open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халим судлалын хүрээлэн

**Халим судлалын хүрээлэн** нь Японы судалгааны байгууллага бөгөөд "халимтай холбоотой биологи, нийгмийн шинжлэх ухаан"-аар мэргэшсэн гэж мэдүүлдэг ч тэднийг халим агнуурыг арилжааны чиглэлээр явуулдаг гэж олон нийт үздэг.

Өмнө нь тэд "судалгаа" нэрийн дор хэдэн зуун халимыг устгасан бөгөөд тэдний судалгааны хүчин төгөлдөр байдал, хэрэгцээ нь эргэлзээ төрүүлж байгаа. ICR нь мөн үйл ажиллагаандаа " халим судалгааны дайвар бүтээгдэхүүнүүд"-ийг арилжаанд зардаг байсныг байгаль орчны бүлгүүд Олон улсын Халим Агнуурын Комиссоос (IWC) хориглосон арилжааны зорилгоор халим агнах үйлдэл мөн гэж буруушаасан. 2014 оны 3-р сард, Олон Улсын Шүүх ICR-ийн халим судлах хөтөлбөр нь өөрсдийн хэлснээр шинжлэх ухааны зорилготой байгаагүй гэдгийг албан ёсоор тогтоож, Япон улсаас нэн даруй тэдний үйл ажиллагааг таслан зогсоохыг тушаасан.  

2019 онд Японы засгийн газар арилжааны халим агнуурыг дахин сэргээж, 2020 оны 3-р сард ICR "халимны судалгааны дайвар бүтээгдэхүүн"-ий худалдаагаа зогсоосон бөгөөд тус хүрээлэн цаашид зөвхөн амь насанд аюулгүй судалгаа хийхээ мэдэгдсэн.

Судалгааны хөтөлбөрийнхөө хүрээнд ICR нь Японы Засгийн Газрын (JARPA ба JARPA II хөтөлбөр) тусгай зөвшөөрлөөр Антарктидын далай болон баруун хойд Номхон далайгаас дээж цуглуулж байжээ. Тэдгээр дээжийг биологийн үзүүлэлтийн тооцоо, нөөцийн элбэгшил, сүргийн бүтцийн шинжлэл, далайн экосистем дэх халимны үүрэг, мөн далайн хөхтөн амьтдад хүрээлэн буй орчны өөрчлөлт хэрхэн нөлөөлж буйг шинжлэхэд ашиглагдсан гэж тус хүрээлэн мэдэгдсэн.

## Гадаад холбоос
* Халим судлалын хүрээлэн

Ангилал:Халим судлал
Ангилал:1947 онд байгуулагдсан
Хязгаарлах хүчин зүйл буюу торхны онол

Амьдралын хүчин
зүйлүүдийн аль нэг нь мөхлийн цэгт хүрвэл амьд биет амьдарч
чадахгүй. Тэрхүү оптимальд хүрч чадахгүй хүчин зүйл нь амьдралыг
хязгаарлах тул хязгаарлагч хүчин зүйлийн доод болон дээд хязгаарыг
тэсвэрлэгч амьд биетүүд тэсэж үлдэх ба тэсвэрийн хязгаараас давмагц
мөхөл нүүрлэнэ.
Хүчин зүйл эдийн харилцаа хамаарал

Амьдралын хүчин зүйлүүд
байгальд орших хэлбэрээрээ нэг нь нөгөөгөө сэлбэж байдаг. Нар нь
гэрэл үүсгэх төдийгүй дэлхийн дулааны горимыг зохицуулах, ногоон
ургамал бүрэлдэх зэрэгт өндөр үүрэгтэй бол дулаан нь усыг хатуу,
шингэн, хийн төлөвт шилжүүлэн өөрчилж, хүнс тэжээлийн нөөц
бүрэлдэхэд шууд нөлөөлж байдаг байна.
Хүнс, тэжээл бол амьд биетийн оршин тогтнох үндэс юм.

Дэлхий дээрх амьд биетүүд нь идэш, тэжээлийн
маш нарийн гинжин хэлхээний системд оршин амьдарч байгаа бөгөөд
тэдгээрийн хамгийн анхны эх сурвалж нь газрын гадарга, далай тэнгис буюу
хөрс, хөрсөн бүрхэвчийн үржил шимт чанар юм. Нэг амьд биетийн оршин
амьдрах хэлбэр, цаашилбал амьдрал нь өөрөө нөгөө амьтан, организмын
амьдрал-үйл ажиллагаатай холбоотой байх бөгөөд үүнийг амьдрах орчны
холбоо гэж үзнэ. Тиймээс амьдралын 5 хүчин зүйлийн зохистой бүрдэл,
амьдрал оршин байх үндэс нь хөрс, түүний үржил шим дээр ургамал - өвсөн
тэжээлтэн – араатан -жигүүртэн гэх дарааллаар экологийн суварга босдог
байна.
Экосистем ба экологийн үнэ цэнэ

Эмх цэгцтэй харилцан үйлчлэл, харилцан хамаарлаар нэгэн бүхлийг
үүсгэсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн тогтолцоог систем гэж ойлгодог. Амьдралын
хүчин зүйлүүдийн зохистой бүрдэл дээр амьд биетүүдийн амьдрал оршин
тогтнож, тогтвортой төлөвшсөн байдлыг бүхэлд нь экосистем гэж үзнэ.
Экосистем бол өөр хоорондоо тэжээлийн хэлхээгээр холбогдсон бүх амьд
бие, тэдгээрийн бодисын солилцоо энергийн хувиралд оролцох орчин
тойрны амьгүй бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэгдмэл тогтолцоо юм. Тодруулбал,
байгалийн амьгүй хүчин зүйлүүд ба амьд биетүүдийн хооронд явагдаж
байгаа бодисын эргэлт, эрчим хүчний урсгалын өвөрмөц, давтагдашгүй
циклийг экосистем буюу өргөн ойлголтоор байгаль орчин гээд байгаа юм.

Экосистемийг амьдрах орчны бүрдэлд давамгайлах хүчин зүйлийн
оролцоо болон амьд биетүүдийн амьдралын хүчин зүйлүүдтэй харьцах
харьцаагаар нь маш олон бүлгүүд буюу биотопуудад хуваан авч үздэг. Нэгэн
биотоп буюу тухайн амьдрах орчинд олон зүйлийн амьд организм, амьд
биетүүд оршин амьдрах бөгөөд тухайн зүйл бүхэн тэрхүү амьдрах орчиндоо
өөрийн гэсэн орон зайтай байдаг нь экосистемийн оршин тогтнох зүй
тогтол юм. Хэрвээ амьд биетүүдийн амьдрах орчин давхцвал нэг нь амьдрах
боломжгүйд хүрдэг тул байгаль дээр биологийн төрөл, зүйл бүр өөрийн
амьдрах орчиндоо экологийн өндөр үүрэг, ач холбогдолтойгоор оршин
амьдардаг байна.
Тиймээс байгаль орчны хамгааллын хүрээнд тухайн бүлгийн
экосистемийн үнэ цэнийн тухай асуудлыг авч үздэг.
Ойн экосистем

Монгол орны ойн экосистем ерөнхийдөө шилмүүст
ойн экосистемд хамаарах бөгөөд ойн бүлгэмдэл нь ургамлын
зүйлийн бүрэлдэхүүнээрээ нилээд баялагт тооцогддог ба Сибирийн
их тайгын шилмүүст ойн урд зах нь захалдаг байна. Шилмүүст ойн
экосистем нь ургамлын бүлгэмдлийг олон үелэлээр байршуулж
гэрэл, дулаан, чийг, шим тэжээлийн бодисийг зохистой, харилцан
ашигтай хуваарилах боломжийг нэмэгдүүлсэн, биологийн системийн
сонгодог зохицолдолгооны нэг хэлбэр юм. Эндхийн олон зүйл
ургамал нь ургамал идэшт эрэмбийнхэнд хоол тэжээлийн хангалттай
нөөц бүрдүүлэхээс гадна амьтдын орогнон байрших таатай нөхцөл
болдог тул экологийн суваргын хоёр, гуравдугаар эрэмбийн амьтад,
цаашилбал дээд эрэмбийн махчин амьтад маш олон төрөл зүйлээр
зэрэгцэн амьдардаг байна. Биотопын хэлбэрийн хувьд ойн эксистем
нь амьдрах орчны үзүүлэлтээр сайн учраас бага хэмжээний орон зайд
үүссэн доройтол нь сэргэн засварлагдах боломжоор хамгийн сайн
нөхцөлтэйд тооцогдоно.
Моторола компани

**Motorola**, «**Моторола**» — америкийн нэгдсэн харилцаа холбоо, цахим системд тэргүүлэх байр суурийг эзэлдэг байсан Америкийн компани байсан юм.

2010 онд АНУ-ын хамгийн том компаниудын Fortune 500 жагсаалтын 110-р байранд орсон. Төв байр нь АНУ-ын Иллиной мужийн Чикагогийн ойролцоох Шомберг хотод байрладаг байв.

2011 онд тус компанийг *Motorola Solutions* болон *Motorola Mobility* гэж хоёр хуваасан. Сүүлд нь Google, Lenovo нар *Motorola Mobility* *-г* худалдаж авсан.

## Түүх 
1928 онд Моторола компанийг ах дүү Пол, Жозеф Галвин нарын үүсгэн байгуулсан бөгөөд *"Galvin Manufacturing"* хэмээх гэр бүлийн компани байсан юм. 5 хүнийг ажлуулдаг байжээ. Тус компани нь радио хүлээн авагчдад зориулсан цахилгаан тэжээл үйлдвэрлэдэг байсан. 1930 онд тус компани нь англи "мотор" гэх үгний араас тухайн үеийн алдартай гэрийн  "Victrola" гэх радионы төгсгөл -"ола" нэмж Моторола барааны тэмдгийг бүртгүүлж автомашины радио үйлдвэрлэж эхэлсэн юм. 

Удалгүй тус компани цагдаагийн машинд зориулсан радио холбоо нийлүүлж эхэлсэн. 1937 онд Galvin Manufacturing нь товчлууртай радио үйлдвэрлэсэн анхны компани болжээ. Дэлхийн 2-р дайны үед тус компани цэргийн ангиудад радио (Walkie-Talkie) холбоо нийлүүлэгчдийн нэг байсан.

1943 онд Galvin Manufacturing олон нийтийн компани болж, хөрөнгийн биржид бүртгүүлжээ. 1947 онд Galvin Manufacturing Corporation нь хамгийн алдартай брэнд болох "Моторола" болж нэрээ өөрчилсөн байна. Мөн 1947 онд Моторола телевизор, автомашины радио үйлдвэрлэж эхэлсэн юм.

*Моторола* нь хөдөлгөөнт холбооны системийг үүсгэн байгуулагчдын нэг юм. 1973 оны 4-р сарын 3-нд Моторола компанийн харилцаа холбооны системийн дарга Мартин Купер дэлхийн хамгийн анхны хөдөлгөөнт гар утсаар өрсөлдөгч Bell Labs-ийн судалгааны албаны дарга Жоэл Энгелтэй утсаар ярьжээ. Дэлхийн хамгийн анхны арилжааны зөөврийн гар утас болох Motorola DynaTAC 8000X 1983 оны 3-р сарын 6-нд худалдаанд гарсан. 8 цаг ажиллах хүчин чадалтай, бараг 800 грамм жинтэй, 33х4.4х8.9 см хэмжээтэй шинэ бүтээгдэхүүн нь АНУ-д 3995 долларын үнэтэй зарж байсан. Үүний зэрэгцээ компанийн анхны үүрэн холбооны сүлжээ ажиллаж эхэлсэн; Үүнийг бүтээхэд 20 жил, 200 сая доллар зарцуулсан байна. 1986 онд Моторола компани Японы гар утсанд АНУ-ын Худалдааны яамнаас нэмэлт тариф авч, зах зээлийн томоохон хувийг эзлэх боломжийг олгосон байна.

2011 оны 8-р сард Google нь Motorola Mobility-ийг 12.5 тэрбум доллараар худалдаж авахаар тохиролцсон гэж зарласан. Хэлэлцээрийг 2012 оны 5-р сард дууссан. 

2014 онд Motorola Mobility-ийг Хятадын Lenovo компани худалдаж авсан. Нийт гэрээ 2.91 тэрбум ам.доллараар үнэлэгдсэн бөгөөд *Google* Motorola-гийн патентын багцыг хэвээр үлдээжээ.
Газар тариалан

**Газар тариалан** (англи. *Agriculture,* орос. *Земледелие*) бол тариалангийн зориулалтаар газар ашиглах хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн гол салбаруудын нэг бөгөөд агрономийн шинжлэх ухаантай холбогдох нэг хэсэг юм.

## Түүх 
Газар тариалан үүсэхээс өмнө хүмүүс зэрлэг ан амьтдыг агнаж, зэрлэг ургамал түүж хүнсэндээ хэрэглэж амьдардаг байсан. Хангамж дуусвал анчид суурингаа орхин цааш шинэ газар руу нүүдэг байжээ. Улмаар газар тариалан нь нүүдэлчин амьдралын хэв маягийг суурин хэв маягт шилжүүлэх боломжийг олгосон гэж үздэг. Нүүж суух шаардлагагүй болж, хүмүүс илүү бат бөх байшингууд барьж, хамгаалалтад зориулж хана хэрэмтэй суурингуудыг бий болгож эхэлсэн байна. 

МЭӨ 9000 орчим хүмүүс өвлийн улиралд хэрэглэх үр тариа цуглуулж, хатааж, зөв ​​хадгалж сурсан. Үлдэгдлийг тариалахад ашиглаж иржээ. Энэ зорилгоор газар нутгийг үндэс, модноос тусгаарлан талбай бий болгосон. МЭӨ 8000 он гэхэд эртний тариаланчид аль үр тариа хамгийн их үр жимс өгдөг болохыг олж мэдээд, тэдгээрийг ангилж, тарихад хамгийн сайныг нь сонгож эхэлжээ. Нөөц нь суурин газрын хэрэгцээнээс давж эхлэв; тэдгээрийг зарж, сольж болдог болжээ. Ийнхүү хүн амын шинэ ангилал гарч ирэв: тариачид, гар урчууд, худалдаачид.

Гаршуулах гэдэг нь зэрлэг ургамлыг сонгон авч хүнд ашиг тус үр шимийг нь нэмэгдүүлэх үйл явц юм. Ургац хураалт бүрт илүү хурдан ургадаг, уур амьсгалд илүү тэсвэртэй, илүү үр жимс өгдөг хамгийн сайн үрийг л сонгодог байна.

### Газар тариалангийн үүсэл 
* МЭӨ 9000 он - улаан буудай, арвай, Ойрхи Дорнод;
* МЭӨ 8000 он - төмс, Өмнөд Америк;
* МЭӨ 7000 он - хөх тариа, Европ;
* МЭӨ 3000 он - хөвөн, Өмнөд Америк;
* МЭӨ 2700 он - эрдэнэ шиш, Хойд Америк.

Цаг хугацаа өнгөрөх тусам тариалангийн талбай нэмэгдэж, нүцгэн гар, энгийн багаж хэрэгслээр тариалан эрхлэхэд хэцүү болсон. Тиймээс ойролцоогоор МЭӨ 4-р мянганы үед. анхны анжис хэлбэрийн загвар гарч ирсэн бөгөөд МЭӨ 3-р мянганы үед анхны модон анжис гарч ирэв. Ургац хураахад хадуур, далбаа ашигласан. Багаж хэрэгсэл нь эртний тариаланчдыг илүү үр ашигтай болгож, ургац нь бүхэл бүтэн тосгоныг тэжээх хэмжээнд хүрч байв. Хүн ам өсч, илүү их хоол хүнс шаардлагатай болсон тул газар тариалан эрхлэх багаж хэрэгсэл сайжирсаар байв.

Анхан шатны нийгмийн тогтолцоог боолын тогтолцоогоор сольсон. Гол соёл иргэншил болох Эртний Грек, Эртний Ром нь бусад зүйлсийн дунд хөдөө аж ахуй түүний дотор газар тариаланг хөгжүүлсэн байна. Хөрс боловсруулахад хүрэл хадуур, зээтүү, сэрээ зэргийг ашиглаж эхэлсэн байна. Хэсэг хугацааны дараа анжис зохион бүтээж, үхэр ашиглаж эхэлсэн байна. Эхний автомат хураагч нь үхэр татсан шүдтэй хайрцаг хэлбэртэй байжээ.
Экосистемийн хөдлөл зүй ба солигдол

Ямар ч экосистем байнгын хөгжил хөдөлгөөнд орших бөгөөд энэ
нь гадаад орчин нөхцөлийн хувиралт, өөрчлөлтөөс шалтгаалж байна.
Экосистемийн хөдлөл зүйн хамгийн түгээмэл хэлбэр нь хоногийн ба жилийн
хөдлөл зүй юм.

• Хоногийн хөдлөл зүй нь биоценозыг бүрдүүлэгч бүлэг организмын
хоногийн идэвхжилээс шалтгаалах бөгөөд энд амьтдын хоногийн
нүүдэл, шилжилт хөдөлгөөн нөлөө үзүүлнэ.

• Хоногийн хөдлөл зүй нь дахин давтагдах үзэгдэлтэй бөгөөд цаг уур
улирлын байдлаас шалтгаалах биологийн бүтээмж өөрчлөлт, бодисын
хувьсал, эрчим хүчний нөөцийн хуваарилалт зэрэг нь жилийн хөдлөл
зүйн үндэс болдог байна.

• Хоногийн болон улирлын хөдлөл зүйн явцад аливаа биотопын бүрэн
бүтэн байдал алдагддаггүй бөгөөд байгаль орчин өөрөө цогцолбор
систем учраас экосистем нь тогтвортой, тэнцвэртэй оршин тогтнодог.

Гэтэл түймэр тухайн экосистемийн тогтвортой
бүлгэмдэлийг хоромхон зуур эвдэж орхих бөгөөд үр
дагаварт нь шинэ бүлгэмдэл үүснэ. Мөн тал хээрийг газар
тариаланд ашигласан үйл явц байгалийн бүлгэмдлийг
богино хугацаанд өөрчилж орхих хэрэг үүсдэг.

Энэ мэт гэнэтийн өөрчлөлтийн шалтгаангүй бол экосистем, түүний бүлгэмдэл
солигдох үйл явц аажим, урт удаан хугацаанд үргэлжилнэ
Японы Шинжлэх ухааны академи

**Японы Шинжлэх ухааны академи** (япон. 日本学士院 *Ниппон гакүшиин*, англи. *The Japan Academy*) — шинжлэх ухааны шилдэг ололттой Японы тэргүүлэх эрдэмтдийг нэгтгэх зорилгоор байгуулагдсан Японы хамгийн дээд түвшний эрдэм шинжилгээний байгууллага юм. Япон улсын Боловсрол, соёл, спорт, шинжлэх ухаан, технологийн яамны “харьяа байгууллага” гэсэн статустай. Академийн үндсэн байр нь Токио хотын Тайто дүүргийн Үэно цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Японы Урлагийн академи, Токиогийн Урлагийн их сургууль болон хэд хэдэн музейн хажууд байрладаг.

## Түүх 
Японы Шинжлэх ухааны академи нь 1879 оны 1-р сард Эзэн хаан Мэйжигийн удирдлага дор Японд шинэчлэл хийх үед "Токиогийн академи" (япон: 東京学士会院) нэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд барууны, ялангуяа Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн жишгээр зохион байгуулагдсан байна. Тухайн үед академи нь Японы хамгийн шилдэг 40 эрдэмтнийг гишүүнээр элсүүлж байжээ. Академийн анхны ерөнхийлөгчөөр зохиолч, гүн ухаантан Фүкүзава Юкичи, Ниши Аманэ нар байсан ажээ.

1906 онд академийн үүрэг үйл ажиллагааг өргөжүүлж «Эзэн хааны Шинжлэх ухааны академи» (япон. 帝国学士院) гэж нэрлэсэн байна. 

Япон улс Дэлхийн 2-р дайнд ялагдсаны дараа 1947 онд үндсэн хуульт хаант засаглалд шилжиж хэд хэдэн төрийн болон харьяа байгууллагуудад нэрээ солихоос эхлээд холбогдох шинэчлэл хийгдсэн. 1947-1949 оны 12-р сарын хооронд Эзэн хааны академийг одоогийн нэрээр нь өөрчилж, Японы Шинжлэх ухааны академи болгосон. Японы засгийн газрын Шинжлэх ухааны зөвлөлд харьяалагдаж байгаад Японы Соёл, боловсролын яаманд шууд захирагдах болжээ. Одоогийн байдлаар тус академийн үйл ажиллагааг 1956 оны 3-р сарын 24-нд батлагдсан "Японы академийн тухай хууль"-аар зохицуулж байна.

Ангилал:Японы байгууллага
Ангилал:Японы шинжлэх ухаан
Польшийн Шинжлэх ухааны академи

**Польшийн Шинжлэх Ухааны Академи** (польш: *Polska Akademia Nauk* — PAN) нь Польшийн үндэсний шинжлэх ухааны академинэг талаас Польшийн нэр хүндтэй эрдэмтдийг нэгтгэсэн байгууллага, нөгөө талаас төвлөрсөн удирдлагатай улсын шинжлэх ухааны хүрээлэнгүүдийн сүлжээ бөгөөд шинжлэх ухааны судалгааг хамгийн өндөр түвшинд явуулах үндсэн үүрэгтэй юм.

## Түүх 
Польшийн Мэдлэгийн Академи (польш. *Polska Akademia Umiejętności*) болон Варшавын шинжлэх ухааны нийгэмлэг (польш.*Towarzystwo Naukowe Warszawskie*) зэргийг татан буулгаж Польшийн Шинжлэх Ухааны Академийг байгуулах шийдвэрийг 1951 оны 6-р сарын 29-өөс 7-р сарын 2-нд болсон Польшийн Шинжлэх Ухааны 1-р Их Хурлаас гаргасан байна. 

Эхэндээ энэ нь зөвхөн эрдэмтдийн холбоо байсан бол 1960 онд Польшийн шинжлэх ухааныг хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллага болж өөрчлөгдсөн, шинжлэх ухааны хүрээлэнгүүдийн сүлжээг удирддаг байсан. 

1990 онд Польшийн ШУА төрийн байгууллагын статусаа больсон. Засгийн газрын түвшинд шинжлэх ухааны хяналтын чиг үүргийг Шинжлэх ухааны судалгааны хороо хариуцах болжээ. 

### Ерөнхийлөгч нар 
* Ян Богдан Дембовски: 1952—1956
* Тадеуш Котарбински: 1957—1962
* Януш Грошковски: 1962—1971
* Влодимеж Тшебятовски: 1971—1977
* Витольд Новацки: 1977—1980
* Александр Гейштор: 1980—1983
* Ян Кароль Костшевски: 1984—1990
* Александр Гейштор: 1990 — 1992
* Лешек Кузьницки: 1993 — 1998
* Мирослав Моссаковски: 1999 —2001
* Ежи Колодейчак: 2002 —2003 (үүрэг гүйцэтгэгч)
* Анжей Легоцки: 2003 — 2006
* Михав Клябер: 2007 — 2015
* Ежи Душиньски: 2015 — 2022
* Марек Конаржевски: 2022-
Марек Конажевски

**Марек Конажевски** (польш. *Marek Konarzewski*; 1961 оны 6-р сарын 18-нд Польшийн Белосток хотод төрсөн) –польшийн биологийн профессор, алдартай шинжлэх ухааны зохиолч, Белостокийн их сургуулийн багш, Польшийн Шинжлэх ухааны академийн сурвалжлагч гишүүн. 2022 оны 10-р сараас Польшийн Шинжлэх ухааны академийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.

Марек Конажевски тухайн үеийн Варшавын их сургуулийн Белосток (одоогийн Белостокийн их сургууль) дахь салбарт биологийн чиглэлээр магистр (MS) хамгаалсан. Тэрээр 1990 онд докторын зэрэг (PhD) зэрэг хамгаалж, дараа нь 1996 онд Польшийн Шинжлэх ухааны академийн Экологийн хүрээлэнд шинжлэх ухааны докторын зэрэг (DSc) хамгаалсан бөгөөд сүүлийнх нь "Шувууны үр хөврөлийн дараах хөгжилд өсөлт ба амьсгалахад эрчим хүчийг хуваарилах нь" сэдэвт диссертаци байсан. 2004 онд Биологийн шинжлэх ухааны профессор цол хүртсэн.
Олон Улсын Япон Судалгааны Төв

Японы судалгааны олон улсын төв нь Киотогийн их сургуулийн судалгааны хүрээлэн юм. Энэ нь Японы уран зохиолын үндэсний хүрээлэн, Японы түүхийн үндэсний музей, Үндэсний хүн судлалын музей зэрэг хүмүүнлэгийн чиглэлийн үндэсний хүрээлэнгүүдийн нэг юм. Тус төв нь Японы соёлын судалгаанд чиглэгдсэн юм. 

Энэ хүрээлэнгийн үүсэл гарал нь 1982 онд Японы Боловсрол, Шинжлэх ухаан, Соёлын Яамнаас явуулсан "Японы соёлын иж бүрэн судалгааны арга" судалгаанаас эхтэй. Олон жилийн турш Япон судлалын салбарыг судалсны эцэст тус яам нь Ерөнхий сайд Накасонэ Ясүхиро-гийн удирдлагийн дор 1987 онд Киото хотод Японы судалгааны олон улсын төвийн байгуулсан бөгөөд түүний анхны ерөнхий захирлаар нэрт философич Умехара Такеши томилогджээ. Киотогийн нэр хүндтэй эрдэмтэд болох Умесао Нобүо болон Күвабара Такэо нар мөн уг төвийн үүсгэн байгуулалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн. 

1990 онд уг төв одоогийн Киотогийн Нишикё-ку дүүргийн Оэяма-чё руу нүүсэн. 1995 онд Юнгниан сэтгэл зүйч бөгөөд Японы  сэтгэл судлал, шашны шинжээч, Кавай Хаяао хоёр дахь захирлаар томилогдсон. 2001 онд Японы сэтгэл шашин, ардын аман зохиолын профессор Ямаори Тэцүо гурав дахь ерөнхий захирлаар томилогджээ. 

Одоогийн ерөнхий захирал Катакүра Мотоко нь 2005 онд томилогдсон бөгөөд энэ төвийн анхны эмэгтэй захирал юм. Тэрээ Ойрхи Дорнодын судалгаагаар мэргэшсэн антропологич ба Япон судлалаар мэргэшээгүй анхны захирал гэдгээрээ онцлогтой.
Унгарын Шинжлэх ухааны академи

**Унгарын Шинжлэх Ухааны Академи** (унгар: *Magyar Tudományos Akadémia*) - Будапешт хотод Дунай мөрний эрэг дээр Сечени талбайд байрладаг Унгарын шинжлэх ухааны дээд байгууллага юм. Тус академийн үндсэн ажил бол байгалийн болон нийгмийн шинжлэх ухааныг уялдаа холбоотой хөгжүүлэх юм. Энэ нь улсын төсвөөс санхүүждэг, түүнчлэн өөрийн хөрөнгөөс олсон орлого, сайн дурын хандиваар санхүүждэг. Академийн системд нийт 35 мянга гаруй судлаач ажилладаг.

## Түүх 
Уг академи нь 1825 оны 11-р сарын 3-нд (энэ өдрийг Унгарт Шинжлэх ухааны өдөр болгон тэмдэглэдэг) анх Унгарын парламентын чуулганд “Шинжлэх ухааны нийгэмлэг” байгуулах санал дэвшүүлсэн гүн Иштван Шеченийн санаачилгаар байгуулагдсан. Тэрээр өөрийн өмч хөрөнгөнийнхөө нэг жилийн орлогыг нийгмийг байгуулах ажилд зарцуулсан. Түүний үлгэр жишээг даган гурван "олигархи" (Абрахам Вай, Дьердь Андрасси, Дьердь Кароли) дагаж, академийг үүсгэн байгуулагчид болжээ. Үүсгэсэн байгууллагын үүрэг бол Унгар хэлийг хөгжүүлэх, Унгарт шинжлэх ухаан, урлагийг судлах, түгээн дэлгэрүүлэх явдал байв. Дөрвөн үүсгэн байгуулагч, 11 зохиолч, эрдэмтэнээс бүрдсэн хороо байгууллагын дүрмийг зохиож, 1831 онд эзэн хаан I Франц Стефан баталсан юм. Тэр жил тус нийгэмлэгийн анхдугаар "бүх хурал" хуралдсан. Академийн анхны ерөнхийлөгч нь түүхч Гүн Йожеф Телеки болж байжээ. 

### Унгарын ШУА нь 11 салбартай 
* Хэл шинжлэл, утга зохиол судлалын салбар 
* Философи, түүхийн шинжлэх ухааны салбар 
* Математикийн шинжлэх ухааны салбар 
* Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны салбар 
* Анагаах ухааны шинжлэх ухааны салбар 
* Техникийн шинжлэх ухааны салбар 
* Химийн шинжлэх ухааны салбар 
* Биологийн шинжлэх ухааны салбар 
* Эдийн засаг, хуулийн салбар 
* Газрын шинжлэх ухааны салбар 
* Физик шинжлэх ухааны салбар
Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо

**Германы Шинжлэх ухааны академуудын Холбоо** (герман. *Union der deutschen Akademien der Wissenschaften*) — Германы хамгийн том шинжлэх ухааны 8 академуудын нэгтгэл. 

Бусад ихэнхи орноос ялгаатай нь Германд муж улсын холбооны бүтцийн зарчмын дагуу ганц Шинжлэх ухааны академи байдаггүй. Тус улсад нийтдээ 8 өөр академи байдаг бөгөөд нэг холбоонд нэгдсэн бөгөөд төв байр нь Майнц хотод байрладаг. 1400 жинхэнэ болон сувалжлагч гишүүдтэй. 

## Академууд 
* Мюнхен дэх Баварийн Шинжлэх Ухааны Академи (1759 онд байгуулагдсан) 
* Берлин-Бранденбургийн Шинжлэх Ухааны Академи (1992 онд байгуулагдсан) 
* Дюссельдорф дахь Хойд Рейн-Вестфалийн Шинжлэх Ухааны Академи (1970 онд байгуулагдсан) 
* Хайдельберг дэх Шинжлэх Ухааны Академи (1763-1803 онд байгуулагдсан, 1909 онд дахин байгуулагдсан) 
* Гёттинген дахь Шинжлэх ухааны академи (1751 онд байгуулагдсан)
* Лейпциг дэх Саксоны Шинжлэх Ухааны Академи (1846 онд байгуулагдсан) 
* Майнц дахь Шинжлэх ухаан, Уран зохиолын Академи (1949 онд байгуулагдсан) 
* Гамбург дахь Шинжлэх Ухааны Академи (2005 онд байгуулагдсан)

Шинжлэх ухааны академиуд нь шинжлэх ухаан, нийгэм хоорондын зуучлагч, холбох үүрэг гүйцэтгэж, олон улсын шинжлэх ухааны хамтын ажиллагааг дэмждэг байна. Германы Шинжлэх ухааны академуудын санхүүжилтийг холбооны мужуудын төсвийн хөрөнгөөс гаргадаг байна.
Хүн байгалийн харилцаа

Хүн байгалийн харилцааны судлагдахуун байгаль орчны судлагдахууны
дэргэд маш бага судалгаатай гэж эрдэмтэд дүгнэж байгаа боловч хүн
байгалийн харилцааны 3 нөхцөлийг тодорхойлоод байна. Үүнд:

1. Хүн байгалийн харилцан үйлчлэлийн үр дагавраар байгалийн баялгууд
дайчлагдан ашиглагдаж, улмаар эргэлт буцалтгүйгээр хувирч, устаж
үгүй болох нөхцөл байж болно.

2. Хүний хүчин зүйлийн үйлчлэл дор байгальд экосистемийн түр зуурын
өөрчлөлт, зогсонги байдал бий болох боловч хүнээс үзүүлэх үйл
ажиллагаа зогссоны дараа экосистем дахин хуучин байдалдаа орох
үзэгдэл байж болно.

3. Хүн байгалийн харилцан үйлчлэлээр бий болсон үр дүн нь хүний
амьдрах орчин, эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх байдлаар эргээд
хүний өөрийнх нь эсрэг үйлчлэх үзэгдэл байж болно.

Хүн, байгалийн харилцаанаас үүсэх дээрх 3 нөхцөл нь хүний ахуй
амьжиргаа бүхий үйлдэл, өдөр тутмын үйл ажиллагаагаар нөхцөлдсөөр
ирсэн. Озоны давхарга цоорсон, дэлхийн дулаарал хурдсаж цөлжилт тэлж
байгаа, биологийн төрөл зүйлүүд устаж үгүй болж хомсдсоор байгаа, хүчиллэг
тунадас унадаг болсон зэрэг үзэгдлүүд нь хүн байгалийн харилцаанаас
амьдралын хүчин зүйлд сөргөөр нөлөөлж, түүнээс шалтгаалан хүн, амьдбиетийн амьдрах орчин доройтож, хүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх
болсон. 

Байгаль орчныг хамгаалах талаар өндөр шаардлага тавих нь угтаа
амьдрах орчныг хамгаалах, зохистой түвшинд байлгах тухай асуудал мөн юм.
Чехийн Шинжлэх ухааны академи

**Чехийн Шинжлэх ухааны академи** (чех: *Akademie věd České republiky*) нь 1993 онд Прага хотод байгуулагдсан Чех улсын үндэсний шинжлэх ухааны байгууллага юм. Түүний өмнө Чехийн хааны шинжлэх ухааны нийгэмлэг (1790), Чехийн шинжлэх ухаан, бичиг үсэг, урлагийн академи (1890), Чехословакийн шинжлэх ухааны академи (1952) гэгддэг байсан.

Бүгд Найрамдах Чех Улсын Шинжлэх Ухааны Академи нь судалгааны 3 чиглэл, 9 хэсэгт хуваагддаг 60 хүрээлэнтэй.

Энэ нь Математик, Физик, Дэлхий судлалын тэнхим, Хими ба амьдралын шинжлэх ухааны тэнхим, Хүмүүнлэг, нийгмийн шинжлэх ухааны салбар гэсэн гурван шинжлэх ухааны салбартай. Тус академи нь одоогоор 60 эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, таван туслах нэгжээс бүрдсэн сүлжээг удирдаж, нийт 6400 ажилтантай бөгөөд тэдний талаас илүү хувь нь их дээд сургуульд бэлтгэгдсэн судлаачид, докторын зэрэгтэй эрдэмтэд юм.

Академийн төв оффис болон судалгааны дөчин институт Прага хотод байрладаг бол үлдсэн хүрээлэнгүүд нь улс даяар тархан байрладаг.

## Академийн удирдагч нар 
* Иржи Велемински— 1993.
* Рудольф Захрадник — 1993-2001.
* Хелена Иллнерова — 2001-2005.
* Вацлав Пачес — 2005-2009.
* Иржи Драгош — 2009-2017.
* Эва Зажималова — 2017 оноос.
Физик, Математикийн Кавли хүрээлэн

Кавлигийн Орчлонгийн Физик, Математикийн Хүрээлэн (IPMU) нь Японы Кашива хотод, Токио хотын ойролцоо байрладаг олон улсын судалгааны хүрээлэн юм. Тус хүрээлэнгийн бүтэн нэр нь "Кавлигийн Орчлонгийн Физик, Математикийн Хүрээлэн, Токиогийн Их Сургуулийн Дэвшилтэт Судалгааны Хүрээлэн, Токиогийн Их Сургууль, Кашива, Япон" юм. Энэ нь 20 Кавли хүрээлэнгийн нэг юм.

