open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Талын айл

**Талын айл** -Ардын зураач, төрийн шагналт, Хөдөлмөрийн баа­тар Ням-Осорын Цүлтэмийн 1955 онд 80х120 см хэмжээтэй, тос, зотон бүтээсэн уран зураг.

Энэ бүтээлийг олонх хүмүүс Монголын тал нутгийн байгаль, нүүдэлчин монголчуудын аж байдал, монголчуудын гүн ухааны илэрхийлэл болсон бүтээл юм. Хязгаар хярхаггүй уудам орон зай, хязгааргүйн доторх дүрсүүд, алслал, өнгө, бичилт энэ бүгд нь Монголын тал нутгийн амьдралын хэв маяг, тааварлахад бэрх, нууц далд ухааныг хүүрнэнэ.

Зохиомжоороо хязгааргүйн дундах амьдралыг өгүүлэх мэт хэдий ч эсрэгээрээ, хүний амьдрал дотор оршин буй орон, цагийн хязгааргүй давтамж, монгол гэрийн дотор оршин байдаг орчлонт ертөнцийн дүр эндээс харагддаг. Монгол гэр, хоёр бөхтэй тэмээ, алс руу зурайх зам зэрэг монгол ахуйг бүрдүүлэгч байгалийн зүйлс, туйлын энгийн деталиуд нь, тэнгэр, үүлсийн дүрслэл дэх онцгой бичилтээрээ далд нууцлаг учир шалтгаант нүүдэлчин иргэншлийн төрхийг бүтээжээ. Зургийн хавтгай дээрх дүрслэл нь үзэгчид нөлөөлөх агаар амьсгалаараа оршин байхуйн нэгэн агшны амсхийлт, юуг ч юм хүлээх зуун жилийн хүлээлт шиг, мянган эриний зогсолт ч юм шиг сэтгэгдэл төрүүлнэ. Тайлагдашгүй оньсого мэт бүтээл юм. Гэхдээ уран зургийг унших тухайн уншигч бүр үл тайлагдах ийм оньсоготой нүүр тулдаг боловч өөр өөрийнхөөрөө тайлах эрх чөлөөг эдэлдэг нь сод туурвилуудын бас нэгэн мөн төрх, чанар чансаа нь байдаг.   

Үндэстнүүдийн бүтээсэн соёл иргэншил нь өөр өөрийн унаган төрхөөрөө ялгарч, бие биенээсээ ондоошин онцгойрохдоо ертөнцийг үзэх үзэлдээ суурилсан байх нь мэдээж. Манай үндэстний бүтээсэн “нүүдэлчдийн өвөрмөц” гэх тодот­голтой соёлын үндэс суурь нь зүгээр л цаг уур, газар усны таатайг дагаад нүүгээд байсан малчны ухамсар төдий биш болох нь ялангуяа урлагийн бүтээлүүдээс улам бүр харагдах юм. Ертөнцийн тухай төсөөлөл, түүнийг үзэх үзэл, түүн дотор хэрхэн амьдрах тухай монголчуудын зохиронгуйн ухааныг өөртөө агуулсан урлагийн нэгэн сод бүтээл “Талын айл” уран зургийн хосгүй үнэ цэн юундаа вэ. Байгалиас тасран холдох бус байгальтай найрсан зохирох, нэгдэн зохилдох зарчмаар явдаг монгол хүний философи. Энэ философийн уран сайхны илэрхийлэл болсныхоо хувьд “Талын айл” нь Монголын уран зургийн сонгодог бүтээл юм.    

“Талын айл” нэртэй энэ сод бүтээл нь 77х159см хэмжээтэй, тосон будгийн зураг юм. Бүтээлийнхээ санааг Н.Цүлтэм гуай хөдөө явж байхдаа олсон гэдэг.

2013 оны 6-р сард Монгол Улсын Засгийн газар 1921 оноос хойш тоологдох  орчин үеийн уран зургийн сан хөмрөгөөс таван бүтээлийг “хосгүй үнэт бүтээл” хэмээн үзэж уг ангилалд албан ёсоор бүртгэсэн.  Уг таван бүтээлийн нэг нь энэхүү **“Талын айл”**, нөгөө дөрөв нь  Марзан хочит Балдуугийн Шаравын 1922 онд зурсан “В.И.Лениний хөрөг”, ардын зураач Гэлэгийн Одонгийн 1958 онд зурсан “Ажлын дараа”, төрийн шагналт, ардын зураач Очирын Цэвэгжавын 1958 онд зурсан “Азарганы ноцолдоон”, төрийн шагналт, ардын зураач Үржингийн Ядамсүрэнгийн 1958 онд зурсан “Өвгөн хуурч” хэмээх бүтээлүүд орсон байна.

Ангилал:1955 оны уран зураг
Ангилал:Монголын уран зураг
Өвгөн хуурч (уран зураг)

**"Өвгөн хуурч"** -Төрийн шагналт, Ардын зураач, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Үржингийн Ядамсүрэнгийн 1958 оны 80х60 см хэмжээтэй уран бүтээл юм. 

Морин хуур барьсан, урт цагаан сахалтай өвгөний зургийг мэдэхгүй хүн гэж үгүй. Тэрээр энэ бүтээлээ 1958 онд буюу 53 настайдаа зуржээ. 1950-аад оны үед эрдэмтэн, зохиолч Б.Ринчен гуай Ү.Ядамсүрэнд хуурч, ерөөлч хүний дүр бүтээхийг санал болгосон аж. Тиймээс Ганданд лам байсан, урт цагаан сахалтай нэгэн өвгөнийг натурт суулгаснаар “Өвгөн хуурч”-аа монгол зургийн шороон будгийн аргаар зурсан нь зургийн зохиомж, дүрслэл, өнгөний зохицол, өгүүлэмж нь гайхалтай учраас Монголын сор бүтээлийн нэг болжээ.

Зураач бүтээлээ "монгол зураг"-ийн уламжлалт аргаар нимгэн цаасан дээр дэвсгэр өнгө тавьж, түүн дээр хар зурагаа буулган, цэвэр тод өнгийн шороон будгаар өнгө таглаж, хөнгөн дагнаас уусгалтаар гэрэл, сүүдрийг нь тодруулан гаргажээ. Тухайлбал, хуурч өвгөний царай, гарыг дүрслэхдээ үл мэдэг гэрэл, сүүдрийг шингэн будгаар дагнааслан зурсан байна. Үүний дараа нарийн бийрийн үзүүрээр дүрс, хэсэг бүрийг ялган хүрээ зураасаар тодруулан татаж, улмаар нухмал алтаар хээ хуар, чимэглэлүүдийг гүйцээн зурсан аж.

Урлаг судлаач О.Доржготов “Өвгөн хуурч”-ийн талаар “Үзэгчдийн зүг намуухан мишээж, хуураа татан суугаа өвгөн хар булган нударгатай, хурган дотор, гуулин товч, луун хээтэй улаан хамбан дээлэн дээр ногоон дурдан бүс ороож, хэт хутга зүүжээ. Хар булган малгайн оройг улаан өнгөөр оёж, сампин зангидсан бөгөөд хөх торгон өмд өмсөж, ногоон эмжээр, улаан хараатай, ширмэл угалзтай монгол гутал жийжээ. Улаан дэлтэй сартай морины толгойн сийлбэртэй хуурын улаан, ногоон өнгө хосолсон царан дээр өлзий, угалз хээ зурсан байна. Өвгөн хуурч алхан болон угалз хээтэй ширмэл эсгий ширдэг дээр бохирон суусан нь зохиомж, өнгөний шийдэл” хэмээн дүгнэн хэлсэн байдаг.

Ангилал:1958 оны уран зураг
Ангилал:Монголын уран зураг
Таван түшээ аймаг

**Таван түшээ аймаг** (монгол: , хятад: 五投下, пиньинь: Wǔ tóuxià) нь 1217 онд Чингис хаан жалайрын Мухулай ноёнд Алтан улсыг үргэлжлүүлэн дайлахыг зарлигдаж, улсын ван цол соёрхон жалайр, уруд, мангуд, ихирэс, хонгирад таван аймгийн цэргийг захируулан үлдээснийг Их Монгол Улсын үед Тамачи цэрэг гэж нэрлэн цэргийн тусгай анги болсон. Хожим 1259 онд Мөнх хаан тэнгэр болж, 1260 онд Аригбөх, Хубилай хоёр хаан суурингийн төлөө дайтахад Сүн улсыг дайлах дайнд оролцож байсан хонгирадын Начин ноён, жалайрын Хурумши ван, мангудын Цагаан ноён, урудын Хадаг ноён, Ихирэсийн Дархай хүргэн зэрэг таван аймгийн ноёд Хубилайг хаан болохыг дэмжин, Аригбөхийн эсрэг амжилттай байлдаж гавьяа байгуулсныг үнэлж, **"таван түшээ аймаг"** гэх болсон. Энэ таван аймгийг захирагч ноёдыг таван ван хэмээн нэрлэж байсан. 

