open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сэлэнгэ аймгийн музей

**Сэлэнгэ аймгийн музей** анх 1948 онд байгуулагдсан орон нутгийн өмчийн музей юм. Энэ музей нь 1960 онд Орон нутаг судлах кабинет, 1968 онд Орон нутаг судлах музей болон өргөжин тэлсэн юм. 2004 онд Сэлэнгэ аймгийн музейг Алтанбулагийн музейтэй нэгтгэж, аймгийн Нэгдсэн музей болгон өргөжүүлсэн байна. Одоо тус музей нь үндсэн 3500 гаруй үзмэртэй ажээ.  Сэлэнгэ аймгийн музейн барилга нь дэлхийд хоёр, Ази тивд ганцхан байдаг музейн зориулалтаар барьсан барилга гэдгээрээ онцлогтой. Тус музейг виртуал технологиор шинэчилж, 2025 оны 8-р сарын 7-нд хүлээлгэн өгчээ.

Музей нь орчин үеийн нөхцөл, хөгжил дэвшилтэй хөл нийлүүлж виртуал музей болсноор сонирхогчид газар дээр нь ирж үзэхээс гадна зайнаас үзэх хүмүүсийн тоо нэмэгдэнэ.

Түүнчлэн музейн дэглэлт, шинэчлэлтийн ажилд том үүрэг гүйцэтгэсэн ШУА-ын эрдэмтэн, түүх судлаач, доктор Д.Эрдэнэбат болон МУИС-ын профессор “Digital solutions” ХХК-ийн захирал А.Энхбаяр нарыг аймгийн Засаг даргын жуух бичгээр шагнасан байна. 

## Үзмэрүүд 
Музей нь сан хөмрөг болон үзүүллэгтээ 3500 гаруй үзмэртэй. Ардын хувьсгалын түүхэн ач холбогдлыг харуулахыг зорьж Хувьсгалын өмнөх наймаачин хот, Хувьсгалын ялалт, Ардын хувьсгалын анхны наадам, Д.Сүхбаатар жанжны хүндэтгэлийн танхим, Хувьсгалын түүхэн хүмүүс, Партизаны танхим, Хувьсгалын өмнөх дарангуйлал гэсэн төрөлжсөн үзвэрийн болон түр үзэсгэлэнгийн нийт 8 танхимд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Энд 2200-гаад жилийн өмнө хүннү гүрний үеийн түүх соёлын дурсгалт 2м 10 см өндөртэй хүний араг яс, мөн тэр үеийн адууны ясны олдвор байдаг байна. Зөвхөн яс нь ийм өндөр байгаа юм чинь тухайн хүн хэр зэрэг өндөр байсан нь хүмүүсийн сонирхлыг ихэд татдаг аж. Мөн 13-р зууны үеийн баатрын хөө хуяг байдаг байна. Энэ нь Монгол Улсад ганцхан байдаг олдвор бөгөөд битүү гогцоогоор сүлжиж төмрөөр хийсэн байдгаараа онцлогтой ажээ. Түүнчлэн Занабазарын урласан Майдар бурхан, Жанрайсэг бурхны хөрөг ч бий. Мөн Богд хаант Монгол Улсын Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошууны Засаг ноён, Чингис хааны 35 дахь үеийн ач, Эрдэнэ чин ван Намсрай, Монгол ардын журамт цэргийн жанжин Д.Сүхбаатар, дэд жанжин Х.Чойбалсан, Лаварын Сумьяа нарын түүхэн хэрэглэлүүд хадгалагддаг аж. Түүнчлэн Ардын хувьсгалын дараагаар үүсэн байгуулагдсан Монголын хамгийн анхны засаг захиргааны нэгж Алтанбулаг хязгаарыг тохинуулах яамны анхны сайд Намсрайн Билэгсайханы эдэлж хэрэглэж явсан зүйлсүүд ч энд хадгалагдан байдгаараа онцлогтой музей юм.
Ховд аймгийн музей

**Ховд аймгийн музей** нь 1950 онд “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэй 2 орон тоо, 300 гаруй үзмэртэй байгуулагдаж байсан. 

1967 онд “Аймгийн орон нутаг судлах музей”, 1991 онд “Аймгийн Музей”, Ховд аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын 2024 оны 8-р сарын 2-ны өдрийн 17/03 тогтоолоор “ГАЛДАН БОШГОТ ХААНЫ НЭРЭМЖИТ” Ховд аймгийн Музей болон өргөжин, Баруун Монголын ард түмний түүх соёл, зан заншлыг харуулсан эд өлгийн зүйлсийг олон нийтэд сурталчлан ажиллаж байна. 

Манай байгууллага 3100 гаруй үзмэртэй, жилд 7000-9000 орчим үзэгч сонирхон үздэг. Музей нь Байгаль газарзүй, Эртний түүх, Манжийн үе, Монгол ахуй, Угсаатан, Алдартан, Шашин, Боловсрол гэсэн 8 танхимуудад болон төрөлжсөн үзэсгэлэн дэлгэн үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулж байна. 

Хаяг: Ховд айиаг, Жаргалант сум, Цамбагарав баг Занын гудамж.
Дорнод аймгийн музей

**Дорнод аймгийн музей** нь 1950 онд орон нутаг судлах кабинет нэртэй байгуулагдсан бөгөөд 1967 – 1998 онд Орон нутаг судлах музей, 1999 онд Дорнод аймгийн музей болон өргөжсөн. Тус музей нь Түүх угсаатны музей, Байгалийн түүхийн музей, Жуковын музей, Уран зургийн галерей гэсэн 4 хэсэгт төрөлжүүлэн үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд 4000 гаруй үзмэртэй. Байнгын үзүүллэгийн 40, түр үзэсгэлэнгийн 1 танхимд үзмэрээ дэглэн олон нийтэд үйлчилж байна. 

Түүх угсаатны музей нь Дорнод аймгийн танхим, генералуудын танхим, пионерийн танхим, Ц.Дамдинсүрэнгийн танхим, Х.Чойбалсангийн танхим, То Вангийн танхим, барга танхим, үзэмчин танхим, буриад танхим, үнэт эдлэлийн танхим, шашны танхим, ахуйн хэрэглээний танхим, малчин монгол танхим, уран зургийн галерей 1-3, социализмын танхим, театрын танхим, гадаад харилцааны танхим, боловсролын өрөө гэх мэт танхимд үзмэр дэглэжээ. Одоогийн Чойбалсан хот буюу Санбэйсийн хүрээний зураг нь музейн үнэт үзмэрийн нэг бөгөөд тус хүрээг 1910 – 1922 онд Ачит сан бэйс Сансрайдорж ноён захирч байжээ. Эл зургийг 1966 онд зураач Д.Гомбосүрэн бүтээжээ. Тус музейд маршал Х.Чойбалсангийн хэрэглэж байсан пельник, XYIII – XIX зууны үеийн цэрэг эрийн саадаг, хоромсог, худрага, хазаар, хөмөлдрөгө, 1895 онд Хөх хотод дархан Дагва, Жан-ай-лоу нарын хүрлээр цутгаж бүтээсэн 500 литр багтаамжтай Жасын хүрэл тогоо зэрэг түүхэн үнэт үзмэрүүд бий.

Байгалийн музейн ан амьтны хэсэгт мөлхөгч амьтад, жигүүртэн шувууд, хоёр нутагтан, шавьж, тал нутгийн хөхтөн амьтад, нэн ховордсон буган хандгай, буга, бор гөрөөс, бүргэд, тогоруу, загас, мөн эмийн ургамлыг байгаль дахь орчинтой нь хамт дэглэн харуулжээ.

Дорнод аймгийн түүхийг Сэцэн хан аймгаас эхлэн 1800-н оны сүүлч 1900 оны эхэн үе, 1910 он Санбэйсийн хүрээ, 1921 оны Ардын хувьсгалын нөлөө Зүүн хаягаарт өрнөсөн түүх, 1931 онд Дорнод аймаг байгуулагдсан, 1939 оны Баянтүмэн хот, Халхын голын байлдааны ар тал болж байсан, 1950-аас 1980 оны Социализмын бүтээн байгуулалтын үе, 1990 оны Ардчилсан хувьсгал болон эдүгээх бүтээн байгуулалт зэргийг түүхэн баримт гэрэл зураг, баримт материалаар үечилж өргөн цар хүрээтэйгээр түүхэн танхимыг музейн мэргэжлийн арга зүйн зөвлөл, удирдан зохион байгуулан хийж гүйцэтгэсэн байна.

Ангилал:1950 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын музей
Архангай аймгийн музей

**Архангай аймгийн музей** нь 1949 онд 500 гаруй үзмэртэй, “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэй байгуулагдсан. 1967 онд “Аймгийн орон нутгийг судлах музей” болж, 1997 оноос “Аймгийн музей” нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Тус аймгийн музей нь 1636 он орчим баригдсан монгол уран барилгын өв болох Халхын анхдугаар Зая гэгээн Лувсанпэрэнлэйн (1646-1715) Лаврин ордонд үйл ажиллагаагаа явуулдаг онцлогтой юм.  Сан хөмрөгтөө түүх, угсаатан, шашин, соёл, урлаг, уран сайхны төрөл зүйлийн 4000 орчим үзмэртэй. Нэн эртний чулуун зэвсгийн үеэс өнөөг хүртэлх Монгол орон, Архангай аймгийн түүх, нутгийн зон олны өвөрмөц соёлыг илтгэх үзмэрийг 7 танхимдаа дэглэн үзүүлдэг.

