Ашина

**Ашина** нь  *эртний түрэг хэлт овог, Түрэг хаадын овог юм*. Энэ овог 6-р зууны дундуур удирдагч Бумин Каган Нирун улсын эсрэг бослого гаргаснаар хүчээ авсан. Ах дүүс болох нэг нь Бумин, нөгөө нь түүний ах Истэми нараас гаралтай бөгөөд Түрэгийн холбооны зүүн болон баруун хэсгийг захирч, Анхны Түрэгийн хаант улсыг (552-603) байгуулжээ.

## Гарал 
V зууны эхээр Пинлянд үүсч Ганьсу, Шаньшань-д түр зуур нутаглаж байгаад Турфанд ирсэн Ашина овгийг 460 онд жужанчууд эзэлж Алтайд нүүлгэж суулгаад төмрөөр алба авах болжээ. Алтайд нутаглаж байхдаа ашина нар Түрэг хэмээх шинэ угсаатны бүрдлийн цөм болжээ. 442/443 оны заагт Гаочан (Турфан)-д нүүн очсон төмөрчдийн хүрээнийхэн нутгийн уугуул иргэдтэй холилдож, төмөрчдийн үр сад, эхийн талаар өөрсдийн ургаа нэрлэж эхэлсний нэг нь Ашина гэж Түрэгийн уг гарвалын домогт өгүүлдэг. Ийм учир С.Г.Кляшторный “Ашина” нэрийн утга, уугуул хэлбэрийг тэр үеийн Дорнод Туркестаны гол хэлүүдээс хайжээ. Ашина нь IV-IX зууны Тохар А хэлний Āśna- (хөх, бараан) буюу Хотан-сакийн Āṣṣeiṇa ~ Āṣṣeṇa (хөх) гэдэг үгээс гаралтайг тогтоожээ. Бугатын согд бичээст “Турк-Ашнас (tr-'wkt '(')šy-n's)”, IX зууны үеийн араб сурвалжид “Ашнас” гэж тэмдэглэжээ. Хөл Асгатын бичээст мөн Ашнас (Ašïnas) гэж тэмдэглэснийг эрдэмтэд илрүүлжээ. Ашинагийн эдгээр хэлбэрүүд монгол хэлний хөх, бараан гэсэн үг юм.

### Этимологи 
Питер Б.Голден,  Х.В.Хауссиг,  С.Г.Кляшторный,   Картер В.Финдли,  Д.Г.Савинов,  Б.А.Муратов,  С.П.Гущин зэрэг хэд хэдэн судлаачид.  болон Андрас Рона-Тас  Ашина гэдэг нэр томъёо нь эцсийн дүндээ Индо-Европын эх сурвалжаас, магадгүй Тохар хэлнээс эсвэл Сака, Усун зэрэг зүүн Ираны олон овгийн бүлгүүдийн нэгээс гаралтай гэж үзсэн.  Жонатан Рэтклифф энэ онолыг дэмжиж, Ашина угсаатны үндэс нь согд хэлээр эсвэл тохар хэлээр ярьдаг, соёлын хувьд Энэтхэг-Иран байсан байж магадгүй гэсэн олон эрдэмтдийн иш татсан. 

Картер В.Финдли "Ашина" гэдэг нэр нь төв Азийн сак хэлнүүдийн аль нэгнээс гаралтай бөгөөд "цэнхэр" гэсэн утгатай (энэ нь прото-түрк хэлнээс * *kȫk*, эртний турк хэлнээс гаралтай 𐰚𐰇𐰚 *‎ kök* гэж орчуулагддаг ба орчин үеийн бүх турк хэлэнд адилхан) гэж үздэг. ). Цэнхэр өнгө нь зүүнтэй адилтгасан тул Түрэгийн эзэнт гүрний өөр нэр болох Гөктүрк нь "Дорнын түрэгүүд" гэсэн утгатай; Энэ хооронд Питер Бенжамин Голден Гөктүркүүдийн илүү хязгаарлагдмал тэмдэглэгээг зөвхөн Зүүн Түрэгүүдийг илэрхийлдэг гэж үздэг.   Энэ санааг Унгарын судлаач Андрас Рона-Тас дэмжсэн бөгөөд тэрээр "бид Сака гаралтай хааны гэр бүл, овогтой харьцаж байна" гэж үнэмшилтэй гэж үзэж байна.  Финлли мөн хэлэхдээ, захирагчийн дагалдан яваа хүмүүсийг "чоно" гэж тодорхойлоход ашигладаг " *Бори"* гэдэг нэр томьёо нь Иран хэлний аль нэг хэлнээс гаралтай байж магадгүй юм. 

### Домог 
, Хятад .  ]]
Хятадын түүхчид "Чоны үлгэр I", "Чоны үлгэр II", "Шемо (жама) ба буган үлгэр", "Түүхийн түүх" гэж нэрлэсэн дөрвөн гарал үүслийн үлгэрийг "түргүүдийн түүх, түүхийн эмхэтгэлд " үндэслэн тэмдэглэсэн байдаг. эсвэл ижил эх сурвалжаас хуулбарласан бөгөөд хожмын түүхэн үлгэрийн цуглуулгад давтагдсан." 

* 

## Оршуулгын ёслол 
Хойд Жоугийн шастир Ашинагийн оршуулгын зан үйлийг дүрсэлсэн байдаг. Талийгаачийг асарт оршуулж, гэрийн эргэн тойронд мал тахил өргөдөг байв. Талийгаачийн төрөл төрөгсөд гэрийг тойрон морь унаж, гашуудлын илэрхийлэл буюу "цусны нулимс" болгон нүүрээ зүсэж зан үйлийн дагуу хийдэг байв. Дараа нь тухайн хүн болон тэдний эд зүйлсийг шатаана. 

Д.Г.Савиновын хэлснээр, Өмнөд Сибирь болон Төв Азид Ашинагийн оршуулгын дүрслэлд бүрэн нийцэх оршуулга олдоогүй байна.

Д.Г.Савиновын хэлснээр энэ нь хэд хэдэн шалтгааны улмаас байж болно.

# Төв Ази болон Өмнөд Сибирь дэх түрэгүүдийн оршуулгын газрууд хараахан олдоогүй байна;
# Эх сурвалж нь шинж чанарын хувьд эмхэтгэл бөгөөд янз бүрийн эх сурвалжаас авсан оршуулгын зан үйл, оршуулгын мөчлөгийг нэгдсэн байдлаар жагсаасан;
# Түрэгүүдийн оршуулгын зан үйлийг бичмэл эх сурвалжид тэмдэглэсэн хэлбэрээр нь хожим нь түрэгийн эртний соёлын Өмнөд Сибирийн зарим археологийн дурсгалт газруудад олдсон янз бүрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд үндэслэн боловсруулсан. &#x5B; ''* &#x5D;

Эрх баригч элитүүдийн баталсан чандарлах ёслол нь Каганатын энгийн ард түмний дунд дэлгэрээгүй гэж үздэг. Үүнийг эрх баригч гэр бүлийн өөр өөр угсаатны гарал үүсэлтэй холбоотой гэж үзэж болно. 

## Гадаад төрх 
*Жоугийн ном* ба *Умардын гүрний түүхэнд* бичсэнээр Ашина овог нь Памирын уулс болон ойролцоо оршин суудаг "Енисей Киргизүүд"     -тай холбоотой байжээ. *Тан улсын шинэ номд* (Синь Таншу 217б.6147) улаан үстэй, цэнхэр нүдтэй гэж тодорхойлсон байдаг бөгөөд үүнийг өмнө нь Үсүнийг дүрсэлсэн байдаг. [29] Гэсэн хэдий ч Lee & Kuang (2017)-ийн үзэж байгаагаар, Түрэгүүд нь Киргизүүдээс бие галбираараа ялгаатай байсан бөгөөд "Хятадын албан ёсны түүхэнд Түргүүд эсвэл Тиеле нарыг харьцуулж болохуйц дүрслэл байдаггүй."  Ли, Куанг нар Енисей Киргизүүдийн Баруун Евразийн физиологийн хамгийн их магадлалтай тайлбар нь Евразийн Энэтхэг-Европын гаплогрупп R1a-Z93- ийн өндөр давтамжтай байдагт гэж үзжээ. 

Анхны Түрэгийн хаант улсын гурав дахь хаган Мукан Каганыг Хятадын зохиолчид ер бусын дүр төрхтэй гэж тодорхойлсон байдаг. Тэр "өнгөт " нүдтэй, [81]  улаан хацартай, царай нь том байв.   Гэсэн хэдий ч 2023 онд Мукан Хааны охин хатан хаан Ашинагийн (551–582) генетикийн бүрэн шинжилгээг Xiaoming Yang нар хийсэн. Баруун-Евразийн ген ердөө (2,3%) ихэнх нь Эртний Зүүн хойд Азийн гентэй (97,7%) ,бараг Хятад ("Шар гол") хольцгүй. 

Хятадын түүхч Сюэ Зонжэнгийн хэлснээр Ашина овгийн анхны гишүүд Зүүн Азийн хүмүүсийнхээс эрс ялгаатай бие бялдартай байжээ. Гэвч цаг хугацаа өнгөрөхөд Ашина овгийн гишүүд Хятадын язгууртнуудтай гэрлэсэн нь тэдний гадаад төрх илүү зүүн Азийн болсон байна. Сюэгийн хэлснээр, Согд хүн шиг бие галбиртай байсан нь Бумин Каганы (Анхны Түрэгийн хаант улсыг үндэслэгч) найм дахь үеийн удам Килиби хааны үед (Ашина Симо)  байжээ. Ашиначуудын дунд холимог өвөг дээдэс.  Энэ нь Ашина овгийн гадаад төрхийг өөрчлөх нь МЭ 7-р зууны дунд үе гэхэд бараг дууссан болохыг харуулж байна.  &#x5B; ** &#x5D; Шиби хаан ч, Чулуо хаан ч аль аль нь Килиби хааныг Ашина мөн гэдэгт эргэлзэж байсан, учир нь тэрээр тужүе(түрэг) гэхээсээ илүү согд хүнтэй төстэй байсан бөгөөд түүнийг шадар байхаас сэргийлсэн юм.  

Туркийн түүхч Эмел Эсин "Түрэгийн гүрний гишүүд, ялангуяа Көл Тигин илт монголжуу төрхтэй байсан" нь монголжуу төрхтнүүдтэй гэрлэсэнтэй холбоотой байж магадгүй гэж үзжээ. 

## Генетик 
Канадын эрдэмтэн Жу-Юп Лигийн үзэж байгаагаар Ашина овог нь эцгийн R1a1 гаплогруппынх байж магадгүй гэж үзсэн юм. Энэ таамаглалын үндэслэл нь Ашина овгийг Енисей Киргизүүд, мөн Ираны Сакатай нягт холбоотой гэж үздэг. Енисей Киргизүүдийн орчин үеийн удам болох Киргизүүд R1a-Z93 хаплогруппын хамгийн өндөр давтамжтай хүмүүсийн нэг юм.  Энэ удам угсаа нь хүрэл зэвсгийн үед Алтайн нутагт нүүж ирсэн Индо-Иранчуудтай холбоотой гэж үздэг бөгөөд янз бүрийн түрэг бүлгүүд тээж явдаг.    Америкийн түүхч Питер Голден Ашина овгийн удамшлын Y-ДНК-ийн генетикийн шинжилгээ нь Энэтхэг-Иранчуудтай холбоотой болохыг баталж байгаа юм шиг "түрэгүүд бүхэлдээ" нэг төрлийн бус, олон ялгаатай генийн популяциас бүрддэг байсан" үздэг ". 

2023 онд Шяомин Ян  ( Түрэгийн хаант улсыг үндэслэгч Бумин хааны хоёр дахь хүү Муган хааны охин, Хатан хаан Ашина ) хааны Ашинагийн эртний гишүүнд хийсэн анхны генетикийн шинжилгээг 2023 онд хийжээ. Баруун-Еврази нь ердөө (2.3%) ихэнх нь Зүүн Хойд Азийн (97.7%) гэж гарч иржээ. Баруун-Евразийн нь Ашинагийн наснаас 1566 ± 396 жилийн өмнөх (өөрөөр хэлбэл 5-р зууны үеийн) нэг хольцтой ( Афанасьевийн соёл-той) тохирч байв c. МЭӨ 1000 ). Судлаачид хатан хаан Ашина Зүүн хойд Азийн mtDNA гаплогрупп F1d -д харьяалагддаг болохыг тогтоожээ. Ашина угсаатны хувьд бусад түрэг бүлгүүдээс илүү Зүүн Хойд Азийнхантай ялангуяа  генетикийн хувьд илүү ойр байсан бөгөөд төмрийн зэвсгийн дараах үеийн Амар мөрний Түнгүс хүмүүс(Орчон,Нанай) болон Монголын тал нутгийн бэлчээрийн малчидтай генетикийн хувьд хамгийн ойр байсан нь Ашина овог Эртний Зүүн Хойд Азиас гаралтай байж магадгүй гэсэн онолыг дэмждэг. 

*

## Тэмдэглэл 
## Лавлагаа 
* 
* 
* Findley, Carter Vaughin. *The Turks in World History*. Oxford University Press, 2005.  ISBN&nbsp;0-19-517726-6.
* Golden, Peter. *An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East*, Harrassowitz, 1992.
* 
*  *The Great Soviet Encyclopedia* 2nd ed. Soviet Encyclopedia, 1950–1958.
* 
* 
* Róna-Tas, András. *Hungarians and Europe in the Early Middle Ages*. Central European University Press, 1999.  ISBN&nbsp;963-9116-48-3. Page 280.
* 
* Zhu, Xueyuan. *The Origins of Northern China's Ethnicities*. Beijing: Zhonghua Shuju, 2004.  ISBN&nbsp;7-101-03336-9.
* Xue, Zongzheng. *A History of Turks''. Beijing: Chinese Social Sciences Press, 1992.  ISBN&nbsp;7-5004-0432-8.
* Duan: Dingling, Gaoju and Tiele. 1988, pp.&nbsp;39–41
* Suribadalaha, "New Studies of the Origins of the Mongols", p.&nbsp;46–47.
* Cheng, Fangyi. "The Research on the Identification Between Tiele and the Oghuric Tribes".

## Гадаад холбоосууд 
* Лев Гумилев Ашина овгийн тухай 

Ангилал:Евразийн нүүдэлчид