open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фухэн

**Фухэн** (манж: , галиг: fuheng*;* хятадаар: 傅恒, пиньинь: Fùhéng) (1720-1770) бол Манжийн Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны төрд зүтгэж байсан төрийн сайд, хааны хүргэн дүү юм. Тэрбээр манжийн хөвөөт шар хошууны фуча овгийн хүн, өргөсөн нэр Чүньхө (春和), эцэг Лирунбоо нь чахарын бүгдийн дарга асан, том эгч нь Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны анхны их хатан Шяошяньчүнь. 

## Намтар 
Фухэны өндөр өвөг Банжину нь Нурхач баатард өөрийн овог аймгаа удирдан дагаар орж, хүчин зүтгэсэн. Элэнц өвөө Хаштун нь Дээд эрдэмт, Эеэр засагч хааны төрийн сайд, өвөө Мисихан нь Энх амгалан хааны үед өрхийн яамны эрхин сайд, эцэг Лирунбоо нь чахарын бүгдийн дарга, авга ах Маска нь цэргийн жанжин, Мачи, Ма-у нар нь олон яамдын сайдын албыг хариуцаж байсан. 

Тэрбээр эцгийнхээ отгон хөвүүн нь болж мэндэлсэн. 1740 онд хиа болж удалгүй тэргүүн зэргийн хиа болж дэвшсэн. 1742 оны 7 сард тушаал дэвшиж дотоод яамны нийтийн даргын тушаалд очиж, зуны ордныг хариуцуулсан. 1743 оны 11 сард ахин тушаал дэвшиж өрхийн яамны баруун гарын жигүүрийн сайдаар томилогдов. 1744 онд түүний ээж нь нас барав. 1746 онд цэргийн зөвлөлийн сайд, өрхийн яамны баруун гарын жигүүрийн сайд, дотоод яамны сайдын албан тушаалыг хавсран мэдэж байгаад, удалгүй өрхийн яамны зүүн гарын жигүүрийн сайдын албан тушаалд томилогдсон. 1745 онд тушаал дэвшиж өрхийн яамны эрхин сайд болон бусад албан тушаалд давхар томилогдсон. 1748 онд Шяошяньчүнь хатан нас барсан. Мөн оны 4 сард түүнийг хунтайжийн тайбо түшмэлээр томилов. 1748 онд Сычуань дахь төвөдийн олон бага улсуудыг дайлсан жинчуаны дайнд гавьяа байгуулсан тул Цэргийн зөвлөлийн сайд болов.  

1765-1769 онд Чин-Мьянмарын дайнд манжийн цэргийг удирдан мьянмарын эсрэг удаан хугацаанд байлдсан ч, ялагдав. 1770 онд мьянмараас буцах замдаа хумхаа өвчнөөр нас нөгчсөн.

## Гэр бүл 
* Элэнц өвөө: Хаштун
* Элэнц эмээ: Гиоро овогтон
* Өвөө: Мисхан
* Эмээ: Мушигиоро овогтон эсвэл Боржигин овогтон
* Эцэг: Лирунбоо, чахарын найман хошууны бүгдийн дарга
* Эх: Гиоро овогтон
** Авга ах: Маска, Мачи, Ма-у
** Ах нар: Гуанчэн, Фунин, Фучин, Фувэнь, Фукуань, Фушинь, Фуюй, Фукянь
** Эгч нар: том эгч нь Шяошяньчүнь их хатан, бага эгч нь гүн Салашангийн эхнэр

### Гэргий, хүүхэд 
* Анхны гэргий: Ехэнара овгоос гаралтай тэргүүн дэсийн гүнгийн хатан. Нара Минжүгийн удам. Фуканганыг төрүүлсэн.
* Татвар эм: Сүньгия овогтон (孙佳氏)
* Татвар эм: Ли овогтон (李氏). Фучананийг өргөж авсан.

**Хүүхэд**

* Фулинань: юньцивэй (?-1767)
* Фулонань: 1-р дэсийн жунён гүн (1746-1784)
* Фуканган: жяён жүн ван  (福康安 嘉勇郡王; 1753 – 1796)
* Фучанань (1760-): Фухэнгийн 8-р ах Фуюйгийн 4-р хөвүүн
* Охин (?-1813): Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны 11-р агь Ёншин хошой мутэрэнгэ чин вангийн хатан болсон. 2 агь, 2 гэг төрүүлсэн.
* Охин: хошой мэргэн чин ван Чүньингийн хатан болсон.

## Эшлэл 
Ангилал:1720 онд төрсөн
Ангилал:1770 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Манж үндэстэн
Иван Янков

Иван Янков бол Болгар улсын бөх, Болгар улсын хөдөлмөрийн баатар юм.

Ангилал:1951 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Болгарчууд
Ангилал:Болгарын бөх
Ангилал:Болгарын олимпын оролцогч
Ангилал:Болгарын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Бөхийн европын аварга
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч
Оливин

**Оливин** нь (Mg,Fe)2[SiO4] химийн томьёотой магнийн төмрийн силикат юм. Энэ эрдэнийн чулууны төрөл нь хризолит буюу перидот. 

Оливин хэмээх нэр олив (жимсний модны нэр) гэсэн үгнээс, тодруулж хэлбэл, ногоон өнгөний гандмал туяанаас үүссэн ажээ. ‘Хризолит’ гэдэг нэр «хризос» (алт), «литос» (чулуу) гэсэн Грек үгнээс үүсэлтэй. Энэ чулууны сайхан шинж нь түүний тунасан тааламжтай алтлаг ногоон өнгө юм.

Химийн найрлагын хувьд оливин нь төмөр, магнийн царцууц бөгөөд ромбон системд талсждаг. Бусад эрдэнийн чулуутай харьцуулахад нэлээд зөөлөн учир гоёлын зүйл хийхэд тэр бүр тохирдоггүй. Манай зууны эхээр «ногоон мод» ид өрнөж байх үед оливин хүмүүсийн хамгийн дуртай эрдэнийн чулууны нэг болж  байв. 

Гоёл чимэглэлийн зориулалттай том хэмжээний оливинууд Улаан тэнгист, Египетийн эргийн ойролцоо оршдог Зебергет хэмээх галт уулын жижиг арлаас гаралтай. Өнөө үеийг хүртэл олдвороос хамгийн том нь 346,6 карат жинтэй хризолит юм. 
[[Файл:Olivine-gem7-10a.jpg|alt=Химийн томьё : (Mg,Fe)2[SiO4]|thumb|Оливины бүлэг ]]
Богемын арлууд дээрх Козаков хэмээх уулын дүүрэгт оршдог орд Зебергет арлын дараа хоёдугаарт ордог. Оливин энд жижиг мөхлөгүүдээс тогтсон бөмбөлөг хэлбэртэй том ялгарлуудыг үүсгэдэг бөгөөд энэ нь чулуулагт шигдэж байрласан байдаг.Богемын оливин нүдэнд илүү дулаан, алтлаг туяагаараа Египетийн оливинээс ялгагддаг.      

Ангилал:Орторомбын талст систем
Ангилал:Төмрийн эрдэс
Ангилал:Эрдэс
Мухаммед Фарахваши-Фашанди

Мухаммед Фарахваши-Фашанди бол Иран улсын нэрт бөх, Иран улсын хөдөлмөрийн баатар юм.

Ангилал:1947 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Иранчууд
Ангилал:Ираны бөх
Ангилал:Ираны дасгалжуулагч
Ангилал:Ираны олимпын оролцогч
Ангилал:Ираны шигшээ багийн дасгалжуулагч
Ангилал:Ираны азийн наадамд оролцогч
Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга
Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Хүйсийн эрх тэгш байдал

**Хүйсийн эрх тэгш байдал** буюу Жендэрийн эрх тэгш байдал нь хүйсээс үл хамааран нөөц, боломж, түүний дотор эдийн засгийн оролцоо, шийдвэр гаргах зэрэгт ижил тэгш хүртээмжтэй байх нөхцөл юм; мөн хүйс харгалзахгүйгээр өөр өөр зан байдал, хүсэл эрмэлзэл, хэрэгцээг тэгш үнэлдэг байдал юм. 

Хүйсийн эрх тэгш байдал гэдэг нь "эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүд, охид хөвгүүд ижил эрх, нөөц, боломж, хамгаалалтыг эдэлнэ гэсэн үг юм. Энэ нь охид, хөвгүүд, эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүд ижил байх, тэдэнд яг ижил хандахыг шаардах биш" гэж НҮБ-ын Хүүхдийн сан хэлжээ.

