open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туйлын мөсөн бүрхүүл

**Туйлын мөсөн бүрхүүл** буюу туйлын таг гэдэг нь мөсөнд хучигдсан гариг, одой гариг ​​эсвэл байгалийн хиймэл дагуулын өндөр өргөргийн бүс юм.

Мөсөн биеийг туйлын мөсөн бүрхүүл гэж нэрлэхийн тулд хэмжээ, найрлагын талаар ямар ч шаардлага байхгүй, мөн хуурай газрын дээгүүр байх геологийн шаардлага байхгүй, зөвхөн туйлын бүсэд хатуу фазын биет байх ёстой. . Энэ нь "туйлын мөсөн бүрхүүл" гэсэн нэр томъёог төөрөгдүүлэхэд хүргэдэг, учир нь мөсөн бүрхүүл гэдэг нэр томьёо нь өөрөө хуурай газрын дээгүүр, 50,000 км2-аас бага талбайг хамардаг биетүүдэд илүү нарийн хэрэглэгддэг: том биетүүдийг мөсөн бүрхүүл гэж нэрлэдэг.

Мөсний найрлага өөр өөр байх болно. Жишээлбэл, дэлхийн туйлын таг нь ихэвчлэн усны мөс байдаг бол Ангараг гаригийн туйлын бүрхүүлүүд нь хатуу нүүрстөрөгчийн давхар исэл, усны мөсний холимог юм.

Өндөр өргөргийн бүс нутгууд нарнаас нарны цацраг хэлбэрээр экваторын бүс нутгаас бага энерги авдаг тул гадаргуугийн температур бага байдаг тул туйлын мөсөн бүрхүүл үүсдэг.

Сүүлийн 12,000 жилийн хугацаанд дэлхийн туйлын таг эрс өөрчлөгдсөн байна. Гараг эсвэл сар нарыг тойрон эргэлдэж байх үед нарны эрчим хүчийг шингээх чадвараас шалтгаалан мөстлөгийн улирлын өөрчлөлтүүд гарч ирдэг. Нэмж дурдахад геологийн цагийн хуваарийн дагуу цаг уурын өөрчлөлтөөс шалтгаалан мөсөн бүрхүүлүүд томорч, багасаж болно.
IV Николас

**IV Николас** (латин. *Nicolaus PP. IV*,  энгийн нэр нь— *Жироламо Маши д’Асколи*, итали. *Girolamo Masci d’Ascoli*; 1227 оны 9-р сарын 30-нд  Анкон мужийн Асколи-Пичено хотод төрсөн—1292 оны 4-р сарын 4-нд Ром хотод нас барсан) — 1288 оны 2-р сарын 22-ноос 1292 оны 4-р сарын  4-ний өдөр хүртэл Ромын Пап байсан. Папын сэнтийд заларсан анхны францискан хүн юм.

Ангилал:Пап
Ангилал:1227 онд төрсөн
Ангилал:1292 онд өнгөрсөн
Сансрын дуран

Сансрын дуран буюу сансар ажиглалтын газар нь одон орны объектуудыг ажиглахад ашигладаг сансар огторгуйн дуран юм. 1946 онд Лайман Спитзерийн санал болгосон анхны бүрэн ажиллагаат дуран нь Америкийн Орбитын Одон Орон Судлалын Төв/ American Orbiting Astronomical Observatory, OAO/ -өөс 1968 онд хөөрсөн ба Зөвлөлтийн Орион-1 хэт ягаан туяаны дуран нь 1971 онд Салют-1 ажиллагаагаар хөөрчээ. Сансрын дуран нь тодорхой долгионы урттай гэрлийг шингээх, тараах, үүлэнд саад болох, анивчих гэх мэт атмосферийн хугарлын гажуудал зэрэг агаар мандлаас үүдэлтэй хэд хэдэн асуудлаас зайлсхийдэг. Сансрын дуран нь өдрийн цагаар бүдэг биетүүдийг ажиглаж чаддаг бөгөөд газрын ажиглалтын газруудад тулгардаг гэрлийн бохирдлоос зайлсхийдэг. Тэдгээрийг хоёр төрөлд хуваадаг: Тэнгэрийг бүхэлд нь зурагладаг хиймэл дагуулууд (одон орон судлалын судалгаа) болон одон орон судлалын сонгосон объектууд эсвэл тэнгэрийн хэсэг болон түүнээс цааш төвлөрдөг хиймэл дагуулууд гэж хуваадаг. Сансрын дурангууд нь хиймэл дагуулаас зураг авах, цаг агаарын шинжилгээ хийх, тагнуул хийх болон бусад төрлийн мэдээлэл цуглуулах зорилгоор дэлхий рүү чиглэдэг дэлхийн дүрслэлийн хиймэл дагуулаас ялгаатай байдаг.

**ТҮҮХ** 

1946 онд Америкийн онолын астрофизикч Лайман Спитцер сансарт телескоп буюу дуран байрлуулахыг санал болгосон. Түүний санал нь дэлхийн агаар мандалд саад учруулахгүй том телескоп байгуулах талаар уриалсан байсан ба 1960-70-аад онд ийм системийг бий болгохын төлөө лобби хийсний дараа Спитцерийн төсөөлөл эцэстээ 1990 оны 4-р сарын 24-нд Space Shuttle Discovery (STS-31)-ээр хөөргөсөн Хаббл сансрын дуран болж хувирав.
Байгаль орчин, нийгэм, засаглал

**Байгаль орчин, нийгэм, засаглал (БОНЗ)** нь байгаль орчны асуудал, нийгмийн асуудал, компанийн засаглал зэрэг олон талын цогц зүйлд хөрөнгө оруулалт хийж болно. БОНЗ-г харгалзан хөрөнгө оруулалт хийхийг заримдаа хариуцлагатай хөрөнгө оруулалт эсвэл илүү идэвхтэй байх тохиолдолд нөлөөллийн хөрөнгө оруулалт гэж нэрлэдэг.

БОНЗ гэсэн нэр томьёо анх 2004 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын (НҮБ) уриалгаар санхүүгийн байгууллагуудын хамтарсан санаачилгаар гаргасан "Хэн санаа тавьсан нь ялдаг" тайланд дурдагдсан. 2021 он гэхэд БОНЗ-ын хөдөлгөөн нь НҮБ-ын нийгмийн хариуцлагын санаачилгаас 30 их наяд гаруй ам.долларын менежментийн хөрөнгийг төлөөлдөг дэлхийн хэмжээний үйл явдал болон өргөжиж байна.

БОНЗ -ийн шүүмжлэл нь үзэл бодол, анхаарлын талбараас хамаарч өөр өөр байдаг. Эдгээрт өгөгдлийн чанар, стандартчилал дутмаг; хөгжиж буй зохицуулалт, улс төр; ногоон угаалга; нийгмийн сайн сайхныг тодорхойлох болон үнэлэх олон янз байдал багтдаг.

Түүх

Хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүд нь санхүүгийн үр өгөөжийн боломжид тулгуурладаг. Гэсэн хэдий ч хаана хөрөнгө оруулахаа шийдэхийн тулд улс төрийн бодлогоос эхлээд бүхий л шагнал хүртэл төрөл бүрийн шалгуур байсаар ирсэн.
Цөмийн анагаах ухаан

thumb|Цөмийн анагаах ухаан PET шинжилгээ

**Цөмийн анагаах ухаан** буюу **нуклеологи** нь өвчний оношилгоо, эмчилгээнд цацраг идэвхт бодисыг ашигладаг эмнэл зүйн салбар юм. Цөмийн дүрслэл нь рентген үүсгүүр гэх мэт гаднын эх үүсвэрээс бие махбодоор дамждаг цацраг туяа гэхээсээ илүү дотроос ялгарч буй цацрагийг бүртгэдэг учраас "цахилгаан шинжилгээг дотроос нь хийдэг" юм. Нэмж дурдахад, цөмийн анагаах ухааны сканнер нь рентген шинжилгээнээс ялгаатай, учир нь анатомийн дүрслэлд бус, харин үйл ажиллагаанд онцгой анхаарал хандуулдаг. Ийм учраас үүнийг физиологийн дүрслэлийн арга гэж нэрлэдэг. Цөмийн анагаах ухаанд нэг фотоны ялгаралтын тооцоолсон томограф (SPECT) болон позитрон ялгаралтын томограф (PET) сканнерууд нь хамгийн түгээмэл дүрслэлийн хоёр арга юм.

Ангилал:Анагаах ухаан
Цацраг туяа

thumb|Альфа бета гамма цацрагийн нэвтрэлт
Физикийн хувьд цацраг туяа нь сансар огторгуй эсвэл материаллаг орчинд долгион эсвэл бөөмс хэлбэрээр энерги ялгарах буюу дамжуулахыг хэлнэ.[1][2] Үүнд:

* цахилгаан соронзон цацраг нь радио долгион, богино долгион, хэт улаан туяа, үзэгдэх гэрэл, хэт ягаан туяа, рентген туяа, гамма цацраг (γ) зэрэг фотонуудаас бүрддэг.

* бөөмийн цацраг нь альфа цацраг (α), бета цацраг (β), протоны цацраг, нейтроны цацраг гэх мэт тэг биш тайван энергитэй хэсгүүдээс бүрдэнэ.
* физик дамжуулагчаас хамааралтай хэт авиан, дуу авиа, газар хөдлөлтийн долгион зэрэг акустик цацраг таталцлын цацраг, таталцлын долгион хэлбэрээр, орон зай дахь долгион
* Цацрагийн цацрагийг цацрагийн бөөмсийн энергиэс хамааран ионжуулагч ба ионжуулдаггүй гэж ангилдаг. 

Ионжуулагч цацраг нь 10-аас дээш электрон вольт (eV) дамжуулдаг бөгөөд энэ нь атом, молекулуудыг ионжуулж, химийн холбоог таслахад хангалттай. Энэ нь амьд организмд үзүүлэх хор хөнөөлийн ялгаа их байдаг тул чухал ялгаа юм. Ионжуулагч цацрагийн нийтлэг эх үүсвэр нь гелийн цөм, электрон эсвэл позитрон, фотоноос бүрдэх α, β, γ цацраг ялгаруулдаг цацраг идэвхт бодис юм. Бусад эх сурвалжуудад эмнэлгийн рентген шинжилгээний рентген туяа, сансрын анхдагч туяа дэлхийн агаар мандалтай харилцан үйлчилсний дараа үүсдэг сансрын хоёрдогч цацрагийг бүрдүүлдэг мюон, мезон, позитрон, нейтрон болон бусад тоосонцор орно.
Томограф

thumb|толгойн томографи
Томографи нь ямар ч төрлийн нэвчиж буй долгион ашигладаг хэсэгчилсэн дүрслэл юм. Энэ аргыг радиологи, археологи, биологи, агаар мандлын шинжлэх ухаан, геофизик, далай судлал, плазмын физик, материал судлал, сансар судлал, астрофизик, квант мэдээлэл болон шинжлэх ухааны бусад салбарт ашигладаг. Томографи гэдэг үг нь эртний Грекийн τόμος tomos, "зүсмэл, зүсэлт" ба γράφω graphō, "бичих" эсвэл энэ хүрээнд мөн "дүрслэх" гэсэн үгнээс гаралтай. Томографид ашигладаг төхөөрөмжийг томограф гэж нэрлэдэг бол гаргаж авсан дүрсийг томограф гэж нэрлэдэг.

Ихэнх тохиолдолд эдгээр зургийг бүтээх нь математикийн аргаар томографийн сэргээн босголтод суурилдаг, тухайлбал, олон тооны проекцын рентген зурагнаас техникийн аргаар гаргаж авсан рентген компьютерийн томографи юм. Олон төрлийн сэргээн босгох алгоритмууд байдаг. Ихэнх алгоритмууд нь шүүсэн арын төсөөлөл (FBP) ба давталтын сэргээн босголт (IR) гэсэн хоёр ангиллын аль нэгэнд багтдаг. Эдгээр процедур нь тодорхой бус үр дүнг өгдөг: тэдгээр нь нарийвчлал ба тооцоолох цаг хугацаа хоёрын хооронд тохирно. FBP нь тооцооллын нөөц бага шаарддаг бол IR нь ерөнхийдөө өндөр тооцооллын зардлаар цөөн тооны олдвор (сэргээн босголтын алдаа) үүсгэдэг.[1]

Хэдийгээр MRI (соронзон резонансын дүрслэл), оптик когерент томографи, хэт авиан нь дамжуулах аргууд боловч өөр өөр чиглэлээс мэдээлэл авахын тулд дамжуулагчийн хөдөлгөөнийг шаарддаггүй. MRI-д проекц болон өндөр орон зайн гармоникийн аль алиныг нь орон зайн хэлбэлзэлтэй соронзон орон ашиглан дээж авдаг; зураг үүсгэхийн тулд хөдөлгөөнт хэсэг шаардлагагүй. Нөгөөтэйгүүр, хэт авиан болон оптик когерент томограф нь хүлээн авсан дохиог орон зайн кодлохын тулд нислэгийн цагийг ашигладаг тул энэ нь томографийн арга биш бөгөөд олон тооны зураг авах шаардлагагүй юм.
SpongeBob SquarePants

**SpongeBob SquarePants** бол Nickelodeon-оос гаргадаг Америкийн хүүхэлдэйн телевизийн цуврал юм. Цуврал 1999 оны тавдугаар сарын 1-нд эхэлсэн. Энэ шоуг далайн биологич Стивен Хилленбург хийсэн.

Энэхүү шоунд SpongeBob SquarePants хэмээх антропоморфик шар далайн хөвөн оролцож байгаа бөгөөд тэрээр Бикини Боттом хотод далайн ёроолд амьдардаг. Хөвөн Боб мөн хан боргоцойд амьдардаг, Krusty Krab-д ажилладаг бөгөөд Патрик Стар хэмээх далайн одтой найзууд юм.

Ангилал:1990-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Сансар судлал

**Сансар судлал** гэдэг нь сансар огторгуйг судлахад одон орон, сансрын технологийг ашиглах явдал юм. Сансар огторгуйг судлах ажлыг одоогоор дурангаар голчлон одон орон судлаачид хийж байгаа ба биет судалгааг робот болон хүний сансрын нислэгийн аль алинаар нь хийж байна. Сансар судлал нь одон орон судлалын сонгодог хэлбэрүүдийн нэг бөгөөд сансрын шинжлэх ухааны гол эх сурвалжуудын нэг юм.

Одон орон судлал гэх сансар огторгуйн биетүүдийг ажиглах нь найдвартай бичигдсэн түүхээс өмнө байсан бөгөөд 20-р зууны дунд үед том хэмжээтэй, харьцангуй үр ашигтай пуужингийн бүтээн байгуулалт нь сансар огторгуйн биет хайгуулыг бодитой болгох боломжийг олгосон юм. Сансар огторгуйг судлах нийтлэг үндэслэлд шинжлэх ухааны судалгааг ахиулах, үндэсний нэр хүндийг өсгөх, өөр өөр үндэстнүүдийг нэгтгэх, хүн төрөлхтний ирээдүйн оршин тогтнолыг баталгаажуулах, бусад улс орны эсрэг цэрэг, стратегийн давуу талыг бий болгох зэрэг багтдаг.

Сансар судлалын эхэн үе нь Зөвлөлт Холбоот Улс, АНУ-ын хоорондох "Сансрын уралдаан"-аас үүдэлтэй. Сансар судлалыг эхлүүлэх хөдөлгөгч хүч нь хүйтэн дайны үед байв. Цөмийн зэвсэг бүтээх чадвартай болсны дараа хамгаалах/довтолгооны тухай түүх газрыг орхиж, агаарыг хянах хүч анхаарлын төвд оров.
Улс төрийн туйлшрал

Улс төрийн туйлшрал нь улс төрийн хандлагын төвөөс холдож, үзэл суртлын хэт экстремизм руу чиглэсэн ялгаа юм.

Хоёр намын тогтолцоонд улс төрийн туйлшрал нь ихэвчлэн хоёр намын улс төрийн үзэл суртлын хурцадмал байдлыг илэрхийлдэг.     

Үзэл суртлын туйлшрал нь (бодлогын байр суурь хоорондын ялгаа) (сэтгэл хөдлөлийн хувьд дургүйцэх, бусад улс төрийн намд үл итгэх байдал) гэж ялгадаг.
Ангилал:Улс төрийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Улс төр
Шотланд хэл

**Шотланд хэл** буюу скотс хэл (скотс *Scots leid*, англи. *Scots language*, гэль. *Albais/Beurla Ghallda*) герман хэлний нэг юм. Шотландын нам дор газар (улсын өмнөд ба зүүн) тархсан тул хоёр дахь нэр нь Шотландын нам дор газрын (Lallants Scots, English Lowlands) хэл. Гел хэл гэгддэг Celtic Scots болон Шотланд аялгуутай англи хэлтэй андуурч болохгүй.
Провиденс

**Про́виденс** (англи. *Providence*) — АНУ-ын Рөүд-Айленд мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн хүн амтай хот юм. Провиденс хот Рөүд-Айленд мужийн эдийн засаг, соёл, улс төрийн төв юм. 2020 оны байдлаар хүн ам нь — 190,934 байсан.

## Түүх 
Одоогийн хотын газар дээрх анхны сууринг Массачусетс мужаас хөөгдсөн пуритан Рожер Уильямс байгуулжээ. 1636 онд тэрээр Наррагансетт индианчуудаас нэг хэсэг газар худалдан авч, тэдэнтэй найрсаг харилцаа тогтоожээ. Домогт өгүүлснээр, суурьшихад тохиромжтой газрыг хараад Рожер Уильямс: "Бурханы нигүүлсэнгүй үзэгдэл!" (англи. - «God’s merciful Providence!») гэснээс хотын нэр үүссэн гэдэг.

Газар тариалан эрхлэхэд хүндрэлтэй, индианчуудтай зөрчилдсөний улмаас хотын хөгжил удаашралтай байв. 1770-аад онд Британийн засгийн газар хотын эдийн засагт ихээхэн хохирол учруулсан хэд хэдэн татварыг нэвтрүүлсэн. Өндөр татвар нь хотыг эх орныхоо хүчийг хүлээн зөвшөөрдөггүй бусад колониуудад нэгдэхэд хүргэв.

Америкийн Тусгаар тогтнолын дайны үеэр тус хот Британичуудад олзлогдоогүй байна. Хотод Америкийн цэргүүд болон эмнэлгүүд байрлаж байсан юм. Энэхүү дайн нь эдийн засгийн хөгжилд хувь нэмэр оруулсан бөгөөд дараагийн жилүүдэд хотод жинхэнэ аж үйлдвэрийн хувьсгал гарсан. Энэ нь ялангуяа механик инженерчлэл, нэхмэлийн үйлдвэр, мөнгө, үнэт эдлэлийн үйлдвэрлэлд нөлөө үзүүлэв. Аж үйлдвэрийн хөгжил нь цагаачдын асар их урсгал, хүн амын хурдацтай өсөлтийг авчирсан. Америкийн Иргэний дайны дараа хотын хөгжил үргэлжилсэн.

1920-иод оны Их хямрал Провиденс хотын амьдралд ихээхэн нөлөөлсөн. Олон аж ахуйн нэгж хаагдсан. Дэлхийн 2-р дайны дараа байдал сайжраагүй: эдийн засаг буурч, оршин суугчид хотыг орхисон. Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг өсөж, Провиденс Шинэ Английн мафийн нийслэл болжээ.

1970-аад оноос хойш Хотын сэргэн мандалт эхэлсэн. Хотын эдийн засаг боловсрол, эрүүл мэнд, аялал жуулчлал зэрэг үйлчилгээний салбар руу чиглэж хүн ам өсөж эхлэв. Өнөөдөр Провиденс бол Шинэ Английн хамгийн гайхамшигтай хотуудын нэг юм.
Шинэ Англи

**Шинэ Англи** (англи. *New England*) —АНУ-ын зүүн хойд хэсэг дахь Коннектикут, Мэн, Массачусеттс, Нью-Хэмпшир, Рөүд-Айленд, Вермонт зэрэг 6 мужуудыг нэгтгэсэн Атлантын далай, Канад улс болон Нью-Йорк мужтай хиллэлдэг АНУ-ын түүхэн бүс нутаг.

Хойд Америк дахь Европын хамгийн анхны суурьшилын газар энд байсан юм. Английн эхний сууршигчид анх 1620 онд Шинэ Англид суурьшиж, Плимут колони (англи. *Plymouth Colony*) байгуулж байжээ. Арван жилийн дараа анхны сууршигчид Бостон дахь Плимут колонийн хойд хэсэгт суурьшиж, Массачусетсийн булангийн колониудыг үүсгэсэн байна. Дараагийн 130 жилийн хугацаанд Шинэ Англичууд Франц, Энэтхэгийн дөрвөн дайнд оролцож, Британичууд Франц болон тэдний холбоотнуудыг Хойд Америкт ялах хүртэл тулалдаж явсан байна.

18-р зууны сүүлчээр Шинэ Англид колониудын зөвшөөрөлгүйгээр шинэ өндөр татвар тогтоосон Британийн парламентын эсрэг анхны эсэргүүцэлүүд гарч ирсэн. Колониудын ард түмний гомдлыг илэрхийлсэн "Бостоны цай уух" уулзалт колониудын Засгийн газруудад Их Британи цэвэрлэгээ хийсэн байна. Энэхүү сөргөлдөөн нь 1775 онд нээлттэй дайнд хүргэж, 1776 оны хавар Британичуудыг Шинэ Англиас хөөж, улмаар  1776 оны 7-р сард АНУ-ын Тусгаар тогтнолын Тунхаглалд гарын үсэг зурсан байна. 

Америкийн уран зохиол, гүн ухаан, боловсролын анхны хөдөлгөөнүүдийн зарим нь Шинэ Англид үүссэн. Тус бүс нутаг нь боолчлолыг халах хөдөлгөөнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд аж үйлдвэрийн хувьсгалаар өөрчлөгдсөн АНУ-ын анхны бүс нутаг байв. Өнөөдөр Шинэ Англи нь дэлхийн боловсрол, өндөр технологи, даатгал, анагаах ухааны гол төвүүдийн нэг болоод байгаа юм. Бостон бол соёл, санхүү, боловсрол, эрүүл мэнд, тээврийн төв юм.

Муж бүр нь Шинэ Английн хотууд гэгддэг жижиг хотуудад хуваагддаг бөгөөд эдгээрийг хотын хурлаар удирддаг. 1970 оноос хойш сонгогчид АНУ-ын бусад бүс нутгаас илүү муж болон холбооны түвшинд либерал нэр дэвшигчдийг илүү дэмжих хандлагатай байгаа юм. 

## Нэршил 
1616 онд Английн судлаач Жон Смит энэ бүс нутгийг "Шинэ Англи" гэж нэрлэжээ. 1620 оны 11-р сарын 3-нд Виржиниа мужийн Плимут компанийн дүрмийг тус бүс нутгийг колоничлох, удирдах зорилгоор байгуулагдсан хувьцаат компани болох Шинэ Английн Плимут Зөвлөлийн хааны дүрмээр сольсноор энэ нэрийг албан ёсоор баталжээ. Анхны сууршигчид хөлөг онгоцноос буухын өмнө Майфлотерын компактыг бичиж, гарын үсэг зурсан нь тэдний анхны удирдах баримт бичиг болсон юм. Массачусетсийн булангийн колони нь тус бүс нутагт ноёрхох болсон бөгөөд 1629 онд хааны дүрмээр байгуулагдсан бөгөөд түүний гол хот, Бостон боомт нь 1630 онд байгуулагдсан.
Богд хан уулын аймаг

**Богд хан уулын аймаг** нь Хэмжээт цаазат Богд хаант Монгол Улсын Ардын засгийн газрийн шийдвэрээр 1923-1931 онд Түшээт хан аймгийн нэрийг өөрчлөн байгуулагдсан аймаг юм. 

## Тойм 
1921 онд Ардын хувьсгал ялсны дараа Монгол Ардын Хувьсгалт Нам, Монгол Улсын төрийн эрхийг барьж эхлэснээр нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард Монгол улсын нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа "4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болжээ." Ингэснээр **"Түшээт хан аймаг"** гэх нэрийг **"Богд хан уулын аймаг"** гэж өөрчлөн, харьяа 20 гаруй хошууг уул усны нэрээр нэрлэсэн. 

МАХН-ын 7-р их хурлын (1928 он) тогтоол болон 1930 оны 11 дүгээр сарын Засгийн газрын хуралдаанаар хуучин аймаг, хошууны захиргааг устгаж, шинээр байгуулагдах 13 аймгийн дарга нарыг томилсон. 1931 оны засаг захиргааны шинэчлэлтээр тус аймгийг Төв, Газар тариалан (1932 оноос Сэлэнгэ болсон), Өмнөговь, Дорноговь гэсэн 4 аймаг, 103 суманд хуваажээ. Төрийн болон орон нутгийн эрхийг сонгуулийн зарчимд суурилсан байдлаар явагдах болсон.

## Засаг захиргааны хуваарь 
# Авзага хайрхан уулын хошуу
# Ашиг хорго уулын хошуу
# Баруунбүрэн хан уулын хошуу
# Баян-Өндөр уулын хошуу
# Баян-Эрхэт уулын хошуу
# Богд хан уулын хошуу
# Булган хан уулын хошуу
# Бүрэгхангай уулын хошуу
# Дэлгэрхан уулын хошуу
# Дэлгэрхангай уулын хошуу
# Дэлгэрцогт уулын хошуу
# Зүүнбүрэн хан уулын хошуу
# Ихдулаан хан уулын хошуу
# Ихтүшиг уулын хошуу
# Их хорго уулын хошуу
# Ноён уулын хошуу
# Соёолж уулын хошуу
# Хангай хайрхан уулын хошуу
# Хоёр-Өлзийт уулын хошуу
# Хутаг уулын хошуу
# Хутаг-Өндөр уулын хошуу
# Хүнцэлцавчид уулын хошуу
# Шажинбүрх уулын хошуу

## Мөн үзэх 
* Хан Хэнтий уулын аймаг
* Хан тайшир уулын аймаг
* Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг
* Чандмань уулын аймаг

## Эшлэл 
Ангилал:1923 онд байгуулагдсан
Ангилал:1931 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Хан Хэнтий уулын аймаг

**Хан Хэнтий уулын аймаг** нь 1923 оны 3 сард Богд хаант Монгол Улсын засгийн газрын тогтоолоор батлагдсан "Нутгийн захиргааны дүрэм" ёсоор хуучин Сэцэн хан аймгийн нэрийг өөрчлөх замаар байгуулагдсан аймаг.

1921 онд Ардын хувьсгал ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа "4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж" **"Сэцэн хан аймаг"** гэх нэрийг **"Хан Хэнтий уулын аймаг"** гэж өөрчлөн, харьяаны 28 хошууг уул усны нэрээр нэрлэжээ. Тус аймгийг 1930 оны засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд Хэнтий, Дорнод гэх хоёр аймаг болгон задлаж, сүүлд 1940 онд Дорнод аймгаас Сүхбаатар аймгийг салган байгуулсан. Мөн энэ аймгийн зарим нутгаас Говьсүмбэр, Дорноговь, Төв, Дундговь аймагт таслан өгсөн. 

## Мөн үзэх 
* Богд хан уулын аймаг
* Хан тайшир уулын аймаг
* Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг
* Чандмань уулын аймаг

## Эшлэл 
Ангилал:1923 онд байгуулагдсан
Ангилал:1931 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Далайн эргийн экосистем

Далайн эргийн экосистем гэдэг нь газар далайтай нийлэх газар үүсдэг далайн экосистем юм. Далайн эрэг орчмын экосистемд олон төрлийн далайн амьдрах орчин багтдаг бөгөөд тэдгээр нь тус бүр өөрийн онцлог шинж чанар, зүйлийн бүрэлдэхүүнтэй байдаг. Эдгээр нь биологийн олон янз байдал, бүтээмжийн өндөр түвшинд байдаг онцлогтой. 
  Жишээлбэл, гол мөрөн нь далайн давстай устай нийлж, загас, нялцгай биетэн, шувууд зэрэг олон төрлийн амьтдын амьдрах орчныг бүрдүүлдэг газар нутаг юм. Давст намаг нь олон төрлийн загас, нялцгай биетний үржүүлгийн чухал талбайг бүрдүүлдэг сэрүүн болон өндөр өргөргийн бүс нутагт эрчим хүч багатай эрэг дээр ургадаг далайн эргийн намгархаг газар юм. Мангров ой нь далайн хавч, сам хорхой, загас зэрэг далайн олон зүйлийн амьдрах орчныг хамгаалдаг давсанд тэсвэртэй модоор бүрхэгдсэн халуун орны болон субтропикийн эргийн далайн түрлэг хоорондын бүсэд амьдардаг.
  
 Гүнзгийрсэн жишээ бол далайн эргийн дулаан, гүехэн усанд байдаг шүрэн хад, далайн өвсний нуга юм. Шүрэн хад нь далайн давалгаанд хөдлөсөн өндөр энергитэй эрэг дээрх шим тэжээл багатай усанд ургадаг. Эдгээр нь шүрэн полип гэж нэрлэгддэг жижиг амьтдын колониос бүрддэг усан доорх экосистем юм. Эдгээр полипууд нь хатуу кальцийн карбонатын араг ясыг ялгаруулж, цаг хугацааны явцад хуримтлагдаж, усан доорх нарийн төвөгтэй, олон янзын бүтцийг бий болгодог.
Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг

**Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг** нь 1923 онд Богд хаант Монгол Улсын ардын засгийн газрын тогтоолоор Сайн ноён хан аймгийн нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм.

1921 онд Ардын хувьсгал ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа "4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж" **"Сайн ноён хан аймаг"** гэж байсныг **"Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг"** болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны МАХН-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд Архангай, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Баянхонгор болгон задласан. Ингэхдээ Хан тайшир уулын аймгаас зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ.  

## Мөн үзэх 
* Богд хан уулын аймаг
* Хан Хэнтий уулын аймаг
* Хан тайшир уулын аймаг
* Чандмань уулын аймаг

## Эшлэл 
Ангилал:1923 онд байгуулагдсан
Ангилал:1931 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Чандмань уулын аймаг

**Чандмань уулын аймаг** нь 1925 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газрын тогтоолоор хуучин Дөрвөдийн Төгс хүлэг Далай ханы аймаг, Үнэн зоригт ханы аймаг, Ховдын хязгаарыг нэгтгэж байгуулсан аймаг юм.

1921 онд Ардын хувьсгал ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа аймаг хошуудыг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх шийдвэр гарч, Дөрвөдийн Төгс хүлэг Далай ханы аймаг, Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы аймаг, Ховдын хязгаарын хошуудыг нэгтгэж Чандмань уулын аймгийг байгуулж, зарим хошуудыг нэгтгэж 10 хошууг уул усны нэрээр нэрлэжээ. Аймгийн төв нь Ховд хот байсан. Тус аймгийг 1930 оны засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд Увс, Ховд гэх хоёр аймаг болгон задласан. Шалтгаан нь Зүүний нугалаа гаргаж Монголын баруун хязгаарыг Оросын хатгалгаар тусгаарлах хуйвалдаан эсэргүүг Ойрад нар өдөөсөн гэж, тэднийг сарниулах нь зүйтэй гэж үзжээ. 

## Мөн үзэх 
* Богд хан уулын аймаг
* Хан Хэнтий уулын аймаг
* Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг
* Хан тайшир уулын аймаг

Ангилал:1925 онд байгуулагдсан
Ангилал:1931 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
F-16

**F-16 Fighting Falcon** (англи. үгчилж орч — *тэмцэгч шонхор*, — Колорадо-Спрингс хот дахь АНУ-ын Агаарын цэргийн академийн "бэлэг тэмдэг" юм) — америкийн 4 дахь үеийн олон үйлдэлт хөнгөн сөнөөгч онгоц. 

Энэ онгоцыг "General Dynamics" компани 1974 онд зохион бүтээж 1978 онд ашиглалтанд өгсөн байна. 1993 онд "General Dynamics" компани өөрийн онгоцны үйлдвэрийн бизнесээ "Lockheed Corporation" (өнөө үед — Lockheed Martin компани болсон) компанид зарсан байна.

F-16 хөнгөн онгоц нь олон үйлдэлтэй бөгөөд харьцангуй хямд өртөгтэй тул дэлхийд хамгийн алдартай 4 дахь үеийн сөнөөгч онгоц (2018 оны 6-р сарын байдлаар 4604 гаруй онгоц үйлдвэрлэсэн) бөгөөд олон улсын зэвсгийн зах зээлд их эрэлттэй болсон байна (25 улстай хамтран ажилладаг бөгөөд 2019 онд дэлхийн хамгийн түгээмэл байлдааны онгоц байсан). АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчинд зориулагдсан 2231 F-16 онгоцны сүүлчийнх нь 2005 онд захиалагчдад хүргэгджээ. Сайжруулсан F-16-г 2018 онд экспортлохоор үргэлжлүүлэн үйлдвэрлэж байна. Тухайлбал, 2018 оны 6-р сард Бахрейн- 16, Словак- 14, Болгар- 8 онгоцыг F-16V хувилбарыг захиалж авсан байна.
Цахилгаан оч

Цахилгаан оч нь огцом их хэмжээний цахилгаан орны, ихэвчлэн агаар эсвэл хий, холилдсон хийгээр дамжин ионжуулалт үүсгэж, цахилгаан холбоо дамжуулах суваг, сувгийг хэвийн тусгаарлагчаар дамжуулдаг цахилгаан цэнэггүйдэл юм. Майкл Фарадей нь энэхүү үзэгдлийг "энгийн цахилгаан гүйдэлд оролцох үзэсгэлэнт гэрлийн гялбаа" хэмээн тодорхойлсон. 

Дамжуулагчгүй төлөвөөс дамжуулах төлөвт асар хурдтай шилжих нь богинохон хугацаанд цацрах, хурц гэнэтийн хагарах чимээ гаргадаг. Оч нь цахилгаан орон орчны тусгаарлагч нь задралын хүчнээс хэтрэх үед оч үүсдэг. Агаарт задаргаан хүч нь далайн түвшинд ойролцоогоор 30кВ/см байна.  Туршилтаар энэ тооцоолол нь чийгшилт, уур амьсгалын даралт, электрод хэлбэр (зүү ба хавтгай газар, хагас бөмбөрцөг гэж мэт) мөн тэдний хоорондын зай, тэр байтугай синусойд, косинусын тэгш өнцөгт хэлбэрийн долгионт хэлбэрээс хамаарч өөр өөр хандлагатай байдаг. Эхний үе шат нь завсарт байх чөлөөт электронууд (огторгуйн туяа эсвэл арын цацрагаас) цахилгаан талбайн нөлөөгөөр хурдасгадаг. Тэд нар нь агаарын молекулуудтай харшилдахдаа нэмэлт ионууд ба шинээр чөлөөлөгдөх электронуудыг үүсгэдэг бөгөөд тэдгээр нь мөн хурдасна. Аливаа нэг цагт дулааны энерги ионы илүү эх үүсвэрийг бий болгоно.
Өмнөд Солонгосын Агаарын цэргийн хүчин

**Өмнөд Солонгосын Агаарын цэргийн хүчин** (солонг. 대한민국 공군 ) - Өмнөд Солонгосын Зэвсэгт хүчний нэг салбар юм. Агаарын цэргийн Зэвсгийн үндэс нь Америкт үйлдвэрлэсэн онгоц, нисдэг тэрэг байдаг ч Өмнөд Солонгосын засгийн газар цэргийн техникээ үйлдвэрлэх ажлыг зохион байгуулах, цэрэг-эдийн засгийн хувьд АНУ-аас хараат байдлыг багасгах талаар ихээхэн хүчин чармайлт гаргаж иржээ. Мөн Орос, Англи, Испани, Индонезид үйлдвэрлэсэн хэд хэдэн нисэх онгоц үйлчилгээнд байдаг байна.

Өмнөд Солонгосын Зэвсэгт хүчин Умардаас довтолгоо ирнэ гэсэн байнгын бэлэн байдалд байгаа бөгөөд энэ нь их хэмжээний цэргийн зардал, цэргийн техник хэрэгсэл, зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүн, түүнчлэн дайны үед нисэх онгоцыг суурь болгоход зориулагдсан маш олон тооны нөөц хөөрөх зурваст барихад хүргэдэг байна. 

Онгоцны тоо, бие бүрэлдэхүүний тоогоор Өмнөд Солонгосын Агаарын цэргийн хүчин Умардынхаас бараг 2 дахин бага боловч илүү орчин үеийн техник хэрэгслээр зэвсэглэсэн, нисгэгчдийн нислэгийн дундаж хугацаа илүү өндөр байдаг байна.

Солонгосын дайны дараа Өмнөд Солонгосын Агаарын цэргийн хүчин 1949 оны 10-р сарын 1-нд байгуулагдаж хөгжиж ирсээр 1955 оны 6-р сард анхны тийрэлтэт онгоц болох "F-86 Sabre"-тай болжээ. 1965 онд F-5A Freedom Fighter дуунаас хурдан сөнөөгч онгоцууд, 1969 онд F-4 Phantom II сөнөөгч бөмбөгдөгч онгоцууд ашиглаж эхэлжээ. АНУ-аас нисэх онгоцны тоног төхөөрөмж худалдан авсны ачаар Өмнөд Солонгос 2012 онд 65 мянган хүнтэй орчин үеийн нисэх хүчин байгуулж чадсан байна. Агаарын цэргийн хүчний шинэчлэлийн хөтөлбөрийн хүрээнд БНСУ АНУ-тай 2021 он хүртэл 40 ширхэг F-35 сөнөөгч онгоц нийлүүлэх гэрээ байгуулжээ.
Далайн түвшний өсөлт

1901 ээс 2018 оны хооронд дэлхийн далайн дундаж түвшин нь 15-25см (6-10 инч) ээр өсөж, жилд 1-2 мм (0.039-0.079 инч) дундажладаг. Энэ 2013-2022 оны арван жилийн хугацаанд жилийн дотор 4.62 мм (0.182 инч) болж хурдассан юм. Хүмүүсийн хийсэн үйл ажиллагаанаас үүдэж уур амьсгалын өөрчлөлт нь гол шалтгаан болж, 1993-2018 оны хооронд усны дулааны тэлэлт далайн түвшний өсөлтийн 42%-ийг эзэлж байгаа юм. Хайлах түвшний мөсөн голууд 21%, тэр үеээр Гренландад туйлын мөсөн голууд 15%, Антарктидад 8% эзэлж байна. 1576 Далайн түвшний өсөлт дэлхийн температурын өөрчлөлтөөс тэрээр хоцорч буй байдалд байгаа учир далайн түвшний өсөлт одоо үеээс 2050 он хүртэл хурдан үргэлжилсээр байх юм. Үүний дараа юу болох нь хүний ​​хүлэмжийн хийн ялгаралтаас хамаарах юм. Хэрэв ялгарах утаа, хаягдал хийг маш гүнзгий бууруулбал 2050-2100 оны хооронд далайн түвшний өсөлт удааширна. 2100 он гэхэд энэ нь 30 см (1 фт) бага зэрэг хүрэх боломжтой.  Өндөр ялгаралтай үед энэ нь маш хурдасна. Тэр үедээ 1.01 м (3+ V3 фут) эсвэл бүр 1.6 м (5+ V3 фут)-аар өсөх боломжтой юм. Дараагийн 2000 жил 1302 урт удаан хугацаанд далайн түвшний өсөлт 2-3 м (7-10 фут) дулааралт 1.5 ° C (2.7 ° F) болно. Энэ нь 19-22 метр (62-72 фт) ба дулааралтын оргил нь 5 ° C (9.0 ° F) болно
Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир

**"Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир"** (монгол бичиг: ; манжаар: , латин галиг: Hesei toktobuha monggo hotong wang gung i iletun ulabun; хятад: 欽定外藩蒙古回部王公表傳; пиньинь: Qīndìng wàifān ménggǔ huí bù wáng gōngbiǎo chuán), товчоор **"Илтгэл шастир**" нь Манжийн Чин Улсын Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны зарлигаар монгол, хотон, төвөд аймаг, хошуудын угсаа залгамжилсан ноёдын намтар, нутаг орны түүхийг бичсэн 216 дэвтэр түүхийн эх сурвалж юм. Илтгэл шастирыг Монгол ноёдын үе үед залган бичиж байсан гэрийн түүх, угийн тэмдэглэлүүд болон XVII-XIX зууны эхэн үеийн монгол, манж, хятад, түвэд албан бичиг, данс хараанд тулгуурлан найруулан бичсэн.

## Бүтэц 
Энэхүү зохиолыг 1779 оноос манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны зарлигаар бичгийн утгачийн хүрээлэнгийн хятад түшмэл Ци Юньши тэргүүтэй сударч түшмэд бичиж эхлээд 1789 онд манж, хятад хэлээр эмхэтгэж дуусаад, монгол хэл рүү орчуулж, 1795 онд 120 дэвтэр зохиолыг манж, монгол, хятад хэл, бичгээр олон хувь барлаж, Чин улс даяар тараасан.

Хожим 1822-1824, 1836-1839, 1849-1851, 1855 онд дөрвөн удаа нэмэлтээр 96 дэвтэрийг бичиж “Олдворын шастир” гэдэг үг нь “олон /дараалсан/ шастир” гэсэн утгатай. Гэвч зарим багавтар аймагт “Шастирын хураангуй” гэсэн хэсэг байхгүй. Өмнө өгүүлсэн “Илтгэл” гэдэг бол үндсэндээ “Олдворын шастир”-ыг хураангуйлан, хүснэгтэд оруулсан хэлбэр гэж ойлгож болно.

## Судлагдсан байдал 
Илтгэл шастирыг 2006-2007 онд Ц.Цэрэндорж, Л.Эрдэнэболд, Д.Баржав, Н.Ганбат нарын эрдэмтэд монгол бичгээс кирилл үсэгт хөрвүүлж 1-78 хүртлэх дэвтэрийг 2 боть, 2022 онд 79-120 хүртлэх дэвтэрийг 1 ботьд багтаан тус тус хэвлүүлсэн.

## Гарчиг 
## Эшлэл 
Ангилал:1795 он
Ангилал:Чин улс
Ангилал:Түүхийн ном
Ангилал:Түүхэн эх сурвалж
Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг
Ангилал:Хятадын түүхийн сурвалж бичиг
Ангилал:Манжийн түүхийн сурвалж бичиг
Гидрограф

Гидрографи нь далай, тэнгис, далайн эрэг, нуур, голын физик шинж чанарыг хэмжих, тодорхойлохтой холбоотой хэрэглээний шинжлэх ухааны салбар юм. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам тэдний өөрчлөлтийг урьдчилан таамаглахтай адил навигацийн аюулгүй байдлын үндсэн зорилгоор болон эдийн засгийн хөгжил, аюулгүй байдал, батлан хамгаалах, шинжлэх ухааны судалгаа, байгаль орчныг хамгаалах зэрэг далайн бусад бүх үйл ажиллагааг дэмжих юм. 

Түүх

Гидрографийн гарал үүсэл нь бие даасан далайчид шинэ ус руу аялж байхдаа навигацид туслах графикуудыг бүтээхэд оршдог.  Эдгээр нь ихэвчлэн арилжааны болон цэргийн ашиг сонирхолд ашиглагдаж байсан хүмүүсийн хувийн өмч байсан, тэр ч байтугай маш нууцлагдмал байсан.  Далай дамнасан худалдаа, хайгуулын ажил нэмэгдэхийн хэрээр гидрографийн судалгааг бие даан хийх ажил болж эхэлсэн бөгөөд судалгааны ажлыг засгийн газар, гидрографийн тусгай албад хийх болсон.  Үндэсний байгууллагууд, тэр дундаа тэнгисийн цэргийн флотууд энэхүү мэдлэгийг цуглуулах, системчлэх, түгээх нь түүнд зохион байгуулалт, цэргийн томоохон давуу талыг өгч байгааг ойлгосон.  Ийнхүү гидрографийн мэдээллийг цуглуулах, хэвлэн нийтлэх, түгээх чиглэлээр тусгайлан зориулсан үндэсний гидрографийн байгууллагууд мэндэлжээ.
Бюфортын хэмжүүр

Бюфортын хэмжүүр /ˈboʊfərt/ нь салхины хурдыг далай эсвэл хуурай газар ажиглагдаж буй нөхцөл байдалтай холбодог эмпирик хэмжүүр юм.  Бүтэн нэр нь Бюфортын салхины хүчний хэмжүүр юм.

Түүх

Хэмжээг нь 1805 онд гидрографч, Хатан хааны тэнгисийн цэргийн офицер Фрэнсис Бюфорт (дараа нь ар талын адмирал) HMS Woolwich-д алба хааж байхдаа зохион бүтээжээ.  Бюфортын нэрийг агуулсан масштаб нь 1830-аад онд Бюфорт  Тэнгисийн цэргийн флотын гидрографч байхдаа албан ёсоор баталж, 1831 онд анх ашиглагдаж байх үеийн өмнөх бусад хүмүүсийн бүтээлээс (түүний өмнөх зууны Даниел Дефог оролцуулан) урт бөгөөд нарийн, төвөгтэй хувьсал байсан.  1831-1836 оны “Дарвины аялал” HMS Beagle ахмад Роберт ФицРойн удирдлаган дор байсан бөгөөд тэрээр дараа нь Их Британид анхны цаг уурын алба (Met Office) байгуулж, цаг агаарын урьдчилсан мэдээг тогтмол гаргадаг болсон.  18-р зуунд тэнгисийн цэргийн офицерууд цаг агаарын тогтмол ажиглалт хийдэг байсан боловч стандарт хэмжүүр байхгүй байсан тул тэд маш субъектив байж болох юм – нэг хүний “хатуу салхи” нөгөө хүний “зөөлөн сэвшээ салхи” байж магадгүй юм.  Бюфорт масштабыг стандартчилсанаар амжилтанд хүрсэн. 

Анхны 13 ангиллын хуваарь (тэгээс 12) нь салхины хурдны тоог заагаагүй, харин салхины чанарын нөхцөлийг тухайн үеийн Хатан хааны тэнгисийн цэргийн гол хөлөг онгоцны далбаанд үзүүлэх нөлөөллийг "зөвхөн удирдахад хангалттай"-аас авч үзсэн болно.  "Ямар ч зотон дарвуул тэсвэрлэх чадваргүй зүйл".
Геохимийн загварчлал

Геохимийн загварчлал эсвэл онолын геохими нь химийн термодинамикуудыг хэрэглэх дадлага хийх химийн генетикүүд, эсвэл хоёуланд нь дүн шинжилгээ хийхэд геологийн системд нөлөөлдөг химийн хариу үйлдлүүдийг компьютерийн тусламжтайгаар түгээмэл болгодог арга юм. Энэ нь өндөр температурт дэлхийн дотоод гүнд хариу үйлдлийг магмад загварчлах, жишээлбэл; Дэлхийн гадаргууд ойр усан шийдлүүдийг бага температурт хариу үйлдэл үзүүлэхээр нийтийн сэдэв болгон загварчладаг.

Усан системд хэрэглэх

Геохимийн загварчлал нь олон янзын талбайд хэрэглэгддэг, байгаль орчны хамгаалалт болон нөхөн сэргээлт, газрын тосны аж үйлдвэр болон эдийн засгийн геологит. Загварууд жишээлбэл; Байгалийн усны найрлагыг ойлгохын тулд баригдсан.  Хөдөлгөөнт байдал ба гүний усны урсгалд эсвэл гадаргуун ус; Цахилгаан цэнэгтэй атом ургамлын шим тэжээлийн төрөл дэх хөрс ба хатуу зохицуулалттай хог хаягдал; Хад чулууны үүсэх ба татан буулгах болон үйлдвэрийн хог хаягдлыг шахах хариу, уур эсвэл нүүрстөрөгчийн давхар исэл, далайн усны хүчиллэгжилтэд энэ ислийг металаас уусгадаг үе байдаг.

Геохимийн загварын өсөлт хөгжил 

Гаррелс болон Томпсон (1962) нийт даралтын уур амьсгал геохимийн загварт 25 градус С болохыг нээжээ. Тэдний тооцооллоор; Загварын тэнцвэрт байдлыг төрөл зүйлийн тархалтуудаар таамаглаж, ашигт малтмал хяналтын төлөвүүд болон их хэмжээний уусмалын найрлагын хэмжилтээс хийн алдагдал үүсгэдгээрээ танигдсан.
Сарны цаад тал

**Сарны цаад тал** буюу **сарны харанхуй хэсэг** нь дэлхийд харагддаг сарны талын эсрэг талд байдаг сарны тал хэсэг бөгөөд дэлхийтэй  синхрон эргэлттэй учир бидэнд харагддаггүй тал юм. Ойр хэсэгтэй харьцуулахад газар нутгийн Сарны цаад тал нь хад чулуу ихтэй галт уулын хонхрын нөгөө гадаад төрхийг харьцуулбал цөөн хавтан болон харанхуй саран мариа (тэнгисүүд) нарны аймаг дах Меркурий болон Калистоноос авахуулаад үржил шимгүй төрхтэй илүү ойр дотно мэт сэтгэгдлийг төрүүлдэг. Энэ нь нарны аймгийн өмнөд сав газрын хамгийн урт галт уулын Поли-Айткен хонхрын нэг юм. 

Хагас бөмбөрцгийг заримдаа “Сарны харанхуй хэсэг” ч гэж дууддаг, “харанхуй” гэдгээр “танигдаагүй” хэмээгээд оронд нь “нарны гэрлээр дутагдах”-Эсрэг талын байршилд шөнө болж байхад саран дээр 2 долоо хоногийн нарны гэрэл байж байдаг.

Хол хэсгийн 18 хувь нь дэлхийгээс үе үе харгадахуйц байгаа нь хэлбэлзэл болон либрацаас шалтгаалж байгаа юм. Үлдсэн 82 хувийн тухайд 1959 он хүртэл ажиглагдаагүй, Совиэт Луна 3 туршигдах гэрэл зураг авагдсан үед. 1960 онд Шинжлэх ухааны зөвлөлт академи хамгийн анхны хол хэсгийн газрын зургийг нийтлэжээ. Аполло 8-ын сансрын нисгэгчид  1968 онд сарны хол хэсэг тойрог замд орсныг харсан хамгийн анхны хүмүүс байлаа. Бүх багийнхан өолон баг бус хүмүүс 2019 оны 1 сарын 3-ны өдөр хүртэл Chang’e 4 сансрын хөлгөөр анхны буултаа хол хэсэгт хийсэн. Chang’e 6 дээж үүрэг даалгавраа ижил галт уулын хонхорт 2024 оны 5 сард газарт дээж цуглуулан хийжээ.
Реформисм

Шинэчлэлийн үзэл нь одоо байгаа тогтолцоо, институцийг (ихэвчлэн улс төрийн болон шашны байгууллагыг) хувьсгалаар халж, солихын оронд шинэчлэхийг дэмжсэн чиг хандлага юм.

Социалист хөдөлгөөний хүрээнд реформизм нь одоо байгаа институцуудаар дамжуулан аажмаар өөрчлөгдөх нь эцсийн дүндээ нийгмийн улс төр, эдийн засгийн тогтолцоонд үндсэн өөрчлөлтийг авчирдаг гэсэн үзэл юм. Улс төрийн чиг хандлага, нийгмийн өөрчлөлтийн таамаглал болох реформизм нь хувьсгалт хувьсгал нь капиталист тогтолцоог чанарын хувьд ялгаатай социалист систем болгон хувиргахад шаардлагатай бүтцийн өөрчлөлтийн зайлшгүй урьдчилсан нөхцөл гэж үздэг хувьсгалт социализмыг эсэргүүцсэнээс үүдэлтэй юм. Философич Андре Горц реформизмыг өөрчлөгддөггүй гэж гутаан доромжилсон үзэл баримтлалд хариулахдаа 1987 онд шинэчлэлийн бус шинэчлэлийг хийж, капиталист хэрэгцээнээс илүү хүний ​​хэрэгцээг эхэнд үзжээ.

Улс төрийн сургаалын хувьд зүүн төвийн реформизм нь баруун төвийн буюу прагматик шинэчлэлээс ялгагдах бөгөөд энэ нь бүтцийн үндсэн өөрчлөлтөөс урьдчилан сэргийлэх замаар статус квог хамгаалж, нэвтрүүлэх зорилготой юм. Зүүний реформизм нь шинэчлэлийн хуримтлал нь эцсийн дүндээ өнөөгийн капитализм, хүнд суртлын системээс огт өөр эдийн засаг, улс төрийн тогтолцоог бий болгоход хүргэдэг гэж үздэг.
Гэрлийн бохирдол

## Гэрлийн бохирдол   
Гэрлийн бохирдол гэдэг нь ямар нэгэн хүсээгүй гэрэл эсвэл хэт их хиймэл гэрэлтүүлэгтэй байхыг хэлнэ . Тодорхойлбол гэрлийн бохирдол гэдэг нь өдөр, шөнийн цагаар муу хэрэгжсэн гэрэлтүүлгийн эх үүсвэр нөлөөллийг хэлдэг.  Энэ нь зөвхөн гэрлийн бохирдлын тодорхой эх үүсвэр эсвэл төрлөөс үүдэлтэй үзэгдэл төдийгүй, бохирдлын янз бүрийн эх үүсвэрийн хамтын нөлөөллийн илүү өргөн хүрээтэй ба хамтын нөлөөллийн хувь нэмэр ихээхэн оруулдаг. [3]    

Энэ төрлийн бохирдол өдрийн турш байж болох ч шөнийн цагаар тэнгэрийн харанхуйгаас ялгаатай нь нөлөөлөл нь нэмэгддэг бөгөөд дэлхийн хүн амын 83 хувь нь гэрлийн бохирдолтой тэнгэрт, дэлхийн хуурай газрын 23 хувь нь тэнгэрийн туяанд өртөж байна гэсэн тооцоо бий. [4][5] Хиймэл гэрэлтүүлгийн нөлөөлөлд өртсөн талбай нэмэгдсээр байна. [6] Хотжилтын гэрлийн бохирдлын гол сөрөг нөлөө нь эрүүл мэндийг сүйтгэж, экосистемийг сүйтгэж, гоо зүйн орчныг сүйтгэж байна гэж үзэж байна.  Судалгаанаас харахад хот суурин газар илүү эрсдэлтэй байдаг. [7] АНУ зэрэг томоохон хотжсон орнуудыг цаашид дэмжихийн тулд хэт их цахилгаан эрчим хүч шаардлагатай байна. ( Дэлхий даяар 1992-2017 он хүртэл дор хаяж 49%-иар нэмэгдсэн байна.      

Гэрлийн бохирдол гэдэг нь харанхуй нөхцөлд антропогенийн хиймэл гэрэл байгааг хэлнэ.    

Энэ нэр томъёог ихэвчлэн гадаа болон хүрээлэн буй орчинтой холбодог боловч доторх хиймэл гэрлийг илэрхийлэхэд ашигладаг. Сөрөг үр дагавар нь олон байдаг, тэдгээрийн зарим нь мэдэгдэхгүй байж болно
Цахилгаан тусгаарлагч

Цахилгаан тусгаарлагч нь цахилгаан гүйдэл чөлөөтэй урсдаггүй материал юм. Тусгаарлагчийн атомууд нь
хоорондоо нягт холбоотой электронуудтай бөгөөд тэдгээр нь амархан хөдөлдөггүй. Бусад материал -
хагас дамжуулагч ба дамжуулагч - цахилгаан гүйдлийг илүү хялбар дамжуулдаг. Тусгаарлагчийг
ялгах шинж чанар нь түүний эсэргүүцэл юм, тусгаарлагч нь хагас дамжуулагч эсвэл дамжуулагчаас
илүү өндөр эсэргүүцэлтэй байдаг. Хамгийн түгээмэл жишээ бол металл биш юм.
Төгс тусгаарлагч гэж байдаггүй, учир нь тусгаарлагчид ч гүйдэл дамжуулах чадвартай
цөөн тооны хөдөлгөөнт цэнэг (цэнэг зөөгч) байдаг. Түүнчлэн, цахилгаан орон нь
атомуудаас электронуудыг салгахад хангалттай их хүчдэл өгөхөд бүх тусгаарлагч нь цахилгаан
дамжуулагч болдог. Үүнийг цахилгааны эвдрэл гэж нэрлэдэг бөгөөд түүний үүсэх
хүчдэлийг тусгаарлагчийн эвдрэлийн хүчдэл гэж нэрлэдэг. Шил, цаас, PTFE зэрэг өндөр
эсэргүүцэлтэй материалууд нь маш сайн цахилгаан тусгаарлагч юм. Илүү том ангиллын материалууд
нь бага хэмжээний эсэргүүцэлтэй байж болох ч ердийн хэрэглэгддэг хүчдэлд их
хэмжээний гүйдэл урсахаас сэргийлж хангалттай сайн хэвээр байгаа тул цахилгаан утас, кабелийн
тусгаарлагч болгон ашигладаг. Жишээлбэл, резинэн төстэй полимерууд болон ихэнх нь
шинж чанараараа термостат эсвэл термопластик байж болох
хуванцар. Тусгаарлагчийг цахилгаан тоног төхөөрөмжид гүйдэл дамжуулахгүйгээр цахилгаан
дамжуулагчийг дэмжих, салгахад ашигладаг.
Хэт улаан туяаны лазер

Хэт улаан туяаны лазер эсвэл терагерц лазер (FIR лазер, THz лазер) нь цахилгаан соронзон
спектрийн хэт улаан туяаны эсвэл терагерц давтамжийн зурваст 30-1000 микрон (давтамж 0.3-10
ТГц) гаралтын долгионы урттай лазер юм.
FIR лазер нь терагерц спектроскопи, терагерц дүрслэл, мөн хайлуулах плазмын физикийн
оношлогоонд хэрэглэгддэг. Тэдгээрийг хэт улаан туяаны спектроскопийн тусламжтайгаар
тэсрэх бодис, химийн дайны бодисыг илрүүлэх эсвэл интерферометрийн аргаар плазмын
нягтыг үнэлэхэд ашиглаж болно.
FIR лазерууд нь ихэвчлэн хийн органик молекулуудаар дүүрсэн урт (1-3 метр) долгионы хөтлүүрээс бүрддэг,
оптик шахуургатай эсвэл HV ялгаралтаар дамждаг. Тэдгээр нь өндөр үр ашиггүй, ихэвчлэн гелий хөргөлт, өндөр
соронзон орон шаарддаг ба/эсвэл зөвхөн шугаман тохируулгатай байдаг. Жижиг хатуу төлөвт хувилбаруудыг
боловсруулах хүчин чармайлт хийгдэж байна.
p-Ge (p-type germanium) лазер нь 25 гаруй жил оршин тогтнож байгаа, тохируулж болох хатуу
төлөвт хэт улаан туяаны лазер юм. [1] Энэ нь шингэн гелий температурт огтлолцсон цахилгаан ба соронзон
орон дээр ажилладаг. Долгионы уртыг сонгохдоо хэрэглэж буй цахилгаан/соронзон
талбайг өөрчлөх эсвэл хөндийн доторх элементүүдийг нэвтрүүлэх замаар хийж болно.
Квантын каскадын лазер (QCL) нь ийм хувилбарын бүтээн байгуулалт юм. Энэ нь хатуу төлөв юм
100 мВт-аас дээш гаралтын чадал, 9.5 микрон долгионы урттай тасралтгүй ажиллах чадвартай
хагас дамжуулагч лазер. Прототипийг аль хэдийн үзүүлсэн. [2] болон боломжит хэрэглээг
харуулсан.
Дэни Дидро

**Дэни Дидро́** (франц. *Denis Diderot*; 1713 оны 10--р сарын 5-нд Францын Шампань мужийн Лангр хотод төрсөн—1784 оны 7-р сарын 31-нд Парист нас барсан) — францын зохиолч, гэгээрлийн гүн ухаантан, жүжгийн зохиолч, 1751 онд алдартай «*Нэвтэрхий толь буюу Шинжлэх ухаан, соёл урлаг, гар урлалын тайлбар толь бичиг*» (франц. *Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers*) нэвтэрхий толь бичгийг 25 жилийн турш зохион байгуулж ерөнхий редактораар ажиллаж олонхи өгүүллэгийг бичсэн юм. 

Вольтер, Жан Жак Руссо, Шарль Монтескье, д'Аламбер болон бусад нэвтэрхий толь бичиг бүтээгчдийн хамт Дидро Францын агуу хувьсгалын оюун санааны суурийг тавьсан Гэгээрлийн эрин үеийн үзэл санааг бүтээгч байв.

## Уран бүтээлүүд 
1757 онд түүний анхны жүжгийн зохиол болох «Бутач хүү» (франц. *Un fils naturel*), дараа жил нь 1758 онд «Гэр бүлийн тэргүүн» (франц. *Père de famille*). Хоёр бүтээлийн гарчигаас харахад түүний гэр бүлийн харилцаан дээр суурилсан байсныг харуулж байна. Эхнийхд нь Дидро хууль бус хүүхдүүдийн эрхийг хамгаалсан бол хоёр дахь нь хүү нь эцгийнхээ биш, харин өөрийн зүрх сэтгэлээр эхнэрээ сонгох эрхийг хамгаалсан байна. Эдгээр жүжгүүдийг дагалдан гарсан маргаануудаар Дидро шинэ төрлийн жүжгийн урлагийг бий болгосон юм.

