open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нил мөрөн

**Нил мөрөн** (Араб: النيل *Ан Нил*; эртний грекээр: Νεῖλος *Нейло*; эртний египетээр: *Итерү*; Коптик: *Пиаро* эсвэл *Фиаро*; Амхарын: ዓባይ *Аббай*) нь умар зүг рүү урсдаг Африк тив дэх дэлхийн хамгийн урт мөрөн юм. Нийт урт нь 6,650 км. Нилд Цагаан Нил, Цэнхэр Нил гэх хоёр гол цутгал байх бөгөөд удаах нь Нилийн ус, үржил шимийн гол эх үүсвэр бол Цагаан Нил нь илүү урт юм байна. Цагаан Нил Африкийн төв хэсгээс эх авах бөгөөд Нилээс хамгийн хол орших эх нь Руанда дахь Виктория нуур эх булаг нь болдог. Тэндээс Танзани, , Уганда, өмнөд Суданаар дамжин урсдаг бол Цэнхэр Нил нь Этиоп дахь Тана нуураас эх авч Судан руу зүүн-өмнө зүгээс урсан орно. Хоёр мөрөн Суданы нийслэл Хартум хотод нийлдэг. 

Мөрний доод урсгал нь бараг цөлөөр урсах бөгөөд Суданаас, Египет руу урсана. Египет нь Нил мөрнөөс олон мянган жилийн турш хамааралтай байсаар ирсэн ба хотууд нь Нил мөрний хөндийд байрлахын зэрэгцээ түүхийн гол дурсгалууд мөрний ойролцоо оршдог. Нил мөрөн Газар дундын тэнгис руу маш том садраа үүсгэн цутгадаг.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Нил мөрний голын систем
Ангилал:Африкийн гол мөрөн
Ангилал:Бурундийн гол мөрөн
Ангилал:Египетийн гол мөрөн
Ангилал:Суданы гол мөрөн
Ангилал:Угандын гол мөрөн
Ангилал:Руандагийн гол мөрөн
Ангилал:Танзанийн гол мөрөн
Ангилал:Эртний Египетийн газар зүй
Ангилал:Ариун гол мөрөн
Өмнөдэлгэр сум

**Өмнөдэлгэр** — Хэнтий аймагийн сум. Монгол улсын харъяат иргэн, Өмнөдэлгэр сумын суурин хүн ам - 5,156. Энэ тооллогоор бол аймгийнхаа 17 сумаас 3-р олон хүн амтай (Хэрлэн, Дарханы дараах) сум гэж тооцогдоно. Сумын нутаг захиргааны 7 багт хуваагддаг. Сумын төвөөс зүүн хойш 52 км зайд 7-р баг болох Гурванбаян тосгон оршино. 

Өмнөдэлгэр сум

Өмнөдэлгэр сум нь Хуучнаар Сэцэн хан аймгийн Мэргэн гүний хошууны нутагт 1923 онд Өндөрцагаан уулын хошуу нэртэйгээр байгуулагдсан. 1925 оноос Сэцэн хан аймгийн Засаг захиргааны зохион байгуулалт хийхэд Дэлгэрхаан  сум болгон өөрчилсөн. Хөвчийн Жонон вангийн хошууг 10 гаруй сум болгон шинээр зохион байгуулахад Дэлгэрхаан нэртэй сум хоёр болсон байна. Үүнийг ялгахын тулд газар нутгийн байрлалаар нь Хойд-Дэлгэрхаан, Өмнө Дэлгэрхаан гэж нэрлэсэн бөгөөд сүүлд “хаан” гэдэг нэр нь хасагдаж Өмнөдэлгэр гэж нэрлэгдсэн түүхтэй.

1956 онд Гурванбаян сумын баруун тал, 1974 онд Хэнтий /Хойд Дэлгэрхаан/ сум, 1999 онд Хурхын сангийн аж ахуй буюу Гурванбаян сум нийлж одоогийн Өмнөдэлгэр сум болон өргөжсөн.  2010 оны байдлаар сум нь засаг захиргааны 7 багтай. Хойгуураа ОХУ-тай 50 орчим км газраар, зүүн талаараа Батширээт сум, Биндэр сум, зүүн урдуураа Хэрлэн сум, yрдуураа Мөрөн сум, баруун талаараа Жаргалтхаан, Цэнхэрмандал сумдууд, баруун хойд талаараа Төв аймгийн Мөнгөнморьт сум, Сэлэнгэ аймагтай хиллэдэг. Сумын төв Өндөрхаанаас 110 км, Улаанбаатараас 280 км орчим зайтай оршино.

Нутгийн хойд хэсэг нь бүхэлдээ Хэнтийн нурууны уулс юм. Энд орших Хэнтий ханы нурууны оргил далайн түвшнээс 2452 м өндөр, мөн Хэнтий ханы араар далайн түвшнээс 2298м өндөр Дуут Ян, 2278м өндөр Их Сүүхлэг, 1818м өндөр Цонжийн чулуу, 1754м өндөр Бөхөг цагаан, 2098м Бэрэнчин Ян, 2362м өндөр Бурхан халдун, 2007м өндөр Тарсын тэгсгэр, 1863м өндөр Улаан байц, 1517м өндөр Сант, 2297м өндөр Цүүц, 1958м өндөр Их даваа уулууд байхаас гадна Сумын хамгийн нутгийн хамгийн нам цэг нь Хурхын гол сумын хилийг зүүн хойшоо огтлон гарч байгаа цэгт далайн түвшнээс 100 орчим м өндөрт оршино.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Оросын эзэнт гүрэн

**Оросын Хаант Улс** () мөн **Оросын Эзэнт Гүрэн** гэж түүхийн шинжлэх ухаанд 1721-1917 оны хооронд хэрэглэгдэж байсан Оросын Эзэнт Улсын нэр юм. Оросын Царьт Улсын I Пётр хаан 1721 онд улсаа хаант улс (эзэнт гүрэн) болсныг тунхагласан бөгөөд 1905 онд хэмжээт эрхт хаант засагтай болж, 1917 онд хаант засаг бүр мөсөн халагдаж Бүгд Найрамдах Орос Улс байгуулагджээ. 

Оросын Хаант Улс 1916 оны мэдээгээр 181 сая хүнтэй, газар нутгийн хэмжээгээр түүхэн дэх 3-р том улс (Дэлхийн Эзэнт Гүрнүүд болох Монголын Эзэнт Гүрэн ба Британийн Эзэнт Гүрний дараа) байв. 

## Түүх 
1721 онд Оросын Царьт Улсын I Пётр (1682-1725) хаан Умардын дайнаар Балтын тэнгис хавийг байлдан дагуулж төр улсаа хэмжээгүй эрх хаант засагт шилжүүлж Оросын эзэнт гүрэн хэмээсэн алдаршуулсан бөгөөд Санкт-Петербург хотыг шинээр босгон нийслэл болгон суужээ.

Пётрээс хойш хэд хэдэн хаан ойрхон солигдож төрийн эргэлтээр 1741 онд Елизавета (1741-1761) хатан хаан болов. 

15-18-р зууны үед Турк-Османы Эзэнт Гүрний түрэмгийллээс зайлсхийхийн тулд Армени, Гүржүүд дагаар орсон ба 18-р зуунд Халимаг, Казахууд Оросын бүрэлдэхүүнд оржээ. 18-р зууны сүүлч 19-р зууны эхээр I Александр хаан цэрэг зэвсгийн хүчээр колони эзэмшин эзэнт гүрнээ тэлж Англи, Францын (Наполеон) хаадтай тохиролцон Европ тивийг хуваан авч байлаа. Оросын Эзэнт Гүрний хүрээгээ тэлэх  санаархалд шинээр хүчирхэгжиж байсан Прусс (германы эзэнт улс), Япон улсууд саад болж байв. Ийнхүү Орос улс хүчээр болон хүчинд автагдан нэгтгэсэн христ, лал, еврей, будда, бөө мөргөлийн шашинтай олон үндэстэн ястнаас бүрдсэн Их эзэнт гүрэн боллоо. 1914 онд Орос улс үндэсний нийт бүтээгдэхүүнээрээ дэлхийд 5-р байранд орж байв. 1861-1913 онуудад үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн 12 дахин өссөн байна. Гэвч 1917 оны хувьсгал, иргэний дайн, гадаадын интервенцийн нөлөөгөөр газар нутгаасаа 90 мянган ам км нутаг, 49 сая хүн амаа алджээ. Дайн, өлсгөлөн, тахлаас болон олон сая хүнээ (185,2 саяас 136,9 сая) алдав. 1917 оны Хоёрдугаар сарын хөрөнгөтний хувьсгалын дараа II Николай Эзэн хааны суудлаа өгсөн, 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа Оросын Эзэн хаан хоёрдугаар Николайг гэр бүлийн хамт хороож эзэнт гүрний түүх төгссөн ч түүнийг залгамжлан **Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс** (ЗСБНХУ) 1924 онд үүсэн тогтсон юм.