Дэлхийн хэмжээнд хүйсийн эрх тэгш байдлыг хангахын тулд эмэгтэйчүүд, охидын эсрэг хүний наймаа, эмэгтэйчүүдийн амь насыг хөнөөх, дайны үеийн бэлгийн хүчирхийлэл, хүйсийн цалингийн зөрүү болон дарангуйллын бусад тактик зэрэг хор хөнөөлтэй зан үйлийг устгах шаардлагатай. НҮБ-ын Хүн амын сан "Хүний эрхийг баталгаажуулсан олон улсын гэрээ хэлэлцээрийг үл харгалзан эмэгтэйчүүд ядуу, бичиг үсэг тайлагдаагүй байх магадлал эрэгтэйчүүдээс хамаагүй өндөр хэвээр байна. Тэд өмч хөрөнгө эзэмших, зээл авах, сурах, хөдөлмөр эрхлэх боломж багатай байна. Энэ нь зарим талаараа хуучирсан хэвшмэл ойлголтоос үүдэлтэй. Эмэгтэйчүүдийг гэр бүлээ тэжээгч гэхээсээ илүүтэй хүүхэд төрүүлэгч, гэрийн эзэгтэй хэмээн цоллодог. Тэд эрчүүдээс хамаагүй бага улс төрийн идэвхтэй, гэр бүлийн хүчирхийлэлд өртөх магадлал өндөр байдаг." гэсэн байна.

### Түүх 
Хүйсийн эрх тэгш байдлын төлөө тэмцэгч Кристин де Пизан 1405 онд хэвлэгдсэн "Хатагтай нарын хотын ном" номондоо эмэгтэйчүүдийг дарангуйлах нь үндэслэлгүй өрөөсгөл үзлээр үндэслэсэн гэж дурьдсан бөгөөд энэ нь нийгэмд эмэгтэйчүүдийн бий болгосон олон дэвшлийг онцолсон байдаг.

## Шүүмжлэл 
Энэхүү үзэл баримтлалыг шүүмжлэгчид тэгш байдлын үзэл баримтлал нь хүн бүрт тэгш боломжийг олгож байгаа гэж үздэг. Жендэрийн тэгш байдлын үзэл баримтлалыг шүүмжлэгчид үүнийг бараг боломжгүй гэж үздэг, учир нь "эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс бие биенээсээ зөвхөн физиологийн хувьд төдийгүй оюун санааны хувьд ялгаатай байдаг" тул "ямар ч" тэгш байдлын тухай ярих боломжгүй " Дэлгүүр хэсэх, гоёмсог хувцас худалдаж авах, нүүрээ гоо сайхны бүтээгдэхүүнээр чимэглэх, хүүхэд асрах, гэр орноо тохижуулах гэх мэт эмэгтэйчүүдийн дуртай зүйлийг нийгэмд албадвал эрэгтэй хүн аз жаргалтай байж чадахгүй. Нийгэмд эмэгтэйчүүдийг мод бэлтгэх, машин засах, бульдозер жолоодох гэх мэт цэвэр эрэгтэй ажил хийхийг албадвал эмэгтэй хүн баярлахгүй" гэдэг нь ойлгомжтой.

Тэгш байдлын үзэл баримтлалыг шүүмжлэгчид өөр нэг тодорхойлолтыг өгдөг: "Жендэрийн тэгш байдал гэдэг бол эмэгтэйчүүдийг эмэгтэй хүн, эрэгтэйчүүдийг эрэгтэй хүнээр нь хөгжүүлэх боломж юм".
Ангилал:Иргэний эрх
Ангилал:Сексизм
Ангилал:Хүйс судлал
Ангилал:Хүний эрх
Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн эрх
Ангилал:Үндсэн эрх
Сима Сами Бахус

**Сима Сами Бахус** (1956 оны 6-р сарын 26-нд төрсөн) - Йорданы дипломатч, эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч бөгөөд одоо НҮБ-ын Эмэгтэйчүүдийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Тэрээр 2016 оны наймдугаар сараас хойш, 2021 оны есдүгээр сард НҮБ-ын эмэгтэйчүүдийн байгууллагын тэргүүнээр ажиллах хүртлээ, Иорданы НҮБ-д суугаа Байнгын төлөөлөгчөөр ажиллаж байжээ.

## Бага нас ба боловсрол 
Бахус 1956 оны 6-р сард төрсөн. Тэрээр Иорданы Их Сургуулийг Английн уран зохиолын чиглэлээр бакалавр, Эссексийн Их Сургуульд уран зохиол, драмын чиглэлээр магистр, Индианагийн Их Сургуульд харилцаа холбоо, хөгжлийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан. Түүний диссертаци нь "Хөгжлийн харилцааны бодлого ба төлөвлөлт: Иорданы Телевизийн Корпораци: Кейс судалгаа (1988)" нэртэй байв.

## Ажил мэргэжил 
Бахус 1994-1995 онд Амман дахь НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн харилцааны албаны дарга, 1996-1997 онд Сана дахь Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын хөгжлийн зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. Тэрээр 1997 онд Йорданд буцаж ирээд Хаан Хуссейн ба Нур Аль Хуссейн сангийн Гүйцэтгэх захирлаар 2001 он хүртэл ажиллаж байгаад Хашамит Хашемитийн шүүхийн хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн албаны дарга, Хаан Абдуллагийн зөвлөхөөр ажиллаж байжээ.

Бахус мөн 2005-2008 онд Иордан дахь Хэвлэл мэдээллийн дээд зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. 2008-2012 онд Каир дахь Арабын холбооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргын туслахаар ажиллаж байжээ.

2012 оноос Бахус НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн Ерөнхий нарийн бичгийн даргын туслах, Арабын орнуудын НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн бүсийн товчооны администратор, захирлаар ажиллаж байсан. 2016 оны 8-р сард тэрээр АНУ-д Иорданы Элчин сайдаар томилогдсон Дина Каварыг орлож, Нью-Йорк дахь НҮБ-д суугаа Иорданы Байнгын төлөөлөгч, Элчин сайдаар томилогджээ.

2021 онд Эрхэмсэг хаан II Абдулла Иорданы хөгжил дэвшилд оруулсан гавьяаг нь үнэлж Төрийн 100 жилийн одонгоор шагнагдаж байсан.

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Йорданчууд
Ангилал:НҮБ дахь Йорданы байнгын төлөөлөгч‎
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:НҮБ-ын тэргүүн
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Чимидбазарын Насантогтох

**Чимидбазарын Насантогтох** (1949 онд Өвөрхангай аймгийн Гучин-Ус суманд төрсөн) Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, 2008 онд Ардын багш, Гавьяат дасгалжуулагч.  

## Намтар 
Тэрээр дөрвөн хүү, дөрвөн охинтой Чимидбазар гэж өнөр айлд төржээ. 

Түүний өвөг эцэг нь Эрдэнэ мэргэн Содномцэрэн Монголын тамгатай 13 хутагтын нэг нь байжээ. Харамсалтай нь тэр 1937 онд хэлмэгдэн, цаазаар авахуулсан байна. Эцэг Чимидбазар ч мөн хувилгаан хүн байжээ. 

1968-1973 онд ОХУ-ын Биеийн тамирын дээд сургууль төгссөн.

Монголын жүдо, самбо бөхийн анхны мэргэжилтэн тэрээр үндэсний шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагчаар 1973-2012 онд ажилласан байна. Түүний шавь нараас Б.Бат-Эрдэнэ, Н.Түвшинбаяр, Х.Цагаанбаатар нар Хөдөлмөрийн баатар, О.Балжинням, Ц.Дамдин нар Ардын багш, гавьяат цолтон 43 төржээ.

БНХАУ-д Өвөр Монголын шигшээ багийн дасгалжуулагчаар 2012-2016 он хүртэл ажилласан.

2016 оноос Монгол Улсын Үндэсний шигшээ багийн ерөнхий дасгалжуулагчаар ажиллаж байна.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Гучин-Усын хүн‎
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын жүдогийн үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч
Ангилал:Монголын дасгалжуулагч
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:1949 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Гейдар Алиев

**Гейдар Алирза оглы Алиев** (азерб. *Heydər Əlirza oğlu Əliyev*, орос. **Гейдар Алиевич Алиев**; 1923 оны 5-р сарын 10-нд Нахичеваний автономит хязгаарын Нахичевань хотод төрсөн-2003 оны 12-р сарын 12-нд АНУ-ын Охайо мужийн Кливленд хотод нас барсан) —зөвлөлтийн болон азербайжаны нам, төрийн зүтгэлтэн. Азербайжаны (1993—2003) гуравдахь Ерөнхийлөгч. ЗХУ-ын хошой Хөдөлмөрийн баатар (1979, 1983).

