Кубын хувьсгал

**Кубын хувьсгал** (испани. *Revolución cubana*) — Кубад капиталист нийгэм, эдийн засгийн харилцааг халж, Кубыг "социалист улс" гэж тунхагласан нийгмийн хувьсгал юм. Энэ нь Фидель Кастро тэргүүтэй холбоотнуудын "7-р сарын 26-ны хөдөлгөөн" болон түүний холбоотнууд Фульхенсио Батистагийн цэргийн дэглэмийн эсрэг зэвсэгт бослого (партизан дайн) хэлбэрээр эхэлсэн юм.

1959 оны 1-р сарын 1-нд Батистагийн цэргийн дэглэмийг түлхэн унасны дараа, ялангуяа АНУ-ын ТТГ-ын сургасан коммунистуудын эсрэг хүч Кочинос буланд газардсаны дараа, 1961 оны 4-р сарын 14-19-нд Плая Жирон дахь тулалдааны дараа Кубын хувьсгалт удирдлага Кубын хувьсгалын "социалист шинж чанарыг" тунхагласан байна. Кубад капитализмын эсрэг, социалист чиг баримжаатай эдийн засгийн шинэчлэлүүд эхэлж, тус улс аажмаар ЗХУ-ын нөлөөний тойрогт орсон байна.

## Хувьсгалын өмнөх нөхцөл байдал 
1950-иад оны эхээр Куба улс АНУ-аас бүрэн хамааралтай "колоничлолын" байдалд байсан. Америкийн хөрөнгө арлын Куба улсын эдийн засгийн бараг 70%-ийг хянаж байсан бөгөөд үүнд төмөр замын 43%, цахилгаан болон утасны компаниудын 90%, уул уурхайн 90%, нийтийн аж ахуйн 80%, түлшний хэрэглээний 80%, үйлчилгээний салбарын 50%, чихрийн ургацын 50%, чихрийн үйлдвэрүүдийн 40%-ийг байв. Кубын эдийн засаг нь ганц бүтээгдэхүүн болох чихрийн нишингээс (Кубын экспортын эзлэх хувь 80.1%) бүрэн хамааралтай байсан нь хямралд маш эмзэг болгодог байв.

Хамгийн хүнд нөхцөлд элсэн чихрийн тариалангийн талбай болон үйлдвэрүүдийн ажилчид өртөж, тэд жилд гурваас дөрвөн сар үргэлжилдэг чихрийн нишингийн ургац хураалтын үеэр л ажилтай байдаг байв. Тариачид мөн хангалттай хоол хүнс, орон сууцгүй байв. Кубын хөдөөгийн хүн амын 80 хувь нь овоохойд амьдардаг байсан бөгөөд архаг хоол тэжээлийн дутагдал, ариун цэврийн шаардлага хангаагүй байдлаас болж сүрьеэ, денге зэрэг өвчнөөр байнга өвчилдөг байв. Үүний зэрэгцээ тус улсын эрүүл мэндийн систем бараг байхгүй байсан бөгөөд ердөө 7200 эмч, 28236 эмнэлгийн ортой байжээ.

Батистагийн эдийн засгийн бодлого нь ядуу тариачдын дунд газаргүй байдал улам бүр нэмэгдэж, Америкийн компаниудын гарт газар төвлөрч, эдийн засгийн бүх салбарт цалин хөлс буурахад хүргэсэн. Албан ёсны тоо баримтаар 1958 онд Кубад ажилгүйдэл 40%-д хүрч байжээ. 

Хүн амын дийлэнх хэсгийн ядууралд өртөж, улс орон гадаадын иргэдээс улам бүр хамааралтай болж, ажилгүйдлийн түвшин маш өндөр байсан зэрэг нь нийгмийн дэлбэрэлт, Батистаг түлхэн унагаах үндэс суурийг тавьсан юм.

## Батистагийн эсрэг хөдөлгөөний үүсэл 
Батистагийн төрийн эргэлт нь дэвшилтэт залуучуудын дунд дургүйцлийг төрүүлсэн бөгөөд хамгийн тэрс үзэлтэй бүлгийг залуу хуульч, улс төрийн идэвхтэн болох хүсэл эрмэлзэлтэй Фидель Кастро удирджээ. Эхэндээ бүлэг нь 6 хүнээс бүрдэж, "Acusador" (испани. *acusador* -"буруутгагч" гэсэн утгатай) сониныг жижиг хэвлэгч дээр хэвлүүлж байжээ. Дараа нь тус бүлэглэл нууц нэвтрүүлэгт зориулж хоёр радио дамжуулагч худалдаж авсан. 1952 оны 8-р сарын 15-нд Кастрогийн бүхэл бүтэн бүлэглэл 7 гишүүнийг (Кастро өөрөөс нь бусад) нууц албаныхан баривчилж удалгүй тэднийг суллаж, сонины бүхэл бүтэн хэвлэлийг хурааж, хэвлэгч болон дамжуулагчийг нь эвдэлжээ. 

Монкада цайз дахь цэргийн бааз руу дайрахаас өмнө хувьсгалт хөдөлгөөн нь ойролцоогоор 1500 идэвхтэнтэй байсан бөгөөд тэдний ихэнх нь Хавана, Ориенте, Пинар дель Рио орчим байсан юм. 

1953 оны 7-р сарын 26-нд Фидель Кастро тэргүүтэй олон нийтийн өргөн дэмжлэгт найдаж буй 165 босогчийн бүлэг Сантьяго де Куба дахь бэхлэгдсэн Монкадагийн цэргийн бааз руу дайрчээ. Хоёр цагийн тулааны дараа хувьсгалчид ялагдаж, олон хүн алагдаж, үлдсэнийг нь баривчилжээ. 27 босогчийн хоёр дахь бүлэг мөн Баямо хотын цэргийн бааз руу дайрах гэж оролдсон боловч мөн бүтэлгүйтжээ.

1953 оны 9-р сарын 21-нд шүүх хурал эхэлсэн. Фидель Кастро өөрийгөө өмгөөлж, өмгөөлөгч авахаас татгалзаж, "Түүх намайг цагаатгана!" гэсэн алдарт үгээ хэлсэн боловч бүх шүүгдэгчид урт хугацааны шоронд хорих ял авсан (Фидель Кастро 15 жилийн ял авсан) боловч олон нийтийн шахалтаар Батиста хоёр жилийн дараа босогчдыг өршөөхөд хүрсэн байна.

Фидель Кастро болон дүү Раул Кастро нарын 100 орчим дэмжигчид Мексик рүү цагаачилж гараад тэндээ Батистагийн дарангуйллыг түлхэн унагаах төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлж, ирээдүйн хувьсгалт үйл ажиллагааны байгууллага болох "7-р сарын 26-ны хөдөлгөөн" (M-26)-г байгуулж эхэлжээ. Тухайн үед Латин Америкийн хувьсгалчдын уламжлалт цайз болсон Мексикт Кастро M-26-д элссэн Эрнесто "Че" Геваратай уулзжээ.

## Зэвсэгт үйл ажиллагаа 
1956 оны 12-р сарын 2-нд Орьенте мужийн Лос Колорадос дүүргийн Белик тосгоны ойролцоох Гранма дарвуулт завинаас 82 босогчийн бүрэлдэхүүнтэй анги газарджээ. Шуурга цаг агаарын байдлаас шалтгаалж буух цагийг хоёр өдөр хойшлуулж, 1956 оны 11-р сарын 30-нд Сантьяго де Кубад Франк Пайсын удирдлага дор эхэлсэн бослогыг засгийн газрын хүчин хурдан дарж чаджээ. 3 хоногийн дараа Алегриа дель Рио мужид отрядыг засгийн газрын хүчин илрүүлж, бараг л бүрэн устгалаас мултарч чаджээ. Жижиг бүлгүүдэд хуваагдсан босогчид Сьерра Маэстра уулын нуруу руу тулалдаж, тэнд байралжээ.

1959 оны 1-р сарын 1-нд дарангуйлагч Фульхенсио Батиста Кубаас зугтав. Тухайн үед Фидель Кастро тэргүүтэй босогчид арлын төв хэсэгт байрлах Санта Клара хотыг эзэлж, зүүн хэсэгтээ томоохон газар нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан ч нийслэлд шууд аюул учраагүй бөгөөд Батиста томоохон цэргийн хүчний мэдэлд байсан юм. 1-р сарын 1-нд Батиста зугтаасны улмаас үүссэн хоосон орон зайг босогчид эзэлж Хавана хот руу ороход олон нийтийн баяр хөөрөөр угтсан байна.


Ангилал:Коммунист хувьсгал
Ангилал:АНУ-Кубын харилцаа
Ангилал:Куба-Оросын харилцаа