## Тэмдэглэл
## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* Оросын Хаант Улсын тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл бүхий цахим хуудас (оросоор)
* Оросын Хаант Улсын үеийн өнгөт гэрэл зурагнууд (англиар)


Ангилал:Азийн түүхэн улс
Ангилал:Европын түүхэн улс
Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс
Харри Поттер ба Галт шувууны бүлгэм

**Харри Поттер ба Галт шувууны бүлгэм ** () нь Харри Поттэр цувралын 5 дахь боть нь юм. Энэ номонд Харригийн 15 насны үеийн адал явдлууд гарна. Энэхүү номыг монгол хэлнээ Н.Энхнаран орчуулжээ. " Хогвартст хэцүүхэн цаг мөч иржээ. Үеэл Дадли руу нь Дементорууд дайрсны дараагаар Волдеморт түүнийг олохын тулд юунаас ч буцахгүй гэдгийг Харри тун сайн ойлгов. Хар лорд эргэж ирснийг үгүйсгэх хүн бишгүй авч харын хүчний эсрэг тэмцэхэд нь Харрид туслахаар нэгэн нууц бүлгэм Грималд гудамжны байранд цуглалаа. Оюун санаанд нь хүч түрэмгийлэн нэвтрэх Волдемортийн довтолгооныг сөрж эсэргүүцэхэд нь Харрид туслахаар профессор Снейп түүнд тусгай хичээл заана. Гэвч Волдеморт Харригийн оюун санаанд улам бүр хүч түрэмгийлэн орж ирсээр цаг хугацаа ч улам багассаар..." Энэ ном нь 38 бүлэгтэй. 

Ангилал:21-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Зөгнөлт зохиол
Ангилал:Өсвөр үеийнхний уран зохиол
Ф
Ангилал:Жоанна Роулингийн бүтээл
Александр Горбатов

**Горбатов Александр Васильевич** (1891-1973 он) Аугаа Их Эх Орны дайны гарамгай зүтгэлтэн, ЗХУ-ын баатар, армийн генерал А.В.Горбатовын нэр Зөвлөлтийн цэргийн түүхэнд тодоор бичигдсэн юм.

## Амьдралын эхэн 
Александр Васильевич Горбатов 1891 оны 3-р сарын 21-нд Ивановск мужийн Палехскийн районд Пахотино тосгонд ядуу тариачин гэр бүлд төржээ.Дэлхийн 1-р дайнд оролцсон унтер-офицер А.В.Горбатов 1918 онд Улаан армид элсэн эксадрон командалж Украйны хөрөнгөтөн, Деникин, Петлюрийн цэрэгтэй байлдан Улаан тугийн одонгоор шагнагдан,иргэний дайны дараа хороо,бригад командалж цэргийн эрдэмд шамдангуй суралцаж байсан юм.

Түүний командалсан нэгтгэлүүд байлдааны,улс төрийн бэлтгэлээр үргэлж шилдэг нь байсантай холбогдуулж А.В.Горбатовыг Улаан Таван Хошуу одонгоор шагнан урамшуулжээ.

## Цэргийн амьдрал 
1937 оны хэлмэгдүүлтэнд өртөж,3 жилийн турш Колымын хорих лагерьт хоригдон,1940 онд суллагдан корпус командлагчийн орлогчоор Эх Орны дайны өмнөхөн буюу 1941 онд дивизийн даргаар томилогдон ажилахдаа өөрийн удирдсан дивизийн байлдааны чадварыг хэд дахин нэмэгдүүлжээ.

Дайн эхлэнгүүт фашистын цэргийн хүчирхэг довтолгоог хориглон байлдахын гайхамшиг хувийн эрлхэг зоригийг үзүүлэн амжилттай няцаалаа.
Энэ нь арми командлагчид хамгийн түрүүнд дэвших хүмүүсийн нэг болсон юм. Цохилтын 3-р армийг командлан Курск,Белоруссын операцид оролцон Берлин хотыг эзлэсэн юм.Дорнод Пруссын операцид гарамгай гавьяа байгуулсан тул 1945 оны 4-р сарын 10-нд ЗХУ-ын баатар цолоор шагнагджээ.

Берлин хотыг эзэлсний дараа Берлин хотын анхны комендант Н.Э.Берзарин машины ослоор нас барж түүний оронд цохилтын 5-р армийн командлагчаар томилогдож Берлин хотын коменпант болжээ. 1953-1954 онд агаарын десантын цэргийн командлагч, 54-58 онд Балт орчмын цэргийн тойргийн командлагч 1958 онд БХЯ-ны сайдын орлогч, 1952-61 онд ЗХУКН-ын ТХ-ны орлогч гишүүн, байлаа.

Тэрээр 1973 оны 12-р сарын 7-нд Москва хотод нас баржээ.

Түүнийг ЗХУ-ын баатар цол, Лениний 3 одон, Октябрийн хувьсгалын одон, Улаан тугийн 4 одон, Суворовын 1-р, Кутузовын 1-р зэргийн, Суворовын 2-р зэргийн одон, Улаан таван хошуу одон, гадаадын хэд хэдэн одон медалаар шагнагджээ.

Түүний дурсгалыг хүндэтгэж Иванов мужид дурсгалын хөшөө, Москвад гудамж, Гомель болон бусад газарт босгожээ. 1992 онд "Генерал" гэх кино гарч Монголд орчуулагдаж байсан билээ.

Ангилал:ЗХУ-ын армийн генерал
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:Суворовын 1-р зэргийн одон шагналтан
Ангилал:Кутузовын одон шагналтан
Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан (командлагч)
Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1892 онд төрсөн
Ангилал:1973 онд өнгөрсөн
Харри Поттер ба Азкабаны хоригдол

**Харри Поттер ба Азкабаны хоригдол** (Harry Potter and the Prisoner of Azkaban) нь Британийн зохиолч Ж. К. Роулингийн бичсэн Харри Поттерийн адал явдлуудын талаар өгүүлэх ном. Тус ном нь Харри Поттер цувралын гурав дахь ном юм. Энэ зохиолд Харригийн 13 насны үеийн адал явдлууд гарна.  Энэхүү номыг монгол хэлнээ Н.Энхнаран орчуулжээ.  " Хүлэг баатрын автобус харанхуйд түчигнэсээр Харри Поттерын өмнө зогсох үед түүний хувьд Хогвартст өнгөрүүлэх бас нэгэн ер бусын жил эхэллээ. Лорд Волдемортийн ойрийн туслах буюу зартай зандалчин Сириус Блэк шоронгоос оргоход түүнийг Харригийн араас явж байгаа гэх цуу яриа дэгдэнэ. Мэргэ төлөгийн анхны хичээл дээр Профессор Трелони Харригийн цайны навчнаас үхлийн зөнг олж харах аж. Гэвч энэ бүхнээс хамгийн аймшигтай нь хүний зүрх сэтгэлийг үнсэлтээрээ сорох чадалтай Дементорууд оргодол гэмт хэрэгтнийг барихаар сургуулийн нутаг дэвсгэрийг цаг үргэлж харуулдах болжээ..." Энэхүү ном нь 22 бүлэгтэй.

## Бичсэн түүх
Долоон ботийн 3 дахь нь болох Harry Potter and the Prisoner of Azkaban нь уншигчдын хамгийн дуртай гэсэн тодотголтой. Хатагтай Роулинг энэхүү номоо Harry Potter and the Chamber of Secrets номыг бичсэний маргааш нь бичиж эхэлжээ. 1999 оны 8 сард, Англид 9 дахь ном худалдаанд гараад 1 сар болж байх үед америкд уг номны 5 сая хувийг хэвлэж байжээ.

Хүүхдүүдийн хичээлийг таслуулахгүйн тулд номны худалдаанд гарах хугацааг бага зэргээр хойшлуулсан байна. Ном худалдаанд гарсан эхний 2 өдрөө 68'159 хувь борлогджээ.

1999 оны 10 сар гэхэд 25 хэлээр 17 саяас багагүй тооны ном хэвлэгдэж, Хатагтай Роулинг 3 долоо хоногийн турш америкаар аялж номоо сурталчилжээ. Хатагтай Роулинг энэ үед саятан болсон бөгөөд номыг хэвлэгч компаниын орлого мөн адил маш ихээр нэмэгджээ.

Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Их Британийн утга зохиол
Ангилал:Зөгнөлт зохиол
Ангилал:Ликантропи
А
Ангилал:Жоанна Роулингийн бүтээл
Сонгодог эдийн засгийн ухаан

**Сонгодог эдийн засгийн ухаан** нь эдийн засгийн ухааны анхны хэлбэр юм. 

Үндэслэгчид нь Шотландын эдийн засагч философич Адам Смит (1723-1790), Английн эдийн засагч Давид Рикардо (1772-1823) нар юм. Тэдний бий болгосон онол нь эдийн засгийн суурь ухааны үндэс суурь болж өгсөн учраас сонгодог онолчид хэмээн нэрэлдэг ажээ.

Адам Смит нь "*Хөдөлмөрийн хуваарийн нөхцөлд хүмүүс зөвхөн хувийн ашиг хожоо хайж аж ахуйн харилцаанд ордог. Хүн болгоны ийм үйл ажиллагаа нь эцсийн дүндээ нийгмийн баялагийг бүтээж арвижуулдаг*" хэмээн тайлбарлаж байв.

Хүмүүсийн ашиг хонжоо олох гэсэн аж ахуйн үйл ажиллагаа нь тэднээс үл шалтгаалах бодит хуулиар зохицуулагдаж байдаг ба тэрээр үүнийгээ *Үл үзэгдэгч гар*-ын зохицуулалт гэж нэрлэжээ.Үүн дээрээ үндэслэн эдийн засгийг аль болох чөлөөтэй байлгах,зах зээлийн чөлөөт өрсөлдөөн, чөлөөт үнийн механизмд ямар нэгэн хязгаарлалтыг засаг,төрийн зүгээс хийхгүй байх ёстой гээд хэрвээ ингэж чадвал эдийн засгийг жам ёсных нь журманд оруулж,үр өгөөжтэй болгоно гэдгийг анхааруулж байв.

Смитийн эдгээр үзэл баримтлал,үндсэн санаанууд нь *Ард түмний баялгийн мөн чанар ба шалтгааны тухай судалгаа* (1776) гэдэг алдарт бүтээлд нь тусгагдан үлджээ.Тэрээр арилжааны өртөг, хэрэгцээний өртөг гэдгийг анх удаа тодорхойлж, энэ үндсэн дээр бодит буюу жинхэнэ үнэ, зах зээлийн үнийн тухай санааг дэвшүүлсэн байна. Адам Смитийн үзэл санааг шууд залгамжлан гарч ирсэн хүн бол Давид Рикардо байв. Тэрээр Смитийн өртгийн хөдөлмөрийн онолыг хатуу баримтлан туйлын өртөг гэсэн ойлголтыг бий болгосон, мөн гадаад худалдааг гүнзгийрүүлэн судалж харьцангуй давуу талын онолоо боловсруулжээ.
Мөнгө

**Мөнгө** (англи. money) гэж нийгмийн болон хууль ёсоор баталгаажсан аливаа зүйлийн үнэ үнэлэмжийг илэрхийлж хүмүүс хооронд бараа бүтээгдэхүүн худалдан авах, өгөх үйлчилгээ, өр ширийг төлөх зориулалттай бараа хэрэгсэл юм. Нэг ёсондоо наймаа хийх зориулалттай. Түүхийн турш, далайн хясаа, шүр, мал, талх, гамбир зэрэг удаан хадгалж болдог, гүйлгээ ихтэй, авч явахад авсаархан барааг мөнгө болгож ашиглаж ирсэн.

## Мөнгөний үүрэг 
Мөнгө дараах гурван үүргийг гүйцэтгэнэ.

### Солилцоо, төлбөрийн хэрэгслийн үүрэг 
Мөнгө бий болсноор таваар, таваарын харилцааны олон хэлхээний оронд мөнгө-таваарын гэсэн хоёр харилцаа бий болдог. Ийм үед мөнгө нь солилцооны үүрэг гүйцэтгэж байна. Мөнгө нь бас өр төлөөс өгөх, зээл буцааж төлөх зэрэгт хэрэглэгддэг учир төлбөрийн хэрэгслийн үндсэн үүрэг гүйцэтгэж байна.

### Өртгийн хэмжүүрийн үүрэг 
Янз бүрийн барааны үнэ цэнийг хооронд харьцуулах, жиших үед мөнгөний эл үүрэг илэрч гардаг. Өөрөөр хэлбэл, бусад бүх барааны үнэ цэнийг илэрхийлэгч түгээмэл хэмжүүрийн үүрэг гүйцэтгэгч нь гагцхүү мөнгө юм.

### Хуримтлал-хадгаламжийн хэрэглүүрийн үүрэг 
Мөнгө нь заримдаа хуримтлал болж ашиглагдана. Хувьцаа, облигац, байшин, алтыг бодвол мөнгө нь аз турших байдал бага байдаг. Хэлцлийг түргэн хялбар байгуулах, үнийг тодорхойлох, хуримтлал хийх боломж олгодог учраас мөнгө ашигтай.

## Гадны холбоос 
Ангилал:Мөнгөний онол
Ангилал:Худалдаа
Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо

**Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо** нь Төв Хорооны Бүгд Хурлуудын хооронд намын ажлыг удирддаг дээд эрхт байгууллага байжээ. Төв Хорооны Бүгд Хурлаас 7-9 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулдаг ба улс орны хэмжээний чухал асуудлуудыг шийдвэрлэдэг. Улс Төрийн Товчоог 3 орлогч гишүүнтэйгээр сонгодог. 1990 оны 3-р сарын 9-нд УТТ бүрэн бүрэлдэхүүнээр огцорсон. Улс Төрийн Товчооны гишүүн асан Г. Сүрэнжав, Д. Дамба, С. Жалан-Аажав, С. Төмөр-Очир, Д. Цэнд нар хэлмэгдэж байжээ. 

МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн Товчоог 1940-1984 он хүртэл Ю. Цэдэнбал, 1984-1990 он хүртэл Ж. Батмөнх нар толгойлж байв. Одоо МАХН-д Улс Төрийн Товчооны үүргийг МАН-ын Удирдах зөвлөл гүйцэтгэж байна.

## Улс төрийн Товчооны гишүүд
*Хорлоогийн Чойбалсан (1940.11 сарын 21-1953.1 сарын 26)
*Нэмэндэйн Янжмаа (1940.11 сарын 21-1949.2 сарын 18) 
*Гончигийн Бумцэнд   (1940.11 сарын 21-1953.2 сарын 10)  
*Чимэддоржийн Сүрэнжав (1945.7 сарын 26-1959.12 сарын 3) 
*Дашийн Дамба  (1945.7 сарын 26-1959.12 сарын 3) 
*Юмжаагийн Цэдэнбал  (1940.11 сарын 21-1984.8 сарын 7) 
Н.Лхамсүрэн 1940

*Дамдинжавын Майдар (1961.1 сарын 6-1984.8 сарын 7) 
*Дэмчигийн Моломжамц (1961.1 сарын 6-1990.3 сарын 9) 
*Түмэнбаярын Рагчаа  (1981.12 сарын 20-1990.3 сарын 9) 
*Д.Гомбожав  (1975.3 сарын 24-1990.3 сарын 9) 
*Д.Лувсанравдан (1975.3 сарын 24-1990.3 сарын 9)
*Сономын Лувсангомбо (1981.12 сарын 20-1990.3 сарын 9) 
*Жамбын Батмөнх     (1974.1 сарын 11-1990.3 сарын 9)
*Жамсрангийн Самбуу    (1953.2 сарын 16-1972.1 сарын 8) 
*Нямын Жагварал (1975.3 сарын 24-1990.3 сарын 9)
*Лувсанцэрэнгийн Цэнд (1961.1 сарын 6-1964.11 сарын 10)
*Дарамын Төмөр-Очир  (1961.1 сарын 6-1962.3 сарын 2)
*Б.Алтангэрэл  (1979.2 сарын 9-1990.3 сарын 9)
*Думаагийн Содном      (1984.8 сарын 3-1990.3 сарын 9) 
*Цэрэндашийн Намсрай  (1984.8 сарын 3-1990.3 сарын 9) 
*Б.Ламжав      (1965.4 сарын 23-1966.8 сарын 9)
*Цэрэнпилийн Балхаажав (1984.8 сарын 3-1990.3 сарын 9)
*Бугын Дэжид       (1974.5 сарын 28-1990.3 сарын 9)
*Сампилын Жалан-Аажав (1979.2 сарын 9-1983.6 сарын 30
* Базарын Ширэндэв
*

Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо
Хяргас сум

**Хяргас** нь Увс аймгийн сум юм. Хяргас сум Улаанбаатараас 1300 км, аймгийн төвөөсөө 160 км зайд оршдог.

Тус сумын нутагт Монгол улсад гүнээрээ гуравт ордог Хяргас нуур байдаг. Хэцүү хар хад, Хар Тэрэмсийн амралт зэрэг үзэсгэлэнт газруудтай. Сумын ахлах сургууль нь алдарт туульч М.Парчингийн нэрэмжит болно. 

## Түүх
Энэ газар эртнээс олон овог аймаг их бага хугацаагаар нутаглаж ирсэн. Хяргас гэсэн үг Киргиз гэдгийн Монгол хувилбар гэж ойлгож болно. Гэхдээ Хяргас гэсэн үг нь Хиргүй ус гэсэн үгнээс үүдэлтэй гэж үзэх хүмүүс мөн байдаг. Баруун Монголын Ойрад угсааны Баядууд аж төрдөг. Тэдгээр нь Манж Чин улс Ойрадын Зүүнгарын хаант улсыг мөхөөх үед одоогийн Шинжааны Тэнгэр уулсын орчмоос Алтайгаар дамжин орж ирсэн. Манжийн хаан Увс-Хяргас нуурын хооронд нутаг зааж, Арван Баядын хошуу болгон суулгахдаа Дөрвөд Далай ханы харьяанд оруулжээ. 

Тус сум нь Ардын хувьсгалын дараа 1922 онд албан ёсоор байгуулагдсан.

## Хүмүүс
Тус сумаас төрөн гарсан алдартнууд:
*Зохиолч Дамбын Цэмбэл
*Жамбын Батмөнх - БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга, Сайд нарын Зөвлөлийн ерөнхий сайд
*Хорлоогийн Баянмөнх - Үндэсний бөхийн дархан аварга дэлхийн 100 жилийн бөхийн од 20-р зууны манлай бөх
*Баянмөнхийн Гантогтох - Үндэсний бөхийн улсын гарьд
*Очирын Одгэрэл - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Цогт-Очирын Баянмөнх - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Жачингийн Цэрэндэлэг - цаг уурч, Монголоос анх удаа Антарктидад хөл тавьсан хүн
*Сүхбаатарын Батсуурь - Монгол Улсын начин
*Төрийн сайд, МУГЭдийн засагч Түмэнбаярын Рагчаа
*НААҮ-ны яамны сайд О.Нямаа
*Монгол улсын гавьяат багш Ц.Өнөрбаян
*Монгол улсын гавьяат багш Л.Өвгөн 
*Монгол улсын гавьяат багш Я.Цэдэнбал
*Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зураач Т.Гоош 
*Баруун Монголын алдарт бийч Т.Баян
*Баруун Монголын алдарт туульч М.Парчин
*Монгол улсын гавьяат хуульч С.Удвал
*Тагнуулын ерөнхий газрын дэд хурандаа Г.Чулуунбаатар
*Монгол улсын гавьяат тээвэрчин Аазайн Санжжав

## Лавлах бичиг

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Тэс сум (Увс)

**Тэс** нь Увс аймгийн сум юм. Баяд ястан амьдардаг. Засаг захиргааны 10 багтай: *Нуур, Баян-Овоо, Суврага, Ханжит, Ендэрт, Тооромт, Нурагт, Цагаан толгой, Булгийн өндөр, Нуур эхэн*. 10 багийн 5341 хүн 1268 өрх амьдардаг. Хүн амын тоогоор Увс аймгийн 18 сумаас эхний байранд ордог /аймгийн төвийг оролцуулалгүйгээр/ сум юм. Улаанбаатар хотоос 1378 км, Аймгийн төвөөс 185 км зайд байрладаг. Хойд, зүүн талаараа ОХУ–ын Тува улстай, урд талаараа, баруун урд талаараа Зүүнговь, Наранбулаг, Малчин сумдтай хиллэдэг. Баруун урд талаар нь Увс нуур байдаг.

## Түүх
Увс аймгийн Тэс сум нь 1924 онд байгуулагдсан. Хуучнаар Төгс хүлэг далай хааны аймгийн Пандийжунай бэйлийн хошуу, Жажинбал гүний хошуу, засаг гүн Дандарын хошуу гэсэн гурван хошуунаас бүрдэж байсан байна. 

## Газар зүй
Тэс сум далайн түвшнээс дээш 754-916 метр өндөрт, хойт өргөргийн 50°29'13"- 50°35'24", зүүн уртрагийн 93°01'00" - 93°17'00"-ын хооронд нийт 308.5 мянган га талбай эзлэн оршино. Нутгийн хойд хэсгээрээ ой ширэнгэтэй бөгөөд чацаргана, хад, долоогоно, зэдгэнэ буюу улаалзгана, үхрийн нүд, нохойн хошуу зэрэг жимс ургадаг. Бусад хэсгээрээ тал хээр, элсэн манхан хосолсон гайхалтай байгальтай. Тэсийн гол, Нарийны гол, Жирээгийн гол, Үхэгийн гол, Орхигийн гол, Хошит эргийн гол гээд том жижиг олон голтой ба эдгээр нь нутгийн баруунаар орших Увс нуурт цутгана. Уур амьсгалын хувьд эрс тэс, өвөл нь хэт хүйтэн, зун нь аагим халуун, нутаг дэвсгэр дээрээ өндөр уул нуруу үгүй ч гэсэн хил залгаа нутгуудаараа өндөр уул нуруугаар хүрээлэгдсэн. Циклон болон эсрэг циклон зонхилдог. 1 дүгээр сарын дундаж температур -22.2°С, 7 дугаар сарын дундаж температур +21.9°С. Жилийн дундаж салхины хурд 1-2 м/с. Хүйтний улирлын үргэлжлэх хугацаа харьцангуй урт, 10-р сарын сүүлчээр цас орж 4-р сарын 1 хүртэл хүйтний эрч төдий л буурдаггүй, хүйтний туйл 1–р сард хасах 58 хэм, халууны туйл нь 7–р сарын сүүлчээр нэмэх 46 хэм, олон жилийн дунджаар жилд 150-250 мм тунадастай, үүний ихэнх нь 7, 8-р сард унадаг. 

## Аж үйлдвэр
Гар урлал их хөгжсөн. Гэрийн бургасан мод, баяд, дөрвөд эмээл, түүний мөнгөн тоноглол, хазаар, бугуйл зэргийг ихээр хийж хавь ойрын аймаг сумдад нийлүүлдэг.

## Сургууль
1938 оны 9 сарын 1-нд 2 сумын 25 хүүхэд Логийн Сүрэн гэдэг захирал багштайгаар нэгэн гэрт хичээллэж эхэлсэн нь Тэс сумын анхны бага сургууль болжээ. Одоогийнхоор 4-р багийн нутаг буюу Үхэгийн зүүн хөвөө "Өмхийн гадар" хэмээх газар анх тулгын чулуугаа тавьсан түүхтэй.

## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Түргэн сум

**Түргэн** нь Увс аймгийн сум юм.

Түргэн сум нь 1925 онд БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн 5-р тогтоолоор Чандмань уул аймгийн Төгс буянт уулын хошуунаас Дэлгэрмөрний дэнж дээр Баянхайрхан сум нэртэй байгуулагдсан. Анх 9 баг, 603 өрх, 2600 хүн амтай, 97800 толгой малтай байв.  

1931 оноос Түргэн сум гэж нэрлэгджээ.  

Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хувьд Баянхайрхан, Рашаант, Эрдэнэхайрхан гэсэн 3 багтай. 

Түргэн сум нь 225342га нутаг дэвсгэртэй, 2018 оны жил эцсийн статистик үзүүлэлтээр 608 өрх, 2125 хүн амтай, 143959 толгой мал тоолуулжээ. Аймгийн төвөөс 35 км-т орших бөгөөд 32 км хар замаар холбогдсон, 15611 га ой бүхий талбайтай, ойт хээрийн бүсэд оршдог.  

Сумын иргэд ихэвчлэн мал аж ахуй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхэлдэг.  


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Сагил сум

**Сагил** — Монгол улсын Увс аймгийн сум. Сумын төв нь *Хармод*.
1925 онд байгуулагдсан аймгийн ууган сумуудын нэг юм.
Аймгийн төвөөсөө баруун хойш 60км-т оршдог бөгөөд хар замаар 53 км, үлдсэн хэсэгт шороон замаар хүрнэ. Дархан цаазат Цагаан шувуут уулын энгэрт байрладаг. Баруун талаар Түргэн, зүүн талаар Давст сумтай, хойд талаараа ОХУ-ын БНТува Улстай хиллэдэг. Өндөрмод, Баянзүрх, Хариг, Боршоо, Хар мод гэсэн 5 багтай. Ихэвчлэн дөрвөд ястнууд амьдардаг.

## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Тариалан сум (Увс)

**Тариалан** нь Увс аймгийн нэгэн сум.

## Түүх
Тус сум анх Дөрвөд далай хан аймгийн Зоригт хааны хошууны Алтан тээл сум нэртэйгээр 1925 онд байгуулагдаж, 1934 онд Увс аймгийн Тариалан сум нэртэй болжээ.

## Газарзүй
Тариалан сум нь Алтайн нурууны салбар уулс болох Мөнх цаст Хархираан уулсаас Увс нуур хүртэл үргэлжилсэн 247,9 мянган км хавтгай дөрвөлжин нутаг дэвсгэртэй. Увс аймгийн Наранбулаг, Өлгий, Өмнөговь, Ховд, Улаангом сумуудтай хиллэдэг. Улаанбаатар хотоос 1344 км, Улаангом хотоос 31 км алслагдсан, газар нутгийн хувьд ерөнхийдөө өндөрлөг, далайн түвшнээс дээш 1600-4200 м-т оршдог, эрс тэс уур амьсгалтай. Хархираа, Түргэний болон Цагаан салаа, Харгайт, Гурван хороо, Бургастай, Орлого, Намир зэрэг том жижиг голууд, Их бага Адуун нуур, Яст, Шар, Хар зэрэг нууруудтай. Буга, янгир, аргаль, ирвэс, шилүүс, дорго, нохой зээх, гахай зэрэг ховор амьтад нутаглаж, агь, ерхөг, арц, таана, хөмүүл, сонгино, тошлой, үхрийн нүд, нохойн хошуу, тэхийн шээг зэрэг эмийн болон бэлчээрийн ургамал ургадаг.

## Хүн ам
2016 оны байдлаар 904 өрх, 3873 хүн амтай, үүнээс 0-18 насны хүүхэд 1476, 60-аас дээш насны ахмадууд 211, хөдөлмөрийн насны 2186 хүн амьдардаг. Хүн амын 89,3% нь үндэсний цөөнх хотон ястан болно. 

## Эдийн засаг
Эдийн засгийн голлох салбар нь нүүдлийн мал аж ахуй, ардын уламжлалт газар тариалан юм. Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

### Мал аж ахуй
Тус сум 126,293 толгой малтай.

### Уул уурхай
Тус сумын газар нутаг алт, нүүрс, төмрийн хүдэр зэрэг байгалийн баялгаар элбэг бөгөөд одоо алтны нөхөн сэргээлтийн 4, нүүрсний 2 компани тус тус олборлолт хийж үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

### Газар тариалан
1980 онд ашиглалтад орсон 2000 га талбай усжуулах хүчин чадалтай, 15 км урттай, газар доогуурх хоолой бүхий бороожуулах төхөөрөмж ашиглан жилд 300-450 га талбайд усалгаа хийж байна. 

## Дэд бүтэц
### Дулаан хангамж
Сумын төвийн төсөвт байгууллагууд тус тусдаа бага оврын уурын зуухаар дулаанаа хангадаг. Үүнд, ахлах сургуульд 5, эрүүл мэндийн төвд 2, Хархираа бага сургуульд 1, цэцэрлэгт 2, ЗДТГазарт 1, Соёлын төвд 1, нийт 12 уурын зуух ажиллаж байна. Гал тогоо бүхий газрууд гар галлагаагаар үйл ажиллагаа явуулж байна.

### Зам тээвэр
Аймгийн төвөөс сум хүртэл нийт 31 км шороон замаар явдаг. Хөдөөгийн 4, сумын төвийн 2 баг нь мөн хоорондоо шороон замаар холбогддог.

### Эрчим хүч
Тариалан сум нь Баруун бүсийн эрчим хүчний систем /ББЭХС/-ээр дамжуулан, ОХУ-ын импортын цахилгаан эрчим хүчээр хангагддаг.

### Усан хангамж
Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн 5 гүний худаг, Хархираа багт 1 гүний худагтай. Хөдөөгийн айл өрхүүд худаг, гол мөрнөөс болон булгийн усаар эх үүсвэрээ хангадаг.


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Наранбулаг сум

**Наранбулаг** нь Увс аймгийн сум юм.
Наранбулаг сумын төв нь аймгийн төвөөсөө 90 км оршдог. Хангай, говь, хээр тал хосолсон нутагтай. *Гүнбүрд, Алдар, Хужирт, Улаан Үзүүр* гэсэн 4 багаас бүрдэнэ. Алдар баг нь Монголын хамгийн том баг юм.

Хан Хөхийн нурууны баруун үзүүрийн салбар уулс болох Тогтохын шил Наранбулаг сумын нутагт оршино. Тогтохын шилийн Хүрмийн овоо далайн түвшнээс дээш 2357 метр.

Мөн Наранбулаг сум нь Монгол улсын том нууруудын хоёр нь болох Увс, Хяргас нууртай хиллэх бөгөөд хоёр нуурын дундуур Ханхөхий нурууны төгсгөл болох Тогтохын шилээр тусгаарлахдсан байдаг. Монголын том хоёр нуурыг нэгэн зэрэг дээрээс нь тольдох ховорхон завшаан нь Хүрмийн овоо хайрхан дээрээс тохиох болно. Энэ нутагт аялал, зугаалгаар явахад байгалийн сайхныг үзэж харахаас түүхийн ач холбогдолтой хүн чулуун хөшөө, хадны сүг зураг, хэзээ үеийнх гэдгийн судалж тогтоогоогүй чулуужсан морины туурайны том бага мөрнүүд байдаг юм.

## Хүмүүс
*Одвогийн Балжинням - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын багш, Үндэсний бөхийн улсын аварга, гавьяат тамирчин
*Санжжавын Сүхбаатар - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Юнгэрийн Батаа - Улсын начин
*Д.Сайнбуян - гавьяат малын эмч
*Иргэл баян (14000 толгой мал 1940-өөд онд тоолуулсан, энэ хүний малыг нийгэмчилж тус сумыг байгуулсан түүхтэй)
*Гантулгын Ган-Эрдэнэ - сүмо бөхийн ёкозүна
*Жамбалын Ганбаатар - УИХ-ын гишүүн, Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга
*Б.Доржсүрэн - Сум, нэгдлийн дарга. Тус сумыг 1980-1986 оны хооронд 6 жил удирдаж ажилласан. Ажиллах хугацаандаа хөдөлмөрийн баатар, улсын аварга, аймгийн аварга олон ажилтнуудыг төрүүлж, сум орон нутагт үр дүнтэй ажиллаж байв.

## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Малчин сум

**Малчин** нь Увс аймгийн сум юм. Аймгийн төв Улаангомоос 100 км зайтай оршдог бөгөөд хангай говь тал хээр хосолсон Монгол улсын үзэсгэлэнт газрын нэг билээ. Малчин сум нь Баянмандал, Цалгар, Баянхайрхан, Баян-Эрдэнэ гэсэн 4-н багтай ба Баяд ястан голлон аж төрнө. 

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Завхан сум

**Завхан** нь Увс аймгийн сум юм.

Тус сум нь эртнээс Халхын Засагт Хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу, Богд Хаант Монгол улсын үед Сартуул сэцэн вангийн хошуу, 1923 онд Хан Тайшир Уулын аймгийн Сэцэн Сарт уулын хошуу, 1925 онд анх Завхан нэртэйгээр байгуулагдаж байсан сум бөгөөд анхны даргаар нь "Боохой" Намжил гэж хүн ажиллаж байжээ.

## Хүн ам
Халхын Засагт Хан аймгийн Сартуул сэцэн вангийн хошуу нь 1918 оны мэдээгээр 2291 өрх айл, нийт 10152 хүн ам, үүнээс тайж 1301, хамжлага ард 2377, лам 1092, албат ард 429, сул ард 282, эмс охид 4671 байжээ. Иймээс судлаачид дээрх хошуу захиргааны хүн амаас үүссэн одоогийн халх сартуул гэж өөрсдийгөө үздэг 3 хүний 2-оос 2,5 нь тэдгээр тайж нартай яс, цусан талаараараа ямар нэг холбоотой байж болно гэж тооцоолдог. Ерөнхийдөө халх сартуул нь халхын бусад сурвалжит овгуудын нэгэн адил дэд овгуудаас бүрэлдэн тогтдог. Тухайлбал: Хиад, Боржигин, Хунтайжийнхан, Тайж нар, Тайж, Долоонтайж, Есөнтайж, Сартуул, Сарт-Уулынхан, Хөтчин, Хөтчин сартуул, Бөөчүүд, Бэрх, Бэрх сартуул, Урианхай, Урад, Хатагин, Хатигин сартуул, Барга, Алаг адуун, Хар Адуун, Баатад, Онход буюу Онгуд, Долоон, Булган, Буудай,Тавнан, Тангуд, Жонон-Тангуд, Хотогойт, Бэсүд, Олхонут, Чонос, Хороо, Цоохор,  Гөрөөчин, Өөлд, Бичээч, Цөхүр, Мянгад, Улаан-Ямаат, Их-Хайрхан, Баян-Хайрхан, Минж-Хүнгүй, Сар-хайрхан, Баатарынхан, Гэлэнгийнхэн, Хашигийнхан, Чангалынхан, Ембүү, Хөх нохойнхон, Шар булган зэрэг эртний язгуур овгууд ч, үүсмэл үржвэр овгууд ч байдаг аж.

Хяргас нуур баг нь Дөрвөдийн Үнэн зоригт хан аймгийн Зоригт ханы хошууны нутаг бөгөөд дөрвөд ястнууд аж төрөн амьдардаг.

## Алдартнууд
*Б.Бадарч -Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга, гавьяат хуульч
*Ч.Сүрэнжав - Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч агсан
*О.Лхагва - Олон улсын Эйнштэйний шагналт (2010), Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Физик математикийн шинжлэх ухааны доктор, профессор
*П.Зузаан - Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Физик математикийн шинжлэх ухааны доктор, МУИС-ийн профессор
*С.Тамир - Монгол улсын гавьяат нисгэгч 
*Г.Совд - Монгол улсын гавьяат хуульч, Үндсэн Хуулийн Цэцийн дарга асан
*Ц.Дэмбэрэл - Хан-Уул дээд сургуулийн захирал
*Э.Авирмэд - Гавьяат хуульч 
*М.Мижиддорж - Монгол улсын начин

## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Бөхмөрөн сум

**Бөхмөрөн** нь Увс аймгийн баруун хэсэгт оршдог сум юм. Тус сум нь аймгийнхаа төвөөс 200 гаруй км-ийн зайтай. Түүхт улаан хадныхаа энгэрт үүссэн түүхтэй. Бэлчээрийн даац, хадлан тэжээлийн бэлтгэл, зэрлэг чацарганы өлгий нутаг. Бэлтгэсэн тэжээлээ аймгийнхаа фондонд тушаадаг.

Одоогийн Увс аймгийн Бөхмөрөн сумын голлох хүн ам нь Дөрвөд ястан.

## Газар зүй
Дөрвөд далай хан аймгийн Далай ханы хошуу
Ачит нуур тус сумын нутагт байх бөгөөд сумын төв нь уг нуураас баруун хойш 20 км зайд, Бөхмөрөн голын хагалбарын эхэнд оршино. Сумын нутгийн зүүн хэсэгт, Үүрэг нуурын баруун өмнө талд Хархираа - Түргэний Уулс сүндэрлэнэ. Монгол, Оросын хил дээр орших тус сум нь мөн баруун талаараа Баян-Өлгий аймагтай хиллэдэг. Мөн Заант хад хэмээх хаанаас нь харсан ч заан шиг хад тус сумын нутагт байдаг.

## Эдийн засаг 
Сумын зүүн хэсэгт Хотгорын нүүрсний уурхай ба Бамбагарын нүүрсний уурхай бий. Мөн олон төрлийн ховор амьтан ургамал, ашигт малтмалын орд газрууд их байдаг. 

## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Давст сум

**Давст** нь Увс аймгийн сум юм. Жамц давс ихтэй, мөн далайн уснаас 5 дахин шорвог Увс нуурын хойд эрэг дээр оршдог бөгөөд нуур, сумын төв хоёрын хооронд 8 км зайтай байдаг. Давст сум нь хойгуураа ОХУ-тай хил залгаа оршдог. Аймгийн төвөөсөө 137км зайтай.

Хуучнаар Үнэн Зоригт хан аймгийн Зоригт ханы Онгийн хошуу, одоогийн Увс аймгийн Давст сумын голлох хүн ам нь Дөрвөд ястан бөгөөд голлон мал аж ахуй эрхэлж мөн газар тариалан туслах аж ахуйд орно.

Монгол орны баруун хойд хэсэгт байрлах тус сум ОХУ-ын Туватай Хандгайтын боомтоор холбогдоно. Хандгайтын боомтын гол импортын бараа газрын тосон бүтээгдэхүүн болно.

## Хүмүүс
*Юмжаагийн Цэдэнбал - БНМАУ-ын төрийн тэргүүн
*Өлзийтийн Бадрах - төрийн зүтгэлтэн
*Цэндийн Молом -Сангийн яамны сайд, Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч
*Чимэдийн Хүрэлбаатар -Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. Сангийн Сайд
* Махгал-Зоригт хааны хүү.
*Бадрахын Сумхүү - Төрийн шагналт, Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн, кино найруулагч
* Чогдонгийн Тогтох-Кино-зураглаач, найруулагч, "МАРШАЛ ЮМЖААГИЙН ЦЭДЭНБАЛ" 5 ангит баримтат киноны Зохиогч, Найруулагч, Зураглаач
*Лувсанцэрэнгийн Махвал. Зураач барималч.
*Мядагийн Мөнгөн - үндэсний бөхийн улсын арслан 
*Пүрэвийн Бүрэнтөгс - үндэсний бөхийн улсын аварга

## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Ангилал:Монгол-Оросын хилийн гарц
Премчанд

**Премчанд** хэмээн алдаршсан **Данпатрай Шривастав** (1880-1936; 56 насалсан) — Энэтхэгийн **зохиолч**, **нийтлэлч** байв. 

Премчанд хинди-урдү хэлээр бүтээл туурвиж, сургуульд багшилж байв. Энэтхэгийн хойгийн орчин үеийн уран зохиолын гол төлөөлөгч болсон. 13 роман, 40 өгүүлэл, олон нийтлэл бичсэн нь дэлхийн олон хэлнээ орчуулагдан хүрсэн. 

## Зохиолч 
Премчанд 1909 онд түүний «Эх орондоо хайртай» өгүүллийн түүвэр хэвлэгдсэн ч Британийн Энэтхэгийн төр засгаас хориглон шатаажээ. «Хайрын орон» (1922), «Талбар» (1925), «Тулалдааны талбар» (1932), «Тахилын үхэр» (1936), «Долоон бадам цэцэг» (1917), «Дайны мөр» (1932) зэрэг бүтээл нь Энэтхэг дэх нийгэм, улс төр, колонийн эсрэг тэмцэл хөдөлгөөний тухай тусгажээ. 

Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн өрнөж байсан цаг үе түүний бүтээлд шингэжээ. Ноёны эрх мэдэл, дур зорго, уламжлалт нийгмийн сул дорой, шашныг улайран бишрэхийн буруушаажээ. Тэр улс төрийн хавчлагад өртөж байв.

Премчанд «Ханс» (1930—1936), «Жагаран» (1932—1934) зэрэг сэтгүүл эрхлэн гаргажээ. 

1936 онд Энэтхэгийн дэвшилтэт зохиолчдын холбооны тэргүүнээр сонгогдсон ч мөн онд өвчнөөр өөд болжээ. 

Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Энэтхэгийн зохиолч
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Энэтхэгчүүд
Ангилал:1880 онд төрсөн
Ангилал:1936 онд өнгөрсөн
Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага

**Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага**, товчоор **ОПЕК** () нь газрын тос ихээр олборлон боловсруулагч 12 улсын Засгийн газар хоорондын олон улсын байгуулага (үнэндээ бол үгсэл) юм. Нефть экспортлогч орнуудын байгууллага нь Иран, Ирак, Кувейт, Саудын Араб, Венесуэл зэрэг хөгжиж буй таван орны санаачилгаар 1960 оны 9-р сарын 10-14-нд Ирак улсын нийслэл Багдад хотод болсон бага хурлаар байгуулагдсан ажээ.

Тус байгуулагад 2020 оны байдлаар Алжир, Ангол, Габон, Иран, Ирак, Конго, Кувейт, Ливи, Нигери, Саудын Араб, АНЭУ, Венесуэл зэрэг 13 орон нэгдэд байна. 1965 оноос байгууллагын төв байр Венад байрлаж, тогтсон хуваарь ёсоор гишүүн орнуудын газрын тосны салбарын сайд нар уулзаж хуралддаг. Энэ байгууллагын үйл ажиллагаанаас дэлхийн газрын тосны үнэ цаашлаад улс орнуудын эдийн засагт ихээр нөлөөлдөг юм. 

Уг байгууллагын гол зорилго нь гишүүн орнуудын ашиг сонирхлыг хамгаалах, газрын тосны зах зээлийн үнийг тогтвортой байлгах, газрын тосны нийлүүлэлтийг тогтвортой явуулах, газрын тос экпортлогч орнуудыг газрын тосноос олох орлогыг боломжийн хэлбэлзэлгүй түвшинд байлгах зэрэг юм.

ОПЕК-ийн гишүүн орнуудад Дэлхийн газрын тосны нийт нөөцийн 2/3 нь ноогдох ба 2008 оны 3 сарын байдлаар Дэлхийн газрын тосны олборлолтын 35.6%-ийг үйлдвэрлэж байна. Дараагийн томоoхон олборлогчид бол Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллагын гишүүн орнууд (23.8%), Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан орнууд (14.8%) юм.

Байгууллагын дээд байгууллага бол оролцогч орнуудын бага хурал бөгөөд дүрмээр жилд 2 удаа хуралддаг. Бага хурлаар байгууллагад шинэ гишүүн элсүүлэх асуудлыг шийдвэрлэж, Удирдах зөвлөлийн бүтэц, төсөв, санхүүгийн тайланг баталж, Удирдах зөвлөлийн дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, түүний орлогч нар, аудиторыг томилдог байна.

## Мөн үзэх 
* Газрын тос олборлогч орнуудын жагсаалт
* Эрчим хүчний хямрал
* 1973 оны эрчим хүчний хямрал
* 1979 оны эрчим хүчний хямрал

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас
* OPEC brief from the U.S. Energy Information Administration
* Concise Encyclopedia of Economics: OPEC
* OPEC Timeline by Nicolas Sarkis, from *Le Monde diplomatique*, May 2006

Ангилал:Австрийн эдийн засгийн холбоо
Ангилал:Багдадын байгууллага
Ангилал:Вена дахь олон улсын байгууллага
Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага
Ангилал:Газрын тос ба байгалийн хийн эдийн засгийн байгууллага
Ангилал:1960 онд байгуулагдсан
Зүүнговь сум

Увс аймгийн **Зүүнговь сум** нь эртний түүхт Дарлигин Монгол аймгуудын нэг болох Баяд ястнуудын нутагшин амьдарч байгаа газар орон юм. Баядууд нь Зүүнговь сумаас гадна Увс аймгийн Хяргас, Малчин, Тэс сумдын нутагт төвлөрөн амьдардаг.

Зүүнговь сум нь 1927 оны 5-р сард байгуулагдсан, хуучнаар Дөрвөд Далай хан аймгийн зүүн гарын хошуу болох Цэцээ гүний хошууны нутаг болно. Зэлийн гол, Баяннуур, Суварга, Өгөөмөр, Тохой гэсэн 5 багтай.

Сумын төв далайн түвшнээс дээш 954 м, хамгийн өндөр цэг Өгөөмөр уул далайн түвшнээс дээш 1343.1 м өндөр өргөгдсөн. Физик газар зүйн хувьд Хархираа, Түргэний салбар уулс болох Ханхөхий уулын мужид багтдаг. Сумын нутаг дэвсгэр бориг дэл элс, ухаа гүвээ (бөөрөг) талархаг газраас бүрдсэн цөлжүү, хээрийн эдэлбэр газар ихэнхийг нь эзэлдэг олон нуур, гол горхи, булаг шанд, баян бүрд бүхий байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

Увс аймгийн зүүн хэсэгт, Улаанбаатар хотоос 1300 км, Аймгийн төвөөс 134 км зайд байрладаг. Зүүнговь сум нь зүүн талаараа Тэс сумтай 84 км, баруун талаараа Малчин сумтай 44 км, өмнөд талаараа Хяргас сумтай 62 км, Баруунтуруун сумтай 25 км, зүүн хэсгээрээ ОХУ-ын Тува улстай 47 км хил залган оршдог.

Хуурайдуу бүгчим халуун зунтай, хахир хүйтэн өвөлтэй. Хамгийн их хүйтэн нь -55С гэж тэмдэглэгдсэн, хамгийн их халуун агаарт +50С, хөрсөнд +62.8С байдаг. 1 дүгээр сарын дундаж температур -33.4 С, 7 дугаар сарын дундаж температур +33.5 С, жилийн дундаж салхины хурд 2-3 м/с, жилийн хур тунaдасны нийлбэр 179.3-250 мм.

## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Увс аймгийн сум
Бадган

**Бадган** нь Монголын уламжлалт анагаах ухааны нэр томьёо бөгөөд Монгол анагаах ухааны үндсэн онол болох Гурван гэм буюу хий шар бадган гурвын нэг болно. Санскритаар *pitta* түвдээр *pad kan* араб перс хэлээр *palgam* гэдэг. Утгачилвал шүлс гэсэн үг. 

Шороо усан махбодтой. Бие махбодын шороо усан махбодтой холбоотой үйл ажилгааг хариуцан явуулдаг гэж үздэг. Таван зүйлийн бадган байдаг.
 
1. Ялзлагч бадган ходоодонд оршиж хоол ундыг ялзлах шингээх үйлдэлтэй

2. Шүтүүлэгч бадган өвчүүнд оршиж шороо усан махбодын шүтэх үйлдэл буюу биемахбодын эд эсүүдийн хоорондоо зууралдан барилдах үйлдэлийг гүйцэтгэдэг

3. Амтлагч бадган аманд оршиж хоол ундыг амтлах үүргийг гүйцэтгэнэ

4. Цэнгүүлэгч бадган тархинд оршиж ямарваа нэг үйлдэлд баярлах, сэтгэл ханах хариу үйлдэлийн хийнэ

5. Барилдуулагч бадган үесийн хооронд оршин яс үесийг 
хооронд нь барилдуулах үений хооронд зөөлөвч жийрэг болдог үений шингэнийг ялгаруулах үүргийг гүйцэтгэж байдаг.

Ангилал:Монголын анагаах ухаан
Шороо (махбод)

**Шороон махбод**
Таван махбодын нэг, аливаа юмсын бүтэцийн суурь шүтээн болж байдаг үндсэн махбод.

Ангилал:Монголын анагаах ухаан
Усан

**Ус махбод**

Аливаа юмсын бүтэцийн хувьд ус чийг болж, хэсгүүдийн хоорондоо барьцалдах үндэс суурь болж өгдөг махбод.

Ангилал:Монголын анагаах ухаан
Сайшаалт ерөөлт

**Сайшаалт ерөөлт** (1760–1820; 60 насалсан) – 1796–1820 онд төр барьсан Чин улсын долоодугаар **хаан**, манж үндэстэн.

## Бага нас 
1760 онд Бээжин дэх хааны зуны ордонд Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны 15 дахь хүү болон төржээ. Эх нь Лин бага хатан хэмээх Вэй овогт хятад хүн (хожим нь 1765 онд Шяоичунь хатан өргөмжлөгдсөн) байв. Жинхэнэ нэр нь Айсингиоро Юнянь. Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос **Жя** чин ван цол хэргэм хүртээсэн..

## Эзэн хаан 
1796 онд Тэнгэр тэтгэгч 60 жил хаан суусны эцэст Энх амгалан хаан өвгийн дээр гарахгүй хэмээн амьд ахуйдаа хаан ширээгээ Жя чин ванд шилжүүлжээ. 36 настайдаа хаан өргөмжлөгдөж, Сайшаалт ерөөлт хэмээх оны цол хэрэглэж эхэлсэн (манжаар *Сайчунга фэнсэн*, хятадаар *Жячин* - *Jiaqing*) боловч эцгийгээ нас бартал эцгийнхээ заавраар улсыг удирдаж байлаа. 1799 онд эцэг нь өөд болсны дараа жинхэнээсээ төр барьсан. 

Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан Хөшэнь сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа (10 сая) мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ.

Гэсэн ч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс Чин улсын хүчин чадал доройтож хээл хахууль, байгалийн гамшиг, бослого хөдөлгөөнд нэрвэгдэв. Хятадын Цагаан лянхуа (1796–1804), Мяо ардын бослого (1795–1806)-той тэмцсэн ба Европын худалдаачдын оруулж ирсэн хар тамхины балгаар эдийн засаг сульджээ. Мөн христийн шашин дэлгэрэхийг эсэргүүцэж байсан.

### Ордны тэмцэл 
1803, 1813 онд хааны гэр бүлээс хааныг хороохыг хоёр удаа завдсан ч бүтээгүй. 

thumb|Номын өрөөнд

## Гэр бүл 
* Эцэг — Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан — айсингиоро овогт
* Эх — Шяоичунь хатан (1727–1775) — Вэй овогтой

### Хатан 
* Шяошуруй их хатан (1760–1797) — хитара овогт, Төр гэрэлт хааны эх
* Шяохөруй их хатан (1776–1849) — ниохуру овогт
* Гуншунь эрхэм хатан (1787–1860) — ниохуру овогт
* Хөю эрхэм хатан (–1833) — лугия овогт
* Хуа хатан (–1833) — хоугия овогт гэх мэт

### Хүүхэд 
; Агь
* Мяньму — Хөю эрхэм хатны хүү
* Мяньнин (1782–1850, 68 насласан) — Шяошуруй их хатны хүү, хожмын **Төр гэрэлт хаан**
* Мянькай — Шяохөруй их хатны хүү
* Мяньшинь — Шяохөруй их хатны хүү
* Мянью (1814–1865, 51 насласан) — Гуншунь эрхэм хатны хүү

## Төгсгөл 
Сайшаалт ерөөлт хаан 1820 онд 60 насандаа Халуун голд зусч байхдаа зуурдаар нас барсан. Шалтгаан тодорхойгүй. Аяганд ниргүүлсэн, цус харвасан зэрэг таамаг байдаг бөгөөд хааныг Чингийн баруун бунханд оршуулжээ. Дараачаар нь хоёрдугаар хүү Мяньнин нь хаан сууж, Төр гэрэлт гэх оны цол хэрэглэх болсон.

Ангилал:1760 онд төрсөн
Ангилал:1820 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын хаан
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Айсингиоро
Жамбацүлтэм

**Жамбацүлтэм** — 19-р зууны сүүлчээр байсан Сайн Ноён Хан аймгийн Далай Чойнхор Вангийн Тариатын хүрээний Манба дацангийн ширээт байсан анагаах ухааны эрдэмтэн. Намтар бүтээлийн тухай мэдээлэл ховор, Лүнриг Дандарын Анагаах ухааны түүхий төгсгөлд түүний товч намтар байдаг. Лүнриг Дандарын бичсэнээр Идэрийн голоос гаралтай хүн байсан гэдэг. Бодвол одоогийн Завхан аймгийн хүн байх. Багаасаа Заяын хүрээнд шавьлан сууж, Бурханы номонд боловсорсоноос гадна Өөлдийн Ловон ламыг шүтэж анагаах ухааны дөрвөн үндэсийг судлаж алдартай эмч болжээ. Хожим Тариатын хүрээний Манба дацангийн ширээт лам болж явсан. Түүний зохион дэглэсэн Анагаах ухааны дөрвөн үндэсийг чойр гүн ухааны үүднээс мэтгэлцэн судлах аргачилалыг шавь Лүнриг Дандар (1835-1920) нь үргэлжлүүлэн боловсронгуй болгон *Анагаах ухааны дөрвөн үндэсний эцсийн шинжлэл* хэмээх алдарт бүтээлээ туурвисан.

Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан
Дамдинсүрэнгийн Нацагдорж

**Дамдинсүрэнгийн Нацагдорж** (1957 онд төрсөн) нь Монгол Улсын хүний гавьяат эмч, билгүүн номч, Манба дацангийн хамба лам, зөвлөх оточ юм.  

## Намтар 
Хамба лам Д.Нацагдорж нь 1957 оны тахиа жилийн хавар Завхан аймгийн Цагаанчулуут сумын нутагт төрсөн.

Эцэг эхээсээ 14"үүлээ өсөж торнисон. Аав нь тэр үеийн мэргэдээр, шинээр мэндэлсэн хүүгийнхээ хувь төөргийг үзүүлсэнд: "Олонд тустай сайн хүн болно" гэж буусан гэдэг. Нутгийн олон түмэн Нарванчин гэгээнтний хойд дүр гэж ярьдаг. 

1974 онд уйгаржин монгол бичгийг бие даан сурсандаа түшиглэн Дорж гуайн “Төвөд” хэл сурах бичгийн нэгдүгээр дэвтрийг олж сонирхон судалж эхэлжээ. Тэр үед техникумд хамт сурч байсан найз нөхдөдөө "лам" хэмээн хочлуулж, хуучин цагийн ном бичиг дэмий үзэж цагаа барлаа гэж зэмлүүлэх үе ч байсан гэдэг. Техникумаа төгсөөд Усны аж ахуйн яамны хуваариар Борнуурын услалтын системд гидротехникчээр томилогдов. Дараа нь Хэнтий аймгийн Хэрлэнбаян-Улааны 160 га–гийн услалтын системийн дулааны шугамыг тавьж, техникч инженерийн ажлыг хавсарч бригад удирдан ажиллаж байжээ. 1980 онд Шашны их сургуульд тэнцэж буян номын замаар эргэлт буцалтгүй орсон доо гэж ярьсан байдаг.http://ubtimes.mn/index.php?Itemid=151&id=3104&option=com_content&task=view 

1989-1990 онуудад Энэтхэг улсын Дарамсала дахь Төвөдийн эмнэлэг зурхайн хүрээлэнд суралцаж байгаад 1990 онд эх орондоо ирж Гандантэгчэнлин хийдийн удирдлагад “Манба дацан”-г байгуулж уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэх талаар өөрийн төлөвлөсөн бодол саналаа айлтгахад бүгдээр сайшаан хүлээн авчээ. Гэвч ажлыг эхлэхэд санхүүгийн эх үүсвэр нэлээд хүндрэлтэй байсан тул өөрөө бие даан банкнаас зээл авах, танил талаасаа хандив цуглуулах зэргээр зүтгэсний хүчээр барьж босгожээ. "Тэр үеийн нийгмийн байдал хүмүүсийн сэтгэл зүй, эрх мэдэлтнүүдийн хүнд суртал гээд ажил эхлүүлэхэд маш хүнд бэрхшээлүүд тулгарч байлаа" гэж нэгэн ярилцлагадаа дурдсан байдаг.http://ubtimes.mn/index.php?Itemid=151&id=3104&option=com_content&task=view

Тэрээр өөрийн байгуулсан Манба дацангаа 1760 онд Их Хүрээнд байгуулагдаад 1938 онд устгагдсан “Бусдад Туслахуй Анагаах Ухааны Манба дацан” хийдийг уламжлан шинээр барьж байгуулсан гэж үздэг. Түүний байгуулсан Манба дацан нь “Оточ манрамба” анагаах ухааны дээд сургууль, “Манба дацан эмнэлэг”, "Манба дацан" эмийн үйлдвэр, ”Шинжээч оточ“ лаборатори, Эмчилгээ сургалтын цогцолбор, Хэвлэл мэдээллийн алба, ”Манал бурханы хүүхдүүд” нийгэмлэг зэрэг салбаруудтайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна.

## Гавьяа шагнал 
2005 онд Монгол улсын ерөнхийлөгч Н.Багабанди Монголын уламжлалт анагаах ухааныг эмчилгээ, сургалт, судалгаа, шинжилгээ, эм үйлдвэрлэлийн чиглэлээр сэргээн хөгжүүлж, хувийн хэвшлийн эрүүл мэндийн байгууллагыг үүсгэн төлөвшүүлж, ард олныг эмчлэн эдгэрүүлэхэд оруулж байгаа хувь нэмрийг нь үнэлж Монгол Улсын хүний гавьяат эмч цолоор шагнасан.

## Гаднын холбооснууд 
*Манба Дацангийн вэб хуудас
*Улаанбаатар Таймс Сонинд өгсөн ярилцлага
*Түүний айлдсан лекцийн тухай

Ангилал:Монгол улсын гавьяат эмч
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Монголын буддын шашны лам
Ангилал:Цагаанчулуутын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1957 онд төрсөн
Жагбори дацан

**Жагбори Анагаах Ухааны Дацан**г 1669 онд Төвдийн нийслэл Лхас хотод Бодала ордоны хажуу дахь Жагбори буюу Төмөрт уулын орой дээр Тавдугаар Далай ламын хүсэлтээр Дэсрид Санжайжамц байгуулсан.

1959 оныг хүртэл Төвдийн анагаах ухааны томоохон төвийн нэг байсан. Энэ дацангийн лам Агвааншарав гэдэг маарамба Монголд 1700-аад оны үед ирж Тариатын хүрээний манба дацан г байгуулж байсан гэдэг.

1959 онд Хятадууд Төвдийг эзлэх үеээр нураад дахиж сэргээгүй боловч 1992 онд Жагбори сургуулийн сүүлчийн эмч нарын нэг Төвдийн лам Тогава ринбүчиhttps://web.archive.org/web/20171115110718/http://trogawa.blogspot.com/ асан Энэтхэгийн Даржаалин гэдэг газар дахин сэргээн байгуулсан.

Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан
Цэвэгийн Дорж

Цэвэгийн Дорж нь Монгол Улсын Их Сургуулийн Төвд судлалын тэнхимийн багш байсан, урьд нь лам болж явсан гавьж хүн. Гурван дэвтэр Төвд хэлний сурах бичиг зохиосон. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдийн дотор нэлээд алдартай түүхийн ном Зава Дамдин ламын “Хорчойнжун” судрыг 1940, 1950-иад оны үед түвдэч Ишсамбуугийн хамт монгол хэлнээ орчуулсан байна.

Ангилал:Төвөд судлал