Хануй гол

**Хануй гол** (Монгол бичгээр:**ᠬᠠᠨᠤᠢ ᠭᠣᠣᠯ**)  нь Хангайн гол нурууны Хан-Өндөр уулаас эх аваад зүүн хойшоо 421 км урсаад Сэлэнгийн баруун хэсэгт нийлдэг гол. Усаа цуглуулах талбай нь 14620 км2. Хануй голын савд унтарсан галт уул олон бий. Дээд хэсгийн хөндий нь ойтой.

Түүний ус цуглуулах сав газар 14,620 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг бөгөөд сав газарт нь унтарсан галт уулын тогтоц олонтоо ажиглагддаг. Голын дээд хэсгийн хөндий нь ой модтой, байгалийн унаган төрхөө хадгалсан үзэсгэлэнт бүс юм.

Голын голдирол ихээхэн тахиралдан, уулын чулуурхаг, сайртай орчин дундуур урсах бөгөөд зарим хэсэгтээ хүрмэн чулуун хавцлыг дайран өнгөрдөг нь түүний геологийн өвөрмөц тогтцыг илтгэнэ. Дундаж өргөн нь 110 метр, гүн нь 2.2 метр орчим, урсгалын хурд нь улирлын онцлогоос хамааран секундэд 0.5–3.5 метр хүрдэг. Усны дундаж урсан өнгөрөлт нь секундэд 15 шоо метр бөгөөд энэ нь Хануй голыг Сэлэнгэ мөрний сав газрын усны чухал эх үүсвэрийн нэг болгодог.

Хануй голын сав газар нь хүйтэн сэрүүн, ойт хээрийн уур амьсгалтай. Хаврын мөстөлт хайлах үед усны түвшин нэмэгдэж, зуны хур борооны улиралд үерлэлт ажиглагддаг бол өвлийн улиралд 11–12 сар орчим мөсөн бүрхүүл тогтдог. Голын усны гол эх үүсвэр нь хур тунадас, хайлсан цас болон уулын булаг шанд юм.

Геологийн хувьд Хануй голын сав газар нь Хангайн нурууны галт уулын гаралтай өндөрлөгт байрладаг. Энэ бүс нутагт плейстоцены үед, ойролцоогоор 2–3 сая жилийн өмнө галт уулын идэвхжил эрчимтэй явагдаж байсан нь голын хөндий, голдирол, ус зайлуулах тогтолцоог бүрдүүлжээ. Иймээс Хануй голын систем нь геологийн хувьд сая гаруй жилийн настай гэж үздэг. Голдирол нь тогтворжсон, уналт нь дунд зэрэг, мушгирал багатай тул дунд насжилттай голын ангилалд хамаардаг.

Биологийн олон янз байдлын хувьд Хануй голын сав газар баялаг. Таймень, ленок, хадран, цагаан загас зэрэг Сэлэнгийн савын загас элбэг бөгөөд Хүнүй зэрэг хэд хэдэн гол Хануйд цутгаж, түүний усны тэжээлд чухал нөлөө үзүүлдэг. Мөн ангир, галуу, нугас, хун зэрэг усны шувууд, булга, халиу, бор гөрөөс, зэрлэг гахай, тарвага зэрэг хөхтөн амьтад нутагладаг. Ургамлын хувьд хус, нарс, шинэс, уулын бургас болон голын эргийн өвслөг ургамал зонхилно.

Хануй голын хөндий нь өргөн, тэгш, хайрга болон тунамал чулуулгийн давхаргатай, ойн бүс давамгайлсан тул мал аж ахуй, аялал жуулчлалын хувьд таатай нөхцөл бүрдүүлдэг. Голын эрэг дагуу олон булаг шанд, байгалийн үзэсгэлэнт тогтоц бий.

Хануй голын сав газарт орших онцгой байгалийн тогтцын нэг бол Булган аймгийн Баян-Агт сумын нутагт, хойд өргөрөгийн 49°10', зүүн уртрагийн 102°21' солбилцолд байрлах рашаан юм. Энэ рашаан нь гидрокарбонат, хлорид, натри, кальцийн найрлагатай, эрдэсжилт сайтай хүйтэн рашаан бөгөөд уламжлалт анагаах ухаанд олон төрлийн өвчнийг анагаахад хэрэглэсээр ирсэн. Рашаан нь галт уулын гаралтай хүрмэн чулуун хавцлын дундаас оргилон гардаг нь геологийн хувьд сонирхолтой үзэгдэлд тооцогддог.

Хануй голын усны урсгал нь Хануй → Сэлэнгэ → Байгал нуур → Ангар → Енисей → Карын тэнгис гэсэн дарааллаар Хойд мөсөн далайд хүрдэг. Монголын гол мөрний Штрахлерын ангиллаар Хануй гол нь хэд хэдэн 2-р эрэмбийн гол нийлсэн 3-р эрэмбийн голд тооцогддог бөгөөд Хүнүй гол нь түүний хамгийн том цутгал юм.

Түүх, соёлын хувьд Хануй голын сав газар нь Хүннү, Түрэг, Уйгарын үеийн дурсгалт газруудтай, археологийн олдвороор баялаг бүс нутаг. Эртний нүүдэлчдийн зам, суурьшлын ул мөр, шашны төвүүд энэ орчимд төвлөрч байжээ.

Ийнхүү Хануй гол нь геологийн хувьд эртний үүсэлтэй, экологийн хувьд үнэ цэнтэй, түүх соёлын өвөөр баялаг, Монгол орны усны нөөцийн тогтолцоонд стратегийн ач холбогдол бүхий томоохон голын нэг юм. Байгалийн өвөрмөц тогтоц, рашаан, галт уулын гаралтай хөндий, загас амьтдын баялаг нөөц нь Хануй голыг Монголын төвийн бүсийн экологийн үнэт баялаг болгодог.

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем