open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бирнессит

**Бирнессит** (, номиналиар MnO2·*n*H2O) буюу δ-MnO2 нь Na0.7Ca0.3Mn7O14·2.8H2O химийн томьёотой, устөрөгчийн манганы давхар ислийн эрдэс юм.

Энэ нь дэлхийн гадарга дээрх манганы гол эрдэс бөгөөд хөрс, тунадас, үр тариа, чулуулгийн бүрхүүл (жишээлбэл, цөлийн лак (цөлийн чулуулгуудын гадаргуу дээр бий болсон нимгэн, хар бор өнгийн давхарга )), далайн ферроманганез зангилаа, царцдаст нарийн ширхэгтэй, муу талсажсан хэлбэрээр түгээмэл тохиолддог.

Үүнийг Шотландын Абердиншир гүнлигийн Бирнесс тосгоноос нээсэн.

## Бүрэлдэх нь
Хүчилтөрөгчтэй усан уусмалд Mn(II)-ийн исэлдэлтээс үүсэх тунадасжилт нь кинетикийн хувьд сааталтай бөгөөд бодисын гадаргуу дээр удаан байдаг. Биологийн Mn(II)-ийн исэлдэлт нь абиотик Mn(II)-ийн исэлдэлтийн процесстой харьцуулахад ерөнхийдөө хурдан явагддаг бөгөөд ийм учраас байгалийн бирнесситын ихэнхийг бичил биетүүд, ялангуяа нян болон мөөгөнцөр үүсгэдэг гэж үздэг.

## Бүтэц
Бирнессит нь стохиометрийн бус нэгдэл бөгөөд нэрлэсэн MnO2·*n*H2O томьёонд Mn4+ ионууд хувьсах хэмжээгээр байхгүй, эсвэл голчлон Mn3+ ионуудаар, заримдаа Mn2+ ионуудаар солигддог. Хатуу биет нь жижиг хэсгийн хувьд саармаг тул бирнессит нь Mn4+ вакансион болон гетеровалент Mn орлуулалтаас үүссэн цэвэр сөрөг цэнэгийг тэнцвэржүүлэхийн тулд гаднын катионуудыг агуулдаг.

Ангилал:Эрдэс
Баумхауэрит

**Баумхауэрит** () бол ховор тохиолддог хар тугалганы сульфодавс эрдэс юм. Энэ нь триклиник системд талсжиж, саарал хараас цэнхэр саарал өнгөтэй бөгөөд гялбаа нь металлаас бүдэг хүртэл байдаг. Баумхауэрит нь 3 хатуулагтай. Баумхауэрит нь доломит гантигт шигдсэн жижиг талстууд хэлбэрээр үүсдэг. Энэ нь голчлон Швейцарын Вале мужийн Биннентал дахь Ленденбахын карьераас олддог бөгөөд энэхүү эрдсийг 1902 онд ховор эрдэс бодисын олон төрлөөрөө минералогчдын дунд алдартай Ленгенбахаас нээсэн Германы эрдэс судлаач Хайнрих Адольф Баумхауэрын нэрээр нэрлэжээ. Баумхауэрит нь АНУ-ын Нью-Жерси| мужийн Стерлинг Хилл хотод, ихэвчлэн молидбениттэй хамт, мөн Канадын Онтарио мужийн Тандер Бэй хотын Хемло хотод агрегат хэлбэрээр илэрсэн байна.

Ангилал:Эрдэс
Байтаунит

**Байтаунит** () нь анортит ба лабрадоритын хоорондох найрлагатай, хээрийн жоншны эрдсүүдийн плагиоклазын хатуу уусмалын цувралын кальциар баялаг гишүүн юм. Энэ нь ихэвчлэн 70-аас 90 хүртэлх хувийн анортит (An) агуулсан (томьёо (Ca0.7−0.9Na0.3−0.1)[Al(Al,Si)Si2O8]) байдаг. Энэ цувралын бусад эрдсүүдийн нэгэн адил байтаунит нь ихэвчлэн плагиоклазын ердийн ихэржилт болон түүнтэй холбоотой нарийн зураасуудыг харуулсан саарал өнгөнөөс цагаан өнгийн триклиник талстууд үүсгэдэг.

## Тархац
Байтаунит нь габбро, анортозит зэрэг мафик магмын чулуулагт тохиолддог чулуулаг үүсгэгч эрдэс юм. Мөн мафик галт уулын чулуулагт порфирын талст (фенокрист) хэлбэрээр тохиолддог. Метаморф (хувирмал) чулуулагт ховор байдаг. Ихэвчлэн пироксен болон оливинтэй хамт тохиолдоно.

Энэхүү эрдсийг анх 1836 онд тодорхойлсон бөгөөд Канадын Байтаун (одоогийн Оттава) хотод илэрсэн газрынх нь нэрээр нэрлэжээ. Канад дахь бусад мэдэгдэхүйц тохиолдлуудад Онтарио мужийн Фолиет хотын Шоумер анортозит, Квебек мужийн Абботсфордын ойролцоох Ямаска уул зэрэг орно. Мөн Шотландын Рам арал, Английн Камберлэнд гүнлигийн Кесвикийн ойролцоох Эйкотт толгодоос олддог. Мөн Норвегийн Наараодаль болон Өмнөд Африкийн Бушвельд цогцолбороос олдсон гэж бүртгэгдсэн байдаг. Түүнчлэн Баруун Австралийн Иса хөндийгөөс олджээ.

## Гол шинж чанарууд
*Найрлага: Кальциар баялаг (70-90)( An)
*Өнгө: Саарал, цагаан
*Талст бүтэц: Триклиник
*Тохиолдох орчин: Габбро, анортозит зэрэг мафик магмын чулуулаг

Ангилал:Эрдэс
Олон гишүүнтийн цагариг

Математикт, ялангуяа алгебрын салбарт, **олон гишүүнтийн цагариг** буюу **олон гишүүнтийн алгебр** гэдэг нь нэг эсвэл хэд хэдэн тодорхойгүй хувьсагчтай олон гишүүнтүүдийн олонлогоос бүрдэх цагаригийг хэлнэ. Эдгээр олон гишүүнтийн коэффициент нь өөр нэг цагаригт, ихэвчлэн талбарт харьяалагддаг.

Ихэнхдээ “олон гишүүнтийн цагариг” гэдэг нэр томьёо нь талбар дээрх нэг тодорхойгүй хувьсагчтай олон гишүүнтийн цагаригийг далд утгаар илэрхийлдэг. Ийм олон гишүүнтийн цагариг чухалд тооцогддог шалтгаан нь бүхэл тоонуудын цагаригтай адил олон нийтлэг шинж чанартай байдагтай холбоотой.

Олон гишүүнтийн цагаригууд нь тооны онол, коммутатив алгебр, алгебрлиг геометр зэрэг математикийн олон салбарт өргөн хэрэглэгддэг бөгөөд суурь ойлголт болдог. Цагаригийн онолд, жишээлбэл, өвөрмөц задралтай домэйнууд, тогтмол (regular) цагаригууд, бүлгийн цагаригууд, формал зэрэгцээ (power series) цагаригууд, Орын олон гишүүнтүүд, зэрэглэлтэй (graded) цагаригууд зэрэг олон ангиллыг олон гишүүнтийн цагаригийн зарим шинж чанарыг ерөнхийшүүлэх зорилгоор нэвтрүүлсэн байдаг.

Үүнтэй нягт холбоотой ойлголт нь вектор огторгуй дахь олон гишүүнт функцүүдийн цагариг, мөн ерөнхийд нь алгебрын олонлог (variety) дээрх тогтмол (regular) функцүүдийн цагариг юм.

Ангилал:Коммутатив алгебр
Ангилал:Цагаригийн онол
Ангилал:Олон гишүүнт
Бергенит

**Бергенит** () бол илүү тодорхой фосфуранилит бүлгийн ховор уранил фосфат юм. Бергенит дэх фосфуранилит төрлийн хуудас нь уг бүлгийн шинэ изомер бөгөөд уранил фосфатын тетраэдр нь дээш-дээш-доош ижил-ижил-эсрэг (uuduudSSOSSO) зэрэг чиглэлтэй байдаг. Бергенитийн бүх дээжийг хуучин уурхайн хогийн цэгүүдээс олжээ. Уранил эрдэс нь ураны ордын томоохон бүрэлдэхүүн хэсэг юм.

Фосфуранилит нь уранил цувралын хоёр үндсэн бүлгийн нэг бөгөөд ураны эрдэс бодисын хамгийн өргөн тархсан нь юм. Уранил фосфатууд нь 45 өөр эрдэс бодис агуулдаг бөгөөд үүнээс дор хаяж 16 нь фосфуранилит төрлийн топологид хамаардаг бөгөөд үүнд думонтит, ванмершейт, упалит, хамгийн онцлог шинж чанар болох фосфуранилит орно. Фрост болон бусад судлаачдын тайлбарласнаар уранил фосфатууд нь янз бүрийн химийн болон бүтцийн шинж чанартай байдаг бөгөөд энэ нь үүсэх явцад үүсдэг геохимийн нөхцөл байдлыг ихэвчлэн харуулдаг.

## Физик шинж
Бергенит нь сайн хөгжсөн, жижиг нимгэн зүү хэлбэртэй талстуудтай бараан шар царцдас хэлбэрээр үүсдэг. Бергенитийн анхны тодорхойлолт нь орторомбик тэгш хэмтэй бөгөөд нягтрал нь 4.1 г/см3-аас их байдаг.

Ангилал:Эрдэс
Бассанит

**Бассанит** () нь кальцийн сульфатын гемигидратаас бүрдсэн сульфатын эрдэс бөгөөд CaSO4·0.5H2O эсвэл 2CaSO4·H2O химийн томьёотой. CaSO4 нэгж тутамд усны молекулын тал хувьтай байдаг.

Бассанитыг анх 1910 онд Везуви уулнаас олж тодорхойлжээ. Үүнийг Италийн палеонтологич Франческо Бассани (1853–1916)-гийн нэрээр нэрлэжээ.

Везуви галт ууланд энэ нь лейцит тефрит доторх гипсээс үүссэн өөрчлөлт болон фумаролын орд хэлбэрээр үүсдэг. Энэ нь Калифорни, Австралийн хуурай нуурын ёроолд тохиолддог. Энэ нь мөн агуйд гипстэй давхарласан байдаг.

Х.Шмидт болон хамтран судлаачид 2011 онд хуурай нөхцөлд бүтэц нь C2 орон зайн бүлэгтэй моноклиник боловч 75% чийгшилтэй үед бүтэц нь P3221 орон зайн бүлэгтэй гурвалжин хэлбэртэй байдаг гэж мэдээлсэн. Энэ нь гурвалжин хэлбэр нь CaSO4·0.625H2O томьёотой байхаар гидратжуулалтын нэмэлт усыг оруулсныг харуулж байна.

Ангилал:Эрдэс
Бенстонит

**Бенстонит** () нь Ba6Ca6Mg(CO3)13 томьёогоор илэрхийлэгдэх эрдэс юм. 1954 онд нээгдсэн энэхүү эрдсийг 1961 онд тодорхойлж, Орландо Ж. Бенстоны (1901–1966) нэрээр нэрлэжээ.

## Төлөв байдал, тархац
Бенстонит нь тунгалаг бөгөөд цагаан, цайвар шар, эсвэл цайвар шар хүрэн өнгөтэй. Энэ эрдэс нь хуваагддаг масс хэлбэрээр тохиолддог; хуваагдлын хэлтэрхий нь бараг төгс ромбоэдр хэлбэртэй байдаг. Задралын гадаргуу нь 1 см (0.39 инч) хүртэл өргөнтэй бөгөөд бага зэрэг муруй байдаг. Том сорьцууд дээр гадаргуу нь доломит ба сидеритын зарим сорьцтой төстэй шигтгэмэл бүтэцтэй байдаг. Бенстонит нь рентген туяа болон урт ба богино долгионы хэт ягаан туяаны нөлөөгөөр улаан эсвэл шар өнгөтэй флуоресценц үүсгэдэг. Энэ эрдэс нь мөн хүчтэй улаан фосфоресценцийг үзүүлдэг.

Бенстонит нь Канад, Хятад, Энэтхэг, Итали, Намиби, Орос, Швед, АНУ-д байдаг нь мэдэгдэж байна. Энэ нь альстонит, барит, баритокальцит, кальцит, дациншанит, флюорит, хунтит, моназит, флогопит, пирит, сфалерит, стронтианит, кварцтай хамт олддог.

## Нийлэгжүүлэлт
Уг эрдэс бодисыг анх 1973 онд усан уусмал дахь Ba-Mg-Ca-CO3 системийг судлах явцад нийлэгжүүлсэн. Өрөөний температурт пропорциональ хэмжээгээр магнийн хлорид, барийн хлорид, кальцийн хлорид агуулсан уусмал бэлтгэж, түүнд натрийн карбонат нэмсэн. Уусмал тэр дороо тунадасжсан бөгөөд уг тунадас нь 2 долоо хоногийн дараа бараг цэвэр бенстонит болжээ.

Ангилал:Эрдэс
Бүлгийн үйлдэл

Математикт, **бүлгийн үйлдэл** () гэдэг нь ерөнхийд нь хэлбэл, G бүлгийн элемент ба S олонлогийн нэг, нэг элементийг авч, S-ийн өөр нэг элементийг гаргаж авдаг үйлдэл юм. Албан ёсоор бол, энэ нь G-ээс X-ийн автоморфизмын бүлэг рүү (өөрөөр хэлбэл, X-ийн бүх биекцүүдийн олонлог, үйлдэл нь функцийн нийлбэрлэл) чиглэсэн **бүлгийн гомоморфизм** юм. Ийм үед “G нь S дээр үйлчилж байна” гэж хэлдэг.

Олон хувиргалтууд функцийн нийлбэрлэлийн дор бүлэг үүсгэдэг. Жишээ нь, хавтгай дээр нэг цэгийг тойрсон эргэлтүүд. Ийм үед эдгээр хувиргалтуудаас бүрдсэн бүлгийг хийсвэр бүлэг гэж авч үзээд, тэр бүлэг тухайн хувиргалтуудыг хэрэгжүүлж байна гэж үзэх нь ихэвчлэн ашигтай байдаг. Бүлгийг хувиргалтуудаас ялгаж авч үзэх шалтгаан нь: ерөнхийдөө нэг бүтэц дээр үйлчилж буй хувиргалтуудын бүлэг нь түүнтэй холбоотой бусад бүтэц дээр ч мөн адил үйлчилдэг. Жишээ нь, дээрх эргэлтийн бүлэг нь хавтгай дээрх гурвалжнууд дээр ч үйлчилж, нэг гурвалжныг нөгөө гурвалжин болгон хувиргана.

Хэрэв нэг бүлэг ямар нэг бүтэц дээр үйлчилж байвал, тэр бүтэц дээр суурилсан объектууд дээр ч мөн үйлчилдэг. Жишээлбэл, Евклидийн изометрийн бүлэг нь Евклидийн огторгуй дээр үйлчлэхээс гадна тэнд зурсан дүрсүүд дээр ч үйлчилнэ; тухайлбал, бүх гурвалжнуудын олонлог дээр үйлчилнэ. Үүнтэй адил, олон талт биетийн симметрийн бүлэг нь түүний орой, ирмэг, болон талууд дээр тус тус үйлчилдэг.

Ангилал:Бүлгийн онол
Брауны хөдөлгөөн

**Брауны хөдөлгөөн** () гэдэг нь шингэн эсвэл хийн орчинд хөвөн орших бөөмсийн хөдөлгөөнийг хэлнэ. Математикийн уламжлалт тодорхойлолтоор Брауны хөдөлгөөнийг Винерийн процесс гэдэг ба математик эх сурвалжуудад ч “Брауны хөдөлгөөн” гэж нэрлэх нь олонтоо.

Энэхүү хөдөлгөөний хэв маяг нь ихэвчлэн дараах байдлаар илэрнэ: бөөм нь шингэний тодорхой дэд орон зайд байрлах хугацаандаа санамсаргүй хэлбэлзэлтэй хөдөлж, дараа нь өөр нэг дэд орон зайд шилжинэ. Шилжилтийн дараа шинэ хаалттай орон зайд дахин ижил төстэй хэлбэлзэл үргэлжилнэ. Энэ нь өгөгдсөн температуртай, дулааны тэнцвэрт байдалд орших шингэнд юм. Ийм нөхцөлд шингэнд тодорхой давамгай чиглэлтэй урсгал (тээвэрлэлт гэх мэт) байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, шингэний нийт шугаман болон эргэх импульс цаг хугацааны явцад тэг хэвээр хадгалагдана. Молекулуудын Брауны хөдөлгөөнөөс үүдэх кинетик энерги, түүнчлэн молекулын эргэлт ба чичиргээний энергиуд нийлж шингэний дотоод энергийн дулааны (калорийн) бүрэлдэхүүнийг үүсгэдэг бөгөөд энэ нь энергийн тэнцүү хуваарилалтын теоремоор тайлбарлагдана.

Энэ хөдөлгөөнийг Шотландын ургамал судлаач Роберт Брауны нэрээр нэрлэсэн бөгөөд тэрээр 1827 онд усанд дүрсэн *Clarkia pulchella* ургамлын тоосонцрыг микроскопоор ажиглах явцдаа уг үзэгдлийг анх тодорхойлсон юм.

Ангилал:Статистик механик
Ангилал:Винерийн процесс
Коммутатив алгебр

**Коммутатив алгебр** (, анх “идеалын онол” гэж нэрлэгдэж байсан) нь коммутатив цагаригууд, тэдгээрийн идеалууд болон ийм цагариг дээрх модулиудыг судалдаг алгебрын салбар юм. Алгебрлиг геометр болон алгебрлиг тооны онол хоёулаа коммутатив алгебрт тулгуурладаг. Коммутатив цагаригийн түгээмэл жишээнд олон гишүүнтийн цагаригууд, алгебрын бүхэл тоонуудын цагариг (ердийн бүхэл тоо \mathbb{Z}-ийг оролцуулан), мөн *p*-адик бүхэл тоонууд орно.

Коммутатив алгебр нь алгебрлиг геометрийн үндсэн техникийн хэрэгсэл бөгөөд коммутатив алгебрын олон үр дүн, ойлголтууд нь геометрийн ойлголтуудтай нягт холбоотой байдаг.

Заавал коммутатив байх албагүй цагаригуудыг судалдаг салбарыг коммутатив бус алгебр гэдэг. Үүнд цагаригийн онол, дүрслэлийн онол, Банахын алгебрын онол зэрэг багтана.

## Ерөнхий тойм
Коммутатив алгебр нь үндсэндээ алгебрлиг тооны онол болон алгебрлиг геометрт гарч ирдэг цагаригуудыг судлах ухаан юм.

Коммутатив алгебрын хэд хэдэн ойлголт алгебрлиг тооны онолтой холбоотойгоор хөгжсөн байдаг. Тухайлбал, Дэдэкиндийн цагариг (алгебрлиг тооны онолд гарч ирдэг коммутатив цагаригийн гол ангилал), интеграл тэлэлтүүд (integral extensions), үнэлгээний цагаригууд (valuation rings) зэрэг орно.
Модуляр чанарын теорем

Тооны онолд **модуляр чанарын теорем** () нь рационал тоонуудын талбар дээр тодорхойлогдсон эллиптик муруйнууд нь тодорхой байдлаар модуляр функцтэй холбоотой байдаг гэж өгүүлдэг. Эндрю Уайлс болон Ричард Тэйлор нар хагас тогтвортой эллиптик муруйнуудад хамаарах модуляр чанарын теоремыг баталсан бөгөөд энэ нь Фермагийн их теорем (FLT)-ыг гаргахад хангалттай байсан. Хожим Уайлсын хуучин шавь нар болох Брайан Конрад, Фрэд Дайамонд, Ричард Тэйлор нарын цуврал судалгааны ажлууд, улмаар Кристоф Брейльтэй хамтарсан нийтлэлээр 2001 онд модуляр чанарын теоремыг бүрэн батлахад хүргэсэн. Үүнээс өмнө уг мэдэгдэл нь **Танияма–Шимүрагийн таамаглал**, **Танияма–Шимүра–Вейлийн таамаглал**, эсвэл **эллиптик муруйн модуляр таамаглал** гэж нэрлэгддэг байв.

## Тодорхойлолт
Теоремд өгүүлснээр, \Q (рационал тоонуудын талбар) дээрх аливаа эллиптик муруй нь бүхэл коэффициенттэй рационал дүрслэлээр дамжин сонгодог модуляр муруй -ээс (ямар нэгэн бүхэл тоо -ийн хувьд) олдож болно.  нь тодорхой тодорхойлолттой, бүхэл коэффициенттэй муруй юм. Ийм дүрслэлийг  түвшний модуляр параметрчлэл гэж нэрлэдэг. Хэрэв ийм параметрчлэл олдож болох хамгийн бага бүхэл тоо -ийг авбал (модуляр чанарын теоремоор энэ нь дамжуулагч (conductor) гэж нэрлэгддэг тоо болох нь тогтоогдсон), тухайн параметрчлэлийг жин хоёр, түвшин -тэй модуляр хэлбэрийн тодорхой нэг төрөл—бүхэл -өргөтгөлтэй, хэвийнжүүлсэн шинэ хэлбэр (normalized newform)-ээс үүссэн дүрслэлийн тусламжтайгаар, шаардлагатай бол изогенийн дараа, тодорхойлж болно.

Ангилал:Модуляр функц
Ангилал:Тооны онолын теорем
Ангилал:Алгебрлиг геометрийн теорем
Ангилал:Батлагдсан таамаглал
Крисоколла

**Крисоколла** () нь цэнхэр-ногоон (циан) өнгөтэй, зэсийн хоёрдогч гаралтай бага зэргийн хүдэрт тооцогдох эрдэс юм. Түүний Мосын хатуулаг нь 2.5-аас 7.0 хүртэл хэлбэлздэг. Крисоколлань зэсийн хүдрийн биетийн исэлдэлтийн бүсэд үүсдэг бөгөөд кварц, лимонит, азурит, малахит, куприт болон зэсийн бусад хоёрдогч эрдсүүдтэй хамт тохиолддог.

Энэ эрдэс нь ихэвчлэн бөөрөнхий, усан үзэм шиг хэлбэртэй бөөгнөрөл, царцдас маягийн тогтоц эсвэл судлын дүүргэлт хэлбэрээр илэрдэг. 2006 онд хийгдсэн судалгаагаар крисоколла нь зэсийн гидроксидын эрдэс болох спертиниит, аморф цахиур болон усны микроскоп холимог байж болохыг тогтоосон байна.

## Эрдэнийн чулуу
Оюутай харьцуулахад арай илүү түгээмэл тархсан, олдоц сайтай бөгөөд тод цэнхэр, цэнхэр-ногоон өнгөтэй тул крисоколла нь эрт дээр үеэс сийлбэр, гоёл чимэглэлийн үнэт чулуу болгон ашиглагдаж иржээ. Мөн мөнгөн болон алтны дарханд оюуны оронд өргөн хэрэглэгддэг бөгөөд боловсруулах, хэлбэржүүлэхэд харьцангуй хялбар байдаг.

Крисоколлагийн хатуулаг нь чулуу үүсэх явцад шингэсэн цахиурын хэмжээнээс хамааран ихээхэн ялгаатай байдаг. Ерөнхийдөө бараан хөх өнгийн крисоколла нь хэт зөөлөн тул үнэт эдлэл хийхэд тохиромжгүй байдаг бол цэнхэр, ногоон болон цэнхэр-ногоон өнгийн крисоколлань ойролцоогоор 6 хүртэлх хатуулагтай байж, оюутай төстэй шинж чанартай байдаг.

Крисоколла хальцедон нь кварцын ордод үүсдэг, цахиураар их хэмжээгээр баяжсан крисоколлагийн нэг хэлбэр бөгөөд маш хатуу болж, Мосын хатуулаг нь 7-д ойртдог.

Ангилал:Эрдэс
Крисотил

**Крисотил** () буюу **цагаан асбест** нь асбестын хамгийн түгээмэл хэлбэр бөгөөд АНУ-д хэрэглэгдэж буй асбестын ойролцоогоор 95%-ийг эзэлдэг. Үүнтэй төстэй хувь хэмжээ бусад олон улс оронд ч ажиглагддаг. Крисотил нь филлосиликатын серпентин дэд бүлэгт хамаарах, зөөлөн, ширхэглэг бүтэцтэй силикат эрдэс юм. Энэ шинжээрээ амфиболын бүлэгт хамаарах бусад асбест маягийн эрдсүүдээс ялгаатай.

Крисотилийн оновчтой химийн томьёо нь Mg₃(Si₂O₅)(OH)₄болно. Түүний физик шинж чанарууд нь барилгын материалд ашиглахад тохиромжтой болгож ирсэн боловч агаарт тархаж, амьсгалаар уушгинд орсон тохиолдолд хүний эрүүл мэндэд ноцтой эрсдэл учруулдаг.

## Политип
Крисотил нь гурван полиморф (политип) хэлбэртэй байдаг. Эдгээрийг гар дээжээр ялган танихад маш хүндрэлтэй бөгөөд ихэнх тохиолдолд туйлширсан гэрлийн микроскоп ашиглан шинжилдэг. Зарим хуучин хэвлэлүүдэд крисотилийг хэд хэдэн эрдсээс бүрдэх бүлэг гэж үзэж, доор дурдсан гурван политип болон заримдаа пекораитыг хамруулан тайлбарладаг байжээ. Гэвч 2006 онд Олон улсын эрдэс судлалын холбоо (IMA)-ноос гаргасан зөвлөмжөөр крисотилийг байгаль дээрх хэлбэлзэлтэй боловч нэг л эрдэс гэж үзэхийг илүүд үзсэн.

Гурван хэлбэрээс клинокрисотил нь хамгийн түгээмэл бөгөөд Канадын Квебек мужийн Валь-де-Сурс (Val-des-Sources) орчимд онцгойлон тохиолддог.

Ангилал:Эрдэс
Баритокальцит

**Баритокальцит** () нь BaCa(CO₃)₂ гэсэн химийн томьёотой, ус агуулаагүй бари–кальцийн карбонатын эрдэс юм. Энэ нь алстонит болон паралстониттой триморф харилцаатай бөгөөд өөрөөр хэлбэл эдгээр гурван эрдэс нь ижил химийн найрлагатай боловч талстын бүтэц нь хоорондоо ялгаатай. Баритокальцитын дараах хэлбэрийг хадгалсан барит болон кварцын псевдоморфууд ажиглагдсан байдаг.

Баритокальцит нь моноклин талст системд талсжиж, ихэвчлэн нарийхан призм хэлбэрийн талстуудаас тогтсон, тунгалаг цагаанаас шар, саарал өнгөтэй бөөн болон друз маягийн хуримтлал байдлаар тохиолддог. Моосын шаталбараар хатуулаг нь 4 бөгөөд хувийн жин нь 3.64–3.71 орчим байна.

Энэхүү эрдсийг анх 1824 онд Английн Камбриа (хуучнаар Камберленд) дахь Хойд Пенниний Благилл уурхайгаас илэрсэн олдвор дээр үндэслэн тодорхойлж, найрлагынх нь онцлогоор нэрлэсэн.

## Бүтэц
Эрдэс нь моноклин талст системд талсаждаг. Ихэнх эх сурвалжид түүнийг призмийн ангилал 2/m, P2₁/m орон зайн бүлэгт хамааруулдаг бол зарим эх сурвалжид сфероид ангилал 2, P2₁ орон зайн бүлэгт хамааруулсан байдаг. Талст бүтэц нь доломитынхтой төстэй боловч кристаллографийн хувьд хоорондоо ялгаатай хоёр CO₃ бүлэгтэй. Катион давхаргууд нь ABCABC… гэсэн овоолгын хэв маягаар байрлаж, гурван давхарга тутамд давтагдана. Кальцийн ион нь долоон хүчилтөрөгчийн атомтой холбогдсон байдаг.

Ангилал:Эрдэс
Бунзенит

**Бунзенит** () нь никелийн (II) ислийн байгальд тохиолддог хэлбэр бөгөөд химийн томьёо нь **NiO** юм. Энэ эрдэс нь ихэвчлэн ховор тохиолдох, хар ногоон өнгийн болорлог бүрхүүл хэлбэрээр илэрдэг. Бунзенит нь шоо талстын системд талсжих ба сайн хөгжсөн шоо, октаэдр болон додекаэдр хэлбэрийн талстууд үүсгэдэг. Тэрээр периклазын бүлэгт хамаарна.

Бунзенитийг анх 1868 онд Германы Саксон мужийн Йоханнгеоргенштадт хотын ойролцоох Хүдрийн уулсаас (Ore Mountains) илэрсэн гидротермаль никель–урантай судлын дээж дээр үндэслэн тодорхойлжээ. Энэхүү эрдсийг Германы нэрт химич Роберт Бунзен (1811–1899)-ий нэрээр нэрлэсэн байна.

Бусад илэрцүүдэд Өмнөд Африкийн Трансвааль мужийн Барбертон тойрог дахь Бон Аккорд суурингийн ойролцоох Скотиа талькийн уурхайгаас баруун зүгт орших бүс, мөн Австралийн Баруун Австрали мужийн Калгурли хотоос урагш орших Камбалда орчим багтана. Өмнөд Африкийн илэрц нь никелиэр баялаг солирын дулааны метаморфизмд орсон байж болзошгүйг харуулсан нотолгоотой.

Германд бунзенит нь байгалийн висмут, аннабергит, аэругит, зантиозит зэрэг эрдсүүдтэй хамт тохиолддог бол Өмнөд Африкт либенбергит, треворит, никель агуулсан серпентин, никель агуулсан людвигит, виоларит, миллерит, гаспеит, нимит, бонаккордит зэрэг эрдсүүдтэй хамт илэрдэг.

Ангилал:Эрдэс
Бустамит

**Бустамит** () нь кальци–манганы иносиликат (гинжин силикат) эрдэс бөгөөд волластонитын бүлэгт хамаарна. Магни, цайр, төмөр нь манганы оронд орж түгээмэл хольц болж ордог. Бустамят нь CaMnSi₂O₆ нэгдлийн өндөр температурын полиморф хэлбэр юм. Энэхүү хувирал нь ойролцоогоор 830°C-д явагддаг боловч маш удаан үргэлжлэх боломжтой.

Бустамиятыг цайвар өнгийн родонит эсвэл пироксмангиттай андуурах боломжтой. Гэвч родонит болон пироксмангит нь хоёр тэнхлэгт эерэг (biaxial +) оптик шинжтэй байдаг бол бустамит нь хоёр тэнхлэгт сөрөг (biaxial −) шинж чанартайгаар ялгаатай.

## Эсийн параметр
Шинжлэх ухааны хэвлэлүүдэд бустамитын нэгж эсийн хэмжээ, хэлбэр, ашиглах химийн томьёо болон Z утга (нэгж эс дэх томьёоны нэгжийн тоо)-ын талаар тодорхой зөрүүтэй тайлбарууд байдаг. Бустамит нь триклин талстын системд хамаарах бөгөөд анхдагч нэгж эсээр тодорхойлогдож болох боловч волластониттой харьцуулахад дөхөм болгохын тулд A-төвтэй том хэмжээний нэгж эсийг илүү их ашигладаг.

## Төрөлх илэрц
Эрдсийн төрөлх илэрц нь анх Мексикийн Пуэбла мужийн Тетела-де-Хонотла хэмээн тогтоогдсон бөгөөд Мексикийн нэрт эрдэс судлаач, Мексикийн Уул уурхайн семинарийн профессор Хосе Мариа Бустаманте-и-Септиемийн нэрээр нэрлэсэн байна.

Ангилал:Эрдэс
Хатуу хувиргалт

Математикт **хатуу хувиргалт** (, мөн **Евклидийн хувиргалт** эсвэл **Евклидийн изометри** гэж нэрлэгддэг) нь Евклидийн огторгуй дахь ямар ч хоёр цэгийн хоорондын Евклидийн зайг хадгалдаг геометрийн хувиргалт юм.

Хатуу хувиргалтуудад эргэлт, шилжилт, тольдолт, эсвэл эдгээрийн ямар нэг дараалал багтана. Заримдаа тольдолтыг хатуу хувиргалтын тодорхойлолтоос хасдаг. Учир нь тольдолт нь Евклидийн орон зай дахь биетийн баруун-зүүн чиглэлийг (handedness) хадгалдаггүй. Жишээлбэл, тольдолт нь зүүн гарыг баруун гар болгон хувиргана. Ийм хоёрдмол утгаас зайлсхийхийн тулд баруун-зүүн чиглэлийг хадгалдаг хувиргалтыг **хатуу хөдөлгөөн** (*rigid motion*), **Евклидийн хөдөлгөөн** (*Euclidean motion*), эсвэл **зөв (proper) хатуу хувиргалт** гэж нэрлэдэг.

Хоёр хэмжээст орон зайд, хатуу хөдөлгөөн нь шилжилт эсвэл эргэлт байна.

Гурван хэмжээст орон зайд, ямар ч хатуу хөдөлгөөнийг эргэлт ба шилжилтийн нийлбэр болгон задалж болдог бөгөөд иймээс заримдаа эргэлт-шилжилт (rototranslation) гэж нэрлэдэг. Мөн гурван хэмжээст орон зайд бүх хатуу хөдөлгөөн нь шураг хөдөлгөөн (*screw motion*) байдаг (үүнийг Шалегийн теорем гэнэ).

Гурваас ихгүй хэмжээст орон зайд, ямар ч зөв бус (improper) хатуу хувиргалтыг нэг зөв бус эргэлтийн дараах шилжилт болгон, эсвэл тольдолтуудын дараалал болгон задлах боломжтой.
Кокониноит

**Кокониноит** () нь АНУ-ын Аризона мужийн Коконино тойргоос анх илэрсэн ураны хүдэр юм. Энэ нь фосфатын эрдэс, тодруулбал уранил фосфатын эрдсүүдэд хамаарах бөгөөд U⁶⁺ агуулсан ураны бусад дэд ангиллын эрдсүүд болох блатонит, болтвудит, метазейнерит, рутерфординиттэй нэг бүлэгт орно.

## Физик шинж
Энэхүү эрдэс нь цагаан мөртэй, цайвар цөцгийн шаргал өнгөтэй. Маш бичил хэмжээний талст хэлбэрээр тохиолддог бөгөөд илэрсэн хамгийн том талст нь 6 × 20 микрометр хэмжээтэй байдаг. Коконинойт нь цацраг идэвхтэй эрдэс боловч флюоресценц үзүүлдэггүй. Усгүйжүүлэх зорилгоор халаахад 600–800 °C температурын хооронд эрдэс дэх SO₂-ын тодорхой хэсэг алдагддаг нь тогтоогдсон.

## Геологийн илэрц
Энэ эрдэс нь Юта болон Аризона мужуудад орших, ванади багатай, Колорадогийн өндөрлөг хэв шинжийн ураны ордуудын исэлдсэн бүсэд тохиолдоно. Юта мужийн Жомак уурхайд гөлтгөнө, жарозит, лимонит, кварц, шаврын эрдсүүд болон нүүрсэжсэн модтой хамт оршдог.

Кокониноитыг анх 1966 онд Аризона мужийн Коконино тойргийн Камерон дүүрэг дэх Хаскон уурхайнууд болон Вермилион Клиффс дүүргийн Сан Вэлли уурхайгаас илэрсэн олдворууд дээр үндэслэн тодорхойлсон. Эрдсийн нэрийг илэрсэн газрын нэр болох Коконино тойргийн нэрээр өгсөн.

Ангилал:Эрдэс
Берриит

**Берриит** () нь Pb3(Ag,Cu)5Bi7S16 химийн томьёотой эрдэс юм. Энэ нь саарал болон хөх саарал өнгийн, моноклин талст призм хэлбэрээр тохиолдоно. Гэрэл нэвтрүүлэхгүй (тунгалаг бус) бөгөөд металлаг гялбаатай. Моосын хатуулаг нь 3.5, харьцангуй нягт (нягтын жин) нь 6.7 байна. Энэхүү эрдсийг анх 1965 онд рентген дифракцийн аргаар эрдэс судлаач Леонард Гаскуан Берри (1914–1982) тодорхойлжээ. Берриит нь АНУ-ын Колорадо мужийн Парк болон Сан Хуан тойргуудаас олддог. Колорадод сульфид агуулсан кварцын судлуудад тохиолдох бөгөөд, мөн Гренландын Ивигтут орчимд сидерит ихтэй криолиттой хамтилэрдэг.

Ангилал:Эрдэс
Бертьерит

**Бертьерит** () нь төмөр ба сурьмын сульфид эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь FeSb2S4 (FeS·Sb2S3) юм. Энэ эрдэс нь ган саарал өнгөтэй, металлаг гялбаатай бөгөөд гадаргуу нь заримдаа солонгорсон ислийн бүрхүүлээр хучигдсан байдаг. Гадаад төрхөөрөө стибниттэй маш төстэй тул ихэвчлэн андуурагддаг.

Бертьеритийг 1827 онд Францад нээж, Францын химич Пьер Бертьеийн (1782–1861) нэрээр нэрлэжээ.

Ангилал:Эрдэс
Бертрандит

**Бертрандит** () нь бериллийн соросиликат гидроксид эрдэс бөгөөд химийн найрлага нь Be4Si2O7(OH)2 юм. Бертрандит нь өнгөгүйгээс цайвар шар өнгөтэй, орторомб талст системтэй, Моосын хатуулаг 6–7 байна. Ихэвчлэн берилли ихтэй пегматит чулуулгуудад тохиолдох ба зарим тохиолдолд берилийн өөрчлөлт (хувирал)-ийн бүтээгдэхүүн байдлаар үүсдэг. Энэ эрдэс нь ихэвчлэн берилийг псевдоморфоор орлон солигдсон хэлбэрээр илэрдэг. Хамт тохиолдох эрдсүүдэд берил, фенакит, хердерит, турмалин, мусковит, хайлуур жонш, кварц орно. 

Бертрандит болон берил нь бериллийн гол хүдэр болдог.

Ангилал:Эрдэс
Колимаит

**Колимаит** () нь нийлэг K₃VS₄-ийн байгальд тохиолдох аналог бөгөөд сульфидын эрдэс юм. Энэ эрдсийг Мексикийн баруун өмнөд хэсэгт нээсэн. Кали-ванадийн сульфидыг Колима галт уулын тогооноос цуглуулсан байдаг. Колимаит хэмээх нэр нь уг галт уул байрладаг нутгийн нэрээс үүдэлтэй. Энэхүү эрдэс болон түүний нэрийг 2007 онд Шинэ эрдэс, нэршил ба ангиллын комисс (CNMNC) албан ёсоор баталсан. Олон улсын Эрдэс судлалын холбооноос (IMA) IMA 2007-045 гэсэн дугаар олгосон.

## Физик шинж
Колимаитын үүсмэл хэлбэрийг маш нарийн зүү хэлбэрийн талстууд нийлж бөөгнөрсөн тул зараа шиг хэлбэртэй гэж тодорхойлдог. Эдгээр бөөгнөрлийн хэмжээ нь 10–100 микрометр байна. Харин зүү хэлбэрийн талстууд нь 50 микрометр хүртэл урт, 20 микрометр хүртэл өргөнтэй гэж хэмжигдсэн.

## Бүтэц
Колимаит нь орторомбик талстын ангилалд багтдаг боловч тодорхой талст хэлбэр нь ажиглагдаагүй. Бөөмс нь тогтмол параллелепипед болон сунасан тэгш өнцөгт призм хэлбэртэй. Колимаитын өнгө нь хар алтлаг, гэрэл нэвтрэхгүй. Зураасны өнгө нь шар-ногоон, гялбаа нь давирхайлаг эсвэл тослог. Флюоресценцгүй. Хэврэг, хагарал ажиглагдаагүй бөгөөд модорхог (splintery) хугаралтай.

Ангилал:Эрдэс
Колумбит

**Колумбит** () нь **ниобит, ниобит-танталит, колумбат** гэж мөн нэрлэгддэг бөгөөд ерөнхий химийн томьёо нь (FeII, MnII)Nb₂O₆ юм. Энэ нь ниобийн хүдэр болдог хар өнгийн эрдсийн бүлэгт хамаарна. Дэд металллаг гялбаатай, нягт ихтэй, мөн төмөр ба манганы ниобат юм.

Ниобит нь сансар судлал, барилга байгууламж, анагаах ухааны салбарт олон төрлийн хэрэглээтэй. Колумбитын насыг тогтоохдоо ихэвчлэн уран-хар тугалгын (U-Pb) аргыг ашигладаг бөгөөд энэ нь удаан явагддаг процесс юм.

Колумбит нь танталиттай ижил химийн найрлага болон талстын симметртэй (орторомбик). Үнэн хэрэгтээ эдгээр хоёр эрдсийг ихэнх эрдсийн гарын авлагад колумбит-танталит эсвэл колтан (coltan) хэмээх хагас нэг төрлийн эрдсийн цувралд хамтад нь ангилдаг. Гэсэн хэдий ч танталит нь колумбитаас илүү их нягттай байдаг: танталитын хувийн жин 8.0-аас их, харин колумбитынх ойролцоогоор 5.2 юм.

Колумбит үүсэх нь тухайн орчинд байгаа металлын концентрациас шалтгаалж, эрдсийн талстын бүтэц болон байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөнд хамаарна. Колумбит нь тапиолитын полиморф буюу химийн найрлага нь ижил боловч талстын симметр нь өөр эрдэс юм. Колумбит нь орторомбик, харин тапиолит нь тетрагональ симметртэй.

Бүртгэгдсэн хамгийн том ганц колумбит талст нь 6 мм зузаантай, 76 см × 61 см хэмжээтэй (30 × 24 инч) хавтан хэлбэртэй байсан.

Ангилал:Эрдэс
Баррерит

**Баррерит** () нь тектосиликат эрдэс бөгөөд цеолитын бүлгийн гишүүн юм. Энэ нь цеолитуудын дунд харьцангуй ховор тохиолддог эрдэс юм. Уг эрдсийг Шинэ Зеландад төрсөн химич Ричард Баррерын нэрээр нэрлэсэн.

Барреритбн талстууд нь цагаанаас ягаавтар өнгөтэй, шиллэг шилэн гялбаатай. Талстын систем нь орторомббөгөөд хавтгай, хавтан хэлбэртэй төрхтэй. Моосын хатуулаг нь 3–4, хагарал нь төгс. Баррерят нь цагаан зураастай, нягт нь 2.13.

Анх 1974 онд Италийн Сардини арал дахь Кальяри мужийн Капо Пула хошуунд орших Сант’Эфизио цамхгийн ордоос илэрсэн тухай тайлбарлагдсан. Мөн Аляскын Куиу арал дахь Рокки Пасс, түүнчлэн цөөн хэдэн бусад газраас олджээ.

Ангилал:Эрдэс
Конихальцит

**Конихальцит** (), CaCu(AsO4)(OH) нь дуфтит (PbCu(AsO4)(OH))-тэй холбоотой, харьцангуй түгээмэл арсенатын эрдэс юм. Энэ нь ногоон өнгөтэй, ихэвчлэн ботриоид хэлбэртэй бөгөөд зарим металлын ордын исэлдэлтийн бүсэд тохиолддог. Энэ нь лимонит, малахит, бёдантит, адамит, купроадамит, оливенит болон смитсониттай хамт тохиолддог.

## Үүсэл
Конихальцит нь зэсийн хүдрийн биетүүдийн исэлдэлтийн бүсэд үүсдэг. Энд хүчилтөрөгчөөр баяжуулсан гүний ус нь зэсийн сульфид болон зэсийн исэлтэй урвалд орж, малахит, азурит, линарит зэрэг олон төрлийн эрдэс бодис үүсгэдэг. Конихальцит нь ихэвчлэн шараас улаан өнгөтэй лимонит чулуулагт наалдсан байдаг. Конихальцит нь мөн кальциоволбортит эрдэстэй хатуу уусмалын цуврал үүсгэдэг. Эдгээр хоёр эрдэс бодис хатуу уусмалын цуврал үүсгэх үед харилцан солилцдог хоёр элемент нь хүнцэл ба ванади юм. Конихальцит нь цувралын хүнцлээр баялаг төгсгөлийн хэсэг бөгөөд кальциоволбортит нь ванадигаар баялаг төгсгөлийн хэсэг юм.

Конихальцитын мэдэгдэхүйц тохиолдлуудад АНУ-ын Юта мужийн Жуаб хот, Невада мужийн Линкольн, Лио болон Аризона мужийн Бисби, Мексикийн Дуранго, Английн Камбриа гүнлигийн Калсток, Корнуолл, Калдбек Феллс, Чилийн Коллахуаси, Тарапака хотууд, Испанийн Андалуси, Намибийн Цумеб багтдаг.

Ангилал:Эрдэс
Копиапит

**Копиапит** () нь дараах томьёотой гидратжуулсан төмрийн сульфатын эрдэс юм: Fe2+Fe3+4(SO4)6(OH)2·20(H2O). Копиапит нь мөн эрдсийн бүлэг болох копиапит бүлгийг хэлж болно.

Копиапит нь төмрийн сульфидын эрдэс бодис эсвэл сульфидээр баялаг нүүрсний өгөршил эсвэл исэлдэлтээс үүсдэг хоёрдогч эрдэс юм. Хамгийн түгээмэл тохиолддог зүйл бол пиритийн хурдан исэлдэлтээс үүссэн эцсийн гишүүн эрдэс юм. Энэ нь мөн фумаролтой ховор тохиолддог. Энэ нь мелантерит, алуноген, фиброферрит, галотрихит, ботриоген, бутлерит, амарантиттай хамт тохиолддог. Энэ нь копиапит бүлгийн хамгийн түгээмэл эрдэс юм. Энэ нь дан талст хэлбэрээр ховор тохиолддог, триклин талст системд байдаг бөгөөд цайвараас тод шар хүртэл байдаг. Энэ нь усанд уусдаг бөгөөд усны өнгийг гүн улбар шар эсвэл улбар шар-улаан болгон өөрчилдөг. Уусмалд копиапит нь маш хүчиллэг байдаг. Калифорни мужийн Айрон Маунтин дахь Ричмонд уурхайгаас урсаж буй усанд мэдээлэгдсэнчлэн өндөр концентрацид сөрөг рН үүсэж болно. Копиапит нь усанд ууссан үед үнэр ялгаруулдаггүй тул уугуул хүхрээс амархан ялгагдана. Үүнийг цацраг идэвхт чанаргүй гэдгээр нь карнотит гэх мэт ураны эрдэс бодисоос ялгаж болно. Копиапитын бүлгийн эрдэс бодисуудыг ялгах цорын ганц арга бол рентген туяаны дифракц юм.

