open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жижиг-гаригийн тэмдэглэгээ

Жижиг-гаригийн тэмдэглэгээ

Жижиг-гаригийн тэмдэглэгээ
Тодорхой албан ёсны жижиг-гаригийн тэмдэглэгээ нь хамгийн эцсийн төлөвт орших, гаригт өгсөн дугаар, тоо-нэрны хослол (солир, центаур, Далай вангаас цаана нарыг тойрон эргэх объект болон одой буюу жижиг гараг гэхдээ сүүлт од биш). Иймэрхүү тэмдэглэгээ нь үргэлж эхэнд тавигдах захирах, чиглүүлэх дугаарыг багтаадаг (каталог, хүснэгт, хуанли, эсвэл Олон Үндэстний Огторгуйн Нэгдсэн Нийгэмлэг : IAU дугаар, тоо), энэ тоо нь тухайн биеийн тойрг зам хангалттай тодорхрйгоор тогтоогдсон тохиолдолд өгөгддөг ("numbering - тоологдох, тоо өгөгдөх" гэж дуудагддаг).Албан ёсны тэмдэглэгээ нь жижиг гаригийн түр зуурын тэмдэглэгээнээс суурилан хамаардаг, энэ нь өмнө нь анх удаагаа судлагдахдаа шууд тавигдсан байдаг. Дараа нь, албан ёсны тэмдэглэгээний нэг хэсэг болох түр зуурын тэмдэглэгээ нь өөр нэрээр солигдож, өөрчлөгдөж магадгүй байдаг ("naming" - нэр өгөх, нэрлэгдэх гэж дуудагддаг). Албан ёсны болон түр зуурын тэмдэглэгээг Жижиг Гаригийн Төв (Minor Planet Center - MPC) ажигладаг, энэ нь Олон Үндэстний Огторгуйн Нэгдсэн Нийгэмлэгийн (International Astronomical Union - IAU) нэг салбар хэсэг юм.

Одоогоор, дугаар нь зөвхөн тойрог зам дөрвөн хамгийн сайн судалсан, шинжсэн эсрэгцэх байрлалаар тодорхойлогдсон тохиолдолд өгөгддөг. Харин жирийн бус объект болох дэлхийтэй ойрхон байрлах, зөрөх солирын дугаар гурав эсвэл бүр зөвхөн хоёр эсрэгцэх байрлалын дараа аль хэдийн тавигдсан байж болдог. Хагас сая нэрлэгдсэн, нэр авсан жижиг гаригууд дотроос зөвхөн хорь (эсвэл дөрвөн хувь) хүрэхүйц гаригууд л нэрлэгдсэн, нэр авсан. Нэмэлтээр, 2023 оны 11 -р сарын байдлаар 700000 хавьцаа жижиг гаригууд дугаарлагдаагүй, дугаар аваагүй байна.

Жижиг гаригийн хиймэл дагуулууд болох солирон дагуул Romulus -ийн (87) 1-р Sylvia Romulus -ийн албан ёсны тэмдэглэгээ нь Ром дугаарын тэмдэглэгээний ихэсгэсэн, үргэлжлүүлсэн гүйцэтгэл юм, Galileo -ийн үеэс энэ нь үе үе гаригуудын дагуулалуудад ашиглагдах болсон.

Сүүлт однууд нь мөн Жижиг Гаригийн Төвөөр (Minor Planet Center - MPC) ажилагдаж, судлагддаг гэхдээ өөр каталог систем, удирдлага, үйл ажиллагаа ашигладаг.
Ангараг гаригийн агаар мандал

Ангараг гаригийн агаар мандал нь Ангарагийг тойрон хүрээлж буй хийн давхарга юм. Энэ нь ихэвчлэн нүүрстөрөгчийн давхар исэл (95%), молекул азот (2.85%), аргон (2%)-оос бүрдэнэ. Мөн бага хэмжээгээр усны уур, хүчилтөрөгч, нүүрстөрөгчийн дутуу исэл, устөрөгч, ховор хий агуулна. Ангарагийн агаар мандал нь дэлхийнхтэй харьцуулахад хамаагүй нимгэн бөгөөд хүйтэн байдаг. Агаарын хамгийн их нягтрал 20 г/м³ (дэлхийнхтэй харьцуулахад 2%), температур нь ерөнхийдөө тэгээс доош -60°C хүртэл хүйтэн байна. Дундаж гадаргын даралт нь 610 паскаль (0.088 PSI) буюу дэлхийнхээс 0.6% юм.

Одоогийн нимгэн Ангарагийн агаар мандал нь гадаргуу дээр шингэн ус байх боломжийг хаадаг ч олон судалгаагаар урьд нь Ангарагийн агаар мандал илүү зузаан байсан гэж үздэг. Хавар, намрын улиралд агаарын нягтрал их байдаг ч өвлийн улиралд туйлын мөсөн бүрхүүлд нүүрстөрөгчийн давхар исэл хэсэгчлэн хөлддөг тул 25%-аар буурдаг. Ангарагийн агаар мандлын хамгийн их нягтрал нь дэлхийн гадаргаас 35 км өндөрт орших нягтралтай тэнцэх бөгөөд ойролцоогоор 0.020 кг/м³ байдаг. Ангарагийн агаар мандал нь гаригийн цөмийн эргэлт удааширснаас хойш сансарт хий алдаж байгаа бөгөөд энэ алдагдал өнөөдөр ч үргэлжилсээр байна.

Ангарагийн агаар мандал нь нарнаас хол байрлалтай, бага нарны энерги хүлээн авдаг тул дэлхийнхээс хүйтэн байдаг. Үр дүнд нь Ангарагийн үр ашигтай температур ойролцоогоор 210 К (-63°C, -82°F) байна.
Хиймэл оюун ухааны аюулгүй байдал

thumb
**Хиймэл оюун ухааны аюулгүй байдал** гэдэг нь хиймэл оюун ухаан (ХОУ) системээс үүсэх осол, буруу ашиглалт, эсвэл бусад хортой үр дагавраас урьдчилан сэргийлэхэд чиглэсэн салбаруудын нэгдсэн судалгааны чиглэл юм. Энэ нь ХОУ-ийн ёс зүй, ХОУ-ийг зохицуулах асуудлыг хамардаг бөгөөд эдгээр нь ХОУ системийг ёс суртахуунтай, ашигтай байлгах, мөн эрсдэлээс хамгаалж найдвартай байдлыг нэмэгдүүлэхийг зорьдог. Тус салбар нь ялангуяа өндөр хөгжингүй ХОУ загваруудаас үүсэх оршин тогтнох эрсдэлд анхаардаг.

Техникийн судалгаанаас гадна ХОУ-ийн аюулгүй байдал нь аюулгүй байдлыг хангах дүрэм, бодлогыг боловсруулахыг багтаадаг. Энэ чиглэл 2023 онд хиймэл оюун ухаан бүтээх хурдтай хөгжлийн улмаас болон судлаачид, гүйцэтгэх захирлуудын дэвшүүлсэн санаа зовнилуудаас шалтгаалан ихээхэн алдартай болсон. 2023 оны ХОУ-ийн Аюулгүй байдлын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр АНУ болон Их Британи улсууд ХОУ-ийн Аюулгүй байдлын өөрсдийн институтыг байгуулсан. Гэсэн хэдий ч судлаачид ХОУ-ийн чадварууд хэт хурдан хөгжиж буйтай харьцуулахад аюулгүй байдлын арга хэмжээ хангалттай хурдацтай биш байгаад санаа зовж байна.

*Хөдөлгөгч хүчин зүйлс*

Судлаачид ХОУ-тай холбоотой одоогийн эрсдэлүүдийг, тухайлбал, чухал системийн алдаанууд, гажуудал, ХОУ-д суурилсан хяналт, мөн шинэ эрсдэлүүд болох технологийн ажилгүйдэл, дижитал хууран мэхлэлт, зэвсэгжүүлэлт, ХОУ-д суурилсан кибер халдлага, биотерроризм зэрэг асуудлыг хэлэлцдэг. Түүнчлэн ирээдүйн ерөнхий хиймэл оюун ухаан (ЕХОУ)-ыг хянах чадвараа алдах эсвэл ХОУ-ийг ашиглан байнгын, тогтвортой дарангуйлал тогтоох магадлалтай гэх мэт таамаглалын эрсдэлүүдийг ч авч үздэг.

*Оршин тогтнох аюулгүй байдал*

Ерөнхий хиймэл оюун ухаанаас үүсэх оршин тогтнох эрсдэл: Зарим хүмүүс ЕХОУ-тай холбоотой санаа зовнилыг шүүмжилдэг. Жишээлбэл, Эндрю Нг 2015 онд үүнийг "Бид Марс дээр хөл тавиагүй байхад тэндхийн хүн ам хэт олшрох талаар санаа зовж буйтай адил" гэж хэлсэн. Харин Стюарт Ж. Рассел эсрэг байр суурьтай байж, "Хүний бүтээлч чадварыг үнэлж урьдчилан тооцоолох нь үл ойшоосноос илүү дээр" гэж анхааруулсан.

ХОУ-ийн судлаачид ХОУ технологиос үүсэх эрсдэлүүдийн ноцтой байдал, үндсэн шалтгааны талаар янз бүрийн саналтай байдаг ч судалгаанууд өндөр эрсдэлтэй нөхцөл байдлыг нухацтай авч үздэг болохыг харуулж байна. Судалгаагаар ХОУ-ийн судлаачдын ихэнх нь ХОУ-д ерөнхийдөө өөдрөг хандлагатай байсан ч 5%-ийн магадлалаар "маш ноцтой (жишээлбэл, хүн төрөлхтний мөхөл)" үр дүн гарах боломжтой гэж үзсэн. 2022 оны байгалийн хэл боловсруулалтын салбарын судалгаанд оролцогчдын 37% нь ХОУ-ийн шийдвэр нь "цөмийн дайнтай адил эсвэл түүнээс ч илүү ноцтой" гамшигт хүргэх боломжтой гэж хүлээн зөвшөөрсөн эсвэл бага зэрэг зөвшөөрсөн байна.
Агаарын хөлөг

Агаарын хөлөг[a] нь өөрийн хүчин чадлаар нисч буй агаарт жолоодох боломжтой аэростат буюу агаараас хөнгөн агаарын хөлөг юм. Аэростатууд нь агаарт үлдэхийн тулд шаардлагатай өргөлтөд хүрэхийн тулд хүрээлэн буй агаараас бага нягттай өргөх хийн хөвөх хүчийг ашигладаг.

Эрт үеийн дирижийн үед өргөх хий нь устөрөгч байсан бөгөөд энэ нь өндөр өргөх хүчин чадалтай, бэлэн байдгаас шалтгаалж байсан боловч угаасаа шатамхай чанар нь хэд хэдэн үхлийн аюултай осолд хүргэж, устөрөгчийн агаарын хөлөгүүдийг хуучирсан. Өөр өргөх хий, гелий хий нь шатамхай биш боловч ховор бөгөөд харьцангуй үнэтэй байдаг. Их хэмжээний гелийг анх АНУ-д илрүүлсэн бөгөөд хэсэг хугацаанд гелийг зөвхөн Хойд Америкт агаарын хөлөгт ашиглах боломжтой байсан. 1960-аад оноос хойш бүтээгдсэн ихэнх агаарын хөлөгт гелий ашигласан ч зарим нь халуун агаар ашигласан байна. [b]

Агаарын хөлөг онгоцны дугтуй нь хийн уут үүсгэж болно, эсвэл хэд хэдэн хийгээр дүүрсэн эсүүдийг агуулж болно. Агаарын хөлөг нь хөдөлгүүр, багийнхан, мөн нэмэлт ачааны багтаамжтай бөгөөд ихэвчлэн дугтуйны доор дүүжлэгдсэн нэг буюу хэд хэдэн гондолдбайрладаг.

Агаарын хөлөг онгоцны үндсэн төрлүүд нь хатуу бус, хагас хатуу, хатуу агаарын хөлөг юм. Хатуу бус агаарын хөлгүүдийг ихэвчлэн "блимп" гэж нэрлэдэг бөгөөд дугтуйны хэлбэрийг хадгалахын тулд зөвхөн дотоод хийн даралтад тулгуурладаг. Хагас хатуу агаарын хөлөг нь дотоод даралтын нөлөөгөөр хэлбэрээ хадгалдаг боловч түүнд бэхлэгдсэн бэхэлгээ гэх мэт тулгуур бүтэцтэй байдаг. Хатуу агаарын хөлөг нь хэлбэр дүрсээ хадгалж, бүх бүтцийн ачааллыг дааж байдаг гадна бүтцийн хүрээтэй байдаг бол өргөх хий нь нэг буюу хэд хэдэн дотоод хийн уут эсвэл үүрэнд агуулагддаг. Хатуу агаарын хөлгүүдийг анх гүн Фердинанд фон Зеппелин нисгэж байсан бөгөөд барьсан хатуу агаарын хөлгүүдийн дийлэнх хувийг түүний үүсгэн байгуулсан Luftschiffbau Zeppelin фирм үйлдвэрлэжээ. Үүний үр дүнд хатуу агаарын хөлөг онгоцыг ихэвчлэн зеппелин гэж нэрлэдэг
Байгалийн баялагийн менежмент

Байгаль орчны нөөцийн менежмент буюу байгаль орчны менежмент гэдэг нь хүрээлэн буй орчинд үзүүлэх хүмүүний нийгмийн харилцан үйлчлэл, нөлөөллийн менежмент юм. Энэ нь энэ хэллэгээс харагдаж байгаа шиг байгаль орчны менежмент биш юм. Байгаль орчны нөөцийн менежмент нь экосистемийн үйлчилгээг ирээдүйд хүн төрөлхтөнд зориулан хамгаалж, хадгалах, мөн ёс зүй, эдийн засаг, шинжлэх ухааны (экологийн) хувьсагчдыг харгалзан экосистемийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалахад чиглэгддэг. Байгаль орчны нөөцийн менежмент нь хэрэгцээг хангах, нөөцийг хамгаалах хоёрын хоорондох хүчин зүйлсийг тодорхойлохыг оролддог.Энэ нь байгаль орчныг хамгаалах, нөөцийн менежмент, тогтвортой байдал, ландшафтын нэгдсэн менежмент, байгалийн нөөцийн менежмент, загас агнуурын менежмент, ойн менежмент, ан амьтдын менежмент, байгаль орчны менежментийн систем болон бусадтай холбоотой юм.

## Ач холбогдол 
Байгаль орчны нөөц баялгийн менежмент нь дэлхий дахины нийгэм-улс төрийн тогтолцоонд нөлөөлсөн нэлээд хэдэн бичвэр, тухайлбал байгаль орчны болон олон улсын хөгжлийн цогц мөн чанарыг онцолсон Брундтландын комиссын Бидний нийтлэг ирээдүй, Worldwatch Institute-ийн жил тутмын State of the World тайлан зэрэг олон бичвэрүүдэд өргөн тархсан нь улам их санаа зовоож байгаа асуудал юм.
Сэлжүкийн архитектур

Их Селжүүк архитектур, эсвэл зүгээр л Селжүүк архитектур [a], нь Их Селжүүк улсын үед (XI-XII зуун) явагдсан барилгын үйл ажиллагааг хэлнэ. Энэ үеийн хөгжил нь Ираны архитектур, Төв Азийн архитектур, ойролцоох бүс нутгуудын архитектурын хувьд чухал хувь нэмэр оруулсан юм. Энэ нь сүм хийдийн тэгш хэмт дөрвөн-иван төлөвлөгөө, бөмбөгөр бүтээцийн дэвшил, мукарнасыг эрт үед ашиглах, улсын санхүүжилтээр анх удаа мадраса барих зэрэг шинэчлэлийг нэвтрүүлсэн. Тэдний барилгууд нь ихэвчлэн тоосгоор барьсан бөгөөд чимэглэлийг тоосгоны ажил, хавтанцар, сийлбэрлэсэн шавардлагаар хийсэн байдаг. 
Түүх 
Селжүүк туркууд 11-р зуунд Их Селжүүк улсыг байгуулж, Иран болон Хиндукушаас Зүүн Анатоли хүртэл, Төв Азиас Персийн булан хүртэлх өргөн уудам нутгийг эзэлжээ. 1050 онд Алп Арслан хааны үед Исфахан хотыг Их Селжүүк улсын нийслэл болгон байгуулжээ.[1] 1071 онд Манзикертын тулаанд Византын эзэнт гүрнийг ялсны дараа Анатоли нь Турк угсаатны суурьшигчдад нээлттэй болжээ.[2][3] Селжүүк архитектурын ивээлийн төв нь Иран байсан бөгөөд энд анхны байнгын Селжүүк барилгууд баригджээ.[4] Их Селжүүк улсын соёлын дээд цэг нь Малик-Шах I хааны (1072-1092 онд хаан ширээнд заларсан) үе, Низам аль-Мулкийн визирийн үед холбогддог. Бусад бодлогын адил Низам аль-Мулк нь Шиизмээс илүүтэйгээр Суннизмыг дэмжиж, энэхүү бодлогыг хэрэгжүүлэх хэрэгсэл болгон мадраса сүлжээг байгуулжээ.[5] Энэ нь мадраса нь Сунни Исламын ертөнцөөр тархсан байгууллага болж эхэлсэн тэмдэг юм. Өнөөдөр Иранда байгаа Селжүүк мадрасууд бүрэн бүтэн хадгалагдаагүй ч Ираны Селжүүк мадрасуудын архитектурын дизайн нь өөр газар дахь мадрасуудын дизайныг нөлөөлсөн байх магадлалтай.
Эртний түүх

## Эртний түүх
Эртний түүх нь бичиг үсэг, бичигдсэн хүний түүхийн эхлэлээс эхлэн, сүүлчийн эрин үед хүртэлх хугацааг хамардаг. Бичигдсэн түүхийн хугацаа ойролцоогоор 5000 жилийн өмнө Сумерийн цаасны бичиг үсэг хөгжиж эхэлснээс авч, Исламын өргөжилттэй төгсдөг. Эртний түүх нь 3000 оны өмнөх болон 500 оны хооронд бүх тивүүдийг хамардаг. Гурван эринд хуваах систем нь эртний түүхийг чулуун зэвсгийн үе, хүрэл зэвсгийн үе гэж хуваадаг. Эдгээр эрин үеийн эхлэл, төгсгөл нь бүс нутгаас хамааран өөр өөр байдаг. Олон бүс нутагт хүрэл зэвсгийн үе нь ерөнхийдөө 3000 оны өмнөх хэдэн зуун жилийн өмнө эхэлдэг бол төмөр зэвсгийн үеийн төгсгөл нь зарим бүс нутагт Эртний нэгэн мянган жилийн эхээр, бусад газруудад хожуу нэгэн мянган жилийн эхэн үеэс хамаарна.

Эртний түүхийн энэ үед Дундад чулууны хувьсгалын үр дүнд дэлхийн хүн ам экспоненциал өсч байлаа. МЭӨ 10000 онд дэлхийн хүн ам 2 сая байсан бол, МЭӨ 3000 он гэхэд 45 сая болсон байна. МЭӨ 1000 онд төмөр зэвсгийн үе эхлэхэд хүн ам 72 сая болсон байв. Эртний түүхийн төгсгөл болох МЭ 500 онд дэлхийн хүн ам 209 сая болж нэмэгджээ. 10500 жилийн хугацаанд дэлхийн хүн ам 100 дахин өссөн гэж үздэг.

Ангилал: Түүх
НҮБ-ын албан ёсны хэлнүүд

НҮБ-ын албан ёсны хэлнүүд нь НҮБ-ын хуралдаанд ашиглагддаг бөгөөд НҮБ бүх албан ёсны бичиг баримтаа тухайн хэлээр бичдэг зургаан хэл юм.[1] Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага албан ёсны хэлээ сонгохын тулд 193 гишүүн орны дийлэнх нь дэмжиж санал өгөх шаардлагатай. Үүний дараа шинэ хэлний харьяа улс (эсвэл улсууд) нь орчуулга, тайлбарлах үйлчилгээг санхүүгийн хувьд дэмжихэд туслах үүрэгтэй.[эх сурвалж шаардлагатай][2][илүү сайн эх сурвалж шаардлагатай] 1946 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага байгуулагдсаны дараа таван хэл албан ёсны хэл болгон сонгогдсон:
* Хятад 
* Англи (Британийн Англи хэл, Оксфордын үг хэллэг) 
* Франц 
* Орос 
* Испани (Орчин үеийн стандарт) Араб хэл нь 1973 онд нэмэлт албан ёсны хэл болгон санал хураалтаар батлагдсан. 
Тайлбар:
 Эдгээр хэлнүүдийг НҮБ-ын янз бүрийн байгууллагын хуралдаанд, ялангуяа Ерөнхий Ассамблей (Дүрмийн журам 51-р зүйл), Эдийн засгийн болон Социальн Зөвлөл, Аюулгүйн Зөвлөлийн хуралдаанд (Дүрмийн журам 41-р зүйл) ашигладаг. Тус улсын төлөөлөгч эдгээр зургаан хэлний аль нэгээр нь ярьж болно эсвэл ямар ч хэлээр ярьж болно, гэхдээ зургаан албан ёсны хэлний аль нэг рүү тайлбарлах ёстой. НҮБ нь НҮБ-ын Тайлбарлах үйлчилгээний тусламжтайгаар ямар ч албан ёсны хэлнээс бусад таван албан ёсны хэл рүү синхрон тайлбарчилгаа хийдэг. Зургаан албан ёсны хэл нь албан ёсны бичиг баримт түгээхэд ч ашиглагддаг. Ерөнхийдөө зургаан хэл бүрийн текст нь адилхан эрхтэй байдаг. НҮБ-ын ихэнх зөвлөл нь зургаан хэлийг албан ёсны болон ажлын хэл болгон ашигладаг; гэсэн хэдий ч 2023 оны байдлаар НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын газар зөвхөн хоёр ажлын хэл буюу Англи, Франц хэлийг ашигладаг.
Азотын эргэлт

Азотын эргэлт гэдэг нь азотыг агаар мандал, хуурай газар, далайн экосистемд эргэлдэж олон төрлийн химийн хэлбэрт хувиргах биогеохимийн мөчлөг юм. Азотын хувиргалтыг биологийн болон физикийн аль алинаар нь хийж болно. Азотын эргэлтийн чухал процессууд нь бэхлэлт, аммонификация, нитрификация, денитрификацийг агуулдаг. Дэлхийн агаар мандлын ихэнх хэсэг (78%) нь агаар мандлын азот бөгөөд энэ нь азотын хамгийн том эх үүсвэр болдог. Гэсэн хэдий ч атмосферийн азотыг биологийн зориулалтаар ашиглах боломж хязгаарлагдмал тул олон төрлийн экосистемд ашиглах боломжтой азотын хомсдолд хүргэдэг.

Азотын хүртээмж нь анхдагч үйлдвэрлэл, задрал зэрэг экосистемийн гол үйл явцын хурдад нөлөөлж болох тул азотын эргэлт экологичдын сонирхлыг их татдаг. Шатахууны түлш шатаах, хиймэл азотын бордоо ашиглах, бохир усанд азот ялгаруулах зэрэг хүний ​​үйл ажиллагаа дэлхийн азотын эргэлтийг эрс өөрчилсөн. Дэлхийн азотын эргэлтийг хүний ​​​​өөрчлөх нь байгаль орчны систем, хүний ​​​​эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлдөг.


Эргэлт
Ангилал:Хөрсний биологи
Ангилал:Бодисын солилцоо
Ангилал:Био газар зүй
НҮБ-ын Эдийн Засгийн, Нийгмийн Зөвлөл

НҮБ-ын Эдийн Засгийн, Нийгмийн Зөвлөл (ЭЗНЗ) нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын зургаан гол эрхтнүүдийн нэг бөгөөд тус байгууллагын эдийн засаг, нийгмийн салбарыг зохицуулах үүрэгтэй, ялангуяа харьяа 15 мэргэжлийн агентлаг, найман чиг үүргийн хороо, таван бүс нутгийн хороодын хувьд хариуцлага хүлээдэг. ЭЗНЗ нь олон улсын эдийн засаг, нийгмийн асуудлыг хэлэлцэх, гишүүн орнууд болон НҮБ-ын системд хандах бодлогын зөвлөмжийг боловсруулах төв форум болж үйлчилдэг.[1] Энэ нь 54 гишүүнтэй.[2] 54 НҮБ-ын гишүүн орны ээлжлэн солигдох гишүүнчлэлээс гадна 1600 гаруй төрийн бус байгууллага Зөвлөлтэй зөвлөлдөх эрхтэй бөгөөд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын ажилд оролцох боломжтой.[3] ЭЗНЗ жил бүр долоодугаар сард дөрвөн долоо хоногийн хуралдаан хийдэг бөгөөд 1998 оноос хойш Дэлхийн банк, Олон улсын валютын сангийн (IMF) гол хороодыг удирдан чиглүүлдэг сангийн сайд нартай жил бүр дөрөвдүгээр сард уулзалт хийдэг. Үүнээс гадна Тогтвортой хөгжлийн 2030 хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг хянадаг Өндөр дээд улс төрийн форум (HLPF) нь Зөвлөлийн дэргэд жил бүр долоодугаар сард хуралддаг.[4] ЭЗНЗ-ийн гишүүд ЮНИСЕФ-ийн гүйцэтгэх зөвлөл, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн зөвлөл, ДНЦХ-ны хороо, харьяа янз бүрийн хороо, бусад байгууллагыг сонгох үүрэгтэй. ЭЗНЗ нь мөн хамгийн дорой хөгжилтэй орнуудын НҮБ-ын жагсаалтыг хянаж, шинэчлэх үүрэгтэй.
Түүвэрлэлт (статистик)

Статистикт чанарын баталгаа, санал асуулгын аргачлал, түүвэрлэлт нь тодорхой бүлгийн хүмүүсээс шилэн сонгох эсвэл статистикын хүн ам (нийт хүн амын шинж чанар, дүр төрхийг дүгнэхийн тулд статистикийн хүн амаас цөөхөн хүмүүсийг сонгон түүн дээр тулгуурлан дүн шинжилгээ хийх) -ыг сонгох явдал юм. Сонгогдсон хүмүүс нь нийт хүн амыг нарийн дүрсэлсэн байх шаардлагатай юм. Түүвэрлэлтийн арга нь нийт хүн амаас нэг бүрчлэн мэдээлэл цуглуулахаас хамаагүй бага зардалтай ба хурдан мэдээлэл цуглуулдгаараа давуу талтай юм.

Ажиглалт бүр нь тухайн амьд биет эсвэл хувь хүний нэг эсвэл түүнээс дээш шинж чанарыг (жин, байршил, өнгө төрх гэх мэт) хэмждэг. Магадлалын онол болон статистикын онолын үр дүнд тулгуурлан туршилтыг явуулна. Бизнесийн болон эрүүл мэндийн судалгаанд түүвэрлэлтийн арга нь хүн амын тухай мэдээлэл цуглуулахад өргөн ашиглагддаг.
Ангилал:Статистик
Морфин

Морфиныг урьд нь морфи гэж нэрлэдэг бөгөөд опиум намуу цэцгийн латекс (Papaver somniferum) хатаасан хар хүрэн давирхайд байгалиас олддог опиат юм. Энэ нь ихэвчлэн өвдөлт намдаах эм (өвдөлт намдаах эм) болгон ашигладаг. Морфиныг хэрэглэхэд ашигладаг олон тооны аргууд байдаг: амаар; хэл доорх; амьсгалах замаар; булчинд тарих, арьсан доорх тарилга эсвэл нугасны булчинд тарих; арьс дамжих; эсвэл шулуун гэдэсний лаагаар. Энэ нь төв мэдрэлийн системд (төв мэдрэлийн систем) шууд нөлөөлдөг бөгөөд өвдөлт намдаах, мэдрэмж, сэтгэл хөдлөлийн хариу урвалыг өөрчилдөг. Давтан хэрэглэснээр бие махбодийн болон сэтгэл зүйн хамаарал, хүлцэл үүсч болно. Цочмог болон архаг өвдөлтийн аль алинд нь ууж болох ба миокардийн шигдээс, бөөрний чулуу, төрөх үеийн өвдөлтөд ихэвчлэн хэрэглэдэг. Хамгийн их үр нөлөө нь судсаар тарихад 20 минут, амаар хэрэглэхэд 60 минутын дараа хүрдэг бол үр нөлөөний үргэлжлэх хугацаа нь 3-7 цаг байна. Морфины урт хугацааны найрлага нь MS-Contin, Kadian болон бусад брэндийн нэрээр, мөн ерөнхий хэлбэрээр байдаг.

Морфины ноцтой гаж нөлөөнд амьсгалын замын хүч буурах, бөөлжих, дотор муухайрах, цусны даралт буурах зэрэг орно. Морфин нь донтуулдаг бөгөөд хүчирхийлэлд өртөмтгий байдаг. Хэрэв эмийн тунг удаан хугацаагаар хэрэглэсний дараа багасвал опиоид татан буулгах шинж тэмдэг илэрч болно. Морфины нийтлэг гаж нөлөө нь нойрмоглох, бөөлжих, өтгөн хатах зэрэг орно. Жирэмсэн болон хөхүүл үед морфин хэрэглэх нь хүүхдийн эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй тул болгоомжтой байхыг зөвлөж байна.
Бүлэг (математик)

## Бүлэг математик
Математикт групп гэдэг нь тодорхой үйлдэлтэй элементүүдийн цогц юм. Энэ үйлдэл нь тухайн цогцын хоёр элемент бүрт хамаарах бөгөөд (бинар үйлдэлтэй адил) дараах шаардлагуудыг хангасан байх ёстой: үйлдэл нь ассоциатив шинж чанартай, нэгж элементтэй, мөн цогцын бүр элемент өөртөө урвуу элементтэй байна.

Олон тооны математик бүтэц нь нэмэлт шинж чанартай группууд юм. Жишээлбэл, бүхэл тоонууд нэмэх үйлдлээр хязгааргүй групп үүсгэдэг бөгөөд энэ группыг нэг элементээр (нэгж элемент) үүсгэдэг. Эдгээр шинж чанарууд нь бүхэл тоонуудыг өвөрмөц байдлаар тодорхойлдог.

Группын ойлголт нь тоо, геометрийн дүрсүүд, олон гишүүнтийн язгуур зэрэг олон төрлийн математик бүтцийг нэгтгэж, нэгэн жигд байдлаар авч үзэхийн тулд боловсруулсан. Группын ойлголт нь математик болон математикийн гаднах олон салбарт түгээмэл хэрэглэгддэг тул зарим судлаачид үүнийг орчин үеийн математикийн төв зохион байгуулах зарчим гэж үздэг.

Геометрид группууд нь симметри болон геометрийн хувирлуудыг судлахад байгалийн жамаар үүсдэг. Объектын симметрийн цогц нь тухайн объектын симметрийн групп гэж нэрлэгдэх бөгөөд тодорхой төрлийн хувирлууд нь ерөнхий группыг бүрдүүлдэг. Ли групп нь геометрийн симметрийн группуудад гарч ирдэг бөгөөд мөн ширхэглэгийн физикийн Стандарт загварт чухал үүрэгтэй. Пуанкарегийн групп нь тусгай харьцангуйн онолд огторгуй-цаг хугацааны симметрийг тодорхойлдог Ли групп юм. Харин цэгийн группууд нь молекулын химийн симметрийг тодорхойлдог.

Ангилал: Математик
Олон улсын сагсан бөмбөгийн холбоо

**Олон улсын сагсан бөмбөгийн холбоо** буюу **FIBA** (франц. *Fédération Internationale de Basketball*, товчилсон нэр нь FIBA) -Дэлхийн улс орнуудын үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоодыг нэгтгэж, дэлхийн сагсан бөмбөгийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлдог байгууллага юм.  FIBA-гийн ивээл дор сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болон бусад олон улсын тэмцээнүүд зохиогддог. FIBA нь сагсан бөмбөгийн дүрмийг тодорхойлж, шаардлагатай тоног төхөөрөмж, барилга байгууламжийг тодорхойлох, олон улсын тэмцээн зохион байгуулах, улс хоорондын тамирчдын шилжилт хөдөлгөөнийг зохицуулах, олон улсын шүүгчийн томилгоонд хяналт тавьдаг юм. 

FIBA-гийн төв байр 1956 онд Мюнхен руу нүүж байрлаж байгаад 2002 онд буцаж Швейцарийн Женев хотод байрлах болсон.

Эхэндээ FIBA гэсэн товчлол нь *Олон улсын сонирхогчдын сагсан бөмбөгийн холбоо* (франц. *Fédération Internationale de Basketball Amateur*) гэсэн үг байсан юм. 1989 онд мэргэжлийн сагсан бөмбөгчдийг олон улсын тэмцээнд албан ёсоор оролцуулж эхэлсэнтэй холбоотой "сонирхогч" гэдэг үгийг хассан боловч товчлол нэрийг хэвээр үлдээсэн байна. 

## Түүх 
1932 оны 6-р сарын 18-нд Швейцарийн Женев хотод болсон үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоодын олон улсын анхдугаар бага хурлаар тус байгууллагыг үүсгэн байгуулжээ. Аргентин, Грек, Итали, Латви, Португал, Румын, Чехословак болон Швейцар зэрэг 8 улсын Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоод оролцсон уг хурлаар Олон улсын сагсан бөмбөгийн холбоог (FIBA) байгуулахаар шийдвэрлэсэн түүхтэй. 

* 1936 он - Олимпийн анхны сагсан бөмбөгийн тэмцээн болов.
* 1950 он - Анхны сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулсан. 
* 1989 он - Германы Мюнхен хотод болсон FIBA-гийн конгрессын үеэр мэргэжлийн сагсан бөмбөгчдийг FIBA-гийн ивээл дор болох бүх тэмцээнд, тэр дундаа Олимпийн наадамд оролцуулах шийдвэр гаргасан.
* 2007 он - FIBA-гийн Алдрын танхим байгуулагдсан.
* 2012 он – Анхны **"3х3" сагсан бөмбөгийн** дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болсон.
* 2022 он - Орос, Беларусийн тамирчдыг тэмцээнд оролцох эрхийг хассан /Украин руу түрэмгийлсэний улмаас/.

## FIBA-ийн тэмцээнүүд 
Сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 1950 оноос эрэгтэйчүүдийн дунд (Дэлхийн цом), 1953 оноос эмэгтэйчүүдийн дунд (Дэлхийн эмэгтэйчүүдийн цом) зохион байгуулж ирсэн. Одоогийн байдлаар хоёр тэмцээн бие биенээсээ хамааралгүй, дөрвөн жилийн завсарлагатай, хоёр жилийн зөрүүтэй Олимпийн сагсан бөмбөгийн тэмцээнтэй ээлжлэн явагдаж байна. Түүнчлэн  FIBA-гийн ивээл дор өсвөрийн (19 хүртэлх насны) болон залуучуудын (21 хүртэлх насны) эрэгтэй, эмэгтэй багуудын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулдаг ажээ.

## FIBA-ийн гишүүн орнууд 
1989 оноос хойш Африк, Америк, Ази, Европ, Далайн орнууд гэсэн 5 бүсэд 212 үндэсний холбоог гишүүнчлэлээр нэгтгэдэг байна. 

* FIBA Aфрик (54 гишүүн)
* FIBA Aмерик (42 гишүүн)
* FIBA Aзи (44 гишүүн)
* FIBA Европ (50 гишүүн)
* FIBA Далайн орнууд (22 гишүүн)

## FIBA-ийн Ерөнхийлөгч нар 
## FIBA-ийн нарийн бичгийн дарга нар 
* Борислав Станкович -1976-2003
* Патрик Бауман- 2003-2018
* Андреас Загклис -2018 оноос хойш
Энхийг сахиулах

## Энхийг сахиулах
Энхийг сахиулах нь урт хугацааны энх тайвангийн нөхцлийг бүрдүүлэх зорилготой үйл ажиллагаа, ялангуяа цэргийн үйл ажиллагааг хамардаг. Судалгаагаар, энхийг сахиулах нь иргэд болон тулалдаан дээрх нас баралт, мөн дахин дайн гаргах эрсдлийг бууруулдаг гэж ерөнхийдөө үздэг.

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын (НҮБ) улс орнуудын засгийн газар болон байгууллагуудын дунд олон улсын түвшинд энхийг сахиулагчид мөргөлдөөний дараах газруудад энх тайвны үйл явцыг хянаж, ажиглаж, энх тайвны гэрээнд гарын үсэг зурсан хуучин дайчдад туслалцаа үзүүлэх үүрэгтэй гэж ойлгогддог. Ийм туслалцаа нь олон янзын хэлбэртэй байж болно, үүнд итгэлцлийг бэхжүүлэх арга хэмжээ, эрх мэдлийг хуваах зохицуулалт, сонгуулийн дэмжлэг, хууль эрх зүйн засаглалыг бэхжүүлэх, эдийн засаг, нийгмийн хөгжил орно. Үүний дагуу, НҮБ-ын энхийг сахиулагчид (ихэвчлэн тэднийг хөнгөн цэнхэр малгай буюу малгайтай гэдгээр нь "Цэнхэр малгайтнууд" гэж нэрлэдэг) цэрэг, цагдаа, иргэний албан хаагчдыг багтааж болно.

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага нь энхийг сахиулах үүрэг гүйцэтгэх цорын ганц байгууллага биш юм. НҮБ-ээс бус энхийг сахиулах хүчинд НАТО-ийн Косовод хэрэгжүүлсэн ажиллагаа (НҮБ-ын зөвшөөрлөөр), Синай хойгт байрлах Олон улсын цэргийн хүч болон ажиглагчид, Европын Холбоо (жишээ нь, EUFOR RCA, НҮБ-ын зөвшөөрлөөр) болон Африкийн Холбоо (жишээ нь, Судан дахь Африкийн Холбооны энхийг сахиулах ажиллагаа) зэрэг байгууллагуудын зохион байгуулсан ажиллагаанууд орно.

Ангилал: Энх тайван
Циррус үүл

## Тайлбар 
Циррус (үүлний ангилалтын тэмдэг: Ci) бол Мөсөн кристаллаар бүрдсэн өндөр үүлний төрөл юм. Циррус үүлнүүд энгийнээр нарийн ба исгэлэн төрхтэй байдаг ба бас цагаан судалтай байна. Циррус нь энгийнээр өндөрлөг агаарын мандалын хавиар дулаахан, хуурай агаар өсөж усны уурыг чулуулаг эсвэл металлиг тоосны бөөмс дээр сууж наалдах үед үүсдэг байна. Дэлхий дахинаар, тэд нар нь далайн түвшнээс 4,000 аас 20,000 метрийн хавьцаа (13,000 фут аас 66,000 фут) өндөрт болон, түүний өндөр мандалын төрлүүд нь илүү туйлын бүс хавиар байх халуун ба намхан өндөрлөгийн газраар үүсдэг байна.

## Үүсэл 
Циррус үүлнүүд нь аянгат үүлийн дээр үүсэх ба бас халуун орны циклонд үүсдэг, заримдаа шуурга ба бороог урьдчилан таамаглахад хэрэг болдог байна. Тэд хэдий ч бороо эсвэл шуурга ирэхийн тэмдэг байдаг ч, Циррус нь өөрсдөө хэсэг дараалан мөсөн кристал л унагаадаг байна. Энэ кристалууд нь газарлуу хуурай дулаан агаар дунд унахдаа уусаж, хайлж, ууршдаг ба хэзээ ч газарт хүрдэггүй байна. Циррус үүлнүүд дэлхийг дулаалж, дэлхийн дулааралд дэмжлэг оруулж байх боломжтой юм. Халуурч байгаа дэлхий илүү их циррус үүлнүүд бүтээх боломжтой ба үүн нь өөрийгөө дахин давтах үйлдэлд орох боломжтой.

## Төрөл 
Үзэгдлүүд, Ялангуяа нарны нохойнууд эсвэл цагираг нар нь циррус үүлэнд байгаа мөсөн кристалтай харьцсанаас үүсэж болдог байна. Энэнд бас ахин өөр 2 өндөр мандалын циррус шиг үүл нар байдаг ба эд нар нь цирростратус, циррокүмүлүс гэсэн нэртэй юм. Цирростратус нь хуудас үүл шиг, харин циррокүмүлүс нь жижигхэн жижигхэн салсан хээ угалз үүл шиг байдаг байна. Циррус болон Цирростратус нарийг бодвол Циррокүмүлүс үүл нар нь жижигхэн хэт хүйтэрсэн (хөлдөх цэгээс доош) усны дуслууд агуулдаг байна.
Тойрг замын татах хүч гадны биетээс болж өөрчлөгдөх өөрчлөлт

Тойрг замын татах хүч гадны биетээс болж өөрчлөгдөх өөрчлөлт

Одон орны механикт тойрг замын татах хүч гадны биетээс болж өөрчлөгдөх өөрчлөлт нь тойрог замаар эргэлдэн явах биетүүд нь өөр хоорондоо үйлчлэн бие биедээ түр зуурын таталцлын хүчээр татагдах үед болдог, учир нь тэдний тойрох замд бага хэмжээний татах хүч үйлчилдэг. Хамгийн энгийнээр, энэ байдал нь хоёр өөр объект, биетүүд хооронд тохиолддог (binary resonance буюу хоёр бие биедээ үйлчлэхэд үүсэх таталцлын хүчний өөрчлөлт). Ард нь байгаа физик хууль нь савлуур дээр суугаа хүүхдийг түлхэхтэй адил юм, тойрог зам болон савлуур нь хоёулаа мэдээжийн давтамжтай, харин "түлхэж" байгаа бие нь хөдөлгөөнд тодорхой нөлөөлөл үзүүлэхийн тулд түр зуурын давтамжтай байна. Тойрг замын татах хүч гадны биетээс болж өөрчлөгдөх өөрчлөлт нь биетүүдийн хоорондын олон тооны өөр өөр таталцлын хүч нэгэндээ үйлчлэхийг ихээр ихэсгэддэг (нэг нэгнийхээ тойрог замыг өөрчилж, саадуулах чадвар). Ихэнх тохиолдолд энэ нь тогтвортой биш харилцан үйлчлэл бий болгодог, энэ нь биетүүд тухайн үйлчлэл дуусах хүртэл хөдөлгөөнөө солилцон, тойрог замаа өөрчилдөг. Зарим тохиолдолд энэмнь үйлчлэлийн систем нь буццан засаж, эргэж байрандаа ордог буюу өөрөөр хэлбэл тогтвортой байдаг. Жишээлбэл, 1:2:4 харьцаатай Бархасбадын дагуул болох Ganymede, Europa болон Io нарын харилцан үйлчлэл мөн 2:3 харьцаатай Neptune болон Pluto хоорондын харилцан үйлчлэлүүд юм. Санчир гаригийн дотоод дагуулуудын тогтворгүй үйлчлэлүүд нь Санчир гаригийн дагуулуудын тойрог зам дахь зай завсрыг ихэсгэдэг. 1:1 харьцаатай үйлчлэлтэй, ижил тойрог замын радиустай биетүүд нь бусад том гаригийн тойрог замд байрлах биетийн нэг хэсгийг салахад хүргэдэг онцгой тохиолдол ч байдаг ; энэ нь дүүргийг цэвэрлэх гэх илүү том явцын нэг хэсэг бөгөөд, энэ нь одоогийн гаригийн тодорхойлолтод ашиглагддаг үйлчилгээ юм.

Хоёр биетийн хоорондын өөрчлөлтийн харьцаа нь энэ эхэд тойрог замын түр зуурын харьцаа гэхээсээ илүү ижил цаг хугацаанд болж өнгөрсөн тойрог замын харьцаа гэж тодорхойлогдох нь зүйтэй, учир нь энэ нь урвуу харьцаа болчихно. Иймд, 2:3 -аас дээш харьцаанд Pluto нь хоёр удаа тойрог замын хөдөлгөөн хийж байхад, Neptune нь гурван удаа хийнэ гэсэн үг юм. Гурав болон түүнээс дээш биетүүдийн хоорондын үйлчлэл бий болох тохиолдолд тэдгээрийн аль ч төрлийн харьцаа ашиглагдах тохиолдол бий (хамгийн жижиг хоорондын харилцан үйлчлэлийн харьцаа нь алины ч заавал урвуу болоод байхгүй), харин харьцааны төрөл нь тодорхойлогддог.
Далай вангаас цаана орших объект, биет

Далай вангаас цаана орших объект, биет

Далай вангаас цаана орших объект, биет (Trans-Neptunian Object - TNO) нь мөн ***Transneptunian*** object гэж бичигддэг, энэ нь Нарыг Далай вангаас илүү хол зайд тойрон эргэлдэх нарны аймгийн ямар нэгэн жижиг гариг юм, энэ нь хагас бүтэн тэнхлэгийн 30.1 одон орны нэгжтэй байдаг.

Ерөнхийдөө, TNO -үүд нь цаашлаад Kuiper belt буюу Далай вангаас ццана орших мөслөг объект, биетүүдээр  хүрээлэгдсэн тойрог хэлбэртэй хэсгийн энгийн буюу классик болон гүн, улам цаана байрлах объект, биетүүд гэж хуваагддаг, тойрог замд байрлах нэг хэсэг нартай хамгийн ойр байрлах тарсан диск, тойрог зүйлс болон салсан объект, биетүүд нь хамгийн хол байроан оршдог.

2024 оны 7 -р сарын байдлаар, жижиг гаригуудын каталог нь 901 дугаарлагдсан, дугаар авсан харин энэ 3000 дугаарлагдаагүй, дугаар аваагүй Далай вангаас цаана орших объект, биетүүдээс бүрддэг. Харин, 5000 хавьцаа 30 одон орны нэгжээс илүү хагас бүтэн тэнхлэгтэй объект, биетүүд Жижиг Гаригийн Төвийн каталог бүртгэгдсэний 1000 нь дугаарлагдсан, дугаар авсан.

Хамгийн анхны олдсон Далай вангаас цаана орших объект, биет нь Pluto (1930) байсан. Дараагийн буюу хоёр дахь олдсон Далай вангаас хол орших объект, биет нь 1992 онд Нарыг шууд тойрж эргэх  15760 Albion байсан. Хамгийн том мэдэгдээд байгаа Далай вангаас цаана орших объект, биет нь Eris дараа нь Pluto, Haumea, Makemake болон Gonggong юм. 80 -аас илүү Далай вангаас цаана орших объект, биетийн тойрог замд байрлах хиймэл дагуулууд олдсон. Далай вангаас цаана орших объект, биетүүд нь өөр өөр өнгөтэй байдаг бөгөөд аарал-хөх (BB) эсвэл тод улаан (RR) байдаг. Эдгээр нь чулууны холимог, өөрчлөлттэй нүүрстөрөгч болон ус, метан гэх мэдрэмтгий мөснөөс бүтдэг, эдгээр нь нүүрстөрөгч суурьтай органик бодис болон бусад мэдрэмтгий органик бодисуудаас бүрхэгдсэн байдаг.
]]
Хязгаарлагдмал геометр

**Хязгаарлагдмал** геометр гэдэг нь зөвхөн хязгаарлагдмал тооны цэгтэй аливаа геометрийн систем юм. Бидний мэддэг Евклидийн геометр нь төгсгөлгүй биш, учир нь **Евклидийн шугам нь хязгааргүй олон цэгүүдийг агуулдаг**. Пикселүүдийг цэг гэж үздэг компьютерийн дэлгэцэн дээр харуулсан график дээр суурилсан геометр нь хязгаарлагдмал геометр байх болно. Хязгаарлагдмал геометр гэж нэрлэгдэх олон системүүд байдаг ч тэдгээрийн тогтмол байдал, энгийн байдлаас шалтгаалан **төгсгөлөг проекктив** болон **аффин** орон зайд анхаарлаа хандуулдаг. Хязгаарлагдмал геометрийн бусад чухал төрлүүд бол Бензийн хавтгай гэж нэрлэгддэг ерөнхий хэлбэрийн жишээ болох төгсгөлтэй Мобиус эсвэл инверсив хавтгай ба Лагерийн хавтгай ба тэдгээрийн өндөр хэмжээст аналогууд, тухайлбал өндөр төгсгөлтэй инверсив геометрүүд юм. 

Хязгаарлагдмал талбар дээрх вектор орон зайнаас эхлэн шугаман алгебраар хязгаарлагдмал геометрийг байгуулж болно; Ингэж баригдсан аффин ба проекктив хавтгайг Галуагийн геометр гэж нэрлэдэг. Хязгаарлагдмал геометрийг зөвхөн аксиомат байдлаар тодорхойлж болно. Гурав ба түүнээс дээш хэмжээтэй аливаа төгсгөлөг проекцын орон зай нь хязгаарлагдмал талбар дээрх проекцын орон зайд изоморф (өөрөөр хэлбэл хязгаарлагдмал талбар дээрх вектор орон зайг проекцлох) байдаг тул хамгийн түгээмэл төгсгөлөг геометрүүд нь Галуагийн геометрүүд юм. Гэсэн хэдий ч хоёр дахь хэмжээс нь Галуагийн геометрийн хувьд изоморф биш аффин ба проекктив хавтгайтай, тухайлбал Дезаргусын бус хавтгайтай. Үүнтэй төстэй үр дүн нь бусад төрлийн хязгаарлагдмал геометрт хамаарна.
Шинжлэх ухаанд 19-р зуун

Шинжлэх ухаанд 19-р зуунд шинжлэх ухааны төрөлтийг мэргэжил болгон харсан; эрдэмтэн гэдэг нэр томьёог **1833 онд Уильям Вьюэлл** бий болгосон бөгөөд энэ нь удалгүй хуучин (байгалийн) философич гэсэн нэр томьёог сольсон юм. 

19-р зууны хамгийн нөлөө бүхий санаануудын дунд **Чарльз Дарвины** (Альфред Рассел Уоллесийн бие даасан судалгааны хажуугаар) **1859** онд "Зүйлийн гарал үүслийн тухай" ном хэвлүүлсэн нь байгалийн шалгарлын замаар хувьслын үзэл санааг танилцуулсан юм. Анагаах ухаан, биологийн өөр нэг чухал үйл явдал бол өвчний үр хөврөлийн онолыг батлах амжилттай хүчин чармайлт байв. Үүний дараа **Луи Пастер** галзуу өвчний эсрэг анхны вакциныг хийж, химийн салбарт, тэр дундаа талстуудын тэгш бус байдлын талаар олон нээлт хийсэн. Дмитри Менделеев химийн салбарт Жон Далтоны атомын онолыг баримталж, элементүүдийн анхны үелэх системийг бүтээжээ. Физикийн хувьд **Майкл Фарадей, Андре-Мари Ампер, Жеймс Клерк Максвелл** болон тэдний үеийн хүмүүсийн туршилт, онол, нээлтүүд нь шинжлэх ухааны шинэ салбар болох цахилгаан соронзонг бий болгоход хүргэсэн. Термодинамик нь дулааныг ойлгоход хүргэж, энергийн тухай ойлголтыг тодорхойлсон.

Цацрагийн шинэ төрлийг нээн илрүүлж, атомын бүтэц, бодисын мөн чанарыг нэгэн зэрэг илчилсэн нь хоёр нэмэлт зүйл юм. Одон орон судлалд Далай ван гараг нээгдэв. Математикийн хувьд нийлмэл тооны тухай ойлголт эцэстээ боловсорч, дараагийн аналитик онолд хүргэсэн; тэд бас гиперкомплекс тоог ашиглаж эхэлсэн. **Карл Вейерштрасс** болон бусад хүмүүс бодит ба нийлмэл хувьсагчийн функцүүдийн анализын арифметчилалыг хийсэн. Энэ нь мөн бараг хоёр мянган жилийн дараа **Евклидийн** сонгодог онолуудаас давсан геометрийн шинэ дэвшлийг харуулсан. Логикийн математикийн шинжлэх ухаан мөн адил урт хугацааны зогсонги байдлын дараа хувьсгалт нээлтүүдийг хийсэн. Гэхдээ энэ үед шинжлэх ухааны хамгийн чухал алхам бол цахилгааны шинжлэх ухааныг бүтээгчдийн боловсруулсан санаанууд байв. Тэдний ажил физикийн нүүр царайг өөрчилж, цахилгаан эрчим хүч, цахилгаан телеграф, утас, радио гэх мэт шинэ технологийг бий болгох боломжийг олгосон.
Уурын даралтын алдагдал

**Уурын даралтын хомсдол буюу VPD** нь агаар дахь чийгийн хэмжээ болон ханасан үед агаар хэр их чийгийг барьж чадах хоорондын зөрүү (алдагдал) юм. Агаар ханасан бол ус өтгөрч, навчис дээр үүл, шүүдэр эсвэл усны хальс үүсгэдэг. Энэ бол хүлэмжийн зохицуулалтад VPD-ийг чухал болгодог сүүлчийн тохиолдол юм. Хэрэв ургамлын навч дээр усны хальс үүссэн бол энэ нь ялзрахад илүү мэдрэмтгий болдог. Нөгөөтэйгүүр, VPD нэмэгдэхийн хэрээр ургамал үндэснээсээ илүү их ус татах шаардлагатай болдог. Шороог огтлох тохиолдолд ургамал хатаж, үхэж болзошгүй. Ийм учраас хүлэмжинд VPD-ийн хамгийн тохиромжтой хүрээ нь 0.45 кПа-аас 1.25 кПа, хамгийн тохиромжтой нь 0.85 кПа байна. Дүрмээр бол ихэнх ургамал 0.8-0.95 кПа-ын VPD-д сайн ургадаг.

Экологийн хувьд энэ нь тодорхой температурт усны уурын бодит даралт ба ханасан усны уурын даралтын хоорондох зөрүү юм. Харьцангуй чийгшилээс ялгаатай нь уурын даралтын алдагдал нь ууршилтын хурд болон ууршилтын бусад хэмжигдэхүүнтэй бараг шулуун шугамтай шууд хамааралтай байдаг.
Гал зогсоох

## Гал зогсоох
Гал зогсоох (эсвэл цуцлалт эсвэл зогсолт гэж нэрлэдэг, заримдаа "cease fire" гэж бичигддэг бөгөөд "нээлттэй гал асаах"-ийн эсрэг утга юм) нь дайнд оролцогч талуудын хооронд түр зогсолт хийх буюу дайны үйл ажиллагааг түр зогсоох явдал юм. Энэ нь ихэвчлэн гуравдагч этгээдийн зуучлалтайгаар агрессив үйлдлүүдийг зогсоохыг хэлдэг. Гал зогсоох нь улс төрийн үйл ажиллагаанд оролцогч талуудын хооронд байх эсвэл төрийн бус оролцогчдыг багтааж болох юм.

Гал зогсоохыг албан ёсны гэрээний хүрээнд зарлаж болох ч эсвэл эсрэг талуудын хоорондох албан бус ойлголцлын хүрээнд ч зарлаж болно. Энэ нь зуучлалын замаар эсвэл энх тайвны процессын нэг хэсэг байж болох бөгөөд Нэгдсэн Үндэстнүүдийн Аюулгүй Байдлын Зөвлөлийн 7 дугаар бүлгийн шийдвэрээр ч хүлээн зөвшөөрөгдөж болно. 

Гал зогсоохын шууд зорилго нь хүчирхийллийг зогсоох боловч, түүнд орших үндсэн зорилтууд нь янз бүр байдаг. Гал зогсоолт нь богино хугацааны хязгаарлагдмал хэрэгцээг хангах (жишээ нь, хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэх), мөргөлдөөнийг удирдах замаар илүү их хохирол учруулахгүй байлгах, эсвэл маргааныг энх тайвангаар шийдвэрлэх хүчин чармайлтыг дэмжих зорилготой байж болно. Зарим тохиолдолд оролцогч тал нь тамилтыг мөргөлдөөнийг энх тайвнаар шийдвэрлэхэд туслах гэж зорьж биш, харин талуудын хоорондох давуу талыг авахыг эрмэлздэг (жишээ нь, хүчээ дахин хангаж, байрлалуудаа өөрчлөх эсвэл санаандгүй дайсантайгаа дайтах замаар), энэ нь тохиролцох асуудал үүсгэж, гал зогсоохыг хэрэгжүүлэх боломжийг багасгах, хэрэгжүүлсэн тохиолдолд удаан хугацаанд үргэлжлэхгүй байх эрсдэлийг бий болгодог.

Ангилал: Гал түймэр
Ангилал: Байгалийн гамшиг
Эмпирик нотолгоо

**Саналын эмпирик нотлох баримт** нь нотлох баримт, өөрөөр хэлбэл энэ саналыг дэмжиж байгаа эсвэл эсэргүүцэж байгаа, мэдрэхүйн туршлага эсвэл туршилтын журмаар бий болсон эсвэл хүртээмжтэй байдаг. Эмпирик нотолгоо нь шинжлэх ухаанд чухал ач холбогдолтой бөгөөд танин мэдэхүй, хууль зэрэг бусад төрөл бүрийн салбарт үүрэг гүйцэтгэдэг. 

Нотлох баримт, эмпирик гэсэн нэр томъёог хэрхэн тодорхойлох талаар ерөнхий тохиролцоо байхгүй байна. Ихэнхдээ өөр өөр салбарууд огт өөр үзэл баримтлалтай ажилладаг. **Гносеологийн** хувьд нотлох баримт нь итгэл үнэмшлийг зөвтгөдөг эсвэл тодорхой итгэл үнэмшилтэй байх нь оновчтой эсэхийг тодорхойлдог зүйл юм. Энэ нь тухайн хүн нотлох баримтыг эзэмшсэн тохиолдолд л боломжтой бөгөөд энэ нь янз бүрийн эпистемологидод нотлох баримтыг туршлага эсвэл бусад итгэл үнэмшил гэх мэт хувийн сэтгэцийн төлөв гэж үзэхэд хүргэсэн. Харин шинжлэх ухааны гүн ухаанд нотлох баримтыг шинжлэх ухааны таамаглалыг батлах буюу үгүйсгэх, өөр хоорондоо өрсөлдөж буй онолуудын арбитр гэж ойлгодог. Энэ үүргийн хувьд нотлох баримт нь шинжлэх ухааны зөвшилцлийг бий болгохын тулд ажиглагдахуйц биет объект эсвэл үйл явдлууд шиг, хувийн сэтгэцийн байдлаас ялгаатай нь олон нийтийн болон маргаангүй байх ёстой. Эмпирик гэдэг нэр томъёо нь Грекийн **¿urepia empeiría**, өөрөөр хэлбэл "**туршлага**" гэсэн үгнээс гаралтай. Энэ утгаараа энэ нь ихэвчлэн ажиглагддаггүй, онолын объектуудаас ялгаатай нь ажиглагдаж болох зүйл гэж ойлгогддог. Тусламжгүй ойлголтыг ажиглалт гэж ерөнхийд нь хүлээн зөвшөөрдөг боловч микроскопоор хардаг бактери эсвэл үүлний камерт илрүүлсэн позитрон зэрэг зөвхөн туслах мэдрэхүйд хүрдэг объектуудыг хэр зэрэг ажиглах боломжтой гэж үзэх нь маргаантай байдаг.
Газарзүйн мэдээллийн систем

Газарзүйн мэдээллийн систем (GIS) нь газарзүйн өгөгдлийг хадгалах, удирдах, шинжлэх, засварлах, гаргах, дүрслэх зориулалттай нэгдсэн компьютерийн аппарат хангамж, програм хангамжаас бүрдэнэ.[1][2] Энэ нь ихэвчлэн сансрын мэдээллийн санд хийгддэг боловч GIS-ийн тодорхойлолтыг хангахад зайлшгүй шаардлагатай биш юм.[1] Өргөн хүрээнд ийм системийг мөн хүний ​​хэрэглэгчид, дэмжлэг үзүүлэх ажилтнууд, журам, ажлын урсгал, холбогдох ойлголт, арга зүйн мэдлэгийн сан, байгууллагын байгууллагууд гэж үзэж болно. Тоолж баршгүй олон тооны газарзүйн мэдээллийн системүүд нь мөн GIS гэж товчлогдсон бөгөөд эдгээр системүүд болон холбогдох мэргэжлүүдтэй холбоотой салбар, мэргэжлийг илэрхийлэх хамгийн түгээмэл нэр томъёо юм. Энэ нь геоинформатиктай бараг ижил утгатай. Эдгээр системүүд болон тэдгээрийн үндэслэгч газарзүйн зарчмуудыг судлах шинжлэх ухааны салбарыг мөн GIS гэж товчилж болох боловч ойлгомжтой GIScience илүү түгээмэл байдаг.[3] GIScience-ийг ихэвчлэн техникийн газарзүйн салбар доторх газарзүйн дэд салбар гэж үздэг. Газарзүйн мэдээллийн системүүдийг олон технологи, процесс, арга техник, арга зүйд ашигладаг. Тэдгээрийг инженерийн, төлөвлөлтийн, менежментийн, тээвэр/логистикийн, даатгалын, холбооны, бизнесийн гэх мэт янз бүрийн үйл ажиллагаа, олон тооны хэрэглээнд холбогддог.[4] Иймээс GIS болон байршил оюун ухааны хэрэглээ нь байршил дээр суурилсан үйлчилгээний үндэс суурь бөгөөд энэ нь газарзүйн шинжилгээ, дүрслэлээс хамаардаг.
Халимагийн үндэсний музей

**Халимагийн үндэсний музей**—ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын нийслэл Элст хотод байдаг орон нутгийн түүхийн музей юм. Энэ музейг халимаг судлалыг үндэслэгч Николай Пальмовын нэрэмжит болгосон байна.

## Түүх 
Музей байгуулах шийдвэрийг Халимагийн Зөвлөлийн 1-р Их хурлаас 1920 оны 6-р сарын 9-нд гаргасан байна. Халимагийн Үндэсний музей нь 1921 оны 3-р сарын 25-нд Бүсийн Ардын боловсролын газрын архив-музейн тасгийн дэргэд байгуулагдсан ажээ. Музейг эрдэмтэн Николай Пальмов, Павел Рыков нарын санаачилгаар байгуулсан бөгөөд Николай Пальмов музейг удирдах үүрэг хүлээсэн юм. Удалгүй 1921 оны сүүлээр музей, архивыг салгахад Николай Пальмов архивыг удирдах болсон байна.

Тус музей анх 1931 оны зун үзмэрүүдээ дэлгэн нээж байжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Германчууд Элст хотыг эзлэх үед музей бүрэн сүйрсэн юм. 1960 оны 1-р сарын 1-нд Халимагууд цөллөгөөс буцаж ирсний дараахан музейн хоёр дахь нээлт болсон түүхтэй.

Зөвлөлтийн "Аугаа эх орны дайн" эхэлж, Халимагийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг нь Германд эзлэгдсэнээр Халимагийн орон нутгийн музейн үйл ажиллагаа түр зогссон. Музейн сан хөмрөгийг Германы армийн анги нэгтгэлүүд дээрэмдэж, авч явсан. 1943 оны 12-р сард халимагуудыг ЗСБНХУ-ын зүүн бүс нутаг руу цөлсөн нь 20-р зууны 40-50-аад оны үед музейн үйл ажиллагааг сэргээх боломжийг олгосонгүй.

Элст хотын Жангарын гудамжинд орчин үеийн шинэ барилга баригдахаас өмнө тус музей нь Сусеевын гудамжинд хоёр жижиг байшинд байрладаг байв.

Одоогийн байдлаар музей нь 15,000 м.кв талбай бүхий 6 үзэсгэлэнгийн танхимаас бүрддэг. Музейн цуглуулга сан хөмрөгөд 70,000 орчим эд зүйлс бий. Тус музейд Халимагийн ард түмний түүх, соёл, угсаатны зүйн холбогдолтой үзмэрүүдийг дэлгэн үзүүлдэг бөгөөд янз бүрийн соёлын арга хэмжээг тогтмол зохион байгуулж ирсэн байна.
Техникийн газар зүй

Техникийн газар зүй нь сансрын мэдээллийг олж авах, шинжлэх, тайлбарлах, ойлгох, дамжуулах зориулалттай багаж хэрэгсэл ашиглах, судлах, бүтээхтэй холбоотой газар зүйн салбар юм.[1][2][3][4] Бусад газар зүйн салбарууд, ихэвчлэн хүн судлалын болон байгалийн газар зүйд хязгаарлагддаг нь ихэвчлэн техникийн газар зүйн ойлголт, арга техникийг хэрэглэж болно.[2][3][5] Гэсэн хэдий ч арга зүй, онол нь өөр бөгөөд техникийн газар зүйч нь өгөгдлийн шинж чанараас илүү технологийн болон онолын ойлголтод илүү их анхаарал хандуулж болно.[6][7] Үүнээс гадна техникийн газар зүйч нь сансрын технологийн хоорондын харилцааг судлахын тулд өөрийн програм хангамж эсвэл скриптүүдийг бий болгодог бөгөөд үүнийг бусад хүмүүс илүү өргөн хүрээнд ашиглаж болно.[11] Тэд мөн нэг хэрэглээнд зориулагдсан техникийг өөр холбоогүй сэдэвт хэрэглэх боломжийг судлах боломжтой, жишээлбэл, уул уурхайн салбарт анх боловсруулсан Кригинг аргыг үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ гэх мэт янз бүрийн салбарт хэрэглэх боломжтой.
Газар зүйн түүх

Газар зүйн түүх нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам болон өөр өөр соёл, улс төрийн бүлгүүдийн хувьд өөр өөр байсан олон газар зүйн түүхийг агуулдаг. Сүүлийн үеийн хөгжилд газар зүй нь тусдаа академик салбар болжээ. 'Газар зүй' нь Грекийн γεωγραφία - geographia,[1] үгнээс гаралтай бөгөөд үгчилбэл "Дэлхий бичих", өөрөөр хэлбэл Дэлхийн тухай тайлбар эсвэл бичих гэсэн утгатай. Газар зүй гэдэг үгийг анх хэрэглэсэн хүн бол Эратостений (МЭӨ 276-194) юм. Гэсэн хэдий ч газар зүйн танигдахуйц практик, тухайлбал газрын зураг зүй нь энэ нэр томъёог ашиглахаас өмнө байсан гэсэн нотолгоо байдаг. 

Египет

Эртний Египетийн мэдэгдэж буй ертөнц Нил мөрнийг төв болгон үзэж, ертөнцийг "гол" дээр тулгуурлан үздэг байв. Дорнод болон баруун талд янз бүрийн булаг шанд мэдэгдэж байсан бөгөөд тэдгээрийг янз бүрийн бурхдын оршихуй гэж үздэг байв (жишээ нь Амон бурхны оршихуй болох Сива). Өмнөд зүгт Кушитын бүс нутаг 4-р хөшөө хүртэл мэдэгдэж байсан. Пунт бол Улаан тэнгисийн эрэг дагуу өмнө зүгт байрлах бүс нутаг байв. Азийн янз бүрийн ард түмнийг Ретений, Канан, Кве, Харрану, эсвэл Хатти (Хеттүүд) гэж нэрлэдэг байв. Тэр дундаа Хүрэл зэвсгийн үед Египетчүүд Вавилон, Эламтай дипломат, худалдааны харилцаатай байсан. Газар дундын тэнгисийг "Их ногоон" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд дэлхийг тойрсон далайн нэг хэсэг гэж үздэг байв. Европ нь мэдэгдэхгүй байсан боловч Финикийн үед Египетийн ертөнцийн үзэлд нэг хэсэг нь болсон байж магадгүй юм. Азийн баруун талд Кефтиу, магадгүй Крит, Микенийн хаант улсууд (Кипр, Крит, Сицили, хожим нь магадгүй Сардиния, Корсика, Балеарик арал зэрэг арлуудын гинжин хэлхээний нэг хэсэг гэж үздэг байсан) оршдог байв.
Уусалт

Хими дахь уусалт гэдэг нь бодис (уусагч)-ын өөр нэгэн бодистой (уусгагч) уусмал үүсгэх чадварыг хэлнэ. Уусахгүй байх гэдэг нь эсрэг шинж чанар бөгөөд уусагч бодисын ийм уусмал үүсгэх боломжгүй байдлыг илэрхийлнэ.

Тухайн бодисын тодорхой уусгагч дахь уусалтын түвшинг ерөнхийдөө ханасан уусмал дахь уусагч бодисын концентрациар хэмждэг. Ханасан уусмал гэдэг нь илүү их уусагч бодис уусах боломжгүй болсон уусмалыг хэлнэ. Энэ үед хоёр бодисыг уусалтын тэнцвэрт байдалд байна гэж үздэг. Зарим уусагч болон уусгагчдын хувьд ийм хязгаар байж болохгүй бөгөөд энэ тохиолдолд эдгээрийг "бүх харьцаанд уусдаг" (эсвэл зүгээр л "хольцтой") гэж нэрлэдэг.

Уусагч бодис нь хатуу, шингэн эсвэл хийн төлөвт байж болох бол уусгагч нь ихэвчлэн хатуу эсвэл шингэн төлөвт байна. Зарим тохиолдолд, хий төлөвтэй бодисууд хольц үүсгэхийн тулд эхлээд хийн төлөвт шилжих шаардлагатай болдог.

Уусалт нь голчлон уусагч, уусгагчийн найрлагаас (тэдгээрийн pH болон ууссан бусад бодисын нөлөө багтана), мөн температур, даралтаас хамаардаг. Энэхүү хамаарлыг ихэвчлэн хоёр бодисын хэсгүүд (атом, молекул эсвэл ион)-ийн харилцан үйлчлэл, мөн термодинамикийн ойлголтууд, тухайлбал, энтальп болон энтропийн үүднээс тайлбарлаж болно.
Фобос (сар)

Фобос (системтэй тэмдэглэгээ: Ангараг I) нь Ангараг гаригийн хоёр байгалийн дагуулын хамгийн дотогш байрласан бөгөөд том нь юм. Нөгөө нь Деймос. Эдгээр хоёр дагуулыг 1877 онд Америкийн одон оронч Асап Холл нээжээ. Фобос нь Грекийн айдас, сандралын бурхан бөгөөд Арес (Ангараг)-ын хүү, Деймосын ихэр ахын нэрээр нэрлэгджээ.

Фобос нь 11 км (7 миль)-ийн дундаж радиустай, жижиг, жигд бус хэлбэртэй биет юм. Фобос Ангарагийн гадаргаас 6,000 км (3,700 миль)-ийн зайд тойрон эргэх бөгөөд энэ нь аль ч гаригийн байгалийн дагуулын хувьд хамгийн ойр оршдог тойрог зам юм. Энэ нь Ангарагийн эргэлтээс хамаагүй хурдан эргэж, 7 цаг 39 минутын дотор нэг тойрог замаа гүйцээдэг. Үүний үр дүнд Ангарагийн гадаргаас харахад баруун талаас мандаж, 4 цаг 15 минут эсвэл түүнээс бага хугацаанд тэнгэрийг гаталж, зүүн талд шингэдэг. Ингэснээр өдөрт хоёр удаа мандаж, шингэдэг.

Фобос нь Нарны аймгийн хамгийн бага гэрэл ойлгодог биетүүдийн нэг бөгөөд 0.071 гэсэн альбедотой.

Гадаргын температур нь нарны гэрэлтэй талд ойролцоогоор -4 °C (25 °F), сүүдэртэй талд -112 °C (-170 °F) хооронд хэлбэлздэг. Гадаргуугийн онцлох шинж чанар нь Стикни хэмээх том цохилтын тогоо бөгөөд энэ нь сарны гадаргын ихээхэн хэсгийг эзэлдэг. Мөн гадаргуу нь олон тооны ховилуудаар тэмдэглэгдсэн байдаг бөгөөд эдгээр ховилууд хэрхэн үүссэн талаар олон онол бий.

Зураг, загваруудын дагуу Фобос нь нимгэн бүрхүүлээр барьж байдаг, нурсан чулуулаг хэлбэртэй байж магадгүй бөгөөд таталцлын харилцан үйлчлэлээс болж аажмаар задарч байгаа ажээ. Фобос жилд Ангараг гаригт ойролцоогоор 2 см ойртдог ба 30-50 сая жилийн дотор гаригтай мөргөлдөх эсвэл гаригийн бөгж болж задарна гэж үзэж байна.