open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Монгол дахь ЗХУ-ын мэргэжилтнүүд

**Монгол дахь Зөвлөлт Холбоот Улсын мэргэжилтнүүд** анх 1921-1934 онд ажиллаж байсан улаан армийн цэргийн сургагч, оросын банкны болон хоршооны мэргэжилтэн, хүний ба малын эмч нарыг хэлж болно.    

"БНМАУ-д зөвлөлт зөвлөх, сургагч, мэргэжилтэн ирүүлж ажиллуулах тухай Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр" 1934 онд байгуулагджээ. Ерөнхийдөө 1934 оноос хоёр үе шаттайгаар мэргэжилтнүүдээ Зөвлөлт Холбоот Улсаас ирүүлж байжээ. Эхнийх нь 1934-1959 онд Монголд үндэсний социалист үзэлтэй боловсон хүчин бэлтгэхэд анхаарч байжээ. 1959-1990-ээд он хүртэл хоёр дахь шатанд үйлдвэр, хот байгуулалт, хөдөө аж ахуйн барилга байгууламжид (нийт 712 үйлдвэр, аж ахуйн газар) зөвлөлт мэргэжилтний гол хүчээ ирүүлдэг байжээ.

Зөвлөлтийн “зөвлөх”, “сургагч”, “мэргэжилтэн” гэх гурван ангиллаар Монголын улс төр, батлан хамгаалах, засаг захиргаа, эдийн засаг-нийгмийн салбарт олон зуун мянган зөвлөлтийн иргэн ажиллаж өнгөрсөн. Анхлан МАХН-ын Төв Хорооны зөвлөх, БХЯ, До яам, ардын цэргийн ангиудад сургагч нар ажиллаж байснаа нам-төрийн дээд удирдлагад ажиллахыг болиулж, зөвлөхүүд нь хүчний байгууллагуудад үлдсэн, харин улс ардын аж ахуйн ба нийгмийн бусад салбарт мэргэжилтэн маш олноороо ажиллаж байв.

Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд нутаг буцахын өмнөхөн буюу 1989 оны байдлаар, манай улсад 19 000 мэргэжилтэн ажиллаж байснаас, 9700 нь барилгачид, 1700 нь техник туслалцааны байгууллагуудад, 3000 нь хамтарсан үйлдвэрүүдэд, 3000 нь геологийн салбарт тус тус бүртгэлтэй байв. Энэ бол тэр үеийн улс ардын аж ахуйн нэг тоон үзүүлэлт бөгөөд тэднийг “Зөвлөлтийн байгууллага”, “Техник туслалцааны байгууллага”-д харьяалж байснаас Зөвлөлтийн байгууллага гэдэг нь боловсон хүчин, аж ахуй, санхүүгийн хувьд Москвад бүрэн харьяалагддаг, жишээ нь Зөвлөлтийн барилга трестүүд, харин Техник туслалцааных гэдэг нь Зөвлөлтийн мэргэжилтэн ажиллуулдаг Монголын байгууллага байв.

Энд мөн их дээд сургууль, техникум, ТМС, зарим дунд сургууль, оюуны бусад салбарт олон арван орос багш нар, зарим эмнэлэгт орос эмч нар ажиллаж байсныг орхигдуулж болохгүй. Ер нь 1989 оны байдлаар ЗСБНХУ-ын төрийн 24 яам, тусгай хороо манайд мэргэжилтнээ ирүүлсэн, манай Гадаад Явдлын Яамнаас бусад Монголын төрийн бүх яам газрууд дэргэдээ Зөвлөлтийн зөвлөхүүдийн аппараттай, мэргэжилтэнтэй байсан бөгөөд 1989 оноос Зөвлөлтийн яамдын Монгол дахь бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газрууд татан буугдсан байна.

Тэр үеийн Зөвлөлтийн улсын төсвийн алдагдал 120 тэрбум рубль хүрч байсны үлэмж хэсэг нь Монгол мэтийн буурай оронд тараан байршуулж үр өгөөжгүй хөдөлмөрлүүлсэн мэргэжилтний зарлага байсан тухай тэр үед ил тод шүүмжлэн бичдэг байжээ. 1990-1991 онд зөвлөлтийнхөн Монголоос цэрэг, мэрэгжилтнээ татаж энэ түүх өндөрлөсөн юм. Зарим нэг хүмүүсийн ярьдагаар монголчууд, манай төр засаг тэдний хөөж туугаагүй юм гэдгийг онцлон хэлэх ёстой.  Энэ бүх асуудал Зөвлөлт-Хятадын харилцаанд гарч эхэлсэн өөрчлөлттэй шууд холбоотой юм.
Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа
Ангилал:БНМАУ-ын түүх
Владимир Познер

**Владимир Владимирович Познер** (төрөхөд нь — **Владимир Жеральд Дмитрий Дюбуа-Нибуайэ**    (франц. *Vladimir Gérald Dimitri Dubois-Niboyet*); 1934 оны 4-р сарын 1-нд Парис хотод төрсөн) -зөвлөлийн болон оросын сэтгүүлч, телевизийн нэвтрүүлэг хөтлөгч.  1994 оноос «Оросын телевизийн Академи» сангийн гишүүн, анхны Ерөнхийлөгч нь юм.  ОХУ-ын олон нийтийн төв телевизийн зохиогчийн «Познер» ярилцлага нэвтрүүлгийн хөтлөгч. 

Тэрээр 1922 онд Оросоос Франц руу цагаачилсан еврей гаралтай эцэг Владимир Александрович Познер (1908—1975), франц бүсгүй Жеральдин Люттен (1910—1985) нарын гэрт 1934 онд Парис хотод төрсөн.

Эцэг нь зөвлөлтийн талд өрнөдөд тагнуул хийж байгаад 1952 оны сүүлчээр ЗХУ руу гэр бүлээрээ нүүж иржээ. 1953 онд Владимир Познер Москвагийн улсын Их сургуулийн биологийн тэнхимийн "хүний физиологи" мэргэжлээр сурч 1958 онд төгссөн байна. 

1958 онд Их сургуулиа дүүргээд англи хэлнээс орос хэл рүү эрдэм шинжилгээний орчуулга хийдэг байгаад 1959 оноос алдарт хүүхдийн зохиолч, яруу найрагч Самуил Яковлевич Маршакийн уран зохиолын нарийн бичгийн даргаар 2 жил ажилласан байна. 

1961 оны 10-р сараас Познер Москва дахь «Новости» агентлагт (АПН) тайлбарлагч, «USSR» («ЗХУ») сэтгүүлд редактор, сүүлд нь Soviet Life («Зөвлөлтийн амьдрал»),  1967 оноос тус сэтгүүл «Спутник» гэж нэрээ сольсон.

Тэрээр 1967 онд ЗХУ-ын Коммунист намд элссэн байна. 

Сүүлийн жилүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины явуулж байгаа бодлогыг шүүмжилж байгаа.

Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Парисын хүн
Ангилал:Москвагийн хүн
Ангилал:Оросын сэтгүүлч
Ангилал:ЗХУ-ын сэтгүүлч
Ангилал:АНУ-ын телевизийн нэвтрүүлэгч
Ангилал:Оросын телевизийн нэвтрүүлэгч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:21-р зууны зохиолч
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросын цагаач
Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Onetwodo

**onetwodo** (*Монголоор: **Уантүдү***) гэх нэрээр танигдсан **Чинбатын Мөнхбаясгалан** (1999 оны 10-р сарын 18-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) 2010 оноос эхлэн электрон хөгжим сонирхож эхэлсэн бөгөөд 2014 онд анхны уран бүтээлүүдээ хийж эхэлсэн. 2021 оны 2-р сард 11 дуунаас бүрдсэн анхны цомгоо 'SPACE JUMP' нэртэйгээр Spotify болон Apple music дээр цацаж байсан. 2022 онд Америкийн Gallivanter Record болон Пэру улсын DIGITAL EMPIRE label-тэй гэрээ хийж 'Drums In My Head' болон 'Stereohype' гэх дуунуудаа цацсан. 

## Хувийн Амьдрал 
Нийслэлийн Лаборатори 1-р сургуульд 2006-2014 он хүртэл суралцаж байсан бөгөөд 2014 оноос эхлэн Мон-Турк буюу Улаанбаатар Эмпати сургууль руу шилжин 2017 онд төгссөн. 2019 оноос эхлэн Тайвань Улсын Чэн Күн үндэсний их сургуульд сэргээгдэх эрчим хүчний инженер мэргэжлээр суралцаж байсан бөгөөд 2021 онд Монголд ирсэн. Тэрбээр одоо мэргэжлээрээ ШУТИС-д үргэлжлүүлэн суралцаж байгаа юм.

## Уран бүтээлүүд 
### Цомог 
### Сингл 
## Цахим холбоос 
* onetwodo - YouTube
* onetwodo - Facebook
* onetwodo - Instagram
* onetwodo - Twitter

## Эх сурвалж 
Ангилал:DJ
Ангилал:Монголын хөгжимчин
Ангилал:1999 онд төрсөн
Ангилал:Хаус продюсер
Ангилал:Монгол Дижэй
Ангилал:1999 онд төрсөн
Лорика Сегментата

**Лорика Сегментата** (), өөрөөр **Лорика Ламмината** () нь Ромын цэргүүдийн ашигладаг байсан хуягийн нэгэн төрөл бөгөөд дугуйруулж давтсан металл хавтангууд болон дотор талдаа тэдгээрийг холбож тогтоосон арьсан оосроос бүрдэнэ. Урлаг, уран зохиол, киногоор дамжуулан орчин цагт Лорика Сегментата нь Ромын Легионуудын бэлгэдэл болсон. 

Дундад зууны ялтсан хуяг үүсэх хүртэл Лорика нь Европд байсан хамгийн анхны мөн боловсронгуй ялтсан хуяг байв.
Ангилал:Хуяг
Ангилал:Ромын эзэнт гүрэн
Дайны алх

**Дайны алх** () буюу **байлдааны алх** нь Дундад зууны сүүл үеийн алдартай зэвсэг юм. Илд, сүх хуяг дуулганы эсрэг үр дүнгүй болсон тулалдаанд зайлшгүй хэрэг болдог зэвсэг бол дайны алх билээ. Уг алх нь хүндийн хүчийг ашиглан хуягийг бяцлах замаар дайсанд ноцтой хохирол учруулагч зэвсэг юм. 

### Загвар 
Дайны алх нь урт бариул болон толгой хэсгээс бүрдэнэ. Бариулын урт нь янз бүр байж болох ба хамгийн уртдаа 1.5-1.8 метр, богинодоо 60-90 см байна. Урт алхыг явган цэрэг ашиглах бол богиныг нь морин цэрэг хэрэглэдэг. Дайны алх нь ихэвчлэн дээрээ жадны үзүүртэй байдаг. Ингэснээр хэрэглэгчид ирэх доргилтыг бууруулдаг байна. Жадыг мөн морь хөлөглөсөн дайсныг унагаахад ашигладаг байжээ. Дайны алх нь ямар ч хуягийг бяцлах аюултай зэвсэг ба түүний нэг хүчтэй савалт нь винтовын галтай тэнцэнэ.

Ангилал:Дундад зууны зэвсэг
Ангилал:Туйван зэвсэг
Ангилал:Дайны алх
Салхин генератор

**Салхин генератор** (салхин эрчим хүчний төхөөрөмж) -салхины урсгалын кинетик эрчим хүчийг ротор эргүүлэх механик эрчим хүч болгож улмаар цахилгаан эрчим хүч гаргадаг төхөөрөмж юм. 

Салхин генератор нь гурван хэсэгт хувааж болно: аж үйлдвэрийн, арилжааны болон ахуйн хэрэглээний (хувийн ахуйд хэрэглэх зориулалтын).

# Аж үйлдвэрийн салхин генераторыг улс эсвэл томоохон эрчим хүчний корпорациуд суурилуулдаг. Үндсэндээ тэдгээрийг сүлжээгээр нэгтгэж, салхин цахилгаан станцыг бий болгодог. Тэд байгаль орчинд бүрэн ээлтэй байдгаараа уламжлалт аргуудаас ялгаатай гэж үздэг байв. Гэвч салхин генераторын далавчийг хийдэг тусгай материал нь дахин боловсруулах боломжгүй тул ашиггүй болоод байгаа.
Азийн хөгжлийн банк

**Азийн хөгжлийн банк** (, ) — Ази, Номхон далайн бүс нутагт зээл олгож техникийн тусламж үзүүлэх замаар эдийн хөгжлийг дэмжих зорилготой, 1966 онд байгуулагдсан банк. 

Банкны төв байр Филиппин улсын нийслэл Манилад байрладаг. АХБ-ны Ерөнхийлөгчөөр 2013-2020 онуудад Накао Такэхико ажиллаж байсан бөгөөд 2020 оноос Асакава Масацүгү ажиллаж байна.

## Хөрөнгө 
2015 оны 12-р сарын 31-ний байдлаар АХБ-ны хувь нийлүүлсэн хөрөнгө $147,55 тэрбум байсан. АХБ-ны томоохон хувьцаа эзэмшигчид бол Япон (15,62 %), АНУ (15,51 %), БНХАУ (6,45 %), Энэтхэг (6,34 %), Австрали (5,79 %), Индонез (5,45 %), Канад (5,24 %), БНСУ (5,04 %), ХБНГУ (4,33 %) байсан юм.

2020 оны 12-р сарын 31-ний байдлаар Япон, АНУ тус бүр 15.571% буюу хамгийн их хувьцаа эзэмшиж байв. Хятадад 6.429%, Энэтхэгт 6.317%, Австралид 5.773% болж өөрчлөгдсөн байна. 

## Үйл ажиллагаа 
Гишүүн орнуудын Засгийн газар болон хуулийн этгээдүүд АХБ-наас зээл авах хүсэлт гаргаж болдог байна. Нэг удаагийн зээлийн дундаж хэмжээ 15 сая ам.доллар, банкнаас их хэмжээний зээлийг (50 сая доллараас дээш) нэг дор олгох нь ховор байдаг.

2014 онд нийт олгосон зээлийн хэмжээ 22.9 тэрбум ам.доллар байсан. 2018 онд АХБ-наас 21.6 тэрбум ам.доллартай тэнцэх шинэ зээл, тусламжийг үзэглэжээ.

Хөрөнгө оруулдаг тэргүүлэх чиглэлүүд: тээвэр, харилцаа холбоо, аж үйлдвэр, эрчим хүч, хөдөө аж ахуй, санхүүгийн салбар юм.

## Азийн хөгжлийн банкны хэрэгжүүлсэн томоохон төслүүд 
* Транс-Афганистаны газрын тосны хоолой
* Индонезын газар хөдлөлт, цунамигийн үед яаралтай тусламж үзүүлэх төсөл
* Меконг голыг ашиглах бүс нутгийн хөтөлбөр
* Филиппинд ядууралтай тэмцэх хувийн хэвшлийн стратегийн түншлэл
* Иранаас Туркменистанаар дамжин Казахстан руу чиглэсэн "Умард-Өмнөд" төмөр зам

## Удирдлага
### Захирлууд 
## Монгол дахь АХБ-ны үйл ажиллагаа 
Азийн Хөгжлийн Банк (АХБ) Монгол Улсад өөрийн суурин төлөөлөгчийн газраа 1991 онд нээсэн. Тус банкны Монгол Улс дахь суурин төлөөлөгчөөр 2019 оны 11-р сараас Энэтхэг улсын иргэн Павит Рамачандран томилогдон ажиллаж байна. Тэрбээр АХБ ба Монгол Улсын Засгийн газар, түүнчлэн хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн төлөөлөл болон хөгжлийн бусад түнш хоорондын үйл ажиллагааны уялдааг ханган ажиллах бөгөөд Суурин төлөөлөгчийн газрыг тэргүүлдэг юм. 

Монгол Улсын Засгийн газар, Азийн хөгжлийн банк хамтран 2021-2024 онд хамтран ажиллах түншлэлийн стратегийн баримт бичгийг боловсруулжээ. Уг стратегийн баримт бичгийн хүрээнд Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийг дэмжих цөөн тооны төсөл хөтөлбөрт 1.5 тэрбум ам.долларын санхүүжилт олгох болжээ.
Вестминстер ордон (Лондон)

**Вестминстер ордон** () —Лондон хотын төвд Тэмз мөрний эрэг дээрх, Их Британийн парламентын чуулдаг ордон. 

## Түүх 
Одоогийн ордны байгаа газар Ангийн хаан Их Кнут 1016-1035 онд хаанчлах үеэр ашиглаж байсан ба 1045-1050 он хүртэл Конфессор Эдвард хаан ордон болон анхны Вестминстерийн сүмийг барьсан байна. Ордноос өнөө хүртэл үлдсэн хамгийн эртний хэсэг нь II Уильам (1087-1100) үед баригдсан Вестминстерийн танхим юм.

Энэ ордон 1529 он хүртэл Английн хаадын нийслэл хот дахь оршин суудаг харш байжээ. 1834 оны 10-р сарын 16-нд гарсан гал түймрийн дараа Чарльз Бэрри (англи. *Charles Barry*, 1795-1860), Оугустус Пьюжин (англи. *Augustus Pugin*, 1812-1852) нар барилгын неоготик (франц. *néogothique*; герм. *Neugotik, Neogotik* -орч. шинэ готик) дэгийн дагуу дахин сэргээн барьсан байна. Өнөө үед Вестминстер дэх хааны зөвлөл хуралддаг байсан хүлээн авалтын танхим (1097) үлдсэн байна. 

## Бүтэц 
Тус ордон 1100 өрөө тасалгаатай, 100 шаттай бөгөөд 5 километр урт хонгилуудтай ажээ. Ордны байшингуудаас "Элизабетын цамхаг" (Биг Бэн) Лондон хотын нэгэн бэлгэ тэмдэг болдгоороо алдартай юм. "Виктория цамхаг" түүнээс 2 метр өндөр буюу 98,45 м (323 фут) байдаг байна. 1987 онд энэхүү ордон болон ойролцоох Гэгээн Маргарэт (*St Margaret’s, Westminster*)-ын сүмийн барилгыг ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэсэн.

Ангилал:Лондон
Ялтсан хуяг

**Ялтсан хуяг** () нь нимгэн металл хавтангуудаас тогтох, бүтэн биеийн хуягт өмсгөл юм. Европд дундад зууны сүүлчээр, ялангуяа Зуун жилийн дайны үед ялтсан хуягийг ихээр хөгжүүлж, хөө хуягийн гадуур өмсөх байдлаар хэрэглэдэг байжээ. 

Европын ялтсан хуягууд нь өмсөгчийн биеийг 1-4 миллиметр зузаантай металл хавтангуудаар толгойноос хөл хүртэл бүрхэн хамгаална. 15-25 килограмм жинтэй учир хөнгөнөөс гадна гүйх үсрэх зэрэг хөдөлгөөнд хүндрэл учруулдаггүй давуу талтай. Хамгийн гол нь нимгэн ч гэсэн хүнд алхнаас бусад бараг бүхий л зэвсгээс хамгаалах чадалтай байлаа. 

Ялтсан хуяг нь хүлэг баатруудын хувьд хамгийн хүндэтгэлтэй, үнэт зүйл нь байв. Нэр төр, хөрөнгө, нийгмийн статусын илэрхийлэл болдог учир тэд хуягаа үргэлж зүлгэн, гялалзсан байдалд нь санаа тавьдаг байлаа. 

Европд, ялтсан хуягийн оргил үе нь 15-р зууны сүүл, 16-р зууны эхэн байв. Иймд сүүл үеийн ялтсан хуягууд нь Дундад зууны дархны урлал, Сэргэн мандалтын үеийн уран хийцийн хослол болдог юм. 1650 оноос хойших цахиур бууны хөгжүүлэлттэй холбогдуулан уг хуягийн хэрэглээ хурдацтай багассан. Улмаар 18-р зуун гэхэд ердөө л цээжний хуягийг нь хантааз маягаар хэрэглэх болжээ. Иймээс ялтсан хуяг бол хүн төрөлхтний хэрэглэж байсан хамгийн сүүлийн хийгээд хамгийн боловсронгуй хүлэг баатрын өмсгөл юм. 

### Эртний түүх 
Цээж болон доод мөчүүдийг хамгаалах хүрэл хавтан бүхий ялтсан хуягуудыг эртний грекчүүд хүрэл зэвсгийн үеэс хэрэглэж байжээ. Тэдний өмсгөлийг Дендра хуяг (Англи. Dendra Panoply) гэх ба Дендра нь хүзүү, мөр, их бие болон гуя хэсгийг хамарна. Грекийн уг загварын хөдлөхөд арай эвтэйхэн хувилбарууд нь сонгодог эртний үед өргөн хэрэглээ байлаа. Ялтсан өмсгөлийг ромчууд боловсруулан өөр нэгэн төрлийг гарган авсан нь Лорика Сегментата (Латин. Lorica Segmentata) байсан бөгөөд НТӨ 1-р зуунаас НТ 4-р зуун хүртэл 500 жилийн турш Ромын Эзэнт гүрний цэргүүд хэрэглэж байжээ. Ромын эзэнт гүрний дараа Европд ялтсан хуягаас илүү хөө хуяг түгээмэл хэрэглэгдэж байсан ч Зуун жилийн дайны нөлөөгөөр буюу 13-р зууны сүүлчээр ялтсан дуулга ахин хэрэглэгдэх болсон байна. Дундад зууны ялтсан хуяг нь хөгжлийнхөө эхэн үедээ их үнэтэй байсан ба зөвхөн хаад, феодал ноёд, эсвэл чинээлэг иргэд л авч хүрдэг байж. Учир нь ялтсан дуулга нь хийхэд бэрх, технологи нь болхи тул цөөн тоогоор, биеийн тодорхой хэсгийг л урладаг байлаа. Гэвч дундад зууны сүүлчээр түүний үйлдвэрлэл хөгжихийн хэрээр үнэ нь бууж, хэсгүүд нь бага багаар нэмэгдсээр эцэст нь гарын хуруунд хүртэл зориулагдсан хэсэг бүхий битүү хуяг болтлоо хөгжсөн байна. 

### Дундад зууны сүүлч 
1420 он гэхэд Европд ялтсан хуягийн иж бүрэн өмсгөл бий болжээ. Энэ үеэс энгийн явган цэрэг хүртэл бүтэн хуягийг хэсэг хэсгээр авч хүрдэг болов. Хуяг үйлдэрлэл нь ашигтайн дээр үнэхээр өргөн тархсан байлаа.
Ангилал:Хуяг
Тэмз мөрөн

**Тэмз мөрөн** (, [ˈtɛmz], , Оксфорд орчим **айзис**, англи. *Isis*) Их Британийн өмнө хэсэгт Лондон хотын дундуур урсах мөрөн юм. 

Урт нь - 330 км, голын ай сав газар нь - 14 250 км² юм.

Далайн түвшнээс дээш 108 метр Котсуолд-Хилс өндөрлөгт эх авч Лондон хотын нутгаар өнгөрч, Хойд тэнгист цутгадаг. Борооны усаар тэжээгддэг.

Тэмз мөрөн Оксфордын болон бусад сувгаар дамжин Бристолийн булан, Ирландын тэнгистэй холбогддог. Тэмз гол дээр 1839 оноос хойш жил бүр Хааны нэрэмжит Хенли завины уралдаан (англ. *Henley Royal Regatta*) зохион байгуулагддаг. 

## Түүх 
Ромын байлдан дагуулалтын үед Ромын легионууд Их Британид удаа дараа хүрч байв. Юлий Цезарь НТӨ 55 онд Британид анхны цэргийн довтолгоогоо хийсэн байна. Жилийн дараа тэр буцаж ирсэн боловч Тамесис (Thamesis) гэж нэрлэсэн гол нь түүнийг урагшлахад саад тотгор болж байжээ.

Ангилал:Английн газар зүй
Архидалт

**Архидалт** буюу **алкоголизм** (латин. *alcoholismus* ), мөн **архаг архидалт, архины архаг хордлого, этилизм, согтууруулах ундаа хэтрүүлэн хэрэглэх** —архи бюу согтууруулах ундаанд донтох түүнд сэтгэл санаагаар болон бие мах бодиор хамааралтай болдог архаг явцтай сэтгэцийн өвчин юм.  

1979 онд Дэлхийн Эрүүлийг мэндийн байгууллага (ДЭМБ) «архидалт буюу алкоголизм» хэмээх нэр томьёог Олон улсын өвчний шатласан жагсаалтаас авч **«архинаас хамааралтай синдром»** гэж томьёолох болжээ. 

Архидан согтуурахыг өвчин гэж 1952 онд ДЭМБ-аас үзсэн. Архинд орж донтсон хүнийг архичин гэнэ.

19-р зуунд хүн амын амьжиргааны түвшин нэмэгдэхийн хэрээр архидалт нэмэгдэж эхэлсэн гэж үздэг. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага дэлхийн хэмжээнд архидалтын өвчлөлийн хандлага байнга нэмэгдэж байна гэж үзэж байна: хэрэв 2000 онд дэлхий дээр архинд донтох өвчтэй 140 сая орчим өвчтөн байсан бол 2010 онд энэ нь 208 сая орчим болж өссөн байна. 2050 он гэхэд дэлхийн архинд донтох өвчтэй хүмүүсийн тоо 9.5 тэрбум хүн амаас 500 сая давж магадгүй гэж таамаглаж байгаа юм.

## Монгол улсад 
Улс орнууд архины хэрэглээнээс үүдэн хүний эрүүл мэнд, аюулгүй байдалд гарах сөрөг нөлөөг багасгахад чиглэсэн олон талт арга хэмжээ, бодлогыг хэрэгжүүлдэг. Тухайлбал, согтууруулах ундааны сурталчилгаа, борлуулалтыг хуулиар зохицуулах, согтуугаар жолоо барихыг хориглох бодлого, согтууруулах ундааг хэтрүүлэн хэрэглэхэд эрүүл мэндэд учруулах хор нөлөөг таниулах, мэдлэг олгоход чиглэсэн хөтөлбөрүүд байдаг. Манай улсын хувьд  худалдан авах, хэрэглэх нас 21 гэж заан худалдан авах боломжийг хязгаарласан жишээ байдаг. 

Монголчууд архи бол идээний дээж гэж үздэг. Ардчилсан  нийгэмд амьдарч байгаа энэ үед хүний эрх, эрх чөлөөг нэгдүгээрт тавьж байгаа болохоор архийг хэрэглэх, хэрэглэхгүй байх нь хувь хүний сонголт, энэ нь донтох эмгэгээр өвдөх нь ч хувь хүнтэй холбоотой болоод байна.

2000 онд Монгол улсын Их хурал "Архидан согтуурахтай тэмцэх тухай хууль" баталж, 2022 онд шинэчлэн найруулсан юм. 

Манай улсад 2022 оны байдлаар 90 мянга орчим хүн архинд донтсон гэсэн судалгаа байна. Жил ирэх тусам архинаас улбаатай гэмт хэрэг, зөрчил, эрүүл мэндийн өвчлөл нэмэгдэж байна. 38-40 градусын согтууруулах ундаа хэрэглэсэн үедээ хүмүүс хамгийн их гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдсон байдаг.

Архины зохисгүй хэрэглээг бууруулах үндсэн 10 төрлийн арга байдаг. Энэ төрлийн хэрэглээг багасгахад залуусын цаг завыг зөв өнгөрүүлэх боломжоор хангах хэрэгтэй.

Монгол улсын Ерөнхийлөгч 2022 оны 4-р сарын 5-нд "Эрүүл монгол хүн" хөтөлбөр боловсруулан хэрэгжүүлэх, архидалттай тэмцэх асуудлаар Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай Зарлиг буулгасан байна.
Ангилал:Архи
Ангилал:Сэтгэл зүйн эмгэг
Ангилал:Уух соёл
Николай Жуковский

**Николай Жуковский** (орос. *Никола́й Его́рович Жуко́вский,* 1847 оны 1-р сарын 17-нд Оросын хаант улсын Владимирын губернид төрж -1921 оны 3-р сарын 17-нд Москва хотод нас барсан) - Оросын эрдэмтэн-механик, гидро- болон аэродинамикийн үндэслэгчдийн нэг.

Москвагийн Их сургуулийн гавьяат профессор (1911), Москвагийн Их сургуулийн хүндэт гишүүн (1916), Москвагийн Эзэн хааны техникийн сургуулийн гавьяат профессор (1918 оноос Московагийн техникийн дээд сургууль); Оросын Эзэн хааны Шинжлэх ухааны Академийн математикийн ухааны салбарын гишүүн (1894).

## Намтар 
1858 оны 2-р сард Николай Жуковский Москвагийн 4-р гимназид элссэн. Тэрээр эцгийнхээ адил төмөр замын инженер болохоор төлөвлөж байсан ч эцэг эхийнхээ санхүүгийн боломж хязгаарлагдмал байсан тул Санкт-Петербургийн Төмөр замын дээд сургуульд элсэж чадаагүй юм. 1864 онд гимназиа мөнгөн медальтай төгссөний дараа Москвагийн Их Сургуулийн Физик, математикийн тэнхимд шалгалтгүйгээр элссэн, учир нь тэнд сургалтын төлбөр хамаагүй бага байв.

1908 онд Дээд Техникийн Сургуульд тэрээр Нисэхийн дугуйлан байгуулсан бөгөөд тэндээс хожим нь нисэх хүчин, технологийн олон алдартай зүтгэлтнүүд гарч ирсэн: А. А. Архангельский, В. П. Ветчинкин, Г. М. Мусинянц, Г. Х. Сабинин, Б. С. Стечкин, А. Н. Туполев, Б. Н. Юриев; 1909 онд Жуковский тус сургуульд аэродинамикийн лаборатори байгуулах ажлыг удирдсан байна.
Ангилал:Оросын эрдэмтэн
Ангилал:1847 онд төрсөн
Ангилал:1921 онд өнгөрсөн
Асакава Масацүгү

**Асакава Масацүгү** (, 1958 оны 1-р сарын 25-нд төрсөн)- Азийн Хөгжлийн Банкны 10 дахь Ерөнхийлөгч. 
 
Япон Улсын Ерөнхий сайдын болон Сангийн сайдын тусгай зөвлөхийн албыг хашиж байсан.

2020 оны 1 дүгээр сарын 17-ны өдрөөс АХБ-ны Ерөнхийлөгч Накао Такэхикогоос албан тушаалыг нь шилжүүлж авсан. 

Тэрээр 2019 онд Японы Сангийн дэд сайд байхдаа Осака хотноо зохион байгуулагдсан Их 20-ийн дээд хэмжээний уулзалт, Фүкүока хотод зохион байгуулагдсан Их 20-ийн Сангийн сайд нар болон төв банкны ерөнхийлөгч нарын түвшний уулзалтуудад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна.

## Сангийн яаманд ажилласан байдал 
*2000–2002: Бүс нутгийн санхүүгийн хамтын ажиллагааны хэлтэс, Олон улсын товчоо
*2002–2004: Олон улсын татварын бодлогын хэлтэс, Татварын товчоо
*2004–2006: Валютын зах зээлийн хэлтэс
*2006–2007: Хөгжлийн бодлогын хэлтэс
*2007–2008: Олон улсын товчооны Зохицуулах хэлтсийн дарга
*2009-2013: Олон улсын асуудал эрхэлсэн дэд сайд
*2012–2013: Сангийн яамны Ерөнхий дэд захирал, Олон улсын товчоо, Шадар сайд, Сангийн сайдын гүйцэтгэх туслах.
*2013–2014: Бодлого төлөвлөлт, зохицуулалт хариуцсан дэд сайд
*2014–2015: Олон улсын товчооны ерөнхий захирал
*2015–2019: G20/ОУВС-гийн асуудал, гадаад валютын бодлого, хөгжлийн тусламж зэрэг Японы Сангийн яамны олон улсын бүх бодлогыг хариуцах Олон улсын харилцааны дэд сайд.

Тэрээр мөн Ерөнхий сайд Асо Тарогийн шадар туслах байсан. 

## Боловсрол 
Асакава 2012-2015 онд Токиогийн Их сургууль, 2006-2009 онд Сайтама Их сургуульд зочин профессороор ажиллаж байв. Тэрээр 1981 онд Токиогийн Их сургуульд бакалаврын зэрэг, 1985 онд АНУ-ын Принстоны Их сургуульд Төрийн удирдлагын магистрын зэрэг тус тус хамгаалжээ.

Ангилал:Японы эдийн засагч
Ангилал:Азийн хөгжлийн банк
Ангилал:1958 онд төрсөн
Принстон Их сургууль

**Принстон Их сургууль** () АНУ-ын ууган бөгөөд дэлхийд нэр хүндтэй, хувийн судалгааны Их сургуулиудын нэг юм. АНУ-ын Нью-Жерси мужийн Принстон хотод байрладаг. Тус Их сургууль нь Америкийн хувьсгалаас өмнө байгуулагдсан 8 Их сургуулийн нэг юм.

Принстоны их сургууль нь шинжлэх ухаан, хүмүүнлэг, нийгмийн шинжлэх ухаан, инженерийн чиглэлээр бакалавр, магистрын зэрэг олгодог.

## Түүх 
Анх 1746 онд Нью-Жерсийн коллеж (англи. *College of New Jersey*) нэртэй байгуулагдаж, Британийн Хойд Америк дахь колониудын 4 дэх коллеж болсон юм. Анх Нью-Брансвик хотод, Их сургуулийг үүсгэн байгуулагч, ламтан Жонатан Дикинсоны гэрт нь хичээлүүд ордог байжээ. Их сургууль 1756 онд Принстон хот руу шилжин нүүсэн юм. 

## Их сургуулийн бүрэлдэхүүн хэсэг 
*Вудро Вилсоны нэрэмжит Нийгмийн болон Олон улсын харилцааны сургууль (англи. *The Woodrow Wilson School of Public and International Affairs*), 
*Маккартерын Театр (англи. *McCarter Theatre*), 
*Дүрслэх урлагийн музей (англи. *Princeton University Art Museum*; товч. *PUAM*) 
*Харви С.Файэрстоуны (англи. *The Harvey S. Firestone Memorial Library*) нэрэмжит дэлхийд томд ордог номын сан. 

## Алдартнууд 
*Жэймс Мэдисон - АНУ-ын 4 дэх Ерөнхийлөгч
*Вудро Вилсон - АНУ-ын 28 дахь Ерөнхийлөгч
*Альберт Эйнштайн - онолын физикч, Нобелийн шагналтан
*Жэфф Безос - тэрбумтан
*Пол Крюгман - Нобелийн шагналтан
*Жон Нэйш - Нобелийн шагналтан
*Дэвид Духовны- кино жүжигчин, зохиолч, найруулагч

## Холбоос 
*Их сургуулийн албан ёсны цахим хуудас: https://www.princeton.edu/
Дагвын Цахилгаан

**Дагвын Цахилгаан** (1942 оны 12-р сард Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт суманд төрсөн) - Монгол улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, түүхч, доктор, профессор.  

## Намтар 
Рэгдэлийн Дагвын ууган хүү болж 1942 оны зулын 25-нд төрсөн байна. Төрөхөд нь Чалхаанамсан гэж нэр лам өгчээ. Сүүлд сргуульд ороход нь нэрийг нь буруу бичиж Цахилгаан болжээ. Бага насаа эмэг эхийн гар дээр өссөн байна. 8-10-р ангид сурч байхад нь Лодонгийн Түдэв орос хэлний бөгөөд анги даасан багш нь байжээ. 

1958-1963 онд МУИС-ийн орос хэлний анги төгссөн. 

1963 онд Их сургууль төгсөөд Алтай хотын дунд сургуульд багш болжээ. 

1972-1986 онд БНМАУ-ын Энхтайван найрамдлын улсын хорооны орлогч дарга, дарга.

1986-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооын Үзэл суртлын хэлтсийн орлогч, эрхлэгч.  

1990 оны хавар тэрээр МАХН-ыг төлөөлж, Сайд нарын Зөвлөлийг төлөөлсөн Дашийн Бямбасүрэн, АИХ-ыг төлөөлсөн Бярагийн Чимид нарын хамт Ардчилсан хүчний төлөөлөгчидтэй анх хэлэлцээ хийж байжээ.

1991-1994 онд ГХЯ-ны Соёлын газрын дарга. ЮНЕСКО-гийн Үндэсний комиссын нарийн бичгийн дарга.

1994-2001 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д хамгийн олон жил Элчин сайдаар томилогдон ажилласан. Мөн Австрали, Шинэ Зеланд, Пакистанд хавсран суух Элчин сайд.

2004 онд тэтгэвэрт суусан.

## Бүтээлүүд 
*"Задын чулууны очис" ном
*"Доголон Төмөр", 2005 он

### Орчуулга 
*"Газар дороос бичсэн тэмдэглэл" Ф.Достоевский
*"Мөрийч" Ф.Достоевский
*"Илиада", "Одиссей" /туульс/ Хомер

## Гэр бүл 
Эхнэр М.Гапилмаа, хүү Ц.Жаргалсайхан, охин Ц.Уянга.

Ангилал:Монголын түүхч
Ангилал:Монголын орчуулагч
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Хятад дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Хөхморьтын хүн
Ангилал:1942 онд төрсөн
Хөө хуяг

**Хөө хуяг** () нь 5,000-40,000 хүртэл тооны жижиг металл бөгжийг нэг бүрчлэн хэлхэж хийсэн гинжин хуяг юм. 

### Үр нөлөө 
Хөө хуяг нь зүсэх, хатгах зэрэг ирт болон үзүүрт зэвсгийн дайралтаас сайн хамгаалдаг байв. Ер нь бол дундад зууны энгийн зэвсгээр уг хуягийг нэвлэх нь бараг л боломжгүй байлаа. Үүнийг ч Их Британийн Хааны зэвсгийн музейн (Англи. Royal Armoury) судалгаагаар батласан байдаг. 

Хуягийн хамгаалалтад түүний хийц тун чухал нөлөөтэй. Хэлхээний нягт их байх тусам жад, илдний үзүүр нэвтрэх нь бага. Хэдий хөө хуяг нь сайн хамгаалалт ч гэсэн түүнийг эвдэх чадалтай байлдааны сүх, байлдааны алх, нум сум болон хавчаахайн эсрэг эзнээ хамгаалж чаддаггүй сул талтай. Дайны технологи хөгжихийн хэрээр хөө хуягийн хэрэглээ буурсан ч энэ нь бүрэн хэрэглэхээ больсон гэсэн үг биш юм. Цэргүүд хөө хуягийг ялтсан хуяг дотуур өмсөх байдлаар хэрэглэсээр л байжээ. Ийм аргаар тэд ялтсан хуягийн суга, хүзүү, салтаа хэсэгт байрлах, хөдөлгөөнд зориулсан завсар зайг хамгаалдаг аж.

### Түүх 
Хөө хуягийг эртний кельтүүд бүтээсэн байх боломжтой. Хамгийн эртний хадгалагдан үлдсэн олдвор нь Карпатын сав газар, тэр дундаа Словак улсын Хорны Ятов дахь булшнаас олдсон байна. Уг олдвор нь 3-р зуунд харьяалагдана. Этрускүүд мөн хөө хуяг хэрэглэдэг байсан нь тогтоогдсон бөгөөд тэдний хуягийн олворууд нь 4-р зуунд харьялагдана. Этруск хөө хуяг нь кельтээс илүү, эртний Персийн хайрсан хуягаас үүсэлтэй байх боломжтой.   

Ази болон Ойрх Дорнодод хөө хуягийг Ромчууд танилцуулахад, Сассанын персүүд (Англи. Sassasnid Persians) 3-р зуунаас эхлэн цэргийн хайрсан хуягаа халж, оронд нь хөө хуягийг хэрэглээнд нэвтрүүлжээ. Ойрх Дорнодын хөө хуяг нь яг л европ хуяг шиг жингийн хувьд хүнд, нягтын хувьд нарийн байлаа. Зарим тохиолдолд ариун хамгаалалтын бэлгэдэл болгож бөгжнүүд дээр нь шашны дүрсүүд тамгалдаг байв. 

Коран сударт хөө хуягийг “Аллахаас Давидад илгээсэн бэлэг” хэмээн дурдсан байдаг. 

Хятадад гинжин хуяг нь анх 718 онд Тан гүрний хаанд, Төв Азийн алба гувчуураар дамжин ирсэн гэж үздэг. Учир бидэнд хадгалагдан үлдсэн эх сурвалжуудаас харахад нь тухайн алба гувчуур нь “Холбоосон хуяг” хэмээх зүйл байжээ. 

21-р зуунд ч хөө хуяг хэрэглэгдсээр л байна. Орчин үед хөө хуяг нь металл байхаа больсон бөгөөд оронд нь мяндас ашиглан урлах болжээ. Энгийн жишээ татвал сум үл нэвтрүүлэх хантааз нь орчин цагийн хөө хуяг юм.
Ангилал:Хуяг
Амин бэйл

**Амин** (манж: ; хятад: 阿敏) (1585- 1640 оны 12 сарын 28) нь манжийн Чин гүрний эхэн үед аж төрж байсан хааны угсааны язгууртан, улс төрийн зүтгэлтэн, цэргийн жанжин юм. Чин гүрнийг үндэслэгч Нурхач хааны дүү Шурхач бэйлийн хоёрдугаар хөвүүн. Чин гүрний эхэн үеийн **дөрвөн их бэйл**ийн нэгд тооцогдож байсан нөлөө бүхий нэгэн байжээ. 

## Товч тойм 
Амин бэйл нь 1585 онд Шурхачийн Фуча овгийн бага хатнаас нь төрсөн. 1608 он, 1613 онд Нурхачийн удирдлагаар Хүлүний холбоог дайлахад удаа дараа оролцож, гавьяа байгуулсан тул тайж цолоор шагнуулсан. 1616 онд Нурхач баатар **Хожуу Алтан улс** улсаа тунхаглаж, хаан болсноор Аминд бэйл цол өгч, Хөвөөт хөх хошууг захируулсан. Ингэснээр Дайшань, Хунтайж, Мангултай бэйл нарын хамтаар дөрвөн их бэйл хэмээн алдаршсан. 1619 онд Сархугийн тулаанд хошууны цэргээ удирдаж Мин улсын жанжин Ян Хаогийн эсрэг тулалдсан. 1621 онд Шэньян, Ляоян хотыг эзлэх тулаанд цэргээ удирдан оролцож байсан. 1626 онд Нурхач хаан өөд болсны дараа 8-р агь, бэйл Хунтайж угсаа залгамжлан хожуу Алтан улсын хоёрдугаар хаан болжээ. 

1627 онд Амин, Жиргалан, Ажигэ, Ёто нарын удирдсан 30,000 цэргийн хүч Чосон улс руу довтлон Чосонд байсан Мин, Чосоний 50,000 цэргийг бут ниргэж, хожуу Алтан улс ялалт байгуулснаар Чосонь улсаар буулт хийлгүүлж, хараат улсаа болгожээ. 

1629 онд Дээд эрдэмт хаан хятадыг дайлахаар их цэргээ удирдан аянд гарахдаа Амин бэйлийг Мүгдэнд үлдээн сахиулав. Хунтайж аян дайнаасаа ирсний дараа 1630 оны 4 сард Амин бэйлийг шинээр эзэлсэн Юнпингийн дөрвөн хотыг сахиулахаар илгээсэн. 5 сарын 6-нд Юнпинд ирсний дараа Мин улсын талаас сөрөг довтолгоон хийж эхэлсэн байдаг. 6 сарын 22 нд Мин улсын тал Юнпиныг эзлэн, Амин бэйл тэргүүтэй манжийн цэргүүд ялагдан ухарсан. 1630 оны 7 сард Мүгдэнд буцан ирсэн Амин нарыг 16 зүйл ангиар буруутган цаазаар авах ял оноосон хэдий ч, хааны зарлигаар шоронд хорих ял болгон бууруулж, цол, албан тушаал эрх мэдлийг нь хураасан. 1640 онд шоронд байхдаа нас баржээ. 

Амин бэйлийн удирдлагад байсан Хөвөөт хөх хошууг түүний дүү Жиргалангаар захируулснаар тэдний угсааныхан үе улиран залгамжилсан. 

## Гэр бүл 
* Эцэг: Шурхач бэйл
* Эх: Фуча овгийн бага хатан

Хатад, хөвүүд

* Их хатан: Хойфа нара овгийн хатан. Бэйл Тайшигийн охин. 
** Хонхотай (宏科泰), ууган хөвүүн
** Айрли  (爱尔礼), улсын түшээ гүн, дэд хөвүүн
** Гүрмахүн (固尔玛浑), Вэньжянь бэйс, гутгаар хөвүүн
* Хоёрдугаар хатан: Хойфа нара овгийн хатан. Бэйл Байндарийн охин.
* Гутгаар хатан: Нара овгийн хатан. Эжугий охин.
* Дөтгөөр хатан: Жарууд отгийн Боржигин овгийн хатан. Хошууч бэйлийн охин. 
** Гунга (恭阿), улсын түшээ гүн (镇国公), дөтгөөр хөвүүн
** Гуогай (果盖), Дуаньчүнь түшээ гүн, тавдугаар хөвүүн
** Гуолай ( 果赖), улсын түшээ гүн, отгон хөвүүн
* Тавдугаар хатан: Боржигин овгийн хатан. Бэйл Сэтэрийн охин.

Ангилал:1585 онд төрсөн
Ангилал:1640 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын жанжин
Ангилал:Айсингиоро
Жиду

**Айсингиоро Жиду** (济度; 1633–1660) нь манжийн Чин гүрний эхэн үеийн чин ван, төрийн зүтгэлтэн. Шурхач бэйлийн хөвүүн Жиргалан вангийн хоёрдугаар хөвүүн. 1655 онд эцгийн жэнь чин ван (鄭親王) цолыг Эеэр засагч хааны зарлигаар жянь чин ван (簡親王) хэмээн өөрчилж, угсаа залгамжилсан. 

## Намтар 
1633 онд Жиргалангийн Гурхас овгийн хатнаас төрсөн. 1651 онд Доргон чин ван өөд болсны дараа тэрбээр төрд алба хашиж эхэлсэн. Тухайн цагт Доргон вангийн талын ноёдын бүлэглэл, Жиргалан тэргүүтэй манж хятад ноёдод шахагдан, улс төрөөс хөөгдсөн. Энэ үед Эеэр засагч хааны шадар түшмэдээр Жиргалангийн хөвүүд Жиду, Лэду, Додогийн хөвүүн Дони, Абатайн хөвүүн Ёло, Сахалиянгийн хөвүүн Дулань, Шурхачийн 8-р хөвүүн Фиянгугийн хөвүүн Шаншан, Цүенгийн хөвүүн Дурху нарын залуу ноёд томилогджээ. 

1655 онд эцэг нь өөд болсны дараа угсаа залгамжлан чин ван болсон. Ингэхдээ Жэнь чин ван цолыг Жянь чин ван болгож өөрчилснийг 1778 онд Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан буцаан Жэнь чин ван болгосон юм. Мөн жил хязгаарыг тохинуулах жанжнаар томилогдож, Кошинга тэргүүтэй Хятадын армитай байлдаж эхэлсэн. 1656 онд Кинмэнгийн ойролцоо болсон тулаанд ялагдаж, тэнгисийн цэргийн ихэнх хүчээ алдав. 1657 онд Кошингаг ялж, Наньжин хотыг эзлэн, Бээжинд буцан ирсний дараа чин ван цолыг залгамжлан авсан. 1660 онд өөд болсны дараа түүний гутгаар хөвүүн Дэсай нь жянь чин ван болж, угсаа залгамжлав. 

## Гэр бүл 
* Их хатан: Хорчины боржигин овгийн хатан. Цорж бэйлийн охин, Шяохуйжан хатны эгч. 
** Дэсай, Жяньхуйэ чин ван (简惠亲王德赛,1654-1670), гутгаар хөвүүн
** Дуаньминь гүрүн гүнж (端敏固伦公主, 1653–1729), ууган охин 
*** 1670 онд Хорчины зүүн гарын дундад хошууны засаг, дархан чин ван Банди ноёнтой хуримлаж, Лувсангомбо, Сэвэндорж нарын хоёр хөвүүнийг төрүүлсэн.
* Дэд хатан: Урудын боржигин овгийн хатан. Амбан, дутун Буянтайгийн охин.
* Гутгаар хатан: Боржигин овгийн хатан. 2-р зэргийн хиа Шангадайн охин.
* Татвар эм: Эсайли овгийн эм. Сайнту-гийн охин. 
** Момэй (墨美, 1652-1691), ууган хөвүүн. Улсад туслагч жанжин (輔國將軍)
** Мужина (穆济纳, 1657-1660), дөтгөөр хөвүүн. 
* Татвар эм: Хан (杭氏) овгийн эм. Вэньпушигийн охин. 
** Лабу, жянь чин ван (喇布, 1654-1682), дэд хөвүүн 
** Ябу, жяньшю чин ван (雅布, 1658-1701), 5-р хөвүүн
* Татвар эм: Тон (佟氏) овгийн эм. Укэгийн охин. 

## Холбоотой хуудас 
* Манжийн Хөвөөт хөх хошуу
## Эшлэл
Ангилал:1633 онд өнгөрсөн
Ангилал:1660 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Жак Ширак

**Жак Ренее Ширак** (; 1932 оны 11-р сарын 29-нд Парис хотод төрж, 2019 оны 9-р сарын 26-нд Парист нас барсан) - Францын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1974-1976 онд Францын Ерөнхий сайд, 1995-2007 онд Франц улсын 22 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажилласан.

## Намтар 
Ширакийн эцэг эх, Абел Франсуа Ширак (1893-1968), Мари-Луиз Валет (1902-1973) нар Францын өмнөд хэсгийн Коррез (франц. *Corrèze*, окс. *Corresa*) нутгаас гаралтай.

Тэрбээр Карно лицейд, дараа нь Парис хотноо Агуу Луин лицейд (франц. *Lycée Louis-le-Grand*) сурсан. Дараа нь тээврийн хөлөг онгоцонд гурван сар ажиллажээ. Улмаар Францын армид алба хааж, 1956-1957 онд Алжирын дайнд оролцож шархадсан. Тэрбээр Францын хамгийн нэр хүндтэй боловсролын байгууллагууд болох "Улс төр судлалын хүрээлэн", "Захиргааны үндэсний сургуульд" (1957) дээд боловсрол олж авсан. Сургуулиа төгсөөд төрийн албан хаагчаас (1959 онд Тооцооны танхимын аудитор) ажлын гараагаа эхэлж, удалгүй улс төрийн үйл ажиллагаанд оролцох болсон.

Ширак 1965 онд Шарль де Голль, Жорж Помпиду нарын сонгуулийн кампанит ажилд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Сүүлд нь тэрээр түрэмгий, үр дүнтэй байдлынхаа төлөө "Бульдозер" хоч авсан бөгөөд Францын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Ширакийг "улс төрийн зэрлэг амьтан" гэж нэрлэдэг байв.

1995 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялж, 2002 дахин сонгогдоод, 2007 оныг хүртэл тус албыг хашжээ. 

2007 оны 5-р сарын 16-нд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа хүлээлгэж өгөөд Жак Ширак Францын Үндсэн хуулийн Зөвлөлийн насан туршийн гишүүн болсон. 

Тэрбээр 2019 оны есдүгээр сарын 26-нд Парист 87 насандаа таалал төгсөв. 9-р сарын 29-нд үндэсний салах ёс болж, есдүгээр сарын 30-ны өдрийг Францад Үндэсний гашуудлын өдөр болгон зарласан. Салах ёс гүйцэтгэхэд 30 гаруй улсын удирдагчид, тухайлбал ОХУ, Герман, Гүрж, Итали, Словенийн Ерөнхийлөгч, Бельги, Унгар, Серби, Чех, Хорватын Ерөнхий сайд нар, Иорданы хаан, Люксембургийн Их Гүн, Монакогийн хунтайж нар оролцов. Түүнийг Парисын Монпарнасын оршуулгын газарт төрийн болон цэргийн хүндэтгэлтэйгээр оршуулжээ.

Ангилал:Францын ерөнхийлөгч
Ангилал:Францын ерөнхий сайд
Ангилал:Францын улс төрч
Ангилал:Парисын хүн
Ангилал:1932 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Бакугийн метро

**Бакугийн метро** () нь 2022 оны байдлаар 3 шугам, 27 өртөөтэй бөгөөд нийт урт нь 40,7 км. 1967 оны 11 сарын 6-нд нээгдэж, 11-р сарын 25-нд ашиглалтад орсон. Баку хот дагуул хотуудын хамт 2018 оны байдлааар 2 сая 260 мянган хүн амтай байсан.

## Түүх 
1932 онд Баку хотыг хөгжүүлэх ерөнхий төлөвлөгөөний анхны хувилбаруудад метро барихаар төлөвлөж байжээ. Зураг төсөл, барилгын ажлыг эхлүүлэх албан ёсны баримт бичиг нь 1949 онд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн шийдвэрээр гарч, мөн ондоо Зам тээврийн яам баталж байжээ. Метро барих нь Баку хотын зорчигч тээврийн үйл ажиллагааг эрс сайжруулах хамгийн оновчтой арга хэмжээ гэж хүлээн зөвшөөрч байжээ. 

1951 онд Баку метро барих эхний шатны техникийн төслийг баталж, арван станцтай нийт 12.29 км урт, хоёр шугам барихаар тусгасан байна. Мөн онд барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд 1953 оны 9-р сар хүртэл үргэлжлээд барилгын гидрогеологийн нөхцөл байдал, санхүүжилтийн асуудлаас болж түр зогссон. 1960 онд барилгын ажил сэргэсэн байна. 

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас   


Ангилал:Бакугийн аж ахуйн нэгж
Ангилал:Азербайжаны тээврийн аж ахуйн нэгж
Ангилал:Азербайжаны үйлчилгээний аж ахуйн нэгж
Ангилал:ЗХУ-ын зам тээвэр
Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм
Эндрю Тэйт

**III Эмори Эндрю Тэйт** (, 1986 оны 12 сарын 1 төрсөн) нь Америк, Британийн кикбоксчин, бизнесмен, инфлюэнсер юм.

Ангилал:АНУ-ын кикбокчсин
Ангилал:1986 онд төрсөн
Ереваны метро

**Ереваны метро** (армен. Երևանի մետրոպոլիտեն) Армени улсын нийслэл Ереван хотын метро. Ереван хотын захиргааны мэдэлд байдаг. 

1981 оны 3-р сарын 7-нд 4 өртөөтэй анхны шугам нээгдсэн. Өнөөдөр 13,4 км урт 1 шугам, 10 өртөөтэй. Гүн ба гүехэн өртөөнүүд, мөн газар дээр ил 3 өртөө бий. Ашиглаж буй шугамын уртаараа дэлхийд 169-д ордог юм.
Метро 07:00-23:00 хооронд ажилладаг. 

## Түүх 
Анх 1960-аад оны үед бүрэн газар доорх метроны систем биш, харин трамвайны систем барихаар төлөвлөж байсан аж. Метро барих ажил 1972 онд эхэлсэн бөгөөд анх газар доорх трамвай байсан бол 1978 онд метро болгон хувиргасан. 1981 оны 3-р сарын 7-нд нээгдэж ашиглалтад оруулжээ. Метро нь наяад онд идэвхтэй хөгжиж, дахин 5 өртөө шинээр ашиглалтад орсон.

1990-ээд оны эхний хагаст метро хамгийн олон хүн тээвэрлэж байсан: зорчигчдын урсгал хэд дахин их, өдөр бүр 350,000 хүн метро ашигладаг байв.

2005-2010 онд метро хамгийн хүнд үеэ туулсан. Зорчигчдын урсгал өдөрт 35 мянга хүрч буурсан, хөдлөх бүрэлдэхүүн аль хэдийн хуучирч, замын байгууламжууд ч муудсан байна. Европын хөгжлийн банкнаас 5 сая еврогийн зээл, Ереваны метроны бүтээн байгуулалтад зориулж дахин 5 сая буцалтгүй тусламж олгосны үр дүнд метро сэргэж эхэлсэн. 2017 онд зорчигчдын урсгал огцом өсөж эхэлсэн бөгөөд 2019 оны 12-р сар гэхэд метрогоор өдөрт 70-75 мянган хүн тээвэрлэдэг (энэ нь хоёр дахин өссөн), 2019 онд жилийн зорчигчдын урсгал 20 сая гаруй (2011 онд 11 сая) болжээ.
Метро
Ангилал:Метро улс орноор
Пёньяны метро

**Пёньяны метро** () - Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын нийслэл Пёньян хотын метроны сүлжээ. 1973 оны 9-р сарын 9-нд нээгдсэн, Солонгосын хойг дахь анхны метро. Пёньяны метро нь 2 шугам, 17 өртөөтэй бөгөөд нийт урт нь 22,5 км. Пёньяны метро нууц объектын статустай тул мэдээлэл бага байдаг.

Пёньяны метро 05:30-21:30 цагийн хооронд ажилладаг.

## Түүх 
1966 онд БНАСАУ-ын удирдагчийн хүү Ким Жон Ил, баригдаж буй Бээжингийн метроны байгууламжуудтай танилцаж, 1968 онд Пхеньянд метро барих ажил эхэлжээ. Барилга угсралтын ажлыг Солонгосын ардын арми болон улс төрийн хоригдлууд хийсэн ч Хойд Солонгосын удирдагчид энэ баримтын талаар чимээгүй байхыг илүүд үздэг нь ойлгомжтой.

Тэдонган голын доорх хонгилын ажлын үеэр томоохон осол гарч 100 гаруй ажилчин нас барсан гэдэг. Маршрутын энэ хэсэг хэзээ ч ашиглалтад ороогүй бөгөөд голын баруун эрэг доогуур байрладаг.

Дэлхийн хамгийн гүн метроны нэг (100-120 метр гүн) бөгөөд тус метрог хоргодох газар болгон ашиглах боломжтой гэдэг.

Пёньяны метроны өртөөнүүдийн урсдаг шатыг Хятадад үйлдвэрлэсэн ажээ.

Өртөөнүүдийн дийлэнх нь тухайн газар зүйтэй ямар ч холбоогүй, Умард Солонгосын хувьсгалын сэдэвтэй холбоотой нэртэй. Олон өртөөнүүд социалист реализмын үзэл санаагаар гантиг чулуу, барельеф, мозайк ашиглан нэлээд тансаг байдлаар чимэглэгдсэн байна. 

2010 он хүртэл гадаадын жуулчид зөвхөн "Ёнгван" ба "Пухеунг" гэсэн хоёр метроны өртөөнд зочлох боломжтой байсан бөгөөд тэдний тогтсон аяллын хөтөлбөрт багтсан байв. 2010 оноос хойш гадаадын иргэдэд үйлчлэх өртөөний тоо зургаа хүрж, 2014 оноос хойш Пёньяны метроны бүх өртөөнүүд гадаадын жуулчдад нээлттэй болжээ.

Хойд Солонгосын нийслэлийн метронд ачаалал ихтэй үед ч цөөхөн зорчигч байдаг. 1985 онд хамгийн "шинэ" өртөөг барьсан буюу үүнээс хойш метро өргөжөөгүй байна.
Метро
Ангилал:Метро улс орноор
Сиднейн метро

**Сиднейн метро** (англи. *Sydney Metro*) -Австралийн Сидней хотын метроны сүлжээ. 2019 оны 5-р сарын 26-нд Австрали тив дэх анхны хамгийн том нийтийн тээврийн "North West" хэмээх нэг шугамтай 36 км урт, 13 өртөөтэй метро нээгдсэн байна. Энэ шугам нь Роуз-Хилл, Чатсвуд хэмээх захын хоёр дүүргийг хотын төвөөр дайрч холбодог. Метроны өртөөнүүдийг номин норгоон өнгөтэй «M» үсгээр тэмдэглэдэг.  

2024 онд Сидней хотод 66 км урттай 31 метроны өртөөтэй болж, хотын дүүргүүдийг холбосон байна. 2032 онд метроны 113 км урт 46 өртөөтэй 4 шугам нэмж барихаар төлөвлөөд байгаа ажээ.  

Зорчигчдыг Alstom Metropolis системийн зургаан вагонтой 22 галт тэргээр тээвэрлэдэг. Метроны вагон тус бүр хоёр талдаа гурван хос хаалгатай бөгөөд тус бүр 378 хүний ​​суудалтай, нэг удаад 1100 хүн тээвэрлэх ​​багтаамжтай ажээ.
Метро
Ангилал:Метро улс орноор
Шударга ёс

**Шударга ёс** (англи. *justice,* *орос.* *справедливость*) гэдэг нь хүмүүс хоорондын харилцааны хамгийн чухал зарчмуудын нэг юм. Энэ нь хүний үйл ажиллагаа, хариуцлага хоёрын нийцлийн шаардлагыг агуулсан зохих ойлголт юм: Нийгмийн амьдрал дахь бүлэг, хувь хүмүүсийн ялангуяа эрх, үүргийн нийцэмж, хөдөлмөр, цалин хөлс, гавьяа, тэдгээрийг хүлээн зөвшөөрөх, гэмт хэрэг, шийтгэл, нийгмийн янз бүрийн давхаргын үүргийн нийцэл юм. 

*Эдийн засгийн хувьд* хязгаарлагдмал байгаа нөөцийг хуваарилахдаа иргэдийн тэгш байдлыг хангах явдал юм. 

Шударга ёс бол ёс зүйн үндсэн ангиллын нэг бөгөөд хүний зан чанарын хувьд ариун журам гэж үздэг байна.  

Эртний Грекийн сонгодог гүн ухаантан Аристотельээс эхлээд шударга ёсыг хоёр төрөлд ялгаж ирсэн байдаг. Үүнд: 

# **Тэнцвэржүүлэх** - эрх тэгш хүмүүсийн харилцааны эд зүйлд хамаарна. Энэ нь хүмүүстэй шууд холбоотой биш, харин тэдний үйлдэлтэй холбоотой бөгөөд хөдөлмөр, төлбөрийн тэгш байдал (тэнцүү байдал), аливаа зүйлийн үнэ цэнэ ба түүний үнэ, хохирол, нөхөн төлбөрийг шаарддаг. Шударга ёсыг тэгшитгэх харилцаанд дор хаяж хоёр хүний ​​оролцоо шаардлагатай.
# **Хуваарилах** - нэг буюу өөр шалгуурын дагуу хүмүүстэй харьцуулахад пропорциональ буюу тэгштэгэхийг шаарддаг ("тус бүрт таарсан"). Шударга ёсны хуваарилалтын харилцаа нь дор хаяж гурван хүний ​​оролцоог шаарддаг бөгөөд тэдгээр нь зохион байгуулалттай олон нийтийн хүрээнд нэг зорилгод хүрэхийн зорилготой ажилладаг. Эдгээр хүмүүсийн нэг нь хуваарилагч буюу "дарга" болдог юм.

## Түүх 
Шударга ёс бол нийгэм-философийн сэтгэлгээ, ёс суртахуун, эрх зүй, улс төрийн ухамсрын хамгийн чухал ангилал юм. Эртний Дорнын болон Эртний Грекийн гүн ухаанд шударга ёсыг байгалийн оршихуйн дотоод зарчим, нийгмийн түүхэн явцад бүрэлдэн тусгагдсан ертөнцийн дэг журам гэж үздэг байв. Мөн "үнэн" гэсэн харьцангүй ойлголттой салшгүй уялдаа, холбоотой юм.
Ангилал:Ёс зүйн зарчим
Ангилал:Эрх зүйн философи
Ангилал:Улс төрийн философи
Баарангийн Пүрэвдаш

**Баарангийн Пүрэвдаш** (1950 онд Говь-Алтай аймгийн Төгрөг суманд төрсөн-2023 оны 12-р сарын 25-нд нас барсан) - Монгол улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч, нийтлэлч, зохиолч.

## Намтар 
1969 онд Говь-Алтай аймгийн Төгрөг сумын дунд сургууль төгссөн.

1975 онд ЗХУ-ын Эрхүүгийн Их сургуулийн сэтгүүлчийн анги төгссөн.

1975 оноос Монголын Радио, телевизийн улсын хороонд /МРТУХ/ Гадаад нэвтрүүлгийн редактор, хариуцлагтай редактор.

Тэрбээр 1977 оноос МАХН-ын Төв хороонд зааварлагч, хэлтсийн орлогч эрхлэгчийн ажил хашиж байсан.

1986 онд ЗХУ-ын Нийгмийн ухааны академид дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан.

1990 оны 5-р сараас "Ардын эрх" зэрэг Монголын төвийн хэвлэлд хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, ерөнхий редактор, эрхлэгч зэрэг алба хашиж байсан. "Өнөөдөр" сониныг үүсгэн байгуулагчдын нэг.

1996 оны 2-р сараас 8-р сард МОНЦАМЭ-гийн захирал. 

2000 оны 9-р сарын 8-наас 2011 он хүртэл Монголын Радиогийн захирлаар томилогдон ажиллаж байсан зэрэг хариуцлагатай ажил эрхэлж байсан.

## Бүтээл 
"Шанаган булаг", "Тэнгэр цэлмэнэ", "Нартай өдрийн дурдатгал" ном хэвлүүлсэн.

## Гэр бүл 
Эхнэр Цогтхишишг, нэг хүү, хоёр охинтой. 

Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Төгрөгийн (Говь-Алтай) хүн
Ангилал:Монголчууд
Цинь Ган

**Цинь Ган** (хятад. хялбар. 秦刚, пиньинь *Qín Gāng*, 1966 оны 3-р сард БНХАУ-ын Хэбэй мужийн Тяньзиньд төрсөн) Хятадын дипломат, улс төрийн зүтгэлтэн, 2022 оны 12-р сарын 30-нээс БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайдаар 6 сар ажиллаад сураггүй алга болсон. БНХАУ-ын Коммунист намын Төв хорооны 20-р чуулганы гишүүн. 

## Намтар 
1966 оны 3-р сард БНХАУ-ын Хэбэй мужид төрсөн. 

1988 онд Бээжингийн Олон улсын харилцааны Их сургуулийн олон улсын эрх зүйн бакалавр хүртсэн.

1988-1992 онд Дипломат төлөөлөгчийн газруудад үйлчлэх газрын Бээжин дэх салбарт ажилласан. 

1992 онд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яаманд атташегаар ажилд ороод дараа нь Баруун Европын газрын гуравдугаар нарийн бичгийн даргаар ажилласан байна. 

1995-2005 онд БНХАУ-аас Их Британи дахь ЭСЯ-нд нарийн бичгийн дарга, зөвлөхөөр ажилласан.  

2005-2010 онд БНХАУ-ын ГХЯ-ны хэвлэл, мэдээллийн газрын орлогч захирал бөгөөд ГХЯ-ны албан ёсны хэвлэллийн төлөөлөгч. 

2010 оны 9-р сараас БНХАУ-ын Их Британид суугаа ЭСЯ-ны Элчин зөвлөх. 

2011 оны 11-р сараас БНХАУ-ын ГХЯ-ны хэвлэл, мэдээллийн газрын захирал.

2014-2017 онд БНХАУ-ын ГХЯ-ны Ёслолын газрын захирал. 

2017-2018 онд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайдын зөвлөх.

2018 оны 9-р сараас 2021 онд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн орлогч сайд. 

2021 оны 7-р сараас БНХАУ-аас АНУ-д суугаа Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд. 

2022 оны 12-р сарын 30-нд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайдаар томилогдоод байна.

2023 оны 6-р сарын 17-ноос хойш сураггүй алга болоод байгаа.

## Гэр бүл 
Эхнэр, нэг хүүтэй.

Ангилал:БНХАУ-ын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:АНУ дахь Хятадын элчин сайд
Ангилал:Хятадын дипломатч
Ангилал:1966 онд төрсөн
Ичинхорлоогийн Нямгаваа

**Ичинхорлоогийн Нямгаваа** (1950 оны 9-р сарын 18-нд Хөвсгөл аймагт төрсөн) - Монголын театр, киноны найруулагч, зохиолч, жүжигчин. 2012 онд Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн.

## Намтар 
Тэрбээр Жамьяангийн Ичинхорлоо, Мижидийн Янжинсүрэн нарын 8 хүүхдийн ууган хүү болж, 1950 онд Хөвсгөл аймагт төрсөн.

Нямгаваа эцгийгээ нас барснаас хойш хоёр жилийн дараа буюу 1965 онд дунд сургуулиа төгссөн. Сургуулиа төгсөөд 15 настай байхдаа Улаанбаатар хотын Хүүхэд залуучуудын театрт тоглож эхэлсэн бөгөөд 1965-1969 онд Ромео Жульеттагийн Меркутиогийн дүр зэрэг 10 гаруй жүжигт тогложээ.

И.Нямгаваа 1969 онд БНМАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр ЗХУ-ын Москва хотын Оросын Театр урлагийн дээд сургууль-ГИТИС-д найруулагчийн мэргэжлээр суралцсан. Тэрбээр Оросын нэрт театрын найруулагч, зохиолч Андрей Гончаровын урланд суралцсан бөгөөд 1974 онд сургуулиа төгсөөд эх орондоо иржээ.

1974 оноос Дарханы Театрт ажилласан.

1985 онд Улаанбаатар хотод эргэж ирээд Хүүхэд, залуучуудын театрын уран сайхны захирал болж байжээ.

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монголын найруулагч
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:1950 онд төрсөн
Ебусу

**Ебусу** (манж хэл: , хятад хэл: 葉布舒) (1627 оны 11 сарын 25 – 1690 оны 10 сарын 23) нь Манжийн Чин гүрний Дээд эрдэмт хааны дөтгөөр агь, улсад туслагч гүн цолтой ноён. 
## Товч намтар
Ебусу нь 1627 оны 11 сарын 25 нд Дээд эрдэмт хааны Яньжа овгоос гаралтай татвар эмээс төрсөн. Тэрбээр эзэн хааны хөвүүн байсан тул хааны шууд захиргааны гурван хошууны нэг Манжийн шулуун шар хошууны цэргийн албанд зүтгэх болжээ. 1643 онд эцэг нь тэнгэрт хальсны дараа хаан болох эрхтэй байсан ч, төрсөн эхийн гэр бүл нь ядуувтар жирийн овог байсны улмаас бага тушаалын түшмэл болж, зөвхөн **улсыг сахих жанжин** (, 镇国将军) хэмээх албан тушаалд томилогдсон. 1669 онд улсад туслагч гүн цол хүртжээ. 1690 онд өвчнөөр нас барсан. 

## Гэр бүл
* Эцэг: Дээд эрдэмт хаан 
* Эх: Яньжа овогт татвар эм (顏扎氏)

**Эхнэр, хүүхдүүд**
* Авааль эхнэр, Түбүсү овгийн эм (嫡妻圖布蘇氏). Юньцивэй түшмэл Вэньташигийн ууган охин. 
** Ууган охин (1652 – 1728): 1667 онд гувалгия овгийн Хуанхайтай хуримласан. 
* Бага эхнэр, Нара овгийн эм (繼妻納喇氏). Гармашигийн охин. 
** Сүрдэн (苏尔登, 1661 – 1718), **улсыг сахих жанжин** (, 镇国将军)

Ангилал:1627 онд төрсөн
Ангилал:1690 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Айсингиоро