open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Японы парламентын дэглэмийн дээд танхим

Японы парламентын дэглэмийн дээд танхим  (参議院, *Sangiin*) нь Японы үндэсний дэглэмийн дээд танхим юм. Төлөөлөгчдийн танхим бол доод танхим юм. Зөвлөхүүдийн танхим бол дайны өмнөх үеийн Үе тэнгийнхний ордны залгамжлагч юм. Хэрэв хоёр танхим төсөв, гэрээ хэлэлцээр, Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэх асуудлаар санал зөрөлдвөл Төлөөлөгчдийн танхим шийдвэрээ гаргахыг шаардаж болно. Бусад шийдвэрийн хувьд Төлөөлөгчдийн танхим зөвхөн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн гуравны хоёрын саналаар Зөвлөхүүдийн танхимын саналыг хүчингүй болгож болно.

Зөвлөхүүдийн танхим нь тус бүр зургаан жилийн хугацаатай 248 гишүүнтэй бөгөөд Төлөөлөгчдийн танхимаас хоёр жилээр илүү байна. Төлөөлөгчдийн танхимд 25 настай байхтай харьцуулахад Зөвлөхүүд 30-аас доошгүй настай байх ёстой. Зөвлөхүүдийн танхимыг татан буулгах боломжгүй бөгөөд гишүүдийн зөвхөн тал нь гурван жил тутамд сонгогддог байхаар бүрэн эрхийн хугацаа шат дамждаг. Тогтмол сонгуулиар сонгогдох 121 гишүүний 73 нь 45 дүүргээс нэг удаагийн шилжилтгүй саналаар (SNTV), 48 нь пропорциональ (PR) буюу нээлттэй жагсаалтаар улсын хэмжээнд сонгогддог.[1]

## Үүрэг, хариуцлага 
Эзэн хаан Акихито, хатан хаан Мичико нар Зөвлөхүүдийн танхимд сууж, эзэн хааны гэр бүлийн гишүүд, засгийн газрын гишүүд, Ерөнхий сайд Наото Кан нар парламентын гишүүдийн өмнө засгийн газарт үг хэлж байна (2010) Зөвлөхүүдийн танхимын эрх мэдэл Канадын Сенат эсвэл Ирландын Сенадтай тун төстэй.[2] Гол асуудалд "Төлөөлөгчдийн танхимын дээд эрх" (ja:衆議院の優越, Shūgiin no yūetsu): Ерөнхий сайдыг сонгох, олон улсын гэрээг соёрхон батлах, төсвийг батлах зэрэгт шийдвэр гаргана. Төлөөлөгчдийн танхим нь Зөвлөхүүдийн танхимын санал зөрөлдөөнийг үргэлж дардаг. Зөвхөн доод танхим л засгийн газрын эсрэг итгэл үзүүлэхгүй байх санал гаргаж болно.

Ангилал:Дайны дараах Японы түүх
Ангилал:Японы засгийн газар
Ангилал:Японы хууль тогтоох засаглал
Генетикийн олон янз байдал

**Генетикийн олон янз байдал**гэдэг нь тухайн зүйлийн генетикийн бүтцэд байгаа удамшлын шинж чанаруудын нийт тоо бөгөөд энэ нь зүйлийн тооноос эхлээд зүйлийн доторх ялгаа хүртэл өргөн хүрээтэй байдаг бөгөөд тухайн зүйлийн оршин тогтнох хугацаатай холбоотой байж болно.[1] Энэ нь удамшлын шинж чанар өөрчлөгдөх хандлагыг тодорхойлдог удамшлын хэлбэлзлээс ялгаатай.

Генетикийн олон янз байдал нь популяцийг хүрээлэн буй орчны өөрчлөлтөд дасан зохицох арга зам болдог. Илүү их хэлбэлзэлтэй байх тусам популяцийн зарим хүмүүс хүрээлэн буй орчинд тохирсон аллелийн өөрчлөлттэй байх магадлал өндөр байдаг. Эдгээр хүмүүс амьд үлдэж, тэр аллелийг агуулсан үр удам төрүүлэх магадлал өндөр байдаг. Эдгээр хүмүүсийн амжилтын ачаар хүн амын тоо олон хойч үедээ үргэлжлэх болно.[2] Популяцийн генетикийн эрдэм шинжилгээний салбар нь генетикийн олон янз байдлын талаархи хэд хэдэн таамаглал, онолыг агуулдаг. Хувьслын төвийг сахисан онол нь олон янз байдал нь төвийг сахисан орлуулалтын хуримтлалын үр дүн гэж үздэг. Сонголтыг төрөлжүүлэх гэдэг нь тухайн зүйлийн хоёр дэд популяци нь өөр өөр орчинд амьдардаг бөгөөд тодорхой байршилд өөр өөр аллелийг сонгодог гэсэн таамаглал юм. Жишээлбэл, тухайн зүйл доторх хувь хүмүүсийн хөдөлгөөнтэй харьцуулахад өргөн хүрээтэй бол энэ нь тохиолдож болно. Давтамжаас хамааралтай сонголт гэдэг нь аллелиуд түгээмэл болох тусам илүү эмзэг болдог гэсэн таамаглал юм. Энэ нь эзэн ба эмгэг төрүүлэгчийн харилцан үйлчлэлд тохиолддог бөгөөд эзэн дунд хамгаалалтын аллелийн өндөр давтамж нь тухайн аллелийг даван туулж чадвал эмгэг төрөгч тархах магадлал өндөр байдаг гэсэн үг юм.

Ангилал:Генетик
Нямдоогийн Баярмаа

Н.Баярмаа нь эрх зүйч мэргэжилтэй, Хууль зүйн ухааны доктор зэрэгтэй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2022 оны 07 дугаар сарын 08-ны өдрийн 146 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна.

* 1998-2009 онд Отгонтэнгэр их сургуулийн Хууль зүйн сургуулийн Эрх зүйн тэнхимд багш, 

* 2009-2012 онд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэст зөвлөх, 

* 2012-2013 онд Хууль зүйн яамны Эрх зүйн шинэчлэлийн бодлогын газрын ахлах мэргэжилтэн, 

* 2013-2014 онд “Эм ди эс энд ассошэйтс” хууль зүйн фирмд ахлах хуульч, 2014-2015 онд Монгол Улсын Хөгжлийн банкны хууль зүйн газрын Хуулийн хэлтсийн ахлах хуульч, 

* 2015-2016 онд Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийн иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч, 2016-2022 онд Чингэлтэй дүүргийн иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгчээр ажиллаж байсан. 

* Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2022 оны 07 дугаар сарын 08-ны өдрийн 146 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгч
Ангилал:Монголын шүүгч
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Ангилал:Амьд хүн
Дулааны цацраг

**Дулааны цацраг** нь бодис дахь бөөмсийн дулааны хөдөлгөөнөөс үүсдэг цахилгаан соронзон цацраг юм. Материал дахь цэнэгийн хөдөлгөөнөөс (бодисын нийтлэг хэлбэр дэх электрон ба протон) дулааныг цахилгаан соронзон цацраг болгон хувиргах үед дулааны цацраг үүсдэг. Үнэмлэхүй тэгээс их температуртай бүх бодис дулааны цацраг ялгаруулдаг. Өрөөний температурт цацрагийн ихэнх хэсэг нь хэт улаан туяаны (IR) спектрт байдаг.[1]: 73–86  Бөөмийн хөдөлгөөн нь цахилгаан соронзон цацраг үүсгэдэг цэнэгийн хурдатгал эсвэл диполь хэлбэлзлийг үүсгэдэг.

Амьтнаас ялгардаг хэт улаан туяаны цацраг (хэт улаан туяаны камераар илрүүлдэг) болон сансрын бичил долгионы дэвсгэр цацраг нь дулааны цацрагийн жишээ юм. Хэрэв цацрагийн объект нь термодинамикийн тэнцвэрт байдалд байгаа хар биеийн физик шинж чанарыг хангадаг бол цацрагийг хар биетийн цацраг гэж нэрлэдэг.[2] Планкийн хууль нь хар биетийн цацрагийн спектрийг тодорхойлдог бөгөөд энэ нь зөвхөн тухайн объектын температураас хамаардаг. Wien-ийн шилжилтийн хууль нь ялгарах цацрагийн хамгийн их магадлалтай давтамжийг тодорхойлдог бөгөөд Стефан-Больцманы хууль нь цацрагийн эрчмийг өгдөг.[3] Дулааны цацраг нь дулаан дамжуулах үндсэн механизмуудын нэг юм.

