open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
“00” цаг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)

Шүлэг: З.Түмэнжаргал 

Ая: С.Баатарсүх 

“00” ЦАГ 

Аажуухан мөртлөө хүслээс хурдан цагийн зүү 

Арван хоёрын тоотой тэврэлдлээ (тэврэлдлээ).  

Энэ л торгон агшинд шинэ он (шинэ он)  

Цасан танхил гараараа үүд тогшлоо (үүд тогшлоо).  

Дт: [Хундагаа дүүргэ, ноёд оо! 

Хундагаа өргө, хатад аа!  

Хуримын гоёлтой сансрын охин шиг 

Шинэ он, шинэ он  

Шинэ жил, шинэ жил  

Цасан танхил гараараа үүд тогшлоо]x2 

Аажуухан мөртлөө хүслээс хурдан цагийн зүү 

Арван хоёрын тоотой тэврэлдлээ (тэврэлдлээ).  

Хуучин сүүдэр бүхэн хулжиж дальдарч одно оо  

Даруй түргэн босоод ширээ тойрон зогсоцгооё 

Дарсын мөнгөн бөглөө тооноор үсрэн гараг ээ 

Дт: [Хундагаа дүүргэ, ноёд оо!

Хундагаа өргө, хатад аа!  

Хуримын гоёлтой сансрын охин шиг 

Шинэ он, шинэ он  

Шинэ жил, шинэ жил  

Цасан танхил гараараа үүд тогшлоо]x2  

...  

Хундагаа өргөе  

Хундагаа өргөе, хатад аа  

(Хундагаа өргөе, ноёд оо) 

[Хундагаа дүүргэ, ноёд оо! 

Хундагаа өргө, хатад аа!  

Хуримын гоёлтой сансрын охин шиг  

Шинэ он (x5)  

Цасан танхил гараараа үүд тогшлоо]x2   

Хундагаа дүүргэ, ноёд оо!  

Хундагаа өргө, хатад аа!  

Хуримын гоёлтой сансрын охин шиг  

Шинэ он (x5)  

Та бүхэндээ шинэ оны мэнд хүргэе!  

## Дууны тухай 
1998 онд бүтсэн дуу энэ дуугаа хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх "*диско бүжгийн хэмнэлтэй шинэ жилийн поп дуу*" гэдэг.    

## Сонирхолтой баримт 
Энэ дууны шүлгийг бичсэн Загдын Түмэнжаргал арван хэдтэй залуу хүү байхдаа С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол анх гараад яваад эхлэнгүүт гоё санагдаад байхаар нь "Цэцгэн заяа" нэртэй шүлэг бичиж ирсэн нь "Цэцгэн зүйрлэл" дуу болж дуучин Х.Галхүүгийн дуулснаар нийтэд түгсэн сонирхолтой түүх байдаг.      

Дуучин Т.Амина арав гаруйхан настай байхдаа энэ дууг анх дуулж амьдруулжээ.      

Жич: Т.Амина 1999 онд дэлгэцэнд гарсан Б.Нацагдоржийн зохиол, С.Баатарсүхийн хөгжим "Хатан бүүвэй" теле хөгжимт киноны гол дүрийг бүтээж, дүрийнхээ бүх дууг дуулсан хэмээдэг. Тэрээр хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүхийн "Каспер" (шүлэг: Б.Нацагдорж) дуу, мөн дуучин МУГЖ Э.Бүрнээбаярын хамт "Цас цагаан охин" (шүлэг: Бя.Энхтуяа) зэрэг дууг дуулж анх олны хүртээл болгосон.      

## Сонсох 
YouTube, 2010-12-28, Amina - 00 tsag HD
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:1998 оны дуу
КАСПЕР (Б.Нацагдорж, С.Баатарсүх)

Шүлэг: Б.Нацагдорж 

Хөгжим: С.Баатарсүх 

КАСПЕР 

Халуун дотно танилцъя аа гэсэн юм аа 

Харсан болгон зугатаагаад л байх юм аа 

Зугтаагаад  л байх юм аа, ө-өө-ү е-еэ!

Дт: Каспер, Каспер, хөгжилтэй Каспер 

Каспер, Каспер, Ка(a)спер! 

Үерхэж наадан тоглоё оо гэсэн юм аа 

Үеийн найзууд жийрхээд л байх юм аа 

Жийрхээд л байх юм аа, ө-өө-ү е-еэ! 

Дт: Каспер, Каспер, хөгжилтэй Каспер

Каспер, Каспер, Ка(a)спер! 

Санаж дурсан нөхөрлөе өө гэсэн юм аа

Санаагаа би ойлгуулж чадахгүй л байх юм аа

Чадахгүй л байх юм аа, ө-өө-ү е-еэ! 

Дт: Каспер, Каспер, хөгжилтэй Каспер

Каспер, Каспер, Ка(a)спер! 

Хүний хорвоо бахадмаар сайхан юм аа 

Хүслийг минь дээдлэн дээдлээд л байх юм аа

Дээдлээд л байх юм аа, ө-өө-ү е-еэ! 

Дт: Каспер, Каспер, хөгжилтэй Каспер 

Каспер, Каспер, Ка(a)спер!  

Каспер!  

## Дууны тухай 
1999 онд бүтсэн дуу юм. Хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх ноотны бичвэр дээрээ "13/XII 99г." буюу "1999 оны 12-р сарын 13" гэж тэмдэглэжээ. 

## Сонирхолтой баримт 
Энэ дууг бүтээж сонсогчдод хүргэсэн гурван уран бүтээлч 1999 онд дэлгэцэнд гарсан "Хатан бүүвэй" теле хөгжимт кинон дээр хамтран ажилласан байдаг. Киноны зохиолыг Б.Нацагдорж, хөгжмийг С.Баатарсүх бичиж, гол дүрийг Т.Амина бүтээж, дүрийнхээ бүх дууг дуулжээ.  

Гурван уран бүтээлч хүүхдийн дууны олон уран бүтээл дээр хамтран ажилласан.   

2000 оны 12-р сарын 12-нд Олон улсын хүүхдиийн нэвтрүүлгийн өдөр (2010 он хүртэл жил бүрийн 12-р сарын хоёр дахь ням гариг байсан) өдгөө ТШ, МУСГЗ Ш.Гүрбазарын хөтөлсөн нэвтрүүлэгт тухайн үеийн нийслэлийн арван жилийн 17-р сургуулийн 3-р ангийн сурагч Т.Амина дээрх хоёр уран бүтээлчид болон "Дэлхий цагаан гэр" тоглолтынхоо тухай ярьжээ.   

Дуучин Т.Амина хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүхийн "00" цаг (шүлэг: З.Түмэнжаргал), "Цас цагаан охин" (шүлэг: Бя.Энхтуяа) зэрэг хүүхдийн олон дууг дуулж анх олны хүртээл болгожээ.    

Монголын Хүүхдийн Төлөө Үндэсний Төв 75 жилийнхээ ойн жил 2000 онд *хойч ирээдүй болсон хүүхэд багачуудын сайн сайхны төлөө бүтээсэн хүнлэг энэрэнгүй үйлсийг өндрөөр үнэлж* хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүхийг Хүүхдийн төлөө Үндэсний төвийн “САЙН ҮЙЛС” медалиар шагнажээ.  

## Сонсох 
YouTube, 2021-07-22, Эргэн дурсахуй Дуучин Т.Амина 2004 архив (17:18-20:36)
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:1999 оны дуу
Халтар манан хөөрөг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)

Хөгжим: С.Баатарсүх 

Шүлэг: З.Түмэнжаргал 

ХАЛТАР МАНАН ХӨӨРӨГ  

Эргэн эргэн золгох бүрийдээ 

Эрдэнийн чулуун хөөрөг зөрүүлнэ ээ 

Эцэг өвгөдийн минь заншил сахисан 

Эрхмийн дээд тэмдэг юм аа хө 

Дт: Хайртай л аавын минь үнэр шингэсэн 

Халтар манан хөөрөг юм аа хө ... 

Учран учран золгох бүрийдээ 

Уран чулуун хөөрөг зөрүүлнэ ээ  

Эрийн жудгаар нөхрөө хүндэлсэн  

Ээнэгхэн сэтгэлийн тэмдэг юм аа хө 

Дт: Хайрхан уулын минь бүлээн хэлтэрхий 

Халтар манан хөөрөг юм аа хө ... 

Ахин ахин золгох бүрийдээ 

Алтнаас цэнэтэй хөөрөг зөрүүлнэ ээ 

Амин хэлхээ нутгаа тахисан 

Андгай журмын тэмдэг юм аа хө 

Дт: Халуун өвөртөө хадгалж явдаг л 

Халтар манан хөөрөг юм аа хө  

## Дууны тухай 
Энэ дуу 1993 онд төржээ. Хөгжмийг зохиосон С.Баатарсүх бурхны оронд явсан аавыгаа санан, хөөргийг нь бариад сууж байхад энэ дууны аялгуу ороод ирэхэд нь З.Түмэнжаргалыгаа дуудаж шүлэг бичүүлсэн хэмээн дурсдаг. Тэрээр энэ дуугаа "Хөөрөгний тухай бараг анхны дуу байх шүү" хэмээсэн байдаг. 

Шүлгийг бичсэн Загдын Түмэнжаргал арван хэдтэй залуу хүү байхдаа С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол анх гараад яваад эхлэнгүүт гоё санагдаад байхаар нь "Цэцгэн заяа" нэртэй шүлэг бичиж ирсэн нь "Цэцгэн зүйрлэл" дуу болж дуучин Х.Галхүүгийн дуулснаар нийтэд түгсэн сонирхолтой түүх байдаг.  

Жич: Дуучин СТА Т.Аминагийн урын сангийн хит бүтээлүүдийн нэг, *диско бүжгийн хэмнэлтэй шинэ жилийн поп дуу* "00" цаг нь хоёр уран бүтээлчийн маань хамтын бүтээл юм.   

## Дууг дуулсан дуучид 
Энэ дуу МУГЖ Д.Сосорбарам, дуучин Г.Мөнхбаяр, Б.Батжаргал (СТА), Б.Батчулуун, П.Баярмагнай зэрэг уран бүтээлчдийн урын санд орж дуулагдсан байдаг.     

## Сонсох 
YouTube, 2022-12-26, ХАЛТАР МАНАН ХӨӨРӨГ МУСТА Дуучин П.Баярмагнай
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:1993 оны дуу
Өлгийн дуу (Б.Явуухулан, С.Баатарсүх)

Шүлэг: Б.Явуухулан 

Хөгжим: С.Баатарсүх 

ӨЛГИЙН ДУУ 

Үүлэн дундаа(н) мэлмэрсэн 

Үдшийн саран нойрсоорой 

Өлгий(н) дундаа(н) тормойсон 

Бяцхан үр минь нойрсоорой 

Дт: [Бүүвэй]x4

Нууран дундаа нуугьсан 

Нугасны дэгдээхэй нойрсоорой 

Нойрон дундаа(н) талимаарсан 

Бяцхан үр минь нойрсоорой 

           Дт: 

Бүрийн дундаа(н) бүүдийсэн 

Бүрэнхий үдэш нойрсоорой 

Бүүвэйн дуундаа(н) уярсан 

Бүлтгэр үр минь нойрсоорой 

           Дт: 

Ачит эхдээ(н) мишээсэн 

Айлын маамуу нойрсоорой 

Аав л ээждээ заяасан 

Алаг үр минь нойрсоорой 

           Дт: 

           Бүүвэй ... 

## Дууны тухай 
Энэ дуу 1988 онд бүтсэн дуу юм. 

Дууг 1988 онд АЖ А.Долгор, 1994 онд МУГЖ Ц.Оюунцэцэг тус тус симфони оркестртой дуулж байжээ. 

Жич: АЖ А.Долгор нь хөгжмийн зохиолчтой ЗХУ-ын Свердловск хотод, Уралын консерваторт хамт суралцаж байсан бол МУГЖ Ц.Оюунцэцэг нь хөгжмийн зохиолчтой Говь-Алтай аймгийн АДБ-ийн "Алтай" чуулгад хамт ажиллаж байсан байдаг юм.
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:1988 оны дуу
Ангилал:Бэгзийн Явуухулан
Цас цагаан охин (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)

Шүлэг: Бя.Энхтуяа 

Хөгжим: С.Баатарсүх 

ЦАС ЦАГААН ОХИН

Охин: Тунгалагхан цасан ширхэг 

Туяаран солонгороод байна аа 

Туждаа үргэлж ийм л байгаасай даа 

Тунчиг удалгүй хайлдгийн учир юу вэ 

Дт: Цэцэг болгоод барья даа ээждээ

Ээж: Бүжинхэн охины минь нүдэн дээр 

Бүжин эргэлдэх цасан ширхэг 

Бүүр түүрхэн удалгүй хайлдаг нь 

Бүлээн сэтгэлийн илч шүү дээ  

Дт: Цас цагаан охин минь дээ 

Охин: Зулай үнэрлэх цасан ширхэг 

Зуурхан ч зогсохгүй намираад байна 

Эринээс эринийг зорих цасан ширхэг 

Энхрий цагаан янзаараа байх уу

Дт: Цэцэг болгоод барья даа ээждээ

Ээж: Энхрий бяцхан охин минь дээ 

Эргэх орчлонг аяндаа ухаарна аа

Энэ цасны өнгө хувирдаг нь байгалийн ёсоо 

Эх үрийн сэтгэл хувирдаггүй нь хүний ёсоо

Дт: Цас цагаан охин минь дээ 

Хамт: Огторгуйн цас цагаан байдаг 

Олны сэтгэл цагаан байдаг 

Охин ээждээ эрхэлж л байвал 

Орчлонгийн жаргал тэр шүү дээ 

Дт: Ээж үрийн сэтгэл мөнх шүү дээ  

## Сонирхолтой баримт 
Энэхүү *ээж охин хоёрын харилцаа дуу*ны зохиогчид болох яруу найрагч Бя.Энхтуяа, хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх нар нь "Болор" хамтлагийн дуучин Ч.Цэрэндаваагийн дуулсан "Одод", МУГЖ Г.Эрдэнэбат, МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нарын хамтран дуулсан "Охин үр" зэрэг дууны уран бүтээл дээр мөн хамтран ажилласан байдаг.  

Энэ дууг СТА Т.Амина, МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нар анх хамтран дуулсан.   

Дуу 2000 оны 11-р сарын 29-нд тухайн үеийн 17-р сургуулийн 3-р ангийн сурагч Т.Аминагийн "Дэлхий цагаан гэр" анхны тоглолт дээр дуулагдаж байжээ.   

Жич: Дуучин Т.Амина хөгжмийн зохиолчийн "00" цаг (шүлэг: З.Түмэнжаргал) "Каспер" (шүлэг: Б.Нацагдорж) зэрэг дууг анх дуулж нийтийн хүртээл болгож байсан.  

## Сонсох 
YouTube, 2013-07-13, Бүрнээбаяр, Амина - Цас цагаан охин 

## Үзэх 
YouTube, 2018-01-02, Дуучин Аминагийн 20-иод жилийн өмнөх ярилцлага
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:2000 оны дуу
Асгарсан хормойтой дээл (Д.Норов, С.Баатарсүх)

Шүлэг: Д.Норов 

Хөгжим: С.Баатарсүх 

АСГАРСАН ХОРМОЙТОЙ ДЭЭЛ 

Асгарсан хормойтой дээлийг тань ээ хө 

Алтанхан зүүгээрээ учиглаагүйсэн дээ 

Амгайн шигшрээг өрцөндөө унагаж 

Андуухан хорвоог мартан оёлоо доо 

Дт: Нартайхан жаварт нь гэмгүй дээ 

Намайгаа санаж л туулаарай даа хө 

Элбэгхэн ташаатай дээлийг тань ээ хө 

Эрдэнийн зүүгээр учиглаагүйсэн дээ 

Эсгэл хүлгийн төвөргөөн чагнаад 

Эндүүхэн хорвоог мартан оёлоо доо 

Дт: Цантайхан жаварт нь гэмгүй дээ 

Цармынхаа шилээр сөрөөрэй дээ хө 

Яруухан аялгатай дуугий тань ээ хө 

Ятгын эгшгээр дагаагүйсэн дээ 

Янаг сэтгэлийн энэлгэнд автаад 

Яндуухан хорвоог мартан оёлоо доо 

Дт: Хоолойн жаварт нь гэмгүй дээ 

Хожмоон бодон бодсоор ирээрэй дээ хө  

## Дууны уран бүтээлчдийн тухай 
Зохиолч, яруу найрагч МУСГЗ Далхаагийн Норов (1951-2020) энэхүү дууныхаа тухай Өдрийн сонинд өгсөн нэгэн ярилцлагадаа "Л.Чулуунчимэг гавьяат дуулдаг 'Асгарсан хормойтой дээл' гэж дуу бий. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн С.Баатарсүхийн хөгжим. Уг бүтээлийн нэрийг сонсоод хүмүүс дээлний юм уу, ямар нэгэн материал эд юмсын тухай дуу юм байна гэж ойлгож магад. Тэгвэл тийм биш юм." хэмээн дурссан байдаг.   

МУГЖ Л.Чулуунчимэг нь үйлэнд уран нэгэн билээ.  

## Сонсох 
2017-05-09, Асгарсан хормойтой дээл У. Тунгалаг
Ангилал:Монголын дуу
Зүрхнээ сүмбэрлэх нутаг (Ж.Жаргалсайхан, С.Баатарсүх)

Шүлэг: Ж.Жаргалсайхан 

Хөгжим: С.Баатарсүх 

ЗҮРХНЭЭ СҮМБЭРЛЭХ НУТАГ 

Хүйн голоо хөвөөлсөн зон олноо саналаа 

Хүслийн алсад хөтөлсөн харгуй замаар ирлээ 

Сэтгэлд минь уяатай Суварга толгой уул минь 

Бодлын учиг хөвөрдсөн Баянголоо харлаа.  

Дт: Миний зүрхнээ сүмбэрлэх Мандал хайрхан уул минь 

Алтан нутгийн шүтээндээ залбирч явъя даа. 

Хүүхэд насны инээдээ сумын төвөөс оллоо 

Хайрын намуун шивнээгээ Сөгнөрөгөөсөө сонслоо 

Балчир насны дурсамж минь Баянбууралд сэргэлээ 

Үдлэгийн талбайг сэртэл уярч дуулж хонолоо. 

Дт: Бодлын үзүүрт уяатай Батсүмбэр нутаг минь 

Алтан нутгийн шүтээндээ залбирч явъя даа. 

Өвгөдийнхөө алтан жамыг өвлөн сахиж ирлээ  

Ноён уул хайрхандаа сүслэн залбирч явна аа.  

Дт: Миний зүрхнээ сүмбэрлэх Мандал хайрхан уул минь

Алтан нутгийн шүтээндээ залбирч явъя даа.  

## Дууны тухай 
2014 оны долдугаар сард тохиох 90 жилийнхээ ойг Батсүмбэрчүүд шинэ дуутай угтжээ. МУГЖ Д.Бямбажав дууг анх дуулж сонсогч олны хүртээл болгосон байна. Дууны шүлгийг сэтгүүлч СТА Ж.Жаргалсайхан бичиж, *хөгжмийг монголын анхны поп-рок гоцлол гитарчин* МУУГЗ С.Баатарсүх туурвижээ.    

Жич: Батсүмбэр сум нь Төв аймгийн Баянчандмань, Борнуур, Эрдэнэ, Сэлэнгийн Мандал гэдэг дөрвөн сум, Нийслэлийн Сонгинохайрхан, Сүхбаатар, Баянзүрх гэсэн гурван дүүргээр хүрээлэгдэнэ. Тус сум *Мандал*, Цогт-Өндөр, *Баянгол*, *Үдлэг* гэх дөрвөн багтай.    

## Сонсох 
YouTube, 2014-05-02, Зүрхнээ сүмбэрлэх нутаг /дуучин Д.Бямбажав/ 

## Унших 
MNB, 2014-05-06, Батсүмбэр сумын шинэ сүлд дуу
Ангилал:2014 оны дуу
Ангилал: Монголын дуу
Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүний 1913 онд Хаант Орост хийсэн айлчлал

Монгол Улсын анхны Ерөнхий сайд Сайн Ноён Хан Т.Намнансүрэн 1913 оны аравдугаар сараас 1914 оны хоёрдугаар сар хүртэл Оросын хаант улсад айлчилсан. 

Монгол Улсын Ерөнхий сайд анх удаа Оросын эзэнт улсад хийсэн Төрийн айлчлал байсан юм. 

## Айлчлалын зорилго 
Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулах, Монголоос Оросын хаант улсад Бүрэн эрхт Элчин сайд суулгах, Оросоос эдийн засгийн тусламж, дэмжлэг авах, Ерөнхий сайдын хувьд Оросын соёл, шинжлэх ухаан, техникийн хөгжил дэвшилтэй танилцах, Монголд түүнээс нэвтрүүлэх, Өвөрмонголыг чөлөөлөх дайн болж байсан цаг үе тул зэр зэвсгийн тусламж авах зэрэг хэд хэдэн чухал зорилгыг агуулсан айлчлал байжээ.

## Айлчлалын бүрэлдэхүүн 
Ерөнхий сайл Т.Намнасүрэнгийн айлчлалын бүрэлдэхүүнд 20 гаруй хүн багтсан бөгөөд бие хамгаалагчаар нь өндөр Гонгор, өндөр Нанзад нар явж байсан юм. Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэнгийн хатан Магсар, хүү Авидгэрэл нар хамт явсан. 

## Айлчлалын ач холбогдол 
Монголоо дэлхийн их гүрнүүд Франц, АНУ, Япон, Германд таниулахыг хичээж, Богд хааны албан захидлыг гардуулж, Оросын хаант улсын төрийн 10 яамны 7 яамны сайд, дэд сайд, худалдаа, эдийн засаг, цэргийн 10 гаруй дарга, эрхтнүүдтэй ажил хэргийн уулзалт хийж чадсан юм. 

Мөн Оросын сүүлчийн II Николай хаантай хоёронтоо уулзаж, Төрийн Думын хуралд хүндэт зочноор оролцож, Ерөнхий сайд, Гадаад, Дотоод, Сан, Шүүх, Цэргийн яаманд биечлэн айлчилж Монголын тусгаар тогтнолоо баталгаажуулах, цэрэг зэр зэвсгийн тусламж хүртэх, эдийн засгийн дэмжлэг, зээл авах ажпуудыг хөөцөлдсөн юм

Монгол улсын ерөнхий сайд Намнансүрэнгийн хаант Орос улсад 1913 онд хийсэн албан ёсны айлчлалын үеээр яригдсан улс төр, цэргийн зэрэг олон асуудлын дотор хоёр орны эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх асуудал чухал байр эзэлж байсан байна. Манай хүсэлтийн дагуу хаант Оросын засгийн газраас Монголын засгийн газарт 3,0 сая рублийн зээл олгохоор шийдвэрлэсэн байдаг бөгөөд үүний 2 сая рублийг 1913 оны нэгдүгээр сард авсан байдаг юм. Мөн энэ айчлалын үед Монгол улс өөрийн гэсэн үндэсний банк байгуулахад хаант Оросын засгийн газар тусламж үзүүлэх талаар өмнө тавьсан саналыг түргэтгэх хүсэлт тавьж, зарчмын тохиролцоонд хүрсний дагуу Монгол улсын засгийн газрын албан ёсны зөвшөөрлийн дагуу Монголын үндэсний банк гэдэг нэр бүхий Сибирийн худалдааны банкны салбарыг 1914 онд нийслэл Өргөө хот буюу одоогийн Улаанбаатар хотод нээн ажиллуулж байжээ. Тус банк нь монгол дахь оросын иргэд, пүүсүүдэд үйлчлэхээс гадна монголын засгийн газар хийгээд монголын феодал, ноёдуудад зээл олгож байв. Тус банк нь тухайн үедээ монголын засгийн газарт дэмжлэг үзүүлж байсан төдийгүй манай оронд санхүүзээлийн салбар үүсч хөгжихэд чухал түлхэц болсон гэж үзэх үндэстэй юм.
Ангилал:1913 он
Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын түүх
Боргочин

Хүннүгийн үеийн борголжин овгоос үүсэлтэй гэж үздэг бөгөөд эртний Монгол овог аймаг.
Ангилал:Монгол овог аймаг
Портал:Америкийн Нэгдсэн Улс/box-header

{{box-header | title={} 
|editpage={} 
|noedit={}
|border=#BF0A30             
|titleforeground=#FFFFFF    
|titlebackground=#002868    
|background=#F9F9FF         
|foreground=black           
|SPAN={}
|TOC={}
|EDIT={}
}}

[[Ангилал:Портал:АНУ|]]
Байр зүй

Дэлхий, түүний гадаргуун тэгш бус бүх хэлбэр дүрс, түүн дээр оршин тогтнож байгаа байгалийн ба орон нутгийн бодит зүйлүүдийг математикийн тодорхой хууль зүйн дагуу хавтгайн байдалд (цаасан дээр) дүрслэн үзүүлэх бүх аргуудыг судалдаг шинжлэх ухааныг **байр зүй** гэнэ.

Байр зүйн нь шинжлэх ухааны биеэ даасан салбар бөгөөд маш эртний шинжлэх ухаан юм. Одоо үед цэргийн байр зүйн зургуудыг, түүний мэргэжлийн хүмүүс өөрсдийн багаж хэрэгслүүдийн тусламжтайгаар хийж байна. Дэлхийн бүх гадаргуу буюу эсвэл түүний хэсгийг аль нэг талын тусгалын хавтгай дээр (урьдчилан татсан зураг зүйн тороор) зохиож гүйцэтгэсэн дүрслэлийг **зураг** гэнэ.

Бүх зургийг дотор нь хоёр 

үндсэн хэсэгт ангилдаг

1. Байр зүйн ерөнхий зураг. Энэ нь зурагт орон нутгийн бүх элементүүд тэгш эрхтэйгээр хамрагдан дүрслэгдэнэ.

2. Байр зүйн тусгай зураг. Энэ орон нутгийн ямар нэг элементэд захирагдангуй хийгдэнэ. өөрөөр хэлбэл энэ зурагт газар орны ямар нэг элементийг онцлон үзнэ. Тухайлбал: замын сүлжээний тусгай зураг, ус зүйн тусгай зураг гэх мэт.
Ангилал:Зурагзүй
Ангилал:Газар зүй
Байгалийн нугас

**Байгалийн нугас** *(**Sibirionetta*** ***formosa***) нь Нугасныхан овгийн жижиг хэмжээний шувуу юм.

## Нэршил ба ангилал 
Байгалийн нугасны тухай анхны албан ёсны тайлбарыг 1775 онд Германы байгаль судлаач Иоганн Готтлиб Георги *Anas formosa* гэж бичжээ. 2009 онд хэвлэгдсэн филогенетикийн судалгаагаар тухайн үед тодорхойлсон *Anas* төрөл нь монофилетик биш болохыг тогтоожээ. Энэхүү шинжилгээнд үндэслэн уг удамшлыг 1929 онд Германы амьтан судлаач Ханс фон Боттихер нэвтрүүлсэн Sibirionetta төрөлд Байгалийн нугасыг суулгаж, дөрвөн төрөлд хуваасан. *Sibirionetta* гэдэг нэр нь Сибирь гэсэн Латин *sibiricus*, нугас гэсэн эртний Грек хэлний *nētta* гэсэн үгнээс гаралтай. *Formosa* гэдэг нь Латин хэлний *formosus*-аас "үзэсгэлэнт" гэсэн утгатай.

## Гадаад төрх 
Бие жижиг, 41 см. Далавчны урт 70 см, эр шувуу өвөрмөц дуу гаргадаг. Биеийн ерөнхий зүс бараан хүрэн, өд шаргал эмжээртэй, гадаад төрхөөрөө ногоохон нугастай төстэй. Хошуу харьцангуй том. Толгойн хажуугаар тал сар хэлбэрийн тод гялалзсан ногоон, цайвар шаргал толботой.

## Тархалт 
Зүүн Сибирийн тайгын бүсэд Енисейгийн сав газраас зүүн тийш Камчатка, Корякийн хойд хэсэг, Магадан мужийн зүүн хэсэг, Хабаровскийн хязгаарын хойд хэсэг, Эрхүү мужийн зүүн өмнөд болон хойд Сахагийн зүүн хэсэг, Красноярскийн хязгаарын хойд хэсэг хүртэл үрждэг. Энэ нь нүүдлийн төрөл бөгөөд Өмнөд Солонгос, Япон, Тайвань, Хятадын хойд болон зүүн хэсэгт, Бээжингээс эрэг дагуу Вьетнамын хил хүртэл, баруун талаараа Юннан, дараа нь хойд зүгт Чунцин, Хэнань хүртэл өвөлждөг.
Канад галуу

Канад галуу (*Branta canadensis*) нь хар толгой, хүзүүтэй, хацар ба эрүүний доор цагаан үстэй, бор биетэй том зэрлэг галуу юм. Энэ нь Хойд Америкийн хойд туйлын болон сэрүүн бүс нутгийнх бөгөөд Европын хойд хэсэгт Атлантын далайг гатлах нүүдлийн үеэр хааяа олддог. Ихэнх галууны нэгэн адил Канад галуу нь гол төлөв өвсөн тэжээлтэн бөгөөд ихэвчлэн нүүдэллэдэг, Канадын галуу нь ихэвчлэн цэнгэг устай ойролцоо байдаг ба шорвог намаг, бэлчир, нууранд түгээмэл байдаг.

## Нэршил ба ангилал 
*Branta* нь эртний скандинав хэлний Brandgás "түлэгдсэн (хар) галуу" гэсэн үгийн латинчлагдсан хэлбэр ба canadensis гэдэг нь "Канадын" гэсэн Латин үг юм.

## Гадаад төрх 
Канад галуу нь 75-110 см урт, далавчаа дэлгэхэд 127-185 см байдаг. Далавчны хөвч нь 39-55 см, 4.1-6.8 см хошуутай. Эр канад галуу нь ихэвчлэн 2,6-6,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлд дунджаар 3,9 кг жинтэй байдаг. Эмэгтэй нь бараг адилхан харагддаг боловч 2,4–5,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлээс дунджаар 3,6 кг.

## Тархалт 
Канад галууны уугуул нутаг нь Хойд Америк юм. Энэ нь Канад болон АНУ-ын хойд хэсэгт өргөн хүрээний амьдрах орчинд үрждэг. Их нууруудын бүс нутагт Канад галуу их хэмжээгээр амьдардаг. Канад галуу нь АНУ-ын зүүн эрэг, Номхон далайн эргийн хойд хэсэг, тэдгээрийн хоорондох нутаг дэвсгэрийг багтаасан үржлийн нутаг дэвсгэрийнхээ өмнөд хэсэгт жилийн турш амьдардаг. АНУ-ын өмнөд хэсэгт орших Калифорниа, Өмнөд Каролина хоёрын хооронд, Мексикийн хойд хэсэгт Канадын галуу өвлийн улиралд голчлон хойд зүгийн ирэгсэд байдаг.

## Зан байдал 
Ихэнх галууны нэгэн адил Канад галуу нь байгалиасаа нүүдэллэдэг бөгөөд өвөлждөг нутаг нь АНУ-ын ихэнх нутаг юм. V хэлбэрт нисэж буй Канад галууны том бүлгүүдийн дуудлага нь хавар, намрын шилжилтийн дохио юм. Зарим бүс нутагт амьдрах орчин, хүнсний эх үүсвэрийн өөрчлөлтөөс шалтгаалан нүүдлийн зам нь өөрчлөгдсөн. Баруун өмнөд Бритиш Колумбаас Калифорниа, Их нуур хүртэл зөөлөн уур амьсгалтай бүс нутагт өвлийн идэш тэжээл, хуучин махчин амьтдын хомсдолоос болж хүн амын зарим хэсэг нь нүүдэллэдэггүй болжээ.

Эрэгтэй галуунууд үржлийн болон үүрлэх газар дээр болон түүнээс гадуур агонист зан авирыг харуулдаг. Энэ зан үйл нь төрөл зүйл хоорондын аллагад ховор тохиолддог. Нэгэн баримтжуулсан тохиолдлоор эрэг орчмоор тэнүүчилж ирсэн хөхөгчөөс үүрээ хамгаалж байсан эрэгтэй; Дараах халдлага нь эмэгчин үхэх хүртэл нэг цаг үргэлжилсэн. Үхлийн шалтгаан нь канад галуу шаварт хахаж цацсаны улмаас шаварт живсэн эсвэл амьсгал хураасан байжээ. Эрдэмтэд үүнийг дааврын түвшин өндөр, эмэгчин үүрлэсэн газраас гарч чадахгүй байгаатай холбон тайлбарлав.
Габула

**Габула** (хятадаар: 噶布喇, пиньинь: Gá bù lǎ) (?-1681) нь манжийн хэшэри овогтон, шулуун шар хошууны хүн. Манж Чин гүрний хэбэ и амбан, хиа захирах дотоод амбан, тайзи шяобо түшмэлийн тушаалийг давхар хашиж байсан. 1681 оны 9 сард нас барсны дараа хаан зарлигаар тэргүүн зэргийн гүн цолоор нэхэн шагнажээ. Тэрбээр төрд туслагч сайд Сонингийн ахмад хөвүүн төдийгүй Энх амгалан хааны анхны их хатан Шяочөнрэний төрсөн эцэг байсан зэрэг нь томоохон албан тушаалд томилогдоход нөлөөлж байсан. 

## Гэр бүл 
* Хуланц өвөг: Мухулу дуду (穆瑚禄都督)
* Элэнц өвөг: Тэхэнэ (特赫讷)
* Өндөр өвөг: Хушэнму баян (瑚什穆巴颜)
* Өвөө: Шосэ багш (巴克什硕色 )
* Өвөөгийн ах дүүс: бичгийн эрхин сайд, 3-р зэргийн жинхэнэ түшмэл Шифу (希福)
* Аав: төрд туслагч амбан, тэргүүн зэргийн гүн Сонин (索尼)
* Авга ах нар: Шуайянбо (帅颜保); дотоод амбан, 3-р зэргийн жинхэнэ түшмэл Китата (奇塔特); 2-р зэргийн хиа Вэйхэ (威赫)
* Дүү нар: 2-р зэргийн хиа Галажу; хиа захирах дотоод амбан, бичгийн эрхин сайд Сонготу; 1-р зэргийн хиа бөгөөд хиа захирах дарга Хоркүн; гусай амбан, бо түшмэл Шинью; дотоод амбан, гүн Фабао 
* Эгч дүүс: Хошой ань чин ван Ёологийн хатан; төрийн бэйл Чанигийн хатан
* Охин: Шяочөнрэнь их хатан; Пинфэй; тэргүүн зэргийн гүн Факагийн эхнэр
* Хөвгүүд: хиа захирах дотоод сайд Чантай (常泰); сумын занги Чанхай (常海)
* Ач: 1-р зэргийн гүн Лүньбу (Чанхайгийн хөвүүн); Энх амгалангийн 10-р агь Юньегийн эхнэр (Чанхайгийн охин); Лайбаогийн эхнэр (Чантайгийн охин)
* Зээ: Энх амгалан хааны 7-р хөвүүн Чэнхү; 2-р агь хунтайж Юньрэн (胤礽)

## Эшлэл 
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:1681 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Хүрээ байшин (Л.Дашням, С.Баатарсүх)

Шүлэг: Л.Дашням 

Хөгжим: С.Баатарсүх 

ХҮРЭЭ БАЙШИН

Хүрээ юү байшингийн ялгуун өрөөнд 

Хуучир шанз нь амраглаад байна аа хө 

Хөдөө төрсөн хөөрхөн бүсгүйд  

Хөг аялгуу нь амисаад байна аа, аа юу хө ...  

Идээний юү дээж нь ширээ дүүрэхэд  

Эрхэмсэг төрхүүд тодроод байна аа хө  

Эрвээхэй хатад тормолзоод ирэхэд 

Инээмсэл баясал бялхаад байна аа, аа юу хө ...  

Жүнзтэй юү архийг ээ шимэнхэн суухад 

Зүүдний орчлон амилаад байна аа хө 

Зүгийн холооос зүрх гижигдсэн 

Зөөлөн аялгуу нь намилзаад байна аа, аа юу хө ... 

Балтай юу архийгээ балганхан суухад 

Бачимхан өрөө нь тавираад байна аа хө 

Байгаа орчиндоо сэтгэл таацаад  

Багынхаа явдлыг дурсаад байна аа, аа юу хө ...  

Сартай юу цонхыгоо наланхан зогсоход 

Санаа юу бодол нь зүүмэлзээд байна аа хө 

Сарын л газраа сүүмэлзээд үлдсэн 

Сайхан нутгаа санагалзаад байна аа, аа юу хө ... 

Хүрээ юү хотынх нь наалинхай аалинд 

Хөдөөний сэтгэл хөвөлзөөд байна аа хө 

Хүний лээ төөрсөн тавилан  

Хорвоогийн явдалд хөшилдөөд байна аа, аа юу хө ... 

## Дууны тухай 
Хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх энэ дуугаа "хүрээ поп" дуу хэмээсэн бол дуучин Л.Болдбаатар нэгэн ярилцлагадаа энэ дууг өөрийнхөө "Хит дуунаас бүрдсэн цомогт орсон" хэмээжээ.  

## Сонсох 
YouTube, 2010-01-17, Boldbaatar.L - Huree baishin 

YouTube, 2022-05-04, "ХҮРЭЭ БАЙШИН" Дуучин Л.Болдбаатар /МУГЖ/
Ангилал:Монголын дуу
Сайнсүүлийн Баттулга

= 1946 онд Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын нутаг, бураагийн байшин гэдэг газар төрсөн. 1965 онд Ховдын багшийн сургууль, 1975 онд УБДС-ийг тус тус төгссөн. Бага ангийн багш, монгол хэл-утга зохиолын багш мэргэжилтэй. =

= 1965-1996 онд Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Манхан, Ховд сум, аймгийн төвийн 10 жилийн сургуулиудад бага ангийн багш, монгол хэл уран зохиолын багш, хичээлийн эрхлэгч, секцийн ахлагч, сургуулийн захирал,  Булган сумын намын хорооны дарга, Эрдэнэбүрэн сумын засаг дарга зэрэг ажлуудыг 31 жил хийжээ. =

= 1998-2007 онд Банк, Санхүүгийн менежментийн дээд сургууль, 2007 оноос Улаанбаатар Эрдэм их сургуулиудад багшлахын зэрэгцээ 2008 оноос “Өөлд судлалын нийгэмлэг” ТББ-ыг санаачлан байгуулж гүйцэтгэхээр захирлаар нь ажиллаж байсан =

= Тэрбээр Өөлд аман аялгууны ойллого, Өөлд ардын аман зохиол, гэсэн судалгааны бүтээлүүдээрээ 2007 онд МУБИС-д хэл шинжлэлийн магистрын , 2018 онд “Өөлдийн аман аялгууны судалгаа” гэсэн нэгэн сэдэвт иж бүрэн судалгааны томоохон бүтээлээрээ Хэл шинжлэлийн докторын зэрэг тус тус хамгаалсан ба 2011 онд дэд профессор 2018 онд Профессор цол хүртжээ. =

= 2009 оноос эхлэн “Өөлдийн түүх соёлыэ цуврал”-аар 12 боть ном бичиж, эмхэтгэн редокторлож хэвлүүлэн нийтийн хүртээл болгосны дээр сурах бичиг, гарын авлага 2, гадаад, дотоодын эрдэм шинжилгээний өгүүлэл 10-ыг бичиж хэвлүүлэн, ОУ-ын болон Их, дээд сургуулийн эрдэм шинжилгээний  хуралд 11 илтгэл хэлэлцүүлсэн ба төвийн сонинд аян замын тэмдэглэл 4-ийг нийтлүүлэн, телевиз, радиогийн ярилцлага, нэвтрүүлэгт 9 удаа оролцсон ажээ. =

= Түүний хөдөлмөрийн амжилт, зүтгэлийг төр засгаас өндрөөр үнэлэн 1983 онд АБТА цол тэмдэг болон Ардын хувьсгалын 60, 70, 80, 90, жилийн ойн медалиуд, 2014 онд, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор тус тус шагнасан байна. =

Ангилал:Эрдэнэбүрэний хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Хэл зүйч
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч‎
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Элсэлтийн Ерөнхий Шалгалт

**Элсэлтийн Ерөнхий Шалгалт** (товч. ЭЕШ) нь Монгол улсын их, дээд сургуулиудад элсэхэд ашиглагддаг стандартчилсан шалгалт юм.

Энэхүү журмаар Монгол улсын хэмжээнд их, дээд сургуульд элсэгчдийн сурах ерөнхий чадвар, мэдлэгийн түвшинг тогтоох Элсэлтийн ерөнхий шалгалт /цаашид ЭЕШ гэх/, эх хэлний боловсролын чанар, хэрэглээ, иргэдийн харилцааны соёл, эх хэлний дархлааны түвшинг тогтоох, сайжруулах Монгол хэл бичгийн шалгалт /цаашид МХБШ гэх/-ыг зохион байгуулж явуулахтай холбогдсон харилцааг зохицуулдаг байна.

Шалгуулагч нь ЭЕШ-д монгол хэл, англи хэл, орос хэл, математик, физик, хими, биологи, газар зүй, монгол улсын түүх, нийгмийн тухай мэдлэг хичээлүүдээс 2-оос багагүй хичээлийг сонгон шалгуулна. ЭЕШ-ын сэдэв даалгавруудыг тухайн хичээлүүдийн хөтөлбөрийн агуулгын хүрээнд тохирсон, шалгуулагчийн мэдлэг, танин мэдэхүйн түвшин, сурах ерөнхий чадварыг шалгахаар боловсруулан бэлтгэсэн тестийн хэлбэртэй байна. ЭЕШ-ын монгол хэл, англи хэл, орос хэлний шалгалтын агуулгад шалгуулагчдын сонсоод ойлгох чадварыг шалгах даалгаврууд орно.

#### Шалгалтын хугацаа, зохион байгуулалт 
Аймаг, нийслэл (сум, дүүрэг)-ийн шалгалтын байранд БҮТ-өөс томилсон шалгалт зохион байгуулах комисс ажиллах ба комисс батлагдсан удирдамжийн дагуу шалгалтыг зохион байгуулна.

ЭЕШ болон МХБШ-ын хуваарийг БШУЯ-тай зөвшилцөн БҮТ зарлах бөгөөд шалгалтыг орон даяар Улаанбаатар хотын цагаар нэгэн зэрэг зохион байгуулна.

#### Шалгалтын дүн мэдээ 
Шалгалтын хугацаа дуусмагц, тусгайлан бэлтгэсэн шууд засалтын байранд тухайн шалгалтын хариултын хуудсыг шалгагч машинаар уншуулж, анхны оноог шууд мэдээлнэ.

Шалгалтын хэмжээст оноог тухайн шалгалтыг зохион байгуулснаас хойш 24 цагийн дотор www.eec.mn цахим хаягны “шалгуулагчийн булан”-д байршуулна.

ЭЕШ-ын хичээл тус бүрийн дүн, оноо, жагсаалтыг www.eec.mn цахим хуудсанд байршуулан нийтэд зарлана.

#### Шалгуулагчдын дүн оноо 
Шалгуулагчдын дүн оноог анхны оноо, хэмжээст оноо, проценталь оноо, амжилтын чанарын индекс гэсэн үзүүлэлтээр эрэмбэлэн дүгнэдэг.

Анхны оноо /100 хүртэлх оноо/ гэдэг нь тухайн хичээлийн шалгалтын сэдэв, даалгаврыг хэрхэн гүйцэтгэснийг илтгэх үнэлгээ бөгөөд авбал зохих онооноос хэдэн оноо авсныг хувьд шилжүүлсэн тоон үзүүлэлт юм. Тухайлбал: математикийн хичээлийн шалгалтын сэдэв нийт 50 оноотой ба шалгуулагч нийт 40 оноо авсан байвал энэ нь анхны оноо болох бөгөөд хувиар тооцвол 80 хувийн гүйцэтгэлтэй шалгагджээ гэсэн үг юм. Анхны оноо хэмжээст оноог тооцоолох хамгийн чухал хамаарал юм.

Хэмжээст оноо /200-800 хүртэл/ гэдэг нь тухайн хичээлийн нийт гүйцэтгэлийг шалгалтад орсон шалгуулагчдын гүйцэтгэлтэй харьцуулан хэмжээсжүүлж үзүүлсэн оноо. Тиймээс хичээл бүрийн анхны оноог шилжүүлсэн хэмжээст оноо өөр өөр гардаг. Хэмжээст оноо 200-800 онооны хооронд гардаг.

Проценталь оноо /100 хувь хүртэл/ нь шалгуулагч тухайн хичээлийн шалгуулагчдын жагсаалтад хэдэд байгааг харуулсан үзүүлэлт юм. Шалгуулагчийн проценталь оноо 98,2 гэсэн байвал тантай ижил буюу танаас их оноо авсан шалгуулагч нийт шалгуулагчийн 1,8 хувь байна гэсэн үг юм.

## Эшлэл
Ангилал:Стандарт шалгалт
Ангилал:Монголын боловсрол
Жак Уэтерфорд

**Жак Уэтерфорд** (англи-Jack Weatherford, 1946 онд АНУ-ын Өмнөд Каролина мужийн Колумбиад төрсөн) АНУ-ын Миннесота мужийн Макалейстрийн Коллежийн антропологийн профессор, Чингис хаан судлаач эрдэмтэн. "Чингис хаан" одон 2022 онд хүртсэн.   

## Намтар 
Тэрээр 1946 онд Анна Грүмс /Anna Ruth Grooms/, Альфред Уэтерфорд /Alfred Gregg Weatherford/ нарын 7 хүүхдийн ууган хүү болж төржээ. Түүний эцэг Дэлхийн хоёрдугаар дайн, Солонгосын дайн болон Вьетнамын дайнд оролцож явжээ.  

Өмнөд Каролинагийн их сургуулийг 1967 онд улс төрийн шинжлэх ухааны мэргэжлээр төгссөн бөгөөд социологи, антропологийн чиглэлээр 1972 онд мастер, 1977 онд Сан Диего хотын Калифорниагийн их сургуульд антропологийн профессорын цол, Тэрээр Дюкийн их сургуулийн Улс төрийн шинжлэх ухааны докторын дараах сургалтыг төгссөн байна.  

-Нэрт эрдэмтэн Жак Уэтерфорд нь 10 настайгаасаа эхэлж Монголын түүхийг судалж эхэлсэн байдаг. 20 гаруй настай байхдаа Монголын зохиолчдын эвлэл рүү захидал бичиж, Монгол Улсад ирж үзэх хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн боловч нийгмийн хоёр системийн зөрчлөөс болж, Монголд ирж чадаагүй гэдэг.  Ингээд Монголын тухай түүхэн судалгааны номоо биччихээд Монголд ирж, үргэлжлүүлэн гүнзгийрүүлэн судалж 7-8 жил энд амьдарсан гэдэг.  

Чингис хаан судлалын хүрээнд “Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан” номыг 2004 онд гаргасан нь энэ чиглэлийн хамгийн өндөр борлуулалттай бүтээлүүдийн нэг болжээ.  Тус бүтээлд Чингис хаан бол ухаангүй, харгис хүн гэсэн ойлголтыг эсэргүүцэж, илүү алсын хараатай дүр зургаар гаргасан байдаг. Монголын эзэнт гүрэн зөвхөн цус урсгаж, эмх замбараагүй байдал үүсгэж байсан гэхээс илүүтэй дундад зууны үеийн дэг журмыг үгүй хийж, чөлөөт худалдаа, үзэл санааны шилжилт, шашны хүлцэнгүй байдлын эрин үеийг авчирсан гэж Уэтерфорд үзжээ. Түүний номууд өдгөө дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа уншигчдад Монголын эзэнт гүрнийг таниулах гүүр болж байна.

## Бүтээл 
1. “Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан” (Genghis Khan and the Making of the Modern World), 

2. “Монголын иx хатдын нууц товчоо” (The Secret History of the Mongol Queens),

3. “Эрхэм дээд үнэний эрэлд-Чингис хаан” (Genghis Khan and the Quest for God). 

* 1997 *The History of Money*. New York: Crown Publishers.
* 1994 *Savages and Civilization: Who Will Survive?* New York: Crown Publishers.
* 1991 *Native Roots: How the Indians Enriched America.* New York: Crown Publishers.
* 1988 *Indian Givers: How the Indians of the Americas Transformed the World*
* 1987 *Narcoticos en Bolivia y los Estados Unidos*. La Paz, Bolivia: Los Amigos del Libro.
* 1986 *Porn Row.* New York: Arbor House.
* 1981 *Tribes on the Hill*. New York: Rawson-Wade (Scribners).
Ангилал:АНУ-ын эрдэмтэн
Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:Монгол судлал
Ангилал:Антропологич
Халима Якоб

**Халима Бинти Якоб** (малай. *Halimah Binti Yacob, حاليمه بنت ياچوب*, хят. 哈莉玛·雅各布, тамил. ஹலிமா பின்தி யாகொப்; 1954 оны 8-р сарын 23-нд Сингапурт төрсөн) -сингапурын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн Сингапурын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч. 2017 оны 9-р сарын 14-нөөс Ерөнхийлөгчийн албан тушаал хашиж байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн явцад бусад нэр дэвшигчдийг сонгуульд оролцуулаагүй учир түүнийг Ерөнхийлөгчөөр шууд зарлaсан. 2013 оны 1-р сараас 2017 оны 8-р сар хүртэл Сингапурын парламентын дарга байсан.

Халимагийн эцэг нь Энэтхэг, эх нь Малай гаралтай хүмүүс байсан. Түүнийг 8 настай байхад эцэг нь нас барж эх нь түүнийг ганцаараа өсгөжээ.

Тэрээр охидын дунд сургуульд сурч, 1978 онд Сингапурын Үндэсний Их Сургуульд Хууль зүйн бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 2001 онд тус сургуульд хууль зүйн магистрын зэрэг хамгаалсан. Мөн 2016 оны долдугаар сарын 7-ноос Сингапурын Үндэсний Их Сургуулийн Хууль зүйн ухааны хүндэт докторын зэрэг хамгаалсан байна.

Үндэсний үйлдвэрчний эвлэлд ажилласан.

2001 онд парламентын гишүүнээр сонгогдсон. Тэрээр Засгийн газарт хэд хэдэн төрийн өндөр албан тушаал хашиж байсан.

2013 оны 1-р сарын 8-нд түүнийг Ерөнхий сайд Ли Шианлун парламентын даргаар томилох санал тавьж, мөн оны нэгдүгээр сарын 14-нд сонгогджээ. Халима Сингапурын түүхэн дэх анхны эмэгтэй парламентын дарга болсон байна.

Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Сингапурчууд
Ангилал:Сингапурын ерөнхийлөгч
Ангилал:Сингапурын өмгөөлөгч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Ардын Тэмцлийн Намын гишүүн
Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Манилын метро

**Манилын метро**- (англи. *Manila Light Rail Transit System*) -Филиппиний нийслэл Манила хот болон түүний алслагдсан дүүрэгт үйлчилдэг метроны систем юм. Техникийн бүх шинж чанарын дагуу энэ нь метронд хамаардаг боловч голчлон газрын гадарга дээгүүр байрладаг онцлогтой. Метро нь Филиппиний Тээврийн яаманд харьяалагддаг байна.

Метро нь 1984 онд нээгдсэн түүхэн *ногоон* шугам, 2003 онд нээгдсэн шинэ *цэнхэр* шугамаас бүрдэнэ. 1-р шугам нь 25, 2-р шугам нь 13 өртөөтэй. Энэ хоёр шугам нь Манила хотын хүн ам шигүү суурьшсан захын дүүргүүдээр дамжин өнгөрдөг.

Манилын метроны систем нь зүүн өмнөд Азийн хамгийн хямд метроны системүүдийн нэг гэж тооцогддог. Галт тэрэгний үнэ ойролцоогоор 0,50 ам.доллар.
Ангилал:Метро улс орноор
Ангилал:Манила
Ангилал:Филиппиний тээвэр
Хотгуужин чөрх

Хотгуужин чөрх (Histrionicus histrionicus) далайд өвөлждөг жижигхэн нугас юм.

## Гадаад төрх 
Хотгуужин нугасны эрэгчин нь үржлийн улиралд маш их гоёмсог өнгө зүстэй болдог. Толгой болон хүзүү нь хар хөх өнгөтэй болж, нүдний урд талд нь том хавирган сар хэлбэртэй, нүдний ард жижиг дугуй цагаан толботой, хүзүүг нь тойрсон хар эмжээртэй цагаантай. Толгойн хэсэгтээ хар, цагаан, улбар шар өнгөтэй. Хүзүү цээжийг нь заагласан хар эмжээртэй цагаантай, цээж хэвлий хоёрыг нь заагласан хар цагаантай. Бие нь ерөнхийдөө саарал боловч, хавирга тушаа улбар шар өнгөтэй. Эмэгчин нь бараг цулгүй бордуу өнгөтэй, зөвхөн толгойн дээрээ хэдэн цагаан толботой байдаг.

## Тархалт 
Энэхүү нугас нь хойд Атлантын далайн Исланд, Гринланд, Канад, АНУ, хойд Номхон далайн Аляска, Канад, Орос, Солонгос, Японы хадтай эрэгт өвөлжөөд, догшин давалгаатай далайд шумбаж, чулуу болон уснаас нялцгай биетэн, хавч, жижиг загас гэх мэтийн амьтдыг олж иддэг. Хавар хотгуужин чөрх далай тэнгисээс холдож Исланд, Гринланд, Канад, АНУ, Аляска, Орос, Хятад, Японы уулын шируун урсгалт голын хажууд үүрээ засаад өндөглөдөг. Тэр үед хотгуужин чөрх хурдан урсгалыг сөрж түүний ёроолоор алхан шумуулын авгалдайг олж иддэг.

Ази тивд хотгуужин чөрх оросын зүүн хэсэг, Хятад зүүн хойд хэсэгт үрждэг. Хотгуужин нугас бас Монгол улсад анхны удаа, 1962 онд Баянхонгор аймгийн Богд суманд орших Орог нууранд бүртгэгдсэн.

## Нэршил 
Нэгэнт л бүртгэгдсэн болохоор монгол нэр байх нь зүй ёсны хэрэг. Анхны монгол шувууны нэр томъёо, 1969 онд хэвлэгдэн гарсан «Улсын Нэр Томъёны Комиссын Мэдээ (No. 78-79-80): шувууны нэр томъёо»-нд "хотгуужин чөрх" буюу "хотогуужин нугас" гэдэг нэрээр бүртгэгдсэн. Тэр номыг эмхэтгэгчид олон хуучин материалаас шувууны нэрсийг түүж авахаас гадна, бэлэн нэр байхгүй тохиолдолд өөрсдөө шинэ нэр оноож байсан гэнэ билээ. Өөр төрлийн нугасаас ялгахын тулд 2007 оноос хойш Монгол шувуу судлаачид "хотгуужин нугас"-ыг "хотгуужин чөрх" хэмээн тусад нь нэр өгч өөрчилсөн. 

Хотгуужин нугасны англи нэр "Harlequin Duck" юм. "Harlequin" (Арлекин) бол 16-р зуунд Италиас үүсээд, 16, 17, 18-р зуунд Европын улсуудад түгээмэл болсон Комедия дель арте (Commedia dell'arte) гэдэг театрын хэлбэрийн нэг зүйлийн алиалагчийн дүр. Комедия дель арте бол биеэ тоосон эрдэмтэн, шуналтай баян өвгөн, зальтай зарц нар, дурласан залуучууд гэх мэт янз бүрийн хэвшсэн дүртэй.

"Хотгуужин" хэмээх энэ нэр одоогийн монгол хэлний шувууны нэр томъёонд байдаг бөгөөд сүүлийн үеийн жирийн толь бичигт ч тэмдэглэгддэг болсон.

Монгол хэлэнд "ходогочин", "ходгочин", "хотгочин" гэдэг үг байдаг. Монгол хэлний их тайлбар толь-д гурван холбоотой үг байна:

* Хотгочин: Баг.
* Ходогочин: Хов зөөгч, хов хэлэгч.
* Ходгочин: *хорчин* Ховч, хутган үймүүлэгч

«Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь»-д, зөвхөн "ходогочин" ("хов зөөгч, хов хэлэгч"), "хотгочин" ("баг") гэдэг хоёр үг байна. "Баг" нь алиалагчтай ойролцоо. «Монгол-хятад толь» -оос үзвэл, "ходгочин" гэдэг нь эртнээс "алиалагч" хэмээн утгатай байсан. Одоо монгол улсаас гаргасан толь бичигт бага байдаг ч, өвөрмонголын толь бичигт үлдсэн.
Дамерау-Левенштейны засварын зай

Эх хэлний боловсруулалтын салбарт доорх засварын үйлдлүүдийг хэдэн удаа ашиглан нэг тэмдэгт мөрийг нөгөө тэмдэгт мөр болгон хувиргаж болохыг **Дамерау-Левенштейны зай** (Damerau–Levenshtein distance) гэдэг:

* Оруулах
* Устгах
* Орлуулах
* Хөрш хоёр үсгийг солих

Уг ойлголтыг үгийн бичлэгийн алдаа засах асуудалд өргөн ашигладаг. 

Доорх хүснэгтэнд зөвшөөрөгдөх үйлдлүүдийн жишээг үзүүлэв:

Машин сургалтанд алдаа засах асуудлыг шийдэх үед ихэвчлэн дайралддаг алдаануудын жагсаалт хэрэг болдог ба англи хэлний хувьд ийм жагсаалтын жишээ нь Питер Норвигийн үүсгэсэн Дамерау-Левенштейний 1 зайтай алдааны жагсаалт юм (http://norvig.com/ngrams/spell-errors.txt).
Ангилал:Мэдээллийн онол
Острава

**Острава** (чех. *Ostrava*, герман. *Ostrau*) - Чех улсын зүүн хэсэгт орших Морав-Силез мужийн захиргааны төв хот. Остравице, Одер, Опава голуудын бэлчир дээр Силези нутагт байралаг. 

Бүгд Найрамдах Чех Улсын Праг, Брно хотуудын араас томоороо гуравт ордог хот. Хотын хүн ам 299,6 мянга (2012), хотын ойр орчим нутагтайгаа 1,15 сая (2004). Хотын нутаг дэвсгэр- 214 км².

## Түүх 
Долоон зуу гаруй жилийн түүхтэй тус хотын хөгжил цэцэглэл нь тухайн бүс нутгаас илэрсэн сайн чанарын хар нүүрсний олборлолт, боловсруулалттай салашгүй холбоотой.

1763 онд нүүрсний томоохон ордууд нээгдэж аж үйлдвэр эрчимтэй хөгжиж, хот руу хүн амын шилжилт хөдөлгөөн ихээр нэмэгдсэн байна. 

1830 онд хотод Төмөрлөгийн үйлдвэр баригдсан. 1847 онд Острава хотыг Вена хоттой холбосон төмөр зам барьжээ.

## Боловсрол 
* Остравагийн техникийн Их сургууль
* Остравагийн Их сургууль
* Остравагийн Бизнес сургууль эрэгздээд сургуулиудтай.
Ангилал:1267 онд байгуулагдсан
Ангилал:Чехийн суурин
Ангилал:Силезийн суурин
Филиппин хэл

**Филиппиин хэл** буюу **пилипи́но**, **филипи́но** (тагаль хэл. *Pilipino, Filipino*) -Филиппин улсын үндэсний хэл бөгөөд  англи хэлний нэгэн адил албан ёсны хэл юм. Австронезийн хэлний аймагт багтдаг *тагаль* зэрэг бүс нутгийн хэлнүүд дээр тулгууралдаг. Англи болон испани хэлнээс ихээхэн үг авсан байдаг.
Ангилал:Малай-Полинезийн хэлнүүд
Ангилал:Филиппин
Жигжидийн Батжаргал

**Жигжидийн Батжаргал** (1967 онд Төв аймгийн Баян-Өнжүүл суманд төрсөн-)- Монгол Улсын Төрийн зүтгэлтэн, УИХ-ын гишүүн.

## Боловсрол 
1986 онд Төв аймгийн Зуунмод сумын 2 дугаар дунд сургууль төгссөн.

1990 онд МУИС, банкны эдийн засагчаар төгссөн.

1996 онд Удирдлагын академи, төрийн удирдлагын менежер

## Ажилласан байдал 
1990-1991 онд Төв аймгийн Баян-Өнжүүл сумын Хаан банканд эдийн засагч,

1991-1992 онд Баян-Өнжүүл сумын АДХГЗ-нд орлогч дарга,

1992-1994 онд Баян-Өнжүүл сумын Засаг даргын орлогч,

1994-1996 онд Баян-Өнжүүл сумын ЗДТГ-т байгаль орчны хяналтын байцаагч,

1996-2000 онд Баян-Өнжүүл сумын ИТХ-ын дарга,

2002-2012 онд Төв аймгийн ИТХ-ын дарга,

2012-2016 онд Аймгийн МАН-ын хорооны дэд дарга,

2016-2020 онд Төв аймгийн Засаг дарга,

2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос Улсын Их Хурал дахь Монгол Ардын Намын бүлгийн дарга

Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Баян-Өнжүүлийн хүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Төв аймгийн засаг дарга
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:1967 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Гүрсэдийн Сайханбаяр

**Гүрсэдийн Сайханбаяр** (1968 оны 7-р сарын 04-нд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Монгол улсын Батлан хамгаалахын сайд асан (2020-2024), дэслэгч генерал.  

**Боловсрол:  **

* 1975-1985 онд нийслэлийн 10 жилийн 53 дугаар дунд сургууль
* 1985-1989 онд Цэргийн нэгдсэн дээд сургуулийн улс төрийн анги
* 1994-1995 онд Засгийн газрын дэргэдэх Төрийн захиргааны удирдлагын хөгжлийн институтын төрийн удирдлагын анги
* 2000-2001 онд БНХАУ-ын Үндэсний батлан хамгаалахын их сургуулийн дээд дамжаа
* 2012-2014 онд ОХУ-ын ЗХЖШ-ын академид тус тус суралцан төгссөн. Улс төрч, төрийн захиргааны удирдлагын арга зүйч, зохион байгуулагч, төрийн удирдлагын менежер, стратеги, команд штабын мэргэжилтэй. Төрийн удирдлага, цэргийн ухааны магистр зэрэгтэй.

**Ажилласан байдал:**
* 1989-1990 онд Зэвсэгт хүчний 121 дүгээр ангид сургуулийн салбарын улс төрийн орлогч
* 1990-1994 онд Зэвсэгт хүчний 318 дугаар ангид ротын улс төрийн орлогч, соёл хүмүүжлийн ажлын зааварлагч, суртал нэвтрүүлэгч
* 1994-1997 онд Зэвсэгт хүчний Ерөнхий штабын сургалт, соёл хүмүүжлийн газарт мэргэжилтэн
* 1997-2000 онд Зэвсэгт хүчний ерөнхий штабын мэдээлэл, соёл сурталчилгаа, хүмүүжлийн ажлын хэлтсийн дарга
* 2000-2005 онд БХЯ-ны Төрийн захиргааны удирдлагын газрын орлогч, Төрийн захиргаа, хүний нөөцийн удирдлагын хэлтсийн дарга
* 2005-2012 онд БХЯ-ны Төрийн захиргааны удирдлагын газрын дарга
* 2014-2020 оны 7 дугаар сар хүртэл БХЯ-ны Стратегийн бодлого, төлөвлөлтийн газрын дарга
* Монгол Улсын Ерөнхий сайдын 2020 оны 7 дугаар сарын 8-ны өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Батлан хамгаалахын сайдаар 2024 оны 7 дугаар сар хүртэл томилогдон ажиллаж байсан. “Дэслэгч генерал” цолтой, эрхэлсэн түшмэлийн гутгаар зэрэгтэй.
* 2025 оноос Батлан хамгаалахын сайдын зөвлөхөөр ажиллаж байна. 

**Шагнал:**

* 1999 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
* 2006 онд Цэргийн гавьяаны одон
* 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн медаль
* 2015 онд Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнуулсан байна.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:1968 онд төрсөн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Амьд хүн
Кишими Ичиро

**Кишими Ичиро** (англи. Ichiro Kishimi, 1956 онд Киото хотод төрсөн-) Японы орчин үеийн Адлерийн сэтгэл судлаач, англи, герман хэлний орчуулагч. Гүн ухаан судлаач. 

## Намтар 
Киотогийн их сургуулийн философийн магистр. Японы Адлерийн сэтгэл судлалын нийгэмлэгийн захирал. Киото дахь Маэда клиникийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан бөгөөд Киотогийн Боловсролын их сургууль, Нара эмэгтэйчүүдийн их сургууль зэрэг янз бүрийн байгууллагуудад гүн ухаан, эртний Грек хэл заадаг. Тэрээр одоо Осакагийн Суита дахь Дорно дахины анагаах ухааны Мэйжи сургуульд боловсролын сэтгэл судлал, эмнэлзүйн сэтгэл судлалын чиглэлээр хичээл заадаг. Кишими одоо Киотогийн Камеока хотод хувийн зөвлөгөө өгөх газартай бөгөөд Адлерийн сэтгэл зүй, хүүхдийн боловсролын талаар лекц уншихад цаг заваа зориулдаг. Тэрээр саяхан сэтгэл судлал, философийн шинэ номоо бичиж дуусгажээ. 

Киотогийн Их сургуульд сурч магистр хамгаалсан. Түүний "Ад үзэгдэх зориг" хэмээх ном нь олон улсад бестселлэр болж 6 сая хувь зарагдаад байгаа ажээ.

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:Киотогийн хүн
Ангилал:Японы гүн ухаантан
Ангилал:Японы зохиолч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:20-р зууны гүн ухаантан
Нирван

**Нирван** гэдэг нь Нирвана гэх Самгард үг бөгөөд гаслангаас тонилох, зовлонгоос гэтлэх гэсэн утгатай үг юм. Энэ нь Буддизмын эрхэм гол зорилгын нэг бөгөөд Бурхан багш зовлонгийн шалтгаан болсон 84000 муу сэтгэлийн ерөндөг болгож 84000 цогц өөр өөр аргуудыг агуулсан 84000 цогц ном айлдсан гэдэг. Дашрамд дурдахад тэдгээр 84000 цогц номоос эдүүгээ Гаанжуурын 108 боть ном нь цагийн уртад усталгүй үлдсэн гэж Буддистууд үздэг байна. Нирвааныг бурханы шашинд ерөнхийдөө хоёр ангилдаг байна. 

1. Их хөлгөний нирваан буюу Үл орших нирваан 

2. Бага хөлгөний нирваан гэж ангилна. 

Бага хөлгөний нирвааныг дотор нь бас хоёр ангилдаг. Тэр нь 

1. Үлдэгдэлтэй нирваан 

2. Үлдэгдэлгүй нирваан хэмээн ангилдаг гэжээ. 

Нийтдээ нирваан нь гурван янз байгаа гэж ойлгож болох юм. 

Нирвааны хутгийг олох арга нь муу сэтгэлийг тэвчих бөгөөд муу сэтгэлийг тэвчихэд муу сэтгэлийн уг үндэсийг устгах хэрэгтэй гэдэг бөгөөд тэрхүү уг үндэсийг хоосон чанарыг онож ухаарсанаар устгах боломжтой хэмээн үздэг байна. Хоосон чанарыг ухаарна гэдэг нь шүтэн барилдлагыг ойлгохоос шууд хамааралтай ба шүтэн барилдлага нь оршихуйн бодит уялдаа холбоог хэлдэг байна. Товчдоо бодит байдалд мунхагласан оюун нь мунхаг буюу муу сэтгэлийн үндэс гэж Буддизм үздэг. Муу сэтгэлээр үйл хурааж тэр үйлээрээ зовлонт орчлонд орчдог байна.
Ангилал:Буддын шашин
Тойн

Алтан ураг, тайжийн хүү, сахил авч лам болвол тойн лам болдог.

Ангилал:Монголын лам
Владимир Маяковский

**Владимир Маяковский** (орос. бүтэн -Владимир Владимирович Маяковский, 1893 оны 7-р сарын 7 [19]-нд Оросын эзэнт улсын Кутаисси мужийн жижигхэн Багдади тосгонд төрсөн-1930 оны 4-р сарын 30-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) -оросын болон зөвлөлтийн яруу найрагч, кино зохиолч, кино найруулагч, зураач. Ленины комсомолын шагнаотан (1968 онд нөхөн олгосон). ХХ зууны оросын нөлөө бүхий яруу найрагч, зөвлөлтийн уран зохиолын төлөөлөгч. «ЛЕФ» («Левый фронт») болон «Новый ЛЕФ» сэтгүүлийн редактор байсан.

Ангилал:1893 онд төрсөн
Ангилал:1930 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний хүн
Ангилал:Зөвлөлтийн яруу найрагч
Ангилал:Зөвлөлтийн зохиолч
Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:ЗХУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Оросын жүжгийн зохиолч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:ЗХУ-ын утга зохиол
Марчилха хайрхан

**Марчилха хайрхан** нь Архангай аймгийн Чулуут сумын Өлзийт гол багт байршдаг. Чулуутын сумын төвөөс 36км орчим зайд байрладаг. Далайн түвшнээс дээш 3100 орчим метр өндөр бөгөөд сумын ард иргэд хүндлэн хайрлаж хамгаалж, жил болгон тахидаг. Тус хайрхны баруун талд нь Естийн нуур гэх байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг.

Тус нутагт "Нарны садан" МУСК үндсэн зураг авалт хийсэн байдаг.

Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын уул
Ижил бичлэгтэй үгс

Ижил бичлэгтэй боловч өөр утгатай үгсийг хэл шинжлэлд омоним (Homonym) гэж нэрлэдэг. Жишээ нь:

* шар (өнгө)
* шар (үхэр)
* шар (тосонд шарах) гэх мэт.

Доорх хүснэгтэнд ижил бичлэгтэй, өөр утгатай үгсийн жишээг үзүүлэв:

Ангилал:Авиалбар зүй
Ангилал:Зөв бичих зүй
Ангилал:Семантик
Ангилал:Үгийн сангийн судлал
Ноён эмэгтэй

«**Ноён эмэгтэй**» — 2022 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн адал явдалт, драма төрлийн уран сайхны кино. Киноны зохиолыг С.Жаргалсайханы “Би эр хүнийг хүснэ” жүжгээс сэдэвлэн бичсэн..

## Агуулга 
1990-ээд оны эмэгтэйчүүдийн хорих ангид хүч нөлөөний төлөөх өшөө авалт, урвалт, тэмцэл, уучлалттай өдөр хоногуудыг өнгөрөөж буй эмэгтэй ялтнуудын тухай эмгэнэлт драм кино юм.

## Киноны дуу 
## Эх сурвалж 
Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Уран сайхны кино
SAT

**SAT** (**Scholastic Aptitude Test**) нь АНУ-д их дээд сургуульд суралцахыг хүсэгчдэд зориулагдсан ерөнхий шалгалт юм. SAT нь 3 хэсгээс бүрддэг ба **дүрмийн уншлага**, **бичлэг**, **математик** юм . Шалгалтыг англи хэл дээр авдаг  ба тус бүр 800 оноотой бөгөөд нийт 2400 оноо авах боломжтой.  Нийт 3:45 минут шалгалтаа өгдөг. Шалгалтын хураамж нь 50 доллар бөгөөд АНУ-с өөр оронд өгвөл 81 доллар төлдөг.  Энэхүү шалгалтыг өгснөөр АНУ-н бүх их дээд сургуульд орох боломжтой бөгөөд өндөр оноо авсан тохиолдолд тэтгэлэгээр суралцах боломжтой болдог.
Ангилал:Стандарт шалгалт
Ангилал:АНУ-ын академийн боловсрол
TOEFL

**TOEFL** (**Test Of English as a Foreign Language**) - Энэхүү шалгалт нь эх хэл нь англи хэл бус орны иргэдэд зориулсан англи хэлний түвшин тогтоох шалгалт юм . 2 төрлийн тоэфл байдаг.

**IBT** (**Internet Based Test**)- Интернетэд суурилсан тест бөгөөд дэлхийн ихэнхи оронд үүнийг хүлээн зөвшөөрдөг . Нийт 120 онооноос бүрдэх бөгөөд **уншлага** ( 60-80 минут), **сонсгол** ( 60-90 минут) , **яриа** ( 20 минут), **бичлэг** (50 минут ) гэсэн 4 даалгавар ажилтай байдаг. IBT-ыг өгснөөр АНУ, Англи, Австрали гэх мэт 170 орны 2400 их дээд сургуулийн англи хэлний шалгуурыг биелүүлэх боломжтой болдог. Шалгалтын хураамж нь **160-270** доллар байдаг.

**PBT** (**Paper Based Test**)- Интернетээр тэст өгөх боломжгүй газруудад цаасан дээр бичгээр авдаг тест бөгөөд тайвань , сингапур гэх мэт орнуудад хүлээн зөвшөөрдөг. **Сонсгол** ( 30-40 минут) , **Дүрэм** ( 25 минут) , **Уншлага** ( 55 минут ), **Бичлэг** ( 30 минут ) гэсэн 4 даалгавар ажилтай. Гэхдээ сүүлийн үед PBT гэхээсээ илүүтэйгээр IBT-ыг илүү олон сургууль шаарддаг.

Монгол улсад АААА төв, Абсолют төв, Тайваны төв , ШУТИС зэрэг газруудад ТОЕФЛ-г албан ёсоор өгч болдог.  Сар болгон 3 4 удаа тоефл-г тогтмол авдаг .

Ангилал:Хэлний шалгалт
Ангилал:Англи хэл