## Холбоотой хуудас 
* Мухулай

## Эх сурвалжууд
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Монголын аймаг
Чулуунбилэгийн Лодойсамбуу

**Чулуунбилэгийн Лодойсамбуу** (1987 оны 3-р сарын 24-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын сэтгүүлч, продюсер, улс төрч юм.     

Тэрээр “Улаан бал” нэвтрүүлгийг хөтөлж олонд танигдсан бөгөөд 2024 оны УИХ-ын сонгуульд Ардчилсан намаас нэр дэвшин Хан-Уул дүүрэгт ялалт байгуулж, УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон. Шинэ бүрэлдэхүүний Анхдугаар чуулган 2024 оны 7-р сарын 2-нд нээгдэж, шинээр сонгогдсон гишүүд тангараг өргөсөн.

## Намтар 
Тэрээр 2005 онд Улаанбаатарын 73-р дунд сургуулийг төгсөөд, 2005–2009 онд Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэн-ийн дэргэдэх “Сэтгүүлч” коллежид сурч, сэтгүүл зүйн мэргэжил эзэмшсэн.

### Ажилласан байдал 
* 2007–2010 онд үндэсний өдөр тутмын “Зууны мэдээ” сонинд гэрэл зургийн сурвалжлагч, Дизайны албаны даргаар ажилласан.
* 2010–2011 онд “ShuuD.mn” сайтад гэрэл зургийн сурвалжлагч,
* 2011 оны эхэн үеэс “Шууд” телевизид “Гамбир” ток шоуг хөтөлж байсан, мэдээний албаны сурвалжлагчаар ажиллаж байсан.
* 2012–2016 онд Боловсролын Яамны сайд Лу.Гантөмөрийн Хэвлэлийн албанд ажилласан.

2016 онд ярилцлага, товч тойм бүхий "Улаан бал" нэвтрүүлгийг хийх санаа түүнд төрж байсан гэдэг. Улмаар "ТВ6" сувгаар анх нэвтрүүлгээ хүргэж байжээ. NTV телевизэд Улаан бал нэвтрүүлгээ 250 саяар зарсан гэдэг бөгөөд зочдоосоо ямар ч мөнгө авдаггүй “над шиг хүмүүс хэзээ ч хүний халаасанд ордоггүй юм” хэмээн тэр хэлдэг.

## Улс төрд 
2024 оны УИХ-ын сонгуульд Ч.Лодойсамбуу Хан-Уул дүүрэгт Ардчилсан намаас нэр дэвшин ялалт байгуулсан. Тэрээр 2024–2028 онд УИХ-ын гишүүнээр ажиллаж байна. УИХ-д тэрээр Ёс зүй, дэгийн байнгын хороо болон Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажилладаг.

## Гавьяа шагнал 
* 2009 онд “Өнөөгийн төр” гэрэл зургаараа “Оны шилдэг гэрэл зураг” Гран при шагнал хүртсэн.

## Бөхийн спорт 
Ч.Лодойсамбуу нь Монголын үндэсний бөхийн спортод сонирхолтой бөгөөд 2022 оны Улсын наадамд "Увс нуур" дэвжээний галынхантай бэлтгэл хийж, нэгийн даваанд оролцсон гэдэг. Тэрээр Төв аймгийн Аргалант сумын харьяат, Улсын заан Дорлигжавын Амгаланбаатартай учраа таарч, өвдөг шороодсон.

## Нийгмийн сүлжээний идэвх 
Ч.Лодойсамбуу нь X платформ дээр (@Lodoisambuu) идэвхтэй хэрэглэгч бөгөөд улс төр, нийгмийн асуудлаар байр сууриа илэрхийлдэг. Тэрээр Засгийн газрын үйл ажиллагааг шүүмжилж, хэвлэлийн эрх чөлөөг дэмжих чиглэлээр олон пост нийтэлсэн.

## Цахим холбоос 
* Ч.Лодойсамбуу
* Ч.Лодойсамбуу
* Ч.Лодойсамбуу ФБ албан ёсны хаяг
* Улаан бал youtube албан ёсны хаяг
* Чулуунбилэгийн Лодойсамбуу
* Ам нээвэл сэтгүүлч Ч.Лодойсамбуу
* Подкаст тойм | Ч.Лодойсамбуу: "Улаан бал" нэвтрүүлэг 500 сая төгрөгөөр үнэлэгдсэн
* "ӨНӨӨГИЙН ТӨР" БҮТЭЭЛИЙН ЭЗЭН ГРАН ПРИ ХҮРТЛЭЭ
* Ч.Лодойсамбуу: Гүтгэлэггүй сонгууль хийцгээе!
* Сэтгүүлч Ч.Лодойсамбуугийн сарын орлого 30 саяас буудаггүй
* Хан-Уул дүүргээс Т.Мөнхсайхан, Ч.Лодойсамбуу, Ж.Алдаржавхлан нар сонгогдлоо

## Эх сурвалж 
Ангилал:1987 онд төрсөн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:21-р зууны сэтгүүлч
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн
Далантайн Сүрэнжав

Д.Сүрэнжавыг 2013 онд Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Монгол Улсын Соёлын Гавъяат Зүтгэлтэн цолоор шагнагдсан. Зохиолч сэтгүүлч Далантайн Сүрэнжав нь 1934 онд Хөвсгөл аймгийн Тариалан сумын нутаг Тархийн голд малчны гэр бүлд төрж, Улсын багшийн дээд сургууль төгсөн түүхийн багшийн мэргэжил эзэмшин Мөрөн хотын нэгдүгээр 10 жилийн дунд сургуульд багшилж ажлын гараагаа эхэлсэн.

Тэрээр 1960 оноос “Эрх чөлөө” сонины газар сурвалжлагч, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, орлогч эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1950-иад оны дунд үеэс уран зохиол сонирхон оролдож 1960 онд “Сэтгэлд ассан гал” нэртэйгээр яруу найргийн анхны номоо хэвлүүлсэн.

Энэ хугацаанд голдуу яруу найргийн төрлөөр туурвил бүтээл хийсний дотор “Хөвсгөл” найраглал нь олонд алдартай юм. Д.Сүрэнжав шүлэг найраглалын “Дэлтэй цэнхэр”, “Дэлгэрмөрөн” “Тайгын уянга”, “Далай ээжийн уянга” зэрэг яруу найргийн ном хэвлүүлснээс гадна хүүрнэл зохиолын “Сарны дарс”, “Зуун чавганцын уралдаан”, “Тэнгэрлэг хайр”, “Сувдан сондор”, “Шөнийн солонго”, “Одод асгарсан шөнө”, “Дэгс Дэндэв”, “Зүггүй дамшиг”, “Молиго гайхал” зэрэг тууж, өгүүллэг, эсээ, хүүхдийн зохиолын ном бичжээ.

2010 онд “Далай ээжийн нулимс” роман бичиж хэвлүүлсэн байна. Мөн төрөлх нутгийнхаа тухай нийтлэл, найруулал, уран сайхны тэмдэглэлийн “Далай ээж-эх орны номин цэнхэр сувд”, “Миний Хөвсгөлийн мянган сонин”, “Хөвсгөл нутгийн домог хууч оршвой”, “Чин зоригт Чингүнжав”, “Дэлхийд ганцхан далай ээж” зэрэг аман зохиол болон түүхэн үйл явдлын олон ном хэвлүүлсэн юм.

Д.Сүрэнжав нь 1960 оноос “Эрх чөлөө” сонины редакцид 40 гаруй жил үр бүтээлтэй ажилласан юм. Тэрээр асуудал дэвшүүлсэн олон өгүүлэл, эсээ, бичсэний дотор байгаль орчныг хамгаалах сэдвээр “Хорьдал сарьдгийн уулсыг дархан цаазтай болгоё”, “Буурал Булнай минь хөөрхий болж дээ”, “Далай ээж эх орны номин цэнхэр сувд”, “Цэнхэр хөвчийн шивнээ”, усны асуудлыг нэн тэргүүнд тавьсан “Чандмань эрдэнийн дууль” зэрэг асуудал дэвшүүлсэн өлгөц, өгүүлэл, эсээ бичсэн нь төрөлх нутгийнхаа байгаль орчныг хамгаалахад өгөөжтэй хувь нэмэр болж, унаган байгалиа хайрлах сэтгэлийг иргэд, залууст төлөвшүүлэхэд ихээхэн ач холбогдолтой болсон юм.

Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Ангилал:Тариалангийн (Хөвсгөл) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:21-р зууны зохиолч
Нажиб Разак

**Нажиб Разак** (малай. *Najib Razak*; 1953 оны 7-р сарын 23-нд Куала Липис-т төрсөн) — 2009 оны 4-р сарын 3-наас 2018 оны 5-р сарын 10-ны өдрийн хооронд Малайзын Ерөнхий сайдаар ажилласан.

2018 оны 5-р сарын сонгуулийн дараа Нажиб Разакийг хөрөнгө шамшигдуулсан хэргийг шинэ ерөнхий сайд Махатхир Мохамад шалгахаа амласан юм. 2018 оны 5-р сарын 12-нд Малайзын эрх баригчид Нажиб Разакийг хилээр гарахыг хориглож, 7-р сарын 3-нд авлигын хэрэгт сэжиглэн саатуулсан байна. 

2020 оны 7-р сарын 28-нд Малайзын шүүх түүнийг эрх мэдлээ урвуулан ашигласан, төрийн итгэлийг алдсан- гурав, мөнгө угаасан- гурван зүйл ангиар буруутгасан байна.

## Шарийбуугийн Алтантуяагийн хэрэг 
2002 онд Нажиб Разак Малайзын Батлан ​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байх үед хоёр шумбагч усан онгоц худалдаж авсан авлигын хэргийг Францын шүүх шалгаж эхэлсэн байна. Нажибын туслахаар ажиллаж байсан Абдул Разак Багинда Францын шумбагч онгоц үйлдвэрлэгч DCNS компаниас "комисс" авч байсан гэж таамаглаж байна. Дээрх усан онгоцны арилжааг хийхэд туслуулахаар монгол эмэгтэй Шаарийбуугийн Алтантуяаг франц хэлний орчуулагчаар авч ажиллуулжээ. Орчуулагч Ш.Алтантуяа энэхүү арилжаанаас мөнгө унагаж байгааг мэдээд Багиндагаас 500 мянган доллар авахыг завдсан учир сүүлд алуулж амь насаа алдсан байна. Нажиб Разакийн бие хамгаалагчаар ажиллаж байсан 2 хүнийг Ш.Алтантуяаг алсан хэрэгт Малайзын шүүх буруутгаж, гэм буруутайд тооцжээ.

## 2015 оны Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн тухай хууль 
2015 оны 12-р сард Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн тухай хуулийн төслийг зургаан цагийн дотор парламентаар баталсан байна. Уг хуулийн төсөл нь Малайзын ерөнхий сайдад аюулгүй байдлын асуудлыг тодорхойлох, Малайзын газар нутагт аюулгүй байдлын бүс болгон тогтоох зэрэг урьд өмнө байгаагүй эрх мэдлийг түүнд олгосон юм. Энэ баримт бичигт эрх баригчид ямар ч зөвшөөрөлгүйгээр баривчлах, нэгжлэг хийх, эд хөрөнгийг хураах боломжтой болсон юм. Уг хуулийн төслийг хүний ​​эрхийн байгууллагууд төрийн хууль бус үйлдэлд уриалж байна гэж шүүмжилсэн.

## Авилгын хэрэг 
2018 оны сонгуулийн үр дүнд тэрээр эрх мэдлээ алдсан. 2018 оны 7-р сарын 3-нд түүнийг авлигын хэргээр мөрдөн байцаалтын явцад Нажиб Разакийг баривчилсан байна. Маргааш нь түүнд итгэл алдсан, эрх мэдлээ урвуулан ашигласан хэргээр албан ёсоор ялласан; Нажибыг 250 мянган ам.доллартай тэнцэх хэмжээний батлан ​​даалтаар сулалжээ. 2019 оны 4-р сарын 3-нд 1MDB хөрөнгө оруулалтын сангаас 700 сая доллар хулгайлсан хэрэгт буруутгагдаж буй экс Ерөнхий сайдыг шүүх хурал эхэлсэн юм.

2020 оны 7-р сарын 28-ны өдөр түүнийг эрх мэдлээ урвуулан ашигласан долоо, итгэл алдасан гурав, мөнгө угаасан гурван зүйл ангиар буруутгаж, 12 жилийн хорих ял оноосон байна. Мөн Малайзын Дээд шүүх Нажибыг татвар төлөхөөс зайлсхийсэн нийт 1,69 тэрбум рингит буюу 397 сая ам.долларын торгууль төлөхийг үүрэг болгосон байна.

Ангилал:1953 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Малайзчууд
Ангилал:Малайзын ерөнхий сайд
Ангилал:Гэмт хэрэгтэн
Хөвсгөл аймгийн Нийтийн номын сан

1944 оны БНМАУ-н Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн 54 дүгээр хурлын Тогтоолоор улсын бүх 18 аймгийн төв болон Сүхбаатар, Амгаланбаатар хот, Хатгал Налайхын үйлдвэрийн газруудад номын сан байгуулах, түүнд шаардагдах хөрөнгө санхүүг гаргах тухай тогтоол гарснаар мөн оныхоо 10-р сард Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөн болон Хатгалд номын сан байгуулсан байна. 

Хөвсгөл аймгийн Нийтийн номын сан нь цуглуулгын 1000 шахам номтой, нэг орон тоотойгоор аймгийн клубын дэргэд байрлан үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байжээ.

1947-1956 он хүртэл өөрийн байргүй байсаны улмаас аймгийн төвийн артелийн дэлгүүрийн байшин, улаан булан зэрэгт байрлаж байжээ.

1959 оны 11-р сарын 11-нд МАХН-ын Төв хорооны тогтоолоор хүүхдийн тасгийн фондын номыг нэгтгэснээр тус аймгийн Нийтийн номын сан нь 10000 гаруй номтой болсон учир эрхлэгч, туслах эрхлэгч ба номын санч, түгээгч, галч, цэвэрлэгч гэсэн 4-5 орон тоотойгоор ажиллах болжээ.

1956 онд улс, аймгийн төсвөөс 10000 төгрөгийн өртөг бүхий 2 тасалгаатай байрыг шинээр барьж, тохижуулан 9-р сарын 25-ны өдөр албан ёсоор нээлтээ хийн гинэ байранд үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Үүнээс хойш уншлага, үйлчилгээ, номын фонд өсөн нэмэгдсээр 1981 оны байдлаар 67500 гаруй боть номтой, 7 орон тоотой улсын 3-р зэргийн номын сангийн үүрэг гүйцэтгэх болжээ. Тухайн үед номын сан нь орос, монгол, тогтмол хэвлэл, төвд фондтой, үйлчилгээний гурван танхимтай байжээ. 1983 онд өнөөгийн номын сангийн шинэ барилгын зураг төсөл хийгдсэнээр 1986 онд номын сангийн зориулалтын барилга ашиглалтанд орсон ажээ. Эдүгээ аймгийн Нийтийн номын сан нь  тогтмол хэвлэлийн, монгол номын, гадаад номын гэсэн 3 сан хөмрөгтөө 70000 гаруй мянган ном, товхимол, тогтмол хэвлэл, хэвлэмэл бус материалтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Ангилал:Монголын номын сан
Ангилал:Хөвсгөл аймаг
Ангилал:1944 онд байгуулагдсан
Дани хэл

**Дани хэл** (дани. *dansk, dansk sprog*) — Герман хэлний салаа скандинав хэлнүүдийн нэг бөгөөд дани хүмүүсийн ярьдаг хэл. Дани улс болон умард Германд тархсан хэл. Тус хэлээр нийт 5,7 орчим сая хүн ярьдаг. 

Данийн Хаант улсын албан ёсны хэл; XV— XIX зуунд Норвегийн албан ёсны хэл байсан. XIX зууны дунд үе хүртэл умард Германы Шлесвиг-Хольштайнд мөн албан ёсны хэл байсан. Исландад сургуулийн хүүхдүүд 6-р ангиас эхлэн заавал үзэх ёстой хэл ажээ.

"Үндсэн" дани хэл (*Rigsdansk*) Копенхаген болон түүний ойр орчмын нутагт ярьдаг; Бараг бүх арал өөрийн гэсэн аялгатай байдаг. Аялгыг 3 бүлэгт хуваадаг.

* баруун (Ютланд, Ютиш) - Ютландын хойг, өмнөд, баруун, зүүн Ютландад хуваагддаг;
* арлууд - Зеланд, Фюн, Данийн өмнөд арлууд;
* зүүн аялга Борнхолм арал; өмнө нь орчин үеийн Шведийн өмнөд нутаг, аялга нь хожим Өмнөд Швед болсон.

Данийн утга зохиолын хэл 18-р зуунд үүссэн. Зеландын аялгад үндэслэсэн гэж үздэг.

## Түүх 
Швед, Норвеги, Фарер болон Исланд хэлний нэгэн адил Дани хэл нь нийтлэг эртний Скандинав хэлнээс гаралтай.

Викингийн эрин үед (800-1050 он) өвөг дээдсийн нийтлэг скандинав хэлэнд томоохон өөрчлөлт гарсан. Эдгээр нь дани, швед хэлнээс гаралтай Зүүн Скандинавын аялга болон Норвегийн нинорск, фарер, исланд хэлнээс гаралтай Баруун Скандинавын аялгуудын хооронд ялгаа гарахад хүрсэн байна.

Дани хэлний түүхэнд гурван үе байдаг: нийтлэг Скандинав хэлний үндэс (III-IX зуун), Хуучин дани хэл (IX-XVI зуун), Шинэ дани хэл (16-р зуунаас) орчин үеийн дани хэл (XX зуун).

