open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чойр

**Чойр** нь Говьсүмбэр аймгийн төв юм. Чойр нь Сүмбэр сумын төвд оршдог. Далайн түвшнээс дээш 1269 метрт оршино.

## Түүх
]]
Чойр хот хуучин Сэцэн хан аймгийн Боржигин Цэцэн вангийн хошууны төв бөгөөд Боржигины уг гарал нь Монгол төрийг нэгтгэн захирч байсан Батмөнх даян хааны отгон хүү Гэрсэнз хун тайжийн  удмын Далай хун тайжийн том хүү Цэвдан 1691 оны Цагаагчин хонин жил Сэцэн хан аймгийн Боржигон хошууг байгуулж *Засаг бэйл * хэргэм эдлэх болсон гэж түүхэн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэн үлджээ.

### Засаг дарга нар
#### Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
*1931-1932 он Хоржийн Шагдар
*1932-1933 он “Солгой” хэмээх Банзрагч
*1933-1936 он Сахъяагийн Дүгэржав /Багш/
*1936-1939 он Нэрэнморийн Дагва
*1939-1942 он Батнягт
*1942-1945 он Нэрэнжавын Гунгаа /Хүний эмч/
*1945-1946 он Баяртын Гончигдамбил  /Хилчин/
*1959-1963 он Тамзавын Гэлэгсамдан
*1955-1958 он Дэндэвийн Гэлэгяринпэл
*1958-1959 он Бүрэнгийн Дашравдан
*1963-1964 он Дарамын Даваасамбуу /Хөдөлмөрийн баатар/
*1964-1965 он “Бууран” хэмээх Зундуй
*1966-1967 он Сэрээгийн Балсандорж
*1967-1969 он Цогбуянгийн Маань
*1969-1971 он Чойжоогийн Тогтуун /Малын их эмч/
*1971-1975 он Цэдэвийн Тэрбиш /Улсын гавъяат мал зүйч/
*1975-1978 он Уртнасангийн Бариачир /М ал зүйч/
*1978-1981 он Сэрээтэрийн Аюуш /Дэд эрдэмтэн, мал зүйч/
*1981-1989 он Санзайн Очирсүрэн /Багш/
*1989-1991 он Ишцэрэнгийн Цэрэнхүү /Эдийн засагч/
#### Монгол Улс
*1991 оны 1-р сараас 8-р сар - Дондовын Амарсайхан /Мал зүйч/
*1991 оны 8-р сараас 1992 оны 4-р сар - Гэлэгсамдангийн Бумцэрэн /механикч, менежер/
*1992 оны 4-р сараас 1994 оны 8-р сар – Төмөрийн Болдбаатар /Багш/
*1994 оны 8-р сараас 1997 оны 04-р сар – Нацагийн Дөш /Цэргийн дээд мэргэжилтэй/
*1997 оны  04-р сараас 2004 оны 10-р сар – Буджавын Заяат  /Багш/
*2004 оны 10-р сараас Доржнямбуугийн  Содном /барилгын инженер/

## Хүн ам 
1979 онд Чойр хотын хүн ам нь 4,500 байсан бол 2002 онд 7,588 (Сүмбэр сумын хүн амыг нийлүүлбэл 9,207). 2006 онд 7,800 болтлоо өсчээ. 2010 онд 15,900 хүн амтай.

## Боловсрол 
### 1-р сургууль 
1940 онд байгуулагдсан ууган сургуулиудын нэг юм. Өдгөө 1200 гаруй сурагч, 85багш ажилчинтай томоохон сургууль болон хөгжөөд байна.

### Боловсрол Соёлын Газар
Боловсрол Соёлын Газар. 

## Мөн үзэх 
* Чойр (шашны ойлголт) 

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Говьсүмбэр аймгийн суурин
Манж-Тунгус хэлний язгуур

**Манж-Тунгус**, **Манж-Түнгүс**, **Хамниган**, **Тунгус** зэргээр нэрлэгдэх нь Хамниган (бусад нэр нь Эвэнх, Тунгус), Манж, Орчон зэрэг үндэстнүүдийн хэрэглэдэг. Өмнө нь монгол, түрэг хэлний өгүүлбэрийн бүтэц нь Алтай хэлний язгуурт хамаарах хэлний бүлэгтэй ижил байсан ч орчин үеийн ихэнх хэл судлаачид эдгээрийг гурван өөр хэлний бүлгүүд, хоорондоо холбоогүй хэллэг гэж үздэг. Уг хэлний бүлэгт багтдаг олон хэлний ирээдүй бүрхэг байгаа.

## Мөн үзэх 
* Манж хэл

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Еще раз о "исторической прародине" и ранних этапах этногенеза "тунгусов - эвенков"

Ангилал:Хэлний бүл
Өгүүлбэр

**Өгүүлбэр** нь бүрэн төгс утга санааг илэрхийлсэн холбоо үгнүүдийн нийлбэр юм. Өгүүлбэрүүд нийлж эх болно.

!Өгүүлбэр
Аялга

**Аялга** нь тухайн хэлний дуудлага буюу интонаци юм.


Ангилал:Социолингвистик
Ангилал:Хэл шинжлэлийн төрөл
Ангилал:Хэлний төрөл
Бетон

**Бетон** () нь элс, хайрга, ус зэргийг цементээр бэхжүүлэн хийдэг чулуулаг юм.

## Үндсэн ойлголт 
Эрдсэн болон органик барьцалдуулагч , ус , жижиг ба том дүүргэгч , тусгай нэмэлтийг зохистой найрлагаар тооцож сонгон аваад тэдгээрийг нэг төрлийн болтол хольж зуурсаны дараа уг хольцыг хэвлэж ,нягтруулж ,бэхжүүлсний үр дүнд бий болсон зохиомол чулуун материалыг бетон гэнэ.
Барилгын бүх төрлийн даацын ба даацын бус бүтээц элементүүдэд бетоныг хамгийн түгээмэл хэрэглэх бөгөөд барилгын үндсэн материалын нэг юм.
Бетон ба арматурын барилцалын бат бэх,температур тэлэлтийн илтгэлцүүр ойролцоо байх учир төмөрбетонд ган арматур ,бетонтой хамт ажиллаж ,нэгдмэл цул байдлыг хангана.
Бетон хольцын найрлагыг зөв сонгосноор цементийн зарцуулалт 8.......15% , дүүргэгч 80.......85%  орсон байдаг. 
Бетонд дүүргэгчээр тунамал чулууг элс, хайрга ,дайрга мөн үйлдвэрийн дагалдах бүтэээгдэхүүнийг хэрэглэнэ.
Бетоныг нягтаас нь хамааруулан онцгой хүнд –нягт нь 2500 кг/м^3    , хүнд –нягт нь 2200....2500 кг/м^3  , хөнгөрүүлсэн бетон нягт нь 1800..............2200 кг/м^3  , хөнгөн бетон нягт нь 500.....1800кг/м^3    ,онцгой хөнгөн бетон нягт нь 500кг/м^3  ээс бага гэж ангилна.

Бетон нь бат бөх чанар болон  хямд үнэ, ашиглахад хялбар байдал зэргээсээ шалтгаалан барилга, зам, далан, гүүр, туннель зэрэг байгууламжид өргөн хэрэглэгддэг.

Бетон нь даралтанд тэсвэртэй боловч уян хатан чанар муутай тул бетоныг дангаар нь хэрэглэхээсээ илүү, голд нь төмөр цутгаж, төмөр бетон болгон хэрэглэх нь элбэг.

Бетонон байгууламж нь 50-60 жил ашиглагдах боломжтой гэгддэг бөгөөд социализмын үед Монголд баригдсан барилгуудын ихэнх нь бетоноор хийгдсэн байдаг.

## Мөн үзэх 
* Чулуу
* Төмөр бетон


Ангилал:Холимог материал
Марианы хонхор

ын байрлал]]
**Марианы хонхор** () нь дэлхийн хамгийн гүнзгий далайн хонхор юм. Номхон далайн баруун хойд хэсэгт, Марианы арлуудын зүүн талд, умард өргөргийн 11 хэм 21 минут, дорнод уртрагийн 142 хэм 12 минутад байрлана. Номхон далайн тавцан нь энэхүү Марианы хонхорын хавьд Филиппиний тавцангийн доогуур шургаж ордог. Өнгөрсөн зуунд Марианы хонхорын гүнийг Зөвлөлт Холбоот Улсын "Витязь" онгоцны хэмжсэнээр 11034м хэмээн тэмдэглэдэг байсан боловч сүүлийн үеийн судалгаагаар 10911м гүн болох нь тогтоогджээ. Энэ нь дэлхийн хамгийн өндөр оргил Эверестийг уруу нь харуулсан ч ёроолд нь хүрэхээргүй гүн гэсэн үг юм. Марианы хонхорын хамгийн гүн цэг нь дэлхийн төвөөс 6366.4км зайтай.

## Судалгааны товчоо 
Марианы хонхорын судалгаа нь 20-р зуунд эхэлсэн. 1925 онд Японы "Манжуур" хөлөг онгоц хүндрүүлэгч бүхий утсыг доош нь унжуулах аргаар Марианы хонхор хавьд 9814м гүнийг тэмдэглэсэн нь дэлхийд Марианы хонхорыг хэр гүн болохыг анх мэдүүлсэн юм. Хожим Марианы хонхорын талаар нарийвчилсан судалгааг Английн далайн флотын судалгааны хөлөг онгоц "Челленжер-8" хийжээ. 1951 онд Челленжер хөлгийн хэмжилт хийсэн газрыг Челленжерийн ангал гэж нэрлэх болжээ. Тэрхүү хэмжилтийг долгионы ойлт ашиглан хийж, умард өргөргийн 11 хэм 19 минут, дорнод уртрагийн 142 хэм 15 минутад 10900м гүнийг тэмдэглэжээ. Гэвч тэр үед хэмжилтэд алдаа гарсныг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд 10863м гүн байсан гэж үздэг.

1957 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын усан цэргийн флотын "Витязь" хөлөг 11034м гүн хэсэг тэмдэглэгдсэн хэмээн зарлаж, "Витязийн ангал" хэмээн нэрийдсэн. Энэ хэмжээ олон жилийн турш Марианы хонхорын гүний хэмжээнд албан ёсоор тооцогдож байсан боловч дараа дараагийн судалгаануудаар батлагдаагүй байна.

1962 онд судалгааны "Спенсер Бэйрд" хөлөг онгоц 10915м гэсэн хэмжээг гаргаж ирэв. Гэвч Марианы хотгорын гүний хэмжээний тухай мэтгэлцээн намжаагүй тул 1984 онд Япончууд "Такүёо" хэмээх судалгааны хөлгийг илгээж, сүүлийн үеийн технологи ашиглан 10924м байна хэмээн тогтоожээ. (нарийвчилбал 10920м±10м). Өдгөө олон удаагийн судалгаагаар хөдөлшгүй батлагдсан хэмжээ нь 1995 оны 5-р сард Японы судалгааны хүнгүй онгоц "Кайкоо"-гийн хэмжсэн 10911м нь хамгийн гүн бөгөөд түүнээс гүн хэсэг байгаа эсэхийг албан ёсоор хэлэхэд хэцүү.

1960 оны 1 сарын 23-нд Америкийн далайн флотын тусламжтайгаар Август Пиккарын бүтээсэн шумбагч "Триесте" нь армийн ахмад Дон Уолш болон Августын хүү Жэк Пиккар гэсэн 2 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр Марианы хонхорын ёроолд хүрэхээр шумбасан. Тэд далайн ёроолд хүрч, тэнд хальпин загас болон сам хорхой амьдардаг болохыг нүдээр үзэж гайхсан гэх бөгөөд далайн ёроол нь 11521м (хожим 10916м болгож зассан) гүн байсан аж. Марианы хонхорын хамгийн гүн хэсэг дэх усны даралт нь 1086 бар (108.6 мега паскаль, 1cm&sup2;-т 1086кг даралт) хүрнэ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Далайн хонхор
Ангилал:Номхон далайн газар зүй
Ангилал:Марианы арлууд
Өндрийн харайлт

**Өндрийн харайлт** нь хөнгөн атлетикийн харайлтын төрлүүдийн нэг бөгөөд тодорхой зайнаас гүйж, нэг хөлөөрөө түлхэлт аван, хэр өндөр хөндлөвчин дээгүүр давж гарахаа өрсөлддөг спортын төрөл юм.

Өмнө нь урагшаа үсрэх, хайчилж үсрэх, урагшаа унаж үсрэх зэрэг аргаар үсэрдэг байсан бөгөөд 1968 оны Мехикогийн олимпод Америкийн тамирчин Дик Фосбери өөрийн боловсруулсан нуруугаараа унаж үсрэх аргаар түрүүлснээс хойш бараг бүх тамирчид уг аргыг хэрэглэдэг болсон.

## Дүрэм 
* Шүүгч эхлэх дохио өгсний дараа 1 минутын дотор үсрэх ёстой.
* Гүйхдээ баримжаа болгох тэмдэглэгээ 2 хүртэл тавьж болно.
* Нэг хөлнөөсөө түлхэлт авах ёстой.
* Захиалсан өндрөө 3 удаагийн оролдлогоор давж чадаагүй бол дараагийн үсрэлт хийх эрхгүй болно.
* Хөндлөвчийг давалгүйгээр эсрэг талд нь гарах буюу биеийн нэг хэсэг нь илүү гарвал үсрэлтийг амжилтгүйд тооцно.
* Ижил амжилт үзүүлсэн үед байрыг дараах аргаар тогтооно.
*# Хамгийн өндөр амжилтаа хамгийн цөөн оролдлогоор давсан,
*# Амжилтгүй оролдлогын нийт тоо нь цөөн, 
*# Амжилттай, амжилтгүй болсон эсэхийг харгалзалгүйгээр нийт оролдлогын тоо нь цөөн.
## Дээд амжилтууд
### Эрэгтэйчүүд 
### Эмэгтэйчүүд 
## Цахим холбоос 
* Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо(IAAF)

Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл
Нэр үг

**Нэр үг** нь жинхэнэ нэр, тэмдэг нэр, тооны нэр, төлөөний нэр, орон цагийн нэр зэргийг ерөнхийд нь нэрлэсэн хэл шинжлэлийн судлагдахуун юм. Нэр үг нь хэн, юу гэсэн асуултад хариулагдана. Жишээ нь: ном, Сараа, Нараа, ширээ, хүн амьтан гэх мэт маш олон зүйл багтана.

Ангилал:Үгийн төрөл
Орхон сум (Дархан-Уул)

**Орхон сум** (монгол бичгээр Зураг:Orqun Orqon.png *орхон*) нь Дархан-Уул аймгийн сум юм. Дархан хотоос 45 км-ийн зайтай. Хуучин жимс ногооны сангийн аж ахуйн суурин дээр байгуулагдсан.

Орхон сум нь Дархан-Уул аймгийн сум юм. Дархан хотоос 45 км-ийн зайтай. Хуучин жимс ногооны сангийн аж ахуйн суурин дээр байгуулагдсан. БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1968 оны 01-р сарын 11-ний 02 дугаар тогтоолоор Орхон, Шарын голын “Жимс ногоо, сүүний САА” нэртэй анхны засаг захиргааны нэгж болгон үүсгэн байгуулсан.

Тус САА нь 1974 онд Сэлэнгэ аймгийн харъяаллаас гарч, тухайн үеийн Дархан хотын Орхон хороо болж улмаар 1994 онд Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн өөрчлөлтөөр Орхон нэртэйгээр сумын зохион байгуулалтанд орж, одоо 2 багтайгаар төрийн үйлчилгээг иргэдэд хүргэж байна.

Орхон сум нь нийтдээ 47.8 мянган га нутаг дэвсгэртэй, 3076 хүн амтай, 1010 өрх, 33,5 мянган толгой малтай, 300-аад бүл зөгийтэй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхлэх нэн тохиромжтой, үржил шим сайтай хүрэн бор хөрстэй, 1300 га талбайд төмс, хүнсний ногоо тариалдаг, 800 орчим га талбайг услах хүчин чадалтай инженерийн байгууламж бүхий Шарын гол, Бүрэнтолгойн услалтын системтэй.

Тус суманд “Дархан-Ус төв” УҮГ, “Хуртай” ХК-ийн услалтын иж бүрэн системээр хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч 700 гаруй иргэд газар тариалан эрхлэн жилд дунджаар 10-13 мянган тн төмс, хүнсний ногоо, 3 тн жимс, жимсгэнэ хураан авч зах зээлд нийлүүлж байгаагаас гадаад, дотоодын хэрэгцээгээ бүрэн хангаж байна.

Тус сум нь 600 гаруй хүүхэдтэй 12 жилийн ЕБСургууль, 160 хүүхдийн цэцэрлэг, нэг ээлжиндээ 250 хүнд үйлчлэх хүчин чадал бүхий соёл урлаг, спортын цогцолбор бүхий Соёлын төв, 12 ортой хүн эмнэлэгтэй, орон нутгийн болон олон улсын галт тэрэг сумын төвөөр дайрч өнгөрдөг төмөр замын өртөөтэй, үүрэн холбооны бүх сүлжээ, төмөр замын шилэн кабельтай, олон улсын авто замаас 9 км зайд оршдог, Орхон гол дээгүүр 2 хэсэгт гол гатлах хөвөгч болон бетонон гүүртэй, дэд бүтэц, зам харилцаа сайн хөгжсөн.

Мөн хувийн хэвшлийн 50 гаруй аж ахуй нэгж, байгууллагууд худалдаа, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас гадна гахай, тахиа, үхэр, зөгийний чиглэлээр фермер эрхлэгчид сүүлийн жилүүдэд олноор нэмэгдэж ногоочид, зөгийчдийн сайн дурын үндсэн дээр байгуулагдсан, тэдний эрх ашгийг хамгаалсан холбоо, төрийн бус байгууллагууд байнгын идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна.

Тус сумаас 1968-2010 онуудад Улсын аварга тариаланч, механикжуулагч, усжуулагч, жимсчин, зөгийчин, улсын сайн малчин, алдарч уяач, улсын анчин зэрэг 21 алдар гавъяатнууд төрсөн билээ.

Жил бүр Монгол улсын Засгийн газар, ХХААХҮЯ-наас зохион байгуулагддаг “Намрын ногоон өдрүүд” хүнсний ногооны үзэсгэлэн худалдаанд идэвхтэй оролцож, сүүлийн 4 жилд 10 мянган тн /Түмэн тонн ургацын эзэн/-оос дээш төмс, хүнсний ногоо хураан авч, 4 удаа Монгол улсын хүнсний ногоо тариалагч “ШИЛДЭГ СУМ”-аар шалгарлаа


Ангилал:Дархан-Уул аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Шарынгол сум

**Шарынгол** нь Дархан-Уул аймгийн сум юм. Шарын гол нь Шивэрт гэдэг байгалийн үзэсгэлэнт хөндийтэй. Алтны уурхай ихтэй.

Шарын голын уурхай нь дэлхийд хамгийн анхны хөлдөөх аргаар ил уурхайн журмаар ашиглалт явуулсан нүүрсний уурхай бөгөөд мөн 70 сая жилийн өмнө амьдарч байсан үлэг гүрвэлийн үеийн савагт хирсний олдвор олдсон нутаг юм.

## Түүх 
Монгол, Зөвлөлтийн геологичид 1960-аад оны эхээр Шарын голын атар зэлүүд нутагт сайн чанарын хүрэн нүүрсний том орд нээн илрүүлжээ. Тэнд жилд 1-1,2 сая тонн нүүрс олборлох хүчин чадалтай нүүрсний ил уурхай 1963-1965 онд ЗХУ-ын тусламжтай ашиглалтад оруулжээ. Анхны ерөнхийлөгч П. Очирбат Шарын голын уурхайн анхны ерөнхий инженер юм. БНМАУ-ын Ардын их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1979 оны 1 сарын 29-ны зарлигаар Шарын голыг орон нутгийн хот болгожээ. Шарын гол нь хуучны 5 давхар барилга 16 ш, 2 давхар бранкан байшин олонтой сум юм.

Шарын гол хот нь монгол арван жилийн сургууль, дөрвөн жилийн бага сургууль, найман жилийн сургуультай, мөн орос найман жилийн 2 сургуультай, соёл спорт урлагийн өлгий, олон үндэстний найрамдалын хот байсан.

## Хүмүүс
Энэ суманд алдарт хөгжмийн зохиолч Чойдог, нэрт жүжигчин Нямсүрэн, бүжиг дэглээч багш Дорж нар бүтээлээ туурвиж байлаа. Тус сумын арван жилийн сургуулиас маш олон спорт урлагийн алдартнууд, ялангуяа хөл бөмбөг, хоккейн спортын мастерууд олноор төрсөн. Тухайлбал хөл бөмбөг, хоккейн спортын мастер Дамдинжав, Батболд, Ванчинжав, Батсайхан, Очирбат, Эрдэнбаатар нарын 30 гаруй спортын мастер төрсөн.

Мөн гар бөмбөгийн спортын мастер Халзан, Цэрэндэндэв, сагсан бөмбөгийн мастер Баттөр, И.Оюунболд, багш Баяржаргал нарын олон арван алдартнууд төрсөн.

Монголын хамгийн олон уул уурхайн хөдөлмөрийн баатар Цэрэндорж, Цэвээн, Түчин, Чимид нарын зэрэгцээ шинийг санаачлагч уул уурхайн гавьяат ажилтан Базар, Очир, болон Эрчим Хүч уул уурхайн яамны ерөнхий инженер Н.Батсүх, тохируулгын инженерүүд Мягмаржав, Бор, Бийраа нарын шилдэг инженерүүд ажиллаж амьдарч байсан нутаг юм.

Түүнчлэн оюун ухааны мастер Хатанбаатар төрж өссөн.


Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Дархан-Уул аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Эрдэнэ сум

**Эрдэнэ сум** нь дараахийн алиныг ч зааж болно:
*Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)
*Эрдэнэ сум (Дорноговь)
*Эрдэнэ сум (Төв)
Айраг сум

**Айраг** () — Монгол улсын Дорноговь аймгийн сум . Сайншанд хотоос 130 км, Улаанбаатар хотоос 330 км-т оршдог. Сумын төв *Хар-Айраг* нь жоншны уурхайтай. Олборлосон жоншоо 60 км зайд орших Бор-Өндөр хот уруу төмөр замаар тээвэрлэн, Бор-Өндөрийн уулын баяжуулах үйлдвэрт баяжуулдаг. 

## Түүх 
Ардын хувьсгалын өмнө Цэцэнхан аймгийн Боржигин цэцэн вангийн хошуу, хувьсгалын дараагаар Ханхэнтий уулын аймгийн Оцол сансар уулын хошуунд харъяалагдаж байсан. Тус сум нь 1927 онд Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн шийдвэрээр байгуулагдаж Айраг сум хэмээн нэрлэгджээ.

## Засаг даргын тамгын газар /ЗДТГ/ 
2016 онд сумын Засаг дарга Л.Мөнхжаргал, сумын ИТХ-ын дарга Б.Туулайхүү.

## Сургууль 
Ерөнхий боловсролын сургууль нь 320 хүүхдийн багтаамжтай шинэ сургуультай боллоо.
2015 оны сургуулийн захирал О.Одончимэг.
2016 оны сургуулийн захирал Б.Насанжаргал.
2024 оны сургуулийн захирал Ариунбаяр

## Эх сурвалж

Ангилал:Дорноговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Иххэт сум

**Иххэт**  () — Монгол улсын Дорноговь аймгийн харъяат сум.

Сайншандаас 162  км, Улаанбаатараас 360 км зайтай. Тус сум 3 багтай. Хүн ам 2144. Төвийн эрчим хүчинд холбогдож, үүрэн телефон нэвтэрсэн. Тус суманд 410 суудалтай  ЕБ-ын сургууль, 60 ортой дотуур байр, 12 ортой хүн эмнэлэг, 100 ортой хүүхдийн цэцэрлэг, 180 суудалтай соёлын төв ажилладаг.