ЗХУ-ын үед 1944 оноос эхлэн Улсын Аюулаас хамгаалах байгууллагад алба хаасан. Улмаар албан тушаал дэвшсээр Азербайжаны ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Аюулаас хамгаалах Хорооны дарга (1966-1969), ЗХУ-ын Азербайжан улсын Коммунист намын Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1969-1982), ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүн(1982 оноос), ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга, хошууч генерал. 1987 онд албан тушаалаасаа огцорсон. 1990 оны 7-р сард Азербайжанд эргэж ирээд парламентын дарга (1991-1993), 1993 онд Азербайжаны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 1998 онд улиран сонгогдсон байна. 2003 онд биеийн байдлаас шалтгаалж сонгуулиас нэрээ татаж хүү Ильхам Алиевыг сонгохыг уриалсан байна.

Ангилал:1923 онд төрсөн
Ангилал:2003 онд өнгөрсөн
Ангилал:Азербайжанчууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Азербайжаны ерөнхийлөгч
Ангилал:Азербайжаны Үндэсний Их Чуулганы ерөнхийлөгч
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:20-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Эх орны дайны 1-р зэргийн одон шагналтан
Ангилал:Гэгээн Андрей одон шагналтан
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан
Ангилал:Шинэ Азербайжан Намын гишүүн
Ангилал:ЗХУ-ын дотоод хэргийн ардын комиссариатын хүн
Ангилал:Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хорооны хүн
Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн хүндэт доктор
Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн хүндэт профессор
Ашабуха

**Ашабуха** (хятадаар: 阿沙不花, пиньинь галиг:Āshā bù huā) (1263-1309) нь түрэг угсааны канли аймгаас гаралтай Юань Улсын төрийн сайд юм. Түүний эцэг Яя нь канли аймгийн язгууртан байсан бөгөөд, Чингис хааны үед дагаар орж, монголын төрд зүтгэж эхэлсэн. Яя нь Гүюг, Мөнх хаадын үед хишигтэн цэрэгт багтаж байсан. 

## Товч намтар 
Ашабуха бээр 14 наснаасаа эхлэн Хубилай хааны албанд зүтгэж эхэлсэн. 1293 онд хунтайж Төмөрийг дагаж монгол нутагт цэрэг захиран ирж, Хайду ханаас сэргийлж Алтайн нуруунд цэрэг захиран суув. 1307 онд Өлзийт хаан тэнгэрт халисны дараа Булган хатан, Ахутай чинсан тэргүүтэй ихэс ноёд Аньши ван Анандийг их хааны сууринд өргөмжлөхөөр бэлдэж байхыг дархан ноён Хархасун чинсан, Ашабуха ноён, Аюурбарбад нарын ихэс ноёд эсэргүүцэн Булган хатан нарын хүмүүсийг баривчлан, шоронд хийж тус жилдээ Хархорумд байсан Хайсан ванг, их хааны сэнтийд залжээ. Хүлүг хаан, сууринд заларсны дараа Ашабухаг төвлөн засах яамны пинжан жэнши түшмэлээр томилж, тайвэй цол соёрхов. 1308 онд түүнийг Төвлөн засах яамны баруун гарын чинсангаар томилж, зарга шийтгэх яамны тэргүүлсэн сайдын үүргийг давхар хариуцуулж, цэрэг улс төрийн чухал албыг даатган, "кан гуо гүн" (康國公) цолыг хүртээв. Тус жилдээ нууц бичгийн яамны сайдаар томилж, хэшигтэн цэргийн канли харуулын мянгатыг захируулав. 1309 оны 11 сард 47 настайдаа нас барав. 

1335 онд Тогоонтөмөр хааны зарлигаар Ашабуха ноёны төрд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж төрийн их сайд, кайфу итун сансы (開府儀同三司) хэргэм, төвлөн засах яамны баруун гарын чинсан (中書右丞相), дээд улсын түшээ (上柱國) гавьяат сайдын цол, шүннин ван (順寧王) цол, жун лиэ (忠烈) цолыг нэхэн өргөмжилжээ.  Мөн түүний эхнэр Дахай тегинийг шүннин вангийн хатан цолоор шагнасан.  

## Гэр бүл 
* Эцэг: Яя, канли аймгийн ноён
* Ах дүүс: Юань улсын судрын 136-р дэвтэр дэхь Ашабухагийн шастирд Яя нь зургаан хөвүүнтэй гэснээс Ашабуха, Тогтох гэх хөвүүдийн нэр тодорхой байна. 
* Эхнэр: Дахай тегин овогтон (達海的斤氏)
* Бага эхнэр: Бэгэлүн овогтон (別哥倫氏) 

* Хөвүүн: Божяна (伯嘉訥), бичгийн утгачийн хүрээлэнгийн түшмэл болсон.

## Холбоотой хуудас 
* Канли аймаг
* Хархасун

* Элтөмөр

Ангилал:1263 онд төрсөн
Ангилал:1309 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын хүн
Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан
Ахутай

**Ахутай** (монгол бичиг: ; хятадаар: 阿忽台, пиньинь: Ā hū tái) (?-1307) нь Монголын элжигин овгоос гаралтай Юань Улсын Өлзийт хааны үеийн төрийн сайд юм.

1301 онд нууц бичгийн яамны сайдын тушаалд томилогдсон. "1303 оны 7 сард зарлигаар Або, Ахутай нарыг Хэшигийн цэргийг шалгуулахаар илгээв." 1303 онд төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсан болсон. 1307 онд Өлзийт хааныг тэнгэрт халисны дараах хаан суурингийн төлөөх тэмцэлд Булган хатны нэр дэвшүүлсэн Ананд ванг дэмжиж, Хархасун чинсантай эрх мэдэл булаалдаж тэмцсэн нь бүтэлгүйтэж баригдсан. 1307 оны 4 сард Хүлэг хааны зарлигаар Булган хатан, Ананд ван, Ахутай зүүн гарын чинсан тэргүүтэй ихэс ноёдыг төрийн эсрэг гэмт хэрэгт буруутган, цаазаар авсан. 

## Холбоотой өгүүлэл 
* Хархасун дархан
* Чинсан

## Эшлэл 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1307 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын хүн
Ангилал:Монголын түүхэн хүн
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Тоня Вербийк

Тоня Вербийк бол Канадын бөх, Олимпын наадмын мөнгө, хүрэл медальт, ДАШТ-ын хошой хүрэл медальтан юм.

Ангилал:1977 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Канадчууд
Ангилал:Онтариогийн тамирчин
Ангилал:Канадын бөх
Ангилал:Канадын олимпын оролцогч
Ангилал:Канадын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Канадын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Тогтох (Канли аймаг)

**Тогто** буюу **Тогтох** (хятад: 脱脱, пиньинь: tuō tuō) (1272-1327) нь Юань Улсын төрийн сайд, түрэг угсааны канли овгийн хүн. Эцэг нь канли аймгийн язгууртан гаралтай Яя хэмээгч бөгөөд, Гүюг, Мөнх хаадын үед хишигтэн, цэргийн ноён байсан. Тэрбээр зургаан хөвүүнтэй айлын отгон нь болой. Нэг ах нь Юань Улсын баруун гарын чинсан Ашабуха юм. 
 
## Намтар 
Тогтох нь 1272 онд төрсөн. Хожим нь нас биед хүрээд Сэцэн хааны шадар хишигтэн цэрэгт элссэн. 1299 онд Өлзийт хааны зарлигаар хан хөвүүн Хайсаныг дагаж, Монгол нутагт ирж цэрэг захирч суусан. 1301 онд Хайсаны удирдлагаар Өгэдэй хааны удмын Хайду хааны эсрэг байлдсан. 1307 онд Хүлэг хааны зарлигаар Цэргийн явдлын хүрээлэнгийн хамт мэдэгч түшмэл болж, дараа нь Төвлөн засах яамны пинжан жэнши түшмэл, Зарга шийтгэх яамны тэргүүн сайдын албан тушаалд дараалан томилогдсон. Дараа нь Жянань мужийн зарга шийтгэх яамны сайд, тус мужийн зүүн гарын чинсангаар томилогдон, цинь гуо гүн цолоор өргөмжлөгдөв. 1308 онд  Зарга шийтгэх яамны Юйрэнь хүрээлэнгийн (虞仁院)  сайд болж тушаал дэвшив. Мөн жилдээ төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсан болов. 1309 онд цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд болсны дараа эрхин сайдын яамны баруун гарын сайд Тогтохыг албан тушаалдаа эрдэж, авилгалыг өөгшүүлж, төрийн хэргийг завхруулсныг шүүмжлэн шийтгэхийг хүсч хаанд бодрол бичиг өргөв. Буянт хааны эхэн үед Жяньжэ мужийн зүүн гарын чинсангийн тушаалд томилогдож очоод бараа бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийг тогтворжуулж, иргэнийг амаржуулав. 1320 онд Гэгээн хааны үед түүнийг төрд буцаан дуудаж зарга шийтгэх яамны сайдаар томилж, жяньнань мужийн зарга шийтгэх салбар яамны сайдын албыг давхар хариуцуулав. Хожим нь түүнд атаархагч ноёдын шахалтаар албан тушаалаа хураалгаж,  Юньнань муж руу цөллөгдсөн. 1327 онд 56 насандаа нас нөгчсөн. 

Тогоонтөмөр хааны үед түүний гавьяа зүтгэлийг нэхэн дурсаж **төрийн гавьяат сайд***, **тайш** (太師),** кайфу итун санси**(開府儀同三司) зэрэг,** дээд улсын түшээ**(上柱國),***хэнин ван** (和寧王) цолыг давхар соёрхож,  **үнэнч шудрага** (忠獻) хэмээн өргөмж нэр хүртээв.

Тогтох нь есөн хөвүүнтэй байснаас Төмөрдаш, Даштөмөр хэмээх хоёр хөвүүний нэр нь түүхэнд бичигдэж үлдсэн. 

## Холбоотой өгүүлэл 
* Ашабуха
* Канли аймаг

Ангилал:1272 онд төрсөн
Ангилал:1327 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын жанжин
Ангилал:Юань улсын хүн
Ангилал:Монгол үндэстэн
Тогтох (салаа утга)

## Хүн 
* Тогтоа бэхи: Мэргидийн удуйд овгийн ноён.
* Тогто хан: Алтан ордны улсын хан.
* Тогто чинсан: Юань Улсын Хайсан хүлэг хааны үеийн баруун гарын чинсан.
* Тогтох (Канли аймаг): Юань Улсын эхэн үеийн төрийн нэрт сайд, бичиг цэргийн түшмэл.
* Тогтох (Жалайр): Мухулай ноёны гуч хөвүүн. Юань улсын түшмэл.
* Тогтох (Ляо ван): Тэмүгэ отчигины удам. 

* Тогтох чинсан: Тогоонтөмөр хааны үеийн төрийн алдарт сайд, Сүн улсын судар, Ляо улсын судар, Алтан улсын судар зэрэг шастирыг бичих ажлыг ерөнхийлөн хариуцсан хүн. 
* Тогто (Хами): Хамигийн ван.
* Тогтобуха: Тайсун хаан
* Ван Тогтобуха: Юань Улсын үеийн Курёгийн вангийн угсааны сурвалжит ноён.
* Тогтохтөр: То ван
* Тогтох тайж: Хорчины Тогтох тайж

Ангилал:Салаа утгатай үгс
Тогтох чинсан

**Тогтох** буюу **Тогто** (хялбаршуулсан ханз: 脱脱; уламжлалт ханз: 脫脫; пиньинь: *Tuōtuō*) (1314－1356) болбоос монголын Юань Улсын сүүл үеийн төрийн сайд, улс төрийн зүтгэлтэн. Тэрбээр монголын мэргид овгийн Мажардайн хөвүүн бөгөөд авга ах нь Баян чинсан юм. Өргөсөн нэр **Даён** (хятадаар: 大用). 

## Намтар 
Тогтох нь 1314 онд мэргид овгийн Мажардайн хөвүүн болж мэндэлсэн. Бага наснаас Ү Жифан хэмээх хятад багшаар хятад хэл заалгаж, күнзийн сургаалыг сурч өссөн. 1328 онд хунтайж Аригибагийн хишигтэн цэрэгт элссэн. Тогоонтөмөр хааны үеэс авга ах Баянгийн улс төр дэхь хүч нэмэгдэж, баруун гарын чинсан болсон нь түүний албан тушаал ахихад нөлөөлж, 1334 онд сюаньжэн хүрээлэнгийн хамт мэдэгч түшмэл болж, тус оны 6 сард жунжэн яамны тэргүүн түшмэл, 7 сард цэргийн явдлын хүрээлэнгийн хамт мэдэгч түшмэлээр томилогдов. 1335 онд Элтөмөр ноёны хөвүүн Тэнгисийн бослогыг дарахад идэвхитэй зүтгэсэн тул "дээдсийн тайлга эрхэлсэн түшмэл (太禧宗禋院使), зарга шийтгэх яамны дундад түшмэл (御史中丞), барсын тэмдэгт мянгатын ноён (虎符亲军都指挥使), зүүн жигүүрийн асуд хишигтэн (左阿速卫)" цэргийн захирагч зэрэг албан тушаалыг нэгэн зэрэг хүртэв. 

1338 онд зарга шийтгэх яамны эрхэлсэн сайд болсон ч, өмнөх албан тушаалдаа хэвээр үлдэв. 1340 онд Тогтох нь өөрийн хятад багш Ү Жифаны ятгалга, өөрийн авга ах Баяны хэрэгжүүлж байсан бодлогыг эсэргүүцэж, түүнийг улс төрөөс шахан зайлуулах хуйвалдаанд оролцож, Тогоонтөмөр хааны дэмжлэгтэйгээр Баяныг анд явахыг нь ашиглаж улс төрөөс зайлуулж, алс нутагт цөлөв. 1341 онд Төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсан болж, Баяны явуулж байсан бодлогыг зогсоож, түшмэлийн шалгалтаар дамжуулан түшмэдийг сонгодог тогтолцоог сэргээжээ. 1343 онд Улсын түүхийн хүрээлэнгийн тэргүүн түшмэлээр томилогдож, Ляо, Сун, Алтан улсын түүхийг зохиох ажлыг хариуцсан. Түүний удирдлагын доор “Жинь ши”, “Сун ши”, “Ляо ши” гэсэн гурван улсын түүхийг зохиож дууссан. 1344 онд өвчний улмаас албан тушаалаас чөлөөлөгдсөн ч, 1349 онд Төвлөн засах яамны зүүн этгээдийн чинсангаар дахин томилогдсон. 1352 онд цэрэг удирдан Сюйжоугийн улаан алчууртны удирдагч Жи Малигийн босогчдыг довтлон устгав. 1354 онд Жан Шичэн тэргүүтэй улаан алчууртны өөр нэг босогчдыг Гаоюй хотод бүслэн байлдаж байхад түүний өрсөлдөгч Аюушридар хунтайж өөрийн талын түшмэл Хама тэргүүтэй түшмэлээр эзэн хаанд гүтгэн мэдүүлсний улмаас албан тушаалаас нь огцоруулсан. Удалгүй 1356 онд Тогтох чинсаныг Юньнань муж руу цөллөгийн газар луу явах замдаа 1356 оны 1 сарын 10 нд Хама түшмэлийн явуулсан алуурчинд хорлогдож нас баржээ. Түүнийг өөд болсны дараа түүний удирдлаганд байсан арван түмэн цэргийн ихэнх нь тарж бутран тариачны бослогод нэгдэх, уулын дээрэмчин болох зэргээр тарж сарниснаар өмнөд хятад дахь улаан алчууртны бослогыг монголын эрх баригчид хяналтаасаа алдсан юм.

## Гэр бүл 
* Өвөө: Жинжир
* Эцэг: Мажардай
* Авга ах: Баян чинсан
* Хүүхэд: Харажан, Санбаону

## Эшлэл 
Ангилал:1314 онд төрсөн
Ангилал:1356 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын жанжин
Ангилал:Монгол үндэстэн
Ангилал:Монголын түүхч
Пешт

**Пешт** ( Унгар дуудлага: [ˈpɛʃt] ) нь Унгар улсын Будапешт хотын зүүн хэсэг бөгөөд баруун хэсэг болох Буда, Обудагаас Дунай мөрнөөр тусгаарлагддаг. Газар нутаг нь ерөнхийдөө тэгш хавтгай бөгөөд хотын нутаг дэвсгэрийн гуравны хоёр орчим хувийг эзэлдэг. Пешт талын хамгийн алдартай хэсгүүдээс дурдвал Хотын төв, Унгарын парламентын ордон, Баатруудын талбай, Андрашийн өргөн чөлөө зэрэг багтана.

