Польшийн кино урлаг

**Польшийн кино урлаг** - Польш дахь кино урлагийн үндэсний хэв маяг, арга замыг тусгасан урлаг юм.

Польшийн кино урлагийн түүх урт бөгөөд өөрийн онцлог бүхий үйл явдал, ололт амжилтаар дүүрэн байдаг. Ялангуяа 1950-иад оны дунд үеэс Польшийн кино урлагийн дэг сургуулийн бүтээлүүд, Европын орнуудын кино уран бүтээлчдийн бүтээлийн шинэлэг чиг хандлага (Францын шинэ давалгаа, Италийн неореализм болон бусад) харилцан нөлөөлсөн юм. Дэлхийн 2-р дайны дараах хяналт цензур, үзэл суртлын тогтолцоог үл харгалзан найруулагч Роман Полански, Кшиштоф Киешловски,  Агниешка Холланд, Анжэй Вайда, Ежи Кавалерович, Анжэй Жулавски нар дэлхийн кино урлагийн хөгжилд асар их хувь нэмэр оруулсан. 

## Үүсэл 
Польш дахь анхны кино театр 1899 онд Лодзь хотод нээгдэж, хэсэг хугацаанд "Амьд гэрэл зургийн театр" (польш. *Teatr Żywych Fotografii*) гэж нэрлэгддэг байжээ. Уг зугаа цэнгэлийн шинэ хэлбэр иргэдийн дунд маш их алдартай болж, 10 жилийн дотор тус улсын бараг бүх томоохон хотуудад кино театрууд нээгдсэн байна. Польшийн анхны найруулагч бол (ах дүү Люмьерийн патентыг зарлахаас өмнө) хөдөлгөөнт дүрсийг бүртгэх, проекц гаргах зориулалттай плеографыг зохион бүтээж, 1902 онд хамгийн анхны баримтат болон уран сайхны киног бүтээсэн зохион бүтээгч Кажимеж Прушински  (польш. *Kazimierz Prószyński*) гэж тооцогддог: "Хөнгөн нөхөр буцаж ирсэн нь" (*Powrót birbanta*), "Сүйх тэрэгчний адал явдал" (*Przygoda dorożkarza*). Кино урлагийн өөр нэг анхдагч бол ах дүү Люмьер нарын анхны найруулагчдын нэг болсон Болеслав Матушевски юм. 1897 онд тэрээр Романовын хааны гэр бүлийн ордны зураглаач байжээ. Кино үйлдвэрлэлийн техникийн баазыг хөгжүүлэхэд польш гаралтай Австри-Унгарын зохион бүтээгч Ян Щепаник асар их хувь нэмэр оруулсан юм. Тэрээр зураг авалтад зориулж өөрийн зураг авах камерын загварыг санал болгож, 1910-1920-иод онд өнгөт кино үйлдвэрлэлийн үндсийг боловсруулж, дууны киноны хөгжилд их зүйл хийсэн юм. Энэ бүх үйл ажиллагааных нь төлөө түүнийг "Польшийн Эдисон" гэж хочилдог байжээ.

Өнөө үед хадаглагдаж үлдсэн анхны уран сайхны кино болох "Варшавт анх удаа ирсэн Антош" (Antoś pierwszy raz w Warszawie) киног 1908 онд Францын найруулагч Жорж Майер бүтээж, гол дүрд нь Антони Фертнер тогложээ. Киноны нээлтийн өдөр буюу 1908 оны 10-р сарын 22-ны өдрийг Польшийн кино урлаг байгуулагдсан өдөр болгон тэмдэглэдэг байна.

Дэлхийн нэгдүгээр дайны эхэн үед Польшийн кино урлаг өндөр хөгжилтэй байсан бөгөөд техникийн чадавхтай байв. 1918 онд Бүгд Найрамдах Польш Улс байгуулагдаж, Германы зарим нутаг дэвсгэрийг нэгтгэсний дараа Польшийн үндэсний кино Европын зах зээлд гарчээ. Жишээлбэл, Пола Негри Варшав дахь Драмын урлагийн академийг төгсөж, Польшийн кинонд анх тоглосон бөгөөд тун удалгүй дэлхийн хэмжээний дуугүй киноны од болжээ.

1921 онд Польшид кино театрын тоо 400 орчим байсан бол 1930-аад оны эцэс гэхэд тэдний тоо хоёр дахин нэмэгдэж 800 болжээ. Үндэсний уран зохиолын олон тооны бүтээлийг дэлгэцнээ гаргасан. Үүнд: "Үл таних цэргийн булш" (польш. Mogiła nieznanego żołnierza, 1927) Анжей Стругын зохиолоос сэдэвлэсэн, Адам Мицкевичийн зохиолоос сэдэвлэсэн "Пан Тадеуш" (1928) "Амласан Ланд" (1927 өгүүллэг). Władysław Reymont, "Хаврын эхэн үеийн үдэш" (польш. Przedwiośnie, 1928) Стефан Жеромскийн бүтээлээс сэдэвлэсэн. Польшийн анхны дуут кино "Хатагтай Дульскийн ёс суртахуун" (польш. Moralność Pani Dulskiej, 1930) нь мөн үндэсний уран зохиолын сонгодог бүтээлээс сэдэвлэн хийсэн байна. 

Дэлхийн хоёрдугаар дайн эхэлсний дараа Польшийн кино үйлдвэр үндсэндээ зогссон. Бүх студи дэх төслүүдийг зогсоосон. Германы эрх баригчдын анхны тушаалуудын нэг нь бүх кино театрыг хаах тушаал байв. Эдгээр кино урлагийн үзүүлбэрийн байгууллагуудын дарга нь зөвхөн "цэвэр" аричууд буюу "Фольксдойче" гэж нэрлэгддэг хүмүүс байж болно гэсэн шийдвэр гарчээ. Тун удалгүй кино театруудыг "дээд" ба "доод" шатны гэж хуваасан. 1943 он гэхэд Польшийн ерөнхий засгийн газарт германчуудад зориулсан 25, польшуудад 61, украинчуудад зориулсан 4 кино театр байгуулжээ. Тэдгээрийн кинонууд нь мэдээжийн хэрэг Германы тухай байсан бөгөөд хатуу хяналтад байсан ажээ.

Олон кино найруулагч дайны эхэн үеэс эх орноо орхин явсан бөгөөд тэдний ихэнх нь Польшийн армид эсвэл Лондон дахь засгийн газарт (Мэдээлэл, баримт бичгийн яамны Кино удирдах газар байсан), Ирак, Иран, Палестин, Египет, Италид гарч ажиллаж байжээ.

Хэрэв дайн Польшийн кино урлагийг бараг устгасан бол шинээр ирсэн коммунист удирдлага суртал ухуулгын зорилгоор кино урлагийг ашиглахад тулгуурлан хурдан сэргээж эхлэв. 1938 онд Польшид 743 кино театр байсны ихэнх нь дайны үеэр бүрэн сүйрчээ. 1949 он гэхэд тэдний тоо аль хэдийн 762 давж, үзэгчдийн тоо бараг хоёр дахин нэмэгджээ.

1945 оны 11-р сарын 13-ны өдөр засгийн газрын тогтоолоор Польшийн Соёл, үндэсний өвийн яаманд шууд харьяалагддаг "Польш кино" улсын үйлдвэрийг байгуулжээ. Тэрээр дотоодын кино бүтээх, гадаадын кино худалдан авах, түгээх онцгой эрхтэй байв. Хэдийгээр үндэсний болгох нь урлагийг арилжааны дарамтаас чөлөөлнө гэж албан ёсоор мэдэгдэж байсан ч бодит байдал дээр энэ нь кино найруулагчдыг эрх баригч үзэл суртлаас бүрэн хамааралтай болгоход хүргэсэн юм. Дайны дараах социалист Польшийн кино урлагийн түүх кино, баримтат суртал ухуулгын киногоор эхэлсэн юм. Гэвч аль хэдийн 1947 онд Леонард Бучковскийн "Хориотой дуунууд" дайны дараах анхны уран сайхны кино нь эзлэгдсэн үеийн хүмүүсийн оюун санааны хатуужилт байдлын тухай өгүүлсэн юм. Мөн тэрээр дайны дараах анхны инээдмийн "Миний эрдэнэ" киног хийсэн. Тухайн үеийн бусад онцлох бүтээлүүд бол Александр Фордын "Хилийн гудамж" (пол. Улица Гранична, 1949), Ванда Якубовскагийн "Сүүлчийн шат", Антони Бохдзиевичийн "Бусад чамайг дагана" (пол. Za wami pójdą inni, 1949) юм. 1950-иад оны эхээр хэд хэдэн найруулагч социалист реализмын тогтоосон хүрээнээс давж гарах анхны оролдлогуудыг хийсэн: Александр Форд "Барска гудамжны тавтай" (хоёр дахь найруулагч нь залуу Анжей Вайда, 1954), Жерзи Кавалерович Пульптай (1954).

Орчин цагийн нийгмийн хурц асуудлыг хөндсөн кино урлагт шинэ өсөлт 1970-аад оны эхэн ба дунд үед болсон. Анжей Вайда бүтээлч өсөлтийг мэдэрсэн. Түүний шинэ кино бүр найруулагчийн хувьд шинэ амжилт болсон: "Ялааны ан" инээдмийн кино (1969, Канны кино наадмын Palme d'Or-д нэр дэвшсэн), "Хурим" нийгэм, түүхэн жүжиг (1972, Сан Себастианы кино наадмын мөнгөн шагнал), "Мэдээ алдуулагчгүй" нийгмийн жүжиг (1978 оны Канны кино наадмын шагнал, 1978 оны Алтан арслан) болон "Гантигаар хийсэн хүн" зэрэг юм.