Элбэгдорж Ринчино

**Элбэгдорж Ринчино** (бур. *Ринчинэй Элбэгдоржо,* орос*. Элбе́к-Доржи́ Ринчи́нович Ринчино́,* 1888 оны 5-р сарын 4 (16)-нд төрж, 1938 оны 6-р сарын 23-нд нас барсан) — Буриадын нийгэм, улс төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн. Буриадын ард түмний үндэсний хувьсгалын удирдагчдын нэг. Олон улсын коммунист хөдөлгөөний идэвхтэй оролцогч. Бие даасан Бүгд Найрамдах Буриад-Монгол Улсыг байгуулсан хүмүүсийн нэг. Буриадын үндэсний хорооны анхны дарга. Монгол Ардын Хувьсгалыг зохион байгуулж оролцогсдын нэг. 

1921-1925 онд БНМАУ-ын Хувьсгалт цэргийн зөвлөлийн дарга, Ардын Засгийн газрын зөвлөх, МАН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгч гишүүн, Монгол Улсын Их, Бага Хурлын гишүүн байв. Тэрээр Монгол Улсад МАХН-ын эрх мэдлийг тогтооход ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Орчуулагч, орчин үеийн буриад үсгийг бүтээгч (А.Доржиев, Н.Амагаев нартай хамт), улс төрийн эдийн засгийн ухааны профессор, Буриад, Монголын олон улсын болон дотоод байдлын талаар олон бүтээлийн зохиолч. 

## Намтар 
Тэрээр 1888 оны 5-р сарын 16-нд Өвөр Байгалын хязгаар, Баргужин аймгийн Хялгана (одоогийн Буриад улсын Баргужин дүүрэг) нүүдэлчин удамтай гэр бүлд төрсөн. Эх Бүүбей Балгано (Балганова), Эхирт овгийн Чоно овгийн Ярикта Түмэнтэй овгийн Балгановын ууган охин байсан.  Тихаабха, Батмөнх, Гуржаб, Аюуш, Няма, Цэрэн, Цэвжид гэсэн 6 ах, дүү нартай байжээ. Эцэггүй өссөн бөгөөд сүүлд эх нь Ринчино гэх хүнтэй гэрлэж тэрээр хойд эцэгтэй болсон байна. 

1899 онд Элбэгдорж Буриадын Улюн тосгоны сүмийн сургуульд сурч төгссөн байна.

1899-1904 онд Баргузин хотын сургуульд суралцсан. Энэ үеэр тэрээр 1903 онд цөллөгт байсан Архангельский, Майер нарын зохион байгуулсан хууль бус оюутны дугуйланд элссэн байна. 

1905 онд Элбэгдорж хойд эцгээ орхин Дээд Үд рүү явжээ. 1906 онд намд (большевик удирдлагатай социал демократуудын байгууллага) элссэн бөгөөд тэрээр Борис Шумяцкийн удирдлага дор идэвхтэй хууль бус далд ажил хийжээ.

1906 онд Дээд Үдийн сургууль хаагдсаны улмаас Ринчино Өвөр Байгалын хязгаарын Троицкосавск хотод нүүж, орон нутгийн сургуульд элсэн ороод 1907 онд улс төрийн ажил хаялтад оролцсон тул Троицкосавскийн сургуулиас хөөгджээ.

1908 онд Томскийн гимнази эчнээ төгссөн гэрчилгээ авах, шалгалт өгөх бэлтгэл хийж төгссөн. 1908 оны намар тэрээр Санкт-Петербургт нүүж, Санкт-Петербургийн их сургуулийн хуулийн ангид элсэн орсон байна. 1909-1913 онд оюутны хууль бус дугуйланд оролцох, хууль бус зохион байгуулалт, суртал ухуулгын ажилд оролцож байжээ. 

Энэ хугацаанд оюутан Ринчино, Бохан тосгоны Н.Амагаевтай хамт Агван Доржиевын 1905 онд бүтээсэн буриад үсгийг сайжруулж эхэлжээ. Тэд бие даасан үсэг, дүрмийн хэлбэрийг нарийн нягт нямбай хийж, 1910 онд "Шинэ Монгол-Буриад цагаан толгой" хэмээх жижиг ном хэвлүүлжээ. 1914 онд Өвчний улмаас их сургуулиа орхисон байна.

1915-1916 онд Монголд хийх экспедицид оролцож, “Монгол дахь бөө мөргөл”, “Монголын эдийн засгийн бүс нутаг” бүтээл туурвисан байна.

## Монголд 
1920 онд Ринчино Коминтерний Алс Дорнодын Нарийн бичгийн дарга нарын газрын Монгол-Төвөдийн хэсгийн нарийн бичгийн даргаар томилогдов. Элбэгдоржийн Монголын хувьсгалчидтай идэвхтэй хамтын ажиллагааны үе эхэлдэг юм.

Э.Ринчино большевикийн удирдлага Монгол, Манжуур, Зүүн Туркестан, Төвөд, Энэтхэг улстай нягт харилцаатай байсан тул цагаантнуудтай тэмцэх, Монголыг дэлхийн хувьсгалыг дорно зүгт урагшлуулах боломж гэж үзэж байв. Үүний зэрэгцээ цэрэг-техникийн болон санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх, Коминтерний Алс Дорнодын Нарийн бичгийн дарга нарын газрын Монгол-Төвөдийн хэлтсээр дамжуулан Коминтерний доторх хувьсгалын ажлыг эрчимжүүлэх, Хятадтай харилцах харилцаанд зуучлах, тэмцэлд туслах тухай тохиролцоонд хүрч байжээ. 

1920 оны 8-р сард Монгол Ардын Намын алдарт “долоо” Д.Бодоо, С.Данзан, Д.Догсом, Л.Лосол, Д.Сүхбаатар, Д.Чагдаржав, Х.Чойбалсан нарын төлөөлөгчид Орост хууль бусаар иржээ. Монголын төлөөлөгчдийг Э.Ринчино угтан авсан байна. Тэрээр Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, РКП (б)-ын Төв Хорооны Алс Дорнодын товчооны нарийн бичгийн дарга, Коминтерний Алс Дорнодын Нарийн бичгийн дарга нарын газрын нарийн бичгийн дарга Борис Шумяцкийтай уулзуулжээ. 

1921 оны зунаас Ринчино Монголд ажиллаж эхэлсэн байна. Энэ үеэр олон асуудалд хутгалдаж, Монголын хувьсгалчдыг хэлмэгдүүлэх ажилд коминтерний зааварчилгаар шууд оролцож байжээ.

## Багшийн ажил 
1926-1930 онд Улаан профессорын дээд сургуульд суралцсан.

1927-1934 онд Москва хотын Сталины нэрэмжит Дорно дахины хөдөлмөрчдийн коммунист их сургуульд (КУТВ) шинжлэх ухаан, сурган хүмүүжүүлэх ажил. 1934 оны 11-р сараас КУТВ-ийн улс төрийн эдийн засгийн багш профессор. 1930 оноос хойш ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүнд нэр дэвшигч.

## Баривчилгаа 
1937 оны 6-р сарын 19-нд түүнийг Москвад их сургуулийнхаа ажлын байранд буриадын Зөвлөлтийн эсрэг үндсэрхэг үзэл-панмонголизмын хэргээр баривчилж, үүний төлөө Зөвлөлтийн Буриадын бараг бүх удирдлага болон Зөвлөлт-Буриадын коммунист намд өндөр албан тушаал хашиж байсан бусад буриадуудыг мөн буруутгаж баривчилжээ. Түүнийг мөрдөн байцаалтад Эрхүү рүү шилжүүлжээ.

1938 оны 6-р сарын 3-нд ЗХУ-ын Цэргийн Шүүхийн Дээд Зөвлөлөөс цаазаар авах ял өгөөд 1938 оны 6-р сарын 23-нд Эрхүү хотод ялын шийдвэрийг гүйцэтгэсэн байна.