open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Их Тоглоом

**Их Тоглоом** (англи. *Great (Grand) Game.* орос. *Большая игра*) -XIX-XX зууны эхэнд Их Британи, Оросын Хаант улсын хоорондох Төв Азийн төлөөх геополитикийн өрсөлдөөнийг ийнхүү нэрлэж байсан юм.

Энэ "*the Great (Grand) Game* " нэрийг анх Артур Конолли гэх офицер Ист-Индиа (англи. *East India Company*) кампанит ажиллагааны үеэр 1840 онд  Бомбей дахь амбанд илгээж байсан захидалд дурдсан байдаг. Дараа нь Редьярд Киплинг «Ким» (1901) романд хэрэглэж өргөн эргэлтэд оруулжээ.

Ангилал:19-р зууны Британийн түүх
Ангилал:19-р зууны Оросын түүх
Ангилал:Азийн колоничлолын түүх
Ангилал:Афганистан-Оросын харилцаа
Ангилал:Афганистаны гадаад бодлого
Ангилал:Британи-Ираны харилцаа
Ангилал:Геополитик
Ангилал:Империализм
Ангилал:Их Британийн гадаад бодлого
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний гадаад бодлого
Александр Извольский

**Александр Петрович Извольский** (1856 оны 3-р сарын 6 (18)-нд Москва хотод төрсөн- 1919 оны 8-р сарын 16-нд Францын Парис хотод нас барсан) — оросын төрийн зүтгэлтэн, дипломат, 1906-1910 онд Оросын Гадаад хэргийн сайд байсан. Ах нь Петр Извольский гэж орлогч Прокурор байжээ.

## Намтар 
Төрийн албан хаагч сүүлд Курск, Екатеринослав, Эрхүү зэрэг мужуудын амбан захирагч болсон Петр Александрович Извольский түүний эцэг юм. Эх нь Евдокия Григорьевна, төрөхдөө Гежелинская ажээ.  

1875 онд тэрээр Александровын лицей төгссөн. Гадаад хэргийн яамны төв аппаратад ажиллаж байгаад Түрк -д суугаа Элчин сайд, гүн А.Б.Лобанов-Ростовский-гийн дор ажилласан байна. 

1882 оноос Румын дахь Оросын дипломат төлөөлөгчийн газар 1-р нарийн бичгийн дарга, дараа нь Вашингтон дахь Төлөлөгчийн газар мөн албан тушаалтай ажилласан байна. 

1894—1897 онд Ватиканд Элчин зөвлөх, 1897 онд Белград дахь түр хамаарагч, 1897—1899 онд Мюнхенд, 1899—1903 онд Токиод, 1903—1906 онуудад Копенхагенд тус тус Элчин сайдаар ажилласан байна.

Тэрээр 1906-1910 онуудад Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд байхдаа II Николай хааны дэмжлэгийг ихэд хүлээдэг байжээ. А.Извольский Гадаад хэргийн яаманд томоохон өөрчлөлт хийх ёстой гэдгийг сайтар ойлгож байсан бөгөөд тул тэрээр итгэлт хүмүүс болох Константин Губастов, Николай Чарыков, Сергей Сазонов нараар дараалан тэргүүлүүлсэн өөрчлөлт хийх тусгай комисс байгуулсан ажээ.

Гадаад хэргийн сайдын албан тушаалаа өгсөний дараа 1910 онд А.Извольский Парис дахь Элчин сайдаар томилогдоод 1917 оны 5 сар хүртэл алба хаасан. Дараа нь Францад байхдаа хилийн чанд дахь "Цагааны хөдөлгөөнийг" ихэд дэмжиж байсан.

Ангилал:1856 онд төрсөн
Ангилал:1919 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Москвагийн зохиолч
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний улс төрч
Ангилал:Оросын элчин сайд
Ангилал:19-р зууны улс төрч
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:19-р зууны дипломатч
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:Викториа Хатан Хааны одон шагналтан (их загалмайн өргөмжит хүлэг баатар)
Ангилал:Серафимов одон шагналтан
Ангилал:Хаан ба Ханы Цагаан бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Оросын эзэнт гүрний хүн
Ангилал:Орос-Японы дайны хүн
Ангилал:Оросын язгууртан
Фердинанд Оссендовский

**Фердинанд Антони Оссендовски** (польш. *Ferdynand Antoni Ossendowski*; 1878 оны 5-р сарын 27-нд Люцин хотод төрсөн-1945 оны 1-р сарын 3-нд Польшийн Жулвин (Мазовецк воеводство) нас барсан) польшийн аялагч, сэтгүүлч, нийтлэгч, нийгмийн зүтгэлтэн, коммунизмын эсрэг үзэлтэн. 

1921 онд "Хүн, араатан, бурхан" ном бичиж хэвлүүлсэн.

Ангилал:1876 онд төрсөн
Ангилал:1878 онд төрсөн
Ангилал:1945 онд өнгөрсөн
Ангилал:Польшууд
Ангилал:Польшийн зохиолч
Ангилал:Польшийн аялагч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:Аяллын уран зохиолч
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)
Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн
Кларенс Гаусс

**Кларенс Эдвард Гаусс** (англи. Clarence E. Gauss, 1887 оны 1-р сарын 12-нд Вашингтонд төрсөн- 1960 оны 4-р сарын 8-нд Лос Анжелес хотод нас барсан)-америкийн хятад судлаач, дипломат. 

## Намтар 
К.Гаусс-ын эцэг Герман Гаусс, эх нь Эмилия Ж. (Эйзенмана) Гаусс. Тэрээр 1917 онд Ребекка Луиза Баркер-тэй гэрэлсэн. Бүгд Найрамдахчуудын намын гишүүн бөгөөд протестант шашинтан байсан. 

Тэр мэргэжлийн дипломат байсан. 

1912-1915 онд Шанхай хотод АНУ-ын дэд консул; 

1916 онд Шанхайд АНУ-ын Консул;  1916-1920 онд Сямэнь; 1920-1923 онд Цинан Консул; 

1923-1924 онд Мугдэн буюу өнөөгийн Шэньян хотод АНУ-ын Ерөнхий Консул; 1924-1926 онд Цинан; 

1926-1927, 1935-1938 онд Шанхайд Ерөнхий Консул; 1927-1931 онд Тяньзиньд; 

1931-1935 онд Парис хотод Ерөнхий Консул; 

1935-1940 онд Шанхайд Ерөнхий Консул. 

1940-41 онд Австрали дахь АНУ-ын Элчин сайд.

1941-1944 оны 11-р сард Бүгд Найрамдах Хятад Улсад АНУ-ын Элчин сайд байсан.

Дипломат албаа орхиод Гаусс АНУ-ын "Export–Import Bank" банкны захирал болсон. 

1960 оны 4-р сарын 8-нд Лос-Анжелес хотын "Good Samaritan Hospital" эмнэлэгт нас барсан.

Ангилал:1887 онд төрсөн
Ангилал:1960 онд өнгөрсөн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Вашингтоны (хот) хүн
Ангилал:АНУ-ын дипломатч
Ангилал:АНУ-ын элчин сайд
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:Хятад судлаач
Японы олон улсын хамтын ажиллагааны банк

**Японы олон улсын хамтын ажиллагааны банк** (англи. *Japan Bank for International Cooperation, JBIC*) 1999 оны 10-р сарын 1-нд байгуулагдсан Японы төрийн санхүүгийн байгууллага. 

Японы экспорт-импорт банка (JEXIM) болон Олон улсын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны Сан (OECF) гэсэн хоёр байгууллага нэгдэг энэхүү банкийг байгуулсан түүхтэй. 

Банк бүрэн Японы Засгийн газарт харьяалагддаг бөгөөд төсөв, гүйлгээнүүд тус банкны хууль дүрмээр зохицуулагддаг ажээ. Банкны төв байр Токио хотод байралдаг бөгөөд дэлхийн 18 улсад 21 салбартай ажээ. 

***Банкны гол зорилго*** нь гадаадад хөрөнгө оруулах эх үүсвэрээр хангаж олон улсын худалдааг дэмжих замаар Япон улсын гадаад улс орнуудтай эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд оршдог байна.

Япон улсын уг Банк нь хөгжиж буй орнуудад албан ёсны тусламж үзүүлэх нэг чухал суваг болдог байна.

Ангилал:Японы гадаад бодлого
Ангилал:1999 онд байгуулагдсан
Ангилал:Банк улс орноор
Ангилал:Төрийн аж ахуйн нэгж
Кайфү Тошики

**Кайфү Тошики** (япон. 海部 俊樹 *Кайфү Тошики*, 1931 оны 1-р сарын 2-нд Японы Айчи аймгийн Ичиномия хотод төрж, 2022 оны 1-р сарын 9-нд нас барсан) Японы төр, нийгмийн зүтгэлтэн. 1989-1991 онуудад Японы Ерөнхий сайдаар сонгогдон ажилласан.  

## Намтар 
Т.Кайфү гэрэл зурагчны гэрт төрсөн. Токио дахь Васэда Их сургуулийг 1954 онд төгсөөд хувийн хэвшилд ажилласан. Энэ үед Японы Либерал-Ардчилсан намд элсэж улс төрийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн байна. Хэсэг хугацаанд парламентын гишүүний туслахаар ажилласан байна. 

1960 онд тэрээр анх парламентад сонгогдож, Төлөөлөгчдийн танхимын хамгийн залуу гишүүн болж байжээ. Түүнээс хойш парламентын гишүүнээр тасралтгүй сонгогдсон юм. Ерөнхий сайд асан Мики Такэогийн дэмжлэгийг хүлээдэг байсан. Парламентын хороодод янз бүрийн албан тушаал хашиж байсан Кайфү Либерал-Ардчилсан намын аппаратын гишүүн байхдаа намын залуучуудын бодлогыг хариуцаж байсан ажээ.

1989 онд Либерал-Ардчилсан намын дээд албан тушаалтнууд авлигын хэрэгт холбогдсоны дараа Кайфү Тошики намын болон Төр, засгийн удирдах албан тушаалд дэвшжээ. Тэрээр 1989 оны наймдугаар сард Намын даргаар сонгогдож, тус улсын Ерөнхий сайдаар батламжлагдав.

## Т.Кайфу Монголд 
Япон Улсын Ерөнхий сайд Кайфү Тошики нь 1991 оны 8 дугаар сард Монголд айлчилсан нь тус улсаас төдийгүй Өрнөдийн орнуудаас Монгол Улсад Засгийн газрын өндөр түвшинд хийсэн анхны албан ёсны айлчлал болов. Энэхүү айлчлалаар Ерөнхий сайд Кайфү Монгол Улсад ардчиллыг хөгжүүлэхэд чиглэсэн бодлогыг Япон улс дэмжихээ зарласан юм.

Ангилал:Японы ерөнхий сайд
Ангилал:1931 онд төрсөн
Ангилал:2022 онд өнгөрсөн
Нямын Мишигдорж

**Нямын Мишигдорж** (1940 онд Завхан аймгийн Дөрвөлжин суманд төрж, 2024 оны 9-р сарын 24-нд нас барсан) - Монгол Улсын Төрийн зүтгэлтэн, ОХУ-д суусан Элчин сайд.

## Намтар 
Тэрээр 1949-1959 онд сум, аймгийн бага, дунд сургуульд сурч төгссөн. 

1959-1964 онд ЗХУ-ын Москва хотын Эдийн засаг, статистик, мэдээллийн дээд сургуульд суралцан төгссөн.

1964 оноос БНМАУ-ын Статистикийн төв газрын Аж үйлдвэр, Их барилгын хэлтэст мэргэжилтэн, ахлах эдийн засагчаар ажиллаж байжээ. 

1968 оноос БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн ЭЗХТЗ (СЭВ)-ийн асуудал эрхэлсэн комисст референтээр дэвшин ажиллажээ.

1972 оноос МАХН-ын Төв Хорооны Төлөвлөгөө, санхүүгийн байгууллагын хэлтэст зааварлагч.

1979 оноос МАХН-ын Төв Хорооны Төлөвлөгөө, санхүүгийн байгууллагын хэлтсийн орлогч эрхлэгч, эрхлэгч.

1988 оноос МАХН-ын Төв Хорооны Нийгэм-эдийн засгийн хэлтсийн эрхлэгч.

1990 онд МАХН-ын Төв хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн, Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар томилогдсон.

1990-1994 онд ЗХУ, ОХУ-д суух Элчин сайд байсан.

1994-2000 онд ГХЯ-ны Дипломат байгууллагын үйлчилгээ аж, ахуйн газрын дарга. 

2000-2004 онд ОХУ-ын Улаан-Үд дахь Монгол Улсын Ерөнхий Консулаар ажилласан.

Ангилал:Дөрвөлжингийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:ЗХУ дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Удубу

**Ваньянь Удубу**  (1163 оны 4 сарын 18 – 1224 оны 1 сарын 14) нь зүрчидийн Алтан улсыг 1213-1224 оныг хүртэл захирч байсан найм дахь хаан төдийгүй Мадагэ хааны дүү юм. Түүний хятад нэрийг Шюнь (珣) гэж байсныг Цонжя  (從嘉) гэж сольжээ. Түүний хаанчлалын үед Алтан улс монголтой хийж байсан дайнд их хэмжээний газар, нийслэл хотоо алдаж, өмнөд нийслэл Бяньжин руу шилжин төвлөрсөн.

## Товч намтар 
Удубу бээр Ваньянь Улу хааны хөвүүн Юнгун хунтайжийн лю овогт татвар эмээс төрсөн хоёрдугаар хөвүүн. 1178 онд вэнь гуо гүн (溫國公) цол хүртсэн. 1186 онд Шюнь гэх хятад нэрийг сонгож авсан. 1189 онд Мадагэ хааны зарлигаар фэн ванд (豐王) өргөмжлөгдсөн. 1196 онд түүний хуучин ван цолыг өөрчлөн, и ван (翼王) хэмээв. 1205 онд шюнь гэх хятад нэрээ Цонжя гэж сольж, шин ван (邢王) цол хүртэв. Бас удалгүй шэн ван (升王) цолтой болов. 

1213 оны 8 сард монголын их цэрэг Алтан улсын нийслэл хотыг бүслэхэд Жунду хотыг сахьсан цэргийн жанжин Хэшилэ Жижун төрийн эргэлт гаргаж, Юнжи хаанаа алж, Шэн ван Удубуг тус улсын хаанд өргөмжлөв. Удубу бээр хаан болсон даруйд Хэшилэ Жижун буюу Хушаху жанжныг улсын тайш, шаншулин сайд, нийслэл хотын цэргийн жанжин, Зэ ван гэх олон албан тушаалыг давхардуулан соёрхов. Оны цолыг Жэньюй (貞祐) гэж тунхаглав. Тэрээр өөрийн хятад нэр Цонжя байсныг дахин Шюнь болгож өөрчлөв. 1213 оны 10 сард Хушаху жанжин, өөрийн харьяат Жуху Гаочи гэх жанжинд алуулсны дараа хааны зарлигаар Жуху Гаочи төрд нэр нөлөөтэй болов. 1213 оны сүүлчээр Чингис хааны зарлигаар монголын арми Алтан улс руу гурван чиглэлээр довтлов. Хэбэй мужийн бүхий хот тосгоноос ердөө 11 хот монголын цэрэгт эзлэгдэлгүй үлдэв.    

1214 оны 3 сард Алтан улс түр зуур найрамдах гэрээ байгуулсанд Чингис хаан цэргийн хүчээ хойш татав. Тус жилийн 6 сард Удубу хаан нийслэлээ Жунду хотоос өмнө зүгийн Бяньжин хот руу шилжүүлэв. Энэ явдлаас болж Монголын арми дахин довтолж, 1215 оны 5 сарын 31 нд Жунду хотыг эзлэв. 1215 оны 10 сард Ляодун мужд байсан зүрчид жанжин Пушянь Ванну бослого гаргаж, өөрийн эзэмшил нутгаа Ся улс хэмээж улсын ванд өргөмжлөгдөв. 1217 оноос 1223 оныг дуустал Мухулай жанжин Алтан улсын Шанси мужийн бүх хот цайзыг эзлэхээр байлдаж эзлэн авав. Удубу хааны үед Тангуд, Курё, Сүн улстай харилцаагаа сэргээж, Монголын эсрэг нэгдсэн хүчээр дайн хийх санаатай байсан. Гэвч 1222 онд Сүн улсын арми Алтан улсын Шаньдун мужийн газрыг эзлэн авсан. 1224 оны 1 сард таалал төгсөв. Түүнийг хоёрдугаар хөвүүн Нинжясү залгамжлав. Хожим нь түүний дээдсийн сүмийн хүндэт цолыг Сюаньзун (宣宗) хэмээж, Бяньжин хотыг Дэлин бунханд оршуулав.     

## Гэр бүл 
**Хатад, хүүхэд:**

* Ван овогт Рэншэн хатан (仁聖皇后王氏), Минхуй хатны эгч. Хүүхэдгүй
* Ван овогт Минхуй хатан (明惠皇后王氏, ?-1231)
** Нинжясү, хожмын Айзун хаан (金哀宗 完顏守緒,1198 – 1234), 2-р хөвүүн
* Ши овогт Ли татвар эм (麗妃 史氏)
** Ваньянь Сюаньлин, Жи ван (至王 完顏玄齡),  4-р хөвүүн
* Жэнь татвар, Пан овогтон (真妃 龐氏)
** Ваньянь Шоучүнь, Жин ван (荊王完顏守純), 3-р хөвүүн
* Тодорхойгүй
** Ваньянь Шоужун, Жуаншянь хунтайж цолтой (莊獻太子 完顏守忠, ?-1215), ууган хөвүүн. 1215 онд Жунду хотыг эзлэгдэхэд амь үрэгдсэн.
** Вэнь гуо гүнж (溫國公主)

## Эшлэл 
Ангилал:1168 онд төрсөн
Ангилал:1224 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын хаан
Махатир Мохамад

**Махатир Мохамад** (; 1925 оны 7 сарын 10 —) нь 1981-2003 онд болон 2018-2020 онд Малайз улсын сайд болсон түүхтэй хүн юм.

