open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жамсрангийн Баясах

**Жамсрангийн Баясах** (1955 онд Улаанбаатар хотод төрж, 2025 оны 6-р сарын 19-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) МУИС-ийн профессор, ШУА-ийн Олон улсын харилцааны хүрээлэнгийн захирлын алба, ГХЯ-ны Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд, Монгол Улсын Гавьяат багш, Түүхийн шинжлэх ухааны доктор (ScD), профессор, хятад судлаач. 1991 онд МУИС-ийн бүрэлдэхүүнд Олон улсын харилцааны сургуулийг үүсгэн байгуулж, Монгол Улс дотооддоо Олон улсын харилцааны мэргэжилтэн бэлтгэх үндэс суурийг тавьсан гавьяатан. Тэрээр Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, түүхийн ухааны доктор Лхамсүрэнгийн Жамсрангийн хүү юм. 

## Намтар 
1973 онд Улаанбаатар хотод Зөвлөлтийн 3-р дунд сургууль төгссөн.

1973-1974 онд Улсын Багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангид элсэн сурсан.

1974-1979 онд ЗХУ-ын Ленинградын их сургуулийн Дорно дахины факультетэд хятад хэл-түүхийн ангид сурч төгссөн.

1979-1982 онд ШУА-ийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан.  

1982-1989 онд МУИС-ийн Гадаад хэлний тэнхимд багш, тэнхимийн эрхлэгч, профессор. 

1990-2010 онд АНУ, Энэтхэг, Нидерланд, Япон, Хятад, Франц, ОХУ зэрэг 10 гаруй улсад илтгэл тавьж байсан. 

1991-1998 онд МУИС-ийн Олон Улсын харилцааны дээд сургуулийн анхны захирал.

1999-2018 онд МУИС-ийн ОУХС-ийн тэнхимийн эрхлэгч,

2010-2018 онд ШУА-ийн Олон улсын харилцааны хүрээлэнгийн захирал.

2018-2019 онд ГХЯ-ны Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд

2023-2025 онд Монгол-Хятадын Хүмүүнлэгийн Академи Дээд сургуулийн зөвлөх профессор.

## Эрдмийн зэрэг 
1989 онд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнд дэд эрдэмтний зэргийг “Өмнөд Сүн улсын элч нарын тэмдэглэл XIII зууны Монголын түүх, угсаатны зүйн сурвалж болох нь” сэдвээр, 2004 онд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнд “Их Монгол улсын түүхэнд холбогдох хятад хоёр сурвалж бичиг” сэдвээр Түүхийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 1993 онд МУИС-ийн дэд профессор, 1997 онд МУИС-ийн профессор цол хүртсэн.

## Бүтээлүүд 
Хэрээд Жамсрангийн Баясах. “Их Монгол улсын түүхэнд холбогдох Хятад хоёр сурвалж бичиг”: Чжао Хун “Монгол татаарын бүрэн тэмдэглэл”. 1221 он. Хянан тохиолдуулсан МУ-ын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор Хэрээд Л.Жамсран. Улаанбаатар хот. 2005 он г.м. олон арван бүтээл туурвисан, Гадаадын олон оронд уригдан лекц уншсан, олон судалгааны төсөл хэргэжүүлсэн эрдэмтэн байлаа.

Ангилал:Монголын түүхч
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:2025 онд өнгөрсөн
Мурат Нуртлеу

**Мурат Абугалиевич Нуртлеу** (, 1976 оны 3-р сарын 11-нд Алма-Ата хотод төрсөн) — Казахстаны төрийн зүтгэлтэн, дипломат. 2023 оны 4-р сарын 3-наас Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Гадаад хэргийн сайд.

## Намтар 
1976 оны 3-р сарын 11-нд Зөвлөлт Казахстаны Алма-Ата хотод төрсөн. Суан овгийн гаралтай.

1998 онд Аль-Фарабигийн нэрэмжит Казах Улсын Үндэсний их сургуулийг олон улсын харилцааны мэргэжлээр төгсөж, Казахстаны ГХЯ-ны Төрийн ёслолын газрын туслах атташегаар ажилд орсон.

1999 оноос Бүгд Найрамдах Казахстан Улсаас Малайз дахь Элчин сайдын яаманд атташегаар ажиллаж байсан.

2003 онд Казахстаны ГХЯ-ны Ази, Африкийн газрын хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар томилогдсон.

2004-2006 онд Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Гадаад хэргийн сайдын зөвлөх, дараа нь Гадаад хэргийн сайдын Тамгын газрын дарга.

2007 оны 1-р сарын 16-нд Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Парламентын Сенатын дарга Касым-Жомарт Токаевын тушаалаар УИХ-ын Сенатын Тамгын газрын орлогч даргаар, 2007-2011 онд Тамгын газрын даргаар томилогдсон. 

2011 онд Казахстаны ГХЯ-ны Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайдаар ажиллаж байгаад мөн онд ГХЯ-ны Ази, Африкийн газрын даргаар томилогдсон.

2011 оноос хойш Казахстаны Женев дэх Байнгын төлөөлөгчийн газрын сайдын зөвлөхөөр томилогдсон.

2014 оноос - Казахстаны Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Гадаад бодлогын орлогч даргаар ажиллаж байв.

2016 оны 3-р сарын 29-ний өдөр Казахстан улсаас Бүгд Найрамдах Финланд Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар, 2017 оны 2 дугаар сараас Бүгд Найрамдах Эстони Улсад хавсран суух Элчин сайдаар томилогдсон.

2019 оны 3-р сарын 24-нд Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Ерөнхийлөгчийн туслахаар томилогдсон.

2021 оны 2-р сард тэрээр Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дэд даргаар томилогдсон.

2022 оны 1-р сарын 5-нд Казахстаны Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаев тус улсын Үндэсний аюулгүй байдлын хорооны нэгдүгээр орлогч даргаар томилсон. 

2022 оны 2-р сарын 1-нд тэрээр Казахстаны Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар томилогдсон.

2023 оны 4-р сарын 3-нд тэрээр Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Шадар сайд бөгөөд Гадаад хэргийн сайдаар томилогдсон.

Төрөлх казах хэлээсээ гадна орос, англи, герман хэлтэй.

Ангилал:Казахстаны дипломатч
Ангилал:Казахстаны гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Алматыгийн хүн
Ангилал:1976 онд төрсөн
Никита Бичурин (Иакинф)

**Никита Бичурин (Иакинф)** (орос. *Ники́та Я́ковлевич Бичу́рин,* эрт. орос. *Іакинѳъ*; хятад. уламж. 乙阿欽特, хялбар. 乙阿钦特, пиньинь *Yǐāqīntè*, дуудлага: *Иациньтэ*; хятад. 比丘林, пиньинь *Bǐqiūlín*, дуудлага: *Бицюлинь*; 1777 оны 8-р сарын 29-нд Оросын эзэн улсын Казань мужийн  Акулево тосгонд төрсөн—1853 оны 5-р сарын 11-нд Оросын хаант улсын Санкт-Петербург хотод нас барсан) — 1802-1823 онуудад Бээжин дахь Оросын Үнэн алдартны шашны лам, хамба лам; дорно судлаач, аялагч, хятад хэл судлаач, оросын хятад судлалыг үндэслэгч.

## Намтар 
Тэрээр хөдөө орон нутгийн сүмийн бичиг хэргийн ажилтны гэр бүлээс гаралтай бөгөөд Казанийн шашны академийг төгссөн бөгөөд тэндээ багшилхаар үлдсэн. **1808-1821 онд** тэрээр Бээжин дахь Оросын Үнэн алдартны шашны 9 дахь төлөөлөгчийн газрын тэргүүн байсан. Шашны номлолоос шинжлэх ухааны ажлыг илүүд үздэг байсан тул Шашны зүгээс түүнийг шүүж, 1823-1826 онд Валаам арал дээр цөллөгт яваад ирсэнийхээ дараа тэрээр Эзэн хааны Петербургийн Шинжлэх ухааны академийн сурвалжлагч гишүүнээр (1828 оны 12-р сарын 17-ноос), Парисын Азийн нийгэмлэгийн гадаадын хүндэт гишүүнээр (1831 оны 3-р сарын 7-ноос) сонгогдож байсан.

## Бүтээлүүд 
1819-1851 онд тэрээр Хятад болон түүний хөрш зэргэлдээ нутаг орнуудын тухай 14 ном, 100 орчим өгүүлэл хэвлүүлжээ. Түүний олон бүтээл өнөөг хүртэл хэвлэгдээгүй байдаг байна.

