Грекийн хувьсгал

**Грекийн хувьсгал** (грек. *Ελληνική Επανάσταση του 1821*) буюу *Грекийн тусгаар тогтнолын дайн* гэгддэг бөгөөд энэ нь 1821 оны 3-р сарын 25-нд Грекийн ард түмний Османы эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолын төлөөх зэвсэгт тэмцэлээр эхлээд 1829 оны Орос ба Османы эзэнт гүрний хоорондын Адрианополийн энхийн гэрээгээр дуусгавар болсон юм. Улмаар 1830 оны 2-р сарын Лондонгийн протоколоор Грекийг Европын их гүрнүүд тусгаар тогтносон улс хэмээн хүлээн зөвшөөрч, 1832 оны Константинополийн гэрээгээр Османы эзэнт гүрэн мөн гарын үсэг зурж баталгаажуулсан түүхтэй юм. 

Грек улс жил бүрийн 3-р сарын 25-нд Тусгаар тогтнолын өдрөө тэмдэглэдэг юм.

## Урьдчилсан нөхцөл 
15-р зуунд Туркийн муж болон хувирсан Грек тусгаар тогтнолын төлөө тасралтгүй тэмцсээр байсан юм. 14-15-р зууны эхэн үеэс Османы эзэнт гүрэн Ионийн арлууд, Крит, Пелопоннесийн хойгоос бусад бүх Грекийг захирч байгаад 17-р зуунд Османчууд Пелопоннес, Критийг бүхэлд нь захирч байжээ. Гэвч 18-19-р зуунд хувьсгалын давалгаа Европ даяар өрнөсөн бөгөөд Туркийн хүч суларч, баруун Европын орнуудын дэмжсэн Грект үндэсний бослого эхэлжээ. 17-р зуунд Грекчүүд өөрсдийн Үнэн алдартны шашин нэгтэн Оросыг туркуудтай хийх ирээдүйн тэмцэлдээ дэмжлэг болно гэж үздэг байв.

18-р зууны төгсгөлд Орос ба Османы эзэнт гүрний хоорондох дайнууд Грекчүүдэд ямар нэгэн ач холбогдолгүй байв. Харин Францын хувьсгал нь эрх чөлөөний хөдөлгөөнд ихээхэн түлхэц өгсөн юм. 18-р зууны сүүлчээр Грекийн яруу найрагч Ригас эрх чөлөөг уриалсан, дайчин дуунууд бичсэн. Ригасыг 1798 онд цаазаар авсан байна. Яруу найрагчийн амиа алдсан явдал болон түүний дуунууд их ач холбогдолтой болж маш их нөлөө үзүүлжээ. Грек даяар Туркийн дарлалаас чөлөөлөх зорилготой нууц нийгэмлэгүүд байгуулагдаж эхэлсэн байна.

1814 онд Грекийн эх оронч Николаос Скуфас, Эммануэль Ксантос, Атанасиос Цакалоф нар Филики Этериа (грек. *Φιλική Εταιρεία* - Найз нарын нийгэмлэг) Одесса хотод грекийн нууц байгууллага үүсгэн байгуулжээ. 1818 онд тус байгууллагын төв Константинополь руу шилжжээ. Их Британи, АНУ-ын Грек гаралтай чинээлэг иргэдийн дэмжлэг, Баруун Европын санаа нэгт хүмүүсийн тусламж болон Оросын нууц тусламжаар тэд бослого гаргахаар төлөвлөжээ.

Османы ноёрхлын эсрэг бослогыг Александр Ипсиланти тэргүүтэй хуйвалдааны бүлэглэл эхлүүлсэн бөгөөд тэд нь Грек гаралтай орос офицеруудаас бүрдсэн байв.

## Хувьсгал 
1821 оны 3-р сарын 25-ны өдөр өмнөд Пелопоннесийн Ареополис хотод бослого дэгдэж эхэлсэн байна. Гурван сарын дотор бослого Пелопоннес, Грекийн их газрын хэсэг, Крит арал, Кипр болон Эгейн тэнгисийн бусад арлуудыг бүхэлд нь хамарчээ. Босогчид ихээхэн хэмжээний газар нутгийг эзлэн авч чаджээ. Түргүүд цайзуудад нуугдаж, Аттикагийн цөөн хэдэн Туркийн гарнизонууд Грекчүүдэд бүслэгдсэн Афин дахь Акрополисд хоргодож байв.

1821 оны 10-р сарын 5-нд Мореа дахь гол хот болох Триполица-г Грекчүүд эзлэн авсан байна. Грекийн ялалт нь туркууд болон иудейчүүдийн асар их хядлагаар төгссөн юм. 8,000-10,000 эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдүүд алагдсан байна. 

Грекчүүд нэгдсэн төлөвлөгөөний дагуу нэгдэж, тэмцэх шаардлагатай байгааг мэдэрсэн байна.

1821 оны 5-р сарын 20-нд Кальтезон хотод Чуулган (Кальтезоны чуулган) хуралдаж, Чуулганы даргаар (грек. πρόεδρος της συνέλευσης) Петрос Мавромихалис сонгогдсон байна. Чуулганаар Пелопоннессын Зөвлөл (грек. Πελοποννησιακή Γερουσία) байгуулж даргаар нь хамба лам Вресфенийн Феодорит, орлогчоор Асмакис Фотилас нар томилогдсон байна.