Ангилал:Эрдэс
Коэсит

**Коэсит** () кварцад маш өндөр даралт (2–3 гигапаскаль), бага зэрэг өндөр температур (700°C) үйлчлэхэд үүсдэг, цахиурын давхар исэл (SiO2)-ын полиморф юм. Анх 1953 онд Нортон Компанийн химич, бага Лоринг Коэс нийлэгжүүлсэн тул түүний нэрээр нэрлэжээ.

## Тархац
1960 онд Эдвард С. Т. Чао нь Южин Шумейкертэй хамтран АНУ-ын Аризона муж дахь Баррингерийн кратераас коэситын байгалийн тохиолдох илрэлтийг мэдээлсэн бөгөөд энэ нь уг кратер солирын мөргөлдөөнөөр үүссэн байх ёстойг нотолсон баримт болсон. Энэхүү тайлангаас хойш метаморфжиж амжаагүй чулуулгуудаас коэсит илрэхийг солирын мөргөлдөөн эсвэл атомын бөмбөгийн дэлбэрэлтийн нотолгоо гэж үзэх болсон. Өндөр даралтын метаморф чулуулгуудад коэсит тогтвортой хадгалагдан үлдэнэ гэж тухайн үед төсөөлөөгүй байв.

## Талстын бүтэц
Коэсит нь тектосиликат эрдэс бөгөөд цахиурын атом бүр дөрвөн хүчилтөрөгчийн атомоор хүрээлэгдэн тетраэдр үүсгэнэ. Үүний дараа хүчилтөрөгчийн атом бүр хоёр цахиурын атомтой холбогдож, хүрээт (framework) бүтцийг бүрдүүлдэг. Нэгж эсэд кристаллографийн хувьд ялгаатай хоёр цахиурын атом, таван өөр хүчилтөрөгчийн байрлал оршдог. Хэдийгээр нэгж эсийн хэлбэр нь зургаан талттай ойролцоо (a ба c параметрүүд бараг тэнцүү, β өнцөг нь 120°-д дөхсөн) боловч уг бүтэц нь үндсэндээ моноклин шинжтэй тул жинхэнэ зургаан талт байж чаддаггүй. Коэситын талст бүтэц нь хээрийн жоншныхтой төстэй бөгөөд Si₄O₈ болон Si₈O₁₆ цагариг хэлбэрээр зохион байгуулагдсан цахиурын давхар ислийн дөрвөн тетраэдрээс бүрдэнэ. Эдгээр цагариг нь цаашлан гинжин бүтэц үүсгэн байрладаг.

Энэхүү бүтэц нь кварцын тогтвортой байдлын талбарт метатогтворгүй байдаг. Өөрөөр хэлбэл, коэсит нь эцэстээ эзлэхүүн нь нэмэгдэхийн зэрэгцээ кварц руу буцан хувирна. Гэсэн хэдий ч Дэлхийн гадаргын бага температурын нөхцөлд энэхүү метаморф хувирал маш удаан явагддаг.

## Эшлэл
Ангилал:Эрдэс
Биксбиит

**Биксбиит** () нь манган, төмрийн исэл бүхий эрдэс бөгөөд химийн найрлага нь (Mn,Fe)₂O₃ юм. Төмөр ба манганы харьцаа нь ихээхэн хувьсамтгай байдаг бөгөөд зарим дээжид бараг төмөр агуулагддаггүй. Өнгө нь металллаг гялалзсан хар, Мосын хатуулаг нь 6.0–6.5 байна. Энэ эрдэс нь ихэвчлэн шоо, октаэдр, додекаэдр зэрэг хэлбэртэй, изометрийн зөв талст үүсгэдэг тул цуглуулагчдын дунд өндөр үнэлэгддэг боловч харьцангуй ховор тохиолдоно. Биксбиит нь берил, кварц, спессартин, гематит, псевдобрукит, хаусманнит, браунит, молор зэрэг эрдэстэй хамт пневматолит болон гидротермаль судал, хөндий, мөн хувирмал чулуулгад элбэг тохиолдоно. Мөн риолит чулуулгийн литофизийн хөндийд илэрдэг. Түгээмэл илэрц бүхий газруудад Энэтхэгийн Жабуа, Чхиндвара дүүргүүд, АНУ-ын Юта мужийн Жуаб тойрог дахь Томасын нуруу орно. Түүнчлэн Мексикийн Сан-Луис-Потоси, Аргентины хойд Патагони, Испанийн Каталони Жирона, Швед, Герман, Намиби, Зимбабве, Өмнөд Африкт бүртгэгдсэн байдаг.

Энэ эрдсийг 1897 онд нээсэн Америкийн эрдэс судлаач Мэйнард Биксби (1853–1935)-йн нэрээр нэрлэсэн. Улаан өнгийн бериллийн нэг төрөл болох биксбиттэй андуурагддаг тул уг нэршлийг CIBJO болон IMA байгууллагууд хэрэглэхээс татгалзсан байдаг

## Эшлэл
Ангилал:Эрдэс
Барарит

**Барарит** () нь аммонийн фторосиликатын байгалийн хэлбэр бөгөөд гексафторосиликат буюу фторосиликат гэж ч нэрлэгддэг. Химийн найрлага нь (NH₄)₂SiF₆, талстын бүтэц нь тригональ юм. Энэхүү эрдсийг өмнө нь криптогалитын бүлэгт хамааруулж байсан.

Бараритнь анх тодорхойлогдсон газрынхаа нэрээр, Энэтхэгийн Дханбад хотын Жариа нүүрсний орд дахь Барари суурингийн нэрээр нэрлэгдсэн. Энэ эрдэс нь Италийн Везуви галт уулын фумарол, Энэтхэгийн шатаж буй нүүрсний судал, АНУ-ын Пенсильвани муж дахь шатаж буй антрацитын овоолгоос илэрдэг.

Барарит нь криптогалит, сал аммониак болон уугуул хүхэртэй хамт үүсдэг ууршилтаар тогтсон (сублимацийн) бүтээгдэхүүн юм. Криптогалитыг анх А. Скакки 1873 онд нээсэн бөгөөд 1850 оны Везувийн дэлбэрэлтийн үеийн галт уулын хуримтлалаас олдсон байдаг. 1926 онд В.А.К. Кристи энэхүү эрдсийн химийн судалгааг хийсэн.

Шинжилгээнд шаардлагатай хэмжээний материалыг микроскоп ашиглан ялган авч, натрийн гидроксид (NaOH)-оор нэрэхэд аммиак (NH₃) үүссэн байна. Гексафторосилицийн хүчлийн (H₂SiF₆) анионууд калийн фторосиликат (K₂SiF₆) хэлбэрээр тунадасжиж, дараа нь барийн сульфат (BaSO₄), улмаар кальцийн фторид (CaF₂) үүссэн байна. Кристи судалгаагаар найрлагад 20.43% (NH₄)⁺, 78.87% (SiF₆)²⁻ агуулагдаж байгааг тогтоожээ.

Ангилал:Эрдэс
Коллинсит

**Коллинсит** () нь Ca2(Mg,Fe2+)(PO4)2·2H2O химийн томьёотой эрдэс юм. Анх Канадын Бритиш Колумби мужид нээгдэж, 1927 онд албан ёсоор тодорхойлогдсон. Энэ эрдсийг Канадын Геологийн албаны захирал Уильям Хенри Коллинс (1878–1937)-ын нэрээр нэрлэжээ. Коллинсит нь гурван төрөлтэй: магнийн коллинсит, цайрын коллинсит, стронцийн коллинсит. Талст бүтэц нь сул устөрөгчийн холбоосоор холбогдсон олон талт гинжин бүтэцтэй.

## Тодорхойлолт
Коллинсит нь хагас тунгалаг бөгөөд бор, шоколадан хар, цайвар бор, шаргал цагаан, цагаан эсвэл өнгөгүй байж болно. Нимгэн зүсэлтэд өнгөгүй, дамжуулсан гэрэлд цайвар шар-хүрэн өнгөтэй харагдана. Цайрын агууламжтай коллинсит нь цайвар цэнхэр өнгөтэй байдаг. Энэ эрдэс нь ширхэглэг хэлбэртэй, бөөрөнхий талстын бөөгнөрөлтэй, давхарласан бөөрөнхий масс хэлбэртэй, эсвэл иртэй, призм хэлбэрийн талст (2 см хүртэл) байдлаар тохиолддог.

Коллинсит нь фэйрфилдитийн бүлэгт хамаарна.

## Түүх
1927 оноос өмнө Бритиш Колумбийн Франсуа нуурын ойролцоо нээгдсэн. 10–30 см өргөн судалд (4–12 инч) илэрч, андеситын хэлтэрхий дотор агуулагдсан, вюрцилитээр бүрхэгдсэн фосфатын концентрик давхаргатай зангилаа байдлаар олдсон.

## Эшлэл
Ангилал:Эрдэс
Колорадоит

**Колорадоит** () буюу мөнгөн усны теллурид (HgTe) нь ховор теллуридын хүдэр бөгөөд ихэвчлэн металлын ордтой (ялангуяа алт, мөнгөтэй) хамт тохиолддог. Алт ихэнхдээ теллуридын дотор агуулагддаг бөгөөд жишээлбэл колорадоит нь өндөр сорьцтой байгалийн алттай хамт илэрдэг.

Металл олборлох эрэл хайгуулын явцад теллуридын хүдрүүд илэрсэн нь эдгээр үнэт металлыг агуулсан ордуудыг нээхэд хүргэсэн. Теллуридууд нь эдгээр металлыг агуулсан хүдэрт нэвт шингэсэн байдаг тул теллуридын хүдрийг илрүүлэх нь үнэт металлыг олборлоход чухал ач холбогдолтой. Колорадоит нь теллуридын бүлгийн гишүүн бөгөөд сфалерит (ZnS)-тэй изоструктур (ижил талст бүтэцтэй) юм. Теллуридын дэд ангилалд багтах эдгээр нэгдлүүд нь ковалент холбоотой тул бусад теллуридуудтай харьцуулахад химийн шинж чанараараа ялгардаг. Колорадоит анх 1877 онд АНУ-ын Колорадо мужид илэрсэн. Түүнээс хойш бусад ордуудаас ч олдсон.

## Танилцуулга
Теллуридын хүдрүүд нь ашигт малтмалын геологид чухал үүрэгтэй. 1848 онд С.Т. Жэксон Виржиниа мужийн Фредериксбургийн ойролцоох Спотсильваниа тойргийн Уайтхолл уурхайн орчимд теллур агуулсан Америкийн ашигт малтмалыг анх нээсэн хүн юм. Теллуридын хүдрийг бусад зориулалтаар ч ашиглаж ирсэн.

## Эшлэл
Ангилал:Эрдэс
Коффинит

**Коффинит** () нь уран агуулсан силикат эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь U(SiO₄)₁₋ₓ(OH)₄ₓ юм.

Энэ эрдэс нь хар өнгийн бүрхүүл хэлбэрээр илэрч, нимгэн зүсэлтэд бараан бороос цайвар бор өнгөтэй харагддаг. Зураас (streak) нь саарал-хар өнгөтэй. Хугарал нь эмзэг, хясаа маягийн зүйл байдаг. Коффинитын хатуулаг нь Мосын шаталбараар 5–6 орчим.

Анх 1954 онд АНУ-ын Колорадо мужийн Меса тойргийн Бивер Меса дахь Ла Сал №2 уурхайд илэрсэн бөгөөд Америкийн геологич Рубен Клэр Коффин (1886–1972)-ы нэрээр нэрлэсэн. Коффинит нь дэлхий даяар тархалттай бөгөөд ялангуяа Колорадо өндөрлөгийн хэв шинжтэй ураны болон ванадийн хүдэржилт бүхий ураны хүдрийн ордод түгээмэл тохиолдоно. Энэ нь элсэн чулуу дахь органик бодисыг орлон үүсдэг ба гидротермал судлын ордод ч илэрнэ. Ихэвчлэн уранинит, торит, пирит, маркасит, роскоэлит, шаврын эрдсүүд болон аморф органик бодистой хамт оршдог.

## Физик шинж
Анхны судалгаагаар коффинит нь хар өнгөтэй, алмазлаг гялбаатай, уранинит (UO₂)-тай ялгагдахгүй харагддаг гэж тодорхойлсон. Хэдийгээр тодорхой хагаралгүй боловч дэд хясаа маягийн хугаралтай, маш нарийн ширхэгтэй бүтэцтэй. Эхний дээжүүд нь эмзэг бүтэцтэй, хатуулаг 5–6, нягт нь 5.1 байсан.

Ангилал:Эрдэс
Бераунит

**Бераунит** () нь төмрийн фосфатын эрдэс бодис юм. Энэ нь анх өнөөгийн Бүгд Найрамдах Чех Улсын Бераунд олдож, Август Брайтхаупт тодорхойлсон. Бераунит нь төмрийн хүдрийн ордуудын хоёрдогч эрдэс бодис болж оршихоос гадна боржин чулуун пегматит дахь анхдагч фосфатын эрдсийн өөрчлөлтийн бүтээгдэхүүн болдог. 

Бераунит 2/m цэгийн бүлгийн моноклиник болор системд чулууждаг. Бераунитын томьёо нь Fe2+Fe3+5(OH)5(PO4)4•4H2O. Хөнгөн цагаан, цайр нь мөн бүтцэд орж болно.

## Илэрц
Бераунит нь АНУ-ын Өмнөд Дакота мужийн Пеннингтон тойргийн Кистоун дахь Биг Чиф болон Хеснардын уурхайнууд, мөн Нью-Хэмпшир, Арканзас, Нью-Жерси, Пеннсилвани дахь трифилитийн өөрчлөлтийн бүтээгдэхүүн хэлбэрээр олддог. Мөн Ирланд, Герман, бас Чех улсад олддог.

## Бүтэц
Энэ нь ширхэгтэй ногоондуу-хараас бор зангилаагаар тохиолддог. Бераунитын химийн дүн шинжилгээ нь ихэнхдээ бага, иррационал хэмжээний төмөртэй байдаг.

Ангилал:Эрдэс
Бернуллийн процесс

Магадлал ба статистикт **Бернуллийн процесс** () гэдэг нь Якоб Бернуллийн нэрээр нэрлэгдсэн, хоёр утгатай санамсаргүй хувьсагчдаас бүрдэх хязгаартай эсвэл хязгааргүй дарааллыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, энэ нь зөвхөн хоёрхон боломжит утга (ихэвчлэн 0 ба 1) авдаг, дискрет хугацааны санамсаргүй процесс юм.

Бернуллийн процессын бүрэлдэхүүн хэсэг болох *X**i* санамсаргүй хувьсагчид нь хоорондоо хамааралгүй бөгөөд ижил тархалттай байна. Энгийнээр тайлбарлавал, Бернуллийн процесс нь зоосыг дахин дахин шидэж буйтай адил ойлголт юм. Тухайн зоос шударга эсвэл шударга бус байж болох ч, хэрэв шударга бус бол түүний хазайлт бүх туршилтын туршид тогтмол байна.

Дараалал дахь *X**i*​ хувьсагч бүр нь нэг Бернуллийн туршилтад (эсвэл тухайн туршилтын үр дүнд) харгалзана. Эдгээр туршилтууд бүгд ижил Бернуллийн тархалттай байдаг. Бернуллийн процессын олон ойлголтыг зөвхөн хоёрхон боломжит үр дүнтэй тохиолдлоор хязгаарлахгүйгээр ерөнхийлж болно. Жишээлбэл, зургаан талт шоог дахин дахин шидэх үйл явц нь ийм ерөнхийлсөн загварт хамаарна. Ийм төрлийн ерөнхийлсөн процессыг Бернуллийн схем гэж нэрлэдэг.

Цөөн тооны Бернуллийн туршилтын үр дүн дээр үндэслэн тухайн процессыг тодорхойлох асуудлыг практикт “зоос шударга эсэхийг шалгах” асуудал гэж үзэж болно.

## Тодорхойлолт
Албан ёсоор авч үзвэл, Бернуллийн процесс гэдэг нь *X*1,&nbsp;*X*2,&nbsp;*X*3,&nbsp;... гэсэн хоорондоо хамааралгүй санамсаргүй хувьсагчдын хязгаартай эсвэл хязгааргүй дараалал бөгөөд дараах нөхцөлүүдийг хангана. Үүнд:

* Аль ч *i*-ийн хувьд *X**i*​ хувьсагчийн утга нь зөвхөн 0 эсвэл 1 байна;
* Бүх *i*-ийн хувьд *X**i*​=1 байх магадлал p нь ижил байна.

Өөрөөр хэлбэл, Бернуллийн процесс нь хоорондоо хамааралгүй, ижил тархалттай Бернуллийн туршилтуудын дараалал юм.

Туршилтууд хоорондоо хамааралгүй байна гэдэг нь уг процесс **санах ойгүй** (memoryless) шинжтэй гэсэн үг бөгөөд өмнөх туршилтуудын үр дүн болон давтамж нь ирээдүйн туршилтын магадлалд ямар нэгэн нөлөө үзүүлэхгүй гэсэн утгатай.

Ангилал:Стохастик процесс
Санамсаргүй хувьсагч

**Санамсаргүй хувьсагч** (мөн *санамсаргүй хэмжээ*, *алеатор хувьсагч*, *стохастик хувьсагч* гэж нэрлэдэг) гэдэг нь санамсаргүй үйл явдлын үр дүнгээс хамаардаг тоо хэмжээ эсвэл объектыг математик хэлээр албан ёсоор илэрхийлсэн ойлголт юм. “Санамсаргүй хувьсагч” гэсэн нэр томьёо нь математик тодорхойлолтынхоо хувьд шууд утгаараа санамсаргүй байдал эсвэл хувьсамтгай чанарыг илэрхийлдэггүй бөгөөд харин тодорхой шинж бүхий математик функцийг заадаг.

Тодруулбал, санамсаргүй хувьсагч нь дараах шинжүүдийг агуулсан функц байна. Үүнд:

* **Тодорхойлох муж** нь туршилтын бүх боломжит үр дүнгийн олонлог, өөрөөр хэлбэл түүврийн огторгуй байна (жишээлбэл, зоос шидэхэд гарах боломжит үр дүн болох {H, T}, энд H нь тоо, T нь сүлдийг илэрхийлнэ);
* **Утгын муж** нь хэмжигдэх боломжтой орон зай байна (дээрх жишээний хувьд, хэрэв H-ийг −1, T-ийг 1-т харгалзуулбал утгын муж нь {−1, 1} байна).

Ихэнх тохиолдолд санамсаргүй хувьсагчийн утгын муж нь бодит тоонуудын олонлогийн дэд олонлог байдаг.

Санамсаргүй хувьсагч нь түүврийн огторгуйн бүх боломжит үр дүнг бодит тоон утгад харгалзуулсан функц байдлаар дүрслэгддэг. Үүний тусламжтайгаар магадлалын массын функц болон магадлалын нягтын функцийг тодорхойлж, санамсаргүй үзэгдлийг тоон хэлбэрээр судлах боломж бүрддэг.

