open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арвагар хээр

Эрт цагт нэгэн айлын гадаа хэсэг аянчид буужээ. Айлын эхнэр гэртээ ороод хар хvндээ хэлж байна. Энэ баруун голын цаад хөвөөн дэхь аянчдын гадаа алс нь чи бид хоёрыг баярлуулах нэг адуу байна. Наад талын цэнхэр майханд нэг буурал толгойтой өвгөн байна. Тэр л эзэн нь болов уу аягvй бол 4 гүүнээс доош өгөхгүй гэж үнэрхэх байх даа. Тэр гадаа нь уяатай буй хар даагыг өртөг хайрлахгүй худалдаж аваад ир гэжээ. Хархүү хүүхнийхээ ажигч шинжээч байдлыг мэдэх тул аргагүй үгэнд орж аянчны гадаа очоод үзвэл арчаагүй муу атигар хар даага байна гэнэ.

Ингээд хархүү зүүн зүгээс яваа аянчидтай уулзан наймаа хэлэцэв, “Хар даагыг арван унагатай гүүгээр өгнө” гэж vнэрхжээ. Ийм юм авна гэвэл эцэг эх минь уурлана, авахгvй гэвэл эхнэр маань ундууцна хэмээн эргэлзээд буцан ирэн эхнэртээ хэлвэл “4 гүүний мэдэлгvй амьтан уу чи” хэмээн уурлан өөрийн эцэг эхдээ “энэ хар даагыг vнэ хайрлахгүй авч өгөөч ” гэж гуйсанд малч хичээнгvй авхаалж сэргэлэн охиноо нэг учиртай хэлээ биз гэж санаад хэлсэн дор нь авч өгчээ.

Дараа жил нь нөгөө хар шүдлэнгээ наадамд уяж уралдуулсанд түрүүлэн ирж асрын үүдэнд айргаар мялаалган “аравгар хээр” хэмээн цоллуулж ард олонд нэрээ цуурайтуулжээ. Үүнээс хойш долоон хошуу даншиг наадамд тасралтгүй хорь шахам жил түрүүлээд эцэстээ арвагар хээр арга буюу хөгшрөн зөнөжээ.

Тэднийх уламжлалт ёсоор хурдан морьдоо уяж сойход нь арвагар хээр нь уяан дээрээ өөрөө ирж зогсоод явдаггvй байжээ. Гэтэл эзэн нь “зөнөг хээр яах нь вэ” гэж хичнээн хөөвч хангинатал янцгааж торомгор хар нvднээсээ нулимс бөмбөрүүлэн байсанд “заяа нь гомдоно хөтлөөд яв ” гэж эхнэр нь хэлжээ.

Аравгар хээрийг ногтлон хөтлөөд наадамд очиж их насны морьдын уралдаанд давхиулжээ. Морь уралдан давхихад өвгөн хээр хамгийн түрүүнд явж гэнэ. Гэтэл ноёны нэг морь хойноос нь гүйцэн зөв талд нь зуузай холбож явснаа яг барианд орохын даваанд гэнэт түрүүлэн гарахад түүний сүүлний угыг нь аравгар хээр хазаж аваад дороо үсрэн ойчсон гэдэг.

Наадамчдын цуглан ирэхийн сацуу эзэн хүүхэн нүднийхээ нулимсыг мэлмэрүүлэн толгойг нь түшэхэд аравгар хээр дахин нэг өндийн янцгаагаад амьсгаагаа хураажээ.

Наадамчин олны хүсэлтээр түрүүлсэн морины бай шагналыг аравгар хээр моринд эцсийн удаа олгон эзэн хүүхэнд нь гардуулжээ. Тэр хүүхэн нөхөртэйгээ хоёул аравгар хээр мориныхоо молор эрдэнийг анх удаа наадамд түрүүлсэн шар талын дундахь нэгэн толгойн энгэрт аваачин оршуулжээ.

Үүнээс хойш уг талыг аравгар хээрийн тал гэх болж нэр нь сунжирч хувирсаар Арвай хээрийн тал гэх болж дээ.
Ангилал:Монголын үлгэр домог судлал
Ангилал:Архангай аймаг
Ангилал:Бодгаль морь
Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ

**Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ** нь Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
### Цэргийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын харцага
Шарль Леклер

**Шарль Леклер**  (мон. *Charles Leclerc*, * 1997 оны 10 сарын 16-нд Монте-Карлод) нь Монакогийн авто уралдаанч юм.

## Цахим холбоос 
* Шарль Леклерийн албан ёсны цахим хуудас
* Шарль Леклерийн тамирчны гараа (англиар)

Ангилал:Монакогийн Формула 1 уралдааны нисгэгч
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Заубер)
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)
Ангилал:Монакочууд
Ангилал:1997 онд төрсөн
Ганхуягийн Анхмаа

**Ганхуягийн Анхмаа** нь (1986 оны 4-р сарын 28-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол улсын дуучин, жүжигчин, продюсер. 2001 онд хөгжим бүжгийн коллежийг төгөлдөр хуурын мэргэжлээр, 2007 онд СУИС-н кино драмын ангийг тус, тус төгссөн. 2005 онд 3 охин хамтлагт нэгдэн 2019 оноос бие даасан уран бүтээлээ хийж эхэлсэн. Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан.

## Дуу хөгжим 
Анхмаагийн ээж Хөгжим бүжгийн коллежид багшилдаг байсан бөгөөд багаасаа урлагтаа ойр байсан нь 3 охин хамтлагт ороход нь нөлөөлжээ. Хамтлагийн бусад гишүүд болох Ану, Соло нар Анхмаагийн дээд ангийнхан нь байсан. Тэд 2005 онд 3 охин хамтлагт нэгдсэнээс хойш бие даасан гурван тоглолт, 30 гаруй видео клип, зургаан цомог гаргаад байна. 

Анхмаа 2019 оноос хувийн уран бүтээл туурвин, шинэ дүр төрхтэйгөөр хүч түрэн 2019 оны 9-р сард бие даасан бүрэн хэмжээний цомгоо гаргахаар ажиллаж байна. Шинэ цомгоос "Тэнгэрийн шигтгээ" /Никитон хамтлагийн дуучин Батчулуунтай хамтарсан/, "Би чиний хайртай бүсгүй" дуунууд нь цацагдаад байгаа юм.

## Кино бүтээл 
2017 онд ANA Entertainment-г байгуулж, анхны “Үүр цайгаасай” уран бүтээл дээрээ Анхмаа гол дүрд тоглохоос гадна ерөнхий продюсерээр ажилласан. Киноны найруулагч Ж. Сэнгэдорж, зохиолч А. Баттүшиг, гол дүрүүдэд Б. Навчаа, Г. Анхмаа нар тоглосон. Кино 2017 оны 5-р сарын 10-нд нээлтээ хийсэн.

Тоглосон кино

## Бусад холбоосууд 
* Анхмаа 
* 
* 
* 

## Эх сурвалжууд 
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Поп дуучин
Ангилал:Монголын төгөлдөр хуурч
Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1986 онд төрсөн
Кюри

**Кюри** нь синтетик химийн элемент, атомын дугаар нь 96, химийн тэмдэглэгээ нь Cm. Актиноидын бүлгийн цацраг идэвхт трансураны элементэд багтдаг юм. Кюри нь Мари Кюри болон Пьер Кюри нарын эрдэмтдийн нэрээр нэрлэгджээ.

Кюри нь цацраг идэвхт мөнгөлөг цагаан хатуулаг өндөртэй металл юм. Кюри нь цөмийн реактор дотор үүсэх ба нэг тонн цөмийн түлшийг шатаахад дунджаар 20 грамм кюри гардаг.

Кюриг 1944 оны зун түүнээс арай хөнгөн плутонигоос хамгийн анх гаргаж авсан боловч эхлээд түүний нээлтийг нийтэд дэлгээгүй аж. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Ангилал:Пьер Кюри
Бэгзийн Ганбаатар

**Бэгзийн Ганбаатар** нь
Баянхонгор
аймгийн Хүрээмарал сумын харьяат,үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Хүрээмаралын хүн
Нинжээгийн Алтансүх

Монгол улсын харцага **Нинжээгийн Алтансүх** 1973 оны 8 сарын 9 ны өдөр Архангай аймгийн Батцэнгэл суманд төрсөн. 1996 онд Доржсамбуу начнаар 6 давж өсөх идэр начин цол хүртсэн юм. Хожмоо 2004 онд ерөнхийлөгчийн зарлигаар улсын харцага цолыг олгосон. 1998 онд Эрдэнэт хотын наадамд түрүүлж, 2000 онд Говь-Алтай аймгийн 60 жилд түрүүлж, 2001 онд Сэлэнгэ аймгийн 70 жилд үзүүрлэсэн. Мөн шилдэг бөхчүүдийн барилдаанд сонгогдон бариллдаг байсан билээ. Ид барилдаж байхдаа зузаан гуятай байсныг бөхчүүд үнэлэн, бөхчүүд болон бөхийн хорхойтон дунд гуя Алтансүх нэрээр хочлуулсан билээ.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Цэргийн наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Ангилал:Батцэнгэлийн хүн
Ангилал:1973 онд төрсөн
Ким Дүхан

**Ким Дүхан** (1918-1972), солонгосын гэмт хэргийн толгойлогч байсан ба Ким Жважинийн хүү юм.  

## Амьдрал 
ким дү хан нь Японы засаглалын үед чунругийн гудамжны бүлгийн удирдагч байсан. Тэрбээр цагтаа хамгийн шилдэг нударган тулаанч байсан юм. 

японы засаглалын дараа Синман Райгийн Либерал намд элссэн бөгөөд улс төрч болсон. Тэрээр 1954 онд Гуравдугаар Үндэсний Ассемблейд, Зургадугаар Үндэсний Ассемблейд 1965 онд дахин сонгогдсон. 

### Хувийн амьдрал 
Gim бол Өмнөд Солонгосын жүжигчин Song Il-gook- ийн өвөө юм.  Мөн түүний ээж Kim Eul-dong нь улс төрч ба түүнийг нэг настай байхад Gim нас баржээ.

## Олон нийтийн соёл 
Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний хурлын гишүүн
Ангилал:Өмнөд Солонгосын улс төрч
Ангилал:1972 онд өнгөрсөн
Ангилал:1918 онд төрсөн
Цэрд (геологи)

**Цэрдийн галав** нь дунд төрмөлийн буюу Мезозойн эрины сүүлийн мөчлөг бөгөөд 145 сая жилийн өмнөөс эхлэж 65 сая жилийн өмнө дуусчээ. Цэрдийн галав ойролцоогоор 80 сая жил оршин тогтножээ. Цэрдийн галавын үед дэлхийн эх газрын бүтцэнд өөрчлөлт орж Лаврази, Гондван тивүүд хуваагдаж Өмнөд Америк, Африк тивүүд бие биенээсээ улам холдож Атлантын далай өргөсч эхэлжээ. Африк, Энэтхэг, Австрали тив өөр өөр тийшээ тэмүүлж, экваторын өмнө асар том арал буй болов.

Цэрдийн галавын үед бүрхүүлт үрт ургамлууд буй болов. Үүнийг дагаад төрөл бүрийн шавьжууд үүсч тэд цэцгээс цэцгэнд дамжин ургамлын тоосыг хүртээх болжээ. Энэ үед хуурай газар дээр янз бүрийн үлэг гүрвэлүүд хаанчилж үлэг гүрвэлүүдийн цэцэглэлтийн үе байсан юм. Эдгээр үлэмж биет гүрвэлүүдийн өндөр 5-8 метр, урт нь 20 метр хүрч байжээ.

Далавчит хэвлээр явагчид болон сарвуут далавчит птеродактилууд шувуудтай зэрэгцэн агаарыг эзэгнэж байв. Энэ үед нисдэг гүрвэлүүд, гүрвэлэн сүүлт Археоптерикс зэрэг шувууд өнөөгийн шувуудын өвөгтэй бүгдээр зэрэгцэн оршиж байжээ.

Энэ үед сээр нуруутны аймаг шавьж идэштэн, туурайтан, араатан, өвсөн тэжээлт болон салбарлажээ. Мөн өнөө цагийн гүрвэл, могойнууд буй болжээ. Далай тэнгист сээр нуруутаны төлөөлөгч байгаагүй бөгөөд  ихтиозавр, плезиозавр, мозазавр гэх мэт аварга рептилүүд тэнгисийг эзэгнэж байжээ. Сээр нуруугүй олон зүйлийн амьтан тэнгис далайд амьдарч байв.

Юрийн галавын үед амьдарч байсан толгой хөлтнүүд болох аммонитууд, наймаалж, далайн зараа, нялцгай биетнүүд Цэрдийн галавын тэнгист амьдарсаар байжээ. Цардийн галавын төгсгөлд толгой хөлт аммаонитууд маш олон төрөл зүйл болон хөгжсөн нь эрдэмтдийн сонирхлыг ихэд татаж өнөөг хүртэл оновчтой тайлбар өгч чадаагүй байна. 

Цэцэгт ургамлын хөгжил, шавьжны шинэ төрлүүд. Орчин үеийн загас, матар, махчин загас үүсэв. Динозаврын шинэ төрлүүд. Эртний шувуу. Гондван тив задрав.

Ангилал:Геохронологи
Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвийн жагсаалт

Энэ жагсаалт нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Австрали ба Далайн орнуудын өвүүдийн жагсаалт юм. 

## Австрали 
* Риверслэй ба Наракоорте дахь агуйн үндэсний хүрээлэн
* Австралийн халуун орны ойн зүүн нөөц газар
* Фрэйзер арал
* Их шүрэн далан
* Австралийн их хөх уулсын бүс
* Хийрд ба МакДональд арлууд
* Какаду үндэсний хүрээлэн
* Лорд Хау арал
* Маккуори арал
* Пурнулулу үндэсний хүрээлэн
* Хатан хааны үзэсгэлэнгийн барилга ба Карлтон цэцэрлэг
* Аварга загас булан
* Сиднейн дуурийн театр
* Тасманийн онгон зэлүүд нутаг
* Улуру-Ката Тжута үндэсний хүрээлэн
* Квийнслэндийн халуун орны чийглэг ой
* Вилландра нуурын бүс

## Вануату 
* Удирдагч Рой Матагийн эдлэн

## Индонез 
* Боробудур сүм
* Комодо үндэсний хүрээлэн
* Лоренц үндэсний хүрээлэн
* Прамбанан сүм
* Сангиран эртний хүний олдвор бүхий газар
* Ужунг Кулон үндэсний хүрээлэн
* Суматра арлын халуун орны ойн сан

## Папуа Шинэ Гвиней 
* Кук намаг

## Пасха арал,  
* Рапа Нуй үндэсний хүрээлэн

## Питкерний арлууд,  
* Хендерсон арал

* Гэгээн Катериний хийд, Синайн уул
##  
* Зүүн Реннель

##  
* Сигатока элсэн манхан

## Хавай,  
* Хавайн галт уулсын үндэсний хүрээлэн

## Шинэ Каледон,  
Шинэ Каледоны Lagoons?

##  
* Шинэ Зеландын Антарктик орчмын арлууд
* Те Вахипоунаму 
* Тонгариро үндэсний хүрээлэн

##  
* Полоннарува 
* Сигирия
* Дамбулла агуйн алтан сүм 
* Галле бэхлэлт
* Ариун хот Анурадхапура 
* Ариун хот Канди 
* Синхаража ойн нөөц газар

## Цахим холбоос 
*UNESCO World Heritage Centre – Official site
*Worldheritage-Forum – Information and weblog on World Heritage issues

!
Ангилал:Хүрээлэн- ба байгаль орчны хамгаалагдсан газрын жагсаалт
!дэлхийн өв
!дэлхийн өв
Батмөнхийн Эрхэмбаяр

**Батмөнхийн Эрхэмбаяр** (1991 оны 7 дугаар сарын 28 төрсөн) - Монголын олон улсын хөлбөмбөгчин. Тэрээр 2013 онд Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн шигшээ багийнхаа анхны тоглолтоо хийлээ. 

## Үндэсний баг 
Эрхэмбаяр 2013 оны 3-р сарын 2-ны өдөр Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн шигшээ багтаа анх удаа хөлбөмбөгийн багтай хийсэн. Тэрээр Лаосын эсрэг AFC Challenge Cup-ийн урьдчилсан шатанд 90 минут тоглосон.

Тэрээр 2015 оны 3-р сарын 12-нд Оросын 2018 оны ДАШТ-д тэнцэж, Зүүн Тимор руу 3-1-ээр хожигдсон анхны гоолоо оруулсан.

