Пөмбөгөр

Пөмбөгөр (Итали. cupola - бөмбөгөр, хонгил, латинаар cupula, cupa - аяга, аяга) нь бөмбөрцгийн хагас бөмбөрцөг эсвэл муруйн (зууван, парабол гэх мэт) эргэлтийн гадаргуутай ойролцоо хэлбэртэй барилга байгууламжийн орон зайг бүрхэхэд ихэвчлэн ашигдагддаг байна. Пөмбөгөр  байгууламжийг голчлон дугуй, олон өнцөгт, эллипс хэлбэртэй өрөөг бүрхэхэд ашигладаг бөгөөд нэмэлт завсрын тулгуургүйгээр том орон зайг хамрах боломжийг олгодог. Үүсгэх хэлбэрүүд нь янз бүрийн муруй, гүдгэр дээшээ. Пөмбөгөр байгууламж дахь босоо ачаалал нь шахалтын хүч, түүнчлэн тулгуур дээр хэвтээ түлхэлт үүсгэдэг.

**Түүх**

Пөмбөгөрүүдийн түүх нь балар эртний үеэс эхэлсэн бөгөөд тэдгээр нь Галлийн эртний дурсгалт газрууд, Сардинийн Нураге, Нураген зэрэг газруудаас олддог . Этрускийн булшны булш, Курна дахь Нубийн пирамид; гэхдээ тэдгээр нь эртний халдейчүүд болон персүүдийн дунд хамгийн их ашиглагдаж байсан нь бидэнд ирсэн тэдний барилгуудын зургууд болон тэдний удаан хугацааны туршид устаж үгүй болсон хотууд байрладаг газруудад хийсэн археологийн малтлагаас харагдаж байна.

 Эртний пөмбөгөр хуурамч байсан. Тэдгээрийн дотор чулуун эсвэл тоосгоны хэвтээ эгнээ нь бие биенээ өлгөж, хананд хэвтээ хүчийг дамжуулдаггүй байв. Сонгодог Грекийн архитектур нь пөмбөгөр хэлбэрийг бараг хэзээ ч ашигладаггүй.  Гэсэн хэдий ч энэ нь Афин дахь Лисикратын жижиг хоргийн хөшөөг бүрхсэн цул чулуугаар дүрслэгдсэн байдаг. Ромын архитектурын хувьсгалын үед сүм хийд, олон нийтийн томоохон барилгуудыг барихад бетоныг зохион бүтээсэний дараа ердийн хонхор хэлбэртэй, технологийн нарийн төвөгтэй, том чулуун пөмбөгөр баригдаж эхэлсэн. Ромчууд бөмбөрцөг тавих арга техникийг хөгжүүлж, урлагийнхаа ид үедээ үүнийг зоригтойгоор маш том төв орон зайг тулгуургүйгээр бүрхэж байжээ. Одоо байгаа хамгийн эртний пөмбөгөр нь МЭ 128 онд баригдсан Ромын Пантеонд байдаг гэж үздэг. Энд хагас бөмбөрцөг хэлбэртэй пөмбөгөр орой нь гэрэл оруулах дугуй нүхтэй бөгөөд 43½ м диаметртэй дугуй хэлбэртэй барилгыг хамарна. Эртний Ромчууд бөмбөрцөгийнхөө дотор талыг цухуйсан босоо болон хэвтээ хавиргаар чимэглэж, кессонуудыг бүрдүүлдэг байв. Кессон (Францын caisson - хайрцаг, Италийн кассет - жижиг хайрцаг) нь хонгил, бөмбөгөр, тааз (хавтгай тааз) эсвэл нуман хаалганы дотоод гадаргуу дээрх дөрвөлжин, тэгш өнцөгт эсвэл бусад хэлбэрийн завсарлага юм - intrados. 

Хожим нь домбо барих уламжлалыг Византийн шашин шүтлэг, шашны архитектурт нэвтрүүлсэн. Византийн архитекторууд тромп, далбаа, эсвэл пандантив барих замаар зөвхөн дугуй төдийгүй дөрвөлжин, ерөнхийдөө олон өнцөгт хэлбэрийн суурин дээр бөмбөгөр байрлуулах асуудлыг амжилттай шийдэж чадсан юм. Энэ үеийн оргил үе нь Константинополь дахь Гэгээн София сүмийг барихад дарвуулт завины технологийг ашигласан явдал байв. Бөмбөг нь Византийн сүм хийдийн архитектурын хамгийн чухал элемент болжээ. Византийн сайжруулсан бөмбөгөр Византиас түүний бүх муж, түүний нөлөөн дор байсан улс орнуудад тархжээ. Баруун Европ, Арменид (7-р зуунд Эчмиадзин хийдийн Гэгээн Хрипсимегийн сүм), Гүржид (Мцхетагийн ойролцоох Жвари сүм, 7-р зуун), Орост (Киев дэх Гэгээн Софийн сүм, 11-р зуун) хөндлөн бөмбөгөр сүмүүдийн дээгүүр бөмбөгөр босгож эхлэв. Апенниний хойгт Равенна дахь Ортодокс баптисмын сүм ба Сан Виталегийн сүм, Венецийн Гэгээн Маркийн сүм (энд бөмбөгөр дээр өөр тойм бүхий дээвэр барьсан; барилгын ажил 9-р зуунд эхэлсэн) бөмбөгөр байшингуудаараа алдартай; Рейн мөрний эрэг дээр - Аахен дахь эзэн хааны сүм; Францад - Перигуа дахь Сент-Фронт сүм.

Сасанидын эзэнт гүрэн болон Византийн Ойрхи Дорнодыг лалын шашинтнууд эзлэн авсны дараа уг пөмбөгөр мөн лалын архитектурын нэг хэсэг болсон (Самарканд дахь Биби Ханум сүм, 15-р зууны эхэн).

Пөмбөгөр нь Италийн Сэргэн мандалтын үеийн архитектурын хөгжлийн хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн (Флоренцын Санта Мария дель Фиорийн сүмийн бөмбөгөр (Брунеллесчи, 15-р зуун), Гэгээн Петрийн Ромын сүмийн дээрх бөмбөгөр (Микеланджело, 16-р зуун) болон бусад олон). Бароккогийн үед пөмбөгөр нь хамгийн том барилга, ордны шинж чанар байв.

19-р зуунд пөмбөгөр нь засгийн газрын хамгийн чухал барилгуудыг барихад ашиглагдаж эхэлсэн. Байшин барихад домог бараг ашигладаггүй байв. Пөмбөгөр  барихдаа тэд төмөр хүрээ, төмөр бетон, шиллэгийг ашиглаж эхэлсэн. Хэмжээ, чадварлаг хийц, дэгжин байдлаараа гайхамшигтай нь Парис дахь Лес Инвалидын сүм ба Пантеон, Лондонгийн Гэгээн Паулын сүм, Германд Берлиний хааны музей (К. Шинкел); Орос улсад - Москва дахь Аврагч Христийн сүм ба Санкт-Петербург дахь Гэгээн Исаакийн сүм.

20-р зуунд барилгын технологи хөгжиж, шинэ материалууд, түүний дотор полимерууд гарч ирснээр архитекторууд пөмбөгөр таазны бүр ч олон янзын хэлбэрийг (жишээлбэл, Р. Фуллерийн геодезийн пөмбөгөр) зохион бүтээж эхлэв. Пөмбөгөр нь спорт, зугаа цэнгэлийн байгууламж барихад өргөн хэрэглэгддэг болсон.