open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Артишок (Органик хүнсний ногоо тариалах)

**Ургалтын хугацаа** : 80 -130 хоногтой,
олон наст ургамал ба үндэсийг нь 5-6
жил үлдээж жил болгон ургац авч
болно.

**Ургах нөхцөл**: Хүйтэнд тэсвэр
муутай дулаанд дуртай хүнсний
ногоо юм. Гэхдээ хэт дулаанд (25*
C дээш) ургалт нь удааширч зогсох
магадлалтай. Тохиромжтой ургах
дулаан 15-20*C.

**Соёололтын тохиромжтой дулаан**:
20-30*C

**Хүйтэнд тэсвэрлэх чадвар**: 10*C
ургалт нь удааширч, 5*C болох үед
навч гэмтэж хөлдөх магадлалтай.

**Өндөр**: 0.5-2 м хүрнэ.

**Навч**: 0.5-1 м хүрнэ.

**Нягтаршил**: 60-70 см х 100 см

**Хөрс боловсруулалт**

Үржил шим сайтай гүн хагалсан (50-60см), их хөрсөнд сайн ургана. Учир нь
артишок-ийн үндэс газрын хөрс рүү гүн ургадаг. Шаварлаг болон элсэнцэр
хөрсөнд ургалт удааширдаг.

**Үрслэгээ**

**Хоовонд үрслүүлэх**: 1-1.5 см-ийн гүнд бортого бүрт
1-2 үр хийж үрслүүлнэ.

**Соёололт**: Хөрсний дулаанаас шалтгаалаад 12-14
өдрийн дараа соёолдог.

**Шилжүүлэн суулгах**: Үрсэлгээнээс хойш 4 долоо
хоногийн дараа эсвэл 10-12 см болсон үед шилжүүлэн
суулгаж болно. Ургамал хооронд зай 60-70 см. Мөр
хоорондын зай 1м.

**Өвчин хортон**:

Артишок нь бусад ургамлыг бодвол нэг их өвчилдөггүй. Хэт ихэдсэн
агаарын болон хөрсний чийгээс навчинд нь толбо үүсэж, үндэс нь ялзрах
магадлалтай.

**Ургац хураалт ба хадгалалт**:

Манай оронд ургамлын ургах тохиромжтой нөхцөл бүрдвэл боргоцойг нь
авч болох ба голдуу навчийг нь хурааж авч хатааж хэрэглэдэг. Навч ишийг
нь сүүдэртэй газар хатааж хадгалж болдог боловч хатаахаар амт болон
тэжээллэг байдал нь бага зэрэг алдагддаг муу талтай.
Өрөл

**Өрөл** (лат. *Malus baccata*) нь Сарнайн овгийн өтгөн навчтай, бор саарал өнгийн хайрслаг холтостой мод хэлбэрийн сөөгт ургадаг жимс юм. 

## Төрөл 
Дэлхий дээр хэд хэдэн төрлийн өрөл ургадгаас манай оронд азийн өрөл гэдэг нь тархсан байдаг. Өрөл хавар эрт бусад моддоос түрүүлж цэцэглэхийн дээр чийглэг хөрсөнд илүү сайн ургадаг, мөн хүйтнийг маш сайн тэсвэрлэдэг. Өрлийн мод нь хавар анхилам сайхан үнэр бүхий бүдэг ягаан туяатай цагаан цэцэгтэй.  

### Жимс 
Үр жимсний ургалт 5-р сарын эхнээс 9-р сарын сүүлч хүртэл, найлзуурын өсөлт 5-р сарын сүүлчээс 8-р сарын сүүлч хүртэл үргэлжилнэ. 6-р сард цэцэглэж, 9-р сард үр жимс нь боловсорч дуусна. Өвөл болтол үр жимс нь модон дээрээ хадгалагдаж шувуудын амтат хоол нь болж өгдөг.  Жимс бөөрөнхий, улаавтар туяа бүхий шаргал өнгөтэй, исгэлэн амттай, хүйтэнд тэсвэртэй, намар хяруунд цохиулж байж гүйцэд боловсордог бөгөөд түүхий байхад нь идэхэд тохиромжгүй ч түүхий байхад нь түүж аван хөргөгчинд хөлдөөж байж гүйцэд болдог. Үр жимс нь 8-р сарын сүүлч 9-р сарын эхээр боловсорно. Өрөл жимс нь өвөрмөц сайхан үнэртэй, бөөрөнхий, 1см орчим диаметртэй, дотроо маш жижиг үртэй, шаргал улаан өнгөтэй, наалдамхай, чихэрлэг болон исгэлэн амттай, болц нь гүйцсэн жимс аманд өөрөө уусдаг, эмчилгээний олон төрлийн ашигт чанар болон амтлаг байдлаараа хүн бүрийн амтархан иддэг жимсний нэг юм. 

### Өрлийн мод 
Өрлийн мод нь байгальд голын хөндийн бэлчир, бургасан шугуйд, гол горхины эрэг дагуух төгөл, ам хавцлын ёроол, хажуу энгэрт 3-8 метр өндөртэй ургадаг, бутлаг сөөг бөгөөд сарнайн овогт багтдаг. Монгол орны эрс тэс байгаль цаг уурт зохицон ургаж чадах тэсвэртэй, газар голохгүй таримлаар ургах чадвар сайтай, цэцэрлэгжилт чимэглэлд үзэмжтэй бут хэлбэрийн ургамал бөгөөд манай орны хойд хэсгийн томоохон гол мөрөн болох Туул, Онон, Хэрлэн, Улз, Балж, Сэлэнгэ, Орхон зэрэг голын бэлчрээр түгээмэл ургадаг. 

Нас гүйцсэн мод нь 10 хүртэл метр ургадаг учир аж ахуйн зориулалтаар эсвэл айл хашаандаа эрчимжсэн байдлаар өндөр ургац авахын тулд анхнаас нь зөв засаж хэлбэржүүлэн ургуулбал хэт өндөр ургуулахгүйгээр өндөр ургац авах боломжтой байдаг. 

## Уламжлалт анагаах ухаанд 
Өрөл жимсийг хатааж няцалж нунтаглаад ханд, цай болгон дархлаа дэмжих, ханиад дарах зорилгоор ашигладаг. Өрөл жимс болон түүгээр хийсэн бүтээгдэхүүн хэрэглэж өссөн хүн зүрх судасны асуудалтай байдаггүй. 

## Гадаад холбоос 
Өрөл

Өрөл
Манжин (Органик хүнсний ногоо тариалах)

**Ургалтын хугацаа**: 60—90 хоног

**Хүйтэнд тэсвэрлэх чадвар** : -3*С

**Соёолох хэм**: 7-30*С

**Тохиромжтой хөрс** : Шавранцар

**Нарны гэрэл шаардах байдал** :
дунд зэрэг

**Нягтрашил**:

Ургамал хоорондын зай 3-5 см

Мөр хоорондын зай 20-30 см.

**Хамт тариалах ногоо**:
лууван, вандуй, салат навч

**Ургацын норм**:
1 м² талбайгаас 20-30 кг

**Аминзүйн онцлог**: Хөрсний үржил шимийг их шаардаж ургадаг тул
органик бордоогоор сайн бордож өргөн мөрөөр тариалах нь тохиромжтой.

**Тарих арга норм**: 1 м² талбайд 2,5-3 гр нормоор тооцож 2-3 см гүнд тариална.

**Усалгаа**: Шар манжинг тарьсны дараа 1 м² талбайд 30-40л, 7-хоног тутамд
1 м² д 10-12 л ус орохоор тооцох буюу 20-25 л хүртэл усалгааг ихэсгээд
хураалтаас 20 иод хоногийн өмнө усалгааг зогсооно.Усалгааны дундаж
нормыг орчны хуурайшилтаас шалтгаалж 1 м² талбайд 20-25 литрээр
төлөвлөх нь зүйтэй.

**Бордоо**: 1 м² талбай хөрсөнд 3-5 кг хөх бууц буюу органик бордоо, булцуу
хэлбэржилтийг зөв байлгахын тулд элс 2 хувин элс хийнэ.

**Арчилгаа**: Үрээр шууд ургуулж буй үед 1-2 жинхэнэ навчтай болмогц 5
см хүртэлх гүнд боловсруулалт хийж хог ургамал устгаж нийт ургалтын
хугацаанд 6 с доошгүй удаа хөрс сийрүүлэлт хийнэ.

**Жич**: Наран хуримтлал бүхий хүлэмж болон өвлийн хүлэмж ашиглаж байгаа
хувь хүн аж ахуйн нэгжүүд үрслэгээг 3 р сарын сүүлээр хүлэмжинд дээрх
1м² үрийн нормоор үрслэгээнд тариалаад 5 р сарын сүүлээр ил талбайд
шилжүүлэх төлөвлөлтийг хийж эрт ургац авна.
Манжин маш хурдан томордог тул хөрсийг сайтар бүрхэж хог ургамал ургах
зай бараг гаргадаггүй.

**Ургац хураалт**: Суулгаснаас хойш 2 сарын дараа ургац хураана.
Тарвас (Органик хүнсний ногоо тариалах)

**Ургалтын хугaцаа**: 70-100 хоног

**Ургах нөхцөл**: Хүйтэнд тэсвэр муутай
дулаанд дуртай хүнсний ногоо юм.
Тарвасыг үржил шим сайтай элсэрхэг,
бага зэрэг хайргатай хөрсөнд тарина.

**Соёололтын тохиромжтой дулаан**:
24-30*C

**Хүйтэнд тэсвэрлэх чадвар**: 10*C

**Нягтаршил**: 75-80 х 120-130 см

**Арчилгаа**:
Зэрлэг устгахаас гадна, цөөлөлт,
таналт хийх, нэмэлт үндэс үүсгэх гэсэн
өвөрмөц ажиллагаа хийгддэг. Үүнд :

1. **Цөөлөлт**. 2-3 жинхэнэ навч гарсан
үед нэг үүрэнд хамгийн сайн ургаж
буй нэг ургамлыг үлдээж бусдыг нь
сугалан авна.

2. **Таналт**. Тарвас олон иш татаж
ургадаг. Үүнийг танахгүй бол олон
жижиг жимс сууж болц нь гүйцдэггүй.
Иймд чанартай өндөр ургац авахын
тулд зөвхөн 2 иш / зарим хүн зэл гэж
ярьдаг. / ургуулж нэг ишин дээр 2-3 эм
цэцэг үлдээж бусдыг нь тасална.

3. **Нэмэлт үндэс үүсгэх**. Тарвасны
зэллэн ургаж байгаа ишний үетэй
хэсгийг чийгтэй хөрсөнд булна.
Ингэхэд булагдсан үеээс үндэс үүсэж
тэжээлийн бодисыг нэмж авах боломж
бүрдэж ургалт эрчимжинэ.

**Хөрс боловсруулалт**

Талбайн хөрсийг урд жил нь 1 м2 талбайд 8-9 кг-аар тооцож бүрэн ялзарсан
бууцаар бордоод 25-30 см хагалж өвөлжүүлнэ. Хавар цэнэг усалгаа хийсний
дараа хөрсийг сайн тэгшилж чулуу хогийг түүж аваад дахин сийрүүлэлт
хийсний дараа талбайгаа бэлтгэнэ. Тарвас тарих талбайн хөрс бэлтгэх
ажил нилээд өвөрмөц байдаг. Учир нь тарвасны үндэс газрын хөрс рүү гүн
тархдаггүй өнгөн хэсгээр нь хажуу тал руугаа тархдаг.

**Үрслэгээ**

**Хоовонд үрслүүлэх**: 3 см-н гүнд бортого бүрт 3 үр

**Талбайд тарих**: 3 см-ийн гүнтэй нүх бүрт 1-2 үр хийх. Ургамал хоорондын
зай 75 см. Мөр хооронд зай 1,2 м.

**Соёололт**: температураас шалтгаалаад 12-25 өдрийн дараа соёолдог.

**Шилжүүлэн суулгах**: Үрслэгээнээс хойш 4 долоо хоногийн дараа шилжүүлж
суулгаж болно. Үндэс нь маш хэврэг, эмзэг учир болгоомжтой суулгах
хэрэгтэй.

**Хурааж авах**:

Жимс нь нэгэнт боловсорсон үед хэрэгцээндээ тохируулан нэг нэгээр нь хурааж авна. Хураах цаг нь болсон гэдгийг
мэдэхдээ тарвасаа тогшиж үзэх хэрэгтэй. Хөндий дуугарч байвал болжээ гэсэн үг.
3х3 сагсан бөмбөг

**3х3 сагсан бөмбөг** () — Баг тус бүрд 5 биш 3 тамирчин нэг сагсанд тоглодог, сагсан бөмбөгийн нэг төрөл юм. Хоёр багийн тоглолтын талбайн хэмжээ ердийн сагсан бөмбөгийн стантардт талбайгаас 2 дахин бага байдаг онцлогтой. 

## Түүх 
3х3 сагсан бөмбөг 1950 онд АНУ-ын гудамжинд үүссэн байна.

Одоогоор FIBA ​​буюу Олон улсын сагсан бөмбөгийн холбоо болон түүний бүрэлдэхүүн болох FIBA ​​3x3 нь энэ спортыг дэлхийд хөгжүүлэх чиглэлээр ажиллаж байна. 3х3 сагсан бөмбөгийн төрөл олны танил болсноор FIBA-аас хуваарилах хөрөнгө, шагналын сан нэмэгдэж байна. Үүний дагуу тэмцээн, тоглогчид, ивээн тэтгэгчдийн тоо нэмэгдсээр байна.

FIBA 3х3 сагсан бөмбөгийг дэлхий даяар сонгодог сагсан бөмбөгийг сурталчлах гол хэрэгсэл гэж үздэг. FIBA-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан Патрик Бауман 3х3 сагсан бөмбөг нь сонгодог сагсан бөмбөгт шаардлагатай бүх элемент, ур чадварыг агуулсан бөгөөд энэ нь залуучуудыг сагсан бөмбөгт татах энгийн бөгөөд үр дүнтэй арга гэж үзэж байв.

## Дүрэм 
* Багууд зөвхөн нэг сагсан дор өрсөлддөг;
* Тэмдэглэгээ, зай нь ердийн сагсан бөмбөгтэй яг адилхан;
* Баг бүр 3 тоглогч дээр нэмээд нэг нөөцийг тоглогчтой байна;
* Алсын зайны дугуй тойрог дотроос бөмбөг сагсанд оруулахад 1 оноо, тойргийн гаднаас бол 2;
* Довтолгоонд 12 секунд өгдөг бөгөөд үүнийг эхлүүлэхийн тулд бөмбөгийг тойргоос заавал гаргах хэрэгтэй;
* Зургаан алдаа хийсний дараа зөрчлийг хоёр торгуулийн шидэлтээр шийтгэдэг;
* Тоглолт 10 минут үргэлжилнэ, эсвэл аль нэг баг нь хугацаанаас өмнө 21 оноо түрүүлж авбал дуусна.

### Монгол дахь 3х3 сагсан бөмбөг 
Монголын эрэгтэй шигшээ баг Азийн 2 удаагийн аварга (2017, 2023). Мөн 2 мөнгө (2018, 2019), 1 хүрэл (2023) медальтай. Азийн наадмаас 2022 онд хүрэл медаль хүртсэн. Дэлхийн АШТ-д 2018 онд анх оролцохдоо шилдэг 8-д шалгарсан бөгөөд нийт 5 удаа дараалан оролцоод байна.

2020 оны Токиогийн олимпод уг спорт анх удаа зуны олимпын хөтөлбөрт багтахад Монголын эмэгтэйчүүдийн шигшээ баг шилдэг 8 багийн нэг болж оролцжээ.

2025 оны 6-р сард Улаанбаатар хотод "3х3" сагсан бөмбөгийн Дэлхийн Аварга шалгаруулах тэмцээн болоход Монголын эмэгтэйчүүдийн шигшээ баг мөнгөн медаль хүртэв. Шигшээ багт 1.Онолбаатарын Хулан, 2. Бат-Эрдэнийн Ариунцэцэг, 3. Нямжавын Нандинхүсэл, 4. Мөнхсайханы Цэрэнлхам нар багтав.

Ангилал:Сагсан бөмбөг
Патрик Бауман

**Патрик Бауман** (герман. *Patrick Baumann,* 1967 оны 8-р сарын 5-нд Швейцарын Базель хотод төрсөн - 2018 оны 10-р сарын 14-нд Аргентины Буэнос-Айрес хотод нас барсан) -Швейцарийн спортын зүтгэлтэн, 2003 оноос 2018 онд Олон улсын сагсан бөмбөгийн холбооны (FIBA) ерөнхий нарийн бичгийн дарга байсан. Тэрээр 2020 онд Сагсан бөмбөгийн алдрын танхимд бүртгэгдсэн. 

## Намтар 
Патрик Бауман 1967 оны 8-р сарын 5-нд Базель хотод төрсөн. Тэрээр 1987 онд Санремо хотод бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 1990 онд Лозаннагийн их сургуулийг хуульч мэргэжлээр төгссөн. 1996 онд Лионы их сургуульд спортын удирдлага, менежментийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. 2011 онд Чикагогийн Их Сургуулийн Бизнесийн Сургуульд MBA зэрэг хамгаалсан. Мөн Швейцарийн спортын сургуульд шүүгчийн курс төгссөн. Тэрээр англи, франц, герман, итали, испани хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байв. 

Залуу насандаа тэрээр сагсан бөмбөг тоглож байсан: эхлээд тоглогч, дараа нь сагсан бөмбөгийн шүүгч. Дасгалжуулагчийн ажилд оролцож, залуучуудын тэмцээн, сагсан бөмбөгийн бэлтгэлийн баазуудыг зохион байгуулж байсан ажээ.

1994 оноос хойш Олон улсын сагсан бөмбөгийн холбоо (FIBA)-д хуульчаар ажилласан. 1995 оны 4-р сараас 2003 оны 1-р сар хүртэл FIBA-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогчоор ажилласан. 2003 оны 1-р сараас эхлэн ФИБА-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. Патрик Бауман ФИБА-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн даргын хувьд "3х3" сагсан бөмбөгийн хөгжлүүлэхэд ихэд дэмжсэн юм.

