open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бьорн Дэли

**Бьорн Эрлэнд Дэли** (, 1967 оны 6 сарын 19-нд төрсөн) нь олимпын 8, дэлхийн 9 удаагийн аварга, Норвегийн цаначин юм.

1990-ээд оны дэлхийн шилдэг цаначин Дэли өвлийн олимпоос 8 алт, нийт 12 медаль хүртсэн нь бүх цаг үеийн шилдэг үзүүлэлт юм. Тэрээр мөн ДАШТ-ээс 9 алт, нийт 17 медаль зүүсэн бөгөөд ялангуяа 1997 онд бүх 5 төрлөөс медаль хүртжээ. Дэли харамсалтай нь зуны бэлтгэлийн үеэр гэмтэл авсан нь зодог тайлахад хүргэсэн бөгөөд хэрэв гэмтээгүй байсан бол амжилтаа улам ахиулах байсан нь дамжиггүй.

Дэли зодог тайлсныхаа дараа үл хөдлөх хөрөнгө, хувцасны бизнес эрхлэх болж амжилтад хүрсэн.

## Эшлэл 
* 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:Норвегийн цаначин
Ангилал:Норвегийн олимпын аварга
Ангилал:Норвегийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Норвегичууд
Ангилал:1967 онд төрсөн
Азийн онгорхой хошуут өрөвтас

**Азийн онгорхой хошуут өрөвтас** *Anastomus oscitans* нь Өрөвтасынхан овгийн том, ус гатлагч шувуу юм. Азийн өмнөд хэсгийн дулаан бүсэд, Энэтхэг, Шри Ланка улсын нутгаар амьдарна. 

Бусад өрөвтастай харьцуулахад жижиг 68 см урттай. Чийглэг газар модны оройд үүрээ засан 2-6 өндөг гаргана. Нас бие гүйцсэн өрөвтас нь далавчны үзүүрийн хар өднөөс бусад хэсэг нь цагаан байна. Хөл нь улаандуу, хошуу нь шар саарал өнгөтэй. Хошуу нь яв цав нийлэхгүй, дунд хэсэгт завсар үлдэх тул онгорхой хошуут гэгдэх болжээ.

## Идэш тэжээл 
Азийн онгорхой хошуут өрөвтас нь бусад өрөвтасын зүйлтэй адил мэлхий, нялцгай биетэн, томхон шавьжаар хооллоно.

## Зургийн цомог 

File:Asian Openbill (Anastomus oscitans) in Uppalpadu, AP W IMG 2767.jpg
File:Asian Openbill (Anastomus oscitans) in AP W IMG 2846.jpg
File:Asian Openbill (Anastomus oscitans) in AP W IMG 2671.jpg
File:Asian Openbill (Anastomus oscitans)- Immatures in Uppalpadu, AP I IMG 3460.jpg
File:Asian Openbill (Anastomus oscitans)- Immatures in Uppalpadu, AP I IMG 2770.jpg
File:Asian Openbill (Anastomus oscitans) heronery in Uppalpadu, AP W IMG 2935.jpg
File:Asian Openbill (Anastomus oscitans) carrying nesting material W IMG 2743.jpg
File:Asian Openbill (Anastomus oscitans) heronery in Uppalpadu, AP W IMG 2827.jpg
Image:Asian Openbills- Immatures at Purbasthali, Distt. Burdwan I2 IMG 1629.jpg
Image:Asian Openbills Im IMG 9464.jpg
 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Өрөвтасынхан
Африкийн онгорхой хошуут өрөвтас

д.]]
**Африкийн онгорхой хошуут өрөвтас** *Anastomus lamelligerus* нь Өрөвтасынхан овгийн нэг зүйл өрөвтас юм. Энэхүү шувуу нь Африк тивийн Ангол, Бурунди, Камерун, Конго, Чад, Малави,   Этиоп, Кени, Мадагаскар, Мали, Мозамбик, Намиби, Нигер, Нигери, Руанда, Сомали, Өмнөд Африк, Судан, Танзани, Уганда, Того, Замби, Зимбабве зэрэг улсуудын нутгаар олдоод байна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Өрөвтасынхан
Ретровирус

**Ретровирус** () нь РНХ вирусийн нэг төрөл бөгөөд эзэн эсэд нэвтрэн орж, өөрийн РНХ генээс урвуу транскриптазын ферментийг ашиглан ДНХ үүсгэдэг. Үүссэн ДНХ нь эзэн эсийн гентэй нэгддэг байна. Ийнхүү уг вирус нь эсийн нэг хэсэг мэт болж хувирдаг аж.

Ангилал:Вирусийн бүл
Шийдвэр

[thumb|280px|[Википедиад шинэ өгүүлэл оруулах шийдвэр гаргалтын явцыг үзүүлсэн энгийн дүрслэл]]
**Шийдвэр гаргалт** () гэдэг нь хэд хэдэн боломжуудын дундаас нэгийг нь сонгох, оюун ухааны үйлдлийн (танин мэдэхүйн үйлдэл) үр дүн юм. Шийдвэр гаргалт болгон эцсийн сонголтыг гаргана. Гарах үр дүн нь ямар нэгэн үйлдэл, эсвэл сонголтын тухай үзэл бодол байдаг.

Ангилал:Шийдвэрийн онол
Ангилал:Кибернетик
Ангилал:Хүний зан араншин
Манлайлал

**Манлайлал** буюу **Лидершип** () гэдгийг "бусдад нөлөөлөх чадвар" гэж тодорхойлж болно.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Ажлын- ба байгууллагын сэтгэл судлал
Ангилал:Нийгмийн сэтгэл зүй
Ангилал:Удирдлагын хэрэгсэл
Ангилал:Хүний нөөц
Булуу цагаан

**Булуу цагаан** (*Cyprinus carpio*) нь цэнгэг усанд амьдардаг, өргөн тархсан **Cyprinidae** овгийн загас юм. Энэ загас нь Ази болон Европын зүүн хэсгээс гаралтай. Анх 13-16 зуунд Европын лам хуврагууд булуу цагааныг хоол хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор тэжээж үржүүлэх болсон байна. 

Булуу цагаан загас бүх тивийн 59 улс оронд тархаад байна. Энэ загас нь хамгийн томдоо 1.5 м, 40.1 кг жинтэй байв. Мөн бүртгэгдсэн хамгийн өндөр настай нь 65 настай байв. Халуун, хүйтэн сэрүүн ихэнх нөхцөлд тэсвэртэй ба холимог тэжээлтэй. Усны ургамал, дун хясаа, өт, чийгийн улаан, планктон зэргээр хооллоно. 

## Гадаад холбоос 
* Cyprinus carpio Arkive
* Common Carp & Mirror Carp (Cyprinus Carpio) 

Ангилал:Загас
Ханс Христиан Андерсен

**Ханс Кристиан Андерсен** (дани. *Hans Christian Andersen*, 1805 оны 4-р сарын 2-нд Дани-Норвегийн нэгдсэн улсын Оденсе хотод төрсөн- 1875 оны 8-р сарын 4-нд Копенхаген хотод нас барсан) нь хүүхдийн үлгэрийн зохиолуудаараа дэлхийд алдаршсан, Данийн зохиолч юм. 

## Намтар 
Ханс Кристиан Андерсен 1805 оны 4-р сарын 2-нд Фюн (дани. *Fyn*) арлын Оденсе хотод төржээ. Эцэг нь ядуу гуталчин, эх нь ядуу айлаас гаралтай хувцас угаагч байсан.

Тэрээр маш их сэтгэл хөдлөлтэй, мэдрэмжтэй хүүхэд байсан гэдэг. Тэр үед бага сургуульд хүүхдүүдийг зодож шийтгэх нь түгээмэл байсан тул хүү энгийн сургуульд явахаас айж, эх нь түүнийг бие махбодийн шийтгэл хүлээлэгдэггүй еврей сургуульд өгчээ.

14 настайдаа Ханс хүү Копенгаген руу явахаар шийдсэн байна. Тэр яагаад гэр бүлээ болон гэрээ орхиж байгаа шалтгааныг асуухад залуу Ханс Кристиан тэр даруй: "Алдартай болохын тулд!" гэж хариулсан гэдэг.

