open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Талас голын хуралдай

**Талас голын хуралдай** (бас **Таласын хуралдай**) нь 1269 оны хавар Цагадайн улсын хан Борак, Зүчийн улсын хан Мөнхтөмөр, Өгөөдэй хааны удмын Хайду тэргүүтэй Дундад Азийг захирч байсан монгол язгууртнууд өөрсдийн улсын хил хязгаараа, бэлчээрлэх нутаг, бууцаа шинээр тогтоож, шинээр мандаж байсан Хайду ханыг хүлээн зөвшөөрөн Цагадайн улсын нутгаас газар таслан өгөхийг шийдсэн хуралдай юм. 

## Түүхийн тойм 
1260 оноос Монголын эзэнт гүрэнд Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний тэмцэл өрнөж, дөрвөн жил үргэлжлээд 1264 онд Хубилай хааны ялалтаар өндөрлөсөн ч, энэ хоёр хааны тэмцэлд Цагадайн улсын хаад ноёд хутгалдан аль хүчтэй талыг нь дагаж явсаар дотроо хоёр тал болж хуваагдах эхлэл бий болсон. 1264 оноос Аригбөхийг дэмждэг байсан зарим ноёд Өгөөдэй хааны ач Хайду ноёныг дэмжин цуглах болж, улмаар 1260-аад оны сүүлээр 20,000 цэрэг гаргах чадвартай ханлигийн хэмжээнд хүрчээ. Ингээд 1266 оноос 1268 оныг хүртэл Өгөөдэйн улс, Цагадайн улсын бэлчээр нутгийн хил хязгаарын зөрчилөөс болж зэвсэгт тулгаралт болсоор өргөжин томорч Хайду ханы цэргүүд Талас гол хүртлэх нутгийг эзлэж, хоорондоо хэд хэдэн удаа байлдсаны дараа Зүчийн улсын Мөнхтөмөр ханы илгээсэн 5 түмэн цэрэг Хайду ханыг дэмжин Боракын эсрэг байлдаж хүнд гарз хохирол учирсан. Гэвч Хайдугийн санаачлагаар 1269 оны хавар Талас голын хөндийд Борак-Хайду-Мөнхтөмөр зэрэг хаад, хан хөвүүд, ноёд, жанжидын оролцсон хуралдай хуралдаж, хуралдайг Хайду хан даргалж, эхний долоо хоногт найрлан цэнгэж, найм дахь өдрөөс гэрээ хэлэлцээрийг эхлүүлж, эцэстээ тайван замаар шийдсэн. 

Уг хуралдайгаар дараах шийдвэрт хүрсэн. 

# Талас гол хүртлэх Долоон гол, Или голын хөндий, Тэнгэр уул зэрэг Цагадайн улсын зүүн жигүүрийн хуучин нутгийг Өгөөдэй хааны удмын Хайдугийн удирдсан монгол аймгуудад шилжүүлж, тэнд байсан монгол аймгууд, Мавераннахр луу нүүх болж, **Хайдугийн улсыг** хүлээн зөвшөөрөх болов.
# Мавераннахр нутгийн гуравны хоёрыг Цагадайн улс эзэмшиж, үлдсэн нэг хувийг Хайду-Мөнхтөмөр хан хоёр хамтран эзэмшихээр тохиров.
# Мавераннахрт нүүж очсон монгол аймгууд хот суурины ойролцоо бэлчихгүй, тариан талбайг малаар талхлахгүй байх, хууль ёсны татвараас гадна гувчуур татах эрхийг хасч, нүүдэлчин монголчуудыг хот сууринд орж амьдрахыг хориглов.  
# Борак хан нутгийнхаа хагасыг алдсан тул Хорасан дахь Ил Хаант Улсын хотуудыг байлдан эзлэх санал гаргахад, Хайду-Мөнхтөмөрийн талаас дэмжлэг авч, цэргээр туслахаар болсон.
# Цагадайн улсын жалайр аймаг Ангрен голын хөндийд (Ташкент хотоос урагш байдаг), барласууд Кашкадарьяа голын сав (Бухар хотоос Карши хот орох замд байдаг) буюу Кеш мужид, сөнөд аймаг Амударья мөрний эхээр, арулад аймаг Амударья мөрний дунд хэсгээр нутаглах болжээ.   

Дээрх шийдвэрүүд нь монголын их хааны зарлиг, оролцоогүйгээр батлагдаж, хэрэгжиж эхлэснээр Их Монгол Улсын задрал бодитой явдал болсон. Мавераннахр луу нүүж ирсэн монголчууд бэлчээр газрын хомсдолтой байсан нь тэднийг хот сууринд орж суурин соёлтой болж, түрэгжихэд нөлөөлсөн. 

## Эшлэл 
Ангилал:1269 он
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Их Монгол Улсын түүх
Ангилал:Цагаадайн улс
Ангилал:Алтан Ордны Улс
Цаг тооны тууж

**«Цаг тооны тууж»** (орос. *По́весть временны́х лет*; сүмийн слав хэл. *Повѣсть врємѧнныхъ лѣтъ*; мөн «*Первоначальная летопись*», «*Начальная летопись*», «*Несторова летопись*» гэж нэрлэдэг) — Оросын хадаглагдаж үлдсэн хамгийн эртний бөгөөд бүрэн хэмжээний эх сурвалж гэж тооцогддог. Уг эх сурвалжийг Киевт 1110 он орчим бичигдсэн гэж үздэг бөгөөд бүрэн эхийг 14-16-р зууны хуулбаруудын жагсаалтаар бүрдүүлсэн гэдэг таамаг байдаг. Энэхүү эх сурвалж нь Оросын хожмын ихэнх түүхийн эх сурвалжийн үндэс болсон байна. Энэхүү сурвалжид Библийн үеэс эхлэн 1117 оны гурав дахь хэвлэлд дуусдаг түүхийн үеийг багтаасан бөгөөд Оросын түүхийн он сар өдөр нь Византийн эзэн хаан III Михаил Мефистийн хаанчлалын эхлэлийг харуулсан 852 оны зун эхэлдэг байна.

Дундад зууны үеийн ихэнх бүтээлүүдийн нэгэн адил "Цаг тооны тууж"-ийн эх хувь нь хадгалагдаж үлдээгүй байна. Энэ нь хоёр дахь, гурав дахь (эхнийх нь үлдээгүй) гэж нэрлэгддэг хоёр редакцаас мэдэгдэж байгаа бөгөөд дараа нь хуулбарлагчдын хийсэн бага зэргийн өөрчлөлттэй хэд хэдэн хувилбараас авч үздэг байна. 

"Цаг тооны тууж" дахь эртний үеийн он сар өдөр, үйл явдлын тайлбар нь найдваргүй гэж үздэг боловч түүнээс бусад бие даасан эх сурвалжтай харьцуулах боломжтой байдаг учраас Киевийн Русийн түүхийн гол эх сурвалжуудын нэг болж ирсэн юм.

## Текстүүд 
"Цаг тооны тууж"-ийн бүрэн текст XIV—XVI зууны 5 жагсаалтаар хадгалдагдан үлдсэн гэж үздэг. Үүнд:

* Лаврентьевын цаг тооны бичиг (1377; одоо Оросын Улсын номын сан-д байна),
* Радзивилловын цаг тооны бичиг (XV зууны сүүл; одоо Оросын Шинжлэх ухааны академийн номын сан-д хадгалагдаж байгаа),
* Кёнингзбергийн цаг тооны бичиг (XV зууны сүүл; одоо Оросын Улсын номын санд байна),
* Ипатьевын цаг тооны бичиг (1420-иод оны эхэн үе; одоо Оросын ШУА-ийн номын санд байгаа),
* Хлебниковын жагсаалт (1550 оны сүүл 1560-аад оны эхэн үе; Оросын үндэсний номын санд байгаа).
Ангилал:Оросын түүх
Ангилал:Оросын он тооллын бичиг
Ангилал:1110-д оны ном
Ангилал:Славын түүх
Хэ Му-сү

Гым Ва хааны бага насны анд найз байсан. Хааны хатан Ю-Ха хатантай явалдаж байгаад баригдаад шийтгүүлж агуйд хоригдож байгаад нас барсан. Ю-Ха хатнаас 1 хүүтэй. Түүний хүү Жү Мүнийг Гым Ва хааны хөвгүүд бутаж хүүхэд гэж ад үзсээр Пүёгоос хөөгдөж Кү-Гурёо гэх аймгаа байгуулсан байдаг.
Астон Их Сургууль

= Астон Их Сургууль =
Астон Их Сургууль (богиносговол Астон) нь Английн Бирмингем хотын төвд байрлах улсын их сургууль юм. Астон 1895 онд Бирмингемийн Техникийн Сургууль нэртэйгээр байгуулагдаж, 1956 онд Их Британийн анхны дэвшилтэт технологийн коллеж болж хөгжсөн. 1966 оны 4-р сарын 22-нд Астон Их Сургууль Хатан хаан Элизабет II-оос хааны батламжаа авсан байдаг. Астон 50 гаруй жилийн өмнөөс дадлагын жилийн  хөтөлбөрийг анх нэвтрүүлсэн бөгөөд оюутнуудын 73% нь дадлагын жил хийдэг нь Их Британид маш өндөр хувь юм. 2021–2022 оны сургуулийн жилийн орлого 197.7 сая фунт байсан бөгөөд үүнээс 19.3 сая фунт нь судалгааны төсөл, гэрээнээс байсан. Зарлага нь нийтдээ 219.4 сая фунт  байна. 2020 онд Астон Их Сургууль “Жилийн шилдэг их сургууль”-аар шалгарч, мөн оюутны холбооны байр нь “Урам зориг өгөгч  барилга” шагналыг хүртсэн. Times Higher Education байгууллага мөн 2020 онд Астон “Жилийн шилдэг бизнес эрхлэгч их сургууль”-аар нэрлэгдсэн. 2021 оны 9-р сард Астон дахин Жилийн шилдэг их сургуулийн шагналд нэр дэвшүүслэн байна.
Люцернийн Багшийн Боловсролын Их Сургууль

**Люцернийн Багшийн Боловсролын Их Сургууль** нь анх Төв Швейцарийн Багшийн боловсролын их сургуулиас (PHZ) үүсэж хөгжсөн бөгөөд 2013 оны 8-р сарын 1-ээс хойш Люцерн Кантоноос дэмжлэг авч байгаа. Өмнөх гурван дээд сургуулийн хамгийн том нь болох ба 2003 оны намар үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэнд өнөөдөр (2019 оны дунд үеийн байдлаар) 2300 орчим сурагчидтай байна  . Жил болгон ойролцоогоор 9300 багш тасралтгүй боловсролын хөтөлбөрт хамрагддаг билээ. 

Боловсролоос гадна их сургууль нь тасралтгүй боловсрол, судалгаа, хөгжүүлэлт, үйлчилгээний чиглэлээр өргөтгөсөн үйлчилгээний чиг үүргийг гүйцэтгэдэг.  

## Сургалт 
Энэхүү сургуульд бакалавр болон магистрын зэрэг олгодог. 

## Боловсрол 
Үргэлжилсэн боловсролын хөтөлбөр нь багш, сургуулийн захирал болон бусад боловсролын мэргэжилтнүүдэд мэргэжлийн, дидактик, нийгмийн болон хувийн ур чадвараа гүнзгийрүүлэх, сайжруулах боломжийг олгодог. Үргэлжилсэн боловсролын хөтөлбөрийн гол үйлчлүүлэгч нь их дээд сургуулийн эрх бүхий байгууллага болох Люцерн Кантон юм. Орчин үеийн Үргэлжилсэн боловсролын сургалтууд нь сургуулийн шинэчлэлд хэрэгтэй урьдчилсан шаардлага (жишээ нь. Сургалтын хөтөлбөр 21 ) болох ба сургууль болон багшийн гүйцэтгэлийн чанарыг тогтмол өндөр байлгахад оршино. PH Luzern нь тасралтгүй боловсролын сургалтуудаас гадна бүх шатны багш, сургуулийн удирдлагууд, менежер, сургагч багш/дасгалжуулагч болон боловсролын салбарын бусад мэргэжилтнүүдэд зориулсан Үргэлжилсэн боловсролын зэрэг олгох хөтөлбөрүүд (CAS, DAS, MAS) болон EDK-ээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн нэмэлт сургалтуудыг (ZA) санал болгодог. Сургалтуудын агуулга, хэлбэр, хамрах хүрээ нь улсын сургуулиудын хэрэгцээ, янз бүрийн зорилтот бүлгийн хэрэгцээнд нийцсэн байдаг.  

## Судалгаа ба хөгжил 
Дөрвөн судалгааны хүрээлэн нь сурган хүмүүжүүлэхтэй холбоотой мэдлэгийг өргөжүүлэх, арга зүйг сайжруулах зорилготой. Тэд төрийн болон хувийн байгууллагуудын өмнөөс ажилладаг. Эдгээр нь PH Luzern-ийн сургалттай нягт холбоотой бөгөөд оюутнуудад төсөлд оролцох, хэрэгжүүлэх боломжийг олгодог.
Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс нам

**Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс нам** (Хинди: भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस), Конгресс нам буюу Конгресс гэдэг Энэтхэгийн хоёр дахь том улс төрийн нам юм. 1885 онд үүсгэн байгуулагдсан тус улсын хамгийн ууган улс төрийн байгууллага.  2014 оны бүх нийтийн сонгуулийн дараа 16 дахь Лок Сабхад тус намыг парламентын 49 гишүүнтэй фракц бүрдүүлсэн, 2009 оны сонгуультай харьцуулахад 160 гаруй суудлаа алдаж сөрөг хүчин болсон байна.

Их Британийн колончлолын дэглэмийг тэвчигч нам байгаад 1920-иод оноос үндэсний тусгаар тогтнолын төлөөх идэвхтэй тэмцэл өрнүүлж олон нийтийн нам болж хувирсан байна. Гандигийн үзэл бодлын зарчим нь тус намын хөтөлбөрийн үндэс болсон. 1947 онд Энэтхэг улс тусгаар тогтнолоо олж авсны дараа 1977 оны 3-р сар хүртэл эрх баригч нам байсан бөгөөд 1980-1989, 1991-1996, 2004-2014 онуудад дахин засгийн эрхэнд гарсан юм. 

Намын удирдагчид нь тус намын ерөнхийлөгч Рахул Ражив Ганди (1970 онд төрсөн), түүний эх Сониа Ганди (1946 онд төрсөн, 1998-2017 онд Конгресс намын ерөнхийлөгч ), Лок Сабха дахь намын фракцын удирдагч Малликажун Харж (1942 онд төрсөн), Конгресс Намын фракцын удирдагч, сөрөг хүчний удирдагч Ражья сабхе Гулам Наби Азад (1949 онд төрсөн) нар юм.
Ангилал:Улс төрийн нам
Ангилал:Улс төрийн нам улс орноор
Ангилал:1885 онд байгуулагдсан
Ангилал:Энэтхэгийн улс төр
Рахул Ганди

**Рахул Ражив Ганди** (хинди. राहुल राजीव गांधी, англи. *Rahul Rajiv Gandhi* [ˈraːɦʊl raːdʒiːʋ ˈɡaːndʱiː]; 1970 оны 6-р сарын 19-нд Шинэ Дели хотод төрсөн) —энэтхэгийн улс төрч. Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс намын (ЭҮКН) гишүүн бөгөөд 2017-2019 онд тус намын ерөнхийлөгч. 2024 оноос Энэтхэгийн парламентын гишүүн бөгөөд парламент дахь сөрөг хүчний удирдагч. 

Тэрээр Неру-Гандигийн улс төрийн угсааны тав дахь үеийн төлөөлөгч. Түүний эцэг эх нь 1984-1989 онд Энэтхэгийн Ерөнхий сайд байсан Ражив Ганди, Сониа Ганди нар юм. Рахулын элэнц өвөө нь 1947-1964 онд Энэтхэгийн засгийн газрыг тэргүүлж байсан анхны Ерөнхий сайд Жавахарлал Неру бөгөөд эмэг эх нь 1966-1977, 1980-1984 онд Энэтхэгийн Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан Индира Ганди юм. Түүнийг алагдсаны дараа түүний эцэг Ражив Ганди Конгресс нам болон Засгийн газрыг тэргүүлсэн. 1991 онд Ражив Ганди террористуудад алагдсаны дараа түүний бэлэвсэн эхнэр Сониа Ганди улс төрийн идэвхтэй амьдралаас түр хөндийрчээ. Тэрээр дараа нь улс төрд дахин орж, Конгресс намын Ерөнхийлөгч (1998–2017 ба 2019–2022), Лок Сабхагийн гишүүн (1999–2024), Сөрөг хүчний удирдагч (1999–2004) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байсан юм. 

Рахул Ганди Шинэ Дели дараа нь Дехрадун дахь хувийн сургуульд сурч бага боловсрол эзэмшсэн. Аюугүй байдлын асуудлаас болж гэрийн боловсрол эзэмшиж байгаад Делигийн Их сургуулийн Гэгээн Стефаны Коллежид дээд боловсрол эзэмшиж байгаад Харвардын их сургуульд шилжиж олон улсын харилцааны бакалавр хамгаалжээ. Эцгийг нь алсаны дараа АНУ-ын Флорида дахь Роллинз Коллежид сурч 1994 онд магистр хамгаалжээ. Дараа нь хувийн зөвлөлгөө өгөх компаниудад ажиллаж байжээ.

Рахул Ганди 2000 оноос улс төрд орж 2004 онд Энэтхэгийн парламентын доод танхим болох Лоб сабхад сонгогдсон байна. 2009 онд парламентад улиран сонгогдож 2013 оны 1-р сард Үндэсний Конгресс намын дэд ерөнхийлөгч, 2017 оноос намын  ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 

2024 оноос парламентын сөрөг хүчний удирдагч болсон юм.
Ангилал:1970 онд төрсөн
Ангилал:Энэтхэгийн улс төрч
Ангилал:Энэтхэгийн парламентын гишүүн
Викториа Их Сургууль

Викториа их сургууль нь Австралын улсын судалгааны их сургууль бөгөөд Викториа мужийн Мелбурн хотод байрладаг.Энэ нь хоёр салбарын сургалт явуулдаг их сургууль ба дээд боловсрол, техник ба туслах мэргэжлийн сургалтуудыг санал болгодог.Мелбурн хотын төв бизнесийн дүүрэг, Мелбурны баруун бүс болон Сидней хотод хэд хэдэн кампустай. Тус сургуульд зургаан академик, зургаан судалгааны байгууллага, 7н судалгааны төв Викториа Политехникийн их сургууль багтана.Их сургуулийн зарим коллеж олон улсад зөвшөөрөгдсөн гэрчилггэ дипломоос эхлээд төгсөлтийн дараах гэрчилгээ,диплом,магистр,докторын зэрэг бүхий сургалтын хөтөлбөр санал болгодог.2021 оны Times higher-н гаргасан дэлхийн их сургуулиудын  чансаагаар дэлхийд 351-400д эрэмбэлэгдсэн.2019 онд тус сургууль нийт 43802 оюутантай байсан.Ойролцоогоор 65% нь дээд боловсролын хөтөлбөрт, 35% TAFE-н бэлтгэл күрсд хамрагджээ.
Бат-Очирын Авирмэд

**Бат-Очирын Авирмэд** (1945 – 2019) нь Монгол Улсын нэрт зохиолч, судлаач, цэргийн дэд хурандаа байв. Тэрбээр монгол үндэсний бөхийн түүх, соёлыг баримтжуулж үлдээхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан нэгэн юм.

## Амьдрал ба боловсрол 
Авирмэд нь ЗХУ (одоогийн ОХУ)-д цэргийн академид суралцан төгссөн бөгөөд Монгол Улсын Онцгой байдлын байгууллагад олон жил ажилласан. Албанаасаа халагдсаны дараа үндэсний бөхийн түүх, амжилт, алдар цуутнуудын талаар судалгаа хийж, бичлэг баримт цуглуулан ном бүтээжээ.

## Бүтээл 
**Зүлэг ногоон дэвжээг "чимж" явсан зургаан залуу заан* — Энэхүү бүтээл нь Монгол бөхийн түүхэнд “Зургаан залуу заан” хэмээн алдаршсан бөхчүүдийн намтар, барилдааны онцлог, амжилтын тухай өгүүлдэг.

## Өв 
Бат-Очирын Авирмэдийн бүтээлүүд нь үндэсний бөхийн түүхийн судалгаанд үнэтэй хувь нэмэр болж байна. Түүний ач хүү түүний бүтээл, өвийг олон нийтэд түгээх зорилготой ажиллаж байгаа.

## Эх сурвалж 
* Internom - Номын дэлгүүр
* "Зүлэг ногоон дэвжээг “чимж” явсан зургаан залуу заан", ISBN: 9789919216665

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Үндэсний бөх
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Гродно

**Гро́дно** (белар. *Гро́дна*, польш. *Grodno*, лит. *Gardinas*, еврей. גראָדנע‎) — Беларусь улсын Гродно мужийн засаг захиргааны төв хот. 

Гродно хот мужийнхаа баруун хэсэгт Неман голын эрэг дээр Польшийн хилээс 15 км, Литвагийн хилээс 230 км зайнд оршдог байна. Төмөр замын болон авто замын зангилаа хот юм. Хотын хүн ам 2025 оны байдлаар — 363 718 байсан бөгөөд энэ үзүүлэлтээрээ Беларусь улсын 3 дахь хот юм. Тус хотын газар нутаг 142,11 км² ажээ. 

Гродно хотод Литва, Польш, Украины Ерөнхий консулын газар үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна.

## Түүх 
Гродно хот 1128 онд албан ёсоор байгуулагдсан байна. Тус хот нь Литвийн Их Гүнт улсын нэг хэсэг болж байгаад 1569 оноос Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийн нэг хэсэг болжээ. Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийн сүүлчийн хуваагдлын үр дүнд хот Оросын эзэнт гүрэнд нэгдэж, 1801 онд мужийн төв болжээ. 1863 онд энэ хот Оросын эсрэг бослогын төв болж байжээ. 1920 оны 7-р сард энэ хот Зөвлөлтийн хяналтад орсон боловч мөн оны 10-р сард дахин Польшийн мэдэлд буцаж ороод 1939 оны 9-р сарын 21-нд Зөвлөлтийн цэргүүдэд эзлэгдсэн Зөвлөлт Беларусийн бүрэлдэхүүнд орсон байна. 

1941 оны 6-р сарын 23-нд Гродно хотыг Германы цэргүүд эзэлжээ. 1944 оны 7-р сарын 16-нд Гродно хотыг Улаан арми чөлөөлж, 1944 оны 9-р сарын 20-нд Гродно хот шинээр байгуулагдсан Гродно мужийн засаг захиргааны төв болж 1991 онд Бүгд Найрамдах Беларусь улс байгуулагдсаны дараа хот энэ статусаа хадгалсаар ирсэн.

Энэ хот нь Беларусийн хамгийн чухал түүх, соёлын төвүүдийн нэг бөгөөд түүхэн өвөрмөц барилгуудыг хадгалсан бүгд найрамдах улсын хамгийн эртний хотуудын нэг юм. Янз бүрийн цаг үед Гродно нь янз бүрийн улсын нэг хэсэг байсан бөгөөд тэдний соёлыг шингээн авч, хадгалсаар ирсэн юм.
Ласалле Урлагийн Коллеж

ЛаСалле Урлагийн Коллеж (Lasalle College of the Arts), товчоор ЛаСалле хэмээн нэрлэгддэг, нь Сингапур дахь олон нийтээр санхүүжигддэг дээд боловсролын урлагийн байгууллага бөгөөд 2024 оноос эхлэн Сингапурын Урлагийн Их Сургуулийн (University of the Arts Singapore, UAS) бүрэлдэхүүн коллеж юм.

1984 онд байгуулагдсан ЛаСалле нь орчин үеийн урлаг, дизайны боловсрол олгодог 8 урлаг, дизайны сургуультай бөгөөд 30 төрлийн диплом, бакалавр, магистрын хөтөлбөрүүдийг олгодог. ЛаСалле-ийн бакалавр болон магистрын зэрэг нь Лондонгийн Их Сургуулийн Голдсмитс коллежоор баталгаажсан байдаг. Сингапурын урлагийн салбарын олон манлайлагчид ЛаСалле-тай холбогддог бөгөөд үүнд The Substation-ийн урлагийн захирал Алан Оэй, Сингапурын Үндэсний Урлагийн Галерей захирал Южин Тан нар багтдаг. ЛаСалле 2007 онд шинэ хотын байр луугаа, МакНэлли гудамж 1-т нүүж, ЛаСалле Урлагийн Коллеж нэрээр дахин нэрлэгдсэн. 2013 онд Винстэдт байр нээгдсэнээр коллеж 5000 м.кв хэмжээтэй нэмэлт студи, урлангийн талбайтай болсон. ЛаСалле нь урлаг, дизайны төрөл бүрийн хөтөлбөр санал болгодог 8 онцгой сургуулийг багтаадаг.

Бакалаврын урлагийн зэрэг (BA), магистрын урлагийн зэрэг (MA)-ийн бүх хөтөлбөр Лондонгийн Их Сургуулийн Голдсмитс коллежтой хамтран хэрэгждэг.
Жимми Нейтроны адал явдал: Суут хөвгүүн

***Жимми Нейтроны адал явдал: Суут хөвгүүн*** () нь Америкийн хүүхэлдэйн цуврал кино юм. Эхний анги нь 2002 оны 7 сарын 20-нд дэлгэцнээ гарсан. O Entertainment ба DNA Productions-ийн бүтээл. Nickelodeon телевизээр гарчээ. Энэ киноны үйл явдал нь Ретровилл, Техас хотод өрнөдөг.

## Дүрүүдэд 
* Деби Дерриберри — Жимми Нейтрон
* Каролин Лоуренс — Синди Вортекс
* Роб Паулсен — Карл Визер
* Жеффри Гарсиа — Шин Эстевез
* Кристал Скалес — Либби Фолфакс
* Фрэнк Уэлкер — Годдард
* Канди Мило — Ник Дин
* Меган Кавана — Жуди Нейтрон
* Марк ДеКарло — Хью Нейтрон
* Андреа Мартин — Хатагтай Фаул
* Фил ЛаМарр — Болби Строгановский
* Тим Карри — Профессор Финбар Каламитус

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 

Ангилал:АНУ-ын телевизийн цуврал
Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:Инээдмийн телевизийн цуврал кино
Ангилал:Хөдөлгөөнт дүрст телевизийн цуврал кино
Ангилал:Адал явдалт хүүхэлдэйн кино
Күүкмин их сургууль

**Күүкмин их сургууль** нь Өмнөд Солонгосын **Сөүл** хотын Сунгбук-гуд 1946 онд байгуулагдсан хувийн сургууль юм. Энэхүү сургууль нь БНСУ-н түр засгийн газрын үед байгуулагдсан бөгөөд Япон улсаас Солонгосыг чөлөөлсний дараа байгуулагдсан хувийн сургууль гэдгээрээ түүхэн ач холбогдолтой.Солонгосын нэрт түүхэн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч болох Ким Гу, Жо Со Анг, Шин Ик Хүй нар тус сургуультай нягт холбоотой юм. Күүкмин их сургууль нь Японы эзлэн түрэмгийллийн үед Шанхайд байрлаж байсан Солонгосын Засгийн газраас байгуулагдсан. Шин Ик-хи нь сургуулийн анхны ерөнхийлөгчөөр томилогдож, улмаар Үндэсний Ассамблейн анхны даргаар ажилласан. 1959 онд SsangYong группийн үүсгэн байгуулагч Сунггон “Сунгкок” Ким сургуулийг хариуцаж эхэлсэн бөгөөд одоо судалгааны чиглэлд анхаарч ажиллаж байна. Күүкмин их сургуулийн Сургалтын хөтөлбөрүүд нь бакалаврын түвшний коллеж, төгсөх ангийн сургууль, мэргэжлийн болон тусгай зориулалтын сургуулиудаар бүтэцлэн зохион байгуулагдсан. Тус сургууль нь Солонгосын дөрвөн жилийн сургалттай их сургуулиуд дундаас Автомашины инженерийн тэнхимийг  байгуулсан анхны сургууль юм.
Сандагийн Галбадрах

**Сандагийн Галбадрах** ( Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх суманд төрсөн) "УБТЗ"ХНН-ийн Төмөр замын дээд сургуулийн захирал.

## Намтар 
Тэрээр Н.Сандаг, эх Ц.Хэнмэдэх нарын 4 хүүхдийн гурав дахь нь бөгөөд ууган хүү нь болж мэндэлсэн байна. Эцэг нь Улсын аварга малчин айлын 11 хүүхдийн бага, сумын алдарт уяач, малын их эмч мэргэжилтэй хүн байж. С.Галбадрахын хүүхэд нас хөдөө суманд хонь хариулж, хурдны морь унаж өнгөрчээ.  

1998 онд Дорноговь аймгийн 1-р дунд сургуулийг төгсөөд шууд л зүтгүүрийн мэргэжил сонгож тухайн үеийн Төмөр замын   Коллежид сурчээ. Тэгээд 3 жил техникчээр сурч төгсөөд Сайншанд татах хэсэгт засварчнаар ажиллаж байгаад цөөн хүүхдийг сонгон үргэлжлүүлж хоёр жил сурган бакалавр болжээ. 

Түүнийг 2005 оны 12-р сард Замын даргын тушаал гарч дээд сургуулийн багшаар томилжээ. Сүүлд ТЗДС-ийн дэд захирал,  2024 онд ШУТИС-д Техникийн ухааны докторын зэрэг хамгаалаад 2025 онд Төмөр замын дээд сургуулийн захирал болсон байна.
Монголын сумо бөхийн холбоо

**Монголын сумо бөхийн холбоо**

МСБХ нь анх 1993 онд санал гарган уулзалт хийгдэж /МСБХ/ байгуулах эх суурийг тавьсан ба 1996 онд албан ёсоор гэрчилгээ тамга авч улсын бүртгэлд бүртгүүлж байсан.

1996 оны 5 сарын 30 нд анхны Ерөнхийлөгчөөр Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ /Дархан аварга/, ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Цэдэндамбын Баярсайхан /Улсын заан/ сонгогдож байсан.

2001 оны 1 сарын 23 нд  2 дахь  Ерөнхийлөгчөөр Даваагийн Кёкүшюзан Батбаяр/МУГТ, УИХ-ын гишүүн/, ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Ядамсүрэнгийн Санжмятав /УИХ-ын гишүүн, УИХ-ын дэд дарга, Хөдөлмөрийн сайд/ болсон.

2019 онд МСБХ-ны хуралаар Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Даваагийн Батсайхан /ОУХМ, дасгалжуулагч, УЗ гишүүн, дэд ерөнхийлөгч/-ыг томилон 1999 оноос хойш холбогдон гарсан шийдвэрүүдийг тушаал болгож, баталгаажуулан, хэрэгжүүлж мөн 2015 оны 5-р сарын 5-ны 5-р Бага хурлаар шинэчлэн баталсан дүрмийг Улсын бүртгэлд шинэчлэн баталгаажуулан мөрдөн ажиллахыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Даваагийн Батсайханд даалгалаа. 

**Монголын Сумо бөхийн үүсэл түүх**

1982 онд Тухайн үеийн хэлтэсийн дарга байсан Ц.Балхаажав гуай японд айлчлал хийсэн тэр үеийн япон монголын найрамдлын нийгэмлэгийн дарга Янагисава гэдэг хүн урьж сумо үзүүлсэн байдаг.

Тэр үед танай энэ сумогийн спорт бол сонирхолтой юм байна, манай бөхчүүд хүүхдүүд барилдаж чадна даа гэхэд японы парламентийн гишүүн Уэдаа гуай санаа байна гэж дэмжээд 10 жилийн дараа буюу 1992 онд 1 сард ЯСБХ оос манай ГХЯ аар дамжуулан МҮБХ-нд хүсэлт гаргасан. Тэгээд МҮБХ чөлөөт бөх болон үндэсний бөхөөр барилдуулж шалгаруулж 5 хүүхэд авах болсон, ингээд Японоос  Японы УИХ гиншүүн Уэда сан, Оошима ояката / Оошима дэвжээний захирал/ ирж хүүхдүүдийг үндэсний бөхөөр дахин барилдуулж шалгаруулж 6 хүүхдийг өөрсдөө сонгон авсан юм.  

**Анхны монголын сумочид**

1992 оны 2-р сард Даваагийн БАТБАЯР, Нямжавын ЦЭВЭГНЯМ, Батмөнхийн ЭНХБАТ, Цэрэнчимэдийн БАТЖАРГАЛ, Л.ТҮМЭНДЭМБЭРЭЛ,  Ш.МӨНХБОЛД нар Япон улсыг зорин мэргэжлийн сумогоор барилдаж тэднээс анхны Алтан хараацай гэгдэх Д.БАТБАЯР буюу КЁКҮШЮЗАН Нобору анх жүрёо зиндаан барилдаж 2 түрүүлэн, макуно-учи буюу дээд зиндаад гарч ирсэнээр Монгол улс даяараа бид Сумо бөхийн талаар мэдэж эхэлсэн билээ.
XIV Лео

**XIVЛео** (, , , сонгогдохоос өмнө - **Роберт Франсис Превост** (*Robert Francis Prevost* ; 1955 оны 9-р сарын 14-нд  АНУ-ын Чикаго хотод төрсөн) нь 2025 оны 5-р сарын 8-нд Пап Францисын залгамжлагчаар сонгогдож, Католик Сүмийн түүхэнд анх удаа америк гаралтай Пап лам болсон. Тэрээр залгамжлалынхаа дагуу Ромын Католик сүмийн 267 дахь Пап бөгөөд Гэгээн Ширээт Улсын төрийн тэргүүн юм. 

Тэрээр 1955 оны 9-р сарын 14-нд АНУ-ын Иллиной мужийн Чикаго хотод эцэг франц, итали гаралтай сургуулийн захирал Луис Мариус Превост, эх испани гаралтай номын санч Милдред Мартинес нарын гэр бүлд төржээ.

Ангилал:Пап
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Дикин их сургууль

**Дикин их сургууль** нь Австралийн Викториа мужид орших улсын их сургууль ба 1974 онд байгуулагдсан.Энэ сургууль нь Австралийн хоёрдох ерөнхий сайд Альфред Дикиний нэрээр нэрлэгдсэн.
2024 оны байдлаар Дикин их сургууль нь дэлхийн шилдэг их сургуулиудын 1%-д багтдаг. Спортын шинжлэх ухааны чиглэлээр дэлхийд 3-т, сувилахуйн чиглэлээр шилдэг 29, боловсролын чиглэлийн 32 шилдэг сургуулиудын нэг. Мөн бизнесийн сургуулиудын 5%- с бага хэсэгт нь олгогддог AACSB(Association to Advance Collegiate Schools os Business)- р итгэмжлэгдсэн сургууль юм. Сургуулийн бүтцийн хувьд урлаг ба боловсрол, бизнес ба хууль эрх зүй, эрүүл мэнд ба шинжлэх ухаан, инженер ба барилга орчны байгуулалт гэсэн 4-н салбартай. Урлаг боловсролын салбарын хүрээнд 3 сургууль нь боловсрол, нийгмийн шинжлэх ухаан, хүмүүнлэг,харилцаа холбоо , бүтээлч урлагийн чиглэлийг хамардаг.
Дикин их сургууль нь 7-н судалгааны байгууллагатай.2020 онд Times Higher Education- ы 50 хүртэлх настай шилдэг их сургуулиудын жагсаалтад Дикин их сургууль дэлхий 55-т, Австралид 10-т, Викториа мужид 1-р байранд жагссан. 2020 онд QS-н 50 хүртэлх жилийн настай шилдэг 50 их  сургуулиудын жагсаалтад Дикин их сургууль дэлхийд 26, Австралид 6-д, Викториа мужид 2-т эрэмбэлэгдсэн.
Сониа Ганди

**Сониа Ганди** (хинди. सोनिया गाँधी, 1946 оны 12-р сарын 9-нд Италийн Виченца мужид төрсөн) — Итали гаралтай Энэтхэгийн улс төрч, Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс намын экс удирдагч бөгөөд Энэтхэгийн Ерөнхий сайд агсан Ражив Гандийн бэлэвсэн эхнэр юм.

## Намтар 
Сониа Италийн Турин хотоос 20 км зайтай Орбассано хотод өсөж, католик шашны сургуульд сурсан байна. Түүний эцэг Стефано Майно 1983 онд нас барсан бөгөөд эх Паоло Майно болон хоёр эгч нь одоог хүртэл Орбассаногийн ойролцоо амьдардаг.

1964 онд Сониа Их Британи нүүж Кембрижид англи хэлний курст сурахын зэрэгцээ грек хоолны ресторанд зөөгч хийдэг байжээ. 1965 онд тэрээр хамт сурч байсан ирээдүйн нөхөр Ражив Гандитай анх танилцжээ. Хосууд 1968 онд Шинэ Дели хотод даруухан хуримын ёслол хийгээд Сониа хадам эх Индира Гандийн (1966-1977, 1980-1984 онд Энэтхэгийн Ерөнхий сайд) гэрт амьдрахаар нүүж очжээ.

Сониа 1970 онд хүү Рахул Ганди, 1972 онд охин Приянка Вадра нарыг төрүүлжээ. Индира Ганди отгон хүү Санжай Гандиг залгамжлагчаа гэж хардаг байсан боловч 1980 онд Санжай онгоцны ослоор нас барсны дараа Ражив Ганди улс төрд идэвхтэй оролцож эхэлсэн байна. Үүнээс өмнө Ражив Ганди улс төрөөс хол байсан бөгөөд Энэтхэгийн агаарын тээврийн компанийн нисгэгчээр ажиллаж байжээ. 1984 онд Ражив Ганди эх Индира Гандиг алуулсны дараа Засгийн газрыг толгойлсон байна. Нөхрөө 1984-1989 онд Энэтхэгийн Ерөнхий сайдаар ажиллаж байх хугацаанд Сониа Ганди "Тэргүүн хатагтай"-н хувиар олон нийтийн үйл ажиллагаа явуулах шаардлагатай болжээ. 1991 оны 5-р сарын 21-нд нөхрийг нь тамил алан хядагч халдлага үйлдэж алсны дараа Конгресс намын зарим гишүүд (Энэтхэгийн үндэсний конгресс хуваагдсаны дараах нэр нь) түүнийг Гандийн гэр бүлд харьяалагддаг учраас улс төрд орохыг хүссэн. Гэвч Сониа Ганди татгалзаж, дараагийн зургаан жил улс төрөөс хол байсан. Түүнийг татгалзсаны дараа Нарасима Рао намын дарга болсон байна. 

Тэрээр 1999 онд 13 дахь Лок Сабха дахь сөрөг хүчний удирдагчаар сонгогдсон байна. Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс нам сонгуулиар ихээхэн шуугиан тарьсан ялалт байгуулсны дараа тэрээр ерөнхий сайдын суудалд суух болсон ч "харийн хүн" засгийн эрхэнд гарахын эсрэг улс төрийн өрсөлдөгчдийн эхлүүлсэн өргөн цар хүрээтэй кампанит ажлын улмаас тэрээр "үндэсний эв нэгдлийг хадгалах" зорилгоор Манмохан Сингийг дэмжиж Ерөнхий сайд болгожээ.

2017 онд Сониа Ганди Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс намын удирдлагыг хүү Рахул Гандид шилжүүлэн өгсөн.

2019 оны 8-р сарын 10-нд хүү Рахул Ганди огцорсны дараа Конгресс нам Сониа Гандиг намын байнгын ерөнхийлөгч сонгогдох хүртэл түр ерөнхийлөгчөөр сонгон, уг албан тушаалд 2022 он хүртэл ажилласан байна.

2024 оны 2-р сард Сониа Ганди эрүүл мэнд болон өндөр насны асуудлаас шалтгаалж 2024 оны Энэтхэгийн бүх нийтийн сонгуульд оролцохоос татгалзжээ. Ганди парламентын гишүүн Манмохан Сингхийн оронд Ражастанаас 2024 оны Ражя Сабхагийн сонгуульд нэрээ дэвшүүлэв. Түүнийг нэр дэвших үеэр хүү Рахул Ганди, Ашок Гехлот болон намын бусад ахмад гишүүд дагалдаж байсан. Сониа Ганди 2024 оны 2-р сарын 20-нд Ражастан мужаас Ражя Сабхад өрсөлдөгчгүйгээр сонгогдож, 4-р сард тангараг өргөсөн байна.

Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:Энэтхэгийн улс төрч
Ангилал:Энэтхэгийн парламентын гишүүн
Сакраменто (гол)

**Сакраменто гол** (англи. *Sacramento River*) нь АНУ-ын Калифорни мужийн хойд ба төв хэсэгт орших гол юм. 

Голын урт 719 км, ус цуглуулах сав газрын талбай 71432 км². Энэ нь усны урсгалаараа муж улсын хамгийн том гол юм. Энэ нь Кламатын нуруунаас эх авч, Номхон далайн Сан-Францискогийн булангийн нэг хэсэг болох Суйсун буланд хүрэхээсээ өмнө өмнө зүгт 400 миль (640 км) урсдаг. 

1938 онд Сакраменто голын гол далан болох Шаста далан барих ажлыг эхлүүлж, 1945 онд барьж дуусгасан. Далангийн зорилго нь Сакраментогийн хөндийг үерээс хамгаалах, удаан үргэлжилсэн ган гачигийн үед ашиглах усыг нөөцлөх, тээвэрлэлтийн нөхцлийг сайжруулах, цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх зорилготой байв.
Сакраменто (хот)

**Сакраме́нто** (англи. *Sacramento* [ˌsækrəˈmɛntoʊ], испани дуудлага: [sakɾaˈmento], испани хэлээр «шашны ариун нууцлал») —АНУ-ын баруун хэсэгт Сакраменто голын бэлчирт орших хот бөгөөд Калифорни мужийн нийслэл болон Сакраменто тойргийн төв хот юм. Сакраменто хотыг 1848 оны 12-р сард Швейцарийн цагаачийн хүү залуу Жон Саттер (англи. *John Sutter)* энэ бүс нутагт анхны цагаан арьст хүмүүсийн сууринг үүсгэн байгуулжээ.

## Түүх 
Европчуудын колоничлолоос өмнө голын хөндийд Америкийн уугуул индианчуудын Найсенан, Мивокс овог аймгууд амьдардаг байжээ.

1799 онд (бусад эх сурвалжийн дагуу - 1808) Испанийн аялагч Габриэль Морага энэ хөндийг судалжээ. Байгалийн үзэсгэлэнт байдал, элбэг дэлбэг байдлыг гайхшруулсан Морага «¡Es como el sagrado sacramento!» (Энэ бол Ариун гэгээн Бэлэгтэй адил юм!) гэж хэлсэнээс хотын нэр гаралтай гэдэг юм.

Тус газар нутгийг албан ёсоор эзэмшиж байсан Мексикийн засгийн газар хотын хөгжилд огт анхаарал хандуулаагүй байсан ажээ. Үүний үр дүнд энд суурьшсан анхны европ хүн бол 1839 онд Швейцараас ирсэн цагаач Жон Саттер байв. Уг сууринг анх "Саттерын тээрэм" гэж нэрлэж байжээ. 

1849 оны Калифорнийн алтны халуурлын үеэр Сакраменто нь алт олборлох бүс нутгийн төв болжээ. Жон Саттерын хүү мөн Жон Саттер 1848 оны 12-р сард ирж буй хайгуулчдад зориулж ойролцоох шинэ суурин байгуулж, хөндийн нэрээр Сакраменто гэж нэрлэжээ. 1849 онд иргэдийн нэгдсэн хурлаар хотын дүрмийг баталж, 1850 оны 2-р сарын 27-нд Калифорни мужийн хууль тогтоох хурлаар батласан ажээ. 

1850-иад оны үед Сакраменто хотод үер, гал түймэр, халдварт өвчний тахал зэрэг хэд хэдэн удаа тохиолдсон боловч хотын таатай газар зүйн байршлын улмаас хүн ам нь хурдацтай өсч, 1860 он гэхэд 10,000 гаруй хүн амтай болжээ.

1879 онд Сакраменто хотыг мужийн байнгын нийслэл болсон гэж зарласан юм. 

## Хүн ам 
2020 оны байдлаар Сакраменто хотод 524,943 хүн амьдарч байсан бөгөөд ойр орчмын сууринтай нийлээд 2 сая 600 мянга гаруй байсан юм.

Хүн амын арс өнгөний бүтэц:

* цагаан арьстнууд — 34,5 % (1970 онд— 71,4 %)
* латинамерикууд — 26,9 %
* азиас гаралтнууд— 17,8 %
* хар арьстнууд — 16,6 %
* индианчууд— 1,1 %

## Эдийн засаг 
Сакраменто хотын эдийн засаг нь төрийн захиргааны салбар (жишээлбэл, зөвхөн Калифорни мужийн төрийн байгууллагуудад 73 мянга гаруй хүн ажилладаг) эрүүл мэнд, боловсрол, электроник, мэдээллийн технологид тулгуурладаг байна.

Энэ хотод Sutter Health, Blue Diamond Growers, Aerojet Rocketdyne, Teichert, The McClatchy компанийн төв оффисууд байрладаг. Intel корпораци нь хотын ойролцоо томоохон үйлдвэрлэлийн байгууламжуудтай (ойролцоогоор 6000 ажилтантай). Онлайн жижиглэн худалдаалагч Amazon нь Сакраментогийн олон улсын нисэх онгоцны буудлын ойролцоо байрладаг SMF1 ба SMF6 гэсэн хоёр төвтэй.

## Спорт 
Тус хотод Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоонд буюу NBA-д тоглодог Сакраменто Кингс сагсан бөмбөгийн баг байрладаг.
Канберрагийн их сургууль

**Канберрагийн их сургууль** (англи. *University of Canberra, UC*) нь олон нийтийн судалгааны их сургууль бөгөөд гол кампус нь Австралийн нийслэлийн бүс нутаг Канберрагийн Брюс дүүрэгт байрладаг. Кампус нь Белконнен Таун төвөөс 2.5 км, Канберрагийн Сивик төвөөс 8.7 км-ийн зайтай. UC нь бакалавр болон магистрын түвшний сургалтуудыг дараах таван факультетаар дамжуулан санал болгодог: Урлаг ба дизайн; Бизнес, засаглал ба хууль; Боловсрол; Эрүүл мэнд; Шинжлэх ухаан ба технологи.

## Түүх 
Канберрагийн их сургууль нь анх 1967 онд Канберрагийн Дээд боловсролын коллеж (Canberra College of Advanced Education) нэртэйгээр байгуулагдсан. Харин 1990 онд Монашийн их сургуулийн ивээн тэтгэлгээр Канберрагийн их сургууль хэмээн нэрээ өөрчилсөн.

Сургуулийн байгуулсан суурь болох чулууг 1968 оны 10-р сарын 28-нд Ерөнхий сайд Жон Гортон нээжээ. Энэхүү чулуу нь Брюс кампусын 1-р байрны ойролцоо байрладаг. Сийлбэр дээр дараах бичээс байдаг:
 Энэ чулууг Австралийн Ерөнхий сайд, эрхэмсэг Ж.Г. Гортон, парламентын гишүүн, 1968 оны 10-р сарын 28-нд Канберрагийн Дээд боловсролын коллежийг байгуулсныг тэмдэглэн нээв.
Ангилал:Нгунавал-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Савва Мамонтов

**Савва Мамонтов** (орос. *Са́вва Ива́нович Ма́монтов* 1841 оны 10-р сарын 14-нд Оросын хаант улсын Сибирь дэх Ялуторовск хотод төрж, 1918 оны 4-р сарын 6-нд Москва хотын ойролцоох Абрамцевод нас барсан) — Оросын ажил хэрэгч хүн, буяны өглөгч. Худалдаачин Мамонтовын удмын төлөөлөгч. 

1869 онд эцэг Иван Федорович Мамонтовоос өөрт хамаарах төмөр замын компанийн хувьцааг өвлөн авснаар тэрээр төмөр замын барилгын ажилд идэвхтэй оролцож эхэлсэн. Савва Мамонтовын бизнес эрхлэх үйл ажиллагааны оргил үе нь 19-р зууны сүүлийн 10 жилд Хойд төмөр замын төслийг хэрэгжүүлж эхлэхэд хүрчээ. 1897 онд Москва-Архангельск замыг барьж дуусгасан.

Савва Мамонтов Оросын урлагийн түүхэнд зураач, жүжигчдийн ивээн тэтгэгч гэдгээр алдартай ажээ. Тэрээр алдарт Валентин Серов, Константин Коровин, Виктор Васнецов болон бусад зураачдад өөрийгөө нээхэд нь ихээхэн тусалсан байна.
III Вахтанг

**III** **Вахтанг**  (гүрж. ვახტანგ III, 1278 онд төрсөн—1308 онд нас барсан) — Зүүн Гүржийн хан (1298, 1302 — 1308). Багратион угсааны II Деметре ханы хүү. 

1289 онд Газан хаан хааны эсрэг боссон VIII Давидтай сөргөлдөхийн тулд 20 настай Вахтангийг хаан болгожээ. Зүүн Гүрж нь хаадын үеэл Микель, Константин нар захирч байсан Баруун Гүржийн нэгэн адил хаанчлалын байдалд байсан. Ийнхүү Монголчууд гүржийн газар нутгийг нэг улс болгон нэгтгэх боломжийг үгүй болгож, хааны угсааныхныг бие биенийх нь эсрэг чиглүүлж чадсан юм.  

1302 онд Газан хаан III Вахтанг ханыг дахин Гүржийн хан болгосон ажээ. 

1299 оноос III Вахтанг Гүржийн армийн хамт монголчуудын санаачилсан эхлээд Египетийн эсрэг, дараа нь Гилакийн эсрэг (1306) дайнд оролцсон юм. 

III Вахтанг 1308 онд нас барсан бөгөөд хаан ширээг түүний дүү VIII Давид залгамжлан авсан байна.

Ангилал:1276 онд төрсөн
Ангилал:1308 онд өнгөрсөн
Ангилал:Гүржийн хан
Америкийн анхны тив дамнасан төмөр зам

**Америкийн анхны тив дамнасан төмөр зам** (англи. ''America's first transcontinental railroad,* анх "Номхон далайн төмөр зам" *(*англи. *Pacific Railroad)* гэж нэрлэгдэж, дараа нь "Хуурай газрын зам" (англи. *Overland Route*) гэгддэг байсан) -1863-1869 оны хооронд баригдсан 1911 миль буюу 3075 км үргэлжилж АНУ-ын зүүн хэсэг дахь Айова мужийн төмөр замын сүлжээг Номхон далайн Сан-Францискогийн булантай холбосон төмөр зам юм.

Төмөр замыг АНУ-ын нийтийн эзэмшлийн газар дээгүүр хувийн гурван компани барьсан юм. Барилга нь муж улсын болон АНУ-ын Засгийн газрын татаасын бонд, мөн компанийн гаргасан моргейжийн бондоор санхүүжсэн. Баруун Номхон далайн төмөр замын компани (*The Western Pacific Railroad Company*) Аламеда/Окленд дахь замын баруун эцсийн цэгээс Калифорни мужийн Сакраменто хүртэлх 132 миль (212 км) замыг барьжээ. Калифорнийн Төв Номхон Далайн Төмөр замын компани  (*The Central Pacific Railroad Company of California'') Юта мужийн Сакраменто хотоос зүүн тийш 690 миль (1110 км) зайд барьсан. Номхон далайн төмөр зам Холбоо (Union Pacific Railroad) нь Миссури мөрөнгийн Консул Блаффс, Небраска мужийн Омаха зэрэг суурин газруудад замын зүүн эцсийн цэгээс баруун тийш Промонтори Саммит хүртэл 1,085 миль (1,746 км) зайд барьжээ.

1869 оны 5-р сарын 10-нд Калифорнийн Төв Номхон Далайн Төмөр замын компаний ерөнхийлөгч Леланд Стэнфордын үед Сакраменто ба Омахагийн хооронд төмөр зам албан ёсоор нээсэн байна. Дараагийн зургаан сарын хугацаанд Сакраментогоос Сан-Францискогийн булан хүртэлх сүүлчийн зам дууссан юм. Үүний үр дүнд баруун, зүүн хоёр эргийг холбосон төмөр замын холболт нь Америкийн барууны суурин, эдийн засагт хувьсгал авчирсан байна. Энэ нь баруун муж, нутаг дэвсгэрийг Холбооны хойд мужуудтай төмөр замаар холбож, зорчигч, ачаа тээвэрлэлтийг эргээс эрэг хүртэл илүү хурдан, аюулгүй, зардал багатай болгосон юм.

## Ач холбогдол 
Уг Төмөр зам нь Америкийн баруун мужуудын хүн ам зүй, эдийн засгийг шууд өөрчилсөн. Калифорни дахь уугуул индианчууд болон испани хэлээр ярьдаг креолчуудыг нүүлгэн шилжүүлж, шинэ газар нутгийг хөгжүүлэхийн тулд англи хэлээр ярьдаг цагаачид Америкийн зүүн хэсгээс олноор нүүж иржээ. Анх цагаачидад нь бараг 100% Мормончууд байсан учраас Ютагийн шашны дүр төрхийг бүдгэрүүлэхэд хүргэсэн. 20-р зууны эхэн үед шинэ, илүү орчин үеийн тээврийн системүүд эхний замаас өөр өөр чиглэлд, түүнчлэн түүнтэй зэрэгцэн баригдсан бөгөөд өнөөг хүртэл ажиллаж байна.

Өнөөг хүртэл Америкийн хамгийн том тээврийн компани болох Union Pacific Railroad үүсгэн байгуулагдаж, Миссури мөрнөөс баруун зүгт АНУ-ын хамгийн том төмөр замын сүлжээг ажиллуулдаг байна.
Нямбуугийн Нямдорж

**Нямбуугийн Нямдорж** нь Монгол Улсын Төрийн шагналт яруу найрагч хүн юм. 

## Намтар 
Нямбуугийн Нямдорж 1934 оны 10 сарын 12-нд Хэнтий аймгийн Батширээт сумын нутаг Бүрхийн төгөл гэдэг газар мэндэлжээ. 

* 1957-1962 онд тэр үеийн ЗХУ-ын нийслэл Москва  хот дахь М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуульд суралцан төгссөн. 

“Хөдөлмөр” сонинд утга зохиолын ажилтан, Өмнөговь аймагт мэргэжлийн зохиолч, Ардын боловсролын яамны хэвлэлийн хэлтэст хэвлэлийн редактор, Хэнтий аймгийн Батширээт, Баян-Овоо суманд багш, Сүхбаатар аймгийн “Сүхбаатарын зам” сонинд сурвалжлагч, Эрдэнэт хотын хивсний үйлдвэрт мастер зэрэг ажлыг хашиж явсан байна.

### Зохиол бүтээл 
Анхны ном нь 1959 онд “Үүлэн бор” нэртэйгээр хэвлэгдсэнээс хойш 1992 оныг хүртэл яруу найргийн нийт 14 ном хэвлүүлж, 1992 онд шилдэг шүлгүүдээрээ Монгол Улсын Төрийн соёрхол хүртсэн юм. 

Судлаачид Н.Нямдоржийг Монголын яруу найрагт чөлөөт сэтгэлгээний салхи оруулсан яруу найрагч гэж зүй ёсоор үнэлдэг.

Н.Нямдорж бол 1960-1970 онд Монголын яруу найрагт хэлбэр, агуулгын хийгээд сэтгэлгээний шинэчлэлийг авчирсан, өвөрмөц, давтагдашгүй яруу найрагч юм.

### Шүлэг яруу найраг 
* Өндөгний хээ
* Үүлэн бор
* Онон хатан эжий
* Хөдөө
* Онон 
* Хүн чулуу
* Онцын хөөрхөн хүүхэн гэдэг...
* Гэргий минь чи эрхэл эрхэл
* Дурлал
* Нүдний чинь сайханд

## Дурсамж дуртгал 
Нямбуугийн Нямдоржийн мэндэлсний 85 жилийн ойд зориулж хэл бичгийн ухааны доктор, дэд профессор А.Мөнх-Оргил "ШҮҮМЖ: Хувираагүй хурууны хээ буюу хугараагүй итгэл үнэмшил /I/" бичсэн.  

2024 оны аравдугаар сарын 18-ны өдөр Нямбуугийн Нямдорж-90  эрдэм шинжилгээний хурал болсон. 

Нямбуугийн Нямдоржийн 90 жилийн ойгоор түүний хэвлэгдээгүй шүлгүүдээс бүрдсэн "Монгол" номыг Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Аким гаргажээ. Социализмын үед хэвлэгдэх боломжгүй тул гар бичмэлээр хадгалагдаж байгаад 1990-ээд оны эхээр "Ил товчоо" сонинд анх хэвлүүлсэн "Чавганц", "Гинж" тэргүүтэн шүлгүүд "Монгол" номд байдаг аж.

## Цахим холбоос 
*“Нямбуугийн Нямдорж-90” эрдэм шинжилгээний хурал болно
*Төрийн шагналт яруу найрагч Нямбуугийн Нямдорж "хайрын шүлгүүдээс..."
*Яруу найрагч Нямбуугийн Нямдорж ФБ хуудас
*ШҮҮМЖ: Хувираагүй хурууны хээ буюу хугараагүй итгэл үнэмшил /I/

Ангилал:Батширээтийн хүн
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн төгсөгч
Тамара хатан хаан

**Тамара хатан хаан** буюу **Гүржийн Тамар** (гүрж. თამარ; 1160 оны орчим төрж, 1213 оны 1-р сарын 18-нд нас барсан) — 1184-1213 онд Гүржийн хатан хаан («мепе»,  гүрж. მეფე). "Гүржийн Алтан үе"-ийн удирдагчдын нэг. 

Тэрээр Багратионы угсааны хүн бөгөөд III Гиорги хаан болон Аланы хаан Худданы охин Бордухан хатан нарын охин юм. 

Тамар хоёр удаа гэрлэсэн бөгөөд түүний анхны нөхөр нь 1185-1187 онд Владимирын Их вант улсын Юрий Боголюбский байсан ч түүнээс салж, эх орноосоо хөөн гаргаж, түүний дараагийн төрийн эргэлт хийх оролдлогыг зогсоосон. Тамара хатан хаан хоёр дахь нөхрөөрөө 1191 онд Аланы хунтайж Осетийн Дэвид Сосланыг сонгосон бөгөөд түүнээс Жорж, Русудан гэсэн хоёр хүүхэд төрүүлсэн. Тэд нар нь Гүржийн хаан ширээнд суусан юм.  

Тамара IV Давид хааны үйл хэргийг үргэлжлүүлж, Гүрж улсад Үнэн алдартны шашныг өргөн дэлгэрүүлэх, сүм хийд барихад хувь нэмэр оруулсан удирдагч юм. Тэрээр хаан ширээнд 1184 онд очоод сүм хийдийн амьдрал дахь бэрхшээлийг арилгах, захиргааны дэг журмыг тогтоох зөвлөлийг тэр даруйд нь зарлаж байв. Зохисгүй шашны зүтгэлтнүүдийг албан тушаалаас нь огцруулж, эрх мэдлээ урвуулан ашигласан захирагчдыг зайлуулж, сүм хийдүүдийг үүрэг хариуцлагаас чөлөөлж, тариачдын амьдрал хөнгөвчилсөн.

Тамара хатан хаан тухайн үеийн Ойрх Дорнодын хамгийн хүчирхэг удирдагчдын нэг болж чадсан. Түүний цэргүүд Азербайжаны Атабек, Рум Султан нарыг ялж, Перс рүү аян дайн хийж, Карсыг эзлэж байсан. Тамара хатан хааны вассалууд нь хөрш зэргэлдээ мужуудын султан, эмир, захирагчид байв. Требизондын эзэнт гүрэн Гүржийн нөлөөн дор орсон байв. Тамара урлаг, архитектур, шинжлэх ухааныг ивээн тэтгэдэг байсан ажээ. Түүнд яруу найрагчид шүлэг, шүлгээ зориулж, сүм хийд, ордон барьжээ.

## Дурсгал 
* Тамара хатан хааны дурсгалд зориулж 1892 онд нээсэн астероид (326)-ыг Тамара гэж нэрлэсэн. 
* Гүржийн олон хотуудын гудамжийг түүний нэрээр нэрлэсэн байдаг. 
* Ахалцихе хотод Тамара хатан хааны хөшөө байдаг.
* Гүржийн мөнгөн дэвсгэрт 50-тын лари дээр түүний хөргийг байрлуулсан. 
* 2009 онд Гүржийн Парламент "Тамар хатан хааны одон" үүсгэн байгуулсан.
Виктор Беленко

**Виктор Беленко** (орос. *Виктор Иванович Беленко,* 1947 оны 2-р сарын 15, ЗХУ-ын өмнөд хэсэг дахь Нальчик хотод төрсөн - 2023 оны 9-р сарын 24-нд АНУ-ын Иллиной мужийн Розбад хотод нас барсан) - Зөвлөлтөөс зугтаасан нисгэгч байсан бөгөөд 1976 оны 9-р сарын 6-нд МиГ-25П онгоцоор Япон руу нисч, гадаадын эрх баригчдад ангиллын тоног төхөөрөмжийг агаарын хөлөгт хүлээлгэн өгчээ. Тэрээр АНУ-аас улс төрийн орогнол хүсч дараа нь Америкийн иргэншил авсан.

## Намтар 
Виктор Беленко 1947 оны 2-р сарын 15-нд Зөвлөлтийн Нальчик хотод ажилчны гэр бүлд төрсөн. Эцэг эх нь салсны дараа эцгийнхээ гар дээр өссөн. 1965 онд ахлах сургуулиа мөнгөн медальтай төгсөөд Омск хотын аж ахуйн нэгжүүдэд ажиллаж, оройн сургуульд суралцаж байгаад Армид татагдан байна. Дараа нь цэргийн нисэхийн сургуульд суралцахаар болжээ. Нэг семестрийн турш тэрээр Омскийн Анагаах ухааны дээд сургуульд суралцаж, Армийн туслах нийгэмлэгийн нисэх клубт нэгэн зэрэг суралцаж байжээ.

Тэрээр 1967 онд Армавир хотын Агаарын довтолгооноос хамгаалах нисэхийн нисгэгчдийн дээд сургуульд элсэн орж, 1971 онд төгссөн бөгөөд дараа нь түүнийг Ставрополь дахь цэргийн нисэхийн нисгэгч, нисгэгчдийн дээд сургуульд нисгэгч багшаар ажиллуулахаар илгээжээ. Армид алба хааж байх хугацаандаа түүнийг эерэгээр тодорхойлогддог байжээ. ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн болсон. Комсомол, намын товчооны гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байжээ. 1975 онд түүнийг өөрийн хүсэлтээр нь Зөвлөлтийн Алс Дорнод руу шилжүүлжээ. Ахлах нисгэгч байхдаа тэрээр МиГ-25П сөнөөгч онгоцоор нисч байжээ.

1976 оны 9-р сарын 6-ны өглөөний 6:45 цагт Виктор Беленко Соколовка нисэх онгоцны буудлаас хөөрөөд 7:40 цагт сөнөөгч онгоц Зөвлөлт-Японы хилийг давсан юм. Японы радио өглөөний 9:15 цагт Зөвлөлтийн нисгэгч Виктор Беленкогийн жолоодсон МиГ-25П (сүүлийн дугаар "31") Хоккайдо арал дээрх Хакодате нисэх онгоцны буудалд газардсан тухай мэдээлэв. Улмаар Японы эрх баригчид В.Беленко улс төрийн орогнол хүссэн тухай албан ёсны мэдэгдэл хийсэн. В.Беленкогийн өөрийнх нь хүсэлтээр 9-р сарын 9-нд АНУ-д хүргэж өгсөн байна. Онгоцыг Япон, Америкийн мэргэжилтнүүд нарийвчилсан судалгаа хийж байгаад 1976 оны 11-р сарын 15-нд ЗХУ-д буцааж өгчээ.
Павел Буре

**Павел Буре́** (орос. *Па́вел Влади́мирович Буре́,* 1971 оны 3-р сарын 31-нд Москва хотод төрсөн) — зөвлөтийн дараа нь оросын хоккейчин, Армийн спортын төв клубын (ЦСКА) спорт сургуулийн хүмүүжүүлэгч.  «Ванкувер Кэнакс», «Флорида Пантерз», «Нью-Йорк Рейнжерс» зэрэг Үндэсний Хоккейн Лигийн багуудад тоглож байсан. Маш хурдтай байсан учраас «Орос пуужин» гэж нэрлэдэг байсан.
Эрдэнэс ашид ххк

1.	Танилцуулга
“Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн 2024 оны 2-р сарын 19-ний өдрийн 05-р тогтоолоор Дэд бүтэц, логистикийн группийн удирдлага дор "Эрдэнэс Ашид" ХХК- дүрмийг шинэчлэн, үйл ажиллагааны чиглэлээ тээвэр, логистикийн салбарт үйл ажиллагаа эрхлэхээр баталсан.
Цаашид “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн охин компани болох “Эрдэнэс Ашид” ХХК нь улс орны болон бүс нутгийн эдийн засгийн өсөлтөд бодит хувь нэмрээ оруулах, компанийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх, тээвэр логистикийн салбарт тэргүүлэх байгууллага болоход чиглэгдэнэ.
Компани нь тээвэр логистикийн стратегийг хэрэгжүүлэх, дэд бүтцийг хөгжүүлэх, дотоодын болон экспортын логистикийн төвүүдийг байгуулах, авто зам, төмөр замын тээврийн менежментийг хийх, технологид суурилсан, дижитал системийг нэвтрүүлсэн үр ашигтай, хурдацтай, найдвартай үйл ажиллагааг бий болгоно.
2.	Алсын хараа 
Олон улсын түвшний дэд бүтэц, логистикийн үйлчилгээг эрхлэх чадавхтай үндэсний хэмжээний тэргүүлэх байгууллага болно.
3.	Эрхэм зорилго
"Эрдэнэс Ашид" ХХК нь тээвэр логистикийн стратегийг хэрэгжүүлэх, дэд бүтцийг хөгжүүлэх, дотоодын болон экспортын логистикийн төвүүдийг байгуулах, авто зам, төмөр замын тээврийн менежментийг хийх, технологид суурилсан, дижитал системийг нэвтрүүлсэн үр ашигтай, хурдацтай, найдвартай үйл ажиллагааг бий болгоно.
4.	Зорилт
Дотоодын болон Экспортын   түүхий эд, бүтээгдэхүүний логистикийн төвүүдийг  байгуулах, Олон улсын болон дотоодын ачааг тээвэрлэх, ачиж буулгах, шилжүүлэх.
5.	Үндсэн чиглэл
-	Төлбөр эсвэл гэрээний үндсэн дээр хийгдэх бөөний худалдаа
-	Хуурай замаар хийх ачаа тээвэр
-	Авто замын удирлага, менежмент төсөл хэрэгжүүлэх
-	Тээврийн бусад үйл ажиллагаа
-	Тусгай зөвшөөрөл шаардагдах үйл ажиллагааг эрх бүхий байгууллагын олгосон зөвшөөрлийн үндсэн дээр эрхэлнэ
-	Компани нь хуулиар хориглоогүй бусад үйл ажиллагааг явуулна

6.	Тэргүүлэх чиглэл:
•	Логистикийн төв байгуулах
Хөдлөх бүрэлдэхүүн болон төмөр замын суурь бүтцээс бусад дэд бүтцийг эзэмшин, Уурхайн терминалаас худалдан авагч хүртэлх тээвэрлэлтийг зохион байгуулна
•	Хуурай замын тээврийн менежмент хийх
Хуурай замын тээвэр, тээврийн бусад туслах үйл ажиллагааг эрхэлж, авто замын удирдлага, менежментээр хангаж, төсөл хэрэгжүүлнэ
•	Тээвэр зуучлалын үйл ажиллагаа
Гаалийн бүрдүүлэлт, зуучлал болон баталгаат агуулахын үйлчилгээ,  чингэлэг, вагон түрээс болон нэг цонхны үйлчилгээ
Каплан Сингапур

Каплан Сингапур (Kaplan Singapore) нь ашиг орлого зорилготой хувийн боловсролын байгууллага бөгөөд төв нь Сингапурт байрладаг ба мөн Хонг Конг, Тайвань, БНХАУ-д салбар кампустай. Уг байгууллага нь анх Ази Номхон Далайн Менежментийн Хүрээлэн (Asia Pacific Management Institute, APMI) нэртэй байсан бөгөөд 2005 оны тавдугаар сард Graham Holdings Company-ийн охин компани болох Kaplan Inc.-д худалдагдсаны дараа одоогийн нэрээ авсан.

Энэ байгууллага нь 1989 онд Ази Номхон Далайн Менежментийн Хүрээлэн (APMI) нэрээр байгуулагдсан бөгөөд менежментийн боловсрол болон насан туршийн сургалтын хөтөлбөр, үйлчилгээ үзүүлдэг бүс нутгийн байгууллага байв.

2005 оны тавдугаар сард APMI нь дэлхий даяар 900,000 оюутантай, хувь хүн, сургууль болон байгууллагуудад боловсрол болон карьерын үйлчилгээ үзүүлдэг Kaplan Inc.-д худалдагдсан. Үүний дараа APMI-ийн төв кампус болон гадаад дахь үйл ажиллагаануудыг Kaplan нэрийн дор дахин брэндчилжээ.

Kaplan Singapore нь одоогоор хотын төвд байрлалтай, нийт 6 MRT өртөөний (Bencoolen, Bras Basah, Bugis, Dhoby Ghaut, Little India болон Rochor) ойролцоо байрладаг хоёр кампустай. Нэг нь Selegie Road дахь GR.ID (өмнө нь PoMo) барилгын 6–9-р давхарт, нөгөө нь Wilkie Road дахь Wilkie Edge барилгын 2-р давхарт байрладаг.

2016 онд Kaplan нь нийт 92 анги танхимыг ухаалаг анги болгон шинэчлэхэд зориулан 90 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийхээ зарласан. Энэхүү хөтөлбөр нь албан ёсоор наймдугаар сард эхлүүлсэн. Үүний дараа тус байгууллага нь сургалтын хөтөлбөрийг илүү аж үйлдвэрт нийцтэй болгохын тулд янз бүрийн салбарт зургаан салбар зөвлөл байгуулсан. Мөн Австралийн Murdoch University-тай хамтран Гэмт хэрэг судлалын бакалаврын зэрэгтэй хөтөлбөрийг санал болгож эхэлсэн.