Орос-Японы дайн

**Орос-Японы дайн** (, орос. *Русско-японская война*) -Оросын Хаант Улс, Японы эзэнт гүрний хооронд Манжуур, Солонгос, Шар тэнгист өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсч 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан дайн юм. Англи хэлний зарим эх сурвалжид **Манжуурын аян дайн** гэж бичигдсэн байдаг. Дайны гол үйл ажиллагаа нь Өмнөд Манжуур, ялангуяа Ляодунгийн хойг, Мүгдэнгийн орчим, мөн Солонгосын хойг, Японы орчим, Шар тэнгист явагдсан байна.  

Оросууд тэнгисийн цэрэг, худалдаа наймааны зорилгоо хангахын тулд Номхон далайд гарах, өвөл хөлддөггүй боомттой болохыг эртнээс хүссээр ирсэн юм. Тэдний Номхон далайд гарах гол гарц Владивосток нь зөвхөн зун л ашиглах боломжтой байсан бол Порт-Артур (өнөөгийн хятадын Далянь хот) өвөл хөлдөдгүй жил тойрон ашиглагддаг боомт байлаа. Япон-Манжийн нэгдүгээр дайны дараа 1903 оноос Оросын хаант улс, Японы эзэнт гүрний хоорондын яриа, хэлэлцээнүүд үр дүнд хүрээгүй байна. Япончууд өөрсдийн Солонгос дахь нөлөөгөө хадгалахын тулд дайныг сонгосон. Оросын тал ч дотоодод нь хэд хэдэн томоохон хэмжээний ажил хаялт, үймээн самуун гараад байсан тул дайн нь иргэдийнхээ Засгийн газрын эсрэг хандлагыг эх оронч үзэл рүү чиглүүлж чадна гэж үзэж байжээ.

Дэлхий дахины таамаглаагүй явдал болж, өсч өндийж буй Япончууд Оросын хүчний эсрэг дараалсан ялалтууд байгуулсан юм. Тэдгээр ялалт нь Зүүн Ази дахь хүчний харьцааг эрс өөрчилж, Японыг дэлхийн тавцанд их гүрнүүдтэй мөр зэрэгцэн алхах болсныг илтгэсэн явдал байлаа. Дайнд ялагдсан явдал нь Хаант Орос Улсын ялзарсан Засгийн газрын эсрэг өргөн олныг хамарсан тэмцэл өрнөхөд хүргэж, Оросын 1905 оны хувьсгал гарсан билээ.

**Орос**. Оросын II Николай хаан дипломат болон цэргийн бэлтгэл хийж их зүйл амжуулжээ. Эзэн хаан II Николай хаанчлалын эхний хагаст Оросын гадаад бодлогод хамгийн түрүүнд Алс Дорнодын асуудал - "Азийн агуу хөтөлбөр" байсан: Ревел (өнөөгийн Таллин) хотод Германы эзэн хаан II Вильхельмтэй уулзах үеэр Зүүн Азид Оросын нөлөөг бэхжүүлэх нь түүний Засгийн газрын үүрэг гэж Оросын хаан нуулгүй хэлж байжээ. 

Үүнд: Австритай хийсэн хэлэлцээр, Германтай харилцаагаа сайжруулах нь Оросын ар талыг баттай хангаж өгсөн; Сибирийн замыг барьж, флотыг бэхжүүлэх нь түүнд материаллаг боломж олгосон байна. Мөн Оросын хаант Засгийн газрын удирдлагын хүрээнд Оросын том хүчнээс Япон эмээж шууд дайралт хийхээс татгалзана гэсэн итгэл бат оршиж байсан.

**Япон.** 1868 онд Японы Мэйжийн сэргээн босголт шинэчлэлийн дараа улс орны эдийн засгийг томоохон хэмжээний шинэчлэл хийж 1890-ээд оны дунд үеэс Япон улс газар нутгаа тэлэх бодлого хэрэгжүүлсэн бөгөөд юуны түрүүнд газарзүйн хувьд ойрхон Солонгост санаархаж байв. Хятадын эсэргүүцэлтэй тулгарсан Япон "Хятад-Японы дайн"-аар (1894-1895) Хятадыг бут ниргэж Шимоносекийн гэрээ байгуулаад байсан үе юм.

## Дайны явц 
1903 онд Солонгос, хятадын хил орчим дахь Оросын ойн концессын маргаан, Манжуурын өргөн уудам газар нутгийг оросууд эзэмших сонирхол Орос-Японы харилцааг эрс хурцатгасан юм. Алс Дорнод дахь Оросын цэргийн оролцоо сул байсан ч II Николай хаан буулт хийсэнгүй, учир нь Оросын хувьд нөхцөл байдал нь түүний бодлоор өвөл хөлдөдгүй тэнгисийн эрэг рүү нэвтрэх асуудал давамгайлж байв. 

1904 оны 1-р сарын 27-ны (2-р сарын 9) шөнө албан ёсоор дайн зарлаагүй Порт-Артурын гадна талын зам дээр Японы усан цэргийн флот Оросын цэргийн флот руу гэнэтийн дайралт хийсэн нь Оросын Номхон далай дахь хамгийн хүчирхэг хөлөг онгоцуудыг устгаж улмаар 1904 оны 2-р сард Японы цэргүүд Солонгост саадгүй нэвтрэн буух боломжтой болжээ. 

5-р сард Оросын цэргийн командлалын идэвхгүй байдлыг далимдуулан Япончууд Квантунгийн хойгт цэргээ буулгаж, Порт-Артурыг Оростой холбосон төмөр замыг эзлэв. Үүний дараа Порт-Артур 1904 оны 12-р сарын 20-нд цайз бууж өгөхөд оросын цэргийн хөлөг онгоцуудыг устгасан юм. 

1905 оны 2-р сард Япончууд Мүгдэнгийн ерөнхий тулалдаанд оросууд ялагдан ухарч, 1905 оны 5-р сарын 14-д Цушимагийн тулалдаанд Балтийн тэнгисээс Алс Дорнод руу Балтын тэнгисээс дэлхийг бараг тойрон далайгаар татаж ирсэн Оросын усан цэргийн эскадрил ялагдсан байна.

1905 оны 8-р сарын 23-нд (9-р сарын 5) Портсмутийн энх тайвны гэрээгээр Орос улс Сахалин арлын өмнөд хэсэг, Ляодун хойг, Өмнөд Манжуурын төмөр зам зэргийг Японд шилжүүлсэнээр энэхүү дайн дууссан юм.

## Эшлэл 
## Ном зүй 
* Connaughton, R.M., *The War of the Rising Sun and the Tumbling Bear—A Military History of the Russo-Japanese War 1904–5*, London, 1988, ISBN 0-415-00906-5.
* Paine, S.C.M., *The Sino-Japanese War of 1894–1895: Perceptions, Power, and Primacy*, 2003, ISBN 0-521-81714-5
* Corbett, Sir Julian. *Maritime Operations In The Russo-Japanese War 1904–1905*. (1994) Originally classified, and in two volumnes, ISBN 1-55750-129-7.
* Grant, R., Captain, D.S.O.  *Before Port Arthur In A Destroyer*. (The Personal Diary Of A Japanese Naval Officer – Translated from the Spanish Edition by Captain R. Grant, D.S.O. Rifle Brigade).  John Murray, Albemarle St. W. (1907).
* Hough, Richard A. *The Fleet That Had To Die*. Ballantine Books. (1960).
* Jukes, Geoffry. *The Russo-Japanese War 1904–1905*.  Osprey Essential Histories. (2002).  ISBN 978-1-84176-446-7.
* Kowner, Rotem. *Historical Dictionary of the Russo-Japanese War*. Scarecrow (2006). ISBN 0-8108-4927-5.
* Kowner, Rotem (ed.). *The Impact of the Russo-Japanese War*. Routledge (2007). ISBN 0-415-36824-3.
* Morris, Edmund (2002). *Theodore Rex*http://books.google.com/books?id=mHWGAAAACAAJ&dq=theodore+rex. New York: Random House. 10-ISBN 0-8129-6600-7; 13-ISBN 978-0-8129-6600-8
* Novikov-Priboy, Aleksei. *Tsushima*. (An account from a seaman aboard the Battleship *Orel* (which was captured at Tsushima). London: George Allen & Unwin Ltd.  (1936).
* Nish, Ian Hill. *The Origins of the Russo-Japanese War*. London: Longman (1985) 0-582-49114-2
* Okamoto, Shumpei. *The Japanese Oligarchy and the Russo-Japanese War*. Columbia University Press (1970).  
* Pleshakov, Constantine. ''The Tsar's Last Armada: The Epic Voyage to the Battle of Tsushima* (2002). ISBN 0-465-05792-6. .
* Saaler, Sven und Inaba Chiharu (Hg.). *Der Russisch-Japanische Krieg 1904/05 im Spiegel deutscher Bilderbogen*, Deutsches Institut für Japanstudien Tokyo, (2005).
* Seager, Robert. *Alfred Thayer Mahan: The Man And His Letters*. (1977) ISBN 0-87021-359-8.
* Semenov, Vladimir, Capt. *The Battle of Tsushima*. E.P. Dutton & Co. (1912).
* Semenov, Vladimir, Capt. *Rasplata (The Reckoning)*. John Murray, (1910).
* Strachan, Hew. (2001). *The First World War: To Arms.* Oxford: Oxford University Press. 10-ISBN 0-19-926191-1; 13-ISBN 978-0-19-926191-8
* Tomitch, V. M. *Warships of the Imperial Russian Navy*. Volume 1, Battleships. (1968).
* Warner, Denis & Peggy. *The Tide at Sunrise, A History of the Russo-Japanese War 1904–1905*. (1975).  ISBN 0-7146-5256-3.

## Цахим холбоос 
* Russo-Japanese War research society
* Text of the Treaty of Portsmouth: http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1914m/portsmouth.html
* Russian Navy history of war: http://rusnavy.com/history/hrn10-e.htm
* Meeting of Frontiers (Library of Congress): Russo-Japanese Relations in the Far East
* Treaty of Portsmouth now seen as global turning point from the *Christian Science Monitor'', by Robert Marquand, 30 December 2005
* The New Student's Reference Work/Russo-Japanese War
* Montenegrins in the Russo-Japanese War (Montenegrin)
* Database of Russian Army Jewish soldiers injured, killed, or missing in action from the war: http://www.bfcollection.net/fast/rjmain.html


Ангилал:20-р зууны Солонгосын түүх
Ангилал:Мэйжийн эрин
Ангилал:Азийн дайн
Ангилал:20-р зууны дайн
Ангилал:1904 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1905 оны зөрчилдөөн