open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Улиастайн жанжны газар

**Улиастайн жанжны газар** нь 1733 онд Зүүнгарын Галданцэрэн хааны цэргийн хүчнээс сэргийлэн **Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин** хэмээх газрыг байгуулан ийнхүү нэрлэжээ. Энэ нэрийг товчлон **Улиастайн жанжин** гэж бас нэрэлдэг байв. Энэ нь өнөөгийн Улиастай хотыг үүсэхэд том нөлөө үзүүлсэн. 

## Зохион байгуулалт
Манж нар 1750 онд Халхын 5000 цэргийг Улиастай, Ойгон, Тамир зэрэг газарт суулгаж байсан. Эдгээр нь Халхын дөрвөн аймгийн хошуудаас цуглуулсан цэргүүд байсан. 

### Орон тоо
Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайдтай. Дотоод журган, цэргийн журган, сангийн журган, монгол журган гэсэн дөрвөн хэлтсээс бүрэлднэ. Хэлтэс бүрд нэжгээд дарга, жангуан, жяньбаньши түшмэдтэй. Мөн цэргийн тушаалтан болох шоубэй 1, мянгатын дарга 1, бажун 3, бага түшмэл 1 гэсэн орон тоотой байсан. Тагнын Урианхайн нийтийн дарга-5 түшмэл (хошуу бүрд 1 түшмэл), зүолин, бага тушаалын түшмэл нийт 25 хүн (тус бүр 5 хүн).
* Дотоод хэргийн журган: захирагч 1, бичээч 4 хүн 
* Сангийн журган: захирагч 1, бичээч 4.
* Цэргийн журган: Сангийн жургантай адил байна.
* Монгол журган (理藩院衙門): захирагч 1, бичээч 4, жанжны туслах бага түшмэл 5 хүн.

## Улиастайн жанжид
### Найралт төв, Тэнгэр тэтгэгч хаадын үе 
## Холбоотой мэдээлэл
* Ховдын амбан
* Хүрээний амбан

## Мөн үзэх 
* Зүрхний хилэн (кино)

## Эшлэл
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Ангилал:18-р зууны Улиастайн түүх
Ангилал:Чин улс
Ангилал:1733 он
Ховдын манж сайдын газар

**Ховдын манж сайдын газрыг** 1761 онд байгуулж, Ховд хязгаарт оршин суугчдыг захируулжээ. Ховдын хязгаарын хүн амын олонх нь 1555-1758 оны хооронд эзлэгдсэн ойрадууд байв. Тэд бол уг нь Зүүнгар хаант улсын харьяат байв. 1911-1912 оын Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалаар  Манжийн амбанг үлдэж, тусгаар Монгол улсын нэг хот болжээ. 
## Зохион байгуулалт
Ховдын хязгаарт Баядын 11 хошуу, Дөрвөд 3 хошуу, Хойд 2, Алтайн Урианхайн 7 хошуу, Торгууд 2 хошуу, Захчин 2 хошуу, Өөлд, Мянгад, Хошуудын нэжгээд, бүгд 30 хошуу багтаж байжээ. Ховдын манж сайдын газар нь дээрх 30 хошууны нутаг дээр байгуулсан өртөө, харуулын болон албаны сүрэг мөн Ховдын цэргийн тарианы хэргийг давхар захиран шийтгэдэг байжээ.

## Холбоотой мэдээлэл
* Улиастайн жанжны газар
* Ховдыг чөлөөлөх байлдаан

Ангилал:Чин улс
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Харчин баруун гарын хошуу

**Харчин баруун гарын хошуу** нь Чин улсын үеийн Зостын чуулганы дотор багтаж байсан нэгэн хошууны нэр юм.1635 онд Чин улсад дагаар орох үед нь Харчин аймгийг баруун, зүүн, дундад гэсэн гурван хэсэгт хувааж, Зостын чуулганд харъяалуулжээ. Энэ нь одоогийн Хөбэй мужийн Пинчуань шянь-ий нутаг юм. 1893 оны Жиньданьдаогийн хядлагаар Монголчуудын хүйс тэмтэрч, хятадууд олноор суурьшиж эхэлсэн. 1913 онд нэрийг нь өөрчилж Пинчуань шянь болгож, 1931 онд хошууны захиргааг болиулж, Жяньпин шянь, Данингийн автономит тойргийг байгуулжээ. 1940 онд хуучин нэрийг сэргээж, Пинжуань хотод төвлөрүүлсэн. 1945 онд дахин татан буулгаж, Жяньпин шянийг байгуулсан. 1946 онд Харчин баруун гарын хошууг байгуулж, вангийн яамыг байгуулсан. 1949 оноос Харчин хошууг байгуулж, Өвөр Монголд нэгтгэсэн.
## Холбоотой мэдээлэл
* Зостын чуулган

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Харчин зүүн гарын хошуу

**Харчин зүүн гарын хошуу** нь 1635 онд байгуулагдсан. Тус хошуу нь Чин улсын үед зүүн талаараа Түмэд баруун гарын хошуу, зүүн хойд талаараа Зуу удын чуулганы Найман хошуу, хойд хэсэгтээ Аохан хошуу, баруун хэсэгтээ Харчин дундад хошуу баруун өмнө хэсэгтээ Хэбэй муж, зүүн өмнөд хэсэгтээ Ляонин мужтай Далин голоор тус тус хил залгаж байсан. 1893 оны их хядлаагаар Харчин Монголчуудын үгүйрэн хядагдаж, хятадын нутаг болсон. 1958 оноос Харчиний өөртөө засах тойрог болсон. 

## Холбоотой мэдээлэл
* Зостын чуулган
* Жиньдандаогийн хядлага

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Харчин дундад хошуу

**Харчин дундад хошуу** нь 1705 онд Харчин баруун гарын хошуунаас таслан байгуулсан. Энэ нь Зостын чуулганд багтаж байсан. 1949 оноос Нинчэн шянь болжээ. 

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Анна Нетребко

**Анна Нетребко** (1971 оны 9 сарын 18-нд төрсөн) нь ОХУ-ын Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт дуурийн дуучин юм. ОХУ болон Австри улсын давхар иргэншилтэй, Австри улсын "Хүндэт иргэн" юм. 

Урлагийн замналаа Санкт-Петербург хотын Мариинский театраас эхлүүлж байсан, сопрано хоолойгоор дуулдаг. 2002 онд Зальцбургийн фестивальд оролцсоноос хойш дэлхий нийтэд алдаршсан. 

Дойче Граммофон студитэй хамтран гаргасан уран бүтээлүүдээрээ олон тооны шагнал хүртэж байсан.

## Намтар 
Анна Нетребко нь Зөвлөлт Холбоот Улсын Краснодар хотод кубанийн казах гаралтай гэр бүлд төрсөн. Н. А. Римский-Корсаковын нэрэмжит Санкт-Петербургийн Улсын Консерваторид профессор  Тамара Новиченкогийн удирдлагад суралцаж төгссөн.

## Хувийн амьдрал 
Анна Нетребко 2006 онд Австри улсын иргэншилтэй болсон. 1999 онд АНУ-ын Вашингтон хотын Үндэсний Дуурийн театрт ажиллаж байхдаа Италийн дуурийн дуучин Симоне Албергинитэй болзож, улмаар сүй тавьсан боловч харилцаагаа 2007 онд дуусгаж, хосууд салсан байна. 2007 онд Уругвайн дуучин Эрвин Шроттой сүй тавьж, 2008 онд хуримаа хийхээр товлосон боловч хурим хийгээгүй. Тэд 2008 онд хүүтэй болсон бөгөөд хүү нь Австри улсын иргэншилтэй болсон. 2013 хосууд салж буй нийтэд зарлажээ. 

2014 онд Азербайжаны дуурийн дуучин Юсиф Эйвазовтой болзож эхэлсэн бөгөөд улмаар 5 сарын дараа сүй тавьж, 2015 онд Вена хотын Кобургийн ордонд хуримаа хийсэн. Хуримын хүндэт зочдын дунд Пласидо Доминго зэрэг алдартнууд багтаж байв. 

## Шагнал 
* 1993 онд М.Глинкийн нэрэмжит Олон улсын Дуурийн дуулаачдын уралдааны тэргүүн байр
*1996 онд Н. А. Римский-Корсаковын нэрэмжит Залуу дуурийн дуулаачдын тэмцээний тэргүүн байр
*2004 онд түүний хөдөлмөр бүтээлийг үнэлж, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Төрийн шагналаар шагнасан.
* 2007 онд Time сэтгүүл түүнийг дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий 100 алдартны жагсаалтдаа багтаасан.
* Classical BRIT Awards ёслолд 2007 онд Оны шилдэг дуучин, 2008 онд Оны шилдэг эмэгтэй уран бүтээлч шагналуудыг хүртсэн.
* Musical America сэтгүүлээс түүнийг Оны шилдэг хөгжмийн салбарын алдартнаар тодруулсан.
* 2008 онд ОХУ-ын Ардын жүжигчин цол хүртсэн.
* 2017 онд Олон Улсын Дуурийн Дуулаачдын шагнал гардуулах ёслолд Шилдэг эмэгтэй дуучнаар тодорсон.
* Сансар судлаачид түүний нэрээр нэрлэсэн 31104 Annanetrebko нэртэй бага гараг байдаг. 
* 2018 онд Азербайжан Улсын Ерөнхийлөгчөөс "Найрамдлын одон"-гоор шагнуулсан.
* 2020 онд Шведийн Polar Music Prize, Францын Сонгодог хөгжмийн урлагийн шагнал хүртсэн. 

Ангилал:Оросын дуучин
Ангилал:Хөгжимчин
Ангилал:1971 онд төрсөн
Түмэд баруун гарын хошуу

**Түмэд баруун гарын хошуу** нь 1637 онд байгуулагдаж, Зостын чуулганд хяръяалуулжээ. 16-р зууны сүүлээр Түмэд аймгийн нэг хэсэг нь зүүнш Цахар аймгийг дагаж нүүхдээ Ляосид ирж суусан. Чин улс мандсаны дараа дагаар ороод, зүүн баруун гарын хоёр хошуу болж суусан. Энэ нь одоогийн Ляонин мужийн Бэйпяо хотын нутаг болжээ. 

## Хошууны засаг, хошууны бэйс нар
# Имбүчүхүр (Сэнгэдүүрэн ханы ач хүү)
# Гүмү гусай бэйс
# Лхасжав
# Банди
# Хамагбаясгалант
# Чойжав
# Сэвдэндонров
# Пэнсүгринчин
# Маньбадар
# Дэлэгцэрэн
# Содномцэдэн
# Гомбожав
# Цэмбэдорж

## Холбоотой мэдээлэл
* Зостын чуулган
* Түмэд зүүн гарын хошуу

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Түмэд зүүн гарын хошуу

**Түмэд зүүн агрын хошуу** нь 1637 онд байгуулагдаж, Зостын чуулганд багтаж орсон. Дагаар орох үед 30,000  монгол ардууд байсан. Хошууны засаг ноён нь төрийн бэйл хэргэмтэй байсан. Нийт 13 хүн засаг ноён болжээ. 

## Хошууны засаг ноёд
# Шамба бэйл (Мангудайгийн хүү)
# Зоригт
# Зуут
# Эрдэмт
# Маань
# Ачибутан
# Сономбалжир
# Гончигбалсан
# Жигмэджав
# Санбалнүрзэн
# Хаштамга
# Цэрэннамжилванбуу
# Юндэнсамбуу

## Холбоотой мэдээлэл
*Зостын чуулган
*Түмэд
*Монголжин

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Авимимус

**Авимимус**. Үлэг гүрвэл, шувуу хоёрын эволюци хөгжлийг нэг чиглэлтэйгээр авч үзэх үү, эсвэл тэдгээр нь өөр хоорондоо ямар ч ойр дөт хамааралгүй гэж үзэх үү гэдэг бол амьтны аймгийн тодорхой бүлгүүдийн үүсэл хөгжлийг зөвөөр шийдвэрлэх цогцолбор асуудлын нэг юм. Монгол орон дахь цэрдийн галавын тунамал хурдсаас анх олдсон Авимимусийн төрлийн амьтан бол хэдийгээр динозавр болох нь баттай боловч шувууны олон шинжийг агуулсан, ялангуяа урд мөчиндөө далавчны эх үүсвэр болох өдний гуурстай байсан төдийгүй яваандаа урд шуу, сарвууны шивнүүр яснууд нь шувуутай адил болж хөгжсөн байна гэж зөвлөлтийн судлаач С. М. Курзанов үзэж байна.

Авимимусын чулуужсан ясыг Монгол, зөвлөлтийн палеонтологичид 1971 онд Өмнөговь аймгийн Сэврэй сумын Удан сайр гэдэг газраас олжээ. Уг чулуужсан яс агуулсан хурдсын геологийн насыг хожуу цэрд, 70 сая жилийн өмнөх цаг үе гэж тодорхойлжээ.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Үлэг гүрвэлүүд
Гарпимимус

**Гарпимимус** нь Орнитомимозавр гэгч шүдгүй, жижгэвтэр махчин үлэг гүрвэлийн бэсрэг багийн амьтан юм. Урьд өмнө шинжлэх ухаанд ийм үлэг гүрвэлүүдийг шүдгүй, харин буйландаа хатуу эвэрлэг өргөсүүдтэй байсан гэж үздэг байв. Гэтэл 1981 онд Монгол, зөвлөлтийн палеонтологичид Монголоос анх шүдтэй Орнитомимозавр — Гарпимимусийг олж судалсны дүнд уг бүлгийн үлэг гүрвэлийн морфологи хөгжлийн онолын асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой болсон юм. Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын Хүрэн дух гэдэг газраас илрүүлсэн 100 орчим сая жилийн өмнө буюу цэрдийн түрүү үед хамаарагдах энэ амьтны ясны үлдэгдэл нь одоогоор дэлхий дахинд мэдэгдэж байгаа цорын ганц ховор олдвор юм.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Палеонтологи
Ангилал:Үлэг гүрвэлүүд
Тооцоогүй тоглоом

*** Тооцоогүй тоглоом *** - 2015 оны 5 сарын 8-нд нээлтээ хийсэн Монголын уран сайхны кино.

Киног У.Уранчимэг найруулж, гол дүрд Н.Цэнгэлжаргал, О.Мөнхдалай, Г.Бямбасүрэн, Ч.Мөнхболд нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2015 оны кино
Түцний охид

*** Түцний охид *** - 2017 оны 5 сарын 5-нд нээлтээ хийсэн уянгын Монголын уран сайхны кино.

Киног Д.Галбаяр найруулж, гол дүрд С.Сарантуяа, Т.Хулан, Т.Бадамжав нар тоглосон.

## Агуулга 
Хандаа бол өрх толгойлсон эмэгтэй бөгөөд хоёр охиныхоо хамт түцэнд амьдардаг байлаа. Энэ түц бол тэдний бизнес мөн гэр орон нь билээ. Гэтэл нэг л өдөр бүх зүйл орвонгоороо эргэж түцийг нь ачиж орхино. Ингээд Хандаа түцнийхээ араас хөөцөлдөж эхлэх бөгөөд эцэстээ тэмцэл болж хувирна..

## Эх сурвалж 
Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Амьдралоги

*** Амьдралоги *** - 2017 оны 1 сарын 2-нд нээлтээ хийсэн инээдэм, уянгын Монголын уран сайхны кино.

Киног С.Батмөнх найруулж, гол дүрд Г.Ундармаа, Ж.Мөнхсайхан, О.Энхтуул, Д.Энхбаяр, Н.Онон, Б.Янжиндулам нар тоглосон.

## Агуулга 
Хямралд өртсөн гэр бүлийн амьдрал, амжилттай яваа ч заяаны ханиа хараахан олоогүй бүсгүй, залуу халуун насныхаа алдаа оноог дэнслэн яваа оюутан охин болон киноны бусад дүрүүдийн аз жаргалын төлөөх тэмцлийг үзэх болно..

## Эх сурвалж 
Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Би дурламаар байна

*** Би дурламаар байна *** - 2016 оны 8 сарын 12-нд нээлтээ хийсэн инээдэм, хайр дурлалт Монголын уран сайхны кино.

Киног Р.Эрхэмбүрэн найруулж, гол дүрд Р.Сүхболд, И.Төмөрхуяг, Г.Жанчив нар тоглосон.

## Агуулга 
Нэгэн залуу хайр дурлалынхаа төлөө өглөө бүр хийдэг дадал зуршил болсон гэнэтийнхээ бэлгийг хайртай охиндоо барьснаар киноны үйл явдал эхлэх ба үүнээс үүдэж өөр хайр дурлалтай учирна. Энэ хайр дурлалыг нь хоёр найз нь эсэргүүцэж киноны үйл явдлыг өрнүүлж, асуудлыг улам хурцатгана..

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2016 оны кино
Виктор Сухоруков

**Виктор Иванович Сухоруков** Оросын жүжигчин.

Ангилал:Дуу оруулагч
Ангилал:Оросын жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ОХУ)
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (ОХУ)
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Оросын хүндэт иргэн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1951 онд төрсөн
Алдагдсан цаг хугацаа

**Алдагдсан цаг хугацаа** (가려진시간; Vanishing Time: A Boy Who Returned) — 2016 онд Өмнө Солонгост солонгос хэлээр бүтсэн зөгнөлт **уран сайхны кино**.

## Үйл явдал 
13 настай Сон-минь хүү найз нарын хамт ойд очоод нэгэн агуйгаас сонин өндөг олж хагална. Тэдний хувьд бүх хөдөлгөөн зогсож 20 жилийн дараа хөдөлгөөнд дахин ороход Сон-минь гуч гаран настай болсон байв. Энэ хачирхалтай явдлаас Сү-ринь охин хүүхэд хэвээр үлдсэн ба Сон-миньтэй эргэн уулзана.

## Жүжигчин 
* Кан Дун-вонь: Сон-минь эр
** И Хю-же: Сонь-минь хүү
* Шинь Ынь-сү: Сү-ринь охин
* Ким Хе-вонь: Ту-гёнь (охины хойд эцэг)
* Күонь Хе-хю: Пэг-ги мөрдөгч
* Ом Тэ-гю: Тэ-шиг эр
** Ким Тан-юль: Тэ-шиг хүү
* Жон Ү-жинь: Чэ-үг хүү
* Мүнь Сү-ри: Минь эмч

## Шан 
## Лавлах бичиг 
Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино
Ангилал:Уран зөгнөлт кино
Ангилал:2016 оны кино
Калиопи

**Калиопи** нь дуучин.
Ангилал:Эстрадын дуучин Ангилал:Поп дуучин
Приусийн босс

*** Приусийн босс *** - 2017 оны 1 сарын 13-нд нээлтээ хийсэн инээдмийн Монголын уран сайхны кино.

Киног Д.Мөнхбат найруулж, гол дүрд Д.Баттөмөр, С.Батзориг, Т.Мөнх-Эрдэнэ, Ц.Цэрэнболд, Б.Батмаа нар тоглосон.

## Агуулга 
“Приүсийн босс” кино нь 2013 онд хийгдсэн Микроны босс киноны үргэлжлэл бөгөөд өмнөх ангийн киноны гол дүрүүд болох Тахиа, Бааяа, Халзаа нар найзууд болсноор дуусдаг. “Приүсийн босс” кино Тахиа, Бааяа нар микрогоо зарж приүс авч таксинд явах болсноор эхэлнэ. Гэтэл машины хулгай хийдэг хэсэг хүмүүст 50 приүс хулгайлах захиалга орж ирэх бөгөөд тэдгээр хулгайч нар Тахиа, Бааяа хоёрын приүсыг хулгайлснаар адал явдал эхэлдэг..

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Цэн тогоруу (кино)

*** Цэн тогоруу *** - 2014 оны 9 сарын 12-нд нээлтээ хийсэн уянгын Монголын уран сайхны кино.

Киног М.Ивээл найруулж, гол дүрд М.Болд, Д.Мэндбаяр, Б.Магсаржав нар тоглосон.

## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2014 оны кино
Крис Такер

**Крис Такер** (; 1971 оны 8 сарын 31-нд төрсөн) — Америкийн жүжигчин, продюсер.

## Цахим холбоос 
* 
* Rotten Tomatoes дахь хуудас

Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Инээдмийн жүжигчин
Ангилал:Атлантагийн хүн
Ангилал:1971 онд төрсөн
Монгол хадран

** Монгол хадран ** Баруун Монголын хадран загас нь гуравдагч галавын реликт бөгөөд сэрүүн бүсийн уулын бэлийн гадагш урсгалгүй ай саваар тархсан загас юм. Ховд, Завхан, Буянт, Шивэр, Бөхмөрөн, Хариг, Чигэстэй, Богд, Яруу, Байдрагийн гол, Ачит, Толбо, Тал, Даян, Хотон, Хоргон, Ховдын Хар ус, Хар айраг зэрэг нуураар тархжээ.

Биеийн зүс бараавтар, зарим усных хар, нуруун тал саарал хөх туяатай бараан, хэвлий боровтор туяатай цайвардуу байна. Хамгийн том нь 75 см урт, 4-5 кг хүрнэ. 20 орчим жил насалдаг. 4-5 насандаа үржилд орно. Загасны үржлийн хугацаа газар нутгийн цаг агаарын байдлаас шалтгаалан харилцан адилгүй байна. 4-5  сард урсгал нуурын эрэг орчим, голын гүехэн хэсгийн хайрга чулуу, ургамал дээр түрсээ шахдаг. Хөвөгч болон ёроолын амьтнаар хооллодог.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Загас
Алтайн нохой сугас

**Алтайн нохой сугас**. Нохой сугасны толгой нь зузаан, биеэрээ жижиг хайрстай. Цэнгэг ба давстай ямар ч усанд амьдрах чадвартай, тохиромжгүй нөхцөлийг удаан хугацаагаар туулах тэсвэртэйгээрээ онцлог.

Биеийн хэмжээ харилцан адилгүй. Тухайлбал Хяргас нуурынх 280-840 мм урт, 150-6440г жинтэй, Толбо нуурынх 980 мм урт, 11кг хүрнэ. Хагас зуун жил хүртэл насалдаг. Элдэв ургамлаар хооллодог.

5-6 насандаа үржилд орно. Түрсээ тодорхой хугацаагаар хувааж шахдаг. Усны ургамал ба элсэрхэг, шаварлаг хурдсанд түрсээ орхидог.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Загас
Грубовын ортууз

**Грубовын ортууз**. Буурцагтны овогт хамаарагдах маш их өргөсөж модожсон салаа мөчир ихтэй сөөгөнцөр учраас дов сондуул үүсгэн ургах нь цөөнгүй. Навчны өврөөс гарсан нэг юм уу, хэд хэдэн хөх ягаан цэцэгтэй. Хос бус өдлөг нийлмэл навчтай, хатуувтар, гонзгой буурцагтай. Галбын говь, Борзонгийн говийн элсэрхэг хөрсөнд ургана. Үүнийг эрдэмтэн В.И.Грубовын удирдсан хээрийн хайгуул судалгааны ангийнхан 1970 онд дээрх нутгаас болжээ.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Рик ба Морти

***Рик ба Морти*** () нь Жастин Ройланд ба Дань Хармоны бүтээсэн АНУ-ын насанд хүрэгсэдэд зориулсан шинжлэх-ухаан уран зөгнөлт хүүхэлдэйн олон ангит кино нь Картун Нетворк ()-ыг шөнө хаагдахад гардаг Адулт свим () суваг дээр гардаг цуврал кино юм. Цуврал нь галзуу эрдэмтэн Рик болон түүний хөөрхийлөлтэй ач Мортигын хамт өөр ертөнцөөр аялан явах, адал явдал эрэх ба гэр бүлийн амьдралд нь хэрхэн нөлөөлдөг тухай өгүүлдэг. Ройланд Рик ба Мортид дуу оруулдаг ба үлдсэн гэр бүлийн гишүүдийг Крис Парнелл, Спенсер Граммер бас Сара Чилки нар дуу оруулсан. Энэ цуврал анх 2013 оны арван хоёр дугаар сарын 2-нд нээлтээ хийсэн

Энэхүү цуврал нь Ирээдүйрүү буцсан нь кинонаас сэдэвлэн тоглоомоор хийсэн бөгөөд Суваг 101 кино наадамд бүртгүүлсэн юм. Адулт свим киноны санаанаа хайсандаа Хармонд хандхад, тэр Ройландад хандан Ройландын санаанаас үндэслэн боловсруулж, Докыг Рикээр, Мартийг Мортигоор сольсон. 2014 оны нэгдүгээр сард, уг цувралын хоёрдугаар бүлэгийг шинэчлэн 2015 оны долдугаар сарын 26 нээлтээ хийв. 2015 оны наймдугаар сард Адулт Свим гурав дугаар бүлэгийг 14 ангитайгаар шинэчлэн 2017 дөрөв дүгээр сарын нэгэнд нээлтээ зарлалгүйгээр зунын туршид гаргахаар төлөвлөсөн. Цуврал нь шинэ санаа, хошин мэдрэмжээрээ сайн үнэлгээ авсан.

## Ангиуд 
2022 оны байдлаар Рик ба Морти 5 бүлэг 51 анги гарсан.
Ангилал:Хөдөлгөөнт дүрст телевизийн цуврал кино
Ангилал:АНУ-ын телевизийн цуврал
Хоёр ертөнц (кино)

*** Хоёр ертөнц *** - 2017 оны 5 сарын 26-нд нээлтээ хийсэн тулаант, уянгын Монголын уран сайхны кино.

Киног А.Батбаатар, Б.Батбаатар нар найруулж, гол дүрд О.Долгор, Б.Бямбасүрэн, У.Батбаатар, Ц.Төмөрхуяг, Б.Батбаатар нар тоглосон.

## Агуулга 
Амжилттай бизнес эрхлэгч чадварлаг бүсгүй Болор нэгэн томоохон тендерт ялах бөгөөд энэ ялалт нь түүний амьдралыг орвонгоор нь өөрчлөх болно..

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Мэттью Лиллард

**Мэттью Лиллард** (; 1970 оны 1 сарын 24-нд төрсөн) — Америкийн жүжигчин, продюсер.

## Цахим холбоос 
* 
* Rotten Tomatoes Мэттью Лиллард

Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1970 онд төрсөн
Хятадын Ардын Чөлөөлөх армийн агаар хүчний аеродромын жагсаалт

Энэ жагсаалт нь БНХАУ-ын Ардын Чөлөөлөх Армийн Агаарын хүчинд хамаарагдах аеродромуудыг хуучин цэргийн тойрог бүрээр нь ангилсан хэсгээс бүрдэнэ.

## Бээжингийн цэргийн тойрог 
## Чөндүгийн цэргийн тойрог 
## Жинаны цэргийн тойрог 
## Ланьжоугийн цэргийн тойрог 
## Нанжингийн цэргийн тойрог 
## Шэньяний цэргийн тойрог 
## Холбоотой мэдээлэл 
* Ардын Чөлөөлөх Арми

Ангилал:Зэвсэгт хүчний зэвсэг
Ангилал:Нисэх онгоцны буудал
Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчин
Байгалийн хялгана

** Байгалийн хялгана ** - (), ()

Хэмжээний хувьд ихээхэн хэлбэлзэлтэй, нягтавтар дэгнүүл үүсгэдэг 15-100 см хүрэхүйц өндөр олон наст үет ургамал. 7-24 см урт сортой, түүний уг хэсэг нь мушгирсан бөгөөд нүцгэн атлаа мэдэгдэхүйц ширүүн сөргүү байдаг.

Тавдугаар сараас ургаж долоодугаар сард цэцэглэнэ. Наймдугаар сард үрлэнэ. Элсэрхэг юмуу алаг өвст хээр, уулын энгэр хажуу барьсан энгэрийн нуга газраар ургана.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Сибирийн хялгана

** Сибирийн хялгана ** - (), ()

Харуул өвс заримдаа нэрлэдэг. 80-100 см өндөр, сийрэг дэгнүүлт олон наст үет ургамал. Уртаашаа мушгирсан нарийн навчтай, ялимгүй үсэрхэг (2 см хүрэхүйц урт) богинохон сортой. Том нягт залаа баг цэцэгтэй.

Тавдугаар сараас ургаж зургаа, долоодугаар сард цэцэглэнэ. Найм, есдүгээр сард үрлэнэ. Хээр, уулын ойт хээрийн ургамал бөгөөд чулуурхаг хажуу, голын эрэг шугуй, ойн зах түүнийг дагасан хуурай нугаар ургана.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Хорт хялгана

** Хорт хялгана ** - (), ()

Өргөн тархсан нэр нь дэрсэн хор гэдэг. Хорт хялгана 100-130 см хүрэхүйц өндөр, доод хэсэгтээ навч олонтой том дүгнүүлт үет ургамал бөгөөд урт нарийхан хавтгай боловч зарим хэсэгтээ хуйларсан навчтай. Том цомхон баг цэцэгтэй, цэцгийн доод хайрс үл мэдэг ноосорхог, богинохон сөртөнтэй.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Клеменцийн хялгана

** Клеменцийн хялгана ** - (), ()

Багавтархан нягт дэгнүүл үүсгэдэг, намхан 15-25 см өндөр олон наст үет ургамал. Хөгжлийн найлзуур нь мушгирсан нарийн гөлгөр навчтай. Цэцгийн доод хайрс 10 мм орчим. Доод талдаа нүцгэн. Дээд талдаа ноосорхог нэгэнтээ нугарсан 10-13 см урт сортой. Говийн өдлөг хялганатай ойролцоо боловч хэмжээгээр том, үр сортой байдгаараа ялгагдана.

Хээрийн бүсэд дов толгодын хажуу энгэр, нилээд карбонатлаг хөрстэй газраар ургана.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Талын дурваалиг

** Талын дурваалиг ** - (), ()

Зарим үед дааган сүүл гэж нэрлэдэг.
Нарийхан нягт бортгон баг цэцгээр төгсдөг үржлийн олон тооны шулуун иш бүхий сийрэг дэгнүүлийг үүсгэдэг, 80-100 см өндөр олон наст үет ургамал. Сааралдуу ногоон баг цэцэг нь олон тооны үр гаргана.

Зургаадугаар сарын эцэс долоодугаар сарын эхээр цэцэглэж есдүгээр сард үр нь боловсорно. Цэцэглэснээсээ хойш амархан борогшиж түргэн хагдардаг. Ойт хээрийн бүсэнд уулын нуга хээрийн голлох эдификаторуудын нэгэнд орж хадлангийн талбайд өвсний ихэнхийг (30-40%) бүрдүүлдэг тохиолдол бий.

Талын дурваалиг нуга тал, нугажуу энгэр, ойн захын нуга, сийрэг ойн цоорхой зэрэг газраар ургана. Тэгэхдээ ерөнхийдөө таруу армаг тармаг тохиолдоно. Ихэвчлэн хүрэн, хар хүрэн хөрстэй тал ээвэр дулаан энгэрээр ургах дуртай.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
2016 оны аймгуудын наадам

## Шинээр цол хүртсэн бөхчүүд 
### Аймаг, цэргийн арслан цолтнууд 
Тулгар төрийн 2225, Их Монгол Улсын 810, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, Аймаг, цэргийн баяр наадмуудаас аймаг, цэргийн арслан цолтон 18 төрөн гарчээ. Арван зургаан аймгаас арслан цолтонууд төрсөн бөгөөд Булган, Завхан аймгуудаас хоёр шинэ арслан цолтон төрөн гарлаа.

### Аймаг, цэргийн заан цолтнууд 
### Аймгийн харцага цолтнууд 
### Аймаг, цэргийн начин цолтнууд 
#### Аймаг, цэргийн цол хүртсэн  бөхчүүдээс цолоо ахиулан Улсын цол хүртсэн амжилтыг нь хүснэгтлэвэл: 
#
Чик

** Чик ** () Турк гаралтай герман найруулагч Фатих Акин 2016 онд зохиолч Вольфганг Херндорфын “Чик” (Tschick) романаас сэдэвлэн хийсэн кино.

## Агуулга 
Оросоос ахтайгаа Германд ирсэн ази төрхтэй орос хүү юм. Тэр хүүхэд дунд сургуульд явна. Бусдаас өөр царайтай болоод ч тэр юм уу хүүхдүүд гадуурхдаг. Гэтэл нэгэн чинээлэг айлын зожигдуу герман хүүхэдтэй танилцаад найзална. Тэр хоёр зуны амралтаараа машин хулгайлаад машинаар Германаар аялдаг.

## Гадаад холбоос 
* 
* 
* 

## Ашигласан материал 
Ангилал:2016 оны кино
Ангилал:Германы кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:Өсвөр үеийнхний кино
Ангилал:Уран зохиолоос дэлгэцийн кино
Ангилал:Roadmovie
Ангилал:Ижил хүйстний кино
Ангилал:Инээдмийн кино
2024 оны Өсвөрийн Өвлийн Олимп

**2024 оны өсвөрийн өвлийн олимп** (, ), албан ёсоор **Өсвөрийн өвлийн олимпын IV наадам** нь 2024 онд зохиогдох өсвөрийн өвлийн олимп юм. Уг наадмыг зохион явуулах албан ёсны хүсэлтээ хотууд 2018 он гэхэд Швейцарийн Лозанна хотод хийх ёстой. ОУОХ-нд ирүүлэх ёстой бөгөөд 2020 онд болох ОУОХ-ны чуулганаар олимп болох хотыг сонгох юм.

## Нэрээ дэвшүүлсэн хотууд 
* , Канвонь
### Хуучин програмууд 
* , Софи
* , Брашов
* , Ушуая
* , Харбин

Ангилал:Олимп
Монгол улаан толгой (ургамал)

** Монгол улаан толгой ** - (), ()

Улаан толгойн төрөлд нийтдээ 100 гаруй зүйл байдгаас Монголд 4 зүйл ургадаг. Үүний дотроос Монгол улаан толгой тэжээлийн талаар нилээд сайн судлагджээ.

Монгол улаан толгой 50-60 см өндөр, сийрэг дэгнүүл үүсгэдэг олон наст үет ургамал. Нарийн, ширүүн мөчирхөн дээр суусан хүрэндүү улаан өнгийн түрүүхэй бүхий саглагар залаа баг цэцэгтэй өтгөн навчтай хадлан бэлчээрийн ургамал юм.

Тавдугаар сард ургаж, зургаадугаар сард түрүүлнэ. Долоодугаар сард цэцэглэж наймдугаар сард үр нь боловсорч есдүгээр сард хагдардаг. Ойт хээр, хээрийн бүсийн олонх нутгаар голын хөндий татмын чийгтэй ба чийглэг нам дор нуга, нуур цөөрмийн эргэн тойрон чийгээр хүрэлцээтэй газраар ургана. Хааяа говийн хойт хэсэг рүү орж булаг шандын эх нугын юмуу хужирлаг нугын хөрстэй чийгтэй нам газраар таруу тохиолддог. Тэгэхдээ ус чийгээр хангалттай газар ургана.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Сономын Батбаяр

**Сономын Батбаяр** нь Говь-Алтай аймгийн Баян-Уул сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Очирбатын Түмэн

**Очирбатын Түмэн** нь Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харъяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын начин
Жамбын Дашдондог

** Жамбын Дашдондог ** Монгол Улсын төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, хүүхдийн зохиолч.

## Намтар 
Жамбын Дашдондог нь Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын нутаг Шувуутын голд 1941 онд төржээ. 
* Булган аймгийн 10 жилийн дунд сургуульд 1948-1958 онд,
* Монгол Улсын Их Сургуульд 1958-1963 онд суралцаж төгссөн монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжилтэй.
* Булган аймгийн Хувьсгалт залуучуудын эвлэлийн хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга,
* “Залуу үе” сэтгүүлийн нарийн бичгийн дарга,
* “Залуучуудын үнэн” сонины ерөнхий эрхлэгч,
* “Пионерийн үнэн” сонины ерөнхий эрхлэгч,
* Монголын зохиолчдын эвлэлийн хорооны Хүүхдийн зохиолын зөвлөлийн тэргүүн,
* Хүүхдийн кино студийн редактор,
* Монголын радиогийн редактор,
* “Би Би Би” сонины эрхлэгч,
* Монголын хүүхдийн соёлын сангийн тэргүүнээр ажиллаж байсан.

## Уран бүтээл 
17 настай дунд сургуулийн сурагч байхдаа “Аргатай хүү” номоо улсын хэвлэлээр анх хэвлүүлснээс хойш хүүхдийн уран зохиолын олон шилдэг бүтээл туурвиж, 100 гаруй ном хэвлүүлжээ. Тэрээр “Аав Ээж Би”, “Морьтой үлгэр”, “Чулуун домог”, “Өргөө", “Аранзал зээрд”, "Гурван марал” зэрэг бүтээлээрээ хүүхдийн яруу найргийн шинэ хэлбэрийг буй болгосон. 33 ном нь хилийн чанадад хэвлэгдсэн байна.

### Дуу 
* Таван зүс
* Арав гэж юу вэ?
* Өрөөнд тагтаа орж ирлээ
* Маргааш түргэн болоосой
* Шинэ зуун айсуй
* Хүүхэд бол цэцэг
* Шинэ өглөө
* Сайн байна уу
* Түүдэг гал
* Тавтай нойрсоорой
* Баяртай

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Хянан тохиолдуулагч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Бүрэгхангайн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1941 онд төрсөн
Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар

Манж Чин улсын эрхшээлийн үеийн засаг захиргааны албан тушаал юм. Хүрээний сайд нь Халхын зүүн хоёр аймгийн засаг захиргаа, цэргийн бэлтгэл, өртөө харуулын алба, Жавзандамба хутагтыг харгалзах болон түүний шавийн хэргийг хамаарч, Орос улстай холбогдсон хязгаарын хэргийг хариуцсан Ар Монгол дахь Чин улсын засаг захиргааны гол байгууллага юм. 1758 онд II Богд Жубзундамба хутагт таалал төгссөний дараа Түшээт хан аймгийн туслагч жанжин Санжайдорж Хүрээнд байж, Жибзундамба хутагт болон Оросын хил ба Түшээт хан, Цэцэн хан аймагт холбогдох цэрэг, засаг захиргааны эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлэв. Дараа нь 1765 онд Харчины ноёнХутуринга Халхын Хүрээнд томилогдож ирж, Түшээт хан аймгийн туслагч жанжин Санжайдоржийн гарт төвлөрөөд байсан эрх мэдлийг **Зарлигаар зарсан Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайд** хэмээх албан тушаалын хувьд шилжүүлж авахад, Манжийн хаан хэрэг шийтгэх **захирлага тамга** олгосноор Хүрээний сайдын газар байгуулагджээ. Манжийн төр Хүрээн дэх засаг захиргаа хувийн харилцаанаас засаг захиргааны нэгж болж хувирах явц 1758-1805 он хүртэл урт удаан хугацаагаар үргэлжилжээ. Тийм учраас сайдын газрын орон, тоо, албаны хэрэглэлийг тогтоон баталж чадахгүй, Халхын түшээт хан аймгийн тушаалтай хавсарган 50 шахам жил болсон байна. 1805 онд Хүрээний сайд Юндэндорж Хүрээний сайдын газар нь Халхын Түшээт хан аймгийн тушаалаас ангид Түшээт хан, Цэцэн хан аймгийн засаг захиргаа, харуул, өртөө, Оросын хилийн хэрэг болон Жибзундамба хутагтыг харгалзах албан тушаал хэмээн тодорхойлж тусгайлан сайдын тамга, орон тоо, байр, хэрэгсэл, санхүүтэй байхаар төсөвлөн айлтгаж зөвшөөрүүлснээр Хүрээний сайдын газар хууль ёсны байгууллага, буюу засаг захиргааны нэгж болжээ. Хүрээний сайдын газар 1805 онд тогтоосон зохион байгуулалтаа Чин улсын эцэс хүртэл хэвээрээ байсан юм.

## Холбоотой мэдээлэл
* Амбан
* Ховдын манж сайдын газар
* Улаанбаатар

## Эшлэл
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Казахын ханлиг

**Казахын Хант Улс** бол Зүчи ханы отгон хүү **Тугайтөмөр** удмын Жанибек хан болон Керей хан нар Зүчийн улсын мэдэлд байсан Түрэг, Түрэгжсэн Монгол угсаатныг нэгтгэж байгуулсан улс юм. Энэ улс нь хуучин Кипчакийн ханлиг, Хөх орд, Цагаан ордны улсуудын нутаг орныг нэгтгэх замаар үүссэн. Хүн амын зонхилох хэсэг Огуз Түрэгүүд нь өнөөгийн Казах үндэстэнг байгуулах эх суурь болж өгчээ. Төр улсыг захирах дээд эрх нь Хиад Боржигон овгоос салбарласан Тугайтөмөрийн Төре овгийн ноёдын гарт байжээ. Тус улс нь түүхийн зарим үед бутархай байдлаар оршиж, цөөн хэдэн хүчирхэг хангуудын үед нэгдэн нягтарч байлаа. XVII-XVIII зууны үед газар нутаг, овог аймгийн бүрдлээс хамаарч Долоон гол орчмын Моголистанаас нэгдсэн зүүн өмнөд хэсгийн Их жуз, Кипчакын уудам тал нутгийг багтаасан гол цөм болсон Дунд жуз, Каспийн тэнгисийн зүүн эрэг, Астрахан хүртлэх нутгийг багтаасан баруун хэсгийн Бага Жуз гэсэн гурван жуз буюу зуутад хуваагдаад харьцангуй бие даасан ханлигийн байдалтай болсон. XVII зууны дунд үеэс Зүүнгарын хант улсын хараат улс болж, тархай бутархай байсаар 1755 оноос тэдний нөлөөнөөс гарч, тусгаар тогтносон. Гэхдээ Оросын эзэнт гүрэн, Манж Чин улсын цэргийн аюулын дарамт доор оршиж байгаад, хэсэг бүлгээрээ Оросын Хаант Улсын мэдэлд орж эхэлсэн. Ингээд эцсийн нэг хэсэг нь  1847 онд Оросын эзэнт гүрний захиргаанд орсноор мөхжээ.

Ангилал:Азийн түүхэн улс
Ангилал:Казахстаны түүхэн нутаг дэвсгэр
Ангилал:Төв Азийн түүх
Ангилал:Ханлиг
Казахын ханы жагсаалт

1450-иад оны сүүл үеэс Кипчакын хээр талд **Казахын Хант Улс** байгуулагдаж, 1847 он хүртэл оршин тогтнож ирсэн. Энд Казахын түүхэнд үлдсэн хангуудын жагсаалтыг өгүүлэх болно. Казахын Хант Улс нь засаг захиргааны хувьд их, дунд, бага гэсэн гурван жузаас бүрдэж байсан учраас 1456-1718 оны Казахын эхний үеийн хаан нар нь уг гурван жузыг нэгтгэсэн их хаанд тооцогдож, 1718-1847 оноос хойшх бусад хаад нь ханлигийн эзэн төдий байжээ.

## Казахын 3 жузыг захирсан их хаад
# Керей хан 1456-1473
# Жанибек хан 1473-1480
# Бурындык хан 1480-1511
# Касым хан 1511-1518
# Мамаш хан 1518-1523
# Тахир хан 1523-1533
# Буйдаш хан 1533-1534
# Кожамкут хан 1534-1535
# Тогым хан 1535-1537
# Хакназар хан 1538-1580
# Шыгай хан 1580-1582
# Тауекель хан 1582-1598
# Есим хан 1598-1628
# II Жанибек хан 1628-1643
# Салкам Жангир хан 1643-1652
# Батыр хан 1652-1680
# Тауке хан 1680-1718
# Болат хан 1718-1729
# Кайып хан 1715-1718

## Бага Жузын хан
# Абулхайр хан 1718-1748
# Нүрали хан 1748-1786
# Жармухамбет хан 1786-1791
# Ерали хан 1791-1794
# Есим хан 1795-1797
# Айшуак хан 1797-1805
# Шергазы хан 1805-1824

## Дунд жузын хан
## Бөкей ордны хан
## 1916 оны Төв Азийн бослого
* Абдулгафар Жанбосынов 1916-1917

## Холбоотой мэдээлэл
* Казахын Хант Улс

Ангилал:Казахстаны хүн
Ангилал:Ноёрхогчийн жагсаалт
Оюунбатын Батжаргал

**Оюунбатын Батжаргал** нь Завхан аймгийн Идэр сумын харъяат. Үндэсний бөхийн цэргийн заан цолтой.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Цэргийн заан
Ангилал:Идэрийн хүн
Бат-Очирын Одгэрэл

**Бат-очирын Одгэрэл** нь Сэлэнгэ аймгийн Жавхлант сумын харъяат. Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Нямаагийн Батзаяа

**Нямаагийн Батзаяа** нь Ховд аймгийн Чандмань сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### ***1. Шөвгөрсөн амжилт*** 
***2. Дөрөв давсан амжилт***

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Бөхийн удам 
## Харьяа байгууллага 
Ангилал:Улсын харцага
Лхамсүрэнгийн Жамбал

**Лхамсүрэнгийн Жамбал** нь Архангай аймгийн Хотонт сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
2017 оны Испанийн гран-при

**2017 оны Испанийн гран-при** (албан ёсоор: **Formula 1 Gran Premio de España Pirelli 2017**) нь тавдугаар сарын 14-нд Монмелогийн Каталуня авто тойруулга дээр зохион явагдсан 2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын тав дахь уралдаан юм.

## Уралдааны мэдээ
### Тойм
Оросын гран пригийн дарааx дүнгээр Себастиан Феттел жолоочийн үнэлгээг Льюис Хамилтоноос 13 оноогоор, Валттери Боттасаас 23 оноогоор тэргүүлэв. Зохион бүтээгчийн үнэлгээг Мерседес баг Феррари багаас 1 оноогоор болон Ред Булл багаас 79 оноогоор тэргүүллээ.

Испанийн их шанд Пирелли нисгэгч нарт P Zero Soft (шар), P Zero Supersoft (улаан), P Zero Ultrasoft (нил ягаан), мөн түүнчлэн нойтон замд зориулсан Cinturato Intermediates (ногоон), Cinturato Full-Wets (хөх) дугуйнуудыг бэлтгэжээ.

## Мэдэгдлийн хуудас 
;Тайлбар

## Шалгаруулалт 
### Байрлал тогтоох уралдаан 
Байрлал тогтоох уралдаан нь гурван хэсгээс бүрдэх ба нийт 45 минутын хугацаатай.

;Тайлбар

### Уралдаан 
;Тайлбар

## Уралдааны дараах дэлхийн аваргын оноо 
Уралдаан бүрийн эхний аравт орсон нисгэгчид 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2, 1 гэсэн дарааллаар тус тус оноо авсан.

### Жолоочийн үнэлгээ 
|

|}

### Зохион бүтээгчийн дүн 
|

|}

## Эшлэл 
#2017
Испанийн гран при
Эрүүл хооллолт

Сүүлийн үед дэлхий дахинд тулгамдах болсон асуудлуудын нэгт биеийн арьсан давхарганд өөх хуримтлагдах өвчин буюу таргалалт орж байна. Таргалалт нь ихэвчлэн хөдөлгөөний дутагдал, хоол хүнсний зохисгүй хэрэглээ буюу буруу хооллолтоос үүсч байгааг эрдэмтэн судлаач нар батлаад байгаа юм. 	

Хоол хүнсээ зохисгүй хэрэглэвэл ходоодны өвчин, ууц нурууны өвчин, зүрх судас болон хоол боловсруулах эрхтэн тогтолцоонд сөргөөр нөлөөлөх аюултай юм. Хүн бүрийн бие организм өөр учраас та өөрөө өөрийнхөө зөв хооллолтын хэм хэмжээг зохицуулах болно. 					

Эрүүл хооллож байна гэж юу ч идэхгүй, хэтэрхий туранхай байж, өөрийгөө зовоох хатуу дэглэм барь гэсэн үг биш юм. Ингэх нь өөр өвчин ханиадыг дагуулж болзошгүй. Иймээс өөрт тохирсон хоолоо өглөө, өдөр, орой гэсэн гурван цагуудад зөв хуваарилан хооллож “Өглөөний хоолыг өөртөө, өдрийн хоолыг найздаа, оройн хоолыг дайсандаа” гэдэг үгийг дагах хэрэгтэй. Мөн хоолоо хийхдээ давс, тос, өөх хэт их хийхгүй байхыг хичээгээрэй. Хоол идэх бүртээ араас нь цэвэр ус ууж хэвшвэл маш сайн. 											

Өдөр тутмын амьдралдаа зөв хооллож сурвал таргалахгүйгээс гадна олон янзын өвчинөөс сэргийлж чадах юм. Биеийн бүхий л эрхтэн тогтолцоо хоорондоо холбоотой учраас зөвхөн зөв хооллож байна гэж битгий бодоорой. Та бусад эд эрхтэн, биеэ ч гэсэн хамгаалах юм. 										

Зохистой хооллолтыг хэдхэн өдөрт хийдэггүй тул та тууштай, тэвчээртэй, хичээх хэрэгтэй болно. Ингэснээр таны эрүүл мэнд, ой ухаан сайжирч, эрч хүч нэмэгдэж, сэтгэл санаа тань тогтворжино.
               
Эсээ бичсэн Од-Эрдэм

Ангилал:Хоол хүнс
Ангилал:Эрүүл мэндийн систем
2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан

**2011** оны (Ардын хувьсгалын 90 жилийн ойн) **улсын** **наадамд** газар газрын 1024 бөх идэрийн жавхааг гайхуулан **барилдсанаас** Увс аймгийн Сүхбаатарын Мөнхбат харцага түрүүлж, Сэлэнгэ аймгийн Гунаажавын Эрхэмбаяр өсөх идэр начин үзүүрлэжээ.

#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
#### ***Товчилсон үгнүүдийн тайлбар*** 
#### ***Гурвын даваа*** 
#### ***Дөрвийн даваа*** 
#### ***Тавын даваа*** 
#### ***Зургаагийн даваа*** 
#### ***Долоогийн даваа*** 
#### ***Наймын даваа*** 
#### ***Есийн даваа*** 
#### Аравын даваа 
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Саруултуяагийн Багахүү

**Саруултуяагийн Багахүү** нь Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Бигэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Цэдэнбазарын Одбаяр

**Цэдэнбазарын Одбаяр** нь Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын Заан цолтой бөх.

## Аймгийн наадмын дэвжээнд 
2009 онд Өмнөговь аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Д.Хүрэлбаатараар найм даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн.

## Улсын наадмын дэвжээнд 
2011 онд АХ-ын 90 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Г.Ганхуягаар дөрөв, улсын харцага Л.Пүрэвжаваар тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн.

2013 онд АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын харцага Т.Амартүвшингээр дөрөв давж тавын даваанд улсын өсөх идэр начин Э.Энхбатад өвдөг шороодсон.

2016 онд АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Болдбаатараар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн арслан Э.Ванданцэрэнд өвдөг шороодсон.

2020 онд АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Довчинсэмбээгээр дөрөв, улсын аварга Ч.Санжаадамбаар тав, цэргийн арслан Т.Дүгэрдоржоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. Тухайн жил даян аварга Н.Батсуурь сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 он давааг нь нөхөн олгож " Монгол улсын заан " цолыг хүртсэн.

## Үндэсний бөхийн амжилт 
Ангилал:Улсын заан
Бээр

**Бээр** нь олон улсын нэгжийн системээс гаднаx уртыг хэмжих нэгж юм.

Өнөөдөр хамгийн ихээр хэрэглэгддэг бээрийн нэгжүүдэд далайн бээр (1852,0 метр) болон английн бээрийг (1609,3 метр) нэрлэж болно. Түүнээс гадна урьд германы газрын бээрийг (7532,5 метр) ихээр хэрэглэдэг байв. Метрийн системд шилжихийн өмнө (1840-1870-д оны үеийн ихэнх улсууд) зөвхөн европод гэхэд л бээрийг уртыг тодорхойлсон 1,5 км-с 11 километрийн хоорондох 60 гаруй тодорхойлолт байдаг байв.

## Түүх 
, Английн Ист Райдинг оф Йоркшир]]
Ромын эзэн гүрэнд таван хөлийн урт нь (лат. *pes*) хоёр алхам ( лат. *passus*) буюу дараалсан бүтэн хоёр алхамтай тэнцүү байв. Мянган хоёр алхмыг *mille passus* „мянган алхам“ (ганц тоон дээр буюу нэг бээр) эсвэл *millia passuum* „мянга мянган алхам“ (олон тоо, хэд хэдэн бээр) гэж нэрлэдэг байсан ба ромын нэг бээр нь ойролцоогоор 1,5 километр хэмжээс байжээ. Зам дагуу байршуулсан замын уртыг тэмдэглэсэн чулуун багануудыг бээрийн чулуу хэмээн нэрлэдэг.

1929 онд олон улс өнөөдрийн агаарын ба усан тээвэрт ашиглагдаж буй далайн бээрийн (англиар *nautical mile*, товчлол NM.) уртыг тогтоон тохироонд хүрч ашиглаж эхэлжээ. 

1959 онд англи хэлтэй улсуудад байсан бээрийн зөрүүг олон улсын хэмжилтийн гэрээний дагуу хүчингүй болгосон бөгөөд түүнээс хойш англи-америкийн орнуудад английн бээр, эсвэл бээрийг харьцуулах цаг (mph = *miles per hour*) зэргийг хэрэглэх болов.

## Харьцуулалт 
## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Хуучны уртын болон хүндийн нэгж
Ангилал:Английн нэгжийн систем
Баатарын Амарзаяа

**Баатарын Амарзаяа** нь Архангай аймгийн Чулуут сумын уугуул, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
Ардын хувьсгалын 90 жилийн ойн баяр наадмаар Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн заан Бадрахын Ганзоригоор гурав, Өвөрхангай аймгийн Гучин-Ус сумын харьяат улсын начин Дашдондовын Батбаяраар дөрөв, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумын харьяат улсын харцага Цэрэндашдоржийн Магалжаваар тав давж " Монгол улсын начин " хэмээх эрхэм сайхан цолыг хүртсэн билээ.  

#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
2006 оны бүх цэргийн наадам

МҮБХ-ноос Батлан хамгаалах яамнаас хамтран зохион байгуулдаг цэргийн цол, чимэг олгодог Бүх цэргийн наадмын үндэсний бөхийн барилдаанд нийт 112 бөх зодоглосон юм.

#### Цол хүртсэн, шөвгөрсөн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
##### Товчилсон үгнүүдийн тайлбар 
##### ***Гурвын даваа*** 
##### ***Дөрвийн даваа*** 
##### ***Тавын даваа*** 
##### ***Зургаагийн даваа*** 
##### Долоогийн даваа 
#
2012 оны Дундговь аймгийн наадам

Дундговийн аймгийн баяр наадам, Говийн бүсийн хурдан морины уралдааныг 2012 оны  30, наймдугаар сарын 1-ны өдрүүдэд Их мандалын хурд-2012 нэртэйгээр Мандалговь хотноо зохион байгуулсан юм.

Түрүүлсэн аймгийн начин Ганзоригийн Баяржавхлан **аймгийн хурц арслан** 

Үзүүрлэсэн улсын харцага Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав

Их шөвөгт Улсын заан Мөнхсайханы Өсөхбаяр

                Улсын начин Баатарын Амарзаяа

Дунд шөвөгт  

                    Улсын начин Чотонгийн Баянмөнх

                    Аймгийн арслан Алтангэрэлийн Алтанхуяг

                    Сумын заан Батцэнгэлийн Чимэдвандан **аймгийн харцага**

                    Сумын заан Улаанхүүгийн Мөнхчулуун   **аймгийн харцага**

Бага шөвөгт 

Эрдэнэдалай сумын харьяат сумын заан Санжаасүрэнгийн Миарагчаа

Эрдэнэдалай сумын харьяат сумын заан Эрдэнэбатын Даш

Өлзийт сумын харьяат сумын заан Дагдангийн Цэнгэлбат

Архангай Өлзийт сумын заан Цэрэндолгорын Отгонбат       

Архангай Чулуут сумын заан Батжаргалын Чинбат

Өвөрхангай Богд сумын харьяат Хэвэлхүүгийн Энхчулуун   

Архангай аймгийн харьяат сумын заан Пэрлийн Жавхлантөгс нар бүгд **аймгийн начин** цолонд хүрсэн байна.
2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан

### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
#### ***Товчилсон үгнүүдийн тайлбар*** 
#### ***Гурвын даваа*** 
#### ***Дөрвийн даваа*** 
#### ***Тавын даваа*** 
#### ***Зургаагийн даваа*** 
#### ***Долоогийн даваа*** 
#### ***Наймын даваа*** 
#### Есийн даваа 
### Өсвөрийн бөх 
Өсвөрийн зуун хорин найман бөх барилдсанаас Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харъяат, " Аварга " лицей сургуулийн сурагч Б.Номиндалай түрүүлж " Шонхор " цол, Увс аймгийн Тэс сумын харъяат, " Женко " клуб, 102-р сургуулийн сурагч Я.Сүхболд үзүүрлэж " Шандас " цол тус тус хүртсэн.

Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
2011 оны Завхан аймгийн наадам

Завхан аймгийн төв Улиастай хотноо  АХ-ийн 90-н жилийн ойд зориулсан аймгийн баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан өнөөдөр эхэллээ. Өнөөдөр нэг хоёрын даваа шувтарч маргааш гурвын даваа эхэлнэ. Барилдаанд улсын заан М.Баяржавхлан, Б.Соронзонболд, улсын харцага Т.Нармандах, М.Дармаабазар, М.Батжаргал, улсын өсөх идэр начин Ц.Сумъяабэйс, Г.Эрхэмбаяр, Ш.Уламбаяр, Ж.Отгонбаяр тэргүүтэй улс аймгийн алдар цолтой хүчит 256 бөх зодоглож байна. Маргааш мэдээллийг үргэлжлүүлэн хүргэх болно.

**Тавын даваа**

**1. М.Баяржавхлан у.з** - С.Багахүү а.а

2. Ц.Сумъяабэйс у.н - **Даваадорж с.з Завхан**

3. Ш.Уламбаяр у.н - **Батжаргал с.з Завхан**

4. Ж.Отгонбаяр у.н - **Самдансүрэн с.з Завхан**

5. Л.Нямсүрэн у.н - **Шаравнямбуу с.з Завхан**

6. **Ц.Содномдорж у.н** - Б.Ганбаатар а.х

7. Б.Батмөнх а.а - **М.Баярсайхан а.з**

8. **Б.Гончигдамба а.а** - Б.Бадамсүрэн а.з тунав.  

**Зургаагийн даваа**

**1. М.Баяржавхлан у.з** - О. Батжаргал с.з Завхан 

2. **Ц.Содномдорж у.н** - Б.Шаравнямбуу с.з Завхан 

3.  **Б.Гончигдамба а.а** -Д.Самдансүрэн с.з Завхан  

4. **М.Баярсайхан а.з ** -Э.Даваадорж с.з Завхан    

#
Гун-Аажавын Аюурзана

**Гүн овогт Гун-Аажавын Аюурзана** нь Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолтой зохиолч юм.

## Намтар 
Г.Аюурзана нь 1970 онд Баянхонгор аймагт төрсөн. 1988 – 1994 онд ОХУ-ын Москва хотноо М.Горькийн нэрэмжит Утга negar дээд сургуульд суралцаж, дүүргэсэн. 2007 онд АНУ-ын Айовагийн их сургуулийн Олон улсын уран зохиолын хөтөлбөрт хамрагдсан. Түүний эхнэр Лувсандоржийн Өлзийтөгс нь мөн зохиолч.

## Бүтээл
### Ном
*"Балчир шүлгүүд” (1995), 
*"Ганцаар цайвар навч" (1995), 
*"Цаг хугацаа амсхийх зуур" (1998), 
*"Эр сэтгэл" (2001) , 
*"Философийн шүлгүүд" (2001) номууд, 
*"Цасны роман" тууж, "Хэвтрийн хүн" (2002), 
*"Илбэ зэрэглээ" (2003) 
*"Арван зүүдний өр" романууд 2005
*2*2=6 буюу Суут жаран сэтгэгч 2000,2002,2004
*"Цэцэн мэргэний толь 2000,2005
*"Элэгдсэн байшин буюу дэлхийн шилдэг хүүрнэл зохиолын чуулган 2000
*"Орчин цагийн сэтгэгчид" 2000
*"Дэлхийн утга зохиолын 85 сод туурвил" 2005
*"Зэн буддизм амьдралаас ангижрахуй" 2003
*"Дао- Амьдралыг танихуй" 2002
*Мишель дэ Млнтень "Сонгомол эсээнүүд" 2004
*"Утга зохиолын тухай яриа" 2004
*"Монголын сонгомол яруу найраг" 2005
*"Монголын сонгомол өгүүллэг" 2006 
 
### Хүүрнэл зохиол
*2000 он "Дурлалгүй ертөнцийн блюз" 
*2002 он "Илбэ зэрэглээ"
*2005 он "Арван зүүдний өр"
### Судлал шүүмжлэл
*2002 он "Дэлхийн уран зохиолын 85 сод туурвил"
*2004 он "Утга зохиолын тухай яриа"
### Яруу найраг
*1995 он "Балчир шүлгүүд"
*1995 он "Ганцаар цайвар навч"
*1998 он "Цаг хугацаа амсхийх зуур"
*2000 он "Эр сэтгэл"
*2001 он "Философийн шүлгүүд"
*2005 он "Non plus ultra"
*2022 он “16 давхрын аглагт”

### Орчуулга
*Мишэль Монтэнийн эссэнүүд
*Уильям Волкнерийн "Баавгай" тууж

Оскар Уайлд, Владимир Набоков, Хорхе Луис Борхес, Исаак Башевис Зингер, Хулио Кортасар, Милорад Павич, Петер Туррини зэрэг зохиолчдын бүтээлээс монгол хэлнээ хөрвүүлсэн.

## Гавьяа Шагнал 
* МЗЭ-ийн шагналт. 
* 2002 оны шилдэг зохиолын "Алтан өд" цомын эзэн. 

## Гадаад холбоос 
https://web.archive.org/web/20221019095735/http://www.ayurzana.mn/mn

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:1970 онд төрсөн
Явган сорвоо

** Явган сорвоо ** - (), ()

Явган сорвоо 80-100 см өндөр, өргөн шугамласан том хатуу навчтай, үндэслэг ишт нуга хээрийн үет ургамал. Өтгөн босоо, том залаа баг цэцэгтэй.

Дөрөвдүгээр сарын сүүлчээс ургаж эхлээд наймдугаар сард үр сууж хагдарч борогшино. Ойт хээр, хээрийн бүсэд тохиолдох бөгөөд гол мөрний хөндий, дэнж дагасан нарсан төгөл хужирлаг ба марцлаг нугын зах сэжүүр, ширэгжсэн элс тогтворгүй нуранги сийрэг хөрстэй гуу жалга, элсэн манхны захыг тойрч ургадаг.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
*

Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Цагаан чоно уулын тулалдаан

**Цагаан чоно уулын тулалдаан** () нь Зүүн Хань улсын үед 207 онд болсон. Энэхүү тулаан нь одоогийн Хятадын хойд хэсэгт болсон байдаг ба Зүүн Хань гүрний цэргийн жанжин Цао Цао болон Ухуань аймгууд тулалдаж, тулаанд Цао Цао жанжин ялжээ. Тулаанд ялагдсаны дараагаар Ухуань аймаг таран бутарч хятад болон Сяньби аймагт ууссан байна.

## Оршил 
## Төлөвлөгөө болон бэлтгэл ажил 
## Өөрчлөгдсөн төлөвлөгөө 
## Тулаан 
## Тулааны дараа 
## Цааш унших 
* Ухуань аймаг
* Тадунь

Ангилал:Гурван улсын үе
Ангилал:Хань улс
2005 оны улсын наадмын бөх барилдаан

## Бөх 
Монголын тулгар тєр байгуулагдсаны 799 жил, Ардын хувьсгалын 84 жилийн ойн баяр наадмын vндэсний бєхийн барилдаанд аварга цолтон тав, улсын арслан цолтон гурав, улсын гарьд цолтон гурав, улсын заан цолтон 16, улсын харцага цолтон 15, улсын начин цолтон 71, аймаг, цэргийн арслан цолтон 69, аймаг цэргийн заан цолтон 33, аймаг цэргийн начин цолтон 42, залуу бөх 255 нийт 512 бөх зодоглолоо. Хvчит бөхийн барилдааны зvvн талын жигvvрийг Өвөрхангай аймгийн Нарийнтээл сумын харьяат Монгол улсын далай даян дархан аварга Дашдоржийн Цэрэнтогтох, баруун талын жигvvрийг Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат Монгол улсын далай даян дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ нар магнайлан барилдлаа. Бөхийн дагавар магнайнуудыг далай аварга А.Сvхбат, аварга О.Балжинням, Г.Өсөхбаяр, улсын арслан М.Мөнгөн, Б.Ганбаатар, Д.Мөнх-Эрдэнэ, улсын гарьд Ц.Цэрэнпунцаг, Д.Сумьяабазар, Б.Гантогтох нар магнайлжээ.

Нэгийн даваа улсын цолтнуудаас улсын начин Б.Батхуяг, Л.Дашчийрав, Б.Баянбаатар нар учраа бєхєє барсангvй өвдөг шороодов.

Хоёрын даваанд улсын цолтнуудаас улсын начин М.Жамъянпvрэв аймгийн заан Н.Анхбаярт, улсын начин Н.Бvрэнбаатар аймгийн арслан Б.Соронзонболдод, улсын начин Л.Наранбаатар аймгийн арслан Н.Ганбаатарт, улсын начин Д.Азжаргал аймгийн арслан Ш.Тогтохбаярт, улсын начин Д.Лхагвадорж аймгийн арслан Д.Баасандоржид, улсын начин Т.Энхтуяа аймгийн арслан Ц.Yржинбаатарт тус тус өвдөг шороодсоноос гадна улсын цолтой нийт гучин долоон бөх хоёрын даваанд өвдөг шороодлоо.

### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
#### ***Товчилсон үгнүүдийн тайлбар*** 
#### ***Гурвын даваа*** 
#### ***Дөрвийн даваа*** 
#### ***Тавын даваа*** 
#### ***Зургаагийн даваа*** 
#### ***Долоогийн даваа*** 
#### ***Наймын даваа*** 
#### ***Есийн даваа*** 
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Жадамбаагийн Оргил

**Жадамбаагийн Оргил** нь Завхан аймгийн Их-Уул сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Батхуягийн Батзориг

**Батхуягийн Батзориг** нь Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Лонзо Болл

**Лонзо "Андерсон" Болл** (; 1997 оны аравдугаар сарын 27-нд төрсөн) Америкийн Үндэсний Сагсан бөмбөгийн Холбоо (NBA)-ны Лос Анжелес Лэйкерс багт харьяалагддаг мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин. 2017 оны NBA-гын драфтын 1-р тойргийн 2-р сонголтоор сонгогдсон. 2016 Макдональдсын Бүх Америкийн Тоглолтод оролцсон. Тэрээр нэг жил UCLA Их Сургуульд суралцаж, коллежийн сагсан бөмбөгийн тэмцээнд оролцож байв. Түүний эцэг Лавар Болл түүнийг Лос Анжелес Лэйкерс багт драфтлагдахад том нөлөө үзүүлсэн. Боллын гэр бүл өөрсдийн гэсэн Big Baller Brand брэндтай. Лонзогийн нэрийн пүүз BBB брэндийх бөгөөд Лонзо1 пүүз нь 495$-оор борлуулагдаж байна.

## Эшлэл
Ангилал:1997 онд төрсөн
Ангилал:Лос Анжелес Лэйкерс багийн тоглогчид