Ханс Кристиан урт, туранхай, урт хамартай өндөр гонжийсон хүү байв. Сонин дүр төрхийг үл харгалзан Ханс Кристианыг өрөвдсөндөө Хатан хааны театрт хүлээн авч, жижиг хоёрдахь дүрд тоглодог байжээ. Ядуу, эмзэг бөгөөд сурах хүсэлтэй залууг өрөвдсөн хүмүүс Данийн хаан VI Фредерикт хүсэлт гаргаж, түүнийг Слагелс хотын сургуульд, дараа нь Элсинор дахь өөр сургуульд улсын зардлаар суралцахыг зөвшөөрсөн байна. Сургуулийн хамтран сурагчид Андерсенээс 6 насаар дүү байв. Дараа нь тэрээр сургуулийн ректорын хатуу шүүмжлэлд өртөж, амьдралынхаа эцэс хүртэл сургуульд сурч байсан жилүүдээ амьдралынхаа хамгийн харанхуй хар дарсан зүүд гэж дурсдаг байжээ. 1827 онд Андерсен сургуулиа төгссөн байна. Амьдралынхаа эцэс хүртлээ бичгийн алдаатай зөв ​​бичгийн дүрмийг эзэмшиж чадаагүй байсан байна.

Тэрээр 1875 оны 8-р сарын 4-нд Копенгагены ойролцоох найз нөхдийнхөө гэрт нас бархад Копенхаген дахь "Ассистэнс" оршуулгын газарт оршуулжээ.

## Бүтээлүүд 
Ханс Христиан Андерсений бичсэн 3342 бүтээл нь ариун журам, тэсвэр тэвчээрийн тухай мөнхийн сургамжийг өгүүлдэг байна. 

*Эрэлхэг тугалган цэрэг (дани. Den standhaftige tinsoldat)* , *Цасан хатан*, *Бяцхан лусын дагина*, *Ямх охин*, *Шүдэнз зардаг бяцхан охин*, *Нугасны муухай дэгдээхэй* зэрэг үлгэрүүдийг нь дэлхийн олон орны хүүхдүүд уншиж өсдөг билээ. Түүний бүтээлүүд дэлхийн 150 гаруй хэлээр орчуулагдсан байдаг бөгөөд зохиолуудаас нь сэдэвлэсэн хүүхэлдэйн кино, уран сайхны кино, бүжгэн жүжиг ч бий.


Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:Данийн зохиолч
Ангилал:Хүүхэд- ба өсвөр үеийнхний уран зохиол
Ангилал:Аяллын уран зохиол
Ангилал:Өдрийн тэмдэглэл
Ангилал:Даничууд
Ангилал:1805 онд төрсөн
Ангилал:1875 онд өнгөрсөн
Булга

**Булга** (*Martes zibellina*) нь суусрын нэг зүйл бөгөөд Оросын Уралын нуруунаас Сибирь, Монголын хойд хэсэг, Хятад, Японы Хоккайдод амьдарна. Мөн Польш, Скандинавын орнуудад тархжээ. Эрт дээр үеэс агнан, өндөр үнэ хүрдэг арьсыг нь авч байсан бөгөөд өдгөө ч тансаг хэрэглээнд тооцогддог. Орост зэрлэг булгыг агнасаар байгаа ч, үслэг эдлэлийн зах зээл дэх арьсны ихэнх нь булганы фермээс нийлүүлэгдэж байна.

## Гадна төрх 
Булга нь хүйсийн ялгаатай төрхтэй амьтанд орно. Эр булганы биеийн урт 38-56 см, сүүл нь 9-12 см, 880-1800 гр жинтэй. Эм нь 7.2-11.5 см сүүлтэй, биеийн урт 35-51 см. Өвлийн арьс нь урт сортой, гялалзсан, зуныхаас илүү тансаг байдаг. Өөр өөр дэд зүйлс нь газар зүйн бүсээс хамааран ялгаатай өнгийн арьс, үстэй. Булга нь ойн суусартай гадаад төрхөөр маш төстэй ч, арай урт чих, толгой харьцангуй богино сүүлтэй юм. 

## Зан авир, идэш тэжээл 
Голын эргийн ойролцоох нүх, модны үндэс бүдүүн хэсгийн үүр хонгилд амьдардаг. Тэд хад цохио болон модонд маш сайн авирна. 

Булга нь холимог тэжээлтэй, улирлын байдлаар идэш тэжээл нь өөрчлөгдөнө. Зун их хэмжээний туулай, бусад жижиг сээр нуруутан амьтад барьж иддэг. Өвөл цагт цас, хүйтнээс болон түгжигдмэл байдалд орсон үедээ зэрлэг жимс жимсгэнээр хооллоно. 
Мөн тэд үен, хотны үен, зарим шувууг ангуучилдаг аж. Заримдаа чоно, баавгайн мөрийг даган явж, тэдний барьсан амьтдын үлдэгдлийг иддэг. Бас авгалдай зэрэг нялцгай биетэн, мөн урд савраараа загас барьж иднэ.

## Үржил 
Газар зүйн байршлаас хамааран 6-8 сарын дундуур үед үржилд орно. Эмэгчингийн төлөө ширүүн өрсөлдөөн явагддаг. Модны навч, хөвд, хуурай өвс дэвссэн нүхэнд төрнө. 250-300 хоног хээлээ тээх ба ихэвчлэн 2-3 зулзага гаргадаг. Эр нь үүр, эзэмшил газраа хамгаалан, идэш тэжээл зөөдөг. Дөнгөж төрсөн зулзага нүд нь аниатай, тачир үстэй, 25-35 гр, 10 см урт байдаг аж. 30-36 хоногийн дараа нүдээ нээх ба 2 нас хүрээд үржилд орох нас бие гүйцдэг.

## Гадаад холбоос 
* *Martes zibellina* on U. M. Animal Diversity Web

Ангилал:Суусар
Суусар

**Суусар** нь ***Martes*** төрөл ба  **Mustelidae** овгийн амьтан юм.

## Гадаад төрх 
Суусар нь нарийн биетэй, шаламгай хөдөлгөөнтэй амьтад бөгөөд ой тайга, Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын шилмүүст, намар навчаа гөвдөг ой модонд таарна. Тэд өтгөн саглагар сүүлтэй, том савартай ба хумсаа нууж эвхдэг. Шардуу өнгөөс хар хүрэн арьс үстэй.

## Идэш тэжээл 
Энэ амьтан нь мах идэштэн бөгөөд нохой зээх, усны булга, үентэй ойр холбоотой. Тэд хэрэм, оготно, туулай, шувуу, загас, хорхой шавьж, мөн жимс, самар гэх мэтээр хооллодог байна.

## Үржил 
Суусар нь ганцаар амьдралтай бөгөөд хавар орой, зуны эхээр үржлийн үе эхэлнэ. Хаврын эхээр нүдээ нээгээгүй, бараг үсгүй шахам зулзага[Бүсрэг]5 ба түүнээс дээш гаргана. Зулзага нь 3-4 нас хүрээд эхээсээ салан бие дааж амьдардаг.

## Зүйлүүд 
*Америк суусар *Martes americana*
**Newfoundland Pine Marten *Martes americana atrata*
*Шар хоолойт суусар *Martes flavigula*
*Чулуун суусар *Martes foina*
*Nilgiri Marten *Martes gwatkinsii*
*Ойн суусар *Martes martes*
*Япон суусар *Martes melampus*
*Fisher *Martes pennanti*
*Булга *Martes zibellina*

## Цахим холбоос 

Ангилал:Агнуурын амьтан
Ангилал:Үслэг амьтан
Усны булга

Өдгөө амьдарч буй 2 зүйл усны булга байна. Эдгээр нь: Америк усны булга, Европ усны булга юм. Устсан нэг зүйл болох Тэнгисийн булга нь Америк усны булгатай ойр холбоотой байсан бөгөөд биеэр арай том байжээ. Бүх 3 зүйл нь хар бараан өнгөтэй, хагас усны амьдралтай, мах идэшт амьтан бөгөөд **Mustelidae** овог юм.

## Гадаад төрх 
Эр усны булга 1 кг жинтэй, 61 см урт. Фирмийн тэжээвэр усны булга 3.2 кг хүртэл том байна. Эм нь 600 гр орчим, 51 см урт. Сүүл нь 230 мм байна. Усны булгын гялалзсан сортой арьс байгаль дах нь голдуу хүрэн бор, харин фирмийн үүлдэржүүлсэн нь цагаанаас хар хүртэл олон төрөл байдаг.

## Үржил 
Үржлийн үе нь 4-5 сар хүртэл үргэлжлэнэ. Жилд нэг удаа 6-10 зулзага гаргана. Усны булга дундажаар 8 насладаг.

## Идэш тэжээл 
Энэ амьтан нь загас, туулай зэрэг жижиг хөхтөн, усны шувуу барьж иддэг. Фирмийн усны булгыг бяслаг, өндөг, загас, мах, нохойн тэжээл, цацагт хяруулын элэг гэх мэтээр тэжээдэг. 3000 булгатай фирм нэг өдөрт 2 т гаруй хоол хүнс зарцуулна.

Эвэрт шар шувуу, шар шилүүс, үнэг зэрэг нь усны булгыг барьж иддэг аж. Гэвч хүний үйл ажиллагааны золиос болон үрэгдэж буй нь бүр их юм.

## Зүйлүүд
*Европ усны булга *Mustela lutreola*
*Америк усны булга *Neovison vison*
*Тэнгисийн булга *Neovison macrodon* (устсан)

## Цахим холбоос 
Ангилал:Суусар
Ангилал:Агнуурын амьтан
Ангилал:Үслэг амьтан
Нохой зээх

**Нохой зээх** (*Gulo gulo*) нь **Mustelidae** овгийн бахим, булчинлаг мах идэштэн амьтан юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын ой тайга, Аляска, Канад, Скандинавын орнууд, Оросын Сибирь, Монгол, Хятадын хойд хэсгийн нутгаар тархан амьдардаг. Мөн АНУ-н Хадат ууланд цөөн тоогоор таарна. 

## Гадаад төрх 
Энэ амьтан нь богино хөлтэй, өргөн дугуйдуу толгойтой, жижиг нүд, богино дугуй чих зэрэг нь баавгайтай их төстэй юм. Таван хуруутай том саврын тавхайгаар тулан явдаг нь гүн цасанд явах хөдөлгөөнийг хөнгөвчилдөг байна. Нас бие гүйцсэн нохой зээх нь дунд зэргийн хэмжээний нохойтой тэнцэхүйц, 65-87 см урт, 17-26 см сүүлтэй, 10-25 кг жинтэй байна. Зарим тохиолдолд томхон эр нь 31 кг хүрдэг. Эр нохой зээх эмээс биеэр 10 хувь том, жингээр 30 хувь илүү байдаг. Нохой зээх нь *Mustelidae* овгийн хуурай газар дээрх хамгийн том төлөөлөгч болно.

Зузаан, тослог, бараан арьс нь хүйтнээс сайн хамгаалдаг. Зарим нь нүүр хэсэг нь мөнгөлөг сааралдуу өнгөтэй, мөрнөөс 2 хажуу хавирга хэсгийг даган сүүлний дээхэн талд нийлсэн цайвар судалтай.

## Галерей 

Image:Brehms Het Leven der Dieren Zoogdieren Orde 4 Veelvraat (Gulo borealis).jpg
Image:Wolverine display at Arctic Interagency Visitor Center at Coldfoot.jpg
Image:Wolverine on rock.jpg|Хадат уулан дахь нохой зээх
Image:Gulo gulo (Glutton) fur skins.jpg|Сибирь ба Аляска нохой зээхийн арьс.

## Гадаад холбоос 
* Large Carnivore Initiative for Europe: Wolverine: scientific articles about wolverines

* Wolverine Tracks: How to identify wolverine tracks in the wild.

Ангилал:Суусар
Сакамото Рёома

**Сакамото Рёома** (, 1836 оны 1 сарын 3 - 1867 оны 12 сарын 10) нь Японы Тоса мужийн самүрай, улс төрч, бизнесмэн юм. Тоса мужаас гарсныхаа дараа гадаад худалдааны компани, улс төрийн байгууллага болох Камэяма Шачү, Кайэнтайг байгуулж, Саччогийн эвсэл байгуулагдахад зуучлах зэрэг гавъяа байгуулж байжээ. Амьд ахуйдаа төдийлөн алдартай биш байсан боловч нэрт зохиолч Шиба Рёотаро түүний тухай *Рёома явна* хэмээх роман бичсэнээр Сакамото япончуудын дуртай түүхэн хүмүүсийн нэг болжээ. Сакамото мөн **Сайтани Үмэтаро** () гэсэн нэр ашиглаж байв.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Самүрай
Ангилал:Илрээгүй аллагын хохирогч
Ангилал:Японы улс төрч
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1836 онд төрсөн
Ангилал:1867 онд өнгөрсөн
Жирх

**Жирх** нь ***Tamias*** төрлийн, хэрэмтэй төстэй жижиг мэрэгчид бөгөөд Ази, Хойд Америкаас гаралтай. *Tamias* гэдэг нь Грек хэлний "нөөцлөгч", "хадгалагч" гэсэн утгатай үг бөгөөд уг амьтны өвлийн идэш хоолоо бэлдэн нөөцөлдөг зуршлаас ингэж нэрлэх болжээ. Энэ төрөлд **25 зүйл** байхаас 1 нь Азийн зүүн хойд хэсэг, нэг нь Хойд Америкийн зүүн хэсэг, үлдсэн нь Хойд Америкийн баруун хэсгийн нутгаас гаралтай. Энэхүү бяцхан мэрэгчид нь ой модны экологийн системд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг юм. Жирх нь модны үрийг авж газар булж орхидог зуршилтай ба энэ нь шинэ залуу модоор ой нөхөгдөхөд тустай.

## Идэш тэжээл 
Жирх нь холимог тэжээлтэн бөгөөд самраас гадна үр, мөөг, өндөг, жижиг мэлхий, өт, хорхой шавжаар хооллоно. Намар болоход ихэнх зүйлийн жирх үүр нүхэндээ өвлийн идэш хоолоо хурааж нөөцөлдөг. Ингээд хавар болтол нүхнээсээ барагтай гардаггүй байна. Тэд 3.5 м гаруй урт хонгил үүр хийдэг ба хэд хэдэн орцтой, түүнээ сайтар өнгөлөн далдална. Өвлийн улиралд үүрний дотор тал маш цэвэрхэн байх бөгөөд идэш тэжээлийн хаягдал, ялгадсаа гадагшлуулах тусгай хонгил байдаг аж.

## Галлерей 

File:Hand-of-chipfriendship (puffball).jpg|Жирхийг хүний гартай харьцуулахад.
Image:Streifenhörnchen Zion.jpg|Үндэсний хүрээлэн дэх жирх.
Image:1993 streifenhoernchen.ogv‎|АНУ-д.
Image:5652-Linxia-City-market-chipmunks.jpg|Гэрийн тэжээвэр амьтнаар зарж буй жирхнүүд, Хятад улсад.

## Зүйлүүд
*Альпийн жирх, *Tamias alpinus* 
*Шар нарсны жирх, *Tamias amoenus* 
*Buller's Chipmunk *Tamias bulleri*
*Саарал хөлт жирх, *Tamias canipes* 
*Gray-collared Chipmunk, *Tamias cinereicollis* 
*Хадны жирх, *Tamias dorsalis* 
*Durango Chipmunk, *Tamias durangae*
*Merriam's Chipmunk, *Tamias merriami*  
*Least Chipmunk, *Tamias minimus*  
*Калифорни жирх, *Tamias obscurus* 
*Yellow-cheeked Chipmunk, *Tamias ochrogenys* 
*Palmer's Chipmunk, *Tamias palmeri*  
*Panamint Chipmunk, *Tamias panamintinus*  

*Урт чихт жирх, *Tamias quadrimaculatus* 
*Колорадо жирх, *Tamias quadrivittatus* 
*Улаан сүүлт жирх, *Tamias ruficaudus*  
*Hopi Chipmunk, *Tamias rufus*  
*Allen's Chipmunk, *Tamias senex*
*Сибирийн жирх, *Tamias sibiricus*  
*Siskiyou Chipmunk, *Tamias siskiyou* 
*Sonoma Chipmunk, *Tamias sonomae*
*Lodgepole Chipmunk, *Tamias speciosus*
*Дорнын жирх, *Tamias striatus*
*Townsend's Chipmunk, *Tamias townsendii* 
*Uinta Chipmunk, *Tamias umbrinus*

## Цахим холбоос 
*Etymology Online: Chipmunk
*Wildlife and Nature - Chipmunk
*Chipmunk Photographs showing food-carrying habit

Ангилал:Хөрсний хэрэм
Мөнгөлөг хэлтэг

**Мөнгөлөг хэлтэг** (*Carassius gibelio*, заримдаа *Carassius gibelio gibelio*, мөн 2003 оноос өмнө *Carassius auratus gibelio*) нь **Cyprinidae** овгийн загас юм. Ази, тэр дундаа Сибирээс гаралтай. Нуур цөөрөм, удаан урсгалтай гол мөрөнд амьдарна.

Энэ загас нь дунд зэргийн хэмжээтэй бөгөөд 45 см урт, 3 кг жинтэй байна. Голдуу мөнгөлөг өнгөтэй ч, өөр янзын өнгөтэй байх нь бий. Мөнгөлөг хэлтэг загасыг алтан загасны байгаль дах зэрлэг хувилбар нь хэмээх ба энэ нь батлагджээ. Хэдий эдгээр загаснууд маш ойрын холбоотой ч хэд хэдэн онцлог ялгаатай өөр зүйл загаснууд юм.

## Идэш тэжээл 
Мөнгөлөг хэлтэг нь холимог тэжээлтэй ба планктон, сээр нуруугүй амьтад, усны ургамал, хайрга иддэг.

Ангилал:Загас
Минж

**Минж** (Төрөл ***Castor***) нь шөнийн амьдралтай, томхон биет, хагас усны мэрэгч юм. Энэ төрөлд өдгөө амьдарч буй 2 зүйл болох Хойд Америкийн минж, Евразийн минж орно. Минж нь далан хаалт барин, суваг шуудуу малтан үүр нүхээ хийж өөрийн амьдрах орчноо бүрдүүлдэг. Тэд хамгийн том мэрэгч болох капибарагийн дараа 2-т орно.

Хойд Америкийн минж урьд 60 сая хүрч байсан ч, 1988 оны байдлаар 6-12 сая байна. Тоо толгойн хорогдол нь арьс үсийг нь авах, үнэрт булчирхайгаас ялгарах шингэнийг нь эм, сүрчиг хийхэд хэрэглэхээр алж хороосноос шалтгаалж байна. 

## Биеийн бүтэц 
Биеийн урт **74-130 см**, сүүл нь **22-30 см**, **30 кг** жинтэй байна. Гадаад төрхөөр нь эр, эмийг ялгахад хэцүү. Зүйлээс шалтгаалан цайвар бор, шаргал, улаан хүрэн, бор хүрэн, харавтар гэх мэт өнгийн арьс үстэй байдаг. 

Минж нь том, хүчирхэг үүдэн шүдээрээ мод, ургамлыг мэрж тасдан хоол хүнс болон далан, үүр барих материал бэлддэг. 15 см голчтой модыг 10 минутад унагадаг байна. 

Үргэж цочин аюулын дохио авмагц түргэн гэгч нь усанд шумбахдаа өргөн хавтгай сүүлээрээ чанга ус алгадаж бусаддаа дохио өгдөг аж. Энэ чимээ нь усан дээр, доор сайн дуулдах бөгөөд ойр орчмын минж бүгд шумбан зайлах ба зарим үед дахин гарч ирэхгүй. 

Минж нь хуурай газар удаан хөдөлгөөнтэй ч маш сайн сэлэгчид юм. Тэд 15 минут хүртэл усанд байж чадна. Өвөл ичдэггүй ба өөрсдийн далан хаалт хийж байгуулсан цөөрөмдөө мөчир, гуалинг нөөцлөөд холтос зэргийг иднэ

## Үржил 
Хөхтөн амьтдын дотор цөөн тохиолдох нэг эр нь нэг эмтэй амьдрах бөгөөд үр зулзагатайгаа гэр бүлээр амьдардаг. Жилд нэг удаа 1-6 зулзага гаргана. Зулзага нь 10 хоноод сэлж сурдаг ба зулзагатай болсон ч эцэг эхтэйгээ амьдарсаар байдаг. Дараагийн зулзага нь гарахаас өмнө буюу 2 нас хүрээд бие даан тусгаарладаг.

## Идэш тэжээл 
Минж нь өдөрт 2 кг орчим модны навч, холтос, өвс зэргээр хооллодог. 50 см урттай мөчрийг 3 минутанд цагаан голыг нь гартал идэж орхидог.

## Галлерей 

Image:Biberschaedel-drawing.jpg|Минжний гавлын яс.
Image:Biber-Brahe.jpg|Мэрсэн мод.
Image:Beaver dam in Tierra del Fuego.jpg|Барьсан далан хаалт нь.
Image:Beaverlodge.JPG|Минжний үүр.

## Цахим холбоос 
* Beaver Facts & Pictures
* Beavers: Wetlands & Wildlife website
* The Romance of the Beaver - history of the beaver in the western hemisphere by A. Radclyffe Dugmore.
* Aigas Field Centre Beaver Project - history of a pair of European beavers released into a large enclosure in the Highlands of Scotland.
* Beaver Tracks: How to identify beaver tracks in the wild

Ангилал:Минжний төрлийнхөн
Мэрэгч

**Мэрэгч** нь хөхтөн амьтан бөгөөд дээд доод үүдэн шүд нь үргэлж ургасаар байдаг бөгөөд ямар нэгэн зүйлийг мэрж зорох явцад богиносж байдаг онцлогтой. Бүх хөхтөн амьтдын 40 хувийг мэрэгчид эзэлдэг ба Антарктидаас бусад бүх тивд их хэмжээгээр, өргөн тархсан болно. Түгээмэл таарах мэрэгчид гэвэл хулгана, зурам, үлийн цагаан оготно, тарвага, харх, хэрэм, жирх, үхэр зараа, минж, шиншилла, нугын нохой, үхэр зусаг гэх мэт.

Ихэнх мэрэгчид үр тариа, ургамлаар хооллох ба зарим нь олон янзын зүйл иддэг.

## Хэмжээ 
Мэрэгчид нь нийт 2277 зүйл бий. Ихэнх зүйл нь жижиг биетэй юм. Хамгийн жижиг нь 6 см урт, 7 гр жинтэй бол хамгийн том мэрэгч болох капибара 80 кг хүртэл том байна. Устсан хамгийн том зүйлийн мэрэгч нь 1000-2580 кг хүртэл жинтэй байсан ажээ.

## Цахим холбоос 
* Website on African rodentia
* Rodent Photos
* Rodent Pests chapter in United States Environmental Protection Agency‎ and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences National Public Health Pesticide Applicator Training Manual
Хайр

[thumb|150px|Европт улаан [зүрх буюу бунданг хайрын бэлгэдэл болгож иржээ.]]
**Хайр** гэж хэн нэгэнд маш хүчтэй татагдаж буй мэдрэмж, үүнээс улбаалан гарч буй сэтгэл хөдлөлийг хэлнэ. Хайр гэдэг үгийг маш олон улс үндэстэн, шашны номд янз янзаар тайлбарласан байдаг. Эртний Грек, Хятад, Япон, эсвэл Ислам, Хинди, Буддизм, Христийн шашинд хайрыг хэд хэдэн бүлэгт хувааж ангилаад тус бүрд нь тайлбарласан байдаг. 

Энэ бүгдээс хүн хүнээ хайрлах хайрыг онцолж хэлбэл гэр бүл (аав, ээж, ах дүү, хүү охин), найз нөхөд, хосуудын гэж байж болно. Хайр бол олон янз. Энэ бүгдээс бид эгэлгүй зүйлсийг олж авдаг. Хайртай хүнээ аз жаргалтай байхыг харах нь хайрлаж буй хүний аз жаргал болдог.

Европт улаан зүрхийг хайрын бэлгэдэл болгодог. Энэ өдгөөг хүртэл бүх дэлхийн хүн төрөлхтний хайрын бэлэгдэл болсоор ирсэн байна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Нийгэм судлал
Ангилал:Ариун журам
Ангилал:Шүтлэг ба сургаал
Африк оцон шувуу

**Африк оцон шувуу** (***Spheniscus demersus***), мөн Хар хөлт оцон шувуу гэгдэх энэ шувуу нь Африкийн баруун өмнөд эрэг орчим, Намиби болон Өмнөд Африкийн хоорондох арлуудаар нутаглана.

## Гадаад төрх 
Африк оцон шувуу **68-70 см** өндөр, **2-5 кг** жинтэй. Тэд цээж хэсэгтээ хар судал, толботой бөгөөд энэ нь хүний хурууны хээтэй адил оцон шувуу бүрийнх өөр өөр байдаг. 

## Зургийн цомог 

Image:African penguins with chicks.jpg
Image:Manchot 2.jpg
Image:Manchot 1.jpg
Spheniscus demersus MHNT.ZOO.2010.11.43.13.jpg |Museum specimen 

## Цахим холбоос 
* www.pinguins.info About all species of penguins
* Monterey Bay Aquarium: Web cams and info
* ARKive there are African penguins - Images and movies of the African penguin
* African Penguins from the International Penguin Conservation Web Site
* African Penguins - Avian Demography Unit at the University of Cape Town

Ангилал:Оцон шувуу
Өвөөлж

**Өвөөлж** (*Upupa epops*) нь **Upupidae** овгийн толгойн орой дээрх титэм мэт залаагаар онцлог, Африк ба Евразид тархан нутагладаг эрээн өнгөт шувуу юм.

## Гадаад төрх 
Өвөөлж нь дундаж хэмжээний шувуу бөгөөд **25-32 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **44-48 см**. Урт нарийн, доош бага зэрэг махийсан, хар хошуутай.

## Идэш тэжээл 
Голдуу хорхой шавьжаар хооллох ба зарим жижиг хэвлээр явагч, мэлхий, үр, жимс жимсгэнэ иддэг. Газар дээр хооллох ба ховор тохиолдолд нисэж байхдаа хорхой шавьж барьж иднэ. Их иддэг шавьж нь царцаа, хүрэлзгэнэ, цох, чихүүр хорхой, голио, шоргоолж зэрэг юм. Томхон хорхойг газар эсвэл чулуунд цохин алж, далавч, хөл зэрэг идэхгүй биеийн хэсгийг салгаж хаядаг байна.

## Үржил 
Нэг хос нэг улирал л үргэлжлэх бөгөөд дараагийн үржлийн үед өөр хос олдог. 4-6 сард 5-8ш бөөрөнхий, сүүн цэнхэрдүү өнгийн, 4.5 гр жинтэй өндөг гаргана. 16-19 хоноод ангаахай болдог байна. 

## Gallery 

Upupa epops 2 Luc Viatour.jpg|Францад.
Upupa epops 3 Luc Viatour.jpg|Франц, Тулуз. 
Upupa epops 4 Luc Viatour.jpg|
Common Hoopoe (Upapa epops) preening at Puri I IMG 9181.jpg| 
Common Hoopoe (Upapa epops) at Puri Im IMG 9204.jpg|  Энэтхэгт.
Common Hoopoe (Upapa epops) at Hodal Im IMG 9523.jpg| 
Common Hoopoe (Upapa epops) at Hodal I IMG 9216.jpg| 
Common Hoopoe (Upapa epops) at Hodal I IMG 9016.jpg| 
Common Hoopoe (Upapa epops) preening at Kolkata I2 IMG 6985.jpg| Колкатад.
Common Hoopoe (Upapa epops) preening at Kolkata I2 IMG 7688.jpg| 
Common Hoopoe (Upupa epops) on a tree in Kolkata W IMG 4505.jpg| 
Common Hoopoe (Upupa epops) at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 055.jpg| 
Common Hoopoe in Dhahran, KSA.JPG| 
Huppe fasciée MHNT ZOO 2010 11 161 Ouzouer-sur-Trézée.jpg|

## Цахим холбоос 
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* Hoopoe videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

Ангилал:Өвөөлжийнхөн
Ангилал:Евразийн шувууд
Дорго

**Дорго** нь **Mustelidae** овгийн богино хөлтэй, мах идэштэн амьтан юм. Нийт 3 дэд овог, 8 зүйлд хуваагдана.

Дорго нь газар доорх амьдралтай, нэлээд том зайтай үүр нүхэнд амьдардаг. Тэдний зарим нь ганцаар, зарим нь 2-15-аар нийлж сүрэглэн амьдарна. Энэхүү амьтан нь нэлээд ууртай догшин авиртай ба өөрийгөө болон үр зулзагаа хамгаалахаар эцсээ хүртэл үзэлцдэг. Биеэр том чоно, баавгай, талын цөөвөр чоно зэргийн дайралтыг няцаах чадвартай. Тэд богино зайд 25-30 км/ц хурдтай давхиж чадна.

## Идэш тэжээл 
Дорго нь голдуу газар ухаж малтан, газар доорх амьтдыг иддэг. Мэрэгчдийн хонгил нүхийг, араас нь мөшгин гайхалтай хурднаар ухдаг байна. Мөн идэш хоолоо нууж нөөцөлдөг.
Евразийн дорго голдуу хорхой шавьж, чийгийн улаан, авгалдай зэргээр хооллоно. Мөн жижиг хөхтөн, хоёр нутагтан, хэвлээр явагч, шувуу, үр тариа, үндэс, жимс зэргийг иддэг.

Африкийн Балны дорго зөгийн бал, үхэр зараа, могой гэх мэтээр хооллодог аж.

## Ангилал
***Овог Mustelidae**
** **Дэд овог Melinae**
*** '*Төрөл *Arctonyx'''*
**** Hog Badger, *Arctonyx collaris*
**** *Arctonyx albogularis* 
**** *Arctonyx hoevenii* 
*** *'Төрөл *Melogale*'*
**** Бирм дорго, *Melogale personata*
**** Жава дорго, *Melogale orientalis*
**** Хятад дорго, *Melogale moschata*
**** Bornean Ferret-badger, *Melogale everetti*
*** *'Төрөл *Meles*'*
**** Япон дорго, *Meles anakuma*
**** Ази дорго, *Meles leucurus*
**** Европ дорго, *Meles meles*
** **Дэд овог Mellivorinae**
*** Балны дорго, *Mellivora capensis*
** **Дэд овог Taxideinae**:
*** †*Chamitataxus avitus*
*** †*Pliotaxidea nevadensis*
*** †*Pliotaxidea garberi*
*** Америк дорго, *Taxidea taxus*
** **Дэд овог Mustelinae**
*** *суусар, үен, өмхий хүрэн зэрэг.*
* **Овог Mephitidae**
** *'Төрөл *Mydaus*'*
*** Индонез дорго, *Mydaus javanensis*
*** Palawan Stink Badger, *Mydaus marchei''

## Хоол хүнсэнд 
Одоогийн АНУ, Их Британид бараг идэхээ больсон ч, урьд цагт уугуул америкчууд болон цагаан арьст колоничлогчид доргоор махны гол хэрэгцээгээ хангаж байжээ. 1950-иад онд, Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Британид дорго идэж байв. Орост доргоны махыг идэж хэрэглэх нь нилээд тархсан болно. Европын улс, Хорватад үндэсний хоол гуляшийг доргоны махаар хийдэг байв. Мөн Франц, Испани улсын зарим хэсэгт хүнсэнд хэрэглэнэ.

Хятад улсад хоол хүнсэнд хэрэглэхээс гадна үсийг нь худалдаалдаг. Доргоны үсээр сахлын багс хийдэг бөгөөд Хойд Америк, Европын ихэнх оронд доргыг хуулиар хамгаалсан тул гол нийлүүлэгч нь Хятад болоод байна.

## Гадаад холбоос 
*Ontario Badgers (information about the American Badger and the research of their endangered Ontario population)
*Badgerland - The Definitive On-Line Guide to Badgers in the UK
*Steve Jackson's Badger Pages
*The Badger Trust (formerly the National Federation of Badger Groups)
*The Virtual Badger Sett

Ангилал:Суусар
Дорнын сохор номин

**Дорнын сохор номин** (*Scalopus aquaticus*) нь дунд зэргийн хэмжээтэй, Хойд Америкийн сохор номин юм. **Scalopus** төрлийн ганц гишүүн болно. Энэ зүйл нь Канад, АНУ, Мексикийн хойд хэсгийн чийглэг, элсэрхэг, ойн хөрсөнд амьдардаг.

Бор саарал өнгийн арьстай, шовх үзүүртэй хамар, богино сүүлтэй. Биеийн урт 16 см ба сүүл нь 3 см, 75 гр жинтэй. 36 шүдтэй, нүд нь арьс үсээр бүрхэгдсэн, чих нь бас ил харагдахгүй. Дорнын сохор номин амьдралынхаа ихэнх цагийг хөрсөн дор өнгөрүүлж, чийгийн улаан, авгалдай, цох зэргээр хооллодог. Үржлийн үеэс бусад цагт ганцаар амьдардаг. Эм нь 2-5 зулзага гаргана.

Ангилал:Номингийнхон
Үхэр зараа

**Үхэр зараа** нь махчин амьтдаас биеэ хамгаалах хурц, урт өргөсөөр бүрхэгдсэн арьстай мэрэгч амьтан юм. Тэд капибара, минжний дараа 3-т орох томхон мэрэгч болно. Нийт **27 зүйл** бий.

Үхэр зараа **63-91 см** урт, **20-25 см** сүүлтэй, **5.4-16 кг** жинтэй бөөрөнхийдүү том бие, удаан хөдөлгөөнтэй. Бор, саарал, харавтар, цагаан гэх мэт олон янзын зүстэй байна. 

Тэд Ази, Африк, Хойд Америк, Өмнөд Америкийн дулаан ба сэрүүн бүсийн нутгаар амьдарна. Үхэр зараа нь ой мод, цөл, өвст тал, хадтай уулын бэл газраар амьдрах ба шөнийн амьдралтай. Заримдаа 3700 м өндөрлөг уул нуруунд таарна. 

## Ангилал
thumb|right|290px|Үхэр зарааны өргөс.
**Баг Мэрэгч**
* **Дэд баг Hystricomorpha**
** **Infraorder Hystricognathi
*** **Овог Hystricidae'*: Хуучин Дэлхийн үхэр зараанууд.
**** Өтгөн сүүлт үхэр зараа, *Atherurus africanus*
**** Ази үхэр зараа, *Atherurus macrourus*
**** Африк үхэр зараа, *Hystrix cristata*
**** Cape Porcupine, *Hystrix africaeaustralis*
**** Гималайн үхэр зараа, *Hystrix hodgsoni*
**** Энэтхэг үхэр зараа, *Hystrix indicus*
**** Малайн үхэр зараа, *Hystrix brachyura*
**** Sunda Porcupine, *Hystrix javanica*
**** Sumatran Porcupine, *Hystrix sumatrae*
**** Bornean Porcupine, *Thecurus crassispinis*
**** Филиппин үхэр зараа, *Thecurus pumilis*
**** Урт сүүлт үхэр зараа, *Trichys fasciculata*
*** Овог Thryonomyidae: cane rats
*** Овог Petromuridae: Dassie Rat
*** Овог Bathyergidae: African mole-rats
*** Овог Hydrochaeridae: capybara
*** Овог Caviidae: cavies
*** Овог Dasyproctidae: agoutis and acouchis
*** **Овог Erethizontidae**: Шинэ Дэлхийн үхэр зараанууд.
**** Бразил үхэр зараа, *Coendou prehensilis*
**** Bicolor-spined Porcupine, *Coendou bicolor''
**** Koopman's Porcupine, *Coendou koopmani*
**** Rothschild's Porcupine, *Coendou rothschildi*
**** Мексик үхэр зараа, *Sphiggurus mexicanus*
**** South American Tree Porcupine, *Sphiggurus spinosus*
**** Bahia Hairy Dwarf Porcupine, *Sphiggurus insidiosus*
**** Pallid Hairy Dwarf Porcupine, *Sphiggurus pallidus* (устсан)
**** Brown Hairy Dwarf Porcupine, *Sphiggurus vestitus*
**** Шар өргөст үхэр зараа, *Sphiggurus villosus*
**** Хойд Америкийн үхэр зараа, *Erethizon dorsatum*
**** Stump-tailed Porcupine, *Echinoprocta rufescens*
**** Bristle-spined Porcupine, *Chaetomys subspinosus* (sometimes considered an echymid)
*** Овог Chinchillidae: chinchillas and allies
*** Овог Ctenomyidae: tuco-tucos
*** Овог Myocastoridae: Coypu
*** Овог Octodontidae: octodonts
*** Овог Ctenodactylidae: gundis

## Цахим холбоос 
*Porcupines: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation
*"Resource Cards: What About Porcupines?" Pacific Northwest National Laboratory
**Porcupine control in the western states* hosted by the UNT Government Documents Department
* Porcupine Tracks: How to identify porcupine tracks in the wild
Сохор номин

**Сохор номин** нь **Talpidae** овгийг бүрдүүлэх дийлэнх гишүүд юм. Хойд Америк, Ази, Европын улсуудад (Ирландаас бусад) хаа сайгүй тархжээ. 

## Гадаад төрх 
Тэд цилиндр хэлбэрийн, **15 см** орчим урт биетэй, сүүл нь **32 мм**, **120 гр** жинтэй, арьс нь үсээр хучигдсан, жижиг эсвэл битүү нүдтэй байна. Чих нь гаднаас харагдахгүй, далд байрлалтай. 4 мөч нь богино, урд хөл нь хавтгайдуу ба хурц том хумстай бөгөөд хөл нь доош биш хажуу тийш чиглэсэн байдгаас газар дээр тааруу юм. Тэдний энэ биеийн бүтэц нь газар дор амьдрахад зохицсон болно. Мөн тэд сайн сэлж чаддаг байна.

## Идэш тэжээл 
Сохор номин гол төлөв чийгийн улаан идэх ба хөрсөн дорх бусад сээр нуруугүй амьтад ба ургамлын үндэсээр хооллоно. Мөн нүхнийхээ амсар дээр таарсан жижиг хулгана барьж идэх нь бий. Сохор номин маш ховдог амьтан бөгөөд ходоодондоо 12 цагаас илүү хоолгүй байвал өлсөөд үхчихдэг ажээ.

## Ангилал 
* Дэд овог **Scalopinae**: "Шинэ Дэлхийн сохор номингууд"
** Tribe Condylurini Од хамарт сохор номин (Хойд Америк)
*** Төрөл *Condylura*: Од хамарт сохор номин 
** Tribe Scalopini New World moles 
*** Төрөл *Parascalops*: Үсэрхэг сүүлт сохор номин (Америкийн баруун хойд хэсэг)
*** Төрөл *Scalopus*: Дорнын сохор номин (Хойд Америк) 
*** Төрөл *Scapanulus*: Гансу сохор номин (Хятад)
*** Төрөл *Scapanus*: Зүүн хойд Америкийн сохор номин (4 зүйл)

* Дэд овог **Talpinae** Хуучин Дэлхийн сохор номин, desmans (not shown), and shrew-moles.
** Төрөл Talpini: Хуучин Дэлхийн сохор номин
*** Төрөл *Euroscaptor*: Азийн 6 зүйл.
*** Төрөл *Mogera* Япон, Солонгос, зүүн Хятадын 9 зүйл.
*** Төрөл *Parascaptor*: Цагаан сүүлт сохор номин, Өмнөд Ази.
*** Төрөл *Scaptochirus*: Short-faced Mole, Хятад
*** Төрөл *Talpa* Европ, Азийн баруун хэсгийн 9 зүйл.
** Tribe Scaptonychini Long-tailed Mole
*** Төрөл *Scaptonyx*: Урт сүүлт сохор номин (Хятад, Мьянмар)
** Tribe Urotrichini: Japanese shrew-moles
*** Төрөл *Dymecodon*: Japanese Shrew Mole
*** Төрөл *Urotrichus* True’s Shrew Mole
** Tribe Neurotrichini New World shrew-moles
*** Төрөл *Neurotrichus*: Shrew-mole 
* Дэд овогUropsilinae: Asian shrew-like moles, ("Chinese Shrew-moles")
** Төрөл *Uropsilus* Хятад, Бутан, Мьянмарт амьдрах 4 зүйл.

## Гадаад холбоос
* UK Government DEFRA paper on control the European Mole
* http://www.britishmolecatchers.co.uk   British Traditional Molecatchers Register
* Directory of UK Mole Catchers
Катет

[thumb|Тэгш өнцөгт гурвалжин. *c1* ба *c2* нь катет, *h* нь [гипотенуз.]]

**Катет** () гэдэг нь тэгш өнцөгт гурвалжны хурц өнцгүүдийн эсрэг талуудыг хэлнэ. Тэгш өнцөгт гурвалжин нь 2 катеттай байна.

Ангилал:Гурвалжин
Ангилал:Гурвалжны геометр
Гипотенуз

[thumb|Тэгш өнцөгт гурвалжин. *c1* ба *c2* нь [катет, *h* нь гипотенуз.]]

**Гипотенуз** () гэдэг нь тэгш өнцөгт гурвалжны тэгш өнцгийн эсрэг талыг хэлнэ.

Ангилал:Гурвалжин
Ангилал:Гурвалжны геометр
Од хамарт сохор номин

**Од хамарт сохор номин** (*Condylura cristata*) нь Хойд Америкийн жижиг сохор номин бөгөөд Канадын зүүн хэсэг, АНУ-н зүүн хойд хэсэгт таарна.

## Гадаад төрх, зан авир 
Энэ сохор номин нь чийглэг, нам дор газар амьдарч, жижиг сээр нуруугүй амьтад, өт хорхой, нялцгай биетэнээр хооллодог. Тэд сайн сэлдэг бөгөөд гол горхи, цөөрмийн ёроолд хоол тэжээл хайдаг. Бусад сохор номингийн адил хонгил нүх ухан идэш хоол хайх ба эдгээр нь голдуу усан дор байна. Өдөр, шөнө ялгаагүй идэвхтэй ба өвөл ичдэггүй. Сүрэглэн амьдардаг байж болзошгүй. 

Од хамарт сохор номин нь хар бордуу өнгийн ус нэвтрүүлдэггүй арьс үстэй, том савар, урт бүдүүн сүүлтэй. Нас бие гүйцсэн нь **15-20 см** урт, **55 гр** жинтэй, **44** шүдтэй байна. Тэдний гол онцлог нь хоншоорын үзүүрт байрлах од мэт салаалсан 22 махлаг, ягаандуу тэмтрүүл болно. Үүгээрээ өт, хорхой шавьж гэх мэт идэш тэжээл мөн эсэхийг ялгадаг аж. 

Эм нь хавар оройхон, зун эрт голдуу 4-5 зулзага гаргана. Дөнгөж төрсөн зулзага үсгүй, 5 см урт, 1.5 гр жинтэй. 10 сар хүрээд нас бие гүйцнэ. Од хамарт сохор номингийн гол дайсан нь эвэрт шар шувуу, улаан сүүлт харцага, өмхий хүрэн, суусар, мөн томхон загас юм.

## Гадаад холбоос 
* A Star is Born
* Star-nosed mole videos https://web.archive.org/web/20071228034802/http://www.vanderbilt.edu/exploration/stories/starnosedmole.html

* Star-nose as a bubble holding device

Ангилал:Номингийнхон
Бөгтөр халим

**Бөгтөр халим** (*Megaptera novaeangliae*) нь сахалт халим юм. Бүх далай тэнгист таарах ба жил бүр 25000 км зай туулан нүүдэллэнэ. Өдгөө нийт 80000 ш бөгтөр халим байна.

Энэ халим нь дундажаар 11-16 м урт, 30 т жинтэй байх ба томхон зарим нь 20 м урт, 60 т хүртэл жинтэй. Бүртгэгдсэн хамгийн том бөгтөр халим нь Карибын тэнгист агнагдсан 27 м урт, 82 т жинтэй эм халим байв.

## Үржил 
Эм бөгтөр халим 5 нас хүрээд үржилд орох нас бие гүйцдэг. 2-3 жилд нэг удаа төрөх ба 11.5 сар хээлээ тээдэг байна. Дөнгөж төрсөн зулзага эхийнхээ толгойтой тэнцэхүйц урттай. 15 м урт эх халим 6.1 м урт, 1.8 т жинтэй зулзага гаргана. Зулзага нь 6 сар хүртэл эхийнхээ сүүг хөхдөг. Халимны сүү 50% тослог, ягаан өнгөтэй аж. 

Бөгтөр халим нь 50-60 насална.

## Галлерей 

Image:Whale-Dive-Small.gif|
Image:Humpback stellwagen edit.jpg|
Image:Baleine à bosse et son baleineau 2.jpg|
Image:Humpback lunge feeding.jpg|Хооллож байна.
Image:Humpback Whale fg1.jpg|Амьсгаа авч байна.

## Гадаад холбоос 
* US National Marine Fisheries Service Humpback Whale web page
* ARKive - images and movies of the humpback whale *(Megaptera novaeangliae)*.
* Photos and information about humpback whales and other cetaceans in Mayumba National Park

Ангилал:Сахалт халим
Америк суусар

thumb|left|Америк суусар
**Америк суусар** (*Martes americana*) нь Суусрынхан овгийн Хойд Америкийн гишүүн юм. Энэ суусар нь Аляска, Канад, Хадат уулын шилмүүст болон холимог ой модонд амьдарна. Ой модыг тайрах, мөн булгатай төстэй гоёмсог тансаг арьс үснээс нь болж агнасан зэргээс тоо толгой нь цөөрсөн.

Америк суусар нь урт нарийн бие, гялалзсан цайвар бордуу арьс үс, саглагар сүүл, шонтгор хоншоортой. Энэ амьтан нь холимог тэжээлтэй, жижиг хөхтөн амьтад, ялангуяа Америк улаан хэрэм барьж иддэг. Мөн загас, мэлхий, хорхой шавьж, жимс гэх мэтээр хооллоно. Шөнийн цагаар, өглөө эрт идэвхтэй. 

Үржлийн үеэс бусад цагт ганцаар амьдардаг. Өөрийн эзэмшил газраа бусад эрэгчингээс хамгаалан дайрч довтолдог байна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Суусар
Шар нарсны жирх

**Шар нарсны жирх** (***Tamias amoenus***)нь **Sciuridae** овгийн мэрэгч амьтан юм. Канад болон АНУ-н нутагт таарна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хөрсний хэрэм
Хойд Америкийн үхэр зараа

**Хойд Америкийн үхэр зараа** (*Erethizon dorsatum*) нь мөн **Канадын үхэр зараа**, **Жирийн үхэр зараа** гэгдэх ба Шинэ Дэлхийн үхэр зарааны овог юм. Хойд Америкт үхэр зараанаас биеэр том ганцхан мэрэгч байдаг нь минж юм. Энэ үхэр зараа нь Канад, Аляскын шилмүүст болон холимог ой модонд, мөн Мексикийн цөл, тундр, бутлаг ургамалтай газар таарна. 

## Гадаад төрх 
Хойд Америкийн үхэр зараа нь голдуу хар бор, хар өнгөтэй, цагаан сортой байна. Тэд бахим богино бие, жижиг нүүртэй, богино хөл, сүүлтэй. Биеийн урт нь **90 см**, **14 кг** жинтэй. Нуруун хэсэг нь биеэ хамгаалах зорулалттай хэдэн мянган өргөсөөр бүрхэгдсэн байдаг. Амьтан дайрч довтлоогүй үед өргөс нь биеэ даган налсан байдаг. Дөнгөж төрсөн зулзаганы өргөс нь зөөлөн байх ба хэдхэн цагийн дотор хатуурдаг ажээ.

## Зан авир 
Үхэр зараа нь шөнийн цагаар идэвхтэй бөгөөд зуны өдрүүдийг үүр нүхэндээ өнгөрөөнө. Зуны улиралд жимс жимсгэнэ, ургамлын үндэс, модны иш, мөчир, иддэг. Өвөл шилмүүс, модны холтосоор хооллоно. Тэд өвөл ичдэггүй ч ихэнх цагийг модны нүхэн дэх үүрэндээ унтаж өнгөрөөх ба ганцаар амьдралтай. 
Нохой зээх, талын цөөвөр чоно, пума зэрэг махчин амьтад үхэр зарааг барьж иддэг ажээ.

Image:PorcupineBark3.JPG|Үхэр зарааны идсэн ул мөр.
Image:PorcupineBark2.JPG|
Image:PorcupineBark1.JPG|

## Цахим холбоос 
Ангилал:Модны үхэр зараа
Шинэ Зеландын далайн арслан

**Шинэ Зеландын далайн арслан** (*Phocarctos hookeri*) нь Чихт далайн хав овгийн сэлүүр хөлтөн юм. 2008 оны байдлаар 9000 орчим байна. Арьс үс болон тосыг нь авах зорилгоор агнасаар тоо толгой нь цөөрчээ.

## Гадаад төрх 
Эр далайн арслан 220 см урт, эм нь 180 см. Эр нь 300-400 кг, эм нь 140-230 кг байна. Мах идэштэн бөгөөд загас, арваалж, наймаалж, оцон шувуу иднэ. Голдуу шөнийн цагаар 30 м хүртэл шумбан ан хийдэг.

## Үржил 
12-1 сард 1 зулзага гаргана. 6-8 сар, зарим үед 1 нас хүртэл нь хөхүүлдэг.

## Галлерей
## Гадаад холбоос
* Encyclopedia of New Zealand - New Zealand sea lion
*ARKive - images and movies of the Hooker's sea lion *(Phocarctos hookeri)*

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Ингмар Бэргман

**Ернст Ингмар Бэргман**;  (1918.07.14-2007.07.30) бол Шведийн алдартай кино найруулагч, зохиолч, продюсер юм.
 
Тэрээр 1940-өөд оны дунд үеэс кино бүтээж эхэлсэн бөгөөд “Долоо дахь хориг тэмдэг” (“Seventh Seal”, 1957), “Зэрлэг гүзээлзгэнэ” (“Wild Strawberries”, 1957), “Фанни, Александр хоёр” (“Fanny and Alexander”, 1982) зэрэг кинонууд нь дэлхийд ихээхэн алдартай.

Бэргманы кинонуудад хvний дотоод ертөнц, сэтгэлзүйн зөрчлийг гайхалтай урнаар нээж харуулдгаараа онцлог юм. Тийм ч учраас түүний хийсэн кинонууд нь олон нийтийн таашаалд нийцсэн бүтээл гэхээсээ илүү жинхэнэ урлаг сонирхогчдод зориулсан бүтээл байдаг.
 
Тэрээр эцэгтэйгээ таарамж муутай байсан гэдэг бөгөөд энэ талаар өөрийнхөө “Зэрлэг гүзээлзгэнэ” бүтээлдээ тусган харуулсан гэж үздэг. Энэ киногоороо Бэргман Берлиний Олон Улсын кино наадмын тэргүүн шагнал “Алтан баавгай”-г 1958 онд хүртсэн байна.

Түүнчлэн Бэргман Канны кино наадмаас олон удаа тусгай шагнал, Америкийн Кино Академийн “Гадаад хэлээрх шилдэг кино” шагналыг хэд хэдэн удаа хүртсэн юм.

Ангилал:1918 онд төрсөн
Ангилал:2007 онд өнгөрсөн
Ангилал:Шведийн кино найруулагч
Бор далайн хав

**Бор далайн хав** (*Arctocephalus pusillus*), мөн **Австрали далайн хав**, **Өмнөд Африкийн далайн хав** гэгддэг үслэг далайн хавын нэг зүйл юм. 

## Биеийн бүтэц 
Бор далайн хав нь өргөн хавтгай толгой, шовх хоншоортой. Эр нь бор, хар сааралдуу өнгөтэй ба 2.2 м урт, 200-360 кг жинтэй. Эм нь саарал, цайвар бор бөгөөд 1.7 м урт, 120 кг жинтэй. Зулзага нь төрөхдөө хар байх ба аажмаар гуужин саарал цайвар болдог. Бор далайн хав 600 м хүртэл гүнд шумбах чадвартай.

## Тархац 
Бор далайн хав Өмнөд Африкийн Сайн Итгэлтийн хошуу болон Намиби улсын баруун эрэг орчмоор нутаглана. 

Австралийн дэд зүйлүүд нь Тасмани болон Виктория хүртэлх 9 арлуудад амьдардаг.

## Идэш тэжээл 
Тэд голдуу арваалж, наймаалж, сам хорхой, мөн шувуу иддэг.

## Зан авир ба үржил 
Энэ далайн хав нь 10 сарын дундуур үржилд орно. Бусад чихт далайн хаваас ялгаатай нь эм нь эрээ өөрөө сонгодог аж. Гол шалгуур нь эр далайн хавын эзэмшил газар байдаг байна. Бор далайн хав эр, эм ялгаагүй өөрийн эзэмшил газартай байх бөгөөд эр далайн хав хэд хэдэн эмэгчингийн жижиг эзэмшил газруудыг хамруулан эзэмших нь бий. 

11-12 сарын эхээр зулзагалах бөгөөд 4 сар хүртэл нь хөхүүлж тэжээнэ. Бор далайн хавын гол махчин нь Аврага цагаан загас юм.

## External links 
* Photos of Brown Fur Seals at Cape Cross, Namibia — Photographs and information.
* Pictures of Fur Seals at Geyser Rock, South Africa on jostimages.com

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Халиман аварга загас

**Халиман аврага загас** (***Rhincodon typus***) нь хамгийн том загас юм. 13.7 м урт, 21 т бүхий жинтэй энэ загас нь хүнд гэм хоргүй. Тэд далайн усан дахь бичил биетэн, сам хорхой, зарим жижиг загасыг устай хамт балган шүүж иддэг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Мөгөөрст загас
Ангилал:Амьтны хамгийн
Бахим бүргэдэй

**Бахим бүргэдэй** (*Aquila pennata*) нь **Харцагынхан** овгийн махчин шувуу юм. Энэ бүргэд нь 47 см урт, далавчаа дэлгэхэд 120 см байна.

Бахим бүргэдэй нь Европын өмнөд хэсэг, Хойд Африк, Азид тархан нутагладаг. Нүүдэллэн амьдрах бөгөөд Өмнөд Ази, Африкын Сахарын бүс нутгаар өвөлждөг. Голдуу 1-2 өндөг гаргана.
т.]]
Жижиг хөхтөн, хэвлээр явагч, шувуу ангуучлан хооллодог.

Бусад бүргэдтэй харьцуулахад жижиг биетэйд тооцогдоно. Эр нь 700 гр, эм нь 1 кг орчим жинтэй. 2 янзын зүс голчилдог. Нэг нь цайвар саарал өнгө зонхилсон, далавч, толгой нь хар бараан байна. Нөгөө зүс нь бордуу өнгийн их бие, далавчны өд нь хар саарал байдаг.

## Цахим холбоос 
* Oiseaux Photos
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* Booted Eagle from India by Anuj Kale

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Евразийн шувууд
Ангилал:Харцгайнхан
Харсун бүргэдэй

**Харсун бүргэдэй** (*Aquila fasciata*) нь томхон махчин шувуу бөгөөд **Харцагынхан** овогт хамрагдана. Энэ бүргэд нь Европ, Африк, Ази, Индонез, Сахарын цөлд нутаглана. Голдуу 1-3 өндөг гаргадаг.

Бусад бүргэдтэй харьцуулахад жижиг буюу дунд хэмжээтэйд тооцогдох 55-65 см урт юм. 

Харсун бүргэдэй нь туулай зэргийн хөхтөн амьтад, шувуу агнан иддэг.

## Цахим холбоос 
* Bonelli's Eagle in Spain
* Live and recorded web cams of Bonelli's Eagle from Parc del Garraf
* Web page of the Conservation Biology Team - Bonelli's Eagle, of the University of Barcelona
* Ageing and sexing (PDF)

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Уулын согсоот бүргэд

**Уулын согсоот бүргэд**, *Nisaetus nipalensis* нь **Харцагынхан** овгийн махчин шувуу юм. Азийн өмнөд хэсэг, Пакистан, Энэтхэг, Шри Ланка, Индонез, Хятад, Япон зэрэг улсын нутгаар тархан амьдардаг.

Энэ бүргэд нь дундаж хэмжээний буюу **70-72 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **160-170 см** болно. 

Өндөр модны оройд иш мөчрөөр дугуйдуу үүр засаж голдуу 1 өндөг гаргадаг. Эм нь өндөгөө дарж, эр нь анд гаран идэш тэжээл олж ирдэг. Ой мод ихтэй газар амьдрах тул далавч нь зохицсон богиновтор байдаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Аврага филиппин бүргэд

**Аврага филиппин бүргэд**, *Pithecophaga jefferyi*,нь  мөн **Филиппин бүргэд**, **Сармагчин идэшт бүргэд** гэгдэх бөгөөд  том, хүчирхэг махчин шувуу юм. 

## Цахим холбоос 
*Philippine Eagle Foundation A foundation devoted to saving the Philippine Eagle. 
*Haribon.org (The Largest Eagle in the World.)
*Animal Diversity Web - Pithecophaga jefferyi

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Бор бүргэд

**Бор бүргэд** (***Aquila clanga***) нь **Харцагынхан** овгийн том махчин шувуу юм.

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet.
* Aquila_clanga videos 
* Oiseaux 

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Колорадо жирх

**Колорадо жирх** (***Tamias quadrivittatus***) нь **Sciuridae** овгийн мэрэгч амьтан юм. Энэ жирх нь зөвхөн АНУ-н нутагт амьдардаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хөрсний хэрэм
Нацист Герман

**Нацист Герман** ( орч. Үндсэрхэг Социалист Улс гэсний товчилсон хэлбэр) эсвэл **ҮС-Герман** нь 1933-1945 оны хооронд Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Намын (ГҮСАН) удирдлага, хяналтан доор байсан байна. Энэ нь үндсэндээ өөрийгөө "Фюрер" буюу "Удирдагч" хэмээн нэрлүүлж байсан ГҮСАН-ы дарга болон тухайн үеийн Герман улсын удирдагч Адольф Хитлерээр удирдуулсан тоталитар дарангуйллын нэг хэлбэр байсан юм.

## Түүхэн нэрс 
### Германы Эзэнт Улс 
Германы Хаант улс нь 1871 онд үүсгэн байгуулагдаж 1918 оны 11 сарын 11 хүртэлх буюу Дэлхийн нэгдүгээр дайны төгсгөл хүртэл хэмжээт эрхт хаант засаглалтайгаар оршин тогтнож байсан билээ. Харин үүний дараачаас Германд парламентийн засаглал бүхий Ваймарын Нэгдсэн Улс 1919 онд байгуулагдаж, 1933 оны 5-р сарын 23 хүртэл оршин тогтнож байсан. 

Энэ бүхэн 1933 оны 1-р сарын 30-нд А.Хитлер засгийн эрхэнд гарч эзэнт гүрний Ерөнхий сайдаар томилогдсон цагаас эхлэн нэг хүний дарангуйлал доор орших улс болон өөрчлөгдсөн юм. Гэвч уг дарангуйлал доор өнгөрүүлсэн эдгээр он жилүүд нь 1945 оны 5-р сарын 30-нд Герман улс Дэлхийн хоёрдугаар дайнд үг дуугүй бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурснаар төгсгөл болсон. 

### Их Германы Эзэнт Улс 
### Хуучин Эзэнт Улс 
### Гуравдугаар Эзэнт Улс 
1933 онд А. Хитлер засгиийн эрхэнд гарч Германы төрийг Нацист буюу Үндэсний социалист ажилчны нам барих болжээ. Ингэснээр нацист үзэл суртлыг бүх шатны байгууллагуудад түгээж, тоталитари засаглалтай, социалист тогтолцоотой улс байгуулж, түүнийгээ Гуравдугаар Райх хэмээн нэрийджээ. Гуравдугаар Райх нь төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай, цөөн хүний дарангуйлал, хээль хахууль, арьс өнгөөр гадуурхаж, улс төрийн бусад үзлийг үл тэвчих улс төрийн системтэй, хүчирхэг Вермахт хэмээх армитай, өрнө этгээдэд Францыг 1940 онд буулгаж авсан, дорно этгээдэд Польшийг 1939 онд, өмнө этгээдэд Чехословак, Югослав, умард этгээдэд Норвеги, Данийг 1940 онд эзэлсэн хүчирхэг улс байв. 

## Үзэл суртал 
## Мөн үзэх 
* Дэлхийн хоёрдугаар дайны эхэн буюу Польшийг эзэлсэн нь
* Дэлхийн хоёрдугаар дайн

## Эх сурвалж 
### Тэмдэглэл 
### Эшлэл 

Ангилал:20-р зууны Германы түүx
Ангилал:Германы муж улсуудын түүх