open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Макемаке

**Макемаке**, албан ёсоор **(136472)&nbsp;Макемаке** нь нарны аймгийн (тэмдэг: ) гурав дахь том одой гараг, куйперийн бүс дахь хамгийн том кубеванонуудын нэг юм.  Диаметр нь дэлхийн вангийн дөрөвний гуравтай тэнцэнэ. Куйперийн бүс дахь зүйлүүдээс Макемаке нь дагуулгүй гэдгээрээ онцлог. Дундаж температур нь маш бага (30 K, −243.2&nbsp;°C) тул гадарга дээр нь метан, этан, азотын мөсүүд байдаг. 

2005 оны 3 сард Майкл Брауны ахалсан багийн нээсэн Макемакед анх **2005 FY9** нэр өгсөн ба дараа нь 136472 бага гаргийн дугаар өгчээ. 2005 оны 7 сарын 29-нд нээснийгээ зарлагдсан. Тухайн одой гараг нь Рапануй бурхны нэрээр нэрлэгдсэн. 2008 оны 6 сарын 11-нд Олон Улсын Одон Орны Холбоо Макемакег плутойдын (Тэнгэрийн вангаас цааш орших одой гаргууд буюу Дэлхийн ван, Хаумеа, Эрида) зэрэглэлд оруулж болох зүйлсийн жагсаалтад оруулжээ. 2008 оны 7 сард Макемакег албан ёсоор плутоидын зэрэглэлд багтаасан байна.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* MPEC listing for Makemake
* AstDys orbital elements
* Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris
* Press release from WHT and TNG on Makemake's similarity to Pluto.
* Makemake chart and Orbit Viewer
* Precovery image with the 1.06 m Kleť Observatory telescope on April 20, 2003
* Makemake of the Outer Solar System APOD July 15, 2008
* Simulation of Makemake ()'s orbit

Ангилал:Одой гараг
Ямамотояма Рюүта

**Ямамотояма Рюүта** (, 1984 оны 5 сарын 8 - ) нь Японы Сайтама мужийн Сайтама хотын Ниши дүүргийн уугуул мэргэжлийн сүмоч. Жинхэнэ нэр нь **Ямамото Рюү-Ичи** (). 193 см өндөр, 272 кг жинтэй. Хүнд жингээ ашиглан баглан түрж гаргахдаа чадмаг. Оргил чансаа нь баруун жигүүрийн 9 дэх маэгашира (2009 оны 5 сар).

## Амжилт
Тэмцээнболоогүй
    
    
    
    

## Гадаад холбоосууд 
* Ямамотоямагийн албан ёсны сайт
* Японы сүмогийн холбооны сайт дахь профиль

Ангилал:1984 онд төрсөн
Ангилал:Японы сүмоч
Хосе Рауль Капабланка

**Хосе Рауль Капабланка** (, 1888 оны 11 сарын 19 - 1942 оны 3 сарын 8) нь Кубын дипломатч, шатарчин бөгөөд шатрын дэлхийн аварга байв.

Ангилал:Шатрын дэлхийн аварга
Ангилал:Кубын шатарчин
Ангилал:Шатрын ном зохиогч
Ангилал:Шатрын улсын аварга
Ангилал:Хаванагийн хүн
Ангилал:Кубачууд
Ангилал:1888 онд төрсөн
Ангилал:1942 онд өнгөрсөн
Эффузив

Магма газрын гадарга дээр бялхан гарч ирж байгаа даралт, бага температурын нөхцөлд богино хугацаанд хөрж талсжихыг **эффузив** магматизм гэнэ.

Ангилал:Галт уул судлал
Тирич Мир

**Тирич Мир** нь Пакистаны хойд хэсэгт орших Хиндүкүшийн уулсын ноён оргил юм. Далайн түвшнээс дээш  өндөртэй бөгөөд дэлхийд 33-т орно. Харин бэлээс нь дээш хэмжвэл  өндөр (дэлхийд 30-д) юм. Хэдийгээр Пакистаны хяналтад байдаг Кашмирт түүнээс өндөр оргилууд байдаг боловч Энэтхэгийн талтай маргаантай тул албан ёсоор Пакистаны хамгийн өндөр цэгт тооцогддог.

Тус оргилд анх 1950 онд Норвегийн уулчдын баг авиран гарчээ. Нутгийнхны домгоор бол Тирич Мирт Жин, чөтгөр, шулам, сүнснүүд амьдардаг тул авиран гарч болдоггүй ажээ. Бараг жил болгон уулчид, аялагчид гүн хавцал уруу унаж амь насаа алддаг.

Тирич Мир гэдэг үг нь Вахи хэлээр "Харанхуйн хаан", "Сүүдрийн хаан" гэсэн утгатай. Учир нь Тирич Мирийн сүүдэр ваханы талыг бүрхдэг ажээ.

## Ном зүй 
* Keay, John, *"The Gilgit Game": The Explorers of the Western Himalayas, 1865-95*, Oxford University Press, 1985, ISBN 0-19-577466-3
* Robertson, Sir George Scott, *The Kafirs of the Hindukush*, Oxford University Press, (1896, OUP edition 1986), ISBN 0-19-577127-3

## Цахим холбоос 
* summitpost.org

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Хайбер Пахтунхвагийн уул
Ангилал:Хиндүкүшийн нурууны уул
Далайн ван

**Далайн ван** (тэмдэг: , англи. *Neptune*) нь нарны аймгийн найм дахь гараг юм. Хэмжээгээрээ дөрөв дахь том, массаараа гурав дахь томд тооцогдоно. Далайн ван нь хажуу дахь нягт арай багатай тэнгэрийн ван гаригаас илүү, дэлхийгээс 17 дахин их масстай. Тус гариг нь нарыг ойролцоогоор 30.1 о.о.н. зайнд тойрно. Тэнгэрийн ван гаригийн орбит бага зэрэг өөрчлөгдөж байсныг үндэслэн 1846 оны 9-р сарын 23-нд нээгдсэн Цөм нь мөс, чулуулгаас тогтдог. Гаригийн хөх өнгө нь хамгийн гаднах хэсэгт нь байх маш хэмжээний метанаас шалгаална.

Далайн вангийн атмосфер дахь цаг агаарын үзэгдэл идэвхитэй, их харагддагаараа Тэнгэрийн вангаас ялгагдана. Эдгээр үзэгдлүүд нь нарны аймаг дахь хамгийн хурдан (2100&nbsp;км/цаг-т хүрнэ) үргэлжилсэн салхины урсгалуудаар явагддаг байна. Нарнаас маш их зайд орших тул далайн вангийн гадна атмосфер нь нарны аймаг дахь хамгийн хүйтэн газруудын нэг юм. Үүлний дээд хэсэгт −218 °C (55 K)-т хүрнэ. Цөм дахь температур нь харин нарны гадаргатай харьцуулахуйц хэмжээнд ба бусад гаригуудын цөмийн температуртай ойролцоо буюу 7,273 K (7,000 °C) орчимд хүрдэг. Далайн ван нь маш бүдэг, эмтэрхий цагирагны системтэй.

Далайн вангийн англи нэр *Neptune* нь Ромын далайн бурхан Нептуны нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд тэмдэг нь Нептуны сэрээ юм.

## Цахим холбоос 
* NASA's Neptune fact sheet
* "Neptune." Smith, Bradford A. *World Book Online Reference Center*. 2004. World Book, Inc. (NASA.gov)
* Neptune from Bill Arnett's nineplanets.org
* Neptune Astronomy Cast episode #63, includes full transcript.
* Neptune Profile by NASA's Solar System Exploration
* Planets – Neptune A kid's guide to Neptune.

## Эшлэл 

Ангилал:Нарны аймгийн гараг
Ангилал:1846 онд нээгдсэн одон орны объект
Ангилал:Цагиргийн системтэй одон орны объект
Пирс Броснан

thumb|200px
**Пирс Брендан Броснан** (, , *Пьярас Брэндаань оо Броснахаань*, 1953 оны 5 сарын 16-нд төрсөн) нь Ирландын жүжигчин, кино продюсер, байгаль орчныг хамгаалахын төлөө тэмцэгч бөгөөд Ирландаас гадна Америкийн Нэгдсэн Улсын иргэншилтэй.

Броснан нууц тагнуулын ажилтан Жеймс Бондын дүрийг *GoldenEye*, *Tomorrow Never Dies*, *The World Is Not Enough* ба *Die Another Day* кинонуудад бүтээжээ.

Ангилал:Ирландын жүжигчин
Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:Ирландчууд
Жигмэдгэсэрнамжил Ванчиг

**Жигмэдгэсэрнамжил Ванчиг** (зонке хэл. འཇིགས་མེད་གེ་སར་རྣམ་རྒྱལ་དབང་ཕྱུག་, 1980 оны 2-р сарын 21-нд төрсөн) — Бутаны тавдугаар буюу одоо төр барьж буй ван.

## Бага нас 
Жигмэдгэсэрнамжил 1980 онд өмнөх ван Жигмэдсэнгэ Ванчигийн ууган хүү болон гуравдугаар хатан Цэрэн-Ядамаас нь төржээ. Эцэг эх нэгтэй Дэчин-Янжин, Жигмэддорж хоёроос гадна эх өөр долоон дүүтэй. Бутандаа дунд сургууль дүүргэж, Америкийн Филиппс, Кашинг, Витонг зэрэг дээд сургууль, Их Британийн Оксфордын Их Сургуульд номын дуу сонсч улс төр судлалаар дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан байна.

## Тайз үе 
Тайз байхдаа 2002 онд НҮБ-ийн Ерөнхий ассемблейд үг хэлж, 2006 онд Тайландын вангийн 60 насны ойд оролцжээ.

## Улсын ван 
2005 онд Жигмэдсэнгэ Ванчиг өөрийн хаан ширээг ахмад хүүдээ 2008 онд шилжүүлэхээ мэдэгдсэн. 2006 онд төрийн хэргийг Жигмэдгэсэрнамжил Ванчигт шилжүүлсэн бөгөөд хаан ширээнд залах ёслол 2008 онд болжээ.

Тэрээр гэргийн хамт 2024 оны 7-р сарын 8-11-нд Монгол Улсад албан ёсоор айлчилсан.

## Гэр бүл 
1990 оны 6-р сарын 4-нд Тхимпхуд төрсөн Жавзанбадамтай (англи. *Jetsun Pema Wangchuck*, зонкэ. རྗེ་བཙུན་པདྨ་དབང་ཕྱུག;) 2011 оны 10-р сарын 13-нд гэрлэсэн. 

## Лавлах холбоос 
Ангилал:Бутаны хан
Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн
Ангилал:Калькутта их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Кэйо их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Бутанчууд
Ангилал:1980 онд төрсөн
Хималайн бөднө

**Хималайн бөднө** (, ) нь Гургуулынхны овогт багтах, дунд зэргийн хэмжээтэй бөднө шувууны нэг зүйл юм. Хамгийн сүүлд 1876 онд үзэгдсэн бөгөөд устсан байж болзошгүй.

Энэхүү зүйл нь Энэтхэгийн баруун хойд хэсгийн Уттараханд дахь Хималайн нурууны ердөө 2 газарт л нутагладаг байв. Хамгийн сүүлчийн баттай эх сурвалжаар бол 1876 онд үзэгдсэн бөгөөд түүнээс хойш хэд хэдэн удаа судалгаа явуулсан боловч хайж олоход маш хэцүү байдгаас өдий болтол ажиглагдаагүй байна. 

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Гургуулынхан
Артемий Лебедев

**Артемий Андреевич Лебедев** (; 1975 оны 2 сарын 13 - ) нь Оросын Холбооны Улсын дизайнер юм.

## Гадны холбоос 
* Студии Артемий Лебедевийн Студийн сайт
* Лебедевийн хувийн цахим хуудас

Ангилал:Оросын дизайнерууд
Эрида

**Эрида**, албан ёсоор **136199 Эрида** нь нарны аймгийн (тэмдэг: ), хамгийн том одой гараг, нарыг шууд тойрон эргэж буй ес дэх том биет юм. Диаметр нь 2,500 км орчим бөгөөд Дэлхийн вангаас 27% орчмоор их масстай.

Эридаг анх 2005 оны 1 сард Паломар одон орон судлалын төвд Майкл Брауны ахалсан баг нээсэн бөгөөд тухайн жилийн төгсгөлд үүнийг нотолжээ. Эрида нь куйперийн бүсээс цааш орших сарнисан диск гэх хэсэгт орших тэнгэрийн вангаас цааших биет юм. Дисномиа гэх нэг дагуултай ба сүүлийн үеийн судалгаагаар өөр дагуултай байх баталгаа олдоогүй ажээ. Одоогийн байдлаар нарнаас 96.7 а.н.

Эрида нь дэлхийн вангаас том учраас түүнийг нээсэн хүмүүс болоод НАСА-гийнхан нь тус биетийг нарны аймгийн арав дахь гараг гэж байв. Энэ хэрэг болон түүнтэй ойролцоо хэмжээтэй биес ирээдүйд нээгдсэний улмаас Олон Улсын Одон Орны Холбоо *гараг* гэсэн үгийг анх удаа тодорхойлох болжээ. Ийнхүү 2006 оны 8 сарын 24-ний гаргийн тодорхойлолтоор Эрида болон Дэлхийн ван, Церера, Хаумеаг "одой гараг" гэсэн шинэ ангилалд багтаах болжээ.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Michael Brown's webpage about Eris
* Brown's webpage about Dysnomia
* 2007 KCET interview of Mike Brown about Eris and Haumea with Julia Sweeney
* compiled list of data
* MPEC listing for 
* Java 3D orbit visualization
* Spaceflight Now article about  (Eris), , and  (Makemake)
* Slacker Astronomy Interview With Co-Discoverer Trujillo
* Trans-Neptunian Object  — IAU statement regarding the planetary status of Eris
* Simulation of 's orbit
* Keck observatory page about the discovery of Dysnomia
* Caltech Press Release, 7/29/2005 "Planetary Scientists Discover Tenth Planet".
* Press release on the Spitzer Space Telescope trying to image  again

### Оролцсон судалгааны одон орон судалгааны төвүүд 
* Keck Observatory, Hawaii, US
* Palomar
* Gemini
* IRAM (*Institut de Radio Astronomie Millimétrique* (Institute for Millimetric Radio Astronomy)): French-German (Max-Planck Institut fur Radioastronomy, Bonn) and Spanish (where the 30 m telescope is situated) collaborative programme.
* HST

Ангилал:Одой гараг
Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл

**Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөл** нь үндэсний аюулгүй байдлыг хангах төрийн нэгдмэл бодлого боловсруулах үйл ажиллагаа болон түүнийг хэрэгжүүлэх явдлыг уялдуулан зохицуулах, энэхүү зохицуулалт нь хэрхэн хангагдаж байгаад хяналт тавих төрийн зөвлөлдөх  байгууллага  юм.

Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл анх 1992 онд байгуулагджээ. 

Зөвлөл 3 гишүүнээс бүрдэнэ. Зөвлөлийн тэргүүн нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, гишүүд нь Монгол Улсын Их Хурлын Дарга, Монгол Улсын Ерөнхий Сайд нар байна. Мөн зөвлөлийн үндсэн чиг үүрэгт хамаарах асуудлаар судалгаа хийх, үнэлэлт,  дүгнэлт  гаргах, шийдвэрийн үндэслэлийг боловсруулах, биелэлтэд хяналт тавих ажлыг зохион байгуулж, Зөвлөлийн гишүүд бүрэн эрх, чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд нь тусалж, тэднийг үндэсний аюулгүй байдлын талаарх судалгаа, мэдээллээр хангах дотоод ажлыг эрхлэх Нарийн Бичгийн Даргатай байна. Зөвлөлийн нарийн бичгийн даргыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч томилдог.

## ҮАБЗ-ийн одоогийн гишүүд, нарийн бичгийн дарга 
*Тэргүүн - Ухнаагийн Хүрэлсүх
*Гишүүн - Ням-Осорын Учрал
*Гишүүн - Гомбожавын Занданшатар
*Нарийн бичгийн дарга Алтангэрэлийн Бямбажаргал

## ҮАБЗ-ийн үе үеийн нарийн бичгийн дарга нар 
*Равдангийн Батаа (1992-1993 он)
*Жаргалсайханы Энхсайхан (1993-1996 он)
*Чойсүрэнгийн Баатар (1996-1997 он)
*Равдангийн Болд (1997-2003 он)
*Дүгэржавын Готов (2003-2006 он)
*Паламын Сүндэв (2006-2008 он)
*Маньбадрахын Ганболд (2008-2009 он)
*Цагаандарийн Энхтүвшин (2009-2017 он)
*Амаржаргалын Гансүх (2017-2021 он)
*Жадамбаагийн Энхбаяр (2021 оны 6-р сараас-2023 он)
*Алтангэрэлийн Бямбажаргал (2023 оноос)

## Гадаад холбоос 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:Монголын байгууллага
Бүгд унтаж байхад

Хошин урлагийн Шинэ үе продакшны бүтээл Английн зохиолч Рэй Кунийн **Бүгд унтаж байхад** (2007) жүжгийг Найдангийн Ганхуяг найруулан тавьжээ. Уг жүжигт жүжигчин Н.Ариунболд, Д.Хүрэлхүү нараас гадна Р.Анхням, Монгол улсын гавьяат жүжигчин Б.Батзаяа нар тоглосон юм. 
Жүжгийн дууны шүлгийг Найдангийн Ганхуяг бичиж, аяыг Монгол улсын гавьяат жүжигчин Ц.Энхманлай хийжээ.

Ангилал:Жүжиг
Стратегийн Судалгааны Хүрээлэн

**Стратегийн Судалгааны Хүрээлэн** нь цэрэг, эдийн засаг, нийгэм, экологи, мэдээллийн аюулгүй байдалд нөлөөлж болох олон талт хүчин зүйл, улс орны хөгжлийн стратегийн талаар судалгаа хийдэг эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллага юм. 

## Түүх 
Тус хүрээлэн анх 1990 онд Цэргийн түүхийн хүрээлэнгийн дэргэд орон тооны бус судалгааны байгууллага болон байгуулагджээ. 
1992 оны 5-р сарын 2-ны өдрөөс Батлан Хамгаалах яамны харьяа Стратегийн Судалгааны хүрээлэн нэртэйгээр өргөжин байгуулагдсан байна.  

## Төвийн захиралаар ажиллаж байсан хүмүүс
## Гадаад холбоос 
Албан ёсны сайт

Ангилал:Монголын байгууллага
Бодисын төлөв

**Бодис** нь эгэл хэсгийн цугларсан төлөвөөс нь хамааруулж хий, шингэн, хатуу, плазм гэсэн дөрвөн **төлөвт** хуваагдахийг конденсацийн үзэгдэл гэнэ.

;Хатуу
Тогтмол байршилтай, эгэл хэсгийн хоорондын таталцлын хүч нь их.

;Шингэн
Хөдөлгөөн хийх боломжтой, эгэл хэсгийн таталцлын хүч бий.

;Хий
Чөлөөтэй нисдэг, эгэл хэсгийн хоорондын зай их тиймээс хоорондын таталцлын хүчийг тооцохооргүй бага.

Хатуугаас шууд хийн төлөвт шилжих процессийг сублимаци гэнэ.

## Төлөвийн өөрчлөлт ба энерги 
:а. Хайлахын дулаан: бодисын 1 моль хайлах үед хэрэгцээтэй дулааны энерги.
:б. Ууршихын дулаан: бодисын 1 моль ууршихад хэрэгцээтэй дулааны энерги.


Ангилал:Термодинамик
Тоглоом (жүжиг)

**Тоглоом** () нь Оросын жүжгийн зохиолч Николай Колядагийн бүтээл юм.

## Монголд
Фантастик продакшн Тоглоом жүжгийг Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа 2009 онд тавьжээ. Уг жүжгийг Найдангийн Ганхуяг найруулж, гол дүрд Улсын драмын эрдмийн театрын жүжигчид-Д.Ганцэцэг, Т.Хулан, залуу жүжигчин Б.Тамир нар тогложээ.

Ангилал:Жүжиг
Бирваагийн Мөнхдорж

**Бирваагийн Мөнхдорж** - МУАЖ, БНМАУ-ын УГЗ, Улсын драмын эрдмийн театрын Ерөнхий найруулагч.

Тэрээр 1974 онд Москва хотын А.В.Луначарскийн нэрэмжит Театр урлагийн дээд сургуульд А.А.Гончаровын удирдлаганд суралцаж төгсчээ. 1996 оноос Улсын драмын эрдмийн театрт найруулагч, зөвлөх найруулагч, ерөнхий найруулагчаар ажиллаж байна.

## Бүтээлүүд 
### Найруулсан жүжгүүд
**Оршуулагдаагүй үрэгдэгсэд* (1995)
**Хаан түүх II* (1996)
**Бие хамгаалагч* (1997)
**Хүслийн трамвай* (1997)
**Сарны инээд* (1999)
**Бооцоо* (2000)
**Хаан түүх III* (2001)
**Эрлэгийн данс* (2003)
**Саран хөхөө* (2004)
**Антигона* (2005)
**Суудал* (2006)
**Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе* (2007)

Шар тэнгисийн тарчлаан (2009)

## Баримт 
Түүний аав Төрийн шагналт, УГЗ хөгжмийн зохиолч Гончигийн Бирваа юм.

Ангилал:Монголын театрын найруулагч
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1949 онд төрсөн
Тормод Кнутсен

**Тормод Кнутсен** (, 1932 оны 1 сарын 7 - ) нь олимпын аварга, Норвегийн цанын хоёр төрөлтийн тамирчин юм. Эйдсволл хотод төрсөн тэрээр 18 настайдаа цанын харайлтаар Норвегийн идэрчүүдийн аварга болжээ. 1954/55 оны улирлаас хоёр төрөлтөд хүчээ сорих болсон байна. Кнутсен Олимпын наадамд гурван удаа оролцож, тухай бүрт амжилтаа ахиулж байв. Анхны олимп нь 1956 оны Кортина д'Ампеццогийн олимп байсан бөгөөд 6-р байр эзэлсэн байна. 4 жилийн дараа Ско-Валлигийн олимпод оролцож, Германы Георг Томагийн дараа орж 2-р байр эзлэн, шагналын тавцанд гарав. 1961/62 оны улирлаас олимпын аварга асан Сверре Стенерсен Норвегийн шигшээ багийн дасгалжуулагч болсон нь Кнутсены амжилтад нөлөөлж, 1964 онд Инсбрукийн олимпоос алтан медальтай буцжээ.

Ангилал:Норвегийн олимпын аварга
Ангилал:Норвегийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Норвегийн цанын хоёр төрөлтийн тамирчин
Ангилал:Норвегичууд
Ангилал:1932 онд төрсөн
Молекул

**Молекул** гэж тогтвортой, цахилгаан цэнэггүй, химийн холбоогоор (ковалент холбоо) тодорхой бүтэцтэй болж холбогдсон хоёр буюу түүнээс дээш тооны атомыг хэлнэ. Органик хими, биохимийн шинжлэх ухаанд харин молекул гэсэн нэрийг цэнэгт органик молекул, биомолекул зэрэг өргөн хүрээнд хамруулдаг.

Молекул-кинетик онолоор молекул гэсэн нэрийг найрлагаас нь үл хамааруулан ямар ч хийн бөөмд хэрэглэдэг. Энэхүү тодорхойлолтоор бол ганц атомт инертийн хийнүүд ч молекулд тооцогдоно.

Молекул нь ганц элементийн атомуудын холбоо (ж.нь. хүчилтөрөгч, O2) эсвэл өөр өөр элементийн атомуудын холбоо (ж.нь. ус, H2O) байж болно. Устөрөгчийн холбоо, ионы холбоо зэрэг ковалент биш холбоогоор холбогдсон атомуудыг ихэнхдээ молекулд тооцдоггүй.

## Эшлэл 
Ангилал:Хими
Ангилал:Бодис
Ангилал:Молекул физик
Дуу

**Дуу** гэж аливаа амьтанд сонсогдохуйц давтамж ба хүчтэй, хатуу, шингэн, хийгээр тарах хэлбэлзэл болох долгион юм.

Хүн нь 20 герцээс 20,000 герцийн түвшний дууг сонсох боломжтой.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос
Абстракт урлаг

**Абстракт урлаг** () буюу мэргэжлийн хэлээр **бодит бус дүрслэлийн урлаг**. Аливаа ард түмэнд эрт дээр үеэс хийсвэр сэтгэлгээний дүрслэл байсан боловч өнгө, дүрсээр хүнд нөлөөлөх дотоод сэтгэлийн агуулгыг судалж ухамсартайгаар бодит бус дүрслэлийн арга  барилыг хэрэглэн 1911 онд Оросын зураач Василий Кандинский анхны абстракт усан будган зургаа зурснаар абстракт ба хийсвэр урлагийн эхлэл тавигдсан гэж үздэг. 

Ангилал:Дүрслэх урлаг
Ангилал:Нэг үеийн урлаг
Ангилал:Орчин үеийн урлаг
Чипсет

Компьютерт **чипсет** () гэдэг нь компьютерын эх хавтан болон нэмэлт өргөтгөл төхөөрөмжүүдэд байдаг, ихэвчлэн хосоороо ажилдаг чипүүдийг хэлдэг ба компьютерын хувьд анхны чипсет IBM PC AT гэх персонал компьютерт зориулсан 11NEAT чипсет байжээ. Intel Pentium ангилалын микропроцессорын хувьд чипсет гэдэг нь эх хавтан дээр байрлах northbridge, southbridge гэж нэрлэгдэх 2 чипийг хэлдэг. Northbridge чип нь төв процессорыг (cpu-central processing unit) санах ой, график контроллер зэрэг өндөр хурдтай төхөөрөмжүүдтэй холбодог бол southbridge хурд удаантай төхөөрөмжүүдтэй төв процессорыг (cpu-central processing unit) холбодог. Чипсетийн southbridge нь дотроо Ethernet, Usb гэх мэт төхөөрөмжүүдийг төв процессортой холбох үүргийг гүйцэтгэнэ. Чипсет нь ихэвчлэн тодорхой төрлийн микропроцессортой хамт ажиллахаар бүтээгддэг. Учир нь энэ нь процессорын гадны төхөөрөмжтэй холбогдох холбоог удирддаг ба чипсет системийн ажиллагааг тодорхойлоход чухал байр суурь эзэлдэг. 
Чипсет үйлдвэрлэгчид нь ихэвчлэн эх хавтан үйлдвэрлэгчдээс тусдаа бие даасан байдаг. Одоогийн байдлаар персонал компьютерын эх хавтанд зориулсан чипсетийг NVIDIA, AMD, VIA Technologies, SiS, Intel, Broadcom зэрэг компаниуд үйлдвэрлэж байна. Apple болон Unix компьютерууд өөрсдийн гэсэн чипсеттэй ба Sun болон Apple компаниуд x86 процессорыг зарим компьютертоо ашиглаж байна. Мөн эдгээр компани өөрсдийн зарим компьютертоо энгийн персонал компьютерын чипсетийг ашиглаж эхэлж байна. Зарим сервер үйлдвэрлэгчид өөрсдийн гэсэн чипсеттэй байдаг.
1980-аад оноос эхлэн Chips and Technologies компани персонал компьютертой нийцтэй ажилдаг чипсетүүдийг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Түүнээс хойш үйлдвэрлэгдсэн компьютерууд нийтлэг хэрэглэгддэг чипсетүүдийг ашигладаг болсон. 

## Эшлэл 
* ''As a result of ATI's merger with AMD, Intel refused to renew ATI's license to develop chipsets for Intel processors in 2007* (Article from *Bit-tech'')

Ангилал:Компьютер
Полиморфик

Антивирусын программаар илрүүлэхгүйн тулд өөрийгөө олон төрлөөр хувилж чаддаг компьютерын вирусыг **полиморфик** вирус гэдэг. Зарим полиморфик вирус нь өөр төрлийн багцлах программыг ашигладаг бөгөөд мөн өөр төрлийн задлах программыг шаарддаг. Үүнээс шалтгаалан нэг вирус өөр өөр төрлийн систем дээр эрс ялгаатай харагддаг байна. Полиморфик вирусүүдийн хамгийн дэвшилттэй вирус нь мутацичлагч болон санамсаргүй тоо үүсгэгч ашиглан вирусын код, задлах зарчмаа өөрчилж чаддаг байна. Хүнээр төсөөлбөл ДОХ-ын вирус гэсэн үг. Илрүүлэх, устгах боломж одоогоор олдоогүй.
Ангилал:Хөнөөлтэй програм
Идлэг шонхор

**Идлэг шонхор** (латин. *Falco cherrug,* англи. *Saker falcon* ) маш том биетэй шонхор юм. Энэ зүйлийн шонхор зүүн Европоос авахуулаад зүүн зүгт, Монгол, Манжуур хүртэл тархсан. Гол төлөв нүүдлийн шувуу. Харин өмнө зүгт нутагладаг зарим популяц нь нүүдэллэдэггүй. Нүүдлийн идлэг шонхор нь Этиоп, Арабын хойг, хойд Энэтхэг, баруун Хятадад өвөлждөг.

Монголд тархсан шонхоруудаас өргөн тархалт, тоо толгойн хувьд харьцангуй элбэг тохиолддог шувуудын тоонд идлэг шонхор багтдаг байна. Монголын бахархалт шувуу юм. Идлэг шонхрын нэг хос 4-5 өндөг гаргаж, түүнээс 40-50 хувь нь бойждог. Цагт 320 км хүртэл хурдтайгаар нисэж, шумбах чадвартай, хүнээс 2,6 дахин нарийвчлалтай хардаг учраас шонхорыг заримдаа “Тэнгэрийн ирвэс” хэмээн нэрлэх нь бий. 

Шонхрын нисэх хурд нь хуурай газрын амьтдын дунд хамгийн дээд хурд гэж тооцогддог байна. Шонхор нь махан идэшт зүйлийн шувуу бөгөөд дэлхий дээр 60 орчим зүйлийн шонхор шувуу байдгаас манайд цагаан, эгэл, идлэг, шилийн, начин, зээрд, амарын, турамтай, хайргуун, шууман гэсэн 10 зүйл нь байдаг хэмээн судлаачид тэмдэглэдэг. Шонхорын хувьд зөвхөн бүлээн махаар хооллодог, үхсэн амьтдын сэг зэм хэзээ ч иддэггүй гэдгээрээ онцлогтой шувуу ажээ. 

 
Шонхор нь бусад анч шувууд шиг ангаа сахиж хүлээдэггүй, араас нь хөөж барьдаг, эрэмгий жигүүртэн ажээ. Өндрөөс шунгах, эсвэл араас хөөх гэсэн хоёр аргаар ангаа барьдаг байна. Мөн өөрөө үүр засдаггүй, бусад зүйл шувуудын зассан бэлэн үүрийг ашигладаг онцлогтой. Шонхор шувууд өвсөн тэжээлт мэрэгчид, жижиг шувууд, шавьж зэргээр хооллодог ба ингэснээрээ байгаль цэвэрлэх бөгөөд тэнцвэржүүлэгчийн үүрэг гүйцэтгэдэг гэнэ. 

Манайд байдаг шонхор шувуудаас “Идлэг шонхор” маш хурдтай, хүчтэй, дайчин шувуу. Тиймээс эрт үеэс хүмүүс ан авд ашигласаар иржээ. Манайд идлэг шонхрын үржлийн голлох том популяци оршдог хэмээн судлаачид үздэг юм.

"Олон улсын Шувууны амьдрал" (англи. BirdLife International) байгууллага Идлэг шонхорыг нэн ховордсон шувууны ангилалд оруулсан бөгөөд энэ нь ялангуяа Төв Азийн үржлийн бүс нутагт тоо толгой огцом буурч байгаатай холбоотой юм. 1991 онд ЗХУ задран унаснаас хойш Арабын Нэгдсэн Эмират улс олон мянган шонхор шувууг хар зах дээр хууль бусаар барьж, асар их үнээр худалдан авдаг гол газар байсаар байна. Казахстанд жил бүр 1000 идлэг шонхор барьдаг гэсэн тооцоо бий.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Шонхорынхон
Ангилал:Анч шувуу
Мерси Кор

**Мерси Кор** нь хүмүүнлэгийн тусламж, хөгжлийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг ашгийн бус байгууллага. 1979 оноос хойш 106 улсад 1,5 тэрбум ам. долларын тусламж үзүүлсэн. Хойд Америк, Европт төвтэй тус байгууллагад нийт 3500 ажилтан ажиллаж, 35 улс орны 16,4 сая хүн амд хүрч ажилладаг.

Эрхэм зорилго
Мерси Кор дэлхийн улс орны орон нутгийн иргэдэд аюулгүй баталгаат орчинт, үр бүтээмжтэй болон үнэн шударга нийгэм цогцлон байгуулахад дэмжлэг үзүүлж, зовлон бэрхшээл, ядуурал гуйланчлал болон дарлал мөлжлөгийг бууруулах зорилго тавин ажиллаж байна.

Улс орны зорилго
Хөдөө орон нутгийн иргэдийн нийгэм, эдийн засгийн эрэлт хэрэгцээг хангахын тулд бүхий л нөөцийг дайчилж дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх

Бид юу хийдэг вэ
Мерси Кор Монгол дээрх зорилгыг хэрэгжүүлэхэд тус нэмэр болохуйц дараахь гурван чухал салбарт тогтвортой өөрчлөлт шинэчлэл хийхийг зорьж байна, үүнд:

1.Эдийн засгийн хөгжлийн салбарт - Мерси Кор орон нутгийн иргэдэд чиглэсэн, зах зээлд суурилсан чиг хандлага баримтлаж урт хугацааны тогтвортой өөрчлөлт шинэчлэл хийж, мэдээ мэдээлэл, сургалт зөвлөгөө, зээл санхүүгийн үйлчилгээ, бизнесийг дэмжих үйлчилгээ болон зах зээлийн хүртээмжийг сайжруулах тогтвортой арга механизмыг бий болгон хөгжүүлэх
2.Иргэний нийгмийн  салбарт - Мерси Кор тухайн улс орны иргэний нийгмийн байгууллагуудтай хамтран нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэхэд дараахь үйл ажиллагаа явуулж байна, үүнд: а. орон нутгийн иргэдийг идэвхжүүлж иргэний нийгмийг төлөвшүүлэх, б. иргэний нийгмийн байгууллагуудын эрэлтэд тулгуурласан, хариуцлагатай, тэдний нэр хүндийг нь өсгөн тухайн орон нутгийн иргэдтэй тогтоосон харилцаа холбоог нь бэхжүүлэхэд тус нэмэр болох үйлчилгээ үзүүлэх чадавхийг дээшлүүлэх, в. орон нутгийн эдийн засгийн өсөлтийг хангах сонирхогч талуудын хооронд ил тод нээлттэй, хариуцлагатай болон харилцан ойлголцох байдлыг дээшлүүлж, мэдээлэл солилцох, олон нийтээр хэлэлцэх ба төрийн хөрөнгөөр бараа үйлчилгээ гэрээлэн гүйцэтгүүлэх үйл явцыг идэвхжүүлснээр төр, иргэний нийгэм ба хувийн хэвшлийн үр бүтээмжтэй харилцааг хөгжүүлж бэхжүүлэх. 
3.Байгалийн нөөцийн менежментийн салбарт - Мерси Кор мэдээ мэдээлэл, дэвшилтэт техник технологийн хүртээмж болон ашиглалтыг сайжруулснаар сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй явагдаж буй бэлчээрийн талхлагдал, цөлжилтийн үр нөлөөг багасгах, байгаль орчинд ээлтэй арга технологийг нэвтрүүлэх, байгалийн нөөцийг хамтран ашиглах тогтолцоог боловсронгуй болгох сонирхлыг төрүүлэх урамшууллын хөшүүргийг бий болгож ашиглах.
Бид хаана ажилладаг вэ
Мерси Кор Монгол үйл ажиллагаагаа гол төлөв хөдөө орон нутагт хэрэгжүүлж байна. Зарим үйл ажиллагаа нь үндэсний хэмжээнд явагддаг ч үндсэн үйл ажиллагааг байнгын төлөөлөгчийн газар бүхий Архангай, Баянхонгор, Дундговь, Дорноговь, Говь-Алтай, Говь-Сүмбэр, Ховд, Сүхбаатар, Өмнөговь, Увс, Өвөрхангай, Завхан зэрэг 12 аймагт төвлөрүүлэн явуулж байна.

## Эшлэл 
## Гадны вэбсайтууд 
*Мерси Корын албан ёсны вэбсайт
*Мерси Корын вэбсайт

Ангилал:Хүмүүнлэг тусламжийн байгууллага
Владислав Листьев

**Владислав Николаевич Листьев** (; 1956 оны 5-р сарын 10 - 1995 оны 3-р сарын 1) нь Оросын сэтгүүлч юм.

## Гадны холбоос 
* Аргументы и Факты — Владислав Листьев

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:1995 онд өнгөрсөн
Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Оросын сэтгүүлч
Ангилал:ЗХУ-ын сэтгүүлч
Ангилал:20-р зууны бизнесмен
Ангилал:Оросын бизнесмен
Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:1995 онд өнгөрсөн
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Болгар хэл

Дорно өмнө Европт оршдог Болгар улсад голлон суурьшдаг Болгар угсаатны эх хэлийг **Болгар хэл** (болгараар *български език*)  гэдэг. Болгар хэл нь Слав төрлийн хэл юм. Харилцаа хамаарлаараа Энэтхэг-Европ язгуур, Балт-Слав төрөл, Слав салаа, Урд Слав бүлэг, түүн доторх зүүн хэсэгт Македон хэлний хамтаар харьяалагдана.

Болгар хэл нь Болгар улсад албан ёсоор хэрэглэгдддэг. Дэлхий даяар 9-12 сая хүн тус хэлийг гаргуун сайн мэддэг гэх баримжаа байна.

## Зүүлт 
## Цахим холбоос 
* Болгар хэлний талаар *Ethnologue*-ийн танилцуулга (англи хэлээр)

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл

Ангилал:Славян хэлнүүд
Ангилал:Балканы хэлний холбоо
Ангилал:Болгарын хэл
Ангилал:Грекийн хэл
Ангилал:Румыны хэл
Ангилал:Сербийн хэл
Ангилал:Умард Македоны хэл
Ангилал:Туркийн хэл
Ангилал:Молдавын хэл
Ангилал:Украины хэл
Юлия Тимошенко

**Юлия Владимировна Тимошенко** (, , 1960 оны 11 сарын 27-нд төрсөн) нь Украины ерөнхий сайд асан, улс төрч юм.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
thumb|left|255px|Юлия Тимошенко
* Албан ёсны сайт

Ангилал:Украины ерөнхий сайд
Ангилал:Украины эрчим хүчний сайд
Ангилал:Яллагдсан хүн
Ангилал:Евромайдан
Ангилал:Бүх Украины Эвлэл „Эх орон“ намын гишүүн
Ангилал:Украины намын дарга
Ангилал:Инженер эдийн засагч
Ангилал:Украины бизнесмен
Ангилал:21-р зууны бизнесмен
Ангилал:20-р зууны бизнесмен
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Днипрогийн хүн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1960 онд төрсөн
Анатолий Папанов

190px|thumb|
**Анатолий Дмитриевич Папанов** (; 1922 оны 10-р сарын 31 - 1987 оны 8-р сарын 5) нь Зөвлөлт Холбоот Улсын кино жүжигчин байв.

## Шагнал 
* Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн шагнал

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:Оросын кино жүжигчин
Ангилал:ЗХУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)
Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1922 онд төрсөн
Ангилал:1987 онд өнгөрсөн
ТВ9 телевиз

**ТВ9** нь Монголын топ телевизүүдийн нэг юм. 24 цагийн турш нэвтрүүлгээ цацдаг Монголын анхны телевиз.
    
Мэдээ мэдээлэл үйл явдлыг газар дээрээс нь шууд дамжуулах DBS станцтай. Удаан тогтвортой ажиллах чанартай техник хэрэгсэлтэй. Дуу дүрсний өндөр чанартай цэвэр тоон системээр нэвтрүүлгийг үзэгчдэд хүргэх боломжтой юм.

Тус телевиз нь 21 аймагт гэрээт сурвалжлагчидтай Инфо мэдээллийн сүлжээг ажиллуулдаг.
    
УИХ-ын үйл ажиллагааг төрийн ордноос шууд бүрэн эхээр нь дамжуулах зэргээр төр засаг, хууль тогтоох байгууллагын үйл ажиллагааг шуурхай хүртээмжтэй хүргэх боломжтой. Мөн Буддын шашны энэрэн нигүүлсэх сургаалийг сүсэгтэн олонд тайлбарлан таниулж сэтгэлийн ариуслыг эрхэмлэн ойлгуулах "Ном хурах цаг" нэвтрүүлэгт шууд холбогдож хуралд даган баясах боломжууд бий.

## Бүтэц 
;
;Нарийн бичиг
;Санхүү маркетингийн алба
;Инженер техникийн алба
;Кино алба
;Спортын алба
;Зураглаачдын алба
;Программын алба
Тус алба нь эфирт цацагдах бүх хөтөлбөрийг хариуцан ажилладаг бөгөөд программын даргын удидлагад ажиллана. Уран сайхны зөвлөл найруулагч, редактор, ахлах оператор гэсэн гурван гишүүнтэй. Мөн төлөвлөгч нэг редактор, программын хоёр редактор хоёр найруулагчтай. Программын албанд харьяалагдах бүх найруулагч редакторууд хуваарийн дагуу эфирийн хөтөлбөрийг хянадаг.

;Мэдээллийн алба
Мэдээлэл бэлтгэх боловсруулах, сурвалжлах, эргэх холбоо байгуулах, мэдээллийг эфирт өөрөө уншиж хүргэх хэлбэрээр хөтөлбөрөө явуулдаг 10 гаруй редактор, тус тусын зураглаач, ээлжийн гурван хөтлөгчтэй.

;Компьютер техникийн алба
Шугаман бус монтаж, графикийн компьютерууд нь сүүлийн үеийн серверийн зориулалттай өндөр хүчин чадалтай, нэг ветакам аппараттай. Бусад техник дээр ажиллах инженерүүд энэ албанд харьяалагдана.

;Гэрэл дуу чимэглэлийн алба, Эфир

## Богино долгионы радио 
ТВ9 телевизийн дэргэд ФМ 103.6 богино долгионы радиогоор тусгай хөтөлбөр бүхий өөрийн хөгжмийн нэвтрүүлэг, хөгжмийн ертөнцийн мэдээллийн зэрэгцээ  ТВ9 телевизээр нэвтрүүлдэг мэдээллийн хөтөлбөрүүд, *ТВ Зууч 1913* утсанд ирсэн сонсогчдын дуу хоолойг олонд түгээх, спортын шууд нэвтрүүлэг, шоу үйл ажиллагаа, Монголд болон дэлхий нийтэд болж байгаа үйл явдлын шуурхай мэдээлэл, сургалт танин мэдэхүйн бие даасан хөтөлбөр, хэлэлцүүлгүүдийг радио эфирээр давхар цацаж байна.

## Хамтран ажилладаг байгууллагууд 
ТВ9 телевиз нь Азийн телевизүүдийн холбооны гишүүн. Хилийн чанадад Бээжин телевиз, Казах ТВ, Расияа, Оросын НТВ, ӨМӨЗО-ны Хөлөнбуйр зэрэг телевизүүдтэй хамтран ажилладаг. Одоогийн байдлаар ХЗДХЯам болон Германы техник хамтын ажиллагааны нийгэмлэгтэй хамтран *Хуулийн цаг* нэвтрүүлгийг бэлтгэж байна. USAID-тэй хамтран орон нутгийн жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилготой  “Орон нутгийн бизнес”  , МҮХАҮТ-тай хамтран  “Бизнес ба хөгжил” зэрэг томоохон үр дүнтэй нэвтрүүлгүүдийг  хийж олон нийтийн хүртээл болгосоор байна.

## Гадны холбоос
*Албан ёсны сайт

Ангилал:Монголын телевиз
1920 он

1918 он | 1919 он | 1920 он | 1921 он | 1922 он 

## Энэ онд болсон үйл явдлууд 
## Энэ онд төрөгсөд 
## Энэ онд нас барагсад 
## Гадаад холбоос 

#
1921 он

1919 он | 1920 он | 1921 он | 1922 он | 1923 он 

## Энэ онд болсон үйл явдлууд 
* 1 сарын 20 - Бүгд Найрамдах Турк Улс байгуулагдсан
* 2 сарын 13 - Барон Унгерн фон Штернбергийн командалсан Азийн морин дивиз Монголд цөмрөн хятадын гамин цэргээс монгол орныг чөлөөлөв
* 7 сарын 11 - Монголд Үндэсний ардчилсан хувьсгал ялав
* 12 сарын 6 - Ирланд Их Британиас тусгаар тогтнолоо олж авав

## Энэ онд төрөгсөд 
* Хуа Гофэн
* Андрей Сахаров
* Эдинбургийн гүн, хунтайж Филип
* Бутачийн Лувсанданзан
* Жамбын Пүрэв

## Энэ онд нас барагсад 
* Баяр Түрэмгий баатар
* Борис Резухин
* Манлайбаатар Дамдинсүрэн
* Ц.Хасбаатар
* Николай Гумилёв

## Гадаад холбоос 

#
Ард Аюуш

**Ард Аюуш** хэмээн алдаршсан **Алдаржавын Аюуш** нь Ардын хөдөлгөөний цогтой тэмцэгчдийн нэг юм. Тэд заргын хэлбэрийг голлон хэрэглэж байсан боловч дугуйлангийн болон зэвсэглэн босох хэлбэрээр ч тэмцэж байв. Хятадын худалдаачид, тэдэнтэй сүлбэлдсэн хошуу ноён Маньбазарын эсрэг тууштай тэмцсэн Аюушийн хошуу нутаг нь одоогийн Ховд аймгийн Цэцэг сум болох тул 1959 онд түүний гэрэлт хөшөөг Ховд хотын төвд босгож, Цэцэг сумын дунд сургуулийг түүний нэрэмжит болгосон.Ард Аюуш нь Манжийн 9 эрүү шүүлтийг олантаа давж 50 насандаа давсан байдаг.

## Намтар
Тэрбээр 1859 онд Засагт хан аймгийн Дархан бэйлийн хошуунд (одоогийн Ховд аймгийн Цэцэг сум) төржээ.Монголын ард түмнийг манжийн түрэмгийлэн эзлэгчид хаад ноёдоор нь дамжуулан дарлан мөлжиж байсан цагт ард олноо толгойлон тэдний эсрэг тууштай тэмцэж байв. 1911 онд Маньбазарын хошууны ардуудыг удирдан тэмцсэнийх нь төлөө хошуу ноён Маньбазар хүнд эрүү шүүлт тулган гяндан хорьсон түүхтэй. 1911 онд 2 сарын 26-нд А. Аюушийг ардууд чөлөөлсөн бөгөөд Гомбожав тайж тэргүүтэй 200 гаруй босогчид нийлэн «Цэцэг нуурын дугуйлан»-г байгуулж тайжийн боловсрол мэдлэгт тулгуурлан хошуу ноёндоо **44** зүйлийн шаардлага бүхий заргын бичгийг хүргүүлсэн байна. Бичигт феодалын дарлалыг эсэргүүцэн засаг ноёдын дарангуй байдлыг илтгэсэн байх агаад **165** хүн нэрээ мөнгөн аягыг тойруулан (Хэн нь толгойлж буйг мэдэгдэхгүй байх үүднээс) бичсэн байжээ. Тухайн хөдөлгөөнийг ардын хөдөлгөөн болгон харуулахын тулд Ард Аюуш толгойлсон бөгөөд ийн тэмцсэний нь төлөө «есөн эрүү» шүүлтээр тамлан зовоогдож давж гарсан хүн юм. Ард олныхоо төлөө цуцашгүй тэмцсэн түүнийг олон түмэн нь «Ард Аюуш» хэмээн алдаршуулсан билээ.

Ардын хувьсгал ялан дийлж сайн сайхан цаг ирэхийг үзэж, мэдэрсэн Ард Аюуш 1939 онд таалал төгссөн ажээ. 1959 онд Улсын бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор Ховд хотод А. Аюушийн хөшөөг босгож, Цэцэг сумын дунд сургуулийг түүний нэрэмжит болгосон байна.

Цэцэг нуурын дугуйланг үүсгэн зохион байгуулалцсан, дэмжиж байсан болон заргын бичгийг үйлдэж байсан хүн нь эрдэм номд боловсорсон Гомбожав тайж байсан.

## Эшлэл
*“Ардын хүү”-гийн мэндэлсний 150 жилийн ой болно *Өнөөдөр сонин*, 2009 оны 8 сарын 15

Ангилал:Босогч‎
Ангилал:Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч
Ангилал:Монголын тэрс үзэлтэн
Ангилал:Цэцэгийн хүн‎
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1859 онд төрсөн
Ангилал:1939 онд өнгөрсөн
Сам хорхой

**Сам хорхой** () нь Үе хөлтний хүрээ, хавч хэлбэртний дэд хүрээ, зөөлөн хуягтны анги, **арван хөлтний баг** (Decapoda)-т багтах нэг төрлийн амьтдын нийтлэг нэр юм.

Дэлхийд өргөн тархсан тус амьтан нь цэнгэг болон давстай усны аль алинд амьдардаг бөгөөд загас, халим зэрэг усны томоохон амьтдын гол идэш тэжээл болохоос гадна хүн төрөлхтөн ч хүнсэндээ хэрэглэдэг.

## Гадны холбоос 
Ангилал:Сам хорхойнууд
Ангилал:Далайн хүнс
Зефир

thumb|Зефир
**Зефир** (, ) нь нэгэн төрлийн амттан бөгөөд зөөлөн чихрийн нэг төрөл болно.

## Нэршил 
Эрт цагт англиар marshmallow гэх ургамлын үндэснээс гаргаж авдаг цардуулаар хийдэг байсан тул уг ургамлын нэрээр нэрлэгдэх болсон бөгөөд Монголд анх Оросоор дамжин орж ирсэн тул зефир гэж нэрлэгдэх болсон.

## Хийх арга 
Орчин үед зефирийн найрлагад элсэн чихэр, өндөгний цагаан, желатин, ус ордог бөгөөд анх ашигладаг байсан marshmallow ургамлыг ашигладаггүй. Мөн наалдахаас сэргийлж гадна талыг нь цардуулаар бүрхдэг. Агаар ихээр агуулдаг учир маш хөнгөн, идэхэд ч зөөлөн байдаг.

## Төрөл 
Цагаан зефирээс гадна шоколад, гүзээлзгэний амт оруулагч, гадилын амт оруулагч болон өнгө оруулагч нэмсэн янз бүрийн өнгөтэй зефирүүд байдаг. Түүнчлэн голд нь жимсний чанамал хийсэн байх нь бий.

## Идэх арга 
right|thumb|Түүдэг галд зефир шарж буй нь
Монголд зефирийг халаалгүй шууд идэх нь түгээмэл боловч барууны орнуудад шорлож, галд шаран хайлмаг болгож байгаад халуунаар нь иддэг. Мөн халуун какао зэрэгт хийж хагас хайлуулан хэрэглэнэ. Гэхдээ хэт халаавал амт чанараа алдаж, хөрмөгцөө хатуурдаг.

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Чихэрлэг бүтээгдэхүүн
Зурвасын өргөн

**Зурвасын өргөн** () — харилцаа холбооны дохионы багтаамжийг хэмжих хэмжүүр. 

* Тоон дохионы хувьд зурвасын өргөн нь бит/секунд (bps)-р хэмжигддэг ба мэдээлэл дамжуулах хурд буюу хүчин чадлыг илтгэнэ. Жишээлбэл, 56 килобит/секунд (Кbps)-ийн зурвасын өргөнтэй модем хамгийн ихдээ ойролцоогоор нэг секундэд 56,000 бит хэмжээтэй тоон өгөгдөл дамжуулах чадвартай
* Аналог дохионы хувьд энэ нь герцээр (нэгж секунд дэх циклийн тоо) хэмжигддэг ба хамгийн өндөр ба нам давтамжийн ялгаварыг илэрхийлдэг. Жишээ нь хүний дуу хоолой нь аналог дуу авианы долгион үүсгэдэг бөгөөд хүнээс гарч болох хамгийн өндөр ба нам дуу авианы давтамжийн хоорондох зурвасын өргөн нь дунджаар 3 килогерц байдаг ажээ.

Ангилал:Мэдээллийн онол
Ангилал:Сүлжээний удирдлага
Ангилал:Дохио боловсруулалт
Ангилал:Телехолбоо
BASIC

**БЭЙСИК** буюу **Анхлан Суралцагчийн Өргөн Xэрэглээний Тэмдэглэгээний Зааварчилгаа Код** (**BASIC** in full Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code Computer programming)

1960-аад оны дундуур Дартмут Коллежид Жон Г. Кемени, Томас Курт нарын хөгжүүлсэн компьютерийн програмчлалын хэл.

Англи хэлтэй төсөөтэй комманд бүхий хамгийн энгийн дээд түвшний програмчлалын хэлүүдийн нэг тул дунд сургуулийн сурагчид, програмчлалыг эхлэн сурагчид ч хялбархан сурч болдог. 1980-аад оноос БЭЙСИК-ийг персонал компьютеруудад өргөнөөр хэрэглэх болсон.

## Холбоотой мэдээллүүд 
* Программчлалын хэл
* Компьютер программчлал
* Програмчлалын хэлнүүдийн жагсаалт

## Цахим холбоос 

Ангилал:Императив программчлалын хэл
Ангилал:Боловсролд чиглэсэн программчлалын хэл
Биочип

**Биочип** () Нэгдмэл схемтэй ижил төстэй, амьд организмтай холбогдолтой органик молекулаас бүтсэн буюу түүнийг судлан шинжлэхэд хэрэглэдэг бага оврын төхөөрөмж. Онолын биочипийн нэг төрөл бол уураг зэрэг томоохон органик молекулаас бүтсэн, электрон компьютерийн үйлдлүүдийг (өгөгдөл хадгалах, боловсруулах) гүйцэтгэх чадвар бүхий жижиг төхөөрөмж юм. Өөр нэг төрлийн биочип бол генийн гинжин хэлхээ, хүрээлэн буй орчныг бохирдуулагч бодис, агаарын хор болон бусад биохимийн бодисыг тодорхойлох зорилго дор бага хэмжээний, хурдан биохимийн урвал явуулах чадвартай бага хэмжээний төхөөрөмж юм.

Ангилал:Биоинформатик
Ангилал:Биотехнологи
Ангилал:Молекул биологи
II Константин

**Флавиус Клаудиус Константинус** буюу **II Константин**, (316-340) нь 337 - 340 онд хаанчилсан Ромын эзэн хаан юм. Их Константин, Фауста нарын ууган хүү тэрээр Арльд төрж, христийн шашны ёсоор хүмүүжжээ.

317 оны 3 сарын 1-нд 7 настай Константин Цезарийн хэргэм хүртэж, 323 онд аавынхаа Сарматичуудын эсрэг хийсэн аян дайнд оролцжээ. 10 настайдаа эцэг нэгтэй ах Криспусыг нас барсны дараа Галлиагийн захирагч болжээ.

337 онд аав нь нас барахад II Константин өөрийн дүү нар болох II Константиус, Констанс нарын хамт төр барих болов. Мөн оны 9 сард ах дүү гурав эзэнт гүрнээ хувааж авахад түүний эзэмшилд Галлиа, Британниа, Хиспаниа оржээ.

340 онд тэрээр Итали дахь дүү Констансынхаа эсрэг цэрэг хөдөлгөж, тулалдсан боловч Аквилэя дахь тулалдааны үеэр алагдсан бөгөөд түүний эзэмшил нутаг Констансын мэдэлд оржээ.

## Тэмдэглэл
## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* DiMaio, Michael, and Robert Frakes, "Constantine II (337-340 A.D.)", *D.I.R.*

Ангилал:Ромын эзэн хаан
Ангилал:Константины эзэнт улс
Ангилал:316 онд төрсөн
Ангилал:340 онд өнгөрсөн
Фредерик Чэпмэн Роббинс

**Фредерик Чэпмэн Роббинс** (, 1916 оны 8 сарын 25 - 2003 оны 8 сарын 4)нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хүүхдийн эмч, вирус судлаач юм.

1954 онд биологи, анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг Жон Франклин Эндерс, Томас Хакл Вэллер нарын хамт хүрт сэн. Тэрээт полиомиелит өвчнийг үүсгэгч вирусыг ялган авч, үржүүлж чадсан бөгөөд ингэснээрээ уг өвчний вакциныг Ёнас Солк, Альберт Сабин нар нээх замыг тавьж өгсөн билээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:АНУ-ын биологич
Ангилал:Хүүхдийн эмч
Ангилал:20-р зууны эмч
Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Кейс Вестерн Резерв их сургуулийн багш
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Полиомиелит
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1916 онд төрсөн
Ангилал:2003 онд өнгөрсөн
Дэлхийн улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жагсаалт (нэрлэсэн үнэ)

Энэ өгүүлэлд дэлхийн улс орон бүрийн тухайн жилд үйлдвэрлэсэн **Дотоодын Нийт Бүтээгдхүүнийг (ДНБ)** танилцуулах болно. Энд америк доллараар харуулсан үзүүлэлт нь зах зээлийн болон засгийн газрын албан бүртгэлийг баримталсан болно. 

Зарим албан бус тусгаар улсуудын эдийн засгийг энд мөн багтаасан.

|

|

|- valign="top"
| colspan=3 |*Зүүлт:*
: Еврозонд 2008 оны байдлаар Европын Холбооны 27 гишүүнээс 15 нь багтаж байв: Австри, Бельги, Кипр, Финланд, Франц, Герман, Грек, Ирланд, Итали, Люксембург, Мальта, Нидерланд, Португал, Словени, Испани. Түүнээс хойш 2009 оны 1 сарын 1-нд  Словак улс нэмэгдээд буй 
: Уг мэдээлэл нь Францын далайн чанад дахь хэсгүүд болох Францын Гвиана, Гваделуп, Мартиник, Реюнионыг хамруулсан
: Косовог багтаагаагүй
: Уг мэдээлэл нь зөвхөн эх газрын Танзанийнх болно
: Транснистрийг багтаагаагүй
: Зимбабве долларын хэт инфляциас болоод тус улсын ҮНБ-ийг дотоод валютаар нь хэмжихэд тун хүндрэлтэй байгаа
: ОУВС-ын ажилтнуудын тооцооллоор
: БНХАУ болон тус улсын засаг захиргааны тусгай бүтэц Хонконг, Макаог багтаана 
: ОУВС-ын ашигладаг журмын дагуу
|}

## Урьд онуудын харьцуулалт
| style="vertical-align:top;" |

|}
Зүүлт:

a Уг мэдээлэл нь зөвхөн эх газрын Хятадынх бөгөөд Хонконг, Макао, Тайванийг хамруулаагүй
b Уг мэдээлэл нь Францын далайн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүд болох Гваделуп, Мартиник, Францын Гвиана, Реюнионыг багтаасан
c 1990 оноос өмнөх үзүүлэлтүүд нь Баруун Германых

## Эшлэл
Ангилал:Улсуудын жагсаалт
Ангилал:Эдийн засгийн жагсаалт
Ангилал:Макро эдийн засгийн үзүүлэлт
Ангилал:Үндэсний эдийн засгийн нийт тооцоо
Ангилал:Олон улсын эдийн засаг
Ангилал:Олон улсын санхүүгийн зах зээл
Алим

**Алим** нь жимсний нэг төрөл юм. Алимын модонд ургах бөгөөд боловсорч гүйцсэн алим төрлөөсөө шалтгаалан улаан, ногоон, шар, бор гэх мэт өнгөтэй байна. Бөөрөнхий хэлбэртэй ба дунджаар 5-9 см голчтой. Хүн төрөлхтөн анх алимыг Төв Азиас (Тарвагатайн нуруу) гаралтай модноос авч, гэршүүлж тарьж эхэлжээ. Алимыг түүхийгээр болон жигнэж хүнсэнд хэрэглэдэг, мөн шахаж шүүс хэлбэрээр ундаа болгож өргөн хэрэглэдэг.  

Алимын мод нь 3-12 м өндөртэй байдаг, намар болоход навчаа гөвөх ба өтгөн саглагар мөчиртэй. Ягаандуу туяатай, 5 дэлбээтэй, 2.5-3.5 см голчтой цагаан өнгийн цэцгээр цэцэглэдэг.  

2005 онд дэлхийн хэмжээнд 55 сая тонн алимын ургац авсан байна. Үүнээс 35%-г нь Хятад улс, 7.5% нь АНУ-д тарьж ургуулсан. Мөн Польш, Турк, Франц, Итали, Иран зэрэг улсууд алимын экспортын хэмжээгээр дээгүүр байранд ордог. 2015 оны байдлаар Энэтхэг улс алимын тариалалтаар дээгүүр орсон байна. 

Монголд алимыг Хятад, Польш, сүүлийн үед Казахстан, Киргиз зэрэг орнуудаас импортлож байна.   

Алим хүний эрүүл мэндэд маш сайнаар нөлөөлдөг тул «өдөрт нэг алим иддэг хүн эмчид очдоггүй» (*An apple a day keeps the doctor away*) гэдэг англи зүйр үг байдаг ажээ. 

Ангилал:Жимс
Ангилал:Алимын тухай сэдэв
Ханиад

=Ерөнхий=
Ханиалгах нь амьсгалын замыг чөлөөлөхөд чиглэсэн рефлекс юм. Өөрөөр хэлбэл ханиалгалт нь амьсгалын замаас тоос, гадны жижиг биет, гуурсан хоолойн өөрийнх нь шүүрэл зэргийг гаргахад чиглэсэн хамгаалах урвал юм.

## Бусад үзэх
ДЭМБ-ын баталсан чухал эмний жагсаалт

Ангилал:Рефлекс
Ангилал:Амьсгалын замын өвчин
Ангилал:Чимээ
Алтны нөөц

**Алтны нөөц** нь улс бүрийн Төв банкинд хадгалагдсан нийт алтны хэмжээ болно. 2006 оны байдлаар нийт олборлогдсон алтны хэмжээ 158000 тонн байна. Нэг тонн алт нь 2009 оны 2 сарын 14-ий байдлаар 30,27 сая ам/долл байна. Энэ үнэлгээгээр нийт олборлогдсон алтны үнэ 4,78 триллион ам/долл болох юм.
 

## Эшлэл 
Ангилал:Мөнгөний бодлого
Ангилал:Мөнгөн тэмдэгтийн бодлого
Ангилал:Эдийн засгийн бодлого
Ангилал:Эдийн засгийн жагсаалт
Ангилал:Алтны худалдаа
Хорт хавдар

**Хорт хавдар** (англи. *Malignancy* (латин. *male* 'муу' *-gnus* 'төрөлхийн' гэсэн үгнээс гаралтай) орос. *Злока́чественная о́пухоль, герман. Krebs*) - хортой эд эс шинээр үүсэж бий болохыг анагаах ухаанд ийн нэрлэдэг. Бүх эд эрхтэнд хортой болон хоргүй хавдар үүсэж болно. Хүний бие махбод маш олон төрлийн эдээс тогтох бөгөөд ямар эдээс үүссэнээс шалтгаалаад хавдар янз бүр байдаг. Хүний биеийн аль нэг хэсгийн эс хяналтгүй өсөж, олширсноор хавдар үүснэ. Хорт хавдрыг өмөн гэдэг. Хавдрын үед эс ямар ч хяналтгүй үржиж, хуваагдан хэвийн эсийн оронд гаж эсүүд үүснэ. Эдгээр гаж эсүүд нь хэвийн эсийн өсөлт хөгжилтөд шаардлагатай цусан хангамж, тэжээлийн бодисыг булаалдан тэжээгдэж байдаг тул хүн жингээ хурдан алдаж эхэлнэ. Хавдрын эс биеийн бусад хэсгүүд рүү цусаар тархан, хэвийн эсүүдийг гэмтээж, шинэ гаж эсийн ургалтыг бий болгодог. Энэ үйл явцыг хавдрын үсэрхийлэл (метастаз) гэнэ. Хавдрын эс нь цус болон тунгалгийн урсгалаар дамжин биеийн бусад хэсгүүдэд тархдаг.

Хавдрын эс өсөж олшроход хүний дархлааны тогтолцоо гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Дархлааны тогтолцоо хэвийн ажиллагаатай үед хавдрын эсийг илрүүлэн тусгаарлаж, устгаж байдаг. Дархлааны тогтолцоо ямар нэг шалтгааны улмаас гэмтсэн, тухайлбал дархлаа дутлын өвчнөөр өвдсөн, эрхтэн суулгасан, дархлаа дарангуйлах үйлчилгээтэй эм ууж байгаа зэрэг тохиолдолд хавдарт өртөх эрсдэл нэмэгдэнэ.
Хавдрын төрөл бүр харилцан адилгүй байдаг байна. Жишээ нь уушгины хорт хавдар, хөхний хорт хавдар нь эсийн гарал үүсэл, эмчилгээгээрээ ялгаатай. Иймд хавдрын төрлөөс хамаарч өвчтөн бүрт өвөрмөц эмчилгээ шаардлагатай байдаг.

Хорт хавдар нь үхэлд хурдан хүргэх аюултай.

## Шалтгаан 
Дезоксирибонуклейны хүчлийн (ДНХ) бүтцийн өөрчлөлт нь хэвийн эсийг хавдрын эсэд хувиргадаг. Хавдрын мэдээллийг агуулсан энэхүү ДНХ нь удамшдаг. ДНХ-ийн бүтэц өөрчлөгдөхөд орчны хортой нөлөө, тухайлбал: химийн хорт бодисын үйлчлэл, цацраг туяа, вирус нөлөөлдөг. Хавдар маш олон янзын шалтгаан, эрсдэлт хүчин зүйлээс хамаарах бөгөөд онолын сонирхол татсан, судлагдаж буй асуудал юм.

Ангилал:Хорт хавдрын өвчин
Бүжиг

**Бүжиг** (; ) нь санаа сэтгэл, авъяас чадвараа илтгэхээр хөгжмийн айзмын хэмнэлээр биеэ хөдөлгөх урлаг юм. Үүнээс гадна хүмүүсийн үггүй харилцааны нэг хэлбэр төдийгүй амьтад ч бас (зөгийн бүжиг, орооны бүжиг гэх мэт) бүжиглэдэг.

Гимнастик, уран гулгалт, усны гимнастик зэрэг бүжиглэдэг спортын төрлүүд бий. 
Ардын болоод орчин үеийн, сонгодог гэх мэтээр ангилагддаг.

Бүжиг нь ерөнхийдөө биеийн хөдөлгөөн ихэвчлэн хэмнэлт , дуу хөгжим нь багтдаг урлагийн нэг төрөл юм. Энэ нь оюун санааны болон гүйцэтгэлийн орчинд сэтгэл санааны үзэл бодлоо илэрхийлэх , нийгмийн харилцаа , эсвэл дасгал хэлбэрээр олон соёл иргэншилд гүйцэтгэсэн бөгөөд зарим тохиолдолд санал бодлоо илэрхийлэх , эсвэл түүхийг хэлж байсан юм. Бүжиг нь бас ийм маллах зэрэг бүжиг зэрэг зөгийн бүжиг , зан хэв маяг адил хүн , эсвэл бусад амьтдын хоорондын non-verbal харилцааны нэг хэлбэр гэж үзэж болох юм.

Бүжиг гэж юу болох тухай нэр томъёо , нийгэм, соёлын хэм хэмжээ, гоо зүй, урлаг , ёс суртахууны эмзэг хамааралтай байж болно. Тодорхойлолтууд зэрэг балетын зэрэг virtuoso арга техник үйл ажиллагааны хөдөлгөөн (тухайлбал, ардын бүжиг зэрэг) хүртэл байж болно. Martial Arts Kata ихэвчлэн бүжиг харьцуулахад байна , ийм гимнастик, уран гулгалт болон синхрон усанд сэлэлт зэрэг спортын ерөнхийдөө бүжиг оруулсан гэж үздэг.

Олон загвар ба бүжгийн наадмаас байдаг. Африкийн бүжиг тайлбарлаж байна. Балет , латин болон Tango сонгодог бүжгийн хэв маяг юм. Square бүжиг болон цахилгаан слайд алхам бүжгийн хэлбэр бөгөөд breakdancing гудамжны бүжиг нь нэг төрөл юм. Бүжгийн оролцооны нийгэм, үзэгчиддээ зориулан хийж болох юм. Энэ нь мөн , ёслолын өрсөлдөх чадвартай , эсвэл эротик байж болно. Бүжгийн хөдөлгөөн Балет , эсвэл Европын ардын бүжиг шиг өөрсдөө ач холбогдолтой бол ямар байх , эсвэл Азийн зарим бүжиг шиг нь gestural үгсийн сан , бэлгэ тэмдгийн утга байж болох юм.

Бүжгийн бүжиг бий болгох урлаг юм. (Өөрөөр хэлбэл, choreographs ) бий болгодог хүн бүжгийн бүжиг дэглээч гэж нэрлэдэг.

## Эшлэл