Эдгээр үзмэр дотор 18-р зууны сүүлчээр Сайн ноён Хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошууны уран дархан Ерэнтэйн урласан хэт хутга, хэт бэл, Бэйсийн хүрээнд эдэлж хэрэглэж байсан Манжилжав уран дарханы бойпор, Далай Чойнхор вангийн хошуу Чавганц дарханы домбо, Заяын хүрээний лам Дамчаагийн хэрэглэж байсан хаш аяга, Луу гүний Вандан аваргын хэрэглэж байсан хэт хутга, Ооромбо гэгээний хэт хутга, Сайн ноён Ханы хэрэглэж байсан мөнгөн хөөрөг, Агь ноён Артагсэдийн эдэлж хэрэглэж байсан Зандан модон иштэй сунтаг, Луу гүний хошуу Ширзагдын эдэлж хэрэглэж байсан зааны ясан, мөнгөн тоногтой хэт хутга, Шиваа ширээтийн шавь Жаргалын шавар хөөрөг, Ширээт гэгээний гэсгүй лам Базарсэдийн гурван үе дамжин эдэлж хэрэглэж байсан мөнгөн нуух, шүрэн толгойтой чулуун хөөрөг, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан шүүсний хутга, Зая гэгээний 14 нас хүртлээ хэрэглэж байсан хар минчүүн шаахай, Хулсан хавчуургатай дэвүүр, зүү ороож хээ угалзаар чимэглэсэн ариун цэврийн иж бүрдэл, Зая гэгээн Лувсантүвдэнчойжийнямын эхнэрийн хэрэглэж байсан толгойны гоёл чимэглэл, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан бурхан шүтээний эд зүйлүүд болон маш олон онцлог содон үзмэрүүд хадгалагдаж байдгаараа онцлог юм.
Увс аймгийн музей

**Увс аймгийн музей** нь 1948 онд Харлаг бэйс Аюурзаны гэр сууц байсан 2 давхар барилгад “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэйгээр 1 хүний орон тоотой 300 орчим шашны үзмэртэй байгуулагдаж байжээ. Анхны эрхлэгч, ажилтан нь Увс аймгийн Зүүнхангай сумын харьяат зураг урлалд авъяаслаг, төвд, тод, уйгаржин бичигт чадварлаг Буянбадрахын Самбуу гэдэг хүн томилогдон 1970 он хүртэл ажилласан байна. 

Музей нь 1971 онд Аймгийн музей болж өргөжин хөгжсөн юм. 

Тус аймгийн музей өнөө үед 2730 дэсийн 6.000 орчим үзмэртэй. Увс аймгийн музей нь байгаль, түүх-угсаатны зүй, орчин үе, шашин, маршал Ю.Цэдэнбалын түүхэн замнал зэргийг харуулсан үзмэрийн 5 танхимд үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна. 

Музейд Увс нуурын ай савын тухай, Зүүнгарын их хаан Галданбошгот, Маршал Ю.Цэдэнбал, Ойрадын соён гэгээрүүлэгч бичгийн их хүн Зая бандида Намхайжамц, Хойдын хаан Амарсанаа нарын түүх намтар, тэдний эдлэж хэрэглэж явсан эд өлгүүд, мөн Дөрвөд Далай ханы эмээлийн мод, хэт хутга, тод үсгийн дурсгалууд Увс аймгийн олон ястнуудын онцлог, бух ноолдооны тухай  эд өлгүүдийг нүдээр үзэж дэлгэрэнгүй тайлбар авах боломж бүрдсэн.  

1948-2010 он хүртэл Б.Самбуу, Г.Цэрэндорж, Б.Цэвэл, Ц.Бадамдорж, Г.Жамъяан, Т.Бямбадорж, Ж.Ширэндэв, Р.Санжсүрэн, Ц.Мөнхөө, Б.Булган, Б.Нацагдорж, Ч.Чулуунбаатар, Б.Лхагвасүрэн нар удирдаж байсан бөгөөд 2013 оноос Д.Алтангэрэл томилогдон ажиллаж байна.

**Хаяг**:- Увм аймаг, Улаангом хот 7-р баг, Маршал Ю.Цэдэнбалын гудамж, 24.
Сүхбаатар аймгийн музей

**Сүхбаатар аймгийн Угсаатны зүйн музей** нь 1949 оны 4-р сарын 15-нд "Орон нутаг судлах кабинет" нэртэй байгуулагдсан. 1962 онд музейн зориулалттай 4 танхим бүхий байшин барьж ашиглалтанд оруулсан. 1972 онд Соёлын яамны шийдвэрээр "Орон нутаг судлах музей" болж өргөжсөн байна. 

Музей нь сан хөмрөг болон үзүүллэгтээ 2300 үзмэртэй. Нэн эртний үеэс (НТӨ) 20-р зууны сүүл үе хүртэлх Угсаатны зүйн түүхийг үзмэрийн 9, түр үзэсгэлэнгийн 1 танхимдаа дэлгэн үзүүлдэг. 

Музейд түүх соёлын хосгүй үнэт өвөөр бүртгэгдсэн Дарьганга эмэгтэйн толгойн боолт, үсний хавчаар, Үзэмчин эхнэрийн толгойн гоёл зүүсгэл байдаг. Тэдгээр гоёлыг хувцас загвар, гар урлалын салбарынхантай хамтран бэлэн хувцас, бэлэг дурсгалын зүйлс, ил захидал зэрэг 4-5 төрлийн бүтээгдэхүүн болгож байгаа аж.

Тус музейд Халзан сумын Халзаншандаас олдсон цэрдийн галавын үеийн аварга хирсний дунд чөмөгний яс, Хар худгийн говиос олдсон чулуужсан яст мэлхий байна. Мөн 13-р зууны эзэнт гүрний үеэс Манжийн ноёрхолын төгсгөл хүртэлх үеийн зоос, мөнгөн дэвсгэртүүд байна. 1960-аад оны дундуур Түвшинширээ сумын уран сийлбэрч Г.Монхооройн нэг ч төмөр оруулалгүй дан модоор урласан оёдлын машин, модон сийл бэрүүд, уран С.Яримпилын онгоц нисч, машин давхиж, хөхөө донгодсон эгшигт хайрцаг одоо ч үзэгч олны сонирхлыг татсан үзмэрүүд байна. Мөн төр, нийгмийн зүтгэлтэн, яруу найрагч Очирбатын Дашбалбарын эдэлж хэрэглэж байсан хувцас хунар, пянз тоглуулагч, цүнх, үзэг дэвтрээс аваад түүний зурсан зураг, хайрын захидлыг нь хоёр том зааланд байрлуулжээ. Ардын армийн анхны генералуудын нэг Г.Дагдангаас аваад тус аймгийн уугуул 6 генералын амьдрал, үйл ажиллагааг харуул сан тусгай булантай ажээ.

Дарьгангын үе үеийн нэрт дархчуудын мөнгөн урлалын бүтээл болох Дарьганга хийцийн мөн чанарыг харуулсан мөнгөн эмээл, эхнэрийн иж бүрэн дээл хувцас, толгойн зүүлт боолтноос аваад олон эдлэл хэрэглэл байгаа. Тухайлбал, М.Балдан-Осор Дарханы мөнгөдсөн гангар шаазан, мөнгөн цөгц, цул мөнгөн 12 жил, лууны дүрс товойлгон сийлсэн зэс таваг, Молом дарханы урласан ёроолдоо хөдөлгөөнт луу ороолгосон мөнгөн аяга, М.Сэнгэдоо дарханы нэг талдаа 12 жил, нөгөө талдаа найман тахил сийлбэрлэсэн иж бүрэн хэт хутга, Ш.Дондов дарханы үсэг эвлүүлж онгойдог цоож зэрэг байна. Эмэгтэй хүний эдэлж хэрэглэж байсан Дарьганга хийцийн мөнгөн эмээл, хулсан ташуур, сувдан даруулга худалдан авч музейн сан хөмрөгөө баяжуулсан байна.
Баян-Өлгий аймгийн музей

**Баян-Өлгий аймгийн музей** 1948 онд “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэйгээр байгуулагдсан. 1962 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 461-р тогтоолоор “Орон нутгийг судлах музей” болгон өргөтгөсөн. Анх аймгийн захиргаанд үзмэр цуглуулах ажлыг нэг хүн давхар хариуцаж, улмаар зарим хэсэг нь нурсан лалын шашны жижиг сүмэд нэгэнт цугласан эд өлгийн зүйлийг хадгалж байсан нь их ажлын гараа байжээ. 

Шинээр байгуулсан уг аймгийн төвийг хөгжүүлэх ажил ид өрнөсөн 1960-аад оны эхээр аймгийн МАХН-ын хорооны дарга байсан Х.Мусахан биечлэн удирдаж, М.Хурманхан нарын шилдэг сэхээтнүүд гар нийлэн Сагсайн хүрээний балгас болсон бууриас түүхий тоосго зөөн, музейн анхны барилгыг нийтийнсубботникийн шугамаар барьж байгуулсан байна.

1988 оноос музейн зориулалттай гурван давхар барилгад шилжин орж, шинээр дэглэсэн байгалийн танхим, түүхийн танхим, угсаатны зүйн танхим, хэлмэгдэгсдийн дурсгалын танхимд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Музей нь сан хөмрөг болон үзүүллэгтээ 5420 үзмэртэй. Түүний 60 орчим хувийг дэлгэн олон нийтэд үзүүлж байна. Музейн үзүүллэг дэглэлт нь Алтай таван богдын байгалийн хосгүй үзэсгэлэнг харуулсан томоохон панором, казах үндэсний иж бүрэн тоноглолтой эсгий гэр, Керей Найман омгийн эрэгтэй, эмэгтэй хүний алтан шармал буюу мөнгөн тоноглолтой иж бүрэн эмээл, солир, халиу, бүргэд, бүргэдийн хэрэгсэл, хар чоно, эртний куран, модон ор, аймгийн анхны дарга, нам төрийн ахмад зүтгэлтэн нарын гар буу, нэхий өмд, унаганы арьсан дээл, охин бэрийн өмсгөл, Саукеле желек, тува, урианхай, дөрвөд үндэсний тоорцог малгай, бөөгийн онго, зэрэг үзмэрүүдээр баян. Тус музейн үзмэрийг иргэдийн гар дээрээс худалдаж авах, хээрийн шинжилгээний олдворыг цуглуулах замаар голлон баяжуулж иржээ.
Баянхонгор аймгийн музей

**Баянхонгор аймгийн музей** буюу Монгол Улсын Баянхонгор аймгийн Түүх угсаатны зүй, Байгалийн түүхийн музей нь 1949 онд аймгийн Бага хурлын тэргүүлэгчдийн 18-р тогтоолоор 1 гэрт 10 гаруй үзмэртэйгээр анх байгуулагдсан түүхтэй.  

Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны 1991 оны ЭЭС/220 тоот тушаалаар аймгийн музей болон өргөжсөн. Музей нь өдгөө Түүх угсаатны зүйн музей, Байгалийн түүхийн музей, Чинсүжиг номун ханы сүм музей гэсэн 3 салбартай,  сан хөмрөг болон үзүүллэгтээ 10,000 гаруй үзмэртэй, эд өлгийн зүйлтэй, 17 ажилтантай үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Баянхогор аймгийн Угсаатын зүйн музей нь нэн эртний үеэс (НТӨ) 20-р зууны эхэн үе хүртэлх Баянхонгор аймгийн ард иргэд болон төв халхчуудын соёл, зан заншилтай холбоотой түүхийг он дарааллын болон сэдэвчилсэн байдлаар төрөлжүүлэн үзвэрийн 8 танхимд дэлгэн үзүүлдэг. Байгалийн түүхийн музей нь Эрт галавын (Цэрдийн галав) үеэс одоо амьдарч байгаа үе амьтад, ургамал, чулуулгийг түүхийн он дараалал болон сэдэвчилсэн байдлаар төрөлжүүлсэн 8 танхимд дэглэн үзүүлдэг байна. 

Түүх угсаатны зүйн музей Нэн эртний танхим, Генералуудын, Угсаатны зүйн, Сав суулгын, Шашин, зан үйлийн, Алдартны танхим, Дүрслэх урлаг, уран сийлбэрийн, Уламжлалт зан үйлийн танхимтай бол Байгалийн музей Динозаврын танхим, Шавжны, Ургамлын, Чулуулгийн, Мазаалайн, Хангайн амьтны, Говийн амьтны, Шувуудын танхимтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

Чинсүжигт номун ханы сүм музей нь Баянхонгор аймгийн Галуут сумын Мандал 5-р багийн нутагт 1750–аад оны үед байгуулагдсанаас өдгөө 5 сүм дугантай шашны соёлын түүхийг олон нийтэд үзүүлдэг ажээ.  

2008 онд Орон нутгийн төсвөөс санхүүжин 7 сая төгрөгөөр 578 үзмэр сэргээн засварлаж, шинээр нэмэгдүүлжээ. Музейн хосгүй үнэт үзмэрийн нэг бол махчин үлэг гүрвэл буюу динозаврийн төрөл Тарбозавр чулуужсан яст мэлхий юм. Эдгээр нь Баянговь сумын бүгийн цавын хоолойгоос олдсон. Одоогоос 130 сая жилийн өмнө амьдарч байсан ажээ.

Ангилал:Баянхонгор
Орхон аймгийн музей

**Орхон аймгийн музей** 1983 онд анх тосгоны илгээлтийн эздийн байранд гол төлөв найрамдал, Эрдэнэтийн бүтээн байгуулалтыг харуулсан 300 орчим үзмэртэйгээр нээгдэж байсан түүхтэй.  

Музей нь сан хөмрөг болон үзүүллэгтээ 1284 дэсийн 1760 гаруй үзмэрийг Түүх-угсаатан, Байгаль-палеонтологи, Уран зургийн, Эрдэнэтийн түүх, Шашны гэсэн 5 танхимд дэглэн үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Музей нь үзмэр үзүүллэгтээ олон зуун жилийн тэртээ манай дэлхийд амьдарч байсан аварга биет амьтны яс, хүн анх үүссэн цагаас эхлээд хүний нийгмийн хөгжлийн олон үе шатыг дамжин өнөөдрийг хүртэл хөгжиж ирсэн түүхийн баримт гэрч болох зүйлс, тэдний бүтээсэн эдлэл, тухайн орон зай, цаг үеэ төлөөлж чадах түүх, соёл, шинжлэх ухааны ач холбогдол бүхий эд өлөг болон өнөөгийн Эрдэнэт хотын түүхийг харуулсан үзмэрүүдийг дэглэсэн байдаг.

Музейг бүх нийтийн хүртээл болгох, нийт үзэгчдэд боловсрол олгох үйл ажиллагаанд үзүүллэгийг зохистой ашиглах, мэдээллийг үзэгчдэд хүргэх зорилгоор ЕБС, цэцэрлэг, их дээд сургуулийн оюутнуудын дунд үндэсний уламжлалт соёл, ёс заншил, байгаль экологийн чиглэлээр хичээл, сургалт сурталчилгаа танин мэдэхүйн ажлуудыг байнга зохион байгуулж хэвшсэн. Орон нутгийн түүхэн онцлогийг баримтжуулсан мэдээллийн хүрээг өргөтгөх, сан хөмрөгийг иж бүрдүүлэх, хадгалалт хамгаалалтыг сайжруулах, музейн эрдэм шинжилгээ, судалгаа, сурталчилгаа, танин мэдэхүйн ажлыг шинэ шатанд гаргахад чиглэгдсэн үйл ажиллагааг явуулахыг зорин ажиллаж байна.
Эрдэнэт үйлдвэрийн музей

**Эрдэнэт үйлдвэрийн музей** - Эрдэнэт хот дахь Монголын анхны дижитал музей.  Эрдэнэт үйлдвэрийн түүхэн хөгжил, замналыг үнэт өв болгон үлдээх зорилгоор уг музейн төслийг 2020 онд эхлүүлсэн юм.

Уг музей нь Монгол орны уул уурхай, Цахим мэдээлэл, Түүхэн замнал, Үйлдвэрлэл, технологи инновац, Нийгмийн хариуцлагатай-Эрдэнэт үйлдвэр, Бидний бахархал гэсэн зургаан танхимтай. Эдгээр танхимд Эрдэнэт үйлдвэрийн 40 гаруй жилийн түүх, судлал, хөгжил дэвшилтэй холбоотой биет болон биет бус өв, 200 гаруй видео нэвтрүүлэг, 1000 гаруй үзмэр, 160 гаруй ном бүтээлтэй.

Мөн Эрдэнэт хотын анхдагч, илгээлтийн эздийн хэрэглэж байсан эд зүйлс, ховор, түүхэн баримтыг дэлгэжээ. Эдгээрээс 1952 онд Эрдэнэт уулсын орчмоор олдсон хүрэл тогоо, хүрз, зээтүүний үзүүр зэргийг Булган аймгийн музейд хадгалагдаж байсныг зохих журмын дагуу хуулбарлан авч байршуулжээ.

Дижитал музейн бас нэгэн онцлог нь :

* 3D холограмм ширээ
* VR нүдний шил
* Үзмэрийн тайлбарын дижитал киоск
* 270 градусын бүхий виртуал өрөө
* Дууны давтамж мэдрэгч чичиргээт шал
* 360 холограмм
* 10 хуруу мэдрэгчтэй дэлгэцтэй. 

Үзэгчид  өөрийгөө Эрдэнэт үйлдвэрийн ил уурхайн мөргөцгийн дэргэд, белаз эксковатор дотор, үйлдвэрийн цехүүд дотор байгаагаар мэдрэх бөгөөд ил уурхайн тэсэлгээг 270 градусын дэлгэц-дууны давтамжаар чичирдэг ухаалаг шалны тусламжтайгаар дэргэд нь байгаа мэт мэдрэх боломжтой юм.
Дархан-Уул аймгийн музей

**Дархан-Уул аймгийн музей-** МАХН-ын Төв Хорооны 1968 оны 1 дүгээр сарын 553 дугаар тогтоол гарснаас хойш Дархан хотын 1-р хороололд Үйлчилгээний төвийн нэг хэсэг 500 гаруй кв/м бүхий байрыг "Дархан хотын Музей" нэртэй байгуулагдсан байна. 

Музейд зориулан тоног төхөөрөмжлөх, үзмэр цуглуулах, дэглэх ажлыг зохион байгуулаад 1970 оны 4-р сарын 22-нд В.И.Лениний мэндэлсэний 100 жилийн ойгоор В.И.Ленин, Д.Сүхбаатарын үйл амьдралыг харуулсан, Монгол Зөвлөлтийн найрамдал, ах дүү социалист орнуудын хамтын ажиллагаа, хотын өнгөрсөн, одоо ирээдүйг харуулсан 3 танхимтай, “Найрамдал” Музей нээлтээ хийжээ. 

Музейн анхны даргаар НТХ-ны нарийн бичгийн дарга асан Дарамын Төмөр-Очир, анхны фондчиноор Д.Дамба, Л.Аюуш, С.Буваа, анхны тайлбарлагчаар Б.Бямбабазар, н.Баясгалан, үйлчлэгч н.Манжгаа, нягтлан бодогчоор н.Боожгой нар анхны ажилтнуудаар орж Музейн үйл ажиллагааны эхлэлийг тавьсан хэмээн байгууллагын түүхэн хуудаснаа үлджээ. 

1990 оноос тус Музейн “Найрамдал” нэрийг өөрчилж Дархан хотын Музей хэмээн нэрлэж, Найрамдлын сэдэвт гэрэл зургийн үзэсгэлэнг үндсэнд нь халж, Түүх-Аж үйлдвэрийн, Угсаатан, Байгалийн гэсэн 3 танхимтайгаар Орон нутаг судлалын Музейн түвшинд зохион байгуулжээ. УИХ-ын 1994 оны 32 дугаар тогтоолоор МУ-ын Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн дагуу Дархан хотыг аймаг болгон өөрчилсөнөөр “Дархан-Уул аймгийн Музей” болон өргөжжээ. Дархан-Уул аймгийн Музей нь “Угсаатан”, “Байгаль”, “Түүх”, “Найрамдал”-ын гэсэн үзүүллэгийн 4 танхимтай, Соёлын өвийг хадгалах, хамгаалах, сэргээн засварлах, тэдгээрийг өвлүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэх зорилготой Соёлын судалгаа, сургалт сурталчилгаа, боловсрол танин мэдэхүйн ажил үйлчилгээ эрхлэн ажиллаж байна.

Өнөөдрийн байдлаар тус музей Археологийн олдвор, Түүхийн холбогдолтой, Угсаатны зүй, Урлаг уран сайхан, шашин шүтлэг, байгалийн үзмэр гэсэн 6 ангилалд нийт 969 дэсийн 1362 үзмэр байна.

Энэ удаагийн онцлох үзмэрүүдээр цаг хугацаа өнгөрөх тус үнэ цэнэ нь буурдаггүй улам бүр үнэ цэнэ нь өсч байдаг уран зургуудыг онцолж байна. Монголын сор болсон уран бүтээл болон Дархан хотын суурь тавигдснаас хойших үеийг харуулсан 50 орчим дүрслэх урлагийн бүтээлүүд хадгалагдаж байгаа ажээ.

2022 онд 29 дэсийн 46 ширхэг үзмэрээр баяжилт хийгдсэн. Үүнд: Монгол орны өнцөг булан бүрээс илгээлтээр ирсэн иргэдийн хэрэглэж байсан 27 дэсийн 31 үзмэрийн цуглуулга, мөнгөн тэмдэгтүүдийг иж бүрдэл болгож 14 ширхэг үзмэрээр сан хөмрөгөө баяжуулжээ. Мөн 2022 онд 14 уран барималыг сэргээн засварласан байна.
Цогт Гармаевич Бадамжав

**Цогт Гармаевич Бадамжав** (орос. *Цогто́ Гарма́евич Бадмажа́пов,*  1878 онд Верхнеу́динск, буюу өнөөгийн Улаан-Үд хотод төрсөн- 1937 оны 12-р сарын 15-нд цаазлуулж нас барсан) -Буриад худалдаачин. Хар хотыг олж нээсэн Монгол судлаач эрдэмтэн. Пётр Козловын аялалд орчуулагч, хөтөчөөр ажиллаж байсан. 

Буриад Бадамжав нь 1912 онд эхнэр герман гаралтай Гармаевич Ида Павловна, дөрвөн охины хамт Нийслэл хүрээнд ирж суурьшжээ. Бадамжав 4 дагавар охинтой Ида Павловнатай ханилсан аж. Тэднийх Монголд ирж амьдарсан даруйдаа Гаваа, Дээвий, Осоржамаа гэх 3 охин төрүүлжээ. Ийнхүү Бадамжавынх 7 охинтой өнөр өтгөн айл байжээ.

Түүхч Отгоны Пүрэв "Монгол төрийн голомт" номондоо “Бадамжавын эхнэр Ида Павловна олон тэрсхэн охиноо дагуулан явж байгааг хүрээнийхэн их л сонирхон хардаг байсан тухай дурдсан нь бий. 

Ц.Г.Бадамжав нь чинээлэг худалдаачин байсан бөгөөд Верхнеудинск /Улаан-Үд/, Хиагтаас бараа оруулж ирж Хятад руу гаргах, мөн Хятадаас Орос руу бараа гаргадаг байж. Тэрээр Базар Барадины удирдлага дор Хиагтын худалдааны "Собенников ба Молчановын ах дүүс" фирмд ажиллаж байжээ. Мөн “Монголтранс” нийгэмлэгийн Оросын талын төлөөлөгчөөр ажиллаж байжээ.  Цогт Бадамжав өндөр боловсролтой хүн байсан бөгөөд Рой Чапмен Эндрюс, Пётр Козлов нарын экспедицэд орчуулагчаар ажил­лаж байжээ. Бадамжавыг Козловын экспедицэд ажиллаж байхдаа гэрэл зураг авч Монголд орчин үеийн гэрэл зургийг хөгжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулсан гэж үздэг. Монголоор аялсан Рой Эндрюсийн олон сонирхолтой зураг байдаг. Тэр зургуудыг Бадамжавыг авсан гэж түүхчид үздэг юм байна. Дамдины Сүхбаатар 1921 онд Нийслэл хүрээнд орж ирээд Бадамжавын хашаанд гэр, майхан барьж Түр засгийн газрын үйл ажиллагааг явуулж байсан түүхтэй. 

1931 онд Бадамжавыг хилсээр баривчилсны дараа зургаан өрөө байр, Сүүж дэх зуслангийн байрыг нь хурааж авсан гэдэг. Бадамжавын байранд анх Намын төв хороо байрлаж байгаад дараа нь орос мэргэжилтнүүд, Хэвлэлийн төв газар, Сүхбаатарын музей, Тувагийн Элчин сайд байрласан. 

1931 онд Бадамжавыг гэнэт баривчилж орос руу авч яваад Турукамск хотын шоронд 6 жил хоригдож байгаад 1937 оны өвөл Новосибирск орчим хилс хэрэгт тулгаад цаазаар авахуулсан гэдэг. Хожим 1960 онд түүнийг цагаатгасан байна.

Ангилал:1878 онд төрсөн
Ангилал:1937 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:БНМАУ
Ангилал:Буриад ястан
Ангилал:Оросын аялагч
Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын хэлмэгдэгч
Бүгд Найрамдах Техас улс

**Бүгд Найрамдах Теха́с улс** (англи. *Republic of Texas*) — Умард Америкт 1836—1845 онуудад оршин тогтнож байсан улс.  Мексикийн зүүн хойд хэсэгт болсон тусгаар тогтнолын дайны үр дүнд Бүгд Найрамдах Техас улс бий болсон юм. 1845 онд иргэдийнхээ санал хураалтаар болон өөрийгөө тодорхойлох тухай хууль батлагдсаны дараа АНУ-д муж улс нь болж нэгдсэн байна. 

Бүгд Найрамдах Техас Улс нь одоогийн АНУ-ын Техас мужийн нутаг дэвсгэр болон одоогийн Вайоминг, Канзас, Колорадо, Нью-Мексико, Оклахома мужуудын зарим хэсгийг багтааж байжээ. 

## Түүх 
1830-аад оны дунд үе гэхэд Мексикийн Ерөнхийлөгч Антонио Санта Аннагийн дарангуйлал болон Мексик дэх хууль бус байдал нь тус улс задрахын ирмэгт хүргэж, Техас болон Юкатан нутаг дэвсгэрүүд үндсэн хуулиар олгогдсон тусгаар тогтнох эрхээ илэрхийлсэн юм. 1835 оны Үндсэн хуульд Техасчууд сэтгэл дундуур байгаа, Мексикт боолчлолыг халах зэрэг бусад хүчин зүйлс тус мужийг задрахад шууд нөлөөлсөн байна.

1836 оны сүүлээр боолчлолын эрхийг сэргээн баталгаажуулсан Үндсэн хууль батлагдаж, Техас нутгийг тусгаар Бүгд найрамдах улс гэж тунхаглав. Сэм Хьюстон Бүгд Найрамдах Техас Улсын сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч болжээ. Нийслэл хотыг хэд хэдэн удаа нүүлгэж байсны дараа Хьюстон хотыг 1837 онд засгийн газрын төвөөр сонгосон байна.

1837 онд АНУ, 1839–1840 онд Их Британи, Франц, Нидерланд, Бельги болон Бүгд Найрамдах Юкатан Улс үүний Бүгд Найрамдах Техас Улсыг олон улсын хэмжээн хүлээн зөвшөөрсөн юм.

Гэсэн хэдий ч Мексикийн Техас руу хийх дайралт үргэлжилсээр байв. Мөргөлдөөн бараг 10 жилийн турш үргэлжилсэн байна.  АНУ энэ тэмцэлд албан ёсоор оролцоогүй боловч Техасчуудад туслахаар мянга мянган сайн дурын ажилтнуудыг элсүүлж байсан юм. Мексик болон Бүгд Найрамдах Техас улсын хоорондох зэвсэгт мөргөлдөөн нь Техас АНУ-д нэгдэн орсноор (1845 оны 12-р сарын 29-ний гэрээгээр Техас 28 дахь муж болсон) зогсоогүй, харин 1846-1848 оны Мексик-Америкийн дайнд АНУ ялснаар Мексикийн эсэргүүцлийг бүрэн дарж, нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэлээсээ татгалзахад хүргэсэн юм.

## Бүгд Найрамдах Техас улсын ерөнхийлөгч нар
II Вацлав

**ІІ Вацлав** (чех. *Václav II.*; 1271 оны 9-р сарын 27-нд төрсөн — 1305 оны 6-р сарын 21-нд нас барсан) — Пжемысл угсааны Чехийн хаан (1283—1305), Краковын Гүн (1290—1305), Польшийн хаан (1300—1305). Чехийн хаан Пжемысл II Отакар болон түүний 2 дахь эхнэр Унгарын Кунхута нарын хүү.

Тэрээр уул уурхайн хуулиудыг анх бий болгосон хаан. Мөн мөнгөний шинэчлэл хийж, алдарт Прагийн грош зоосыг цохиж эхлүүлсэн хаан. Тэрээр Праг хотод их сургууль байгуулахыг оролдсон. II Вацлавын хаанчлалын үед Бохеми нь Төв Европын хамгийн том, хамгийн хүчирхэг улсуудын нэг байв.

Ангилал:1271 онд төрсөн
Ангилал:1305 онд өнгөрсөн
Ангилал:Польшийн хан
Ангилал:Бохемийн хан
Франсуа Клүзэ

**Франсуа Клүзэ** (франц. *François Cluzet*; 1955 оны 9-р сарын 21-нд Парис хотод төрсөн) — Францын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, 2007 оны «Сезар» шагналтан.

## Намтар 
Франсуа Клүзэ 1955 оны 9-р сарын 21-нд Парист худалдаачдын гэр бүлд төрсөн. Тэрээр 17 настайдаа, Парисын Станислас Коллежид (франц. *Collège Stanislas de Paris*) сурч байхдаа жүжигчин болохоор шийдэж, ахлах сургуулиа орхисон. Симон Кур, Жан Перимони, Жан-Лоран Кошэ нарын хичээлд хамрагдаж, театр, телевизийн салбарт ажиллаж эхэлсэн бөгөөд энэ үеэр найруулагч Диан Кюри түүнийг олж харжээ. 

25 насандаа 1968 оны хаврын үймээн самуунтай үйл явдлуудын тухай "Молотовын коктейль" кинонд анхны дүрээ бүтээжээ. Жилийн дараа тэрээр Клод Шабролын "Бардамналын морь" кинонд тоглосон нь жүжигчин найруулагч хоёрын урт хугацааны хамтын ажиллагааны эхлэл болсон юм.

Франсуа Крүзэ 1982 онд Клод Шабролын найруулсан "Малгайчны сүнсүүд" (франц. *Les Fantômes du chapelier*) кинонд тоглосон байна. 1984 онд "Алуурчидтай зун" (франц. ''L'Été meurtrier*) киноны шилдэг туслах эрэгтэй дүр болон "Нийгмийн тусламж мандтугай" (франц. *Vive la Soleil Sociale!*) кинонд хамгийн ирээдүйтэй эрэгтэй дүр гэх хоёр Сезар шагналд нэр дэвшсэн байна. 1989 онд тэрээр Бертран Блиегийн "Чамд хэтэрхий гоёдоно" (франц. *Trop Belle Pour Toi*) кинонд Жерар Депардьёгийн хамт тоглосон.

Хоёр жилийн дараа 1991 онд тэрээр Атлантын далайг гаталж, Америкийн кино урлагийн хоёр аварга болох Роберт Элтманы "Өндөр загвар", Лоуренс Кесдены "Франц үнсэлт" кинонд тоглов. Түүний Пьер Сальвадорын "Сурагчид" кинонд бүтээсэн дүр нь шүүмжлэгчдийн болон арилжааны өндөр амжилттай байжээ.

Гийом Канэгийн найруулсан "Хэнд ч битгий хэлээрэй" (франц. *Ne le dis à personne'') триллер кинонд тоглосон дүрээрээ Франсуа Клүзэ 51 насандаа анхны Сезар шагналаа хүртжээ.

Тэрээр 2008 онд "Парис", Гийом Канэгийн "Цусан холбоо" кино болон 2011 онд "1+1" (Хүрч болохгүй хүмүүс) кинонд тоглосон байна.

Ангилал:Францын жүжигчин
Ангилал:Парисын хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1955 онд төрсөн
Гийом Канэ

**Гийом Канэ** (франц. *Guillaume Canet*; 1973 оны 4-р сарын 10-нд Францын Парис хотын Булонь дүүрэгт төрсөн) - Францын жүжигчин, кино найруулагч, кино зохиолч юм. Канэ "Love Me If You Dare", "The Beach", "Just Together", "Last Night in New York" зэрэг кинонуудад тоглосон. Найруулагч, кино зохиолчийн хувьд тэрээр "Forever Young", "Blood Ties", "Little Secrets", "Whatever You Say", "Tell No One" кинонууд дээр ажилласан. "Хэнд ч битгий хэлээрэй" киног найруулсныхаа төлөө Канет 2007 онд Сезар шагнал хүртсэн.

Морь үржүүлэгчдийн хүү Гийом бага насаа Парис хотоос холгүй хөдөө нутагт өнгөрүүлсэн. Залуу байхдаа Гийом морь унаач болохыг мөрөөддөг байсан ч мориноос унаж, бэртэл аваад бэлтгэл хийж чадахаа больжээ.  

Тэрээр дунд сургуулиа дүүргээд Франсуа Флорентын жүжигчний курст суралцсан. 1994 онд Эберто театр (франц.*Theâtre Hebertot*)-ын тайзан дээр анх гарч байжээ. Тэрээр голдуу романтик, хайр дурлалын туршлагагүй гэнэн залуу эрчүүдийн дүрийг бүтээдэг байсан. 

Зар сурталчилгаа, телевизийн салбарт хэсэг хугацаанд ажилласны дараа Канэ эхлээд богино хэмжээний кинонд тоглож, дараа нь уран сайхны кинонд тоглож эхэлсэн байна.

Ангилал:Францын жүжигчин
Ангилал:Францын кино найруулагч
Ангилал:Францын кино зохиолч
Ангилал:Парисын хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1973 онд төрсөн
Григорий Зиновьев

**Григорий Зиновьев** (орос. *Григо́рий Евсе́евич Зино́вьев,* төрөхдөө — *Овсей-Гершен Аронович Радомысльский*; 1883 оны 9-р сарын 23-нд Оросын эзэнт улсын Украин мужийн Елисаветград хотод төрж, 1936 оны 8-р сарын 25-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — Оросын хувьсгалч, Зөвлөлтийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. 1921-1926 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүн, 1923-1924 онд Оросын Коммунист (большевик) намын Төв хорооны Зохион байгуулалтын товчооны гишүүн.

В.Ленин нас барсны дараа тэрээр Оросын Коммунист намын удирдлагад тэргүүлэх өрсөлдөгчдийн нэг байв. Тэрээр 1920-иод оны нам дотоод тэмцэлд идэвхтэй оролцдог байв. Тэрээр Бүх Холбоотны Коммунист Намаас (Большевикууд) гурван удаа (1927, 1932, 1934 онд) хөөгдөж, хоёр удаа сэргээн орсон байна. Түүнийг 1936 онд буудан цаазаар авсан бөгөөд сүүлд 1988 онд цагаатгасан.

## Намтар 
Григорий Зиновьев Елисаветград хотод (1924-1934 онд түүнд зориулж Зиновьевск гэж нэрлэж байгаад 2016 он хүртэл Кировоград, одоогийн Кропивницкий) чинээлэг еврей гэр бүлд төрсөн. Сүүний ферм эзэмшдэг эцэг Аарон Радомысльский түүнд гэрийн боловсрол эзэмшүүлж хүмүүжүүлсэн байна. 

Тэрээр 1901 оноос хойш зохион байгуулалттай хувьсгалт хөдөлгөөнд оролцож, РСДРП-ын гишүүн болжээ. Новороссийск хотод ажилчдын ажил хаялт зохион байгуулсныхаа төлөө цагдаад мөрдөгдөж, 1902 онд Берлин, дараа нь Парис, Берн хотод амьдарч байгаад тэндээ 1903 онд В.И.Ленинтэй танилцсан байна. Үүний дараа Зиновьев намын удирдагчийн дотнын хүмүүсийн нэг болж, Европ даяарх социалист байгууллагуудад удаан хугацаанд байнгын төлөөлөгч болж байсан ажээ. 1903 онд болсон РСДРП-ын хоёрдугаар их хурлаар Зиновьев Лениний байр суурийг дэмжиж, большевикуудтай нэгдэв. Дараа нь тэрээр эх орондоо буцаж ирээд Украинд идэвхтэй суртал ухуулгын ажил хийсэн байна. 

1917 оны хувьсгалын дараа Зөвлөлтийн удирдлагад ажиллаж, В.Ленинийг нас барах хүртэл тун ойр дотно ажиллаж байгаад дараа нь И.Сталиныг дэмжиж хэсэг дагаж байгаад сүүлд удирдагчийг шүүмжилж намаас 3 удаа хөөгдөж 2 удаа сэргээгдсэн. Тэрээр зальхай нэгэн байсан бөгөөд уран илтгэгч байсан гэж судлаачид үздэг.

1934 оны 12-р сарын 16-нд Григорий Зиновьевийг баривчлан намаас хөөж, удалгүй "Москвагийн хэрэг"-ээр 10 жилийн хорих ял оноожээ. Түүнийг Верхнеуральскийн улс төрийн шоронд хорьжээ. 1936 оны 8-р сарын 24-нд Зиновьевт Зөвлөлтийн эсрэг "Нэгдсэн Троцкист-Зиновьевийн" хэргээр цаазаар авах ял оноожээ. Түүнийг маргааш нь буюу 8-р сарын 25-ны шөнө Москвад ЗХУ-ын Дээд Ерөнхий Шүүхийн байранд цаазаар авчээ.

1988 оны 7-р сарын 13-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн бага хурлаар түүнийг нөхөн цагаатгасан байна.

Ангилал:Оросын хувьсгалч
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1883 онд төрсөн
Ангилал:1936 онд өнгөрсөн
Колүш

**"Колүш"** (франц. *Coluche*, жинхэнэ нэр нь — *Мишель Жерар Жозеф Колүччи́*, *Michel Gérard Joseph Colucci*; 1944 оны 10-р сарын 28-нд Парис хотод төрсөн — 1986 оны 6-р сарын 19-нд Опьод ослоор нас барсан) — Францын хошин жүжигчин, найруулагч, зохиолч, нийгмийн зүтгэлтэн. Сезар шагналыг хамгийн сайн эрэгтэй дүр бүтээсэн гэж авсан. 

## Намтар 
Мишель Жерар Жозеф Колүччи 1944 оны 10-р сарын 28-нд Парист төрсөн. Түүний эцэг Онорио Колүччи нь дайн өмнөхөн Францад ирсэн Италийн Лациогийн уугуул иргэн бөгөөд уран барималч байжээ. 1940 онд Онорио хэмээх үсчний охин, Парисын уугуул иргэн Симонэ Буйертай танилцжээ. Тэд гэрлээд охин Даниел, дараа нь Мишель гэх хүүтэй болжээ.

1980 онд Колүш улс төрийн байдалтай эвлэрэхгүй байгаагаа илэрхийлж ниймийн төлөөх тэмцэл хэлбэр болгож Францын Ерөнхийлөгчид нэр дэвшиж байсан бөгөөд Францад ядууст үнэгүй хоол тараах зөөврийн болон суурин түгээлтийн цэгүүд болох "Restaurants du coeur" сүлжээг бий болгох томоохон хэмжээний нийгмийн кампанит ажлын санаачлагч болсон.

Колүш 1986 оны 6-р сарын 19-нд Францын зүүн өмнөд нутаг дахь хурдны автозам дээр мотоцикл унаж яваад осолоор харамсалтайгаар нас барсан. 

## Дүр бүтээсэн кинонууд 
Ангилал:Францын жүжигчин
Ангилал:1944 онд төрсөн
Ангилал:1986 онд өнгөрсөн
Изабель Аджани

**Изабель Ясмина Аджани** (франц. *Isabelle Yasmina Adjani*; 1955 оны 6-р сарын 27-нд Парис хотын XVII дүүрэгт төрсөн) — Францын алдартай тайз, дэлгэцийн жүжигчин, дуучин. "Эзэмдэгч" (1981), "Алдаг зун" (1983), "Камилла Клодель" (1988), "Хатан хаан Марго" (1994) болон "Сүүлийн хичээл" (2008) зэрэг кинонуудад бүтээсэн дүрээрээ "Сезар шагналын шилдэг эмэгтэй жүжигчний 5 удаагийн шагналыг хүртсэн. 

Изабель Аджани ихэвчлэн эмзэг, оньсого мэт, солиотой эсвэл сэтгэл зүйн хувьд тогтворгүй дүрүүдийг бүтээдэг. Аджани дүрүүдийнхээ сэтгэл хөдөлгөм байдал, жүжиглэлтэд бүрэн орж, дүр бүрдээ хэтэрхий их өрөвдөх сэтгэлээр ханддаг гэдгээрээ алдартай.

## Намтар 
Изабель Ясмина Аджани 1955 оны 6-р сарын 27-нд Парисын 17-р дүүрэгт Алжирын цагаач Мохаммед Шериф Аджани, Германы Бавар мужийн католик шашинтан Эмма Аугуста (Густи) Швайнбергер нарын гэр бүлд төржээ.

Жүжигчний эцэг Мохаммед Аджанитай Дэлхийн 2-р дайны төгсгөлд Францын армид алба хааж байх үерээ эх Эмма тань танилцжээ. Тэд удалгүй гэрлэж, Эмма франц хэл огт мэддэггүй байсан ч түүнтэй хамт Парис руу нүүсэн гэдэг. 

Изабель Аджани 14 настайдаа "Эмбер" (1970) гэх анхны кинондоо тоглосон. Тэрээр анх 1972 онд "Комеди-Франсэз" театрт сонгодог жүжигчин гэдгээрээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Тэрээр Мольерийн "Эхнэрүүдийн сургууль" (1973) киноны гол дүрийн эмэгтэй Агнесийн дүрийг бүтээж өндөр үнэлгээ авсан байна. Удалгүй тэрээр кино урлагт хүч үзэхээр театраа орхисон юм.

Аджани 1975 онд "Аделийн түүх" кинонд тоглосноороо 20 настайдаа Оскарын шагналд шилдэг эмэгтэй жүжигчний төрөлд нэр дэвшсэн нь тухайн үеийн хамгийн залуу нэр дэвшигч болсон (энэ амжилтыг тэрээр бараг 30 жилийн турш хадгалж байсан). Тэрээр "Жолооч" (1978) зэрэг Холливудын кинонуудад дүр бүтээх саналыг удалгүй хүлээн авсан. Аджани үүний өмнө "Шөнө дундын нөгөө тал" (1977) зэрэг кинонд тоглох боломжоос татгалзаж байсан.

1988 онд тэрээр "Камилла Клодель" нэртэй намтарчилсан киног хамтран продюсерлэж, гол дүрд тоглосон. Тэрээр энэ кинонд бүтээсэн дүрээрээ гурав дахь Сезар шагнал, хоёр дахь удаагаа Оскарын шагналд нэр дэвшиж, хоёр удаа Оскарын шагнал хүртсэн Францын анхны жүжигчин болжээ. Мөн уг кино нь гадаад хэлээрх шилдэг кинонд нэр дэвшсэн.

Изабель Аджани 1994 онд Патрис Шерогийн найруулсан "Хатан хаан Марго" кинонд бүтээсэн дүрээрээ дөрөв дэх Сезар шагнал хүртжээ. Тэрээр "Сүүлчийн хичээл" (2008) кинонд бүтээсэн дүрээрээ Сезар шагналыг таван удаа хүртсэн цорын ганц жүжигчин болжээ. Энэ кинонд тэрээр төв Францын захын нэгэн ахлах сургуулийн багшийн дүрд тоглосон. Кино 2009 оны 3-р сарын 20-нд Францын Arte сувгаар нээлтээ хийж, 2.2 сая үзэгчтэй болж, дараа нь 2009 оны 3-р сарын 25-нд кино театруудад нээлтээ хийсэн юм.

## Шагналууд 
Ангилал:Францын жүжигчин
Ангилал:1955 онд төрсөн
Германы кино урлаг

**Германы кино урлаг** бол Германы соёл болон олон улсын кино урлагийн чухал хэсэг юм. Германы кино урлагийн түүх нь тус улсын түүхтэй салшгүй холбоотой бөгөөд өгсөж уруудаж ирсэн. 
, Курт Курант нар. 1929 он.]]
Германы кино урлаг 19-р зууны сүүлчээр үүсч, Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын (1918—1933) үед оргил үедээ хүрсэн бөгөөд Германы кино найруулагчид Роберт Винегийн "Доктор Калигаригийн кабинет" (1920) зэрэг сонгодог бүтээлүүдийг бүтээсэн нь экспрессионист гоо зүйн загвар болсон, Фридрих Вильхельм Мурнаугийн "Носферату: Аймшгийн симфони" (1922) болон "Сүүлчийн хүн" (1924), мөн Фриц Лангийн "Метрополис" (1927) болон "М" (1931) зэрэг дэлхийн кино урлагт гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсэн юм.

Дуутай киноны эрин үе 1920-иод оны сүүлээр эхэлсэн. Германд анхны дуутай кино 1929 онд гарсан бөгөөд дуутай кино руу шилжих шилжилт хурдацтай явагдсан. 1929 онд 175 дуугүй кино, найман дуутай кино, 1930 онд 100 дуутай кино, 46 дуугүй кино, 1931 онд 142 дуутай кино, ердөө хоёр дуугүй кино гарсан байна. 1932 он гэхэд тус улсад 3800 гаруй дуутай кино театр нээгдсэн байв. Эхний давалгааны олон дуутай кинонд ая дуутай байсан бөгөөд энэ нь ихэвчлэн үйл явдалд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.

1933 онд А.Хитлер тэргүүтэй Германы үндэсний социалист ажилчны нам засгийн эрхэнд гарснаар олон зуун кино найруулагч дүрвэн цагаачилж, кино урлаг Нацист үзэл сурталд захирагдан бүрэн өөрчлөн байгуулагдсан юм.

Дэлхийн 2-р дайны дараа Баруун болон Зүүн Германы кино урлаг бие даан тусдаа хөгжсөн юм.

## Орчин үе буюу 1990 оноос хойш 
Германд жилд хүүхэлдэйн кино болон баримтат киноноос гадна 150-160 уран сайхны кино бүтээгддэг байна. Германы кино урлаг нь үндэсний дотоод зах зээлд ойролцоогоор 30%-ийг эзэлдэг байна. Герман улс нь хэд хэдэн кино наадмын өлгий нутаг бөгөөд хамгийн алдартай, нэр хүндтэй нь 1951 оноос хойш үйл ажиллагаагаа явуулж буй Берлиний Олон улсын Кино наадам юм.
Фридрих Ланг

**Фридрих Кристиан Антон Ланг** (герман. *Friedrich Christian Anton Lang*; 1890 оны 12-р сарын 5-нд Вена хотод төрсөн — 1976 оны 8-р сарын 2-нд АНУ-ын Калифорнийн Беверли-Хиллзд нас барсан) — германы кино найруулагч, 1934 оноос АНУ-д амьдарч ажиллаж байсан. Германы экспрессионизмын хамгийн агуу төлөөлөгчдийн нэг болох Фриц Ланг дуугүй кино урлагийн түүхэн дэх хамгийн өндөр төсөвтэй (Metropolis, 1927) киног хийсэн.

## Намтар 
Фридрих Кристиан Антон Ланг 1890 оны 12-р сарын 5-нд Вена хотод архитектор Антон Ланг болон түүний эхнэр Паула (төрсөн овог нь Шлезингер)-ийн гэр бүлд төрсөн. Лангийн эцэг эх нь Моравийн гаралтай, католик шашинтнууд байв. Түүний еврей эх Фриц хүүг 10 настай байхад католик шашинд орсон. Тэрээр шашин шүтлэгт чанд баримтладаг  байсан учраас хүүгээ католик уламжлалаар өсгөжээ.

Бага наснаасаа зураг зурдаг байсан Ланг улсын болон дунд сургуулиа төгссөний дараа 1907 онд Техникийн дээд сургуулийн архитектурын ангид элссэн боловч эхний семестрээс хойш сургуулиа орхисон. 1908 онд тэрээр Вена хотын Дүрслэх урлагийн академид, 1911 оноос Мюнхений Хэрэглээний урлагийн сургуульд (Юлиус Диезийн цех) уран зургийн чиглэлээр суралцжээ. 1913-1914 онд тэрээр Морис Денисийн нэрэмжит Уран зургийн сургууль, Парисын Жулианы академид суралцжээ.

Дэлхийн нэгдүгээр дайнд сайн дураараа элсэн оролцож шархдаад чөлөөлөгдсөн байна. 

1933 он хүртэл Германд ажиллаж байгаад АНУ руу цагаачилжээ.
ARMMAC Motorcycle Club

# ARMMAC Motorcycle Club

**ARMMAC (Asian Riders Mongolian Motorcycle Abandoned Club)** — Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулдаг албан ёсны мотоциклийн клуб (MC) юм. Тус клуб нь 2015 онд байгуулагдаж, Монголын мото соёлын хөгжилд хувь нэмрээ оруулж буй олон улсын стандартад нийцсэн байгууллага юм.  

---

## History

ARMMAC клубийн үүсэл нь 2015 оны **6-р сарын 5-нд** зохиогдсон **“Талын салхи” мото фестиваль**-ийн үеэр тавигдсан.  
Тухайн үед **Цэнгүүнжав (Цээгий), Уукий (Ундрах), Ариукаа, Ганаа, Зоригоо** нар нэгдэж, “**Strike Engine**” нэртэйгээр клубийн үндсэн суурийг тавьсан.  

Нэг жилийн дараа буюу **2016 оны 3-р сарын 18-нд**, клуб албан ёсоор нэрээ өөрчилж “**ARMMAC**” болсон.  
Түүнээс хойш шинэ нэр, шинэ лого, шинэ өнгө төрхтэйгөөр “Талын салхи” фестивальд оролцож, Монголын мото сонирхогчид болон бусад клубуудад өөрсдийгөө таниулсан юм.  

---

## Organization

ARMMAC нь олон улсын мотоциклийн клубуудын нийтлэг бүтэцтэй адил дараах шатлалтайгаар зохион байгуулагддаг:
- **President**  
- **Vice President**  
- **Marshall**
-**Secretary**  
- **Sergeant at Arms**  
- **Full Member**
-**Tail Gunner**
-**Member**  
- **Prospect**

---

## Principles and Activities

ARMMAC нь үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа хойш Монгол Улсад болон олон улсын MC соёлын нийтлэг дүрэм, зарчмыг баримталж ирсэн.  
Клубийн гишүүд нь дотоод журам, ахан дүүсийн харилцаанд тулгуурлан, мото спорт болон хоббиг түгээн дэлгэрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж байна.  

ARMMAC клуб нь мотоцикл сонирхогч хэн бүхэнд нээлттэй бөгөөд, клубийн зарчим, дүрэм журамд нийцэж буй хүн бүр нэгдэх боломжтой.  

---

## Symbolism

ARMMAC-ийн лого нь таван гавлын яс бүхий бэлгэ тэмдэгтэй бөгөөд тэдгээр нь анхны таван гишүүнийг илэрхийлдэг:  
1. Уукий (Ундрах)  
2. Зоригоо  
3. Ариукаа  
4. Ганаа  
5. Голын том гавлын яс — **Бэгзсүрэн овогтой Цэнгүүнжав (Цээгий)**, клубийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхийлөгч.  

Энэхүү логог болон “ARMMAC” нэрийг **Бэгзсүрэн овогтой Цэнгүүнжав (Цээгий)** 2016 онд зохиосон бөгөөд зохиогчийн эрхийг эзэмшдэг.  

---

## External Links

- ARMMAC MC – Facebook Page  
- ARMMAC MC – Instagram

---

## Image

**Title:** ARMMAC Motorcycle Club Official Logo  
**Author:** **Бэгзсүрэн овогтой Цэнгүүнжав (Цээгий)**  
**Date of creation:** 2016  
**Copyright holder:** **Бэгзсүрэн овогтой Цэнгүүнжав (Цээгий)**  
**Description:** ARMMAC клубийн албан ёсны логогийн зураг. Төвд байрлах том гавлын яс нь үүсгэн байгуулагч Цэнгүүнжавыг бэлгэддэг бөгөөд бусад дөрвөн гавлын яс нь клубийн анхны гишүүдийг илэрхийлдэг.
Милош Форман

**Милош Форман** (чех. *Miloš Forman*; жинхэнэ нэр: *Ян Томаш Форман*, чех. *Jan Tomáš Forman*; 1932 оны 2-р сарын 18-нд Часлав, Кутна-Горад төрж, 2018 оны 4-р сарын 13-нд АНУ-ын Коннектикут мужийн Данберид хотод нас барсан) — Чехословакийн болон Америкийн кино найруулагч болон кино зохиолч.

Найруулагчийн хувьд Оскарын шагнал 2 удаа хүртсэн."Хөхөөний үүр дээгүүр ниссэн нэг хүн", "Амадей", "Валмонт" зэрэг киноны найруулагч.

Форман Чех улсын ирээдүйн анхны ерөнхийлөгч Вацлав Хавел болон ах дүү Цтирад болон Иозеф Машин нартай хамт Подебрады цайз дахь Хаан Жоржийн дотуур байртай сургуульд суралцжээ. Тэрээр Локарногийн кино наадмаас гран-при хүртсэн "Хар Петр" (1963) киноныхоо дараа олон улсын нэр хүндийг олж авсан. Түүний "Гал сөнөөгчдийн бөмбөг" ("Шат, миний хатагтай", 1967) хэмээх идэмхий хошин кино нь "Прагийн хавар"-ын үйл явдлын уур амьсгалыг олон талаар урьдчилан таамаглаж харуулсан байна. 1968 онд Зөвлөлтийн цэрэг Чехословак руу довтлосны дараа тэрээр АНУ руу цагаачилсан.

## Кинонууд 
Ангилал:Чехословакийн кино найруулагч
Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч
Ангилал:1932 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Ламбугайн нулимс (дуурь)

"**Ламбугайн нулимс**" - хөгжмийн зохиолч Халтарын Билэгжаргалын гурван бүлэг, зургаан үзэгдэлт дуурь нь 1986 онд зохиогджээ. 

Д.Нацагдоржийн “Ламбугайн нулимс” өгүүллэгээс сэдэвлэн Б.Лхагвасүрэн дуурийн цомнолыг бичсэн ба хөгжмийн зохиолч Х.Билэгжаргал хөгжмийг бичиж, удирдаачаар Ж.Бүрэнбэх, найруулагчаар Л.Эрдэнэбулган, зураачаар Б.Төмөрхуяг нар ажиллаж, уг дуурийг 1986 оны 5-р сарын 10-нд УДБЭТ-ийн тайзнаа анх тоглосон.  

Монголын орчин үеийн хөгжмийн урлагт Х.Билэгжаргалын “Ламбугайн нулимс” дуурь нь гүн уянгын сэдэв, ёс суртахууны философи, сэтгэл зүйн драматургийн шийдлээрээ онцгой байр суурь эзэлдэг. Энэхүү дуурь нь 1986 онд зохиогдож Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театрын тайзнаа тавигдсан бөгөөд хөгжмийн хэл найруулга, дүрийн илэрхийлэл, үндэсний өнгө аяс ба орчин үеийн найруулгын хосолсон илэрхийлэл зэргээрээ Монголын дуурийн урлагт сан хөмрөгт өндөр үнэлгээтэй орж ирсэн бүтээл юм. Дуурийн цомнолын эх зохиол нь 1930 оны 10 сарын 12-нд зохиогдсон Д.Нацагдоржийн “Ламбугайн нулимс” хэмээх богино өгүүллэг юм. Энэхүү өгүүллэгийг бичих болсон хэд хэдэн шалтгаан зохиолч Д.Нацагдоржийн хувьд байж болохоор байдаг. 

Д.Нацагдоржийн өгүүллэгийн цөөн дүртэй, дотоод сэтгэлийн уянгын драматизм нь Х.Билэгжаргалын дуурийн цомнолд ил тод, олныг хамарсан театрчилал болон шилжиж, дүрүүдийн тоглолт, үйл явдлын өрнөлийн орчны шинж байдал, яруу найргийн бүтэц-зохиомж, олны хэсгийг зохион байгуулалттайгаар оруулж орчин үеийн хөгжмийн драматургийн үндсийг бүрдүүлжээ. Ийнхүү дуурь нь хувь хүний ёс суртахууны уналтыг нийгмийн сэтгэлгээний доройтлын хүрээнд дахин тодорхойлж үндэсний өнгө аяс бүхий цөөхүүл, найрал дууг өргөтгөсөн хэлбэрт уусган хөгжмийн театрын тайзны хэл рүү амжилттай хөрвүүлсэн байна. Эндээс үзвэл Д.Нацагдоржийн эмгэнэлт (хошин) өгүүлэг нь уянга-сэтгэл зүйн эмгэнэлт хэв маяг бүхий орчин цагийн хөгжмийн баялаг хэллэг бүхий үндэсний сонгодог дуурь болжээ.
Ламбугайн нулимс

Дашдоржийн Нацагдоржийн өгүүлэл, түүнээс сэдэвлэсэн ижил нэртэй дуурь:
*Ламбугайн нулимс (өгүүллэг)
*Ламбугайн нулимс (дуурь)
Чойр, Замын-Үүдийн чиглэлээр хийсэн байлдаан

**Чойр, Замын-Үүдийн чиглэлээр хийсэн байлдаан нь** 1921 оны 3-р сард болсон бөгөөд Барон Унгерн Чойр, Замын-Үүдийг Хятадын харгис түрэмгийлэгчдээс чөлөөлжээ.

## Чойр, Замын-Үүдийг чөлөөлсөн нь 
Гуравдугаар сарын 11-13-ны хооронд Унгерн болон түүний цэргүүд Чойрыг чөлөөлжээ. Унгерн 900 цэрэгтэй байсан бол Хятад 1500 орчим цэрэгтэй байв. Унгерн Чойрыг амжилттай чөлөөлсний дараа Нийслэл хүрээнд буцаж иржээ. Түүний отрядууд урд зүгт Хятадын өөр хилийн суурин болох Замын-Үүд рүү хөдөлжээ. Хятадын цэргүүд Замын-Үүдийг тулалдалгүйгээр орхижээ.
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)
Чойжилжавын Дамбажав

**Чойжилжавын Дамбажав** (1946 онд Архангай аймгийн Тариат суманд төрсөн) - Монгол Улсын Бурханы шашны зүтгэлтэн, Зүүн Хүрээ Дашчойлин хийдийн тэргүүн хамба лам бөгөөд Др. профессор.  

## Намтар 
Архангай аймгийн Тариат сумын 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргээд Улаанбаатар хотод Политехникумд элсэж дулааны техникч болоод 1-р цахилгаан станцад слесарь, мастер болж байжээ. 

1970 оны 3-р сард БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн Товчооны “Шашны дээд сургууль байгуулах” тухай тогтоол гарч тус сургууль байгуулагдахад тэрээр элсэн орсон. Анх Монголын 20, ЗХУ-ын Буриадын 10 оюутан элсүүлж ном зааж эхэлсэн байна. Сургуулиа төгсөөд Гандантэгчинлэн хийдэд суужээ. Тухайн үеийн Гандангийн хамба лам Самаагийн Гомбожав гавж түүнийг өөрийн нарийн бичгийн даргаар томилжээ.

1977 онд Шри Ланка руу шашны сургуульд явж 2 жил сурчээ. 

1979-1985 онд Гандантэгчинлэн хийдийн дэд хамба лам болсон (1980-1982 онд тэргүүн хамбаар ажилласан).

1985-1989 онд Энэтхэгт Шашны дээд сургуульд сурсан.

Ч.Дамбажав 1990 оны 7-р сард сүсэгтэн олны дэмжлэгтэйгээр Дашчойлин хийдийг үүсгэн байгуулж хийдийн хамба лам болсон.

Сүүлд тэрээр 1998 онд "Зүүн хүрээ коллеж", Бурханы шашны Соёл судлалын хүрээлэн зэргийг байгуулсан байна. 

Эдүгээ түүний байгуулсан тус хийд нь 100 гаруй лам хуврагтай, Цогчин, Сахиус, Ганданчойнхорлин зэрэг гурван дугантай. Уламжлалт шашин соёлын мартагдсан зан үйл, дэг жаягийг сэргээн Хүрээ Майдар эргэх, Хүрээ цам харайх зэрэг ёслолуудыг жил бүр тогтмол зохион байгуулдаг. Монгол улсын нандин шүтээнүүдийн нэг байсан Хүрээний 80 тохой Майдар бурханыг дуганы хамт сэргээгээд байна.

Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголын буддын шашны лам
Ангилал:Тариатын хүн
NAG TV

## **NAG TV** - Youtube channel 
Хорвоо ертөнцийн сонин хачин, элдэв баримтууд, амьтан ургамлын талаар голчлон ярьдаг монгол Youtube суваг.

2022 оноос контент бүтээж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар 88 мянган захиалагч, 8 сая үзэлттэйгээр байгаль орчноо хамгаалах, танин мэдэхүйн сэдвүүдээр тогтмол контент бүтээж байна. 

## Уриа үг 
" Эх болсон байгаь дэлхий, ховордсон ховордоогүй бүхий л амьтан ургамлаа хайрлан хамгаалъя "

## Бичлэгийн төрөл 
* Монгол улсын улаан ном
* Амьтад
* Ургамал
* Хамгийн хамгийн ...
* Барилга, байгууламж, хөшөө дурсгалууд
* Дундад зууны үе - хачирхалтай зүйлс
* Танин мэдэхүй, мэдээлэл
* Миний дуртай кино
* Болсон явдал 

зэрэг олон төрлийн контентууд оруулдаг.
Олон улсын оюун ухааны музей

**Олон улсын оюун ухааны музей** нь 1990 оны 8 дугаар сарын 13-ны өдөр байгуулагдсан, Монголын анхны хувийн музей юм. 

## Түүхэн тойм 
Олон улсын оюун ухааны музейд нийт 130 гаруй улс орны оюун ухааны 11000 бүтээл тавигдсан байдаг. Тэдгээрийг үндсэн 15 зүйл ангид хуваан байршуулсан бөгөөд үзэгчид зөвхөн үзэх биш хүрч, тоглож ойлгож мэдрэх боломжтой байдаг нь тус музейн онцлог юм. Олон улсын оюун ухааны музейг үүсгэн байгуулагч МУСГЗ, шилдэг зохион бүтээгч З.Түмэн-Өлзий нь хамгийн олон шатар бүтээсэн хүн гэдгээр Гиннесийн амжилт эзэмшдэг. 

## Гадаад холбоос 
*Олон улсын оюун ухааны музей
*Оюун Ухааны Олон Улсын Музей 
*Хамгийн олон шатар бүтээсэн анхны хүн бол Гиннест бичигдлээ
*Музейн тухай

Ангилал:Улаанбаатарын музей