open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1609-1618 оны Орос-польшийн дайн

**1609—1618 оны Орос-Польшийн дайн** — Орос ба Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийн хооронд гарсан зэвсэгт мөргөлдөөн. Польш-Литвын цэргүүд Москва хотыг 1610-1612 онуудад хоёр жил эзэлж байжээ. Хуурамч I Дмитрий, Хуурамч II Дмитрий нарт (1605, 1607-1609 онд) тусламж үзүүлэх нэрээр Польшийн бие даасан магнатууд энэ Орос руу довтлох үйл ажиллагаанд оролцсон байна. 

Албан ёсоор бол хаан Василий Шуйский Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлтэй дайтаж байсан Шведийн вант улстай холбоо байгуулсны дараа III Сигизмунд тэргүүтэй Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл Оросын хаант улстай дайнд оржээ. Холбоот Орос-Шведийн арми Клушиногийн тулалдаанд Польшийн цэргүүдэд ялагдсан юм.

Оросын хаант улс I Фёдорын үхлийн дараа улс төрийн хямралд орж хэд хэдэн хаан он дараалан солигдож, эцэст нь дайны үр дүнд I Михаил Фёдорович хаанд өргөмжилж, Романовын гэр бүл Оросыг Октябрийн хувьсгал хүртэл 3 гаруй зуун захирчээ.

Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл болон Оросын хаант улс 1618 онд гал зогсоох гэрээ байгуулж, үр дүнд нь Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл Смоленск хотыг эзлэн авч газар нутгаа хамгийн дээд хэмжээнд тэлсэн юм.

Ангилал:Оросын дайн
Ангилал:Польшийн дайн
Кришна

**Кришна** (Санскрит: कृष्ण, ) нь Хиндү шашны гол бурхан юм. Түүнийг Вишнугийн найм дахь дүр, мөн Дээд Бурхан хэмээн шүтдэг. Тэрээр хамгаалалт, энэрэн нигүүлсэхүй, энэрэл, хайрын бурхан бөгөөд Хиндү шүтлэгтнүүд түүнд маш хүндэтгэлтэй ханддаг. Кришнагийн төрсөн өдрийг Хиндүчүүд жил бүр Григорийн тооллын наймдугаар сарын сүүл, есдүгээр сарын эхээр нар сарны Хиндү хуанлийн дагуу Кришна Жанмаштами баяраар тэмдэглэдэг.
Пупул Жаяакар

**Пупул Жаякар** (төрөхдөө **Мехта** 1915 оны 9 сарын 11 – 1997 оны 3 сарын 29) нь тусгаар тогтнолын дараах Энэтхэгт уламжлалт болон тосгоны урлаг, гар урлалыг сэргээх талаар хийсэн бүтээлүүдээрээ алдартай Энэтхэгийн соёлын идэвхтэн, зохиолч юм. Нью-Йорк таймс сонинд бичсэнээр тэрээр "Энэтхэгийн "соёлын хатан хаан" гэгддэг байсан бөгөөд Франц, Япон, АНУ-д Энэтхэгийн урлагийг сурталчлах урлагийн наадам зохион байгуулж байжээ. Тэрээр Неру-Гандийн гэр бүлүүд болон Ж.Кришнамуртийн найз, намтар судлаач байсан. Жаякар нь Жавахарлал Неру, түүний охин Индира Ганди, хүү Ражив Ганди гэсэн гурван ерөнхий сайдтай дотно харилцаатай байсан бөгөөд Индира Гандигийн дотны найз байсан юм. Тэрээр сүүлийн хоёр сайдын үед соёлын зөвлөхөөр ажиллаж байсан нь соёлын асуудалд тэргүүлэх байр сууриа бататгажээ.

Ангилал:1915 онд төрсөн
Ангилал:1997 онд өнгөрсөн
Мэри Лаченс

**Эдит Пенелопа Мэри Лаченс** (нууц нэр нь *Эстер Уиндхэм*; 1908 оны 7 сарын 31 &ndash; 1999 оны 4 сарын 9) нь гүн ухаантан Жидду Кришнамуртигийн тухай намтар зохиол бүтээлээрээ алдартай Британийн зохиолч юм.

## Бага нас
Мэри Лаченс Лондонд архитектор Эдвин Лаченсийн дөрөв дэх бага охин болон түүний эхнэр Эмили (Энэтхэгийн хааны төлөөлөгч Литтоны 1-р гүн Роберт Булвер-Литтоны охин), мөн зохиолч, улс төрч Эдвард Булвер-Литтоны ач охин болон мэндэлжээ.

## Эшлэл
Ангилал:1908 онд төрсөн
Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Ангилал:Теософи
Йог

д йог хийж буй Шивагийн хөшөө]]

**Йог** (, , ш.у. "нэгдэх" эсвэл "холбоо") нь эртний Энэтхэгт бий болсон авралын янз бүрийн зорилгод хүрэхийн тулд бие, сэтгэлээ удирдахад чиглэгдсэн бие бялдар, оюун ухаан, оюун санааны дасгалууд эсвэл сахилга батуудын бүлэг юм. Хинду, Жайн, Буддын шашны уламжлалд дадлагаждаг.


Ангилал:Биет бус соёлын өв
Ангилал:Бясалгал
Ангилал:Биеийн тамирын дасгал
Хемфри Дэви

Сэр **Хемфри Дэви** (англи. *Humphry Davy*, 1778 оны 12-р сарын 17-нд Английн Пензенс хотод төрсөн - 1829 оны 5-р сарын 29-нд Женевт нас барсан) - Британийн химич, хөдөө аж ахуйн химич, физикч, геологич, зохион бүтээгч, цахилгаан химийн шинжлэх ухааныг үндэслэгчдийн нэг.

Тэрээр олон тооны химийн элементүүдийг нээж, алдарт Майкл Фарадейг шинжлэх ухааны үйл ажиллагаагаа эхлэж байх үед нь ивээн тэтгэж байснаараа алдартай. 1799 онд Дэви азотын ислийг туршиж үзээд хийгээр амьсгалах нь түүнийг хэрхэн инээлдэхэд нь гайхсан тул түүнийг "инээлэгдэг хий" гэж хочлон, хагалгааны үед өвдөлтийг намдаах мэдээ алдуулах шинж чанарын талаар бичиж байжээ. 

Тэрээр Лондонгийн Хатан хааны нийгэмлэгийн гишүүн (1803), ерөнхийлөгч (1820-1827), Парисын Шинжлэх ухааны академийн гадаад гишүүн (1819, 1813 оны сурвалжлагч гишүүн).

## Намтар 
1778 онд Английн баруун өмнөд хэсэгт орших Пензенс хэмээх жижиг хотод төрсөн. Эцэг нь модон сийлбэрчин байсан бөгөөд бага орлоготой байжээ. Зургаан настайдаа Дэви-г Пензенс дахь гимназид явуулсан байна. 1794 онд түүний эцэг нас баржээ. Удалгүй тэрээр эм зүйчийн шавь болж, химийн хичээлийг сонирхож эхэлсэн байна.

Дэвитэй физик, химийн янз бүрийн асуудлаар захидал харилцаатай байсан эрдэмтдийн нэг доктор Томас Беддо түүний асар их авьяасыг гайхширч, залуу судлаачийг сонирхож эхэлжээ. Доктор Беддо залуу Дэвид өөрийгөө өсч хөгжих, бүх боломжоо хөгжүүлэх боломжтой орчинд ажиллах нөхцлийг бүрдүүлж өгчээ. Эрдэмтэн Дэвиг 1798 онд Хамфригийн элсэн орсон Пневматик хүрээлэндээ химичээр ажиллахыг урьжээ. Тэрээр 1801 онд - туслах, 1802 оноос Хатан хааны хүрээлэнгийн профессор. 1803 онд Дэви Хааны нийгэмлэгийн гишүүнээр сонгогдож, 1807-1812 онд энэ нийгэмлэгийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. Энэ хугацаанд Дэвигийн судалгаа, сургалтын үйл ажиллагаа онцгой цар хүрээтэй болсон. Дэви хими, физикийн чиглэлээр судалгаа, туршилтын ажилд ихээхэн ач холбогдол өгдөг байсан юм.

1812 оноос Майкл Фарадей Хемфри Дэвигээс суралцаж хамт ажиллаж эхэлсэн байна.

1812 онд Дэви 34 настайдаа эрдэм шинжилгээний ажлынхаа төлөө "загалмайтан баатар" цол хүртжээ. Тэрээр Уолтер Скоттын холын хамаатан Жэйн Априс хэмээх залуу, чинээлэг бэлэвсэн эхнэртэй гэрлэжээ. 1813 онд Дэви өөрийн нийгмийн шинэ албан тушаалд тохиромжгүй хэмээн Хатан хааны нийгэмлэгт профессор, алба хаахаас татгалзаж, Европыг тойрон аялахаар эхнэр, туслах М.Фарадей нартай хамт явжээ. Англид буцаж ирээд Дэви онолын томоохон ажил хийхээ больж зөвхөн үйлдвэрлэлийн практик асуудалд түлхүү анхаарч байжээ. 

## Бүтээлүүд 
* *Davy H.* Researches, Chemical and Philosophical. Bristol: Biggs and Cottle, 1800.
* *Davy H.* Elements of Chemical Philosophy. London: Johnson and Co., 1812.
* *Davy H.* Elements Of Agricultural Chemistry In A Course Of Lectures. London: Longman, 1813.
* *Davy H.* The Papers of Sir H. Davy. Newcastle: Emerson Charnley, 1816.
* *Davy H.* Discourses to the Royal Society. London: John Murray, 1827.
* *Davy H.* Salmonia or Days of Fly Fishing. London: John Murray, 1828.
* *Davy H.* Consolations in Travel or The Last Days of a Philosopher. London: John Murray, 1830.
Жон Далтон

**Жон Далтон** (англи. *John Dalton*; 1766 оны 9-р сарын 6 — 1844 оны 7-р сарын 27) — Английн физикч болон химич, цаг уур буюу байгаль судлаач, химийн атомизмыг бүтээгч хүн.

1794 онд тэрээр анх удаа судалгаа хийж, өөрөө зовж шаналж байсан харааны согогийг тодорхойлсон - өнгөт харалган, хожим нь түүний хүндэтгэлд "*Далтонизм*" (*Daltonism)* гэж нэрлэдэг болсон. Хэсэгчилсэн даралтын хууль (Далтоны хууль) (1801), халаах үед хийн жигд тэлэлтийн хууль (1802), хийн шингэн дэх уусах чадварын хуулийг (Хенри-Далтоны хууль) нээсэн. Олон тооны харьцааны хуулийг (1803) тогтоож, этилен, бутилений жишээн дээр полимержих үзэгдлийг нээж, "атомын жин" гэсэн ойлголтыг нэвтрүүлж, хэд хэдэн элементийн атомын жинг (масс) анхлан тооцоолж, эмхэтгэсэн. Тэдгээрийн харьцангуй атомын массын эхний хүснэгт, улмаар материйн бүтцийн эртний атомын онолын тоон үндэс суурийг тавьсан эрдэмтэн.

Ангилал:Английн физикч
Ангилал:Английн химич
Ангилал:1766 онд төрсөн
Ангилал:1844 онд өнгөрсөн
Алтангэрэлийн Жавзан

**Алтангэрэлийн Жавзан** (1971 оны 11-р сарын 27-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын Тэргүүны Ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин. 

## Уран бүтээл
*Агарын гурван сүлжээ (1992) - Алимаа

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:1972 онд төрсөн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
• “ Эргүнэ хунгийн домог” (1992) - Мөнгөлөн

• “Галзуурсан дурлал” (1997) - Ариунсайхан 

• “Мэлмий” (2002) - Хандмаа 

• “Сийлэн бөөр” (2002) - Туслах дүр

• “Хэен Хуар” (2003) - Сүрэн

• “Үлгэрийн хайр” - (2010) - Удвал

• “Багш” (2017) - Янжмаа багш 

• “Нэхүүл” (2018) - Оюун

• “МАМ” (2019) - Ээж

• “Улаан цэцэг” (2022) - Сүхбаатарын Янжмаа

• “95%” (2022) - Ээж

## Гэр бүл 
Ээж Тангадын Борхүү, нөхөр Дүгэржанцангийн Бэхбилэг
Антуан Лавуазье

**Антуан Лоран Лавуазье** (франц. *Antoine Laurent de Lavoisier*; 1743 оны 8-р сарын 26-нд Парист төрсөн—1794 оны 5-р сарын 8-нд Парист нас барсан) —Францын байгаль судлаач, орчин үеийн химийн шинжлэх ухааныг үндэслэгч. 

## Намтар 
Антуан Лавуазье чинээлэг хөрөнгөтний гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Парисын парламентад харьяалагддаг 400 хуульч-өмгөөлөгчдийн нэг байсан бөгөөд хүүгээ ч хуульч болохыг хүсдэг байжээ. Гэсэн хэдий ч Антуан хүү байгалийн шинжлэх ухаанд илүү татагддаг байсан тул тэрээр хуультай зэрэгцэн математик, одон орон, ургамал судлал, эрдэс судлал, геологи, химийн чиглэлээр суралцжээ. Түүнд Парисын шилдэг профессорууд хичээл заадаг байсан юм. 

## Судалгаа 
Лавуазьегийн сонирхол олон янз байсан ч тэрээр химийг хамгийн их сонирхдог байв. Химийн шинжлэх ухааныг нарийн шинжлэх ухааны нэг болгож, шинэ ухагдахууныг нэвтрүүлж, шинэ нэршил дэвшүүлсэн нь гол гавьяаны нэг гэж үзэж болно. Тэрээр бүх туршилтанд шинжлэх ухааны үүднээс хандах, дүрмийг чанд мөрдөх шаардлагатайг нотолсон юм. Туршилтын бүх үе шатанд нарийн хэмжилт хийснээр тэрээр олон баримт, тэр байтугай онолыг баталж чадсан юм.

Лавуазьегийн хамгийн чухал ажил бол тухайн үед нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн флогистоны онолыг үгүйсгэсэн явдал гэж үздэг. Энэхүү онол нь шаталтын бүх үйл явцыг зарим шатамхай бодисуудад шаталтын явцад ялгардаг, агаартай нягт холилдсон тусгай "галт бодис" байдагтай холбон тайлбарлаж байжээ. Исэл үүсэхийг метал дээр "гал" нэмсэнтэй холбон тайлбарласан. Лавуазье олон жилийн турш энэ онолтой тэмцэж, флогистон байхгүй гэж үзсэн. Тэрээр битүү саванд мөнгөн усыг халааж, мөнгөн усны исэл гаргаж авах замаар харааны туршилт хийсэн. Энэ тохиолдолд ретортын масс өөрчлөгдөөгүй бөгөөд энэ нь исэл үүсэх процесст гадны шингэн оролцоогүй гэсэн үг юм.

1789 онд Лавуазье "Химийн анхан шатны курс" номоо хэвлүүлж, Европын бүх томоохон хэл рүү орчуулж, дэлхийн олон оронд дахин хэвлэв. Энэ ажил нь эрдэмтдийн онолыг түгээхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэхүү номондоо эрдэмтэн хүчил, давс, ислийн тухай ойлголтыг (түүнийг нарийн төвөгтэй биет гэж ангилсан) танилцуулж, хөгжлийн энэ үе шатанд задрах боломжгүй биетүүдийг энгийн гэж үзэхийг санал болгов. Тиймээс тэрээр зөвхөн металл, хүчилтөрөгч, устөрөгч, азот, хүхэр, фосфор, нүүрстөрөгч төдийгүй "илчлэг", "шохой", "цахиур" -ыг энгийн гэж ангилсан юм.
Казахстан-Оросын улсын хил

**Казахстан-Оросын улсын хил** — Орчин үеийн Бүгд Найрамдах Казахстан улс, Оросын Хобооны улс хоорондын улсын хил. Өмнө ЗХУ-ын Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан улс, ЗХУ-ын Зөвлөлт Социалист Холбооны Орос улсын хоорондын засаг захиргааны газар нутгийн хил байсан юм.

Казахстан улс Оросын Холбооны улстай- 7548 км, Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улстай- 1783 км, Туркменстантай-  459 км, Киргиз улстай- 1257 км болон Бүгд Найрамдах Узбекистан Улстай-2351 км бөгөөд нийт хилийн урт нь **13398 км** юм. Казахстан улс Оросоос бусад хил залгадаг улсуудтай хилийн заагийг тогтоох буюу хилийн Демаркацийн ажлыг хийж дуусгасан байна. 

Казахстан-Оросын улсын хилийн зурвас 1920-30-аад оны үед орчин үеийн өнөөгийн хэлбэрээ олж авсан байна. 1991 онд ЗХУ задран унасны дараа тусгаар улс хоорондын хилийн статустай болсон. Казахстан-Оросын улсын хил нь 7598.8 км урт бөгөөд дэлхийн хуурай газраар үргэлжилсэн хоёр улсын хамгийн урт улсын хил юм.

Хоёр улсын хоорондох улсын хилийн нийт урт **7598.8 км** гэж тогтоосон. Орос-Казахстаны хил нь бараг бүхэлдээ хуурай газар (үүнд 5936.1 км хуурай газар, 1516.7 км голын усан хил, 60 км нуурын усан хил орно)-аар ургэлжидэг бөгөөд Каспийн тэнгисээр усан хилийн урт 85.8 км байдаг юм.

Хилийн "Делимитаци" (латин. *delimitatio* «тэмдэглэлт») буюу хилийн зурвасын ерөнхий зураг, тэмдэглэлтийн тухай яриа, хэлэлцээг 2005 онд хийж дуусгасан байна. Одоогоор Хилийн "Демаркаци" (англи. *demarcation* «тусгаарлал») буюу хилийн зурвас нарийн тогтоож хилийн тэмдэг тавих ажил зөвхөн хилийн боомтууд орчим дууссан боловч бүхэлдээ тогтоож тэмдэг тавих ажил хийгдэж дуусаагүй байна. Казахстан-Оросын улсын хилийг нарийвчлан тогтоох ажил төлөвлөсний дагуу үргэлжилж байгаа юм. Өнөөдрийн байдлаар Бүгд Найрамдах Казахстан улсын ОХУ-тай хиллэлдэг Зүүн Казахстан мужийн хилийн хэсэгт (уулархаг газар нутаг) хилийн зааг тогтоох буюу Хилийн демаркаци тогтоох ажил хийгдэж байна. "3-4 жилийн дотор энэ ажлыг дуусгана" гэж Казахстаны Гадаад хэргийн дэд сайд Роман Василенко 2023 оны 3-р сард мэдэгджээ. 

Казахстан, Орос хоёр улс Гаалийн холбоо, ЕврАзЭС зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагад элссэн ч аюулгүй байдлын үүднээс хилийн хамгаалалт болон хилийн хяналтын ажлыг хэвээр явуулдаг байна. Хилээр нэвтрэхийг зөвхөн шалган нэвтрүүлэх зориулалтын боомтуудаар зөвшөөрдөг бөгөөд тэдгээрийн тоо хязгаарлагдмал байдаг юм. Хоёр тал руу зорчигдыг паспортаар нь хянаж зорчуулдаг журам үйлчилдэг байна.

**Оросын Казахстантай хилэлдэг бүс нутаг**:

* Астрахань муж
* Волгоград муж
* Саратов муж
* Самара муж (зөвхөн нэг боомтоор)
* Оренбург муж
* Челябинск муж
* Курган муж
* Тюмень муж
* Омск муж
* Новосибирск муж
* Алтайн хязгаар
* Бүгд Найрамдах Алтай улс

**Казахстаны Оростой хилэлдэг бүс нутаг**:

* Абай муж
* Атырау муж 
* Баруун Казахстан муж
* Актюбинск муж
* Костанай муж
* Умард Казахстан муж
* Павлодар муж 
* Дорнод Казахстан муж

## Хил нэвтрэх боомтууд 
Хоёр улсын хил дээр нийт 51 хил нэвтрэх боомттой. Үүнээс **20 төмөр замын боомт** юм.

**Казахстан-Оросын хилийн Автозамын 30 боомт.**
Хилийн демаркаци

**Хилийн Демаркаци** (англи. *demarcation* «салгах зуравас») — Аливаа хилийг тодорхойлдог салган тусгаарлах зурвасыг хэлнэ (Улсын хил хязгаар, цахилгааны болон утсан холбооны хариуцах бүсийн шугам, г.м). 

Хилийн Демаркаци гэж гол төлөв тусгаар улсын хилийг газар дээр нь нарийн тогтоож хилийн тусгай тэмдгээр тэмдэглэхийг хэлдэг байна.  

Хилийн шугамыг тогтоохдоо хилийн зааг, зурвасыг тогтоох баримт бичгийг буюу урьдчилан Хилийн Делимитаци (гэрээ, улсын хилийн шугамыг тусгай газрын зургийн хавсаргасан дүрслэл)-ийг үндэслэн хоёр буюу түүнээс дээш талуудын (хоёроос илүү улсын хил залгаж буй тохиолдолд) харилцан тохиролцсон тэгш байдлын үндсэн дээр талуудын оролцсон хамтарсан комисс /ажлын хэсэг/ байгуулж гүйцэтгэдэг ажил.

Хилийн хязгаарлалтын буюу демаркаци хийх ажлын явцад тухайн газрын зүйн судалгаа болох топограф зураг эсвэл агаарын гэрэл зураг зэргийн  үндсэн дээр хилийн зурвасын том хэмжээний масштабын зураглалыг гаргаж, хилийн тэмдэглэгээ (тэмдэг-шон, торон хашаа гэх мэт) суурилуулж, тэдгээрийн байр зүйн байршил буюу топографи координатууд тодорхойлж тогтоодог байна. Хилийг зааглах бүх арга хэмжээний талаар тусгай холбогдох баримт бичгүүдийг боловсруулдаг: хилийн шугам, хилийн тэмдгийг нэвтрүүлэх тухай Хэлэлцээр, Протокол (хилийн тэмдгүүдийн схем, гэрэл зургийг протоколд хавсаргасан байдаг).

Хилийн тэмдэглэгээг дур зоргоороо хөдөлгөж, засч болохгүй бөгөөд талууд түүнийг зохих нөхцөлд байлгаж засч, шинэчилж байх үүрэгтэй.

Өмнө нь тогтоосон хил хязгаарыг хянан үзэж, эвдэрсэн, гэмтсэн хилийн тэмдэглэгээг сэргээн босгох буюу солихыг дахин демаркаци буюу  "*редемаркаци"* гэж нэрлэдэг.

## Демаркацийн шугам/ зурвас 
Цэргийн ажиллагаа, дайны үеэр дайтаж буй хоёр талыг тусгаарласан зурвасыг мөн Демаркацийн шугам гэж хэлнэ. Энэ нь эвлэрлийн гэрээ батлахаас өмнө яриа, хэлэлцээ хийх замаар тогтоогдоодог байна. Мөн энхийн цагт нутаг дэвсгэрийн маргаантай байх үед улсын хилийн заагийг түр тогтоох ийм зурвас байгуулах явдал мөн гардаг.
Дорнод Казахстан муж

**Дорнод Казахстан муж** (казах. *Шығыс Қазақстан облысы / Şyğys Qazaqstan oblysy,* англи*. East Kazakhstan Province*) — Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын зүүн хэсэгт Орос болон Хятадтай хил залгадаг муж. Захиргааны төв нь Өскемен  (өмнө Усть-Каменогорск) хот.

Энэ муж нь Баруун талаараа Казахстаны Абай мужтай, зүүн урдуураа Хятадын өөртөө засах Шинжаан оронтой, зүүн хойгуураа Оросын Алтайн хязгаартай хил залгадаг байна. Монгол Улстай хил залгадаггүй ч газар зүйн хувьд хамгийн ойр байрладаг Казахстаны муж юм.

Казахстаны нийт усны нөөцийн 40 гаруй хувь нь Дорнод Казахстан мужийн нутагт төвлөрдөг байна.

Хамгийн том гол мөрөн:- Эрчис, Бухтарма, Курчум, Калжыр, Нарым, Уба, Улба юм. Бүс нутгийн гол усны судас бол Бухтарма, Усть-Каменогорск гэсэн 2 усан цахилгаан станц байрладаг Эрчис мөрөн юм.

## Засаг захиргааны хуваарилалт 
2022 оны 6-р сараас хойшхи мужийн засаг захиргаа 11 дүүрэгтэй болсон. 

# Алтай (Зыряновский) — төв нь Алтай (Зыряновск) хот
# Глубоковский — төв Глубокое тосгон
# Зайсан — төв Зайсан хот
# Катон-Карагай — төв Катон-Карагай тосгон
# Курчум — төв Курчум тосгон
# Маркаколь - төв Маркаколь тосгон
# Самар — төв Самарск тосгон
# Тарбагатай — төв Акжар тосгон
# Улан — төв Касыма Кайсенова (Молодёжный) тосгон
# Улькен Нарын — төв Улькен Нарын (Большенарымское) тосгон
# Шемонаих — төв Шемонаиха хот.

## Хүн ам 
Дорнод Казахстан мужийн хүн ам 2021 оны байдлаар 717 мянган байжээ. 

## Мужийн үе үеийн удирдлага буюу "Аким" 
# Бектемисов, Амангельды Иманакышевич (1992 — 1994)
# Лавриненко, Юрий Иванович (1994 —1995)
# Десятник, Леонид Васильевич (1995 — 1996)
# Нагманов, Кажмурат Ибраевич (1996—1997)
# Метте, Виталий Леонидович (1997 — 2003)
# Абайдильдин, Талгатбек Жамшитович (2003 — 2004)
# Храпунов, Виктор Вячеславович (2004 — 2007)
# Карибжанов, Жаныбек Салимович (2007 —2008)
# Бергенев, Адылгазы Садвокасович (2008 — 2009)
# Сапарбаев, Бердыбек Машбекович (2009 —2014)
# Ахметов, Даниал Кенжетаевич (2014 — 2023)
# Кошербаев, Ермек Беделбаевич (2023 оны 6 сараас -)
Умард Казахстан муж

**Умард Казахстан муж** (казах. *Солтүстік Қазақстан облысы, Soltüstık Qazaqstan oblysy,* орос*. Северо-Казахстанская область*) — Бүгд Найрамдах Казахстан улсын умард хэсэгт орших муж. Засаг захиргааны төв нь - Петропавловск хот.

Умард Казахстан муж нь умард талаараа ОХУ-ын Курган, Тюмень болон Омск мужтай, зүүн өмнөд талаараа Казахстаны Павлодар мужтай, өмнөд талаараа - Акмола мужтай, баруун талаараа - Костанай мужтай хиллэдэг байна. Тус мужийн нутаг дэвсгэр нь **97,993** км² бөгөөд Казахстан улсын нутаг дэвсгэрийн 3.6% -ийг эзэлдэг юм.

## Засаг захиргаа 
Тус муж нь 13 дүүрэг, 1 Петропавловск гэх хоттой.

# Айыртау — төв -Саумалколь
# Акжар — төв нь Талшик тосгон
# Аккайын — Смирново тосгон
# Есиль  —Явленка тосгон
# Жамбыл  — төв нь Пресновка тосгон
# Магжан Жумабаев — Булаево хот
# Кызылжар — Бишкуль тосгон
# Мамлют — Мамлютка хот
# Габит Мусреповын нэрэмжит дүүрэг- Новоишим тосгон
# Тайыншин — Тайынша хот
# Тимирязев — Тимирязево тосгон
# Уалихан — Кишкенеколь тосгон
# Шал Акын — Сергеевка хот
# Петропавловск хот

## Хүн ам 
Умард Казахстан мужид хүн амын тоо тогтмол буурсан. 1989 онд мужийн хүн ам 921 416 байсан бол бараг 40% -иар буурч 2022 оны байдлаар 539 111 болоод байна. Хүн амын тоо буурсан нь -Оростой хил залгаа муж учраас орос уугуул иргэд 1990-ээд онд олноороо нутаг буцсантай холбоотой юм. 

## Мужийн удирлага буюу Акимууд: 
# Гартман, Владимир Карлович (1992—1997)
# Ахметов, Даниал Кенжетаевич (1997—1999)
# Нагманов, Кажмурат Ибраевич (1999 —2002)
# Смирнов, Анатолий Владимирович (2002—2003)
# Мансуров, Таир Аймухаметович (2003—2007)
# Билялов, Серик Султангазинович (2007—2013)
# Ескендиров, Самат Сапарбекович (2013—2014)
# Султанов, Ерик Хамзинович (2014 —2017)
# Аксакалов, Кумар Иргибаевич (2017—2022)
# Сапаров, Айдарбек Сейпеллович (2022—2023)
# Нурмухамбетов, Гауез Торсанович (2023 оны 9-р сараас)
Костанай муж

**Костанай муж** (казах. *Қостанай облысы, Qostanai oblysy,* орос. *Костанайская область*) — Бүгд Найрамдах Казахстан улсын умард хэсэгт Орос улстай хил залгаа 196 001 км² газар нутагтай муж. Засаг захиргааны төв нь - Костанай хот.

Тус муж нь Казахстан улсын Актюбинск, Улытау, Караганда, Акмола болон Умард Казахстан гэсэн 5 мужууд бөгөөд Оросын Оренбург, Челябинскболон Курган гэх 3 мужуудтай мөн хил заган оршдог байна. 

## Хүн ам 
1989 оны байдлаар мужийн хүн 1 220 750 байсан бол буурч 2022 онд 857 905 хүн амтай болжээ.  

Мужийн нутагт зуу гаруй үндэстэн, ястан амьдардаг байна. 2020 оны эхээр тус бүсийн хүн ам 868,549 хүн байсан. Үүний 41.18% нь казахууд, 40.71% нь оросууд, 8.08% нь украинчууд, 3.10% нь германчууд, 1.82% нь татарууд, 1.45% нь белорусчууд, 3,26% нь бусад үндэстэн байжээ.

## Засаг захиргаа 
Муж 16 дүүрэгтэй мужийн хэмжээний 4 хоттой байна. 

# Алтынсарин дүүрэг — төв нь Убаган тосгон
# Амангельди дүүрэг — төв нь Амангельды тосгон
# Аулиеколь (өмнө 7 нуурын дүүрэг гэгддэг байсан) дүүрэг — төв нь Аулиеколь тосгон
# Денисов дүүрэг — төв нь Денисовка тосгон
# Жангельдин дүүрэг — төв нь Тургай тосгон
# Житикара дүүрэг — төв нь Житикара хот
# Камысты дүүрэг— төв нь Камысты тосгон
# Карабалык дүүрэг — төв нь Карабалык тосгон
# Карасу (Хар ус) дүүрэг  — Карасу тосгон
# Костанай дүүрэг — Тобыл хот
# Мендыкара дүүрэг — Боровской тосгон
# Науризым дүүрэг — Караменды тосгон
# Сарыколь дүүрэг —  Сарыколь тосгон
# Беимбет Майлины дүүрэг — Айет тосгон
# Узунколь дүүрэг — Узунколь тосгон
# Фёдоров дүүрэг — Фёдоровка тосгон
# Аркалык хот
# Костанай хот
# Лисаковск хот
# Рудный хот

## Мужийн үе үеийн удирдлага-Акимууд 
# Укин, Кенжебек Укинович (1992—1993).
# Турсумбаев, Балташ Молдабаевич (1993—1995).
# Кадамбаев, Токтарбай Кадамбаевич (1995—1998).
# Шукеев, Умирзак Естаевич (1998 — 2004).
# Кулагин, Сергей Витальевич (2004 — 2012).
# Садуакасов, Нуралы Мустафинович (2012 —2015).
# Мухамбетов, Архимед Бегежанович (2015 —2022).
# Аксакалов, Кумар Иргибаевич (2022 оны 12-р сараас)
Баярсайханы Солонгоо

**Баярсайханы Солонгоо** (1982 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дэд дарга.

## Намтар 
2000 онд Нийслэлийн 11 дүгээр сургууль төгссөн.

2007 онд Унгар Улсын Өөтвөш Лорандын шинжлэх ухааны их сургуулийн Хууль зүй, улс төрийн шинжлэх ухааны сургууль төгссөн.

2010 онд Их Британи Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улсын Дандийгийн их сургууль төгссөн байна.

2015 онд АНУ-ын Харвардын Хуулийн сургуулийг тус тус төгсөж Хууль зүйн ухааны магистр зэрэг авсан. 

**Ажилласан байдал:**

2011-2017 онд Хоган ловэллс олон улсын хуулийн фирмд хуульч, ахлах хуульч,

2017-2020 онд Өмгөөллийн “Авинекс партнерс” нөхөрлөлийн гүйцэтгэх захирал,

2020 оноос 2024 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын Дэд дарга, мөн Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны дэд сайдаар тус тус ажилласан, 

2024 оны 8-р сарын 30-нд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дэд даргаар томилсон.

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын хуульч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1982 онд төрсөн
Цагааннуур боомт

**Цагааннуур боомт** нь 1924 онд “Хөшөө модны” гааль нэртэйгээр анх байгуулагдсан. 2005 онд Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын 9-р багийн нутаг Улаанбайшинт нэртэй газарт шилжин байрласан. Олон улсын зэрэглэлтэй, байнгын горимоор ажилладаг боомт. ОХУ-ын талаас Оросын Бүгд Найрамдах Алтай Улсын Кош-Агач хошууны хэсэгт байрладаг Ташанта авто замын боомттой хиллэдэг.

* Улаанбаатар хотоос Цагааннуур боомт хүртэл нийт 1771.5 км. 
* Улаанбаатар хотоос Баян-Өлгий сум хүртэл 1678 км /хатуу хучилттай зам/ 
* Өлгий-Цагааннуур боомт хүртэл 72.4 км /хатуу хучилттай/, 20 км /шороон зам/

Хилийн боомтын үндэсний зөвлөлийн 2021 оны 02 дугаар тогтоолоор Цагааннуур боомтыг хөгжүүлэх, өргөтгөж шинэчлэх төлөвлөгөө батлагдсан. Төлөвлөгөөний дагуу боомтын ТЭЗҮ, хэсэгчилсэн ерөнхий төлөвлөгөө, ажлын нарийвчилсан зураг төслийн ажлыг “Эй Ди И Пи” ХХК гүйцэтгэж байна. Хэсэгчилсэн ерөнхий төлөвлөгөөний эскиз зураг төсөл 2022 оны 5-р сарын 12-нд батлагдсан.

"Хилийн боомт болон Монгол-Оросын хилийг хялбарчилсан журмаар нэвтрэх тухай Монгол Улсын Засгийн газар, ОХУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр"-ийн дагуу хоёр талын нийтээр тэмдэглэх баяр, амралтын өдрүүдэд хилийн боомтыг түр хаах асуудлыг хоёр улсын хилийн бүрэн эрхт төлөөлөгчид харилцан тохиролцдог журамтай ажээ. 

Даваа – Бямба гарагт  09.00-18.00 цагт ажилладаг хуваарьтай.
Ташанта боомт

**Ташанта боомт** — Оросын Бүгд Найрамдах Алтай Улсын зүүн өмнө орших Кош-Агач дүүрэгт орших тосгонд байрлах, Орос, Монголын хилийн Оросын талын авто замын боомт юм. Монгол талд Цагааннуур боомт бий. Тус боомт нь далайн түвшнээс дээш 2000 метр өндөрт байрлах бөгөөд Ташантинка голын эрэг дээр байдаг. 

Орос-Монголын улсын хил дээр терминал бүхий Оросын гаалийн пост, олон талт тээврийн хэрэгслийн шалган нэвтрүүлэх боомт бүхий хилийн застав байдаг. Шалгах цэг нь олон улсын (өөрөөр хэлбэл дэлхийн бүх улс орны иргэдийг дамжин өнгөрөх боломжтой), зөвхөн автомашинаар төдийгүй унадаг дугуйгаар зорчих боломжтой. Орос-Монгол Улсын хилийн шалган нэвтрүүлэх боомтууд хооронд 20 гаруй км зайтай. Шалгах цэг зөвхөн өдрийн цагаар ажилладаг. 

1933-2002 онд тосгонд бүрэн хэмжээний гаалийн газар ажиллаж байсан бөгөөд одоо Барнаул хот руу шилжүүлсэн байна.

Хүн ам нь 500 орчим бөгөөд дийлэнх буюу 60% хүн ам нь казахууд байдаг ажээ.
Оросын Зэвсэгт Хүчин

**Оросын Зэвсэгт Хүчин** (оросоор: Вооружённые силы Российской Федерации) бол Оросын Холбооны Улсын Зэвсэгт Хүчний ерөнхий нэршил юм. Тус зэвсэгт хүчинд Оросын Батлан хамгаалах яамны харьяа Оросын Зэвсэгт хүчний жанжин штабд харьяалагддаг Хуурай замын цэрэг, Тэнгисийн цэргийн флот, Агаар-Сансарын хүчин болон Агаар-Десантын хүчин, Стратегийн Пуужинт цэрэг, Тусгай ажиллагааны хүчин, Материал-Техникийн хангалтын цэрэг гэсэн төрөл нэгжээс бүрддэг. Оросын Зэвсэгт Хүчин 2023 оны байдлаар 1,320,000 албан хаагчтайгаар дэлхийд тавд, хүчирхэг байдлаар дэлхийд гуравт ордог хүчирхэг арми юм. Мөн дэлхийд Цөмийн цэнэгт пуужин, баллистик пуужинт шумбагчийн тоогоор АНУ, Хятад улстай өрсөлддөг. 

## Бүтэц 
Оросын арми нь 2012 оны 12 сарын 1-нээс хойш Хуурай замын цэрэг, Тэнгисийн цэрэг, Агаар-Сансарын хүчин гэсэн үндсэн гурван төрөл, Стратегийн пуужинт цэрэг, Агаар-Десантын цэрэг гэсэн бие даасан хоёр алба гэсэн зохион байгуулалтанд шилжсэн. Түүнчлэн Тусгай ажиллагааны хүчин, Тагнуулын алба, Хилийн цэрэг, Төмөр замын цэрэг, Барилгын цэрэг, Дохионы цэрэг, ложистик тээврийн цэрэг гэх мэт төрөл мэргэжлийн цэргийн байгууллагатай. 

Оросын Хуурай замын цэрэг нь 2024 оны байдлаар Баруун цэргийн тойрог, Өмнөд цэргийн тойрог, Төвийн цэргийн тойрог, Зүүн цэргийн тойрог, Хойд цэргийн тойрог гэсэн таван тойрог хуваагддаг. 

Оросын Тэнгисийн цэргийн флот нь Хойд тэнгисийн флот, Балтын тэнгисийн флот, Хар тэнгисийн флот, Номхон далайн флот, Каспийн тэнгисийн флот гэсэн таван флотод хуваагдаж, флот бүр нь хуурай замын цэргийн таван тойрогт харьяалагддаг.

# Баруун цэргийн тойргийн төв штаб нь Санкт-Петербург хот (Балтын тэнгисийн флот)
# Хойд цэргийн тойргийн төв штаб нь Североморск хот (Хойд тэнгисийн флот)
# Өмнөд цэргийн тойргийн төв штаб нь Донын Ростов (Хар тэнгисийн флот, Каспийн тэнгисийн флот)
# Төвийн цэргийн тойргийн төв штаб нь Екатеринбург хот
# Зүүн цэргийн тойргийн төв штаб нь Хабаровск хот (Номхон далайн флот)

Хуурай замын цэрэг дараах салбарын цэрэгт хуваагддаг.

# Мотобуудлагын цэрэг
# Танкын цэрэг
# Артиллер, пуужингийн цэрэг
# Агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг
# Тусгайгийн цэрэг

Агаар-Сансарын хүчин нь гүйцэтгэх чиг үүргээрээ дараах салбарт хуваагддаг.

# Оросын Агаарын хүчин
# Оросын Сансарын хүчин
# Пуужингийн довтолгооноос хамгаалах цэрэг

Тэнгисийн цэргийн флот нь гүйцэтгэх үүрэг чиглэлээр дараах салбарт хуваагддаг.

# Шумбагч онгоцны цэрэг
# Тэнгисийн Нисэх хүчин
# Эргийн хамгаалалтын цэрэг
# Тусгайгийн цэрэг

## Цэргийн цол 
## Холбоотой хуудас 
* Орос
* Зэвсэгт хүчин

## Эшлэл 
Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчин
Ангилал:Зэвсэгт хүчин улс орноор
Ухамсар (сэтгэл зүй)

**Ухамсар** (англи. *Consciousness*, орос. *Сознание*) гэдэг нь тархи хүрээлэн буй бодит байдлыг зохих ёсоор хүлээн авах чадвар юм. Субъектийн ертөнц ба түүний байр суурь нь түүний дотоод сэтгэцийн туршлагаа тайлбарлах чадвартай холбоотой бөгөөд хамтарсан үйл ажиллагааг оновчтой зохион байгуулахад шаардлагатай байдаг. Ухамсар бол сэтгэцийн үйл ажиллагааны нэг хэлбэр бөгөөд дээд мэдрэлийн үйл ажиллагааны элемент бөгөөд түүний үндэс нь хүний тархи юм.

Монголчуудын ухамсар гэдэг үг нь -"ухаж өөрөө ойлгох" гэсэн санаанаас гаралтай.

## Тодорхойлолтууд 
-Өрөөр хэлбэл "Ухамсар" нь тухайн хүн мэдээллийг олж авч боловсруулан (нэгэнт бий болсон нөхцөл байдалд) дүгнэлт хийх чадвар юм. Тэгвэл оюун ухаан бол тэрхүү мэдээллийг хүлээж аваад боловсруулах ажлыг гүйцэтгэх ёстой юм. Харин ухамсар нь дүгнэлт гаргана гэсэн үг.

-Ухамсар бол хамгийн энгийнээр бол дотоод болон гадаад оршихуйг ухамсарлах явдал юм. Гэсэн хэдий ч "ухамсар" гэх ойлголтын талаар гүн ухаантнууд, эрдэмтэд, шашин судлаачид олон мянган жилийн дүн шинжилгээ, тайлбар, мэтгэлцээн хийж ирсэн. Яг юуг судлах, тэр байтугай ухамсар гэж юуг үзэх талаар санал бодол өөр өөр байдаг.

Ухамсар бол өргөн хүрээний утгыг агуулсан ойлголт юм. Ухамсарыг дараахь байдлаар ойлгож болно.

* "Сэрүүн байдал, эрүүл ухаан" -ын төлөв байдал нь өөрийн туршлага, үйлдлийнхээ талаар тайлагнах чадварыг шаарддаг бөгөөд ухамсаргүй байдлын эсрэг байдаг - гүн нойр, ухаан алдах, комд орох гэх мэт;
* эргэцүүлэл, өөрийгөө танин мэдэх зэрэг субъектив туршлагын үзэгдлийн багц;
* ертөнцийн талаарх тодорхой хандлага, үзэл бодлын тогтолцоо;
* хувийн эрхтэн;
* тархины сэтгэцийн үйл явц;
* объектив бодит байдлын сэтгэцийн тусгалын дээд хэлбэр;
* хүний ​​тархины шинж.
Брайан Жонс

**Люис Брайан Хопкин Жонс** (англи. *Lewis Brian Hopkin Jones*; 1942 оны 2-р сарын 28-нд Английн Челтнхэмд төрсөн—1969 оны 7-р сарын 3-нд Английн Зүүн Саксесын  Хартфилд нас барсан) — Их Британийн алдарт Роллинг стоунз (англи. *The Rolling Stones*) рок хамтлагийн үүсгэн байгуулагч, гитарчин, олон төрлийн хөгжмийн зэмсэг тоглогч. Брайан Жонс хөгжмийн авъяас чадвараараа ер бусын чиглэлд аялгуу авч, загварлаг дүр төрх, хар тамхинд донтсон зэргээрээ алдартай болсон. 27 настайдаа нас барснаар түүнийг "Клуб-27" гэж нэрлэгдэх анхны хөгжимчдийн нэг болгосон юм.

## Намтар 
Жонсын эцэг эх нь хөгжим маш их сонирходог байсан бөгөөд энэ нь залуу Брайанд маш их нөлөө үзүүлсэн байна. Жонсын эцэг инженер байхдаа төгөлдөр хуур, орган хөгжим тоглож, орон нутгийн сүмийн найрал дуунд дуулдаг байв. Эхнэр нь хөгжмийн багш байсан бөгөөд хүүгээ багаас нь төгөлдөр хуур тоглож сургаж эхэлжээ. Дараа нь тэр кларнет авч, 14 настайдаа сургуулийн найрал хөгжимд нэгдүгээр кларнет тоглодог байжээ.

1957 онд Жонс жааз хөгжимчин Чарли Паркерын бичлэгийг анх сонссон нь жааз хөгжимд дуртай болж, эцэг эхээсээ саксофон авч өгөөч гэж их гуйдаг байжээ. Брайан олон зэмсэг тоглож сурсан, тэр тэднийг амжилттай эзэмшсэн боловч эрт орой хэзээ нэгэн цагт түүнээс залхаж, өөр шинэ эрэлхийдэг байв. Хоёр жилийн дараа 17 насны төрсөн өдрөөр нь эцэг эх нь түүнд анхны гитарыг нь авч өгсөн байна. 

Сургуульд байхдаа Жонс хичээнгүй сурагч гэдгээрээ алдартай байсан бөгөөд сурсан бүх сургуульдаа өндөр үнэлгээ авдаг байв. Мөн бадминтон, усанд шумбах дуртай байсан ч энэ спортод төдийлөн амжилт гаргаж чадаагүй.

1962-1968 онуудад тэрээр Роллинг стоунз хамтлагт гитарчин байсан. 

Жонс мөн тэрслүү, ер бусын дүр төрхөөрөө загвар зохион бүтээгч байсан гэдгээрээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Түүний гадаад төрх нь хамтлагт хамгийн тод харагдаж байсан бөгөөд түүний зан байдал, дүр төрх нь жараад оны Лондонгийн залуусын загварт ихээхэн нөлөөлсөн.

Жонс намхан (168 см), цэнхэр нүдтэй, шаргал үстэй байсан ч "рок од"-ын ердийн дүр төрхийг бүрдүүлсэн анхны хүмүүсийн нэг байв. Битлзийн "A Hard Day's Night" кинон дээр гардаг шиг түүнийг гудамжинд хөөж байсан шүтэн бишрэгчдээсээ зугтсан тохиолдол бий. Ричардс, Уоттс нарын ярьснаар Жонс тайзан дээр Мик Жаггераас анхаарлыг холдуулж өөр дээрээ авч гоцлол дуучны үүргийг гүйцэтгэхийг үргэлж хичээдэг байсан гэдэг.

Ангилал:Их Британийн хөгжимчин
Ангилал:1942 онд төрсөн
Ангилал:The Rolling Stones
Жими Хендрикс

**Жеймс Маршалл (Жими) Хендрикс** (англи. *James Marshall (Jimi) Hendrix*; төрөхөдөө — *Жонни Аллен Хе́ндрикс,* англи. *Johnny Allen Hendrix*;  1942 оны 11-р сарын 27-нд Сиэтл хотод төрсөн- 1970 оны 9-р сарын 18-нд Лондон хотод нас барсан) -Америкийн алдарт гитарчин, дуучин, хөгжмийн зохиолч. 2009 онд Time сэтгүүл Хендриксийг бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг гитарчин хэмээн нэрлэсэн, мөн Роллинг стоунз сэтгүүл (бүх цаг үеийн шилдэг гитарчдын жагсаалтад гурван удаа орсон). Рок хөгжмийн түүхэн дэх хамгийн зоригтой, бүтээлч авьяаслаг гитарчин гэдгээрээ алдартай.

Ж.Хендриксийг амьд байхад нь онцгой үзэгдэл, суут ухаантан гэж нэрлэдэг байжээ. Тэрээр дуу авианы шинэ боломжуудын эцэс төгсгөлгүй эх сурвалжийг нээсээр байсан. Хендриксийн шинэлэг зүйлийн талаар ярихдаа шүүмжлэгчид түүнийг рок хөгжмийн нүүр царайг өөрчилсөн мэт цахилгаан гитарын цар хүрээ, үгийн санг өргөжүүлсэн гэж онцолдог байна.

### Цомогууд 
* *Smash Hits* (1969)
* *The Singles Album* (1983)
* *Kiss The Sky* (1984)
* *Jimi Hendrix: Cornerstones 1967-1970* (1990)
* *The Ultimate Experience* (1992)
* *Experience Hendrix: The Best of Jimi Hendrix* (1997)
* *Blues* (1994)
* *BBC Sessions* (1998)
* *The Jimi Hendrix Experience* (бокс-сет) (2000)
* *Voodoo Child — The Jimi Hendrix Collection* (2002)
* *The Singles Collection* (бокс-сет) (2003)
* *Martin Scorsese Presents the Blues: Jimi Hendrix* (2003)
* *West Coast Seattle Boy: The Jimi Hendrix Anthology* (бокс-сет) (2010)
* *Winterland* (бокс-сет) (2011)
Зарчим

**Зарчим**-ямар нэг онол, сургаал, шинжлэх ухаан, ертөнцийг үзэх үзэл, улс төрийн зохион байгуулалтын үндсэн эх баримтлал. Мөн бодит байдалд хүний хандах хандлага, зан төлөв, үйл ажиллагааны хэм хэмжээг тодорхойлж буй дотоод итгэл үнэмшил, баримтлах байр суурь.
Иргэний боловсрол

**Иргэний боловсрол** (англи. civic education) бол хүний эрхийн, ардчиллын, улс төрийн, төр иргэний харилцааны, ардчилсан сонгуулийн талаарх мэдлэг эзэмших, чадвар, хандлагаа хөгжүүлэх үйл явцыг багтаасан, тодорхой бүрэлдэхүүн хэсэг бүхий насан туршийн боловсрол юм.

Иргэний боловсрол гэдэг нь олон нийтийн амьдралд идэвхтэй, хариуцлагатай оролцоход дэмжлэг үзүүлэх ур чадвар, мэдлэг, үнэт зүйлийг хөгжүүлэх үйл явц юм.

Иргэний боловсрол бол зөвхөн сонгуулийн мөчлөгтэй холбож үздэггүй, тасралтгүй үргэлжлэх үйл явц юм. Гэсэн хэдий ч сонгогчдын мэдээлэл, сонгогчдын боловсрол нь иргэний боловсролын өргөн хүрээний хүчин чармайлтын нэг хэсэг байж болно.

Иргэний боловсролыг сургууль, их сургуулийн системээр, иргэний нийгмийн байгууллагуудаар, магадгүй зарим төрийн байгууллагуудаар дамжуулан олгож болох ч энэ нь заавал сонгуулийн байгууллага байх албагүй юм.

Иргэний боловсрол гэдэг нь хүмүүст орчин үеийн нөхцөлд хэрхэн амьдрах, төрийн хууль тогтоомжийг хэрхэн дагаж мөрдөх, гэхдээ үүнтэй зэрэгцэн ардчилсан нийгмийн засгийн газарт эрхээ зөрчихийг зөвшөөрөхгүй байх, тэдний хууль ёсны хэрэгцээг хангах, иргэн байх зэрэгт сургах явдал юм.
Мишель Камдессю

**Мишель Камдессю** (франц. *Michel Camdessus*; 1933 оны 5-р сарын 1-нд Францын Байонна хотод төрсөн) — францын эдийн засагч, 1987-2000 онд Олон улсын Валютын сангийн захирал байсан. 

## Намтар 
Сэтгүүлчийн гэр бүлд төрсөн.

Парисын Их Сургуулийн Хууль зүйн анги, Парисын Улс төр судлалын дээд сургууль,  Үндэсний Захиргааны сургуулийг тус тус төгссөн.

Тэрээр Алжир дахь Ардын боловсролын ерөнхий газар, Францын Санхүү, эдийн засгийн яаманд ажиллаж байсан бөгөөд Брюссель дэх Францын Европын эдийн засгийн хамтын нийгэмлэг (EEC) дахь Байнгын төлөөлөгчийн газрын санхүүгийн зөвлөхөөр ажиллаж байжээ.

1968 онд тэрээр Францад буцаж ирээд Францын Төрийн сангийн аж үйлдвэрийн санхүүжилтийн хэлтсийн даргын албан тушаалд очжээ. 1971 онд дэд захирал, 1982 оноос Төрийн сангийн захирал болжээ.

1982 оны 12-р сараас 1984 оны 12-р сар хүртэл Европын эдийн засгийн нийгэмлэгийн Мөнгөний хорооны даргаар ажиллаж байсан. Үүний зэрэгцээ Францын банкинд хариуцлагатай албан тушаал хашсан. 1984 оны 8-р сард тэрээр дэд ерөнхийлөгч, дараа нь 1984 оны 11-р сард Францын банкны ерөнхийлөгчөөр томилогдсон. Мөн зэрэгцээ Баруун Африкийн Төв банкны захирлаар ажиллаж байсан юм.

1987 оны 1-р сарын 16-наас - Олон улсын Валютын сангийн гүйцэтгэх захирал. Тэрээр энэ албан тушаалд гурван удаа улиран сонгогдсон. Түүний албан тушаалын хамгийн чухал үйл явдлуудын нэг нь Зүүн Азийн санхүүгийн хямрал байв. 2000 оны 2-р сарын 14-нд албан тушаалаа орхисон.

2009 оны 8-р сарын 25-нд Францын Ерөнхийлөгч Николя Саркози худалдаачдын нөхөн олговор олгох комиссын даргаар Камдессюг томилов. Энэхүү томилгооны зорилго нь төрийн дэмжлэгтэй банкуудаас хамгийн өндөр цалинтай Францын трейдерүүдэд урамшуулал олгоход хяналт тавих явдал юм.

Одоогоор тэрээр Semaines Sociales de France-ын ерөнхийлөгч, Тони Блэйрийн үүсгэн байгуулсан "Жак Ширакийн сан"-гийн захирлуудын зөвлөлийн гишүүн болон Африкийн комиссын гишүүн юм.
Элтон Жон

Сэр **Элтон Жон** (англи. *Elton Hercules John*; төрөхлөө — **Режиналд Кеннет Дуайт** (англи. *Reginald Kenneth Dwight*); 1947 оны 3-р сарын 25-нд  Их Британийн Лондонд төрсөн) — Британий алдарт дуучин, төгөлдөр хуурч болон хөгжмийн зохиолч. 

Тэрээр хөнгөн рок хөгжмийн хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. 1970-аад оны арилжааны хамгийн амжилттай дуучдын нэг, Их Британийн хамгийн амжилттай рок жүжигчдийн нэг. Карьерынхаа туршид тэрээр АНУ болон Их Британид бусад Британийн соло уран бүтээлчдээс илүү олон цомог зарсан байна.

Лондонд өссөн Элтон Жон багаасаа төгөлдөр хуур тоглож сурсан бөгөөд 1962 он гэхэд Bluesology хэмээх R&B хамтлагийг байгуулж, 1967 он хүртэл тэндээ тогложээ. Тэрээр 1967 онд хөгжмийн зохиолч Берни Таупинтай хоёулаа дуу зохиогчдын сурталчилгаанд хариулсны дараа танилцжээ. Хоёр жилийн турш тэд Лулу зэрэг уран бүтээлчдэд зориулж дуу бичсэн бол Жон Холлиз, Скаффолд зэрэг уран бүтээлчдэд зориулсан хөгжимчнөөр ажилласан. Жонны анхны цомог *"Empty Sky"* 1969 онд гарсан.

Жонны олон шагналын дунд тэрээр Эмми шагнал, таван Грэммийн шагнал, хоёр Оскарын шагнал, Тони шагнал зэрэг 19 "EGOT" хүлээн авагчдын нэг юм.

2004 онд Роллинг Стоун сэтгүүлийн үзсэнээр хамгийн агуу дуучдын жагсаалтад 49-рт орсон байна.

Элтон Жон нь олон нийтийн зүтгэлтэн гэдгээрээ алдартай, ялангуяа 1980-аад оны сүүлээр ДОХ-ын халдвартай тэмцэх чиглэлээр ажилладаг. 1992 онд тэрээр "Элтон Жон ДОХ-той тэмцэх сан"-г байгуулжээ. Байгуулагдсан цагаасаа хойш тус сан 300 гаруй сая фунт стерлинг цуглуулсан байна. 1976 онд Элтон Жон өөрийгөө бисексуал хэмээн зарлаж, 1988 оноос илт ижил хүйстэн гэдгээ илэрхийлжээ. 2005 оны 12-р сарын 21-нд тэрээр Дэвид Фурништэй иргэний "нөхөрлөл" байгуулж Тэд 2014 онд Англи, Уэльст ижил хүйстнүүдийн гэрлэлт хууль ёсны болсны дараа албан ёсоор гэрлэсэн байна.
Борбала Обрушански

**Обрушански Борбала Анна** (1972 оны 5-р сарын 31-ний өдөр төрсөн) -Унгарын түүхч, угсаатны зүйч, дорно дахины болон монгол судлаач, Унгараас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд.

## Намтар 
Борбала Обрушански Салготаржан дахь Янос Боляй ахлах сургуульд төгссөн. 1997 онд Этвөш Лорандын нэрэмжит Унгар улсын хамгийн ууган бөгөөд нэр хүндтэй Будапештын Их сургуулийн түүх, монгол хэлний ангийг төгссөн. Үүний дараа Монгол Улсын Их Сургуульд Монгол ардын уламжлал, Монголын түүх мэргэжлээр аспирантурыг дүүргэсэн. 2000 онд Улаанбаатар хотод докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд "Өвөр Ази дахь несториан шашны тархалт ба ач холбогдол" гэсэн нэртэйгээр унгар хэлнээ орчуулсан. Дебрецений их сургуулийн докторын зөвлөл 2006 онд докторын зэрэг хамгаалсан. 2000 оноос хойш Монгол, Өвөрмонгол болон Азийн бусад орнуудад хэд хэдэн судалгааны экспедицид оролцсон.

Тэрээр 2009 онд үүсгэн байгуулагдсан "Еврази судлал" сэтгүүлийн ерөнхий редакторын орлогчоор ажилладаг.

Шинжлэх ухааныг түгээн дэлгэрүүлэх ажлын хүрээнд монгол ёс заншлыг олон нийтэд таниулах зорилготой. Шинжлэх ухааны салбарт тэрээр юуны түрүүнд Хүннү, Хүннү-Унгарын ураг төрлийн түүхийг судалж, Унгарын Шинжлэх ухааны академийн байр суурийг эрс шүүмжилдэг. Тэрээр энэ сэдвээр Унгар болон гадаад хэл дээр олон тооны нийтлэл хэвлүүлсэн.

Тэрээр Лайос Кассайгийн амьдрал, уран бүтээлийн тухай өгүүлдэг "Морин харваач" киноны зөвлөхөөр ажиллсан.

2020 оноос Унгар Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдаар ажиллаж байна.
Этвөш Лоранд

**Этвөш Лоранд** (унгар. *Loránd Ágoston Eötvös Loránd Báró of Vasárosnamény,* гадаадад ихэвчлэн: *Roland Eötvös,* 1848 оны 7-р сарын 27 –нд  Буда хотод төрсөн, 1919 оны 4-р сарын 8-нд Будапешт хотод нас барсан)- Унгарын физикч, зохион бүтээгч, их сургуулийн эрдэмтэн, улс төрч. 1889-1905 онд Унгарын Шинжлэх ухааны академийн ерөнхийлөгч, 1894-1895 онд Унгарын Соёлын сайд, Математик, физикийн нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулагч бөгөөд ерөнхийлөгч. Түүний хамгийн алдартай шинэ бүтээл бол түүний нэрээр нэрлэгддэг "тэнцвэрийн мушгиа дүүжин" юм.

## Намтар 
Агостон Лоранд Этвөш 1848 онд Буда хотын Свабхег арал дээр төрсөн бөгөөд Кристинаварош дахь Ромын Католик сүмд загалмай хүртжээ. Түүний эцэг нь Барон Йозеф Этвөш (1813–1871) алдартай зохиолч, улс төрч, шашин, Унгарын олон нийтийн боловсролын сайд, газрын эзэн, эх нь Баркокийн Агнес Рости (1825–1913). Түүний эцэг эх хоёр 1842 оны 9-р сарын 13-нд гэрлэсэн байна.  Берта Дитрихштейн, Илона Навайн Этвөш (1846–1924), Жолан Инкей Этвөш (1847–1909), Мария Пленнерне Этвөш (1851–1928), Андрас Этвөш (1854–1854) гэсэн ах дүү нартай. Түүний эцгийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нь нь барон Игнак Этвөш (1786–1851), хүмүүнлэгийн ухаан, хуулийн ухааны доктор, газрын эзэн, баронесса Анне фон дер Лилиен (1786–1858) байв. Түүний эхийн талын өвөг эцэг, эмэг эх нь газар эзэмшигч, Бекес мужийн Баркоцын харьяат Рости Альберт (1779–1847)[6], Эренбергээс гаралтай Экштейн Анна Франциска (1801–1843) нар байсан. 

Тэрээр Будапешт, Кенигсберг болон Хайдельбергийн их сургуулиудад суралцаж 1870 онд төгссөн. 1871 оноос Будапештийн их сургуульд (1872 оноос профессор) ажилласан. 1894-1895 онд Унгарын Боловсролын сайдаар ажиллаж байжээ. 1891 онд тэрээр Унгарын математик, физикийн нийгэмлэгүүдийг байгуулж, анхны ерөнхийлөгч байсан. 

## Судалгаа 
Лоранд Этвөшийн судалгаа нь молекулын физик, таталцал, геофизикийн салбарт зориулагдсан байна. 1886 онд Этвөш молекулын гадаргуугийн энерги (гадаргуугийн хурцадмал байдал) температураас хамааралтай болохыг тогтоожээ (Этвөшийн хууль). Хүндийн хүчний вариометрийг зохион бүтээсэн. Тэрээр тэнцвэрийн мушгиа дүүжинг зохион бүтээж (1888), таталцлын болон инерцийн массын тэгш байдлыг шалгах хэд хэдэн туршилтыг (1889-1908) хийжээ. Этвөшийн таталцлын туршилтын үр дүн нь таталцлын болон инерцийн массын тэгш байдал нь өндөр нарийвчлалтайгаар (5⋅10−9 хүртэл) хангагдсаныг харуулж, Альберт Эйнштейн харьцангуйн ерөнхий онолыг бүтээхдээ хожим ашигласан зарчмыг баталжээ. Тэрээр мөн уулын нуруунд массын тархалтыг судалжээ.
Михаил Васильевич Скопин-Шуйский

Ханхүү Михаил Васильевич Скопин-Шуйский (1586 оны 11 сарын 8 [1] - 1610 оны 4-р сарын 23 [5-р сарын 3], Москва) - Оросын төрийн зүтгэлтэн, цэргийн удирдагч, Самуун үеийн цэргийн захирагч,  бояр, Москвагийн эсрэг Польш-Литвийн интервенцийн эсрэг тэмцлийн үеийн үндэсний баатар, хуурамч Дмитрий II-ийн цэргүүд бүслэсэн Москваг чөлөөлөх ажиллагааг зохион байгуулсан хүн.

Скопин-Шуйскийн ноёдын удмын сүүлчийн эрэгтэй.
Александр Данилович Меншиков

Александр Данилович Меньшиков (1673 оны арваннэгдүгээр сарын 6 [16], Москва - 1729 оны арваннэгдүгээр сарын 12 [23], Березов, Сибирийн муж [1] [2] [3]) - Оросын төрийн зүтгэлтэн, цэргийн удирдагч, Петр I-ийн хамгийн дотны хүн, генералиссимус. (1727 оны 5-р сарын 12 - 9-р сарын 8), адмирал (1727 оны 5-р сарын 6 - 9-р сарын 8).

Санкт-Петербургийн анхны генерал амбан захирагч (1703-1724 ба 1725-1727), Цэргийн коллегийн ерөнхийлөгч (1719-1724, 1726-1727). Гүн (1702), Ариун Ромын эзэнт гүрний ханхүү (1705), Ижорагийн эрхэмсэг ханхүү (1707).

I Петрийг нас барсны дараа тэрээр Катерина I-ийг Оросын хаан ширээг залгамжлахад хувь нэмрээ оруулж, Оросын де-факто захирагч болсон (1725-1727): Петр II-ийн дор "анхны сенатор", "Дээд хувийн зөвлөлийн анхны гишүүн" (1726) - Тэнгисийн цэргийн болон хуурай замын цэргийн генералиссмус (1727 оны 5-р сарын 12). 1727 оны 9-р сарын 8-нд тэрээр хааны ивээлээс гарч, шийтгэгдсэн бөгөөд түүний эд хөрөнгө, цол, цол, шагналыг хураасан байна. 1727 оны 9-р сарын 8-наас 1728 оны 4-р сарын 4 хүртэл Сибирьт ц, дараа нь гэр бүлийнхээ хамт Сибирьт цөлөгдөж, жил хагасын дараа нас баржээ.
Алексей Петрович Ермолов

Алексей Петрович Ермолов (1777 оны 5-р сарын 24 [2][3], 1861 оны 4-р сарын 11 [23], Москва) - Оросын цэргийн удирдагч, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч, Оросын эзэнт гүрэн 1790 оноос хойш явуулсан олон томоохон дайнд оролцогч. - 1820-иод оны  явган цэргийн жанжин. Гүрж, Астрахань, Кавказын мужуудын иргэний хэлтэс, хилийн асуудал эрхэлсэн ерөнхий захирагч. Кавказын корпусын командлагч[6] (04/09/1816—1827 оны 03 сарын 28).
Карл Густаф Эмиль Маннерхайм

Маннерхайм Карл Густав Эмиль (1867-1951) - Маршал, Финландын Ерөнхийлөгч. 1887-1917 онуудад. Оросын армид алба хааж, дэслэгч генерал цол хүртсэн. 1918 онд тэрээр Финландын залуу армийг Үндэсний чөлөөлөх дайнд удирдаж байжээ. 1939 онд Маршал Маннерхайм арми, ард түмнийг түрэмгийлэгчийн эсрэг тэмцэлд удирдаж байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр тэрээр Германы талд байлдаж байжээ. 1944 онд тэрээр Финландын Ерөнхийлөгч болохдоо үндэстэн хуваагдахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улстай шинэ харилцааны үндэс суурийг тавьсан юм.
Мигуэль Примо де Ривера

Мигель Примо де Ривера и Орбанежа (испан. Miguel Primo de Rivera y Orbaneja; 1870 оны 1-р сарын 8, Херес де ла Фронтера - 1930 оны 3-р сарын 16, Парис) - Испанийн цэрэг, улс төрийн зүтгэлтэн, Альфонсо XIII хааны үед 1923-1930 онд дарангуйлагч, Засгийн газрын дарга. де Эстеллагийн 2-р Маркиз , Собремонтегийн 8-р Маркиз гэсэн язгууртаны цолтой.
Стефан Батори

**Стефан Батори** (*Иштван Батори* болон *Батура* гэгддэг) (унгар. Báthory István, румын. Ştefan Báthory, польш. *Stefan Batory*, литв. *Steponas Batoras*, белар. *Стэфан Баторый*; 1533 оны 9-р сарын 27, Шимлеу-Силвани - 1586 оны 12-р сарын 12, Гродно) - Польшийн хаан бөгөөд Литвийн Их Гүн (1576 оноос).

Хааны бүрэн цол: Бурханы нигүүлслээр польшийн хаан, литвийн агуу Их гүн, орос, прусс, мазовец, Самогитан, киев, волын, подласки мөн семиградын хунтайж.

Трансильванид (Семиградье) хунтайж Иштван IV Батори ба Унгарын титэм баригч Стефан Телегдигийн охин Катерина Телегди нарын гэр бүлд төрсөн.
Алёша Попович

**Алёша Попович** гэж Оросын туульсын гурван баатрын хамгийн залуу баатар нь юм. Эртний Орос дахь Алёша гэдэг нэр нь Александрыг товчилж өхөөрдөж хэлж байсан нэр. Шастируудад өөр өөр цаг үед амьдарч байсан хэд хэдэн Александр Поповичийн тухай дурдсан байдаг. Тэдний нэг нь 1100 онд Половцичуудтай тулалдаж, нөгөө нь Ростовын хунтайж Константин Всеволодовичийн дайчин байсан бөгөөд 1216 онд Владимир хунтайж Юрийн эсрэг Липицийн тулалдаанд оролцсон; гурав дахь нь 1223 онд Калка дахь Монголчуудтай хийсэн тулалдаанд нас баржээ. Эдгээр баатруудын аль нэг нь Алёша Поповичийн дүрийн эзэн байсан уу, эсвэл урвуу үйл явц болсон уу, мөн тэдгээрт дүрслэгдсэн үйл явдлаас хойш хэдэн зууны дараа он цагийн бичгийг эмхэтгэсэн түүхчид баатарлаг баатрын нэрээр жинхэнэ дүрүүдийг бэлэглэсэн эсэх нь нээлттэй хэвээр байна. Туульсуудад Алёша нь Их Ростов хотод төрсөн бөгөөд "Ростовын тахилч"-ийн хүү байсан гэдэг. Янз бүрийн туульд Алёша Поповичийн дүр төрх янз бүр байдаг. Илүү эртний хүмүүсийн хувьд тэрээр голчлон дайчин, зоригтой боловч зарим талаараа болгоомжгүй байдаг - "гадаад төрхөөрөө зоригтой". Хожим нь Алёша ихэвчлэн хөнгөмсөг бардам зантай "эмэгтэйчүүдийн сэтгэл татам" болж харагддаг. Алёша Поповичийн тухай цувралын төв туульд түүний Тугарин Змеевичийг ялсан тухай өгүүлдэг. Үндсэндээ энэ тууль бол хамгийн эртний туульс юм. Түүнд Алёша Попович хунтайж Владимирын алба хашиж амжаагүй байгаа ч бие даасан тэнүүчлэгч дайчин бөгөөд мөлжлөг, адал явдал эрэлхийлэхийн тулд хамтрагчтайгаа дэлхийг тойрон аялдаг. Тугарины дүрд хоёр дүр нийлсэн: илүү эртний, домогт могой - далавчит могой, хожим нь түүхэн нэг нь - 1096 онд Киевт алагдсан Половцын хаан Тугор-кан. Тугарины могойн шинж чанар нь түүний овог нэр Змеевич, түүнчлэн агаарт нисэх чадвараар нотлогддог. Гэхдээ туульд далавч нь түүний салшгүй хэсэг биш: тэр "тэдгээрийг өмсдөг" бөгөөд туульсын бараг бүх хувилбарт далавч нь "цаасан" гэж заасан байдаг. Үйлчлэгчид Тугаринийг "алтан самбар дээр" авч явдаг гэж түүхэнд найдвартай байдаг - энэ тээвэрлэх арга нь тал хээрийн захирагчдын онцлог шинж байв. Тэрээр Алёша Тугаринийг ялж, Тугарины толгойг Киевт хунтайжийн ордонд авчирч, Владимировын ордны голд шидэв. "Хөөе, Алёша Попович залуу байна! Чи надад гэрэл өгсөн, магадгүй чи Киевт амьдарч, надад үйлчил, хунтайж Владимир!" гэж Столнокиевын хунтайж түүнд хэлсэн баяр хөөртэй үг байв. Ханхүүгийн баяр баясгалан Киев даяар баяр хөөрөөр илэрхийлэгдэж, Киевээс Орос даяар тархав ... Владимир хунтайжийн үнэнч бус эхнэр Апраксиа гүнжийн дүр сонирхолтой. Владимир Мономахын эгч Еупраксия Всеволодовнаг түүний загвар гэж үзэж болно. Еупраксиа Саксон Гүн Стадентай гэрлэж, удалгүй бэлэвсэн бөгөөд Ариун Ромын эзэн хаан IV Генригийн эхнэр болжээ. Орчин үеийн хүмүүс Eupraxia-г "ичгүүргүй, завхарсан эмэгтэй" гэж нэрлэдэг. Үүний дараа тэрээр нөхрөөсөө зугтаж, түүнийг олон харгислалд буруутгаж, Киевт буцаж ирэв. Алдартай цуу яриа түүнийг Тугор-кантай холбоотой гэж хэлж болох ч бодит байдал дээр түүнийг Киевт буцаж ирэхээс нэг жилийн өмнө алжээ.

Ангилал:Оросын үлгэр
Ангилал:Ардын үлгэр