open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гвиней

**Бүгд Найрамдах Гвиней Улс** () — Өрнөд Африкийн улс. 
Атлантын далайд гарцтай Гвиней улс хойд талаараа Гвиней-Бисау, Сенегал, Мали, урд талаараа Кот-д'Ивуар, Либери, Сьерра-Леоне гэх 6 улстай газраар хил залгадаг.
Албан ёсоор Гвинейн бүгд найрамдах улс гэж нэрлэгддэг, Африкийн баруун эргийн улс юм. 12.4 сая хүн амтай, 245’860 километр квадрат нутаг дэвсгэртэй. Ерөнхийлөгч нь ард түмнийхээ сонголтын үр дүнд сонгогддог ба төрийн тэргүүн нь засгийн газрын тэргүүн байдаг. Нэг танхимт Гвинейн үндэсний ассамблей нь хууль тогтоох байгууллага бөгөөд гишүүд нь мөн ард түмнийхээ шууд сонголтоор тодордог. Хүн амын 85% лалын шашинтай. 24 угсаатны бүлэгт хамрагддаг. Сургуульд заадаг, засгийн газрын үйл ажиллагаа явагддаг үндсэн хэл нь Франц боловч 24-ээс илүү нутгийн уугуул хэл байдаг. Эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй болон эрдэс бүтээгдэхүүнээс ихээхэн хамааралтай. Бокситийн хоёрдахь том үйлдвэрлэгч орон юм, алт болон алмаазны хадгаламж ихтэй. 2014 оны эбола вирусын цөм байсан.

Газар нутгийн хэмжээ 245,857 км². Хүн амын тоо - 10,057,975. Эдгээр 10 сая хүн 24 яс угсаанд хамаардаг. Зонхилох гурав нь Фула, Мандинка, Сусу юм. Хүн амын 85% нь Исламын шашинтан. Улсын албан ёсны хэл Франц. Гэхдээ зонхилох ястадын Манинка, Сусу, Фулар, Кисси, Кпелле, Лома хэлнүүд өргөн тархжээ.

Хөдөө аж ахуйн салбарт хөдөлмөрчдийн 75% нь ажилладаг. Цагаан будаан тутрага, кофе, хан боргоцой, гадил ургуулдаг. 

## Цахим холбоос 
* Гвинейн засгийн газрын албан ёсны сайт
* Төрийн тэргүүн, засгийн газрын гишүүд
* Конакри дахь хядлагын дараа Мусса Дадис Камара Францын олон улсын радиогоор ярьж байгаа нь
* Гвинейн газрын зураг

## Эшлэл 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Кот-д'Ивуар

'''Бүгд Найрамдах Кот-д'Ивуар Улс** ( []), урьд **Зааны Ясан Эрэг''' гэж нэрлэгдэж байсан нь Өрнөд Африкт оршдог улс юм. 

Кот-д'Ивуар улс 322,462 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, 2009 онд 20,617,068 хүн амтай гэж  тооцоологдсон. Олон ястан, овгоос бүрддэг. Албан ёсны хэл нь Франц. Улсын нийслэл нь Ямусукро, ихийн их хот нь 3 сая гаран оршин суугчтай Абижан.

## Зүүлт

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Коста-Рика

**Бүгд Найрамдах Коста Рика Улс** (; *costа* гэж «эрэг», *rica* гэж «баян» гэсэн утгатай) бол Хойд Америк тив, Төв Америк дахь улс юм. Умард талаараа Никарагуа, өмнөд талаараа Панам гэх хоёр улстай газраар хил залгадаг. Баруун талаар нь Номхон далай, зүүн талаар нь Карибын тэнгис хүрээлдэг. 

Коста Рика Төв Америк дахь гуравдугаар жижиг газар нутагтай (51,100 км²) орон хэдий ч 4,301,712 хүн амтай, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн нэг хүнд оногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ нь 11,215 америк доллараар хэмжигддэг нь дэлхийн дунджаас дээгүүрт тооцоогдоно.

Коста Рика орон амьтан ургамлаар баялаг. Иймээс ч нийт нутгийн 25%-г хамгаалалтанд авсан нь дэлхийд тэргүүлэх үзүүлэлт юм. 2009 оны Жаргалант гараг заалтанд тэргүүн байранд буюу хамгаас ногоон байгалиараа байгаа гэж тодорхойлогджээ.

## Эх үүсвэр 

Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Төв Америкийн орон
Бүгд Найрамдах Конго Улс

**Бүгд Найрамдах Конго Улс** (, конго. *Repubilika ya Kongo*, лингала *Republíki ya Kongó*), мөн **Конго-Браззавил** эсвэл энгийнээр **Конго**, нь Төв Африкийн баруун эрэг дээр оршдог улс юм. Баруун талаараа Габон, баруун хойд талаараа Камерун мөн зүүн хойд талаараа Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс, зүүн өмнөд талаараа Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс, өмнөд талаараа Анголын эксклав Кабинда хиллэж зүүн өмнөд талаараа Атлантын далайгаар хүрээлүүлдэг байна.

Албан ёсны хэл нь- франц хэл юм. Хүн ам нь 2024 оны байдлаар 6.2 сая. Нийслэл хот нь — Браззавиль.

3000 орчим жилийн өмнө тус бүс нутагт банту хэлтэй овог аймгууд ноёрхож байжээ. Эдгээр овог аймгууд Конго мөрний сав газар руу хөтөлдөг худалдааны холбоо тогтоожээ. Конго өмнө нь Экваторын Африк хэмээх Францын колони байсан. Бүгд Найрамдах Конго Улс 1958 оны 11-р сарын 28-нд байгуулагдаж, 1960 онд Францаас тусгаар тогтносон. 1969-1992 онуудад тус улсыг Бүгд найрамдах Конго Ард Улс гэж нэрлэж, "социализм байгуулах" бодлогыг баримталж байв. 1992 онд тус улс олон намын сонгууль явуулсан боловч 1997 онд Конгогийн иргэний дайнд ардчилсан замаар сонгогдсон засгийн газрыг түлхэн унагаж, 1979 онд анх засгийн эрхэнд гарсан Ерөнхийлөгч Денис Сассу Нгессо 40 гаруй жил захирч байна.

Бүгд Найрамдах Конго улс нь Африкийн Холбоо, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Франц хэлтэй орнуудын холбоо, Төв Африкийн Улсуудын Эдийн Засгийн Нийгэмлэг, Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөний гишүүн юм. Энэ нь Гвинейн булангийн 4 дэх том газрын тос олборлогч болж, зарим бүс нутагт улс төр, эдийн засгийн тогтворгүй байдал, улс даяар газрын тосны орлогын жигд бус хуваарилалт байгаа хэдий ч тус улсад тодорхой хэмжээний хөгжил цэцэглэлтийг авчирсан. Конго улсын эдийн засаг нь газрын тосны салбараас ихээхэн хамааралтай бөгөөд газрын тосны үнэ буурахад эдийн засгийн өсөлт мэдэгдэхүйц удааширдаг. Хүн ам нь 6.2 сая бөгөөд тэдний 88.5% нь Христийн шашинтнууд юм.

## Хүн ам 
Хүн ам нь 2024 оны байдлаар -6 сая 236 мянга 308.

Дундаж урьдчилсан мэдээгээр тус улсын хүн ам 2100 он гэхэд 18.6 саяд хүрэх тооцоо байдаг.

Хүн амын жилийн өсөлтийн хурд: 2.26%.

Эрэгтэйчүүдийн дундаж наслалт 60, эмэгтэйчүүдийнх 63 жил байна.

ХДХВ-ийн тархалт 2.6% байна (2018 оны тооцоо).

Хотын хүн ам: 67.8%

Бичиг үсэг тайлалт: 80.3% (2018 оны тооцоо).

Үндэстний бүрэлдэхүүн: Конго 48%, Санга 5.6%, Мбоши ​​12%, Теке 17%, Пигмей 10%, Европ болон бусад 3%.

## Эдийн засаг 
Эдийн засаг нь газрын тосны олборлолт, экспортод суурилдаг (2013 онд 14.5 сая тонн). Нэг хүнд ногдох ДНБ нь 2009 онд 4,100 ам.доллар байжээ.

Аж үйлдвэр (ДНБ-ий 68.7%) нь газрын тосны үйлдвэрлэл, цементийн үйлдвэрлэл, мод, шар айраг исгэх, элсэн чихэр, далдуу модны тос, саван, тамхи зэрэг орно.

Хөдөө аж ахуй (ДНБ-ий 4%) нь кассава (тапиока), чихрийн нишингэ, будаа, эрдэнэ шиш, газрын самар, хүнсний ногоо, кофе, какао зэрэг орно.

## Засаг захиргааны хуваарилалт 
## Эшлэл

Конго #Бүгд Найрамдах Улс
Конго #Бүгд Найрамдах Улс
Аффэнпинчэр

**Аффэнпинчэр** нь терьертэй төстэй гэрийн хавын үүлдэр юм.

## Эшлэл 
### Клуб, холбоо, нийгэмлэгүүд 
* Америкийн аффэнпинчэрийн клуб
* Аффэнпинчэрийн клуб (НВУ)
* Аффэнпинчэрийг аврах холбоо

### Мэдээллийн вэбсайтууд 
* Америкийн нохой үржүүлгийн клуб - Аффэнпинчэр
* Аффэний ертөнц

Ангилал:ОУКХ-Бүлэг 2
Ангилал:Европ нохойн үүлдэр
Ангилал:Toy Group (Америкийн Кеннел Клуб)
Ангилал:Toy Group (Кеннел Клуб)
Ботсвана

**Бүгд Найрамдах Ботсвана Улс** (; тсвана. *Lefatshe la Botswana*; *"ботсвана"* гэдэг нь «тсвана улс» гэх утгатай) — Өмнөд Африкт орших улс. 
Ботсвана урд талаараа Өмнөд Африк, баруун хойд талаараа Намиби, зүүн хойд талаараа Замби, зүүн талаараа Зимбабве гэх дөрвөн улстай газраар хиллэдэг далайд гарцгүй орон юм. Нутгийн 70% нь Калахарын цөлд оршино. 

Дэлхийн 47-р том газар нутаг болох 581,730 км² талбайт нутагт 2,029,307 хүн амьдран суудаг. Хүн амын нягтрал - 3.4 хүн/км². Хүн амын олонх Тсвана хүмүүс, иргэнээ нэрлэхдээ "Мотсвана" (о.т. "Батсвана"), хэлээ нэрлэхдээ "Сэтсвана" гэдгээс тэдний хэлэнд угтвар үг чухал гэдгийг харж болно. Албан ёсны хэл нь Англи, Тсвана хоёр болно. Хүн амаас 71% нь Христийн шашинтан бол 21% нь шашин шүтдэггүй.

Ботсвана 1966 онд Их Британиас тусгаар тогтнохдоо хамгийн буурай улс (Нэг хүнд оногдох ДНБ - $70) байсан бол хурдтайгаар хөгжин өдгөө дэлхийн дунджаас илүү дээгүүр эдийн засагтай ($14,000) хөгжиж буй улс болжээ. 

## Тэмдэглэл 
## Зүүлт, тайлбар 
## Гадаад холбоос 
* The Government of Botswana
* Chief of State and Cabinet Members


Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Молдав

**Молдав** (Молдав: *Republica Moldova*), албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Молдав Улс** нь баруун талаараа Румын, бусад талаараа Украинтай хиллэдэг, зүүн өмнөд Европын далайд гарцгүй улс юм.

Молдав улсын газар нутаг 33 846 км² боловч нутаг дэвсгэрийн 12,3% (хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Приднестрийн Бүгд Найрамдах Молдав Улс)-ыг Молдав улс хянаж чаддаггүй. Хүн ам нь 2024 оны байдлаар 2 423 300 байсан. 

Молдавын албан ёсны хэл нь румын хэл (1991 оны тусгаар тогтнолын тунхаглалд "румын" гэж дурдсан байсан боловч тус улсын үндсэн хуулийн дагуу 1994-2023 онд "молдав хэл" гэж нэрлэж байв).

Молдав бол нэгдмэл, парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Майя Санду 2020 оны 12-р сарын 24-нөөс хойш ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Дорин Ричеан 2023 оны 2-р сарын 16-наас хойш Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. 2021 оны парламентын сонгуулийн үр дүнд "Үйл ажиллагаа, эв нэгдлийн нам" олонхийн суудал авсан.

1812 онд Орос-Туркийн ээлжит дайны дараа Оросын эзэнт гүрэн Молдавын хаант улсын зүүн хагасыг Прут ба Днестр голын хооронд нэгтгэн, шинэ газар нутгийг Бессарабиа гэж нэрлэжээ. 1812-1873 онд Бессараб муж нэртэйгээр Оросын эзэнт гүрний нэг хэсэг байсан. 1873 онд тус мужийг губерни болгон өөрчилсөн ажээ.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 

Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон
Мальта

**Бүгд Найрамдах Мальта Улс** Өмнөд Европт Газар дундын тэнгисийн төв хэсгийн Мальта, Гоцо, Комино зэрэг бүлэг арал дээр оршдог. Эдгээр аралд гол горхи, нуур цөөрөм бараг байхгүй, тачир ургамалтай, чулуурхаг гадаргатай тул тариачид алгын чинээхэн газар дээрээ хүнсний ногоо, үр тариа, жимс, цэцэг тарьж ургуулахад уйгагүй хөдөлмөр шаарддаг. 

Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд боловсруулах үйлдвэр 33 хувь, хөдөө аж ахуй 5.5 хувь эзэлдэг бөгөөд нэхмэл, оёдлын үйлдвэр, загасны аж ахуй нэлээд хөгжжээ. Аж үйлдвэрт нь гадаадын хөрөнгө ноёрхох байр суурьтай, хөлөг онгоцны засварын газар, хүнсний болон гар урлалын жижиг үйлдвэрүүдтэй. Хөдөө аж ахуйдаа улаан буудай, арвай, идэшний ногоо, жимс, цэцэг тариалдаг. Гадаадын аялагч, жуулчид нэлээд орлого оруулна. 

Хүн амын олонх нь мальтачууд бөгөөд мальта, англи хэлээр ярилцдаг. 

Мальта бол Европыг Ази, Африктай холбосон усан замын уулзвар газар байрладаг учраас дээр үеэс Араб, Араб, Испанийн далайчдын сонирхлыг татаж, 1800 оноос эхлэн Английн колони болжээ.  Тус оронд өрнөсөн үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний үрээр 1947 онд өөртөө засах колонийн эрх авч, үйл явдал өрнөсөөр 1964 онд тусгаар тогтнож, 1974 оны XII сард бүгд найрамдах улсаа тунхаглажээ. Мальта улс төвийг сахисан гадаад бодлогын байр суурь баримталдаг. 

Монгол улс Мальта улсын хооронд 1979 оны VIII сарын 8-нд дипломат харилцаа тогтсон.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас

## Эх сурвалж 
* Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь. III боть (1988). «Дэлхийн, хүн төрөлхтөн». 324-р тал. Мальт.


Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арлын бүлэг
Ангилал:Европын арлын бүлэг
Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Капибара

**Капибара** *Hydrochoerus hydrochaeris* нь өдгөө манай Дэлхий дээрх хамгийн том мэрэгч юм. Тэд Өмнөд Америкийн зүүн хэсэг, Амазон мөрөн орчим голчлон амьдардаг.

Ангилал:Усан гахай
Оготно

**Оготно** нь хулганатай төстэй жижиг мэрэгч ба арай богино үсэрхэг сүүлтэй, бөөрөнхийдүү толгой, жижиг нүд, чихтэй юм. Нийт 155 зүйлийн оготно бий.

Оготно нь Европ, Ази, Хойд Африк, Хойд Америк болон тундрын бүсэд амьдарна. Тэд 3-6 сар амьдрах ба ховр тохиолдолд 1 жил амьдардаг. Хамгийн урт тохиолдол 18 сар байв.

## Идэш тэжээл 
Оготно нь ургамлын үр, болцуу, үндэс, холтос, шилмүүс болон өвс, хорхой шавьжаар хооллодог.

## Махчин амьтад 
Суусар, илбэнх, шар шувуу, харцага, үнэг, хярс, могой, үен гэх мэт амьтад оготно барьж иднэ.

## Ангилал
* **Order Мэрэгч**
** **Superfamily Muroidea**
*** **Овог Cricetidae**
**** **Дэд овог Arvicolinae** 
*****Tribe Arvicolini
******Төрөл *Arvicola* - Усны оготно
******Төрөл *Blanfordimys* - Афган оготно
******Төрөл *Chionomys* - Цасны оготно
******Төрөл *Lasiopodomys*
******Төрөл *Lemmiscus* - sagebrush vole
******Төрөл *Microtus* - voles
******Төрөл *Neodon* - Уулын оготно
******Төрөл *Phaiomys*
******Төрөл *Proedromys* - Duke of Bedford's vole
******Төрөл *Volemys*
*****Tribe Ellobiusini - mole voles
******Төрөл *Ellobius* - mole voles
*****Tribe Lagurini
******Төрөл *Lagurus* - Талын оготно
*****Tribe Myodini
******Төрөл *Alticola* - Төв Азийн оготно
******Төрөл *Caryomys*
******Төрөл *Eothenomys* - Зүүн Азийн оготно
******Төрөл *Hyperacrius* - Пакистан оготно
******Төрөл *Myodes* - Улаан нуруут оготно
*****Tribe Pliomyini
******Төрөл *Dinaromys* - voles from the Dinaric Alps
******incertae sedis*
******Төрөл *Arborimus* - Модны оготно
******Төрөл *Phenacomys* - heather voles

## Гадаад холбоос
*Voles.com, pictures and information about voles and vole related topics
*Pest control article
*National Geographic video.
*Use of Vole Clock on C4's Time Team

Ангилал:Хөхтөн амьтан
Харсун бэгбаатар

**Харсун бэгбаатар** (*Surnia ulula*) нь дунд хэмжээний шар шувуу юм. **Surnia** төрлийн ганц амьд зүйл болно.

Энэ шувуу нь 35-43 см урт, далавчаа дэлгэхэд 69-82 см. Бөөрөнхий толгой, шар нүдтэй ба далавчны хэлбэр, урт сүүл нь шонхор шувуутай төстэй. Харсун бэгбаатар Хойд Америк, Евразийн ой тайгад нутаглан, модны хонгил нүх, эсвэл өөр томхон шувууны орхисон үүрэнд амьдардаг. 

## Идэш тэжээл 
Тэд оготно, зурам зэрэг мэрэгч, хөөндэй гэх мэт шувуу барьж иднэ. Харсун бэгбаатар маш сайн сонсголтой ба мэрэгчдийн гаргасан чимээгээр цасруу шунган барьдаг байна. 

Энэ шувуу нь нүүдэллэхгүй ба өдрийн цагт идэвхтэй, шөнө унтдаг аж.

## Цахим холбоос 
* Northern Hawk Owl videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Northern Hawk Owl - Cornell Lab of Ornithology
* Northern Hawk Owl Information and Photos

Ангилал:Уулийнхан
Азийн хөөндэй

**Азийн хөөндэй** нь Хөөндэйнхэн овгийн **Zoothera** төрлийн дундаж хэмжээний, голдуу шавж идэштэн эсвэл холимог идэшт шувууд юм.

## Зүйлүүд 
* Slaty-backed Thrush, *Zoothera schistacea*
* Pied Thrush, *Zoothera wardii*
* Ashy Thrush, *Zoothera cinerea*
* Шар судалт хөөндэй, *Zoothera peronii*
* Шаргал толгойт хөөндэй, *Zoothera citrina*
* Everett's Thrush, *Zoothera everetti*
* Spot-winged Thrush, *Zoothera spiloptera*
* Sunda Thrush, *Zoothera andromedae*
* Plain-backed Thrush, *Zoothera mollissima*
* Урт сүүлт хөөндэй, *Zoothera dixoni*
* Алаг хөөндэй, *Zoothera dauma*
** Sri Lanka Scaly Thrush, *Zoothera (dauma) imbricata*
** Амами хөөндэй, *Zoothera (dauma) major*
** Horsfield's Thrush, *Zoothera (dauma) horsfieldi*
* Fawn-breasted Thrush, *Zoothera machiki*
* Olive-tailed Thrush, *Zoothera lunulata*
* Russet-tailed Thrush, *Zoothera heinei*
** Choiseul Russet-tailed Thrush, *Zoothera heinei choiseuli* - устсан] (20-р зууны дундуур?)
* New Britain Thrush, *Zoothera talaseae*
* San Cristobal Thrush, *Zoothera margaretae*
* Урт хошуут хөөндэй, *Zoothera monticola*
* Dark-sided Thrush, *Zoothera marginata*
* Bonin Thrush, *Zoothera terrestris* - устсан. (1830 оны үед)

## Хөөндэйнхэн 
Эдгээр зүйлүүдийн олонх нь Африкийн газрын хөөндэй гэгддэг.
* Алаг хөөндэй, *Ixoreus naevius* - 

* Aztec Thrush, *Ridgwayia pinicola* - холбоотой *Hylocichla*.

* Сибирийн хөөндэй, *"Zoothera" sibirica*
* Abyssinian Ground-thrush, *"Zoothera" piaggiae*
* Kivu Ground-thrush, *"Zoothera" tanganjicae*
* Crossley's Ground-thrush, *"Zoothera" crossleyi*
* Orange Ground-thrush, *"Zoothera" gurneyi*
* Black-eared Ground-thrush, *"Zoothera" cameronensis*
** Kibale Black-eared Ground-thrush, *"Zoothera" cameronensis kibalensis* - устсан байж болзошгүй (20-р зууны сүүл?)
* Grey Ground-thrush, *"Zoothera" princei*
* Spotted Ground-thrush, *"Zoothera" guttata* - formerly *Z. fischeri*
* Oberlaender's Ground-thrush, *"Zoothera" oberlaenderi*
* Buru Thrush, *"Zoothera" dumasi*
* Seram Thrush, *"Zoothera" (dumasi) joiceyi*
* Chestnut-capped Thrush, *"Zoothera" interpres*
* Enggano Thrush, *"Zoothera" (interpres) leucolaema*
* Улаан нуруут хөөндэй, *"Zoothera" erythronota*
* Red-and-black Thrush, *"Zoothera" (erythronota) mendeni*
* Chestnut-backed Thrush, *"Zoothera" dohertyi*

## Цахим холбоос 
* Asian thrush videos on the Internet Bird Collection

Ангилал:Хөөндэйнхэн
Хулд

]]
**Хулд** нь Харцагынхан овог, **Circinae** дэд овгийн махчин шувуу юм.

## Зүйлүүд
* Төрөл *Circus*
** Нугын хулд, *Circus pygargus* 
** Саарал хулд, *Circus cyaneus* 
** Намгийн хулд, *Circus aeruginosus*
** Дорнын хулд, *Circus spilonotus*
** Африк хулд, *Circus ranivorus*
** Намгийн хулд, *Circus approximans*
** Мадагаскар хулд, *Circus maillardi*
** Réunion Harrier, *Circus maillardi*
** Урт далавчит хулд, *Circus buffoni*
** Толбот хулд, *Circus assimilis*
** Хар хулд, *Circus maurus*
** Нөмрөг хулд, *Circus cinereus*
** Хээрийн хулд, *Circus macrourus* 
** Алаг хулд, *Circus melanoleucos*
** Eyles' Harrier, *Circus eylesi* (New Zealand, extinct)
* Төрөл *Polyboroides*
** Madagascar Harrier-hawk, *Polyboroides radiatus*
** African Harrier-hawk, *Polyboroides typus*
* Төрөл *Geranospiza*
** Crane Hawk, *Geranospiza caerulescens*

## Цахим холбоос 
* Harrier videos 
* Harrier videos on the Internet Bird Collection
Ямайка

**Ямайка Улс** (, авиан галиг нь ) — Хойд Америкийн  Карибын тэнгист байрлах арлын улс. Британийн Хамтын Нөхөрлөлд багтдаг. 

Ямайка арал Куба арлын өмнө зүгт 145 километр, Хаити арлын өрнө зүгт 119 километрийн зайтай байрладаг ба дээрх хоёр арлын дараах Их Антилын арлуудаас гуравдугаар том нь (10 991 км² талбайтай) аж. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь д.т.дээш 2256 метр хүрнэ. Халуун орны уур амьсгалтай. 

Ямайка Их Британиас 1962 онд тусгаар тогтносон. Албан ёсны хэл нь Англи. 2010 оны байдлаар 2,847,232 хүнтэй. Хүн амын 92% нь Африк гаралтай, олонх нь Христсэг (62.5% нь Протестант) шүтлэгтэй. 

Ямайка Боб Марли мэтийн дуучид, Усэйн Болт мэтийн ойрын зайн гүйгчдээрээ алдартай. 

## Цахим холбоос 
* Government of Jamaica
* Jamaica at the Royal Family website

## Зүүлт 

Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Төв Америкийн орон
Ангилал:Хойд Америкийн арал
Ангилал:Карибын тэнгисийн арал
Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон
Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Их Антилын арал
Зараа

**Зараа** нь **Erinaceinae** дэд овгийн хөхтөн амьтан юм. Нийт 5 төрөл, 17 зүйл бий. Тэд Европ, Ази, Африк, Шинэ Зеландаар тархан нутагладаг ба Австрали болон Хойд Америкаас гаралтай зараа байхгүй юм.Зарааны эрийг бөд эмийг бөөвий үр төлийг нь бөөдий гэдэг.

## Идэш тэжээл 
Зараа нь хорхой шавьж, дун, мэлхий, могой, шувууны өндөг, мөөг, ургамлын үндэс, жимс жимсгэнэ, тарвас, үхсэн амьтны сэг гэх мэт олон янзын зүйлээр хооллодог.

## Үржил 
Зүйлээс шалтгаалан 35-58 өдөр хээлээ тээх ба 3-6 зулзага гаргана. 

Том биетэй зүйл нь 4-7 жил, жижиг зүйл нь 2-4 жил насалдаг. 

## Төрөл ба зүйлүүд
]]

Дэд овог **Erinaceinae** (**Hedgehogs**)
* Төрөл *Atelerix*
** Four-toed Hedgehog, *Atelerix albiventris*
** Хойд Африкийн зараа, *Atelerix algirus*
** Өмнөд Африкийн зараа, *Atelerix frontalis*
** Somalid Hedgehog, *Atelerix sclateri*
* Төрөл *Erinaceus*
** Amur Hedgehog, *Erinaceus amurensis*
** Southern White-breasted Hedgehog, *Erinaceus concolor*
** Европ зараа, *Erinaceus europaeus*
** Northern White-breasted Hedgehog, *Erinaceus roumanicus*
* Төрөл *Hemiechinus*
** Дэлдэн зараа, *Hemiechinus auritus*
** Энэтхэг дэлдэн зараа, *Hemiechinus collaris*
* Төрөл *Mesechinus*
** Дагуур зараа, *Mesechinus dauuricus*
** Hugh's Hedgehog, *Mesechinus hughi*
* Төрөл *Paraechinus*
** Цөлийн зараа, *Paraechinus aethiopicus*
** Brandt's Hedgehog, *Paraechinus hypomelas*
** Энэтхэгийн зараа, *Paraechinus micropus *
** Bare-bellied Hedgehog, *Paraechinus nudiventris*

## Гадаад холбоос
*Hedgehog reference at the University of Michigan Museum of Zoology
*UK Mammal Society fact sheet - European Hedgehog
Афганы гөрөөч нохой

**Афганы гөрөөч нохой** хамгийн анхны биш юмаа гэхэд хамгийн эртний хараагаар гөрөөлдөг нохойны үүлдрийн нэг. Өтгөн, нарийн ширхэгтэй, торгомсог үс, үзүүртээ цагариг үүсгэн мушгирсан сүүлээрээ ялгардаг. Афганистаны хүйтэн уулсад бүх өвөрмөц шинж, чанараа олж авсан. Анх туулай, зээр хөөлгөдөг байсан. Орон нутгийн нэр нь **Sag Tāžī** () буюу **Tāžī Spai** ().

## Цахим холбоос 
Ангилал:ОУКХ-Бүлэг 10
Ангилал:Ази нохойн үүлдэр
Ангилал:Hound Group (Америкийн Кеннел Клуб)
Ангилал:Hound Group (Кеннел Клуб)
Саво арал

thumb|right|300px|Гуадалканал ба түүний орчим
**Саво арал** () нь Өмнөд Номхон далайн Соломоны арлуудын бүлэгт хамаарах галт уулын бүтэцтэй арал юм. Гуадалканал арлын хойд үзүүрийн зүүн хойд талд оршино. Улс төрийн хувьд, Соломоны арлууд улсын Төв мужид харьяалагдана. Тус арлын уугуул оршин суугчид Савосаво хэлээр ярилцдаг байна.

Арлын галт уул нь хамгийн сүүлд 1835 - 1850 онд идэвхжсэн. Нэг дэлбэрэлт нь тун хүчтэй бөгөөд арлын бүх амьдралыг устгаж байжээ. Өмнөх нь 1568 онд болж байсан аж. Дэлхийн Галт Уул Ажиглалтын Байгууллагын судалгаагаар, Саво арал нь 100 - 300 жил тутамд идэвхждэг юм байна. 

## Дэлхийн хоёрдугаар дайны үе
Гуадалканал арлын орчим болсон ширүүн тулалдаан нь Соломоны арлуудад хяналтаа тогтооход чухал үүрэгтэй байсан бөгөөд Саво арал нь Соломоны арлуудын байлдааны ажиллагааны үеэр хэд хэдэн далайн тулалдааны талбар болжээ:
*Саво арлын тулалдаан, 1942 оны 8 сарын 9
*Кэйп Эсперансын тулалдаан (хуучин "Саво арлын хоёрдугаар тулалдаан" гэдэг байв), 1942 оны 10 сарын 11 - 12
*Гуадалканалын тэнгисийн тулалдаан, 1942 оны 11 сарын 13 - 15
*Тассафаронгагийн тулалдаан, 1942 оны 11 сарын 30

Ангилал:Соломоны арлуудын арал
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал
Ангилал:Соломоны арлуудын (олтриг) арал
Ангилал:Соломоны тэнгисийн арал
Ангилал:Давхаргат галт уул
Ангилал:Төв муж (Соломоны арлууд)
Акита-инү

**Акита-инү** () Японоос гаралтай Акита мужийн (энэ мужаас гаралтай байж магадгүй гэж үздэг) нэрээр нэрлэгдсэн том биетэй нохой юм. Заримдаа ханз үсгийн дуудлагаас шалтгаалан **Акита-кэн** гэж дуудах нь бий. Америк, Канадаас бусад улс оронд үүнийг америк акитагаас тусдаа үүлдэр гэж тооцдог бөгөөд олон улс оронд нэлээд ховор үүлдэр юм.

Ангилал:ОУКХ-Бүлэг 5
Ангилал:Ази нохойн үүлдэр
Ангилал:Utility Group (Кеннел Клуб)
Америк акита

**Акита** буюу **америк акита** нь Японы уулархаг хойд нутгаас гаралтай нохойн үүлдэр юм. АНУ, Канадаас бусад олон улс оронд америк акитаг акита-инүгээс (япон акита) тусдаа үүлдэр гэж тооцдог. АНУ, Канадад америк акита, акита-ину хоёрыг нэг үүлдрийн хоёр хэлбэр гэж тооцдог. 2005 онд Fédération Cynologique Internationale **Great Japanese Dog** хэмээх нэрийг албан ёсоор *American Akita* (америк акита) хэмээн өөрчилсөн.

## Цахим холбоос 
Ангилал:ОУКХ-Бүлэг 5
Ангилал:Америк нохойн үүлдэр
Ангилал:Working Group (Америкийн Кеннел Клуб)
Ангилал:Utility Group (Кеннел Клуб)
Акита (салаа утга)

**Акита** нь дараах хуудаснуудын алиныг ч зааж болно:
* Акита аймаг
* Акита хот
* Акита-инү нохой (япон акита)
* Америк акита (америк акита)
* Акита овог
Луи Пастер

**Луи Пастер** ( 1822 оны 12-р сарын 27-нд төрж-1895 оны 9-р сарын 28-нд нас барсан) Францын Дол хотод төрсөн Францын алдартай химич, микробиологич эрдэмтэн юм. Тэрээр өвчин үүсгэх учир шалтгаан, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх талаар гайхамшигтай нээлт хийснээрээ хамгийн их алдаршсан. Тухайлбал тэр төрөхийн халуунаас болдог эхийн эндэгдлийг бууруулж, галзуу өвчний эсрэг анхны вакцин бий болгожээ. Түүний туршлагын ажлууд нь өвчнийг нян үүсгэдэг гэх онолыг баталсан. Луи Пастер мөн сүү, дарснаас өвчилдөг явдлыг зогсоох арга (ариутгах пастеризацийн арга гэж түүний нэрээр нэрэлжээ) сэдсэнээрээ олон нийтэд хамгийн их алдаршсан. Тэрээр микробиологийн салбарыг үндэслэгч гурван эрдэмтний нэг гэж тооцогддог. Нөгөө хоёр нь Фэрдинанд Кон, Робэрт Кох хоёр юм. Пастер мөн химийн шинжлэх ухааны салбарт олон нээлт хийснээс хамгийн алдартай нь зарим талстын асимметрийн молекул үндэслэлийг гаргаж ирсэн явдал юм. Тэрээр Парис хотноо биологийн судалгаа эрхэлдэг Пастерийн хүрээлэн (франц. Institut Pasteur) байгуулсан бөгөөд энэхүү хүрээлэнгийн доор тусгай бунханд түүний цогцос байрладаг ажээ.
## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* The Institut Pasteur - Foundation Dedicated to the prevention and treatment of diseases through biological research, education and public health activities
* The Pasteur Foundation - A US nonprofit organization dedicated to promoting the mission of the Institut Pasteur in Paris. Full archive of newsletters available online containing examples of US Tributes to Louis Pasteur.
* Pasteur's Papers on the Germ Theory
* Pasteur's Work on Beer Brewing
* The Pasteur Galaxy
* Louis Pasteur featured on the 5 French Franc banknote from 1966.
* Germ Theory and Its Applications to Medicine and Surgery, 1878
* LIFE magazine's top 100 events of the millennium: Germ theory of disease and Pasteur
* Louis Pasteur (1822-1895) profile, AccessExcellence.org

The complete work of Pasteur, BNF (Bibliothèque nationale de France)
*  
*  
* *Comptes rendus de l’Académie des sciences* Articles published by Pasteur 

Ангилал:Биологич
Ангилал:Микробиологич
Ангилал:Химич
Ангилал:1822 онд төрсөн
Ангилал:1895 онд өнгөрсөн
Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Нугын хулд

**Нугын хулд** (*Circus pygargus*) нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм. Биеэр жижигт орох энэ махчин шувууны эмэгчин нь эрэгчингээс том байдаг. Биеийн урт 43-47 см, сүүл нь 16-18 см, далавчаа дэлгэхэд 97-115 см, биеийн жин 265-345 гр байна. 

Энэхүү шувуу нь дундаж өндөрлөг газар, Газар дундын тэнгис, ой тайгын бүсээр нутаглана. Мөн тал нутаг, элсэрхэг болон намагтай газар таарна. 

## Идэш тэжээл 
Нугын хулд нь жижиг мэрэгчид, шувууд болон томхон хорхой шавьжаар хооллоно. Тэд ан хийхдээ голдуу хосоор явах ба эрэгчин нь эмэгчингээс өндөрт нисэж, барьсан олзоо доор нисэх эмэгчинд дамжуулдаг байна. Эр нугын хулд үүрнээс 12 км зайд ан хийх ба эм нь үүрнээс 1 км ба түүнээс дээш зайд ан хийнэ. 

## Цахим холбоос 
* www.grauwekiekendief.nl

Ангилал:Хулд
Бараан толбот мэлхий

**Бараан толбот мэлхий** буюу **хар толбот мэлхий**, *Pelophylax nigromaculatus* (хуучин *Rana nigromaculata* гэдэг байв), нь  Зүүн Азид тархсан, жинхэнэ мэлхийн нэг зүйл юм. Хятадын зүүн, зүүн хойд хэсэг, Оросын Хар мөрний хөндий, Солонгосын хойг, Японы Хоккайдогоос бусад ихэнх нутагт байдаг. Солонгосын хойгт хамгийн өргөн тархсан жинхэнэ мэлхий бөгөөд хүнсний зориулалтаар агнахаас гадна туршлагын амьтан болгож ашигладаг байна.

Бараан толбот мэлхий нь харьцангуй нам дор газар амьдардаг бөгөөд 2200 метрээс дээш өндөрт тааралддаггүй. Гэхдээ цөл, тарчиг ургамал бүхий газраас нуга, ойд хүртэл амьдардаг бөгөөд тогтоол буюу удаан урсгалтай усны орчмоос олддог. Бараан толбот мэлхийг агнах явдал ихэсч, усны бохирдол газар авсаар байгаа ч иймэрхүү хүний хүчин зүйлст харьцангуй тэсвэртэй зүйл юм.

Нас бие гүйцсэн бараан толбот мэлхий 6-9 см урттай, эмэгчин нь заримдаа эрэгчнээсээ том байдаг. Эрэгчин нь ганц хос дууны хүүдийтэй. 4-өөс 6 сард нийллэг нь явагдаж, гүехэн усанд 1800 - 3000 өндөг гаргадаг байна.  

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
* 
* 

Ангилал:Мэлхийнүүд
Иоханнэс Гутэнбэрг

right|thumb|200px
**Иоханнэс Гутэнбэрг** (; 1398 он орчим төрж 1468 оны 2 дугаар сарын 3-нд нас барсан) нь 1439 онд Европт анх удаа үсэг тус бүрийг цуглуулж хэвлэх аргыг анх хэрэглэсэн, дэлхийд анх удаа механик хэвлэлийн суурь машин зохион бүтээсэн Германы алтны дархан, хэвлэгч юм. Түүний томоохон бүтээл болох Гутэнбэргийн Библь нь (42 мөрт Библи гэдэг) гоо зүй, техникийн чанараараа өндрөөр үнэлдэг байна. 

Үсэг тус бүрийг цуглуулах аргыг хэрэглэснээр Европын ном хэвлэлийн гол арга байсан гар бичмэл, болон модон барын хэвлэлийн аргыг халж, Европын ном хэвлэлийн салбарт хувьсгал хийсэн байна. Гутэнбэргийн хэвлэлийн шинэ технологи Европт түргэн дэлгэрч, Европын Сэргэн мандалтад түлхэц өгсөн нэгэн хүчин зүйл болжээ.  Үүгээрээ Гутэнбэрг олон нийтэд алдартай хүн болжээ. Тухайлбал 1999 онд "A&E Network" түүнийг Мянганы хүн гэж тооцсон бол 1997 онд "Time–Life" сэтгүүл Гутэнбэргийн зохион бүтээсэн хэвлэлийн машиныг хоёрдахь мянганы хамгийн чухал нээлт гэж сонгосон юм.
## Гадны холбоос 
* English homepage of the Gutenberg-Museum Mainz, Germany.
* Historical overview of printing at the Silk Road site.
* The Digital Gutenberg Project: the Gutenberg Bible in 1,300 digital images, every page of the University of Texas at Austin copy.
*  Biographie de Johannes Gutenberg, inventeur de l'Imprimerie (a biography of Gutenberg at the Histoire et Geographie site).
* Treasures in Full – Gutenberg Bible View the British Library's Digital Versions Online

Ангилал:Германы зохион бүтээгч
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1398 онд төрсөн
Ангилал:1468 онд өнгөрсөн
Холокост

оны 4 сарын 12: Нордхаузэн лагерьт 20.000 хоригдол үхсэн байв.]]

**Холокост** ( (латинчилбал: Holókauston): *holos* - "бүхэл" ба *kaustos* - "шатаасан" гэсэн утгатай үг), мөн **Шоах** (''*, (латинчилбал: *ha'shoah*): "гай гамшиг, эмгэнэлт явдал"; Идиш: *חורבן*, (латинчилбал: *churben* буюу *hurban''): "сүйрэл, мөхөл") нь Адольф Хитлерийн удирдаж байсан Нацист Герман, түүний холбоотнууд, түүний талд ажиллагсдын хэрэгжүүлсэн төрийн дэмжлэгтэй жүүдүүдийг системтэй устгах хөтөлбөрөөр Дэлхийн хоёрдугаар дайны явцад Европын 6 сая орчим жүүдийг аймаглан устгасан явдлыг тодорхойлоход хэрэглэдэг нэр томъёо юм.

Зарим эрдэмтэд Холокостын тодорхойлолтод бусад олон ард түмнийг, тухайлбал католик шашинтнууд, польш угсаатнууд, цыганууд, Зөвлөлтийн энгийн иргэд, Зөвлөлтийн цэргийн олзлогдогсод, тахир дутуу хүмүүс, ижил хүйстнүүд, жэновагийн гэрч нар, бусад улс төр, шашны өрсөлдөгчдийг сая саяар нь системтэй устгасныг оруулах нь зүйтэй гэж үздэг. Энэхүү тодорхойлолтоор авч үзвэл, Холокостын хохирогчид 11 - 17 сая болно.

Хавчилт шахалт, аймаглан устгах явдлыг үе шаттай явуулжээ. Жүүдүүдийг нийгмээс зайлуулах хууль Дэлхийн II дайн гарахаас олон жилийн өмнө батлагдсан байв. Бөөнөөр хорих лагериуд байгуулагдаж, хоригдлуудыг туйлдаж буюу өвдөж үхэх хүртэл нь боолчлон ажиллуулж байв. Гуравдугаар Райх зүүн Европт шинэ нутаг дэвсгэр эзлэхэд Айнзацгрүппэн хэмээх тусгай анги нэгтгэлүүд жүүдүүдийг болон улс төрийн өөр үзэл бодолтнуудыг бөөнөөр нь буудан хороож байлаа. Жүүдүүд болон цыгануудыг ачааны галт тэргээр бөөнөөр хорих лагерь руу ачих хүртлээ геттонуудад бөөгнүүлж байв. Хорих лагерь хүрэх хэцүү бэрх замыг туулж амьд мэнд хүрсэн хоригдлуудын олонхийг хийн камерт хордуулж алж байв. Нацист Германы төрийн аппаратын салаа мөчир болгон бөөнөөр хороох арга хэмжээг дэмжин оролцож байсан нь нэгэн Холокост судлаач эрдэмтний хэлснээр Германыг "аймаглан устгагч улс" болгожээ.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Геноцид
Ангилал:20-р зууны Германы түүx
Ангилал:Нацизмын расизм
Ангилал:Еврейн түүх
Хиндү шашин

**Хиндү шашин** нь Өмнөд Азийн Энэтхэгийн хойгийн зонхилох шашин юм. Хиндү шашныг шүтэгчид нь **Санатана Дарма** (Санскрит хэлээр "мөнхийн хууль" гэсэн үг) гэдэг.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Resources for Scholars and Students
* Dharma Central's facts about Hinduism
* All About Hinduism by Swami Sivananda (pdf)
* Heart of Hinduism: An overview of Hindu traditions
* Information on Hinduism or Santana dharma

**Audio**
* Paper on Hinduism by Swami Vivekananda - Presented at *World Parliament of Religion* in 1893 (Text + Audio Version)
* Oxford Centre for Hindu Studies Lectures and seminars in MP3 audio format by the OCHS as reference material for scholars and students.


Ангилал:Дэлхийн шашин
Платон

**Платон** (''*, *Plátōn'' буюу "өргөн" гэсэн утгатай үг) (МЭӨ 424 – МЭӨ 348/347) нь Эртний Грекийн сонгодог үеийн философич, математикч, философийн диалог зохиогч бөгөөд Афинд **Платоны академи** байгуулсан нь Өрнөдийн ертөнцөд анхны дээд боловсролын байгууллага болсон ажээ. Багш Сократ, хамгийн алдартай шавь болох Аристотелийн хамтаар Платон байгалийн философи, шинжлэх ухаан, өрнийн философийн үндэс суурийг тавьжээ.  Платон анх Сократын шавь байсан бөгөөд түүний үзэл бодол, сэтгэлгээ маш их нөлөөлсөн гэдэг. Мөн тэрээр Аристотелийн багш байсан. 

Платоны бичгийн боловсрол нь Сократын диалогт нь тусгалаа олсон байдаг. Гучин таван диалог, 13 захидлыг Платон бичсэн гэж үздэг байсан боловч орчин үед эрдэмтэд заримыг нь жинхэнэ бус гэж эргэлзэх болжээ. Платоны бичсэн бүтээлүүд хэд хэдэн маягаар хэвлэгдэж ирсэн; энэ нь Платоны бичсэн бүтээлийн нэрийн талаар хэд хэдэн конвенц бий болоход хүргэжээ.

Платон байгуулсан академидаа багшилж байсан нь бараг эргэлзээгүй боловч, түүний диалогийн сургалтын функц өнөөг хүртэл тодорхой мэдэгдээгүй юм. Платоны үеэс хойш диалогийг янз бүрийн сэдвээр хичээл заахад ашиглах болсон. Үүний дотор философи, логик, уран илтгэх чадвар, математик болон бусад сэдвээр хичээл заахад ашиглаж ирсэн.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Интернетэд байгаа бүтээлүүд:
** Works of Plato (Jowett, 1892)
** Spurious and doubtful works at Project Gutenberg
** Plato complete works, annotated and searchable, at ELPENOR
** Euthyphro LibriVox recording
** Ion LibriVox recording
** The Apology of Socrates , LibriVox recording
** Quick Links to Plato's Dialogues (English, Greek, French, Spanish)

* Стэнфордын философийн нэвтэрхий толь:
** Plato
** Plato's Ethics
** Friendship and Eros
** Middle Period Metaphysics and Epistemology
** Plato on Utopia
** Rhetoric and Poetry

* Бусад нийтлэлүүд:
** Excerpt from W.K.C. Guthrie, *A History of Greek Philosophy, vol. IV, Plato: the man and his dialogues, earlier period*, Cambridge University Press, 1989, pp. 8-38
** Website on Plato and his works: Plato and his dialogues by Bernard Suzanne
** Are there really Platonic forms?
** "Plato and Totalitarianism: A Documentary Study"
** The New Academy
** 
* Online library "Vox Philosophiae"

* Дэлгэрэнгүй судалгааны материал:
** Approaching Plato: A Guide to the Early and Middle Dialogues


Ангилал:Платонизм
Ангилал:Эртний гүн ухаантан
Ангилал:Грекийн гүн ухаан
Ангилал:Танин мэдэхүйн онолч
Ангилал:Ёс суртахууны гүн ухаантан
Ангилал:Улс төрийн гүн ухаантан
Ангилал:Метафизик
Ангилал:Эртний Афины хүн
Ангилал:Эртний Грекчүүд
Ангилал:МЭӨ 5-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд өнгөрсөн
Францын хувьсгал

**Францын хувьсгал** (1789–1799, ) нь Францын түүхэнд нийгэм, улс төрийн эрс өөрчлөлтүүд хийгдсэн үйл явдал юм.  

Францын хувьсгалын эхлэл нь 1789 оны 7-р сарын 14-нд Бастилийн цайзыг эзлэн авсанаар эхэлж 1799 оны 18-р Брумерийн төрийн эргэлтээр (11-р сарын 9) дууссан гэж үздэг юм. 

1614 онд байгуулагдсан Францын Ерөнхий мужууд /парламент/ (франц. Les États-Généraux) 1789 онд сүүлийн удаа цуглаж 1799 оны 11 дүгээр сард Наполеон Бонапартын тэргүүлсэн Францын Консулат бий болсон юм. Энэ үед урьд нь язгууртан анги, католик шашны сүм хийд феодалын эрх ямба эдэлдэг байсан Францын төрийн бүтцэд эрс өөрчлөлт хийгдэж, Гэгээрлийн зууны иргэншил болон хүний үндсэн эрхийн зарчмууд дээр үндэслэсэн хэлбэрт шилжжээ. 

Эдгээр өөрчлөлттэй хамт хүчирхийлэл дэгдэж, хаанаа таслан шүүж, цаазаар аваачсан бөгөөд Террорын үе, Европын бусад бүх том гүрнийг хамарсан дайны явцад асар их цус урсаж, харгислал үйлдсэн юм. Хувьсгалаас улбаалж Наполеоны дайн, хоёр удаагийн хаант засаглалын сэргэлт, хоёр удаагийн хувьсгал дэгдсэн бөгөөд энэ бүхний дүнд Франц орчин үеийн хэлбэрээ олж төлөвшсөн билээ. 

## Түүхэн ач холбогдол 
Францын агуу хувьсгал нь бидний үеийн ардчиллыг хөгжүүлэхэд асар их үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэ нь "идэвхтэй сонгох эрх", "идэвхгүй сонгох эрх", "сонгогчдын нэрсийн жагсаалт", "хүний ​​болон иргэний эрх" гэх мэт ойлголтуудыг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан. Идэвхтэй эрхийг 21 ба түүнээс дээш насны Францын иргэдэд олгосон. "Хүний болон иргэний эрхийн тунхаглал" бол дэлхий дахинд ардчиллыг хөгжүүлэхэд асар их нөлөө үзүүлсэн чухал ач холбогдолтой баримт бичиг юм. 

Дараачийн зуунд Франц Бүгд найрамдах засаглал, үндсэн хуульт хаант засаглалын хэлбэр болон хоёр өөр эзэнт улсын засаглалыг хэлбэрийг авч байлаа.

## Цахим холбоос 
* Open University coursemade)
* Entry on Encyclopedia.com from the Columbia Encyclopedia
* Primary source documents from The Internet Modern History Sourcebook
* Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution, a collaborative site by the Center for History and New Media (George Mason University) and the American Social History Project (City University of New York)
* The Origins of the French Revolution, The French Revolution: The Moderate Stage, 1789-1792, and The French Revolution: The Radical Stage, 1792-1794, three essays from The History Guide: Lectures on Modern European Intellectual History
* Vancea, S. The Cahiers de Doleances of 1789, Clio History Journal, 2008.


Ангилал:18-р зууны хувьсгал
Ангилал:Францын үндсэн хуулийн түүх
Ангилал:Гэгээрэл
Ангилал:1789 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1790 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1791 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1792 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1793 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1794 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1795 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1796 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1797 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1798 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1799 оны зөрчилдөөн
Евро

**Евро** (€) нь Европын Нэгдэлийн гишүүн 27 улсын 20-гийнх нь албан ёсны мөнгөн тэмдэгт юм. Хамтдаа Еврогийн бүс гэгддэг Австри, Бельги, Кипр, Финланд, Франц, Герман, Грек, Ирланд, Итали, Латви, Литва, Люксембург, Мальта, Нидерланд, Португал, Словак, Словени, Испани, Хорват, Эстони улсуудад албан ёсоор хэрэглэдэг. Тус мөнгөн тэмдэгт мөн Европын өөр таван улсад албан ёсны гэрээтэй ба гэрээгүй хэрэглэгддэг бөгөөд 327&nbsp;сая европчуудын өдөр тутам хэрэглэдэг мөнгөн тэмдэгт болжээ. Дэлхий даяар 175&nbsp;сая хүн евротой уясан мөнгөн тэмдэгт хэрэглэдгийн дотор Африкийн 150&nbsp;сая хүн орно.

Евро нь дэлхийд валютын нөөц, арилжаалагддаг хэмжээгээрээ америк долларын дараа хоёрт л ордог. (2008 оны 11 дүгээр сарын байдлаар). Нийт 751 тэрбум гаруй евро эргэлтэд байдаг бөгөөд дэлхий дээр эргэлтэд байгаа бэлэн мөнгөний үнэлэмжийн хэмжээгээр америк долларыг гүйцсэн. ОУВС-гийн 2008 оны тооцоогоор мөнгөн тэмдэгтүүд дотроо Еврогийн бүс ДНБ, худалдан авах чадавхиар хоёрдахь том эдийн засаг болсон.

*Евро* нэрийг албан ёсоор 1995 оны 12 дугаар сарын 16-нд хэрэглэх болсон. Евро 1999 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс дэлхийн санхүүгийн зах зээлд бүртгэлийн мөнгөн тэмдэгтээр нэвтэрч, хуучин ECU-г 1:1 харьцаагаар халжээ. Еврогийн зоос болон цаасан дэвсгэртүүд 2002 оны 1 дүгээр сарын 1-нд гарсан.

Евро мөнгөн тэмдэгтийн мөнгөний бодлогыг Европын Төв банк хариуцдаг байна.

## Евроны дэвсгэртүүдийн зургийн цомог 

EUR 5 obverse (2002 issue).jpg|Эхний таван евро (2002 онд гүйлгээнд гарсан)анх гүйлгээнд ороход гаргасан
EUR 5 obverse (2013 issue).png|Хоёр дахь цуврал(2003 оноос хойш)
EUR 10 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал
EUR 10 obverse (2014 issue).png|Хоёр дахь цуврал (2014 оноос хойш)
EUR 20 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал
The Europa series 20 € obverse side.jpg|Хоёр дахь цуврал (2015 оноос хойш)
EUR 50 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал
The Europa series 50 € obverse side.png|Хоёр дахь цуврал (2017 оноос хойш)
EUR 100 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал
The Europa series 100 € obverse side.jpg|Хоёр дахь цуврал (2019 оноос хойш)
EUR 200 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал
The Europa series 200 € obverse side.jpg|Хоёр дахь цуврал (2019 оноос хойш)
EUR 500 obverse (2002 issue).jpg|Эхний цуврал (500-тын дэвсгэртийн хоёр дахь хувилбар огт хэвлэгдэхгүй)

## Цахим холбоос 
### Албан ёсны цахим хуудаснууд 
* The euro – Europa
** English style guide
* European Central Bank
** Security features
** Exchange rates

### Бусад 
* The Euro Information Site – ibiblio
* The symbolic power of the euro - Bundeszentrale für politische Bildung
* Евро (Цаасан дэвсгэрт)  

## Эшлэл 

Ангилал:Европын мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Ангилал:Африкийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Ангилал:Америкийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Ангилал:Карлын шагналтан
Ангилал:Европын Холбооны бэлгэдэл
Цагаан хирс

**Цагаан хирс** (*Ceratotherium simum*) нь хирсний өдгөө амьд буй 5 зүйлийн нэг юм. Цагаан хирс нь хамгийн түгээмэл таарах ба **Өмнөдийн** ба **Умардын** гэсэн 2 дэд зүйлд хуваагдана.

Цагаан хирс гэдэг нэр нь уг амьтны гадаад өнгө үзэмжээс бус, нидерланд хэлний "wijd" буюу өргөн гэсэн утгатай үгийг англи хэлэнд  "white" хэмээн андууран орчуулснаас үүдэлтэй юм.

## Гадаад төрх 
Тэд Дэлхий дээрх хуурай газрын амьтад дотор зааны дараа орох том биетэй болно. Хүнд нүсэр бие, том толгой, богино хүзүүтэй ба биеийн урт **3.4-4.2 м**, мөрний өндөр **150-185 см**, биеийн жин **1440-3600 кг** юм. Хамгийн хүнд хэмжээ нь 4500 кг байв. Хамар дээрээ 2 том эвэртэй ба урд эвэр нь илүү том, дундажаар 89.9 см байна. Зарим хирснийх 150 см хүрдэг. Пагдгар хөл нь 3 хуруутай. Тэд бор шардуу болон цайвар саарал зүстэй байна. Мөн цагаан хирс нь өвс идэхэд зохицсон өргөн амтай.

## Зан авир 
Цагаан хирс өвсөрхөг тал, саваннад нутаглана. Өдрийн талыг бэлчээрлэн өвс ургамал идэж өнгөрөөнө. Гандуу үед ус уулгүй 4-5 хоног байж чаддаг. Тэд хурдан шаламгай хөдлөх ба **50 км/ц** хүртэл хурдлах чадвартай. 

## Үржил 
Эмэгчин хирс 6-7 нас, эрэгчин нь 10-12 нас хүрээд үржлийн нас бие гүйцнэ. Эмэгчин нь 16-18 сар хээлээ тээх ба 2-3 жилд нэг удаа, 40-65 кг жинтэй 1 зулзага гаргана. Зулзагаа төрөхөөс өмнө түрүүчийн зулзагаа хөөж явуулан бие даалгадаг байна. 

Цагаан хирс 40-50 жил амьдардаг.

## Галлерей 

Image:White Rhinoceros.jpg|
Image:Lake Nakuru Kenya, Feb 2007.jpg|
Image:La Palmyre 106.jpg|
Rinoceronte blanco (Ceratotherium simum), Santuario de Rinocerontes Khama, Botsuana, 2018-08-02, DD 09.jpg

## Гадаад холбоос
*White Rhino Info & White Rhino Pictures on the Rhino Resource Center 
*White Rhino entry on International Rhino Foundation

Ангилал:Хирснийхэн
Мюнстер

**Мюнстер** () нь Германы Хойд Райн-Вестфалиа мужид орших чөлөөт хот юм. Вестфалиа нутгийн соёлын төв тус хотод Мюнстер бүсийн засаг захиргааны төв байрлана. Мюнстер хот нь Протестант шинэчлэлийн үед Анабаптистуудын бослого гарч байсан,  гучин жилийн дайныг эцэслэсэн Вестфалийн гэрээ 1648 онд үзэглэгдсэн, мөн Германы унадаг дугуйн "нийслэл" гэдгээрээ алдартай.

## Цахим холбоос 
Мюнстер

## Эшлэл 

Ангилал:Умард Райн-Вестфалены коммун
Ангилал:Умард Райн-Вестфалены суурин
Ангилал:Умард Райн-Вестфалены тойроггүй хот
Ангилал:Ханзе хот
Ангилал:Дотоодын боомттой суурин
Ангилал:Германы их сургуулийн хот
Жон Леннон

**Жон Уинстон Леннон** (, 1940 оны 10 сарын 9 - 1980 оны 12 сарын 8) нь Английн рок хөгжимчин, дуучин, ая зохиогч болон дэлхийн энхтайвныг дэмжигч байсан бөгөөд Битлз хамтлийн гишүүн болон үүсгэн байгуулагчдын нэг болсноор дэлхий даяар нэр алдарт хүрч чадсан юм.  

Леннон багаасаа хөгжим сонирхож байсан бөгөөд 1956 онд "The Quarrymen" хамтлаг байгуулж улмаар 1960 онд энэ хамтлаг "The Beatles" болж хувирсан байна.  

Хамтлагийн гишүүн Пол Маккартнитай нийлж дуу бичиж байсан нь 20-р зууны шилдэг ая, дуу бичих хамтрагчид болгоход хүргэсэн ба түүгээр зогсохгүй, рок-н-роллын түүхэнд дэх хамгийн нэр алдартай дуунуудыг бичжээ. 

Леннон зөвхөн дуу хөгжмөөр зогсохгүй ном, кино, дэлхийн энхтайван гээд олон салбарт өөрийнхөө нэрийг бичиж үлдээжээ. 1970 онд алдарт Битлз хамтлаг тарсны тараа Леннон ганцаараа уран бүтээлээ туурвиж, бие даасан уран бүтээл хийж явсан хэдий ч удалгүй эцгийн үүргээ биелүүлхээр уран бүтээлээсээ хэсэг хөндийрчээ. Хэсэг хугацааны дараа Леннон дахин уран бүтээл туурвихаар Дабл Фантази цомог гаргасан ч цомог худалдаанд гарснаас хойш нэг сарын дараа буюу 1980 оны 12-р сарын 8-нд "Битлз" хамтлагийн бишрэн шүтэгч Марк Дэвид Чэпмэн гэгчид буудуулан нас баржээ. Тэгсэн хэдий ч Дабл фантази цомог 1981 онд хөгжмийн дээд шагнал болох Грэммигээс оны шилдэг цомгийн шагналыг авч чадсан юм.

1966 оны 11 дүгээр сарын 9-нд Жон Ленон нэгэн урлагийн галлерейг үзснээр сүүлийн гэргий Иоко Онотой танилцсан байна.

Жон, Йоко Оно нар 1975 оны 10-р сарын 9-нд Шон Оно Леннон (англи. *Sean Taro Ono Lennon*, япон нэр: **Оно Таро** (япон. 小野 太郎 *Оно Таро:*) гэж хүүтэй болсон.


Ангилал:Английн дуучин
Ангилал:Айвор-Новелло шагналтан
Ангилал:Гитарчин
Ангилал:Грэммийн шагналтан
Ангилал:Аллагын хохирогч
Ангилал:Дуу зохиогч
Ангилал:Их Британийн хөгжимчин
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:Кино жүжигчин
Ангилал:Киноны продюсер
Ангилал:Рок дуучин
Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим
Ангилал:1980 оны эрүүгийн хэрэг
Ангилал:The Beatles
Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:1980 онд өнгөрсөн
Жон Фицжеральд Кеннеди

**Жон Фицджералд Кеннеди** (англи. *John Fitzgerald Kennedy*, мөн **JFK** (Жэ*й-Эф-Кей*) гэж товчилдог; 1917 оны 5-р сарын 29-нд АНУ-ын Массачусеттс мужийн Бруклин хотод төрсөн- 1963 оны 11-р сарын 22-нд Техас мужийн Даллас хотод нас барсан) -америкийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, АНУ-ын 35 дахь Ерөнхийлөгч (1961—1963).  

Эцэг нь ирланд гаралтай Жозеф Патрик “Жо” Кеннеди.  

## Цахим холбоос 
* John F. Kennedy Library and Museum
* *American President: John F. Kennedy (1917–1963)*.


Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч
Ангилал:АНУ-ын сенат дахь Массачусеттсын сенатч
Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Массачусеттсын гишүүн
Ангилал:АНУ-ын тэнгисийн зэвсэгт хүчний капитан лойтнант
Ангилал:АНУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн
Ангилал:АНУ-ын Номхон далайн дайны хүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Пулитцерын шагналтан
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан
Ангилал:Аллагын хохирогч
Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1917 онд төрсөн
Ангилал:1963 онд өнгөрсөн
Акита Их Сургууль

thumb|Акита Их Сургууль
**Акита их сургууль** () бол Японы Акита аймагт орших, улсын чанартай том сургуулийн нэг юм. 1949 онд байгуулагдсан.
## Түүх 
## Үндсэн мэдээлэл 
Акита их сургууль нь Япон улсын Акита хотод байрладаг ба 5000 гаруй оюутантай бөгөөд түүний дотор 150 орчим гадаад оюутан суралцдаг. 3 үндсэн факультеттай тус сургуульд 2009 оны байдлаар 4 монгол оюутан суралцаж байгаа бөгөөд 3 төгсөгч бий. Гадаад оюутны тоог нэмж суралцуулах олон арга хэмжээг тус сургуулиас авч байгаа билээ.

## Судалгаа шинжилгээ 
### Боловсрол соёлын факультет
*Сургуулийн боловсрол
*Бүс нутгийн шинжлэх ухаан
*Олон улсын хэл соёл
*Хүмүүсийн харилцаа
### Анагаах ухааны факультет
*Эмч
*Даатгал
### Ашигт малтмал, Инженерийн факультет
*Газрын баялаг
*Хүрээлэн буй орчны хэрэглээ
*Материал судлал
*Мэдээлэл технологи
*Автоматжуулалт
*Цахилгаан электроник
*Хөрс мод судлал
*Биохими (2008 оноос шинээр)

## Кампус 
*Тэгата кампус
*Хондо кампус
*Ходоно кампус

## Цахим холбоос 
Албан ёсны сайт

Ангилал:Японы их сургууль
Ангилал:Акита мужийн их дээд сургууль
Ангилал:Акита
Ангилал:1949 онд байгуулагдсан
Халбаган хошуут

**Халбаган хошуут** нь урт хөлтэй, том биет, ус гатлагч шувуу бөгөөд **Threskiornithidae** овог юм.
 *Platalea leucorodia*  Энэтхэгт. ]]
Эдгээр шувууд нь бүгд өргөн хавтгай халбага мэт хошуутай ба гүехэн ус гатлан явж хагас онгойлгосон хошуугаар ус самнан хоол тэжээл хайна. Усны ямар ч жижиг шавьж, загас жараахай хошууных нь дотор талд таархад түргэн хамхин барьдаг байна.  

Ихэнх зүйл халбаган хошуут мод, зэгсэнд үүрлэх ба голдуу дэглий, билүүс хошуут? зэрэг шувуутай ойр хамт байх аж. Эрэгчин нь үүр барих иш мөчир цуглуулж авчран, эмэгчин нь том хүнхэр, эсвэл хавтгайдуу үүр засдаг. Голдуу 3 ш зууван, цагаан өндөг гаргаж хоёул ээлжлэн дарна. Дөнгөж өндөгнөөс хагарсан дэгдээхэй нүдээ нээгээгүй байх ба хошуу нь богино, шулуун байж нас бие гүйцээд сая халбага мэт хэлбэрээ олдог байна.

## Зүйлүүд 
2 төрлийн 6 зүйл бий.

* **Евразийн халбаган хошуут** (*Platalea leucorodia*): Африк, Европ, Ази гээд хамгийн өргөн тархсан зүйл. 
* **Хар нүүрт халбаган хошуут** (*Platalea minor*): Тайвань, Хятад, Солонгос, Японд таарна. 
* **Африк халбаган хошуут** (*Platalea alba*): Африк болон Мадагаскарт. 
* **Хаан халбаган хошуут** (*Platalea regia*): Австрали, Шинэ Зеланд, Шинэ Гвиней, Индонез болон Номхон далайн арлуудад.
* **Шар халбаган хошуут** (*Platalea flavipes*):Австралид.
* **Ягаан халбаган хошуут** (*Platalea ajaja* эсвэл *Ajaia ajaja*):  Өмнөд Америк, АНУ-д нутаглана.

## Цахим холбоос 
* Spoonbill videos

Ангилал:Билүүсийнхэн
Фрайбург

**Фрайбург** буюу **Брайсгау дахь Фрайбург** () нь Германы Баден-Вюртемберг мужийн хот юм. Германы зүүн өмнөд захад, Драйсем голын эрэгт орших тус хот нь Германы хамгийн дулаахан, нарлаг хот юм. Эртний их сургуулиуд, дундад зууны үеийн сүм дуган олонтой.

## Газар зүй 
### Уур амьсгал 
## Цахим холбоос 
* Хотын албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 

Ангилал:Германы урьдын мужийн нийслэл
Ангилал:Баден-Вюртембергийн коммун
Ангилал:Баден-Вюртембергийн суурин
Ангилал:Баден-Вюртембергийн хотын тойрог
Ангилал:Германы их сургуулийн хот
Уулын арвас хошуут

**Уулын арвас хошуут**  (***Andigena laminirostris***) нь **Ramphastidae** овгийн шувуу юм. Энэхүү шувуу нь  Эквадор, Колумб улсын нутаг, Андын нурууны чийглэг ойд амьдарна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Арвас хошуут
Цоохор хошуут арвас хошуут

**Цоохор арвас хошуут** (***Selenidera maculirostris***) нь **Ramphastidae** овгийн шувуу юм. Энэ шувуу нь Бразил, Парагвай, Аргентин улсын нутгаар амьдардаг.

Ангилал:Арвас хошуут
Улаан цээжит арвас хошуут

**Улаан цээжит арвас хошуут** (*Ramphastos dicolorus*)  нь Бразил, Парагвай, Аргентин улсын чийглэг ой шугуйд таарна.  

**Ramphastos** төрлийн хамгийн жижиг зүйлийн нэг бөгөөд **350 гр** орчим жинтэй. Хошууны урт нь 10 см байна. Тэд голчлон жимсээр хооллодог

## Цахим холбоос 
*Extensive Gallery on Toucans
*List of Toucans
*Toucan videos 

Ангилал:Арвас хошуут