open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тураг гогой

**Тураг гогой** (*Phalacrocorax carbo*), нь Гогойныхон овгийн усны шувуу юм. Тэд Еврази, Африк, Австралид нутаглана. 

## Гадаад төрх 
Энэхүү шувуу нь томхон, хар бараан зүсэмтэй бөгөөд амьдрах бүсээс шалтгаалан өдний өнгө зүс олон янз байна. Биеийн жин 1.5-5.3 кг хооронд бүртгэгдээд байгаа ба дундажаар **2.6-3.7 кг** байна. Биеийн урт **70-102 см**, далавчаа дэлгэхэд **121-160 см** юм. 
Тураг гогой уртавтар сүүлтэй, хоолой хэсэгт шар толботой. Нас бие гүйцсэн нь үржлийн улиралд цагаан толботой байна.  

## Тархалт 
Тэд их өргөн тархжээ. Тэнгис далай болон цэнгэг уст нуур, голоос идэш тэжээл олж иднэ. Хойд зүгийн шувууд нь нүүдэллэн өмнөд зүгт аль загас жараахай элбэгтэй эрэг даган өвөлждөг. 

Дэд зүйл болох *P. c. carbo* нь голдуу Атлантын далай орчмын эрэг газраар: Европын баруун эрэг, өмнө зүгт Хойд Африк хүртэл, Фарерын арлууд, Исланд болон Гренланд; мөн Хойд Америкийн зүүн эрэгт нутаглана. Австралазийн орчимд нутаглах *P. carbo novaehollandiae* нь залаатай.  

80-100 см урт биетэй Цагаан цээжит гогой *P. c. lucidus* нь Африкт Сахарын цөлийн бүсэд таарна.

*P. c. hannedae* нь Японд.  

## Зан авир 
Тураг гогой сүргээрээ цуглах хэд хэдэн газартай байх ба тэндээ унтаж амран, түр амсхийдэг. Үүр цайхад идэш тэжээл олохоор ниснэ. Үржлийн улиралд хэдэн арав, эсвэл хэдэн мянгаар сүрэглэдэг.
Тэд голдуу усны эргийн өндөр байц хад, модонд хатсан мөчир, далайн замаг зэргээр үүрээ засах ба 3-4 өндөг гаргана. 1 сар орчим дараад ангаахай гарах ба 40-50 хоноод бие даадаг ажээ.

Төрөл бүрийн загасаар хооллох ба тэр дундаа могой загас их барьж иддэг. Ан хийхдээ дундажаар 20-30 с шумбана. Заримдаа 1 минут гаруй хугацаагаар 10 м гүнд шумбах нь бий. Өдөрт 500 гр орчим загас иддэг байна.

Тураг гогой нь нүдээ хөдөлгөж чаддаг цөөн шувуудын нэг юм. 

## Гогой ба хүмүүс 
]]
Хятад болон Япон улсад энэ шувуугаар загас бариулаад гулгиулан гаргаж авдаг аргыг эрт дээр үеэс хэрэглэж байв.

Норвеги улсад үндэсний буудлагын спорт тоглоом болон идэх зорилгоор жил бүр 10,000 орчим тураг гогойг  хуулинд заасны дагуу үржлийн бус улиралд агнадаг байна. Мөн Норвегийн хойд зүгийнхэн тосгон болон гэрийнхээ ойр энэ шувуутай таарах нь азтай сайн явдал гэж үздэг ажээ.

## Зургийн цомог 

Image:Great Cormorant (Phalacrocorax carbo) near Hodal W IMG_6516.jpg|Үржлийн улирлын өд. 
Image:Great Cormorant flight Bowra Mar08.JPG| Үржлийн улиралд, Австралид.
Image:Lithuania Juodkrante Great Cormorant colony 1.jpg|Тураг гогойн сүрэг.
Image:Great Cormorant (Immature) I3 IMG 7240.jpg|Залуу шувуу.
Image:Great Cormorant Mai Po.jpg| Хонконг.
File:Phalacrocorax_carbo_Austins_Ferry_1.jpg|Далавчаа хатааж байна.
File:Cormorant-mawddach-01.jpg|Нисэж байна.
File:Phalacrocorax Carbo - Albert Canal in Geel (B) - August 2009.jpg|Бельгид.
Image:Great Cormorant Erhai Lake.JPG|Хятад
Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg |Museum specimen 

## Цахим холбоос 
* Great Cormorant videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Pictures of Great Cormorants
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Гогойныхон
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ухаа шумбуур

**Ухаа шумбуур** (***Aythya baeri***) нь Нугасныхан овгийн шувуу юм. Тэд зүүн Азид нутаглана. Оросын зүүн өмнөд хэсэг, Монгол, Хятадын зүүн хойд хэсэгт амьдарч, өмнөд Хятад, Вьетнам, Энэтхэгт өвөлждөг. 

Энэхүү шувуу нь биеийн хэмжээгээр ойр холбоотой зүйл болох Ундар шумбууртай (*A. nyroca*) төстэй юм. Биеийн урт 41-46 см, далавчаа дэлгэхэд 70-79 см, биеийн жин 800 гр байна. Эрэгчин шумбуур хар толгой, улаан бор нуруу, улаан хүрэн цээж, гэдэс хэсэг нь цагаавтар байна. 

Ухаа шумбуур 6-9 өндөг гаргаж, 27 хоног дардаг.

## Цахим холбоос 
* 
*BirdLife Species Factsheet.
*ARKive - images and movies of the Baer's pochard *(Aythya baeri)*

Ангилал:Шумбуур
Ангилал:Монгол орны шувууд
Хээрийн хулд

**Хээрийн хулд** (*Circus macrourus*), урьд **Хээрийн цагаан элэгт** гэж байсан, нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм. Тэд зүүн Европын өмнөд хэсэг, төв Азид нутаглах ба Энэтхэг болон зүүн өмнөд Азид өвөлждөг. 

Энэхүү дунд хэмжээний шувуу нь задгай тал хээр болон намгархаг газар амьдарна.

## Гадаад төрх 
Эрэгчин хээрийн хулд цагаан саарал нуруу, цагаан цээж, гэдэс, хэвлийтэй ба далавчны үзүүрт хар байна. Саарал хулдаас биеэр жижиг, илүү үзүүр тийш нарийссан далавчтай. 

Эмэгчин нь бор нуруун хэсэг, бор судалтай бор шаргал өвөртэй. Сүүлний дээд хэсгийн гадаад өд нь цагаан байна.

Хээрийн хулд жижиг хөхтөн, гүрвэл, шувуу зэргээр хооллоно. Газар үүрээ засаж, 4-6 цагаандуу өндөг гаргадаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хулд
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Тэнгисийн шумбуур

**Тэнгисийн шумбуур** (*Aythya marila*) нь Нугасныхан овгийн шувуу юм. Тэд Еврази, Хойд Америк, Туйлын бүсийн тундр, намгархаг газар, нуур цөөрөмд нутаглана.

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн шумбуур  **42–51 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **71–80 см** юм. Цэнхэр хошуу, шар нүдтэй. Эрэгчин нь ногоон солонготой бараан өнгийн толгой, хар цээж, голдоо цагаантай хар сүүлтэй. Эмэгчин шумбуур бор толгой, биетэй ба хошууны угт цагаан өргөн зураастай.  

Тэнгисийн шумбуурын гол идэш тэжээл нь нялцгай биетэн, усны ургамал зэрэг болно. Тэд усанд шумбаж сэлэн хоол тэжээл хайж олдог. 

8-10 өндөг гаргаж, 24-28 хоног дарна.

File:Greater scaup female.jpg|Эмэгчин.
File:Greater scaup male.jpg|Эрэгчин.
File:Aythya_marila4.jpg|Сүрэг
File:Greater-Scaup.jpg|Залуу эрэгчин.
Aythya marila MHNT.ZOO.2010.11.20.1.jpg |Museum specimen - Laxardal, Iceland

## Цахим холбоос 
* Cornell Lab of Ornithology: Greater Scaup
* USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter: Greater Scaup
* South Dakota Birds and Birding: Greater Scaup
* Greater and Lesser Scaups, Environment Canada

Ангилал:Шумбуур
Ангилал:Монгол орны шувууд
Тольт монхдой

**Тольт монхдой** (*Melanitta fusca*), урьд **Дөрт нугас** гэж байсан, нь Нугасныхан овгийн шувуу юм. Тэд Европ, Азийн хойд хэсэг, Енисей мөрний сав газар, алслагдсан зарим хэсэг нь Туркийн зүүн хэсэг зэрэгт нутаглана. 
Энэхүү шувуу нь өвлийн улиралд Европын өмнөд хэсэг, Хар ба Каспийн тэнгис орчим өвөлжинө.

Тольт монхдой тэнгис, нуур цөөрөм болон голын эрэгт эгнээгээр үүр засан өндөглөдөг. Голдуу 7-9 өндөг гаргаж, 26-29 хоног дарна. Усанд шумбаж сэлэн гол идэш тэжээл болох нялцгай биетэн, усны шавьж барьж иддэг. 

Томхон бие, өргөн хошуутай ба биеийн урт **51-58 см** юм. Эрэгчин тольт монхдой нүдийг тойрсон цагаан, далавчны уг хэсгийн үзүүрийн цагаан өднүүдээс бусад бие нь хар өнгөтэй. Шар хошууны уг нь хар байна. Эмэгчин нь толгойн хажууд цайвар давхар судалтай, далавчиндаа цагаан зураастай ба бор зүстэй.

## Цахим холбоос 
* White-winged Scoter Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* White-winged Scoter - *Melanitta fusca* - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* White-winged Scoter Information - South Dakota Birds and Birding

Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио
Ангилал:Монгол орны шувууд
Мөнгөлөг шунгаахай

**Мөнгөлөг шунгаахай** (*Clangula hyemalis*) нь Нугасныхан овгийн дундаж хэмжээний шувуу юм. Энэ шувуу нь *Clangula* төрлийн ганц зүйл болно.

## Гадаад төрх 
thumb|left|Эмэгчин
Биеийн урт эр нь 60 см, эм нь 38 см.
Нас бие гүйцсэн нь цагаан гэдэс хэвлийтэй, биеийн бусад хэсгийн өд сөд нь олон хэсгийн гуужилт явагдаж байдаг. Эрэгчин нь урт, үзүүртэй сүүлтэй ба ягаан солбисон зураастай хар саарал хошуутай. Өвлийн улиралд цагаан толгой, хүзүүтэй ба хацрын орчимд хар толботой, бараан өнгийн цээж, бүхэлдээ цагаандуу биетэй байдаг. Зун болоход толгой, хүзүү, нуруу нь хар бараан болж, хацрын орчимд цагаан толботой болно. Эмэгчин нь бор нуруу, харьцангуй богино, үзүүртэй сүүлтэй. Өвөл, эмэгчин шунгаахайн толгой, хүзүү нь цагаан ба толгойн орой нь хардуу байна. Зун болоход толгой нь бүхэлдээ бараан өнгөтэй өдтэй болно. 

Мөнгөлөг шунгаахай тундрын намаг, цөөрөм болон далайн эрэг, томхон нууранд амьдарна. Тэд Хойд Атлантын далайн бүс, Гренланд, Исланд, Аляска, Канадын хойд хэсэг, Еврази, Орос орчимд нутагладаг. Үүрээ усны ойролцоо газар засаж, 6-7 өндөг гаргах ба 24-26 хоног дардаг ажээ. Тэд нүүдлийн шувуу тул Хойд Америкийн зүүн ба баруун эрэг дагуу, хойд Европ, Азийн эргээр өвөлжинө. Хамгийн чухал өвөлжих бүс нь Балтын тэнгис орчим ба нийт ойролцоогоор 4.5 сая цугладаг байна.

Тэд сүргээр амьдрах ба нүүдлийн үедээ болон өвөл олноор цуглан амьдардаг. Усанд шумбаж нялцгай биетэн, жижиг загас зэрэг барьж иднэ. Мөнгөлөг шунгаахай 60 м хүртэл гүнд шумбах чадвартай ч, голдуу усны мандлын ойролцоо хооллодог. 

## Цахим холбоос 
* Long-tailed Duck videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
Linked from: IMovieZone

Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ундар шумбуур

**Ундар шумбуур** (*Aythya nyroca*), урьд **Ундар нүдэн шумбуур** гэж байсан, нь Нугасныхан овгийн дундаж хэмжээний  шувуу юм. Тэд Евразид нутаглана.

Энэ шувуу нь нэг метр ба түүнээс дээш гүнтэй нуур цөөрөмд амьдардаг. Өвлийн улирлыг Африкт өнгөрүүлнэ. 

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь гүн хүрэн өнгийн нуруу, шар нүдтэй. Хэвлий хэсгийн цав цагаан өд нь түүнтэй төстэй зүйл болох Гэзэгт шумбуураас ялгаатай юм. Эмэгчин нь төстэй ч хар нүдтэй, арай бүгээн зүстэй.

## Зургийн цомог 

Image:Ferruginous Pochard & Wigeon I2 IMG 1636.jpg| Энэтхэгт.
Image:Ferruginous Pochard (Male) & Wigeon (Female) I IMG 1635.jpg| Энэтхэгт.
Image:Ferruginous Pochard & Wigeon I2 IMG 1636.jpg‎| 
Image:Ferruginous Pochard & Wigeon I2 IMG 1635.jpg| 
Aythya nyroca MHNT.ZOO.2010.11.20.5.jpg |Museum specimen

Ундар шумбуур өвлийн улиралд олноор сүрэглэх ба голдуу бусад зүйлийн шумбууртай холилдсон байдаг.

Тэдний гол идэш тэжээл нь усны ургамал, зарим нялцгай биетэн, усны шавьж болон жижиг загас зэрэг юм. Шөнийн цагаар хооллох нь их.

Усны мандал дээрх өвс ургамлын дунд, эсвэл эргийн ойролцоо үүр засаж, 7-11 өндөг гаргадаг. 25-27 хоног өндгөө дарна.

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Шумбуур
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Зээрд нугас

**Зээрд нугас** (*Anas penelope*, урьд **Зээрд алаг нугас** гэж байсан, нь Нугасныхан овгийн шувуу юм.

## Гадаад төрх 
[thumb|left|Эрэгчин нь эмэгчин [ундар шумбуурын хамт.]]

thumb|left| Хос
Энэхүү нугас нь 42–50 см урт, далавчаа дэлгэхэд 71–80 см болно. Үржлийн улиралд эрэгчин нь саарал бөөр, нуруутай, далавчны уг хэсгийн үзүүрийн өднүүд нь хар ногоон, дээд хэсэгтээ тод цагаан толботой байна. Мөн ягаан цээж, цагаан гэдэстэй ба хүрэн өнгийн толгой нь оройдоо цайвар шаргал өнгөтэй юм. Үржлийн бус үед эрэгчин нь Америк нугасны эмэгчинтэй төстэй харагддаг. 

## Тархалт 
Зээрд нугас Европ, Азийн хойд хэсгээр нутаглана. Нүүдлийн шувуу бөгөөд урт зам туулан Өмнөд Ази, Африкт өвөлжинө. Их Британи, Ирландад өвөл түгээмэл таарна. Ховор тохиолдолд АНУ-н Номхон далай болон дунд Атлантын далайн  талын эрэгт өвөл ирэх нь бий.

Тэд задгай чийглэг, өвс ургамал ихтэй намгархаг газар идэшлэн бэлчдэг. Усны дэргэд газар үүрээ засаж, 7-11 өндөг гаргах ба 23-25 хоног дарна. Үржлийн улирлаас бусад үед олноор цуглаж сүрэглэн амьдардаг. 

## Эшлэл
* **Clements**, James, (2007) *The Clements Checklist of the Birds of the World*, Cornell University Press, Ithaca
* **Dunn**, J. & Alderfer, J. (2006) *National Geographic Field Guide to the Birds of North America* 5th Ed. 
* **Floyd**, T (2008) *Smithsonian Field Guide to the Birds of North America* Harper Collins, NY
* IUCN (2009) BirdLife International  Downloaded on **08 Jan 2009**

## Цахим холбоос 
* RSPB A to Z of UK Birds
* Eurasian Wigeon videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

Ангилал:нугас
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Цахиур бохио

**Цахиур бохио** (***Mergellus albellus***), урьд **Цахиур нугас** гэж байсан, нь Нугасныхан овгийн шувуу юм. 
 
## Тархалт
Тэд Европ, Азийн хойд зүгийн сэрүүн бүсийн ой тайгын загас жараахай элбэгтэй нуур, удаан урсгалтай гол мөрөнд нутаглана. Нүүдлийн шувуу тул Балтын тэнгис, Хар ба Каспийн тэнгис, Энэтхэгийн хойд, Германы хойд хэсэг болон цөөн тооны сүрэг Их Британид өвөлжинө.

Цахиур бохио 5-р сард үржилд орж 6-9 шаргал өнгөтэй өндөг гаргана. Үүрээ модны хонгил нүхэнд засах ба заримдаа тоншуул зэрэг шувууны хуучин үүрийг ашигладаг.

Гол идэш тэжээл нь дун хясаа, хавч хэлбэртэн болон загас зэрэг юм.

## Цахим холбоос 
* Smew videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио
Ангилал:Монгол орны шувууд
Сэвгэр бохио

**Сэвгэр бохио** (*Mergus serrator*), урьд **Сэвгэр нугас** гэж байсан, нь Нугасныхан овгийн шувуу юм. Тэд Хойд Америкийн хойд зүгт, Гренланд, Европ, Азийн цэнгэг уст гол нууранд амьдарна. 

## Гадаад төрх 
left|thumb|Загас баричхаад цахлайд хөөгдөж байна.
Нас бие гүйцсэн нь 52–58 см урт, далавчаа дэлгэхэд 67–82 см болно. Толгойдоо урт боссон сэвлэг залаатай, урт нарийн, улаан өнгийн хошуутай. Эрэгчин бохио ногоон туяатайхар бараан толгой, цагаан хүзүү, боровтор цээж, хар нуруутай. Эмэгчин нь боровтор толгой, сааралдуу өнгийн биетэй. Залуу шувууд нь эмэгчинтэй төстэй ба хүзүүндээ цагаан хэсэггүй, мөн далавчны цагаан толбо нь жижиг юм.

Сэвгэр бохио усанд шумбаж сэлэн хоол тэжээл олж идэх ба голдуу жижиг загас, усны шавьж, хавч хэлбэртэн зэргээр хооллох ба заримдаа мэлхий иднэ.

## Цахим холбоос 
* Cornell Lab of Ornithology-Red-breasted Merganser
* Massachusetts Breeding Bird Atlas-Red-breasted Merganser
* Red-breasted Merganser videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио
Ангилал:Монгол орны шувууд
Цагаантолгой ямаансүүлт

**Цагаантолгой ямаансүүлт** (***Oxyura leucocephala***), урьд **Ямаан сүүлт** гэж байсан, нь Нугасныхан овгийн шувуу юм. 

Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь саарал, улаавтар өнгийн бие, цэнхэр хошуу, орой хэсэг нь хар том цагаан толгой, хүзүүтэй. Эмэгчин нь бор саарал бие, цагаан нүүр, хардуу хошуутай ба толгойн орой хэсэг нь хар байна.

Тэд Испани, Хойд Африк болон баруун ба төв Азид ихэнх нь нутаглана. 

Цагаантолгой ямаансүүлт холимог идэштэн ба өвс ургамал түлхүү иддэг. 

## Цахим холбоос 
* ARKive - images and movies of the white-headed duck *(Oxyura leucocephala)*
* BirdLife Species Factsheet

Ангилал:Нугасныхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Улаанхүзүү шумбуур

**Улаанхүзүү шумбуур** (*Aythya ferina*) нь Нугасныхан овгийн дундаж хэмжээний шумбадаг нугас юм. 
left|thumb|Эрэгчин

Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь саарал судалтай урт хар хошуу, улаан толгой, хүзүү, хар цээж, саарал нуруу, улаан нүдтэй. Эмэгчин нь бор толгой, биетэй. Толгойн гурвалжиндуу хэлбэр нь онцлог юм.

Энэхүү шумбуур Европ, Азийн хойд зүгийн сэрүүн бүсийн 1 м ба түүнээс дээш гүнтэй намаг, нуур цөөрөмд амьдарна.  

Олноор сүрэглэн амьдрах бөгөөд томхон сүрэг болон цуглаж, голдуу бусад төрлийн нугастай холилдон өвөлждөг. 

Улаанхүзүү шумбуур шумбаж сэлэн хоол тэжээл олж иддэг. Тэд усны ургамал, нялцгай биетэн, усны шавьж, мөн жижиг загасаар хооллоно. Үржлийн үед 6-9 өндөг гарган 24-28 хоног дардаг аж.

## Цахим холбоос 
* RSPB A to Z of UK Birds
* Pochard videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

Ангилал:Шумбуур
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Америкийн хөвөн сүүлт

**Америкийн хөвөн сүүлт** (*Sylvilagus floridanus*) нь Хойд Америкт хамгийн өргөн тархсан туулай юм.

]]
Тэд хойд Канадаас Өмнөд Америк хүртэлх нутагт, тэр дундаа АНУ-ын зүүн эрэг орчмын их талд элбэг. Улаавтар бороос саарал хүртэлх өнгөтэй байдаг хөвөн сүүлтийн бүх зүйл зориуд бөндийлгөж, тогтоосон мэт бөмбөлөг сүүлтэй. Тал, хөндий, тариалангийн талбай зэрэг нээлттэй, өргөн уудам газарт амьдрахыг илүүд үздэг ч хүний суурингаас эхлээд ямар ч орчинд дасан зохицох чадвартай. Тэд  шөнөөр идшээ олдог ба гол хүнс нь элдэв өвс ургамал, жимс ба хүнсний ногоо юм. Өвлийн цагт хүнснийх нь дийлэнхийг ургамлын үндэс, мөчир, модны холтос эзэлнэ. Өдрийн гэрэлтэйд өвс, ургамал дунд нуугддаг эл бяцхан туулай ангуучдаас зугтахдаа хоёр тийш Z хэлбэр гарган хэрж гүйдэг. Хөвөн сүүлтийн дээд хурд 29 км/цаг. Биеийнх нь дундаж хэмжээ 39.5-47.7 см, жин нь 800-1533 грамм.

## Үржил 
Эм нь газарт ухсан үүрэндээ бүжингээ төрүүлдэг ба өчүүхэн жижиг, бие даах чадваргүй бүжингүүдийнх нь ердөө 15 орчим хувь хоёр дахь жилээ үздэг. Гэхдээ туулай жилд 3-4 удаа төрж, 3-8 бүжингээр бүл нэмдэг тул энэ нь байгалийн ердийн шалгарал. Бүжин 4-5 долоо хоног болоод бие дааж, 2-3 сартайдаа бэлгийн хувьд бүрэн бойжно. Тиймээс ч хөвөн сүүлтийн өсөлт туулайн ихэнх зүйлийн адил хурдан байдаг. Өсч үржихдээ хурдан хөвөн сүүлт тариалангийн талбайг сүйтгэгч амьтны нэг тул хөдөө аж ахуй эрхлэгчдийн гарт эндэх нь бий. 
## Ангилал
* Мексикийн хойд зүгт.
***Sylvilagus floridanus alacer*
***Sylvilagus floridanus holzneri*
***Sylvilagus floridanus chapmani*
***Sylvilagus floridanus floridanus*
***Sylvilagus floridanus mallurus*

*Мексик ба Төв Америк
***Sylvilagus floridanus aztecus*
***Sylvilagus floridanus connectens*
***Sylvilagus floridanus hondurensis*
***Sylvilagus floridanus macrocorpus*
***Sylvilagus floridanus orizabae*
***Sylvilagus floridanus yucatanicus*

*Панамын өмнөд хэсэг.
***Sylvilagus floridanus avius*
***Sylvilagus floridanus cumanicus*
***Sylvilagus floridanus margaritae*
***Sylvilagus floridanus nigronuchalis*
***Sylvilagus floridanus orinoci*
***Sylvilagus floridanus purgatus*
***Sylvilagus floridanus superciliaris*

## Галлерей 

Image:Sylvilagus floridanus babies.jpg|
Image:Eastern cotton tail in grass.jpg|
Image:Eastern cotton tail sitting.jpg|
Image:OurPets3.gif|
Image:ecottontail.jpg|
Вячеслав Чорновил

thumb|right|175px|Вячеслав Чорновил
**Вячеслав Максимович Чорновил** буюу **Черновол** (, 1937 оны 12 сарын 24 – 1999 оны 3 сарын 25) нь Украины улс төрч юм.

Ангилал:Украины Дээд Зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Украины сэтгүүлч
Ангилал:Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч
Ангилал:ЗХУ-ын дарангуйллын хэлмэгдэгч
Ангилал:Украин улсын баатар
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (5-р зэрэг)
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1937 онд төрсөн
Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Конно Акицүгү

**Конно Акицүгү** (, 1944 оны 9 сарын 1 - 2019 оны 9 сарын 5) нь Японы Хоккайдо мужийн Саппоро хотод төрсөн, цанын харайлтын тамирчин юм.

Бага сургуулийн 3-р ангид байхаасаа эхлэн цанын харайлтаар хичээллэж эхэлсэн тэрээр Хоккай ахлах сургуулийг дүүргээд Нихон их сургуульд элсэн орж, тус сургуулийн цанын багийн дасгалжуулагч Яги Юүшироогийн удирдлага дор хичээллэж байв. Конно сургуулиа төгсөөд Хоккайдо Такүшокү Банканд ажилд оржээ.

1968 оны Греноблийн олимпод анх удаа эх орноо төлөөлөн оролцсон ч 70 метрийн төрөлд 24, 90 метрийн төрөлд 20-р байр эзэлжээ. 4 жилийн дараа олимпын наадмыг нутагтаа зохиохоор болоод байсан Японы баг тус наадамд хамгийн олон буюу 62 тамирчин илгээсэн ч тамирчид нь медаль зүүх битгий хэл шагналт байранд ч орж чадаагүй юм.
 
1972 онд төрсөн нутагтаа зохиогдсон олимпод 70 метрийн төрөлд мөнгөн медаль хүртжээ. Уг төрөлд алтан медалийг Касая Юкио, хүрэл медалийг Аочи Сэйжи нар хүртэж, Японы тамирчид бүх медалийг зүүсэн ховор тохиолдол гарчээ. Конно 90 метрийн төрөлд 12-р байр эзэлсэн байна.

1976 оны Инсбрукийн олимпод шигшээ багийн нөөц тамирчнаар оролцсон боловч уралдааны замд гараагүй аж.

Зодог тайлсныхаа дараа цанын спортоос хөндийрч, банкандаа борлуулалт хариуцсан ажил хийж байв.

1998 онд Наганогийн олимпын бамбар Японоор аялах үед, 1 сарын 6-нд Саппоро хотоор явж өнгөрөхөд буухианы хамгийн эхний гүйгчийн үүргийг гүйцэтгэсэн бөгөөд нээлтийн ёслол дээр Игая Чихарү, Касая Юкио, Китазава Ёшихиро, Нагакүбо Хацүэ, Оотака Юүко, Хашимото Сэйко, Ямамото Хироми нарын хамтаар олимпын далбааг өргөсөн.

Конно 2019 оны 9 сарын 5-нд багалзуур хоолойн хорт хавдрын улмаас Саппоро хотын нэгэн эмнэлэгт нас нөгчжээ.

## Цахим холбоос
*FIS-ийн сайт дахь профиль

## Эшлэл
Ангилал:Японы цанын харайгч
Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:1968 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:1972 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Тэд Мэрэдит

**Жэймс Эдвин "Тэд" Мэрэдит** (, 1891 оны 11 сарын 14 &ndash; 1957 оны 11 сарын 2) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч бөгөөд олимпын хошой алтан медальт тамирчин юм.

Тэрээр 1912 оны Стокхольмын олимпод 800 метрийн зайд 1:51.9 амжилтаар дэлхийн дээд амжилт тогтоон түрүүлснээс гадна 4 x 400 м-ийн буухиа уралдаанд алтан медаль хүртжээ. Түүнчлэн 400 метрийн зайд 4-р байр эзэлсэн байна.

Олимпын үеэр ахлах сургуулийн сурагч байсан Мэрэдит олимпоос буцаж ирээд Пеннсилванийн их сургуульд элсэн оров.

1917 онд армид элсэн, Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцжээ. Мэрэдит 1920 оны зуны олимпод оролцсон ч 400 метрийн зайд хагас шигшээ уралдаанаас хасагдаж, 4x400 м-ийн буухиа гүйлтэд дөрөвдүгээр байр эзлэн медаль хүртэж чадаагүй байна.

Зодог тайлсныхаа дараа тэрээр үл хөдлөх хөрөнгө зуучлагчийн ажил эрхэлж байжээ.

## Цахим холбоос 
*Профиль

Ангилал:800 метрийн гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:4х400 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын 400 метрийн гүйгч
Ангилал:АНУ-ын 800 метрийн гүйгч
Ангилал:АНУ-ын 4х400 метрийн буухиа гүйгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:1912 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1920 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1891 онд төрсөн
Ангилал:1957 онд өнгөрсөн
Алаг шунгаач

**Алаг шунгаач** (***Bucephala clangula***) нь Нугасныхан овгийн дундаж хэмжээний шувуу юм.

## Гадаад төрх 
д.]]

Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь 45-52 см, 888-1400 гр жинтэй, эмэгчин нь 40–50 см ба  500-1182 гр жинтэй болно. Тэд алтан шар өнгийн нүдтэй. Эрэгчин шунгаач ногоон солонготой хардуу толгой, нүдийг тойрсон дугуй цагаантай, нуруу нь харавтар, хүзүү, гэдэс нь цагаан юм. Эмэгчин шунгаач бор толгой, саарал биетэй. Тэдний хөл нь улбар шар байна.

Алаг шунгаач Канад, АНУ, Скандинав болон Оросын хойд хэсгээр, гол нууранд амьдарна. Модны нүх, хонхорт үүр засдаг. Шотландад тэдэнд үүр бэлдэж өгөх нь их бөгөөд үүнээс үүдэн аажмаар тоо толгой нь сэргэж байгаа аж. Мөн Их Британий нууранд энэ шувуу нь түгээмэл таарна. Тэнд мөн энэхүү шувууны тоо толгойг өсгөх, жилийн турш нутаглан амьдруулах зорилгоор үүр байршуулан бэлдэх ажиллагаа явагддаг.

Алаг шунгаач 43.3х59.3 мм хэмжээтэй, 64 гр жинтэй өндөг гаргана. Эмэгчин нь ганцаар өндгөө дарах ба 28-32 хоног зарцуулна. Дэгдээхэй нь бусад эмэгчин шунгаач болон Буурал шунгуур зэрэг шувуунд алуулах нь их ажээ. Тэд нисэж суртал 55-65 хоног болдог байна.

Энэ шувуу нь усан доор шумбаж сэлэн хоол тэжээл олж иддэг. Жилийн турш идэх зүйлийн 32% нь хавч хэлбэртэн, 28% нь усны шавьж, 10% нь нялцгай биетэн байдаг аж. Мөн загас, өндөг зэрэг нь чухал тэжээл болно. Үүний эсрэг тэд янз бүрийн махчин шувууд, харцага, шар шувуу, бүргэд, эмэгчин болон дэгдээхэй нь баавгай , үен, усны булга , илбэнх зэрэг амьтдын хоол болдог.

## Гадаад холбоос 
* Cornell Lab of Ornithology: Common Goldeneye
* USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter: Common Goldeneye
* photograph of adult
* photograph of courtship display
* South Dakota Birds and Birding: Common Goldeneye Information and Photos
* eNature.com: Common Goldeneye
* Common Goldeneye videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Common Goldeneye wildlife photos and voice

Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио
Ангилал:Монгол орны шувууд
Самбо

**Самбо** () гэдэг нь харьцангуй орчин үед үүссэн, тулааны урлаг, спорт бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улсад бий болж, 1938 онд ЗХУ-ын Бүх Холбоотын Спортын Зөвлөлөөс албан ёсоор спорт гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн бие хамгаалах урлаг болно.

"Самбо" хэмээх үг нь орос хэлээр-" " буюу "зэвсэггүйгээр өөрийгөө хамгаалах" гэсэн утгатай үгний товчлол болно. Японы жүдо, Арменийн коч, Гүржийн чидаоба, Молдавын тринта, Татарын көрэш, Узбекистаны кураш, Монголын үндэсний бөх болон Азербайжаны гулеш зэрэг бөхийн төрлүүдээс түүвэрлэн санаа авсан гэгддэг.

Самбог үндэслэгчид нь Василий Ощепков (1937 оны улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн үед жүдог үндэслэгч Каноо Жигороогоор хичээл заалгаж байснаасаа болж Сталины тушаалаар цаазлагдсан) болон Виктор Спиродонов нар юм. Тэд тус тусдаа хоёр улгаатай стилийн, ижил нэртэй тулааны урлагийг бий болгожээ. Спиродоновын үүсгэсэн урсгал нь илүү зөөлөн, айкидотой төстэй систем бөгөөд Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед бий болжээ. Виктор Спиродоновын шавь Анатолий Харлампиев албан ёсоор спортын самбог үндэслэгч гэгддэг. 

## Стиль
Самбогийн гурван хувилбар бий.

***Спортын самбо** буюу **Самбо бөх** (). Чөлөөт бөх буюу жүдотой төстэй. Тэмцээн явагдах зарчим нь жүдогийнхтой ижил боловч дүрэм, протокол, өмсгөл нь ялгаатай. Боох, өчихийг хориглодог.

***Байлдааны самбо** (). Цэрэг байлдааны чиглэлээр хөгжсөн орчин үеийн тулааны урлаг. Боох, өчих мэх хийх, цохих нь зөвшөөрөгдөнө. Тамирчид самбо бөхийн өмсгөлтэй ижил өмсгөл өмсөх бөгөөд гар, толгой, шилбэндээ хамгаалалт зүүдэг. 2001 оноос дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зохиогдох болсон.

***Чөлөөт самбо** - 2004 онд Америкийн Самбогийн Холбооноос зохиосон дүрмийн дагуу явагддаг. Өчих, боох мэх зөвшөөрөгддөг ч цохиж болдоггүй. АСХ нь уг дүрмийг зохиохдоо самбогийн тэмцээнүүдэд жүдо, жүүжицүгийн тамирчид оролцоход хялбар болгохыг зорьжээ.

## Эшлэл
## Мөн үзэх 
*Дэлхийн самбо бөхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

## Цахим холбоос 
### Байгууллагууд 
* FIAS (Олон Улсын Сонирхогчдын Самбо Бөхийн Холбоо)
* Азийн Самбогийн Холбоо
* Америкийн Самбогийн Холбоо
* АНУ-ын Байлдааны Самбогийн Холбоо
* Украйны Байлдааны Самбогийн Холбоо

### Бусад 
* Самбогийн сургууль, байгууллагуудын жагсаалт
*RMAX Самбогийн видео хичээлүүд, арга техникүүд
* Самбогийн зургийн цомог
* 


Ангилал:Тулааны спортын төрөл
Ангилал:Европын тулааны урлаг
Ангилал:Азийн тулааны урлаг
Абдуррахман Вахид

**Гус Дур** (*Gus Dur*) хэмээн алдаршсан **Абдуррахман Вахид** (*Abdurrahman Wahid*, төрөхдөө **Абдуррахман Аддахил** *Abdurrahman Addakhil* гэдэг нэртэй байсан, 1940 оны 9 сарын 7 – 2009 оны 12 сарын 30) нь Индонезийн Исламын шашны удирдагч бөгөөд 1999-ээс 2001 онд тус улсын ерөнхийлөгчөөр ажилласан улс төрч юм. Индонезийн суннит исламчуудын байгууллага болох Нахдлатул Уламаг олон жил тэргүүлсэн тэрээр Үндэсний Сэргэлтийн Нам (PKB)-ыг үндэслэн байгуулж, 1998 онд Сухартогийн дэглэм унасны дараа анх сонгогдсон ерөнхийлөгч болжээ.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
Ангилал:Индонезийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Индонезчүүд
Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Дифлимп

**Дифлимп** буюу **Сонсголын бэрхшээлтэй хүмүүсийн олимп** (хуучин *Сонсголын бэрхшээлтэй хүмүүсийн дэлхийн наадам*, *Сонсголын бэрхшээлтэй хүмүүсийн олон улсын наадам* гэдэг байсан, ) гэдэг нь ОУОХ-ноос хүлээн зөвшөөрсөн, сонсголын бэрхшээлтэй тамчиричд оролцдог дээд зэрэглэлийн тэмцээн юм. Тус наадмыг *Comité International des Sports des Sourds* (CISS, "Олон Улсын Сонсголын Бэрхшээлтэй Хүмүүсийн Спортын Холбоо") зохион байгуулдаг.

## Түүх 
4 жил тутамд зохиогддог Дифлимп нь олимпийг эс тооцвол хамгийн эртнээс зохиогдож ирсэн олон спортын цогц наадам юм. 1924 онд Парист зохиогдсон анхны дифлимп нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн оролцсон анхны олон улсын спортын тэмцээн байсан билээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас болж тасалдсаныг эс тооцвол дөрвөн жил тутамд зохиогдож ирснээс гадна 1949 оноос Өвлийн дифлимп зохиогдож эхэлсэн байна. Парист болсон анхны наадамд Евроопын 9 орны 145 тамирчин оролцож байжээ.

1924-өөс 1965 онд албан ёсоор "Сонсголын Бэрхшээлтэй Хүмүүсийн Олон Улсын Наадам" гэгддэг байсан бөгөөд мөн "Олон Улсын Чимээгүй Наадам" гэгдэж байв. 1966-1999 онд "Сонсголын Бэрхшээлтэй Хүмүүсийн Дэлхийн Наадам" буюу "Дэлхийн Чимээгүй Наадам" гэгдэж байгаад 2000 оноос одоогийнхоороо "Дифлимп" гэгдэх болсон байна:

### Зуны дифлимп 
#### Хувийн спорт 
#### Багийн спорт 
* Сагсөн бөмбөг
* Хөлбөмбөг
* Воллейбол

### Өвлийн дифлимп 
#### Хувийн спорт 
* Уулын цана
* Гүйлтийн цана
* Сноуборд

#### Багийн спорт 
* Кёрлинг 
* Хоккей

## Зохион байгуулагдсан хот, улсууд 
Өнөөдрийн байдлаар Дифлимпийн наадам нь 21 улсын 36 хотод зохион байгуулагдаж байсан боловч Европ, Хойд Америк тивээс гадна ердөө 3 удаа (Христчөрч 1989, Мельбурн 2005, Тайбэй 2009). Дараагийн зуны наадам Грекийн Афинд 2013 онд, өвлийн наадам Словакийн Хай Татраст 2011 онд зохиогдоно. Зохиогдож байсан хот, улсуудыг дор жагсаав:

### Зуны дифлимп 
### Өвлийн дифлимп 
## Мөн үзэх 
* Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн спорт
* Паралимп

## Эшлэл 
## Гадны холбоосууд 
* Дифлимпийн албан ёсны сайт
* Ази Номхон Далайн Сонсголын Бэрхшээлтэй Хүмүүсийн Спортын Холбоо
1947 он

## Энэ онд болсон үйл явдлууд 
* 5-р сарын 1-нд Хятадын коммунист намын шийдвэрээр Өөртөө засах Өвөр Монгол тойрог байгуулсан.
* 6-р сарын 5-нд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Жорж Маршал Харвардын Их сургуульд үг хэлэхдээ дайны дараах Европыг сэргээх "Маршалын төлөвлөгөө"-гөө танилцуулав. 
* 11-р сарын 29-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Палестины газар нутгийг Еврей болон Арабын улсуудад хуваах төлөвлөгөөг баталсан.

## Энэ онд төрөгсөд 
3-р сарын 25-нд Британий рок дуучин, хөгжмийн зохиолч, хөгжимчин Элтон Жон. 

7-р сарын 30-нд америкийн нэрт кино жүжигчин Арнольд Шварценеггер. 

## Энэ онд нас барагсад 

#
Камачи Такэо

**Камачи Такэо** (, 1936 оны 3 сарын 20 - ) нь Японы буудлагын тамирчин бөгөөд одоо Японы урт бууны холбоонд дасгалжуулагчаар ажилладаг. 1984 оны Лос-Анжелесын олимпод эрэгтэйчүүдийн хийн урт бууны хурдан буудлагын төрөлд тэргүүлж алтан медаль хүртсэн. Японы Өөрийгөө Хамгаалах Хүчинд алба хаадаг байв.

## Намтар 
1936 оны 3 сарын 20-нд хуучнаар Манж-Го улсад төрж, Япон улс дэлхийн хоёрдугаар дайнд ялагдсаны дараа гэр бүлийн хамт Миязаки мужийн Ниши Мороката тойрог, Такахара хот руу дүрвэн ирж, өсвөр насаа тэнд өнгөрөөжээ.

Такахарагийн дунд сургуулийг дүүргээд Өөрийгөө Хамгаалах Хүчинд алба хаах болов. 1962 онд, Токиогийн олимпод бэлтгэх зорилгоор байгуулагдсан Өөрийгөө Хамгаалах Хүчний Биеийн Тамирын Сургуульд элсэн оржээ.

Маш авъяаслаг буудагч байсан тэрээр Мехикогийн олимпоос алтан медаль хүртэх нь баталгаатай гэгдэж, түүний бэлтгэлийг сонирхохоор гадаадын тамирчид олноор ирдэг байв. Бэлтгэл дээр 600 онохоос 599 онож бүгдийг гайхашруулж байсан ч олимпод амжилтгүй оролцон, дөнгөж 12-р байр эзэлжээ.

Мюнхений олимпод сүүлийн 4 секундын буудлага хүртэл хүрэл медаль хүртэхээр амжилттай явж байсан ч сүүлийн сумаа хоцорч тавьснаар оноо авч чадалгүй, медалиас мултарчээ. Москвагийн олимпод оролцох Японы шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байсан ч Япон улс олимпийг бойкотлосноос болоод оролцож чадсангүй. Удалгүй зодог тайлсан хэдий ч олимпод дахин нэг удаа оролцохоор шийдэж, 4 жилийн дараа Лос-Анжелесыг зорьжээ.

Лос-Анжелесын олимпоос түүнийг медаль авна гэх хүн бараг байгаагүй ч дээгүүр амжилт үзүүлдэг байсан социалист орнууд олимпод оролцоогүй нь түүнийг амжилт гаргахад нөлөөлж, 4 дэх олимпдоо оролцоод анхныхаа алтан медалийг зүүж чаджээ. Тэр үед 48 настай байсан Камачи Японы тамирчдаас хамгийн настайдаа олимпын аварга болсон амжилтыг үзүүлсэн нь одоо болтол эвдэгдээгүй байна. Тэрээр 1989 онд Өөрийгөө Хамгаалах Хүчнээс тэтгэвэрт гарчээ.

Ангилал:1936 онд төрсөн
Ангилал:Японы буудлагын тамирчин
Ангилал:Японы олимпын аварга
Дон Брагг

**Дон Брагг** (, * 1935 оны 5 сарын 15-нд Нью-Жерсигийн Пеннс Гров; † 2019 оны 2 сарын 16) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч, тулгууртай харайлтын тамирчин юм. Тэрээр 1960 оны Ромын олимпоос алтан медаль хүртсэн.

Брагг Пеннс Гровын ахлах сургуулийг дүүргэжээ.

Брагг хөнгөн цагаан тулгуур хэрэглэж байсан сүүл үеийн тамирчдаас шилдгүүдийн нэг нь байлаа. 1954 - 1960 он хүртэл дэлхийн шилдгүүдийн жагсаалтад байнга бичигдэж байсан ба 1960 оны олимпын өмнөх сорилгын үеэр 4.80 м дээгүүр давж, дэлхийн дээд амжилт тогтоосноос гадна олимпод 4.70 м-ийн амжилтаар алтан медаль хүртжээ. Түүнээс гадна 1959 онд Филадельфид 4.81 м-ээр танхимын дэлхийн дээд амжилтыг тогтоосон байна.

## Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын тулгууртай өндрийн харайгч
Ангилал:Тулгууртай өндрийн харайлтын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:1960 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:Хөнгөн атлетикийн панамерикийн наадмын аварга
Ангилал:АНУ-ын панамерикийн наадамд оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1935 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Легницийн тулалдаан (1760)

**Легницийн тулалдаан** () гэдэг нь Долоон жилийн дайны нэгэн тулалдаан бөгөөд 1760 оны 8 сарын 15-нд Их Фридрихийн удирдсан Пруссийн арми Эрнст фон Лаудоны удирдлага дор Австрийн армийг ялжээ. 

Тэд Пруссийн Силези дахь Легница хотын орчимд тулалдсан юм. Лаудоны армийн морин цэргүүд Пруссийн байрлалыг өглөө эрт довтолж эхэлсэн ч цохигдон ухарчээ. Артиллерийн тулалдаанд Пруссчүүд Австрийн дарины вагоныг гранатаар дэлбэлж чадсанаар давуу байдал олж авчээ. Австрийн явган цэргүүд Пруссийн шугамыг довтлох гэж оролдсон боловч артиллерын шуурган галд өртсөн байна. Улмаар Пруссийн явган цэргүүд сөрөг довтолгоонд оржээ.

Ийнхүү тулалдааны гол хэсэг дууссан ч Пруссчуудын артиллерын гал Австричуудыг түйвээсээр байлаа. Генерал Леопольд фон Даун цэрэгтэйгээ хүрэлцэн ирсэн боловч цэргүүд нь шинэ байсан тул уг тулалдаанд оролцохгүйгээр шийдсэнээр Пруссчүүд ялах нь ойлгомжтой болсон байна.

Ангилал:Долоон жилийн дайн
Ангилал:Легница
Ангилал:II Фридрих (Пруссийн хаан)
Ангилал:Пруссийн тулалдаан
Ангилал:Силезийн түүх
Ангилал:1760 оны зөрчилдөөн
Мөнгө угаах

**Мөнгө угаах** (англи. money laundering, орос. отмывание денег, франц. вlanchiment d'argent ) гэдэг нь хүний наймаа, мансууруулах бодис худалдаалах зэрэг гэмт хэргийн чанартай хууль бус үйлдлээр олсон мөнгө, хөрөнгийг далд эдийн засгаас гаргаж "хууль ёсны" болгож ашиглах үйл явцыг хэлнэ. Нэг ёсны бохир мөнгийг угааж цэвэр болгох гэсэн үг юм.   

## Тодорхойлолт 
Мөнгө угаах явцад орлогын жинхэнэ эх үүсвэрийг нуун дарагдуулж албан ёсны бодит гүйлгээг хуурамч баримтаар сольж, эдийн засгийн жинхэнэ утга санааг нь гажуудуулдаг. Мөнгө угаах гэмт хэргийн эхний шатанд бичиг баримтыг хуурамчаар үйлдэх, гуравдагч өөр этгээдийн баримт бичгийг ашиглах, учир мэдэхгүй хууль баримталдаг шударга хүнийг ашиглагдаг байна.

1920-иод онд Америкийн мафи гэмт хэрэг үйлдэж олсон бэлэн мөнгийг хууль ёсны болгохын тулд олон угаалгын газрыг худалдан авч сүлжээ хэлбэрээр ажиллуулж эхэлснээр олон тооны үйлчлүүлэгчидтэй жижиг байгууллагуудын орлогыг хянах нь маш хэцүү учраас тэд хууль бусаар олсон их хэмжээний бэлэн мөнгийг ажил үйлчилгээнээс олсон мэт болгож хувиргадаг байсанаас "Мөнгө угаах" гэдэг нэр томьёо гарсан байна. 

Гэсэн хэдий ч Америкийн зохиолч Жеффри Робинсон "мөнгө угаах" гэсэн нэр томъёог Ричард Никсоны сонгуулийн сурталчилгааг хууль бусаар санхүүжүүлсэнтэй холбогдуулан "Уотергейтийн дуулианы" үеэр Британийн The Guardian сонин анх ашигласан гэж үздэг.

## Мөнгө угаах үе шатууд 
Мөнгө угаах үндсэн 3 үе шат байдаг. 

# «**Байршуулах**» хөрөнгө мөнгийг төрөл бүрийн аргаар санхүүгийн системд оруулах;
# «**Төөрүүлэх**» хууль бус хөрөнгийн эх үүсвэрийг "төөрүүлэн" нуух зорилгоор хэцүү ойлгомжгүй хэд хэдэн санхүүгийн гүйлгээ хийх;
# «**Интеграчлах**» хууль бус хөрөнгийг "төөрүүлэх" гүйлгээнүүдэс ашиг олох.Нөхцөл байдлаас шалтгаалж зарим үе шатыг өнгөрөөж болдог. Жишээ нь Санхүүгийн системд орчихсон байгаа хөрөнгө дээр нэмж хөрөнгө мөнгө оруулах хэрэгцээгүй байдаг байна. 

## Мөнгө угаахтай тэмцэх 
**Мөнгө угаахтай тэмцэх олон улсын санхүүгийн байгууллага** буюу **ФАТФ** буюу (англи. Financial Action Task Force on Money Laundering — FATF) мөнгө угаахтай тэмцдэг Олон улсын Засгийн газрын байгууллага юм.  37 гишүүн, 2 байгууллага ордог.  

Мөнгө угаахтай тэмцэхийг (англи. *anti money laundering*, товчоор **AML**) улс орон бүр чухалчилдаг болсон.

Мөнгө угаах үйл явдалтай үр ашигтай тэмцэхийн тулд дараах байгууллагуудын уялдаатай ажиллагаа чухал:

* Хууль тогтоох байгууллагууд;
* Гүйцэтгэх засаглалын байгууллагууд яамдууд;
* Шүүхийн байгууллагууд;
* Цагдаа, Тагнуул, Гааль г.м. Хууль хэрэгжүүлэх байгуулагууд;
* Санхүүгийн тагнуулын нэгжүүд;
* Төв банк, санхүүгийн хяналтын байгууллагууд болон арижааны банкууд, мэргэжилтэн шинжээчид. 

## Холбогдох нэр томьёо, үг 
**"ландромат"** (англи. "laundromat" гэсэн үг. орч. Угаалгын газар) Мөнгө угаах томоохон үйл ажиллагааг нэрэлдэг. 

**"бохир мөнгө"** (англи. "dirty money") - Шударга бусаар буюу залилан хийж олсон мөнгийг нэрэлдэг.


Ангилал:Эдийн засгийн гэмт хэрэг
Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн эрх зүй
Ангилал:Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг
Баруун фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)

Дэлхийн хоёрдугаар дайны Европын **Баруун фронт** гэдэг нь Дани, Норвеги, Люксембург, Бельги, Нидерланд, Франц болон баруун Германы нутагт явагдсан дайны ажиллагааг ерөнхийд нь нэрлэдэг нэр юм. Дайны том хэмжээний хоёр ажиллагаа тус фронтод өрнөжээ.

## Эшлэл 

Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны зэвсэгт хүчний түүх
Ангилал:1944 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1945 оны зөрчилдөөн
Хром

**Хром** (*Chromium*) нь **Cr** хэмээх тэмдэглэгээтэй, атомын дугаар 24 бүхий, 6-р бүлгийн эхний элемент болох химийн элемент юм. Төмөрлөг саарал өнгөтэй, гялалзсан хатуу металл бөгөөд өндөр температурт хайлдаг. Үнэр, амтгүй, уян зөөлөн шинж чанартай. Тус элементийн нэр нь Грек хэлээр "өнгө" гэсэн утгатай "хрома" (χρωμα) хэмээх үгнээс гаралтай. 1797 онд Луйс Николас Ваукелин хромыг крокоит (*Хар тугалгын хромат*) дотроос олж нээжээ.

## Гадны холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:Хүнд металл
Европ тодол

**Европ тодол**, **Ердийн тодол**, эсвэл зүгээр л **Тодол** *(Sturnus vulgaris)* нь Тодолынхон овогт багтах нүүдлийн шувуу юм.

Тодол шувууны энэхүү зүйл нь Европ тивийн сэрүүн хэсэг болон баруун Азийн ихэнх нутгаар тархсан. Мөн Австрали, Шинэ Зеланд, Хойд Америк, Өмнөд Африкт нутагшуулжээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Тодолынхон
Шинг Хуйна

**Шинг Хуйна** (; 1984 оны 2 сарын 25-нд Шандонг мужийн Вэйфанг хотын Хантинг дүүрэгт төрсөн) нь Хятадын хөнгөн атлетикч юм.

## Намтар
Шинг Шандонг мужийн Вэйфанг хотын Хантинг дүүрэгт тариачны гэр бүлд төржээ. Тэрээр 1.66 м өндөртэй, 50 кг жинтэй. Шинг Вэйфанг хотын спортын сургуульд Чи Южайгийн удирдлага дор хөнгөн атлетикаар хичээллэж эхэлжээ. Тэгээд Шандонгийн Спортын Технологийн Институтад 1999 онд элсэн орж, Ин Янцины удирдлагаар бэлтгэл хийх болов.

2001 оны Хятадын Бүх Ард Түмний Спартакиадад 1500 м-т 4:10.43, 5000 м-т 14:56.15 амжилт үзүүлсний дараа 2002 оноос шигшээ багтаа багтах болжээ. Мөн онд Бусанд болсон Азийн наадмаас 10,000 м-н зайд 31:42.36 амжилтаар хүрэл медаль зүүв.

Улмаар 2003 оны Дэлхийн АШТ-д 7-р байр эзлэхдээ 30:31.55 амжилтаар өсвөр үеийнхний дэлхийн дээд амжилтыг эвджээ. Хожим уг амжилтыг 2008 оны Бээжингийн олимпын үеэр Кенийн Линет Масай ахиулсан юм.

2004 оны Афины олимпод Шинг Этиопын гүйгчдийн 10,000 метрийн зай дахь ноёрхлыг зогсоож, 30:24.36 амжилтаар алтан медаль зүүв. Харин 2005 оны ДАШТ-д 5000 м-т 5 (14:43.64), 10,000 м-т 4-р байр (30:27.18) эзэлсэн байна.

## Хувийн дээд амжилт
*1500 м: 4:09.01 (2003)
*5000 м: 14:43.64 (2005)
*10,000 м: 30:24.36 (2004)

Тэрээр 2005 оны Хятадын Бүх Ард Түмний Спартакиадад 1500 метрийн зайд 4:03.00 амжилт үзүүлсэн ч түүний өрсөлдөгч Лю Цинг түүнийг гүйцэж түрүүлэхийг оролдоход хашсан хэмээн гомдол гаргасны улмаас Шингийн амжилтыг хүчингүйд тооцжээ.

## Эшлэл
*

Ангилал:Хятадын 5000 метрийн гүйгч
Ангилал:Хятадын 10.000 метрийн гүйгч
Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:Хятадын олимпын аварга
Ангилал:Хятадын олимпын оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Хятадууд
Ангилал:1984 онд төрсөн
Эм (салаа утга)

**Эм** гэдэг нь Монгол хэлэнд олон салаа утгатай, дараах хуудаснуудын алиныг ч зааж болно.
*Эм (хүйс), хүн, амьтаны хүйсийн ерөнхий нэр
*Эм (ерөндөг), анагаах бодисын ерөнхий нэр
*Эм (хэл зүй), хэлзүйн эгшиг, хүйсийн ангилал
1961 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

**1961 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** нь 1961 оны 12 сарын 2-нд Францын Парис хотод зохиогдсон, жүдогийн гурав дахь удаагийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн юм. Анх удаа Японоос өөр улсын тамирчин дэлхийн аварга цолыг хүртсэн байна.

## Медальтнууд
### Эрэгтэй
### Медалийн хүснэгт 
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
1965 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

**1965 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** нь 1965 оны 10 сарын 14-нөөс 17-нд Бразилын Рио-де-Жанейро хотноо зохиогдсон. Тамирчид анх удаа жингийн ангилалд хуваагдан өрсөлджээ.

## Медальтнууд
### Эрэгтэй
### Медалийн хүснэгт 
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
1958 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

**1958 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** нь 1958 оны 11 сарын 30-нд Японы Токио хотод зохиогдсон, жүдогийн хоёр дахь удаагийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн юм.

## Медальтнууд
### Эрэгтэй
### Медалийн хүснэгт 
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
1956 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

**1956 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** нь Японы Токио хотод 1956 оны 5 сарын 3-нд зохион байгуулагдсан, жүдогийн анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн юм.

## Медальтнууд
### Эрэгтэй
[150px|right|thumb|Жүдогийн анхны дэлхийн аварга [Нацүи Шоокичи]]

### Медалийн хүснэгт 
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
Аудун Бойсен

**Аудун Бойсен** (, 1929 оны 5 сарын 10 &ndash; 2000 оны 3 сарын 2) нь Норвегийн хөнгөн атлетикч юм. Бяркөйд төрсөн тэрээр Риссад өсчээ. Бойсен эхлээд Рисса I.L. клубийн нэрийн өмнөөс тэмцээн уралдаанд оролцдог байгаад, хожим Ослогийн IK Тялвег төлөөлөх болсон байна.

1950-иад оны дундын зайн шилдэг гүйгчдийн нэг тэрээр Мельбурны олимпоос хүрэл медаль хүртсэнээс гадна Европын АШТ-ээс мөнгө, хүрэл медаль зүүжээ. Түүнчлэн 1,000 метрийн зайд 3 удаа дэлхийн дээд амжилт тогтоосноос сүүлийнх нь 1955 онд тогтоосон 2:19.0 гэсэн амжилт болно.

## Эшлэл
*sports-reference

Ангилал:Норвегийн 800 метрийн гүйгч
Ангилал:Норвегийн олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Норвегийн олимпын оролцогч
Ангилал:1952 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1956 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Норвегийн оны шилдэг тамирчин
Ангилал:Норвегичууд
Ангилал:1929 онд төрсөн
Ангилал:2000 онд өнгөрсөн
Фриц Хабер

**Фриц Хабер** (, 1868 оны 12 сарын 9 – 1934 оны 1 сарын 29) нь Германы химич, бордоо, тэсрэх бодис хийхэд чухал үүрэгтэй аммиакын нэгдэл гаргаж авах аргыг нээснээрээ 1918 онд химийн салбар дахь Нобелийн шагнал хүртсэн эрдэмтэн юм. Түүнчлэн ионлог хатуу биетийн торон энергийг хэмжих арга буюу Борн-Хаберын циклийг Макс Борнтой хамтран нээжээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед хлор болон бусад хорт хийг гаргаж авах ажлыг хийж байсан тул "Химийн зэвсгийн эцэг" гэгддэг. 

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:Германы химич
Ангилал:20-р зууны химич
Ангилал:20-р зууны физикч
Ангилал:Кайзер Вилхелм Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Берлиний Хумбольдтын их сургуулийн багш
Ангилал:Карлсруэгийн Технологийн Хүрээлэнгийн багш
Ангилал:Вилхелм Экснер Медаль шагналтан
Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Баварийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Германы эзэнт гүрний дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн
Ангилал:Нацизмын үед Германы эзэнт гүрнээс дүрвэгч
Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн
Ангилал:Гехаймрат
Ангилал:Вроцлавын хүн
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1868 онд төрсөн
Ангилал:1934 онд өнгөрсөн
Вацлав Клаус

**Вацлав Клаус** (, 1941 оны 6 сарын 19 -нд Прага хотод төрсөн) -Чехийн улс төрийн зүтгэлтэн. 2003-2013 онд Чех улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч байсан юм.

Ангилал:Чехийн ерөнхийлөгч
Чезаре Мальдини

**Чезаре Мальдини** (, 1932 оны 2 сарын 5-нд Триесте хотод төрсөн). Италийн хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч. Түүний хүү нь Россонеричүүдийн мөнхийн багийн ахлагч Паоло Мальдини.

Тэрээр 1952-1953 онд Триестина, 1954-1966  онуудад Милан, 1966-1967 онд Торино багуудад тоглож явсан шилдэг хөлбөмбөгчин.

Түүний нэрийг Милан багаас салгахийн аргагүй. Чезаре Мальдини энэ л багт Аваргуудийн лигийн аварга, Сери-А-гийн аварга гээд л клубын авч болох бүх л цол хэргэмийг хүртсэн тэрээр шигшээ багийнхаа хамтаар 1962 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд бас оролцож байлаа.
 
Дасгалчуулагчийн гараагаа 1973 оноос эхлэж 1980 оныг хүртэл Милан, Фожжио, Тернана, Парма багуудад ажиллаж байгаад 1986 оноос 1996 оныг хүртэл Залуучуудын 21 хүртэлх насны шигшээ багийг удирдаж 1992, 1994, 1996 онуудад 3 удаа багаа Европын аварга болгосон бөгөөд түүний дасгалчуулагч хийж байсан 10 жилийн хугацаанд Италийн хоёр үеийн шилдэг тоглогчид Мальдинигийн гараар өсөн бойжсон юм. Ингээд 1996-1998 оны хооронд үндэсний шигшээ багаа удирдаж хүү Паологийн хамтаар дэлхийн аваргад түрүүлэх мөрөөдлөө биелүүлэхээр Францыг зорьсон. Гэсэн ч шөвгийн 8 багийн тоглолтод талбайн эзэн Франц болон өмнөх дэлхийн аваргад үзүүрлэсэн Италийн багийн тоглолтын үндсэн цаг тэнцээгээр өндөрлөж торуулийн цохилтоор Франц ялсан юм. Үүний дараа шигшээ багийн дасгалчуулагчийн суудлаа Дино Зоффод өгсөн бөгөөд өөрөө Өмнөд Америкийн шилдэг хамгаалттай Парагвайг дасгалжуулахаар болсон юм. Гэвч  2002 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд  түүнийг багийг Германы Оливер Нойвилл гомдоосон юм.

Ангилал:Италийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч
Ангилал:Италичууд
Ангилал:1932 онд төрсөн
Дора Бүүтби

**Пенелоп Дора Харви Бүүтби** (, 1881 оны 8 сарын 2 &ndash; 1970 оны 2 сарын 22) нь Английн теннисчин юм. Тэрээр Миддлсексийн Финчлид төржээ. Бүүтби 1909 оны Вимблдоны аварга бөгөөд 1908 оны Лондоны олимпоос мөнгөн медаль хүртжээ. Дора Лондоны Хаммерсмитэд 1970 онд нас нөгчсөн ажээ.

## Их Дуулгын амжилт
### Вимблдон
***Ганцаарчилсан төрлийн аварга**: 1909
*Ганцаарчилсан төрлийн дэд аварга: 1910, 1911

## Их Дуулгын шигшээ тоглолтууд
### Ялсан (1)
1Энэ нь 1908 оны аварга Шарлотт Күүпер Стерритэй тоглох өрсөлдөгчийг шалгаруулах шувтаргын тоглолт байсан бөгөөд тэр үед өмнөх жилийн аварга нь шигшээ тэмцээнд шууд шалгардаг байв. Гэвч Стерри аваргаа хамгаалахаар ирээгүй тул Бүүтби аварга болжээ.

### Ялагдсан (2)
Ангилал:Английн теннисчин
Ангилал:Их Британийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1881 онд төрсөн
Ангилал:1970 онд өнгөрсөн
Том Сандберг

**Том Сандберг** (, 1955 оны 8 сарын 6-нд төрсөн) нь Норвегийн цанын хоёр төрөлтийн тамирчин юм.

1982 оны цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд тэрээр хувийн 15 км-ийн төрөлд Зүүн Германы Конрад Винклерээс 0.2-хон секундээр түрүүлэн алтан медаль зүүжээ. Сандберг мөн Дэлхийн АШТ-ээс багийн төрөлд 2 медаль хүртсэн (алт: 1984, мөнгө: 1982). Түүний амжилтын оргил үе 1984 онд тохиосон бөгөөд олимп болон Дэлхийн цомд түрүүлжээ. Сандберг улсынхаа 9 удаагийн аварга.

Тэрээр Норвегийн Спортын Шинжлэх Ухааны Сургуулийг төгсчээ.

## Эшлэл
*

Ангилал:Норвегийн цанын хоёр төрөлтийн тамирчин
Ангилал:Норвегийн олимпын аварга
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:Норвегичууд
Бразилын могой хүзүүт яст мэлхий

**Бразилын могой хүзүүт яст мэлхий** (***Hydromedusa maximiliani***) нь Могой хүзүүт яст мэлхийнхэн овогт багтдаг нэгэн зүйл яст мэлхий юм.
Зөвхөн Бразилд л байдаг.

## Эшлэл
* Tortoise & Freshwater Turtle Specialist Group 1996.  Hydromedusa maximiliani.   2006 IUCN Red List of Threatened Species. 

Ангилал:Яст мэлхий
Сэвх

thumb|right|200px|Нүүрэндээ сэвхтэй хүүхэд
**Сэвх** гэдэг нь арьсан дээр гардаг толбо бөгөөд меламины бөөгнөрөл юм. Ихэвчлэн нүүрэн дээр гардаг ч заримдаа ил байдаг мөр гэх мэт хэсэгт гарах нь бий. Нялх хүүхдэд бараг байдаггүй бөгөөд өсвөр насныханд ихэвчлэн ажиглагдана. Гэхдээ арьсны эмгэг биш болно.

## Гадны холбоос 
Ангилал:Арьс
Ангилал:Арьсны өвчин
Умардын хавтгаалж

**Умардын хавтгаалж** (*Vanellus vanellus*), урьд **Хавтгаалж** гэж байсан, нь Хиазынхан овгийн шувуу юм. Тэд Евразийн сэрүүн бүсэд өргөн тархжээ. Нүүдлийн шувуу бөгөөд алс хол Африк болон Пакистан, Энэтхэг, мөн Хятад зэрэг улсын нутагт өвөлжинө. Голдуу өдрийн цагаар, олон тоогоор сүрэглэн нисдэг. Ховор тохиолдолд Хойд Америкт хэрмэл байдлаар таарна. 

Тэд ус гатлагч шувуу ба боловсруулсан тариан талбай болон бусад богино өвсөрхөг газраар нутаглана. Газар үүрээ засаж, 3-4 өндөг гаргадаг. 25-34 хоног дарж дэгдээхэй гарна. Үүр болон дэгдээхэйгээ хамгаалан их дуу чимээ гаргаж хөөж тэмцдэг аж.

## Гадаад төрх 
Умардын хавтгаалж  **28–31 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **67–72 см** юм. Дугуйрсан хэлбэрийн далавч, толгойдоо согсоотой. Бусад бүх хавтгаалжнаас хамгийн богино хөлтэй болно. Хар цагаан өнгө голлосон зүстэй. 

Гол идэш тэжээл нь шавьж болон жижиг сээр нуруугүйтэн юм. 

## Цахим холбоос 
* RSPB Guide to Birds - Lapwing
* Lapwings Image documentation
* Identification guide (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Хиазынхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Черкас

left|150px|thumb|Хотын төв

Украин улсын Черкас мужийн засаг захиргааны төв  нь **Черка́с** () **хот** юм.

## Нэр 
1286 онд нэр дурдагдаж байсан эртний хот бөгөөд черкас ястны нэртэй адил боловч хотын нэр казак татарыг *черкас* гэж андуу хэлснээс үүссэн болов уу гэдэг. Өөр таамаг ч бий.

## Газар зүй 
69.08 км² нутаг дэвсгэртэй. Киевээс 189 км зайнд Днепр мөрний эрэгт оршдог.

## Хүн ам зүй 
19-р зууны эхээр 4000-уулаа байсан бол одоо 285,577 онд хүнтэй болжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Украины их сургуулийн хот
Ангилал:Черкас мужийн суурин
Ангилал:Днепр мөрний суурин