open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карантны ус

Карантны ус нь цорго, ус түгээгүүрийн хоолойгоор дамжуулан нийлүүлдэг ус юм. Ихэнх оронд карантны ус ундны усны чанартай байдаг. Карантны усыг ихэвчлэн уух, хоол хийх, юм угаах, суултуурны усыг татах зэргээр ашигладаг. Өндөр хөгжилтэй орнуудад түгэн тархсан энэ усыг XIX зууны хоёрдугаар хагасыг хүртэл цөөн тооны хүмүүс л ашигладаг байжээ.  Ядууралд нэрвэгдсэн хүмүүсийн дунд, ялангуяа хөгжиж буй орнуудад харин карантны ус тийм ч элбэг биш юм. 

Төрийн байгууллагууд ихэвчлэн карантны усны чанарыг зохицуулдаг. Усан хангамжийг "Карантны ус" гэж нэрлэх нь бусад цэвэр усны төрлөөс ялгадаг ба үүнд: Борооны дуслаас цуглуулсан ус, худгийн ус, гол горхи, нуураас зөөвөрлөж буй ус орно. 

### Нэр томьёо 
Карантны устай ойролцоо ус бол хоолойн ус бөгөөд ДЭМБ болон НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн хамтарсан Усны хангамж, ариун цэврийн байгууламжийн хөтөлбөр (Joint Monitoring Programme)-с хөгжиж буй орнуудын ундны усны хүртээмжийн нөхцөл байдлыг тодорхойлоход ашигладаг нэр томъёо юм. Хоолойн ус нь заавал ундны усны чанартай байх албагүй боловч Тогтвортой хөгжлийн 6-р зорилтод "чанаржуулсан ундны эх үүсвэр" гэсэн байдаг.
Хүүхдийн эрхийн конвенц

Хүүхдийн эрхийн конвенц- Conventions on the Rights of the Child

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүүхдийн эрхийн конвенц (ихэвчлэн ХЭК буюу НҮБ-ын ХЭК гэж товчилдог) нь хүүхдийн иргэний, улс төр, эдийн засаг, нийгэм, эрүүл мэнд, соёлын эрхийг тодорхойлсон хүний ​​эрхийн олон улсын гэрээ юм. Уг конвенцид арван найман нас хүрээгүй эсвэл үндэсний хууль тогтоомжийн дагуу насанд хүрээгүй бол аливаа хүнийг хүүхэд гэж тодорхойлдог.

Энэхүү конвенцийг баталсан эсвэл нэгдэн орсон улс орнууд олон улсын эрх зүйг дагаж мөрддөг. Тухайн улс гэрээнд гарын үсэг зурсан боловч батлаагүй тохиолдолд гэрээний заалтыг хараахан дагаж мөрдөхгүй ч гэрээний зорилгод харшлахгүй байх үүрэгтэй.

Бие даасан 18 шинжээчээс бүрдсэн НҮБ-ын Хүүхдийн эрхийн хороо, конвенцийг баталсан улс орнуудын хэрэгжилтэд хяналт тавих үүрэгтэй. Засгийн газрууд НҮБ-ын Хүүхдийн эрхийн хороонд тайлагнаж, өмнө нь шалгуулж, конвенцийн хэрэгжилтийг ахиулах явц, улс орондоо хүүхдийн эрхийн байдлын талаар шалгаж байх шаардлагатай. Тэдний тайлан, хорооны санал, хүсэлтийг цахим хуудаснаас нь авах боломжтой. 1989 онд батлагдсан
Нийгмийн хамгааллын эрх

Нийгмийн хамгааллын эрх- Right to social security

Нийгмийн хамгааллын эрхийг хүний ​​эрх гэж хүлээн зөвшөөрч, өвчин эмгэг, хөгжлийн бэрхшээлтэй болох, амаржих, хөдөлмөрийн гэмтэл, ажилгүйдэл, өндөр настны улмаас хөдөлмөрийн чадваргүй болсон хүмүүсийн нийгмийн хамгааллын тусламж авах эрхийг бий болгодог. Улсаас тогтоосон нийгмийн хамгааллын тогтолцоо нь ажилчид болон гэр бүлд нь хөдөлмөр эрхлэлтийн шимтгэлээр олсон тэтгэмжийг олгодог нийгмийн даатгалын хөтөлбөрүүд ба/эсвэл хөдөлмөрийн чадваргүй, нийгмийн даатгалд хамрагдах боломжгүй хүмүүст нийгмийн хамгааллын доод хэмжээг хангахад чиглэсэн шимтгэлгүй тэтгэмж олгодог нийгмийн тусламжийн хөтөлбөрүүдээс бүрдэнэ.

Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал

Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын 22 дугаар зүйлд нийгмийн хамгааллын эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг бөгөөд үүнд:

"Хүн бүр нийгмийн гишүүний хувьд нийгмийн хамгаалал авах эрхтэй бөгөөд өөрийн эрхэм чанар, өөрийн зан чанарыг чөлөөтэй хөгжүүлэхийн төлөө үндэсний хүчин чармайлт, олон улсын хамтын ажиллагаа, улс бүрийн зохион байгуулалт, нөөцийн дагуу эдийн засаг, нийгэм, соёлын зайлшгүй эрхээ хэрэгжүүлэх эрхтэй”.
Нийгмийн даатгал

Нийгмийн даатгал- Social insurance

Нийгмийн даатгал нь эдийн засгийн эрсдэлийн эсрэг хангадаг нийгмийн халамжийн нэг хэлбэр юм. Даатгалыг олон нийтэд эсвэл хувийн даатгалаар олгож болно. Нийгмийн тусламжийн бусад хэлбэрээс ялгаатай нь иргэдийн нэхэмжлэлийн шаардлага нь тэдний шимтгэлээс тодорхой хэмжээгээр хамаардаг бөгөөд үүнийг даатгалын шимтгэл гэж үзэж, нэгдсэн сангаас иргэдэд ирээдүйд тэтгэмж олгодог.

Нийгмийн даатгалын төрөлд дараах зүйлс орно:

Нийгмийн эрүүл мэндийн даатгал

Нийгмийн хамгаалал

Ажилгүйдлийн даатгал

Автомашины даатгал

Бүх нийтийн эцэг эхийн амралт

Онцлогууд

Хувь хүмүүсийн оруулсан хувь нэмэр нэрлэсэн бөгөөд хэзээ ч тэдний төлж чадах хэмжээнээс хэтэрдэггүй, хөтөлбөрт хамрагдах тэтгэмж, шаардлага болон бусад асуудлыг хуулиар тодорхойлсон; орлого, зардлыг (ихэвчлэн итгэлцлийн сангаар дамжуулан) тооцох талаар тодорхой заалт оруулсан;
Нийгмийн тусламж

Нийгмийн тусламж- Welfare

Тусламж буюу нийгмийн халамж нь нийгмийн гишүүдийг хоол хүнс, орон байр зэрэг хүний ​​үндсэн хэрэгцээг хангахад чиглэсэн төрийн дэмжлэгийн нэг төрөл юм. Нийгмийн хамгаалал нь халамжтай ижил утгатай, эсвэл хэрэгцээнд тулгуурлан дэмжлэг үзүүлдэг нийгмийн тусламжийн хөтөлбөрүүдээс ялгаатай нь зөвхөн өмнө нь шимтгэл төлсөн хүмүүст (жишээлбэл, ихэнх тэтгэврийн тогтолцоо) дэмжлэг үзүүлдэг нийгмийн даатгалын хөтөлбөрүүдийг тусгаж болно (жишээ нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн тэтгэмж).Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага нийгмийн хамгааллыг өндөр насны хүмүүст үзүүлэх дэмжлэг, хүүхдийг тэжээх, эмчлэх, эцэг эхийн болон өвчний чөлөө олгох, ажилгүйдлийн болон хөгжлийн бэрхшээл тэтгэмж, мэргэжлээс шалтгаалсан гэмтлийн улмаас хохирсон хүмүүст үзүүлэх дэмжлэг гэж тодорхойлсон байдаг.

Халамж нь эрүүл мэнд, боловсрол, дэд бүтэц, мэргэжлийн сургалт, нийтийн орон сууц зэрэг хөнгөлөлттэй нийгмийн үйлчилгээгээр дамжуулан сайн сайхан байдлын үндсэн түвшинг хангах хүчин чармайлтыг багтааж болно.
Нийгмийн үйлчилгээ

Нийгмийн үйлчилгээ- Social services

Нийгмийн үйлчилгээ гэдэг нь тодорхой бүлэгт дэмжлэг, тусламж үзүүлэх зорилготой олон нийтийн үйлчилгээ бөгөөд үүнд ихэвчлэн эмзэг бүлгийнхэн багтдаг. Хувь хүмүүс эсвэл хувийн болон бие даасан эсвэл төрийн байгууллага удирддаг. Томоохон халамжийн хөтөлбөртэй улс орнууд ихэвчлэн өргөн хүрээний нийгмийн үйлчилгээг үзүүлдэг тул нийгмийн үйлчилгээ нь халамж, халамжийн төр гэсэн ойлголттой холбоотой байдаг. Нийгмийн үйлчилгээг нийгмийн өргөн хүрээний хэрэгцээг хангах зорилгоор ашигладаг. Аж үйлдвэржихээс өмнө хувийн ба буяны байгууллагуудад нийгмийн үйлчилгээ үзүүлэх нь болон хамрах хүрээ нь хязгаарлагдмал байсан. Нийгмийн үйлчилгээг одоо нийгэмд "зайлшгүй шаардлагатай үүрэг" болон засгийн газрууд нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх механизм гэж ерөнхийд нь авч үздэг.

Засгийн газраас нийгмийн үйлчилгээ үзүүлэх нь хүний ​​түгээмэл эрх, ардчиллын зарчим, түүнчлэн шашин, соёлын үнэт зүйлсийн итгэл үнэмшилтэй холбоотой байдаг. Нийгмийн үйлчилгээний хүртээмж, хамрах хүрээ нь нийгэмд ихээхэн ялгаатай байдаг.
Байр сууцны эрх

Байр сууцны эрх- Right to housing

Орон сууц авах эрх (заримдаа хамгаалах байр) нь орон сууц, хамгаалах байртай байх эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрх юм. Үүнийг зарим үндэсний үндсэн хууль, Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал, Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Орон сууцтай байх эрхийг олон улсын хүний ​​эрхийн хуулинд бие даасан эрх гэж үздэг бөгөөд энэ нь НҮБ-ын Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн хорооны 1991 оны Хангалттай орон сууцны тухай ерөнхий тайлбарт тодорхой тусгагдсан байдаг. ICESCR-ийн дагуу орон сууц авах эрхийн асуудалд: үйлчилгээ, дэд бүтэц, материал, байгууламжийн хүртээмж; эзэмших эрх зүйн баталгаа; амьдрах чадвар; хүртээмжтэй байдал; боломжийн үнэ; байршил, соёлын хүрэлцээ.

Хүний эрхийн дээд комиссарын газартай хамтран орон сууцны эрхийг дэмжих НҮБ-ын Хүний суурьшлын хөтөлбөр нь 1996 оны Истанбулын хэлэлцээр болон Амьдрах орчны хөтөлбөр дахин нотолж байна. Энэ нь хяналтын систем, сурталчилгааны кампанит ажил явуулах замаар орон сууцны эрхийг дэмжих үүрэгтэй НҮБ-ХААБИТАТ гэж нэрлэгддэг.
Агро ойн аж ахуй

Агро ойн аж ахуй (эсвэл agro-sylviculture нь газар тариалан, бэлчээрийн эргэн тойронд эсвэл дунд мод, бут сөөгний хослолыг ургуулдаг газар ашиглалтын менежментийн систем юм. Агро ойн аж ахуй нь хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуйн технологийг хослуулан илүү олон төрлийн, бүтээмжтэй, ашигтай, эрүүл, тогтвортой газар ашиглалтын системийг бий болгодог. Газар тариалангийн ашигт ажиллагааг нэмэгдүүлэх зэрэг хөдөө аж ахуйн ойн аж ахуйд олон ашиг тустай. Үүнээс гадна хөдөө аж ахуйн ойн аж ахуй нь хөрсний элэгдлийг хянах, зэрлэг ан амьтдын амьдрах орчныг бүрдүүлэх, амьтны хог хаягдлыг зохицуулах зэрэг байгалийн нөөцийг хадгалах, хамгаалахад тусалдаг. Мөн үр өгөөж нь биологийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлэх, хөрсний бүтэц, эрүүл мэндийг сайжруулах, элэгдлийг багасгах, нүүрстөрөгчийн шингээлт зэрэг орно.

Агро ойн аж ахуйн систем дэх мод нь эдийн засаг, практик ач холбогдолтой мод, жимс жимсгэнэ, самар болон бусад ашигтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжтой. Хөдөө аж ахуйн ойн аж ахуй нь ялангуяа халуун орны орнуудад, ялангуяа Сахарын цөлөөс өмнөх Африкт онцгой ач холбогдолтой  амьжиргааны зориулалттай жижиг аж ахуйн бүс нутагт түгээмэл байдаг. Шим тэжээлийн мөчлөгийн ашиг тус, ган гачгийг бууруулах боломж зэрэг олон давуу талтай тул АНУ болон Европт үүнийг баталсан.[9][10][11]

Агро ойн аж ахуй нь газар тариалан эрхлэх гэх мэт поликультурын арга барилтай зарчмуудыг хуваалцдаг боловч олон зуун зүйл агуулсан илүү төвөгтэй олон давхаргат агростуудыг багтааж болно. Агро ойн аж ахуй нь хөрсний азотын үржил шимийг сэргээхийн тулд буурцагт ургамал зэрэг азот тогтоогч ургамлыг ашиглаж болно. Азот тогтоогч ургамлыг дараалан эсвэл нэгэн зэрэг тарьж болно.
Бэлчээр

Бэлчээр гэдэг нь адуу, үхэр, хонь, гахай зэрэг гаршуулсан малаар бэлчдэг тариалангийн талбайн битүү хэсэг юм. Бэлчээрийн бэлчээр, тэжээлийн ургамалжилт нь гол төлөв буурцагт ургамал болон бусад өвс (өвсгүй өвслөг ургамал) бүхий өвс ургамлаас бүрддэг. Бэлчээрийг ихэвчлэн зуны турш бэлчдэг, харин бэлчээргүй эсвэл малын тэжээлд хадлан хадсаны дараа бэлчээрт ашигладаг нугагаас ялгаатай. Бэлчээрт бэлчээрийн талбай, бусад хаалттай бэлчээрийн мал аж ахуйн систем, зэрлэг амьтдын бэлчээрлэх, үзэх зориулалтаар ашигладаг газрын төрлүүд орно. Бэлчээрийн газар нь нарийн утгаараа бэлчээрээс ялгагдах бөгөөд газар тариалангийн илүү эрчимтэй тариалалт, усалгаа, бордоо ашиглах замаар удирддаг бол бэлчээрт голчлон унаган ургамал ургадаг, хяналттай шатаах, бэлчээрийн зохицуулалттай эрч хүч зэрэг өргөн цар хүрээтэй арга барилаар удирддаг.

Хөрсний төрөл, жилийн хамгийн бага температур, хур тунадас нь бэлчээрийн менежментийн чухал хүчин зүйл юм.
Бэлчээрийн газар

Бэлчээрийн газар гэдэг нь тэжээвэр мал, зэрлэг амьтдын бэлчээрлэдэг бэлчээр, бут сөөг, ой мод, намгархаг газар, цөл юм. Бэлчээрийн төрөлд өндөр өвс, богино өвстэй хээр тал, цөлийн бэлчээр, бут сөөг, ой мод, саванна, чапаррал, тал хээр, тундр зэрэг орно. Бэлчээрт бэлчээрийн доод ургамал, үржил шимгүй цөл, тариалангийн талбай, цул чулуулаг, бетон ба/эсвэл мөсөн голоор бүрхэгдсэн газар байхгүй.

Бэлчээр нь хүний тарьсан ургамлаас илүү уугуул ургамлаар ургадаг тул бэлчээрээс ялгаатай. Бэлчээрийг газар тариалан, усалгаа, бордоо ашиглахаас илүүтэйгээр мал бэлчээрлэх, тогтоосон гал түймэр зэрэг дадлагаар удирддаг.

Бэлчээрлэх нь бэлчээрийн чухал хэрэглээ боловч бэлчээр гэдэг нэр томъёо нь бэлчээрийн газартай ижил утгатай биш юм. Малын бэлчээрийг мал аж ахуй эрхлэхийн тулд өвс тэжээл хурааж, ургамлын найрлагыг өөрчлөх, түлшний ачааллыг бууруулах замаар бэлчээрийг удирдахад ашиглаж болно.

Гал түймэр нь хүний тавьсан эсвэл аянгын улмаас үүссэн нурууны ургамлын чухал зохицуулагч юм. Гал түймэр нь модлог ургамлын элбэг дэлбэг байдлыг бууруулж, өвслөг ургамал, өвс, өвстэй төстэй ургамлыг дэмжих хандлагатай байдаг.
Нөхөн сэргээгдэх хөдөө аж ахуй

Нөхөн сэргээгдэх хөдөө аж ахуй бол хүнс, газар тариалангийн системийг хамгаалах, нөхөн сэргээх арга юм. Энэ нь гадаргуу хөрсийг нөхөн сэргээх, биологийн төрөл зүйл нэмэгдүүлж, усны эргэлтийг сайжруулах, экосистемийн үйлчилгээг сайжруулах, био хуримтлалыг дэмжих, уур амьсгалын өөрчлөлтөд тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлэхэд чиглэдэг, мөн фермийн хөрсний эрүүл мэнд, эрч хүчийг бэхжүүлэх.

Нөхөн сэргээх хөдөө аж ахуй нь өөрөө тодорхой практик биш юм. Харин нөхөн сэргээгдэх хөдөө аж ахуйг дэмжигчид хөдөө аж ахуйн олон төрлийн тогтвортой арга техникийг хослуулан ашигладаг. Практикт фермийн хог хаягдлыг аль болох их хэмжээгээр дахин боловсруулах, фермийн гаднах эх үүсвэрээс бордоо материал нэмэх зэрэг орно. Жижиг ферм, цэцэрлэгт хүрээлэнгийн нөхөн сэргээгдэх хөдөө аж ахуй нь ихэвчлэн пермакультур, агроэкологи, хөдөө аж ахуй, нөхөн сэргээлтийн экологи, гол шугамын дизайн, цогц менежмент зэрэг философи дээр суурилдаг. Томоохон фермүүд мөн нөхөн төлжих арга техникийг улам бүр нэвтрүүлж байгаа бөгөөд ихэвчлэн "хүргэх боломжгүй" ба/эсвэл "багасгасан" практикийг ашигладаг.

Хөрсний эрүүл мэнд сайжрахын хэрээр хөрс нь цаг агаарын эрс тэс уур амьсгалд илүү тэсвэртэй, хортон шавьж, эмгэг төрүүлэгч бичил биетүүд цөөхөн байдаг тул орцын хэрэгцээ буурч, ургацын хэмжээ нэмэгдэж болзошгүй.
Газар тариалангийн эргэлт

Газар тариалангийн эргэлт гэдэг нь нэг газар тариалангийн улирлын дарааллаар хэд хэдэн төрлийн үр тариа ургуулах практик юм. Энэхүү практик нь үр тарианы нэг багц шим тэжээл, хортон шавьж, хогийн ургамлын даралтад найдах, тэсвэртэй хортон шавьж, хогийн ургамал үүсэх магадлалыг бууруулдаг.

Нэг газар олон жил дараалан нэг газар тариалж, монокропинг гэж нэрлэдэг, тодорхой шим тэжээлийн хөрсийг аажмаар шавхаж, өндөр өрсөлдөөнтэй хортон шавьж, хогийн ургамлын аль алиныг нь сонгодог. Шим тэжээлийн хэрэглээг тэнцвэржүүлж, хортон шавьж, хогийн ургамлын бүлгэмдлийг төрөлжүүлэхгүйгээр моно соёлын бүтээмж нь хөрсний үржил шимт байдалд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй гадны орцоос ихээхэн хамаардаг. Үүний эсрэгээр, сайн боловсруулсан тариалангийн эргэлт нь олон төрлийн үр тарианы экосистемийн үйлчилгээг илүү сайн ашиглах замаар синтетик бордоо, гербицидийн хэрэгцээг бууруулж чадна. Нэмж дурдахад газар тариалангийн эргэлт нь хөрсний бүтэц, органик бодисыг сайжруулж, элэгдлийг бууруулж, фермийн системийн уян хатан чанарыг нэмэгдүүлдэг.
Органик хоол хүнс

Органик хоол хүнс, экологийн хүнс, биологийн хоол гэдэг нь органик тариалангийн стандартад нийцсэн аргаар үйлдвэрлэсэн хоол хүнс, ундаа юм. Стандартууд дэлхий даяар харилцан адилгүй байдаг ч органик газар тариалангийн онцлог нь нөөцийг эргүүлэх, экологийн тэнцвэрийг дэмжих, биологийн олон янз байдлыг хадгалах арга барил юм. Органик бүтээгдэхүүнийг зохицуулдаг байгууллагууд ийм бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд ашигладаг газар тариалангийн аргад зарим пестицид, бордооны хэрэглээг хязгаарлаж болно. Органик хоолыг ихэвчлэн цацраг туяа, үйлдвэрлэлийн уусгагч эсвэл синтетик хүнсний нэмэлт ашиглан боловсруулдаггүй.

21-р зуунд Европын холбоо, АНУ, Канад, Мексик, Япон болон бусад олон улс орнууд үйлдвэрлэгчдээс хоол хүнсээ органик гэж зах зээлд гаргахын тулд тусгай гэрчилгээ авахыг шаарддаг. Гал тогооны цэцэрлэгийн бүтээгдэхүүн нь үнэндээ органик байж болох ч органик шошготой хоол хүнс зарах нь хүнсний аюулгүй байдлын төрийн байгууллагаар зохицуулагддаг, ану-ын Хөдөө аж ахуйн яамны (USDA) эсвэл Европын комиссын (EC) Үндэсний органик хөтөлбөр гэх мэт.

Байгаль орчны үүднээс авч үзвэл уламжлалт газар тариаланд бордох, хэт их үйлдвэрлэх, пестицид хэрэглэх нь экосистем, хөрсний эрүүл мэнд, биологийн олон янз байдал, гүний ус, ундны усны хангамжид сөргөөр нөлөөлж болзошгүй.
Хөрсний нягтаршил

Хөрсний нягтаршил бол хөрсний мөхлөгүүдийн хоорондох нүх сүвээс агаар шилжих үед нягтрал. Хөрсний ширхэгийн хооронд ус (эсвэл бусад шингэн) шилжсэнээс болж нягтрал үүсгэдэг стресс хэрэглэх үед нягтаршил биш харин нэгдэл үүсдэг. Дүрмээр бол нягтаршил нь хүнд машин механизм хөрсийг шахаж авсны үр дүн боловч жишээлбэл, амьтны хөл дамждагтай холбоотой байж болно.

Хөрсний шинжлэх ухаан, агрономийн хувьд хөрсний нягтаршил нь ихэвчлэн инженерийн нягтаршил, нэгдлийн аль алиных нь хослол байдаг тул хөрсөн дэх усны хомсдолоос болж үүсч болно, хэрэглэсэн стресс нь усны ууршилт болон амьтны хөл дамжин өнгөрсний улмаас дотоод сорох явдал юм. Нөлөөлөлд өртсөн хөрс нь хур тунадасыг шингээх чадваргүй болж, улмаар урсац, элэгдлийг нэмэгдүүлдэг. Ашигт малтмалын мөхлөгүүд хоорондоо шахагдаж, үндэс ургахад зайлшгүй шаардлагатай агаар, ус бага зай үлдээдэг тул ургамал нягтруулсан хөрсөнд хүндрэлтэй байдаг. Нүхлэх амьтад ч үүнийг дайсагнасан орчин гэж үздэг, учир нь нягт хөрс нэвтрэхэд илүү хэцүү байдаг. Энэ төрлийн нягтаршилаас хөрсний нөхөн сэргэх чадвар нь уур амьсгал, эрдэс судлал, амьтны аймгаас хамаарна. Вертизол гэх мэт агшилтын өндөр хүчин чадалтай хөрс нь чийгийн нөхцөл өөрчлөгддөг (хуурай шившлэг нь хөрсийг агшааж, хагарахад хүргэдэг) нягтаршлаас хурдан сэргэдэг.
Хөрсний шинжлэх ухаан

Хөрсний шинжлэх ухаан нь хөрс үүсэх, ангилах, зураглах зэрэг дэлхийн гадаргуу дээрх байгалийн нөөц болох хөрсийг судлах явдал юм; хөрсний физик, хими, биологи, үржил шимийн шинж чанар; мөн хөрсний ашиглалт, менежменттэй холбоотой эдгээр шинж чанарууд 

Заримдаа педологи (хөрсний хэлбэр, хими, морфологи, ангилал), эдафологи (хөрс амьд биет, ялангуяа ургамалтай хэрхэн харьцдаг) зэрэг хөрсний шинжлэх ухааны салбаруудыг хэлдэг нэр томъёо, хөрсний шинжлэх ухаантай ижил утгатай мэт ашигладаг. Энэ сахилга баттай холбоотой нэрсийн олон янз байдал нь холбогдох янз бүрийн холбоодтой холбоотой байдаг. Үнэхээр ч инженер, агрономич, химич, геологич, физик газарзүйч, экологич, биологич, микробиологич, торгоны тариаланч, ариун цэврийн ажилтан, археологич, бүс нутгийн төлөвлөлтийн мэргэжилтнүүд, бүгд хөрсний талаарх цаашдын мэдлэг, хөрсний шинжлэх ухааныг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулдаг.

Хөрс судлаачид хүн ам өсөн нэмэгдэж буй дэлхийн хөрс, тариалангийн талбайг хэрхэн хадгалах, ирээдүйд усны хямрал үүсч болзошгүй, нэг хүнд ногдох хүнсний хэрэглээ нэмэгдэж, газрын доройтол зэрэгт санаа зовниж байна.

### Soil biology
Хөрсний биологи

Хөрсний биологи нь хөрсөн дэх бичил биет, амьтны идэвхжил, экологийн судалгаа юм. Хөрсний амьдрал, хөрсний биота, хөрсний амьтан, эдафон гэдэг нь амьдралынхаа мөчлөгийн нэлээд хэсгийг хөрсний төлөв байдалд өнгөрөөдөг бүх организмыг хамарсан хамтын нэр томъёо юм, эсвэл хөрс-хогны интерфейс дээр. Эдгээр организмд шороон хорхой, нематод, эгэл биетэн, мөөгөнцөр, бактери, янз бүрийн үе хөлт, түүнчлэн зарим хэвлээр явагчид (могой гэх мэт), гофер, мэнгэ, хээр нохой зэрэг нүхэн хөхтөн амьтдын төрөл зүйл орно. Хөрсний биологи нь хөрсний олон шинж чанарыг тодорхойлоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Органик бодисыг хөрсний организмаар задлах нь хөрсний үржил шим, ургамлын өсөлт, хөрсний бүтэц, нүүрстөрөгчийн хуримтлал зэрэгт асар их нөлөө үзүүлдэг. Харьцангуй шинэ шинжлэх ухааны хувьд хөрсний биологи, түүний хөрсний экосистемд үзүүлэх нөлөөллийн талаар олон зүйл тодорхойгүй хэвээр байна.

Тойм

Хөрс нь дэлхийн биологийн олон янз байдлын ихээхэн хувийг эзэлдэг. Хөрсний организм ба хөрсний үйл ажиллагааны хоорондын холбоо нь нарийн төвөгтэй байдаг. Энэхүү хөрсний "хүнсний сүлжээ"-ийн харилцан уялдаа холбоо, нарийн төвөгтэй байдал нь хөрсний үйл ажиллагааны аливаа үнэлгээ нь хөрсөн дэх амьд бүлгүүдтэй харилцах харилцааг заавал харгалзан үзэх ёстой гэсэн үг юм. Хөрсний организмууд органик бодисыг задалж, шим тэжээлийг ургамал болон бусад организмд шингээх боломжтой болгодог гэдгийг бид мэднэ.
Өвст тал

Өвст тал гэдэг нь ургамалжилт нь өвс ногоо (Poaceae) зонхилдог газар юм. Гэсэн хэдий ч хясаа (Cyperaceae) болон rush (Juncaceae) нь гэрийн хошоонгор болон бусад ургамал зэрэг буурцагт ургамлын хувьсах харьцаатай хамт олддог. Бэлчээрийн талбай нь Антарктидаас бусад бүх тивд байгалийн жамаар ургадаг бөгөөд дэлхийн ихэнх эко бүс нутагт байдаг. Цаашилбал, бэлчээр нь дэлхий дээрх хамгийн том биомуудын нэг бөгөөд дэлхий даяар ландшафтыг давамгайлдаг.1] Байгалийн бэлчээр, хагас байгалийн бэлчээр, хөдөө аж ахуйн бэлчээр гэсэн янз бүрийн төрлийн бэлчээр байдаг. Тэд дэлхийн хуурай газрын 31–69%-ийг эзэлдэг.

Тодорхойлолт

Бэлчээрийн олон янзын тодорхойлолтуудын дунд:

"...ямар ч ургамлын бүлгэмдэл, тэр дундаа өвс ба/эсвэл буурцагт ургамал зонхилох ургамлыг бүрдүүлдэг хураасан тэжээл."

"...хөдөөгийн экосистемд өвслөг болон бут сөөг зонхилж, гал түймэр, бэлчээр, ган гачиг ба/эсвэл хөлдөлтийн температураар хадгалагддаг." (Дэлхийн экосистемийн туршилтын үнэлгээ, 2000

Хувьслын түүх

Граминоидууд нь амьдралын хамгийн уян хатан хэлбэрүүдийн нэг юм. Тэд Цэрдийн галавын төгсгөлд өргөн тархсан, мөн чулуужсан үлэг гүрвэлийн ялгадасын копролитууд нь орчин үеийн будаа, хулстай холбоотой өвс зэрэг төрөл бүрийн өвсний фитолит агуулсан олджээ.
Байгаль орчны эрүүл мэнд

Байгаль орчны эрүүл мэнд нь хүний эрүүл мэндэд нөлөөлж буй байгалийн болон баригдсан орчны бүхий л асуудалд анхаарал хандуулдаг нийгмийн эрүүл мэндийн салбар юм. Эрүүл мэндэд нөлөөлж болзошгүй хүчин зүйлсийг үр дүнтэй хянахын тулд эрүүл орчныг бүрдүүлэхийн тулд биелүүлэх ёстой шаардлагыг тодорхойлох ёстой. Байгаль орчны эрүүл мэндийн гол дэд салбарууд нь байгаль орчны шинжлэх ухаан, хор судлал, хүрээлэн буй орчны тархвар судлал, байгаль орчин, хөдөлмөрийн анагаах ухаан юм.

Тодорхойлолт

ДЭМБ-ын тодорхойлолт

Байгаль орчны эрүүл мэндийг 1989 онд Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага (ДЭМБ) баримт бичигт: Хүний эрүүл мэнд, өвчний хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлээр тодорхойлогддог талууд гэж тодорхойлсон байдаг. Үүнийг эрүүл мэндэд нөлөөлж болзошгүй хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлүүдэд хандах, хянах онол, практик гэж бас нэрлэдэг.

ДЭМБ-ын 1990 оны баримт бичигт ДЭМБ-ын Европ дахь бүсийн албанаас ашигладаг хүрээлэн буй орчны эрүүл мэндэд "химийн бодис, цацраг туяа болон зарим биологийн бодисуудын шууд эмгэгийн нөлөөг хоёуланг нь багтаасан" гэж заасан байдаг, мөн орон сууц, хот байгуулалт, газар ашиглалт, тээвэр зэрэг бие бялдар, сэтгэл зүй, нийгэм, соёлын өргөн хүрээний орчны эрүүл мэнд, сайн сайхан байдалд үзүүлэх нөлөө (ихэвчлэн шууд бус).
Хөрсний хими

Хөрсний хими нь хөрсний химийн шинж чанарыг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Хөрсний химийн найрлагад ашигт малтмалын найрлага, органик бодис, хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлс нөлөөлдөг. 1870-аад оны эхээр Английн Хатан хааны хөдөө аж ахуйн нийгэмлэгийн зөвлөх химич Ж. Томас Вэй хөрс ионуудыг хэрхэн солилцдог талаар олон туршилт хийсэн бөгөөд хөрсний химийн эцэг гэж тооцогддог. Экологийн энэ салбарт хувь нэмрээ оруулсан бусад эрдэмтэд бол Эдмунд Руффин, Линус Паулинг нар юм.

Түүх

1960-аад оны сүүл хүртэл хөрсний хими нь үндсэндээ педогенезид хувь нэмэр оруулдаг эсвэл ургамлын өсөлтөд нөлөөлдөг хөрсөн дэх химийн урвалд төвлөрч байв. Түүнээс хойш хүрээлэн буй орчны бохирдол, органик болон органик бус хөрсний бохирдол, экологийн эрүүл мэнд, хүрээлэн буй орчны эрүүл мэндэд учирч болзошгүй эрсдлийн талаар санаа зовниж байна. Үүний үр дүнд хөрсний химийн шинжлэх ухаанд анхаарал хандуулах нь педологи, хөдөө аж ахуйн хөрсний шинжлэх ухаанаас байгаль орчны хөрсний шинжлэх ухаанд онцгой анхаарал хандуулах болсон.

Байгаль орчны хөрсний хими

Хүрээлэн буй орчны хөрсний химийн талаархи мэдлэг нь бохирдуулагчийн хувь заяа, түүнчлэн тэдгээрийг хөрсөнд анх гаргах үйл явцыг урьдчилан таамаглахад чухал ач холбогдолтой юм. Химийн бодис хөрсний орчинд өртсөний дараа бохирдуулагчийн хоруу чанарыг нэмэгдүүлэх эсвэл бууруулах олон тооны химийн урвал үүсч болно.
Хөрсний микробиологи

Хөрсний микробиологи нь хөрсөн дэх бичил биетэн, тэдгээрийн үйл ажиллагаа, хөрсний шинж чанарт хэрхэн нөлөөлдөгийг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Хоёроос дөрвөн тэрбум жилийн өмнө дэлхийн далайд анхны эртний бактери, бичил биетүүд үүссэн гэж үздэг. Эдгээр бактери нь азотыг цаг хугацааны явцад үржүүлж, улмаар агаар мандалд хүчилтөрөгч ялгаруулж чаддаг. Энэ нь хөрсний бүтэц, үржил шимт байдалд нөлөөлдөг тул илүү дэвшилтэт бичил биетүүдийг бий болгосон. Хөрсний бичил биетнийг бактери, актиномицет, мөөгөнцөр, замаг, эгэл биетэн гэж ангилж болно. Эдгээр бүлэг бүр нь тэдгээрийг болон хөрсөн дэх үйл ажиллагааг тодорхойлдог шинж чанартай байдаг.

Үндэслэг мандал гэж нэрлэгддэг ургамлын үндэс болон түүний эргэн тойронд 10 тэрбум хүртэлх бактерийн эсүүд нэг грамм хөрсөнд амьдардаг. 2011 онд баг чихрийн нишингийн үндэс дээр 33,000 гаруй бактери, археал зүйл илрүүлсэн.

Эргэн тойрон дахь орчны өөрчлөлтийн хариуд үндэслэг ишний найрлага хурдан өөрчлөгдөж болно.

Бактери

Вирусаас гадна хөрсөн дэх хамгийн жижиг организм болох бактери ба археа нь прокариот юм. Эдгээр нь хөрсөн дэх хамгийн элбэг бичил биетүүд бөгөөд азотыг бэхлэх зэрэг олон чухал зорилгоор үйлчилдэг.
Уурхайн техник

Инженерийн чиглэлээр олборлолт гэдэг нь ашигт малтмалыг доороос, ил уурхай, дээрээс, газраас олборлох явдал юм. Уул уурхайн инженерчлэл нь ашигт малтмалын боловсруулалт, хайгуул, малтлага, геологи, металлурги, геотехникийн инженерчлэл, маркшейдер зэрэг бусад олон салбартай холбоотой. Уул уурхайн инженер нь ашигт малтмалын хайгуул, нээлтээс эхлээд ТЭЗҮ, уурхайн зураг төсөл боловсруулах, төлөвлөгөө боловсруулах, олборлолт, үйл ажиллагаа явуулахаас эхлээд уурхайн үйл ажиллагааны аль ч үе шатыг удирдаж болно.

Ашигт малтмалын олборлолтын явцад тодорхой хэмжээний хог хаягдал, эдийн засгийн бус материал үүсдэг нь уурхайн ойр орчмын бохирдлын гол эх үүсвэр болдог. Уул уурхайн үйл ажиллагаа нь мөн чанараараа ашигт малтмал байгаа болон түүний эргэн тойронд байгаа байгаль орчныг алдагдуулдаг. Тиймээс уул уурхайн инженерүүд ашигт малтмалын түүхий эдийг үйлдвэрлэх, боловсруулахаас гадна олборлолтын явцад болон дараа нь байгаль орчинд учирч буй хохирлыг бууруулахад анхаарах ёстой уул уурхайн талбайн өөрчлөлт. Ийм үйлдвэрүүд байгаль орчны бохирдол, хохирлыг хянахын тулд хатуу хууль тогтоомжийг дагаж мөрддөг бөгөөд холбогдох хэлтсүүд үе үе удирддаг.
Соёлын антропологи

Соёлын антрологи бол соёлын өөрчлөлтийг судлахад төвлөрсөн антрологийн салбар юм. Энэ нь соёлын өөрчлөлтийг антрологийн тогтмол байдлын нэг хэсэг гэж үзэгддэг. Нийгэм болон соёлын антрологи нь хоёулангийнх нь уламжлалыг агуулдаг.
Хүн судлаачид соёлын үеэр, хүмүүс байгаль орчинтой генетикийн бус аргаар дасан зохицож чаддаг, тиймээс хүмүүс өөр байгальд амьдрахдаа  ойр ойрхон өөр соёлтой байх болно. Антрологийн ихэнх онол нь орон нутгийн(тусгай соёл) болон дэлхийн(бүх хүн төрөлхтний мөн чанарын дундах холбооноос мөн хурцадмал байлаас үүдэлтэй. Соёлын антрологи баялаг арга зүйтэй, оролцогчдын ажиглалт (газарт удаан байхыг шаарддаг учир элдворк гэдэг) ярилцлага судалгаа гэх мэт олон аргатай.

## Түүх
Соёлын антрологийн өсөлт 19-р зууны сүүлээр явагдсан ба аль нь (анхны) болон “соёл иргэншсэн” гэсэн асуултууд зөвхөн Фрейдийн төдийгүй бусад хүмүүсийн санааг эзэлж байв. Колоничлол ба үүний үйл явц Европын сэтгэгчдийг “анхны бусад” хүмүүстэй шууд болон шууд бус харилцаанд оруулахад түлхэц болжээ.
Дискрет цаг ба тасралтгүй цаг

Математикийн динамикийн хувьд дискрет цаг ба тасралтгүй цаг хугацаа нь цаг хугацааны явцад хувьсагчдыг загварчлах хоёр өөр хүрээ юм. 

Салангид хугацаа 

Дискрет цаг нь хувьсагчдын утгыг тодорхой, тусдаа "цаг хугацааны цэг"-д тохиолдох, эсвэл цаг хугацааны тэгээс бусад бүс ("цаг хугацааны") бүрт өөрчлөгдөөгүй гэж үздэг, өөрөөр хэлбэл цагийг салангид хувьсагч гэж үздэг. Ийнхүү цаг хугацааны бус хувьсагч нь цаг хугацааны нэг үеэс нөгөөд шилжих үед нэг утгаас нөгөөд шилждэг. Цагийн энэ харагдац нь хэсэг хугацаанд 10:37 гэсэн тогтмол заалт өгдөг дижитал цагтай тохирч, дараа нь 10:38 гэх мэт шинэ тогтмол уншилт руу шилждэг. Энэ хүрээнд сонирхлын хувьсагч бүрийг нэг удаа хэмждэг. Аль ч хоёр хугацааны хоорондох хэмжилтийн тоо хязгаартай. Хэмжилтийг ихэвчлэн "цаг" хувьсагчийн дараалсан бүхэл тоогоор хийдэг. 

Дискрет дохио буюу салангид хугацааны дохио нь хэмжигдэхүүнүүдийн дарааллаас бүрдэх хугацааны цуваа юм.

Тасралтгүй хугацааны дохионоос ялгаатай нь салангид хугацааны дохио нь тасралтгүй аргументийн функц биш юм; гэхдээ энэ нь цаг хугацааны тасралтгүй дохионоос дээж авах замаар олж авсан байж болно. Дискрет хугацааны дохиог дарааллыг жигд завсарласан хугацаанд түүвэрлэх замаар олж авах үед энэ нь холбогдох түүвэрлэлтийн хурдтай байна. Дискрет цагийн дохио нь хэд хэдэн гарал үүсэлтэй байж болох ч ихэвчлэн хоёр бүлгийн аль нэгэнд ангилж болно.
Усны чанар

**Усны чанар** (англи. *Water quality*) гэдэг нь усны хэрэглээний стандартад үндэслэсэн хими, физик, биологийн шинж чанарыг хэлнэ. Энэ нь ихэвчлэн усыг цэвэршүүлэх замаар дагаж мөрддөг стандартуудын нийцлэлийг үнэлэхэд ихэвчлэн хэрэглэгддэг. Усны чанарыг хянах, үнэлэхэд ашигладаг хамгийн нийтлэг стандартууд нь экосистемийн эрүүл мэнд, хүний аюулгүй байдал, усны бохирдлын хэмжээ, ундны усны төлөв байдлыг илэрхийлдэг. Усны чанар нь усан хангамжид ихээхэн нөлөөлдөг бөгөөд ихэнхдээ нийлүүлэлтийн сонголтыг тодорхойлдог.

Ус, усны хэрэглээ нь аливаа улс орны аюулгүй байдалтай шууд холбоотой байдаг. Иймд бүгд онцгой анхаарал хандуулдаг юм.

Усны чанарын үзүүлэлтүүдийг зориулалтын дагуу тодорхойлно. Усны чанарын чиглэлээр хийх ажил нь ихэвчлэн ундны ус, үйлдвэрлэлийн/гэрийн хэрэгцээнд ашиглах, эсвэл нөхөн сэргээх (хүний ​​эрүүл мэнд/усны амьдралд зориулсан байгаль орчин/экосистем) цэвэршүүлсэн ус руу чиглэдэг.

## Нийгмийн эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөө 
Цаг хугацаа өнгөрөх тусам ундны усны чанар, түүний нийгмийн эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөөллийн ач холбогдол улам бүр нэмэгдэж байна. Энэ нь усны чанарын хамгаалалт, менежментийг нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн.

Усны чанар ба эрүүл мэндийн хоорондын уялдаа холбоог ойлгох нь улам бүр нэмэгдэж, эрүүл мэндийн шинэ болзошгүй хямралуудыг онцолж байна: халдварт өвчний хүүхдийн хөгжилд архаг нөлөөлөл, хоцролт, мэдрэлийн хордлогын нотолгоо нэмэгдэж буй манган зэрэг мэдэгдэж буй бохирдуулагчийн хор хөнөөлийн талаарх шинэ нотолгоо хүртэл.

Үүнээс гадна бичил хуванцар, перфторжуулсан нэгдлүүд, нянгийн эсрэг эсэргүүцэл зэрэг усны чанарын олон асуудал шинээр гарч ирж байна.

Усны чанар
Ангилал:Ус
Ангилал:Усны аж ахуй
Ангилал:Усны бохирдол
Ангилал:Ус хангамж
Афинийн ардчилал

Афинийн ардчилал МЭӨ 6-р зууны орчимд Грекийн хот-улс (полис гэж нэрлэгддэг) Афины хот болон Аттика орчмын нутаг дэвсгэрээс бүрдэн хөгжжээ. Хэдийгээр Афин бол эртний Грекийн хамгийн алдартай ардчилсан хот-улс боловч цор ганц биш, анхных нь ч биш; өөр олон хот-улс Афины өмнө ижил төстэй ардчилсан үндсэн хуулийг баталсан. [1] [2] МЭӨ 4-р зууны сүүлчээр Одоогийн Грекийн мянга гаруй хотын тэн хагас нь ардчилсан улс байсан байна. [3] Афинчууд хууль тогтоомж, гүйцэтгэх төлбөрийн улс төрийн тогтолцоог хэрэгжүүлдэг байв. Насанд хүрсэн, чөлөөт эрэгтэй иргэдэд (өөрөөр хэлбэл метик биш) оролцох нь нээлттэй байсан бөгөөд тэд насанд хүрсэн нийт хүн амын 30-аас доошгүй хувийг бүрдүүлж байсан байна. [4] 

Солон (МЭӨ 594 онд), Клейстен (МЭӨ 508–07 онд), Афины ардчиллын хөгжилд Этиалит (МЭӨ 462 онд) хувь нэмрээ оруулсан. Клестренчүүд иргэдийг баялаг дээр нь биш, хаана амьдарч байсан газар дээр нь үндэслэн арван бүлэг болгон зохион байгуулж язгуур, язгуурын хязгааргүй хүчийг таслан зогсоожээ. [5] Хамгийн урт удаан хугацаанд үргэлжилсэн ардчилсан удирдагч нь Перикл байв. Түүнийг нас барсны дараа МЭӨ 411 болон 404 онд Пелопоннесийн дайн дуусахад Афины ардчилал олигархийн хувьсгалаар хоёр удаа түр завсарлажээ. Энэ нь Евклидийн үед сэргээгдсэний дараа тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгдсөн; системийн хамгийн дэлгэрэнгүй тэмдэглэлүүд нь Периклийн системээс илүүтэйгээр 4-р зууны энэ өөрчлөлт юм. МЭӨ 322 онд Македончууд ардчиллыг даржээ. Афины институтууд хожим нь сэргэсэн ч жинхэнэ ардчилалтай хэр ойр байсан нь маргаантай асуудал юм. Афины институтууд хожим нь сэргэсэн ч жинхэнэ ардчилалтай хэр ойр байсан нь маргаантай асуудал юм.
Афинийн хувьсгал

Афинийн хувьсгал (МЭӨ 508–507 он) нь Афины ард түмний бослого байсан бөгөөд энэ нь эрх баригч ардчилсан олигархийг түлхэн унагаж, Афины бараг зуун жилийн турш өөртөө засах засаглалыг оролцогч ардчилал хэлбэрээр – бүх чөлөөт эрэгтэй иргэдэд нээлттэй болгосон юм. Энэ нь Афин болон Грекийн үлдсэн хэсгийг хамарсан харгис хэрцгий байдлын илүү өргөн цар хүрээтэй хандлагад хариу үйлдэл болсон юм. [1]

Ар талын:

Домогт өгүүлснээр, Афиныг өмнө нь хаад захирч байсан бөгөөд энэ байдал МЭӨ 9-р зуун хүртэл үргэлжилсэн юм. Энэ үед Афинчууд Аттика хотын бусад хотуудыг өөрийн захиргаанд оруулж чадсан юм. Синойкизмын энэ үйл явц – нэг гэрт нэгтгэх – Грекийн эх газар дээрх хамгийн том, чинээлэг мужийг бий болгосон ч, язгууртнууд улс төрийн амьдралаас хасагдсан хүмүүсийн том ангийг ч бий болгосон. Хожим өгүүлсэнээс харахад эдгээр хаад нь Евпатрида (сайн төрсөн') хэмээн нэрлэгддэг газар эзэмшдэг аристократын тэргүүн байсан гэж үздэг. Түүний засгийн газрын зэмсэг нь Арейпагусын толгод дээр хуралдаж, хотын ерөнхий албаны хүмүүс болох арктонуудыг томилсон зөвлөл байсан ажээ. Нуман хаалга нь Грекийн олон хотын ерөнхий шүүгч байсан ч Афинд гүйцэтгэх засгийн газрын нэг хэлбэр бүхий нуман хаалганы зөвлөл байв. Мөн 8-р зууны сүүлчээс гурван арк байсан гэж үздэг.
Тогтвортой хүнсний систем

Тогтвортой хүнсний систем гэдэг нь хүмүүсийг эрүүл хүнсээр хангаж, хүнсний эргэн тойрон дахь байгаль орчин, эдийн засаг, нийгмийн тогтвортой тогтолцоог бий болгодог хүнсний системийн нэг төрөл юм. Тогтвортой хүнсний систем нь хөдөө аж ахуйн тогтвортой практикийг хөгжүүлэх, илүү тогтвортой хүнсний түгээлтийн системийг хөгжүүлэх, тогтвортой хоолны дэглэмийг бий болгох, системийн хэмжээнд хүнсний хог хаягдлыг бууруулахаас эхэлдэг. Тогтвортой хүнсний тогтолцоо нь Тогтвортой хөгжлийн 17 зорилтын олон буюу бүгдэд нь гол байр суурь эзэлдэг гэж үздэг.

Тогтвортой хүнсний системд шилжих, түүний дотор хэрэглээг тогтвортой хооллолт руу шилжүүлэх нь уур амьсгалын өөрчлөлтийн шалтгааныг арилгах, түүнд дасан зохицох чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. 2020 онд Европын Холбоонд хийсэн судалгаагаар дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаруулалтын 37 хүртэлх хувь нь газар тариалан, мал аж ахуйн үйлдвэрлэл, тээвэр, газрын ашиглалтын өөрчлөлт (ой модыг устгах гэх мэт), хүнсний алдагдал, хог хаягдал зэрэг хүнсний системтэй холбоотой болохыг тогтоожээ. Хүлэмжийн хийн ялгаруулалт 60%, хөдөө аж ахуйн зориулалтаар ашиглагдаж буй газрын 75%-ийг бүрдүүлдэг махны үйлдвэрлэлийг бууруулах нь энэхүү өөрчлөлтийн нэг гол бүрэлдэхүүн хэсэг юм.

Тодорхойлолт

Тогтвортой хүнсний систем (SFS) нь хойч үеийнхний хүнсний аюулгүй байдал, шим тэжээлийг бий болгох эдийн засаг, нийгэм, байгаль орчны үндэс суурийг алдагдуулахгүйн тулд хүн бүрийн хүнсний аюулгүй байдал, шим тэжээлийг хангадаг хүнсний систем юм. Энэ нь:

-Бүх хугацаанд ашигтай (эдийн засгийн тогтвортой байдал)

- Энэ нь нийгэмд өргөн хүрээтэй ашиг тустай (нийгмийн тогтвортой байдал) болон

- Байгаль орчинд эерэг буюу саармаг нөлөө үзүүлдэг
Шинжлэх ухааны зөвлөх механизм

Шинжлэх ухааны зөвлөгөө өгөх механизм нь Европын комиссын гишүүдийн хүсэлтээр шинжлэх ухааны чиглэлээр бие даасан зөвлөгөө өгдөг Европын Комиссоос бий болгосон үйлчилгээ юм.

Механизм нь гурван хэсгээс бүрдэнэ: Шинжлэх ухааны ахлах зөвлөхүүдийн бүлэг, долоон тэргүүлэх эрдэмтдээс бүрдсэн шинжээчдийн бүлэг; SAPEA, Европ даяар 120 орчим академи, эрдэм шинжилгээний нийгэмлэгийг төлөөлсөн таван европын академийн сүлжээний консорциум; болон Европын Комисс дахь нэгж (Нэгж RTD.02 Шинжлэх ухааны бодлого, зөвлөгөө, ёс зүй) зөвлөхүүдийн нарийн бичгийн дарга нарын газрын үүрэг гүйцэтгэдэг.

Эрдэм шинжилгээний ахлах зөвлөхүүдийн бүлэг

Шинжлэх ухааны зөвлөгөө өгөх механизмын гол цөм нь Европын Комиссоос сонгон шалгаруулж, бие даасан таних хорооны туслалцаатайгаар долоо хүртэлх тэргүүлэх эрдэмтдээс бүрдсэн Европын Комиссын Шинжлэх ухааны ахлах зөвлөхүүдийн бүлэг юм. Зөвлөхүүдийг Судалгаа, Инновацийн Ерөнхий Газар, Хамтарсан Судалгааны Төвөөс бүрдүүлдэг албан бусаар "SAM нэгж" гэж нэрлэдэг RTD.02 нэгжийн нарийн бичгийн дарга нарын газар дэмжиж ажилладаг байна.
Сократ лавлах

Сократ лавлах бол оюутнуудаас асуулт асуух замаар хариултыг олоход чиглэгддэг Сократын нэрэмжит боловсролын арга барил юм. Платоны үзсэнээр, Сократ "Бодлоготой асуулт тавих дэг журамтай дадлага нь эрдэмтэн/оюутны санааг идэвхжүүлж, тэдгээр санааны үнэн зөвийг тодорхойлох боломжтой" гэж үздэг. Платон тайлбарлахдаа энэхүү заах арга барилд багш нь суралцагчийг хамгийн дээд түвшний мэдлэгийг эзэмшихийг албадахын тулд үл тоомсорлох сэтгэлгээг авч үздэг. Ийм маягаар оюутан зөрчилдөөнийг хүлээн зөвшөөрөх, нарийн бус эсвэл дуусаагүй санааг дахин бүтээх, шаардлагатай бодлыг шүүмжлэлтэй тодорхойлох чадварыг хөгжүүлэх төлөвтэй байна.

Сократын лавлах нь олон чиглэлээр болон олон зорилгоор бодлыг мөшгихөд ашиглагддаг сахилга баттай асуултын хэлбэр юм. Энэ нь ээдрээтэй санааг судлах, юмсын үнэнд хүрэх, асуудал болоод бэрхшээлийг нээх, төсөөллийг ил гаргах, анхны мэдэгдхүүэд дүн шинжилгээ хийх, мэддэг зүйлээ мэдэхгүй зүйлээсээ ялгах, логик үр дагаврыг дагах эсвэл хэлэлцүүлгийг хянах зэргийг хамарна. Сократ лавлах нь сэтгэлгээ нь бүтэц зохион байгуулалттай логиктой байх үндэс дээр суурилж, суурь санааг асуух боломжийг олгодог.
Үүлэн камер

thumb|С.Андерсоны позитрон байгааг нотлоход ашигласан үүлний камерын гэрэл зураг

Вилсоны үүлэн камер гэж нэрлэгддэг үүлэн амер нь ионжуулагч цацрагийн дамжуулалтыг дүрслэн харуулахад ашигладаг бөөмийн илрүүлэгч юм.

Үүлэн камер нь ус эсвэл спиртийн хэт ханасан уур агуулсан битүү орчноос бүрддэг. Альфа, бета гэх мэт эрчим хүчний цэнэгтэй бөөмс мөргөлдөх үед электростатик хүчээр электронуудыг хийн молекулуудаас салгаснаар хийн хольцтой харилцан үйлчилж, ионжуулсан хийн хэсгүүдийн ул мөр үүсдэг. Үүссэн ионууд нь конденсацийн төвүүдийн үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд хэрэв хийн хольц нь конденсацийн цэг дээр байвал манан хэлбэртэй жижиг дуслууд үүсдэг. Эдгээр дуслууд нь үүл мэт харагдах бөгөөд дуслууд нь уураас шилжин унах үед хэдэн секунд үргэлжилдэг. Энэхүү үзэгдэл нь өвөрмөц хэлбэртэй байдаг. Жишээлбэл, альфа бөөмийн зам нь зузаан бөгөөд шулуун байдаг бол бета бөөмийн зам нь сэвсгэр бөгөөд мөргөлдөөний хазайлтыг илүү харуулдаг.

Үүлэн камерыг 1900-аад оны эхээр Шотландын физикч Чарльз Томсон Рис Вилсон зохион бүтээжээ.
Бөөмийн илрүүлэгч

Бөөмийн илрүүлэгчийг өөрөөр цацрагийн илрүүлэгч гэдэг ба энэ нь туршилтын болон хэрэглээний бөөмийн физик болох цөмийн физик, цөмийн инженерчлэлд ашиглагддаг багаж юм. Энэхүү багаж нь цөмийн задрал, сансрын цацраг эсвэл бөөмийн хурдасгуур дахь урвалаас үүдэн бий болдог цэнэгтэй/ионжсон бөөмсийг илрүүлэх, хянах, тодорхойлох үүрэгтэй байдаг. Илрүүлэгч нь зөвхөн бөөмс байгаа эсэхийг бүртгэхээс гадна бөөмийн энерги, импульс, эргэлт, цэнэг, төрөл зэрэг бусад шинж чанаруудыг хэмжих боломжтой.

## Жишээ болон төрлүүд
Өнөөг хүртэл ашиглагдаж буй болон зохион бүтээгдсэн илрүүлэгчийн инэнх нь бөөмсийн ионжуулалтыг/цэнэгийг илрүүлэгч болон сцинтилляци илрүүлэгч байдаг ба үүнээс хамгийн түгээмэл төрөл нь хийн бөөмийн ионжуулалтыг/цэнэгийг илрүүлэгч болон хагас дамжуулагч илрүүлэгч юм. Харин бусад илрүүлэгчүүд нь тэс өөр ажиллах зарчимтай ба черенковын гэрэл, шилжилтийн цацраг гэх мэт үзэгдлүүдэд хэрэглэгддэг.

## Түүхэн жишээнүүд
-Бөмбөлөгөн камер
-Вилсоны үүлэн камер(тархалтын камер)
-Гэрэл зургийн хальс

## Цацрагийн хамгаалалтын зориулалт бүхий детекторууд
Дараах төрлийн бөөмийн илрүүлэгчийг цацрагаас хамгаалахад өргөнөөр ашигладаг бөгөөд эдгээр нь цөмийн, анагаах ухааны, байгаль орчны салбарын ерөнхий хэрэгцээнд зориулагдан их хэмжээгээр үйлдвэрлэгддэг.
Бөмбөлгөн камер

Бөмбөлгөн камер нь хэт халсан тунгалаг шингэнээр дүүрсэн сав бөгөөд түүгээр хөдөлж буй цахилгаан цэнэгтэй хэсгүүдийг илрүүлэхэд ашигладаг. Энэ шингэн нь ихэнхдээ шингэн устөрөгч байдаг. Үүнийг 1952 онд Дональд А. зохион бүтээж 1960 онд Физикийн салбарт Нобелийн шагнал хүртсэн. Глазерыг нэг аяга шар айрагны бөмбөлгүүдээс санаа авсан гэж таамагладаг боловч 2006 онд тэрээр энэ түүхийг няцаасан. Тэрбээр шар айраг нь бөмбөлгөн камерний санааг олоход туслаагүй ч анхны загваруудыг загварчлахын тулд шар айраг ашиглан туршилт хийсэн гэжээ.

Бөмбөлгөн камерыг урьд өмнө өргөнөөр ашигладаг байсан бол одоо ихэвчлэн утсан камер, оч камер, дрифт камер, цахиур мэдрэгчээр солигдсон. Онцлох бөмбөлгөн камераар Европын том бөмбөлөг танхим (BEBC) болон Гаргамелл ордог.

## Ажиллах зарчим ба хэрэглээ 
Бөмбөлгөн камер нь хэрэглээний болон үндсэн зарчмын хувьд үүлэн камертай төстэй. Энэ нь ихэвчлэн буцалгах цэгээс арай доогуур халсан шингэнийг том цилиндрт дүүргэх замаар хийгддэг. Бөөмс тасалгаанд ороход бүлүүр даралтыг гэнэт бууруулж шингэнийг хэт халсан, хувирамтгай болгож хувиргадаг.
Дулааны цахилгаан хөргөлт

Дулааны цахилгаан хөргөлт нь хоёр өөр төрлийн материалын давхцал дээр дулааны урсгалыг бий болгохын тулд Пелтье эффектийг ашигладаг. Пелтье хөргөгч, халаагч эсвэл дулааны цахилгаан насос нь гүйдлийн чиглэлээс хамааран цахилгаан эрчим хүчний тусламжтайгаар дулааныг төхөөрөмжийн нэг талаас нөгөө тал руу шилжүүлдэг хатуу төлөвт идэвхтэй агаар сэлгэлтийн төхөөрөмж юм. Ийм багажийг Пелтье төхөөрөмж, Пелтье дулааны насос, хатуу төлөвт хөргөгч, эсвэл дулаан цахилгаан хөргөгч (TEC), заримдаа дулааны цахилгаан зай хураагуур гэж нэрлэдэг. Үүнийг халаалт эсвэл хөргөлтийн аль алинд нь ашиглаж болох хэдий ч бодит байдалд хөргөх зорилгоор хэрэглэдэг. Үүнийг халаадаг эсвэл хөргөдөг температур хянагч болгон ашиглаж болно.

Хөргөгчинд энэ технологийг уур шахах хөргөлттэй харьцуулахад хамаагүй бага ашигладаг. Уураар шахдаг хөргөгчтэй харьцуулахад Пелтье хөргөгчийн гол давуу тал нь түүний хөдөлгөөнт эд анги, эргэлтийн шингэн шаардлагагүй байдал, удаан эдэлгээ, гоожихоос сэргийлсэн байдал, жижиг хэмжээ, уян хатан хэлбэр юм. Үүний гол сул тал нь тухайн хөргөлтийн хүчин чадлын өндөр өртөг ба COP буюу үйл ажиллагааны бага коэффициентоос үүдэн эрчим хүчний үр ашиг багатай юм. Олон судлаач болон компаниуд хямд бөгөөд үр ашигтай Пелтье хөргөгчийг бүтээхийг хичээж байна.
Дулааны цахилгаан үүсгүүр

Дулааны цахилгаан буюу зебек үүсгүүр нь зебек эффект гэх дулааны цахилгаан үзэгдэлийг ашиглан температурын өөрчлөлтөөс үүдэх дулааныг шууд цахилгаан энерги руу шилжүүлдэг хатуу биет төхөөрөмж юм. Дулааны цахилгаан үүсгүүр нь хамаагүй жижиг бас хөдөлгөөнгүй эд ангитай л болохоос биш дулааны хөдөлгүүртэй төстэй.

Энэ төхөөрөмж нь ашиггүй дулааныг нэмэлт цахилгаан хүчдэл болгон цахилгаан станцуудад хэрэглэгддэг. Мөн түлшний хэрэглээний ашигтай байдлыг нэмэгдүүлэхийн тулд автомашины дулааны цахилгаан үүсгүүр хэлбэрээр автомашинуудад ашиглагддаг. Радиоизотоп дулааны цахилгаан үүсгүүр нь эрчим хүчний сансрын мэдрэгчид радиоизотоп ашиглан температурын зөрүү бий болгодог. Дулааны цахилгаан үүсгүүр мөн нарны зай хураагуурт мөн ашиглагддаг.

## Түүх 
1821 онд Томас Иоханн Зебек хоёр дамжуулагчийн дундаас үүсэх дулааны градиент нь цахилгаан эрчим хүч бий болгодог болохыг нээж илрүүлсэн. Хоёр материалын хоорондох цахилгаан гүйдэл нь дулааны урсгал үүсгэдэг болох нь дулааны цахилгаан эффектийн цөм ойлголт юм. Энэ эффект нь цэнэг дамжуулагчийн тархалтыг үүсгэдэг.
Дулааны хөдөлгүүр

Термодинамик болон инженэрчлэлд дулааны хөдөлгүүр нь дулааныг ашиглагдахуйц механик энерги рүү шилжүүлдэг систем юм. Уг механик энерги нь цаашлаад механикын ажлыг гүйцэтгэхэд хэрэглэгдэнэ. Дулааны хөдөлгүүр нь анхандаа механик энергээр ойлгогддог байсан ч яваандаа 19-р зууны сүүлчээр цахилгаан энерги гэх мэт бусад энерги рүү ашиглагдаж эхэлсэн. Энэхүү үүсгүүр нь өндөр температурд байгаа биеийг нам температурд буулгаж ажилладаг. Тэрхүү бие нь нам температурт хүрэх хүртэл дулааныг хүйтэн угаалтуур руу шилжүүлэх үедээ үүсгүүрийг ажиллах энергийг өгдөг. Энэхүү процессын үед хөрж буй биеийн шинжийг ашиглан зарим дулааны энерги ажил болон шилждэг. Уг бие нь тэг дулаан багтаамжтай ямар ч бодис байж болдог. Гэхдээ энэ нь ихэвчлэн газ эсвэл шингэн байдаг. Энэхүү процессын үед зарим дулаан нь ажил болж чадалгүй эргэн тойрондох орчиндоо шингэдэг. Түүнчлэн зарим энерги үрэлт болон чирэлтээс болж ашиглах боломжгүй байдаг.
Дулааны насос

Дулаан насос нь хүйтэн орчноос дулаан орчин руу дулаан шилжүүлж ажилладаг төхөөрөмж юм. Ингэхдээ хөргөгч тойргийг ашиглан хүйтэн орчныг хөргөж, дулаан орчныг халааснаар дулааны энергийг шилжүүлдэг. Хүйтэн цаг агаарт дулаан насос нь гадаах орчны хүйтнээс байшин дотор луу дулаан шилжүүлж чаддаг. Энэ нь мөн байшингаас дулаан гаднах орчин руу дулаан шилжүүлэхэд бүтээгдсэн байдаг. Дулаан үйлдвэрлэх бус дулаан шилжүүлж буй тул энэхүү төхөөрөмж нь гэрээ дулаацуулахад бусад аргаас илүү энергийн хэмнэлттэй байдаг.

Хийн хөргөгч нь дулааныг нэмэгдүүлэхийн тулд шахагддаг. Хүйтэн цаг агаарт халаагчаар ажиллах үед дулаан болсон хий нь доторх орчин дулаан солилцогч руу урсаж, дулааны энергийн зарим хэсгийг доторх орчинд шилжүүлж, хий нь шингэн төлөвт конденсацлахад хүргэдэг. Шингэрүүлсэн хөргөгч нь даралт буурч, шингэн ууршиж, хийн температур буурдаг гадаах орчинд дулаан солилцуулан урсдаг. Ингэснээр гадаах орчны температураас хүйтэн байдлыг дулааны эх үүсвэр болгон ашиглаж байгаа хэрэг юм. Дулааны эх үүсвэрээс дахин эрчим хүч авч шахаад мөчлөгийг давтаж болно.
Хөлдөөгч шингэн

Хөлдөөгч шингэн нь агааржуулалтын систем, дулааны насосны хөргөлтийн циклд ашиглагддаг ажлын шингэн бөгөөд ихэнх тохиолдолд шингэнээс хий рүү шилжиж, буцах үе шатыг давтан хийдэг. Хөлдөөгч шингэн нь CFC болон HCFC хөлдөөгч шингэний озоны цооролтод нөлөөлөх хортой болон шатамхай чанараас үүдэн хатуу зохицуулалттай байдаг. Мөн HFC-ийн хөлдөөгч шингэнүүд нь уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөөлдөг тул хатуу зохицуулалттай байдаг.

Хөргөгчийг эрчим хүчийг нэг орчноос нөгөөд, ихэвчлэн барилгын дотроос гадагш дамжуулахын тулд шууд өргөтгөлийн (DX) системд ашигладаг. Үүнийг ихэвчлэн "агааржуулагч" эсвэл "дулааны насос" гэж нэрлэдэг. Хөлдөөгч шингэн уснаас 10 кг дахин их, агаараас 50 кг дахин их энерги тээж байдаг.

Зарим оронд хөргөгч нь ISO817 ба ASHRAE34-аас ангилснаас үүдэн өндөр даралт (700-1000 кПа), хэт өндөр температур (-50-100 цельс дээш), шатамхай чанар (А1 анги-шатамхай бус, А2 анги-шатамхай, А3 анги-маш шатамхай) болон хортой чанар (В1-бага, B2-дунд ба B3-өндөр) учир хянагддаг бодисууд гэж тооцогддог.
Шатамхай чанар

Тодорхой нэгэн тохиолдолд агаарт шатдаг материалыг шатамхай материал гэнэ. Галд авалздаг материал нь орчны температурд гал авалзахад шатдаг. Өөрөөр хэлбэл Шатамхай материал нь зарим хүчин чармайлтын үндсэн дээр гал шатдаг бол галд авалздаг материал нь галын дөлд хүрэх төдийд шатдаг.

Агаарт галд авалзах зэрэг нь материалын тогтворгүй байдлаас ихээхэн хамаардаг. Энэ нь түүний найрлагад хамаарах уурын даралттай холбоотой бөгөөд энэ нь температураас хамаардаг. Манан эсвэл тоос үүсгэдэг материалын гадаргуугийн талбайг нэмэгдүүлэх замаар үүссэн уурын хэмжээг нэмэгдүүлэх боломжтой. Модыг жишээ болгон авч үзье. Нарийн хуваасан модны тоос нь дэлбэрэх дөл болж, тэсэлгээний долгион үүсгэдэг. Модоор хийсэн цаас амархан шатдаг. Хэдийгээр гурван материалд ижил модон ширхэгтэй байсан ч хүнд царс ширээ нь галд автахад илүү хэцүү байдаг.

1700-аад оны дунд үе хүртэл шинжлэх ухааны зөвшилцөл болох одоогийн хар ухаанаар бодоход материал шатах үедээ зөвхөн үнс л үлдээн алга болдог. Үнэн хэрэгтээ шатамхай материал нь галд авалзах үедээ өөрийн гэсэн масстай агаартай нэгдэн урвалд ордог тул жин нэмж буй хэрэг.
Уурын даралт

Уурын даралт буюу тэнцвэрийн уурын даралт нь хаалттай систем дэх өгөгдсөн хатуу эсвэл шингэний температурт конденсацлагдсан фазууд бүхий термодинамик тэнцвэрт уурын үзүүлэх даралт юм. Тэнцвэртэй уурын даралт нь шингэний уурших термодинамик эрмэлзэлийн илрэл юм. Энэ нь шингэний бөөмсийн тэнцвэрт байдалдаас гарахыг эрмэлзэлтэй холбоотой. Хэвийн температур дах өндөр даралттай бодисыг ууршдаг бодис гэнэ. Шингэний дээрх агаар дээр илрэх даралтыг уурын даралт гэнэ. Шингэний температур өсмөгц шингэний молекулын хоорон дох харилцан үйлчлэл агаарын молекулынхтай харьцуулахад багасаж уурын даралт ихэсдэг. Тиймээс хүчтэй молекул хоорондын харилцан үйлчлэлтэй шингэн илүү бага уурын даралттай байдаг. Харин сул молекул хоорондын харилцан үйлчлэлтэй шингэнд бол эсрэгээрээ үйлчилнэ. 

Ямар ч бодисын уурын даралт температураас шугаман бус хамаарлаар өсөхийг ихэвчлэн Клаусиус-Клапейроны хамаарал гэж тайлбарладаг. Шингэний орчин даралтын буцлах цэг нь уурын даралт нь орчны агаарын даралттай тэнцэх температур юм. Энэ температур нэмэгдэх тусам уурын даралт нь орчны даралтыг даван туулахад хангалттай бөгөөд шингэн нь уурын бөмбөлөг үүсгэдэг.
Термодинамикийн тэнцвэр

Термодинамикийн тэнцвэр нь термодинамикийн аксиоматик ойлголт юм. Энэ нь нэг термодинамик системийн дотоод төлөв буюу их, бага нэвчдэг эсвэл үл нэвчдэг ханаар холбогдсон хэд хэдэн термодинамик системүүдийн хоорондын хамаарал юм. Термодинамикийн тэнцвэрт байдалд систем дотор болон системүүдийн хооронд бодисын цэвэр макроскоп урсгал мөн энергийн урсгал байддаггүй. Өөрийн дотоод термодинамик тэнцвэрт байдалд байгаа системд макроскопийн өөрчлөлт гардаггүй.

Харилцан термодинамик тэнцвэрт системүүд нь харилцан дулаан, механик, химийн болон цацраг идэвхт тэнцвэрт байдалд нэгэн зэрэг байдаг. Системүүд нь нэг төрлийн харилцан тэнцвэрт байдалд байж болох ч бусадтай нь тэнцвэрт байдалд байдаггүй. Термодинамикийн тэнцвэрт байдалд бүх төрлийн тэнцвэр нь термодинамик үйл ажиллагаагаар сарнигдах хүртэл нэг дор, тодорхойгүй хугацаагаар хадгалагддаг. Макроскопийн тэнцвэрт байдалд төгс эсвэл бараг төгс тэнцвэртэй микроскоп солилцоо үүсдэг. Энэ бол макроскопийн тэнцвэрт байдлын тухай ойлголтын физик тайлбар юм.