open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оросын Агаар-Сансрын хүчин

**Оросын Агаар-Сансарын Хүчин** (орос: *Воздушно-космические силы Российской Федерации*, точ. ВКС) Оросын Батлан ​​хамгаалах, аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор агаарын болон сансар огторгуйд байлдааны ажиллагаа явуулах зориулалттай ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний нэг салбар юм.  ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний энэ салбар нь 2015 оны 8-р сарын 1-нд тус улсын Ерөнхийлөгч В.Путины тушаалаар Оросын Нисэх хүчин, Оросын Агаар-Сансараас хамгаалах хүчнийг нэгтгэснээр байгуулагдсан байна.

ОХУ-ын сансрын хамгаалалтын ерөнхий удирдлагыг ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб, шууд удирдлагыг Агаар-Сансрын хүчний ерөнхий командлал гүйцэтгэдэг байна.

## Бүтэц 
Агаар-Сансарын Хүчин нь 1. Нисэх хүчин, 2. Агаар-Пуужингийн довтолгооноос хамгаалах хүчин,               3. Сансарын хүчин гэсэн гурван үндсэн хэсгээс бүрдэж, тус бүрдээ шат дараалсан удирдлагын тогтолцоотой ажээ. 

## Холбоотой хуудас 
* Оросын Нисэх Хүчин
* Оросын Зэвсэгт Хүчин
* Оросын Хуурай замын цэрэг
* Оросын Сансарын Хүчин

Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчин
Хүн орхоодой

Хүн орхоодой (лат. Panax хүн орхоодой) нь Araliaceae овгийн хүн орхоодой овгийн олон наст өвслөг ургамал юм.

Ботаникийн тодорхойлолт

Ургамлын үндэс нь саарал шаргал өнгөтэй, диаметр нь 3 см хүртэл байдаг.

Хүн орхоодойн иш нь ихэвчлэн ганц, 60 см хүртэл өндөртэй, 2-5 иштэй байх нь ховор тохиолддог. Ургамлын навч нь далдуу нийлмэл хэлбэртэй.

Хүн орхоодойн цэцэг нь жижиг, цагаан эсвэл ягаан, ногоон өнгөтэй, өөрөө өөртөө тоосонцороо хүртээдэг, анхилуун үнэртэй, 8-10 ширхэгээр шүхэр хэлбэртэй багцаар ургана. Ургамлын үр жимс нь тод улаан, махлаг, 1-3 үртэй, 8-9 сард боловсордог.

Хүн орхоодой нь Алс дорнод, Солонгосын хойгийн хойд хэсэгт орших жижиг уулархаг бүс нутаг, зүүн хойд Хятадын гурван мужид ургадаг байна. Алс дорнодын хуш, өргөн навчит ой, солонгосын хуш, манжуурын хушга, амурын линден, зарим тохиолдолд гацуур модтой орчинд далайн түвшнээс дээш 700 метрийн  өндөрт, ихэвчлэн уулын баруун налууг эзлэн ургана. Царс ба эвэр мод холилдсон ойд ургах боломжтой. Гүн балар ойд ургадаг хүн орхоодой нь сүүдэр орчинд тэсвэртэй бөгөөд нарны шууд тусгалыг тэсвэрлэдэггүй.

Ургамлын химийн найрлага

Хүн орхоодой нь тритерпен сапонин - панаксоид, үл мэдэг эфирийн тос, тослог тос, давирхай, пектин бодис, түүнчлэн цардуул, ферментүүд, В бүлгийн витамин, микроэлементүүд, тосны хүчил, макроэлементүүд болон бусад биологийн идэвхт бодисуудыг агуулдаг.

Хүн орхоодойг анагаах ухаанд өргөн хэрэглэдэг. Ургамал нь кардиотоник, гемостатик(цус тогтоох), гипогликемийн шинж чанартай. Хүн орхоодойн үндэсний сэргээх, өдөөх, дасах шинж чанаруудыг ашиглан бие организмийн өвчнийг эсэргүйцэх чадварыг нэмэгдүүлдэг байна. Хүн орхоодой нь дотоод шүүрлийн булчирхайнуудын үйл ажиллагааг идэвхжүүлэхээс гадна бие махбодийг халдвар болон цацраг идэвхитэд  тэсвэрлэх чадваруудыг нэмэгдүүлдэг байна.
Оросын Нисэх Хүчин

**Оросын Нисэх Хүчин** (оросоор: *Военно-воздушные силы России*) нь ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний чухал салбар бөгөөд ЗХУ задарсны дараа 1992 оны 5-р сарын 7-нд өөрчлөн шинэчлэгдэх замаар бий болсон. 2015 оны 8-р сарын 1-нээс эхлэн Оросын Сансрын хүчинтэй нэгдэж           "Агаар-Сансарын Хүчин" гэх шинэ байгууллагийн доор үйл ажиллагаа явуулах болжээ. 

## Бүтэц бүрэлдэхүүн 
Нисэх хүчин нь дараах тойрог, нисэхийн командлалд хуваагдан тус бүртээ төрөл бүрийн нисэх онгоц, агаарын довтолгооноос хамгаалах зэвсэг, радио-локатрын станцыг багтаасан анги нэгтгэлүүдтэй.

* Москвагийн цэргийн тойрог: 1-р гвардын Агаар Сансрын довтолгооноос хамгаалах Арми
* Өмнөд цэргийн тойрог: Донын Ростов төвтэй 4-р гвардын Нисэх хүчин, Агаарын довтолгооноос хамгаалахын Арми
* Ленинградын цэргийн тойрог: Воронеж төвтэй 6-р гвардын Нисэх хүчин, Агаарын довтолгооноос хамгаалахын Арми
* Алс Дорнодын цэргийн тойрог: Хабаровск төвтэй 11-р Нисэх хүчин, Агаарын довтолгооноос хамгаалахын Арми
* Төвийн цэргийн тойрог: Екатеринбург төвтэй 14-р Нисэх хүчин, Агаарын довтолгооноос хамгаалахын Арми
* Москва төвтэй Цэргийн тээврийн авиац
* Москва төвтэй Бөмбөгдөгч онгоцны авиац

## Зэвсэглэл 
### Агаарын довтолгооноос хамгаалах зэвсэгүүд 
## Холбоотой өгүүлэл 
* Оросын Зэвсэгт Хүчин
* Оросын Агаар-Сансарын Хүчин
* Оросын хуурай замын цэрэг
* ЗХУ-ын Нисэх Хүчин

Ангилал:Зэвсэгт хүчин
Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчин
Ангилал:Оросын агаарын зэвсэгт хүчин

Ангилал:1992 онд байгуулагдсан
Сергей Миронов

**Сергей Миронов** (орос. *Серге́й Нау́мович Миро́нов,* жинхэнэ нэр нь — Мирон (Меер) Иосифович Король, 1894 оны 12-р сарын 11-нд Киев хотод төрж, 1940 оны 2-р сарын 22-нд Москвад нас барсан) — Зөвлөлтийн аюулаас хамгаалах байгууллагын зүтгэлтэн, дипломат, 1937-1938 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д суусан бүрэн эрхт төлөөлөгч. 1937 онд БНМАУ-д болсон их алан хядах ажиллагааг зохион байгуулагч. Тэрээр 1940 онд Н.И.Ежов, М.П.Фриновский, Е.Г.Евдокимов нарын хамсаатны хувьд буудан хороосон. Түүнийг зохиомол хэрэг үйлдсэн, хууль зөрчигч гэж шүүхээс тогтоосон юм. 

## Намтар 
Тэрээр 1894 онд Киев хотод төрсөн, еврей гаралтай. Эх нь Бруха Мееровна Король (төрөхдөө Овруцкая, 1869-1918). Эцэг Иосеф (Нухим-Иос) Бензионович Король (1869-1919), сүүн бүтээгдэхүүний дэлгүүрийн эзэн байсан. 1900-аад оны эхээр гэр бүл Киев орчмын Мотыжин хотод амьдарч байсан. 

Тэрээр 1913 онд Киевийн худалдааны сургуулийг төгсөөд Киевийн худалдааны дээд сургуульд суралцжээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр хувиараа хичээл заадаг байжээ. С.Миронов Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцсон.

* 1915—1918 онд Оросын эзэн хааны Армид дэд ахлагч, ахлагч.
* 1918—1920 онд Улаан Армид орж байлдаж явсан. 
* 1920—1921 онд 1-р Морин армийн Тусгай хэлтсийн тасгийн дарга (1921 онос Умард Кавказын цэргийн тойрог).
* 1921 онд Оросын Зүүн Өмнөд нутгийн Онцгой комиссын хэлтсийн дарга.
* 1921—1922 онд Хар далайн мужийн Онцгой комиссын орлогч дарга.
* 1922 —1925 онд Улс төрийн Ерөнхий газрын (орос. *Главное Политическое Управление*, товч. *ГПУ*) Умард Кавказ дахь төлөөлөгчийн газрын орлогч дарга. 
* 1925 онд Оросын Коммунист (большевик) намд элссэн.
* 1925—1928 онд Владикавказ тойргийн Улс төрийн ерөнхий газрын дарга.
* 1928—1931 онд Кубань тойргийн Улс төрийн ерөнхий газрын дарга.
* 1931—1933 онд Казахстан дахь Улс төрийн ерөнхий газрын орлогч дарга.
* 1934-1936 онд Днепропетров мужийн Дотоод хэргийн Ардын комиссар газрын дарга.
* 1937 оны 3-р сарын 14-нөөс 3-р зэргийн Улсын аюулгүй байдлын комиссар. Тэрээр ЗХУ-ын Дотоод яамны онцгой гурвалын нэг байв.
* 1937 оны 8-р сарын 19-нөөс 1938 оны 5-р сарын 3-ны хооронд БНМАУ дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч.
* 1938—1939 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссарын газрын II-р Дорнод хэлтсийн дарга. 

1939 оны 1-р сарын 6-нд албан үүргээ гүйцэтгэж байхдаа баривчлагджээ. ЗХУ-ын Дотоод, Гадаад яаманд Зөвлөлтийн эсрэг хуйвалдаанд оролцсон, тагнуул хийсэн хэрэгт буруутгагдсан. 1940 оны 1-р сарын 16-ны өдрийн Иосиф Сталины цаазаар авах ялын жагсаалтад Сергей Мироновын нэрийг оруулсан (Лаврентий Бериягийн гарын үсэг бүхий 346 хүний ​​нэрсийн жагсаалтын №189). 1940 оны 2-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөлөөс уг шийдвэрийг албан ёсоор баталж 1940 оны 2-р сарын 22-нд цаазлагджээ. Нөхөн цагаатгаагүй байна.

Ангилал:ЗХУ-ын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:ЗХУ-ын дипломатч
Ангилал:1894 онд төрсөн
Ангилал:1940 онд өнгөрсөн
Нямын Лувсанчүлтэм

**Нямын Лувсанчүлтэм**  (1916 оны 11-р сарын 24-нд Түшээт хан аймгийн Зүүн гүний хошуу, одоогийн Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын нутагт төрсөн- нас барсан)- Төр нийгмийн зүтгэлтэн, дипломат, Элчин сайд.

## Намтар 
* 1934-1938 онд ЗХУ-ын Улаан-Үд хотын Монголрабфакт сурсан. 
* 1938-1939 онд Улаанбаатар хотын үлгэр жишээ дунд сургуульд багш. 
* 1939-1940 онд Өвөрхангай аймгийн төвийн дунд сургуульд багш, 1940-1942 онд Мөн сургуулийн захирал.
* 1942-1946 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Багшийн дээд сургууль. 
* 1946-1952 онд Засгийн газар, Ерөнхий сайд Х.Чойбалсангийн референт.
* 1952-1953 онд МАХН-ын Төв Хорооны Түүхийн институтэд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан. 
* 1953-1954 онд БНМАУ-аас ЗХУ-д суугаа Элчин сайдын яамны зөвлөх.
* 1954-1955 онд БНМАУ-аас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдын яамны зөвлөх.
* 1955-1956 онд БНМАУ-ын ГЯЯ-ны Ёслолын хэлтсийн эрхлэгч.   
* 1957-1960 онд Москва хотын Азийн ард түмний Институтын дэргэдэх аспирантур.
* 1960-1964 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга.
* 1964-1973 онд БНМАУ-аас ЗХУ-д суугаа Элчин сайд (Энэ хугацаандаа 1964 оноос Финланд, Шведэд, 1970 оноос Афганистанд, 1972 оноос Япон, Иранд суугаа Элчин сайдаар тус тус хавсран ажиллаж байв. Тэрээр Японд Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан манай анхны Элчин сайд).
* 1973-1981 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын нарийн бичгийн дарга.
* 1973-1986 онд Монголын Энхтайван, найрамдлын байгууллагуудын холбооны Гүйцэтгэх хорооны дарга. 
* 1983-1984 онд Монголын Парламентын бүлгэмийн орлогч дарга, 
* 1986-1988 онд БНМАУ-аас БНХАУ-д суугаа Элчин сайд.
Ёндонгийн Очир

**Ёндонгийн Очир** (1927 оны 11-р сарын 15-нд Говь-Алтай аймгийн Бигэр суманд төрсөн- 1996 онд нас барсан)- Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, худалдааны гавьяат ажилтан. Гадаад худалдааны яамны сайд.

## Намтар 
* 1941-1944 онд Говь-Алтай аймагт бага сургууль дүүрэгсэн.
* 1944-1949 онд Санхүү-эдийн засгийн техникумд сурсан. 
* 1949-1957 онд Санхүү-эдийн засгийн техникумд мэргэжлийн багш.
* 1950-1954 онд МАХН-ын дэргэдэх Намын дээд сургуульд сурч төгссөн.
* 1957-1962 онд ЗХУ-ын Санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль сурч төгссөн.
* 1962-1965 онд Гадаад худалдааны яаманд Төлөвлөгөө-санхүү эрхэлсэн орлогч сайд.
* 1965-1969 онд Гадаад худалдааны яамны 1-р орлогч сайд.
* 1969-1984 онд Гадаад худалдааны яамны сайд.
* 1984-1988 онд БНМАУ-аас БНСЧехсловак улсад суугаа Элчин сайд. 
* 1988-1990 онд БНМАУ-аас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдаар ажиллаад өндөр насны тэтгэвэртээ суусан.
Хумбагын Олзвой

**Хумбагын Олзвой** (1949 оны 3-р сарн 15-нд Завхан аймгийн Сантмаргац суманд төрсөн- 2002 онд нас барсан)- Монголын дипломат, төрийн зүтгэлтэн. 1990-1994 онд Гадаад яамны орлогч сайд, 1994-1996 онд БНХАУ-д суусан Элчин сайд. Монгол Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин дипломат цол 1991 онд хүртсэн. 

* Намтар
* 1957-1967 онд Завхан аймаг, Улиастай хотын 10 жилийн дунд сургуульд сурч онц төгссөн.
* 1967-1968 онд Улсын Багшийн дээд сургуульд орос хэлний бэлтгэлд ангид сурсан.
* 1968-1973 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургуульд сурч төгссөн. 
* 1973-1975 онд ГЯЯ-ны ОУЭЗБ-ын тасагт дэд атташе.
* 1975-1979 онд БНМАУ-аас НҮБ-ын Женев дэх салбарын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчийн газрын атташе.
* 1979-1983 онд ГЯЯ-ны гуравдугаар, хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга.
* 1983-1985 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны Дипломатын академид сурч төгсөн. 
* 1985-1990 онд ГЯЯ-ны төлөвлөлт боловсруулалтын хэлтсийн зөвлөх, хэлтсийн дарга.
* 1990-1994 онд ГЯЯ-ны орлогч сайд.
* 1994-1996 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа Элчин сайд.
* 1996 онд ГХЯ-ны Бодлого зохицуулалтын газрын дарга.
* 1996-1997 онд ГХЯ-ны Консулын газрын дарга.
* 1997-2002 онд МУИС-ийн ОУХДС тэнхимийн эрхлэгч.

Орос, англи хэлтэй.
Алексей Леонов

**Алексей Леонов** (орос. *Алексей Архи́пович Лео́нов,* 1934 оны 5-р сарын 30-нд ЗХУ-ын Баруун сибирийн хязгаарын Листвянка тосгонд төрж, 2019 оны 10-р сарын 11-нд Москвад нас барсан) — ЗХУ-ын 11 дахь сансрын нисэгч, задгай сансарт гарсан анхны хүн. ЗХУ-ын хошой баатар (1965, 1975), нисэх хүчний хошууч генерал (1975), 2002-2019 онд "Нэгдсэн Орос" намын Дээд зөвлөлийн гишүүн. 

## Намтар 
1934 оны 5-р сарын 30-нд Сибирьт Листвянка тосгонд төрсөн. Тэрээр гэр бүлийн найм дахь хүүхэд байв. Орос үндэстэн. Эцэг Архип Алексеевич Леонов (1892-1981) Донбассын уурхайд ажиллаж, малын эмч, мал аж ахуйн мэргэжилтэн байсан. 1937 онд эцэг нь хэлмэгдэж, 1936-1938 он хүртэл хоёр жил хоригдож буудуулах байсан ч 1939 онд Улаан Латвийн дивизид хамтран зүтгэгч Лудзишийн тусламжтайгаар аврагдсан байна. Гэр бүл, эх нь Кемерово дахь хамаатан садандаа нүүж очсон бөгөөд тэнд 11 хүн хуарангийн өрөөнд амьдрах болжээ. Эх Евдокия Минаевна (1895-1967).

Тэрээр Кемеровогийн 35, 37-р дунд сургуульд сурч байсан. 1947 онд гэр бүл нь Калининград хотод эцгийнхээ шинэ ажлыг дагаад нүүжээ. 1953 онд Калининград хотын 21-р дунд сургуулийг төгссөн. Тэрээр урлагийн авьяастай байсан тул Рига хотын Урлагийн академид орохыг хүссэн ч Ригад амьдрах санхүүгийн боломж байгаагүй ажээ.

1955 онд Кременчуг хотын Цэргийн нисэхийн анхан шатны 10-р сургуулийг төгсөж, комсомольд элсэн орсон байна. 1957 онд Чугуевын цэргийн нисэхийн нисгэгчдийн сургуулийг төгсөж, ЗХУ-ын Коммунист намд элссэн. Киевийн цэргийн тойргийн 69-р Агаарын армийн 10-р гвардийн сөнөөгч нисэхийн дивизийн 113-р гвардийн сөнөөгч нисэхийн ангид нисгэгчээр, 1959 онд Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлэгт ахлах нисгэгчээр томилогдон ажиллажээ. 

1960 онд тэрээр Зөвлөлтийн сансрын нисгэгчдийг бэлтгэх анхны отрядад шалгарч орсон юм. 1963 онд тэрээр "Восток-5"-ын нислэгийн бэлтгэлийн үеэр Валерий Быковскийн хоёр дахь нөөц нисгэгчээр бэлтгэгдсэн. 1965 оны 3-р сарын 18-19-нд Павел Беляевтай хамт "Восход-2" хөлгөөр туслах нисгэгчээр сансарт анх ниссэн. Нислэгийн үеэр тэрээр сансрын нисгэгчдийн түүхэнд анх удаа задгай сансарт гарсан. 

1968 онд Н.Е. Жуковскийн нэрэмжит Агаарын цэргийн инженерийн академийг (инженерийн анги) төгссөн.

1971 онд тэрээр Союз-11 хөлгийн үндсэн багийн командлагч (Валерий Кубасов, Петр Колодин нартай хамт) байв. Нислэгийн өмнөхөн эмнэлгийн комисс Кубасовыг татгалзуулж, багийн гишүүдийг сольсон байна. Нөөц нисгэгчид Георгий Добровольский, Владислав Волков, Виктор Пацаев нар нисээд, модулийг газардах үеэр бүгд нас барсан байна.

1975 оны 7-р сарын 15-21-нд тэрээр В.Н.Кубасовын хамт "Союз-19" сансрын хөлөг онгоцны командлагчаар "Союз-Аполлон" хөтөлбөрийн дагуу хоёр дахь удаагаа сансарт ниссэн. Нислэг 5 хоног 22 цаг 30 минут 51 секунд үргэлжилсэн. Энэ үеэр анх удаа хоёр өөр орны хөлөг онгоцуудыг залгах ажлыг хийжээ. 

1970-1991 онд Сансрын нисэгчдийг бэлтгэх төвийн орлогч даргаар ажиллаж байсан.

Ангилал:Оросын сансрын нисгэгч
Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Карл Риттер

**Карл Риттер** (герман. *Karl Ritter*; 1779 оны 8-р сарын 7-нд Кведлинбургт төрсөн —1859 оны 9-р сарын 28-нд Берлинд нас барсан) — германы газар зүйч, багш бөгөөд орчин үеийн газар зүйн шинжлэх ухааны суурийг тавьсан хүний нэг. Эртний болон орчин үеийн Иран судлалын томоохон төлөөлөгч.

## Намтар 
Карл Риттер 1779 онд Саксонийн Кведлинбург хотод бичгийн хүний гэр бүлд төржээ. Тэрээр зургаан хүүхдийн нэг байсан. Карл хүүг 2 настай байхад эцэг доктор Ф.В.Риттер нас баржээ. Таван настайдаа тэрээр байгаль судлах чиглэлтэй Шнепфентал Зальцманн сургуульд элсэн оржээ. Сургалтаа дуусгасны дараа Риттер Франкфуртын банкны эзэн Бетманн-Холлвегтэй танилцаж тэдний хүүхдүүдийн сурган хүмүүжүүлэгч болжээ. Үүний хариуд банкны эзэн түүний сургалтын зардлыг хариуцаж Халле дахь их сургуульд суралцах болжээ. Риттер 1798 онд хүмүүжүүлэгч багшаар ажиллаж эхлээд 15 жил ажилласан юм. Үүний зэрэгцээ энэ үер тэрээр газарзүйн хичээлийг сайтар судалж эхэлсэн байна. 1798-1814 онд Карл Риттер Швейцар, Савой, Франц, Итали руу хэд хэдэн аялал хийсэн байна.

1819 онд тэрээр Франкфуртын гимназид түүхийн багшаар ажилд орсон. 1820 оноос нас барах хүртлээ Берлиний их сургуулийн газарзүйн тэнхимийг удирдаж байжээ. 1821 онд тэрээр докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд зун болгон аялж, Испани, Оросоос бусад Европ тивийн бүх оронд очиж судалгаа хийж үзжээ. 

Карл Риттер «Байгаль, хүн төрөлхтний түүхтэй холбоотой газар эрхлэлт» (герман. *Die Erdkunde im Verhältniss zur Natur und zur Geschichte des Menschen*; 1817 онд эхлүүлээд амьд байхад нь Ази, Африк тив зориулсан 19 боть гарсан) хэмээх суурь судалгааны бүтээл хийсэн байна. 

Тэрээр газарзүйн харьцуулсан арга зүй, түүний дүн шинжилгээний бүрэлдэхүүн хэсгийг боловсруулсан. Тэрээр газарзүйн ухааны зорилго бол байгалийн үзэгдэл, үйл явцын уялдаа холбоог тодорхойлох, шалтгааныг тогтоох, түүнийг бүхэлд нь цогцоор нь судлах явдал юм гэж үздэг байсан. Риттер геополитикийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан ард түмэн, үндэстнүүдийн хувь заяанд байгалийн тодорхойлогч нөлөөг нотлохыг оролдсон байна.

Риттерийн үзэл санаанууд 19-20-р зууны эхэн үеийн газарзүйн цаашдын хөгжлийг ихээхэн тодорхойлсон юм.

Хятадын Наншань дахь нурууг Германы газарзүйч Карл Риттерийн нэрээр нэрлэсэн байна.
Лейборист нам (Их Британи)

**Лейборист нам** (англи. *Labour Party* — Хөдөлмөрийн буюу Ажилчны нам)- Их Британийн зүүн төвийн үзэлтэй улс төрийн нам бөгөөд Консерватив намын нэгэн адил Их Британид тэргүүлэх хоёр намын нэг юм. 2024 оны 7-р сарын 5-наас эхлэн эрх барьж, Британийн Засгийн газрыг байгуулан ажиллаж байгаа нам.

1900 онд Хөдөлмөрийн төлөөллийн хороо нэртэйгээр анх байгуулагдаж, 1906 оноос хойш "Лейборист" нэртэй болсон. 1918 оны 2-р сард намын дүрэм батлагдав. Мөн оны 8-р сард “Лейбористууд ба нийгмийн шинэ тогтолцоо” (англи. *Labour and the New Social Order*) бодлогын баримт бичгийг баталжээ.

Лейборист нам бол социал-демократ үзэлтэй (өмнө нь "ардчилсан социалист" гэж тодорхойлж байсан) бөгөөд үйл ажиллагаа нь Британийн Үйлдвэрчний эвлэлийн хөдөлгөөнтэй нягт холбоотой байдаг. Тус нам нь Социнтерний хамгийн нэр хүндтэй гишүүдийн нэг гэж тооцогддог байсан бөгөөд одоо Прогрессив Альянсын нэг болоод байгаа юм. 2022 оны 7-р сарын байдлаар Лейборист 415,000 орчим гишүүнээр бүртгүүлсэн нь Европ дахь хамгийн олон гишүүнтэй намуудын нэг юм.

Анх 1924 онд Их Британийн Засгийн газрыг байгуулж байсан түүхтэй. 

## Лейборист намын Ерөнхий сайд нар
Бернхард Варен

**Бернхард Варен** буюу ***Бернхардус Варениус*** (герман. *Bernhard Varen*, латин. *Bernhardus Varenius*;  1622 онд Эльба мөрөн дахь Хитцаккерт төрсөн — 1650 онд Лейденд (фламанд. *Leiden*) нас барсан) — Анагаах ухааны доктор, герман гаралтай голланд газар зүйч. 

Тэрээр газар зүйг тухайн үеийн Европын мэдлэгийн тогтолцооноос салангид тусдаа шинжлэх ухаан болгон ялгаж, түүний зорилго, зорилт, судалгааны арга, хамрах хүрээг ерөнхийд нь тодорхойлсон байна. Олон судлаач, эрдэмтдийн үзэж байгаагаар тэрээр орчин үеийн газарзүйг шинжлэх ухааны тусдаа салбар болгон үндэслэгч юм.

## Намтар 
Түүнийг төрүүлээд удалгүй эх нь нас барсан тул эцэг нь өсгөж хүмүүжүүлсэн байна. Эцгийгээ 1635 онд нас барсны дараа Бернхард Варен Гамбург руу явж 1640-1642 онуудад Иоахим Юнгиусын гимназид суралцжээ.

1643-1645 онд Варен Зүүн Пруссын Кенигсбергийн их сургуульд математик, анагаах ухааны чиглэлээр суралцаж дадлага хийсэн байна. 1649 онд тэрээр Лейден рүү нүүж, анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалаад жилдээ тэрээр Нидерландын нийслэл Амстердам хотод суурьшсан бөгөөд тэндээ хувийн эмнэлэг нээж ажиллуулсан юм. 

Голландын далайчдын газарзүйн нээлтүүд Варений анхаарлыг татаж эхлэв. Өмнөх зарим бүтээлүүдийг системчлээд Варен хоёр номоо хэвлүүлсэн байна. Үүнд:

1649 онд - "Японы хаант улсын тухай" (латин. *Descriptio Regni Japoniae*). Уг бүтээлд Япон төдийгүй Зүүн өмнөд Азийн тухай бөгөөд газарзүйтэй холбоотой гэхээсээ илүү соёл, шашин шүтлэгийн тухай байсан. Гэсэн хэдий ч энэ зохиолыг заримдаа аялагчид, худалдаачдын бэлэн бичмэл эх сурвалжид тулгуурлан бүс нутгийн газарзүйн талаархи бүтээл гэж үздэг байна.

1650 - "Бүх нийтийн газарзүй" (латин. Geographia Generalis). Энэхүү ном нь тухайн үеийн мэдээлэлд үндэслэн эмхэтгэсэн дэлхийн бөмбөрцгийн ерөнхий шинжлэх ухааны системчилсэн дүрслэл байсан юм. Варен "математик газарзүй" гэж нэрлэгддэг зүйлд онцгой анхаарал хандуулсан: дэлхийн гадаргуу дээрх орон зайг тооцоолох, газрын зураг зурах, навигацийн зорилгоор координатыг тодорхойлох гэх мэт юм.

Зарим мэдээллээр "Бүх нийтийн газарзүй" бүтээлийн зохиолч нэн ядуу амьдарч байсан бөгөөд 1650/1651 онд 30 орчим насандаа голландын Лейден хотод тухайн үеийн нэн түгээмэл өвчин болох сүрьеэ өвчнөөр нас баржээ. Мөн нягтлан шалгах, системчлэх шаардлагатай асар их мэдээллийг багтаасан шинжлэх ухааны бүтээл дээр шаргуу ажилласны үр дүнд Варены бие муудсан байж магадгүй юм. Анхны хэвлэлтээс хойш “Бүх нийтийн газарзүй” нь газарзүйн сонгодог бүтээл болж, газарзүйн шинжлэх ухааны дотоод бүтэц, арга зүйд ихээхэн нөлөөлсөн. Тухайн  үеийн хүмүүс уг зохиолын өндөр ач холбогдлыг хүлээн зөвшөөрч, зохиолчийн авъяас чадварт хүндэтгэл үзүүлж байжээ. Хожмын газарзүйчид ч мөн энэ дүгнэлтийг баталж байсан байна. 

Варений "Бүх нийтийн газарзүй" номыг Элзевируудын хэвлэх газар 1650, 1664, 1671 онд гурван удаа хэвлүүлсэн. Энэхүү ном нь удаан хугацааны туршид Европ дахь физик газарзүйн хамгийн чухал бүтээлүүдийн нэг байсан бөгөөд 18-р зуунд Европын хэд хэдэн хэл рүү орчуулагдсан юм. Британид Сэр Исаак Ньютон Варены уг номоор газарзүйн хичээл зааж, Англид хоёр удаа өөрийн редакцаар хэвлүүлсэн байна.
Орос-Персийн дайн

**Орос-Персийн дайн** (орос. Русско-персидские войны) бол 17-20-р зууны Орос, Персийн хооронд болсон цуврал цэргийн мөргөлдөөн дайнууд юм. Эдгээр Дайнууд үндсэндээ эхлээд Умар Кавказын, дараа нь Өмнөд Кавказын төлөө болж байсан юм.
Кир Стармер

**Сэр Кир Родни Стармер** (англи. *Sir Keir Rodney Starmer*; 1962 оны 9-р сарын 2-нд Лондонд төрсөн ) — Их Британийн улс төрч, 2024 оны 7-р сарын 5-наас Их Британийн Ерөнхий сайдаар сонгогдон ажиллаж байна. 2020 оны 4-р сарын 4-нөөс Лейборист намын удирдагч. Эзэн хааны Прокурорын газрын дарга байсан бөгөөд 2020-2024 онд парламентын сөрөг хүчний удирдагч байсан.

## Намтар 
1962 оны 9-р сарын 2-нд Лондон хотод багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэдэг Родни Стармер, Жозефин Стармер нарын хүү болон мэндэлжээ. Кир Стармер нь Анна (1961 оны 6-р сард төрсөн) гэх эгчтэй бөгөөд Николас болон Кэтрин (1964 оны 3-р сард төрсөн) гэх эрэгтэй, эмэгтэй хоёр ихэр дүүтэй ажээ. 

Тэрээр Лидсийн их сургуулийг бакалаврын зэрэгтэй онц төгсөж, Оксфордын их сургуулийн Сент Эдмундын танхимд хуулийн чиглэлээр суралцаж, Иргэний эрх зүйн чиглэлээр бакалаврын зэрэг авсан. 1987 онд Хуульчдын танхимд элссэн тэрээр хүний ​​эрхийн чиглэлээр мэргэшсэн байна.

2002 онд Хатан хааны өмгөөлөгчөөр томилогдон ажилласан байна.

2008-2013 онд тэрээр Улсын Ерөнхий прокурорын албыг удирдаж байсан.

2015 онд тэрээр Лондоны Холборн, Сент Панкрас гэх тойргоос 52,9 хувийн санал авч парламентын танхимд сонгогдсон.

2016 оны 10-р сарын 7-нд Хөдөлмөрийн намын дарга Жереми Корбин сүүдрийн кабинетаа өөрчилсөн бөгөөд Стармерыг Европын холбооноос гарах сүүдрийн сайдаар томилсон.

2020 оны 1-р сарын 4-нд Кир Стармер Лейборист намын удирдлагад өрсөлдөхөө мэдэгдэв. Өмнө нь тэрээр Их Британийг Европын холбоонд элсүүлэх асуудлаар хоёр дахь санал асуулга явуулахаар кампанит ажил хийж байсан ч шинэ нөхцөлд бодит байдлыг хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай гэж мэдэгдэв. Цаашид ч санхүү, төсвийн хатуу бодлогыг эсэргүүцэх шаардлагатайг мэдэгдсэн. 

2020 оны 4-р сарын 4-нд Стармер Их Британийн Лейборист намын удирдлагын шууд сонгуулийн эхний шатанд ялалт байгуулж, санал өгөх эрхтэй 784,151 гишүүнээс 490,000 орчим нам, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүн оролцсон байна. Стармер намын даргын сонгуульд 56.2%, Ребекка Лонг-Бэйли 27.6%, Лиза Нанди 16.2% -ийн санал авчээ. 

2023 оны 5-р сарын 4-нд болсон орон нутгийн сонгуульд Лейборист нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж, 2002 оноос хойш анх удаа орон нутгийн зөвлөлд парламентын олонхын суудал авсан юм.

## Ерөнхий сайд 
2024 оны 7-р сарын 4-нд болсон сонгуулийн үр дүнд Лейборист нам 14 жилийн хугацаанд анх удаа ялалт байгуулж, Нийтийн танхимд 412 суудал авчээ. 7-р сарын 5-ны өглөө Консерватив намын удирдагч Риши Сунак ялагдлаа хүлээн зөвшөөрч, үдээс хойш огцрохоо зарлаж, хаан III Чарльз Стармерыг засгийн газар байгуулахыг урьжээ. Лейбористууд 33.8%-ийн санал авсан нь 2019 оны сонгуульд ялагдсанаас ердөө 1.7%-иар илүү байсан ч Консервативын гамшигт үр дүнгийн ачаар лейбористууд Нийтийн танхим дахь төлөөллөө 214 суудлаар нэмэгдүүлсэн бол Консервативууд 252 суудал алдаж, ердөө 121 суудалтай үлджээ. 

## Гэр бүл 
Тэрээр 2000-аад онд танилцсан Викториа Александртай 2007 онд гэрлэжээ. Тэдний гэр бүлд нэр нь олон нийтэд ил гараагүй хүү Тоби, охин хоёр байдаг. Эхнэр Викториагийн эцэг польш-еврей гаралтай. Стармерууд 1.75 сая фунтийн үнэтэй байшинд амьдардаг.

Ангилал:Их Британийн ерөнхий сайд
Ангилал:Английн улс төрч
Ангилал:1962 онд төрсөн
Думаагийн Намсрай

**Думаагийн Намсрай** (1967 онд төрсөн) - Монгол Улсын бригадын генерал, 
Онцгой байдлын ерөнхий газрын дэд дарга.

Д.Намсрай хуучнаар МАА-н 084-р ангид байлдагчаас эхлээд салаан захирагчаар ажлын гараагаа эхэлж, цаашлан Улсын Иргэний Хамгаалалтын Газарт (одоогийн Онцгой Байдлын Байгууллага) ажилласан. 2001 оны Увс аймгийн Малчин суманд болсон Ми-8 нисдэг тэрэгний ослоос амь гарсан алба хаагчдийн нэг. 2024 оны 5-р сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Монгол Улсын 225 дахь генерал ба анхны шүхэрчин генерал болсон юм.

## Боловсрол
* 1975-1985 онд Ерөнхий боловсролын сургууль
* 1987-1992 онд ЗХУ /хуучнаар/ -ын Рязань хотын Агаар десантын цэргийн дээд сургууль
* 1993-1994 онд Төрийн захиргаа, удирдлагын академи
* 2004 онд ХБНГУ-д Европын аюулгүй байдлыг судлах Жорж Маршаллын сургуулийн удирдах албан тушаалтны дамжаа
* 2012 онд ХБНГУ-д Европын аюулгүй байдлыг судлах Жорж Маршаллын сургуулийн удирдах дээд албан тушаалтны дамжаа тус тус суралцаж төгссөн.

## Ажилласан байдал
* 1986-1987 онд МАА-ийн 084-р ангид байлдагч
* 1992-1993 онд АЦ-ийн 084-р ангид салааны захирагч
* 1993-1997 онд УИХГ-ын Байгалийн гамшигтай тэмцэх албаны шүхрийн ахлах зааварлагч
* 1997-2004 онд  УИХГ-ын Гамшиг, осолтой тэмцэх хэлтсийн Сургалт хариуцсан офицер, байцаагч
* 2004-2005 онд Гамшгаас хамгаалах ерөнхий газрын Гамшгаас хамгаалах тусгай ангийн Агаар десантын отрядын дарга
* 2005-2007 онд ОБЕГ-ын  харьяа Аврах тусгай ангийн захирагчийн I орлогч, штабын дарга
* 2007-2013 онд ОБЕГ-ын дэд дарга бөгөөд Гамшигтай тэмцэх газрын дарга
* 2013-2015 онд ОБЕГ-ын Гамшгаас хамгаалах газрын дарга
* 2015-2018 онд ОБЕГ-ын харьяа Аврах тусгай ангийн захирагч
* 2018-2023 онд ОБЕГ-ын харьяа Үндэсний аврах бригадын захирагч
* 2023 оны 02 сараас Онцгой байдлын ерөнхий газрын дэд даргаар томилогдон ажиллаж байна.

Ангилал:Монголын бригадын генерал
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1967 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:Баянхонгорынхон
Ангилал:Баянтэсийн хүн
Падуа

**Падуа** (итали. *Padova* [ˈpaːdova], унгар. *Pàdova*, заримдаа *Pàdoa*, латин. *Patavium*, герман. *Esten*) ) нь Италийн хойд хэсэгт орших Венето мужийн хот бөгөөд ижил нэртэй Падуа тойргийн төв юм. Энэ хот нь Баччилионе голын эрэг дээр, Венец хотоос баруун зүгт 40 км зайд, Виченцагаас зүүн өмнө зүгт 29 км зайд оршдог бөгөөд 2024 оны байдлаар 210,000 хүн амтай байжээ. Энэ хот нь мөн тухайн бүс нутгийнхаа эдийн засаг, харилцаа холбооны төв юм. Баччилионе голоос гадна нэгэн цагт Падуа хотын дундуур урсдаг байсан Брента гол хойд дүүргүүдийг шүргэн өнгөрдөг. Хөдөө аж ахуйн үндсэн газар нутаг нь Венецийн тэгш тал юм.

Троя хотын хунтайж Антенорын байгуулсан гэгдэх домгийн дагуу энэхүү хотыг венецчүүд МЭӨ 13-р зуунаас эхлэн оршин сууж байжээ. МЭӨ 4-р зуунд тэд галлчуудын давтан довтолгооноос өөрсдийгөө хамгаалахаас өөр аргагүй болсон бөгөөд энэ удаад тэд Ромын соёл иргэншилтэй холбоо тогтоож, тэдэнтэй нягт холбоо үүсгэсэн. Муж хэсэг гэж цоллогдох болсон Падуа хот нь 1-р зуунд Ромын үед **Патавиум** (латин. Patavium)  нэртэй байсан бөгөөд Италийн хамгийн баян хот гэж нэрлэгдэж байв. Каррареси болон Да Каррара гэх эрхмүүдийн ноёрхлын ачаар Падуа хот нь XIV зууны соёл иргэншлийн нийслэлүүдийн нэгд тооцогдож байсан бөгөөд 14-15-р зууны хооронд Падуагийн сэргэн мандалт гэж нэрлэгддэг соёлын урсгал Флоренцтэй хамт хөгжиж, энэ нь 15-р зууны Италийн хойд бүсийн урлагт хүчтэй нөлөөлсөн байна.

Падуа нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад хоёр бүртгэлтэй: дэлхийн хамгийн эртний  Ботаникийн цэцэрлэг болон хотын төвд байрлах барилгууд дээрх 14-р зууны үеийн ханын уран зургууд юм. Үүний нэг жишээ бол 1300 оны эхээр Жиоттогийн зурсан "Скровегни сүм" юм.

Падуа хотод 1222 онд байгуулагдсан, дэлхийн хамгийн эртний их сургуулиудын нэг болох Падуагийн их сургууль байрладаг бөгөөд Галилео Галилей, Николай Коперник зэрэг эрхэм алдарт эрдэмтэд хичээл зааж мөн суралцаж байв. 1610 онд Галилео Падуа хотод гар хийцийн дурангаар Бархасбадийн сарыг ажигласан нь Коперникийн хувьсгалын хоёр дахь үе шатыг эхлүүлж байв. Өнөөдөр тус их сургууль нь 72,000 орчим оюутантай бөгөөд хотын амралт зугаалга, урлаг, эдийн засгийн үйл ажиллагаанд гүн нөлөө үзүүлдэг байна.


Ангилал:Венетогийн суурин
Сүрэнгийн Галсанжав

**Сүрэнгийн Галсанжав** (Увс аймгийн Хяргас суманд 1927 онд төрсөн-) - Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн, театрын найруулагч.

## Намтар 
Тэрээр 1945-1947 онд уран сайхны дунд сургууль төгсөөд урлагийн гараагаа Улсын хөгжимт драматик театрт жүжигчин, туслах найруулагчаар эхлүүлээд 1955 он хүртэл ажиллажээ. 1956-1961 онд ЗХУ-ын Москвагийн театр урлагийн дээд сургуульд сурч төгссөн мэргэжлийн найруулагч. 

ЗХУ-ын Москва хотод сургууль төгсч ирсэнийхээ дараа Чойбалсан аймгийн Хөгжимт Драмын театрын уран сайхны удирдагч, Говь-Алтай аймаг, Дархан хотын Соёлын Ордны найруулагчаар ажиллаж байгаад 1970 оноос Улсын Драмын театрт найруулагчаар иржээ. Улмаар ерөнхий найруулагчаар томилогдон ажилласан байна.

## Бүтээлүүд 
Улсын Драмын Театрын тайзнаа Сергей Михалковын “Бардам туулай”, Ф.Шиллерийн “Хар санаа, хайр сэтгэл”, Чадраабалын Лодойдамбын “Итгэж болно”, Сономын Удвалын “Цэрэн хаачив”, Н.Анкиловын “Цэргийн бэлэвсэн гэргий”, Чойжилын Чимидийн “Яндангийн дуу”, “Арын албаныхан”, Бертольд Брехтийн “Эхийн сэтгэл”, Донровын Намдагийн “Оролмаа эх”, Уильям Шекспирийн “Гамлет”, Д.Мягмарын “Нэгэн няравын паян”, Д.Нацагдорж, Д.Намдаг нарын “Их авхай”, С.Удвал, Эрдэнэбатын Оюун нарын “Бумбат эрдэнэ”, “Би яагаад” зэрэг жүжгийг найруулан тавьсан.

Найруулагчаас гадна С.Галсанжав авьяаслаг жүжигчин байсан. Л.Ванганы “Тожоо жолооч” жүжгийн гол дүрийг тайзнаа амилуулж байснаас гадна Ч.Чимидийн “Босгон дээр”, Ч.Ойдовын “Далан худалч” В.Катаевын “Хорооны хүү” зэрэг 20 гаруй жүжигт тогложээ.

1981 онд “Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн” цол хүртсэн.

Ангилал:Монголын найруулагч
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Хяргасын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1927 онд төрсөн
Аль-Харам сүм

**Аль-Харам сүм** (араб. المسجد الحرام‎ — *Аль-Масжиду-ль-Харам*‎ «Ариун сүм» буюу «Хаалттай сүм») — Саудын Арабын Мекка хотод байрладаг, Исламын шашны дэлхийн хамгийн том сүм бөгөөд түүний дотор хашаанд Исламын шашны Кааба хэмээх гол шүтээн байдаг. 

Аль-Харам сүм, Каабад зочлох нь уг шашинтнуудын мөргөлийн (хаж) заавал байх ёстой нэг хэсэг үйл юм. Тус сүмд Хар чулуу, Замзам худаг, Бошгологч Ибрахим (Макам Ибрахим), аль-Сафа, аль-Марва толгод зэрэг шашинтай холбоотой бусад чухал газрууд багтдаг.

Аль-Харам сүм нь олон жилийн туршид их шинэчлэгдэж, өргөжсөн байна. Энэ сүм нь түүхэндээ янз бүрийн халиф, султан, хаадын нарын хяналтад байсан бөгөөд одоо Саудын Арабын хааны мэдэлд байдаг юм. 

Каабагийн дэргэд анх 638 он буюу 632 онд лалын сүм барьсан гэдэг. Одоо байгаа сүм 1570 оноос хойш мэдэгдэх болсон. Тус сүмийг оршин тогтнох хугацаанд хэд хэдэн удаа сэргээн босгож засвар хийсэн учраас сүмийн анхны дүр төрхөөс юм бараг үлдээгүй байна. 

1980-аад оны сүүлээр сүмийг сэргээн засварлаж, баруун өмнөд талд нь хоёр минарет бүхий асар том барилгыг нэмж барьжээ. Энэ барилгад одоо сүмийн гол хаалга болох Хаан Фахдын хаалга байрладаг. Харам сүм нь 357 мянган м² талбай бүхий асар том байгууламж юм. Тус сүм нь 9 минарет, 4 хаалгаас гадна 44 жижиг хаалгатай. Тус барилга нь 500 гаруй гантиг багана, 7 цахилгаан шаттай. Үндсэн өрөөнүүд агааржуулагчтай. Эрэгтэй, эмэгтэй гэж хуваагддаг тусдаа залбирлын болон ариун цэврийн өрөөнүүд байдаг. Аль-Масжид аль-Харам нь нэг дор 800 мянган хүн хүлээн авах боломжтой ч итгэгчид барилгын дээвэр дээр хүртэл гараад байрладаг юм.
Хүүдээ унших шүлэг

**Хүүдээ унших шүлэг** - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Ардын уран зохиолч, яруу найрагч Бавуугийн Лхагвасүрэнгийн туурвисан шүлэг.
Салерно

**Салерно** (итал. *Salerno*, неап. *Salierno*) — Италийн өмнөд хэсэг дэх боомт хот. Кампаниа муж дахь Салерно тойргийн засаг захиргааны төв. 2022 оны байдлаар хүн ам нь 127 546 байсан. 

851-1076 онуудад энэ нь бие даасан Салерно хант улсын төв байсан. Дундад зууны үед энэ нь "Хиппократын хот" (лат. civitas Hippocratica) гэдгээрээ алдартай байсан. Европ дахь анхны шашны бус анагаахын сургууль энд байрладаг байв. Тэнд эмч Миланы Иоанн, Арнольд де Вилланова болон бусад хүмүүс хичээл заадаг байсан бөгөөд 1811 онд Иоахим Муратын үед хаагдсан байна.

Итали улсыг нэгтгэх үед энэ хот нь Неаполийн хаант улс дахь Гарибальдигийн дэмжлэгийн түшиц газар байв. Нэгдсэний дараах хагас зуунд Салерно Италийн өмнөд хэсгийн хөнгөн үйлдвэрийн хамгийн том төв болж, хүн ам нь дөрөв дахин өсөн нэмэгджээ.

Дэлхийн 2-р дайны үед 1943 оны 9-р сарын 9-нд холбоотнуудын цэргүүд энд газардсанаар Итали улсыг нацистуудаас чөлөөлөх ажиллагаа Салерно хотоос эхэлсэн юм.


Ангилал:Кампаниагийн суурин
Углич

**Углич** — Оросын Ярославль мужийн Углич дүүргийн засаг захиргааны төв хот. XIII—XVI зуунд Углич вант улсын төв байсан. Хүн ам нь 2021 оны байдлаар 32,719 байсан.

Энэ хот нь Москвагаас зүүн хойш 201 км, Ярославль хотоос баруун тийш 94 км зайд Ижил мөрөн (Углич усан сан)-ий эрэг дээр оршдог. "Оросын Алтан цагариг" хэмээх аялал жуулчлалын хотуудын тойрогт багтдаг.

## Түүх 
Судалгаагаар 937 онд тус хотыг үүссэн гэж үздэг бөгөөд Углич хотын тухай түүхэнд анх 1148 онд дурдсан байдаг.

1238 онд Углич сууринг монголчууд эзлэн шатаажээ. Сүүлд Углич вант улсын ханхүү Роман Владиморович (1261-1285) хотод томоохон бүтээн байгуулалт хийж эхэлжээ. 1328 онд гүн Иван Данилович Калита хотыг Москвагийн вант улсад нэгтгэсэн байна. Москва, Тверийн хоорондох ширүүн өрсөлдөөний үеэр Тверийн хунтайж Михаилын цэргүүд Угличийг хоёр удаа бүслэв. 1371 онд Угличийг Тверийн оршин суугчид бүрэн сүйрүүлж, шатаасан байна. Мөн онд Бүх Оросын Метрополит хамба лам Алексий Успен (дараа нь Алексеевский) сүмийг байгуулжээ. Москвагийн ван Доны Дмитрий 1375 онд цайзыг сэргээн босгож хотыг бэхжүүлсэн. 1380 онд хунтайжаар удирдуулсан Угличийн баг Куликовогийн тал дахь тулалдаанд оролцсон гэдэг.

1584 онд Догшин Иван нас барсны дараа бага хүү Дмитрийг эхтэй нь хамт Углич руу илгээжээ. Хотын түүхэн дэх хамгийн алдартай үйл явдал 1591 оны 5-р сарын 15-нд болсон бөгөөд ордны хашаан дотроос 8 настай хан хүү хоолойгоо хэрчүүлэн нас барсан байдалтай олджээ. Борис Годунов хаант улсын эрх мэдлийг авах зорилготой байсан учраас түүнийг Дмитрийн үхэлд сэжиглэж байжээ.

1939 онд Углич усан санг байгуулсан. 1940 онд Калязин-Углич чиглэлийн төмөр замын шугам баригдсан. 1935-1950 онд Угличийн Усан цахилгаан станц баригдсан. 1941 онд Германы цэргүүд Калинин (одоогийн Тверь) хотод ойртоход Угличийг фронтын хот гэж зарлав. Бүслэгдсэн Ленинградын хүүхдүүдийг Углич руу нүүлгэн шилжүүлж, 90-р асрамжийн газар байгуулж байжээ.

Ангилал:Ярославль мужийн суурин
Копенхагены тайлбар

**Копенхагены тайлбар** нь Нильс Бор, Вернер Хайзенберг, Макс Борн болон бусад хүмүүсийн бүтээлээс үүдэлтэй квант механикийн утгын талаарх үзэл бодлын цуглуулга юм. "Копенхаген" гэдэг нь Данийн нийслэл хотыг хэлдэг бол "тайлбар" болгон ашиглахыг 1950-иад оны үед Гейзенберг 1925-1927 онд боловсруулсан санааг дурдаж, Бортой хийсэн санал зөрөлдөөнөө нуун дарагдуулах зорилгоор ашигласан бололтой. Иймээс тайлбар нь юуг агуулж байгаа талаар тодорхой түүхэн мэдээлэл байхгүй байдаг

Копенхагены тайлбарын хувилбаруудын нийтлэг шинж чанарууд нь квант механик нь үндсэндээ тодорхойгүй, магадлалыг Борн дүрмийг ашиглан тооцдог гэсэн санаа, объектууд бүгдийг нэгэн зэрэг ажиглаж, хэмжих боломжгүй тодорхой хос нэмэлт шинж чанартай байдаг гэсэн нэмэлт байдлын зарчим орно. Түүнээс гадна объектыг "ажиглах" эсвэл "хэмжих" үйлдэл нь эргэлт буцалтгүй байдаг бөгөөд хэмжилтийн үр дүнгээс бусад тохиолдолд объектод ямар ч үнэнийг тооцох боломжгүй буюу өөрөөр хэлбэл Копенхагены тайлбар нь эсрэг баримтыг үгүйсгэдэг. Копенхагены маягийн тайлбарууд нь физикчдийн хувийн итгэл үнэмшил болон бусад дур зоргоороо сэтгэцийн хүчин зүйлээс хамааралгүй квант тайлбарыг объектив гэж үздэг.
Захидал харилцааны зарчим

Физикийн хувьд **захидал харилцааны зарчим** нь сонгодог ба квант механикийн хоорондын хамаарлын талаарх хэд хэдэн байр суурь эсвэл батламжийн аль нэг нь юм. Физикч Нильс Бор 1920 онд квантын онолын хөгжлийн эхэн үед энэ нэр томьёог зохиосон. Тэрээр үүнийг квантчлагдсан сонгодог орбиталууд квант цацрагтай хэрхэн холбогддогийг тайлбарлахад ашигласан. Орчин үеийн эх сурвалжид квант онолоор тодорхойлсон системүүдийн зан байдал нь том квант тооны хязгаарт сонгодог физикийг хуулбарладаг гэсэн санааг ихэвчлэн ашигладаг. Том тойрог зам, их энергийн хувьд квантын тооцоо нь сонгодог тооцоотой тохирч байх ёстой. "Ерөнхийжсөн" захидал харилцааны зарчим нь аливаа хуучин болон шинэ онолын хоорондох өргөн хүрээний холболтын шаардлагыг хэлнэ. 

## Түүх 
Макс Планк 1900 онд хар биеийн цацралыг судалж байхдаа энергийн квантуудын тухай санааг анх гаргасан. 1906 онд тэрээр квант онол нь сонгодог механикийг ямар нэг хязгаарт, ялангуяа Планк тогтмол h тэг болох хандлагатай үед сэргээх ёстой гэж анх бичсэн. Энэ санаагаараа тэрээр дулааны цацрагийн тухай Планкийн хууль нь сонгодог таамаглал (том долгионы уртад хүчинтэй) Рэйлей-Жинсийн хууль руу хөтөлдөг болохыг харуулжээ.
Олимпын далбаа

**Олимпын далбаа** (англи. *Olympic flag,* франц*.* )  Олон Улсын Олимпын Хорооноос Олимпын хөдөлгөөний үзэл санааг дэлхий даяар сурталчлах зорилгоор ашигладаг, Олимпын наадмын бэлгэ тэмдгүүдийн нэг юм. Эдгээр бэлгэ тэмдэгт далбаа, дуулал, тангараг, уриа лоозон, медаль, гал, лаврын мөчир, сахиус, сүлд ордог. 

Далбаа нь 3мх2м хэмжээтэй цагаан өнгийн дэвсгэр дээр хөх, хар, улаан (дээд эгнээ), шар, ногоон (доод эгнээ) өнгийн хоорондоо холбогдсон таван цагариг бүхий дүрсээс бүрдэнэ. 

## Түүх 
Олимпын далбааг 1913 онд Олимпын наадмыг санаачилсан Францын барон Пьер де Кубертэний удирдлага дор зохион бүтээжээ. Энэ нь анх 1914 оны Пан Египетийн наадамд Александриа хотод мандулсан байна. 1920 оны Антверпенд болсон 7-р зуны Олимпын наадамд анх ашигласан юм. Туг дээрх таван цагариг нь дэлхийн хүн ам суурьшсан тивүүдийг төлөөлдөг (Америкийг нэг тив, Европыг Азиас тусдаа гэж үздэг байсан). Далбааг цэнхэр, хар, улаан, шар, ногоон өнгөөр 5 тивийг төлөөлүүлж бүтээсэн байна.
Хуан Антонио Самаранч

Дон **Хуан Антонио Самаранч** (испани. *Don Juan Antonio Samaranch*; 1920 оны 7-р сарын 17-нд Барселонд төрж, 2010 оны 4-р сарын 21-нд Барселонд нас барсан) — Испанийн улс төрч, бизнесмен, 1980-2001 онд Олон улсын олимпын хорооны 7 дахь Ерөнхийлөгч (1980—2001)өөр ажилласан ХХ зууны олимпын хөдөлгөөний нэрт зүтгэлтэн. Олон улсын олимпын хорооны насан туршийн хүндэт Ерөнхийлөгч байсан. 

## Намтар 
Хуан Антонио Самаранч 1920 оны 7-р сарын 17-нд Испанийн Барселона хотод чинээлэг гэр бүлд төржээ. Хүүхэд байхдаа зуны хоккей тоглох дуртай байсан. Испанийн иргэний дайны үеэр тэрээр 1938 онд 18 настайдаа Бүгд найрамдах хүчний цэрэгт татагдав. Бүгд найрамдах улсын эсэргүүцэгч тэрээр Франц руу зугтсан боловч удалгүй үндсэрхэг үзэлтэй Испани руу буцаж иржээ. 

1939 онд Бүгд Найрамдах Улс ялагдсаны дараа Самаранч Барселон дахь бизнесийн сургуульд худалдааны чиглэлээр суралцжээ. Тэрээр "Ла Пренса" сонинд спортын сэтгүүлчээр богино хугацаанд ажилласан. Үүний дараа тэрээр гэр бүлийнхээ нэхмэлийн бизнест орсон байна. Тэрээр 1984 онд Испанийн хамгийн том хадгаламжийн банкны захирлуудын зөвлөлийн гишүүн болж, 1987-1999 онд банкны ерөнхийлөгч, хүндэт ерөнхийлөгчөөр ажилласан юм.

Самаранч 1955-1962 он хүртэл Барселон хотын захиргаанд спортын асуудал хариуцсан зөвлөхөөр ажиллаж байжээ.

Тэрээр Олимпын хөдөлгөөнтэй холбоотой янз бүрийн арга хэмжээнд Испанийн төлөөлөгчдийг удаа дараа ахалж байсан бөгөөд 1966 онд дарангуйлагч Франсиско Франко Испанийн Олимпын хорооны даргаар түүнийг томилжээ. Самаранч тэр жилдээ Олон улсын олимпын хорооны гишүүн болсон.

1973 оноос Барселоны мужийн зөвлөлийн дарга.

1974-1978 онд Олон улсын олимпын хорооны дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.

1977-1980 онд Испани улсаас ЗХУ болон Монгол Улсад хавсран суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байсан.

Хуан Антонио Самаранч Москвагийн 1980 оны зуны Олимпын өмнөхөн Олон улсын олимпын хорооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.

Олимпын хөдөлгөөнд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж 1991 онд Испанийн хаан Самаранд Маркиз (Дон) цол олгосон байна. 

2001 оны 7-р сарын 16-нд ОУОХ-ны ерөнхийлөгчийн ажлаа өгч "хүндэт ерөнхийлөгч" болжээ. 

2010 оны 4-р сарын 20-нд Самаранч зүрхний цочмог дутагдал гэсэн оноштойгоор Барселон хотын эмнэлэгт хүргэгдэж, 4-р сарын 21-нд нас барсан юм. 

## Олимпын хөдөлгөөнд оруулсан хувь нэмэр 
Хуан Антонио Самаранч ерөнхийлөгч байх хугацаанд Олимпын хөдөлгөөнийг санхүүгийн хувьд бие даасан болгож, арга хэмжээнүүдэд ивээн тэтгэгч олж, гэрээт телевизийн нэвтрүүлгүүдийг зохион байгуулж, ОУОХ-ны төсөвт их хэмжээний хөрөнгө оруулсан. 1984 оны Зуны Олимпын наадмыг ЗХУ болон Зүүн блокийн орнууд бойкотлосон ч олимпын наадамд оролцох улс орнуудын тоо тогтмол нэмэгдсээр байв. Хуан Антонио Самаранч Олимпын хөдөлгөөний түүхэнд бүдгэрч эхэлсэн Олимпын хөдөлгөөнийг сэргээсэн хүн гэж үнэлэгддэг билээ.

Ангилал:Испанийн бизнесмэн
Ангилал:Испанийн олимпын зүтгэлтэн
Ангилал:Олон Улсын Олимпын Хорооны ерөнхийлөгч
Ангилал:Барселоны хүн
Ангилал:1920 онд төрсөн
Ангилал:2010 онд өнгөрсөн
Дон (цол)

**Дон** буюу **дом** (испани. *don,* итал. *don*, франц. *dom,* порт. *dom*, латин. *dominus* — «эзэн» үгнээс гаралтай) — Европын зарим орнуудад хэрэглэдэг цол хэргэм юм. 

Испанид Дон хэмээх цолыг анх хаан, ноёдод олгодог байсан бөгөөд байгуулсан гавьяаных нь төлөө шагнадаг байсан ч одоо эрэгтэй хүнд хүндэтгэлтэй ханддаг нийтлэг хэлбэр үг болжээ.

Португалд Дом цолыг захирагчид болон тэдний гэр бүлийн гишүүд авдаг байсан. 

Италид Дон гэдэг нь лам, язгууртнуудад зориулсан хүндэт цол бөгөөд анх зөвхөн Пап ламыг ингэж нэрлэдэг байв.

Дониа (испан — *doña*) болон донна (итали- *donna*, португал- *dona*) гэж эмэгтэй хатагтайд хандахдаа хэлдэг байна. 

Мөн "Дон" гэж Итали, Америкийн мафийн тэргүүлэгч буюу загалмайлсан эцгийг ингэж "цоллодог".  "Дон" Карлеонэ гэх мэт.
Кунжин

Кунжин, Курчин, Киржин (Монгол кунжин) нь дундад зууны уугуул монголчуудын нэг о"Шастирын түүвэр"-ийн орчуулгад Л. А. Хетагурова гэдэг угсаатны нэр нь кунжин[1] ба курчин[2] гэсэн хэлбэрээр тусгагдсан байдаг. I. Н. Березин kudjit хэлбэрийг ашигласан (түүний уншлагын дагуу - "ходжит"). Өөр нэг хэлбэр нь кужин[1]. Монгол орчуулгад Ц. Сүрэнхорлоо угсаатны нэр нь кунжин[3], хорчин[4] (орчин үеийн хорчинтой андуурч болохгүй), У-гийн англи орчуулгад тусгагдсан байдаг. М. Такстон - киржин (киржин) хэлбэрээрвог юм. Тэд Killingut овгийн нэг салбар юм.  Дарлекин монгол овог аймгуудын дунд Кунжин буюу Курчин нарыг дурддаг. "Шастирын түүвэр"-д дурдсанаар Дарлекинууд нь Нукуз, Урянкат, Кунгират, Икирас, Олкунут, Куралас, Элджигин, Кункулаят, Ортаут, Конкотан, Арулат, Килингут, Кунжин, Ушин, Сулдус, Илдуркин, Баяут гэсэн овгуудаас бүрдсэн байв. болон Kingit[1] .

Курчинчуудыг Рашид ад-Дин Килингут овгийн нэг салбар хэмээн нэрлэжээ. Килингутууд нь эргээд Уряут (Ортаут) овгийн нэг салбар байсан[2].

Уряути

засварлах

“Монголчуудын нууц товчоон”-д уряут гэдэг угсаатны оронар[6] хэлбэрээр тусгагдсан байдаг. “Монголчуудын нууц товчоо”-нд оронарууд нь Алан-гоагийн удам бөгөөд голдуу Нирун-монгол гэж ангилагддаг боржигин овгийн[7] нэгэн салбар юм. Үүний зэрэгцээ Рашид ад-Дин Уряут (Ортаут), Килингут, Кунжин зэрэг овог аймгуудыг Дарлекин Монголчуудын бүрэлдэхүүнд багтаан, түүнчлэн Хонхотан, Арулат зэрэг овог аймгуудыг оруулсан байна[1].

“Шастирын түүвэр”-д Уряут овгийн Конкотан, Арулат, Уряут-Килинкут гэсэн гурван салбарыг дурдсан байдаг. “Эдгээр нэрс нь эхлээд гурван ах дүүгийн нэр байсан; [Тэдний] тус бүрээс нэг салбар гарч, тэдний овог [уруг] олон болж, тусдаа овог аймгуудыг бүрдүүлэн, тус бүр нь өөрийн гарал үүсэлтэй хүний ​​нэрээр хоч, нэр авчээ”[2].

Конкотаны анхны хүү. Энэ үгийн утга нь "том хамартай". Хоёр дахь хүү нь Арулат. "Энэ үг нь энэ хүн аав, ээждээ эелдэг байсан гэсэн үг юм." Гурав дахь хүү нь Уряут-Килингут. "Түүнийг сүлжсэнээс хойш энэ нэрээр дуудаж эхэлсэн"[2].

Килингут ба тахиа

засварлах

Рашид ад-Дины хэлснээр килингутуудын бүх овог, салбарууд Уряут-Килингут овгийн удмаас гаралтай. Килингутууд маш олон байсан. Килингутуудын дотор Килингут-Тархан, Курчин гэсэн хоёр салбарыг дурддаг[2].

Килингут-Тархан овгийг үүсгэн байгуулагчдыг Бадай, Кышлык гэдэг. Чингис хаан тэдэнд Тархан (Дархан) цол өгсөн. Мөн Бадайн хүүхдүүд Тархан: Тархан-Хорезми, Садак-Тархан зэрэг цол хүртсэн. Кышлыкын удмын Акутай “эмир-мянган” цол хүртжээ[2].

Конкотаны үеэлүүдийн нэг Кипчактай[2] (Килчигдэй[4], Кабча Кабай[8] нь Курчин овгоос гаралтай. Кипчактай бол Хорасанд алба хааж байсан монголчуудын дунд байсан[2].

Хоёр мянган килингут Чингис хааны зарлигаар түүний дүү Тэмүгэ-отчигинд шууд захирагдаж байв[9]. Чингис хаантай нийлсэн килингутуудын дотор Кужин гэж дурдагддаг. Рашид ад-Диний хэлснээр Кужин "Конкотаны килингутууд болон авга ах нарын дундаас" байжээ.
Башкир хэл

**Башкир хэл** (баш. *башҡорт теле* [bɑʂ'qʊ̞ɾt tɪ̞ˈlɪ̞]) — түрэг хэлний аймгийн кыпчак салбарт хамаардаг хэл. Башкируудын үнэстний хэл бөгөөд ОХУ-ын бүрэлдэхүүн дахь Бүгд Найрамдах Башкортостан улсын орос хэлний хамт төрийн хэл гэж үздэг.

ОХУ-ын Башкортостанаас гадна хөрш зэргэлдээ Челябинск, Оренбург, Тюмень, Свердловск, Курган, Самара, Саратов мужууд, Пермийн нутаг дэвсгэр, Татарстан, Удмурт Бүгд Найрамдах улсад тархсан хэл.

Өнөөгийн байдлаар дэлхий дээр башкир хэлээр 1.4 сая гаруй хүн ярьдаг ажээ.

Башкортостан дахь Башкир хэлний албан ёсны статусыг Бүгд найрамдах улсын 1993 оны Үндсэн хуульд заасан боловч зөвхөн 1999 онд хэлний тухай орон нутгийн хуулийг баталсан юм. 2000 оноос хойш тус бүс нутгийн төрийн байгууллагуудын нэр хаягийг Башкир хэл дээр бичиж эхэлсэн байна.  

## Цагаан толгой 
Эрт дээр үед Башкир овог аймгууд эртний түрэг бичиг үсгий ашигладаг байжээ. 10-р зуунаас эхэлж хэдэн зууны турш үргэлжилсэн Исламын шашинтай болсоны дараа Башкирууд араб цагаан толгой ашиглаж эхэлсэн. Энэхүү бичгийн үндсэн дээр 13-р зууны эхэн үеэс 20-р зууны эхэн үе хүртэл бичигдсэн түрэгүүдийн бичгийн-уран зохиолын хэл, түүний нутгийн хувилбар болох Урал-Ижил мөрний түрэг уран зохиол үүссэн байна.

19-р зууны дунд үеэс үндэсний Башкир бичгийн хэл үүсч эхлэв. 1923 онд араб бичигт суурилсан цагаан толгойг баталсан. 1929 онд латин цагаан толгой (Яналиф) дээр суурилсан Башкир цагаан толгой гарч ирэв. 1939 онд кирилл үсэгт суурилсан цагаан толгойг нэвтрүүлсэн. Башкир хэлний орчин үеийн цагаан толгой нь 42 үсгээс бүрддэг. Орос хэлний 33 үсгээс гадна Башкир хэлний тусгай дуу авиаг илтгэх 9 үсгийг нэмж баталсан.

#### Башкир хэлний цагаан толгой 
Башкир хэлний үгсийн сан нь нэлээд консерватив /бага өөрчлөгддөг/ байдаг юм. Харьцуулсан судалгаагаар орчин үеийн Башкир хэл нь МЭ 6-8-р зууны эртний Түрэгийн руни дурсгалын үгсийн сангийн 95% -ийг хадгалдаг болохыг харуулсан байна. 

Хамгийн ойрын хэл бол дуудлагын болон хэсэгчлэн дүрмийн шинж чанараараа ялгаатай Татар хэл юм.
Араб цагаан толгой

**Араб цагаан толгой** (мөн **араб бичиг**, **араб хэлхээ**) —Араб хэлийг бичихэд ашигладаг цагаан толгой. Мөн бусад перс, пушту, урду, курд, уйгур, узбек (Афганистанд) болон казах (өмнө байтурсуны араб бичиг) зэрэг хэлнүүд шинэчилсэн араб цагаан толгой ашиглаж ирсэн түүхтэй. 

Араб цагаан толгой 26 үсэгтэй бөгөөд баруун талаас зүүн тийш бичдэг онцлогтой. Хорин найман гийгүүлэгчийн тэмдэгтэй. Эгшгийг нь гийгүүлэгчийн дээд талд нь нэмэлт тэмдэг тавьж ялгана. Цагаан толгойн үсэг нь үгийн эхэн, дунд, адагт орох гурван хувиралтай. 

## Түүх 
Араб бичиг нь арамей хэлний бичгээс үүсч Набат бичгээр дамжин ирсэн бөгөөд VI зуунд бүрэлдэн тогтсон гэж үздэг.  Араб цагаан толгой арамей хэлний бүх үсгийг ашиглаад дээрээс нь араб авианы онцлогийг илэрхийлсэн — са (ﺙ), ха (خ), заль (ذ), дад (ض), за (ظ), гайн (غ) зэрэг үсгүүд нэмсэн байна.

## Эх сурвалж
2024 оны Зуны Олимпын медалийн хүснэгт

## Медалийн хүснэгт
;Түлхүүр
 Медалийн жагсаалтад орсон өөрчлөлт (доороос үзэх)

## Тэмдэглэл
## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос
* 
* 
* 

медалийн хүснэгт
Ангилал:Зуны Олимпын медалийн хүснэгт
Бат-Өлзийн Тамир

**Чонос** овогтой **Бат-Өлзийн Тамир** (1986 оны 9-р сарын 16-нд Улаанбаатарт төрсөн) - Монголын жүжигчин, найруулагч.

## Намтар 
Бат-Өлзийн Тамир 1986 онд Улаанбаатар хотод Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин О.Бат-Өлзий, Ардын жүжигчин Самбуугийн Сарантуяа нарын гурван хүүхдийн дундах буюу хоёр ихрийн нэг болж төрсөн. 1994-2004 онд Нийслэлийн 18-р дунд сургууль, 2004-2008 онд СУИС-д жүжигчин, найруулагч мэргэжлээр сурч төгссөн. 

## Уран бүтээл 
* Амингоо /short film/ - Ерөнхий найруулагч 2009 он
* Аз жаргалын шок УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2013 он
* Миний ах атаман УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2014 он
* 247 градус УСК - Зохиолч,  Ерөнхий найруулагч 2014 он
* Хар сувдны нууц УСК - Зохиолч,  Ерөнхий найруулагч 2015 он
* Маш нууц УСК - 1-р найруулагч 2015 он
* Том толгойтын романс УСК -  Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2016 он
* 18 нас би чамд хайртай УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2016 он
* Зүрхний хилэн УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2017 он
* Маш нууц “Байтаг Богд” УСК - Ерөнхий найруулагч 2018 он
* 37-р Точка ОАУСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2019 он
* ЗУРА УСК - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2020 он
* Зура 2: Цурам ажиллагаа - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч 2022 он
* Зура 3: Цэвэрлэгээ - Зохиолч, Ерөнхий найруулагч, Ганзоригийн дүрд
* Цөвүүн Цаг - Ерөнхий найруулагч 2025 он

Ангилал:Монголын найруулагч
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1986 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн