open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ургамал

**Ургамал** нь амьд организмын үндсэн нэг бүлэг бөгөөд мод, бургас, бут, өвс, ороонги, хаг, ногоон замаг зэргийг хэлнэ. Одоогийн байдлаар нийтдээ 290000 орчим зүйлийн ургамал нээгдээд байна. Фотосинтез явуулдаг ургамлуудыг **ногоон ургамал** гэж нэрлэнэ.

## Монгол орны ургамлын аймгийн тойм 
### Монгол орны ургамалжилтын онцлог 
Монгол орон хойд талаараа Сибирийн тайгатай хил залгадаг бөгөөд баруун талаараа Монгол Алтай, Говь Алтайн нуруу, Хангайн нурууг хамарсан уулархаг нутаг ихтэй, өмнө ба зүүн талаар орших Монголын Дорнодын хээр тал, Дорноговийн тэгш өндөрлөг нь Өвөр Монголын тэгш талтай хиллэж, Алшаа говийн цөл Монгол, Хятадын улсын хилээр дамнан оршдог баялаг цэцэгт ургамал бүхий байгалийн 6 бүс бүслүүртэй.
Тус орны байгалийн бүс бүслүүр хойноосоо урагшлах тусам өндөр уул тайга, ойт хээрийн бүслүүр, хээр, цөлөрхөг хээр, цөлийн бүсэд шилждэг.

## Зургийн цомог 

Зураг:Borassus flabellifer.jpg|Borassus flabellifer
Зураг:Chestnut in Guntur.jpg|The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
Зураг:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome
Зураг:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg|Sweet potato, *Ipomoea batatas*, Maui Nui Botanical Garden
Зураг:Pandan wangi.JPG|*Pandanus amaryllifolius*
Зураг:California Papaya ID.jpg|California Papaya
Зураг:Papaya sunset.jpg|*Carica papaya*, cultivar 'Sunset'
Зураг:Prepared lemon grass.JPG|*Cymbopogon citratus*, lemon grass, oil grass
Зураг:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|*Pachyrhizus erosus* bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia.
Зураг:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (apple)
Зураг:SauropusAndrogynus.jpg|Sprouting shoots of *Sauropus androgynus*
Зураг:Ilaneer.jpg|*Cocos nucifera*

## Гадаад холбоос 
* Tree of Life
* Answers to several questions from curious kids about plants
* 
* Interactive Cronquist classification
* Plant Picture Gallery
* Plant Photo Gallery of Japan - Flavon's Wild herb and Alpine plants
* Plant Resources of Tropical Africa
* PROTAbase
* Index Nominum Algarum
Абу Нувас

**Абу Нувас** (750 он - 810 он, Араб:ابونواس) нь Персийн Ахвазд төрж өссөн, Аббасидийн халифт улсын үед Багдад хот орчимд амьдран сууж бүтээл туурвилаа туурвиж байсан яруу найрагч юм. 

## Амьдрал 
Эцэг нь цэргийн хүн, эх нь нэхмэлчин байжээ. Залуу байхдаа Басрагийн хүнсний бараа худалддаг мухлагт ажилладаг байсан гэж үздэг. Утга зохиолын үүдийг татсанаас хойш Багдад руу одсон байна. Нувасын уран элэглэл бүхий шүлгүүд нь алдартай. 
Мөн Исламын шашин хориотой гэж заасан зүйлд хамааралтай сэдвээр нээлттэй бичиж орчин тойрноо цочирдуулж байхад тэр дуртай байв. Энэ зан араншингаасаа болж цөллөгдөх ял аван Египет рүү зугтсан удаа ч бий аж. Багдадад буцаж ирээд шоронд хоригдсон удаа ч бий гэгддэг. Түүний үхлийн талаар янз бүрийн ам дамжсан яриа байдаг ба "Шоронд нас барсан", "Хорлогдож нас барсан" гэж байдаг. 

Арабын утга зохиолын их хүн хэмээгдсэн Нувас нь дараа дараагийн үеийн зохиолчдод их нөлөө үзүүлсэн. Түүний "Өөрийгөө чөлөөтэй илэрхийлэх" арга барилыг олон хүн залгамжлан авчээ. Зүүн Африкийн Суахил үндэстнүүдийн дунд Нувасын зохиолууд алдартай. Египетэд түр орогнож байхдаа үлдээсэн болов уу гэж үздэг.

## Эх сурвалжууд
Ангилал:8-р зууны утга зохиол
Ангилал:9-р зууны утга зохиол
Ангилал:Арабын яруу найрагч
Ангилал:Араб хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Ижил хүйстний сэдэв утга зохиолд
Ангилал:Уянгын шүлэгч
Ангилал:757 онд төрсөн
Ангилал:815 онд өнгөрсөн
Катманду

**Катманду** (балбаар काठमाडौं, काठमान्डु, Невар: यें) нь Балба улсын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Катманду нь Катманду хөндийд оршдог ба энд Патан ба Бактапур гэдэг өөр хоёр хот байрладаг.

## Зураг 

Зураг:Kathmandu, Nepal.JPG
Зураг:Kathmandu Avion 01.JPG
Зураг:Stupa in bodnath.jpg
Зураг:Kathmandu0941.JPG
Зураг:Ranipokhari kathmandu.jpg
Зураг:Indra jatra 01.jpg
Kathmandu, Nepal, Kaathe Swyambhu Complex.jpg
Kathmandu Durbar Square, Roofs, Nepal.jpg
Kathmandu, Basantapur, Flame, Nepal.jpg

## Цаг уур 
## Цахим холбоос 
* 

## Эшлэл 

Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Балбын хот
Дакка

**Дакка** (бенгалаар ঢাকা, [тхаг аа]), **Дака** — Бангладешийн нийслэл хот. Мөн муж, аймаг хоёрын төв гэгдэнэ.

Дакка хот Ганга мөрний адгийн их урсгалаас зайдуухан Буриганга (хөгшин Ганга) голын эрэгт 360 км² газар эзлэн байгаа. 

Өдгөө Даккад 10 сая, ойр хавьд нь дахиад ‌6 сая хүн оршин сууж байна. Хүн амын олноор дэлхийд 9-р байрт жагсах их хот гэнэ.

## Зураг

Зураг:The Pink Palace.jpg
Зураг:Dhaka-skyline-aymash.jpg
Зураг:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg
Зураг:Dhakarushhour (54).JPG
Зураг:Dhaka-bangla-port.jpg

## Цаг уур 
## Эшлэл 
## Цахим хуудас 
* Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Бангладешийн суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Саятан хот
Энэтхэгийн далай

**Энэтхэгийн далай** нь Дэлхийн гурав дахь том далай бөгөөд дэлхийн усан гадаргуугийн 20%-ийг эзлэнэ. Уг далай нь хойд талаараа Ази, баруун талаараа Африк, зүүн талаараа Малайзын хойг, Австрали, урд талаараа Өмнөд мөсөн далайгаар (Антарктидаар) хүрээлэгдэнэ. Энэтхэгийн далай нь зүүн уртрагийн 20°-аар Атлантын далайгаас , зүүн уртрагийн 147°-аар Номхон далайгаас тус тус тусгаарлагдана. Хамгийн хойд цэг нь хойд өргөргийн 30° буюу Персийн булан юм. Энэтхэгийн далайн урт, өргөн нь ойролцоо бөгөөд 10,000 км өргөн, нийт талбай нь 73,556,000 км² (Улаан тэнгис, Персийн буланг оролцуулаад), усны нийт эзэлхүүн нь 292,131,000 км³ болно. Далайн дундаж гүн 3,890 м. 

Энэтхэгийн далайд хэд хэдэн томоохон мөрөн - Замбези, Шат-Эль-Араб, Инд, Ганга, Брахмапутра, Иравади зэрэг цутгана. Уг далайд 2 том урсгал урсгал байна. Эхнийх буюу хойд урсгал нь цагийн зүүний дагуу, дараагийнх нь экваторийн өмнөд хэсэгт цагийн зүүний эсрэг чиглэлд урсана. Далайн гүний урсгал нь Атлантын далай, Улаан тэнгисээс ирэх урсгалаас хамаарна. Хойд өргөргийн 20° орчимд гадаргуугийн усны хэм 22&nbsp;°C, түүнээс зүүн тийш 28&nbsp;°C-аас давна. Өмнөд туйл руу ойртоход далайн усны гадаргуугийн хэм огцом буурна. Өмнөд өргөргийн 65° орчимд мөсөн уул тааралдана. Давсжилт нь 3,2 - 3,7% байх бөгөөд Арабын тэнгис, баруун өмнөд Австрали орчимд ус хамгийн өндөр давсжилттай байна. 

## Мөн үзэх 
* Атлантын Далай
* Номхон далай

## Ишлэл 

 

* Braun, D., The Indian Ocean (1983)
* Chandra, S., ed., The Indian Ocean (1987);
* Chaudhuri, K. N., Trade and Civilization in the Indian Ocean (1985);
* Cousteau, Jacques-Yves, and Diole, Philippe, Life and Death in a Coral Sea (1971);
* Cubitt, Gerald, Islands of the Indian Ocean (1975);
* Das Gupta, A., and Pearson, M.N., India and the Indian Ocean (1987);
* Dowdy, W. L., and Trood, R., eds., The Indian Ocean (1985);
* Kerr, A., ed., Resources and Development in the Indian Ocean Region (1981);
* Nairn, A. E., and Stehli, F. G., eds., The Ocean Basins and Margins, Vol. 6: The Indian Ocean (1982);
* Ostheimer, John M., ed., The Politics of the Western Indian Ocean Islands (1975); 
* Torabully, Khal, Coolitude: An Anthology of the Indian Labour Diaspora (with Marina Carter, Anthem Press, London, 2002) ISBN 1-84331-003-1
* Toussaint, Auguste, The History of the Indian Ocean, trans. by June Guicharnaud (1966).

*Much of this text is based on public domain text by US Naval Oceanographer at: http://oceanographer.navy.mil/indian.html*

## Гадаад холбоос 
* Oceanography Image of the Day , Воод Нолийн Далай судлалын хүрээлэн
* NOAA In-situ Ocean Data Viewer 
* The Regional Tuna Tagging Project-Indian Ocean with details of the importance of Tuna in the Indian Ocean 
* Detailed maps of the Indian Ocean 
* The Indian Ocean Trade: A Classroom Simulation


Ангилал:Далай
Цөл

[thumb|[Сахарын цөл]]
[thumb|[Атакамагийн цөл]]
**Цөл** гэдэг нь үндсэндээ жилд 250 миллиметрээс илүүгүй хур тунадас унадаг, тиймээс маш сийрэг ургамлын бүрхэвчтэй бүс нутгийг хэлнэ. Дэлхийн хуурай газрын 30% гаруй нь цөл. Цөлд өдөр, шөнийн агаарын температурын ялгаа маш их байна. Зуны улиралд өдрийн агаарын температур 45&nbsp;°C хүрэх бөгөөд өвөл, шөнө температур 0&nbsp;°C хүрэх нь бий. Энэ нь агаарын чийгшилт маш багатай холбоотой болно. 

## Гадаад холбоос 
* Deserts
* Map with biodiversity scenarios for desert areas, from the Global Deserts Outlook.

## Эшлэл 


Ангилал:Уур амьсгалын газар зүй
Ангилал:Хөдөө нутгийн төрөл
Хойд Америк

**Хойд Америк** нь дэлхийн бөмбөрцөгийн хойд хагаст байрлах тив юм. Хойд талаараа  Умард мөсөн далай, зүүн талаараа Хойд Атлантын далай, зүүн урд талаараа Карибын тэнгис, урд болон баруун талаараа хойд Номхон далайгаар хүрээлэгдэн оршино. Өмнөд Америк тив зүүн өмнө талд нь байрлах ба Панамын хоолойгоор тусгаарлагдана. 

Хойд Америк тив нь 24,490,000 хавтгай дөрвөлжин км буюу дэлхийн нийт гадаргуугийн 4.8 хувь, дэлхийн хуурай газрын  16.4 хувьтай тэнцэх хэмжээний талбайтай. 2013 оны байдлаар ойр орчмын арлуудыг нь оруулж тооцвол нийт 23 улсад 565 сая орчим хүн оршин сууж байгаа нь дэлхийн хүн амын 7.5% гэсэн үг юм.

Хойд Америк тив нь газар нутгийн хэмжээгээр Ази, Африкийн дараа 3 дахь том тив бөгөөд нийт оршин суугчдын тоогоор Ази, Африк, Европын дараа 4-т орно. Хойд ба Өмнөд Америк тивийг нийлүүлээд Америк тив гэж нэрлэх нь бий.

Дэлхийн улс төр, эдийн засгийн харилцаанд голлох байр суурь эзлэгч бүс нутаг. Ялангуяа АНУ, Канад улс голлох байр суурийг эзэлнэ. Компьютер, анагаах ухаан, сансар судлал, зэвсэг, машин, тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл болон кадми, тугалга, молебдин, мөнгө, цайрын нөөцөөр дэлхийд тэргүүлнэ.

## Улс орнуудын жагсаалт
## Цахим холбоос 
* "North America"/"Central America". *The Columbia Encyclopedia*, 6th ed. 2001-6.  New York: Columbia University Press.
* "North America"/"Central America". *Encyclopædia Britannica*.  2006.  Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
* UN Statistics Division: Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings
* GeoHive: The population of continents, regions and countries
* "North America"/ "Central America". *MSN Encarta Online Encyclopedia 2006.*   
* American Heritage Dictionaries, North America and Central America
* Houghton Mifflin Company, "North America"
* WordNet Princeton University: Central America
* Crystal Reference Encyclopedia, "North America"
* Internet World Map  Study showing the geographic distribution of the Internet across North America.

## Эшлэл 

Ангилал:Тив
Арнаут Даниэль

**Арнаут Даниэль** (; 1180 он-1200 он) нь дундад зууны үед Окситан хэлээр шүлгийн мөр холбож зохион Өмнөд Францын нутгаар  тойрон аялж тоглолт хийдэг байсан Трубадуруудын нэг.

Арнаутын талаарх баримтууд тун ховор байдагч Видасд түүний тухай багахан дурдсан хэсэг бий. 
"Аквитан мужийн Перигоол орчмийн Риберак тосгонд  нэгэн язгууртны гэрт төржээ. Сайн боловсрол эзэмшиж, шүлэг зохиодог болж дараахан нь өөрийн язгууртны байр сууриасаа татгалзан, тойрон аялал хийж жонглёр хийж байжээ (Тухайн уейин хэсүүчлэн явдаг циркийн хүмүүсийг жонглёр гэдэг байжээ).  
Тэрээр шүлэг бичсэн ч ойлгоход хэцүүгээр барахгүй, цээжлэхэд тун хэцүү мөртүүд дийлэнх нь байжээ. 
Гаскоонюгийн гэр бүлтэй нэгэн язгууртан бүсгүйд сэтгэл алдаж, итгэмээргүй ч түүнийгээ өөрийн болгож авчээ."

Сэстина гэж нэрлэгддэг 6 мөр 6 бадаг бүхий шүлгийн төрлийг үүсгэсэн гэдгээрээ алдартай. Мөн Италийн хойд хэсгийн "Долцэ стил ново"-н шүлгийн төрөлд нөлөө үзүүлсэн гэж Данте Алигьери нь өөрийнхөө "Бурханы дуулал" найраглалдаа тэмдэглэсэн байдаг. 
Нийт 19 цуврал шүлэг нь хадгалагдаж үлджээ. 

Ангилал:Францын яруу найрагч
Өмнөд Америк

**Өмнөд Америк** Дэлхийн бөмбөрцөгийн баруун өмнөд хагаст байрлах, баруун талаараа Номхон далай, хойд ба зүүн талаараа Атлантын далайгаар хүрээлэгдэн орших тив юм. Баруун хойд талд нь Хойд Америк тив ба Карибын тэнгис байрлана. 

Өмнөд Америк тив нь Дэлхийн гадаргуугийн 3.5% буюу 17,840,000 хавтгай дөрвөлжин км нутагтай, 2015 оны байдлаар уг тив дээр 413,482,203 хүн амьдарч байна. Өмнөд Америк нь талбайн хэмжээгээр Ази, Африк, Хойд Америкийн дараагаар дөрөвт, хүн амын тоогоор тавд ордог тив юм.

## Өмнөд Америкийн улс орны жагсаалт 
## Гадаад холбоос 
* Infolatam. Латин Америкийн мэдээлэл ба дүн шинжилгээ
* The Council on Hemispheric Affairs Латин Америкийн мэдээ, ард түмний үзэл бодол
* CONMEBOL -- Confederación Sudamericana de Fútbol (Өмнөд Америкийн Хөлбөмбөгийн Холбоо)

## Тайлбар 
Ангилал:Тив
Эль Нино

**ЭНСО** буюу **ENSO** нь "*El Niño-Southern Oscillation*" гэсэн үгний товчлол бөгөөд далай-агаар мандлыг хамарсан цаг уурын үзэгдэл юм. ЭНСО нь далайн гадаргуугийн усны температур хэлбэлзэх үзэгдэл (тропик орчмын зүүн Номхон далайд тохиолдоно) бөгөөд үүнийг Эль-Нино (El Niño) болон Ла-Нина (La Niña) гэж нэрлэнэ. Эль-Нино гэдэг нь "Жаал хүү" (Христын бага нас гэсэн утгатай) гэсэн испани үг бөгөөд уг үзэгдэл зул сарын баярын үеэр өмнөд Америкийн баруун эрэгт тохиолддог тул ингэж нэрлэсэн байна. Ла нина нь "Бяцхан охин" гэсэн утгатай үг юм. 

Эль Нино нь бөмбөрцөгийн өмнөд хагасын цаг уурт үлэмж нөлөөтэй болно. Энэ үзэгдлүүдийг анх 1923 онд Гильберт Валкер тодорхойлсон ба *Southern Oscillation* буюу *Өмнөдийн хэлбэлзэл* гэж нэрлэдэг нь уг үзэгдэл сар эсвэл улирал бүрд давтагддагаас үүдэлтэй байна. 

Эль-Нино ба Ла-Нина гэдэг нь далайн гадаргуугийн усны температур, тропик орчмын төв Номхон далайн гадаргуун усны температураас 0.5&nbsp;°C-аас илүү хэмжээгээр халах хэвийн бус нөхцлийг хэлнэ. Энэ үзэгдэл 5 сараас бага хугацаагаар үргэлжилбэл Эль-Нино, Ла-Нина "нөхцөл", 5 сараас илүү хугацаагаар үргэлжилбэл "үзэгдэл" гэж нэрлэнэ. 

## Ишлэл 
## Гадаад холбоос 
* The El Niño Theme Page Explains El Niño and La Niña, provides real time data, forecasts, animations, FAQ, impacts and more.
* NOAA El Niño Page
* The El Niño Story
* ENSO events 1951 - present
* NOAA announces 2004 El Niño
* El Niño and La Niña from the 1999 International Red Cross World Disasters Report by Eric J. Lyman
* The Climate of Peru
* Southern Oscillation Index (SOI)

Ангилал:Уур амьсгал
Бороо

]]

**Бороо** нь хур тунадасны нэг төрөл бөгөөд агаар мандал дахь усны уур конденсацлагдан, газрын гадаргуу руу буух үзэгдэл юм. Борооны бүх дуслууд газрын гадаргууд хүрдэггүй бөгөөд зарим нь унах явцдаа ууршин усны уур болон хувирах ба халуун, хуурай цөлд борооны бүх дуслууд газарт хүрэлгүй уурших нь ч бий.

## Шинж чанар 
, Колката хот]]
Борооны жижиг дуслууд нь бөмбөлөг хэлбэртэй байх ба дуслын хэмжээ томроход уг дуслын (бөмбөлөгийн) доод тал нь хавтгай, дээд тал нь бөмбөгөр хэлбэртэй, бүр том хэмжээний дуслууд шүхэр хэлбэртэй болно. Борооны дуслын хэлбэрийг Филипп Ленард 1898 онд судлаж, 2 мм-ээс бага хэмжээтэй дуслууд бөмбөлөг, 5 мм диаметр орчим нь хөөсөн боов хэлбэртэй, 5 мм-ээс дээш хэмжээтэй нь тогтворгүй болдгийг тогтоосон байна. Борооны дуслууд дунджаар 1 - 2 мм хэмжээтэй байна. Дэлхий дээр хамгийн том борооны дусал 2004 онд Бразил ба Маршаллын арал дээр орсон борооны үед тэмдэглэгдсэн ба дуслын хэмжээ 10 мм-ээс давсан байна. 

Борооны дуслуудын унах хурд нь дуслын хэмжээнээс хамаарах ба далайн түвшинтэй тэнцүү өндөрт, салхигүй тохиолдолд 0.5 мм диаметртэй дусал 2 м/сек хурдтайгаар, харин 5 мм хэмжээтэй дусал 9 м/сек хурдтайгаар унана.

Ихэнхи тохиолдолд борооны усны pH нь 6 орчим байна. Энэ нь агаар дахь нүүрстөрөгчийн давхар исэл pH-ийн хэмжээг бууруулна. pH-ийн хэмжээ 5.6-гаас бага тохиолдолд хүчиллэг бороо гэж нэрлэнэ.

## Ишлэл 

## Мөн үзэх 
* Хүчиллэг бороо
* Хур тунадас
* Цаг уур
* Үүл

## Цахим холбоос 
* What are clouds, and why does it rain?
* BBC article on the weekend rain effect
* BBC article on rain-making
* Do we have enough fresh water? Johan Rockstrom says we do, if we use it correctly. Earth & Sky interview, discusses capturing rainfall and reducing runoff, partly through conservation tillage.


Ангилал:Гидрометеор
Ангилал:Нислэгийн цаг уур
Ангилал:Хур тунадас
Туйл

**Дэлхийн туйл** (Газарзүйн туйлууд) гэдэг нь Дэлхийн хамгийн хойд, болон хамгийн урд цэгүүд болох
* Өмнөд туйл
* Умард туйлуудыг хэлнэ.

Ангилал:Математикийн газар зүй
Цас

thumb|270px|right|Улирлын өөрчлөлтөөр цасан бүрхүүл өөрчлөгдөх нь

**Цас** — 
#агаарын дулаан 0°C-ээс доошлосон үед агаар мандалд дэгдээд байсан усны уур жижиг мөсөн талст болон газарт буудаг хур. 
#Дээрх хурын газрын гадаргууг хучин бууж хайлахгүй азнах тунадас. Цасан ширхэг нь гадны өндөр даралтын нөлөөгүй учир зөөлөн байна. 

## Цасан ширхэг 
**Цасан ширхэг** нь агаар мандалд үүлэнд үүссэн мөсний талсууд болно. Том хэмжээтэй, сайн талсжисан цасан ширхэгүүд нь хавтгай, ойролцоогоор тэгш хэмт 6 талтай байна. Ховорхон тохиолдолд, -2&nbsp;°C хүйтэнд, 3 талт цасан ширхэгүүд үүсэж болно . Гэхдээ цасан ширхэгийн хэлбэрт, уг талстыг үүсэх үеийн температур, чийгшилт чухал нөлөөтэй тул ихэнхи тохиолдолд цасан ширхэгүүд нь зөв бус хэлбэртэй байдаг. Мөн баганалаг, зүүлэг, хавтгай хэлбэртэй ширхэгүүд байна. 

6 талт ширхэгүүд 0&nbsp;°C-ээс -3&nbsp;°C-т, зүүлэг болон баганалаг хэлбэртэй ширхэгүүд -5&nbsp;°C-аас -10&nbsp;°C-д, илүү хүйтэн температурт (-10&nbsp;°C-аас -22&nbsp;°C) дахин 6 талт ширхэгүүд үүснэ.
thumb|400px|center|Цасан ширхэг

## Мөн үзэх 
*Зуд
*Хур тунадас
*Бороо

## Ишлэл 
## Гадаад холбоос 
*Snowpack energy and mass balance An article that contains detailed analysis of snowpack energy and mass balance.
*[ftp://198.77.171.17/pub/High%20resolution%20TIFF%20Snow%20Images%20from%20webpage Ultra-high resolution images] of snowflakes, hosted by the Electron Microscopy Unit of the USDA Beltsville Agricultural Research Center
*Snow at above freezing temperatures
* Kenneth G. Libbrecht - Snowflake FAQ
* United Nations Environment Programme: Global Outlook for Ice and Snow

Ангилал:Хур тунадас
Умард туйл

г харуулсан дэлгэмэл зураг]]
**Умард туйл** (**Газарзүйн умард туйл**) гэж Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг, бөмбөрцөгийн хойд хагаст, Дэлхийн гадаргуутай огтлолцох цэгийг хэлнэ. 

Умард туйл нь дэлхийн хамгийн хойд цэг (хойд өргөргийн 90°) бөгөөд өмнөд туйлын яг эсрэг талд байрлана. Умард туйл дээр бүх чиглэл өмнө зүгийг заана. 

Өмнөд туйл нь эх газар (Антарктид дээр) дээр байдаг бол хойд туйл нь Умард мөсөн далайд байрлана. Умард туйл орчмын усны гүн 4087 метр . Хамгийн ойр байрлах хуурай газар нь Каффеклаб арал бөгөөд Гренландын хойд эрэг хүртэл ойролцоогоор 700 км.

## Нэр 
Монгол хэлэнд хойд, урд зүгт орших газар орны нэрийг хойд, урд хэмээн нэрлэдэг хэдий ч туйлын хойд, урд зүгт байгааг умард, өмнөд хэмээн нэрлэдэг. Тиймээс зарим тохиолдолд гадаад хэлнээс орчуулахдаа **Хойд туйл** хэмээн орчуулдаг боловч, уг ёсоор бол **Умард туйл** гэх нь зөв юм.

## Нэмэр 
* Өмнөд туйл
* Атлантын далай

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Arctic Council
* The Northern Forum
* North Pole Web Cam
* The short Arctic summer of 2004 
* The puzzling Arctic summer of 2003 
* FAQ on the Arctic and the North Pole 
* Polar Controversies Still Rage article by Roderick Eime

Ангилал:Арктикийн газар зүй
Ангилал:Одон орны координатын систем
Ангилал:Математикийн газар зүй
Ангилал:Бүс нутаг
Лучано Паваротти

200px|thumb|right|Лучиано Паваротти Велодром стадионд, 2002 оны 6 сар
**Лучано Паваротти** (, 1935 оны 10-р сарын 12 -нд Италийн Модена хотод төрсөн- 2007 оны 9-р сарын 6-нд Модена хотод нас барсан) нь Италийн цээл хоолойтой  тенор дуучин бөгөөд дуурийн алдартай дуучдын нэг юм.
Дэлхийн агуу тенор Пласидо Доминго, Хосе Каррерас нарын хамт Гурван тенорын нэг хэмээн алдаршсан.

## Намтар 
Италийн Модена хотод 1935 онд төрсөн. Эцэг нь дуучин, талх баригч Фернандо Паваротти, эх нь Адель Вентури сигар тамхины үйлдэрийн ажилчин. Эцэг нь талх баригч хийхийн зэрэгцээ мөн цээл хоолойтой дуучин байв. Лучано есөн настай байхдаа аавтайгаа хамт орон нутгийн сүмийн жижиг найрал дуунд дуулж эхэлсэн. Мөн залуу насандаа тэрээр профессор Донди болон түүний эхнэртэй хэд хэдэн хичээл үзсэн боловч тэдэнд нэг их ач холбогдол өгдөггүй байжээ.

1961 онд Режжо Эмилиагийн урлагийн наадамд түрүүлж, мөн оны 4 сарын 29-нд тус хотын театрын тайзнаа Пуччинигийн "Ла Поэм" дуурийн Родолфогийн дүрд дуулан, дуурийн талбарт гарч иржээ. Тэрээр уг дүрээрээ алдаршин Вена, Лондон, Миланы алдартай театруудын тайзнаа гарч дуулж байлаа.

Павароттигийн бүтээлч карьер 1961 онд басс холоотой Дмитрий Набоковтой хуваалцсан олон улсын дуучдын тэмцээнд ялалт байгуулснаар эхэлжээ. Тэр жилдээ Набоковтой хамт Регио Эмилиа театрт анхны тоглолтоо хийж, Ж.Пуччинигийн "Ла Бохем" жүжигт тоглосон. Тэрээр 1963 онд Венийн дуурийн театр болон Лондонгийн "Ковент-Гарден"-д мөн тоглож байжээ.

1980-аад оны эхээр Паваротти олон улсын залуу дуулаачдын тэмцээн (англи. The Pavarotti International Voice Competition) зохион байгуулж байжээ.

Бие даасан тоглолтуудаа театрын тайзнаас гадна цэнгэлдэх хүрээлэнгүүдэд хийж, олон арван мянган үзэгчид түүний тоглолтыг үзэхээр хошуурцгаадаг байсан ч Павароттиг хамгийн их алдаршуулсан Плачидо Доминго, Хосе Каррерас нартай хамт хийсэн "Гурван цээл хоолойтон" хэмээх концертын бичлэг бүхий CD, видео хуурцаг нь Эльвис Пресли болон Роллинг Стоунз гэх мэт суутнуудын цомгийн борлуулалтыг давжээ.

Паваротти 2004 оны 3 сард, 69 настайдаа Метрополитан театрын тайзнаа "Тоска" дуурьт дуулаад урлагийн алтан тайзаа орхих болсноо зарлаж, дэлхийг тойрсон аялан тоглолт хийсэн юм.

Хүн төрөлхтөн түүнийг хамгийн сүүлд тайзнаа харсан нь 2006 оны Турины олимпын нээлтийн ёслол дээр "Турандут" дуурийн ариг дуулж, нээлтийн ёслолыг хаасан үе байлаа. Тус онд нойр булчирхайн хорт хавдар илэрч, мэс засал хийлгэсэн боловч төдийлөн засал авалгүй байсаар 2007 оны 9-р сарын 6-нд Модена дахь гэртээ бөөрний дутагдлын улмаас 71 насандаа нас нөгчжээ.

## Гэр бүл 
1961 онд гэрлэж, охинтой болсон ч салж, өөрийн нь хүүхдийг тээсэн, туслах асан бүсгүйтэйгээ дэр нэгтгэжээ.

## Гадаад холбоос 
*Павароттигийн сайт
*Luciano Pavarotti, Tenor 
*Турины олимпын нээлтийн ёслолын үеэрх бичлэг

Ангилал:1935 онд төрсөн
Ангилал:2007 онд өнгөрсөн

Ангилал:Италийн дуучин
Сахарын цөл

**Сахарын цөл** (Арабаар الصحراء الكبرى, дуудлага нь *aṣ-ṣaḥrā´ al-koubra*, утга нь "Их цөл") нь газар нутгийн хэмжээгээр Антарктидын дараа орох 2 дахь том цөл юм. Уг цөл нь Хойд Африкийг эзлэн орших ба нийт талбай нь 9,000,000 ам дөрвөлжин км. 
## Газарзүй 
Сахарын цөл нь Алжир, Чад, Египет, Ливи, Мали, Марокко, Нигер, Сенегал, Судан, Тунис зэрэг орныг дамнан байрлана. 

Сахарын цөл нь янз бүрийн гадаргуугийн хэлбэрийг агуулна. Үүнд Нил мөрөн, Сенегал мөрөн, Эйр уул, Ахагар уул, Сахар Атлас уул, Тибести уул, жижиг цөлүүд болох Ливийн цөл, Тенер цөл, Египтийн элсэн тэнгис, Катарын тал, Чад нуур зэргийг дурьдаж болно. 

Жилд унах хур тунадсын хэмжээ:

* хойд хэсэгт нь: жилд 100 мм,
* өмнөд хэсэгт нь: жилд 150 мм байдаг байна. Гэхдээ унах тур тунадсын хэмжээ жил жилд янз бүр байна.

Сахарын цөлийн 15%-г л элс эзэлдэг ба үлдсэн 85%-г ургамал, чулуу, хайрга, хог хаягдал эзэлдэг.

## Байгалийн баялаг 
Сахарын цөлөөс Алжир, Ливи улсууд газрын тос, байгалийн хий, Морокко улс фосфат олборлож байна. 
## Мөн үзэх 
* Африк
* Цөл

## Эшлэл 
* Michael Brett and Elizabeth Frentess. *The Berbers*. Blackwell Publishers, 1996.
* Charles-Andre Julien. *History of North Africa: From the Arab Conquest to 1830*. Praeger, 1970.
* Abdallah Laroui. *The History of the Maghrib: An Interpretive Essay*. Princeton, 1977.
* Hugh Kennedy. *Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus*. Longman, 1996.
* Richard W. Bulliet. *The Camel and the Wheel*. Harvard University Press, 1975. Republished with a new preface Columbia University Press, 1990.

## Гадаад холбоос 
* Trans-Sahara routes
* Sahara pictures from Algerian UN Permanent Mission website
* Flora and Fauna of the Sahara, in French
* About Sahara subsurface hydrology and planned usage of the aquifers

Ангилал:Алжирын газар зүй
Ангилал:Египетийн газар зүй
Ангилал:Ливийн газар зүй
Ангилал:Мароккогийн газар зүй
Ангилал:Тунисын газар зүй

Ангилал:Африкийн цөл
Ангилал:Газар зүйн хамгийн
Альпийн нуруу

]]

**Альпийн нуруу** (Германаар *Alpen*; Италиар *Alpi*; Францаар *Alpes*; Словакаар *Alpe*) нь Европ тив дэх хамгийн том уулсын систем юм. Зүүнээс баруун тийш Австри, Словени, Итали, Швейцар, Лихтенштайн, Герман, Франц орнуудыг дамнан байрлана. 

Альпийн нурууны ноён оргил нь 4,808 м өргөгдсөн Мон Блан. 

## Зураг

Зураг:French alps 12a.jpg
Зураг:French alps 11.jpg
Зураг:French alps 10.jpg
Зураг:French alps 8.jpg
Зураг:French alps 18.jpg
Зураг:French alps 6a.jpg
Зураг:French alps 6.jpg
Зураг:French alps 5.jpg 
Зураг:French alps 3.jpg
Зураг:French alps 4.jpg
Зураг:French alps 9.jpg
Зураг:French alps 2.jpg

## Цахим холбоос 
* Satellite photo of the Alps, taken on August 31, 2005 by MODIS aboard Terra
* Photos of the Alps
* Images from the Alps Many images from Alps, landscape, flowers and wildlife.
* 360° Panoramic Views in Alps
* A online picture collection of the Alps More than 2000 pictures of climbing, backcountry skiing, hiking, landscape


Ангилал:Европын нуруу
Ангилал:Австрийн нуруу
Ангилал:Германы нуруу
Ангилал:Италийн нуруу
Ангилал:Францын нуруу
Ангилал:Швейцарын нуруу
Ангилал:Словенийн нуруу
Ангилал:Өндөр нуруу
Ангилал:Альпийн нурууны нурууд
Андын нуруу

**Андын нуруу** нь Өмнөд Америк тивийн баруун эргийн дагуу байрлах, тус тивийн хамгийн урт уулсын систем юм. Нийт 7,000 км урт, 500 км өргөн, дунджаар 4,000 метр өндөртэй. 

Андын нуруу нь нийт долоон орон - Аргентин, Боливи, Чили, Колумби, Эквадор, Перу болон Венесуэлийг дамнан байрлана. 

Андын нурууны ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш 6,962 метр өргөгдсөн Аконкагуа юм. 

## Эшлэл 

* John Biggar, The Andes: A Guide For Climbers, 3rd. edition, 2005, ISBN 0-9536087-2-7
* Tui de Roy, The Andes: As the Condor Flies. 2005, ISBN 1-55407-070-8

## Цахим холбоос 
* PhotoGlobe: Andes around Mt. Mercedario
* Andes geology (University of Arizona)
* Climate and animal life of the Andes
* Civilizations of Ancient Peru
* Complete list of separate mountains in the Andes over 6000 m
* https://web.archive.org/web/20070217135042/http://viajeros.freeservers.com/2005-12/caldera_cb.htm
* Famous Andes peaks
* http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/southamerica.html Complete list of mountains in South America with a prominence of at least 1500 m


Ангилал:Аргентины нуруу
Ангилал:Америкийн нуруу
Ангилал:Боливийн нуруу
Ангилал:Колумбийн нуруу
Ангилал:Перугийн нуруу
Ангилал:Өмнөд Америкийн нуруу
Ангилал:Өндөр нуруу
Ангилал:Венесуэлийн газар зүй
Ангилал:Чилийн газар зүй
Ангилал:Эквадорын газар зүй
Ангилал:Газар зүйн хамгийн
Ангилал:Био газар зүйн бүс
Гималай

, Жомолунгма, Лоце, Чо Оюу]]
**Гималай** эсвэл **Хималай** (сам. हिमालय, *himālaya*, «цастын орон») -  дэлхийн хамгийн өндөр уулсын цэгцрээ юм. 

Гималай Төвөдийн өндөрлөг (ар тал), Инд-Гангын нам дор газар (өвөр тал) хоёрын хооронд байрлаж, Төв Азийн уулархаг цөлөрхөг газар, Өмнөд Азийн халуун орны уур амьсгалт газрыг заагладаг. Түүнчлэн Балба, Бутан, Пакистан, Хятад (Төвөдийн өөртөө засах орон), Энэтхэг гэх 5 орны нутагт байрлана. 

Хималай Төв болон Өмнөд Азийг бэлчирлэн 2900 км гаруй урттай, 350 км орчим цэмцгэр нумран тогтсон. Хималайн нуруудын дундаж өндөр 6 км ба ноён оргил нь 8848 м өндөр Жомолунгма (Эверест) уул юм. Далайн түвшнээс дээш 8000 метрээс өндөр найман мянгат 10 оргилтой. 

Хималайгаас баруун тийш Каракорумын нуруу, Хиндукуш, Памир үргэлжилнэ. 

Инд, Ганга, Хөх мөрөн Гималайн уулсаас эх авна.

## Эшлэл 

* The Himalayan Journal published by Himalayan Club
* Michael Palin, *Himalaya*, Weidenfeld Nicolson Illustrated (2004) ISBN 0-297-84371-0
* John Hunt, *Ascent of Everest*, Hodder & Stoughton (1956) ISBN 0-89886-361-9
* *Everest*, the IMAX movie (1998), ISBN 0-7888-1493-1

## Гадаад холбоос 
* Comprehensive Information about the mountains of Himalaya with links to good images
* Harish Kapadia
* The making of the Himalaya and major tectonic subdivisions
* Geology of the Himalayan mountains
* Birth of the Himalaya
* Some notes on the formation of the Himalaya
* Guide to the 8000 m peaks
* Pictures from a trek in Annapurna (film by Ori Liber)
* Kumaon Himalayas
* Adi Kailash - Himalayas

Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Азийн бүсчлэл

Ангилал:Сычуанийн нуруу
Ангилал:Төвөдийн нуруу
Ангилал:Юньнанийн нуруу
Ангилал:Энэтхэгийн нуруу
Ангилал:Өндөр нуруу
Килиманжаро

**Килиманжаро уул** (мөн Килиманжаро хөвч уул,  эсвэл *Mount Kilimanjaro*) нь Танзани улсын нутагт, дэлхийн экватороос урагш 350 км, Энэтхэгийн далайгаас 280&nbsp;км, Викториа нуураас 400&nbsp;км зайд байрлах галт уул юм. Уг уул нь **Кибо**, **Мавенси**, **Шира** гэсэн 3 тогоотой. Килиманжаро нь далайн түвшнээс дээш  өндөрт өргөгдсөн Африк тивийн хамгийн өндөр хөвч уул юм. Танзанийн зүүн хойд хэсэгт орших энэхүү хөвч ууланд Африк тивийн хамгийн өндөр уул болох Кибо байдаг.

1987 онд энэ нутгийг ЮНЕСКО-оос дэлхийн байгалийн өвд бүртгэн авчээ. Килиманжарогийн байгалийн цогцолборт газар нь бүр 1973 оноос хойш байсан. Оргилын мөнх цас нь хэдийгээр зузаан боловч дэлхийн дулаарлаас шалтгаалан ихээхэн нимгэрсэн бөгөөд 1912 оноос 2020 оныг хүртэл мөсөн давхаргын 85&nbsp;% алга болсон бол 2030 он гэхэд бүрмөсөн хайлж дуусна гэсэн судалгаа байгаа аж.

## Газар зүй 
Килиманжаро хөвч уул нь экватороос урагш 350&nbsp;км зайтай, Дар-эс-Салам хотоос баруун хойд зүгт ойролцоогоор 500&nbsp;км-ийн зайтай, Кенийн хилийн ойроолцоо оршдог. Энэ хөвчийн эргэн тойронд 750- өндөр байхад дорно зүгт  өндөр Парегийн нурууг өнгөрөөд Энэтхэгийн далайг хүртэл алгуур намсана. Харин баруун болон хойд зүгт Танзани, Кенийн уулархаг бүстэй, өмнө зүгт Массаин тал руу уусна.

## Мөн үзэх 
* Африк

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Kilimanjaro News: Regularly Updated
* 
* Kilimanjaro on TierraWiki.org
* Ohio State University study expedition to Kilimanjaro's glaciers
* NASA Earth Explorer page
* 360 Panoramic View from the top, with Map
* ''Kilimanjaro - A Climber's Journal'' by Brad Wermers. Journal
* Kilimanjaro Machame Route Photos
* Kilimanjaro Rongai Route Photos

Ангилал:Африкийн нуруу
Ангилал:Танзанийн нуруу
Ангилал:Давхаргат галт уул
Ангилал:Африкийн геологи
Ангилал:Таван мянгат
Хадат уул

**Хадат уул** ( []) нь Хойд Америкийн баруун хэсэгт байрлах, Канадын Британийн Колумби мужаас АНУ-ын  Нью-Мексик муж хүртэл нийт 4,800 км үргэлжлэх нуруу юм. Ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш 4,401 метр өргөгдсөн Эльберт уул (АНУ-ын Колорадо муж) болно.

## Цахим холбоос 
* U.S. Geological Survey website on the Rocky Mountains
* Headwaters News - Headwaters News - Reporting on the Rockies
* Colorado Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* North Central Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* South Central Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)

Ангилал:Хойд Америкийн нуруу
Ангилал:АНУ-ын нуруу
Ангилал:Канадын нуруу
Ангилал:Мексикийн нуруу
Октав Мирбо

Францын зохиолч **Октав Мирбо** () 69 насалсан (1848-1917 он).

## Зохиол 
* *Le Calvaire* (1886), 
* ''L'Abbé Jules* (1888), 
* * Sébastien Roch* (1890), 
* *Le Jardin des supplices* (1899), 
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900), 
* *Les affaires sont les affaires* (1903), 
* *Farces et moralités* (1904) , 
* *La 628-E8* (1907), 
* *Le Foyer* (1908), 
* *Dingo* (1913), 
* *Contes cruels* (1990), 
* *Combats esthétiques* (1993), 
* *Combats littéraires* (2005).

## Мөн үзэх 
*  Société Octave Mirbeau.
*  *Dictionnaire Octave Mirbeau''.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Францын зохиолч
Ангилал:Гонкурын Академийн гишүүн
Ангилал:Францын сэтгүүлч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Францын жүжгийн зохиолч
Ангилал:Урлаг шүүмжлэгч
Ангилал:Франц хэлээрх утга зохиол
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Роман
Ангилал:Анархизмын хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1848 онд төрсөн
Ангилал:1917 онд өнгөрсөн
Булган аймаг

**Булган** — Монгол улсын **аймаг**. 1938 онд үүсэн байгуулагдсан.
 
49 мянган км² нутаг, 62 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — Булган (хот).

## Газар зүй 
Булган аймаг нь манай орны төв хэсэгт Орхон Сэлэнгийн сав газарт орших бөгөөд нутагт нь Булганхан, Бүрэгхангай, Дулаанхан, Бүтээл, Хантай Дархан хаан зэрэг ой хөвчит уул нурууд бий. 

Нутгийн хойд захаар эртний төрмөлийн эриний боржин чулуу, өмнө хэсгийн үлэмж талбайд дунд ба эртний төрмөлийн эриний хурдас, дунд хэсгээр нь Дээд Пермийн ба Гуравдагч, Юрийн галавын бялхмал чулуулаг, мөн Дөрөвдөгч эриний хүрмэн чулуу их тархжээ, Дөрөвдөгч галавын үед оргилж байсан Уран тогоо, Тулга, Бүрхээр, Жалавч зэрэг унтарсан галт уулыг нь дархлан хамгаалж байна. 1967 онд Могод сумын нутагт газар хөдөлж, газар хагарч язарсан нь энэ хавийн нутгийн гадаргын хэлбэр бүрэн тогтоогүй байгаагийн гэрч юм. Булган аймгийн нутагт чулуун нүүрс, барилгын материалын баялаг бий. 

Булган аймгийн нутагт Сэлэнгэ, Орхон, Хануй зэрэг том голууд урсах бөгөөд Харгал, Хунт, Айрхан зэрэг нуурууд бий. Хульж, Хунт, Хануйн, Асгатын зэрэг рашаан бий, Эгийн гол дээр УЦС барих аж. Аймгийн нутгийн урд хэсгээр хээрийн хүрэн хөрс, хойд хэсгээр ойн хар шороон ба уулын, тайгын хөрс тархжээ. Аймгийн нутгийн өмнөд хэсгээр хээрийн ургамал, хойд хэсгээр ой хөвч тархжээ. Ан амьтан элбэггэй.

## Хүн ам зүй 
Булган аймаг 2018 онд 62 мянган хүнтэй байв. Үндсэндээ монгол үндэстэн. Халх ястан зонхилно.
### Угсаатны бүрэлдэхүүн
*Халх-95.1%
*Баяд-1.6%
*Буриад-0.9%
*Дөрвөд-0.7%
*Дархад-0.5%
*Хотон-0.5%
*Урианхай-0.2%
*Захчин-0.1%
*Торгууд-0.1%

## Түүх 
### Эртний түүх 
Булган аймгийн нутаг дэвсгэр бол нэн эртнээс монгол туургатны өлгий нутаг байсан нь археологийн олдвор, баримтаар батлагддаг. Тухайлбал монголын анхны төрт улс болох Хүннү, болон Нирун, Сяньби, Түрэг, Уйгурын хаант улс, Кидан, Киргиз зэрэг улсууд оршин тогтнож байсны ул мөр хөшөө дурсгал олон байдаг. 12-13-р зууны үеийн Мэргид, Хэрэйд зэрэг овог аймаг, Чингисийн нэр хаягтай газар нутаг, уул ус цөөнгүй бий.

### БНМАУ-ын үе 
Аймгийн нутаг дэвсгэр нь Манжийн ноёрхлын үе болон Богд хаант Монгол улсын үед Түшээт хан аймагт, Ардын засгийн эхний жилүүдэд Богд хан уулын аймагт харьяалагдаж байлаа.
 
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Сайд нарын зөвлөлийн 1937 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн 33 дугаар тогтоолоор Булган аймаг байгуулах тухай шийдвэр гарч энэ дагуу 1938 оны 1 сарын 15-ны өдөр аймгийн яамны хурал хуралдаж Булган аймгийг 15 сум, 128 баг, 10360 өрх, 43500 хүн ам, 1.1 сая мал, 42.2 мянган ам дөрвөлжин километр нутагтайгаар байгуулжээ.

## Нутгийн хуваарь 
Булган аймаг дотроо 16 сум болж хуваагдана. 

thumb|right|250px|Сумдыг ялгасан газрын зураг

* - Аймгийн төв Булган хоттой давхцан багтаадаг.

** - Сумын төвөөс баруун хойд зүгт 25 км зайтай байх Сайхан-Овоо сууринг (500 хүнтэй) багтаадаг.

*** - Сумын төвөөс хойд зүгт 25 км зайтай байх Хялганат тосгоныг (3,300 хүнтэй) багтаадаг.

## Эдийн засаг 
### Үйлдвэр, уурхай 
* Тавтын орд газрын уурхай
* Эрээний нүүрсний уурхай

## Цахим холбоос
* Булган аймгийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл

Ангилал:Монголын аймаг
Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал

thumb|right|250px
**Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал** (2005 оноос 2020 он хүртэл *Чингис хаан олон улсын нисэх буудал* нэртэй байсан) нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун урд зүгт 14.7 километрийн зайд Хан-Уул дүүргийн нутаг дэвсгэр Буянт-Ухаад байрладаг нисэх онгоцны буудал юм. Баруунаас зүүн рүү бууж, зүүнээс баруун руу нисэх хатуу хучилттай нислэгийн нэг зурвастай.

Тус буудал нь 2020 он хүртэл Монголын хамгийн том нисэх онгоцны буудал байсан бөгөөд 2021 оны 7 сараас ихэнх үйл ажиллагаа зогсож, Сэргэлэн сумын нутаг дэвсгэрт шинээр баригдсан Чингис хаан олон улсын нисэх буудал гол нисэх буудал болжээ.

Монголын агаарын тээврийн компаниуд болох Хүннү Эйр, МИАТ, Изинис Эйрвэйз, Аэро Монголиа нь "Чингис хаан" олон улсын нисэх онгоцны буудлыг голчлон ашигладаг байсан.

Тус буудал нь Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тохиолдуулан 2005 оны 12 сарын 21-нд Чингис хааны нэрээр нэрлэгдсэн ба нэрийг нь шинэ буудал руу 2020 онд шилжүүлжээ.

## Агаарын тээврийн компаниуд болон чиглэлүүд 
* Хүннү Эйр (Баянхонгор-1.3.5, Даланзадгад-2,4,6, Овоот-7, Тавантолгой-Захиалгат, Мөрөн-1,3,5, Завхан-2,4,6, Улаангом-1,3,5, Ховд-1,3,5, Чойбалсан-1,3,5,6, Алтай-2,4,7, Хайлаар-3,6, Манжуур-1,5, Хонконг-1,3,5, Парис-1,5, Шанхай, Бангкок)
* Аэро Монголиа (Баянхонгор, Эрхүү, Мөрөн, Овоот, Оюутолгой, Тавантолгой, Улаангом, Хөх хот, Чойбалсан)
* Аэрофлот (Москва-Шереметьево)
* SCAT Астана
* Эйр Чайна (Бээжин)
* Кореан Эйр (Сөүл-Инчон)
* МИАТ (Берлин-Тегел, Бээжин, Москва-Шереметьево, Осака-Кансай [улирлын чанартай], Сөүл-Инчон, Токио-Нарита, Токио-Ханэда [улирлын чанартай], Хонконг, Оюутолгой)
* Туркиш Эйрлайнс (Стамбул)

## Бусад байгууламж 
* "Чингис хаан" олон улсын нисэх буудалд агуулах бий.

## Статистик
 ХК онгоц Боинг 737-800]]

## Эшлэл
## Гадаад холбоос 
* Иргэний Нисэхийн Ерөнхий Газар
* Чингис хаан олон улсын нисэх буудал

Ангилал:1961 онд байгуулагдсан
Ангилал:Хаагдсан нисэх буудал
Ангилал:Монголын нисэх буудал
Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж
Ангилал:Хан-Уул дүүрэг
Ангилал:Улаанбаатарын тээвэр
Хар тэнгис

**Хар тэнгис** (монголчууд мөн "**Хар далай**" гэж нэрэлдэг) зүүн өмнөд Европд, Анатолийн хойг (Турк) дээр байрлах, эх газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгис нь Газар дундын тэнгис, Эгейн тэнгисээр Атлантын далайтай холбогдоно. Босфорын хоолой нь Хар тэнгисийг Мраморын тэнгистэй, улмаар Дарданелийн хоолой нь Эгейн тэнгистэй холбоно. Эгейн тэнгис нь Газар дундын тэнгисийн нэг хэсэг гэж тооцогддог байна. Эдгээр тэнгисүүд (уснууд) нь Ази болон Европ тивийн хил юм. Хар тэнгис нь баруун хойд талдаа Керчийн хоолойгоор Азовын тэнгистэй холбогдоно. 

Хар тэнгисийн нийт талбай нь 436400 км2, , хамгийн их гүн нь 2200 метр  хүрнэ. 
Газар дундын тэнгистэй адил Хар тэнгис рүү жилд 200 км³ Атлантын далайн ус урсаж ирэх бөгөөд ууршилтын улмаас ус нь харьцангуй өндөр давсжилттай болдог байна. Эх газраас жилд 320 км³цэнгэг ус цутгах бөгөөд уг тэнгист цутгадаг хамгийн том мөрөнгүүд бол Дунай мөрөн, Днепр, Днестр юм. 

Турк, Болгар, Румын, Украин, Орос, Гүрж улсууд Хар тэнгисийн эрэгээр хүрээлэн оршино. Крымын хойг нь 2014 оноос ОХУ-ын автономит эрхтэй муж юм.

Хар тэнгис нь ачаа тээврийн чухал зангилаа бүс нутаг юм. Үүнээс гадна маш чухал стратегийн болон цэргийн ач холбогдолтой тэнгис болно. 

## Мөн үзэх 
* Газар дундын тэнгис

## Гадаад холбоос 
* Black Sea Environment and Marine Life - Learning Pages
* The Center for Black Sea Archaeology
* The Black Sea Trade Project
* Earth from Space: Black Sea
* National Geographic Society
* Black Sea Environmental Internet Node
* Black Sea-Mediterranean Corridor during the last 30 ky: UNESCO IGCP 521 WG12

## Эшлэл 

* Charles King, *The Black Sea: A History*, 2004, ISBN 0-19-924161-9
* William Ryan and Walter Pitman, ''Noah's Flood*, 1999, ISBN 0-684-85920-3
* Neal Ascherson, *Black Sea* (Vintage 1996), ISBN 0-09-959371-8
* Özhan Öztürk. Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük (Black Sea: Encyclopedic Dictionary). 2 Cilt (2 Volumes). Heyamola Publishing. Istanbul.2005 ISBN 975-6121-00-9.
* Rüdiger Schmitt, "Considerations on the Name of the Black Sea", in: *Hellas und der griechische Osten* (Saarbrücken 1996), pp. 219–224
* West, Stephanie. "‘The Most Marvellous of All Seas’: the Greek Encounter with the Euxine", *Greece & Rome'', Vol.&nbsp;50, Issue&nbsp;2 (2003), pp.&nbsp;151–167.


Ангилал:Бага Ази
Ангилал:Дотоодын тэнгис
Ангилал:Европын газар зүй
Тэнгис

left

**Тэнгис** (англи. sea, орос. море) эх газрын ойролцоох далайн уснаас хуурай газар болон усан доорх газрын бүтцээр тусгаарлагдсан томоохон давстай устай биет юм. Далай, тэнгисийн ус нь давстай байдаг учир эх газрын томоохон давстай нууруудыг мөн тэнгис гэж нэрлэж ирсэн уламжлалтай.

Олон Улсын Усзүйн байгууллага (International Hydrographic Organization, IHO) нь тэнгис, нуур зэргийг тодорхойлж, ангилдаг бөгөөд одоо мөрдөж буй тодорхойлолт, ангилалыг "Special publication S-23, *Limits of Oceans and Seas*, 3rd edition, 1953"-ээс үзэж болно. Энэ товхимол нь 3 дахь хэвлэл нь бөгөөд 4 дэх хэвлэлийн нооргийг 1986 онд бэлэн болгосон боловч, зарим нэг нэршил дээр санал нэгдээгүй тул хэвлээгүй байна (Жишээ нь, Япон тэнгисийн нэр).

Тэнгис гэдэг хүн Хулан гэдэг охинд хайртай.

## Тэмдэглэхүйц тэнгисүүдийн жагсаалт 
### Далайн 
* Агнуурын тэнгис
* Адриатын тэнгис
* Азовын тэнгис
* Андаманы тэнгис
* Арабын тэнгис
* Балтын тэнгис
* Баренцын тэнгис
* Берингийн тэнгис
* Бохайн тэнгис
* Газар дундын тэнгис
* Гренландын тэнгис
* Дорнод Сибирийн тэнгис
* Дорнод Хятадын тэнгис
* Карибын тэнгис
* Карын тэнгис
* Лабрадорын тэнгис
* Лаптевын тэнгис
* Печорын тэнгис
* Умард тэнгис
* Цагаан тэнгис  
* Хар тэнгис
* Улаан тэнгис
* Тиморын тэнгис
* Шүрэн тэнгис
* Филиппиний тэнгис
* Тасманы тэнгис
* Эгейн тэнгис
* Шар тэнгис
* Япон тэнгис

### Эх газрын 
* Арал тэнгис
* Каспийн тэнгис
* Сөнөсөн тэнгис

## Мөн үзэх 
* Далай судлал
* Далай
* Ус


Ангилал:Далай тэнгис судлал
Карибын тэнгис

thumb|Карибын тэнгист Британийн Виржиний арлууд
**Карибын тэнгис** нь Мексикийн буланд байрлах тропикийн тэнгис бөгөөд Атлантын далайн нэгэн тэнгис юм.

Карибын тэнгис нь 2,754,000 км² талбайтай, томоохон тэнгисүүдийн нэг гэж тооцогддог байна. Уг тэнгисийн хамгийн гүн цэг нь Куба ба Ямайкын хооронд байрлах Кайманы хотгор бөгөөд гүн нь 7,686 м юм. 

Карибын тэнгист дэлхийн хоёр дахь том шүрэн эрэг оршдог бөгөөд Месоамерикийн шүрэн эрэг гэдэг 1000км урт ба Мексик, Белиз, Гватемал, Гондурасын эргийг дамжиж тогтсон. 

## Мөн үзэх 
* Атлантын далай

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

* Snyderman, Marty (1996) Guide to Marine Life : Caribbean-Bahamas-Florida; page 13-14, 19. Aqua Quest Publications, Inc. ISBN 1-881652-06-8
* Glover K., Linda (2004) Defying Ocean's End : An Agenda For Action; page 9. Island Press. ISBN 1-55963-755-2
*   Peters, Philip Dickenson (2003) Caribbean WOW 2.0; page 100. Islandguru Media. ISBN 1-929970-04-8


Ангилал:Карибын газар зүй
Ангилал:Атлантын далайн тэнгис
Каспийн тэнгис

**Каспийн тэнгис** (латин. *Caspium mare* буюу эрт.грек. Κασπία θάλασσα, *Kaspía thálassa,* англи*. Caspian Sea,* орос*. Каспийское море*) нь дэлхий дээрх эх газар дундын бюу битүү хамгийн том тэнгис (нуур) юм. Гадаргуугийн талбай нь 371,000 кв. км бөгөөд эзэлхүүн нь 78,200 куб. км болно. Хамгийн их гүн хэсэг нь 1025 метр. Усны давсжилт нь 1.2-12 % хооронд хэлбэлзэнэ. Каспийн тэнгисийн хойд, зүүн хойд талд Казахстан-1,422 км, зүүн талд Туркменистан-1,035 км, урд талд Иран -728 км, баруун өмнө талд Азербайжан -813 км,  баруун хойд талд Оросын Холбооны Улс -747 км урт эрэг зэрэг 5 улс оршино. Каспийн тэнгис нь эрт цагт Хар тэнгис, тэр дундаа гадаад далайтай холбоотой байсан нь геологи, палентеологийн олдворууд, түүний судалгаагаар нотлогддог хийгээд түүний усан дахь давсны агууламж өндөр байдаг нь үүнтэй холбоотой бөгөөд хуучин нэрээр Зөвлөлт Холбоот Улс Каспи-Хар тэнгисийг холбосон суваг татсан ажээ. 

## Цутгадаг голууд 
Каспийн тэнгист цутагдаг 130 гол, мөрөн байдаг бөгөөд тэндий томоохон нь— Ижил мөрөн, Дарвагчай, Рубас, Сулак, Самур, Терек (ОХУ), Урал, Эмба (Казахстан), Кура (Азербайжан), Атрек (Туркменистан), Горган, Сефидруд (Иран) юм. 

## Тээвэр 
Каспийн тэнгист усан тээвэрлэлт хөгжсөн. Далайд онгоцны гарцууд байдаг - ялангуяа Баку - Туркменбаши, Баку - Актау, Махачкала - Актау. Каспийн тэнгис нь Ижил мөрөн, Доноор Азовын тэнгистэй, түүнчлэн Ижил мөрөн-Балтийн суваг, Цагаан тэнгис-Балтийн сувгийн ачаар Балтийн болон Цагаан тэнгистэй усан онгоцоор тус тус холбогддог. Москвагийн нэрэмжит суваг нь Москва хотыг болон Каспийн тэнгистэй холбодог байна.

## Загас агнуур 
Загас агнуур (хилэм, боргоцой, мөрөг, цурхай алгана, шпрот), түрс үйлдвэрлэх, мөн далайн хав загас барьдаг байна. Дэлхийн хилэм загасны 90 гаруй хувь нь Каспийн тэнгист байдаг. Каспийн тэнгист үйлдвэрийн олборлолтоос гадна хилэм загас, түүний түрсийг хууль бусаар агнаж байна.

## Цахим холбоос 
* [Information on history and names of the Caspian Sea](http://www.netiran.com/?fn=artd(2277))
* Caspian Sea Region
* Caspian Environment Programme
** Framework Convention for the Protection of the Marine Environment of the Caspian Sea (2003)
* Target: Caspian Sea Oil John Robb, 2004
* Dating Caspian sea level changes

## Эшлэл 
* Caspian Sea Biodiversity Project

Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Азербайжаны нуур
Ангилал:Давст нуур
Ангилал:Ираны нуур
Ангилал:Европын нуур

Ангилал:Оросын нуур
Ангилал:Казахстаны нуур
Ангилал:Казахстан-Оросын хоорондын хил
Ангилал:Хотгор 
Ангилал:Туркменистаны нуур
Сөнөсөн тэнгис

**Сөнөсөн тэнгис** (еврей. יָם הַ‏‏מֶ‏ּ‏לַ‏ח, - "Давст тэнгис"; араб. |ألبَحْر ألمَيّت - "Сөнөсөн тэнгис") нь Израил, Иордан болон Палестины хооронд байрлах, 67 км урт, 18 км өргөн, эрт галавын тэнгисийн үлдэц давст нуур бөгөөд Дэлхийн хамгийн нам дор цэг юм. Далайн төвшнөөс доош 420 метрт байрлана. Нуурын гүн нь 330 метр ба Дэлхий дээрхи хамгийн гүн, усны эзэлхүүн- 114 км³ давст нуур. Давсжилтын хэмжээ 30%. Энэ нь далайн уснаас 8.6 дахин , Газар дундын тэнгисээс 9 дахин өндөр давсжилт юм. 

Сөнөсөн тэнгисийн давсны эрдэс бодисын найрлага нь бусад тэнгисийнхээс эрс ялгаатай. Энэ нь ойролцоогоор 50.8% магнийн хлорид, 14.4% кальцийн хлорид, 30.4% натрийн хлорид, 4.4% калийн хлорид агуулдаг. Давс нь сульфат багатай боловч бромид харьцангуй өндөр байдаг. Энэ нь Сөнөсөн тэнгисийг өвөрмөц байгалийн эмчилгээний амралтын газар болгож, дэлхийн өнцөг булан бүрээс сая сая жуулчдыг татдаг байна.  

Жордан гол бол Сөнөсөн тэнгис рүү цутгадаг цорын ганц том усны эх үүсвэр юм. 

## Дэлгэрүүлж унших 
* Yehouda Enzel, et al, eds (2006) *New Frontiers in Dead Sea Paleoenvironmental Research*, Geological Society of America, ISBN 0-8137-2401-5 https://web.archive.org/web/20060830093858/http://granite.geosociety.org/bookstore/default.asp?oID=0&catID=9&pID=SPE401
* Niemi, Tina M., Ben-Avraham, Z., and Gat, J., eds., 1997, The Dead Sea: The Lake and Its Setting: N.Y., Oxford University Press, 286 p.

## Цахим холбоос 
* The official Israeli site
* Ezekiel's Water Project
* Race is on to save the Dead Sea
* A Web Documentary On The Dead Sea
* Multilateral project for sustainable water management in the lower Jordan Valley

## Эшлэл 

Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Израилын нуур
Ангилал:Йорданы нуур
Ангилал:Хотгор
Ангилал:Библийн суурин
Ангилал:Негев
Ангилал:Давст нуур
Ангилал:Газар зүйн хамгийн
Ангилал:Палестины газар зүй
Ангилал:Израил-Йорданы харилцаа
Чөлөөт агуулга

**Чөлөөт агуулга** (*англ. **free content***, эсвэл ***open content*** буюу нээлттэй агуулга ч гэж нэрлэдэг) гэдэг нь тухайн сэдвийн агуулгыг үнэгүйгээр ашиглах болон цааш түгээх нь зохиогчийн эрхийн дагуу зөвшөөрөгдсөн бүтээл юм. Энэ нь жишээлбэл хуулийн дагуу зохиогчийн эрхийн хамгаалсан хугацаа дууссанаар тухайн хамгаалагдсан бүтээлийг нийтэд хүртээл болгосоноор түүний агуулгыг засаж өөрчлөх боломжтой болно. Чөлөөт агуулга гэдэгт орох бас нэг хэлбэр нь зохиогч эсвэл эзэмшигч нь өөрийн бүтээлийг бүрэн эхээр нь чөлөөт лицензийн дор ашиглах зөвшөөрөлтэйгээр түгээхийг бас хэлнэ.

## Чөлөөт агуулгын лицензүүд 
Ихэнх чөлөөт агуулгын лицензүүд нь бүтээлийг хэрэглэхэд бүтээгчийн нэрийг тавих шаардлагатай л гэж үзсэн байдаг. Үүний нэг жишээ нь ГНУ чөлөөт баримт бичгийн лиценз юм.