Унгар хэлээр ярьдаг хүмүүс нийслэл Будапешт хотыг бүхэлд нь "Пешт" хэмээн товчлон дууддаг. Гурван хэсэг болох Пешт, Буда, Обуда 1873 онд нэгдэж нэгэн том Будапешт хот болсон юм.

## Нэр зүй 
Птолемейн тэмдэглэснээр уг сууринг эрт дээр үед (Contra-Aquincum-ийн үед) *Pession* гэж нэрлэдэг байжээ. Мөн, *Пешт* гэдэг нэр нь "зуух" гэсэн утгатай слав үгнээс гаралтай байх магадлалтай (болгар   ; Серб  / *peć* ; Хорват *peć* ) бөгөөд уг үг нь  ("агуй" гэсэн утгатай) гэдэг үгтэй холбоотой. Англи хэлэнд *Pesth* гэж 20-р зууны эхэн үед мэр сэр дуудагддаг байсан ч  одоо үүнийг хуучирсан гэж үздэг.

## Түүх 
Пешт нь анх Кельтийн суурин хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд дараа нь ромчууд (Контра-Аквинкумын үед) Аквинкум дахь цэргийн баазынхаа эсрэг талд бэхлэлт цайз болгож өргөжүүлсэн юм. Ромчуудын хуарангийн үлдэгдэл одоо ч гэсэн Március 15. tér хаягтай газар бий.

Дундад зууны үед Пешт нь Буда/Офен хотоос тусдаа бие даасан хот байв. 11-13-р зууны үеэс эдийн засгийн чухал төв болсон. Пештийн тухай дурдсан хамгийн эртний бичээс нь 1148 оноос эхтэй.

Пештийг 1241 онд монголчууд Унгар руу довтлохдоо устгасан боловч удалгүй дахин сэргээжээ.

15-р зууны үеийн хүн ам зүйн хувьд Пештэд голдуу унгарчууд байсан бол Дунай мөрний цаадах Буда талд германчууд дийлэнх нь байв. 

Пешт 1838 оны Дунай мөрний үерт автсан. Хотын зарим хэсэг 2.4м хүртэл гүнзгий усанд автсан бөгөөд үерийн улмаас хотын барилгуудын дөрөвний гурав нурж эсвэл ноцтой сүйдсэн байна.  1849 онд Дунай мөрөн дээгүүр Пештийг Будатай холбосон анхны дүүжин гүүр болох Сечени гинжин гүүрийг барьжээ. Дараа нь 1873 онд Буда ба Пешт хоёр хотыг Обудатай нэгтгэж Будапешт болжээ.

## Алдартай хүмүүс 
* Ласло Телеки (1811-1861), зохиолч, төрийн зүтгэлтэн, илбэчин
* Хенрик Вебер (1818-1866), зураач
* Теодор Герцл (1860-1904), улс төрийн зионист хөдөлгөөнийг үндэслэгч
* Харри Хоудини (1874-1926), илбэчин, жүжигчин

## Мөн үзэх 
* Будапешт
* Хотын төв (Будапешт)
* Пешт муж
* Újpest (Шинэ Пешт)
* Kisest (Бяцхан Пешт)
* Pestszentlőrinc (Пештийн Гэгээн Лоренс)
* Буда
* Обуда (Хуучин Буда)

## Лавлагаа 
## Цаашид унших 
* Beksics, Gusztáv: *Magyarosodás és magyarositás.* *Kulonos tekintettel városainkra* . Будапешт, 1883 он

## Гадаад холбоосууд
Airbus A310

**Airbus A310** (, ) ― хоёр хөдөлгүүрт, дунд болон холын нислэгийн өргөн биетэй иргэний тээврийн нисэх онгоц юм. Boeing 767-200 онгоцтой нэгэн адил өргөн биетэй боловч жижиг өргөн далавчтай онгоц юм.

"Airbus" Консорциум 1978 онд өргөн далавчтай тээврийн онгоцны зах зээл дээр А300 загварын онгоц 30% эзэлж байжээ. Гэвч удалгүй энэ онгоц зарим чиглэлд хэтэрхий том байсан тул зарим Агаарын тээврийн компаниуд арай бага оврын онгоцнууд шаардаж эхэлжээ. 

А300 загварын онгоцнуудын анх ашиглаж эхэлсэн агаарын тээврийн "Lufthansa" компани юм. Ихэнхи Европын болон Ойрхи Дорнодын компаниудад 196 суудалтай, 3700 км хүртэл зайнд нисэх онгоц эрэлттэй байсан бөгөөд Швейцарын "Swissair" ч ийм онгоц сонирхож байжээ. Энэ бүхэн "А300В10" төсөл бий болоход ихээхэн түлхэц болсон байна.

Ангилал:Airbus
Ангилал:Анхны нислэг 1982 он
Ангилал:Том оврын нисэх онгоц
Ангилал:Тээврийн нисэх онгоц
Ангилал:Түлш түгээгч нисэх онгоц
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Ачаа, тээврийн нисэх онгоц
Ангилал:Зорчигч, тээврийн нисэх онгоц
Ангилал:Бельгийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Испанийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Луфтваффегийн агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Пакистаны зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Францын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Хаалгач (хөлбөмбөг)

**Хаалгач** () — хөлбөмбөгийн багийн нэг гишүүн бөгөөд хаалгаыг хамгаалж тоглодог тоглогч. Хаалгачийн гол үүрэг нь эсрэг талын тоглогчийн бөмбөгийг өөрийн хаалгад оруулахгүй хамгаалах явдал юм.


Ангилал:Хөлбөмбөгийн тоглогчийн байрлал
Ангилал:Хөлбөмбөгийн нэр томьёо
Рагчаагийн Баасан

**Рагчаагийн Баасан** (1943 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Монгол улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин цолтой эмэгтэй дипломат, төрийн тэргүүн нарын англи хэлний орчуулагч.  

## Намтар 
1951-1961 онд Нийслэлийн арван жилийн 1-р дунд сургууль, 1961-1967 онд Москва хотын Гадаад хэлний дээд сургуулийг англи, орос хэлний орчуулагч-референт мэргэжлээр тус тус суралцаж төгссөн.

ЗХУ-ын Москвад сургуулиа төгсөж ирээд 1967-1969 онд НАХЯ-нд ахлах төлөөлөгч. 

1969-1971 онд БНМАУ-аас Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улсад суугаа ЭСЯ-нд орчуулагч, 

1971-1974 онд БНЭУ-аас Монгол Улсад суугаа ЭСЯ-нд орчуулагч, 

1974-1978 онд ГЯЯ-ны III хэлтэст атташе, хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, 

1978-1981 онд Монгол улсаас Афганистан Улсад суугаа ЭСЯ-нд III нарийн бичгийн дарга,

1981-1983 онд ГЯЯ-ны III хэлтэст хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, 

1983-1988 онд Монгол Улсаас Энэтхэг Улсад суугаа ЭСЯ-нд гуравдугаар нарийн бичгийн дарга, 

1988-1990 онд ГЯЯ-ны V, III хэлтэст хоёр, нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, 

1990-1991 онд ГЯЯ-ны Нэгдсэн бодлогын газарт нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, 

1991-1995 онд ГЯЯ-ны Европ, Америкийн газарт нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, 

1995-1997 онд ГХЯ-ны I дүгээр газарт Зөвлөх, 

1997-2001 онд АНУ дахь Монгол Улсын ЭСЯ-нд улс төрийн асуудал хариуцсан нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга зэрэг алба хашиж байв.

Тэрбээр 2001-2007 онд АНУ-ын Индианы Их сургуульд зочин судлаачаар ажиллаж 20 дугаар зууны Америк, Монголын улс төрийн харилцааны асуудлаар судалгааны ажил хийн "XX зууны Америк, Монголын улс төрийн харилцаанд Орос, Хятадын нөлөө" номыг АНУ-ын монголч эрдэмтэн Алишиа Кэмпи-ийн хамт бичиж хэвлүүлсэн.

Мөн тэрээр "Төрдөө хэл залгуулж явсан он жил минь" ном бичиж хэвлүүлжээ.

## Гавъяа шагнал 
Гадаад харилцааны салбарт оруулсан түүний хувь нэмрийг үнэлж Засгийн газрын хүндэт жуух бичиг, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугын одонгоор шагнаж, ГХЯ-наас "Түшээ"-гээс "Тэргүүн шадар" хүртэлх дипломат цолыг шат дараалан олгож, Хүндэт дипломат цолоор шагнасан байна. Р.Баасанд 2009 оны 12 сард Ардчилсан хувьсгалын 20 жилийн ойн медаль, 2011 оны 12 сард "Боловсрол-90 медаль", 2014 оны 3 сард Хүмүүнлэгийн үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж Монголын Улаан Загалмайн нийгэмлэгийн "Нигүүлсэл" алтан медалиар шагнасан.

2024 оны 12-р сарын 27-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч түүнд Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин цол олгосон.

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Монголын орчуулагч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Алишиа Кэмпи

**Алишиа Кэмпи** (англи. *Alicia Campi*)- АНУ-ын Жонс Хопкинс Их сургуулийн судлаач багш, америкийн монголч эрдэмтэн. 

## Намтар 
Др. Алишиа Кэмпи нь Хятад/Монгол судлалын мэргэжилтэн бөгөөд АНУ-ын Төрийн департаментын Гадаад харилцааны албанд 14 жил ажиллаж, Азийн Сингапур, Тайвань, Япон, Монгол зэрэг орнууд болон Нью-Йорк дахь НҮБ-ын төлөөлөгчийн газарт ажиллаж байсан.

Тэрээр 2013 оноос хойш Эдвин О.Райшауэрын нэрэмжит Зүүн Ази судлалын төвд эрдэм шинжилгээний ажилтан, Жонс Хопкинс SAIS-ийн Азийн хөтөлбөрийн хүрээнд туслах профессороор ажиллаж, “Зүүн хойд Азийн бүтээн байгуулалт” сэдвээр хичээл зааж байна.2016 онд тэрээр АНУ-ын Төрийн департаментын Гадаад харилцааны хүрээлэнгийн Зүүн хойд Азийн бүс нутгийн судлалын курсын зохицуулагч болсон. Тэрээр 1971 онд Смит коллежид Зүүн Азийн түүхийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг, 1973 онд Харвардын их сургуульд Монгол судлалын чиглэлээр Зүүн Ази судлалын магистрын зэрэг хамгаалж, Тайваньд Фү Жен их сургуульд 2 жил ажилласан.

А.Кэмпи 1987 онд Индианагийн их сургуульд Хятад судлалын бакалаврын хамт Төв Еврази ба Монгол судлалын чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан. 

2004 оны долдугаар сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди “Найрамдал” одонгоор шагнаж, 2011 онд Ерөнхийлөгч Ц. Элбэгдорж "Алтан гадас" одонгоор шагнасан байна.

2007 оны есдүгээр сард МУИС-ийн хүндэт доктор цол хүртсэн.

Доктор Кэмпи Хятад, Монгол, Евразийн орчин үеийн асуудлаар 100 гаруй өгүүлэл, номын бүлгүүд хэвлүүлсэн бөгөөд Чөлөөт Азийн радиогийн Хятадын нэвтрүүлгүүдэд зочноор оролцжээ. Тэрээр Хятадын болон барууны санхүүгийн байгууллагуудад Евразийн хөрөнгө оруулалтын асуудлаар, ялангуяа уул уурхайн салбарт зөвлөгөө өгдөг. Түүний 2009 онд "Хятад, Оросын АНУ-Монголын улс төрийн харилцаанд үзүүлэх нөлөө" ном нь 2009 онд, "Ардчилсан үеийн Монголын гадаад бодлого" шинэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн ажээ.

Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:АНУ-ын дипломатч
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Хятад судлаач
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Жонс Хопкинс Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн хүндэт доктор
Садун

**Садун** (хятадаар: 撒敦, пиньинь: Sā dūn) (?-1335) нь Юань Улсын дунд үед төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсан, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд, зарга шийтгэх яамны сайд байсан кипчак угсааны төрийн сайд юм. Тэр бол 1328-1333 он хооронд ноёрхож байсан Элтөмөр ноёны дүү. 

## Товч намтар 
1328 оны намар Есөнтөмөр хаан Шанду хотод байхдаа өвчнөөр тэнгэрт халисны дараа хунтайж Аригибаг хаан сууринд өргөмжлөх зурвас үеийг цэргийн түшмэл Элтөмөр өөрийн захирсан асуд цэргийн хүчээр Дайду хотыг хяналтандаа оруулж, төрийн эргэлт хийж, өмнөд хятадад байсан Тугтөмөр ванг нийслэл хотод залж авч ирэн Юань Улсын их хаанд өргөмжилсөн.  Тус жилийнхээ 8 сараас 10 сарын хооронд шинэ хуучин хааны талынхан дайтаж, эцэст нь Элтөмөрөөр удирдуулсан асуд, хятад цэргийн хүч ялж төрийн эрхийг атгасан. 1330 оны 2 сарын 9 нд сюаньжэн хүрээлэнгийн сайд Садуныг цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайдаар томилов. 1332 онд Тугтөмөр хаан тэнгэрт халисны дараа Ринчинбалыг хаанд өргөмжилж, Садуныг зарга шийтгэх яамны сайдаар өргөмжилсөн. 1333 онд Элтөмөр тайпин ван нас барсны дараа Тогоонтөмөрийг их хаанд өргөмжлөн, Баяныг төвлөн засах яамны баруун гарын чинсан, Садуныг төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсангаар томилон, нэмж тайфу, рун ван цолоор шагнаж, Лүжоу хотыг (одоогийн Аньхуй мужийн Хөфэй хот) соёрхол болгон хүртээв. 1334 оны 5 сард Садунд дээд улсын түшээ цол (上柱国), кайфу итун санси (开府仪同三司)  хүндэт өргөмж цолыг нэмж шагнасан. 1335 онд Садун ван нас барсны дараа Элтөмөрийн хөвүүн Тэнгисийн удирдсан бослого бүтэлгүйтэж, Элтөмөрийн гэр бүл, удам угсааныхны албан тушаал, эрх мэдлийг хүчингүй болгоод, эд хөрөнгийг нь хураан авч, цаазлан устгав. Энэ самуунд Садуны гэр бүл хамрагдсан юм.   

## Холбоотой өгүүлэл 
* Элтөмөр
* Кипчак

Ангилал:1335 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын жанжин
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Монголын жанжин
Ангилал:Монгол үндэстэн
Францын ерөнхийлөгч

**Франц улсын Ерөнхийлөгчид** (албан ёсоор- **Бүгд Найрамдах Франц улсын Ерөнхийлөгч**, франц. *Président de la République Française*;) хэлнэ. Францын түүхэнд **Нэгдүгээр Бүгд Найрамдах улсын** үед төрийн тэргүүний үүргийг янз бүрийн хамтарсан байгууллагууд гүйцэтгэж байсан бөгөөд дараах Бүгд Найрамдах үед Үндсэн хууль Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг тогтоож өгсөн (1848 оны Үндсэн хуулиар **Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах улсын** Ерөнхийлөгч, 1875 оны Үндсэн хуулиар **Гурав дахь Бүгд Найрамдах улсын** Ерөнхийлөгч, 1946 оны Үндсэн хуулиар **Дөрөв дахь Бүгд Найрамдах улсын** Ерөнхийлөгч, 1958 оны өнөөгийн мөрдөж байгаа Үндсэн хуулиар **Тав дахь Бүгд Найрамах улсын** Ерөнхийлөгч нарыг тус тус тогтоож өгчээ).

## Хоёр дахь Бүгд Найрамдах улс (франц. *Deuxième Républih*) 
## Гурав дахь Бүгд Найрамдах улс (франц. *Troisième République*) 
## Дөрөв дахь Бүгд Найрамдах улс  (франц. *Quatrième République*) 
# Жюль Винсен Ориоль (1884—1966) франц. Jules Vincent Auriol,  1947 оноос 1954 он хүртэл Ерөнхийлөгчийн алба хашсан.
# Жюль Гюстав Рене Коти (1882—1962) франц. Jules Gustave René Coty, 1954 оноос 1959 он хүртэл Ерөнхийлөгчийн алба хашсан.

## Тав дахь Бүгд Найрамдах улс (франц. *Cinquième République*) 
# генерал Шарль Андре Жозеф Мари де Голль (1890—1970) франц. Charles André Joseph Marie de Gaulle, 1959-1969 онуудад 18 дахь Ерөнхийлөгч байсан.
# Жорж Жан Раймон Помпиду (1911—1974) франц. *Georges Jean Raymond Pompidou, 1969-1974 онуудад 19 дахь Ерөнхийлөгч байсан.*
# Валери Жискар д'Эстен (1926—2020) франц. *Valéry René Marie Georges Giscard d’Éstaing, 1974-1981 онд  20 дахь Ерөнхийлөгчийн алба хашсан.*
# Франсуа-Морис-Адриен-Мари Миттеран (1916—1996) франц. *François Maurice Adrien Marie Mitterrand, 1981-1995 онд  21 дахь Ерөнхийлөгч байсан.* 
# Жак-Рене Ширак (1932—2019) франц. *Jacques René Chirac, 1995-2007 онд 22 дахь Ерөнхийлөгч байсан.*
# Николя Поль Стефан Саркози де Надь-Боча (1955 онд төрсөн-) франц. *Nicolas Paul Stéphane Sárközy de Nagy-Bócsa, 2007-2012 онд 23 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна.* 
# Франсуа Жерар Жорж Никола Олланд (1954 онд төрсөн) франц. *François Gérard Georges Nicolas Hollande, 2012-2017 онд 24 дахь Ерөнхийлөгчийн алба хаасан.*
# Эмманюэль Жан Мишель Фредерик Макрон (1977 онд төрсөн) франц. *Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron, 2017-2022, 2022- өнөө хүртэл  25 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна.*


Ангилал:Францын засгийн газар
Ангилал:1848 онд байгуулагдсан
Ангилал:1871 онд байгуулагдсан
Ангилал:1959 онд байгуулагдсан
Тогто чинсан

**Тогто** (хятадаар: 脱脱, галиг: tuotuo) (?-1311) чинсан нь Юань улсын эхэн үеийн төрийн түшмэл юм. Тэрбээр уйгур угсааны хүн. 

Тогто нь 1307 онд Төмөр Өлзийт хааныг тэнгэрт хальж, Хүлэг хааныг сууринд залрах үеэр Төвлөн засах яамны пинжан жэнши түшмэл байсан бөгөөд тус жилдээ Жяньши синшэнгийн пинжан жэнши түшмэл, тайвэй цол хүртсэн. 1308 онд төвлөн засах яамыг (中书省) эрхин сайдын яам (尚书省) болгох шийдвэр гарсны дараа түүнийг уг яамны харьяанд шилжиж, сюаньжэн хүрээлэнгийн (宣政院) тэргүүн түшмэлээр томилсон. 1309 онд эрхин сайдын яамны зүүн гарын чинсан, баруун гарын чинсангийн тушаалыг хашиж эхэлсэн. Үүний зэрэгцээ эзэн хааны хишигтэн цэргийг захирах эрхтэй болжээ. 1310 онд засаг төрийн бүхий эрхийг атгаж, тайш, и гуо гүн (义国公) цол хүртэв. 1311 онд Хүлэг хаан тэнгэрт хальж, Буянт хаан заларснаар түүнд "ард иргэдийг зовоож, төр засгийг завхруулсан" гэж ял тулган цаазлан алсан. 

## Эшлэл 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1311 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монгол үндэстэн
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын хүн
Ангилал:Юань улсын зүүн гарын чинсан
Ангилал:Юань улсын жанжин
Ангилал:Юань улсын баруун гарын чинсан
Тогтох (Жалайр)

**Тогтох** (хятадаар: 脱脱, пиньинь: Tuō tuō) нь Монголын Юань улсын түшмэл төдийгүй жалайрын гоо ван Мухулайн угсааны хүн. 

Түүний элэнц өвөг нь Мухулай гоо ван, өндөр өвөг нь Булу гоо ван, өвөө нь Сугунча ноён, эцэг нь Саман ноён болой. Бага наснаас Сэцэн хааны хишигтэн цэрэгт алба хааж, төрийн түшмэл болох гараагаа эхлүүлсэн. 1287 онд Тэмүгэ отчигиний удмын Наян ван бослого гаргахад, хан хөвүүн Төмөрийг дагаж цэрэг удирдан, тулалдаж гавьяа байгуулсан. 1294 онд Төмөр хунтайж, хаан болсны дараа Тогтохыг Шанду хотын захирагч түшмэлээр томилж, өртөө хариуцсан Тунжэн хүрээлэнгийн тэргүүн түшмэл, мянгатын ноёноор томилсон. 1299 онд Тогтохыг Жяньжэ мужийн пинжан жэнши түшмэлээр томилсон. Тэрбээр уг албан тушаалд байхдаа тус мужийн түшмэл Жу Чин, Жан Сюань нарын хууль бус үйлдлийг илчлэхэд тэдгээр түшмэд 50 лан алт, их хэмжээний эд хөрөнгийг хахууль болгон өгөхийг оролдсонд эрс татгалзаж, Жу Чин, Жан Сюань нарын түшмэдийг цаазаар авсан. Уг явдалд Өлзийт хаан түүний үнэнч шудрага зан чанарыг сайшааж, 50 лан алт шагнав. 1307 онд Өлзийт хаан тэнгэрт хальсны дараа Тогтох нь 44 насандаа нас барав.  Тэрээр Дорж хэмээх ганц хөвүүнтэй.
Ангилал:1264 онд төрсөн
Ангилал:1307 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын хүн
Ангилал:Монгол үндэстэн
Тогтох (Ляо ван)

**Тогтох** (хятадаар: 脱脱, пиньинь: Tuō tuō) (?-1328) нь Чингис хааны дүү Тэмүгэ отчигины удмын хиад боржигин овгийн язгууртан. 

## Товч намтар 
1316 онд Буянт хааны зарлигаар Тогтохыг Ляо ван (遼王) цолоор өргөмжлөв. 1323 онд Есөнтөмөр жинь ванг хаанд өргөмжлөгдсний дараа, тэрээр өөрийн ойр төрлийн ах дүүс, тэдний хатад, хөвүүд 100 гаруй хүнийг алж, адуу мал тоносон хэрэг гарчээ. 1324 оны 2 сарын цагаан бич өдөр, хянан байцаагч түшмэл Фү Яньчи, Ли Жябинь нарын айлтгалд: "ляо ван Тогтох нь улс орны самууныг далимдуулж, өөрийн ураг төрлөө алж хороож, бузар үйл үйлджээ. Түүний цол зэргийг хураан авч, садан төрлийн өөр хүнд нь шилжүүлэхийг хүсч байна" 1328 оны 1 сард Тогтох ванд 5000 ембүү мөнгө шагнав./шоу ван Наймандай
***** Эцэг: Наяа ноён
******* Янашири
******** Ажашири

## Эшлэл 
Ангилал:1328 онд өнгөрсөн
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:Хиад боржигин
Ангилал:Юань улсын хүн
Ангилал:Монголын язгууртан
Ангилал:Ван
Фолклендын арлууд

**Фолклендын арлууд** (англ. *Falkland Islands*, **Мальвины арлууд**, испани. *Islas Malvinas*) -Атлантын далайн баруун өмнөд хэсэгт орших арлууд. Фолклендын арлууд Их Британий газар нутаг бөгөөд Өмнөд Атлантикийг хяналтандаа байлгаж Атлантын далайгаас Номхон далай хүрэх өмнөд хэсгийн замын чухал дамжлаг цэг юм.  Тус арлуудыг эзэмших эрхийг Их Британитай Аргентин булаацалддаг байна. Аргентин Антарктид, Өмнөд Атлантидын арлууд, Галт газар арлууд зэргийн нэгэн адил өөрийн газар нутаг гэж үздэг. Аргентинчууд Фолклендын арлуудыг **Мальвины арлууд** гэж нэрэлдэг байна. 1982 оны 4-р сарын 2-нд Аргентин тус арлуудыг буцаан авах зорилгоор дайрч хоёр орны хооронд Фолклендын дайн  (англи. *Falklands War*, испани. *Guerra de las Malvinas*; 1982 оны 4-р сарын 2-ноос 6-р сарын 14-ний хооронд) болсон юм.


Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Атлантын далайн арал
Ангилал:Их Британийн харьяа нутаг
Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр
Ангилал:Өмнөд Америкийн арал
Ангилал:1833 онд байгуулагдсан
Архай Хасар

**Архай Хасар** (хятад: 阿児孩合撒児, перс: ارقای قسار نویان, галиг: Arqai Qasar nuyan) нь Их Монгол Улсын жалайр аймгийн Сэцэ Домогийн хөвүүн, Чингис хааны хишигтэн цэргийн мянган баатадын ноён. 

## Товч тойм 
Архай Хасар болбоос Хамаг Монголын ханлигийн жалайр аймгийн харьяат Сэцэ Домогийн хөвүүн, Бала хэмээх дүүтэй. Тэмүүжинийг Жамухаас салж нүүхэд жалайрын Сэцэ Домог өөрийн хоёр хөвүүний хамтаар Жамухаас салж ирснээр түүхэнд бичигдэж эхэлсэн. 1189 онд Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон монгол ноёдын хуралдайгаар Тэмүүжинийг Хамаг Монголын Хан цолонд өргөмжлөх үеэр *"Архай Хасар, Тахай, Сүхэхэй, Чаурхан дөрвийг холын холч, ойрын отогч болтугай"* хэмээж элч, өртөөчийн үүрэгт томилов. Мөн Жамухад өөрийн хан сууснаа мэдэгдэхээр Архай Хасар, Чаурхан хоёрыг элч болгон илгээжээ. Үүнээс нилээд хожим 1203 оны намар Хэрэйдийн Тоорил хан өөрийн мэдлийн их цэргээр Хамаг Монголыг довтлон орж түйвээсний дараа Тэмүүжин ханбээр Архай Хасар, Сүхэхэй нарыг элч болгон илгээж, Тоорил ханд үг дайлгасан байдаг. Тэндээс Сүхэхэй үлдэж, Архай Тэмүүжин рүү буцсан. Тус жилдээ Тэмүүжин хан ойр хавиас цэрэг цуглуулан Хэрэйдийн Тоорил ханыг гэнэдүүлэн довтлон 3 өдөр 3 шөнө амралгүй алалдаж, Хэрэйдийг бут цохиж, улмаар Хэрэйд улсыг эзлэн авчээ. Үүний дараа 1204 оны хавар эзэлсэн улсаа талан хуваах болоход Архай Хасарт *"Мянган сайн баатрыг шилж автугай ! Байлдах өдөр өмнө минь явж байлдтугай! Ерийн өдөр, миний шадар хишигтэн болж явтугай! гэж зарлиг болов."* 1204 онд Найманы Таян хан Онгуд аймагт элч илгээн Монголыг хоёр талаас нь довтлон байлдах санал болгосныг Тэмүүжин ханд Юхунан нэр элчээр өртөөлөн мэдэгдсний дараа Найманы улсыг довтлохоор цэргээ бүртгэн, дайнд бэлдэх үеэр *"Архай Хасарыг шилдэг баатруудын дарга болгож, Халх голын Ор нугын хэлтгий хад гэдэг газраас Найман улстай байлдахаар мордов."* Наху гүний тулалдаанд Найман улсыг мохотгон доройтуулахад тэнд байсан монгол аймгийн ноёд цэрэг ардын хамтаар дагаар ороод, тэндээс мэргидийг довтлон эзлээд, Алтайн нуруунаас Хянганы нуруу хүртлэх бүхий эсгий туургатаныг нэгтгэж, 1206 оны барс сард Их Монгол Улсыг байгуулах хуралдайд Архай Хасарт мянган баатар цэргийг захируулан энгийн өдөр ээлжийн торгон цэрэг болгож, хатгалдан байлдахад манлай цэрэг болгосон нь манлайд явж байсан мангудын Хуйлдар, урудын Жүрчидэйн үүргийг хариуцуулсан мэт.  

1215 онд Алтан улсын дундад нийслэл Жунду хотыг эзлэн авсны дараа Архай Хасар, Өнгүр буурч, Шихихутаг нарыг илгээн хотын эд хөрөнгийг бүртгэхийг зарлигдав. Тэднийг хотод орсны дараа Алтан улсын түшмэл Хадай гэгч тансаг бэлэг сэлттэй угтаж, хахуульдан өгөхөд Архай, Өнгүр хоёр шунахайран авч, гагц Шихихутаг авалгүй энэ явдлыг Чингис хаанд хэлсэнд, их хаан хилэгнэж тэднийг зэмлэв. Ер энэ үеэс хойш Архай Хасарын тухай мэдээлэл түүхэнд бараг байдаггүй нь тухайн цагт ял шийтгэл авсантай холбоотой болов уу. 

## Эшлэл 
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монгол үндэстэн
Ангилал:Монгол ноён
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын жанжин
Пунцоглин хийд

**Пунцоглин хийд** нь Монголын Сүсэгтний холбооны анхны гишүүн Д.Галбадрахын санаачилгаар 1990 оны 10-р сарын 1 буюу цагаан морин жилийн намрын дунд сарын 12-ны өдөр Монголын сүсэгтний холбооны Төмөр зам дахь зөвлөл нэртэйгээр Төмөр замын удирдах газрын урд талд байх сурагчдын дотуур байрны гадна нэг гэр барин Дархан ловон лам А.Дэрэндорж, Н.Соном гуай нар сан тавьж нээлтэй хийсэн. 

1991 оны 5-р сарын 28-нд буюу төмөр хонин жилийн зуны арван тавны билэгт сайн өдөр Төмөр замын сүсэгтний холбоо нэртэйгээр бие даасан холбоо байгуулагдснаар хүүхдийн сектор байсан дан байшинд хурал ном хурж, үйл ажиллагаа явуулан эхэлжээ. Тус холбооны анхны тэргүүлэгчээр Галбадрах болж Сосорбарам, Нямбуу, Даваасамбуу, Лхамсүрэн нарын долоо найман хүний бүрэлдхүүнтэй байсан.

1992 оны Усан бичин жилийн хаврын тэргүүн бар сард олноо Элчин багш хэмээн алдаршсан Монгол Улс дахь Энэтхэг Улсын Элчин сайд Бакула Ринбүчий багшийн хамт одоогын МБШТ Гандантэгчэнлин хийдийн тэргүүн хамба лам Дэмбэрэлийн Чойжамц хэлмэрчээр морилон саатаж лам хувраг сүсэгтэн олонд ном айлдахын дашрамд сүсэгтний холбоо нэрийг өөрчилж, орон хийдийн нэр хайрлахын айлтгасанд «Пунцоглин» хэмээх нэрийг хайрласан ажээ. Мөн ондоо цэцэрлэг байсан байрыг авч сүм дуганы хэлбэр маягын дагуу засч янзлан албан ёсны хийд болж дэг жаяг дагуу өдөр бүрийн уншлага, сарын дүйчэн хурлууд хурдаг болсон.

1992 онд хийдийн удирдлагын зохион байгуулалтанд оорчлолт оруулж хийдийн тэргүүн, Цорж лам, Ловон лам, Их, Бага умзад, Их Бага гэсгүй зэрэг мяндаг тушаал гаргаж Хийдийн тэргүүнээр Д.Галбадрах, Цорж ламаар С.Очир, Ловон ламаар Т.Бадам очир, Их умзад АДэрэндорж, Бага умзад О.Наваанжамц, Их гэсгүй Б.Цэнджав, Бага гэсгүй Х.Доржпалам нар, хурлыын ламаар Н.Соном, Лувсанданзан, Ширбазар, Д.Маналсүрэн, Ч.Эрдэнээ, Г.Хишигмөрөн, Адъяа, Пүрвээ, Батсайхан, Эрдэнэбилэг, Батбаяр, Дүгэрээ, Доной, Аптангэрэл, Гомбоо, Цэнд-очир, Отгонбаяр, Дамдиндорж, Дамдинсүрэн зэрэг хорь гаруй ламтай хурж эхэлсэн байна.

1993 оны үед лам нарын дийлэнх хувь нь хуучны гярган зоч лам нар байсан бөгөөд ярьж зөвлөсний үндсэн дээр номт гурван улс хэмээн алдаршсан Энэтхэг, Төвөд, Монгол гурван оронд дэлгэрсэн Их хөлгөний урсгалуудыг нэг болох Шижэдва (амирлуулан үйлдэгч) буюу Жод, лүйжингийн ёсыг баримтлан, Монгол оронд дэлгэрсэн олон жүд дамжлагаас нэн ялангуа Жагар ламын жүдийг голлон хурал номоо явуулжээ.

Тухай үеийн лам нараас дурьдвал Цорж лам Очир, Ловон лам Бадам-Очир, Гэсгүй Цэнджав, Маналсүрэн. Ширээбазар зэрэг лам нар байсан байна.

Өнөө үед тус хийдийн хамба лам нь Чимэдрэгзэн Эрдэнэ юм.

Ангилал:Монголын буддын шашны хийд
Ангилал:20-р зууны хийд
Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж