Абакавир

**Абакавир нь ХДХВ (хүний дархлал хомсдолын вирус) халдварын эмчилгээнд хэрэглэдэг ретровирусын эсрэг эм юм. Энэ нь нуклеозидын урвуу транскриптазын дарангуйлагч (NRTI) бөгөөд үйл ажиллагааны үндсэн хэлбэр нь ХДХВ-ийн вирусыг хуулбарлахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг урвуу транскриптазын ферментийг дарангуйлах явдал юм.**

**Абакавирын метаболизм нь бие махбод дахь хэд хэдэн үе шатыг хамардаг.**

**1. **Шинэгдэл:** Абакавир нь амаар ууж өөрөөр хэлбэл эм, ходоод гэдэсний замаас сайн шингэдэг**.

**2. **Тархалт:**** Шингээсний дараа абакавир нь цусны сийвэн дэх эмчилгээний концентрацид хүрэн  бүх биед тархдаг.

3. **Бодисын солилцоо:** Абакавир нь элэгний хамгийн бага бодисын солилцоонд ордог. Эмийн ихэнх хэсэг нь шээсээр өөрчлөгдөөгүй ялгардаг. Элэгний метаболизм нь спирт дегидрогеназа ба глюкуронил трансферазагаар явагддаг.

4. **Устгах:** Абакавирын хагас задралын хугацаа харьцангуй богино буюу дунджаар 1.5-2 цаг байна. Мансууруулах бодис нь үндсэндээ шээсээр ялгардаг.

5. **Удамшлын хүчин зүйлс:** Абакавирын бодисын солилцоонд нөлөөлөх удамшлын хүчин зүйл байдаг. Зарим хүмүүс HLA-B*5701 генетикийн тодорхой тэмдэгтэй байдаг бөгөөд энэ нь абакавирт хэт мэдрэгшил үүсгэх эрсдэлтэй холбоотой байдаг. Абакавирыг хэрэглэхээс өмнө эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид сөрөг хариу урвалын өндөр эрсдэлтэй хүмүүсийг тодорхойлохын тулд энэ генетикийн шинж тэмдгийг шалгаж болно.

6. **Хэт мэдрэмтгий байдлын урвал:** Абакавир нь зарим хүмүүст хэт мэдрэгшил байдал үүсгэдэг гэдгээрээ алдартай. Эдгээр хариу үйлдэл нь хүнд, зарим тохиолдолд амь насанд аюултай байж болно. Тиймээс эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид абакавирыг бичиж өгөхөөс өмнө өвчтөнд хэт мэдрэгшил үүсэх эрсдлийг сайтар үнэлэх нь маш чухал юм.

Эмийн бодисын солилцоо, ялгаралт нь хувь хүнээс хамаарч өөр өөр байж болох ба нас, элэгний үйл ажиллагаа, эмийн харилцан үйлчлэл зэрэг хүчин зүйлс нь хүний биед абакавирыг хэрхэн боловсруулахад нөлөөлдөг гэдгийг анхаарах нь чухал. Эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид ХДХВ-ийн халдварын эмчилгээнд абакавирыг бичиж өгөх, хэрэглэхэд хяналт тавихдаа эдгээр хүчин зүйлсийг ихэвчлэн харгалзан үздэг.
Үүрэг
ХДХВ-ийн эмчилгээний хүрээнд абакавирын үүрэг нь ретровирусын эсрэг эм юм. Абакавир нь нуклеозидын урвуу транскриптазын дарангуйлагч (NRTI) гэж ангилдаг. Үүний гол үүрэг нь хүний дархлал хомсдолын вирусын (ХДХВ) нөхөн үржихэд зайлшгүй шаардлагатай урвуу транскриптазын ферментийн үйл ажиллагааг дарангуйлах явдал юм.

**Түүний үүргийгҮүргийн дэлгэрэнгүй :**

1. **Нуклеозидын урвуу транскриптазын дарангуйлагч (NRTI):** Абакавир нь ХДХВ-ийн урвуу транскриптазын үйл явцад саад учруулдаг ретровирусын эсрэг эм болох NRTI-ийн ангилалд багтдаг. Урвуу транскрипцийн үед вирус нь РНХ геномоо ДНХ болгон хувиргаж, дараа нь эзэн эсийн ДНХ-д нэгддэг. NRTIs, түүний дотор абакавир нь ДНХ-ийн байгалийн бүтэцтэй төстэй. Вирус нь урвуу транскрипцийн үед эдгээр NRTI-г ашиглахыг оролдох үед процесс тасалдаж, вирусын репликацийг дарангуйлахад хүргэдэг.

2. **ХДХВ-ийн репликацийг дарангуйлах:** Урвуу транскриптаза ферментийг дарангуйлснаар абакавир нь эзэн эс доторх ХДХВ-ийн репликацийг дарахад тусалдаг. Энэ нь ХДХВ-ийн эмчилгээний чухал хэсэг бөгөөд учир нь вирусын репликацийг бууруулах нь халдварын явцыг удаашруулж, бие махбод дахь вирусын ачааллыг бууруулахад тусалдаг.

3. **Хосолсон эмчилгээ:** Абакавирыг ихэвчлэн ретровирусын эсрэг хавсарсан эмчилгээний (ART) нэг хэсэг болгон ашигладаг бөгөөд янз бүрийн механизмтай олон эмийг нэгэн зэрэг хэрэглэдэг. Өндөр идэвхтэй ретровирусын эсрэг эмчилгээ (HAART) гэж нэрлэгддэг энэхүү арга нь ХДХВ-ийн репликацийг дарангуйлах, эмэнд тэсвэртэй болох эрсдлийг бууруулах, эмчилгээний ерөнхий үр нөлөөг сайжруулах зорилготой юм.

4. **Хувийн эмчилгээ:** Абакавиртай холбоотой хэт мэдрэгшлийн урвал үүсэх эрсдэлтэй тул өвчтөний удамшлын төлөв байдлыг үнэлсний дараа эмийг ихэвчлэн тогтоодог. HLA-B*5701 генийн маркерыг агуулсан хүмүүс абакавирт хэт мэдрэгшил үүсгэх эрсдэл өндөр байдаг тул энэ эмийг хэрэглэхгүй байхыг зөвлөдөг байна.

абакавир нь ХДХВ-ийн эмчилгээнд нэн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд ялангуяа урвуу транскриптазын ферментийг дарангуйлснаар вирусын нөхөн үржихүйд саад болдог. ХДХВ-ийн халдвартай хүмүүст эмчилгээний оновчтой үр дүнд хүрэхийн тулд үүнийг бусад ретровирусын эсрэг эмүүдтэй хослуулан хэрэглэдэг.

**Үе шатуудыг тайлбарлах
ХДХВ-ийн цочмог халдвар:**

Хугацаа: Энэ үе шат нь вируст өртсөнөөс хойшхи эхний хэдэн долоо хоногт тохиолддог.
Шинж тэмдэг: Олон хүмүүс халуурах, ядрах, булчин өвдөх, тунгалагийн зангилаа хавдсан зэрэг томуу төст шинж тэмдэг илэрч болно.
Вирусын ачаалал: Энэ үе шатанд вирусын ачаалал ихэвчлэн маш өндөр байдаг.
Эмнэлзүйн хоцрогдол (ХДХВ-ийн архаг халдвар):

Хугацаа: Энэ үе шат нь хувьсах хугацаа, ихэвчлэн хэдэн жил үргэлжилж болно.
Шинж тэмдэг: Олон хүмүүст мэдэгдэхүйц шинж тэмдэг илрэхгүй, эсвэл бага зэргийн, үе үе шинж тэмдэг илэрч болно.
Вирусын ачаалал: Дархлаа нь вирусыг хянахын тулд ажиллаж байхад вирусын ачаалал илрэх боломжтой хэвээр байгаа боловч цочмог үе шаттай харьцуулахад бага байна.
CD4 эсийн тоо: Дархлааны тогтолцооны эрүүл мэндийн үзүүлэлт болох CD4 Т эсийн тоо цаг хугацааны явцад аажмаар буурч болно.
Шинж тэмдгийн ХДХВ-ийн халдвар (ХДХВ эсвэл ДОХ-той холбоотой дэвшилтэт цогцолбор):

Хугацаа: Зарим хүмүүс хэдхэн жилийн дотор энэ үе шатанд шилжиж, зарим нь илүү удаан хугацаагаар эмнэлзүйн хоцрогдолтой байж болно.
Шинж тэмдэг: Шинж тэмдгүүд улам тодрох ба байнгын халуурах, турах, архаг суулгалт болон дархлааны тогтолцооны сулралын бусад шинж тэмдгүүд орно.
Оппортунист халдварууд: Дархлалын тогтолцооны сулралыг ашигладаг оппортунист халдварын эрсдэл нэмэгддэг.
CD4 эсийн тоо: CD4 эсийн тоо буурсаар байна.
ДОХ (дархлалын олдмол хомсдол):

 Дархлааны систем ноцтой гэмтсэн, CD4 эсийн тоо тодорхой босго хэмжээнээс доогуур байгаа, эсвэл тусгай оппортунист халдвар, хорт хавдар үүсэх үед ДОХ-ын оношлогддог.
Шинж тэмдэг: ДОХ-той хүмүүст хүнд хэлбэрийн болон давтагдах халдвар, зарим хорт хавдар болон бусад хүндрэлүүд илэрч болно.
Оппортунист халдвар: Оппортунист халдварын гаралт ихээхэн нэмэгддэг.
CD4 эсийн тоо: CD4 эсийн тоо маш бага байна.
Вирусын ачаалал: Вирусын ачаалал дахин нэмэгдэж болзошгүй.
Өндөр идэвхтэй ретровирусын эсрэг эмчилгээг (HAART) нэвтрүүлсэн нь ХДХВ-ийн халдварын байгалийн явцыг ихээхэн өөрчилсөн гэдгийг анхаарах нь чухал юм. Үр дүнтэй эмчилгээ хийснээр ДОХ-ын явцыг удаашруулж, бүр зогсоож, ХДХВ-ийн халдвартай хүмүүст илүү урт, эрүүл амьдрах боломжийг олгодог. Вирусын ачаалал болон CD4 эсийн тоог тогтмол хянах нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид эмчилгээний үр дүнг үнэлэх, шаардлагатай бол эмчилгээг тохируулахад тусалдаг. Эрт оношлох, ретровирусын эсрэг эмчилгээг цаг алдалгүй эхлүүлэх нь ХДХВ-ийн халдварыг удирдаж, өвчний явцыг урьдчилан сэргийлэхэд чухал үүрэгтэй.

**Холбогдох өвчнүүд**
Оппортунист халдварууд:
Pneumocystis pneumonia (Pneumocystis pneumonia): Pneumocystis jirovecii мөөгөнцөрөөс үүдэлтэй уушигны халдвар.
Токсоплазмоз: Тархинд нөлөөлдөг Toxoplasma gondii шимэгчээр үүсгэгддэг халдвар.
Криптококкийн менингит: Cryptococcus neoformans мөөгөнцөрөөс үүссэн тархи, нугасны эргэн тойрон дахь мембраны халдвар.
Цитомегаловирусын (CMV) халдвар: Нүд зэрэг янз бүрийн эрхтэнд нөлөөлж болох вирусын халдвар.
Бактерийн халдварууд:

Mycobacterium avium kompleks (MAC): Уушиг, хоол боловсруулах систем зэрэг бүх биед халдвар үүсгэдэг бактерийн бүлэг.
Салмонеллагийн халдвар: Салмонелла бактериас үүдэлтэй ходоод гэдэсний халдвар.
Вируст халдварууд:

Энгийн герпес вирусын (HSV) халдварууд: ХДХВ-ийн халдвартай хүмүүст амны хөндийн болон бэлэг эрхтний герпес дахин давтагдах нь илүү ноцтой байж болно.
Варикелла-зостер вирусын (VZV) халдварууд: Вирус дахин идэвхжсэнээр заамал хавтанг үүсгэдэг.
Мөөгөнцрийн халдвар:

Кандидоз: Candida мөөгөнцрийн халдвар, ихэвчлэн амны хөндийн мөөгөнцөр эсвэл бэлэг эрхтний мөөгөнцрийн халдвар хэлбэрээр илэрдэг.
Гистоплазмоз: Histoplasma capsulatum мөөгөнцрийн спороор амьсгалснаар үүсдэг мөөгөнцрийн халдвар.
Хорт хавдар:

Капошигийн саркома: Ихэнхдээ арьсны гэмтэл хэлбэрээр илэрдэг хорт хавдар бөгөөд дотоод эрхтнүүдэд нөлөөлдөг.
Ходгины бус лимфома: Зарим төрлийн лимфома нь ХДХВ-ийн халдвартай хүмүүст ихэсдэг.
Умайн хүзүүний инвазив хорт хавдар: Хүний хөхөнцөр вирусын (ХПВ) байнгын халдвартай, ялангуяа ХДХВ-ийн халдвартай эмэгтэйчүүдэд умайн хүзүүний хорт хавдар тусах эрсдэл өндөр байдаг.
Мэдрэлийн эмгэгүүд:

ХДХВ-тэй холбоотой мэдрэл танин мэдэхүйн эмгэг (ГАР): ХДХВ-ийн халдвартай хүмүүст хөнгөнөөс хүнд хүртэл танин мэдэхүйн гажиг үүсч болно.
ХДХВ-ийн энцефалопати: ХДХВ-ийн тархинд шууд нөлөөлсөний улмаас танин мэдэхүйн сулралын хүнд хэлбэр.
Бодисын солилцооны болон зүрх судасны эмгэгүүд:

Бодисын солилцооны хам шинж: ХДХВ ба ретровирусын эсрэг зарим эмүүд нь инсулины эсэргүүцэл, липидийн эмгэг зэрэг бодисын солилцооны эмгэгийг үүсгэдэг.
Зүрх судасны өвчин: ХДХВ-ийн халдвартай хүмүүс зүрхний шигдээс, цус харвалт зэрэг зүрх судасны өвчнөөр өвчлөх эрсдэлтэй байдаг.
Ретровирусын эсрэг үр дүнтэй эмчилгээ (ART) нь ХДХВ-ийн халдвартай хүмүүсийн тавиланг мэдэгдэхүйц сайжруулж, оппортунист халдварын тохиолдлыг бууруулж байгааг анхаарах нь чухал юм. ХДХВ-ийн халдварыг эмчлэх, үүнтэй холбоотой хүндрэлээс урьдчилан сэргийлэхэд эрт оношлох, тогтмол эмнэлгийн тусламж үзүүлэх, тогтоосон эмийг дагаж мөрдөх нь чухал юм.

**1983, 1984 онд Францын Пастерийн хүрээлэнгийн доктор Люк Монтанье, АНУ-ын Хавдар судлалын үндэсний хүрээлэнгийн доктор Роберт Галло тэргүүтэй бие даасан хоёр судалгааны бүлэг** тус тус вирусыг илрүүлж, тусгаарлаж байжээ. Тэд үүнийг дархлалын олдмол хомсдолын (ДОХ) үүсгэгч гэж тодорхойлсон. ХДХВ-ийн халдварыг хамтдаа нээсэн нь вирусын талаарх ойлголт, оношлогооны шинжилгээ, ретровирусын эсрэг эмчилгээг хөгжүүлэхэд чухал үйл явдал болсон юм.