг үлдэгдэл гэнэ. Энэ нь физик хуваагдлын үйл явц бөгөөд химийн үзэгдэл биш. Бутархай нэрэх арга (нэрэх багана ашиглан хоёроос илүү гарц гаргах арга) нь хуваагдлыг өсгөх зориулалтаар ашиглагддаг. Тос боловсруулах үйлдвэр энэхүү аргыг газрын тос цэвэршүүлэх, өөр өөр хэрэглээнд зориулж хэд хэдэн шингэн хуваах зэрэгт ашигладаг.

Энэ арга нь архи нэрж согтууруулах ундаа боловсруулах гэх мэт удаан хугацаанд ашиглагдсан. Нэрэх арга нь аж үйлдвэрийн үйл ажиллагаанд түгээмэл хэрэглэгддэг.

Нэрэх аргыг гэртээ эсвэл лабораторид хаана ч хийж болдог ч ихэнх орнуудад зөвшөөрөлгүй архи нэрэх хууль бус байдаг.

Мөн энэ арга нь усыг давсгүйжүүлэх үндсэн арга зам болдог. Давс нь устай уусмалд байх хатуу бодис юм. Нэрмэл газрын тос эсвэл архины уусмалаас ялгагдах зүйл нь хоёроос илүү нэрэх шингэн байдаг нь юм.
Сигма холбоос

**Сигма холбоос**  (σ- холбоос) нь  химийн холбоосны төрөл юм. Энэ нь ковалент холбооны хамгийн хүчтэй холбоо юм.  Сигма холбоонд ойролцоох хоёр атомын  орбиталууд бие биенийхээ ойролцоо байрладаг. Тэдгээр нь хажуу тийш хүрдгээрээ  пи холбоосоос ялгаатай. Ийм учраас сигма холбоос илүү хүчтэй байдаг. Сигма холбоос нь s, p, d эсвэл f орбиталуудыг оролцуулж болно. Гэсэн хэдий ч холбоо үүсгэхийн тулд тэдгээр нь зөв тэгш хэмтэй байх ёстой.

Холболтын орбитал нь энерги багатай байдаг тул σ холбоо нь хүчтэй байдаг. Энэ нь энерги ихтэй эсрэг холбоо гэсэн үг .  

Гомодиатомикийн хувьд (гомонуклеар диатомын молекулууд) холболтын тойрог замд долгионы функц нь тэг байх зангилааны хавтгай байдаггүй бөгөөд тэдгээр нь холбогдсон атомуудын хооронд эсвэл холбогдсон атомуудаар дамждаг. Харгалзах эсрэг холбоо эсвэл   σ орбитал нь холбогдсон хоёр атомын хооронд нэг зангилааны хавтгай байгаагаар тодорхойлогддог. 

Сигма холбоос нь орбиталуудын шууд давхцлын улмаас ковалент холбоосоос хамгийн хүчтэй төрөл нь  бөгөөд эдгээр холбоос дахь электронуудыг заримдаа сигма электрон гэж нэрлэдэг. 

σтэмдэг нь Грекийн сигма үсэг юм. Холбоосын тэнхлэгийг доош нь харуулахад a, σ,   MO нь дугуй тэгш хэм нь адилхан иймээс атомын тойрог замтай ижил төстэй дуугаралттай .

Ангилал:Химийн холбоо
Тоолж болдог олонлог

Тоолж болдог олонлог

Математикийн хувьд (ялангуяа олонлогийн онол) элементүүдийг тоолж болох олонлогийг тоолж болох олонлог гэнэ. Нэг зүйлтэй олонлогийг тоолж болох ба зуун зүйлтэй олонлогийг тоолох боломжтой. Бүх натурал тоо (тоо тоолох) бүхий олонлогийг бас тоолж болно. Учир нь энэ нь хязгааргүй байсан ч үүрд тоолдог хүн аль ч тоог алдахгүй байх болно. Тиймээс натурал тоонуудтай ижил хэмжээтэй олонлогуудыг тоолж болох хязгааргүй гэж нэрлэдэг. Дараа нь эдгээр олонлогуудын хэмжээг ℵ0 ( aleph-null) гэж бичнэ-алеф тоонуудын эхнийх. Заримдаа хүмүүс "тоолж болох олонлог" гэж хэлэхэд тоолж болох ба хязгааргүй гэсэн утгатай. Энэ нэр томъёог Георг Кантор гаргасан.

Тоолж болох олонлогуудын жишээ

Тоолж болох олонлогт хэдэн гишүүнээс үл хамааран хязгаарлагдмал тооны гишүүнтэй бүх багц багтана.

Тоолж болох олонлогт мөн натурал тоо гэх мэт хязгааргүй олонлогууд багтана. Хязгааргүй олонлогийг бодитоор тоолох боломжгүй тул бид бүгдийг нь жагсаах арга замыг олж чадвал тэдгээрийг тоолох боломжтой гэж үзнэ. Натурал тоонуудыг бид "тоолох тоо" гэж хочлодог.

Ангилал:Олонлогийн онол
Ангилал:Хязгааргүй
Хүйтэн фронт

Хүйтэн фронт

Хүйтэн фронт гэдэг нь сэрүүн агаарын массыг дулаан агаарын бүс рүү шилжүүлэхийг тодорхойлоход хэрэглэгддэг цаг уурын үг юм.[1] Илүү нягтралтай агаар нь бага нягт дулаан агаарын доор хөдөлж, түүнийг дээш өргөх бөгөөд энэ нь бороо, аадар бороо, эсвэл хангалттай чийгтэй үед шуурганы шугам үүсгэдэг. Энэхүү дээш чиглэсэн хөдөлгөөн нь хүйтэн фронтын дагуух даралтыг бууруулдаг. Цаг агаарын газрын зураг дээр хүйтэн фронтын гадаргуугийн байрлалыг түүний хөдөлгөөний чиглэлийг зааж буй гурвалжин/баяжуулалтын цэнхэр шугамын тэмдгээр тэмдэглэсэн байдаг. Хүйтэн фронтууд нь дулаан фронтоос хоёр дахин хурдан хөдөлж чаддаг.

Харьцангуй хүйтэн агаарын масс дулаан агаар байгаа газар руу шилжих үед хүйтэн фронт үүсдэг. Илүү хуурай, хүйтэн агаар нь гадаргуу дээрх дулаан, чийглэг агаарын дор эгц налуу хилийг үүсгэж, агаарыг өргөдөг. Энэ нь ихэвчлэн хүчтэй босоо тэнхлэгтэй үүл үүсэхэд хүргэдэг бөгөөд энэ нь хангалттай чийгтэй үед бороо, аадар борооны шугам хэлбэрээр илэрдэг.[1] Цаг агаарын газрын зураг дээр хүйтэн фронтын гадаргуугийн байрлалыг аяллын чиглэл рүү чиглүүлж буй гурвалжин/багш (пипс) цэнхэр шугамын тэмдгээр тэмдэглэсэн байдаг. Хүйтэн фронтын байрлал нь температурын уналтын хамгийн эхэнд байдаг бөгөөд энэ нь изотермийн шинжилгээнд изотермийн градиентийн хамгийн урд ирмэг болж харагдах бөгөөд энэ нь ихэвчлэн хурц гадаргуугийн тэвш дотор байрладаг.[2] Хүйтэн фронт нь дулаан фронтоос илүү хурдан хөдөлж, цаг агаарт илүү хурц өөрчлөлтийг үүсгэдэг. Хүйтэн агаар нь дулаан агаараас илүү нягт байдаг тул хилийн өмнөх дулаан агаарыг хурдан орлуулдаг.

Ангилал:Агаарын фронт
Ангилал:Цаг уур судлал
Цаг агаарын газрын зураг

Цаг агаарын газрын зураг

Цаг агаарын зураг бол хэрэгсэл юм. Энэ нь цаг агаарын талаарх баримтуудыг хурдан харуулдаг.[1] Цаг агаарын зураглалыг 19-р зууны дунд үеэс судалгаа, цаг агаарын урьдчилсан мэдээнд ашиглаж ирсэн. Зарим газрын зураг нь температурын ялгаа, цаг агаарын фронтуудыг харуулдаг.

Салхины барбын тайлбар

Станцын загвар нь мэдээлэх станцын цаг агаарын байдлыг харуулсан бэлгэдлийн зураг юм. Цаг уурчид цаг агаарын газрын зураг дээрх жижиг орон зайд цаг агаарын олон элементийг буулгах зорилгоор станцын загварыг бүтээжээ. Станцын загвараар дүүргэсэн газрын зургийг уншихад хэцүү байж болно. Гэсэн хэдий ч тэд цаг уурчид, нисгэгчид, далайчдад цаг агаарын чухал хэв маягийг харахад тусалдаг. Компьютер нь ажиглалтын газар бүрт станцын загварыг зурдаг. Станцын загварыг ихэвчлэн гадаргуу-цаг агаарын зурагт ашигладаг. Үүнийг мөн тэнгэрт цаг агаарыг харуулахад ашиглаж болно. Станц-загварын иж бүрэн зураг нь хүмүүст агаарын даралт, температур, салхи, үүл бүрхэвч, хур тунадасны хэв маягийг судлах боломжийг олгодог.[2]

Түүх

Хүмүүс анх 19-р зууны дунд үеэс цаг агаарын графикийг орчин үеийн аргаар ашиглаж эхэлсэн. Тэд шуурганы системийн тухай онол гаргахдаа тэдгээрийг ашиглаж эхэлсэн.[3] 1845 он гэхэд телеграфын сүлжээ бий болоход хүмүүс цаг агаарын талаарх мэдээллийг цуглуулах боломжтой болсон. Тэд өөр өөр газраас мэдээлэл авч, хэрэгцээтэй мэдээлэл авах боломжтой. 1840-өөд онд Жозеф Хенри удирдаж байвп

Ангилал:Газрын зургийн төрөл
Ангилал:Цаг агаарын ажиглалт ба урьдчилсан мэдээлэл
Ангилал:Цаг уур судлал
Хэт авиа

Ультра авиа гэдэг нь хүний ​​сонсож чадахгүй  өндөр давтамжтай дуу авианы төрөл юм. Хүний сонсголын дээд хязгаар болох энэ давтамж нь ойролцоогоор 20,000 герц (20 килогерц) юм.

Ультра авиаг сонсох

Нохой, далайн гахай, сарьсан багваахай, хулгана зэрэг зарим амьтад хүний ​​чихний дээд хязгаараас өндөр давтамжтай дуу чимээг сонсох чадвартай. Энэ нь тэднийг хэт авиан сонсох чадвартай болгодог. Хүүхдүүд өндөр настангууд сонсож чаддаггүй зарим өндөр дуу чимээг сонсож чаддаг. Хүний сонсголын дээд хязгаар нь нас ахих тусам буурдаг. Энэ давтамжийн хязгаар нь дунд чихний улмаас бага дамжуулалтын шүүлтүүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Хэрэв хэт авиан нь гавлын яс руу шууд тэжээгдэж, дунд чихээр дамжихгүйгээр чихний чихэнд хүрдэг бол илүү өндөр давтамж (200 кГц хүртэл) сонсогддог. Энэхүү эффектийг (заримдаа хэт авианы сонсгол гэж нэрлэдэг) өндөр давтамжийн (ойролцоогоор 50 кГц) дууны дохионд өртсөн шумбагчид анх илрүүлсэн.

Эмнэлгийн хэт авиан шинжилгээг жирэмсэн үед ихэвчлэн ашигладаг. Хэт авиан шинжилгээг ерөнхийдөө "аюулгүй шинжилгээ" гэж үздэг, учир нь энэ нь рентген туяа шиг хор хөнөөлтэй ионизины цацрагийг ашигладаггүй.

Хэт авианы цэвэрлэгээ

Хэт авианы цэвэрлэгчийг заримдаа хэт авианы цэвэрлэгч гэж андуурдаг. Эдгээрийг үнэт эдлэл, линз болон бусад оптик эд анги, цаг, шүдний багаж, мэс заслын багаж хэрэгсэл, үйлдвэрлэлийн эд ангиудад 20-40 кГц давтамжтайгаар ашигладаг. Хэт авианы цэвэрлэгч нь бохир гадаргуугийн ойролцоох сая сая жижиг (микроскоп) бөмбөлгүүдийн нуралтаас ялгарах эрчим хүчээр ажилладаг бөмбөлөгүүд нь хөндий ба нуралтаас болж гадаргуу руу чиглэсэн жижиг тийрэлтэт онгоцуудыг үүсгэдэг

Ангилал:Дуу авианы ухаан
Турбожет хөдөлгүүр

Турбожет хөдөлгүүр нь жижиг орон зайд агаар шахаж, түлштэй хольж, гал асаах замаар ажилладаг тийрэлтэт хөдөлгүүрийн нэг төрөл юм.[1][2] Түлш, агаарын холимог нь хөдөлгүүрийн арын хэсэгт гарч, урагш түлхэж өгдөг. Хөдөлгүүрээс гарахдаа турбиныг эргүүлж, хийн компрессорын урд хэсгийг эргүүлж, илүү их агаар соруулж, түүнийг шахдаг.

Турбофан хөдөлгүүр нь илүү төвөгтэй байдаг. Тэд турбо тийрэлтэт онгоцноос ижил хэмжээний түлшээр илүү их хүч гаргаж чаддаг тул өнөөдөр илүү түгээмэл байдаг.[2] Тэд бас бага чимээ гаргадаг. Дуунаас хурдан нисэх онгоцууд энгийн төрлийг ашигладаг хэвээр байна.

Эд анги Агаар оруулах хэсэг нь хөдөлгүүрийн урд талын хэсэг юм. Оролтын хэсэг нь агаарыг хөдөлгүүрт оруулдаг газар юм.

Агаарын компрессор нь агаарыг жижиг болгохын тулд шахдаг. Энэ нь дарамтыг үүсгэдэг ба температур илүү өндөр. Агаарын компрессор нь ротор гэж нэрлэгддэг ээрэх ир, хөдөлдөггүй ирийг статор гэж нэрлэдэг. Шатаах камер нь агаар шатаж буй газар юм. Шатахууныг хэд хэдэн хоолойгоор хийдэг. мөн гал нь агаарыг халаана

Шатаах камерыг өнгөрсний дараа агаар нь турбины сэнсийг түлхдэг. Энэхүү турбины сэнс нь компрессортой холбогдсон. Үүн дээр түлхэж байгаа агаар нь компрессорын роторуудыг tu болгодог Цорго нь хөдөлгүүрээс агаар гарч ирдэг газар юм. Агаарын хурд нь агаарын оролтын хурдаас их байдаг. Энэ том хүч нь машиныг урд зүг рүү чиглүүлдэг.

Ангилал:Хөдөлгүүр
Ангилал:Агаарын тээврийн техник
Усны тээрэм

Усны тээрэм

Усан тээрэм нь гурил, мод бэлтгэх, металл хэлбэржүүлэх (өнхрөх, нунтаглах, утас татах) зэрэг механик процессыг жолоодохын тулд усны дугуй эсвэл турбин ашигладаг хөдөлгүүр юм. Зөвхөн цахилгаан үйлдвэрлэдэг усан тээрэмийг ихэвчлэн усан цахилгаан станц гэж нэрлэдэг.

Түүх

Хятад

МЭ 31 онд Хятадын инженер Ду Ши (Вэйд-Гайлс: Ту Ших) "анхны усаар ажилладаг хөөрөг зохион бүтээжээ. Энэ бол усны дугуйгаар ажилладаг араа, тэнхлэг, хөшүүрэг бүхий төвөгтэй машин байсан"[1. ] Энэхүү шинэ бүтээл нь тэсэлгээний зуухнаас хайлуулсан цутгамал төмрийг хуурамчаар үйлдэхэд тусалсан. 5-р зууны уран зохиолд илүү өргөн хүрээтэй тайлбарууд гарч ирэв.

Грек, Ром

Эртний Грек, Ромчууд энэ технологийг ашигласан. МЭӨ 1-р зуунд Грекийн эпиграммист Тесалоникийн Антипатер усан хүрдний тухай анх дурдсан байдаг. Үр тариа тээрэмдэх, хүний ​​хөдөлмөрийг багасгахад ашигладаг гэж тэрээр сайшаав.

Ромчууд суурин болон хөвөгч усны дугуйг хоёуланг нь ашиглаж, Ромын эзэнт гүрний бусад орнуудад усны хүчийг нэвтрүүлсэн. "Грекийн тээрэм" гэж нэрлэгддэг босоо тэнхлэгт босоо тэнхлэгтэй усны дугуй ашигладаг. "Ромын тээрэм" нь хэвтээ байрлалтай босоо амтай. Грек загварын тээрэм нь хоёр загвараас илүү хуучин бөгөөд энгийн боловч зөвхөн усны өндөр хурдтай, жижиг диаметртэй тээрмийн чулуугаар сайн ажилладаг.

Ангилал:Усны инженерчлэл
Ангилал:Хөдөө аж ахуйн техник
Йозеф Геббельс

**Пауль Йозеф Геббельс** (герман хэлний дуудлагаар **Гёббельс**; герман. *Paul Joseph Goebbels* ; 1897 оны 10-р сарын 29-нд Прусс улсын Райн мужийн Райдт хотод төрсөн-1945 оны 5-р сарын 1-нд Берлин хотод нас барсан) -германы улс төрч, Адольф Хитлерын ойр дотны үзэл суртал эрхэлсэн хамтран зүтгэгч байсан.  1926 оноос Берлин хотын Гауляйтер (хотын намын хорооны дарга), 1930 оноос эхлэн Германы Үндэсний Социал-ардчилсан ажилчны намын (герман. ***N**ational**s**ozialistische **D**eutsche **A**rbeiter**p**artei (**NSDAP**)* үзэл суртал хариуцсан дарга.

1933-1945 онуудад Суртал ухуулгын сайд, Эзэнт улсын Соёлын танхимын ерөнхийлөгч Йозеф Геббельс сонин хэвлэл, радио, кино урлаг болон Германы соёлын салбарын бүх хөшүүргийг гартаа төвлөрүүлсэн юм.

## Намтар 
Пауль Йозеф Геббельс 1897 оны 10-р сарын 29-нд Райдт хотод буюу өнөөгийн Мёнхенгладбах (гер. *Mönchengladbach*), католик шашинтай гэр бүлд төрсөн байна. Эцэг нь Фриц Геббельс (1867—1929); эх нь: Мария Катарина Оденхаузен (1869—1953) гэдэг хүмүүс байжээ. Тэрээр Конрад (1893—1949), Ханс (1895—1947) хоёр ахтай, Элизабет (1901—1915), Мария Катарина (1910—1949) гэж хоёр эмэгтэй дүүтэй байсан.

Ангилал:1897 онд төрсөн
Ангилал:1945 онд өнгөрсөн
Ангилал:Германчууд
Ангилал:Мёнхенгладбахын хүн
Ангилал:Германы эзэнт гүрний канцлер
Ангилал:Германы эзэнт гүрний канцлер (1933-1945)
Ангилал:Германы эзэнт гүрний сайд (1933-1945)
Ангилал:20-р зууны ноёрхогч
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:Потсдамын хүндэт иргэн
Ангилал:Берлиний хүндэт иргэнээс хасагдсан
Ангилал:Данцигийн Загалмай шагналтан
Ангилал:Элблонгийн хүндэт иргэн
Ангилал:ВБНУ-ын Райхстагийн гишүүн
Ангилал:ГҮСАН-ын гишүүн
Ангилал:Райхстагийн гишүүн (Германы эзэнт гүрэн, 1933-1945)
Ангилал:Нацизмын суртал ухуулгын хүн
Ангилал:Холокостын гэмт хэрэгтэн
Ангилал:Яллагдсан хүн
Ангилал:Германы эзэнт гүрний дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн
Ангилал:Бонн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Адольф Хитлер
Японы ханхүү Хисахито

**Ханхүү Хисахито** (япон. 悠仁親王 *Хисахито синно:*, 2006 оны 9-р сарын 6-нд Японы Токио хотод төрсөн) -Японы Эзэн хааны гэр бүлийн гишүүн, угсаа залгамжлах хунтайж Акишино болон Кико гүнж нарын отгон бөгөөд цорын ганц хүү юм. Авга ах Нарухито Японы Эзэн хаан болсоноос хойш түүний эцэг Эзэн хааны угсаа залгамжлагч болоод байгаа юм.  

Ханхүү Хисахито хоёр эгчтэй - Мако гүнж (1991 онд төрсөн), Како гүнж (1994 онд төрсөн).

Ангилал:2006 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:Токио мужийн хүн
Ангилал:Японы эзэн хаант улс
Өвөгт тогоруу

Өвөгт тогоруу (Grus virgo) нь Хар тэнгисээс Монгол, Хятадын зүүн хойд хэсэг хүртэлх Евросибирийн төв хэсэгт тархсан тогорууны төрөл зүйл юм. Мөн Турк улсад үржлийн цөөн тооны тоо толгой байдаг. Эдгээр тогоруунууд нь нүүдлийн шувууд юм. Баруун Евразийн шувууд Африкт өвөлжих бол Ази, Монгол, Хятадын шувууд Энэтхэгийн хойгт өвөлжнө.

### Гадаад шинж 
Өвөгт тогоруу нь 85–100 см (33.5–39.5 инч) урт, 76 см (30 инч) өндөр, 155–180 см (61–71 инч) далавчтай. Жин нь 2-3 кг (4.4-6.6 фунт). Тэд бол тогоруу шувуудын төрлийн хамгийн жижиг биетэй төрөл юм. Толгой, хүзүү хар, нүдний араас багц цагаан өд доош унжсан. Биеийн бусад хэсэг үнсэн саарал. Бусад тогоруутай харьцуулбал бие жижиг. Толгойн орой саарал. Нүд улаан. Хүзүү дагаж цээж хүрсэн хар өдтэй. Тэр нь зогдор мэт харагдана. Гуравдугаар зэргийн дэвүүр урт, унжиж сүүл мэт харагдана. Хүзүүний доогуур түүнийг голлосон хар судалтайгаараа хархираа тогоруунаас ялгарна. Залуу шувууны биеийн зүс бүхэлдээ саарал ч нуруу, далавч, сүүлэнд бор шаргал толбо, өнгөртэй. 

#### Идэш тэжээл 
Шавж түүний авгалдай (царцаа, голио мэт), нялцгай биетэн, ихэвчлэн ургамлын үр, үндсээр хооллоно. Тариалангийн талбайгаар хаварт сүрэг сүргээрээ цуглардаг өвөгт тогоруу нь утсан өт, цох хорхойн авгалдай мэтийн тариалангийн хортон шавжийн тоо толгойг үлэмж хэмжээгээр хорогдуулна.

Ангилал:Евразийн шувууд
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Тогорууныхан
Ангилал:Ховордоогүй зүйлүүд
Шоорон эвэрт болжмор

Шоорон эвэрт болжмор буюу (Eremophila alpestris) нь дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст тархсан Богширгынхон овгийн болжмор юм.

### Гадаад шинж 
Нуруу сааралдуу, бүдэг ягаан туяатай, заримдаа шар туяа илэрнэ. Өдний гол бараан боловч ШООРОН ЭВЭРТБОЛЖМОР тод толбо үүсгэхгүй. Далавч бараан-хүрэн, цайвар эмжээртэй. Сүүл хар, нарийн цагаан эмжээртэй. Дагзны хоёр хажууд багц уртавтар өд байх нь эвэр шиг харагдана. Хоолой шаргал, эсвэл цагаан, хар хүрээтэй тэр нь завьж, хацар, хоолой, гүеэ дагаж байрлана. Дух шар, чихний бүрхүүл шаравтар, хэвлий цагаан, саарал туяатай. Сүүл бага зэрэг ухлаадастай. Далавчны урт 94-119 мм.

#### Идэш тэжээл 
Жижиг цох, шоргоолж, царцаа, шавжийн авгалдай, аалз зэрэг амьтад гарахаас гадна ургамлын үр нахиа зонхилно. Монгол болжмор, боролзой болжмор, жиргэмэл, тоодог зэрэг манай хээр талаар түгээмэл байдаг шувууд хортон шавжийг зохих хэмжээгээр устгана.
Файл:Horned Lark (Eremophila alpestris) (20163543280).jpg|ЛАТИН НЭР: Eremophila alpestris L., 1758 АНГЛИ НЭР: Horned Lark

Ангилал:Богширгынхон
Ангилал:Евразийн шувууд
Ангилал:Ховордоогүй зүйлүүд
Ангилал:Монгол орны шувууд
Уулын цэгцгий

Уулын цэгцгий (Motacilla cinerea) нь 18-19 см урттай Цэгцгийнхэн овгийн шувуу юм. Энэ шувуу нь шар цэгцгийтэй төстэй боловч хэвлий хэсгийн шар нь хоолой, клоака нүх хүртэл хязгаарлагддаг. Үржлийн эрэгчин хар хоолойтой байдаг. Энэ зүйл төрөл нь өргөн тархсан бөгөөд хэд хэдэн популяци нь Евросибирьт үржиж, Ази, Африкийн халуун орны бүс нутагт шилжин суурьшдаг. Үржлийн үед үргэлж урсгал устай ойр байдаг ч тэд үүрэндээ горхины ойролцоо хүний ​​гараар хийсэн байгууламжийг ашигладаг. Үржлийн улирлаас гадна тэд нуур, эрэг болон бусад устай орчны эргэн тойронд харагдах болно. Тэд бусад цэгцгий шувуудын нэгэн адил сүүлээ байнга савлаж, долгиотой нам дор нисдэг бөгөөд тэд ихэвчлэн нислэгийн үеэр гаргадг хурц дуудлагатай байдаг.

#### Гадаад шинж 
Нуруу бүслэхүйгээ хүртэл үнсэн саарал. Бүслэхүй, сүүлний дээд өд ногоовтор шар. Далавчны өд хар хүрэн, цагаан эмжээртэй. Дэвүүрүүд хүрэн. Далавчны дээр цайвар тольттой. Сүүлний хоёр захын өд цагаан. Хөмсөг цагаан. Завьжнаас хүзүүний хоёр хажуугаар үргэлжилсэн сахал шиг цагаан зурвастай. Хоолой, эрүү, гүеэ хар. Хэвлийн хэсэг шар, суга цагаан саарал. Хушуу хар, хөл хүрэн.

#### Идэш тэжээл 
Жижиг цох, шулуун далавчтан, аалз, ялаа, батгана, усны шавж, авгалдай голлоно.

Ангилал:Евразийн шувууд
Ангилал:Ховордоогүй зүйлүүд
Ангилал:Цэгцгийнхэн
Мембран

Мембран бол материалын нимгэн зөөлөн давхарга юм. Мембран нь хоёр зүйлийг тусгаарладаг. Биологийн хувьд мембран нь эдийн мембран эсвэл эсийн мембран гэсэн хоёр зүйлийг илэрхийлж болно. Эсийн мембран нь маш жижиг, эдийн мембран нь илүү том байдаг. 

## Эдийн мембранууд
-Эс эсвэл эд эсийн нимгэн давхарга гэсэн үг юм. Энэ давхарга нь бие эсвэл эрхтнийг бүрхэж, биеийн хөндийг тусгаарлаж, доторлогоо хийдэг. Үүний нэг жишээ бол хамар, амны дотор талын арьс болох салст бүрхэвч юм. Эпителийн мембран нь хоёр хэсэгтэй, нэг хэсэг нь хучуур эд, нөгөө хэсэг нь холбогч эд юм. 

## Эсийн мембранууд
- Эсийн мембран нь уураг агуулсан фосфолипидын давхар давхарга бөгөөд түүнд наалддаг. Эсэд олон төрлийн мембран байдаг. Плазмын мембран гэж нэрлэгддэг эсийн мембран нь нэг эсийг хамардаг. Мембранууд нь эсийг орга органелл гэж нэрлэгддэг өөр,өөр орон зайд хуваадаг. Органеллууд нь өөр өөр ажил хийдэг эсийн тусгай хэсэг юм. Жишээлбэл, цөм нь ДНХ-ийг эсэд хадгалдаг. Митохондри нь эсийг эрчим хүчээр хангадаг. Эсийн мембран нь липид (өөх) ба уурагаас бүрддэг. Липидүүд нь эсийн дотоод хэсгийг эсвэл эрхтэнийг гаднаас нь тусгаарладаг. Уургууд нь олон зүйлийг хийдэг. Плазмын мембран нь эсэд гаднаас мэдээлэл өгдөг. Тэд зарим зүйлийг (глюкоз, кальци, кали гэх мэт) эсэд нэвтэрч, гадагшлуулдаг.

Ангилал:Биофизик
Ангилал:Ус цэвэршүүлэлт
Алаг тоншуур

Алаг тоншуур (Dendrocopos major) нь хар цагаан толботой, хэвлийн доод хэсэгт улаан толботой дунд зэргийн хэмжээтэй тоншуул юм. Эр, залуу шувуудын хүзүү, толгой дээр улаан тэмдэгтэй. Энэ төрөл нь Еврази болон Хойд Африкийн зарим хэсэгт байдаг. Ихэвчлэн оршин суудаг боловч шилмүүст боргоцой үржил шимгүй бол хойд хэсэгт зарим нь нүүдэллэдэг.

Зарим нь Ирланд болон Хойд Америкт очжээ. Алга тоншуурууд мод руу цүүцэлж хоол хүнс олох эсвэл үүрний нүх ухах, мөн холбоо тогтоож, газар нутгаа тэмдэглэдэг. Тэд мод нүхлэж тоншихоос үүсэх бие махбодийн стрессийг зохицуулах анатомийн дасан зохицох чадвартай байдаг.

Алаг тоншуур нь бүх төрлийн ойд байдаг бөгөөд олон төрлийн хоол иддэг.

#### Идэш тэжээл 
Ойн элдэв хортон шавж, тэдгээрийн авгалдай зонхилно. Хавар, зунд шоргоолж түүний хүүхэлдэй, хар цохоор хооллоно. Хэрэв мод цохонд их нэрвэгдсэн байвал түүнийг их хэмжээгээр идэж устгадаг. Модны шүүс хөөх үед түүнийг ихээр ууна. Өвлийн улиралд ургамлын үр иднэ. Нарс, гацуур, шинэсний үр, арцны үр, төрөл бүрийн жимс, жимсгэнэ иднэ. Боргоцойг идэхийн тулд хуурай холтос юмуу хожуулын хонхорт түүнээ тавиад тоншиж задалж иднэ. АЛАГ ТОНШУУР Ойн элдэв хортон шавж, тэдгээрийн авгалдайг олноор нь устгадаг. Хортон олширч буй нутгийг илрүүлж өгөх болон тэдгээрийн тоо толгой, үржих нөхцөлийг хязгаарлаж зохицуулж байдаг. Модны холтосыг хуулах, эсвэл модлогийг ухаж цоолж нүхэлснээрээ хортоны цаашдын хөгжлийг зогсоодог. Элдэв хортонд нэрвэгдэж буй модыг олж тоншино. Мөн хонгилд үүрлэж өндөглөдөг жижиг шувуудад үржих аятай нөхцөл бүрдүүлж өгдөг ашигтай шувуу.

Ангилал:Евразийн шувууд
Ангилал:Тоншуулынхан
Ангилал:Ховордоогүй зүйлүүд
Электрон сөрөг чанар

Электрон сөрөг чанар

Электрон сөрөг чанар,тэмдэг x нь атом электронуудыг өөртөө хэр сайн татахыг илтгэдэг химийн шинж чанар юм. Атомын электрон сөрөг чанар нь тухайн атомын атомын дугаар ба атомын валентийн электронууд (химийн холбоонд оролцдог автомат электронууд) болон түүний цөм хоорондын зайд нөлөөлдөг. Үүнийг анх 1932 онд Линус Паулинг валентийн бондын онолынхоо нэг хэсэг болгон авч үзсэн бөгөөд бусад химийн шинж чанаруудтай холбоотой байдаг. Ерөнхийдөө цахилгаан сөрөг чанар нь үелэх системийн зүүн доод талаас баруун дээд талд нэмэгддэг. Үүнийг үечилсэн хандлага гэж нэрлэдэг.
Атомын цахилгаан сөрөг чанарыг тооцоолох олон арга байдаг. Үүнийг тооцоолох хамгийн түгээмэл арга бол Линус Паулингын санал болгосон арга бөгөөд харьцангуй Полингийн масштабыг өгдөг. Энэ хуваарь нь элементүүдэд 0.7-3.98, устөрөгч 2.20-ийн хооронд хэмжээсгүй хэмжигдэхүүнийг (утга) өгдөг.
Электрон сөрөг чанарын эсрэг тал нь цахилгаан эерэг чанар буюу атом электроныг хэр сайн ялгаж өгдөг хэмжүүр юм.
Цахилгаан сөрөг чанарыг тооцоолох арга
Полингийн цахилгаан сөрөг чанар
Полинг 1932 онд А-А ба В-В ковалент бондын бат бөх чанарыг тайлбарлахын тулд цахилгаан сөрөг байдлын санааг дэвшүүлсэн. Түүний валентийн бондын онол нь өөр өөр атомуудын хоорондох энэхүү илүү хүчтэй холбоо нь холбоонд үзүүлэх иконок нөлөөллөөс үүдэлтэй гэж үздэг байна.
Шөрмөс