Тэрээр анх удаа дэлхийн түүхийг судлахад Хятадын сурвалж бичиг чухал болохыг харуулж, Оросын Хятад судлалыг олон арван жилийн цогц шинжлэх ухаан болгон хөгжүүлэхийг тодорхойлсон. Тэрээр мөн Манжийн эх сурвалжаас илүүтэй хятад сурвалжтай өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаа явуулсан Оросын анхны синологич байсан; түүнээс өмнө дэлхийн синологийн шинжлэх ухаанд хэн ч Хятадын түүхийн эх сурвалжийг ийм их хэмжээгээр ашиглаж байгаагүй. Түүний бүтээлүүд 21-р зуунд шинээр болон дахин хэвлэгдсэн байна.

Ангилал:1777 онд төрсөн
Ангилал:1853 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хятад судлаач
Ангилал:Үнэн алдартны шашны хүн
Ангилал:Оросын аялагч
Ангилал:Оросын түүхч
Ангилал:Христийн шашны лам
Ангилал:Демидовын шагналтан
Ангилал:Оросын эрдэмтэн
Чөдөр

**Чөдөр**- малын ялангуяа уналгын адуу морийг хол чөлөөтэй явуулахгүй ойр зуур идээшлүүлэх боломжтой байх зорилгоор гурван хөлийг хооронд нь холбож тушдаг тоног хэрэгсэл. Чөдөрийг сур (мөн олс, дээс зэрэг бөх атлаа уяан материалаар) зангидаж хийдэг бөгөөд хаа, сум гэсэн үндсэн хоёр хэсгээс бүрддэг байна. Мөн хаанд алга, хөх, чагт тус бүр хоёр, суманд баруун зүүн алга, хөх, чагт тус бүр нэг байдаг байна.

Чөдөрийг нүүдэлчин монголчууд олон мянган жилийн морь мал маллах явцад зохион бүтээж боловсронгуй болгож хэрэглэж ирсэн морь малтай холбоотой тоног бөгөөд Монгол үндэстний биет бус соёлын өв юм. 

Чөдөр нь бат бэх байхаас гадна өдөр тутам хэрэглэж авч явахад хөнгөн, эвтэйхэн хялбар тохиромжтой байдаг бөгөөд эмээлийн ганзагнаас зүүж явдаг байна.   

Чөдөрийг хамаагүй газар хаях, орхихыг цээрэлдэг бөгөөд чөдөр гэх үгийг шууд бус утгаар буюу аливаа ажлыг явуулахгүй саад тогтгор хийх гэсэн утга санаагаар хэргэлдэг байна.

Монголчууд "чөдөрийн морь" гэж бүх ойр зуурын ахуйдаа хэргэлдэг ганц морийг хэлдэг байв. "Чөдөрийн морьгүй" гэж ядуу ганц ч морьгүй гэсэн утгаар мөн хэлдэг байжээ.
Күүкийн арлууд

**Күүкийн арлууд** (Маори: ; ) нь Номхон далайн өмнөд хэсэгт орших Полинезийн арлын улс. Нийт газар нутаг нь ойролцоогоор 236.7 хавтгай дөрвөлжин километр талбай бүхий 15 арлаас бүрддэг.

## Эх сурвалж 
### Тэмдэглэл 

Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Австрали ба Далайн орон
Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс
Ниуэ

**Ниуэ** () нь Шинэ Зеландтай чөлөөт холбоотой өөрийгөө захирдаг арлын улс юм. Номхон далайн өмнөд хэсэгт байрладаг Полинезийн нэг хэсэг бөгөөд голчлон Полинезчууд амьдардаг.

## Тэмдэглэл 
## Эх сурвалж 

Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Австрали ба Далайн орон
Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс
Оросын Шинжлэх ухааны Академийн Алс Дорнод дахь салбар

**ОХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнод дахь салбар** (*орос товч*. ДВО РАН) -Оросын Алс Дорнодын Холбооны тойргийн бүх нутаг дэвсгэрийг хамарсан бүс нутгийн салбар бөгөөд шинжлэх ухааны нэгдсэн төвүүд, хүрээлэнгүүд, эмнэлэг, судалгааны хүрээлэнгүүд, байгалийн тусгай хамгаалалттай нөөц газар бүхий Оросын ШУА-ийн бүс нутгийн салбар байгууллага юм. ОХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнод дахь салбарын шинжлэх ухааны төвүүд нь Владивосток, Хабаровск, Петропавловск-Камчатский, Магадан, Благовещенск, Өмнөд Сахалинск зэрэг хотуудад байрладаг бөгөөд Биробижан, Анадыр хотод тусдаа хүрээлэнгүүд үйл ажиллагаа явуулдаг юм. 

2017 оны эхээр ШУА-ийн Алс Дорнодын салбарт нийт 7500 орчим хүн ажиллаж байсан бөгөөд тэдгээрийн дотор 2500 ш/у-ны судлаач, түүний дотор Оросын ШУА-ийн 23 академич, 41 сурвалжлагч гишүүн, 2005 оны эхээр 300 гаруй шинжлэх ухааны доктор, 1150 дэд эрдэмтэн ажиллаж байжээ.

## Түүх 
*Алс Дорнод дахь эрдэм шинжилгээний байгууллагыг удаа дараа зохион байгуулж, дараах нэрээр нэрлэжээ.*

1932-1939 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнод дахь салбар

1943-1948 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнодын судалгааны бааз

1949-1957 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнод дахь салбар

1958-1970 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын Алс Дорнод дахь салбар

1970 оны 10-р сард ЗХУ-ын ШУА-ийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Владивосток хотод ЗХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн салбарын шинжлэх ухааны байгууллагуудын үндсэн дээр ЗХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнодын шинжлэх ухааны төвийг байгуулжээ.

1970-1986 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнодын шинжлэх ухааны төв. 

1987—1991 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнод дахь салбар. 

1991 оны 12-р сараас - Оросын ШУА-ийн Алс Дорнод дахь салбар.

## ОХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнод дахь салбарын дарга нар 
* академик Еляков, Георгий Борисович (1991-2001)
* академик Сергиенко, Валентин Иванович (2001-2022)
* академик Кульчин, Юрий Николаевич (2022 оноос)
Starlink

**Starlink** буюу **Старлинк** бол найдвар багатай, өндөр өртөгтэй эсвэл ашиглах боломжгүй газар нутагт өндөр хурдны  интернет холболтыг хангах зорилгоор сансарын SpaceX компаний байрлуулсан дэлхийг хүрээлсэн хиймэл дагуулуудын систем юм.

SpaceX-ийн хиймэл дагуулын судалгаа, хөгжүүлэлт, үйлдвэрлэлийн хэлтэс нь Вашингтон мужийн Редмонд (англи. *Redmond*) хотод байрладаг.

Төслийг боловсруулах ажил 2015 онд эхэлсэн бөгөөд  2018 оны 2-р сард "TINTIN"-ийн туршилтын хоёр хиймэл дагуул хөөргөсний дараа 2019 оны 5-р сард Starlink хиймэл дагуулын 60 ширхэг анхны багцыг хөөргөсөн.

2017 он гэхэд SpaceX компани 2020-иод оны дунд үе гэхэд нийт 12,000 орчим хиймэл дагуулыг дэлхийн тойрог замд хөөргөх тухай мэдэгдсэн.

2020 онд SpaceX компани нь АНУ, Канадад арилжааны интернет үйлчилгээг үзүүлж эхэлсэн. 2022 оны 1-р сарын байдлаар Starlink бета тестер хэрэглэгчдийн тоо 25 улсад 145 мянгад хүрсэн байв. 2022 оны 5-р сарын байдлаар хэрэглэгчдийн тоо 400 мянга болж өссөн; 2022 оны 12-р сарын байдлаар хэрэглэгчдийн тоо 1 сая гаруйд хүрсэн; 2023 оны 9-р сарын байдлаар - 2 сая хэрэглэгчтэй болсон гэж мэдэгдээд байна. 

2023 оны 7-р сард Монгол Улсын Засгийн газар "SpaceX" компанид тус улсад интернэт ашиглах хоёр лиценз олгосон.
Улаанбаатар төмөр зам

**Монгол, Оросын хамтарсан "Улаанбаатар төмөр зам" хувь нийлүүлсэн нийгэмлэг**, товчоор **"УБТЗ" ХНН** (орос: *Улан-Баторская Железная Дорога*, УБЖД; англи: *Ulaanbaatar Railway*) - 1949 оны 6-р сарын 6-нд ЗХУ, БНМАУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийн дагуу байгуулагдсан, төмөр замын хувь нийлүүлсэн төрийн өмчит байгууллага юм. 2024 оны байдлаар энэ байгууллагыг Монгол-ОХУ тэнцүү хувиар (50 хувь) хуваан эзэмшдэг. Уг нийгэмлэг нь 1520 мм өргөн цариг бүхий, 1815 км урт (гол замын урт нь 1111, дэлгэмэл уртаараа 1815 км) төмөр замтай бөгөөд 2024 оны байдлаар Монгол Улсын төмөр замын нийт сүлжээний 90 гаруй хувь нь УБТЗ-ын эзэмшилд байдаг. Нийт 137 зүтгүүр, 3201 ачааны вагон, 334 зорчигчийн вагонтой  бөгөөд нийт 16 мянга орчим ажилтантай.

## Түүх 
Уг байгууллага нь 1949 оны 11-р сарын 7 нд Улаанбаатар-Наушки чиглэлийн анхны галт тэргийг нийслэл Улаанбаатар хотод хүлээн авч, 1952 оны 9-р сарын 15-ний өдрийн ЗХУ, БНМАУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрээр Улаанбаатар-Замын Үүд-Жинин чиглэлийн төмөр замыг барих гэрээ байгуулж, 1956 оны 1-р сарын 1-нд БНМАУ-ыг төлөөлж Юмжаагийн Цэдэнбал, ЗХУ-ыг төлөөлж Борис Бещев, БНХАУ-ыг төлөөлж Улаанхүү нар тууз хайчлан замын хөдөлгөөнийг нээсэн.
# Вагоны аж ахуйн алба: Ачааны вагоны ашиглалт, засвар үйлчилгээг хийх үйл ажиллагаатай.                             
# Төмөр замын политехник коллеж                             
# Худалдааны алба                             
# Төв эмнэлэг: 1951 оны 1-р сарын 10-нд байгуулагдсан, төмөр замын ажилчдад үйлчлэх зориулалттай байгууллага.
# Хүүхдийн сектор: Төмөр замын өртөө, зөрлөгийн ажилчдын хүүхдийн цэцэрлэг, дотуур байрны чиглэлээр үйлчилгээ үзүүлдэг.                             
# Аялал жуулчлалын төв                             
# Баянбуурал амралт                             
# Ганзам пресс төв                             
# Соёл урлаг, спортын төв   
# Төмөр замын "Ган зам" чуулга
# 19001949 Лавлах үйлчилгээ                             
# Хүүхдийн төмөр зам 

## Вагон 
Тус байгууллагад нийт 137 зүтгүүр байгаагаас 2 Загал (2ТЭ10М, 2М62М-ийн их биеийг ашиглаж хийсэн), М62, 2ТЭ116УМ, 2ТЭ25КМ, ТЭМ-18ДМ, ТЭМ2, ТЭ33А маркийн зүтгүүр ашиглаж байна.       

## Холбоотой хуудас 
* Монголын төмөр зам
* Тавантолгой төмөр зам      
* Төмөр замын дээд сургууль

## Эшлэл
Ангилал:Монголын төмөр замын компани
Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Ангилал:Монголын төрийн өмчит аж ахуйн нэгж
Ангилал:1949 онд байгуулагдсан
Лувсанданзангийн Идэр

**Лувсанданзангийн Идэр** (1937 онд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн-)- Монгол Улсын анхны Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд дипломат дээд цол анх хүртсэн эмэгтэй дипломат, Олон улсын хүний эрхийн зүтгэлтэн.

## Намтар 
1963 онд ЗХУ-ын Москва хотноо Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн.

1963-1972 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яаманд референт. 

1973-1976 онд БНМАУ-аас Их Британид суугаа ЭСЯ-нд 2-р нарийн бичгийн дарга.

1976-1982 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны Олон улсын байгууллагын хэлтэст 1-р нарийн бичгийн дарга, зөвлөх. 

1982-1986 онд НҮБ-ын "Эмэгтэйчүүдийг ягварлан гадуурхах бүх хэлбэрийг устгах тухай" Конвенцыг хэрэгжилтийг хангах НҮБ-ын Хорооны анхны дарга.

1986-1989 онд БНМАУ-аас Францад суугаа ЭСЯ-нд зөвлөх, Хэргийг түр хамаарагчаар ажилласан. 

1991-1996 онд БНМАУ-аас ЮНЕСКО-гийн дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчөөр ажилласан.

1992 онд Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд дипломат дээд цол хүртсэн.

Тэрээр тэтгэвэртээ суугаад Швейцар улсад оршин сууж байна.
Кинаятын Зардыхан

**Хинаятын Зардыхан** (1940 оны 12-р сарын 30-нд Ховд аймгийн Ховд сумын Баянбулаг багт төрсөн – 2016 оны 11-р сарын 23-нд Казахстаны Алматы хотод нас барсан) – Монголын казах гаралтай улс төрч.

## Намтар 
1960-1965 онд МУИС-ийн түүхийн ангид сурч төгссөн.

1965-1968 онд Ховд аймгийн намын хороонд лектор, 1968-1972 онд МАХН-ын Төв хороонд суртал нэвтрүүлэгч.

1975 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Комуннист намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академи төгссөн. Философийн ухааны дэд доктор, Түүхийн ухааны доктор.

1975-1978 онд Монголын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, 

1987-1990 онд МАХН-ын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны институтад хэлтсийн даргаар ажиллаж байв.

1990-1992 онд БНМАУ-ын Бага Хурлын орлогч дарга, Монголын арьдчилсан анхны 1992 оны “Үндсэн хуулийн төслийг боловсруулах ажлыг зохион байгуулах комисс"-ын орлогч дарга, БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч даргаар тус тус ажиллаж байсан. 

1992-1994 онд Ташкент дахь Монгол Улсын консул, Казахстан дахь Монгол Улсын Элчин сайдын яамны зөвлөхөөр ажиллаж байсан.

1994 оноос БНКазахстан Улсад шилжин амьдарч, Казахстаны Түүх, угсаатны судлалын хүрээлэнгийн Казахстаны эртний болон дундад зууны түүхийн тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан.

Тэрээр хүнд өвчний улмаас 2016 оны 11-р сарын 23-нд нас барсан.

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Ховдын (Ховдын сум) хүн
Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Натали Бассингтуэйт

**Натали Бассингтуэйт** (, 1975 оны IX сарын 1 төрсөн) нь Австралийн дуучин, жүжигчин юм.

Ангилал:1975 онд төрсөн
Ангилал:Австралийн жүжигчин
Марсын талбай

**Марсын талбай** (франц. *Champ de Mars*) — Парис хотын 7-р тойрогт алдарт Эйфелийн цамхаг, Цэргийн сургууль хоёрын дунд Сена мөрний зүүн эрэг дээр орших нийтийн цэцэрлэгт талбай юм. 

1751 онд Францын XV Луи хаан анх ядуу язгууртны гэр бүлийн эрэгтэй хүүхдүүдэд зориулсан Цэргийн сургууль байгуулахаар шийджээ. Шинэ сургуулийн байрны өмнөх өргөн уудам талбайг Эртний Ромын дайны бурхан Марс (монгол. Ангараг) гаригийн нэрээр Марсын талбай хэмээн нэрийдэж, тэр үед эхлээд цэргийн ёслолын жагсаалын талбай болон ашигладаг байжээ. Энэ талбайд 1790 оны 7-р сарын 14-нд Францын анхны Үндсэн хуулийн тангараг өргөсөн бөгөөд 1791 оны 7-р сарын 17-нд болсон Ардын бослогын үйл явдал энд өрнөсөн байна.

Францын Их хувьсгалын дараа Марсын талбайд эх орончдын баярыг зохион байгуулдаг байв. Мөн хурдан морины уралдааныг 1833-1860 онд зохион байгуулж байжээ. 1867 оноос хойш Дэлхийн үзэсгэлэн энд тогтмол зохион байгуулагддаг болсон байна.
Лхамсүрэнгийн Жавзмаа

**Лхамсүрэнгийн Жавзмаа** (1945 онд Булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутагт төрсөн- 2015 оны 11-р сарын 11-нд нас барсан)- Монгол төрийн нэрт зүтгэлтэн, Монгол Улсын анхны Ерөнхий аудитор.

## Намтар 
Бага насаа эцэг эхийн асрамжинд өнгөрөөн, улмаар ерөнхий боловсролын дунд сургууль, Санхүүгийн техникум, Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль, Намын дээд сургуулийг тус тус дүүргэж, санхүүч, эдийн засагч, улс төр судлаачийн мэргэжил эзэмшсэн байна.

1966 онд Булган аймгийн АДХ-ын Гүйцэтгэх захиргааны Санхүүгийн хэлтэст хянан байцаагч.

1975 онд Булган аймгийн Нийтийн аж ахуй, үйлчилгээний газрын дарга.

1983 онд Улаанбаатар хотын Нийтийн аж ахуй, үйлчилгээний газрын дарга.

1985-1995 онд нийслэлийн Налайх, Сүхбаатар дүүргийн АДХ-ын Гүйцэтгэх захиргааны дарга, Улаанбаатар хотын АДХ-ын Гүйцэтгэх захиргааны орлогч дарга.

1995 онд Төрийн хянан шалгах хорооны дарга.

2000-2003 онд Булган аймгийн Засаг дарга.

2003 онд Монгол Улсын анхны Ерөнхий аудитороор томилогдсон.

2010-2014 онд ОХУ-ын Улаан-Үүд хот дахь Монгол Улсын Ерөнхий консул.
Сомалиланд

**Сомалиланд** (сомал. *Soomaaliland*, араб. صوماليلاند‎, англи. *Somaliland*), албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Сомалиланд Улс** (сомал. *Jamhuuriyadda Soomaaliland*, араб. جمهورية صوماليلاند‎, англ. *Republic of Somaliland*) - Сомалийн хойгт орших бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс ба олон улсад Сомалийн *де-юре* хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Адены булангийн өмнөд эрэгт оршдог бөгөөд баруун хойд талаараа Жибути, өмнөд болон баруун талаараа Этиоп, зүүн талаараа Сомали улстай хиллэдэг. Нэхэмжилсэн нутаг дэвсгэр нь 176,120 хавтгай дөрвөлжин километр талбай, бөгөөд 2021 оны байдлаар ойролцоогоор 5.7 сая хүн амтай байна. Нийслэл болон томоохон хот нь Харгейса. Сомалиландын засгийн газар өөрийгөө Британийн Сомалиландын залгамжлагч улс гэж үздэг бөгөөд тус улс нь богино хугацаанд тусгаар тогтносон Сомалиланд Улсын хувиар 1960-1991 онд Сомалиландын итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэртэй (хуучин Италийн Сомалиланд) нэгдэж, Бүгд Найрамдах Сомали Улсыг байгуулсан.

## Ерөнхий мэдээлэл 
Сомалиланд (138,000 км2) нь Сомалийн хүн амын гуравны нэг (ойролцоогоор 3 сая хүн, 2003)-ийн өлгий нутаг юм. Хууль эрх зүйн хувьд тус муж нь сүүлийн жилүүдэд дайн дэгдэж, шилжилтийн засгийн газар тус улсын ихэнх хэсгийг хянахаа больсон Сомалийн нэг хэсэг хэвээр байна. Сомалиландын иргэдийн талаас илүү хувь нь нүүдэлчид бөгөөд хөдөөгийн малчид юм. Сомалиландын албан ёсны хэл нь сомали, араб, англи хэл юм. Шашны хувьд Сомалиландын бараг бүх оршин суугч нь Суннит урсгалын мусульманчууд юм.

2001 онд тус нутаг дэвсгэрт бүх нийтийн санал асуулга явуулж, оршин суугчдын 99 орчим хувь нь тусгаар тогтнол, Сомалиландын шинэ Үндсэн хуулийг батлахын төлөө саналаа өгчээ.

## Тэмдэглэл
## Эх сурвалж 

Ангилал:Араб хэлтний орон
Ангилал:Дорнод Африкийн улс
Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс
Аварга Хадрон Мөргөлдүүлэгч

**Аварга Хадрон Мөргөлдүүлэгч** (англ. Large Hadron Collider) (LHC) нь дэлхийн хамгийн том, их энергит бөөмс мөргөлдүүлэгч юм.  Үүнийг Европын Цөмийн Судалгааны Байгууллага (CERN) 1998-2008 оны хооронд дэлхийн 100 гаруй орны 10,000 гаруй эрдэмтэн, олон зуун их сургууль, лабораториудтай хамтран барьжээ. Франц-Швейцарийн хил дээр Женев хотын ойролцоо газрын гадаргаас 175м хүртэлх гүнд, 27 км урттай тойрог хонгилд байрлана.

2010 онд 3.5 тера электронвольт (ТэВ) энергитэй бөөмс анх удаа амжилттай мөргөлдүүлж, улмаар 2012 онд Хиггс бозон байдгийг нотолжээ. 2013-2015 оны хооронд LHC-ийг хааж, сайжруулснаар бөөмсийг 6.5ТэВ (13.0ТэВ нийт мөргөлдөөний энерги) хүртэлх энергид хүрэх боломжтой болгожээ. 2018 онд уг лабораторыг ахин хааж засвар үйлчилгээ болон нэмэлт шинэчлэлт хийж гурван жилийн дараа 2022 оны 4-р сард нээсэн.

LHC нь нийт дөрвөн огтлолцлын цэгтэй бөгөөд цэг бүр дээр өөр өөр үзэгдлийг илрүүлэх зориулалттай есөн илрүүлэгч төхөөрөмжүүд байрладаг. Голчлон протоны цацрагуудыг хооронд нь мөргөлдүүлдэг боловч хар тугалга-хар тугалга, протон-хар тугалга цацрагуудыг мөргөлдүүлэх боломжтой юм.

LHC нь Хиггс бозоны шинж чанарыг таньж мэдэх, хэт тэгш хэмийн онолоор таамагласан олон тооны шинэ бөөмсийг илрүүлэх зэрэг бөөмсийн физикийн олон нууцлаг асуудлыг судлахад зориулагдсан лаборатори билээ.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Физик
Ангилал:Аварга Хадрон Мөргөлдүүлэгч
Ангилал:Европын Цөмийн Судалгааны Байгууллага
Ангилал:Бөөм хурдасгуур
Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс

**Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс**  (латин үсгээр— тува. *Тьва Arat Respuʙlik*, кириллица — тув. *Тыва Арат Республик*) —1924 онд ЗХУ, 1926 онд БНМАУ гэсэн хоёрхон улс хүлээн зөвшөөрсөн Монголын баруун хязгаарт 1921-1944 ондуудад оршиж байсан улс. 1921—1926 онд албан ёсоор **Танну-Тува** гэж нэрлэж байсан. Хятад болон бусад ихэнхи улс орнууд хятадын нутаг гэж үздэг байсан. 1944 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орж Зөвлөлт Орос Улсын Тувагийн автономит муж болж тус улс оршин тогнохоо больсон байна.  

Албан ёсны хэл нь -монгол, тува хэл байсан. 

## Түүх 
1911 онд Монгол Манжаас салснаар Тува дагаад 1912 он гэхэд Манжийн нөлөөнөөс бүрэн гарчээ. Энэ үед Тувагийн ноёд Монгол эсвэл Орост нэгдэх, тусгаар тогтнох зэрэг өөр өөр санал гаргасан байна. Монгол Туваг өөрийн улсын бүрэлдэхүүн гэж үзэж байсан ч шууд нэгтгэх боломж гарсангүй. Хаант Орос улс Туваг уулаасаа түрэг хүмүүс хэмээн Монголын нэгтгэх тэрхүү оролдлогод саад хийж байв.

1921 оны дундуур Зөвлөлт Оросын дэмжлэгтэй Тувагийн хувьсгалчид Тува улсын үндэсний бүрэн эрхт байдлыг тунхаглах шийдвэр гаргаж, тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Танну-Тува Ард Улс байгуулагдав. Үндсэн хууль, туг, төрийн сүлд, алтны нөөц, төсөв баталж тухайн үед ЗХУ болон БНМАУ-д суух бүрэн эрхт төлөөлөгч томилох шийдвэр гаргаж байжээ.

1926 оноос хойш - Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс болсон. Тус улсыг 1924 онд ЗСБНХУ, 1926 онд БНМАУ хүлээн зөвшөөрсөн ч Туваг өөрийн нэг хэсэг гэж үздэг Хятад болон дэлхийн бусад улс орнууд хүлээн зөвшөөрөөгүй байжээ.

1944 оны 8-р сарын 17-нд Бүгд Найрамдах Тува Улсын удирдагч Салчак Тока (бүтнээр. Салчак Калбак-Хорекович Тока) Тува Улсын 8-р Бага хурлыг нууцаар хуралдуулж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Туваг оруулах шийдвэр гаргаж ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлд хандсан байна. 

ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид 1944 оны 10-р сарын 11-ний өдрийн зарлигаар хүсэлтийг хүлээн авч, РСФСР-ын Дээд Зөвлөлд РСФСР-ын бүрэлдэхүүнд автономит муж болгон хүлээн авахыг санал болгосон байна. РСФСР-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн 1944 оны 10-р сарын 14-ний өдрийн "Бүгд Найрамдах Тува Ард Улсыг ЗХУ-ын Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Орос Улсын бүрэлдэхүүнд элсүүлэх тухай" зарлигаар ЗХУ-ын Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Орос Улсын бүрэлдэхүүнд Тувагийн Автономит мужаар элсүүлэв. 

ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орох асуудлаар ард нийтийн санал асуулга явуулаагүй.

## Удирдлага 
### Төрийн тэргүүнүүд 
Ерөнхий Зөвлөлийн дарга:

* Содном Балчир (1921—1922)

Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга:

* Хуулар Дондог (1924—1926)
* Нямачап (1926—1929)
* Чултэм Лувсангомбо (1929—1936)
* Адыг-Тюлюш Хемчик-оол (1936—1938)
* Оюун Полат (1938—1940)
* Хертек Амырбитовна Анчимаа-Тока (1940—1944)

### Засгийн газрын тэргүүн 
Сайд нарын Зөвлөлийн дарга

* Буян-Бадыргы Монгуш (1921—1922)
* Лопсан-Осур Маады (1922)
* Идам Сюрюн (1922—1923)
* Соян Оруйгу (1924—1925)
* Куулар Дондук (1925—1929)
* Адыг-Тюлюш Хемчик-оол (1929—1936)
* Сат Чурмит-Дажы (1936—1938)
* Ондар Баир (1938—1940)
* Сарык-Донгак Чимба (1940—1944)
Бат-Очирын Болортуяа

* “Токио-2020” олимпын хүрэл медаль
* “Нурсултан-2019” ДАШТ-ий хүрэл медаль
* “Коралвилл-2022” Дэлхийн цомын хүрэл медаль
* “Астана-2023” Азийн АШТ-ий хүрэл медаль
* И.Яригыний гранпри тэмцээний 1 алт, 2 хүрэл медаль
* Я.Догугийн нэрэмжит тэмцээний алтан медаль
* Загребийн гранпри тэмцээний мөнгөн медаль
* Казахстаы олон улсын тэмцээний алтан медаль
* Залуучуудын Азийн АШТ-ий хүрэл медаль
Да лам Дашжав

**Да лам Дашжав** (1880 он орчим өнөөгийн Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын нутагт төрсөн төрсөн- 1924 он орчим нас барсан) -Богд хаант улс 1911 онд байгуулахад Сангийн хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны дараа нь 1914 онд Дотоод хэргийн бүгд захиран шийтгэх яамны сайд байгаад 1915-1923 онд Эрдэнэшанжавын үүрэг гүйцэтгэж байсан шашин төрийн зүтгэлтэн. 1921 оны 2-р сараас 7-р сарын хооронд Монгол Улсын Дотоод болон Гадаад яамны тэргүүн сайдаар ажилласан хүн.

## Намтар 
Да лам Дашжав өнөөгийн Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын нутагт төрсөн. Бага наснаасаа Хүрээ хийдэд шавилан сууж монгол, төвөд хэл болон бурханы ном шамдан сайн суралцсан байна. 
1902 онд тэрээр Да ламын сэнтийд заларсан. 1911 онд Богд хаан улс байгуулагдсаны дараа 1912 онд 25 айл өрхийг хамжлаг болгон захирч 800 гаруй мал таслан өгч, "Нанс билэгт, Улсад туслагч гүн" цол олгожээ. 

1914.08.26-аас 1915.05.25-нд болсон Орос, Монгол, Дундад гурван улсын "Хиагтын гэрээ" байгуулахад монголын талыг тэргүүлэн оролцсон.

1918 онд "Ноёд"-ын бүлгийн гишүүн байсан. 

1921 оны 2-р сараас 7-р сарын хооронд Монгол Улсын Гадаад яамны тэргүүн сайдаар томилогдон ажилласан хүн.

"Хичээнгүй нягт, Үнэн зоригт Жүн ван" цол хүртсэн хүн.

Да лам Дашжавын дүү хүүхэн Янжин Угтаал нутгийн Шагдарын гэргий бөгөөд тэдний хүүхэд Ш.Дорждамба, Ш.Цэрэндорж нар болон үр хүүхэд нь одоо ч энх тунх аж төрж байдаг байна.

Ангилал:1880 онд төрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1924 онд өнгөрсөн
Санжийн Гиваабалжир

**Санжийн Гиваабалжир** (1891 онд Сайн ноён хан аймгийн Пүрэв гүний хошуу буюу өнөөгийн Баянхонгор аймгийн Гурванбулаг сумын Мөрөн гэдэг газар төрсөн- 1965 онд нас барсан) -Монгол Улсын Гадаад яамны сайдаар 1924.02.26-1925.02.19-ний хооронд томилогдон ажилласан хүн.

## Намтар 
С.Гиваабалжир багын сэргэлэн цовоо, аливаа зүйлийг тогтоож авахдаа авхаалжтай хүүхэд байжээ. Тэднийх угийн ядуу айл байсан тул хошуу ноён Пүрэвжавын авга ах Дандгай тайжийнд гэр бүлээрээ зарцлагдан малыг нь маллаж байхдаа хуучин монгол бичгийг гэрээр заалган суралцсан байна. 

1908 оны 2-р сард Сайн ноён хан аймгийн Загийн голын Биндэръяа нуурын чуулган даргын газарт байгуулагдсан монгол, манж хэл бичгийн тэнхимд орж суралцан бичиг үсэг, манж хэлэнд сайн гэгдэж нутаг хошуундаа нэрд гарсан байна. 

С.Гиваабалжир 1911 оноос Наран хутагтын шавь Пүрэв гүний хошууны Тамгын газар тал, бүтэн бичээч хийж байсан. 

1921-1923 онд Хүрээмарал уулын хошууны туслах, захирагч, тушмэл, худаддааны төлөөлөгч, Улиастайд суух Засгийн газрын баруун таван аймгийн шашны төлөөлөгч, аймагтаа Засгийн газрын төлөөний түшмэл зэрэг ажлыг хийсэн. 

Тэрээр 1923 онд Хүрээмарал уулын хошууны 57 дугаар үүрт намын гишүүнээр элсэж, тэр жилдээ Цэцэрлэг Мандал уулын аймгийн анхдугаар хурлаар Захиргааны зарга шийтгэх хэлтсийн даргаар сонгогджээ. 

С.Гиваабалжир Улсын I, II, III, IV их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон оролцсон төрийн анхны зүтгэлтнүүдийн нэг бөгөөд II хурлын дэд даргаар сонгогдон хурал удирдаж байжээ. БНМАУ-ын Бага хурлын 1924 оны 11 дүгээр сарын 26- ны өдрийн анхдутаар хурлын 15 дугаар тогтоолын зургадугаар зүйлд Бага хурлын гишүүнээр 30 хүн сонгогдоход С.Гиваабалжир оржээ. 

Мөн 1924 оны 2-р сарын 29-ний өдрийн хурлын нэгдүгээр тогтоолын тавдугаар зүйлд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайдаар томилогдсон байна. Монгол улсын нэрт удирдагч Б.Цэрэндорж, А.Амар зэрэг хашир туршлагатай чадварлаг олон хүмүүст үнэлэгдэн шалгарч байжээ.

БНМАУ-ын Засгийн газрын эрхлэх товчооны 1925 оны 11-р сарын 25-ны өдрийн 145 дугаар хурлаар түүнийг Цэцэрлэг Мандал уулын аймгийн Ерөнхий даргаар сонгон баталснаар Улсын бага хурлын гишуүн, ГЯЯ-ны сайдаас чөлөөлжээ.

С.Гиваабалжир 1933 онд гэр бүлээрээ хөдөө гарч, мал маллан амьдарч байтал дахин дуудагдаж, 1934 оноос аймагтаа Засгийн газрын Онц бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдон ажилласан. 

1930-1940-өөд оны хэлмэгдүүлэлтийн үед С.Гиваабалжирыг хэд хэдэн удаа баривчлан хорьжээ. Гиваабалжир Жонон гүний хошууны занги, залан, захирагч тушаалыг арав гаруй жил хийж явсны дараа 1932 онд улс төрийн цуурхал гаргаж, нийтийн сэтгэл санааг үймүүлсэн хэмээн баривчлагдаж долоон сар мөрдөгдөөд нийтийн өршөөлөөр суллагдсан юм. 1938 онд шоронгоос суллагдаж, нутагтаа ямар нүүрээрээ очих юм гэж хэлээд Улаан-Үд хотод очиж манж, монгол, орос хэлний орчуулагчаар ажиллаж байгаад 1963 онд Алтанбулаг хотод ирж амьдарч байгаад 1965 онд нас барсан байна.

Гиваабалжирын гэмт хэрэг гэгч нь ор үндэсгүй байсан тул 1992 оны 5-р сарын 20-нд БНМАУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн коллегийн 77 дугаар магадлалаар цагаатгаж нэр төрийг нь сэргээсэн юм.

Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд
Үеэр

**Үеэр** (хятад: 吾也而, пиньинь: Wú yě ér, перс: ویار وانشی, Ūyār Wānshī) (1163-1258 оны 10 сарын 4) нь Их Монгол Улсын салжууд аймгаас гаралтай, түмтийн ноён. Түүний нэрийг Юань улсын сударт ханзаар **Үеэр, Үер** (吾也而) гэсэн бол Судрын чуулганд **Хархидан****ы Уяр ваншай** гэж бичжээ. Тэрээр Салжууд аймгийн Торхучар (圖魯華察, Tú lǔ huá chá)-ийн хөвгүүн. Төрх байдал нь сүрдэм, бэлхүүс нь уужим. 