Махатир нь 1997 оны 9 сарын өдрүүд Монгол оронд зочилжээ.

## Галерей 

Image:Mahathir bin Mohamad in Brussels - 1988 (P0018020110H) (cropped 2).jpg|
Image:Mahathir Mohamad and Ronald Reagan.jpg|Махатир Роналд Рейганийн хамт

## Лавлах холбоос 
Ангилал:Малайзын хүн
Албани хэл

**Албани хэл** (албани хэлээр: *Gjuha shqipe* [ˈɟuha ˈʃcipɛ]) Албани Улсад оршин сууж буй албаничуудын хэл. Мөн Грек улсын хүн амын зарим хэсэг (Эпир, Аттика, Беотия, Эвбей арал, Пелопоннес болон Гидра, Спеце, Порос арлууд), Умард Македони, Серби, Косово бөгөөд Итали улс (Сицили, Калабри, Апулия) зэрэг орнууд дахь зарим иргэдийн хэл юм. 

Албани хэл бол энэтхэг-европ хэлний язгуурын доторх палеобалкан хэлний бүлэгт ордог байна. 

2022 оны байдлаар 7 сая орчим хүн албани хэлээр ярьдаг ажээ.  

1908 оноос хойш албани хэлэнд латин үсгийн нэг хувилбар ашиглаж ирсэн байна.

### Орчин үеийн албани хэлний цагаан толгой 
Албан тоонууд

|

|}

Ангилал:Балканы хэлний холбоо
Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Индо герман хэл
Ангилал:Албанийн хэл
Ангилал:Грекийн хэл
Ангилал:Италийн хэл
Ангилал:Косовогийн хэл
Ангилал:Умард Македоны хэл
Ангилал:Румыны хэл
Ангилал:Монтенегрогийн хэл
Ангилал:Сербийн хэл
Ангилал:Италийн хэл
Ангилал:Туркийн хэл
Энвер Хожа

**Энвер Халил Хожа** (албани. *Enver Halil Hoxha*; 1908 оны 10-р сарын 16-нд Османы эзэнт улсын Гирокастра хотод төрсөн- 1985 оны 4-р сарын 11-нд БНСААУ-ын Тирана хотод нас барсан) - албаний хувьсгальч, төр, цэрэг, нийгмийн зүтгэлтэн. 1946-1985 онуудад Социалист Албани улсын удирдагч. Албани улсын Ардын баатар.

Албани Улсын Хөдөлмөрийн намын 1-р нарийн бичгийн дарга (1941—1985), Сайд нарын Зөвлөлийн дарга (1944/46-1954), Гадаад хэргийн сайд (1946-1953), Батлан хамгаалахын сайд (1944-1953), Албаний Ардын Армийн Ерөнхий командлагч (1944—1985).

Тэрээр засгийн эрхэнд гарсны дараа дэлхийн хоёрдугаар дайны уршигаар балгас болсон улс орноо сэргээн босгоход анхаарлаа хандуулсан байна. Түүний 40 гаруй жилийн хаанчлалын хугацаанд Албанийн эдийн засаг, боловсрол, эрүүл мэндийг хөгжүүлэхэд бага болов амжилтанд хүрч, анхны төмөр замын шугам баригдаж, дээд боловсрол, соёлын тогтолцоо бий болсон (Албани улсын Шинжлэх ухааны академи, Тирана их сургууль), мэргэжлийн театр, телевиз; Насанд хүрэгчдийн бичиг үсгийн түвшин 5%-аас 98% хүрч, эдийн засгийн хувьд улс орон хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнээр бүрэн бие даадаг болжээ. 

Гэсэн хэдий ч Хожа улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, үүнд албадан хөдөлмөрийн лагерь байгуулах, ашиглах, коммунистыг эсэргүүцэгчдийн эсрэг шүүхээс гадуур аллага, цаазаар авах ажиллагаа явуулсан гэж шүүмжилдэг бөгөөд ихэнхийг нь Сигурими - нууц цагдаа гүйцэтгэсэн байна. Тэрээр эрх баригч намын гишүүдийн дундах "үнэнч бус элементүүдийг" устгаж, шашны аливаа үйл ажиллагааг бүрэн хориглож, сүм хийдүүдийг их хэмжээгээр устгасан дарангуйлагч байжээ. 

Түүнийг 1985 оны 4-р сарын 11-нд тархиндаа цус харваж нас барахад Албани улсад 9 хоногийн турш гашуудсан ажээ. 

Гадаадаас зөвхөн "жинхэнэ марксист-ленинист намуудын" удирдагчид болон Умард Солонгос, Вьетнам, Куба, Румын, Лаос, Кампучи, Ардын Йемен, Никарагуа, Иран, Иракийн элч нарыг Тиран руу ирэхийг зөвшөөрсөн байна. ЗСБНХУ, Итали, Югослав зэрэг гадаадын улс орнуудаас илгээсэн эмгэнэл илэрхийлсэн цахилгааныг албаничууд  буцаажээ.  Зөвхөн Ф.Кастро, Н.Чаушеску, Ким Ир Сен нарын илэрхийлсэн эмгэнэлийг хүлээн авсан байдаг.

Ангилал:1908 онд төрсөн
Ангилал:1985 онд өнгөрсөн
Ангилал:Албаничууд
Ангилал:Албанийн улс төрч
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:Суворовын 1-р зэргийн одон шагналтан
Ангилал:Цэргийн Эр Зоригийн одон шагналтан
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч
Ангилал:Албанийн парламентын гишүүн
Ангилал:Марксизмын хүн
Ангилал:Хөдөлмөрийн Намын гишүүн (Албани)
Ангилал:Сталинизм
Сигурими

**Сигурими** (албани. *Drejtoria e Sigurimit të Shtetit*; Улсыг Аюулаас хамгаалах газар, албани хэлээр Суругуми- Аюулгүй байдал гэж орчуулдаг) - Коммунист дэглэмийн үед байсан Албани улсын тусгай алба буюу нууц улс төрийн цагдаагийн алба байжээ. Улс төрийн мөрдлөг, тагнуул, сөрөх тагнуулын үүрэг гүйцэтгэж байсан. Намын дээд удирдлагын шууд мэдэлд байдаг бөгөөд тэдэнд үйлчилж улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, намын "цэвэрлэгээ" хийхэд ашигладаг хэрэгсэл болж байжээ. Коммунист дэглэм нуран унасаны дараа бүтэц зохион байгуулалт хийж шинэ тагнуулын алба болсон байна.  

Анх Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед 1943 оны 3-р сарын 20-нд Энвер Хожа-гийн санаачилгаар Албаний Ардын Чөлөөлөх Арми дотор намын аюулгүй байдлын алба гэж байгуулагдсан байна. Анхны даргаар Хажи Леши (албани. *Haxhi Lleshi*; 1913-1998) ажиллаж байжээ.  

Байгууллага анхнаасаа Дотоод яамны харьяа байсан бөгөөд албан ёсоор Дотоод яамны сайд удирддаг боловч өдөр тутмын ажлыг орлогч сайд хариуцдаг гэх боловч ард нь Энвер Хожа бүхнийг гардан удирдаж байсан гэдэг.   

1921-1944 онд Румыны Хаант улсад нууц цагдаагийн албыг **Сигуранца** (румын. *siguranţă* —аюулгүй байдал) гэдэг байжээ.    

## Суругуми-г удирдаж байсан Дотоод хэргийн сайд нар 
* Хаджи Леши (1944—1946)
* Кочи Дзодзе (1946—1948)
* Нести Керенджи (1948)
* Мехмет Шеху (1948—1954)
* Кадри Хазбиу (1954—1979)
* Фечор Шеху (1979—1982)
* Хекуран Исаи (1982—1989; 1990—1991)
* Симон Стефани (1989—1990)
* Грамоз Ручи (1991)

1991 оны зун өмнөх "Сигурими" оронд *Үндэсний мэдээллийн алба* (албани. *Shërbimi Informativ Kombëtar*, товч, *SHIK*) намын мэдлээс гарсан албан ёсоор бие даасан үзэл сурталжаагүй байгууллага парламентаар батлагдаж бий болжээ.

Ангилал:1944 онд байгуулагдсан
Ангилал:1991 онд татан буугдсан
Ангилал:Албанийн улс төр
Ангилал:Нууц цагдаа
Нинжясү

**Ваньянь Нинжясү** (1198 оны 9 сарын 25 – 1234 оны 2 сарын 9) болбоос зүрчидийн Алтан улсыг 1224-1234 он хүртэл захирч байсан ес дэх хаан. Түүний зүрчид нэрийг **Нинжясү** (寧甲速), хятад нэрийг анх **Шоули** (守禮) гэж байснаа хожим **Шоусю** (守緒) гэж сольжээ. Монголын эсрэг тэмцэж байгаад ялагдаж 1234 оны 2 сарын 9 нд Цайжоу хотод Монголын их цэрэгт бүслэгдэж, хот эзлэгдэхийн өмнө хаан сууриа цэргийн жанжин Ваньянь Чэнлиньд шилжүүлээд өөрөө амиа хорлож үхсэн. 

## Товч намтар 
Нинжясү нь ван овогт Минхуй хатнаас төрсөн Удубу хааны гуравдугаар хөвүүн. 1224 оны 1 сард Удубу хаан таалал төгссөний дараа сүй ван (遂王) Нинжясүг Алтан улсын хаанд залсан. Хаан суусны дараа Шоули гэх хятад нэрээ Шоусю  (守緒) хэмээн сольсон. Тэрээр мөхөж байсан улсаа сэргээхийн тулд дотооддоо авилгалд идэгдсэн сайд түшмэдийг сольж, чадварлаг түшмэд жанждыг дэвшүүлж, Сүн улстай хийж байсан дайныг зогсоож найрамдан, Тангуд улстай холбоотны гэрээ байгуулж, Их Монгол Улсад алдсан зарим газраа буцаан эзлэхийг зорьж байсан. 1224-1225 оны үед Монгол цэргийн гол хүч баруун зүгт Сартуулд дайтаж байх зуур, хятад нутгийн цэргийг захирч үлдсэн Мухулай го ван нас нөгчихөд, хөвүүн Булу ноёныг оронд нь томилсон, Алтан улсыг бүрэн номхотгож чадсангүй. Алтан улс, Тангуд улс хамтарч Монголын эсрэг дайтаж эхэлсэн тул 1226 онд Чингис хаан их цэргээ удирдан Тангудыг мөхөөхөөр довтолсон. Улмаар 1227 онд Тангуд улс Монголд эзлэгдсэн. 

1232 онд Санфэншаний тулалдаанд Алтан улсын жанжин Ваньянь Хадагийн удирдсан 150,000 цэргийг Монголын Сүбээдэй баатрын удирдсан 50,000 цэргүүд бут цохиж ялсан. Тэндээс монголын цэргүүд Алтан улсын өмнөд нийслэл Бяньжин хотыг бүслэн авав. Удаа хугацаанд бүслэгдснийд дараа Нинжясү хаан бүслэлтийг сэтлэн Гүйдө хот (歸德; одоогийн Хэнань мужийн Шаньцю шянь) руу зугтан очих зуур хятад жанжин Ши Тяньзэгийн удирдсан арми Алтан улсын Ваньянь Чэнигийн 80,000 хүнтэй армийг устгав. 1234 онд Гүйдө хотоос Цайжоу (蔡州; одоогийн Хэнань мужийн Рунань шянь) руу зугтаж амь хорогдов. 1234 оны 2 сарын 9 нд хотыг Монгол, Сүн улсын цэргүүд хоёр талаас нь бүслэн довтлож эхлэхэд Нинжясү хаан өөрийгөө Алтан улсын сүүлчийн хаан гэж түүхэнд бичигдэхээс айж, хаан сууриа цэргийн жанжин Ваньянь Чэнлиньд шилжүүлээд, амиа хорлов. Тус өдөртөө талийгаач хаанд Айзун (哀宗) хэмээх тахилын цол өгөөд, оршуулгын ёслол үйлдэв. Ингээд 1234 оны 2 сарын 9 нд хотыг эзэлснээр Зүрчидийн Алтан улс мөхсөн.

## Эшлэл 
Ангилал:1234 онд өнгөрсөн
Ангилал:1198 онд төрсөн
Ангилал:Алтан улсын хаан
Мадагэ

**Ваньянь Мадагэ** (1168 оны 8 сарын 31 – 1208 оны 12 сарын 29) нь зүрчидийн Алтан улсыг 1189 оны 1 сараас - 1208 оны 12 сарын 29 хүртэл захирч байсан зургаа дахь хаан юм. Түүний хятад нэрийг **Жин** (璟, Jǐng), зүрчид нэрийг **Мадагэ** (麻達葛, Mádágé) гэдэг. 

## Товч намтар 
Тэрбээр Ваньянь Улу хааны ач хөвүүн бөгөөд эцэг нь залуудаа нас барсан учраас угсаа залгамжилсан. Хаан болсны дараах эхэн үед өвөөгийнхөө бодлогыг үргэлжлүүлэхдээ зүрчидийн ноёдыг төрийн шалгалт өгөхдөө заавал харвах намнах зэрэг дайн тулааны ур чадвараа сориулахыг шаардаж байсан. Мөн Хайлин вангийн үеийн күнзийн сүм байгуулах ажлыг үргэлжлүүсэн. 1196 онд Алтан улсад татвар төлдөг Татарын ханлиг эсэргүүцэн бослого гаргасанд, Вангин чинсанд их хэмжээний цэргийг захируулан Татарыг номхотгохоор илгээв. Уг жилдээ Вангин чинсан тэднийг нутгаас нь хөөж байлдсаар Улз голын Нарт шүтээн, Хуст шүтээн хэмээх ууланд оруулж алдав. Ингээд Хэрэйдийн Тоорил хан, Хамаг Монголын Тэмүжин хан нартай холбоо тогтоож, Татарыг довтлон дарангуйлав. Энэ явдлын дараа Тоорил ханд "Ван" цол, Тэмүжин ханд "Жаутхури" гэх цолыг шагнасан. 

Мадагэ хааны засаглалын сүүлийн жилүүдэд хатдаас нь төрсөн зургаан хөвүүд нь бага насандаа ямар нэг байдлаар нас барж, хятад гаралтай татвар эм Ли Шиэрд дурласан зэрэг нь төрийн хэргээс хойш сууж зугаа цэнгэлд толгой мэдүүлэх нь илт нэмэгдсэн. Энэ татвар эмд, хаан татагдах тусам Ли овогтны гэр бүл ойрын хүрээлэлд түшмэлийн албан тушаал шагнаж байсан.    

1206 оны 6 сарын 14 нд Сүн улсын чинсан Хань Туожоугийн саналаар Алтан улсад дайн зарлав. Үүний хариуд Алтан улсын арми Сүн улсын армийг ялж хэд хэдэн хот тосгоныг эзэлсэн. Дайн удаан хугацаанд сунжирч эхлэхэд 1208 оны 11 сарын 2 нд Сүн улс бууж өгч, дайн гаргахад нөлөөлсөн Хань Туожоу, Сү Шидань нарыг цаазлан, толгойг нь Алтан улсад илгээн, жил бүр 50,000 лан мөнгө, 50,000 боодол торго өгөхөөр болж, дайнд эзлэгдсэн газраа тэр хэвээр нь орхисон. 

1208 оны 12 сарын 29 нд Мадагэ хаан 40 насандаа нас барав. Түүний дараа авга ах Ваньянь Юнжи нь хаан сууринд заларсан.  

## Гэр бүл 
**Эцэг эх:**

* Эцэг: Хутува (胡土瓦), хятад нэр нь Ваньянь Юнгун (完顏允恭)
* Эх: Тудань овогтон (徒單氏), Шяои хатан (孝懿皇后) цолыг нэхэн өргөмжилсөн

**Хатад, хүүхэд:**

* Циньхуай хатан, Пуча овогтон (欽懷皇后 蒲察氏)
** *Ваньянь Хонюй, Жян ван* (絳王 完顏洪裕, 1186 — 1188), ууган хөвүүн
* Ли овогт татвар эм (元妃 李氏, ?-1209), нэр нь Ши-эр (師兒)
** *Ваньянь Тэлинь, Гэ ван* (葛王 完颜忒邻, 1202 – 1203 ), 6-р хөвүүн
* *Зимин ахайтан*, линь овогтон (資明夫人 林氏)
** *Ваньянь Хонжин, Жин ван* (荊王 完顏洪靖, 1192 – 1193), 2-р хөвүүн
* *Чэню татвар*, Жя овогтон (承御賈氏)
** *үр зулбалт* (1208)
* *Чэню татвар*, Фань овогтон (承御范氏)
** Шүньгуо гүнж (順國公主), 3-р охин
* Эх нь тодорхойгүй:
** *Ваньянь Хонши, Рун ван* (榮王 完顏洪熙, 1192 – 1193), 3-р хөвүүн
** *Ваньянь Хонянь, Ин ван* (英王 完顏洪衍, 1193 – 1193), 4-р хөвүүн
** *Ваньянь Хонхуй, Шоу ван* (壽王 完顏洪輝, 1197 – 1197), 5-р хөвүүн

Ангилал:1168 онд төрсөн
Ангилал:1208 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын хаан
Ангилал:Зүрчид
Зэвсэгт хүчингүй улс орнууд

**Зэвсэгт хүчингүй улс орнууд** гэж хил хязгаараа хамгаалах өөрийн Зэвсэгт хүчингүй (хуурай замын, усан цэргийн, агаарын гэх мэт ) улс орныг хэлнэ. 

Энэ жагсаалтад зэвсэгт хүчингүй тусгаар тогтносон улсууд багтсан байна. Гэхдээ ихэнхдээ тэдний бие даасан байдал нь "худлаа" байдаг. Үүний зэрэгцээ, ихэвчлэн ийм улс орнуудад Зэвсэгт хүчний чиг үүргийг тодорхой хэмжээнд гүйцэтгэдэг цагдаа эсвэл бусад хагас цэрэгжүүлсэн байгууллагуудтай байдаг.

Тэдгээр улс өөр улстай батлан ​​хамгаалах талаар тохиролцсон гэрээ, хэлэлцээртэй байдаг. Жишээлбэл, Ватиканыг Ромын Папын Гэгээн Гвардийн хөлсний Швейцарийн явган цэргийн анги хамгаалдаг бөгөөд Науру улс Австралитай ижил төстэй гэрээ байгуулсан байдаг. 

Исланд, Монакод сонгодог утгаараа Зэвсэгт хүчингүй, гэхдээ тусгай хагас цэрэгжүүлсэн бүтэцтэй байдаг ажээ.

# Андорра
# Вануату
# Ватикан, швейцар явган цэргийн ангитай. 
# Гаити — 1994 онд АНУ эзлэгдсэний дараа Зэвсэгт хүчнийг татан буулгасан. 
# Гренад — 1983 оны АНУ-ын эзлэн түрэмгийлэлийн дараа Зэвсэгт хүчинг татан буулгасан. 
# Исланд - Эргийн хамгаалалтын алба.
# Кирибати.
# Коста-Рика -1948 онд Зэвсэгт хүчнийг Иргний гварди болгосон. 
# Лихтенштейн
# Маршаллын Арлууд
# Маврикий
# Макронезийн Холбооны муж улс
# Монако 
# Науру
# Палау
# Панама -1989 онд АНУ-ын эзлэн түрэмгийлэлийн дараа Зэвсэгт хүчинг татан буулгасан. 
# Самоа
# Сан-Марино
# Сент-Винсент ба Гренадин
# Сент-Люсия
# Соломоны Арлууд
# Тувалу
# Япон — 1945 оны 9-р сард албан ёсоор үг дуугүй бууж өгсөний дараа Зэвсэгт хүчнийг татан буулгасан. Японы Үндсэн хуулийн 9-р зүйлд Япон улс ирээдүйд хэзээ ч хуурай замын, усан цэргийн, агаарын цэргийн Зэвсэгт хүчинтэй байхгүй гэж заажээ. Гэхдээ 1950—1954 онд Японы батлан хамгаалах хүчин бий болсон (де-факто буюу бодит байдал дээр Зэвсэгт хүчин гэсэн үг).

Ангилал:Антимилитаризм
Ангилал:Зэвсэгт хүчин
Ангилал:Зэвсэгт хүчин улс орноор
Ангилал:Зэвсэгт хүчний жагсаалт
Ангилал:Улсуудын жагсаалт
Хомын тал

**Хомын тал**- Байгалийн цогцолбор газар. Газарзүйн байршлын хувьд Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын нутагт томоохон нуур, голууд, элсэн манханаар хүрээлүүлсэн байгалийн цөлөрхөг арал юм.  
Хомын тал Байгалийн цогцолбор газрын нийт талбай нь 411403.80 га бөгөөд Хар ус нуурын Байгалийн цогцолбор газар, Монгол элс Байгалийн цогцолбор газартай хиллэдэг байна. 

Хомын талд 2004 онд Франц дахь тахь хамгаалах холбоо, Швейцарын МАВА сангийн санхүүжилтээр дахин нутагшуулах зорилготой 22 тахь тээвэрлэн авчирч тавьсанаар Монгол дахь зэрлэг адууг сэргээн нутагшуулж буй 3 дахь газар болсон.  2011 онд Чех улсын нийслэл Праг хотын амьтны хүрээлэнгийн санаачилга, дэмжлэгээр 4 тахь нэмж нутагшуулаад байгаа ажээ. Улмаар нийт 26 тахь нутагшуулж байсанаас зэрлэг адууны тоо толгой 100 гаруй болоод байгаа ажээ.  

Хомын талын өмнөд хэсэгт орших Бага нуур нь реликт цахлай, борцгор хотон, цагаан сүүлт усны нөмрөг бүргэд зэрэг нэн ховор шувуудын дамжин нүүддэллэх газар юм. 

2020 онд Хомын талыг тусгай хамгаалтанд авах шийдвэр гаргаж "Байгалийн цогцолбор газар" зэрэглэд хамруулжээ.

Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Хэшилэ Хушаху

**Хэшилэ Хушаху** (хятад: 紇石烈 胡沙虎, пиньинь:  heshilie hushahu) (? - 1213 оны 11 сарын 28) болбоос Зүрчидийн Алтан улсын цэргийн жанжин. Түүний овгийг "**Хэшилэ**" (紇石烈, heshilie), зүрчид нэрийг "**Хушаху**" (胡沙虎, hushahu), хятад нэрийг "**Жижун**" (執中, zhizhong) гэдэг байсан. 1213 онд Алтан улсын хаан Юнжиг алж, хааны угсааны Удубуг хаан болгосон нэгэн.

## Товч намтар 
Хушахугийн хэзээ төрсөн нь тодорхойгүй. 1168 онд хунтайжийн ордны харуул байснаа дараа нь харуулын дарга болж дэвшсэн. 1193 онд ажлын байрандаа архидаж байгаад баригдаж шийтгүүлэн, тушаал буурч Жаожоугийн сахигч түшмэл болсон. 1194 онд Синпин жюний зэдушигийн тушаалд томилогдсон ч, удалгүй Дамин фугийн захирагч түшмэл болсон. 1197 онд цэргийн явдлын хүрээлэнгийн дэд түшмэл (簽樞密院事) болж тушаал дэвшин, Мадагэ хааны зарлигаар чинсан Вангин Шяны хамтаар Татарыг дарах дайнд явуулав. Уг аянд явсны дараа шийтгүүлж, Юндин жюний зэдуши түшмэлээр томилсон ч, ажлын хариуцлага алдаж уг тушаалаас хөөгдөв. 1201 онд Дасин фугийн захирагч түшмэлээр томилсон ч, зарга шийтгэгч дундад түшмэл Мэн Жугийн айлтгалыг үндэслэн цэргийн хорооны дужихуйши түшмэлийн тушаалд шилжүүлэв. 1206 оны 10-р сард Сүн улстай хийсэн дайнд Хуайинийг эзлэн, Чүжоуг бүслэв. 1207 онд Сүн улс цэргээ татаж найрамдсны дараа дайны баатар болж, Алтан улсын Баруун нийслэлийн захирагч түшмэлээр томилогдов. 1209 онд үе улирах моукэ болгон, Дасин фугийн захирагч (知大興府事) болсон ч, дараа нь Баруун нийслэлийн захирагч (西京留守) бөгөөд орон нутгийн цэргийн явдлын хүрээлэнгийн захирагч, аньфуши хэлтэсийн түшмэл (兼安撫使) зэрэг албан тушаалд нэгэн зэрэг томилов.

1211 онд Их Монгол Улсын Зэв жанжны удирдсан цэргүүд Алтан улсын Баруун нийслэл Сижин хотыг бүслэн байлдав. Долоо хоносны дараа захирагч Хушаху жанжин 7000 цэрэг дагуулж хотоос зугтаахад Зэв жанжин 3000 цэргээр нэхсээр Динань хотын хойно гүйцэгдэж Монголын цэрэгтэй байлдсан ч, ялагдав. Хушаху мөн тэндээс зугтаж Юйжоу хот руу орж тус хотын сан хөмрөгөөс таван мянган лан мөнгө, торго зэрэг зүйлийг авч, мөн хотыг сахисан түшмэд, ард иргэдийн гэрийг тонон дээрэмдэв. Юйжоу хотоос гарч Жунду орох замд Дашэндянь өртөөнд гүйцэгдэж байлдан ялагдаж, 100 гаруй хүнтэйгээр Жунду хотод ирэв. 

1213 оны 8 сард Хушахуд гурван мянган цэрэг өгч Вэйчуань голын орчимд монголын цэрэгтэй байлдуулахаар илгээв. Гэтэл Хушаху жанжин өөрийн харьяат хүмүүсийн хамтаар найрлан цэнгэж байгаад 3000 цэргээ дагуулж Жунду хот руу нууцаар ороод төрийн эргэлт хийн Юнжи хаан, Тушань Наньпин чинсан тэргүүтэй ноёдыг алж төрийн эрхийг гартаа оруулав. Үүний дараа Монголтой байлдахаар зэхэж байсан Дасинфугийн жанжин Вангин Ганыг дуудан авчраад алав. Зүүн гарын чинсан Тушань Игийн гуйлтаар Мадагэ хааны дүү Удубу гэгчийг хааны сууринд залав. 1213 оны 9 сард тайш, шаншулин, дуюаньшуай, зэ ван зэрэг албан тушаал, цолоор шагнуулав.  

1213 оны 11 сарын 28 нд цэргийн жанжин Жуху Гаоци нар бослого гаргаж Хушахутай байлдан ялж, цаазлав. Энэ явдлын дараа Удубу хааны зарлигаар Хушахугийн үйлдсэн гэмт хэргийг зарлаж, өмнөх гавьяаг хүчингүй болгов.  

## Эшлэл 
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:1213 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын жанжин
Тэ Жу-ён

Ту Жу Ён нь Когурё улсын хилийг хамгаалан оршиж байсан нэгэн хотын захирагч Ту Жун Сань жанжны ганц хүү болон мэндэлсэн агаад хожим Тан-Шиллагийн довтолгооноос болж Когурё улс мөхөхөд Тан улсын эсрэг  гарсан Когурё цэрэг, ардын бослогыг удирдан чиглүүлж байжээ. Хожим Когурё улсын харьяанд байсан нутгийн умард хэсгийг эзлэн авч Бохай улсыг байгуулсан.

Ангилал:7-р зуунд төрсөн
Ангилал:719 онд өнгөрсөн
Ангилал:Солонгосчууд
Ангилал:Солонгосын ван
Гончигжавын Чулуунбат

**Гончигжавын Чулуунбат** нь (1942-2022) Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэрт нэвтрүүлэгч хүн юм.

## Намтар 
Гончигжавын Чулуунбат нь 1942 онд Улаанбаатар хотод төржээ. Г.Чулуунбат нь 1952-1957 онд Улаанбаатар хотын 2 дугаар дунд сургуулийг дүүргэсэн. 

* 1959-1963 онд Төмөр замын техникумийг радио техникч мэргэжлээр суралцаж төгсжээ. 

* 1963 онд МРТУХ-ны холбооны албанд хуваарилагдан ажиллаж байгаад өөрийн авьяас сонирхлын дагуу радиогийн нэвтрүүлэгчээр ажиллах болжээ. 

* 1968-1972 он болон 1987-1992 онуудад Москвагийн олон улсын радиод нэвтрүүлэгчээр томилогдон ажиллаж байв.

## Уран бүтээл 
### Радио уран бүтээл 
Радио өргөн нэвтрүүлэгт уншиж хөтөлсөн, олон мянган нэвтрүүлгийн дотроос: 

* Ч.Лодойдамбын “Тунгалаг тамир” романаар хийсэн радио уран уншлага
* “Сэтгэлийн утас” найраглал, 
* “Эхийн тухай эгшиг дуу”, 
* “Моринд гарамгай хүүхэн”, 
* “Домогт хатан”, 
* “Алдарт тэнгис ариун байгаль” зэрэг олон арван нэвтрүүлэг, баяр наадмын шууд дамжуулалтын бичлэг нь сонсогч олны талархал хүлээж Алтан сан хөмрөгт хадгалагдаж байна.

## Гавьяа шагнал 
* 1981 онд БНМАУ-ын Соёлын Гавъяат Зүтгэлтэн
* 2022 онд Сүхбаатарын одонгоор тус тус шагнажээ. 

ЗСБНХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тэргүүлэгчдийн зарлигаар “Хүндэт одон”-гоор шагнуулж байсан түүхтэй. Э

* “Радио телевизийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг, 
* Монгол Улсад биеийн тамир спортын салбар үүсч хөгжсөний 90 жилийн ойгоор “Биеийн тамирын тэргүүний ажилтан”, 
* “Биеийн тамир спорт-90”, 
* “Монголын чөлөөт бөхийн холбоо-50”, 
* Монгол Улсад газрын тосны салбар үүсч хөгжсөний 70 жилийн ойн “Хүндэт тэмдэг”, 
* Монголын цагдаагийн байгууллагын “Цагдаагийн гавьяа” медаль, 
* “Спортын алдар” медаль  зэрэг олон арван шагналуудаар шагнагдаж байжээ.

Ангилал:Нэвтрүүлэгч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ядамжавын Содномбалжир

**Ядамжавын Содномбалжир** нь малчин хүн юм. Тэрбээр 1933 онд төрж, 1979 онд нас барсан. Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумын харьяат, тус суманд байсан "Туяа", "Сүхбаатарын зам" нэгдлийн хоньчин, БНМАУ-ын хошой аварга малчин, МАХН-ын 17 дугаар их хурлын төлөөлөгч хүн юм. Эрс тэс уур амьсгалтай говь хээрийн бүс нутагт мал маллах арга ухаанаараа шалгарч, 1964 онд БНМАУ-ын аварга малчин, 1976 онд БНМАУ-ын хошой аварга малчин цол хүртсэн.

Ангилал:Тайширын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын малчин
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:1933 онд төрсөн
Гочоогийн Банзрагч

## Гочоогийн Банзрагч 
Г.Банзрагч эрх зүйч мэргэжилтэй, хууль зүйн ухааны доктор зэрэгтэй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2016 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн 183 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна. 

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:1977 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Пүрэвдоржийн Соёл-Эрдэнэ

## Пүрэвдоржийн Соёл-Эрдэнэ 
Пүрэвдоржийн Соёл-Эрдэнэ Өвөрхангай аймаг, Хархорин суманд төрсөн. Эрх зүйч мэргэжилтэй, хууль зүйн ухааны магистр зэрэгтэй. Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр ажилладаг.

### Боловсрол 
1999 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг төгссөн. Эрх зүйч мэргэжилтэй, хууль зүйн ухааны магистр зэрэгтэй.

### **Ажилласан байдал** 
* 1999-2004 онд Өвөрхангай аймгийн Хархорин сум дахь сум дундын 2 дугаар шүүхийн шүүгчийн туслах;
* 2004-2011 онд Өвөрхангай аймгийн Захиргааны хэргийн шүүхийн шүүгч;
* 2011-2015 онд Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч;

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2015 оны 04 дүгээр сарын 22-ны өдрийн 58 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна.

### **Эрдэм шинжилгээний ажил** 
* Захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах;
* Шүүхийн шийдвэр ба хууль тайлбарлах тухай ;
* Хэн дор эрх байна, түүн дор хилэнц байна;
* Шүүхийн үйл ажиллагааны илт тод байдлыг хангах тухай;
* Захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэл;
* Эрх зүйн хэм хэмжээг тайлбарлах нь;
* Захиргааны хэргийн шүүх, шүүгчийн цалин хөлс.

### **Сонгуульт ажил, ажлын хэсэг, гишүүнчлэл** 
* 2008 оноос хойш Ханнс зайделын сангийн шугамаар зохион байгуулсан сургалтын сургагч багшаар ажилласан;
* Монголын Хуульчдын холбооны сургагч багш;
* Нотариатчдын танхимын дэргэдэх Сахилгын зөвлөлийн гишүүн.

### Бусад мэдээлэл 
* 2008 оноос Захиргааны хэргийн шүүхийн шүүгчдийн сургагч багш;
* Монголын хуульчдын холбооны сургагч багш (Хичээлийн сэдэв: Төрийн албаны хууль хэрэглээ, Захиргааны хэргийн шүүхэд гаргах нэхэмжлэлийн төрөл, түүнд тавигдах шаардлага, Захиргааны хэргийн шүүхийн хяналтын цар хүрээ, Захиргааны үйл ажиллагааны зарчим, Сонгуулийн маргаан ба шүүхийн практик).

Ангилал:Хархорины хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгч
Ангилал:Монголын шүүгч
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Амьд хүн
Дашдоржийн Мөнхтуяа

## Дашдоржийн Мөнхтуяа 
Д.Мөнхтуяа нь эрх зүйч мэргэжилтэй, эрхзүйн магистрын зэрэгтэй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2013 оны 4 дүгээр сарын 12-ны өдрийн 47 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдож, Улсын дээд шүүхийн шүүгчдийн 2022 оны 09 дүгээр сарын 12-ны өдрийн зөвөлгөөнөөс Захиргааны хэргийн танхимын Тэргүүнээр сонгогдон ажиллаж байна. 

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын шүүгч
Ангилал:Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгч
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Австралийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Амьд хүн
Дэмбэрэлийн Батбаатар

## Дэмбэрэлийн Батбаатар 
Д.Батбаатар нь эрх зүйч мэргэжилтэй, хууль зүйн ухааны магистр зэрэгтэй. 2022 оны 07 дугаар сарын 08-ны өдрийн 145 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна.

Ангилал:Монголчууд
Ваньянь Юнжи

**"Ваньянь Юнжи"** (хятадаар: 完颜永济, пиньинь: Wányán yǒngjì) (? - 1213 оны 9 сарын 11) болбоос зүрчидийн Алтан улсыг 1208 оноос 1213 оныг хүртэл захирч байсан 7-р хаан. Тэр бол Улу хааны бохай угсааны ли хатнаас төрсөн хөвүүн. Түүний үед Их Монгол Улсын Чингис хааны удирдсан монгол цэргийн довтолгоонд өртөж, олон удаагийн тулаанд ялагдаж, хойд хэсгийн ихэнх газраа алдсан. 1213 онд түүний харьяат жанжин Хэшилэ Жижун гэх зүрчид жанжинд алуулсан. Түүнийг хожмын түүх шастирт хуанди бус "Вэй шао ван Юнжи" (衛紹王 允濟) гэж бичих болсон.  

## Товч намтар 
Юнжи нь Алтан улсын Улу хааны Бохай угсааны Ли овогт Гуаншянь бага хатнаас төрсөн долоодугаар хөвүүн бөгөөд Мадагэ хааны авга ах. 1171 онд Сюэ ван (薛王, Xuē wáng) цолоор өргөмжлөгдсөн ч, дараа нь Сүй ван  (禭王, Suì wáng) болсон. Мөн хэсэг хугацааны дараа Лү ван  (潞王, Lu wang) цол хүртснээ дараа нь Хань ван (韓王, Han wang) болсон. Мадагэ хааны үед Вэй ван (衛王, Wei wang) цолтой болсон. 1208 онд Мадагэ хаан таалал төгсөх үед угсаа залгамжлах хөвүүн үргүй байсан учир авга ах Юнжийг хаан болгохоор сонгожээ. 

Түүнийг хаан ширээнд заларсны дараа 1211 онд Чингис хаанаар удирдуулсан монголын их цэрэг Алтан улсад дайн зарлаж, довтлов. 1211 оны 8-10 сард үнэгэн давааны тулаанд зүрчидийн шилдэг 400,000 цэргүүд монголын 100,000 гаруй цэрэгт ялагдаж, зүрчидийн 300,000 цэрэг нь хядуулсан. Улмаар 1212 онд Алтан улсын баруун нийслэл (одоогийн Датун хот), ойр орчмын хот тосгод монголд эзлэгдсэн. 1212 оны эхээр одоогийн Гирин мужийн орчимд байсан киданы хойчис Елюй Люгэ зэвсэгт бослого гаргаж, олон мянган хүнтэй болж ойр хавийн хэдэн хотыг эзлээд, өөрийгөө Ляо ванд өргөмжлөн, Чингис хаанд дагаар оров. Елюй Люгэг номхотгохоор зүрчидүүд их хэмжээний цэргийг илгээсэн ч, ялагдав. 1213 оны 8 сард Монголын их цэрэг Жунду хотыг бүслэн довтлоход Алтан улсын Хэшилэ Жижун (зарим сурвалжид Хушаху гэдэг) жанжин төрийн эргэлт хийж, Ваньянь Юнжиг барьж алав. 

Юнжигийн дараа Мадагэ хааны дүү Удубу гэгчийг хаанд өргөмжлөв. Хушаху жанжны шахалтаар Юнжид хаан цол нэхэн өргөмжлөлгүй, Донхай жүнь хоу (東海郡侯, Donghai jun hou) хэмээх дунд тушаалын цэргийн түшмэлийн цол өгчээ. 1216 онд Удубу хааны зарлигаар Юнжигийн Вэй ван цолыг сэргээж, шао (紹) гэх үг соёрхож, "Вэй шао ван Юнжи" гэж нэрлэхээр болсон.    

## Гэр бүл 
**Эцэг эх:**

* Эцэг: Ваньянь Улу хаан 
* Эх: Ли овогт Гуаншянь хатан (光獻皇后 李氏) : бохай угсаатан.

**Хатад хүүхэд:**

* Тудань овогт хатан (徒單皇后)
* Юань овогт Циньшэн ахайтан (欽聖夫人袁氏)
** Ци гуо гүнж (岐國公主): ууган охин. Чингис хаанд татвар эм болгож өгсөн.
* Эх нь тодорхойгүй:
** Ваньянь Цонкэ, Лян ван (梁王 完顏從恪): ууган хөвүүн
** Ваньянь Жү (完顏琚, ?-1233), 2-р хөвүүн
** Ваньянь Сюань (完顏瑄, ?-1233), 3-р хөвүүн
** Ваньянь Цао (完顏璪, ?-1233), 4-р хөвүүн

Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:1213 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын хаан
Ангилал:Зүрчид
Вангин Хада

**Вангин Хада** (хятад хэл: 完颜合达, пиньинь: wanyan heda)  (? - 1232) нь Зүрчидийн Алтан улсын сүүл үеийн цэргийн жанжин. Түүний хятад нь нэр нь (瞻, Zhān), өргөсөн нэр  (景山, Jǐngshān). Тэрбээр морь унаж, харвахдаа гарамгай байсан. 1214 онд Алтан улсын Ци гуо гүнжийг хамгаалан явж, Чингис хаанд хүргэж өгөх үүрэг хүлээсэн. 1215 онд Линьхуан фугийн ерөнхий жанжин болсон. 1215 оны 8 сард монголын цэргүүд Линьхуанийг эзэлсэн. 1216 онд жэннань жюний захирагч болж, Идугийн газрыг сахиж монголын эсрэг тулалдаж, Линьзи (临淄), Шоугуаныг (寿光) эзэлсэн. 1217 онд тунюань жюний захирагч (通远军节度使), гонжоу жюний захирагч (巩州管内观察使), пинши жюний захирагч (平西军节度使), хэжоугийн хянагч түшмэлээр (河州管内观察使) томилогдон ажилласан. 1218 онд Яньань фугийн мэдэгч түшмэлээр (知延安府事) томилогдож, фуян чөлгөний морьт цэргийн их жанжин (鄜延路兵马都总管) болсон. 1219 онд цэрэг захирч Сүн улсын цэргийг Мэйцүньгуан (梅村关), Малиньбаод (马岭堡) бут цохиж, Мачэн шянийг (麻城县) эзлэв. 4-р сард Лунжоуд Баруун Сягийн цэрэгтэй байлдаж, Танжоу, Дэнжоуг эзэлсэн. 1220 онд Яньанийг сахиж, Жутянь ууланд (拄天山) Баруун Сягийн цэргийг устгасан. 1221 онд Яньань фугийн мэдэгч, жанжин Нахэймагийн (纳合买) хамтаар Аньсайбаод Баруун Сягийн цэрэгтэй байлдав. 1222 онд юаньшуай фугийн зүүн гарын жанжин болж, Шаньдун чөлгөний үе улирах моукэ (世袭谋克), төрийн цаньжэн жэнши (参知政事) түшмэл, Жинжао фугийн мэдэгч (京兆府行省事) цол хүртэв. 1226 онд Пинлянь мужийг сахьсан. 1227 онд пинжан жэнши түшмэл, руй гуо гүн (芮国公) цол хүртэв. 1230 оны 1 сард пинжан жэнши (平章政事) болон цэргийн явдлын хүрээлэнгийн дэд сайдын (知枢密院副使) албыг хавсран томилогдов. Тус жилийн 1 сард Вэйжоу (卫州) хотыг бүслэн байлдаж байсан Сэкис буха, Ши Тяньзэ нарын захирсан 3000 монгол цэргийг довтлон ялав. Мөн Цаньжэн жэнши түшмэл Ила Пүагийн (移剌 蒲阿) хамтаар Тунгуан (潼关) боомтыг сахин суув. 1232 онд Хада, Пүа нарын захирсан 200,000 цэргүүд Санфэн уулын тулалдаанд (三峰山之战) Тулуй ноён, Сүбээдэй баатрын удирдсан 40,000 монголын цэрэгт ялагдаж, Жюньжоу (钧州) руу зугтсан ч, удалгүй баригдаж цаазлуулав.       

## Эшлэл 
Ангилал:1232 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын жанжин
Ангилал:Алтан улсын түшмэл
Марз уул

**Марз уул**- Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын төвөөс урагш 77 км зайд орших 3200 гаруй метрийн өндөр өргөгдсөн байгалийн гайхамшиг цогцолсон Тарвагатайн нурууны цогцолбор газарт багтдаг уул юм. 

Марз уулын тал нь эгц босоо, ар талдаа булуу царам, хормойгоороо модоор хүрээлэгдсэн, олон нуур цөөрөм бүхий ар биед нь Хожуулын эхний хоёр ч халуун рашаан, эмийн ургамал, ялангуяа ховордсон эмийн ургамал, ан амьтан элбэгтэй.

Уур амьсгал нь нэлээд эрс тэс бөгөөд Монгол орны хамгийн хүйтэн цэгүүдийн нэг буюу сэрүүн бүсэд багтдаг. Өвөл нь -53 хэм, зун нь +38 хэм хүртэл хэм зөрүү бүртгэгдэж байжээ.

1993 оны 4-р сард Марз ууланд АН-24 онгоц осолдсон хэрэг гарч байсан юм. 

Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Гурван мянгат
Ваньянь Чэнлинь

**Ваньянь Чэнлинь** (хятадаар: 完颜承麟, пиньинь: Wányán chénglín) (1202-1234 оны 2 сарын 9) бол Зүрчидийн Алтан улсын сүүлчийн хаан юм. Айзун хаан 1232 онд Бяньжин хот бүслэгдэхэд зугтаж Гүйдө хот руу зугтав. Тэндээс Цайжоу хот руу зугтаж орогнов. 1234 оны 2 сарын 9 нд уг хотын хоёр талаас Монголын Тагачар жанжин, Сүн улсын Мэн Гон нар довтлон эзлэхэд ойртсон үед, Айзун хаан түүхэнд Алтан улсын сүүлчийн хаан гэж хэлэгдэхээс айж хаан суудлаа цэргийн жанжин Ваньянь Чэнлиньд найр тавьж өгөөд амиа хорлож үхсэн. Ингээд талийгаач хаанд Айзун гэх тахилын цол нэхэн өгсөн. Тэрбээр хотыг хамгаалан байлдаж байгаад алуулснаар Алтан улс мөхсөн. Хятадын хожуу үеийн түүх цадигт түүнийг "Жинь Моди" (金末帝) буюу "Алтан улсын сүүлчийн хаан" гэж бичих болсон. 

Ангилал:1202 онд төрсөн
Ангилал:1234 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын хаан
Каха Каладзе

**Кахабер** (**Каха**) **Карлос дзе Каладзе** (гүрж. კახაბერ (კახა) კარლოს ძე კალაძე; 1978 оны 2-р сарын 27-нд ЗХУ-ын БНГүрж Улсын Самтредиа хотод төрсөн) гүржийн улс төрч, өмнө тбилисийн болон киевийн "Динамо", "Милан" зэрэг клубт хамаалагчаар тоглож байсан алдартай хөлбөмбөгчин. Гүржийн 2001-2003, 2006 онуудын шилдэг тоглоч болж байсан. 

Каха Каладзе улс төрийн карьераа тухайн үед сөрөг хүчин байсан өнөө үед эрх барь буй "Ардчилсан Гүрж-Гүржийн мөрөөдөл" намаас эхлүүлсэн. Намын тэргүүн Бидзина Иванишвили тус улсын Ерөнхий сайдаар сонгогдсоны дараа тэрээр 2012 оны 10-р сарын 25-ноос 2017 онд Гүржийн Шадар сайд бөгөөд Эрчим хүч, байгалийн нөөцийн сайдаар томилогдон ажилласан байсан. 

2017 оны 11-р сарын 13-наас нийслэл Тбилиси хотын захирагчаар ажиллаж байгаад 2021 онд дахин сонгогдсон байна.

Ангилал:1978 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Гүржүүд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Гүржийн сайд
Ангилал:Гүржийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Гүржийн засаг дарга
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга
Ангилал:ФИФА-Клубийн дэлхийн аварга
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн улсын аварга
Ангилал:Гүржийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Динамо Киев багийн тоглогч
Ангилал:Динамо Тбилиси багийн тоглогч
Ангилал:Женоа багийн тоглогч
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч
Ангилал:Милан багийн тоглогч
Биологийн олон янз байдал

**Биологийн олон янз байдал** нь дэлхий дээрх амьдралын олон янз байдал, олон янз байдал юм. Биологийн олон янз байдал нь удамшлын (удамшлын хэлбэлзэл), төрөл зүйл (зүйлийн олон янз байдал), экосистемийн (экосистемийн олон янз байдал) түвшний өөрчлөлтийн хэмжүүр юм. Биологийн олон янз байдал дэлхий дээр жигд тархаагүй; Энэ нь ихэвчлэн халуун орны дулаан уур амьсгалтай, экваторын ойролцоох бүс нутагт анхдагч бүтээмж өндөр байдаг тул илүү их байдаг. Халуун орны ойн экосистем нь дэлхийн гадаргуугийн 10-аас бага хувийг эзэлдэг бөгөөд дэлхийн зүйлийн 90 орчим хувийг агуулдаг. Далайн биологийн олон янз байдал нь ихэвчлэн далайн гадаргуугийн температур хамгийн өндөр байдаг Номхон далайн баруун хэсэгт, бүх далай дахь өргөргийн дунд хэсэгт байдаг эрэг дагуу өндөр байдаг. Зүйлийн олон янз байдалд өргөргийн градиентууд байдаг. Биологийн олон янз байдал нь гол төлөв халуун цэгүүдэд бөөгнөрөх хандлагатай байдаг бөгөөд цаг хугацааны явцад нэмэгдэж байгаа боловч ойн хомсдолын үндсэн үр дүнд ирээдүйд удааширч магадгүй юм. Энэ нь амьдралыг тэтгэх хувьсал, экологи, соёлын үйл явцыг хамардаг

Дэлхий дээр урьд өмнө амьдарч байсан бүх зүйлийн 99.9% нь буюу таван тэрбум гаруй зүйл устаж үгүй болсон гэж тооцоолсон. Дэлхий дээрх одоогийн зүйлийн тоо 10 саяас 14 сая хүртэл байдаг бөгөөд үүнээс 1.2 сая орчим нь баримтжуулсан бөгөөд 86 гаруй хувийг хараахан тайлбарлаагүй байна. Дэлхий дээрх ДНХ-ийн суурь хосуудын нийт хэмжээ 5.0 х 1037 хэмжээтэй, 50 тэрбум тонн жинтэй. Харьцуулбал, биосферийн нийт масс дөрвөн их наяд тонн нүүрстөрөгч гэж тооцоолсон. 2016 оны 7-р сард эрдэмтэд дэлхий дээр амьдардаг бүх организмын сүүлчийн нийтлэг өвөг дээдсийн (LUCA) 355 генийн багцыг тодорхойлсон тухай мэдээлсэн.

Дэлхийн нас 4.54 тэрбум жил байна. Амьдралын хамгийн эртний маргаангүй нотолгоо нь дор хаяж 3.7 тэрбум жилийн тэртээ, геологийн царцдас өмнөх хайлсан Хадеаны эриний дараа хатуурч эхэлснээс хойш Эоархений эрин үе юм. Баруун Австралиас олдсон 3.48 тэрбум жилийн настай элсэн чулуунаас олдсон бичил биетний дэвсгэр чулуужсан олдворууд байдаг. Биоген бодисын бусад эртний биет нотолгоо бол Баруун Гренландаас олдсон 3.7 тэрбум жилийн настай мета-тунамал чулуулаг дахь бал чулуу юм.

Ангилал:Био газар зүй
Ангилал:Биологи
Ангилал:Экологи
Ила Пүа

**Ила Пүа** (хятад хэл: 移剌蒲阿, пиньинь: Yí lá pú ā) (? - 1232) нь Зүрчидийн Алтан улсын сүүл үеийн кидан угсааны жанжин. Тэрбээр бага наснаас цэргийн албанд зүтгэж, мянгатын ноёноос дутун болтол дэвшсэн. Алтан улсын Удубу хааны үед хунтайжийн зүүн ордны цэргийн жанжин байсан. 1223 онд Сүйжоугийн цэргийн хэргийг хариуцаж, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн шүүгч түшмэлээр томилогдсон. 1224 онд зарлигаар Гуанжоуг эзлэн, өмнөд Сүн улстай байлдахаа зогсоож, найрамдахаар болов. 1227 онд түүний цэргийн гавьяаг үнэлж, үе улирах моукэ цол соёрхов. 1230 оны 1 сард Хэшилэ Яютагийн хамтаар Дачанюаньд Монголын Доголху чэрбигийн удирдсан найман мянган цэрэгтэй байлдаж ялалт байгуулав. Тэндээс зуун мянган цэргээ удирдан Хэнань мужийн Вэйжоу хотыг бүслэсэн Ши Тяньзэ нарын гурван мянган цэргийг довтлон ухраав. Үүний дараа цаньжэн жэнши түшмэл болж Тунгуан боомтыг сахин суув. 1231 оны 12 сард Дэнжоуг сахин, Юйшан уулыг Монголын цэргээс хамгаалан суув. 1232 оны 2 сард Вангин Хада жанжны хамтаар 20 түмэн цэрэг удирдан Санфэн ууланд Монголын Тулуй ноён, Сүбээдэй баатрын цэрэгтэй байлдахад монголчууд зад барьж цас оруулж гэнэт хүйтэрснээс болж Алтан улсын цэргүүд зэвсэгээ барих чадваргүй болох үед , монголын их цэрэг довтлон зүрчидийн цэргийг хүйс тэмтрэв. Уг тулаанаас Ила Пүа цөөн цэргээр зугтах замдаа баригдаж алуулсан.     

## Эшлэл 
Ангилал:1232 онд өнгөрсөн
Ангилал:Кидан хүн
Ангилал:Алтан улсын жанжин