**Шөрмөс** нь булчинг ястай холбодог хатуу туузан хэлбэртэй эд юм. Энэ нь булчингийн чангарах байдлыг тэсвэрлэхийн тулд бүтээгдсэн. Шөрмөс нь ясуудыг хооронд нь холбодог холбоос эдтэй төстэй. Шөрмөс болон булчингууд нь дараах байдлаар үргэлж хамтран ажилладаг. Булчин агших үед шөрмөс нь таталтыг яс руу дамжуулдаг. 

## Анатоми 
Шөрмөс нь булчин яс хоёрын дунд холбогдсон байдалтай байдаг. Шөрмөс бүр эдгээр хоёр "оруулга"-тай байдаг.

Коллаген утас нь булчинг ястай холбодог. Шөрмөсний нэг төгсгөл нь яс руу, нөгөө төгсгөл нь булчинд ордог.

Шөрмөс нь өөрөөрөө татах хүчийг үүсгэдэггүй. Шөрмөс нь ясыг татах булчингийн хүчийг дамжуулдаг. Эластин (биеийн өөр эд) -ээс ялгаатай нь шөрмөс нь маш бага "өгөх" зүйл байдаг.

Шөрмөс нь ихэвчлэн үе мөчтэй холбогдсон байдаг.

### Гадуурх эсийн матриц бүтэц 
Нийт массын 30-45% болох ердийн шөрмөсний хуурай масс нь:

* 60-85% коллаген
* 60-80% коллаген I

* 0-10% коллаген III
* 2% коллаген IV
* бага хэмжээний коллаген V, VI болон бусад
* 15-40% коллаген бус эсийн гаднах матрицын бүрэлдэхүүн хэсгүүд, үүнд:
* 3% мөгөөрсний олигомер матрицын уураг,
* 1-2% эластин,
* 1-5% протеогликанууд,
* 0.2% зэс, манган, кальци зэрэг органик бус бүрэлдэхүүн хэсгүүд

Ангилал:Тулгуур- ба хөдөлгөөний систем
Ангилал:Булчин
Харьцуулсан анатоми

Харьцуулсан анатоми

Харьцуулсан анатоми нь шинжлэх ухааны амьтны биеийн харьцуулалт юм. Харьцуулсан анатомийн зорилго нь тэдгээрийн бүтцийг харж, амьтдын янз бүрийн бүлгүүдийн хоорондын филогенетик харилцааг тодорхойлох явдал юм. Амьтдыг филид хуваах нь голчлон харьцуулсан анатомийн аргаар хийгддэг. 

Ашигладаг гол аргууд нь задлах мөн микроскоп юм. Задлах арга  нь амьд биетийн дотоод бүтцийг (ихэвчлэн үхсэний дараа хийдэг) олж мэдэх эртний арга бөгөөд анагаахын оюутнууд хүний биеийн нарийн ширийнийг судлахад ашигладаг хэвээр байна. Энгийн микроскопыг анх 17-р зуунд зохион бүтээсэн бөгөөд нийлмэл микроскопыг (одоо ч ашиглагдаж байгаа) 19-р зуунд ашиглах боломжтой болж байсан. Микроскопийн зорилго нь бүтцийн жижиг нарийн ширийн зүйлийг харах боломжийг бидэнд олгодог. Түүнчлэн, амьтдын томоохон цуглуулгуудыг (ихэвчлэн музейд байдаг) сайтар харьцуулж үздэг.

Харьцуулсан анатомийн агуу эрин бол 1800-аад оноос 1950 он хүртэл байдаг байна. Үүнийг хувьсалд итгэдэггүй хүмүүс, тухайлбал Жорж Кювье, Томас Хенри Хаксли гэх мэт хүмүүс ашигладаг байсан бол Чарльз Дарвин анх өөриын тохдог нүдний шилэн дээр ажиллахдаа харьцуулсан анатомийг гол хэрэгсэл болгон ашигласан. Өнөө үед молекулын хувьслын хамаарлыг олж мэдэх гол аргад ДНХ-ийн дарааллын шинжилгээг ашигладаг.

Ангилал:Анатоми