IPMU-д судалгааны гол чиглэл нь бөөмийн физик, өндөр энергийн физик, астрофизик, одон орон судлал болон математик юм. Тус хүрээлэн дараах таван гол асуултад хариулахыг зорьдог: "Огторгуй хэрхэн үүссэн бэ? Түүний хувь заяа юу вэ? Юунаас бүрддэг вэ? Түүний үндсэн хууль юу вэ? Бид яагаад оршин байдаг вэ?" Орчлонгийн Физик, Математикийн Хүрээлэнг 2007 оны 10-р сарын 1-нд үүсгэн байгуулагч захирал Хитоши Мүраяма болон Токиогийн Их Сургууль хамтран байгуулжээ. Энэхүү хүрээлэн нь Японы Шинжлэх Ухааны Яамны санхүүжилттэй бөгөөд Дэлхийн Тэргүүлэх Олон Улсын Судалгааны Төв санаачилгын нэг хэсэг юм. 2012 онд тус хүрээлэн Кавли Сангаас санхүүгийн хандив хүртэж, Кавлигийн Орчлонгийн Физик, Математикийн Хүрээлэн хэмээн нэрээ өөрчилжээ.
Экологи-эдийн засгийн үнэлгээ

Байгалийн гаралтай бараа бүтээгдэхүүн зах зээлд чөлөөтэй
худалдаалагдаж байх нөхцөлд олонх тохиолдолд зах зээлийн үнэ нь түүний
үнэ цэнийн хамгийн өндөр нарийвчлал бүхий индикатор болох боломжтой.
Гэсэн ч зах зээлд огт худалдагддаггүй, эсвэл зах зээлийн үнийн хувьд
экологийн үнэ цэнээсээ доогуур үнэлэгддэг, эсвэл үнийн хэт их хэлбэлзэлтэй
субъект болдог, эсвэл зах зээлд тохиромжтой байдлаар хуваарилах, үнэлэх
боломжгүй нийтийн буюу нийгмийн бараа бүтээгдэхүүний шинж чанарыг
агуулсан байгалийн гаралтай бараа бүтээгдэхүүн олон байдаг.

Уламжлалт өнцгөөс нь харвал, эдийн засагчид байгаль орчны үнэ цэнийг
зөвхөн арилжааны зорилгоор олборлон ашиглагддаг биет бүтээгдэхүүний
утгаар нь ойлгож ирсэн бол сүүлийн үед байгаль орчныг амьдрах орчин,
хүрээлэн буй орчны чанар, үнэ цэнийг үнэлэх үүднээс тайлбарлаж ойлгох
болсон нь үнэлэх боломжгүй нийтийн буюу нийгмийн бараа бүтээгдэхүүний
шинж чанарыг агуулсан, орлуулашгүй, давтагдашгүй байгалийн нөөцийн
хомсдол, доройтолтой холбоотойгоор авч үздэг болсон.

Байгаль орчны эдийн засгийн нийт үнэ, үнэлгээг байгаль орчны үнэ
цэнийг тооцсоноор тодорхойлох, түүнийг мөнгөн хэлбэрээр илэрхийлэх
явдал ч дээрх нөхцөл байдлуудаас хамааран тавигдаж байгаа асуудал бөгөөд
үүнийг “Байгаль орчны экологи-эдийн засгийн үнэлгээ” хэмээн тодорхойлон
аргачилж ирсэн.

Монгол Улсын Засгийн газар 2006 онд 309 дүгээр тогтоолоор “Ашигт
малтмал ашиглах үйл ажиллагааг байгаль орчинд сөрөг нөлөөлөл, хохирол
багатай явуулах” хөтөлбөрийг баталсан нь байгаль орчныг экологи-эдийн
засгийн аргаар үнэлэх, байгаль орчинд учруулсан хохирлыг тооцох тухай
асуудлыг хөндсөнөөр “Ашигт малтмал олборлох, боловсруулах явцад үүсэх
хохирлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, экологийн хохирол тооцох
аргачлал”-ыг Байгаль орчны Сайд (хуучин нэрээр)-ын 2008 оны 207 дугаар
тушаалаар батлуулж, Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны нийтээр дагаж
мөрдүүлэх шийдвэрийн дагуу улсын нэгдсэн бүртгэлийн 2947 дугаарт
бүртгүүлсэн.

Энэхүү аргачлалыг 2008 оны 6 дугаар сарын 01-ний өдрөөс эхлэн
1 жилийн хугацаатай мөрдүүлэхээр батлан хэрэглээнд оруулсан бөгөөд
уг аргачлалын шинэчлэн боловсруулсан хувилбарыг “Байгаль орчны
хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал” болгон өөрчилж БОАЖ-
ын сайдын 2010 оны 05 дугаар сарын 27-ны өдрийн А-156 тоот тушаалаар
баталснаар өдгөө байгаль орчинд учруулсан хохирол тооцох ажилд өргөн
хэрэглэх болсон.
Байгаль орчинд учруулсан хохирлын нөхөн төлбөр

Манай оронд “Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийг 1995 онд батлан
мөрдөж эхэлснээс хойш үе шаттайгаар шинэчилэн сайжруулах явцдаа
байгаль орчинд учруулсан хохирол, түүний нөхөн төлбөртэй холбоотой
асуудлыг 2010 оны шинэчилсэн найруулгаар хуульд оруулж ирсэн байдаг.
Хуулийн 3 дугаар зүйлд тодорхойлсноор:

• “байгаль орчинд учруулсан хохирол” гэж байгалийн баялгийг
зөвшөөрөлгүй бэлтгэсэн, олборлосон, эсхүл байгаль орчны чадавхын
тогтоосон хэм хэмжээ, зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээний хязгаараас
хэтрүүлэн байгаль орчныг бохирдуулсан, доройтуулсан, гэмтээсэн,
байгалийн нөөц баялгийг хомсдуулсан, экологийн тогтолцоог
алдагдуулсан аливаа үйлдэл, эс үйлдэхүйг.

• ”байгаль орчинд учруулсан хохирлын нөхөн төлбөр” гэж иргэн, аж
ахуйн нэгж, байгууллага, албан тушаалтны байгаль орчинд учруулсан
хохирол, түүнийг арилгах болон цаашид үүсэж болох эрсдэлээс
урьдчилан сэргийлэхэд шаардлагатай байгаль орчны экологи-эдийн
засгийн үнэлгээ, аргачлалын дагуу тогтоосон мөнгөн илэрхийллийг
хэлнэ гэжээ.
Эдэлбэр газарт учруулсан хохирлыг үнэлэх зарчим

Аргачлалд
эдэлбэр газарт учруулсан хохирлыг үнэлэхэд эдийн засгийн төслүүдээс
эдэлбэр газарт учруулах нийт хохирлыг хомсдлоос үүдэх хохирол,
бохирдлоос үүдэх хохирол хэмээн тус тусад нь тооцохоор заасан. Үүнд:

• **Хомсдлоос үүдэх хохирол**. Үйлдвэрлэлийн явцад шууд нөлөөлөлд
өртөж эвдрэлд орох, хөрсний овоолго болон зам талбай,
үйлдвэрлэлийн бусад обьектуудын дор орох газрыг шууд хомсдолд
тооцно. Шууд хомсдолд орсон газрын эдийн засгийн үнэлгээ нь тухайн
газрыг өөр зориулалтаар (өмнө нь ашиглагдаж байсан зориулалтаар)
ашиглахад бий болох байсан эдийн засгийн алдагдсан боломжийнөртгөөр хэмжинэ. Үүнд: Бэлчээрийн зориулалтаар ашиглагдах газрын
алдагдсан боломжийн өртгийг тооцохдоо шууд хохирлыг нь тухайн
бэлчээрийн талбайн бүсийн үнэлгээгээр хэмжихийн зэрэгцээ шууд
бус хохирлыг уг бэлчээрт бэлчээрлэх байсан малын ашиг шимийн
бууралтаар, тоо толгойн хорогдолтоор хэмжиж болно. Тариалангийн
газар бол мөн л тухайн бүсийн газрын үнэлгээ болон үр тарианы
алдагдсан боломжоор хэмжинэ.

• **Бохирдлоос үүдэх хохирол**. Газрын бохирдлыг 5 түвшинд хуваан
үзэж болно. Бохирдлын байж болох түвшин нь нөлөөллийн аюулгүйн
түвшин зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ЗДХ)-нээс хэтрэхгүй хэмжээтэй
химийн бодисыг хөрсөнд агуулах түвшин юм.
Аргачлалаар тооцсон хохирлын дүн нь боломжит хохирлыг илэрхийлэх
бөгөөд газар ашиглагч, эзэмшигч нь газар ашигласны төлбөрийг холбогдох
хууль тогтоомжийн дагуу төлсөн хэмжээгээр боломжит хохирол багасаж
бодит хохирлыг тооцно.
Газрын хэвлийн хохирлыг үнэлэхэд баримталсан зарчим

“Газрын
хэвлийн тухай” хуульд хөрснөөс доош газрын гүн рүү үргэлжлэх орон зай,
түүнийг эзлэн орших материаллаг бүх зүйлс (бүх төрлийн чулуулаг, ашигт
малтмал болон геологийн бусад биет, түүнчлэн барилга байгууламж)-
ийг газрын хэвлий гэж тодорхойлсон байдаг. Мөн газрын хэвлий нь
ашиглагдаж байгаа эсэхээс үл хамааран улсын газрын нэгдмэл санг
бүрдүүлнэ хэмээн заасан байдаг бол уул уурхайн үйлдвэрлэлийн онцлог нь
газрын хэвлийн нөөц- ашигт малтмалыг олборлох үйл ажиллагаа явуулдаг
учраас ашиглалтын үр дүнд газрын хэвлийд хоосон орон зай үүсч, хоосон
чулуулгийг газар дээр овоолж байгаад баялгийг авч ашигладаг онцлогтой.
Уул уурхайн ашиглалтын дараа газрын хэвлийд үүссэн орон зайг дүүргэж,
нөхөн сэргээх шаардлагатай боловч энэ нь эдийн засгийн хувьд зардлыг
нэмэгдүүлж, ашиг орлогыг багасгахад үнэмлэхүй нөлөө үзүүлдэг тул үлдэгдэл
нөлөөлөл үүсэхэд хүргэдэг бөгөөд энэ нь газрын хэвлийд үүссэн хохирлыг
тооцох үндэслэл болж байна.

Газрын хэвлийн ашигт малтмалыг олборлож, нөөцийг ашигласны
төлөө ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь ашигт малтмалын нөөц
ашигласны төлбөрийг борлуулалтын орлогын тодорхой хувиар тооцож
улсын болон орон нутгийн төсөвт төлөх үүрэг хүлээж байгаа бөгөөд энэ
хэмжээгээр боломжит хохирлын дүнг бууруулах замаар бодит хохирлыгтооцох зарчмаар аргачлал боловсрогдсон байна.
Михаил Миль

**Михаил Миль** (*Михаи́л Лео́нтьевич Миль,* 1909 оны 11-р сарын 22-нд Оросын Эрхүү хотод төрсөн—1970 оны 1-р сарын 31-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн нисдэг тэрэгний зохион бүтээгч, эрдэмтэн, техникийн ухааны доктор (1945), ЗХУ-ын хөдөлмөрийн баатар (1966), Ленины (1958) болон ЗХУ-ын Төрийн (1968) шагналтан.
Роял Холлоуэй, Лондоны Их Сургууль

**Роял Холлоуэй, Лондоны Их Сургууль** (, RH) нь Роял Холлоуэй болон Бедфорд Нью Коллежийн нэгдэл, Лондоны Их Сургуулийн холбооны гишүүн байгууллага юм. Тус нэгдэл нь 6 сургууль, 21 эрдэм шинжилгээний хэлтэстэй бөгөөд 100 гаруй орны 10,500 орчим бакалавр, магистрын оюутантай.

## Байршил
Тус кампус нь Английн Суррей мужийн Эгхэм хотод, Лондоны төвөөс 31 км зайд байрладаг. The Sutton Trust судалгаагаар Их Британийн хамгийн өндөр шалгууртай 30 их сургуулийн нэгээр нэрлэгдсэн.

## Түүх
Роял Холлоуэйн кампусыг 1879 онд бизнес эрхлэгч, буяны үйлстэн Томас Холлоуэй үүсгэн байгуулсан бөгөөд 1886 онд Роял Холлоуэй Коллеж нэртэйгээр анх зөвхөн эмэгтэйчүүдийн коллеж болж байгуулагдсан юм. 1900 онд Лондоны Их Сургуулийн албан ёсны гишүүн болж, 1945 оноос эрэгтэй оюутнуудад магистрын сургалт явуулж эхэлсэн. Харин 1965 онд анхны 100 орчим эрэгтэй бакалаврын оюутныг элсүүлж байсан.

## Нэгдэл
1985 онд тус коллеж нь тухайн үед зөвхөн эмэгтэйчүүдэд зориулсан Бедфорд Коллежтой нэгдэж, Роял Холлоуэй болон Бедфорд Нью Коллеж (RHBNC) нэртэй болсон. Өнөөдөр ч энэ нэр албан ёсоор ашиглагдсаар байна.

Ангилал:Лондоны их сургууль
Хөрс, хөрсөн бүрхэвчийг үнэлэхэд баримталсан зарчим

Хөрс гэдэг
нь газрын гадаргын дээд хэсэгт орших үржил шимт үе давхарга бөгөөд
хурдас чулуулаг, уур амьсгал, ургамал, амьтан, газрын гадарга, цаг хугацааны
хүчин зүйлүүдийн нарийн төвөгтэй үйлчлэлийн үр дүнд бий болдог. 
Хөрс
үржил шимтэйгээрээ байгалийн бусад баялагаас ялгагдах бөгөөд хөрсний
үржил шим гэдэг нь ургамлыг шаардлагатай шим тэжээлийн бодис усаар
хангах, үндэсний системийг агаар болон тохиромжтой дулааны нөхцөлд
байлгаснаар ургамлын ургах, ургац өгөх нөхцөлийг бүрдүүлэх чадварыг
хэлнэ.

Хөрс үржил шимт чанараа алдах үйл явцыг хөрсний доройтол гэх
бөгөөд хөрс доройтох дараах үндсэн 3 шалтгаан байдаг. Үүнд:

a) Хүний үйл ажиллагаанд удаан хугацаанд ашиглагдсан, эсвэл уур
амьсгалын хуурайшилтын нөлөөгөөр хөрс нь эрдэсжиж хөрсний
ерөнхий үржил шимийн бууралт болдог.

b) Хөрс бохирдох нь хүний үйл ажиллагаатай холбоотой бөгөөд хөрсний
бохирдлын түвшин нь бохирдуулагч бодисын шинж чанар, тархалт,
нэвчилтийн гүн, хөрсний шинж чанар, хур тунадас, газрын байрлал
зэрэг олон үзүүлэлтээс хамаарна. Хөрсний бохирдол болон элэгдэл
эвдрэл нь хоорондоо салшгүй холбоотой тул бохирдолтод өртсөн
хөрс ихэнх тохиолдолд тодорхой хэмжээгээр мөн эвдрэлд ордог.
Гэхдээ эвдрэлд ороогүй хөрс бохирдож болно.

c) Хөрс байгалийн болон хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр элэгдэж
эвдэрнэ. Газрын эвдрэл нь хөрсний эвдрэлээс арай илүү өргөн ойлголт
бөгөөд хөрс болон түүний доод талын хурдас чулуулаг элэгдэл эвдрэлд
орохыг хамтад нь газрын эвдрэл гэж үзнэ. Хөрсний эвдрэлээр хөрсний
үржил шимт чанар алдагддаг учраас хурдас чулуулгийн эвдрэлийг
бодвол экологийн хувьд арай илүү хохирол болно. Учир нь ургамал
ургахгүй, амьд организмын амьдрах орчин алдагдах нь цаашдаа
амьдрах орчинд нөлөөлнө гэж үзнэ.

Үржил шимт хөрстэй газрын үнэ нь хот, суурин, төв замд ойрхон
байрлалтай, услах боломж зэргээс хамаарч янз бүр байна. Гадаад орнуудад
1.0 га тариалангийн газар 300–7000 доллар хүртэл хэлбэлзэж байгаа нь зах
зээлийн үнэ, ханш болохоос хөрсний үржил шимийн үзүүлэлтээр тооцсон
экологийн үнэ, цэнэ биш юм. Газрын зах зээлийн үнэлгээний туршлагаас
харахад үржил шимт газар нь үндсэн хөрөнгөд тооцогддог бөгөөд байнга
үнэ ханш нь өсч байдаг зүй тогтолцтой явж иржээ. Тиймээс хөрс, хөрсөн
бүрхэвчид үзүүлсэн хохирлыг хөрсний үржил шимийн үзүүлэлтэд үндэслэх
зарчмыг аргачлалд баримталсан болно.
Хээрийн экосистем

Монголын хээр нь Евроазийн хээрт хамаарах
боловч цөм хэсэг нь хялганат хээр хэмээх давтагдашгүй өвөрмөц
нутаг байх нь дэлхийн ургамал-газар зүйн судалгаанд онцгой байр
суурь эзэлдэг байна. Хээрийн ургамлын бүрдэл нь 

нэгдүгээрт: үе үе тохиолдох ганг тэсвэрлэх чадвартай ургамлан нөмрөгтэй; 

хоёрдугаарт:
газрын дээрх хэсгээсээ хэдэн арав дахин их хүчирхэг үндэсний
системтэй (зарим судлаачид “уруугаа ургасан ой” гэж тодорхойлсон
байдаг); 

гуравдугаарт: органик массыг түргэн бүрдүүлэх юм уу, түргэн
задардаг онцлогтой байна. Хээрийн экосистемд өвсөн тэжээлтэн
амьтны зүйл зонхилон тархаж амьдрах бөгөөд олонх нь экосистемийн
газрын доорх үелэлтэй нягт холбоотой оршин амьдардаг байна. 

Энэ
нь хээрийн экосистемийн амьдрал тэтгэх үнэ цэнэ нь газрын хэвлийд
байдгийг харуулж байгаа бөгөөд нөхөн сэргэх боломжоороо ойн
экосистемээс ихээхэн дутмаг биотоп болно.
Говь, цөлийн экосистем

Хээрийн бүсийн араар цөлийн бүсийн
өмнүүр байх бие даасан биотопын орчныг говийн экосистем гэж үзэх
бөгөөд Монгол орны говийн экосистем нь нутгийн 27.2 хувийг эзэлнэ
гэж тодорхойлжээ. 

Говийн ургамал тачир, сийрэг боловч шим, шүүс
сайтай байх тул өвөрмөц зохицолдолгоотой амьдрах орчныг үүсгэдэг
онцлогтой байна. Говийн экосистемийн төлөв нь цөлийн экосистемд
аажмаар шилжих тул хилийн нарийн зааг ялгаа гаргахад бэрх бөгөөд
Төв Азийн их цөлийн хойд хэсэг нь манай говийн өмнөд хэсэг болдог
байна. Цөлд чийг нэн хомс, хуурай халуун салхитай тул бүх амьд биетийн
бие организмд ус чийгийн дутагдлыг тэсвэрлэх, хэмнэлттэй зарцуулах,
хэт халууныг даван туулахад чиглэсэн зохицолдолгоо хөгжсөн байдаг.
Ургамлын үндэс нь олон салаалсан, газрын гүнд гүн нэвтэрсэн хүчирхэг
байхаас гадна эд эрхтэндээ ус нөөцөлдөг, нэг наст ургамал нь үр
хэлбэрээр хуурай халуун хөрсөнд ургах нөхцөлийг хүлээн олон жилээр
хэвтдэг зэрэг хатуу ширүүн дасан зохицсон байдаг онцлогтой. 

Цөлийн
экосистем нь манай дэлхийн хамгийн хуурай биотоп бөгөөд түүнийг
бүрдүүлэгч зүйлийн тоо цөөн, тэдгээр нь тэжээлийн хэлхээнд бие биеэ
орлох боломж бараг үгүй юм. 

Эндээс үзвэл говь цөлийн экосистем нь
тэнцвэрт байдлаа амархан алддаг нөхцөлтэй, өөрөө өөрийгөө нөхөн
сэргээх чадвар нь нэн сул байна.
Усны үнэлгээнд баримталсан гол зарчим

Нэгдсэн Үндэсний
Байгууллагын Орчны хөтөлбөр (UNEP)-ийн газраас гаргасан Дэлхийн
Байгаль орчны төлөв байдлын тайланд (2004) нийт ашигласан усны нэг хүнд
жилд ногдох хэмжээгээр ус хэрэглээний харьцах түвшинг (W/c) тодорхойлж,
харин ус хэрэглээний цэвэр ашиг (WPE)-ийг ашигласан усны нэгж эзэлхүүнд
ногдох үндэсний нийт бүтээгдэхүүний өсөлтөөр (GDP) тодорхойлжээ.
Тэгэхээр манай орны үйлдвэрлэлийн салбарт жилд ашигласан усны хэмжээг
нийт хүн амын тоонд харьцуулах, уул уурхайн салбарт жилд ашигласан усны
нэгж эзэлхүүнд ногдох үндэсний болон уул уурхайн нийт бүтээгдэхүүний
өсөлтийг жил, жилээр тогтоож, дүн шинжилгээ хийх хэрэгтэй болж байна.
Дэлхийн дунджаар хэрэглэсэн 1.0 м3 усны үр ашиг 7.4 ам.доллар байна.
Харин манай орны уул уурхай, үүний дотор алт, зэс болон бусад уурхайнуудад
энэ цэвэр ашгийн хэмжээг тогтоох нь чухал юм.

Усны нөөцийн нэгжийн эдийн засгийн үнэлгээг үйлдвэрлэлийн практикт
хэрэглэхэд хэд хэдэн хүндрэл учирдаг. Үүнд:

1. Усны нэгж нөөцийн үнэ, түүний хайгуул судалгаа, хяналт-шинжилгээний
өртгийг тогтооход хүндрэлтэй болно. Тухайлбал, Сэлэнгэ мөрний
усны нөөцийг тогтоох хяналт-шинжилгээний өртөг, ус судлалын
харуулын тоо ба ажилласан усны жилийн хэмжээ нэмэгдэх тутам
хайгуул судалгааны үр дүн жилээс жилд нарийвчлагдана. Мөн үүнтэй
холбоотойгоор хяналт-шинжилгээний өртөг байнга өсөн нэмэгдэнэ.

2. Усны нөөцийн ашиглалтын явцад бий болох нэмэгдэл орлого буюу
рентийг тодорхойлоход ашигласан усны нэгж нөөцөд ногдох бүсийн
зах зээлийн дундаж үнийг тодорхойлно.

3. Усны нөөцийн хомсдолын өртөг, байгаль орчны сөрөг үр дагаврын
өртгийг тодорхойлоход уул уурхайн шууд нөлөөллийн зэрэгцээ, голын
сав газарт учруулж буй хүний үйл ажиллагааны нөлөө, тэр ч байтугай,
манай оронд зонхилох нөлөө үзүүлж буй уур амьсгалын хэлбэлзэл,
өөрчлөлтийн нөлөөллийг тогтоох шаардлага, мөнгөн дүнгээр
илэрхийлж тооцох зэрэг хүндрэл гарна.

Энэ бүхэнд субъектив хүчин зүйлс зонхилох нөлөөтэй байна. Иймд
хүнээс хамаарч, тогтоох үнийн тоог цөөрүүлэх болон усны нөөцийн эдийн
засгийн үнэлгээг усны нөөцийн тархацтай уялдуулах шаардлага гарч байна.
Газрын доорхи усан учруулсан хохирлыг үнэлэхэд баримталсан зарчим

Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанаас газрын доорх усыг хомсдуулах,
бохирдуулах зэргээр сөрөг нөлөө үзүүлнэ. Газрын доорх усны экологийн
хохирлын үнэлгээг үйлдвэрлэл явуулахтай холбогдсон урьдчилсан
судалгааны дүнг гаргах, техник-эдийн засгийн үндэслэл боловсруулах,
ажлын зураг зохиох зэрэгт хэрэглэнэ. Харин газрын доорх усанд экологийн
хохирол учирсан тохиолдолд газрын доорх усны энэхүү экологи-эдийн
засгийн үнэлгээг байгаль орчинд учруулсан төлбөр болгон хэрэглэнэ.

Иймээс газрын доорх усны суурь үнийг тогтоохдоо Монгол орны нутаг
дэвсгэрийг газрын доорх усны 12 мужид хувааж, муж бүрт олон улсад
түгээмэл ашигладаг зардал дээр тулгуурлан тооцох аргыг хэрэглэсэн.
Гадаргын усанд үзүүлсэн хохирлыг үнэлэхэд баримталсан зарчим

Усны үнийн бодлого нь үндэсний орлогыг хуваарилах, эдийн засгийн үр
ашгийг дээшлүүлэх зорилгоос хамаарч дараах 2 зарчмыг баримталдаг. Үүнд:

• Хэрэв эдийн засгийн үр ашигт үндэслэгдсэн үнийн бодлого
баримталбал, эдийн засгийн үндсэн зарчмыг үндэс болгоно. Эдийн
засгийн үр ашгийн үнийн бодлогыг баримталж буй орнуудад ус бол
үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний нэгэн адил боловсруулагдана хэмээн
үздэг байна.

• Харин орлого хуваарилах зарчмыг баримталбал, үнийн нийгэм,
улс төрийн бодлогын зарчмыг мөрдөнө. Ази, номхон далайн зарим
орнуудад үнийн бодлогод орлого хуваарилах зарчмыг баримталдаг нь
усыг нийгмийн баялаг гэж үздэгтэй холбоотой юм.

Монгол Улсын усны нөөц нь нийт ард түмний өмч учраас орлого
хуваарилах зарчмаар усны үнийг зохицуулах нь зүйд нийцнэ хэмээн үзэж
энэхүү аргачлалыг боловсруулсан болно. Тиймээс унд-ахуйн ус хэрэглэгчийг
үндсэнд нь 3 хувааж үзнэ. Үүнд:

1. Орон сууц, гэр хорооллын дотоодын ус хэрэглээ. Энэ хэрэглээнд хоол,
унд, угаалгын хэрэгцээний ус ордог.

2. Орон сууц, гэр хорооллын гадаад тохижилтын ус хэрэглээ. Энд зүлэг,
цэцэрлэг услах, машин угаах, усанд сэлэх зэрэг хэрэглээний ус орно.

3. Нийгмийн усан хангамж, хэрэглээ. Үүнд: Гал түймэртэй тэмцэх, нийгэм
ахуйн барилга, газрын үйлчилгээ, засвар, дэлгүүр, үйлдвэр, гуанз зэрэг үйлдвэрлэл үйлчилгээ, худалдааны зориулалтаар ашиглах усны
хэрэглээ орно.

Хэрэглэгчийн төлөх усны үнэ нь нэгж усны үнийг хэрэглэсэн усны
эзэлхүүнээр тодорхойлох бөгөөд манай орны нөхцөлд ундны усны үнэ ба
гол мөрний усны нөөц урвуу шүтэлцээтэй байдаг байна. Өөрөөр хэлбэл,
усны нөөц элбэгтэй сав газарт усны үнэ бага, усны бага нөөцтэй сав газарт
усны үнэ их байх зохистой хандлагатай.

Усны нөөц ба унд-ахуйн усны үнэ олонхи аймгуудад бодитой тогтоогдсон
байхад усны нөөц элбэгтэй зарим аймгуудад ус их үнэтэй байх атлаа усны
нөөц багатай аймгуудад үнэ нь харьцангуй бага байгаа зэрэг нөхцлүүд
байна. Тухайлбал, Архангай, Хэнтий, Завхан, Хөвсгөл зэрэг усны нөөц
элбэгтэй зарим аймгуудад усны үнэ их өндөр байх, Улаанбаатар, Дархан-Уул,
Орхон, Өмнөговь зэрэг хүн ам олонтой аймаг, хотуудад усны нөөц багатай
атлаа үнэ нь харьцангуй бага байх хандлагатай байна.

Тиймээс усны нөөцийн үнэ буюу эдийн засгийн үнэ нь усны нөөцийн
орон зай ба цаг хугацааны тархацтай уялдан түүнд урвуу хамааралтай
байгаад үндэслэн уул уурхайн салбарт ашиглах усны нөөцийг үнэлэх зарчим
баримталж аргачлалыг боловсруулсан. Энэ нь цаашид энэ хэлбэрээр суурь
үнийг шинэчилэх боломжийг олгоно гэж үзсэн болно.
Ойн нөөцийг үнэлэхэд баримталсан зарчим

Монгол орны ойн сан
бүхий талбай 2016 оны байдлаар 18.5 сая.га буюу нийт нутаг дэвсгэрийн
11.8%-ийг эзэлж, үүнээс 12.3 сая.га нь ойгоор бүрхэгдсэн (хэвийн ургаж
байгаа ой), 5.6 сая.га нь ойгоор бүрхэгдээгүй (түймэр, мод бэлтгэл, хөнөөлт
шавжид нэрвэгдсэний улмаас доройтолд орсон ой), 543.4 мян.га нь ойн
сан доторх ойн бус талбай байна. Ойн сан бүхий газрын ойгоор бүрхэгдсэн
талбайг нийт газар нутагт харьцуулсан хувь буюу ойрхог чанар 7.9% байна.

Монгол орны ойн нийт нөөц 1,245.4 сая.м3 бөгөөд үүнээс 78.5%-ийг
шинэс, 4.9%-ийг нарс, 9.4%-ийг хуш, 0.23%-ийг гацуур, 0.02%-ийг жодоо,
6.17%-ийг хус, 0.18%-ийг улиас, 0.05%-ийг улиангар, 0.007%-ийг хайлаас,
0.27%-ийг бургас, 0.002%-ийг тоорой, 0.14%-ийг заган ойн нөөц тус тус
эзэлж байна.

Ой мод бол нөхөн сэргээгдсэнээрээ байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг
нөлөөллийг бууруулах, хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй бохирдол,
доройтлын явцыг хязгаарлан, улмаар тэдгээрийн хор хөнөөлийг арилгаж,
байгалийн унаган төрхийг сэргээх боломжийг хангахаас гадна үйлдвэрийн
түүхий эдийн нэг чухал нөөц болж байдаг. 

Тиймээс ойн нөөцөд учруулсан
хохирлын үнэлгээнд ойн бүсийн модны нөөцийн хуваарилалтад тулгуурлан
үнэлэх зарчмыг баримталсан болно.
Ургамал ба ургамлан нөмрөгийг үнэлэхэд баримталсан зарчим

“Ашигт ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээ хийх аргачлал”-ыг зах зээлд
өртөгч ургамлын зүйлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тодорхойлох
зорилгоор анхлан боловсруулсан бөгөөд зах зээлд өртөгч ургамлын зах зээлд өртөх байдал, түүний бэлтгэн нийлүүлэлтийн зардал, тухайн зүйл
ургамлыг нөхөн хамгаалах зардал зэрэг үзүүлэлтүүдийг үнэлгээний суурь
болгосон байна. Аргачлалаар эхний ээлжинд тооцсон 55 зүйл ургамлын
экологи-эдийн засгийн үнэлгээг Байгаль орчны Сайд (хуучин нэрээр)-ын
2008 оны 5 дугаар сарын 21-ний өдрийн 194 дугаар тушаалаар баталсан
байдаг. Түүнээс хойш 2015 онд Байгаль орчин, ногоон хөгжил, аялал
жуулчлалын сайдын А-282 дугаар тушаалын хавсралтаар нийт 595 зүйл
ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээг баталсан.

Манай оронд ургамлын нөөцөд экологи-эдийн засгийн үнэлгээ
хийх практик хэрэглээ, шаардлага нь аргачлалыг боловсруулж байх үед
харьцангуй шинэлэг асуудал байсан бөгөөд тухайн үед ургамлын эдийн
засгийн үнэлэмжийн асуудал нь байгалийн нөөцөөс хэрэглээний нөөц
бэлтгэх зардалтай холбоотойгоор тодорхойлогдож ирсэн тул ургамал,
ургамлан нөмрөгийн экологийн ач холбогдлоор нь үнэлэх асуудлыг
экологийн үнэ цэнийн талаас тодорхойлоход илүү ач холбогдол өгсөн
байдаг.
Temu

**Temu** (*Ти́му-*гэж дууддаг) — Хятадын "PDD Holdings" цахим худалдаа, арилжаа эрхэлдэг онлайн-дэлгүүр юм. Уг дэлгүүр нь бараагаа маш хямд үнээр зардаг бөгөөд голчлон шууд Хятадаас нийлүүлдэг байна.
"Тимү"- гийн бизнесийн загвар нь компанийг хэрэглэгчдийн дунд нэр хүндтэй болгосон боловч худалдан авагчийн тухай мэдээллийн нууцлал, худалдааны платформын ажилтнуудыг албадан хөдөлмөр эрхлүүлдэг бөгөөд зах зээлд гаргаж буй бүтээгдэхүүний оюуны өмч, чанар зэрэг нь асуудал дагуулдаг байна. Энэ компани өрсөлдөгч мөн хятадын Shein компанитай  хуулийн маргаанд ороод байгаа юм.

## Түүх 
"Тимү" нь Кайманы арлуудад бүртгэлтэй үндэстэн дамнасан арилжааны компани болох "PDD Holdings"-д харьяалагддаг бөгөөд удирдлаг дор ажилдаг боловч албан ёсны төв оффисын хаягаа Дублин хотод байдаг гэж заасан байдаг ажээ. "PDD Holdings" компани мөн Хятад дотроо алдартай онлайн худалдааны платформ болох "Pinduoduo"-г эзэмшдэг байна.

Тимү платформ нь 2022 оны 9-р сараас АНУ-д үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн байна. 2023 оны 3-р сараас Австрали, Шинэ Зеландад сарын дараа буюу 4-р сараас Франц, Герман, Итали, Нидерланд, Испани, Их Британид ажиллаж эхэлсэн байна. Удалгүй тэд Латин Америкт үүд хаалгаа нээжээ. 2024 оны 1-р сарын 17-нд Тимү компани 49 дэх орон болох Өмнөд Африкт албан ёсоор худалдаагаа эхлүүлжээ.

2024 оны 2-р сард "Тимү" АНУ-д 100 сая идэвхтэй хэрэглэгчтэй, дэлхий даяар 130 сая гаруй хүн апп програмыг нь татаж, сар бүр 420 сая орчим хүн вэбсайтаар нь зочилдог гэсэн судалгаа байдаг ажээ.

## Бизнес бүтэц 
"Тимү" нь Хятадын бараа нийлүүлэгчид бараа хэрэглэгчдэд очиход үйлчилдэг завсрын дистрибьютерт /дундын зуучлагчгүй/ найдалгүйгээр бүтээгдэхүүнээ хэрэглэгчдэд шууд борлуулах, хүргэх боломжийг олгосоны үндсэн дээр бүтээгдэхүүнийг илүү хямд үнэтэй болгодог байна. Зарим худалдагч "Тимү"-гээс бараагаа алдагдалтай зарах хэмжээнд хүртэл үнээ буулгахыг хүссэн гэж мэдэгдэж байсан. Тимү нь нийгмийн сүлжээгээр дамжуулан шинэ хэрэглэгчдийг амжилттай татан олруулсан зарим хэрэглэгчдэд мөн үнэ төлбөргүй бүтээгдэхүүн санал болгодог байна. "Тимү" дээрх онлайн худалдан авалтыг вэб хөтөч эсвэл гар утасны апп програм ашиглан хийх боломжтой байдаг бөгөөд Фэйсбүүк, Инстаграм дээр томоохон сурталчилгааны кампанит ажил явуулдаг байна.

## Шүүмжлэл 
Зарим худалдаачид Тимү-г "хогийн сав" болгон ашигладаг бөгөөд чанар муутай, хугацаа нь дууссан, хуучирсан бүтээгдэхүүн зарахыг оролддог.

2022 оны Time сэтгүүлийн нийтлэлд бичсэнээр "Тимү"-ийн үйлчлүүлэгчид олон мянган илгээмж хүрээгүй гэсэн шүүмжлэлтэй тулгарсан, худал сурталчилгаа, зөвшөөрөлгүй төлбөрөөс үүдэн сайт дээрх бараа бүтээгдэхүүний тайлбар бодит байдалтай таарахгүй, эргээд холбогдоход хариу өгдөггүй таг болдог зэрэг асуудлууд байнга гардаг байна.

Ангилал:Пиньдуодуо
Ангилал:2022 онд байгуулагдсан
Ангилал:Хятадын брэнд