Дидро өргөн хүрээтэй, цогц боловсролтой, философи, байгалийн ухаан, нийгмийн ухаан, уран зохиол, уран зураг, театр гэх мэт чиглэлээр гүнзгий мэдлэгтэй байв. Энэ нь түүнд нэвтэрхий толь бичгийн зохион байгуулагч, ерөнхий редактор болох боломжийг олгосон бөгөөд эхний боть нь 1751 онд хэвлэгдэж, 29 жилийн турш завсарлагатайгаар хэвлэгдэж байжээ.
Сүрэнгийн Соронзонболд

**Сүрэнгийн Соронзонболд** (1958-2023) нь Монголын хөгжмийн зохиолч.

## Намтар
Хөгжмийн зохиолч Сүрэнгийн Соронзонболд 1958 оны 5 дугаар сарын 11-ний өдөр Архангай аймгийн Цэцэрлэг хотод мэндэлжээ. Тэрээр 1976 онд Улаанбаатар хотод бүрэн дунд сургууль төгсөж, 1985-1992 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын(одоогийн ОХУ) Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрмжит Уралын хөгжмийн дээд сургуульд суралцан хөгжмийн зохиолч мэргэжлийг эзэмшжээ. 2002 онд урлаг судлалын ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна.  

1992 оноос эхлэн СУИС-ийн Хөгжмийн онолын тэнхимд багш, эрхлэгч, магистр, докторын албаны мэргэжилтэн, газрын дарга, СУИС-ийн Эрдмийн зөвлөл, Соёл урлаг судлалаар докторын зэрэг хамгаалуулах зөвлөл, Урлаг судлалаар магистрын зэрэг хамгаалуулах зөвлөлийн Нарийн бичгийн дарга, Хөгжмийн урлагийн сургуулийн Дорно дахины хөгжим судлалын профессорын багийн Тэргүүлэх профессороор тус тус томилогдон ажилласны зэрэгцээ Шинжлэх ухааны академийн Нийгмийн салбарын Бага чуулганы гишүүн зэрэг ажил, албыг хашиж байв. 

Тэрээр 1983 онд Монгол циркийн дагшаа жазз найралд зориулсан “Өвлийн жим” хөгжмийн бэсрэг зохиолоороо уран бүтээлийнхээ гарааг эхлүүлж байжээ. 

## Уран бүтээл
### Хөгжим
* “Чойжид дагина”, “Босоо цагаан гурвалжин” бүжгэн жүжиг
* “Өлзий хутаг оршитугай” оратори, 1989
* "Их домог" модерн балет, 1999
* “Чойжид дагина” балет,  2005
* "Хаан чулууны домог" (Ч.Пүрэвдоржийн шүлэг) оратори,  2010
* “Арын сайхан хангай” симфони зураглал, 1989
* Симфони №1, 1991
* Симфони №2, 1992
* Симфони №3, 1996
* Симфони №4
* "Эзэн сүлдний сан" дан найрал дуу
* "Зая гэгээнтэн" жүжгийн хөгжим, 2018

Мөн дан хөгжимд зориулсан концерт 13, киноны хөгжим, жүжгийн хөгжим, гоцлол хөгжим нийт 70 гаруй, дуулаачийн 50 гаруй бүтээл туурвижээ.

Түүний хөгжмийн бүтээлүүд эх орондоо төдийгүй Герман, ОХУ, Швейцарь, БНХАУ зэрэг олон орны мэргэжлийн найрал хөгжим, хөгжимчдийн урын санд орж эгшиглэж байдаг билээ.  

2006 онд түүний “Эзэн сүлдийн сан” оратори, Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойд зориулсан “Тэнгэрийн дуудлага”, төгөлдөр хуурын “Хувилбар аяз” бүтээлүүдэд нь Монгол Улсын Төрийн шагнал олгожээ. 

### Ном
* "Цогт тайж" киноны хөгжмийн судалгаа, 2013 он
* "Монгол хөгжим (XIII зуун)", 2013 он

Хөгжмийн зохиолч С.Соронзонболд “Цогт тайж" киноны хөгжимд хийсэн судалгаа сэдвээр 2002 онд урлаг судлалын ухааны докторын зэрэг хамгаалсан юм. Тэрээр дотоод, гадаадын эрдэм шинжилгээний хуралд илтгэл 30 гаруйг хэлэлцүүлж, өгүүлэл 40 гаруйг хэвлүүлсэн ба Монгол хаадын долоо, ес, 11 чавхдаст ятга, шорооны аймгийн хөгжимдүүр “Хурган чих”-ийг сэргээн, “Монгол хөгжим” (2013) зэрэг нэг сэдэвт бүтээл гурав, хамтын бүтээл найм, сурах бичиг, гарын авлага есийг боловсруулж, 50 шахам ном эмхэтгэл ариутган шүүж, эрдэм шинжилгээ уран бүтээлийн 10 гаруй төсөлд удирдагч, гишүүнээр ажиллаж, урлаг судлалын 50 гаруй магистр, зургаан докторын судалгааг удирдаж хамгаалуулахын зэрэгцээ докторантын 10 гаруй судалгааны ажилд албан ёсны зөвлөх, шүүмжлэгчээр ажиллажээ.

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Эрдэнэбулганы хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Ангилал:2023 онд өнгөрсөн
Уурын алх

**Уурын алх** буюу дуслан алх нь үйлдвэрийн уураар ажилладаг цахилгаан алх бөгөөд хиймлээр хэлбэржүүлэх, овоолго хэлбэржүүлэх зэрэг ажилд ашиглагддаг. Ихэвчлэн энэ алх нь тогтвортой цилиндр дотор гулсан бүлүүрддэг авч зарим загварын алх нь бүлүүрийн дагуу цилиндрт гулсдаг.

Уурын алхны тухай ойлголтыг анх 1784 онд Жэймс Ватт тодорхойлсон боловч 1840 он хүртэл анхны уурын алх нь улам бүр сайжирч, төмөр эсвэл ган эд ангиудыг хиймлээр үйлдэх хэрэгцээг хангах зорилгоор бүтээгддэг болсон. 1843 онд Францын Франсуа Бурдон, Британийн Жеймс Насмит нарын хооронд уг машиныг хэн зохион бүтээсэн талаар ширүүн маргаан гарч байжээ. Бурдон анхны ажлын машиныг бүтээсэн боловч Насмит үүнийг түүний загварын хуулбараас хийсэн гэж мэдэгджээ.

Уурын алх нь үйлдвэрийн процесст үнэлж баршгүй ач холбогдолтой болох нь батлагдсан. Техникийн дэвшил нь дамжуулагдаж буй хүчийг хянах, илүү урт хугацаанд ажиллах, үр бүтээмжтэй хүчин чадлыг бий болгосон. "Бетлехемийн төмөр компани"-ийн 1891 онд бүтээсэн уурын алх 125 тонн жинтэй цохилтыг дамжуулахаар бүтээгдсэн. 20-р зуунд уурын алх нь аажмаар механик гидравик даралтаар солигдсон ч зарим нь ашиглагдсаар байна. Шахмал агаарын цахилгаан алх нь анхдагч уурын алхны гарал үүсэл ба одоо ч үйлдвэрлэгддэг.
Утаа мэдрэгч

**Утаа мэдрэгч** нь гал түймэр гарсан тохиолдолд түүнийг мэдэрч галыг анхааруулдаг ба дуут дохиоллоор мэдээлдэг төхөөрөмж юм. Пластик гэртэй, ихэвчлэн диск шиг хэлбэртэй, 150мм диаметертэй 25мм өргөнтэй байдаг. Утааг нэг бол үзэмжээр (фотоэлектрик) эсвэл физик процесс (ионжуулалт)-оор илрүүлдэг, заримдаа аль алиныг нь ашигладаг байна. Мэдрэмтгий анхааруулагчийг хориотой газруудад тамхи татахаас сэргийлж ашиглаж болдог. Том аж үйлдвэрийн утаа мэдрэгч нь ихэвчлэн галын дохиотой нийлж холбогдсон байдаг. 

Гэр ахуйн утаа мэдрэгч, ерөнхийдөө чанга чимээ эсвэл тод гэрэл гаргаж анхааруулдаг, утаа илрүүлэгч утаа илрүүлсэн тохиолдолд идэвхжиж, хоорондоо холбогдсон бол төхөөрөмжүүд бүгд идэвхждэг байна. Гэр ахуйн утаа мэдрэгч нь өөрсдийн гэсэн зайтай ба хоорондоо холбогдсонууд нь нөөц зайтай байдаг. Хоорондоо холбогдсон төхөөрөмжүүдийн нэг нь утаа илрүүлбэл бүхий л төхөөрөмжүүд идэвхждэг. Энэ нь тог тасарсан үед ч ажиллана.