Албан бус ойлголтоор санамсаргүй байдал нь ихэвчлэн шоог хаях, зоос шидэх зэрэг аз, тохиолдолд тулгуурласан үйл явдлуудыг илэрхийлдэг. Мөн хэмжилтийн алдаа зэрэг тодорхойгүй байдлыг илтгэж болох юм. Гэсэн хэдий ч магадлалын философи тайлбар нь нэлээд төвөгтэй бөгөөд зарим нөхцөлд ойлгоход амаргүй байдаг.

Харин санамсаргүй хувьсагчийн цэвэр математик шинжилгээ нь ийм тайлбарын хүндрэлээс ангид бөгөөд хатуу аксиомд тулгуурласан үндэслэлтэй тогтолцоон дээр суурилж хийгддэг.

Албан ёсны математик хэл болох хэмжээсийн онол (measure theory)-ын үүднээс авч үзвэл, санамсаргүй хувьсагч гэдэг нь магадлалын хэмжээс бүхий огторгуйгаас хэмжигдэх боломжтой өөр нэг огторгуй руу дүрсэлсэн хэмжигдэх функц юм.
Санамсаргүй дараалал

**Санамсаргүй дараалал** гэсэн ойлголт нь магадлалын онол болон статистикийн шинжлэх ухаанд чухал байр суурь эзэлдэг. Энэхүү ойлголт нь ерөнхийдөө санамсаргүй хувьсагчдын дараалал гэсэн ухагдахуунаас үүдэлтэй бөгөөд статистикийн олон судалгаа, тайлбар “*X*1,...,*Xn*​ нь хоорондоо хамааралгүй санамсаргүй хувьсагчид байг” гэсэн өгүүлбэрээр эхэлдэг.

Гэсэн хэдий ч санамсаргүй дарааллын тухай ойлголт нь онолын хувьд тодорхой бус талтай байдаг. Энэ талаар Д. Х. Лемер 1951 онд дараах байдлаар тэмдэглэсэн байдаг. Тэрээр санамсаргүй дараалал гэдэг нь тухайн дарааллын гишүүн бүрийг мэргэжлийн бус хүнд урьдчилан таамаглах боломжгүй, мөн статистикчдын уламжлалт тодорхой тооны шалгалтуудыг амжилттай давж чаддаг цифрүүдээс бүрдсэн дараалал гэж үзсэн.

Аксиомд суурилсан магадлалын онол нь санамсаргүй дарааллын яг таг тодорхойлолтоос зориуд зайлсхийдэг. Уламжлалт магадлалын онол нь тодорхой нэг дараалал үнэхээр санамсаргүй мөн эсэхийг тогтоохыг зорьдоггүй бөгөөд харин санамсаргүй байдал тодорхой байдлаар өгөгдсөн гэж үзээд, санамсаргүй хувьсагчид болон стохастик дарааллуудын ерөнхий шинж чанарыг судалдаг.

Ийм шалтгааны улмаас Бурбакийн сургуулийн математикчид “санамсаргүй дарааллыг авч үзье” гэсэн өгүүлбэрийг хэл зүйн хувьд буруу хэрэглээ гэж үзэж байсан байдаг. Учир нь тэдний үзлээр магадлалын онол нь бодит нэг дарааллын санамсаргүй шинжийг батлах бус, харин магадлалын загвар доторх санамсаргүй хэмжигдэхүүнүүдийн шинж чанарыг судлахад чиглэдэг.

Түүхэн талаас авч үзвэл, Эмиль Борель 1909 онд санамсаргүй байдлыг албан ёсоор авч үзсэн анхны математикчдын нэг юм. Харин 1919 онд Рихард фон Мизес алгоритмын санамсаргүй байдлын анхны тодорхойлолтыг дэвшүүлсэн бөгөөд энэ нь их тооны хуулиас сэдэвлэсэн байв. Гэсэн хэдий ч тэрээр “санамсаргүй дараалал” гэсэн нэр томьёоны оронд **коллектив** (collective) хэмээх нэршлийг ашиглаж байжээ.
Каледонит

thumb|Каледонит
**Каледонит** () нь анх нээгдсэн газрынхаа түүхэн нэр болох Каледони (Шотланд)-оос нэрээ авсан, хар тугалга ба зэсийн сульфат-карбонат найрлагатай, хөх-ногоон өнгийн баялаг туяатай, орторомб талст бүтэцтэй ховор эрдэс юм. Энэ эрдэс нь зэс-хар тугалганы ордын исэлдсэн бүсэд тохиолддог.

Каледонитын үндсэн хэрэглээ нь цуглуулгын зориулалттай. Хэдийгээр зэс, хар тугалга агуулдаг ч хоёрдогч эрдэс тул мэдэгдэж буй ордуудад хүдэр болгон ашиглахуйц хэмжээнд тархсан байдаггүй. Бүрэн хөгжсөн талст хэлбэртэй үедээ каледонит нь хоёрдогч зэсийн эрдсүүдийг санагдуулам гүн хөх-ногоон өнгөтэй байж чадна. Харин түүний өндөр гялбаа нь хоёрдогч хар тугалганы эрдсүүдтэй илүү төстэй.

Сайн хөгжсөн талстуудтай каледонит олддог байршлууд маш ховор бөгөөд үүнд АНУ-ын Аризона мужийн Тайгер хот орчмын Маммот–Сент Энтонийн уурхай, мөн Калифорни дахь Реворд уурхай зэрэг цөөн хэдэн уурхай орно. Үүнээс гадна Аризона болон Чилийн зарим уурхайгаас дээжүүд олдож байсан.

Каледонит нь исэлдсэн зэс-хар тугалганы ордод үүсдэг тул бусад зэс, хар тугалганы эрдсүүдтэй хамт тохиолдох нь элбэг. Түгээмэл хамт олддог эрдсүүдэд: линарит, малахит, церуcсит, брошантит, англесит, лидхиллит, азурит зэрэг багтана.

Ангилал:Эрдэс
Бенторит

**Бенторит** () нь Ca6(Cr,Al)2(SO4)3(OH)12•26H2O химийн томьёотой эрдэс юм. Энэ нь тод нил ягаанаас бүдэг нил ягаан өнгөтэй. Үүний талст нь зургаан өнцөгтөөс хоёр өнцөгт дипирамид. Энэ нь төгс хугаралтай, цацраг идэвхт биш. Бенторит нь Моссын шатлалаар 2 гэж үнэлэгдсэн байдаг. Энэ эрдсийг анх 1980 онд Шуламит Гросс Израил улсын Сөнөсөн тэнгисийн баруун захын дагуух Данийн үеийн Хатруримын формац дахь илэрцэд үндэслэж тодорхойлсон. Шуламит Гросс уг эрдсийг АНУ, Израилын геологи, эрдэс судлалд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө Иерусалимын Еврей их сургууль болон Сан-Диего дахь Калифорнийн их сургуулийн профессор Яаков Бен-Тор (1910-2002)-ын нэрээр нэрлэжээ.

## Үүсэл
Байгалиас олдсон цорын ганц бенторит нь Израилын Сөнөсөн тэнгисийн ойролцоо Хатруримын формацаас олдсон. Уг формац нь метаморфожсон шавар, шохойн чулуу, бас марлаас бүрддэг. Анхны тунадас нь хромоор баяжсан байсан бөгөөд хожим агаарын даралтад >1000°C хүртэл халжээ. Энэ нь байгалийн Портланд цементийг үүсгэсэн бөгөөд дараа нь гүний ус ба/буюу борооны уснаас чийгшүүлж байгалийн бетон үүсгэсэн. Дулааны эх үүсвэр нь нүүрс, газрын тос, эсвэл байгалийн хийн шаталтаас үүдэлтэй гэж үздэг.

Ангилал:Эрдэс
Кордероит

**Кордероит** () нь Hg3S2Cl2 томьёотой маш ховор мөнгөн усны сульфид хлоридын эрдэс юм. Энэ нь изометрийн талст системд талсждаг. Энэ нь зөөлөн, Моосын шаталбараар 1.5-2 хэмжээтэй бөгөөд цайвар сааралаас хар, ховор тохиолдолд ягаан эсвэл шар хүртэл өнгөтэй байдаг.

Үүнийг анх 1974 онд АНУ-ын Невада мужийн Хумбольдт тойргийн Макдермитт мөнгөн усны уурхайд илэрсэн байдлаар тодорхойлсон. Нэр нь тус уурхайн хуучин нэр болох *Хуучин Кордеро* гэдгээс гаралтай.

## Илэрц
Кордероитын гол илэрц нь дээд Миоцены суултын хурдас дахь 5-7 м (16-23 фут) орчим зузаан бүсэд, ор суурийн дагуу параллель байрладаг. Өөрчлөгдсөн риолит туф, үнс зэрэг нуурын хурдас нь Гуравдагч риолит галт уулын чулуулагт хуримтлагдсан. Кордероит нь бага температурт суперген эрдэс хэлбэрээр тохиолддог.

## Бүтэц
Хлоридын ионууд нь анхдагч куб тортой төстэй тор үүсгэдэг (гэхдээ ионууд нь гурав нугалах тэнхлэгийн дагуу бага зэрэг шилжсэн) бөгөөд сульфидын ионууд нь хлоридын ионуудын кубүүдийн төвүүдийн ойролцоо байрлал эзэлснээр ижил төстэй тор үүсгэдэг бөгөөд энэ нь мөн гурав нугалах эргэлтийн тэнхлэг юм. Энэ нь нэгж эс бүрд найман хлорид ба найман сульфидын ионтой.

Ангилал:Эрдэс