Зүүн Тимор нь эхний хөлөө 4-1, хоёрдугаар хагаст 1-0-ээр ялалт байгуулж 5-1-ээр хожиж, хоёрдугаар шатанд шалгарлаа. Гэвч 2017 оны 1-р сарын 20-нд Зүүн Тиморыг 2023 оны Азийн цомын тэмцээнээс татгалзаж, Зүүн Тимор нь Зүүн Тиморт үл дүйцэхүйц 12 тоглогчдыг дуудаж, олон тооны тоглолтыг зарлав. Эдгээр 12 шалгарсан тоглогчид бүгд Бразиль байсан.

2017 оны 12-р сарын 12-нд ФИФА хоёр хоёулаа 3-0 тоглолтонд хожлоо. Гэсэн хэдий ч энэ нь хоёр дахь удаагийн тэмцээний дараа удаагүй байсан тул Тимор-Лестр байгуулж, Монгол Улс дахин сэргээгээгүй байна.

## Лавлагаа
Ангилал:Монголын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Эрчим багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1990 онд төрсөн
Ма Тиань Юү

**Ма Тиань юй**

Ма Тиань юй (хятадаар 馬天宇,англиар Ray Ma) хятадын дуучин, жүжигчин.

Овог нэр: Ма Тиань юй(馬天宇, Ma tian yu)

Тайзны нэр: Рэй Ма(Ray Ma)

Төрсөн: 1986 оны 7-р сарын 12 (35 настай)Хятад улс, Шаньдун муж, Дөжоу

Үндэс угсаа: Хуй

Боловсрол: Beijing film academy

Мэргэжил: Дуучин, жүжигчин

Танил үе: 2006он-одоо

Хувийн амьдрал

Ма Тиань юй нь 1986 оны 7-р сарын 12 нд Хятадын Шаньдун мужийн Дөжоу-д ядуу тариачин айлын 3дахь хүүхэд болон төрсөн. 2 эгч, нэг эрэгтэй дүүтэй байсан ч дүү нь багадаа эндсэн. Түүнийг 5 нас хүрсэн жил ээж нь өвчний улмаас нас барж, аав нь архинд орж гэрээсээ явсанаар 2 эгчийнхээ хамт өвөө дээрээ өссөн. Тэрээр багаасаа ажил хийж ар гэртээ тус болдог байсан. Хожим аавтайгаа уулзаж эвлэрсэн ч 2018 оны 5 сард аав нь өвчнөөр нас барсан.

Карьер

2006 он түүний хувьд амьдралыг нь өөрчилсөн он жил байлаа. Тэрээр найзуудынхаа дэмжлэгтэйгээр My Hero a Chinese TV star шоунд оролцож шилдэг 6-д багтсанаар дуучны карьераа эхлүүлж Gai si de wen rou (该死的温柔）дуугаараа олны олны хайртай дуучин болсон.

2006 онд Удвал цэцгийн хараал кинонд туслах дүрд тоглож жүжигчний гараагаа эхэлсэн бөгөөд 2010 онд The Legend of Daiyu хэмээх телевизийн олон ангит кинонд Jia Baoyu-ийн дүрийг чадварлаг бүтээснээр олон ангит киноны од болох эхлэл нь тавигджээ. Түүнээс хойш Ирээдүйгээс ирсэн эмэгтэй (Scarlet heart), Алс нутгийн дууль (Singing all along), Ид шидийн хаант улс (Ice fantasy) гэх мэт олон хит телевизийн цувралд тоглосон. 2018 онд Өнөөдрөөс илүү маргааш (A Better Tomorrow 2018) киноны шинэчлэгдсэн хувилбарт Жоу Чао (Leslie Cheung) ийн дүрийг бүтээсэн.

Тэрээр 2006 оноос хойш нийт 9 цомог гаргаж, 10 гаруй уран сайхны кино, 30 аад телевизийн цувралд дүр бүтээсэн ба 2016 оноос хойш Forbes China жагсаалтад тасралтгүй бичигдэж байгаа хятадын ашиг орлогоороо тэргүүлэгч жүжигчдийн нэг юм.

Ангилал:1986 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Хотон Хятадууд
Ангилал:Шаньдуны хүн
Ангилал:Хятадын дуучин
Ангилал:Хятадын жүжигчин
Ангилал:21-р зууны дуучин
Ангилал:21-р зууны жүжигчин
Шипраге

**Шипраге** (Šiprage) нь Босни ба Герцеговины бүс нутаг Баня-Лука.

## Уур амьсгалын
## Хүн ам  
*1931. and 1953.: Орон нутгийн захиргаа Шипраге.
**Дүүрэг Шипраге

## Лавлагаа 
## Гадаад холбоос
*Maplandia
*
*
*

Ангилал:Босни ба Херцеговин
Шаравдоржийн Түвдэнбалжир

Монголын Эрдэмтдийн Үндэсний Зөвлөлийн гүйцэтгэх захирал техникийн ухааны доктор

Төлөөлдөг улс: Монгол Улс Монгол Улс
Хувийн мэдээлэл
Бүтэн нэр	Шаравдоржийн Түвдэнбалжир
Төрсөн огноо	1961 оны 4 сарын 21
Төрсөн газар	Хэнтий аймаг Чингэс хот

Гэр бүл
Эхнэр Д.Цэвээнжав. Хүү Т.Энхбаяр Т.Эрхэмбаяр

Ангилал:Өндөрхааны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1961 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Тахийн тал

**Тахийн тал** нь Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын нутагт байрладаг. Өмнө нь Бижийн ам гэж нэрлэдэг байгаад тахь нутагшуулсан цагаас эхлэн Тахийн тал хэмээх болжээ. Уг нутагт Бижийн гол (Ээжийн гол) хэмээх 60 гаруй км урт урсдаг гол бий.  Тахийн тал говийн их дархан цаазат газрын (ГИДЦГ) “Б” хэсэгт хамаардаг бөгөөд Монголын Зүүнгарын говийн нэг хэсэг юм.   

Тахийг анх Оросын алдарт жуулчин, Газарзүйн нийгэмлэгийн гишүүн, генерал Н.М.Пржевальский дэлхий дахинд нээжээ. Түүний дараа Монголд тахийн унагыг барьж, судлах нэрийдлээр маш ихээр үргээж, тоо толгойг цөөрүүлсэн юм. ГИДЦГ-ын “Б” хэсэг нь тахийн унаган нутгийн нэгээхэн хэсэг юм. Тахийн хамгаалалтын захиргаанаас урагш 30 км-ын зайд орших Гүнтамгад хамгийн сүүлийн даагатай гүүг харсан байдаг юм. Ингээд 1972 онд Орос-Монголын хамтарсан экспедиц Хятад, Монголын хил дамнан эрэл хайгуул хийж энэ бүс нутагт нэг ч тахь үлдээгүй гэдгийг дэлхий дахинд заралжээ. 

1992 оны зургадугаар сарын 6-ны өдөр Украйны Аскания-Новагийн Үндэсний хүрээлэнгээс ГИДЦГ-ын “Б” хэсэгт анхны таван тахийг авчирсан. Үүнээс хойш нийтдээ 13 удаагийн тээвэрлэлтээр нийт 109 тахь авчирч сэргээн нутагшуулсан байна.  

Тахь нутагшуулах үйлсийг олон нийтэд сурталчилан таниулах үүднээс 2019 онд тус төвийн дарга О.Ганбаатар сэтгүүлч Ж.Нарангаравт захиалан "Тэнгэрийн хүлэг тахь" нэртэй зохиолыг бичүүлж, олны хүртээл болгожээ.

2020 оны байдлаар тус төвд 300 гаруй тахьтай болжээ. 

## Эшлэл
Ангилал:Тахь
Ангилал:Бугат сум (Говь-Алтай)
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын дархан цаазат газар
Далхжавын Лхасүрэн

**Далхжавын Лхасүрэн** нь (1928 онд төрж, 1991 онд нас барсан) БНМАУ-ын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Монголын анхны балетмейстр хүн юм.

## Намтар 
Далхжавын Лхасүрэн нь Хэнтий аймгийн Норовлин суманд 1928 онд төржээ. 

УДБЭТ-ын ерөнхий найруулагч байхдаа Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн болж байв. 

1947 онд Улаанбаатарт урлагийн сургуулийг дүүргэжээ. 

1958 онд Москвад А.В.Луначарскийн нэрэмжит театр урлагийн дээд сургуулийг төгссөн. Балетмейстер  мэргэжилтэй. Манай улсын анхны балетмейстер Д.Лхасүрэн нь урлагийн сургууль төгсөөд 1947 оноос УХДТ-т бүжигчнээр хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж Ховд, Дорнод аймгийн ХДТ, 1963 оноос Улсын драмын театр, УАДБЧ, Улсын цирк, ДБЭТ-т найруулагч, ерөнхий найруулагч, уран сайхны удирдагч, даргаар ажиллажээ. 

## Уран бүтээл 
Ардын үлгэрээс сэдэвлэж “Ганхуяг” хэмээх балетын цомнолыг өөрөө зохиож, С.Гончигсумлаагаар хөгжмийг нь зохиолгож найруулан тоглуулсан нь манай анхны томоохон балет болсон байна. Түүнээс хойш “Мөнхийн нөхөрлөл”, “Шуурга” зэрэг богино хэмжээний балет найруулан тоглуулжээ. 

Д.Лхасүрэн нь дадлага туршлага суусан хойноо В.Мураделийн “|Октябрь”, А.Бородины “Игорь ван”, Ш.Гуногийн “Фауст”, П.И.Чайковскийн “Евгений Онегин”, Б.Дамдинсүрэнгийн “Учиртай гурван толгой”, Д.Лувсаншаравын “Хан бүргэд”, Л.Мөрдоржийн “Жаргал” зэрэг сонгодог болон үндэсний 20-иод дуурь, балетыг найруулан ДБАТ-ын тайзнаа тоглуулжээ. 

Говь-Алтай, Булган, Хэнтий, Дорноговь, Дундговь, Сэлэнгэ аймгийн соёл урлагийн 10 хоногийн тоглолтуудыг удирдан явуулснаас гадна олон арван томоохон концертыг найруулсан байна. Ардын Их хурлын депутатаар сонгогдож байв.

### Кино 
“Өглөө”, “Тэмцэл”, “Төөрсөөр төрөлдөө”, “Тамирын охин”, “Давааны цаана даваа”, “Сахиус уу, сахиул уу”, “Уулзалт”, “Солонгын таван өнгө” зэрэг уран сайхны киноны гол болон туслах дүрүүдэд чадварлаг тогложээ. Найруулах, жүжиглэх, урлан бүтээх өөрийн шугам, өвөрмөц арга  барилтай, эсрэг, эерэг дүрийнхээ жүжиглэх, бүтээх онцлогийг сайн мэддэг, өөрөө жүжиглэхдээ энгийн чөлөөтэй тоглож, уран хошин чиглэлийг голлодог онцлогтой уран бүтээлч байжээ. 

## Гавьяа шагнал 
* Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн /1971-07-02. №133/.
* Ардын хувьсгалын ойн хүндэт медалиуд

Ангилал:1928 онд төрсөн
Ангилал:1991 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Норовлингийн хүн
Өлзийбаярын Насанжаргал

**Өлзийбаярын Насанжаргал** (* 1955 оны 12-р сарын 10-нд Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр суманд төрсөн) нь  чөлөөт бөхийн ОУХМ, аймгийн арслан цолтой бөх юм. 1980 оны Москвагийн Олимпын чөлөөт бөхийн 62 кг-ын жинд 6-р байрт шалгарсан. 1985 оны Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд түрүүлж Аймгийн Арслан цол хүртсэн. 2016 онд Польшид зохиогдсон чөлөөт бөхийн ахмадын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 85 кг-ын жинд мөнгөн медаль хүртсэн.

Өлзийбаяр овогтой Насанжаргал нь 1955 онд  Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр суманд Өлзийбаярын 2 дахь хүү болон төрсөн. Бага насаа эцэг эхийн асрамжид өсч 1962 онд Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын бага сургуульд орж суралцан 1970 онд 8-р анги төгсөн, Дорноговь аймгийн Анагаах Ухааны Дунд Сургуульд суралцан 1974 онд хүний бага эмч мэргэжлээр төгссөн. 

* 1974-1975 онд Өвөрхангай аймгийн Баянгол суманд хүний бага эмч 
* 1975-1978 онд Ардын армийн Биеийн тамир, спортын “Алдар” нийгэмлэгт тамирчин, байлдагч
* 1978 оны 11-р сараас 1983 оны 10 сар хүртэл чөлөөт бөхийн барилдааны улсын шигшээ багийн тамирчин
* 1983-1984 онд Биеийн тамир, спортын “Хөдөлмөр” нийгэмлэгт дагсалжуулагч
* 1984-1991 онд Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр сумын 2-р сургуулийн биеийн тамирын болон, бөхийн өдөр өнжүүлэх бүлгийн багш
* 1991-1998 онд хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч
* 1998-2003 онд Дархан-Уул аймгийн “Монгол алт” ХК-д биеийн тамирын арга зүйч, бөхийн дасгалжуулагч 
* 2004-2005 онд БНХАУ-ын ӨМӨЗОрны Хөх хотод бөхийн мэргэжилтэн, дасгалжуулагч
* 2005-2006 онд Өвөрхангай аймгийн Биеийн тамир, спортын газарт бөхийн чөлөөт барилдааны дасгалжуулагч 
* 2006-2009 онд БНХАУ-ын Шанши, Тянжин, Ченду, Нанжин хотуудад бөхийн чөлөөт барилдааны мэргэжилтэн, дасгалжуулагч 
* 2009-2011 онд Улаанбаатар хотын Биеийн тамир, спортын газарт бөхийн чөлөөт барилдааны дасгалжуулагч 
* 2011 оноос БНХАУ-ын ӨМӨЗОрны Шилийн гол аймгийн Шилийн хотод бөхийн мэргэжилтэн дагсалжуулагч, Өвөрхангай аймгийн “Их монголын хүчтэн” дэвжээний зөвлөх багшаар ажиллаж байна. 

  Ө.Насанжаргал нь 1968 онд Өвөрхангай аймгийн 47 жилийн ойн баярын Үндэсний бөхийн өсвөр насны барилдаанд түрүүлж “Аймгийн харцага” цол авснаар бөхийн спортын гараагаа эхэлж тасралтгүй тамирчин, дасгалжуулагчаар ажиллаж байна.

  Бага наснаасаа эхлэн бөхийн чөлөөт барилдааныг сохирхон 1975 онд биеийн тамир, спортын “Алдар” нийгэмлэгт Олимпын 19-р наадмын хүрэл медальт Монгол улсын гавьяат тамирчин, Ардын багш Ч.Дамдиншаравын удирдлагад хичээллэн улмаар улсын шигшээ багийн гишүүн болсон. 

## Амжилт 
#### Үндэсний бөхөөр үзүүлсэн амжилтууд 
#### Олимпын дэвжээнд 
#### Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний дэвжээнд 
**Олон улсын тэмцээн уралдаанд**

Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Арвайхээрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1955 онд төрсөн
Гончигийн Тэрбиш

**Гончигийн Тэрбиш** (1947 онд Говь-Алтай аймгийн Жаргалан суманд төрсөн) нь МАА-ийн ДБА-ийн гоцлол хөгжимчин байхдаа МУГЖ, хөгжимчин юм.

## Намтар 
Бүрэн дунд сургууль төгсөөд Улаанбаатар хотод Шувуун фабрикийн дунд сургуульд хөгжмийн багшаар 3 жил ажиллажээ. Тэндээс цэргийн албанд явж Амгалан дахь барилгын цэрэгт хоёр жил алба хаагаад ААДБЧ-д хөгжимчнөөр татагдаж очсоноос хойш гоцлол хөгжимчнөөр ажиллаж иржээ. Найраг баян хуур хөгжим тоглох арга техникийг чадамгай эзэмшиж, ямарч дууг дарж чаддаг, байгаль, амьтдын дуу чимээг дуурайлгах, морин хуур болон олон ястны хөгжмийн зэмсгийн өнгө авиаг оруулах зэрэг тоглолтоороо үзэгчдийн талархлыг хүлээсэн, манай урдаа барьдаг, шилдэг найраг баяр хуурчийн нэг ажээ. 

## Уран бүтээл 
“Сайн байна уу, ээжээ”, “Наран доорхи наадам”, “Эрээн нуур”, “Торгуудын жороо”, “Гал шарын унага”, ”Тамсагийн цэнхэр хязгаар” дуу, “Говь, хангайн уянга”, "Увс нуур" “Хөвсгөл нутгийн ардын дууны хувилбар” зэрэг дан хөгжмийн 200 гаруй бүтээл туурвисан байна. 