## Түүх 
1211 оноос Алтан улсын эсрэг дайнд Зэв ноёныг дагаж Алтан улсын зүүн нийслэлийг довтлон эзэлж, 1215 онд Мухулай ноёны удирдлага дор Алтан улсын хойд нийслэлийг довтлон эзэлж, тус хотыг сахин суух даргач болсон. 1216 онд урьд дагаар орсон Жинжоу хотын даргач Жан Жи бослого гаргасныг дарсанд Мухулай ноён сайшаан арван морь, таван хуягаар шагнуулав. 1217 онд урьд дагаар орсон Шинжоугийн даргач Жун-эр бослого гаргасныг цэргийн хүчээр дарав. 1220 онд Мухулай ванг дагаж Алтан улсын Шаньдун мужийн Дунпин, Шаньси мужийн Яньань хотыг эзлэн, дайсны хоёр жанжныг олзлов. 1222 онд Яньанийг эргүүлэн эзэлж, улмаар Жяжоу, Вэйжоу хотуудыг эзлэв. 1223 онд Булу вангийн хамтаар Тангудыг довтлон сайн байлдсан тул 5 морь, 1 хуягаар шагнуулав. 1226 онд цэрэг удирдан Иду хотыг довтлон, 2 жилийн дотор 30 гаруй хот тосгодыг эзлэв. 

1229 онд Саритай хорчийн хамтаар Ляодуныг довтлон 1231 онд Саритай хорчийг дагаж Гуулин улсад довтлон 10 гаруй хотыг эзлэн, тус улсыг буулгаж аван Гуулин улсын вангийн хөвгүүнийг данж болгон Монгол руу илгээв. 1241 онд Бэйжин, Дунжин, Гайжоу, Пинжоу, Тайжоу, Кайюань фу зэрэг 7 хотын цэргийн ерөнхий жанжнаар (征行兵馬都元帥) томилогдов. 1251 онд Мөнх хааныг, хаан болох хуралдайд очиж, дорно зүгийн харьяа мужуудын талаар хэлэлцэж, хаантай хамт найрлан цэнгэжээ. 1257 онд Үеэр ноёныг их хуралдайд ирэхэд нь өрөвдөж, Чингис хааны үеэс нааш үнэнчээр зүтгэсэн өтгөс хэмээн хүндлэн албан тушаалаас чөлөөлж, дунд хөвүүн Ахайд нь албан тушаалыг нь шилжүүлжээ. 1258 оны намар 10 сард түүний гэрт тэнгэрээс солир унаж хэдэн бээрт гэрэл гялбасанд, Үеэр ноён хэлсэн нь: "Миний цаг болжээ" гэв. Маргааш өдөр нь 96 насандаа таалал төгсжээ. 

Үеэр ноён дөрвөн хөвгүүнтэй байсны нэгийг нь Жали (霅禮, ?-1308), бас нэгийг Ахай (阿海) гэдэг байсан. Жали нь Өгөөдэй хааны үед Бэйжин зэрэг чөлгөөний даргач байсан. Ахай нь эцгийнхээ цол, албан тушаалыг өвлөж авсан. 

## Эшлэл 
Ангилал:1163 онд төрсөн
Ангилал:1258 онд өнгөрсөн
Ангилал:Салжууд овог
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын жанжин
Бристоль

**Бристоль** (, ) — "Сити" статустай Английн хот. Их Британий Баруун өмнөд Английн Эйвон голын () эрэг дээрх том боомт хот.

## Түүх 
III Эдвард хааны үед Бристоль хот Лондон, Йоркийн дараа Английн гурав дахь том, цэцэглэн хөгжсөн хот байв. Бристолийн далайчид Английн хонины ноосыг боомтоор Испани, Португал руу экспортолж, дарс, импортолдог байжээ. Эндээс эцэг Жон Кабот болон хүү Кабот хоёр Америкийг зорьж далайд гарч байсан түүхтэй.

Бристоль хот нь 18-р зууны туршид цэцэглэн хөгжиж, Британийн эзэнт гүрний тэргүүлэх боомт байсаар байв. 19-р зуунаас байдал өөрчлөгдөж эхэлсэн. Боомтыг тохижуулж, шинэчлэх амбицтай ажил 1809 онд дууссан ч Ливерпүүл, Глазго хотууд руу худалдааны тэргүүлэх байр сууриа алдаж эхэлсэн юм. Үүний шалтгаан нь тус улсын хойд хэсэгт хөвөнгийн үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжсөн төдийгүй Хойд Америк дахь 13 колони алдагдсанаас гадна 1807 онд боолын худалдааг хориглосон явдал нөлөөлсөн байна.

## Хүн ам 
2021 оны байдлаар 472,467 хүн амтай, үүний 81% нь цагаан арьстнууд (71.6% цагаан британи, 0.9% цагаан ирланд, 8.6% бусад цагаан арьстан) байсан. Тус хот нь, хүн амын дундаж нягтрал 4,368 хүн/км² (2022 оны байдлаар). 1969 онд хотод 427.2 мянган хүн амьдарч байжээ.

## Боловсрол 
Бристол нь дээд боловсролын хоёр том байгууллагатай: 1909 онд байгуулагдсан Бристолийн Их сургууль болон 1969 онд байгуулагдсан Баруун Английн Их сургууль (Бристоль Политехникийн дээд сургууль нэрээр нээгдэж сүүлд 1992 онд одоогийн нэрээ авсан).

## Спорт 
Бристоль хотод мэргэжлийн снукер, англи бильярдын спортын ерөнхий удирдах байгууллага болох Дэлхийн мэргэжлийн бильярд, снукерийн холбоо (англи. *World Professional Billiards and Snooker Association,* WPBSA) байрладаг. 2010 оноос хойш  холбооны тэргүүн нь Жейсон Фергюсон юм.


Ангилал:Английн суурин
Английн Вант улс

**Английн Вант улс** (англи. *Kingdom of England*) - Их Британий арлын өмнөд хэсэгт 927 оноос 1707 оны хооронд оршиж байсан улс. 

927-939 оны хооронд Англо-Саксоны Вант улсуудыг Уэссексийн буюу Кердик (англи. *House of Wessex, House of Cerdic*) угсааны Этелстан (*А́телстан*; эртн.-англи. *Æðelstān*; 895 —939) нэгтгэж Английн Вант улс бий болсон гэж түүхчид үздэг. 

1016 онд Англи, Дани, Норвеги улсын холбоо болох Их Кнутын Умард тэнгисийн эзэнт гүрний нэг хэсэг болжээ. 1066 онд Английн Норманчуудын байлдан дагуулалт нь Английн нийслэл болон хааны оршин суух газрыг Винчестерээс Вестминстерт шилжүүлэхэд хүргэсэн бөгөөд Лондон хот хурдан хугацаанд Английн хамгийн том бөгөөд гол худалдааны төв болсон байна. 

1066 оны Норманы байлдан дагуулалтаас хойшхи Английн хаант улсын түүхийг үндсэндээ дараалсан эрх баригч овогуудын нэрээр нэрлэгдэх үеүүдэд хуваадаг: Үүнд: 

# Норманд овог (англи. *House of Normandy*) - 1066-1154, 
# Плантагенет (франц. *Plantagenêt*, англи. *Plantagenets*) - 1154-1485, 
# Тюдор - 1485-1603, 
# Стюарт (англи. *Steward, Stewart*, XVI зуунаас англи. *Stuart*)-1603-1714.

Английн Хаан (Хатан) цол нь 1707 оноос хойш албан ёсоор утгаа алдсан боловч өнөөг хүртэл хэрэглэгдэж байна. Нэгдсэн Хаант Улсын одоогийн хаан III Чарльз нь Английн хаадын залгамжлагч юм.

Сүүлд 1706-1707 оны туршид Англи, Шотландын парламентаар Холбооны тухай хууль (англи. *Acts of Union*) баталсанаар хоёр улс нэгдэж нэг парламенттай Их Британий (англи. *Kingdom of Great Britain*) хаант улс байгуулсан байна.
Ван Тогтобуха

**Ван Тогтобуха** (монгол: ; хангыл: 탈탈불화; ханз: 脫脫不花) (?-1376) нь 14-р зууны Солонгосын Гурё улсын вангийн угсааны язгууртан юм. Гурё улсын Каннын их гүнъ Ван Доксүгийн хөвгүүн бөгөөд 1354-1376 онд Гурёгийн ван суухын тулд Юань улсын хүчийг ашиглаж Кунминь вантай эрх мэдлийн төлөө тэмцэж байсан нэгэн мөн. 