Патрик Бауман 2007 оноос Олон Улсын Олимпийн Хорооны гишүүн. 2008 оны Зуны Олимпийн наадмыг үнэлэх комисс (FIBA-гийн төлөөлөгчөөр; 2000-2001), 2012 оны Зуны Олимпийн наадмыг зохицуулах хороо, Олон улсын харилцааны комисс (2008-2014), Спорт, хууль зүйн комиссын ажилд оролцсон. Тэрээр 2020 оны Олимпын наадмын үнэлгээний комисс, Маркетингийн комисс (2014 оноос хойш), Тамирчдыг дэмжих комиссын (2014 оноос хойш) гишүүнээр ажиллаж байсан.

Сагсан бөмбөгөөс гадна тэрээр усанд сэлэх, теннис, хөлбөмбөг сонирхож тоглодог байжээ. Тэрээр гэрлэсэн бөгөөд гурван хүүхэд өсгөсөн байна.

Патрик Бауман 2018 оны 10-р сарын 13-нд Аргентины Буэнос-Айрес хотод зүрхний шигдээсээр нас барсан.
Рафаэль Гросси

**Рафаэль Гросси** (испани. *Rafael Mariano Grossi*; 1961 онд Аргентин улсын Алмагро хотод төрсөн) - Аргентины дипломат юм. 2019 оны 12-р сарын 3-наас Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлагийн Ерөнхий захирал. Мөн өмнө нь Аргентин улсаас Австри, Словени, Словак улсуудад Элчин сайд байсан болон Вена хотод төвтэй олон улсын байгууллагуудад (2013–2019) ажиллаж байсан юм.

## Намтар 
Р.Гросси 1961 онд төрсөн бөгөөд 1985 онд Аргентины Католик их сургуулийг төгссөн байна.

Мөн 1998-2001 онд тэрээр НАТО-д Аргентиныг төлөөлөн ажилласан байна.

Рафаэль Гросси 1997-2000 онд Зэвсгийн олон улсын бүртгэлийн асуудлаарх НҮБ-ын Засгийн газрын шинжээчдийн бүлгийн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж, улмаар НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын Зэвсэг хураах асуудал хариуцсан туслахын зөвлөхөөр ажиллаж байжээ.

2019 онд Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлагийн Ерөнхий захирлаар сонгогдсон юм.
Хүрэн манжин (Органик хүнсний ногоо тариалах)

**Ургалтын хугацаа** : 70-100 хоног

**Ургалтын тохиромжтой температур**:
Зөөлөн ба чийглэг уур амьсгал
зайлшгүй шаардлагатай. Хүрэн
манжин нь 28-с дээш хэмийг
тэсвэрлэхдээ муу. Өдрийн нарны
гэрэлтүүлгийг хангалттай үзэх дуртай.

**Соёололтын температу**р: 10-25*C

**Хөрс**: Хүрэн манжин нь гүн, сул
хөрсөнд сайн ургадаг бөгөөд хөрс
чийглэг байх хэрэгтэй.

**Нарны гэрэл**: Хүрэн манжин нь
өндөр температурт сайн тэсвэртэй
биш тул зуны улиралд сүүдэрт байлгах
зорилгоор өндөр ургадаг ногооны
хажууд тарих нь зүйтэй.

**Нягтрашил**: 15-20 см тутамд 1
ургамал, мөр хоорондын зай 30 см
Хамт тариалж болох ургамлууд:
байцаа, төмс, сонгино, шош.

Үрслэгээ бэлтгэх болон шууд үрээр тариалах
Хэт их бордох нь ногоон массын ургалтыг түргэсгэхээс гадна ургамлыг
үхүүлнэ.

**Соёололтыг хурдасгахын тулд үрийг дэвтээх хэрэгтэй**.

**Шууд тариалалт**: 2 см үүр тус бүрд 3 үр, ургамал хоорондын зай 5-20 см,
мөр хоорондын зай 30 см.

**Үрслэгээ хийх**: 2 см гүн нүхэнд мөр хоорондын зай 8 см, ургамал хооронд 4
см зайтай суулгана. Үр суулгаснаас хойш 6-8 хоногт соёолдог.

**Тариалалтын үйл явц**
Хүрэн манжингийн үрслэгээг 3 навчтай болох үед шилжүүлэн суулгаж болно. 15 см тутамд нэг ургамал суулгах
хэрэгтэй.
Хүрэн манжинд их хэмжээний ус шаардлагагүй (ил талбайд бол бороо хангалттай байх ёстой) боловч чийглэг хөрс
хэрэгтэй. Тиймээс сийрүүлэлтийг сайн хийснээр мөн хог ургамал устана.
Хөрс хуурайшсан үед ус зайлшгүй шаардлагатай. Хөрсний чийгшлийг сайжруулахын тулд хөрсийг хучих нь хүрэн
манжингийн ургалт болон үндсэнд ч чухал нөлөө үзүүлдэг.
Хяруу унаж хүйтрэхээс өмнө ургацаа хураах хэрэгтэй. Хадгалахын өмнө талбай дээрээ 1-2 хоног байлгана.
Аргун Ага

**Аргун Ага** (; ; 1220 - 1275) нь 13-р зууны Ойрад аймгийн монгол язгууртан юм. Тэрээр 1243-1255 онд Хүлэгү хаан Ил хаант улсыг байгуулахаас өмнө Персийн захирагч монгол ноён байв.  Их хаан Мөнх хааны зарлигаар Аргун Ага зүүн болон төв Персийн дөрвөн тойргийг захирч байв.

## Залуу нас 
Рашид ад-Дины өгүүлснээр, Аргуныг хүүхэд байхад аав нь Жалайрын Хадан хэмээх хүнд худалдсан бөгөөд Хадан нь Өгэдэй хааны гэрийн багш байжээ.
Хадан түүнийг өөрийн хүү Илүгэд шилжүүлсэн байна. Харин Жувейнигийн тэмдэглэснээр Аргуны эцэг нь мянгат ноён байжээ.
Аргун боловсрол сайтай, хуучин уйгар хэлэнд гаргуун байсан ба Өгэдэй хаан болон түүний угсааныханд зүтгэх үедээ алтан ургийнхны дунд нэр хүндтэй болсон байна. Өгэдэйг нас барсны хойно түүний хатан Дөргөнэ Аргуныг Трансоксианид Күргүз ноёны дэргэд дэд даргачаар томилсон бөгөөд Күргүзыг цаазаар авсны дараа 1242 онд Аргуныг даргачаар томилжээ.

## Намтар 
Түүнийг Амударьяагаас Анатолиа хүртэлх өргөн уудам газрыг захируулахаар томилон илгээж, шадар сайдаар нь Шараф ал-Динийг тавьжээ. 1246 онд Гүюг хаан албан тушаалыг нь бататган томилсон байдаг.  онд Ромын пап IV Иннокентийн элч Ломбардын Асцелин Байжу ноёнд бараалхах үеэр Аргунтай уулзсан байж болно. Гүюг хаан нас барж Мөнх хаан хаан ширээнд сууснаар Өгөдэйн удмын олон хан хөвүүд, түшмэд ноёд цаазаар авхуулж, ялд унацгаахад алтын ургийнхны дунд нэртэй байсан Аргун албан тушаалдаа хэвээр үлджээ. Түүний түшмэдүүдээс дурьдвал Жувейнигийн ноёд, Факр ал-Дин, Хусам ал-Дин Бихишти, Нажм ал-Дин Али, Турумтай, Наймадай зэрэг болно. Аргун 1254 онд Мөнх хааны зарлигаар Персэд хүн амын тооллого хийж байжээ. 1256 онд Хүлэгү ханы Монголчуудын ассассинчуудтай хийсэн дайнд оролцсон байна.

## Эшлэл 
Ангилал:Ойрад
Ангилал:Их Монгол Улсын хүн
Ангилал:Ил Хаант Улсын хүн
Ангилал:1210-д онд төрсөн
Ангилал:1275 онд өнгөрсөн
Онолбаатарын Хулан

**Онолбаатарын Хулан** (1999 оны 7-р сарын 27-нд Улаанбатар хотод төрсөн) Монголын "3х3" сагсан бөмбөгийн шигшээ багийн болон “Улаанбаатар Амазонс” багийн тамирчин. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгөн медальт. Биеийн өндөр 180 см, 65 кг жинтэй тамирчин. “Токио-2020” зуны Олимпод оролцож Монгол Улсын баг тамирчдын тугч хийсэн тамирчин.

2017 онд МУИС-д элссэн цагаасаа эхлэн сагсан бөмбөгт эргэлт буцалтгүй орж, өдийг хүртэл олон улсын чанартай бүхий л тэмцээн уралдаанд эх орноо төлөөлөн оролцсоор буй залуу тамирчин юм.

## Гэр бүл
Төрсөн ах Онолбаатарын Энхбаатар нь мөн сагсан бөмбөгийн тамирчин.

Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1999 онд төрсөн
Бат-Эрдэнийн Ариунцэцэг

**Бат-Эрдэнийн Ариунцэцэг** (2001 оны 1-р сарын 17-нд Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараа төрсөн ) - Монголын "3х3" сагсан бөмбөгийн шигшээ багийн болон "Отгонтэнгэр" Их Сургуулийн "Шилүүснүүд" багийн тамирчин. Тэрээр Улаанбатар хотод зохиогдсон 3х3 сагсан бөмбөгийн 2025 оны ДАШТ-ий хамгийн олон 44 оноо авсан “Лидер тоглогч”-оор тодорсон. Түүний биеийн өндөр 181 см бөгөөд 70 кг жинтэй ажээ. 

Анх зүгээр л гудамжинд  сагсан бөмбөг тоглодог байсан. Харин Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын ерөнхий боловсролын 1-р дунд сургуулийн М.Гансүх багш түүнийг 7-р ангийн сурагч байхад сургуулийн шигшээ багт оруулж байжээ. Түүнээс хойш  сагсан бөмбөгт дурлаж одоо хүртэл хичээллэж байгаа гэж тэр мэдэгдсэн.

Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Мандалын хүн
Ангилал:2001 онд төрсөн
Нямжавын Нандинхүсэл

**Нямжавын Нандинхүсэл** (2007 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монголын эмэгтэйчүүдийн 3х3 сагсан бөмбөгийн шигшээ болон “Улаанбаатар Амазонс” багийн тамирчин. Тэрбээр 177 см өндөр, 65 кг жинтэй бөгөөд анх 14 настайдаа үндэсний шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Мөн “Улаанбаатар Амазонс” багт 16 настайдаа тоглож эхэлсэн түүхтэй.

Тэрээр 2023 онд Нийслэлийн 1-р сургууль төгссөн. 2022 оны Азийн 18 хүртэлх насны аварга шалгаруулах тэмцээнд мөнгөн медаль хүртсэн бөгөөд 2023 онд болсон 3x3 U18 дэлхийн аваргад эхний өдрийн дараа хамгийн өндөр оноотой эмэгтэй тоглогч болж байжээ.

Тэрбээр АНУ-ын Спайр академид суралцах зорилготой гэдгээ өмнө нь хэвлэлд ярьж байсан бол 2025 оны байдлаар “Улаанбаатар Амазонс” багтаа эргэн нэгдээд байгаа юм.

2025 оны "3х3" сагсан бөмбөгийн ДАШТ-ний мөнгөн медальт.

Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:2007 онд төрсөн
Мөнхсайханы Цэрэнлхам

**Мөнхсайханы Цэрэнлхам** (Баянхонгор аймагт 1996 оны 3-р сарын 13-нд төрсөн) - Монголын эмэгтэйчүүдийн 3х3 сагсан бөмбөгийн шигшээ багийн тамирчин. 2025 оны ДАШТ-ний мөнгөн медальтан. Тэрээр 178 см өндөр бөгөөд 63 кг жинтэй. Тэрээр гар бөмбөг тоглодог байсан Баянхонгор аймгийн Засаг дарга Долгорсүрэнгийн Мөнхсайханы охин юм.

Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1996 онд төрсөн
Вагит Алекперов

**Вагит Алекперов** (орос. *Ваги́т Юсу́фович Алекпе́ров,* азерб. *Vahid Yusif oğlu Ələkbərov*; 1950 оны 9-р сарын 1-нд Зөвлөлт Азербайжаны Баку хотод төрсөн) — азербайжан гаралтай, Оросын ажил хэрэгч менежер бөгөөд цуглуулагч. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Доктор (1998). 

## Намтар 
Түүний эцэг нь Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч Юсуф Кербалаевич Алекперов гэж азербайжан, эх Татьяна Фёдоровна Бочарова гэх орос хүн байжээ. Эцэг нь 1953 онд нас барж, эх нь түүнийг өсгөж хүмүүжүүлсэн байна. 

"Когалымнефтегаз" үйлдвэрлэлийн нэгдлийн ерөнхий захирал (1987-1990), ЗХУ-ын Газрын тос, байгалийн хийн аж үйлдвэрийн дэд сайд (1990-1991), нэгдүгээр орлогч сайд (1991-1992), "Лангепасурайкогалымнефть" газрын тосны концерны ерөнхийлөгч (1992-1992), ОХУ-ын хамгийн том "Лукойл" компанийн ерөнхийлөгч бөгөөд хувьцаа эзэмшигч (1993-2022). 2022 оны 8-р сар хүртэл тэрээр Москвагийн "Спартак" хөлбөмбөгийн клубын 36.8 хувийг эзэмшдэг байв.

2023 оны 7-р сард тэрээр Bloomberg-ийн мэдээлснээр Оросын хамгийн баян тэрбумтнаар тодорсон. Он гарснаас хойш тэрээр 4.8 тэрбум долларын орлого олж, өөрийн хөрөнгөө 20.2 тэрбум долларт хүргэсэн байна.

Forbes сэтгүүлийн 2024, 2025 оны жагсаалтад тэрээр Оросын бизнесмэнүүдийн дунд нэгдүгээрт бичигдсэн (28 тэрбум доллар) байна.

2022 оны 4-р сард Орос Украин руу түрэмгийлэн довтолсны дараа Австрали, Их Британи, Канад түүнийг хориг арга хэмжээний жагсаалтад оруулсан.

Ангилал:Оросын бизнесмен
Ангилал:Бакугийн хүн
Ангилал:1950 онд төрсөн
Гүзээлзгэнэ (Органик хүнсний ногоо тариалах)

**Ургалтын хугацаа**:
Олон наст өвслөг ургамал учраас
хүмүүс өөрсдийн хүссэн хугацаагаараа
тарьж болно. Хэрэв үрээр таривал
дараа жилээсээ эхлэн ургац авна.
Гэхдээ үндэсний систем нь эхний 3
жилдээ эрчимтэй ургадаг байна.

**Хөрс**: Үржил шимтэй бөгөөд
агаарын хангамж сайтай, элсэрхэг
болон шаварлаг ямар ч төрлийн хөрс
тохиромжтой.

**Нягтаршил**: 1м2 талбайд 8-12 ургамал
Мөр хоорондын зай 50-70 см
Ургамал хоорондын зай 15-20 см

**Усалгаа**:
Хөрсний чийгийн байдлыг харгалзан
7-8 удаа усална. Ялангуяа бүлээн усаар
услах нь ургацыг нэмэгдүүлдэг ач
холбогдолтой.

**Сийрүүлэлт**:
Усалгаа бүрийн дараа хөрсийг
өрөмтүүлэхгүй сийрүүлэлт хийх
хэрэгтэй.

**Суулгалт**:
Тарилтыг хийхдээ суулгацын үндэсний
хүзүүг хөрсний гадаргуутай нэг
төвшинд суулгах бөгөөд энэ нь залуу
ургамал чөлөөтэй ургах хатахгүй байх
чухал ач холбогдолтой. Дээрх зурган
дээр үзүүлснээр зөв суулгалт нь 2
болно.

**Жич**: Үрээр тарих тохиолдолд маш
нарийн технологиор тасалгаа юм уу
хүлэмжинд тарьж ургуулна.

**Хөрс боловсруулалт**

Гүзээлзгэний үндэс хөрсний өнгөн хэсэгт тархдаг учир хөрсийг бэлтгэхдээ
үндсийг нь аль болох гүнд ургуулах чиглэлийг барьж, урд жил нь бэлтгэнэ.
Хэрвээ ногоо тарьж байсан талбайд суулгах бол шар лууван, цагаан лууван,
сармисны талбай тохиромжтой. 1 м2 талбайд 8-10 кг бууц орохоор тооцож,
талбайд бууцаа тараасны дараа боловсруулалтаа хийнэ.

**Тариалалт**

Хавар эрт тарилт хийх нь манайд тохиромжтой. Тарилтанд сайтар үндэслэсэн
залуу охин ургамлыг ашиглах ба энэ нь 5 см-ээс богиногүй үндэстэй, эрүүл,
сайн хөгжилтэй, 2-3 навчтай байвал зохино. Тарих суулгацыг тээвэрлэхдээ
нийлэг хальсан хүүдийд хийвэл үндэс нь хатахгүй бөгөөд шууд суулгах арга
хэмжээ авна.

**Арчилгаа**

Суулгасан ургамлын хөрсийг намар орой
болтол хангалттай чийгтэй байлгахын
хамт хөрсийг сийрүүлж, хог ургамлыг авах
хэрэгтэй. Ургалтын хугацаанд усалгаа
бордоо хийсэн болон борооны дараа
сийрүүлэлтийг 5-8 см гүн, ургамлаасаа 2-3
см зайнд хийнэ. Ялангуяа ургалтын 2, 3 дахь
жилд бордоход сайн. Гэвч өвөлжсөний болон
хөлдсөний дараа ургамал нь муу ургадаг
учраас заавал бордох хэрэгтэй. Ингэхдээ бууцыг 3-4 дахин, сангасыг 10-11
дахин шингэрүүлж, бордох шаардлагатай. Чийгийн дутагдлыг тэсвэрлэхдээ
муу тул сайн услах хэрэгтэй. Бороожуулж услах нь сайн нөлөөтэй. Жимсийг
шороонд хүргэхгүй тусгаарлах хэрэгтэй. Мөн жимс авах бол эх ургамлаас
салаалсан цагаан сэжмийг таслах хэрэгтэй, үржүүлэг хийх гэж байгаа бол
авахгүй. Энэхүү зурган дээр 1-эх ургамал 2, 3, 4- охин ургамлыг харуулсан
байна.

**Ургац хураалт, өвөлжүүлэлт**

Түүвэрлэн хураах ба хяруу унасны дараа бөөнөөр нь хураана. Хураалтыг
өглөө оройн сэрүүнд хийнэ. Жимс нь удаан хадгалагдахгүй учраас шинээр
нь болон боловсруулж ашиглана. Эх ургамлыг 20 см-ээс доошгүй зузаан
хучлагатай өвөлжүүлэхэд 15-20 % хорогдолтой, төл ургамлыг ингэж
өвөлжүүлэхэд 60-80 % хорогдол гардаг байна. Иймээс төл ургамлыг зооринд
юм уу хөргөгчинд –1- +1 хадгалахад тохиромжтой.
Пётр Авен

**Пётр Авен** (орос. *Пётр Оле́гович А́вен,* латви. *Pjotrs Avens*; 1955 оны 3-р сарын 16-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн) — Оросын санхүүч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, эдийн засагч, пост зөвлөлтийн үеийн алдартай бизнес-магнат, цуглуулагч. 1992 онд Оросын Гадаад эдийн засгийн харилцааны сайд байсан. 

1994 оноос хойш Альфа группын консорциумын Хяналтын зөвлөлийн гишүүн. 1994-2011 онд Альфа-Банкны ерөнхийлөгч. 2011 оны 6-р сараас 2022 оны 3-р сарын 1 хүртэл Альфа-Банкны ТУЗ-ийн дарга.

Форбс сэтгүүлийн мэдээлснээр 2021 онд тэрээр 5.3 тэрбум ам.долларын хувийн хөрөнгөөр ​​Оросын хамгийн баян 200 бизнесмений жагсаалтын 30-д бичигджээ. 2022 онд Forbes түүний хөрөнгийг 4.3 тэрбум доллараар үнэлж, Оросын хамгийн баян тэрбумтнуудын жагсаалтын 29-р байранд оруулсан байна.

Эдийн засаг, худалдааны талаар шинжлэх ухааны нийтлэл бичдэг бөгөөд түүний нийтлэлийг Оросын тэргүүлэгч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр эш татдаг.  

2022 онд Орос Украин руу довтолсны улмаас тэрээр АНУ, ЕХ, Их Британи, Канад болон бусад хэд хэдэн орны хувийн хоригт өртсөн.

Латвийн хамгийн баян иргэн бөгөөд Лондонд амьдардаг.

2022 оны 10-р сард Их Британийн эрх баригчид Авены хөрөнгийн зарим хэсгийг суллаж, зардлын хязгаарыг сард 2500 фунт стерлингээс 60 мянган фунт болгон нэмэгдүүлсэн байна.

Ангилал:Оросын бизнесмен
Ангилал:1955 онд төрсөн
Шинэ Испани

**Шинэ Испани** (испани. *Virreinato de Nueva España*) —1535-1821 онуудад Умард Америкт оршин тогтнож байсан Испанийн эзэнт улсын колони нутаг. Түүний бүрэлдэхүүнд өнөөгийн Мексик, АНУ-ын баруун өмнөд мужууд  (Флорида муж ороод) болон Төв Америкийн улсуудын (Панамаас бусад) газар нутаг орж байсан юм. Энэхүү Шинэ Испани колонийн нийслэл нь Мехико хот байсан. 1821 оны Мексикийн тусгаар тогтнолын төлөөх дайнд ялагдсаны үр дүнд энэ газар нутагт шинэ тусгаар улсууд байгуулагдаж Испани улс Умард Америк дахь бүх газар нутгаа алджээ.

## Түүх 
Шинэ Испани колони нь Ацтекийн эзэнт улс, Маяагийн мужууд зэрэг хуучин индиануудын нутаг дэвсгэр дээр үүссэн юм. 1522 онд Шинэ Испанийн анхны захирагч болсон Эрнан Кортесын кампанит ажлын үр дүнд эдгээр газар нутгийг эзлэн авч, Испанийн V Карлын (*I* *Карлос* (испани. *Carlos I*) хааны эзэмшилд нэгтгэсэн байна. 

Шинэ Испани дахь иргэний болон цэргийн дээд эрх мэдэл нь томилогдсон дэд хааны гарт байсан бөгөөд тэр цаашлаад Мадрид дахь Испанийн Эзэн хаанд шууд тайлагнадаг байжээ.


Ангилал:Испанийн түүх
Ангилал:Мексикийн түүх
Ангилал:АНУ-ын түүх
Мексикийн тусгаар тогтнолын төлөөх дайн

**Мексикийн тусгаар тогтнолын төлөөх дайн** (1810 оны 9-р сарын 16 - 1821 оны 9-р сарын 27) - Америк дахь Шинэ Испани болон Испанийн бусад колониудын тусгаар тогтнолын төлөөх дайны нэг хэсэг болсон, Мексикийн ард түмэн болон Испанийн колоничлолын эрх баригчдын хоорондох зэвсэгт мөргөлдөөн юм.

Мөргөлдөөн 1810 оны 9-р сарын 16-нд тариачдын үймээн самуунаар эхэлж, улмаар Испаниас тусгаар тогтнолын төлөөх үндэсний хөдөлгөөн болон хувирчээ. Испани-Францын дайны үеэр (1808-1814) Наполеоны цэргүүд Испанийг эзэлсний дараа колоничлолын эсрэг дайн Мексикт өрнөсөн байна. Мексикийн тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл нь Францын хувьсгал (1789-1799), Америкийн тусгаар тогтнолын дайны (1775-1783) жишээнүүдийг дагаж өрнөсөн юм.

Ангилал:1810-д оны зөрчилдөөн
Ангилал: Мексикийн дайн
Михаил Фридман

**Михаил Фридман** (орос. *Михаи́л Мара́тович Фри́дман,* 1964 оны 4-р сарын 21-нд Зөвлөлт Украины Львов хотод төрсөн) — Оросын ажил хэрэгч хүн тэрбумтан, зөвлөлтийн төмөрлөгийн аж үйлдвэрийн инженер. Оросын "Альфа групп"-ийн консорциумын хамтран эзэмшигч, Хяналтын Зөвлөлийн дарга.

Түүнийг Орос (2022 оны 3-р сар хүртэл) болон Их Британийн хамгийн баян бизнес эрхлэгчдийн нэг гэж үзсэн. 2019 онд The ​​Times сонин Фридманыг 15 тэрбум долларын хөрөнгөтэй, Лондоны хамгийн баян оршин суугч гэж зарласан юм. 2021 онд Форбс сэтгүүл 15.5 тэрбум долларын хөрөнгөтэй Михаил Фридманыг Оросын хамгийн баян бизнес эрхлэгчдийн жагсаалтын 11-р байранд оруулсан байна. 2022 онд Форбс сэтгүүл Михаил Фридманы хөрөнгийг 11.8 тэрбум доллараар үнэлсэн нь Оросын тэрбумтнуудын жагсаалтын зургаа дахь байрт орсон байна. 2023 онд М.Фридман мөн Forbes сэтгүүлээс гаргасан тэрбумтнуудын дэлхийн чансааны 140-р байрыг эзэлж байжээ.

Тэрээр Израил болон Оросын иргэншилтэй. 2015 оноос хойш тэрээр Их Британид байнга оршин суусан бөгөөд 2016 онд Атлон Хаусыг 65 сая фунт стерлингээр худалдаж авсан. Европын холбоо түүний эсрэг хориг арга хэмжээ авсны дараа ч тэндээ амьдарсаар байсан.

Тэрээр 2023 оны 10-р сард Израил руу нүүсэн бөгөөд Орост тогтмол ирж байхаар төлөвлөж байсан тухай хэвлэлүүд мэдээлж байв. Энэ мэдээллийг "Альфа" групп мөн баталжээ.

Орос Украин руу довтолж эхэлсний дараа тэрээр янз бүрийн шалтгааны улмаас АНУ, Европын Холбоо, Их Британи, Канад болон бусад хэд хэдэн орны хувийн хоригт өртсөн байна.

Ангилал:Оросын бизнесмен
Ангилал:1964 онд төрсөн
Хятад байцаа (Органик хүнсний ногоо тариалах)

**Ургалтын хугацаа** : 70-90 хоног

**Соёололтын тохиромжтой хэм**:
17*C (өдөр болон шөнийн цагт)

**Ургах тохиромжтой хэм**: 15-20*C

**Хөрс шаардах байдал** :
Ямар ч төрлийн хөрсөнд тохиромжтой.
Чийг удаан барьдаг, органик
нэгдлээр баялаг, сул, шаварлаг хөрс
тохиромжтой.

**Нарны гэрэл шаардах байдал**:
Дундаж, 10/м2 (ил талбайд), 20/м2
(хүлэмж)

**Сэлгэн тариалалт**:
Өмнөгч ургамлууд нь нэг овгийн бус
байх. Редиск, манжин зэрэг байцайны
ургамалд багтах бусад ногоог
тариалахаас зайлсхийх.

**Аминзүйн онцлог**

2-3*С дулаанд үр ургах чадвартай хүйтэнд тэсвэртэй хэдий ч бөөрөнхий
байцааны тэсвэрлэх чадварт хүрэхгүй. Үрийг ил талбай ба хүлэмжинд
үрслэгээр ургуулахаас гадна үрээр тарих хугацаа нь 4 р сарын эхээр тариалах
нь тухайн ургамлын аминзүйн орчинд нийцдэг.

**Үр тарилт**

Хятад байцайг хэрэглээний хувьд 2 аргаар тарина. Залуу үед нь цөөлөх шинэ
ургац маягаар хэрэглэх бол

- Мөр хоорондын зай 20 см, толгой үүссэн хойно нь хэрэглэх бол 35-50 см,

- Ургамал хоорондын зай ургалтын эхэн үед ургацыг хэрэглэхээр бол 3-5 см
зайтай үрийг тариална. Хураалтын хугацаанаас үр тарих гүн өөрчлөгдөхгүй
1 см с илүүгүй гүнд аль ч хугацааны үед тарина.

Байцайны толгой боох үед хэрэглэх бол 20-25 см байхаар тариалалт хийнэ.

**Тариалалтын үйл явц**

Усалгаа 8-12 удаа; 

Сийрүүлэлт, хог ургамал
устгах 3-5удаа;

Маналт 2 удаа

Ургац хураалт үрээр тарьснаас хойш үрслэгийн
хугацаа ороод 45 хоногоос эхлэн түүвэрлэх
маягаар

Толгой боолтыг ургацыг үрээр тарьснаас 70-90 хоногт хийнэ.

**ЗӨВЛӨМЖ 1**:

Хятад байцай нь хэт өндөр
температурт тэсвэргүй.
Тиймээс зуны улиралд
хүлэмжинд тариалахаас
зайлсхийх хэрэгтэй.

**ЗӨВЛӨМЖ 2**:

Хятад байцай нь усалгаа
муу үед ургадаггүй.
Сайтар услах бөгөөд
чийгшил өндөр байх нь
чухал юм.

**Урьдчилан сэргийлэлт**

**2 гол үзүүлэлт** : Хүлэмжний нөхцөлд (15-20°C) - чийгшил (~50%). Эдгээр үзүүлэлтүүдийг
сайн хянах нь нэн тэргүүнд өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх ач холбогдолтой юм.

**Өвчин**

**Байцайны цагаан эрвээхий**: Бусад бүх байцайны ургамалын адилаар хятад байцай
нь байцайны цагаан эрвээхийнд өртөмхий байдаг. Авгалдай болон эрвээхий үзэгдвэл
тэдгээрээс хамгаалах зорилгоор тобакко ус (тамхины уусмал) хэрэглэж болно.
Бууцай тариалах (Органик хүнсний ногоо тариалах)

**Ургалтын хугацаа** : 45-50 өдөр

**Хамгийн доод хэм**: -7*С

**Соёололтын хэм**: 7-25*С

**Хөрс**: Чийгтэй, ялзмагт хөрс

**Нарны гэрэл**: Өндөр хэмд болон
хуурай орчинд маш мэдрэмтгий, нарны
гэрэлд их байх шаардлагагүй.

**Үрийн норм**: 1м ² д 2,5-3 гр буюу 200-
240 ширхэг үр.
1м ²-с 1-2 кг ургац өгнө.
2cм тутамд нэг ургамал мөр хоорондох
зай 25 cм .

**Хамт тариалж болох ургамлууд**:
Байцаа, гүзээлзгэнэ, шош, улаан
лууван.

**Бууцай тарималын ач холбогдол**

Эрт таригддаг, богино болцтой учир аль ч таримлаас түрүүлж ургац өгдөг.
Доорх хүснэгтэд ургах орчны 2 янз байдлаар тариалалт, ургац хураалтыг
үйлдвэрлэлийн хуанли байдлаар үзүүлэв.
Найрлагандаа уураг, нүүрс ус, K, Ca, P, Mg, Na, Fe, элементүүдийг агуулахаас
гадна A, болон P, PP, E, D, K аминдэмүүдийг ихээр агуулдаг С аминдэмийн
дутагдлыг амархан нөхдөг.

**Бууцайн аминзүйн онцлог**

**Дулаан шаардах**: 3-4*С д ургаж эхлэх бөгөөд, хөрсний тохиромжтой дулаан
15-18*С д сайн ургадаг. –6*С хүртэл хүйтнийг тэсвэрлэнэ. Үр хатуу хальстай
тул усыг муу шингээдэг тариалалтаас 1-1,5 хоногийн өмнө үрээ дэвтээх нь
чухал. Бууцайг ургалтын хугацаанд анхаарах зүйл нь хөрс чийглэг байх нь
зүйтэй. Хөрс хуурай байх тохиолдлыг олон давтвал бууцай эрт хөгшрөлт
хурдсаж иш голлож үрээ өгдөг.

**Сийрүүлэлт хийж**, хучих нь бууцайн ургалтын явцад хөрсний чийгийг
хадгалж бууцайн ургалт болон ургацыг нэмэгдүүлэхэд чухал нөлөөтэй.
Соёололтоос хойш 25-35 хоногийн дараа навч навчаар нь түүвэрлэн хурааж
авна. Бууцайг хөрсөнд ногоон бордоо болгон ашиглахад тохиромжтой.
Ургалтын хугацаа богино тул хөрсийг хурдан шимтүүлж, хөрсний бичил
биетийг идэвхжүүлснээр түүний бүтцийг сайжруулж, ургац хураалтын дараа
хөрсний ногоон бордоот хучлага үүсгэдэг.
Хаш/өндөгөн ногоо/-тариалах (Органик хүнсний ногоо тариалах)

**Ургалтын хугацаа**:
Барбентане, Мадонна –90 хоног
Бегемот –100 хоног
Карликовый ранний 90-100 хоног

**Хөрс**: Үржил шимтэй бөгөөд агаарын
хангамж сайтай, чийглэг.

**Нягтаршил**: 1 м2 талбайд 6-8 ургамал.
Мөр хоорондын зай 60-70 см
Ургамал хоорондын зай 25-35 см

**Усалгаа**:
Цэцэглэх хүртэл 1 м2-д 5-7 литр
орохоор тооцож, 5 хоногт нэг удаа
усална. Цэцэглэх, жимслэх шатанд 12-
15 литр хэрэглэнэ. Хураалт хийснээс
хойш 10-12 литр орохоор тооцно.

**Сийрүүлэлт**:
Усалгаа бүрийн дараа сийрүүлэлтийг
хийнэ.

**Суулгалт**:
60-70 хоногийн настай үрслэг
суулгана. Хэрэв 45-50 хоногтой
үрслэг шилжүүлж байгаа бол дулааны
хангамжийг сайжруулахад анхаарах
хэрэгтэй.

**Өвчин хортон**:
Жимслэх үеэр ургамалд бөөс гарвал 10
литр усанд 1 шилэн аяга үнс найруулж,
бага зэрэг тамхи нэмж шүршинэ.
Шүлхий хачигны эсрэг 10 литр усанд 1
аяга сармис, ийм хэмжээний багваахай
хандалж, бага зэрэг саван нэмж
шүршинэ.

**Хөрс боловсруулалт**

Хагалгааны өмнө 1м2 талбайд 6-8 кг ялзмаг хийнэ. Өмнө жил бордож байсан
бол бордооны нормыг бууруулна.

**Тариалалт**

Хөрсний дулаан +15*C –аас давах үеэс эхэлнэ. Үрийг томчилж, марганцийн
1 % уусмалд 20 минут ариутгаж, цэвэр усаар угаана. Үрслэгийг болж өгвөл
хоовонд 60-70 хоног бойжуулна. Богино болцтой сортын үрслэгийг мөр
хооронд 50 см, тууз хооронд 90 см, ургамал хооронд 40 см зайтай тарина.
Ердийн сортыг мөр хооронд 70 см, ургамал хооронд 30-35 см зайтай суулгана.

**Арчилгаа**

Суулгаснаас хойш 7 хоногийн дараа сойж эхэлнэ. Урт иштэй сортод
8-10, богино иштэй сортод 5-6 багц цэцэг үлдээж, нэг ишээр ургуулна.
Ургах явцад салааг бүгдийг авна. Мөр хоорондын зайг сайтар сийрүүлж,
өвчилж, шарласан навчийг байнга авна. Мөн 3 см зузаан шороогоор 3-аас
доошгүй маналт хийнэ. Усалгааг бүлээн усаар хийх бөгөөд усалгааны дараа
салхи оруулж, харьцангуй чийгийг бууруулна. Чийг ихэдвэл үрэвч унах
төдийгүй, мөөгөнцрийн өвчнөөр өвчилнө. Хаш +24 - +26*C дулаанд сайн
ургана. Үржлийн эрхтэнд тоос хүртээлтийг сайжруулах үүднээс ургамлыг
доргиосны дараа усалгаа заавал хийнэ. Үүнээс 2 цагийн дараа агааржуулалт
хийж, харьцангуй чийгийг бууруулна. Цэцэглэлтийн үед үүнийг хийж
занших нь чухал. Жимслэх үеэр нэмэлт тэжээл өгвөл ургац нэмэгдэнэ.
Усалгаа болон бууцыг ихдүүлснээр мөн гэрэл дутагдсанаар навч хуйлрах,
хар ногоон өнгөтэй болох, ногоон масс ихээр нэмэгдсэнээр баг цэцэг муу
гарч, жимс жижгэрч, тоо нь цөөрч, ургац багасна.

**Ургац хураалт**

Хураалтыг жимс боловсорсон тухай бүрд нь хийнэ. Хүрэнтэж эхэлсэн
жимсийг хураагаад нартай газар тавихад 2 хоногт бүрэн улайна. 1 м²
талбайгаас 4-5 кг ургац өгдөг. Жимс нь 200-400 гр хүрч томорно.

**Ач холбогдол**

Хаш нь холестрин бууруулж, зүрх судасны өвчтэй болон элэг, цөс муутай
хүмүүс, хөгшин хүмүүс хэрэглэхэд тохиромжтой. Мөн хавантай хүнд
идүүлэхэд сайн.
Сармис тариалах (Органик хүнсний ногоо тариалах)

**Ургалтын хугацаа** : 90-120 хоног

**Соёололтын тохиромжтой дулаан**:
0*C ялимгүй дээшлэх үеэс үндэс гарч
эхэлнэ.

**Үрийн норм**: Мөр хооронд 20-25см,
ургамал хооронд 6-8 см зайтай, 1м2
талбайд 50–60 ш хумс, 150—160 гр

**Суулгах гүн**: зусах сармисыг хавар
4-5см гүн ховилд тавьж, 1.5-2 см зузаан
шороогоор далдална.
Ийм гүн суулгасан хумс сайтар
үндэслэнэ.

**Арчилгаа**:

**Хөрс суллах**: суулгасны дараахан
төмөр шүдтэй тармуурар тармах
юм уу борной явуулж суллана. Хог
ургамал устгах нь ургацыг 15-20 %-аар
нэмэгдэнэ.

**Суман иш авах**: цэцэглэх ишийг
гарсан тухай бүр нь авч байвал
бүтээгдэхүүний гарц нэмэгдэнэ.

**Услах**: сармис чийг зэгсэн шаарддаг
ногоо учраас хураахаас өмнө арван хэд
хоног усаар сойно.

**Хураах ба хадгалах**: Сармисны
навчнуудын үзүүр хатаж шарлаж эхлэх
үед булцууны хальсыг гэмтээхгүй
хүрз сэрээгээр ухаж авна. Булцуунд
наалдсан шороо мэтийг цэвэрлэж,
наранд ээвэр хуурай газар дэлгэн
тавьж 6 хонуулсны дараа 25-50ш
ишээр хооронд нь сүлжиж томж
тусгай бэлтгэсэн салхи агаар сайн
орох саравчин доор хэцэн дээр тохож,
дүүжилж хальсыг нь сайтар хатаана.

**Хөрс боловсруулалт**

Сармис нь сонгинолог нэг наст ургамал бөгөөд хумсаар төлжин ургадаг.
Тухайлбал, хумс ургаж булцуу үүсгэж үржинэ. Цагаан хальст сармисыг
хужиргүй, үржил шим сайтай элсэрхэг хөрсөнд тарихад тохиромжтой.
Харин улаан сармисыг арай шаварлаг хөрсөнд тарихад сайн ургана. Сармис
тарих газрын хөрсийг хагалж бордож сайн усалж боловсруулна. Шаварлаг
хөрсөнд сармис тарихын өмнө 1м2 талбайд адуу хонины бууц 3-4 кг, үхрийн
бууц 5-6 кг тус тус хийж бордоно.

**Сармис суулгалт, тарилтанд бэлтгэх**.

Бөөрөнхий сармисны хумсыг нэг нэгээр нь салгаж, том хумсыг сонгож
тарих нь чухал болно. Хумснуудын үндсийг соёолуулж таривал түргэн ургах
бөгөөд томрох нь сайн байдаг. Иймээс хумснуудаа 1-2 хоног дулаахан өдөр
нарлуулсны дараагаар бүлээн усанд 2-3 хоног байлгах хугацаанд үндэс
нь соёолж ирэх үед талбайд шилжүүлэн суулгаж болно. Эсвэл гадаа газар
ухаж нүхний ёроолд шуудай мэтийг дэвсэж дээр нь сармиснуудаа жигд
тараан дэлгэж дээрээс нь нойтон шороо буюу сүрэл өвс мэтээр битүү хучиж,
дулаалж, дулаахан нартай өдөр нарлуулж байвал хумснууд хөөж үндэс нь
сайн соёолно.
Ялаанаас хамгаалахын тулд тарих төл сонгино, сармисыг сэвсгэр хөрсөнд
гүн суулгаж өгөх нь чухал байдаг.
Чингай

**Чингай** буюу **Чингай чинсан** (1169-1252) нь Их Монгол Улсын Чингис, Өгөөдэй, Гүюг, Мөнх хаадын төрд зүтгэж байсан бичиг, цэргийн сайд. Угсаа гарлын хувьд "Юань улсын судар"-т несториан шашинтай хэрэйд хүн, Ата малик Жувейнигийн "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх"-д уйгур гаралтай, мөн зарим хятад сурвалж бичигт "тянь" гэх хятад овогтой гэсэн ялгаатай мэдээлэл байдаг ч, эрдэмтэд хэрэйд эсвэл уйгур гаралтай гэдэг саналыг дэмждэг. 

## Намтар 
Тэрээр 1169 онд төрж, залуу наснаас Чингис хааны талд зүтгэж байсан. 1203 онд Хэрэйдийн Тоорил ханы удирдсан цэргийн хүч Хамаг Монголд довтлон Чингис хааныг дорно зүгт хөөн явуулж, Чингис хаан цөөн цэргээр зугтаж явсаар Балжун нуурын уснаас ундаалах үед 19 хүн андгай тангараг өргөсний дотор Чингай чинсан байсан. 1210 онд Найманы үлдэгдэлийг дарах аянд явж гавьяа байгуулан, сайн мориор шагнуулсан., Эньжоугийн (恩州) 1000 өрх айлыг шагнав. Сүн улсын элч Пэн Даяа, Сюй Тин нарын бичсэнээр Чингай нь уйгур үсгээр бичсэн бичиг баримтыг хариуцаж, төрийн бүхий л бичиг хэргийг хянаж хариуцаж, төрийн бүхий л бодлого шийдвэр түүний хяналтаар дамждаг байсан. 1241 онд Өгөөдэй хаан таалал төгссөний дараа Дөргөнэ хатан төрийг самууруулсан үед эрх мэдлээ алдаж, Тангудыг захирч байсан Годан ханхүүгийн нутагт зугтан очиж, амь хоргодож байсан. 1246 онд Гүюг хааны зарлигаар дахин Жуншушэн яамны баруун гарын сайдын албаа хаших болж, хуучин эрх мэдэл нь дахин сэргэсэн. 1251 онд хаан ширээ Өгөөдэйн ургаас Тулуйн удамд шилжсэнийг эсэргүүцсэн тул Мөнх хааны зарлигаар 84 насандаа цаазлуулсан. 

## Гэр бүл 
Чингай чинсан хоёр эхнэрээс төрсөн арван хүүтэй байснаас Бугус гэх хүү нь цол, өмч хөрөнгийг нь өвлөж авсан. Хубилай хааны үед мянгатын ноён болсон.

## Эшлэл 
Ангилал:1169 онд төрсөн
Ангилал:1252 онд өнгөрсөн
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Байцаа тариалах (Органик хүнсний ногоо тариалах)

Иддэг ногоог Байцай гэдэг бөгөөд Монголчууд Байцаа буюу байцаах гэдэг үгтэй их андуурдаг. 

**Ургалтын хугацаа** :
Эрт болцтой сорт 75 хоногт,
дунд болцтой нь 90 хоногт,
орой болцтой нь 120 -с дээш хоногт
ургаж гүйцдэг.

**Ургах нөхцөл**: Үржил шим сайтай,
хар хүрэн, шаварлаг хөрсөнд тарина.
хөрсний РН-ийн хэмжээ 6,5-7,0 байна.

**Соёололтын тохиромжтой дулаан**:
2-3*C, үрслэгээ нь ургалтын үедээ;
5-7*C-ийн хүйтнийг тэсвэрлэж чаддаг.

**Нягтаршил**:
Эрт ургацын байцайг 40х50 см;
Дунд болцтой байцайг 50х60см;
Орой болцтой байцайг 60х70-см.

**Холимог тариалалт**: Байцайг салат
навч, жууцайтай хольж тарьж болно.

**Арчилгаа**:
Үрслэгийг суулгаснаас хойш 3 хоноод
2-3 литр усаар, цаашид хөрс цаг уурын
байдлаас шалтгаалан 10-14 хоног
тутамд 3-4 литр усаар усална. Ургалт
эрчимжсэнээс хойш 1-2 удаа гумины
бордоо ба шингэрүүлсэн бууцаар
бордож болно. Усалгаа бүрийн дараа
хөрсний өнгөн үеийг 6-8 см гүн
сийрүүлж зэрлэг ургамлыг устгах,
өндөрссөн ишийг манах ажлыг тогтмол
хийнэ. Энэ нь хөрсний агааржуулалтыг
сайжруулахаас гадна булагдсан ишнээс
нэмэлт үндэс үүсэж ургамал хөрснөөс
шим тэжээлийн бодис авах боломжийг
сайжруулна. Ингэснээр ургалт
эрчимжиж өндөр ургац авна.

**Хөрс боловсруулах
**
Бөөрөнхий байцай нь газар ихээхэн гүн, органик бодис нь сайн бордоо болон
задарсан байхыг шаарддаг. 1 м.кв талбайг 9-10 кг бүрэн ялзарсан бууцаар
бордож 25-30 см гүн хагалж боловсруулна.

**Үрслэгээ**

**Халуун дарлагад үрслэгээ хийх**:
1-2 см гүнд үр хийнэ. 2 үрийн хооронд 2-3 см. Мөр хооронд 10 см үлдээх.

**Бортогонд үрслэгээ хийх**:
1-2см гүнд нэг бортого бүрд нэг үр хийх.

**Соёололт**:
Үр нь үрслэгээ хийснээс хойш 10-15 хоногийн
дараа соёолж эхэлнэ.

**Шилжүүлэн суулгах**:
6-8 навчтай болоод ирэхэд, ургамлыг шилжүүлж
суулгах, эсвэл бусдад зарж болно.
Ургамлуудаа эцсийн иш навчтай хамт суулгана.
Эхний навчнуудын суурийг хөрсөнд 2-3см-т
суулгана.

**Хурааж авах**:
Байцайг хурааж авахдаа ёроол хэсгээс нь хутгаар огтолж авна. Үлдэгдлийг нь
хурааж аваад жижиглэн хэрчээд, ялзмаг, бордоо руугаа нэмж болно.

**Хадгалах**:
Зоорилж, даршилж давсалж хадгалж болно. Зоорилж хадгалбал 0*С-+1*С
температуртай 90-95%-агаарын харьцангуй чийгтэй нөхцөлд хамгаалалтын
2-3 давхар навчтайгаар тавиур сараалж дээр ишийг доош харуулж 0,7-1м
өргөн, 0,6-0,7м өндөртэйгөөр өрж хадгална.
Краковын кино наадам

**Краковын кино наадам** (польш. *Krakowski Festiwal Filmowy,* KFF; хуучнаар: Үндэсний богино хэмжээний кино наадам, мөн Олон улсын богино хэмжээний кино наадам) – Польшийн Краков хотод зохион байгуулагддаг богино хэмжээний, баримтат болон хүүхэлдэйн кино шалгаруулдаг ууган кино наадам юм. Жил бүрийн 5, 6-р сарын зааг дээр болдог бөгөөд Европын энэ төрлийн хамгийн чухал үйл явдлуудын нэг болж ирсэн онцлогтой.

Энэхүү Кино наадам 8 хоног үргэлжлэх бөгөөд үзэгчид Польш, Европ гаралтай 200 орчим киног үзэх боломжтой байдаг ажээ. Кинонуудыг ретроспектив, сэдэвчилсэн цикл, архивын үзүүлбэр зэрэг номинаци болон тусгай бүлгүүдээр хувааж ангилдаг. Наадмын үеэр үзэсгэлэн, концерт, задгай шоу, кино найруулагч, уран бүтээлчидтэй уулзалт зохион байгуулдаг ажээ. Жил бүр Краковын кино наадамд 1000 гаруй найруулагч, продюсер, уран бүтээлчид, кино наадмын зохион байгуулагчид, олон үзэгч, зочдыг хүлээн авдаг юм.

Краковын кино наадам нь Польш улсад 1961 оноос хойш жил бүр үндэсний богино хэмжээний киноны уралдаан хэлбэрээр зохион байгуулагдаж байгаад 3 жилийн дараагаас олон улсын хэмжээнд зохиогдох болсон. 

## Зохион байгуулагч 
Краковын кино наадмыг "Краковын киноны сан" (польш. *Krakowska Fundacja Filmowa*) зохион байгуулдаг.

Краковын киноны сан- 2003 онд Аполло кино хүрээлэнгээс Кшиштоф Гиератын санаачилгаар Краковын кино наадам болон кино урлагтай холбоотой бусад арга хэмжээг зохион байгуулах зорилгоор байгуулагдсан. Кино наадмыг зохион байгуулахаас гадна тус сангийн үйл ажиллагааны үндсэн чиглэлүүдэд: Польшийн киног дотоод болон гадаадад сурталчлах; урлагийн өндөр үнэ цэнэтэй дэлгэцийн бүтээлийг дэмжих, Польшийн киноны уран бүтээлчдийн мэргэжлийн болон уран сайхны хөгжлийг хянах, орчин үеийн киноны соёлын талаар уулзалт хийх, туршлага солилцох, хэлэлцүүлэг хийх боломжийг бүрдүүлэх тусгай үзүүлбэр, шоу, семинар, семинар, хэлэлцүүлэг болон бусад арга хэмжээг зохион байгуулах ажээ.

## Шагналууд 
* Алтан эвэр – олон улсын баримтат киноны уралдааны шилдэг киноны найруулагч.
* Мөнгөн эвэр – шилдэг дунд хэмжээний баримтат киноны найруулагч, шилдэг бүрэн хэмжээний баримтат киноны найруулагч.
* Алтан луу – олон улсын богино хэмжээний кино уралдааны шилдэг киноны найруулагч.
* Мөнгөн луу – шилдэг баримтат киноны найруулагч, шилдэг хүүхэлдэйн киноны найруулагч, шилдэг уран сайхны киноны найруулагч.
* Алтан Лайконик (Лайконик гэж Краков хотын нэгэн бэлэг тэмдэг бөгөөд морь унасан монгол жанжинг дүрсэлдэг байна) – Польшийн уралдааны шилдэг киноны найруулагч.
* Мөнгөн Лайконик – шилдэг баримтат киноны найруулагч, шилдэг хүүхэлдэйн киноны найруулагч, шилдэг богино хэмжээний уран сайхны киноны найруулагч.
* Golden Hejnał – DocFilmMusic хөгжмийн баримтат киноны уралдааны шилдэг киноны найруулагч.
* Луунуудын луу – насан туршийн амжилтад зориулсан хувийн тусгай ​​шагнал (1998 оноос хойш олгодог).

#### Албан ёсны цахим хаяг:- https://www.krakowfilmfestival.pl/  
Ангилал:1961 онд байгуулагдсан
Бүгд Найрамдах Ром Улс

**Бүгд Найрамдах Ром Улс** (итали. *Repubblica Romana*) — 1849 оны 2-р сарын 9-нөөс 7-р сарын 4-ний хооронд "Ард түмний хавар" гэх үйл явдлын үеэр оршин тогтносон Бүгд найрамдах улсын Засгийн газрын тунхагалсан Италийн хувьсгалт улс юм. Мөн **1849 оны Бүгд Найрамдах Ром** улс буюу **Хоёр дахь Бүгд Найрамдах Ром Улс** гэж түүхэнд тэмдэглэдэг. Оршин тогтнох хугацаанд нь Карло Армеллини, Жузеппе Мазини болон Аурелио Саффи гэсэн гурвал удирдаж байсан юм.

Хэдийгээр богино хугацаанд оршин тогтнож байсан ч уг Бүгд найрамдах улс нь Жузеппе Гарибальди, Гоффредо Мамели зэрэг тэргүүтэй Италийн эв нэгдлийн үйл явцын чухал үе шат байсан юм. Хэдэн сарын турш Ромыг Европын хамгийн хоцрогдсон мужуудын нэгээс Маззианизмд суурилсан шинэ ардчилсан үзэл санааны туршилтын талбар болгон өөрчилсөн байна. Үүнд: Бүгд найрамдах улсын үндсэн хуульд шашин шүтэх эрх чөлөө, бүх нийтийн сонгох эрх (21 наснаас эхлэн эрэгтэйчүүдэд), цаазаар авах ялыг халахыг (дэлхийд анх удаа) хуульчилсан юм.

Ангилал:Италийн түүх
Ангилал:1849 онд байгуулагдсан
Ангилал:1849 онд татан буугдсан
Ангилал:Рисоржименто
Хүчирхэг Арван Нэг Урагшаа

Хүчирхэг Арван Нэг Урагшаа нь Level 5 компанийн ижил нэртэй видео тоглоомын цувралаар бүтээгдсэн Японы хөл бөмбөгийн болон спортын аниме юм. Нийт 3 бүлэг 141 ангитай.

Үйл явдал нь Хүчирхэг Арван Нэгийн дууссаны дараа 10 жилийн дараа болдог. Шинэ гол дүр Мацүказэ Тэнма болон Раймон дунд сургуулийн баг хөл бөмбөгийг 5-р хэсэг болон байгууллагын удирдагч Ишидо Шүүжигээс хамгаалах гэж оролдоно...
Ангилал:CS1 япон-language sources (ja)
Ангилал:Япон-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл