Цөөн наст хог ургамал (Органик хүнсний ногоо тариалах)

Цөөн наст хог ургамлын амьдрах хугацаа хоёр жилээс хэтрэхгүй бөгөөд зөвхөн үрээр
үржээд үр боловсорч гүйцмэгц үхнэ.

1. Эртэч буюу түр зуурын хог ургамлын амьдрах хугацаа маш богино бөгөөд дулааны улиралд хэд
хэдэн удаа үе удмаа үлдээх чадвартай. Үүний гол төлөөлөгч нь дунд ажигана юм.

**Дунд ажигана- Stellaria media**

Тохиромжтой нөхцөл бүрдсэн жил 2-3 удаа цэцэглэж, үрээ
өгдөг. Баширын овогт багтана. Цэцэрлэг, ногооны талбай
болон сэрүүн бүсэд үр тариаг хогтуулдаг, усалгаатай
талбайд элбэг ургадаг хор хөнөөл ихтэй хог ургамал.
Ургалтын хугацаа богино учраас хэдийд ч соёолсон байсан
үр нь боловсорч амждаг. Нэг удаагийн боловсролтоор
2000-20000 хүртэл үр өгдөг. Үр нь хөрсний 3 см- аас доош
гүнээс соёолж чаддаггүй, харин хөрсөнд 50 жил түүнээс
дээш хугацаагаар соёолох чадвараа хадгалдаг. Тарилтын өмнөх боловсруулалт хийх, үрийг нь
боловсрохоос өмнө хадаж, хөрс сийрүүлнэ.

2. Эртийн зусах хог ургамал нь цөөн настай бөгөөд хавар эрт хөрсний өнгөн үе +4- +7*С дулаарч
эхлэхэд цухуйдаг. Тэр жилдээ үр жимсээ өгөөд үхдэг. Ихэвчлэн таримал ургамлын хураалтын
өмнө өсөлт хөгжилт нь дуусч, үр нь боловсордог буюу эсвэл таримлын болцтой зэрэгцдэг. Ийм
хог ургамал хөрс болоод таримлын үрийг зэрэг хогтуулдаг. Эртийн хог ургамалд цагаан лууль,
хонгио хошуу будаа, зэрлэг цагаан лууван, татар сагаг, хээрийн сармаг, шувуун тарна, чөдөр тарна,
биржгэр тарна, усан хоног будаа, хөх ногоон лууль, нохой зангуу зэрэг ургамал орно. Гол төлөөлөгч
цагаан луулийг авч үзье.

**Цагаан лууль- Chenopodium album L.
**
Хос талт үртэй, зусах эртийн хог ургамал. Луулийн овогт багтдаг, зөвхөн
үрээр үрждэг. Үр нь хөрсний 0-3 смгүнээс ургадаг, 5-р сарын 2-р арав
хоногт соёолж, 9-р сарын эхээр боловсордог. Үр нь +2- +5*С градуст
соёолж эхлэнэ, ургах тохиромжой температур нь +15- +18*С. Нэг ургамал
3000- 20000 хүртэл үр өгдөг, голлосон үндэстэй. Үр нь 3 төрөл байдаг,
соёололтоо 7-8 жил, амьдрах чадвараа 30-40 жил хадгалдаг. Манай орны
тариалангийн бүх талбай, хот суурин, зам харгуй, хог новштой газарт
түгээмэл тархсан үндсэн хөнөөлт хог ургамал. Агротехникийн зөв
арчилгаагаар хөрсөн дэх үрийн нөөцийг барагдуулах замаар тэмцэх нь
хамгийн сайн арга юм.

3. Оройн зусах хог ургамал нь хөрс +18- +20*С халсан үед үр нь соёолно. Орой тариалдаг таримлыг
илүү ихээр хогтуулдаг. Өсөлт хөгжилт нь удаан тул тариа хураалтын дараа болц гүйцдэг. Тэр жилдээ
үр нь боловсордог. Оройн хог ургамалд ногоон хоног будаа, урвуу гагдай, хогийн олс, саарал хоног
будаа, тарианы хар будаа, бага хургалж, сүүлт гагдай, гагадай алис, татар шорной, бөөнөг хамхуул,
зэрлэг байцай, зэрлэг манжин, могилевийн жамба цэцэг, таримал гүнжид, ногооны морин шүд зэрэг
ургамал орно. Гол төлөөлөгч болгон ногоон хоног будааг авч үзье.