## Тойм 
Дулааны цацраг гэдэг нь үнэмлэхүй тэгээс их температуртай бүх бодисоос цахилгаан соронзон долгионы ялгаралт юм.[4][1] Дулааны цацраг нь дулааны энергийг цахилгаан соронзон энерги болгон хувиргах үйл явцыг тусгадаг. Дулааны энерги нь бодис дахь атом ба молекулуудын санамсаргүй хөдөлгөөний кинетик энерги юм.

Ангилал:Дулааны техник
Ангилал:Термодинамик
Ангилал:Цахилгаан соронзонгийн цацраг
Дамдины Эрдэнэбалсүрэн

**Дамдины Эрдэнэбалсүрэн** (1967 оны 8 сарын 7-нд төрсөн) нь олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүй, олон улсын хүний эрхийн эрх зүй зэрэг эрүүгийн эрх зүйгээр мэргэшсэн Монголын шүүгч. Тэрээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2012 оны 2-р сарын 6-ны өдрийн 19 дүгээр зарлигаар Улсын Дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон 2024 он хүртэл ажилласан. 2024 оноос хойш Олон улсын шүүхэд сонгогдон 9 жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай ажиллаж эхэлсэн. 

## Намтар 
1985-1991 онд ОХУ-ын Эрхүү хотын Их сургуульд сурч эрх зүйч мэргэжлээр магистраар төгссөн. 

Тэрээр 1991-2004 онд Ховд аймгийн Прокурын газар ажилласан.  

2012-2024 онд Монгол Улсын Дээд шүүхийн шүүгч.

Олон Улсын Эрүүгийн Шүүхийн Ромын дүрэмд оролцогч талуудын Ассамблейн 22 дугаар чуулган 2023 оны 12-р сарын 4-14-ний өдрүүдэд АНУ-ын Нью-Йорк хотноо болоход Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгч Дамдины Эрдэнэбалсүрэн нийт гишүүн орнуудын олонхын саналаар Олон улсын эрүүгийн шүүхийн шүүгчээр сонгогдсон. Олон улсын эрүүгийн шүүхийн шүүгчээр монгол хүн гурван удаа нэр дэвшин өрсөлдөж байсан бол ийнхүү анх удаа сонгогдсон бөгөөд эхний санал хураалтаар Д.Эрдэнэбалсүрэн ганцаараа 114 орны 81 санал авсан байна. Олон улсын эрүүгийн шүүх нь 18 шүүгчээс бүрддэг бөгөөд тэдгээрийн 6 нь 3 жил тутамд 9 жилийн хугацаатай сонгогддог. Д.Эрдэнэбалсүрэн шүүгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 2024-2033 он хүртэл хэрэгжинэ.

Ангилал:Монголын шүүгч
Ангилал:Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Олон Улсын Эрүүгийн Шүүхийн шүүгч
Ангилал:1967 онд төрсөн
Хун Манет

**Хун Манет** (кхмер. ហ៊ុន ម៉ាណែត; 1977 оны 10-р сарын 20-нд Мемот хотод төрсөн) - камбожийн улстөр, цэргийн зүтгэлтэн, 2018 оноос Камбожийн Эзэн хааны Зэвсэгт хүчний генерал бөгөөд командлагч. 40 орчим жил Камбожийн Ерөнхий сайд байсан Хун Сений ууган хүү юм. 2023 оны 7-р сарын 26-нд Хун Сен Засгийн газрын тэргүүний албан тушаалаа том хүү Хун Манетад шилжүүлнэ гэж мэдэгдээд 2023 оны 8-р сарын 22-нд хүү Хун Манет-ад шилжүүлж Камбожийн Ерөнхий сайд болсон.

## Намтар 
Манет 1977 оны 10-р сарын 20-нд Кампонгтям мужийн Мемот дүүргийн Ко Тхмар тосгонд Камбож Улсад Улаан кхмерууд төрийн эрх барьж байхад төрсөн ажээ. 

Манет бага дунд боловсрол Пномпень хотод аваад 1995 онд Камбожийн Хааны Зэвсэгт хүчинд элсэн орсон байна. Мөн тэр ондоо АНУ-ын Вест-Поинт дахь Цэргийн Академид суралцахаар элсэн оржээ. 1999 оны 5-р сард тус Цэргийн Академийг тэр жил төгссөн гадаадын долоон курсантны нэг бөгөөд Камбожийн анхны төгсөгч болжээ. 

Вест Пойнт сургуулиа төгссөний дараа тэрээр эдийн засгийн бакалаврын зэрэг хамгаалж, Камбожийн хааны армид дэслэгчээр томилогдсон байна. Мөн сүүлд 2002 онд Нью-Йоркийн их сургуульд эдийн засгийн ухааны магистр, 2008 онд Бристолийн Их сургуульд эдийн засгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна.

2008 онд Манет хурандаа цолтой Камбожийн терроризмын эсрэг үндэсний тусгай хүчний командлагчаар томилогдсон юм. 2013 оны 6-р сард Камбожийн хааны армийн дэд командлагч, нэгдсэн цэргийн жанжин штабын орлогч даргаар томилогдож дэслэгч генерал цол хүртжээ.

2008-2011 онд Камбож-Тайландын сөргөлдөөний үеэр Хун Манет мөргөлдөөнийг зогсоох хэлэлцээнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Мөн Камбожийн Зэвсэгт хүчний шинэчлэлийн үйл явцад оролцож, залуу офицер, цэргүүдэд онцгой анхаарал хандуулдаг байсан гэдэг.

2021 оны 12-р сарын 2-нд Ерөнхий сайд Хун Сен өөрийн орыг залгамжлах шинэ Ерөнхий сайд болох хүүгээ дэмжиж байгаагаа албан ёсоор мэдэгдсэн.

2023 оны 8-р сарын 22-нд Камбожийн Үндэсний Ассамблей шинэ Засгийн газрын бүрэлдэхүүнийг баталж Хун Манетыг Камбожийн Ерөнхий сайдаар баталжээ. 

Ангилал:1977 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Камбожчууд
Ангилал:Камбожийн ерөнхий сайд
Ангилал:Камбожийн зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Камбожийн улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны эдийн засагч
Ангилал:АНУ-ын Цэргийн Академийн төгсөгч
Накасонэ Хирофүми

**Накасонэ Хирофүми** (япон. 中曽根 弘文 *Накасонэ Хирофуми*, 1945 оны 11-р сарын 28-нд төрсөн) японы төрийн зүтгэлтэн. 

2008 оны 9-р сараас 2009 оны 9-р сар хүртэл Асоо Тароо-гийн Засгийн газарт Гадаад хэргийн сайд, Мори Ёшироо-гийн Засгийн газар Боловсролын сайдаар тус тус ажиллаж байсан.  Японы Ерөнхий сайд агсан Накасонэ Ясухиро-гийн хүү юм. 

Хувийн "Кэйо Их сургууль" (япон. 慶應義塾大学 *кэйо:*) худалдаа, ажилжааны ангийг төгссөн. Их сургуулиа дүүргээд "Асахи Касей Корпорацид" (Asahi Kasei) ажиллаж байсан. Дараа нь эцэг Накасонэ Ясухиро-г Ерөнхий сайд байхад туслахаар нь ажиллаж байжээ. 

Тэрээр өнөө үед Японы Либерал-Ардчилсан намыг төлөөлсөн парламентын гишүүн. 

Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:Гүнма мужийн хүн
Ангилал:Японы боловсролын сайд
Ангилал:Японы гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Японы хөнгөн атлетикийн тэргүүн
Ангилал:Зөвлөлийн Танхимын гишүүн
Ангилал:Японы Либерал Ардчилсан Намын гишүүн
Вангин Шян

**Вангин Шян** (хятад: 完顏襄, пиньинь: Wán yán xiāng) (1140-1202) буюу **Вангин Чинсан** нь Алтан улсын төрийн сайд. Төрсөн нэр нь Ань (唵, Ǎn), хятад нэр нь Шян (襄, Xiāng). Тэрбээр Алтан улсын хааны угсааны хүн бөгөөд зүүн нийслэлийн захирагч түшмэл Вангин Шэнгүнайгийн ач хөвүүн. Цол нь Ужао (武昭, Wǔzhāo).

## Намтар 
1157 онд түүний эцэг Вангин Алудай өөд болсны дараа залгамжлан түшмэл болжээ. 1161 онд зүүн этгээдийн дэд жанжин Вангин Моуянийг дагаж, тус улсын баруун хойно нутагт гарсан киданы Ила Вовогийн бослогыг дарах үйлд зүтгэсэн тул Божоугийн (亳州) фанюйши түшмэл (防御使) болсон. 1163 онд 2000 цэрэг захиран Иншуй голыг гатлан Инжоу (颍州), Хаожоу (濠州), Чинлигуан (清流关), зэрэг хот суурин луу довтолсон. Сүн улс, Алтан улс хоёр дайнаа зогсоож найрамдсны дараа дунд, дээд шатны албан тушаалд томилогдон ажилласан. 1183 онд пинжан жэнши түшмэл, сяо гуо гүн (萧国公) цол хүртсэн. 1188 онд эрхин сайдын яамны баруун этгээдийн чинсан (尚书右丞相) болов. 1195 оны 12 сард Татар аймгийн бослогыг дарахаар их цэрэг удирдан Даянлуо руу хөдөлсөн. 1196 онд хэрэйдийн Тоорил хан, монголын Тэмүжин хан нарын хамтаар Улз гол руу зугтсан Татарын Мэгүжин сүүлтийг устгаж, бусад Татарын бослогыг дарав. 1196 оны 10 сард цэргээ авч Дадин фуд буцаж ирэв. 11 сард киданы Дэшоугийн Шинжоуд гаргасан бослогыг дарав. 1197 онд зүүн этгээдийн дэд жанжин, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд, пинжан жэнши түшмэл болж, Линьхуан фугаас Жунду хүртэл даланг 50 өдөрт байгуулав. Дараа нь энэ гавьяаны төлөө зүүн гарын чинсан, сыкон түшмэл болов. 1202 онд нас барав.     

## Эшлэл 
Ангилал:1140 онд төрсөн
Ангилал:1202 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын түшмэл
Ангилал:Зүрчид
Мишигийн Батсуурь

## Мишигийн Батсуурь 
М.Батсуурь нь эрх зүйч мэргэжилтэй, бизнесийн удирдлагын менежер, хууль зүйн ухааны магистр зэрэгтэй. Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр ажилладаг.
Ангилал:Монголчууд
Мөнгөнцогийн Батхүлэг

**Мөнгөнцогийн Батхүлэг** (1990 онд Хэнтий аймгийн Хэрлэн суманд төрсөн) Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн дэд сайд. 

## Намтар 
2008 онд Хэнтий аймгийн 2-р цогцолбор дунд сургууль төгссөн.

2012 онд ХААИС-ийн Эдийн засаг, бизнесийн сургуулийг маркетингийн удирдлагын анги төгссөн. 

2020 оноос Хэнтий аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр Хэрлэн сумын тавдугаар багаас сонгогдон ажиллаж байгаа юм.

Тэрээр, айлын ууган хүү бөгөөд эмэгтэй, эрэгтэй 2 дүүтэй аж. Түүний эхийг С.Энхцэцэг гэдэг багш мэргэжилтэй.

Засгийн газрын 2022 оны 10-р сарын 21-ний өдрийн 383-р тогтоолоор Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн дэд сайдаар томилжээ.

"Ашдын Түүчээ" ХХК-ийн 80 хувийг, "Ард Контент" Групп ХХК-ийн 50 хувийг эзэмшдэг байна.

**Ажлын туршлага**

2013-2015 онд "Шинэ дэлхий" Телевизэд төлөвлөлтийн менежерээр ажлын гараагаа эхлүүлсэн.

●      "Ард контент групп"-ийн гүйцэтгэх захирал

●      2019 онд ЗГХЭГ-ын даргын олон нийтийн харилцаа хариуцсан зөвлөх /Л.Оюун-Эрдэнийн үед/

●      2020 оны есдүгээр сараас МАН-ын улс төрийн бодлогын газрын дарга

●      2022 оны гуравдугаар сараас СДМОХ-ны ерөнхийлөгч

●      2022 оноос Ерөнхий сайдын ажлын албаны гишүүн, зөвлөх

●      Мөн Хэнтий аймгийн нутгийн зөвлөлийн гүйцэтгэх захирлаар ажилладаг.

Ангилал:Чингисийн (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:1990 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Юмжаагийн Жавзан

**Юмжаагийн Жавзан** (1928 онд Увс аймгийн Давст сумын нутагт төрсөн)- БНМАУ-ын Ардын Боловсролын тэргүүний ажилтан, сурган хүмүүжүүлэгч, БНМАУ-ын удирдагч Юмжаагийн Цэдэнбалын эмэгтэй отгон дүү нь юм.

## Намтар 
Эцэг Юмжаа, эх Заяа нар нь 11 хүүхэд төрүүлсэн бөгөөд Ю.Цэдэнбал тав дахь хүүхэд нь байсан бол хамгийн отгон нь Ю.Жавзан юм. Айлын бага охин учраас эх нь их эрхлүүлдэг байсан гэдэг. 1940 онд эцэг нь нас бардаг жил Давст суманд дөнгөж нээгдсэн бага сургуульд элсэн орсон байна. 

1946 оны орчимд Улаанбаатар хотод шилжиж ирээд нэгдүгээр арван жилийн дунд сургуульд сурч, 1950 онд Монгол Улсын Их сургуулийн бэлтгэл анги нээгдэхэд орж төгссөн ажээ. 

МИУС-ийн Хими биологийн ангид сурч байгаад тэр үед их сургуулийн нэгдүгээр анги төгссөн хүмүүсийг хойшоо ЗХУ руу сургуульд явуулдаг байсны дагуу хойшоо сурахаар явжээ. 

Дээд сургуулиа төгсөөд БНМАУ-ын Ардын Гэгээрлийн яам, Боловсролын яаманд ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ суусан ажээ.

## Гэр бүл 
Ө.Доржтой 1955 онд гэрлээд охин Д.Туяа, хүү Д.Баясгалан нарыг төрүүлжээ.

Ангилал:Монголчууд
Хөхийсүрэнгийн Батсүрэн

**Хөхийсүрэнгийн Батсүрэн** (1965 онд Увс аймгийн Улаангом суманд төрсөн) - 2019 оны 5-р сараас Монгол Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, 2012 оноос Улсын Дээд шүүхийн шүүгч. 

## Намтар 
Х.Батсүрэн нь 1973-1983 онд Хэнтий аймгийн 10 жилийн дунд сургууль, 1984-1989 онд ЗХУ-ын Дотоод явдлын яамны Академи, 1997-1999 онд ХБНГУ-д Их сургуулийг тус тус төгссөн. Эрх зүйч мэргэжилтэй.  

1989-1990 онд Хэнтий аймгийн Цагдан сэргийлэх ангид төлөөлөгч, 1990-1995 онд Баянгол дүүргийн Цагдаагийн хэлтэст төлөөлөгч, 2000-2004 онд Шүүхийн ерөнхий зөвлөлд мэргэжилтэн, 2004-2011 онд Нийслэлийн захиргааны хэргийн шүүхийн шүүгч, 2011 оноос тус Шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр, 2012 оноос Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр тус тус  ажилласан байна.  

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын шүүгч
Ангилал:Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Бронислав Коморовски

**Брони́слав Коморовски** (польш. *Bronisław Maria Komorowski*; 1952 оны 6-р сарын 4-нд БНПАУ-ын Оборники-Слёнскед төрсөн) -польшийн улс төрч, 2010-2015 онуудад Польшийн Ерөнхийлөгч байсан. 

Б.Коморовски Польшийн Үндэсний батлан хамгаалахын сайд, 2007-2010 онуудад Польшийн Сеймын Маршал буюу дарга байсан. 2010 оны 4-р сарын 10-наас 7-р сарын 5-нд Ерөнхийлөгч Лех Качиньски-г Смоленск хотод онгоцны ослоор нас барахад Польшийн Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэсэн.  2010 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд  «Иргэний байр суурь» намаас дэвшин ялалт байгуулжээ. 

## Намтар 
1977 онд Варшавын Их сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. 1977-1980 онд "Słowo Powszechne" сэтгүүлийн редакцад ажилласан байна.

Ангилал:1952 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Польшууд
Ангилал:Доод Силези мужийн хүн
Ангилал:Польшийн батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Сеймийн гишүүн (Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс)
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны ноёрхогч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Давхар Цагаан Загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)
Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан
Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан
Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (5-р зэрэг)
Ангилал:Серафимов одон шагналтан
Ангилал:Эрх Чөлөөний Холбооны гишүүн
Ангилал:Иргэдийн Индэр Намын гишүүн
Ангилал:Варшав Их Сургуулийн төгсөгч
Армия Крайова (Польш)

**Армия Крайова** (товч **АК**; польш. *Armia Krajowa*, орчуулга— «Эх орны *Арми*») -Дэлхийн 2-р дайны үед буюу 1942-1945 онуудад дайны өмнөх Польш улсын болон Унгарын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж байсан Польшийн цэргийн далд цэргийн байгууллага юм. 

Армия Крайова нь фашист Герман болон Зөвлөлтийн эзлэн түрэмгийллийн эсрэг Польшийн эсэргүүцлийн гол байгууллага байсан юм. Дэлхийн 2-р дайны үед Европ дахь хамгийн том байнгын бус (партизан) бүрэлдэхүүнүүдийн нэг. Байгууллагын гишүүдийн ихэнх нь хууль эрх зүйн албан тушаалтай байсан. 

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Варшавын бослогыг удирдан зохион байгуулсан байгууллага юм.

Ангилал:1940-д он
Ангилал:Европ дахь нацизмын түрэмгийллийг эсэргүүцэх хөдөлгөөн
Ангилал:Партизаны байгууллага
Ангилал:Польш дэлхийн хоёрдугаар дайнд
Ангилал:Польшийн эсэргүүцэл (1939-1945)
Богдан Борусевич

**Богдан Борусевич** (польш. *Bogdan Michał Borusewicz*; 1949 оны 1-р сарын 11-нд Лидзбарк-Варминьски хотод төрсөн) -польшийн улс төрийн зүтгэлтэн. Польшийн Сеймын I, II, III дугаар чуулганы (1991-1997) гишүүн, Сенатын VI, VII, VIII чуулганы (2005 оноос хойш) гишүүн бөгөөд 2005-2015 онд Сенатын Маршал, 2015 оноос дэд Маршал. 2010 оны 7-р сарын 8-нд нэг өдөр Польшийн Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэсэн.

## Намтар 
Польшийн Гдыня хотын Дүрслэх урлагийн сургуульд сурч байхдаа 1968 оны тавдугаар сард сөрөг хүчний ухуулах хуудас хэвлэж тараасан хэргээр баривчлагдаж байсан. 

1975 онд Люблин хотын Католик Их сургуулийн хүмүүнлэгийн ангийг дүүрэгсэн. 

1990-1991 онуудад Үйлдвэрчний эвлэлийн  "Эв санааны нэгдэл" /Солидарношчь/ хөдөлгөөний орлогч дарга байсан. 

1991-2001 онуудад Польшийн Сеймын гишүүн.  

## Гэр бүл 
Гэргий Алина Пенковская 2002 онд нас барсан, хүү Себастьян, охин Кинг гэдэг.

Ангилал:1949 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Польшууд
Ангилал:Варми-Мазури мужийн хүн
Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Польшийн үйлдвэрчний эвлэлийн ажилтан
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны ноёрхогч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Гданьскийн хүндэт иргэн
Ангилал:Марийн орны загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)
Ангилал:Норвегийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Иргэдийн Индэр Намын гишүүн
Ангилал:Сеймийн гишүүн (Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс)
Ангилал:Эрх Чөлөөний Холбооны гишүүн
Людвиг Борхардт

**Людвиг Борхардт** (герман. *Ludwig Borchardt*; 1863 оны 10-р сарын 5-нд Берлинд төрсөн— 1938 оны 8-р сарын 12-нд Парис хотноо на барсан) — германы египт судлаач эрдэмтэн, алдарт «Нефертити»-г олсон хүн гэдгээрээ алдартай.

## Намтар 
XVII зуунаас протестант шашин дагагч болсон чинээлэг жүүд гэр бүлд төрсөн. Зохиолч Рудольф Борхардт, Георг Борхардт нарын ах нь юм.

Людвиг Борхардт Адольф Эрманы удирдлага дор архитектур, египет судлалын чиглэлээр суралцсан байна. Зам барилгын салбарт ажилласны дараа тэрээр анхны Асуаны далан барих ажлын үр дүнд үерт автсан Фила арлын сүмээс түүхийн үнэт зүйлсийг аврах ажилд оролцох Эрманы саналыг хүлээн авч хамтран ажилласан байна. Борхардт сүмийн цогцолборын суурь болон сүм дэх бичээсийг судлахыг даалгасан.

Фила арал дээр ажлаа дуусгасны дараа Борхардт Каир дахь Египетийн музейн үзмэрүүдийн ерөнхий каталогийг эмхэтгэх ажилд оролцов. Борхардтын 1905 онд хэвлэгдсэн анхны шинжлэх ухааны бүтээл нь хаадын болон энгийн ард хүмүүсийн барималуудын каталог байсан юм.

1903 онд Борхардт банкир Эдуард Коэний охин Эмили (Мими) Коэнтэй гэрлэж, санхүүгийн байдлаа баталгаажуулж авчээ. Улмаар тэрээр Египет судлалд илүү их цаг зарцуулж, өөрийн зардлаар малтлага хийх боломжтой болсон байна. Удалгүй тэрээр Германы Засгийн газрын санхүүжилтээр Тебест "Герман байшин" барьж эхлүүлсэн бөгөөд уг "Герман байшин" нь Египет дэх Германы Соёлын төв болсон байна. 

Германы Дорно дахины нийгэмлэгийн (Герман: Deutsche Orient-Gesellschaft) туслалцаатайгаар Борхардт нэгэн цагт Эхнатоны үеийн Эртний Египтийн нийслэл Ахетатаны байрлаж байсан Эль Амарнад 1911 онд малтлага хийж эхлүүлжээ. Нийтдээ дөрвөн судалгааны улирал зохион байгуулсан. 1912 оны 12-р сарын 6-нд эдгээр малтлагын үеэр Эхнатоны тэргүүн эхнэр Нефертитигийн баримлын хөрөг олджээ.

1913 онд Нефертитигийн баримлын хамрыг гипсээр зориудаар гэмтээсэн нь Египетийн эрх баригчдыг үнэ цэнэ багатай гэж хүлээн зөвшөөрөхөд хүргэсэн байна. Удалгүй дэлхийн нэгдүгээр дайн эхэлж, Борхардт Египетийг орхин явах болжээ. 1915 онд Каир дахь Германы Египетийн эртний олдворын хүрээлэнг хааж, 1923 онд л Борхардт дахин нээх эрхийг авчээ. 1927 онд түүний хүчин чармайлтаар Тебес дэх Соёлын төв дахин нээгдсэн боловч дайны өмнөх үеэс ялгаатай нь Борхардтын зөвшөөрөгдсөн малтлагын цар хүрээ маш хязгаарлагдмал болсон байв.

1931 онд Борхардт эхнэрийнхээ хөрөнгөөр ​​хувийн судалгааны хүрээлэн байгуулжээ. Дэлхийн 2-р дайны дараа энэ байгууллагыг Швейцарийн Эртний Египетийн Архитектур, Археологийн Хүрээлэн гэж нэрлэх болсон.

Людвиг Борхардт хэзээ Египетийг орхисон тухай мэдээлэл байдаггүй. Тэрээр 1938 оны 8-р сарын 12-нд Парист (зарим мэдээгээр Цюрих-д) нас барсан гэдэг.

Ангилал:1863 онд төрсөн
Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Ангилал:Германчууд
Ангилал:Берлиний хүн
Ангилал:Археологич
Ангилал:Египет судлаач
Ангилал:Германы Археологийн Хүрээлэнгийн гишүүн
Төмөрбаатарын Аюурсайхан

**Төмөрбаатарын Аюурсайхан** - Монгол улсын Их хурлын гишүүн, Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд асан. 

## Намтар 
1993 онд Нийслэлийн 23 дугаар дунд сургууль төгссөн.

1995-1999 онд БНТУ-ын Докуз Ейлүл их сургууль эдийн засагч.

2004-2006 онд Сөүлийн Үндэсний их сургууль, Японы олон улсын их сургуулийг олон улсын хөгжлийн эдийн засгийн магистр.

2007-2014 онд ХААИС-ын Эдийн засаг, бизнесийн сургуулийн аспирантур. 

2014 онд Эдийн засаг, менежментийн чиглэлээр докторын зэрэг /Ph.D/ хамгаалсан.

## Ажилласан байдал 
2000-2005 онд “Аста Пресс” ХХК-д эдийн засагч, Ерөнхий захирал.

2006-2009 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан Н.Багабандийн шадар туслах.

2008-2012 онд Нийслэлийн Чингэлтэй дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч, тэргүүлэгч, ИТХ-ын Экологи, байгаль орчин, тохижилт, үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хорооны дарга.

2009-2012 онд Монгол Ардын Намын Удирдах зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газарт улс төрийн ажилтан, Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх

2012 онд Нийслэлийн Чингэлтэй дүүргийн Засаг дарга.

2013-2015 онд Монгол Ардын Намын Хяналтын Ерөнхий Хорооны дэд дарга.

2015 онд Засгийн газрын тохируулагч агентлаг Шударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн төлөө газрын дарга.

2012 оноос Монгол Ардын Намын Шинэчлэл, хөгжлийн хорооны дарга.

2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.

2018 оноос Хөгжлийн төлөөх эрдэмтэд ТББ-ын тэргүүн.

2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга.

2020 оноос УИХ-ын дэд дарга.

2022 оны 10-р сарын 21-нд Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайдаар томилогдсон.

Т.Аюурсайхан 2023 оны 2-р сарын 6-нд  УИХ-ын гишүүн болон Хөдөлмөр, Нийгмийн Хамгааллын сайдын албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ гаргасан байна.

2023 оны 3-р сард  УИХ-ын гишүүн Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ, Төмөрбаатарын Аюурсайхан, Нанзадын Наранбаатар нарт явуулж байгаа "Нүүрсний хулгайн" хэргээр мөрдөн шалгах ажиллагаанд УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал, бүрэн эрхийн асуудал саад учруулж байна гэж үзэн эдгээр гурван гишүүний бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх саналыг улсын ерөнхий прокурорт хүргүүлж УИХ-ын гишүүнээс түтгэлзүүлсэн.  

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын сайд
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Амьд хүн
Вангин Ши-инь

**Вангин Ши-инь** (хятад: 完顏希尹, пиньинь: Wán yán xī yǐn) (? - 1140 он) болбоос Зүрчидийн Алтан улсын түшмэл төдийгүй зүрчид бичгийг зохиосон хүн юм. Түүний зүрчид нэрийг **Гүшэнь** (穀神, Gǔ shén) гэдэг. Эцэг Хуандоу нь Агуда хааны үеэл учраас хаан ургийн холын саданд тооцогдоно.  

## Намтар 
1119 онд Агуда хааны зарлигаар зүрчидийн хэл аялгуунд тохируулж, кидан бичгээс санаа авч, дүрс үсэг бүхий бичиг зохиожээ. 1125 онд Вангин Зонханы удирдсан цэрэгт багтаж Киданы эсрэг байлдаж Киданы баруун нийслэлийг эзлэсэн. Мөн онд Сүн улсыг дайлах баруун гарын цэргийн жанжнаар томилогдож, Шижин хотоос Тайюань руу довтлов. 1127 онд Сүн улс руу довтлохдоо Сүн улсын хоёр хааныг олзлоход оролцов. 1135 онд Хэла хааны зарлигаар эрхин сайдын яамны зүүн гарын чинсан (尚書左丞相) бөгөөд шижун (侍中) түшмэлээр томилогдов. 1139 онд Вангин Зонган, Вангин Зонпан, Вангин Зонжюнь нарын хааны угсааны вангуудын бослогыг дарж, тэднийг алсан тул чэнь ван (陈王) цол хүртэв. 1140 онд нас барав. 1143 онд шин гуо гүн (邢国公) цол нэхэн соёрхов. 1151 онд Дигунай хааны зарлигаар түүнд юй ван (豫王) цолыг нэхэн соёрхов. 1157 онд жинь юань жюнь ван (金源郡王) цолыг нэхэн соёрхов.  

## Эшлэл 
Ангилал:1140 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын түшмэл
Айзек Зингер

**Айзек** **Меррит Зингер** (англи. *Isaac Merritt Singer*, 1811 оны 10-р сарын 27-нд АНУ-ын Питтстаун хотод төрсөн- 1875 оны 7-р сарын 23-нд Английн Пейнтон хотод нас барсан) - америкийн зохион бүтээгч, аж үйлдвэрлэгч. Оёдлын машиныг ихээхэн боловсронгуй болгож «Зингер» комаги уусгэн байгуулсан хүн.

## Намтар 
А.Зингер 1811 оны 10-р сарын 27-нд Нью-Йорк мужийн Питтстаун хотод Адам Зингер (Рейзигерийг төрөх үеийн овог) болон эхнэр Рут Бенсон нарын отгон  хүүхэд болж төржээ. Айзек хүүг 10 настайд эцэг эх хоёр нь салсан байна. 

1839 онд Зингер газар өрөмддөг машин зохион бүтээж патент аваад 2000 доллараар « Ай ба Эм» Хоолой барих компанид зарсан байна. Үүний дараа багын жүжигчин болох хүлэлдээ хөтлөгдөн «Мерриттын тоглогчид» хэмээх жүжигчдийн баг бүрдүүлээд 5 жил тоглолтын тойрон аялалд гарчээ. 

## Оёдлын машин 
Зингер оёдлын машин шинээр зохион бүтээгээгүй бөгөөд хэзээ ч би зохион бүтээсэн гэж мэдэгдэж байгаагүй гэдгийг онцлох хэрэгтэй. 1850 он гэхэд түүний анхны оёдлын машин гарч ирэхэд хэд хэдэн оёдлын машины загвар аль хэдийн бий болсон байсан. Тэрээр 10 хоногийн турш эдгээр оёдлын машинд  байсан дутагдалуудыг арилгаж "дэлхийг донсолгосон" зохион бүтээгчийг их баян болгосон байна. Зингер челнокийг хэвтээ байрлуулсан (ингэсэнээр оёх утас нь ороцолдохоо больсон); оёдлын машинд оёх эдлэлээ тогтоох хавтан буюу жижиг суурь бөгөөд оёдлын зүүг барих хөл санал болгосон (үүгээр тасралтгүй үргэлж оёх боломжтой болсон); оёдлын машин хөлөөрөө ажлуулах төхөөрөмж хийсэн (хоёр гар чөлөөтэй болж оёдол хийхдээ хоёр гараа оролцуулах боломжтой болсон). Эдгээр гурван шинэ боломж олгосон шинэчлэл нь олон жил оёдлын машины үндсэн суурь бүтээл болсон ажээ. 

1851 онд Айзек Меррит Зингер болон түнш Уильям Кларк нар "I.M. Singer & Co" компани байгуулсан. 1865 онд "Singer Manufacturing Company" болж, 1963 онд "The Singer Company" болж нэрээ өөрчилсөн ажээ.

Ангилал:1811 онд төрсөн
Ангилал:1875 онд өнгөрсөн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Нью-Йоркийн хүн
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:АНУ-ын зохион бүтээгч
Ангилал:Оросын хааны ордны нийлүүлэгч
Ангилал:19-р зууны бизнесмен
Ангилал:Оёдлын машин
Алексей Косыгин

**Алексей Николаевич Косыгин** (1904 оны 2-р сарын 8-нд Хаант Оросын Санкт-Петербург хотод төрсөн— 1980 оны 12-р сарын 18-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) -зөвлөлтийн улс төрийн, намын зүтгэлтэн, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга (1964—1980), ЗХУ-ын Коммунист намын Улс төрийн Товчооны гишүүн, Тэргүүлэгчдийн гишүүн (1948—1952; 1960—1980). ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн хошой баатар (1964, 1974).

ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга (1960—1964), Өргөн хэрэглээний аж үйлдвэрийн барааны сайд (1953—1954), Хөнгөн аж үйлдвэрийн сайд (1948—1953), Сангийн сайд (1948), ЗХУ-ын Ардын аж үйлдвэрийн Ардын комиссар (1939—1940), ЗХОУ-ын СнЗ-ийн дарга (1943—1946). 1927 оны ЗХУ-ын Коммунист Намын гишүүн.

1976, 1979 онудад Косыгин цус харваж, 1980 оны 8-р сард миокардийн шигдээс давтагдаж байжээ. Тэрээр 1980 оны 12-р сарын 18-нд эмнэлэгт зүрх нь гэнэт зогсоод нас баржээ.

Ангилал:1904 онд төрсөн
Ангилал:1980 онд өнгөрсөн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн
Ангилал:ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн
Ангилал:ЗХУ-ын сайд
Ангилал:ЗХУ-ын сангийн сайд
Ангилал:ЗСБНХОУ-ын засгийн газрын тэргүүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:БНМАУ-ын баатар
Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Вьетнамын Алтан Од одон шагналтан
Ангилал:Георгий Димитровын одон шагналтан
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Клемент Готвальд одон шагналтан
Ангилал:Ленинградын Хамгаалалтын Төлөө медаль шагналтан
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан
Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан
Ангилал:Хосе Марти одон шагналтан
Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн
Өрөм

**Өрөм**- Малын хөөрүүлсэн сүүний дээгүүр тогтсон цөцгийрхөг цагаан идээ. Өрөм хийх явцыг монголчууд өрөм тогтоох, ***өрөм загсаах*** гэнэ.  

Гол төлөв үхэр, сарлагийн сүүгээр өрөм хийдэг байна. Зөөлөн гал дээр хөөрүүлж буй сүүг самрахдаа шанагаар утган авч нилээд өндрөөс зугуухан жигд гоожуулах ба сүүний бүрэлдэхүүн хэсгийн дотроос тосны бөмбөлгүүд хамгийн хөнгөн учир халаах явцад дээш хөөрч, самрахад хөөсрөн сүүний дээгүүр үелэн тогтож “өрөм” үүсгэдэг. Өрмөн бүрхүүл ойролцоогоор 30 мин орчим хугацаанд бий болдог. Хөөрүүлсэн сүү аажмаар хөрч, хөөс нь замхран өрөм бэхжиж эхлэх үед гол төлөв үдшийн цагаар, зөөлөн галаар дахин халааж дөнгөж дөвийлгөөд орхино. Дөвийлгөх нь өрмийг биежүүлж, зузааруулах, цөцгий суулгах зорилготой юм. Өрөм загсаахдаа галыг ширүүдүүлж хэт халаавал сүү дэврэн өрмөн бүрхүүл хагарч, цаашид зузаарахад нь муу нөлөө үзүүлнэ. Түүнчлэн сүүний халаалт, загсаалтыг дутуу хийвэл өрөм нимгэн, сарамгар болно.  Ингээд тогоонд загсаасан өрөмтэй сүүг гаргаж сэрүүн газар 12-24 цаг байлгаад тогоотой өрмийг захлаж дундуур нь болгоомжтой нугалан цөцгийтэй талаар нь хавсраад тавиур дээр тавьж эгшээдэг. Үүнийг ***өрөм байлгах*** гэнэ. 

Сүүний цөцгийн тосыг ялгаж авахаас гадна сүүг хөөрүүлэлгүй сэрүүн газар тавьж хөргөхөд сүүний цөцгий дээд талд царцангитан ялгарч тогтдог. Үүнийг “цөцгий” гэнэ. Цөцгий бол хор тайлах чадалтай тул аливаа ногооны хор буюу уснаас харших, хүйтэнд жиндэх, чийгтэх зэрэгт тустай талаар ном сударт тэмдэглэсэн нь буй. Харин тогооны өрмийг малын гүзээ олгой, модон саванд өдөр өдрөөр хурааж сэрүүн газар хадгалбал түүхий өрөм буюу “зөөхий” болно. Үүнийг зөөхий хураах гэнэ. Өрмийг ингэж хураахад түүний дотор сүүний хүчлийн эсрэг исэлт явагдаж, сүүний чихэр, уургийн зарим хэсэг задардаг. Энэ урвалын үеэр түүнийг хайлж тос болгоход монгол шар тос бий болдог ажээ. Юань улсын сударт зөөхийг зүрх уушигны тамирыг сайжруулан, ханиахыг засаж, уушигны хатингарыг арилган, цусаар бөөлжихийг зогсоох чадалтай гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Ангилал:Цагаан идээ
Аарц

**Аарц**- малын сүүнээр гаргаж авдаг цагаан идээ. Тараг буцалгаад аарц гаргаж авдаг байна. Мөн аарцыг хатааж ааруул хийдэг байна. Шүүсэн аарц гэдэг нь аарцыг шар сүүгүй болтол шүүгээд гарсан бүтээгдэхүүнийг хэлнэ. Шүүсэн аарцыг бөөрөнхийлөн хөлдөөх юмуу, бог малын гүзээнд цутгаж хөлдөөж хадгалдаг байна. 

## Хийх арга 
Томоохон саванд таргаа хийгээд зөөлөн гал дээр дөнгөж буцалгаад авч 20 орчим минут байлгах хэрэгтэй. Буцлах явцад сайтар хутгаж өгнө. Нэлээд их шар сүү гарна. Гаргаад 3,4 давхар марли даавуугаар амыг нь сайн уяад юмнаас дүүжилж шүүнэ.

Ангилал:Цагаан идээ
Илья Щербаков

**Илья Сергеевич Щербаков** (1912 онд төрсөн— 1996 онд Москва хотод нас барсан) -зөвлөлтийн дипломат, ЗХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

## Намтар 
1930—1940 онуудад багшилсан. 

1940 онд Челябинск хотын Багшийн дээд сургууль төгссөн. 

1940—1949 онуудад - Улаан болон Зөвлөлтийн Армид алба хаасан. 

1949—1963 онуудад ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны ажилтан. 

1963—1964 онуудад ЗХУ-аас БНХАУ-д суугаа ЭСЯ-нд Элчин зөвлөх. 

1964 оны 9-р сараас 1974 оны 10-р сарын хооронд ЗХУ-ын Ардчилсан Вьетнамд суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд. 

1966—1986 онуудад ЗХУ-ын Коммунист намын Хянан шалгах Төв комиссын гишүүн. 

1974—1978 онуудад ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны хэлтсийн орлогч дарга. 

1978 оны 7-р сарын 24-ноос 1986 оны 3-р сарын 11-нд ЗХУ-аас БНХАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

1986 оноос тэтгэвэртээ сууж, 1996 онд нас барсан байна.

Ангилал:1912 онд төрсөн
Ангилал:1996 онд өнгөрсөн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:ЗХУ-ын хурандаа
Ангилал:ЗХУ-ын элчин сайд
Ангилал:Хятад дахь Оросын элчин сайд
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Эх орны дайны 1-р зэргийн одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Эх орны дайны 2-р зэргийн одон шагналтан
Ангилал:Ленинградын Хамгаалалтын Төлөө медаль шагналтан
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт Тэмдэг одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Манхэттен

**Манхэттэн** (англи. *Manhattan* [mænˈhætən]) АНУ-ын Нью-Йорк хотын түүхэн төв хэсэг бөгөөд тус хотыг бүрдүүлдэг 5 дүүргийн (англи. *Borough*) нэг юм. 

Манхэттэн боро-д Дэлхийн худалдааны төв, Эмпайер-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг, Вулворт-билдинг, Метлайф-тауэр, Уолл-стрит- 40, Рокфеллерын төв зэрэг тэнгэр багантсан барилгууд байдаг.


Ангилал:Нью-Йорк хот
Ангилал:1624 онд байгуулагдсан
Далантайн Цэрэнсодном

**Далантайн Цэрэнсодном** (1939 оны4-р сарын 1-нд Сүхбаатар аймгийн Халзан суманд төрсөн- 2024 оны 12-р сарын 5-нд Улаанбаатарт нас барсан) Монгол Улсын Төрийн шагналт, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор, академич. Ардын аман зохиол судлаач, Монголын нууц товчоо судлалын төвийн захирал.

## Намтар 
Түүний эцэг Чойдорын Дамдинсүрэн хүүгээ мэндлэх үед цэргийн албанд татагдсан байна. Тухайн үед цэргийн албыг таван буюу түүнээс ч илүү жил хаадаг байсан тул эргэж ирэх нь ч тодорхойгүй учир залуухан охиныхоо амьдралыг бодоод өвөг эцэг нь эх Долгорыг ийнхүү нагац ах С.Далантайд богтлуулсан ажээ. Түүний нагац "эцэг" С.Далантай үлгэр тууль ярьдаг, нутаг усандаа нэлээд алдартай дархан хүн байжээ. Тиймээс хүү улаан үнээний сүүнээс гадна үлгэр домгоор угжуулж өссөн гэнэ. Далантай хүүхдүүдийнхээ эрдэм мэдлэгт их анхаардаг сүрхий хүн байсан бөгөөд тооны хүрдгийг ягштал цээжлүүлдэг байж. Тиймээс Цэрэнсодном хүү нэгдүгээр ангид ороход үе тэнгийнхнээсээ мэдлэгээр хол давсан байжээ.

1948-1950 онхд Халзан сумын бага сургууль, 1950-1958 онд Сүхбаатар аймгийнхаа дунд сургуулийг дүүргэж 1958 онд МУИС-ийн Монгол хэлний ангид элсэн орж Хэл шинжлэлийн агуу эрдэмтдийн төлөөлөл болох Т.Пагма, Ш.Гаадамба, Д.Чойжилсүрэн нараар хичээл заалгаж 1962 онд төгссөн байна. 

Түүний төрсөн эцэг Ч.Дамдинсүрэн цэргийн заан, дүү нь Цэрэнтогтох гээд аймгийн арслан бөх байсан тул Цэрэнсодномыг бөх болох байх гэсэн боловч номын мөр хөөжээ.

Их сургуулиа төгсөөд Д.Цэрэнсодном Хэл зохиолын хүрээлэнд анх ажилд оржээ. Түүнээс авьяас билиг цухуйж буйг эрдэмтэн Цэндийн Дамдинсүрэн, Бямбын Ринчен нар аль хэдийнэ ажигласан байж. Ажилд ороод удаагүй байхдаа өнөөх айж гайхшруулсан Б.Ринчен багштай Увс, Ховдын хязгаарт судалгаа, шинжилгээ хийж хоёр сар хамт явсан нь тэднийг нэлээд ойр дотно болгожээ. 

Тэрээр орос, англи, герман, хятад зэрэг гадаад хэлтэй ажээ. 

## Бүтээл 
Академич Д.Цэрэнсодном ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Утга зохиолын секторын эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, “Монголын нууц товчоо” судлалын төвийн эрхлэгч, “Эх хэл бичиг” сэтгүүлийн ерөнхий редактороор 62 жилийн турш эрдэм судлалын ажлаа хийхдээ Монгол бичиг соёлын үнэт өв дурсгал - Турфаны судлал, Монгол шүлэг судлал, Монгол ардын аман зохиол судлал, Монголын эртний уран зохиолын түүхийн судалгаа, “Монголын нууц товчоо” судлал, Монголын бурхны шашны уран зохиол судлал, Монгол үсэг зүй, Монголын уламжлалт анагаах ухааны судлал гэсэн тус бүр бие даасан салбар шинжлэх ухаан болтлоо хөгжсөн найман чиглэлийг орчин цагийн Монгол орноо, харилцан уялдаатайгаар эн тэгш хөгжүүлж чадсан Монголын цор ганц эрдэмтэн байлаа. Тэрээр “Дундад зууны үеийн монголчуудын бичгийн яруу найргийн эх ундарга хийгээд өвөрмөц шинж” сэдвээр Докторын зэрэг хамгаалсан байна. 

## Гэр бүл 
Гэргий Доржийн Ичинхорлоо, тэд 3 хүүхэдтэй. Охин Хадаа, хүү Баяраа, хүү Сүмбэр нар.

Ангилал:Халзангийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Хэл судлаач
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Феликс Дзержинский

**Феликс Эдмундович Дзержинский** (польш. *Feliks Dzierżyński* [ˈfɛliks dʑerˈʐɨɲski]; хоч нэр **Төмөр** **Феликс**, нууц нэрс: *Я́цек, Я́куб, Переплётчик, Фра́нек, Астроно́м, Ю́зеф, Дома́нский*; 1877 оны 8-р сарын 30-нд Дзержиново өнөөгийн Беларусийн Минск тойрогт төрсөн— 1926 оны 7-р сарын 20-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) -польш гаралтай оросын хувьсгалч, зөвлөлтийн төрийн болон Коммунист намын зүтгэлтэн. Хэд хэдэн Ардын Комиссариатын тэргүүн байсан бөгөөд Хувьсгалын эсэргүү нартай тэмцэх Бүх Оросын онцгой байдлын комиссыг (орос. Всероссийская чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией и саботажем, товч. **ВЧК**) байгуулаад тэргүүлж байсан хүн.

Ангилал:1877 онд төрсөн
Ангилал:1926 онд өнгөрсөн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Польшууд
Ангилал:Минскийн хүн
Ангилал:Оросын хувьсгалч
Ангилал:ЗХУ-ын сайд
Ангилал:Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хорооны хүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн
Ангилал:Ардын комиссар
Ангилал:Марксизмын хүн
Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн
Ангилал:Польш ба Литвын Хант Улсын Социал демократын гишүүн
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны гишүүн
Зохион бүтээгч

**Зохион бүтээгч** —шинэ бүтээл, голчлон техникийн тоног төхөөрөмж болон аргачлалуудыг бий болгодог шинийг санаачлагч бүтээлч хүн. Зохион бүтээгч нар бол шинийг эрэлхийлсэн болон бусдын зохион бүтээл дээр тулгуурлан шинийг бүтээдэг гол төлөв эрдэмтэд, инженер, механик сэтгэлгээтэй хүмүүс байдаг. Үндсэндээ зохион бүтээгчид байгаа төхөөрөмжүүдийг боловсронгуй болгож эсвэл тэдгээрийг нэгтгэж хүнд ашигтай шинэ төхөөрөмж бий болгодог байна. 

Дэлхийн олон оронд шинэ бүтээлийн үйл ажиллагааг дэмжих зорилгоор шинэ бүтээлийн зохиогчийн эрх, шинэ бүтээлийн онцгой эрхийг баталгаажуулсан бөгөөд хамгаалсан эрх бүхий төрийн байгууллагаас (Монголд- Оюуны өмчийн газар) олгосон патентын тогтолцоо байдаг. Шинэ бүтээлийн зохиогч, түүнийг зохион бүтээгч нь бүтээлч хөдөлмөрөөрөө шинэ бүтээлийг бий болгож бүртгүүлсэн хүнийг хэлнэ. 

Социализмын үед БНМАУ-д Шинэ бүтээл оновчтой санал буюу ШБОС хөдөлгөөн өргөнөөр зохион байгуулдаг байсан. Олон арван зохион бүтээгчид гэрээрээ дүүрэн Патенттай мөртлөө нэгийг нь ч амьдралд хэрэгжүүлж чадалгүй гэрийнхаа хана аа чимдэг тохиолдлууд байсан.

## Алдарт зохион бүтээгчид 
* Архимед (математик, машин, бүслэлтээс гарах зэвсэг) 
* Леонардо да Винчи-(шумбагч хөлөг, танк, онгоц)
* Эдвин Ленд (полароид гэрэл зургийн аппарат)
* Бенжамин Франклин ( аянга зайлуулагч, шээсний уян катетор, бифокаль нүдний шил)
* Александр Белл (Телефон утас зохион бүтээгч, мөсөн уул илрүүлэх төхөөрөмж, металл хайгч)
* Томас Эдисон (чийдэн, фонограф, кино зураг авах камер)
* Никола Тесла (орчин үеийн хувьсах гүйдэл дээр суурилсан цахилгаан эрчим хүчний систем, олон дамжлагат цахилгаан систем, зайны удирдлагатай төхөөрөмж, радар, мэдээллийн технологийн суурь )
* Жером Лемелсон (аж үйлдвэрийн роботууд, утасгүй телефон аппарат, факсын аппарат, дүрс бичлэг тоглуулагч, видео камер, соронзон тууз,  “Sony”-гийн “Walkman” тоглуулагчид зориулсан туузан хальс, хорт хавдрыг илрүүлж харах болон эмчлэх чадвартай аппарат, алмаазан бүрхүүл болон ахуйн цахилгаан хэрэгсэл)
* Чарльз Гүдиэр (Charles Goodyear)

* Стив Жобс (ухаалаг утас, айпод)
* Элиа МакКой (Хөдөлгүүрийн хөдөлгөөнт хэсгүүдэд тосыг түгээдэг төхөөрөмж)
* Сэмюэл Морз (цахилгаан телеграф болон "Морзын код" гэгддэг харилцааны аргыг бүтээгч)
* Сэмюэл Кольт (эргэдэг бамбартай гар буу, алсын удирдлагатай Naval уурхайн тэсрэх бодис, ус нэвтэрдэггүй кабель зохион бүтээгч).
* Гульелмо Маркони
* Айзек Зингер (оёдлын машин зохион бүтээгч)
* Карл Бенц  (дотоод шаталт хөдөлгүүртэй автомашин)
* Хенри Форд (1913 онд тэрээр анхны хөдөлгөөнт ипштн угсрах шугам)
*


Ангилал:Бүтээлч байдал
Ангилал:Шинэ бүтээл
Ангилал:Патентын эрх зүй
TEPPAKT

## TEPPAKT 
**TEPPAKT** (Монголоор-**Tэрракт**, Орос хэлнээс хөрвүүлвэл - **Terrorist Attack**) TEPPAKT бол Монголын Электрон хөгжмийн лабел бөгөөд анх 2017 онд байгуулагдсан, түүнээс хойш одоогийн байдлаар тасралтгүй 57 эвэнт зохион байгуулсан байна. 

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Facebook

Instagram
Бенни Андерссон

**Бенни Андерссон** (швед. *Göran Bror Benny Andersson*; 1946 оны 12-р сарын 16-нд Шведын Стокхольм хотод төрсөн) -шведын хөгжмийн зохиолч, хөгжимчин, хөгжмийн продюсер. «ABBA» хамтлагийн гишүүн гэдгээрээ илүү алдартай.

Йёран Брур Бенни Андерссон 1946 оны 12-р сарын 16-нд Стокхольмын Васастан дүүрэгт барилгын инженер Йёст Андерссон (1912–1973) , гэргий Лайла (1920–1971) нарын хүү болж төрсөн байна. Тэрээр Эва-Лис гэж 1948 онд төрсөн нэг эмэгтэй дүүтэй ажээ. 

## Хувийн амьдрал 
Бенни 1960-аад онд Кристина Грёнваллтай харилцаатай байх хугацаандаа хүү Петер, охин хоёртой болсон. Хүү Петер Грёнвал бол авъяаслаг хөгжмийн зохиолч, жүжигчин (1980-аад оны дундуур тэрээр "Sound of Music" хөгжмийн хамтлаг байгуулж, дараа нь нэрийг нь One More Time болгон өөрчилсөн).

Бенни мөн ABBA хамтлагийн гоцлол дуучин Анни-Фрид Лингстадтай 12 жил амьдарсан ба үүнээс 3 жил нь албан ёсны баталгаатай байсан (1978 оны 10-р сараас 1981 он хүртэл).

1981 оны арваннэгдүгээр сард Бенни Шведийн телевизийн алдартай хөтлөгч Мона Норклеттэй гэрлэжээ. 1982 оны 1-р сард тэдний хүү Людвиг мэндэлжээ. Людвиг эцгийнхээ замналыг дагаж өөрийн "Ella Rouge" хамтлагийг байгуулжээ.

Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Шведүүд
Ангилал:Стокхольмын хүн
Ангилал:Шведийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Шведийн дуучин
Ангилал:АББА
Ангилал:20-р зууны хөгжмийн зохиолч
Ангилал:20-р зууны дуучин
Ангилал:Поп дуучин
Ангилал:Стокхольмын их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Айвор-Новелло шагналтан
Хүүхдийн эмч

Нярайн болон 18 нас хүрээгүй хүртэлх хүүхдүүдийн өвчний оншийг тодруулж, анагааж өгдөг хүнийг хүүхлийн эмч гэнэ

Ангилал:Анагаахын мэргэжлийн салбар
Ангилал:Хүүхдийн өвчин судлал
Ангилал:Хүүхэд ахуй
Хонины сүүл

**Хонины сүүл -** Хүүхэд өсөж торниход өөх тос чухал нөлөөтэй. Учир нь өөх тос хүний биед хэрэгтэй бодисыг зөөх, задлах үйлчилгээ үзүүлдэг байна. Нялх хүүхдүүдэд хонины сүүл хөхүүлэх нь өлчир чийрэг, эрүүл саруул өсөн торниход тустай гэж үздэг. 

Монголчууд болон Төв Азийн орнуудад эрт дээр үеэс хоол хүнсэндээ өргөн дэлгэр ашиглаж ирсэн.  

Сүүлийн үед Монголын гоо сайхны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчид хонины сүүлтэй биеийн тос, саван үйлдвэрлэж, хэрэглэгчдэд хүргэдэг болсон. Энэхүү бүтээгдэхүүнүүдийн зарим нь олон улсад өндрөөр үнэлэгдэж, шилдэг органик гоо сайхны бүтээгдэхүүн гэх шагналын эзэн болсон байгаа.

Хонины сүүлний тостой саван үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүний шошгон дээрээ “биенд тань хэрэгтэй тэжээлийг нь өгч, чийгшлийг нь хадгалж, тослог байдлыг нь хамгаална” хэмээжээ.

Хонины сүүл, өвчүүний хэрсэнгийн өөх ханаагүй хүчил ихтэй, царцах нь удаан, тэжээллэг чанар өндөр, кальци ихтэй байдаг гэж судалгаагаар батлагдсан байна.

Ангилал:Мах
Ангилал:Хонины аж ахуй
Ангилал:Хонь
Ангилал:Монгол хоол
Порт-о-Пренс

**Порт-о-Пренс** (гаит. креоль. *Pòtoprens*, франц. *Port-au-Prince*) Хаити улсын нийслэл бөгөөд боомт хот юм. 

2009 оны байдлаар хотын хүн ам нь 897 859 хүн байжээ. Хотын орчин тойронтой нийлээд — 2 296 386 хүн амтай ажээ.

1706 онд Хаити арлын эрэгт францын усан цэргийн тэргүүн «*Пренс*» нэртэй усан онгоц ирсэн байна. Энэ онгоцны дурсгалд энэ боомтыг *Порт-о-Пренс*  буюу «Пренс онгоцны боомт» гэж усан онгоцны ахмад нэрэлсэн ажээ.

Ангилал:Хаити
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Төв Америкийн нийслэл
Ангилал:Хойд Америкийн нийслэл