## Шагнал урамшуулал 
Монгол улсын гавьяат жүжигчин, цэргийн хүндэт медаль, ойн медалиуд, Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнагджээ.

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монголын хөгжимчин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Жаргалангийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1947 онд төрсөн
Батсайханы Ариунболд

**Батсайханы Ариунболд** (1990 оны 4-р сарын 3-нд төрсөн) — Монголын хөлбөмбөгчин. Монголын Үндэсний Дээд Лиг Эрчим клуб болон Монголын үндэсний шигшээ багийн хаалгачаар тоглодог.

## Карьерын статистик 
*2016 оны 11-р сарын 9-ний өдрийн байдлаар*  

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач
Ангилал:Эрчим багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1990 онд төрсөн
Балдангийн Нацагдорж

**Нацагдорж** Балдангийн. 1890 онд Сайн ноён хан аймгийн Хан хөгшин уулын хошуу, одоогийн Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын нутагт төржээ. Найман настайгаасаа дуулж “Ар хөвч”, “Хүүхэн хутагт”, “Алтан богд” зэрэг дуугаараа “Арц гурван богдын орилоо Нацаг” хэмээн алдарших болжээ. Нутгийн сайн дуучдыг даган дуулах, дуулах арга барилд суралцаж, шуранхайлахдаа гаргууд болж, “лимбийн нарийн эгшигнээс ялгардаггүй” гэж яригдан улмаар “нарийн хоолой” Нацаг хэмээгдэн хүндлэгдэх болсон байна. Нацагдорж 1932 онд Улсын төв театр - т дуучнаар орсон нь түүний дуулах ур чадвар хөгжихөд их нөлөөлж 1936 онд Улсын алдарт дуучдыг шалгаруулахад Нацагт алдарт гавъяат дуучин цол олгожээ.

Ангилал:Сайн ноён хан аймгийн хүн
Ангилал:Уянгын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зууны дуучин
Ангилал:1890 онд төрсөн
Ангилал:20-р зуунд өнгөрсөн
2019 оны аймгуудын наадмын цолтнууд

## Шинээр цол хүртсэн бөхчүүд 
#### Аймаг, цэргийн арслан цолтнууд 
#### Аймаг, цэргийн заан цолтнууд 
### Аймгийн харцага цолтнууд 
### Аймаг, цэргийн начин цолтнууд 
#### Аймаг, цэргийн цол хүртсэн  бөхчүүдээс цолоо ахиулан Улсын цол хүртсэн амжилтыг нь хүснэгтлэвэл: 
#
Дагвасамбуугийн Бямбасүрэн

**Дагвасамбуугийн Бямбасүрэн** нь Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын уугуул, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Баацагааны хүн
Бүгсийн гол

**Бүгсийн гол** нь Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумаас эх аван урсдаг гол юм. 

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн
Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа

**Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа** нь Завхан  аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат, Кевико компанийн бөх Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Завхан) хүн
2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан

**2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан** нь Монгол түмний их цэнгэл Тулгар төрийн 2228 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 98 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 813 жилийн ойн баяр наадам ба долдугаар сарын арван нэгнээс арван хоёрны өдрүүдэд Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн зүлэг ногоон дэвжээнээ зохион байгуулагдав.

#### Барилдаанд оролцогчид 
Тулгар төрийн 2228 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 98 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 813 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадамд улсын алдар цолтой дархан аварга, улсын аварга, улсын арслан, улсын гарьд, улсын заан, улсын харцага, улсын начин цолтнууд аймаг, цэргийн цолтой аймаг, цэргийн арслан, аймаг, цэргийн заан, аймаг цэргийн харцага, аймаг цэргийн начин цолтнууд мөн сумын цолтон болон залуу бөхчүүд оролцон барилдна.

#### Бөхийн тоо 
Улсын баяр наадам, Ардын хувьсгалын ойн наадамд тэгш тооны бөхчүүд барилдуулах журамтай бөгөөд энэ нь даваа бүрт бөх сондгойруулахгүй зохицуулга юм. Ихэвчлэн таван зуун арван хоёр бөх барилдах бөгөөд Ардын хувьсгалын тэгш ойн жил мөн Их Монгол улс байгуулагдсаны ойн жилүүдэд мянга хорин дөрвөн бөх барилдуулж байна.

Улсын баяр наадмын түүхэнд 1955 онд хоёр зуун тавин зургаан бөх сугалаагаар барилдуулж байсан нь улсын наадамд барилдсан хамгийн цөөхөн бөхтэй жил юм.

#### Улсын цол, чимэг 
Улсын баяр наадамд 512 бөх барилдахад ес даван түрүүлсэн бөхөд " Улсын арслан " цол, найм даван үзүүрлэсэн бөхөд " Улсын гарьд " цол, долоо даван шөвгөрсөн бөхчүүдэд " Улсын заан " цол, зургаа даван шөвгөрсөн бөхчүүдэд " Улсын харцага " цол, тав давж шөвгөрсөн бөхчүүдэд " Улсын начин " цолыг баяр наадмын комиссын шийдвэрийн тус тус олгоно.Харин " Улсын арслан " цолтой бөх дахин түрүүлвэл " Улсын аварга " цол, " Улсын аварга " цолтон түрүүлвэл " Даян аварга " цол, " Даян аварга " цолтон түрүүлвэл " Дархан аварга " цол хүртнэ.

Харин 1024 бөх барилдсан тохиолдолд " Улсын арслан " цолноос бага цолтой бөх ес давсан тохиолдолд Үзүүр, түрүүний барилдаан эхэлхээс өмнө " Улсын арслан " цолыг олгож улмаар арав давж түрүүлбэл " Улсын аварга " цолыг олгоно.

Улсын баяр наадмын тухайн даваа бүрт давж шөвгөрсөн улсын цолтой бөхчүүдэд чимэг олгох журмын дагуу баяр наадмын комиссын шийдвэрийн дагуу чимэгийг тус тус  олгоно.

#### Бөхийн бүрэлдэхүүн 
Тулгар төрийн 2228 жилийн ой, Их Монгол улсын 813 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 98 жилийн ой үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан дархан аварга Г.Өсөхбаяр, улсын аварга О.Балжинням, Г.Эрхэмбаяр, Ч.Санжаадамба, С.Мөнхбат, Н.Батсуурь нараар магнайлуулсан улсын арслан цолтон найм, улсын гарьд цолтон зургаа, улсын заан цолтон ес, улсын харцага цолтон арван зургаа, улсын өсөх идэр начин болон улсын начин цолтой дөчин найм тэргүүтэй нийт ерэн гурван улсын цолтонтой хүчит таван зуун арван хоёр бөх хүч чадал, уран мэхийг уралдуулан барилдлаа.

#### Шинээр цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
##### ***Товчилсон үгнүүдийн тайлбар*** 
##### *Нэгийн даваа* 
##### *Хоёрын даваа* 
##### ***Гурвын даваа*** 
##### ***Дөрвийн даваа*** 
##### ***Тавын даваа*** 
##### ***Зургаагийн даваа*** 
***Долоогийн даваа***

##### ***Наймын даваа*** 
##### ***Есийн даваа*** 
## Эшлэл 
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Мангина уул

**Мангина уул** нь Завхан аймгийн, Сонгино сумын нутагт байрлах 19 километр урт, 15 километр өргөн, далайн түвшнээс дээш -ийн өндөрт өргөгдсөн, Хангайн нурууны салбар уул. Энэхүү уул нь Монгол Улсын баруун хойд бүс нутагт оршдог, ар хэсгээрээ модтой. Буга, саарал чоно, үнэг гэх мэт ан амьтан болон олон зүйл ургамалтай.  Уулын ар хярд жижиг хэмжээний нууртай.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Хангайн нуруу
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Доржийн Ням-Очир

**Доржийн Ням-Очир** нь Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Цэнхэрийн хүн
Хүлтээгийн Мөнхжаргал

**Хүлтээгийн Мөнхжаргал** нь Увс аймгийн Тэс сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд  
Ангилал:Аймгийн заан
Цэвээнпүрэвийн Төмөрцоож

**Цэвээнпүрэвийн Төмөрцоож** нь Ховд аймгийн Мөст сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
 Увс аймгийн 100 жилийн ойд зориулсан аймгийн цол, чимэг олгох барилдаанд а.з Х.Мөнхжаргалаар 5, с.з П.Бат-Оршихоор 6, а.а М.Эрхэмбаяраар 7 давж түрүү үзүүрийн барилдаанд а.а Б.Өсөхбаярт тахим буулгасан

Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Мөстийн хүн
Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал

**Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал** нь Архангай аймгийн Хотонт сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх. Мөн жүдогоор хичээллэдэг.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Гэр бүл
Аав У.Эрдэнэхүү нь мөн цэргийн начин цолтой бөх юм. 

Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Хотонтын хүн
Хөөрхөн байгаач

"**Хөөрхөн байгааач**" нь дуучин AM-C-гийн 2019 оны 7-р сарын 21-нд Uka Production-с гаргасан сингл. Дууны үгийг өөрөө бичсэн бол аяыг продюсер Tomm зохиосон.. Албан ёсны видео бичлэгийг Siente хийсэн. "Хөөрхөн байгаач" уран бүтээлийн дуу хөгжмийн бүх стриминг үйлчилгээнээс сонсох боломжтой.

## Оролцсон хүмүүс[edit | edit source] 
* Үг: Ганбатын Энх-Амар
* Ая: Tomm
* Клип: Siente
Ангилал:2019 оны дуу
Ангилал:Монголын хөгжим
Рэнцэндоржийн Ганхуяг

**Рэнцэндоржийн Ганхуяг** нь Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Мижиддоржийн Жамъянпүрэв

**Мижиддоржийн Жамъянпүрэв** нь Өвөрхангай аймгийн Есөнзүйл сумын харьяат. Үндэсний бөхийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Уртнасангийн Сүхбаатар

**Уртнасангийн Сүхбаатар** нь Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Цэргийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монголчууд
Цэрэндаваагийн Цэрэнчимэд

**Цэрэндаваагийн Цэрэнчимэд** нь Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Цэргийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Улсын начин
Доржготовын Дашцэрэн

**Доржготовийн Дашцэрэн** нь Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.сайн бөх

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Улсын начин
Нямбалын Баттулга

**Нямбалын Баттулга** нь Хөвсгөл аймгийн Их-Уул сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Их-Уулын (Хөвсгөл) хүн
Бямбажавын Бадрал

**Бямбажавын Бадрал** (1971-2020 оны 7 сарын 17) нь Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын харьяат. Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

2020 оны 7 сарын 15 нд Хөвсгөл аймгийн Улаан-уул сумын Бэлтэсийн голд гэр бүлийн хамт живж нас барсан.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Эшлэл
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:1971 онд төрсөн
Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Ганзоригийн Ганхуяг

**Ганзоригийн Ганхуяг** нь Хөвсгөл аймгийн Галт сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Босоо Хөх Монгол
Ганхуяг 2018 оны 9 сарын 26-нд "Босоо Хөх Монгол" ТББ-ын тэргүүнээр сонгогдсон.

Ангилал:Улсын харцага
Ангилал:Монголчууд
Лувсанцэрэнгийн Аюуш (хийлч)

**Лувсанцэрэнгийн Аюуш** (* 1929 оны нэгдүгээр сарын 15-нд Сэлэнгэ аймгийн Орхонтуул суманд; † 1999 онд) Монгол улсын гавьяат жүжигчин, хийлч.

## Намтар 
Аюуш 1929 оны нэгдүгээр сарын 15-нд Сэлэнгэ аймгийн Орхонтуул сумын нутаг Шар ус хэмээх газар мэндэлсэн. Улмаар 1940-1944 онд Орхонтуул сумын бага сургууль, 1944-1948 онд Улаанбаатар хотод  Уран сайхны сургуульд суралцаж төгсчээ. 
1948 оноос Улсын хөгжимт драмын театр, Дуурь бүжгийн эрдмийн театрт хөгжимчнөөр тасралтгүй 43 жил ажиллаад 1991 онд өндөр насны тэтгэвэрт гарсан юм. 

## Уран бүтээл 
Гавъяат жүжигчин, хийлч Л.Аюуш ажиллах хугацаандаа тус театрын тайзнаа тоглогдсон үндэсний ба дэлхийн сонгодог 36 дуурь, 33 бүжгэн жүжигт оролцсоны зэрэгцээ Э.Чойдогийн “Шарилжин дундах цэцэг”, Ж.Чулууны “Уран хас”, Б.Асафьевийн “Бахчисрайн оргилолт булаг”, Н.Римский Корсаковын “Шехеразада”, П.И.Чайковскийн “Хунт нуур” зэрэг 10 гаруй балетийн гоцлолыг амжилттай тоглосон билээ. Түүнээс гадна Б.Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд”, Ж.Чулууны “Вариаци”, Б.Түмэнжаргалын “Бодол”, Ц.Түмэндэмбэрэлийн “Говийн өндөр, Г.Жамьянгийн “Аяз”, Ф.Мендельсоны “Концерт”, И.Брамсын “Венгер бүжиг” зэрэг хийл хөгжимд зориулсан 10 гаруй гоцлолыг тайзнаа амжилттай тоглохын зэрэгцээ радиогийн алтан сан хөмрөгт бичүүлсэн.

Хийлч Л.Аюуш 1951 онд Германы Берлин, 1953 онд Унгарын Бухарест, 1959 онд Австрийн Вена хотод болсон Дэлхийн залуучууд оюутны III, IV, VII их наадмуудад төлөөлөгчөөр оролцож байлаа. 
Гавъяат жүжигчин, хийлч Л.Аюуш өсвөрийн хийлчдийг сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд өөрийн авъяас чадвараа зориулан 1993-1999 онд  Монголын хүүхдийн ордонд хөгжмийн багшаар ажиллахдаа 30 гаруй  хүүхдэд хийл хөгжим тоглохыг зааж сургасан байна. 

## Шагнал 
Л.Аюушийн сонгодог урлагийг хөгжүүлэх үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг үнэлэн 1971 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 1976 онд Алтан гадас одон, 1981 онд Монгол Улсын Гавъяат жүжигчин цолоор тус тус шагнасан. 
2009 оноос эхлэн Л.Аюуш агсны үр хүүхдүүд Монголын Хүүхдийн Ордонтой хамтран түүний нэрэмжит уралдааныг хийл хөгжим сонирхон хичээллэгч хүүхэд багачуудын дунд хоёр жил тутамд зохион байгуулж байна.

## Эшлэл 
Ангилал:Хийлч
Ангилал:Хөгжмийн багш
Ангилал:Монголын хөгжимчин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Орхонтуулын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1929 онд төрсөн
Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Нөмрөгийн дархан цаазат газар

**Нөмрөгийн дархан цаазат газар** – Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутагт хилийн дагуу Хянганы нурууны баруун хэсгийн нам ба дундаж өндөр уулын ойт хээр, хээрийн мужид 582.2 мянган га талбайг эзлэн оршино. 1992 оны УБХ-ын 11 дүгээр тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтанд авч УИХ-ын 1995 оны 26 дугаар тогтоолоор Дархан цаазат газрын ангилалаар баталгаажуулсан. Хянганы уулархаг мужийн өвөрмөц бүтэц, тогтоцыг агуулсан Хянганы уулын эталон, түүний ойт хээрийс төв азийн хуурай хээрт шилжих шилжилтийн онцлогийг унаган төрхөөрөө хадгалсан цорын ганц нутаг болно. 

Хянганы экосистем, Манжуурын амьтан, ургамлын аймгийг иж бүрдлээр нь хамгаалах зорилготой. 

Ургамлын хувьд манай орны хаана ч байхгүй Манжуурын элементийг агуулна. Хөрсний язмагт давхаргын зузаан 0.5-0.7 м хүрэх бөгөөд хөрсний үржил шим сайтай тул ургамлаар маш баялаг юм. Энд 70 төрлийн 487 зүйл ургамал тэмдэглэгдсэний дотор өөр хаана ч байхгүй Валерийн тарна, Төв азийн унаган 10  зүйл ургамал байдаг.

Хянганы салбар уулс нь Монголд төдийгүй дэлхийд ховор Уссурын хандгай, Голын халиу, Халиун буга, Хүрэн баавгай, бөр гөрөөс, Зэгсний гахай, илбэнх, тоодог, Гургуул,  зэрэг дархан цаазтай ховор амьтан болон жигүүртэн шувуудаар нэн баялаг. Ховор амьтдаас Хар мөрний хандгай, Дагуур зараа, Евроазийн халиу зэрэг нь Монгол Улсын улаан номонд оржээ. 

Нөмрөг, Халхголын сав нутгаар нийт 263 зүйлийн шувуу бүртгэгдсэнээс 181 нь тус бүсэд өндөглөн зусдаг, Нэн ховор амьтаны жагсаалтад орсон 13 зүйлийн шувуу байдгаас Монгол Улсын Улаан номонд орсон 5 зүйлийн шувуу бүртгэгдсэн байна. 

Нөмрөгийн ДЦГ -т  11 гол, түүнд цутгах булаг шанд ихтэй ба голын хөдийгөөр намаг шавар ихтэй. Нөмрөгийн гол, түүнд цутгадаг голуудад Тул, Зэвэг, Хар мөрний хадран, Хар мөрний сугас, нүцгэн варлан, Улаан живэрт, могой загас, булуу цагаан, хар мөрний цулбуурт зэрэг 24 зүйл загас байдаг.

Байгаль орчны сайдын 2006 оны 377 дугаар тушаалаар Дорнодын улсын тусгай хамгаалалттай газрын хамгаалалтын захиргаанаас салбарлан Дорнод аймгийн Халхгол суманд Нөмрөгийн ДЦГ-ын хамгаалалтын захиргаа байгуулагджээ. 

Хамгаалалтын захиргаа дарга, 2 мэргэжилтэн, 4 байгаль хамгаалагч, үйлчлэх 4 ажилтантай үйл ажиллагаа явуулж байна. 

## Гадны холбоос
* Холбогдох утас: 89010018, 80927943, 86402070

Ангилал:Дорнод аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын дархан цаазат газар
Ангилал:Халхгол сум
Батсуурийн Бат-Эрдэнэ

**Батсуурийн Бат-Эрдэнэ** нь Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Хөвсгөлийн (Дорноговь) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Арван хоёр жил

Монголчуудын өвөг дээдэс болох Хүннү нар анх 12 жилийн тооллыг зохиожээ. Хожим Хятадын Хань улс авч хэрэглэснээс цааш Япон, Солонгос, Вьетнам зэрэг Азийн орнуудад дэлгэрчээ. Хүннүчүүд нар, салхи, шуурга, цас, бороо, аянга, үер, ган гачиг зэрэг байгалийн элдэв үзэгдлийг нар сарны эргэлттэй нарийн холбон цаг улирлыг ажиглаж иржээ.

Тэрхүү ажиглалтынхаа үндсэн дээр жилийг дөрвөн улиралд хувааж, дөрвөн улирлаа 12 сар болгон хувааж өөрсдийнхөө амьдралд ойр байдаг, эсвэл шүтэж биширч ирсэн амьтдынхаа нэрээр нэрлэжээ. 12 жилээ улаагчин, шаргачин, цагаагчин, хөхөгчин, харагчин гэж таван өнгөөр нэрлээд 12 жилээ 5 удаагийн давталтаар тооцож нэг жаран гэж тоолдог байжээ. Нэгдүгээр сараас “үхэр сар” хэмээн тоолж эхэлнэ. Жилийг дотор нь хатуу зөөлөн гэж ялгана. Бар, луу, морь, нохой, гахай жилийг “хатуу жил” гээд бусад жилүүдийг “зөөлөн жил” хэмээнэ. 12 жилийн бэлгэдлийг тоочвол:
 (Хулгана жил өнөр өтгөн, өсөж үржихийг,)
 (Yхэр жил элбэг дэлбэг байхыг,)
 (Бар жил зоригтой, авхаалж самбаатай байхыг,)
 (Туулай жил цог золбоо, дөлгөөн сайхан байхыг,)
 (Луу жил хүчирхэг байдал, хүндэтгэл, баяр баясгаланг,)
 (Могой жил зөн билэг, зүүд совинг,)
 (Морин жил хурд хүч, эрдэм мэдлэгийг,)
 (Хонин жил өнөтэй, урин дулаан байдлыг,)
 (Мичин жил хөгжил хөдөлгөөн, овсгоо самбааг,)
 (Тахиа жил гоёмсог бардам, өрнүүн явахыг,)
 (Нохой жил хайр халамж, үнэнч шударга байдлыг,)
 (Гахай жил шулуун дардан, эргэлт буцалтгүй байдлыг) илэрхийлнэ.

## Цахим холбоос 
* 12 жилийн дорнын дэлгэрэнгүй зурлага

Ангилал:Он тоолол
Ангилал:Цагалбарын систем
Цахилгаан соронзон спектр

Өнгө бол гэрлийн нэгэн өмч юм. Цахилгаан соронзон цацраг туяа(electromagnetic radiation) нь энергийг дамжуулдаг. Өөрөөр хэлбэл гэрэл тусаж буй обьектийн физик шинж чанараас хамаарч зарим өнгө шингэж, зарим өнгө ойж байдаг. Ингээд ойсон өнгө нь тухайн биетийн өнгө болон харагддаг.

Нарны гэрэл буюу байгалийн цагаан өнгө нь цахилгаан соронзон чичиргээний өөр өөр долгионы урттай энерги бүрдэл юм. Цахилгаан соронзон чичиргээнүүд нь бүх чиглэлд долгиолон хөдөлдөг учраас үүнийг долгионы урт гэж нэрлэдэг. 

Бүх биетүүд нарны долгионыг шингээх болон ойлгох боломжтой. Цахилгаан соронзон цацраг туяаг долгионы давтамжаас хамааран үзэгдэх гэрэл, гамма туяа, хэт ягаан туяа, инфрар туяа, радио долгион зэргээр ангилдаг. Хүний таньж чадах цахилгаан соронзон цацраг туяа нь үзэгдэх спектр буюу өнгөний спектр гэж нэрлэдэг үзэгдэх гэрлийн долгионы урт(чернилэн ягаанаас улаан хүртэл) ын маш бага хүрээгээр хязгаарлагддаг. Гэрлийн долгионыг angstrom (анстром **å**) гэдэг уртын нэгжээр хэмждэг.  1ангстрем нь 10-8 м-тэй зэрэгцэнэ. Хүний нүд хамгийн ихдээ 400~700нанометрийн долгионы уртыг таньж чадна. 100мянгаас 1сая хүртэлх өнгийг ялгах чадвартай. 

**Өнгөний спектр**

Өнгөний спектр нь призмээр тусгасан гэрлийн долгионы өнгөний дараалалтай адил өнгө үүсдэг. Энэ нь цахилгаан соронзон долгионы дундаас хүний нүдэнд харагддаг цор ганц зүйл юм.

Английн эрдэмтэн Исаак Ньютон (Isaac Newton) нарны гэрлийг нүдээрээ харж болох өнгийг ангилах туршилтыг хамгийн анх хийжээ. 1660оны дундуур, Ньютон нарны гэрлийг призмээр дамжуулан цацруулж улаан, улбар шар, шар, ногоон, цэнхэр, индиго, нил ягаан гэсэн 7 өнгөөр задарч цацардгийг нээжээ.
Швангау

**Швангау** () нь Германы Швабийн Дорнод Аллгой тойрогт орших жижиг суурин юм.

## Зургийн цомог 

Alpsee Schloss Hohenschwangau Germany - panoramio (1).jpg|Нойшванштайн ордон, Альп нуур
Schwangau - Oberdorf Nr 6.JPG|Нутгийн хэв маяг бүхий сууц
Schwangau - Gißhibl - Kirche v NW, Winterabend 01.JPG|Өвлийн Швангау
St. Maria und Florian Waltenhofen-retouched.jpg|Швангаугийн сүм

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Баварийн коммун
Ангилал:Дорнод Аллгой тойргийн суурин
Ангилал:Германы рашаан сувилалтай суурин
Лхүндэвийн Өлзийсайхан

**Лхүндэвийн Өлзийсайхан** нь Архангай аймгийн Хотонт сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Мягмарын Чимэддорж

**Мягмарын Чимэддорж** нь Дорнод аймгийн Чойбалсан сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Монхорын Дармаабазар

**Монхорын Дармаабазар** нь Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх. Самбо, жүдо бөхийн олон улсын хэмжээний мастер.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Цэргийн наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Лодойн Энхбаяр

**Лодойн Энхбаяр** (1964 оны 10 сарын 1-нд төрсөн) нь Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх. Мөн чөлөөт бөхийн Азийн аварга, улсын 6 удаагийн аварга. 1988 оны Сөүлийн олимпод 4, 1992 оны Барселоны олимпод 8-р байр эзэлсэн.

## Амжилт 
### Чөлөөт бөх
*1990 оны Азийн наадам - мөнгөн медаль
*1991 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн - алтан медаль

### Үндэсний бөх
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Гэр бүл
Энхбаярын ихрийн өрөөсөн Л.Эрхбаяр нь мөн Монгол улсын начин цолтой, чөлөөт бөхийн дэлхийн АШТ-ий хүрэл медальт, гавьяат тамирчин юм.

Ангилал:Улсын начин
Ангилал:1964 онд төрсөн
Лодойн Эрхбаяр

**Лодойн Эрхбаяр** (1964 оны 10 сарын 1-нд төрсөн) нь Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх. Чөлөөт бөхийн төрлөөр 1989 онд Дэлхийн АШТ-ээс хүрэл медаль хүртэж явсан, гавьяат тамирчин.

## Амжилт 
### Чөлөөт бөх
*1989 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн - хүрэл медаль

### Үндэсний бөх
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Гэр бүл
Ихрийн өрөөсөн Л.Энхбаяр нь мөн Монгол улсын начин цолтой бөх.

Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:1964 онд төрсөн
Цэдэндамбын Бэгзсүрэн

**Цэдэндамбын Бэгзсүрэн** (1969 онд төрсөн) нь Завхан аймгийн Цагаанчулуут сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

Тэрбээр архи хэтрүүлэн хэрэглэсэн үедээ иргэд рүү гал нээж 1 хүний амь хохироон, 2 хүн шархдуулсан хэргээр шүүхээс 8 жилийн хорих ял сонсож, 4 жилийг нь эдлээд Өршөөлийн хуулиар суллагдаж байснаас гадна 2008 онд танхайн хэргээр 3 жил 1 сарын ял сонсож байв.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
## Гэр бүл
Бэгзсүрэнгийн төрсөн дүү нь улсын гарьд Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг.

Ангилал:Улсын харцага
Ангилал:1969 онд төрсөн
Брайан Эно

**Брайан Эно** () нь Английн хөгжимчин, продюсер, визуал уран бүтээлч бөгөөд түүнийг ambient хөгжмийн суурийг тавьж рок, поп электрон хөгжмийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулснаараа дэлхий нийтэд танигдсан.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Английн поп хөгжимчин
Ангилал:Синтезатор хөгжимчин
Ангилал:Рокси Мюзик
Ангилал:Хөгжмийн продюсер
Ангилал:Грэммийн шагналтан
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1948 онд төрсөн
Чад

**Бүгд Найрамдах Чад Улс** [] (,  []) нь далайд гарцгүй Төв Африкийн улс юм. Тус улс нь умард талаараа Ливитэй, зүүн талаараа Судантай, өмнөд талдаа Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улстай, баруун талаараа Камерун, Нигер, Нигери улсуудтай хиллэдэг.

Хэдийгээр энэ улс нь 2003 оноос эхлэн газрын тос олборлон эдийн засаг нь хөгжлийн шатандаа орсон боловч дэлхийн улсуудын хамгийн буурай хөгжилтэй, ядуу орнуудын тоонд багтсаар байгаа юм. хүн амтай байв. 1961 онд 2,675 сая хүн тоологдсон байсан аж. 2009 оны хүн амын тооллогоор 11.039.873 хүн тоологдсон байдаг ч бодитоор бол 10.941.682 хүн амтай гарчээ. Учир нь Сила болон Тибестийн хүн амыг багцаагаар 98.161 хэмээн нэмж гаргасан тоо юм. Тухайн үед бүртгэгдсэн хүн амын 5.452.483 нь эрэгтэй, 5.587.390 (50,6 %) нь эмэгтэйчүүд байв. Энэхүү тоологдсон 10.941.682 хүн амын 10.666.833 нь Чад улсын харьяат хэмээн бүртгэгдсэн байна. Үлдсэн 274.849 хүний ихэнх нь хөрш улсуудаас дүрвэн ирэгсэд байсны дотор Судан (215.912 хүн), Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс (35.946), Нигери (6174) зэрэг улсуудын иргэд байв. Ойролцоогоор 3800 орчим оршин суугчид л Африкаас гаралтай бус улсууд байсан байна. 2015 он хүртэл Чадын хүн ам 13,2 сая болон өссөн байна.

## Түүх 
Өнөөгийн Чад улсын нутаг дэвсгэрт хүн суурьшин амьдрах болсон нь бүр балар эртний үеэс эхэлнэ. МЭӨ хоёрдугаар зуунаас энд төмөр зэвсгийн үе эхэлсэн байдаг.

### Төв Африкийн хаанчлал 
## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Содномын Эрхэмбаяр

**Содномын Эрхэмбаяр** (1960 оны 2 сарын 17-нд төрсөн) нь Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх. Самбо, жүдо бөхийн ОУХМ цолтой. Мөн Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолтой уртын дуучин.

## Спортын амжилт 
### Үндэсний бөх
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
### Жүдо
Эрхэмбаяр 1988 оны зуны олимпод эх орноо төлөөлөн 78 кг-ийн жингийн ангилалд өрсөлдөж, 3-р шат хүртэл барилдсан.

Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Бугатын (Говь-Алтай) хүн
Ангилал:1960 онд төрсөн
Бат-Очирын Хүрэлбаатар

**Бат-Очирын Хүрэлбаатар** нь Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Цэгмидийн Улаанхүү

**Цэгмидийн Улаанхүү** нь Дундговь аймгийн Сайхан-Овоо сумын харьяат. Үндэсний бөхийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
Мөн 3 удаа дөрөв, 5 удаа гурав, 5 удаа хоёр давжээ.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Сайхан-Овоогийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Лоуренси

**Лоуренси** нь зөвхөн зохиомлоор аргаар гаргаж авдаг химийн элемент, атомын дугаар нь 103, химийн тэмдэглэгээ нь Lr. Актиноидын бүлгийн цацраг идэвхт трансураны элементэд багтдаг элемент юм.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Хөнгөн атлетик

**Хөнгөн атлетик** нь эртнээс нааш хүний суурь хөдөлгөөнүүд болох гүйх, харайх, шидэх зэргийг спортын тогтсон замд оруулсан ба  өргөн цар хүрээ бүхий дүрэмтэй болгон, тухайн бие хүний ур чадварыг яг тодорхой харьцуулах ба хэмждэг олон төрөлт спорт юм.

## Спортын тухай 
Хөнгөн атлетик нь бие даасан спортын төрөл юм. Хөнгөн атлетикийн тэмцээнд оролцож буй тамирчид нь хамгийн өндөр үзүүлэлт буюу амжилтыг гаргаж байж, ялалтад эсвэл шагналт байрт шалгарна. Мөн түүнчлэн хэн нэгний тогтоосон дээд амжилт, эсвэл өөрийн дээд амжилтыг эвдэх нь тамирчдын өмнөө тавьсан зорилго ч байж бас болдог.

Хөнгөн атлетикийн тамирчдын гаргасан амжилтыг хэмжих, түүнийг нь хүлээн зөвшөөрөх дүрэм, нөхцлийг олон улсын тэмцээний дүрмээр нарийн тодорхой зааж өгсөн байх учир тухайн тамирчны амжилтыг дэлхий даяар харьцуулан үзэх боломжтой юм.

## Нэрийн гарал 
Атлетик гэх үг нь эртний грек хэлний αθλητής *атлēтēс* буюу монголоор  „тэмцээний өрсөлдөгч“ гэсэн утгатай үг юм. Хөнгөн атлетикаас гадна атлетик гэх нэршил нь мөн хүнд атлетикч болон хүчний тамирчинд бас хэрэглэгдэнэ.

## Тэмцээний төрөл 
### Тойм 
Хөнгөн атлетикийн төрлүүд нь гүйлт, харайлт, шидэлт гэсэн бүлэгт хуваагддаг. Хэдийгээр олон төрөлт нь олон төрлөөс бүрдэх боловч дээрх гурван төрөл үүнд заавал багтдаг

:

## Цахим холбоос 
* Хөнгөн атлетикийн сайчуудын мөнхийн жагсаалт (100-р байр хүртэл)
* Олон улсын хөнгөн атлетикийн тэмцээний дүрэм 2018-2019 (.pdf файл) англиар, хоёр жил тутамд засварлагддаг

## Эшлэл 

Ангилал:Спортын төрөл зүйл
Ангилал:Олимпын спортын төрөл