Ардын Чөлөөлөх Арми

**Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми** (**ХАЧА**, хятад уламж. 中国人民解放军, пиньинь *Zhōnggúo Rénmín Jiěfàng Jūn*,. *Чжунго Жэньминь Зэфан Зюнь*) нь БНХАУ-ын Зэвсэгт хүчин юм. БНХАУ-ын Ардын чөлөөлөх арми нь БНХАУ 1949 онд байгуулагдахаас өмнө буюу Наньчаны хувьсгалын үеэр 1927 оны наймдугаар сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдсан байна.  Хятадын 1930-аад оны Иргэний дайны үед Мао Зэдуны удирдлага дор коммунист "Улаан арми" нэртэй байгуулагдаж байжээ. 

Манай дэлхийн хамгийн олон цэрэгтэй хүчтэй АНУ, ОХУ-ын дараагаар ордог арми ба эгнээнд  нь нийт **2 сая 285 мянган** цэрэг алба хаадаг байна. Үүнээс Армид 975 мянга, усан цэрэгт- 240 мянга, нисэх хүчинд -395 мянга, удирдлага ба бусад -320 мянга.   

БНХАУ нь 1949 онд тусгаар тогтнолоо заралсанаас хойш БНХАУ-ын Ардын Чөлөөлөх Арми гэж нэрлэх болсон. Хятад улсын хуулиар 18-50 насны бүх эрчүүд цэргийн алба хаах үүрэгтэй хэдий ч  Хятадын ардын чөлөөлөх армид алба хаах нь өндөр шалгууртай нэр төрийн хэрэг болсон байна. 

Хятадын Батлан хамгаалахын улсын төсөв 2001 онд **17** тэрбум ам.доллар байсан бол 2009 онд **71** тэрбум ам.доллар, 2017 онд **151,8**  тэрбум ам.доллар, 2018 онд **175,02** тэрбум ам.доллар байсан бол 2019 онд **177,49 тэрбум ам.доллар** болж байнга өсч байна. 

## Бүтэц, бүрэлдэхүүн
Хятадын ардын  чөлөөлөх арми дотроо 5 төрлийн цэрэгт хуваагддаг бөгөөд газар нутгийн байрлалаар зохион байгуулагдсан байдаг: дорно, өрнө, умард, өмнө, төв.
# Ардын Чөлөөлөх Армийн Хуурай замын цэргийн хүчин 
# Ардын Чөлөөлөх Армийн Агаарын цэргийн хүчин 
# Ардын Чөлөөлөх Армийн Тэнгисийн цэргийн  хүчин
# Ардын Чөлөөлөх Армийн Стратегийн пуужинт зэвсэгт цэргийн хүчин  
# Хятадын үндэсний цэргийн цагдаагийн  хүчин гэсэн үндсэн 5 төрлийн цэрэгтэй.
Хятадын хуурай замын цэрэг 2 үндсэн үүрэгтэй байдаг. 
# Тэргүүн эгнээний цохилтын хүч: Энэ нь илүү цомхон, уян хатан олон төрлийн байлдааны үйл ажиллагаа явуулан хурдан маневрлах чадвартай шаардлагатай үед маш хурдан нэгдэж нэгдсэн хүч болдог орчин үеийн шинэ зэвсэг техникээр илүү их хангагдсан байдаг.
# Улсын хил хамгаалах болон дотоодын тогтвортой байдлын хангах гол зорилготой юм.
2017 оны 8 дугаар сарын 18-нд БНХАУ-ын Засгийн газар ХАЧА-ийн хуурай цэргийн бүх 13 Армийн 26 командлагч, улс төрийн коммисар нарыг сольсон байна.

## Цэргийн тойрог
Хятадын хуурай замын цэрэг нь 1980-аад оны сүүл үеэс 7 том тойрогт хуваагдсан. Энэ нь тухайн үеийн дэлхийн улс төр, геополитиктэй холбоотой байсан. Тэдгээр нь Шэньян, Бээжин, Цзиннань, Ланьчжоу, Чэнду, Гауньчжоу, Нанжингийн цэргийн тойргууд юм. 

