Чингис хаан

Их эзэн богд **Чингис хаан** (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) 1206 онд Монгол аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг байгуулсан Монголын их хаан байв. Хиад Боржигин Есүхэйн Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм.

Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад Ази, Европын ихэнх нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна.

Чингис хаан Тангудыг эзэлсний дараа, 1227 онд Алтан улсын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн Хятад, Солонгос, Кавказ, Төв Азийн орнууд, мөн өнөөгийн Орос, Зүүн Европ, Ойрх Дорнодын зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ.

## Уг гарал 
Монголын Нууц Товчоонд Бөртэ Чино эхнэр Гoo маралын хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, Добу мэргэн. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин Алун-гуа. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох Бодончар мунхагаас Боржигин овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол Алун Гуа Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм.

Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, Хайду, Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү Хабул хаан Хамаг Монголыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү Бартан баатар нь Чингис хааны эцэг Есүхэй баатарын эцэг байжээ. Хамаг Монгол Хутула хаанаас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. 

Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. Даридай отчигин нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), Алтан нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), Хучар нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний Сача-Бэхи нь Хабул хааны ууган хүү Охинбархагийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), Бүри бөх нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ.

## Идэр нас 
Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд Дэлүүн Болдог хэмээх газар  хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан  Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь Зочи Хасаp, Хачиун,Тэмүгэ Отчигон, Тэмүлэн. Мөн Сочигил хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс Бэгтэр, Бэлгүтэй нар байжээ. 

Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан Бөртэг буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан Хэрэйд аймгийн удирдагч Тоорил ханд өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин **Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй** гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ.

## Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь 
1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан Буур хээрийн тулалдаанд бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч Монголын Нууц Товчооны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол Бөртэ хатан жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд Алтан, Хучар, Жүрхиний Сача Бэхи, Даридай-Отчигон зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм.

## Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь 
Түүний хойно Жамуха өөрийн дүү Тайчирыг Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд Арван гурван хүрээний тулалдаан гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг Зээрэн хавцалд шахаад буцаж явсан ба замдаа Чинос аймгийн залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар Уруудын Жүрчидэй, Мангудын Хуйлдар, Хонхотаны Мэнлиг зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ.

XII зууны эцсээр Алтан улсын Вангин Чинсан жанжин Татарын Мэгүжин сүүлтийг хөөн Улз гол руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, Тоорил хан нар хүч хавсран байлдаж Улз голын **Хусуту шүтээн**, **Нарату** шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "Ван ", Чингис хаанд "Чаутхури" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг **Ван хан** хэмээх болжээ. 

Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур Жүрхинүүд ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ.

1201 онд Хатагин, Салжиуд, Дөрвөн, Татар, Ихирэс, Хонгирад, Горлосууд, Найманы Хурчахус буйруг хан, Мэргид, Ойрад, Тайчууд нар **Алхуй булаг** гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс Эргүнэ мөрөн рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг **Гүр хан** болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд Хүйтэний тулалдаан гэж нэрлэдэг. Нууц товчоонд өгүүлснээр Буйруг, Хутуга бэхи нар задын арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха Эргүнэ мөрний зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар Ононы зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, Таргудай Хирилтуг нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт Зэв жанжин, Чингисийн дөрвөн нохойн нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ.

## Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь 
### 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан 
1202 онд Татарын ханлигийг байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "найманы хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг Үрүнгү гол уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв." Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд Байдраг голын бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн" зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд  "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.

Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү" гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. 

### Хэрэйдийг мөхөөсөн нь 
Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин Хожин бэхийг Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд, нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно", Өвөгжин, Ноёхон, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?" гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.  Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв. Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж ан ав хийж байсан. 

Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд Ихирэсээс Буту хүргэн өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, Горлосын **Чоос цагаан** ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров. Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв.

Юань улсын сударт тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. 

### Найманыг мөхөөсөн нь 
1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан Найманы ханлигтай шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар Таян ханы зарлигаар Торбиташ элчээр *"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"* гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын Алахуш дигитхури ноён Юхунан элчээр *"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"* гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ *"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"*  гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан хатагин, салжууд, жадаран, хонгирад зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав.

1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан.  

## Их Монгол Улсыг байгуулсан нь 
### Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт 
Чингис хаан улсаа ерөнхий гурван түмэн буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 мянгат, мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд **95000** байгаад сүүлдээ "...тэд нь **129,000** хүнтэй байв..." Чингис хаан ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь **дотоод, гадаад** хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. 

"…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…" Энэхүү **баруун гарын түмэн**д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ.

# *"…Аралутын Боорчи ноёны мянган*
# *Хушиний Борохул ноёны мянган*
# *Мангудын Жэдай ноёны мянган*
# *Олхонутын Хингиядайгийн мянган*
# *Хонхотаны Тулун чэрбигийн мянган*
# *Хонхотаны Сүйхэтү чэрбигийн мянган*
# *Жалайрын Бала ноёны мянган*
# *Жалайрын Аргай хасарын мянган*
# *Сүлдүсийн Тогорилын мянган*
# *Сүлдүсийн Шидуны мянган*
# *Татарын Шихихутугийн мянган*
# *Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган*
# *Баарины Монгол дарханы мянган*
# *Ойрад аймгийн дөрвөн мянган*
# *Баарины Бааридай ноёны мянган*
# *Баруласын Балуган калжигийн мянган*
# *Олхонудын Тайчу хүргэний мянган*
# *Хиад Нируны Мохоо Хөрөөгийн мянган*
# *Урианхайн Есүн туа тархигийн мянган*
# *Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган*
# *Мэнлиг эцгийн мянган*
# *Онгуд аймгийн дөрвөн мянган*
# *Мэнгэтү хианы хүү Хөхи ноёны мянган…"*

**Зүүн гарын цэргийг** монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь Мухулай ноён, орлогч нь баарины Наяа ноён. Тэр нь 62000 хүнтэй байв. Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. 

# "*...Жалайрын Мухулайн мянган*
# *Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган*
# *Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган*
# *Ихирэсын Буту хүргэний мянган*
# *Татарын Их Хутагт(Есүй, Есүгэн нарын ах) ноёны мянган*
# *Хонгирадын таван мянган*
# *Мангудын Хуйлдар сэцэний мянган*
# *Баарины Наяа ноёны мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.

**Хоёрдугаар орд буюу Саарь хээрийн харилт дахь орд**
# Увас мэргидийн Дайр Усуны охин **Хулан хатан**
# Харбажин хатан (哈兒八真皇后)
# Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后)
# Төгс хатан (脫忽茶兒皇后)
# Ижин татвар эм (也真妃子)
# Илихутуг татвар эм (也里忽禿妃子)
# Чажин татвар эм (察真妃子)
# Харжин татвар эм (哈剌真妃子)
# Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн Багадаа эндсэн.
# Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.
# Алалтун бэхи, нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.
# Толай
# Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ.

## Урлагийн бүтээлд
### Баримтат кино
### Уран сайхны кино
Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас,  үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м.

**Genghis Khan*, 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде.
**Changez Khan*, 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд Кедар Капуур
**Changez Khan*, 1958 онд Пакистан услад хийсэн.
**The Conqueror*, 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. 
**Genghis Khan (1965 film)* гол дүрд Омар Шариф.
**Мөнх тэнгэрийн хүчин дор* 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд Агваанцэрэнгийн Энхтайван.
**Genghis Khan (1992 film)* дүрүүдэд Ричард Тайсон, Чарлтон Хэстон, Пат Морита нар тоглосон.
**Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)*, Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан.
**Их төрийн голомт*, 2006 оны монгол кино
**Тэнгэрийн андгай*, Монголын кино
**Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea*, Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн.  
**Монгол*, найруулагч Сергей Бодровын 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. 
**Үхэж үл болно – Чингис хаан*, Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд Цэгмидийн Төмөрбаатар тоглосон.
**By the Will of Genghis Khan*, 2009 онд Орос улсад хийгдсэн.

#### Телевизийн олон ангит кинонууд 
* *Genghis Khan*, 1987 онд Хонконгийн TVB сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон.
* *Genghis Khan*, 1987 онд Хонконгийн ATV сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю.
* *Genghis Khan*, 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино.
Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд Батдоржийн Баасан тоглосон.

## Мөн үзэх
* Монголын түүх

## Ном зүй
* Dominique Farale: *De Gengis Khan à Qoubilaï Khan.* Economica, Paris 2003, ISBN 2-7178-4537-2.
* Louis Hambis: *Gengis Khan* (= *Que sais-je ?* Band 1524). Presses universitaires de France, Paris 1973.
* Christian Koller: *Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei.* In: *Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter.* Jahrgang 31, Nr. 2, Arbeitskreis Militärgeschichte e. V. 2008, S. 8–10 (Volltext als PDF).
* Hans Leicht: *Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker.* Patmos, Düsseldorf 2002, ISBN 3-491-96050-9.
* Franklin Mackenzie: *Dschingis Khan.* Scherz, Bern/ München 1977; Habel, Darmstadt 1993, ISBN 3-502-16441-X, ISBN 3-87179-179-2.
* Reinhold Neumann-Hoditz: *Dschingis Khan.* Rowohlt, Reinbek 1985, ISBN 3-499-50345-X.
* Paul Ratchnevsky: *Genghis Khan – His Life and Legacy.* Blackwell Publishers, Oxford 1993, ISBN 0-631-18949-1.
* Jean-Paul Roux: *Gengis Khan et l’Empire Mongol* (= *Découvertes Gallimard.* Bd. 422). Gallimard, Paris 2002, ISBN 2-07-076556-3.
* Jean-Paul Roux: *Histoire de l’Empire Mongol.* Fayard, Paris 1993, ISBN 978-2-213-03164-4.
* Boris Yakovlevich Vladimirtsov: *The life of Chingis-Khan.* Reissued 1930, Blom, New York 1969.
* Jack Weatherford: *Genghis Khan and the Making of the Modern World.* Three Rivers Press, New York 2004, ISBN 0-609-80964-4.
* Gudrun Ziegler, Alexander Hogh: *Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan.* Theiss, Stuttgart 2005, ISBN 3-8062-1940-0.
* Б. Сумъяабаатар "Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл", хуудас 720, 2002, ISBN 99929-5-552-X
* "*HISTORIA MONGALORUM*" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "*Монголчуудын түүх*" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1
* Б. Сумъяабаатар, "Монголын нууц товчооны хэлбэрсудлал", хуудас 3.144, 1997
* Б. Сумъяабаатар, "МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа", ISBN: 978-9919-23-665-6, 2020

## Цахим холбоос
* mongolian-art.de: *Монголын нууц товчоо*, хандсан 2016-10-18
*mongol.undesten.mn: Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: *Чингис хаан*, хандсан 2016-10-18
* layline.de: *Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18
* „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“ (франц хэлээр)
* Чингисхан - покоритель Вселенной
* Чингисхан - покоритель Вселенной

## Эшлэл 
{{Navbox
| name      = Монголын эзэнт гүрний их хаад
| state     = {}
| title     = Монголын эзэнт гүрний их хаан
| bodyclass = hlist
|group1 = Их Монгол Улсын хаад
|list1 =
* Чингис хаан
* Толуй (Төр баригч)
* Өгэдэй хаан
* Дөргөнэ 
* Гүюг хаан
* Огул Хаймыш (Төр баригч)
* Мөнх хаан
* Хубилай хаан / Аригбөх хаан
|group2 = Их Юань улсын хаад
|list2 =
* Хубилай хаан
* Төмөр хаан
* Хайсан хаан
* Аюурбарбад хаан
* Шадбал хаан
* Есөнтөмөр хаан
* Аригиба хаан
* Төвтөмөр хаан
* Хүслэн хаан
* Ринчинбал хаан
* Тогоонтөмөр хаан
| below = 
}}

Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл

Ангилал:13-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Монголын их хаан
Ангилал:Монголын хаан
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Төв Азийн түүх
Ангилал:Монголын түүхэн хүн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хиад боржигин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1162 онд төрсөн
Ангилал:1227 онд өнгөрсөн