**Ногоон хоног будаа- Setaria viridis L.**

Нэг ургамал дунджаар 1000-1200 ширхэг үр өгөх чадвартай. Үр нь +8-
+10*С ургаж эхлэх ба хөгжилт нь +20- +24*С –д эрчимтэй явагдана.
Хөрсний 3-5 см гүнээс ургах ба хөрсөнд соёололтоо 4-5 жил хадгалах
чадвартай. Тариалангийн талбайд 5-р сарын сүүлчээс 7-р сарын дунд үе
хүртэл хугацаанд ургадаг. Аль ч хугацаанд ургаж эхэлсэн, үр нь боловсорч
амждаг. Манай орны тариалангийн талбай, ялангуяа элсэнцэр хөрстэй
газраар түгээмэл тархсан, ганд онцгой тэсвэртэй хог ургамал. Хөрсөнд
үрийн маш их нөөц хуримтлуулдаг. Үрэнд цэвэрлэгээ сайн хийх, ээлжлэн
тариалах систем мөрдөх замаар тэмцэж болно. Ургалтын эхэн үед хөрсийг
гүехэн сийрүүлэх нь ногоон хоног будааг устгадаг гол арга юм.

4. Өвөлжигч хог ургамал. Хавар эрт соёолж чадвал тэр намартаа ургалт нь гүйцэж, үрээ өгнө. Харин
хожуу цухуйсан нь өсөлт хөгжилтийнхөө ямарч шатанд өвөлжөөд, хойтон хавар үргэлжлүүлэн
ургаж, үр нь эрт боловсордог байна. Энд эгэл гаймуу, хөдөөгийн бираага, софияагийн борбут орно.
Гол төлөөлөгчөөр эгэл гаймуу.

**Эгэл гаймуу- Capsella bursa-pastoris.
**
Өвөлжигч нэг наст хог ургамал. Нэг ургамал 2000-40000 ширхэг үр өгөх
чадалтай. Үр нь хөрсөнд соёолох чадвараа 16-35 жил хадгална. 5-7-р сард
цэцэглэдэг, чийгтэй тариан талбай усалгаатай ногооны талбай, зам харгуй,
хот суурин орчмоор тархсан хог ургамал.
Ургалтын эхний хагаст агротехникийн аргаар тэмцвэл үр дүнтэй.

5. Өвөлжих хог ургамал. Эдгээр ургамал хэдийд ч соёолсон иш үүсэх, цэцэглэх, үр боловсрох нь
хоёр дахь жилдээ явагддаг. Энд ээрэм шарилж, ямаан шарилж, сархи өвс, дээврийн банга, эгэл
зохимон зэрэг багтана.

**Дээврийн банга-Crepistectorum L.
**
Шар цэцэгтэй, үр нь 3.5-6.0 мм урт, голдуу ганц 12-90 см өндөр шулуун, бүдүүвтэр
иштэй.
Дараа жилийнхээ 6-8 сард цэцэглэдэг. Уул, голын хөндийн тариа, ногоо, жимс
жимсгэний талбай, цэцэрлэг, зам харгуй, суурин хавийн хог новштой газраар ургана.

6. Хоёр наст хог ургамал. Амьдралын бүрэн мөчлөг нь хоёр жилийн турш үргэлжилдэг хог
ургамлыг хэлнэ. Энд эмийн хошоон, цагаан хошоон, хар лантанз, зараа ноцоргоно, үхэр гоньд,
царвант шарилж, зүргийдүү царгас, бөхөөн чонын өргөс, их таван салаа, хэвтээ үхрийн хэл зэрэг
орно. Гол төлөөлөгчөөр бөхөөн чонын өргөс.

**Бөхөөн чонын өргөс- Carduusnutans L.
**
Сагс нь бөхийж, унжсан хоёр наст хог ургамал. Навчны доод дээд
тал ижилхэн нов ногоон өнгөтэй. Иш нь нэг метр хүртэл өндөр
ургадаг, бүдүүн, өргөстэй. 7-9 сард цэцэглэдэг, уул, голын хөндий,
ар хажуу, бэлийн үр тарианы талбай, ялангуяа ногооны талбайд нэн
их тархсан тариалангийн үндсэн хөнөөлт хог ургамал. Намар хожуу
сийрүүлэх болон тарилтын өмнө сийрүүлэх нь тустай.