XVI зууны Шинэчлэлийн үр дүнд дани хэлний хамрах хүрээ өргөжиж, энэ нь түүний хөгжилд ихээхэн нөлөөлсөн. Үйл үгийн тоогоор солигдох нь алга болж, орчин үеийн үгийн дараалал нэгдэж, нарийн төвөгтэй өгүүлбэрийн синтакс хөгжиж, үгсийн сан, түүний дотор герман, англи, франц хэлнээс зээлж авах замаар нэмэгдсэн байна. Норвегийн Риксмал болон Дундад англи хэлний нэгэн адил дани хэл нь бүх эцсийн эгшгийг нэг -e болгон нэгтгэсэн бөгөөд үүний үр дүнд орчин үеийн Данийн морфологи бараг англи хэлний түвшинд хүртэл хялбаршсан юм. Бусад холбогдох хэлнүүдийн нэгэн адил (Исланд хэлийг эс тооцвол) дани хэл нь герман хэлний доод герман аялгуунаас хүчтэй нөлөө авсан. Скандинавын бүх хэлнүүдийн дотроос дани хэл нь шинэлэг зүйлд хамгийн өртөмтгий байдаг: бүх өөрчлөлтүүд бусад хэлээс эрт бөгөөд гүнзгий орсон байна.

## Бичиг үсэг 
Дани хэлний цагаан толгой латин үсэг ашигладаг нийт 29 үсэгтэй. Цагаан толгойн өвөрмөц онцлог нь Ææ, Øø, Åå үсэг юм. Qq, Ww, Zz үсэг нь зөвхөн гадаад үгэнд хэрэглэгддэг байна.

## Морфологи 
Дани хэл бол аналитик хэл юм.

Дани хэл нь дараах ярианы хэсгүүдтэй: нэр үг, үйл үг, дайвар үг, төлөөний нэр, тоо, угтвар үг, холбоо үг, бөөмс, модаль.



Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл
Ангилал:Скандинавын хэл
Ангилал:Данийн хэл
Ангилал:Норвегийн хэл
Ангилал:Шведийн хэл
Ангилал:Исландын хэл
Ангилал:Германы хэл
Ангилал:Гренландын хэл
Файл удирдлагын delete file системийн дуудалт

## Файл удирдлагын delete file системийн дуудалт 
### Агуулга 
Компьютерийн систем дэх файлын удирдлага, файлыг устгах нь ихэвчлэн файлын системтэй харилцахын тулд системийн дуудлагуудыг ашигладаг. Энэ тохиолдолд түгээмэл хэрэглэгддэг жишээ тул Unix-тэй төстэй үйлдлийн систем дэх файл устгах системийн дуудлагын тухай ойлголтод анхаарлаа хандуулъя.

* **Системийн дуудлага:** Системийн дуудлага нь программууд үйлдлийн системийн цөмөөс үйлчилгээ хүсэх арга юм. Эдгээр үйлчилгээнд оролт гаралтын үйлдлүүд, процесс
* ын хяналт, файлын менежмент багтаж болно.
* **Файл устгах системийн дуудлага:** Unix-тэй төстэй үйлдлийн системүүдэд unlink() эсвэл remove() системийн дуудлагыг файлуудыг устгахад ашигладаг. Тодорхой нэр нь програмчлалын хэл болон үйлдлийн системийн хувилбараас хамаарч бага зэрэг ялгаатай байж болно.
* **Параметрүүд:** Файл устгах системийн дуудлага нь ихэвчлэн параметр болгон устгах шаардлагатай файлын замыг авдаг.
* Жишээлбэл, C эсвэл C++ хэл дээр:

 int unlink(const char *path);

* **Зөвшөөрөл:** Файл устгах амжилт нь тухайн файлын зөвшөөрөл болон устгах хүсэлт гаргасан хэрэглэгчийн зөвшөөрлөөс хамаарна. Хэрэглэгч файлыг устгах зохих зөвшөөрөлтэй байх ёстой. Үгүй бол системийн дуудлага амжилтгүй болно.
* **Алдаатай ажиллах:** Хэрэв ажиллагаа амжилтгүй болвол файл устгах системийн дуудлага нь алдааны кодыг буцаана. Нийтлэг алдааны кодууд нь "Зөвшөөрөлгүй", "Файл олдсонгүй" болон бусад.
* **Файл устгах үйл явц:** Таныг файл устгах системийн дуудлага хийх үед үйлдлийн систем нь зөвшөөрлийг шалгаж, устгах ажиллагааг гүйцэтгэдэг. Хэрэв амжилттай бол файлыг файлын системээс устгаж, өгөгдлийн блокуудыг дахин ашиглах боломжтой гэж тэмдэглэнэ.
* **Сэргээх:** Олон системд файл устгагдсан тохиолдолд тэр даруй хадгалах сангаас устгагддаггүй. Үүний оронд үүнийг "хогийн сав" эсвэл "хогийн сав" руу шилжүүлж, бүрмөсөн устгах эсвэл бусад файлд зай шаардагдах хүртэл сэргээх боломжтой.
* **Аюулгүй байдлын талаар анхаарах зүйлс:** Аюулгүй устгах (файлын өгөгдлийг бүрмөсөн устгах) нь ялангуяа эмзэг өгөгдөлтэй холбоотой бол нэмэлт анхаарал хандуулах шаардлагатай.

### Програмчлалын жишээ (C/C++): C хэл дээрх unlink() системийн дуудлагыг ашиглах энгийн жишээ энд байна: 
```c
#include 
#include 
int main() {
    const char *file_path = "example.txt";
    if (unlink(file_path) == 0) {
        printf("File %s deleted successfully.\n", file_path);
    } else {
        perror("Error deleting file");
        exit(EXIT_FAILURE);
    }
    return 0;
}
```

Ангилал:Үйлдлийн систем
Ангилал:Үйлдлийн системийн онол
Хэл шинжлэл

**Хэл шинжлэл** (Латин. *lingua* "хэл")- Энэ бол хүн төрөлхтний байгалийн хэл,  дэлхийн бүх хэлийг болон бие даасан тус бүрийн хэлийг судалдаг шинжлэх ухаан юм.  

Хэл шинжлэлийг өргөн утгаар шинжлэх ухааны болон практик гэж хоёр хуваагддаг. Ихэнх тохиолдолд хэл шинжлэл нь шинжлэх ухааны хэл шинжлэлд хамаардаг. Хэл шинжлэл нь дохионы системийн шинжлэх ухаан болох тэмдэг судал буюу семиотик-тэй холбоотой.

Хэл шинжлэлийн чиглэлээр мэргэжлийн түвшинд ажилладаг хүмүүсийг Хэл шинжээч гэнэ. 

## Хэл шинжлэлийн сэдэв 
Хэл шинжлэл нь амьд (одоо байгаа эсвэл ирээдүйд боломжтой) хэлийг төдийгүй хүний ​​хэлийг ерөнхийд нь судалдаг. Хэл нь хэл шинжлэлийн хүнд шууд ажиглалтаар өгдөггүй; Зөвхөн ярианы баримтууд эсвэл хэл шинжлэлийн үзэгдлүүд шууд ажиглаж болно, өөрөөр хэлбэл амьд хэлээр ярьдаг хүмүүсийн ярианы үйлдлүүд нь тэдгээрийн үр дүн (бичвэр) эсвэл өнөө үед хүн ч ашигладаггүй үхсэн хэл дээрх цөөн тооны материал харилцааны гол хэрэгсэл болгон ашигладаг юм).

## Хэл шинжлэлийн салбарууд 
Хэл шинжлэл нь үгийн өргөн утгаараа (хэлний мэдлэг, энэ мэдлэгийн үр дүнг бусад хүмүүст дамжуулах) дараахь байдлаар хуваагддаг.

* онолын хэл шинжлэл: хэл шинжлэлийн онолыг задлан үзэхэд чиглэсэн шинжлэх ухаан;
* хэрэглээний хэл шинжлэл: хэлийг судлахтай холбоотой практик асуудлыг шийдвэрлэх, түүнчлэн хэл шинжлэлийн онолыг бусад чиглэлээр практик ашиглах чиглэлээр мэргэшсэн;
* практик хэл шинжлэл: онолын хэл шинжлэлийн заалтуудыг баталгаажуулах, хэрэглээний хэл шинжлэлийн бүтээсэн бүтээгдэхүүний үр нөлөөг шалгах зорилгоор хэл шинжлэлийн туршилтыг бодитоор хийдэг салбарыг төлөөлдөг;
* эмпирик хэл шинжлэл, текст, ярианы бүтцэд туршилтын дүн шинжилгээ хийх замаар материал олж авах судлал.


Ангилал:Хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл

**Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл** нь анх Төрийн хэлний зөвлөл нэртэйгээр 2004 онд байгуулагдсан. Монгол Улсын Их Хурлаас 2003  оны 5-р сард баталсан “Төрийн албан ёсны хэлний тухай” хуулийн 6 дугаар зүйлд заасны дагуу Монгол Улсын Засгийн газрын 2004 оны 67 дугаар тогтоолоор *Төрийн хэлний зөвлөлийн* бүрэлдэхүүн, дүрмийг баталсан.

Зөвлөлийн дарга нь Соёлын асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн байдаг бөгөөд боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, хууль зүй, гадаад харилцаа, үйлдвэр, худалдааны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага, нийслэлийн захиргаа болон мэргэжлийн байгууллагын төлөөллөөс бүрдсэн 11 гишүүнтэй байв.

Зөвлөлийн үйл ажиллагааны үндсэн хэлбэр нь хуралдаан бөгөөд Төрийн албан ёсны хэлний тухай, Соёлын тухай, Соёлын өвийг хамгаалах тухай хууль болон холбогдох бусад хууль тогтоомжийг удирдлага болгон ажилладаг. Төрийн хэлний зөвлөл нь өдөр тутмын ажил гүйцэтгэх орон тооны ажлын албатай ажиллаж байлаа.

Монгол Улсын Их Хурал 2015 оны 2-р сарын 12-ны өдөр “Монгол хэлний тухай хууль”-ийг баталж, 2015 оны 7-р сарын 1-нээс энэхүү хуулийг хүчин төгөлдөр мөрдөж эхэлсэн байна. 

Монгол хэлний хууль хэрэгжиж эхэлснээр Төрийн албан ёсны хэлний тухай хууль хүчингүй болж, Монгол хэлний хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.1-д зааснаар Төрийн хэлний зөвлөл нь монгол хэлийг хамгаалах хөгжүүлэх үүрэг бүхий Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэд ажиллах **Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл** болж өөрчлөгдсөн байна.   

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2015 оны 7-р сарын 6-ны өдрийн 133 дугаар зарлиг ёсоор Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөлийг байгуулж, үндсэн бүрэлдэхүүнийг батлав. Ийнхүү зөвлөл 9 гишүүнтэй, Дарга, Ажлын албатай ажиллаж байна.

Зөвлөлийн 2015 оны 9-р сарын 22-ны өдрийн хурлын 01 дүгээр тогтоолоор зөвлөлийн үйл ажиллагааны дүрмийг баталсан.

Зөвлөл орон тооны ажлын албатай байх ба түүний өдөр тутмын үйл ажиллагааг Ажлын албаны дарга (Н.Нарангэрэл) удирдан явуулна гэж заасны дагуу Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын 2016 оны 19 дүгээр захирамжаар Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөлийн Ажлын албаны бүтэц, орон тоог баталсан. Ажлын алба нь дарга, 2 ажилтан, нягтлан бодогч гэсэн нийт 4 хүний орон тоотой ажиллаж байна.

Ангилал:2004 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Ангилал:Монгол хэл
Гантогтохын Төгөлдөр

**Гантогтохын Төгөлдөр** (2005 оны 1-р сарын 19-нд Улаанбаатар хотд төрсөн)- Монголын хөлбөмбөгчин. 

## Намтар 
Гантогтохын Төгөлдөр нь Монголд төрсөн бөгөөд 9 настайдаа “Arvis FC” сургуулиас хөлбөмбөгийн гараагаа эхэлүүлсэн. Тэрээр 2019 онд гэр бүлийнхээ хамт Чех рүү нүүхээс өмнө 10 жил клубт тоголсон. Түүний эцэг эх өмнө нь Зүүн Европын Чех улсад амьдарч байсан бөгөөд буцаж ирэхээр шийджээ.

Чех улсад ирснийхээ дараа тэрээр орон нутгийн "FK Meteor Tabor" клубын сургуульд элсэн орсон. Клубт өөрийн насны ангиллыг давамгайлсаны дараа түүнийг 2022 оны зун Чехийн өмнөд хэсгийн хамгийн том клуб, тус улсын дээд дивизионы гишүүн "SK Dynamo České Budějovice" /Динамо Ческе Будежовице/-гийн шалгаруулатад уригдан оролцсон байна. 

Гантогтох шалгаруулалтын дасгалжуулагчдын сэтгэлийг хөдөлгөж, Богемийн шигшээ багт элссэн орсон байна. Дасгалжуулагчид тоглолтын үеэр түүний шидэлтийн хүчийг онцгойлон тэмдэглэжээ. Хэлний бэрхшээлийг даван туулсан анхны суурьшлын дараа Гантогтох дахин мандаж байна. Тэрээр 23/24 улирлын эхний таван тоглолтод 19 хүртэлх насныхны төлөө таван гоол оруулсан байна.

2023 оны 9-р сарын 6-нд тэрээр Австрийн Бундеслигийн "LASK Linz" багтай нөхөрсөг тоглолт хийх багийн бүрэлдэхүүнд багтаж, үндсэн багийн тоглолтын анхны амтыг мэдэрсэн. Гантогтох сэлгээнээс гараад анхны тоглолтоо 78 дахь минутад Патрик Хеллебрандыг сэлгээгээр хийсэн. 5-4-ийн харьцаатай LASK-г хожсон.

Одоо түүнийг үндсэн багт багтаасан тул лигт анх удаагаа багийнхаа төлөө тоглох эсвэл илүү туршлага хуримтлуулахын тулд тоглох нь цаг хугацааны л асуудал юм.

Г.Төгөлдөр 2019 онд 17 хүртэлх насны AFC цомын төлөөх тэмцээнд дөрвөн тоглолтод оролцсоноос хойш өнөөг хүртэл Үндэсний шигшээ багт багтаагүй.  23 хүртэлх насны багийг 2023 оны 9-р сард болох хоёр тэмцээнд оролцохоор цуглуулсан бөгөөд тоглогчийн жагсаалтыг гаргаагүй байна.

Ангилал:2005 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Динамо Ческе Будеёвице багийн тоглогч
Ангилал:Чехийн хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч
Ангилал:Монголын хөлбөмбөгчин
Түвшинтөгсийн Батцэцэг

**Түвшинтөгсийн Батцэцэг** (1978 оны 2-р сарын 22–нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын шатрын Олон улсын мастер, дэлхийн шатрын олимпиадын хүрэл медальтан, Монгол Улсын гурван удаагийн шатрын аварга, дипломат.  

## Намтар 
Багаасаа Монголын хүүхдийн ордны шатрын дугуйланд авга ах спортын мастер Нямаагийн Төрбатынхаа удирдлагад хичээллэсэн нь ирээдүйд сайн шатарчин болох замыг нь тавьж өгсөн байна. Түүний эцэг Нямаагийн Түвшинтөгс УИХ-ын гишүүн асан бөгөөд шатрын спортын мастер. Түүний өвөг эцэг Батын Нямаа гэж Хэнтий аймгийн Биндэр сумын даргаар олон жил ажилласан, шатар чамгүй сайн тоглодог сонирхогч хүн байлаа. Эцэг Нямаагийн Түвшинтөгсийн том ах Нямаагийн Төмөрхуяг гэж шатрын спортын олон улсын мастер байсан. Т.Батцэцэгийн дүү Түвшинтөгсийн Батчимэг мөн шатрын Олон улсын хэмжээний мастер, улсын аварга юм.

Т.Батцэцэг амжилтаа ахиулж, ур чадвараа тасралтгүй сайжруулсаар 1995 онд спортын мастер, 1997 онд дэлхийн шатрын холбооны мастер, 2001 онд Олон улсын хэмжээний мастер цол хүртжээ. Тэрээр насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээнд 12 удаа шалгаран оролцож 148 өрөг наадахдаа 3 удаа улсын аваргаар шалгарчээ.

Тэрээр 1995 онд нийслэлийн 93-р дунд сургууль төгссөн. 

Т.Батцэцэг 1997 онд Макао, 1998 онд Энэтхэг улсад зохиогдсон Азийн залуучуудын аварга шалгаруулах тэмцээнээс хошой хүрэл медаль, 1999 онд Малайз улсад явагдсан оюутан шатарчдын аварга шалгаруулах тэмцээнд багийн болон хувийн дүнгээр тэргүүлж, 2002 онд Улаанбаатар хотод болсон оюутны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд багийн дүнгээр хүрэл медаль хүртэж сайхан амжилт гаргажээ.

Тэрээр Ереван, Элст, Стамбул, Пальма де Маьоркагийн дэлхийн шатрын олимпиадуудад амжилттай оролцсон байна. Тэрээр 2004 онд Пальма де Мальоркагийн олимпиадад 3-р ширээнд тоглож хүрэл медаль хүртжээ. Мөн ондоо Монголын шилдэг тамирчдад олгодог “Бөртэ Чоно”–ын зэнээр шалгарсан юм.

## Шагнал 
1998 оны Монгол улсын шилдэг оюутан тамирчин, 1999 оны ОУХДС-ийн шилдэг оюутан, 1995 онд Монгол улсын спортын мастер, 1997 онд Дэлхийн шатрын холбооны мастер, 2001 онд олон улсын мастер цол хүртсэн.

## Гадаад харилцааны яам 
2000 онд МУИС–ийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг хятад судлал мэргэжлээр төгссөн Т.Батцэцэг 2002 оноос ГХЯ–нд ажилтан, хэлтэс, газрын дарга, 2015-2020 онд БНХАУ-д суугаа Монгол Улсын ЭСЯ-нд Элчин зөвлөх, 2021 оноос АНУ-ын Чикаго хот дахь Монгол Улсын Ерөнхий Консул зэрэг алба хашиж байна. 2021 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны Улаан туг” одон хүртсэн.

Ангилал:1978 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын шатарчин
Ангилал:Шатрын улсын аварга
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Бадамын Лхамсүрэн

**Бадамын Лхамсүрэн** (1923 онд Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал суманд төрсөн- 2016 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) -БНМАУ-ын Онц бөгөд бүрэн Эрхт Элчин дипломатын цолтой, академич.

## Намтар 
* 1942-1947 онд МУИС-ийг математикч-физикч мэргэжлээр дүүргэсэн.
* 1947-1950 онд МАХН-ын Төв Хороонд суртал ухуулгын хэлтсийн гадаад бодлого, олон улсын харилцааны чиглэл хариуцсан референт.
* 1950-1952 онд ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга.
* 1948 оны 10 дугаар сард БНАСАУ, 1949 оны 5 дугаар сард Албани, 1949 оны 10 дугаар сард БНХАУ, 1950 оны 4-р сард БНАГУ, Польш, Болгар, Чехословак, Унгар, Румынтай тус тус дипломат харилцаа тогтооход оролцсон.
* 1952-1954 онд Ерөнхий сайдын референт. 
* 1954-1958 онд Москва хотод ЗХУ-ын ГЯЯ-ны дэргэдэх Дипломатын дээд сургуулийн (1974 оноос Дипломатын академи болон өөрчлөгдсөн) аспирантурт суралцаж, «Внешняя политика МНР и развитие её международных связей после второй мировой войны (1921-1957 гг.)» сэдвээр Монгол Улсын гадаад харилцааны түүхийн асуудлаар анх удаа түүхийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан байна.
* 1958-1959 онд ГЯЯ-ны орлогч сайд. 1959 оны 3-р сарын 13-нд дипломатын “Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин” цол хүртсэн.
* 1959-1961 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн даргын соёлын асуудал эрхэлсэн орлогч дарга.
* 1961 онд Монгол Улсын ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүн болсон.
* 1961-1962 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга бөгөөд Дээд ба Тусгай мэргэжлийн дунд боловсролын Улсын Хорооны дарга.
* 1962-1972 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүн, МАХН-ын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга, АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн Гадаад хэрэг эрхэлсэн комиссын дарга, Монгол-Зөвлөлтийн Найрамдлын Нийгэмлэгийн Төв Зөвлөлийн дарга.
* 1972-1975 онд ЗХУКН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Марксизм-Ленинизмийн инститүтийн докторантурт суралцаж «Воплощение в деятельности МНРП принципов интернационализма» сэдвээр түүхийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.
* 1975-1981 онд болон 1984-1988 онд БНСЧСУ-ын нийслэл Праг хотноо олон улсын коммунист хөдөлгөөний «Энхтайван, социализмын асуудал» сэтгүүлийн Зөвлөлд суугаа МАХН-ын Төлөөлөгч.
* 1981-1982 онд МАХН-ын ТХ-ны Улс төрийн товчооны орлогч гишүүн.
* 1981-1984 онд МАХН-ын ТХ-ны дэргэдэх Нийгмийн ухааны институтийн захирал.
* 1988-1990 онд МАХН-ын ТХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Жамбын Батмөнхийн зөвлөх.
* 1990 онд ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, академич цол хүртсэн.
* 1991-2003 онд ШУА-ын Олон улс судлалын хүрээлэнд зөвлөх.
* “Арван зургадугаар жаран мину” дурсамж ном хэвлүүлсэн.

## Шагнал 
“Алтан гадас”, “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одонгоор 3 удаа шагнагджээ.

Ангилал:1923 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Ангилал:Цэнхэрмандалын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:БНМАУ-ын төрийн зүтгэлтэн
Шагдарын Сандаг

**Шагдарын Сандаг** (1928 онд өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг суманд төрсөн- 2007 онд нас барсан) - БНМАУ-ын ШУА-ийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнгийн захирал, эрдэмтэн. 

## Намтар 
Буриад ястан. 1945-1949 онд МУИС-ийн түүхийн салбарыг дүүргэсэн. 

1949-1954 онд МАХН-ын Төв Хорооны Худалдаа-үйлдвэрийн хэлтэст референт, НТХ-ны дэргэдэх Намын дээд сургуулийн Орос хэлний тэнхимийн эрхлэгч, түүхийн багш.

1954- 1958 онд Москвад ЗХУ-ын ГЯЯ-ны ОУХДС-ийн аспирантур, 

1958-1959 онд БНМАУ-ын ГЯЯ-ны Хэвлэл мэдээллийн хэлтсийн дарга.

1959 оноос ШУА-ийн түүхийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан.

1974-1976 онд ШУА-ийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнд секторын эрхлэгч.

1976-1986 онд Дорно дахины судлалын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан.

1978 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнд “Внешняя политика МНР: 1921-1976 гг.” сэдвээр түүхийн шинэлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 

1986-1991 онд Дорно дахин судлалын хүрээлэнгийн захирал, 

1991-1996 онд АНУ-ын Беркли дэх Калифорнийн их сургуульд зочин профессор, Тайваньд судлаачаар ажиллаж байжээ.

Ангилал:Монголын эрдэмтэн
Ангилал:Алтанбулагийн (Сэлэнгэ) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1928 онд төрсөн
Ангилал:2007 онд өнгөрсөн

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголын дорно дахин судлаач‎
Ази Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа

**Ази Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа** товч. АПЕК (англи. *Asia-Pacific Economic Cooperation, **APEC***)-Ази-Номхон далайн бүс нутгийн 21 орны эдийн засаг, худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг хөнгөвчлөх, либералчлах чиглэлээр хамтран ажиллах чуулган. АПЕК-ийн зорилго нь эдийн засгийн өсөлт, бүс нутгийн хөгжил цэцэглэлтийг нэмэгдүүлэх, Ази Номхон далайн хамтын нийгэмлэгийг бэхжүүлэх явдал юм. Оролцогч орнуудын эдийн засаг нь дэлхийн хүн амын 40 орчим хувийг хамардаг бөгөөд ДНБ-ий 54 орчим хувь, дэлхийн худалдааны 44 хувийг бүрдүүлдэг байна. 

## АПЕК-ийн оролцогчид 
Одоогийн байдлаар АПЕК-т 21 гишүүн орон байдаг. БНХАУ-ын бүрэн зөвшөөрлөөр Тайвань элссэн цөөхөн Олон улсын байгууллагын нэг юм. Тайванийг оролцуулахын тулд АПЕК "гишүүн орнууд" гэхээс татгалзаж "оролцогч эдийн засаг" гэсэн нэр томьёог шинээр оруулсан байна. 

## Түүх 
Тус холбоо нь 1989 онд Австрали, Шинэ Зеландын Ерөнхий сайд нарын санаачилгаар Австралийн Канберра хотод анх байгуулагдсан.

АПЕК нь зохион байгуулалтын хатуу бүтэц, үзэл сурталгүйгээр чөлөөт зөвлөлдөх форум хэлбэрээр байгуулагдсан. АПЕК нь өөрийн Дүрэмгүй тул хууль эрх зүйн үүднээс байгууллага гэж нэрлэх боломжгүй бөгөөд олон улсын зөвлөлдөх байгууллагын үүрэг гүйцэтгэдэг юм. АПЕК-ийн Нарийн бичгийн дарга нарын газарт Сингапурт байрладаг бөгөөд гишүүн орнуудыг төлөөлсөн ердөө 23 дипломатчаас гадна орон нутгийн 20 ажилтан багтдаг байна.

АПЕК-ийн дээд байгууллага нь анх жил бүрийн сайд нарын түвшний хурал байсан. 1993 оноос хойш АПЕК-ийн зохион байгуулалтын үйл ажиллагааны үндсэн хэлбэр нь АПЕК-ийн эдийн засгийн удирдагчдын жил бүр болдог "дээд хэмжээний уулзалтууд" (албан бус уулзалтууд) болж, форумын жилийн үйл ажиллагааны үр дүнг нэгтгэн, цаашдын үйл ажиллагааны хэтийн төлөвийг тодорхойлсон Тунхаглалыг батладаг болсон. Гадаад харилцаа, эдийн засгийн сайд нарын хуралдаан хол давтамжтай болдог болсон.

Чуулганы хурлаар сонгогдсон АПЕК-ийн дарга жил бүр ээлжлэн солигддог байна. Даргын чиг үүргийг дараагийн дээд хэмжээний уулзалт болох улс гүйцэтгэдэг. Захиргааны болон техникийн чиг үүргийг 1992 онд байгуулагдсан Нарийн бичгийн дарга нарын газар гүйцэтгэдэг ажээ.

1998 онд Орос, Вьетнам, Перу гэсэн гурван шинэ гишүүн АПЕК-д элссэнтэй зэрэгцэн форумын гишүүнчлэлийн тоог цаашид 10 жилийн хугацаатай нэмэгдүүлэхгүй байхаар тогтсон байна. Энэтхэг, Монгол (2005.04.02) хоёр улс АПЕК-т элсэх хүсэлтээ гаргасан. Өнөөгийн байдлаар Энэтхэг, Монгол, Колумб, Коста Рика, Пакистан зэрэг Ази, Латин Америкийн арав гаруй улс АПЕК-т элсэх албан ёсны хүсэлтээ албан ёсоор гаргаад байгаа ажээ.

## АПЕК-ийн гишүүн орнуудын удирдагчдын уулзалт 
## Монгол Улс-АПЕК 
Монгол Улс АПЕК-ийн гадаад худалдааг дэмжих, эрчим хүч, аялал жуулчлал, тээвэр гэсэн 4 ажлын хэсэгт зочны статустай оролцож байна.

Монгол Улс 2005 оны 4-р сарын 2-нд АПЕК-т элсэн хүсэлтэй байгаа тухай өргөдлөөө өгсөн.

Ангилал:1989 онд байгуулагдсан
Ангилал:Олон улсын улс төрийн байгууллага
Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага
Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага
Ангилал:Чөлөөт худалдааны бүс
Вишневскийн шингэн түрхлэг

**Вишневский шингэн түрхлэг** (латин: Linimentum balsamicum Wishnevsky, орос: мазь Вишневского) нь  үжилгүйжүүлэх, хэсэг газрыг цочроох ба нөхөн төлжих үйл явцыг хурдасгах үйлдэлтэй бөгөөд халдваргүй, удаан хугацаагаар эдгэрдэггүй мэс заслын болон гэмтэлийн дараах арьс, зөөлөн эдийн шарх, түлэгдэлт, хатиг зэрэгт түрхэх зориулалттай хурц өвөрмөц үнэр, ногоондуу өнгөтэй бүтээгдэхүүн юм. Уг шингэн түрхлэгийг 1927 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын мэс засалч Александр Васильевич Вишневский бүтээсэн. Гол найрлага нь хусны давирхай, ксероформ (висмутын трибромфенолят, висмутын оксидын  нэгдэл), касторын тос, аэросил (цахиурын хоёрч ислийн коллойд  холимог). 

Гаж нөлөө: Эмчийн жоргүйгээр зарагддаг ч, эмчийн хяналтгүйгээр удаан хэрэглэвэл харшил үүсч, арьс загатнах, туурал шинж тэмдэг илэрч, арьсны төрлийн өвчин тусах боломжтой. 

## Эшлэл 
Ангилал:ЗХУ-ын бүтээл
Ангилал:Эм зүй
Нямаагийн Түвшинтөгс

**Нямаагийн Түвшинтөгс** (1957 оны 12-р сарын 12-нд Хэнтий аймгийн Биндэр сумын Онон-Хурхын бэлчир нутагт төрсөн-2021 оны 6-р сарын 13-нд нас барсан)- Монгол Улсын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, 1996-2000 онд УИХ-ын гишүүн.

## Намтар  
Н.Түвшинтөгс Хэнтий аймгийн Биндэр суманд Батаагийн Нямаагийн гурав дахь хүү болж төрсөн. 

Тэрээр Хэнтий аймгийн Биндэр сумын дунд сургуульд сурч байгаад Нийслэлд шилжин суурьшиж 1975 онд Улаанбаатар хотын 3-р сургуулийг төгссөн байна. 

1976 онд Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургуулийн орос хэлний бэлтгэл анги, 1977-1982 онд Москвагийн Эрчим хүчний дээд сургууль (Үндэсний Судалгааны Их Сургууль)-ийг Өндөр хүчдэлийн туршилт, хэмжилтийн инженерийн мэргэжлээр сурч дүүргэсэн.

1982-1991 онд эрчим хүчний салбарт, түүний дотор Төвийн эрчим хүчний систем, IV цахилгаан станц, Эрдэнэт-Булганы цахилгаан түгээх сүлжээ зэрэг байгууллагуудад инженер, ахлах инженер, ерөнхий инженер байсан. 

1991-1996 онд Монгол дахь Фридрих Эбертийн сангийн тэргүүн.

Тэрбээр Хэнтий аймгийн иргэдээ төлөөлж 1996-2000 онд төрийн эрх барих дээд байгууллага УИХ-д сонгогдож ажиллажээ. 

Н.Түвшинтөгс 1998-2001 онд Монголын Шатрын холбооны ерөнхийлөгчөөр ажилласан. 

2001-2009 онд Ардчилал хөгжлийн сангийн тэргүүн.

2009 оноос Монгол туургатны холбооны гүйцэтгэх захирал.

2009-2012 онд УИХ-ын Тамгын газарт референт-шинжээч.

2012-2013 онд Диспетчерийн үндэсний төвийн гүйцэтгэх захирлаар тус тус ажиллаж байжээ.

2014-2021 онд Монголын шатрын холбооны хүндэт ерөнхийлөгч, “Урамтай шатар” сэтгүүлийн удирдах зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан.

Н.Түвшинтөгс 1989 оноос өрнөсөн ардчилсан социалист хөдөлгөөнд анхнаас нь идэвхтэй оролцож Эрдэнэт хотын Ардчилсан социалист хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулалцаж байсан юм. 

## Шагнал 
Тэрээр 2016 онд "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон"-гоор шагнуулсан байна.

## Гэр бүл 
Түүний хүүхдүүд- Түвшинтөгсийн Батцэцэг, Түвшинтөгсийн Батчимэг нар юм.

Ангилал:1957 онд төрсөн
Ангилал:2021 онд өнгөрсөн
Ангилал:Биндэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Баден-Баден

**Ба́ден-Ба́ден** (герман. *Baden-Baden*, алеман. герман. *Bade-Bade*) — Германы Холбооны Баден-Вюртемберг нутгийн рашаан сувиллын хот. 

Тус хот Германы баруун урд далайн түвшнээс 189 метр өндөрт Осбахын талд Ос голын эрэг дээр Шварцвальд уулын бэлд оршдог. Хүн ам нь 54 орчим мянга. Алдартай сувиллын газар юм. 1931 оноос өмнө **Баден** гэж ижил нэртэй хэд хэдэн хот байдаг байсан тул хүмүүс «Баден дахь Баден» (Баден нутаг) уу гэж тодотгож асуусаар өнөөгийн Баден-Баден нэртэй болжээ. Баден-Баден халуун рашаанаар алдартай бөгөөд энэхүү рашаан эртний ромчууд хэрэглэж байсан түүхтэй юм. Хотод өнөөг хүртэл ромын халуун усны барилгын туурь үлдсэн байдаг. 

Дэлхийн нэгдүгээр дайнаас өмнө тус сувиллын хот нь хамгийн үнэтэй бөгөөд тав тухтай газруудын нэг байсан бөгөөд гадаадын иргэдийн дунд хамгийн алдартай байсан юм. 

## Музей үзмэр 
* *Фабержэ музей* (герман. Das Fabergé Museum) нь үнэт эдлэлчин Карл Фабержэгийн бүтээлд зориулагдсан дэлхийн анхны музей юм.
* *Баден-Баден хотын музей* (герман.*Stadtmuseum Baden-Baden*);
* *Төрийн Кунстхалле Баден-Баден* (герман: Staatliche Kunsthalle Baden-Baden);
* Фридер Бурда музей (герман. *Museum Frieder Burda*) - архитектор Ричард Майер;

### Уран барилга 
* "Хохенбаден цайз" (гер. *Schloss Hohenbaden*) нь тус хотын аялал жуулчлалын гол газруудын нэг юм.
* "Баден-Бадены Шинэ цайз" (гер. *Neues Schloss Baden-Baden*) нь 15-17-р зууны үед Бадены язгууртнууд оршин суудаг газар байв.
* Баден-Баден дахь "Казино" нь Герман дахь хамгийн эртний казиногийн нэг юм.

## Зураг 

Baden-Baden-vom Waldhaus Batschari-18-2015-gje.jpg
Baden-Baden-vom Louisfelsen-28-2014-gje.jpg
Baden-Baden-Faberge-Museum-06-2021-gje.jpg|Фабержэ музей
Baden-Baden-Stadtmuseum-14-2017-gje.jpg|Баден-Баден хотын музей
Baden-Baden-Kunsthalle-34-2021-gje.jpg|Төрийн Кунстхалле Баден-Баден
Baden-Baden-Frieder-Burda-Museum-09a-2005-gje.jpg|Фридер Бурда музей
Baden-Baden-Altes Schloss Hohenbaden-33a-2008-gje.jpg|Хохенбаден цайз
Baden-Baden-Neues Schloss-182-2010-gje.jpg|Баден-Бадены Шинэ цайз
Baden-Baden-Kurhaus-04-gje.jpg|Баден-Баден дахь "Казино"
Baden-Baden-Friedrichsbad-07-2018-gje.jpg
Baden-Baden-Goenneranlage-Haupteingang-04-Hirsche-2012-gje.jpg
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-366-Herbst-2011-gje.jpg

Ангилал:Баден-Вюртембергийн суурин
Ангилал:Германы рашаан сувилалтай суурин
Ангилал:Германы харьяа тойроггүй хот
Ангилал:Захиргааны дүүрэг Карлсруэ
Лувсангийн Болд

**Лувсангийн Болд** (1959 онд Улаанбаатар хотод төрсөн )-Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн, уран барималч. 

## Намтар 
1975-1979 онд Дүрслэх Урлагийн дунд сургууль төгссөн.

1983-1988 он ЗСБНХУ-ын Москва хотын Строгановын нэрэмжит урлаг, үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийн уран баримлын анги төгссөн.

2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ой тохиож Монгол Улсын Төрийн ордны өмнөх "Их эзэн Чингис хаан", "Өгөөдэй хаан", "Хубилай хаан", "Боорчи жанжин", "Мухулай жанжин" нарын монумeнталь цогц хөшөө баримал бүтээж Монгол Улсын Төрийн шагнал хүртсэн.

## Бүтээлүүд 
1989 он "Бүрээч"

1993 он "Уурхайчин"

1996 он "Мигжэд Жанрайсиг" бурханы баримал зэрэг олон арван бүтээлүүдийг урласан.

Ангилал:1959 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын уран барималч
Төрийн тамганы хөшөө

**Төрийн тамганы хөшөө** -Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын төвд орших Төрийн ордны ар тал дахь цэцэрлэгт 2006 онд сүндэрлүүлсэн хөшөө юм.   

Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүрээнд 2006 онд Их эзэн Чингис хааны хөшөө, Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө цогцолборын бүрэлдхүүн хэсэг болгон “Монгол төрийн тамганы хөшөө”-г Төрийн ордны арын цэцэрлэгт босгосон юм. Энэхүү хөшөөний эх загварыг “Зураг урлал” компаний зураач Д.Наранжав зохиожээ. Монгол Төрийн тамгыг барын дүрстэй бариултайгаар бүтээсэн байна. Уг хөшөөний дөрвөн талд Их Монгол Улсын, Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол улсын, 1924 онд баталсан Үндсэн хуулиар батлагдсан БНМАУ-ын, 1992 онд батлагдсан Үндсэн хуулиар тунхагласан Монгол улсын төрийн тамгыг байрлуулсан байна. Мөн тамганы хөшөөний суурь хэсэгт төрөө хүндэлж, сүслэн дээдлэж ирсэн монголын олон омгийн 168 тамгыг гантиг чулуун дээр цоолборлон бүтээсэн байдаг юм.

Тамганы нүүрэн талд Их Монгол Улсын далай хаан Гүюгийн тамганы дардасын бичсэн сийлбэр болох *"Мөнх тэнгэрийн хаүчин дор Их Монгол Улсын Далай хааны зарлиг, ил булха иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай*" хэмээн бичсэн байдаг. 

Ангилал:2006 онд байгуулагдсан
Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө
Вандангийн Алзахгүй

**Вандангийн Алзахгүй** (Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын Сондуулт багийн Угалзын толгойд төрсөн) - Монгол Улсын Гавьяат багш /2021/, түүхийн ухааны доктор, профессор, сэтгүүлч, зохиолч.

## Намтар 
Говь-Алтай аймгийн Халиун сумын дунд сургуулийн 8-р ангийг 1970 онд төгсөөд 7-р сарын 15-нд Төгрөг сумын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн үүрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж амьдралын гараагаа эхэлсэн.

1972 онд Говь-Алтай аймгийн ХЗЭ-ийн Хороонд зааварлагч. 

1974-1979 онд ЗХУ-ын Москва хотноо Комсомолын дээд сургуулийг “онц сайн” дүнтэй төгссөн.

1981 онд Говь-Алтай аймгийн ХЗЭ-ийн Хорооны дарга.

1987-1990 онд ЗХУ-ын Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуулийн /хуучин Комсомолын дээд сургуулийг/ аспирантурт суралцаж түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 

1990-1994 онд "Үнэн" сонины сурвалжлагч.

1994-1996 онд Монгол Улсын Их хурлын гишүүн (Гэндэнсамбуугийн Зуунай гишүүний оронд нөхөн сонгуулиар).

Монгол Улсын Эрдмийн зэрэг цол олгох Дээд зөвлөлийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга.

2014-2020 онд Боловсролын Магадлан итгэмжлэх үндэсний зөвлөлийн гүйцэтгэх захирал.

## Гэр бүл 
Эхнэр нь Сүхийн Даваасүрэн.

Ангилал:1950-д онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Шаргын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:21-р зууны зохиолч
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Физик эмчилгээ

Байгалийн болон зохиомлоор гаргаж авсан физик хүчин зүйлүүдийн организмд үйлчлэх механизмыг судалж, энэ үр дүнгээ эмчилгээнд болон өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх нөхөн сэргээх зорилгоор ашигладаг, анагаах ухааны нэг салбар нь **физик эмчилгээ** юм. 

## Эмчилгээний хүчин зүйл
Эмчилгээний хүчин зүйлийг дотор нь байгалийн болон зохиомол гэж 2 ангилдаг.

Зохиомол гэдэг нь:
* Цахилгаан эмчилгээ
* Соронзон эмчилгээ
* Гэрэл эмчилгээ
* Механик эмчилгээ
* Дулаан эмчилгээ
* Усан эмчилгээ
* Цацрагийн эмчилгээ

Байгалийн физик хүчин зүйл:
* Цаг уурын эмчилгээ
* Рашаан эмчилгээ
* Шавар эмчилгээ

Эмчилгээний хүчин зүйлийн шинж чанараас хамааран дараах байдлаар хуваана:
* Тогтмол цахилгаан гүйдлийн эмчилгээ (гальвани болон эмийн электрофероз)
* Импульс гүйдлийн эмчилгээ (цахилгаан стимуляц, диадинамик эмчилгээ)
* Хувьсах гүйдлийн эмчилгээ 
* Цахилгаан ба соронзон орны эмчилгээ (хэт өндөр давтамжийн цахилгаан орны эмчилгээ, франклинизаци эмчилгээ)
* Цахилгаан соронзон хэлбэлзлийн эмчилгээ (дециметр долгионы, сантиметр долгионы)
* Гэрлийн эмчилгээ (үзэгдэх гэрлийн, инфра улаан цацрагийн, хэт ягаан цацрагийн, лазерийн эмчилгээ)
* Механик хүчин зүйлийн эмчилгээ (ультра дуу, эмийн ультрафонофероз эмчилгээ)
* Дулааны хүчин зүйлийн эмчилгээ (парафин, лав, шавар, крио эмчилгээ)

Шүдний ба шүдний бус гаралтай үрэвсэлт өвчнүүдийн үед физик эмчилгээ нь нянгийн эсрэг, үрэвсэл намдаах, биеийн хэт мэдрэгшлийг бууруулах, дархлааг идэвхжүүлэхийн зэрэгцээ өвдөлтийг багасгаж, нөхөн төлжилтийг сайжруулснаар эдгэрэлтийг дэмждэг.

## Түгээмэл хэрэглэгддэг физик эмчилгээний төрлүүд
### Хэт авианы эмчилгээ
Хүний сонсох боломжгүй өндөр давтамжтай авиаг хэт авиа гэж нэрлэдэг.

Хэт авианы эмчилгээний үед хэсэг гадаргын дулааныг нэмэгдүүлснээр өвдөлт намдаж, булчингийн чангарал суларч, бодисын солилцоо идэвхжин, нян устдаг. Хэт авианы эмчилгээнд 1-3mHz давтамжтай хэт авианы долгионыг хэрэглэдэг. Уг долгионы давтамж бага байх тусам эдийн гүн рүү, харин их байх тусам эдийн өнгөц хэсэгт үйлчилдэг.

### Халуун жин
Булчин чангарч, зангирч өвдөх үед хөдөлгөөн засал болон цахилгаан физик эмчилгээний зэрэгцээ халуун жин тавихад булчин суларч тайвшран, өвдөлт илүү хурдан намддаг.

### Электрофероз
Цахилгаан гүйдлийг ашиглан эмийн бодисыг биед, шүдэнд нэвчүүлэх арга юм. Ихэвчлэн эрдэсжүүлэх эмчилгээний үед ашиглана.

Ангилал:Биеийн тамирын дасгал
Ангилал:Спортын анагаах ухаан
Ангилал:Физик ба нөхөн сэргээх эмчилгээ
Ангилал:Эмчилгээ