2015 оноос өмнөх 7 том тойргийн системд өөрчлөлт оруулахдаа Цзинаний цэргийн тойргийг Шэньяний тойрогт, Чэндугийн тойргийг Ланьжоуд нэгтгэх замаар 5 тойрог болгон өөрчлөн байгуулсан.   
Тойргуудын бүрэлдэхүүнд хэд хэдэн ерөнхий цэргийн армиуд, тухайн муж  хязгаар нутагт байрлах цэргийн анги нэгтгэлүүд, том хотуудад байрлах цэргийн гарнизонууд, тухайн муж, бүс нутгийн нөөц хүчин, цэргийн хэлтсүүд  хамаарагддаг байна. 
Энд зайлшгүй тэмдэглэн хэлэхэд сүүлийн 20-иод жилд Хятадын тухай мэдээ мэдээлэл ил тод болж байгаа хэдий ч ХАЧА-н бүтэц зохион байгуулалт, бүрэлдэхүүн командын тухай мэдээлэл маш нууц зэрэглэлд байдаг. Цэргийн тойргуудын нэр түүний бүрэлдэхүүн, армиудын тоо дугаарын тухай мэдээлэл баримтат тулгуурласан мэдээлэл. Гэсэн хэдий ч  доорх бүх мэдээ , баримтыг бүгдийг нь үнэн зөв, яг таг тоо баримт гэж үзэж болохгүй юм. 

## Цэргийн бүтэц 
* ХАЧА-н армиуд нь үүрэг зорилтоосоо хамаарч янз бүрийн хүн  хүчтэй байдаг  дунджаар 25-60 мянган цэрэгтэй. Армийн бүрэлдэхүүнд  хуягт танкийн дивиз  эсвэл бригад 1,  мотобуудлагын дивиз 2-3, артиллерийн болон агаараас эсэргүүцэн хамгаалах тус бүр 1 бригад , тагнуулын батальон, холбооны, инженер техникийн хангамжийн, химийн зэвсгийн хамгаалалтын, ар тал хангамжийн хороодуудаас бүрддэг. 
* Мотобуудлагын дивизүүдийн хувьд 11-13 мянган хүн хүчтэй тэдний 1.4 мянга нь офицер удирдах бүрэлдэхүүн, 3 мотобуудлагын хороо хороодууд нь тус бүр 3 батальонуудтай бүрддэг мөн хангамжийн хороо, 3 танкийн хороо, артиллерийн хороо,тагнуул, холбоо харилцаа , удирдлага, инженер- техникийн хангамж, химийн хамгаалалтын, ар тал хангамжийн хороодуудаас бүрддэг. 
* Хятадын хуурай замын цэргийн нийт бүрэлдэхүүнд 10-12 механикжуулсан (2 хөнгөн, 2 десантын), 3 уулын явган цэргийн, 7 танкийн , 2 аритллерийн , 2 эргийн хамгаалалтын , 3 агаарын десантын дивизүүд байна.  Харин танкийн дивизийн бүрэлдэхүүн  нь 9-10 мянган хүн хүчтэй , дивизүүд нь 3 танкийн хороо  хороодууд нь 3 танкийн батальонуудаас бүрддэг мөн мотобуудлагын батальон , артиллерийн дивизион , зенит-артиллерийн нэг  хороо, (артиллерийн хороо нь 130мм,122мм,152мм их буунуудтай) агаараас эсэргүүцэн хамгаалах дивизион, ар тал хангамжийн хороодуудаас бүрддэг. 
* Хятадын хуурай замын цэрэг бригадуудын  хувьд 13-15 механикжуулсан бригад, 19 мотобуудлагын, 9 явган цэргийн,17 танкийн, 19 артиллерийн, 1 танк эсэргүүцэн хамгаалах, 21 агаараас эсэргүүцэн хамгаалах, 9 тусгай хүчний  бригад, 5 цэргийн нисэх хүчний, 1 Радио электроникийн холбооны , 1 эргийн хамгаалалтын, 1 инженер саперын, 1 хөвөгч гүүрний бригадуудаас  бүрддэг. Бригадуудын бүрэлдэхүүн  1 танкийн батальон, 4 мотобуудлагын батальон, артиллерийн, агаараас эсэргүүцэн хамгаалах, галт пуужин харвах (катюшын) дивизионууд, ар тал хангамжийн хороодуудаас бүрддэг байна. 
* Хороодуудын хувьд Хятадын хуурай замын цэрэгт  7 тусгай хүчний хороо, 7 нисдэг тэрэгний, 6 Радио электроник холбооны , 4 хөвөгч гүүрний , 2 инженер саперын , 2 артиллерийн, 1 хилийн цэргийн, 1 зенит-артиллерийн, 2 артиллерийн, 2 танк эсэргүүцэн хамгаалах, 1 химийн зэвсэг хамгаалалтын , 4 хөвөгч гүүрний хороодууд байдаг байна.
* Хуурай замын цэргийн нөөц  хүчний хувьд нийт 18 явган цэргийн, 1 артиллерийн, 11 зенит-артиллерийн дивиз, 1 явган цэргийн, 3 материал техник хангамжийн бригад , 2 явган цэргийн, танкийн, танк эсэргүүцэн хамгаалах , артиллерийн, зенит-артиллерийн , инженер саперын, офицерууд бэлтгэл сургалтын тус тус нэг хороодуудаас бүрддэг байна. Энэ нөөц хүчний  дивиз бригадуудын хувьд бол тэд хамгийн хоцорогдсон зэвсэг техникээр хангагдсан ба хүн хүчний сургалт болон байлдах чадварын хувьд хамгийн доогуур түвшинд байдаг ба тэднийг дайн байлдааны үед «пушечное мясо»- хүн хүчний давуу тал болгон ашиглах зориулалттай бэлтгэдэг.  
Бээжин,Тяньжинь, Шанхай, Хонконг хотын цэргийн гарнизоны бүрэлдэхүүнд 3 дивиз , 3 эргийн хамгаалалтын, 2 явган цэргийн бригадууд мөн нисдэг тэрэгний болон тэнгисийн явган цэргийн тусгай хороо ч  хуурай замын цэргийн бүрэлдэхүүнд багтдаг байна.
Хятадын ардын чөлөөлөх армийн хуурай замын цэрэг нийтдээ 71-75 дивиз, 133 бригадаас бүрддэг гэсэн мэдээ бий.
Хятадууд хуучин Зөвлөлтийн үеийн ба өнөөгийн ОХУ, АНУ тэргүүтэй барууны орнуудын янз бүрийн зэвсэг техникүүдийг маш ихээр хуулбарлан үйлдвэрлэдэг. Хятадын инженерүүд тэдгээр зэвсэг техникүүдийн чадамгай хуулбарлан улам сайжруулан шинэчлэн олноор үйлдвэрлэж цааш нь худалддаг. Тэд өөрийн зэвсэгт хүчний артиллер, агаараас эсэргүүцэн хамгаалах хүчин, нисдэг тэрэгний хороо бригадуудын зэвсэг техникийг аажмаар шинэчлэн сайжруулсаар байна.

## ХАЧА-гийн цэргийн цол
## Зэвсэглэл
### Хуурай замын цэргийн хүчний зэвсэглэл
### Агаарын хүчний зэвсэглэл 
### Усан цэргийн зэвсэглэл
## Холбоотой мэдээлэл
* БНХАУ

## Эшлэл
Ардын Чөлөөлөх Арми
Ардын Чөлөөлөх Арми