## Намтар  
Түүний элэнц өвөө нь Чүннёл вангийн ахмад хөвгүүн Канян гүнъ Ван Жа, өвөө нь Шэньян ван Ван Ко, аав нь Каннын их гүнъ Ван Доксү гэх нэгэн байсан. Тэр гурван үеэрээ Юань Улсад төрж өссөн ба залуудаа Аюушридар хунтайжийн хишигтэн цэрэгт алба хааж байхдаа Тогоонтөмөр хаан, Аюушридар хунтайж нарын итгэлийг олж, 1354 оны 9 сард Их хааны зарлигаар Шэнь ван (瀋王) цолонд өргөмжилжээ. 1356 онд Гурёгийн Кунминь ван өөрийн улсад байсан Ки хатны ах дүүс, төрөл садныг баривчлан алсан нь Гурё-Юань Улсын харилцааг таслахын эхлэл болсон. Энэ үеэс Шэнь ван Тогтобуха Гурёгийн ван болохыг оролдож эхлэсэн ч бүтэлгүйтсэн. 1368 онд Монголын ноёрхол хятадад унахад Монгол руу зугтав. 1374 онд Кунминь ван таалал төгссөний дараа түүнийг Юань Улсад 1375 онд Гурёгийн ван өргөмжлөн, улс руу нь илгээсэн ч, Гурёгийн эсэргүүцлийн улмаас Юань Улсад байсаар 1376 онд нас барснаар түүнд олгосон Шэнь ван, Гурёгийн ван гэх цолыг цуцлаж хүчингүй болсон.   

## Эшлэл  
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1376 онд өнгөрсөн
Ангилал:Курёгийн вангийн угсаа
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Юань улсын хүн
Камикава Ёоко

**Камикава Ёоко** (япон.上川 陽子, англи.*Yoko Kamikawa*; 1953 оны 3-р сарын 1-нд Японы Шизүока хотод төрсөн) — Японы улс төрч, Японы парламентын гишүүн, 2023 оны 9-р сарын 13-наас Японы Гадаад хэргийн сайдаар томилогдоод байна. Өмнө 3 удаа Японы Хууль зүйн сайдаар ажиллаж байсан. 

## Намтар 
Камикава 1977 он хүртэл Токиогийн их сургуульд олон улсын харилцааны чиглэлээр суралцсан. Дараа нь Мицубиши судалгааны хүрээлэнд ажилласан. 1988 онд Фулбрайтын хөтөлбөрөөр Харвардын Кеннедигийн сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан. Энэ хугацаанд тэрээр АНУ-ын сенатор Макс Бауксын туслах байсан. Дараа нь тэр "*Globalink*" судалгааны хүрээлэнгийн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан юм.

Тэрээр 2024 оны 1-р сард Украины Киев хотод айлчилж, Япон улс Украинд дэмжлэг тусламж үзүүлж, тус улстай хоёр талын харилцаагаа бэхжүүлэхэд Японы засгийн газар бэлэн байгааг илэрхийлсэн. Тэрээр мөн Японы засгийн газар Украины санал болгож буй цацрагийн болон цөмийн бусад аюулгүй байдлын энхийн хэлэлцээрийг хамтран удирдахад бэлэн байна гэж мэдэгжээ.

Ангилал:Японы улс төрч
Ангилал:Японы хууль зүйн сайд
Ангилал:Японы гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Токиогийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Шизүокагийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1953 онд төрсөн
Тэнгис (Юань Улс)

**Тэнгис** (ханз: 唐其勢, пиньинь: Táng qí shì) (?-1335) нь Монголын Юань Улсын кипчак гаралтай цэргийн жанжин, төрийн сайд Элтөмөрийн хөвгүүн юм.

Тэрээр 1328 онд аав Элтөмөр нь улс төрийн тэмцэлд ялалт байгуулснаар түүний нийгэмд эзлэх байр суурь эрс өссөн. 1333 оны 6 сард Элтөмөр нас барсны дараа тайпин ван цолыг залгамжлав. Тогоонтөмөр хааны зарлигаар авга ах Садуныг нь зүүн гарын чинсан, Тэнгисийг зарга шийтгэх яамны сайдын албан тушаалд томилсон. 1334 оны 5 сард Гуулин улсаас охид, тайган авч ирэх хятад түмтийн даргачаар томилов.  

Удалгүй Элтөмөрийн ах төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсан Садун нас барсны дараа Тэнгисд зүүн гарын чинсангийн тушаалыг өгч, мэргид овгийн Баянг баруун гарын чинсангийн тушаалд томилсон. Энэ үеэс Тэнгис уурлаж: *"Тэнгэрийн доорх угтаа манай гэр бүлийнх атал Баян миний дээр гарч болно гэж хэрхэн хэлж зүрхэлнэм бэ?"* гэж аашилж төрийн эргэлт зохион байгуулахаар төлөвлөж эхлэжээ.

Мөнх хааны хөвүүн Ширэгигийн хөвгүүн Хонхтөмөрийг хаанд өргөмжлөх зорилгоор хуйвалдаж байсныг тань ван Цэцэгт илчлэн, Тэнгис, Дархай, Хонхтөмөр зэрэг ноёдыг баривчлан цаазаар авснаар, Юань Улс дахь Элтөмөрийн талын ноёрхол эцэслэж, оронд нь Мэргид овгийн Баянгийн ноёрхол эхлэсэн.

## Эшлэл    
Ангилал:1335 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын хүн
Тэнгис (салаа утга)

## Хүн 
* Тэнгис (Юань Улс): Юань улсын Элтөмөр ноёны хөвүүн, зүүн гарын чинсан.
* Тэнгис мэргэн ван: Сөнид хошууны засаг ноён
* Тэнгисболд, Шүнгээгийн: Төрийн шагналт зураач, уран барималч

## Нэгж 
* Тэнгисийн явган цэрэг: Цэргийн нэгж

## Байгаль 
* Тэнгис: Тэнгис, далай
* Тэнгисийн шумбуур: Усны шувуу

Ангилал:Салаа утгатай үгс
Филип Шорт (шатарчин)

**Филип Майкл Шорт** (англи. *Philip Michael Short*; 1960 оны 5-р сарын 15-нд Ирландын Мюнстер мужийн Корк хотод төрсөн— 2018 оны 8-р сарын 31-нд Ирландын Коннахт мужид нас барсан) —  Ирландын шатарчин, ФИДЕ-гийн мастер, Ирландын шатрын таван удаагийн аварга.

Ирландын шигшээ багт орж 1982 болон 1984 оны Дэлхийн Шатрын Олимпиад оролцож хоёуланд нь 3-р шалгарч байсан шатарчин.

Тэрээр 1981, 1986, 1988, 2015, 2017 онуудад Ирландын шатрын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж, 1989, 1991, 1993 онд Ирландын Мюнстер мужийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж, 2013, 2016, 2014, 2014 онуудад мөн Ирландын Коннахт мужийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн байна. Ирландын амралтын өдрүүдийн нээлттэй тэмцээнд тогтмол оролцож, 1977, 1979, 1980 онд Килкеннигийн шатрын конгресст, 1984, 1991, 1993 онд Мулкахигийн дурсгалын цогцолборт болон 1994 онд Коркийн конгресст тэргүүлж байсан тамирчин.

## Лавалгаа 
# Irish Chess History: Irish Championship
# **^** Irish Chess History: Munster Championship
# **^** Irish Chess History: Connacht Championship
# **^** Irish Chess History: Kilkenny
# **^** Irish Chess History: Mulcahy Memorial
# **^** Irish Chess History: Cork
# **^** OlimpBase: Short, Philip - Men's Chess Olympiads
# **^** OlimpBase: Short, Philip - European Men's Chess Club Cup
Бурхадтай хамт: Хоёр ертөнц

***Бурхадтай хамт: Хоёр ертөнц*** () нь Ким Ёнхвагийн найруулсан 2017 оны Өмнөд Солонгосын уран зөгнөлт тулаант кино юм. Энэ киног Солонгосын Чосон гүрний буддын уран зураг, *Тамын арван хааны* эртний буддын бичвэрүүдээс санаа авсан Жу Хумины *Бурхадтай хамт* вэбтон цувралаас сэдэвлэсэн. Гол дүрүүдэд Ха Чон ү, Ча Тэ-хёнь, Чү Жихүнь, Ким Хянги нар тоглосон.

## Эх сурвалж
Ангилал:2017 оны кино
Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино
Филип Шорт

**Филип Шорт** (англи. *Philip Short,* 1945 оны 4-р сарын 17-нд төрсөн) нь Британийн сэтгүүлч, зохиолч.

Тэрээр Зүүн өмнөд Английн Бристол хотод төрсөн. Тэрээр Кембрижийн Квинсийн коллежид суралцсан. Сургуулиа төгсөөд 1967-1973 онд чөлөөт сэтгүүлчээр ажиллаж эхлээд Малавид, дараа нь Угандад ажилласан. Дараа нь тэрээр ВВС-д гадаад дахь сурвалжлагчаар ажилд орж 25 жил ажилласан байна. Тэрээр Хастингс Банда, Мао Зэдун, Пол Пот, Франсуа Миттеран, Владимир Путин нарын намтар зэрэг хэд хэдэн номын зохиогч юм.

Тэрээр 2007 оны 5-р сард "Маогийн цуст хувьсгал илчлэгдсэн" хэмээх Мао Зэдуны тухай телевизийн баримтат киног үзүүлжээ.

## Бүтээлүүд 
* *Banda* (1974).
* *The Dragon and the Bear: Inside China and Russia Today* (1982).
* *Mao: A Life* (1999). Published as *Mao: The Man Who Made China* in New Edition (2017).
* *Pol Pot: History of a Nightmare* (2005). Published in the U.S. as *Pol Pot: Anatomy of a Nightmare* (2006).
* ''Mitterrand: A Study in Ambiguity' (2013). Published in the U.S. as* A Taste for Intrigue: The Multiple Lives of François Mitterrand *(2014).*
* *Putin: His Life and Times.* Published in the U.S. as *Putin'' (2022).
Балжиннямын Чимэд-Очир

**Балжиннямын Чимэд-Очир** (1946 оны 3-р сарын 10-нд Завхан аймгийн Цэцэн-Уул суманд төрсөн) -Монгол Улсын математикийн шинжлэх ухааны доктор, профессор багш.

## Намтар 
Б.Чимэд-Очир 1946 онд Завхан аймгийн Цэцэн-Уул суманд мянгат малчин Балжиннямын хүү болж төрсөн. 

Б.Чимэд-очир 1965 онд Завхан аймгийн Нөмрөг сумын 10 жилийн сургуулийг төгсөж, улмаар тэр ондоо Монгол Улсын Их Сургуулийн математикийн ангид элсэн суралцаж, 1970-онд математикч, математикийн багш мэргэжлээр төгссөн байна.

Тэрээр 1970-1982 онд Шинжлэх ухааны академийн математикийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан байсан. 

1982 оны 9 сараас эхлэн Улсын Багшийн Дээд сургуульд математикийн багш, шинэ нэрээр МУБИС-ийн Математик статистикийн сургуульд багш, тэнхимийн эрхлэгчээр 2010 оны 9-р сар хүртэл ажиллаж байгаад өндөр насны тэтгэвэрт гарч цагийн багшаар ХИС, УБИС-д ажилласан байна. 

Б.Чимэд-Очир нь 1991 онд Зүүн Германд Шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. 

Ажиллах хугацаандаа тэрээр математик физикийн ангиудад математик анализ, магадлалын онол, бодлого бодох практикум, элементар математик, математикийн биш ангиудад дээд математикийн хичээл зааж, оюутны дугуйлан удирдах, багшлах дадлага удирдах зэрэг ажлуудыг хийж гүйцэтгэсэн байна.

Бусад нөхдийн хамт кредит системийг анх нэвтрүүлэх, магистрантурын ажлыг зохион байгуулалцаж ажилласан байна. 

Б.Чимэд-Очирын судалгаа шинжилгээний ажлын чиглэл нь санамсаргүй процессын статистик түүний практик хэрэглээнд хамаарагддаг. 

## Бүтээлүүд 
Б.Чимэд-Очир нь судалгааны ажлынхаа үр дүнгүүдээрээ 44 эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, их дээд дунд сургуулийн оюутан сурагчдад зориулан 10 ном, сурах бичиг, заах арга зүйн 5 өгүүлэл 2 эрдэм шинжилгээний зөвлөмж, их дээд сургуулийн багш оюутанд зориулсан 5 сурах бичиг редакторласан байна.

Б.Чимэд-Очир нь математикийн шинжлэх ухаанаар докторын (Ph.D) зэрэг хамгаалуулах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байсан байна.
Киши Нобүсүкэ

**Киши Нобүсүкэ** (япон. 岸 信介, 1896 оны 11-р сарын 13-нд төрж, 1987 оны 8-р сарын 7-нд нас барсан) — Японы төрийн зүтгэлтэн, улс төрч. 1957 оны 2-р сарын 25-наас 1960 оны 7-р сарын 19-ний өдөр хүртэл Японы ерөнхий сайд байсан. 

Түүнийг Ерөнхий сайдын албан тушаалд байхад "АНУ, Японы хоорондын харилцан хамтын ажиллагаа, аюулгүй байдлын тухай Гэрээ" (англи. *Treaty of Mutual Cooperation and Security between the United States and Japan*, япон. 日本国とアメリカ合衆国との間の相互協力及び安全保障条約 ) -нд гарын үсэг зурж, дайны дараах Японы түүхэн дэх хамгийн хүчтэй эмх замбараагүй байдлын давалгаа болсон юм. 

## Намтар 
Нобүсүкэ 1920 онд Токиогийн эзэн хааны их сургуулийг төгсөж, Худалдаа аж үйлдвэрийн яаманд ажилд орсон. 1935 онд Манж-Го улсын аж үйлдвэрийг хөгжүүлэхэд гар бие оролцсон томоохон албан тушаалтнуудын нэг байжээ. 1941 оны 10-р сард Манжийн аян дайнд оролцож явсан ахмад дайчин  Ерөнхий сайд Тоожоо Хидэки Кишиг Худалдаа аж үйлдвэрийн сайдын албан тушаалд томилж, 1943 оны 10-р сар хүртэл энэ албан тушаалыг хашиж байжээ. Дараа нь 1944 оны 10-р сараас 1945 онд Япон бууж өгөх хүртэл Японы Төрийн сайдаар ажилласан. 

1952 онд бүх хязгаарлалтыг цуцалсны дараа Киши улс төрд буцаж ирэв. 1953 онд тэрээр Либерал намын гишүүнээр Японы парламентад сонгогдсон (日本自由党 Nihon Jiyuto). Дараа нь тэрээр шинэ Ардчилсан намд (日本民主党 Нихон Миншүто) элсэж, тэнд ерөнхий нарийн бичгийн даргын албыг хашиж, Либерал, Ардчилсан намуудын нэгдлийг дэмжиж байв. 1955 онд Ардчилсан болон Либерал намууд нэгдэж, Хатояма Ичирог шинээр байгуулагдсан Японы Либерал ардчилсан намын даргаар сонгосон байна. Дараа нь Нобүсүкэ Ишибаши Танзаны танхимд Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байсан бөгөөд 1957 оны 1-р сарын 31-ээс Ишибаши цус харваж, ажиллах чадваргүй болсны дараа Нобүсүкэ түүнийг түр хугацаагаар орлож Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцтгэсэн. Хоёрдугаар сарын 25-нд Ишибаши огцорч, Киши Нобүсүкэ Ерөнхий сайдаар сонгогдсон юм.  

## Үйл ажиллагаа 
Кишиг Ерөнхий сайд байх эхний жилүүдэд Япон улс НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлд элсэж, Индонезид нөхөн төлбөр төлж, Австралитай худалдааны шинэ гэрээ байгуулж, Чехословак, Польш улстай энхийн гэрээ байгуулж байжээ. Мөн Япон Азийн орнуудтай ойртох хандлагатай болж 1957 онд Киши Зүүн өмнөд болон Өмнөд Азийн 6 оронд айлчилж, нөхөн төлбөр төлөх үүрэг, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны асуудлаар тохиролцсон байна. Эдгээр айлчлалын үеэр Киши Азийн хөгжлийн сан байгуулах санааг анх гаргаж байсан. Энэ нь Ази руу худалдаа, эдийн засгийн гүнзгий тэлэлт хийх Японы стратегийн эхлэл байсан юм. 1959 онд Киши Баруун Европ, Латин Америкийн орнуудад мөн айлчилсан.

## Гэр бүл 
Японы улс төрч, Гадаад яамны сайд агсан Абэ Шинтаро нь Кишигийн хүргэн байсан бөгөөд түүний хүү, 90 дэх Ерөнхий сайд Абэ Шинзоо нь Кишигийн зээ хүү юм.

Ангилал:Японы ерөнхий сайд
Алтангэрэлийн Бямбажаргал

**Алтангэрэлийн Бямбажаргал** (1984 онд төрсөн) Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Нарийн бичгийн дарга.

## Намтар 
1991-2001 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит 2 дугаар сургууль, 2002-2007 онд Монгол Улсын их сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр төгсөж, 2007-2009 онд Монгол Улсын их сургуулийн Хууль зүйн сургуульд Хууль зүйн ухааны магистрын зэрэг хамгаалсан. БНСУ-ын Күкминий их сургуулийн Хууль зүйн сургуульд Хууль зүйн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.

* 2007-2009 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуульд захирлын туслах, Гадаад харилцааны мэргэжилтэн,
* 2007-2021 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Нийтийн эрх зүйн тэнхимийн дадлагажигч багш, ахлах багш, Дэд профессор,
* 2017-2021 онд Хууль зүйн сургуулийн дэд захирал, эрдэмтэн нарийн бичгийн даргаар тус тус ажиллаж байсан.
* 2021-2023 онд Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн хуулийн бодлогын зөвлөх.
* 2023 оны 12 дугаар сараас Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Нарийн бичгийн дарга.

Ангилал:Монголын хуульч
Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:1984 онд төрсөн