## Энд төрсөн хүмүүс
* Шаравын Гунгаадорж (1935) — төрийн зүтгэлтэн МУ-ын Ерөнхий сайд асан
* Няндагийн Цэвээнравдан (1950-1992) — жүжигчин МУГЖ
* Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар (1955) — сэтгүүлч, яруу найрагч МУСГЗ
* Дашийн Данзанваанчиг (1918- 1981) - МУ-ын баатар
* Данзанваанчигын Ухнаа - Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Ардын жүжигчин
* Батжаргалын Яндаа - МУ-ын Арслан
* Дондогын Галсанпунцаг (1911- 1987) номын санч
* Сандагдоржийн Эрдэнэдалай - МУСТА Дуучин

## Эх сурвалж

Ангилал:Дорноговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Дэлгэрэх сум

**Дэлгэрэх** () — Монгол улсын Дорноговь аймгийн харъяат сум.

## Эх сурвалж

Ангилал:Дорноговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Өргөн сум

**Өргөн** () — Монгол улсын Дорноговь аймгийн харъяат сум. Сумын нутагт байх жоншны уурхай, Монголын төмөр замын өртөө нь сумын эдийн засгийн тулгуур болдог. Уурхайгаас олборлосон жоншийг Бор-Өндөрийн уулын баяжуулах үйлдвэрт баяжуулдаг.

## Эх сурвалж

Ангилал:Дорноговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Хатанбулаг сум

Тус сум нь 2024 оны Монгол улсын тэргүүний сумаар шалгарсан.

**Хатанбулаг** () нь Дорноговь аймгийн сум юм.

Сайншандаас 240 км. Тус сум 6 багтай. Хүн ам 3096. 2017 онд Цагаан суврагаас Хатанбулаг хүртлэх 120км урт 35 квт-н төвийн эрчим хүчинд холбогдсон. Үүрэн телефон үйлчилгээ нэвтэрсэн. Тус  суманд 400 суудалтай  ЕБ-ын сургууль, 80 ортой дотуур байр, 12 ортой хүн эмнэлэг, 100 ортой хүүхдийн цэцэрлэг,  200 суудалтай соёлын төв ажилладаг.

## Дурсгалт газар 
Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын нутаг дахь говийн үзэсгэлэнтэй сайхан газруудын нэг ба сумын төвөөс баруун хойш 20 гаруй км зайтай бөгөөд энэ нутгаас олдсон эрт галавын олон амьтны чулуужсан яс дэлхийн болон Монголын байгалийн түүхийн музейнүүдэд хадгалагдаж байдаг. Байгалийн сонин тогтоцтой археологийн олдвор ихтэй газар бөгөөд 30 сая гаруй жилийн өмнөх шим ертөнцийн гэрч болсон эртний сүүн тэжээлтэн загас, яст мэлхий, гүрвэл зэрэг сээр нуруутны олдворыг хадгалсан хурдас чулуулгаас тогтсон ширээ хэлбэрийн тэгш өндөрлөг юм. Иймээс эртний амьтан, ургамлын ховор олдворыг байгалийн байдлаар нь хадгалах зорилгоор 1996 онд УИХ-ын 43 дугаар тогтоолоор 609 км кв талбайг улсын тусгай хамгаалалтад авсан байна. 

Анх 1920 онд Америкийн эрдэмтэн Рой Чэпмен Эндрюс судалж байсан байна. Оросын эрдэмтэн И.А.Ефремов, Польшийн нэрт эрдэмтэн К.Яваровская нарын удирдсан олон экспедиц ажиллаж байжээ. Энэ газрын тухай дэлхийн эрдэмтэдийн бичсэн 50 орчим эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд байдаг ба тэдгээрт “Алтан уул” хэмээн нэрлэгдэж энэ нэрээр алдаршсан байна. Эргэлийн зоогоос олдсон эрт галавын олон амьтаны чулуужсан яс дэлхийн болон Монголын байгалийн түүхийн музейнүүдэд хадгалагдаж байна. Эрт дээр үеэс ард түмэн энэ нутгийг тахин шүтэж, морь уралдуулж, бөх барилддаг байсан домог яриа байдаг.

## Ургамал амьтан 
Хатанбулаг суманд бударгана, шар мод, гашуун суль, агь, хөмөл, таана, ерхөг, тэсэг, гоёо, цулхир, хармаг, алтан харгана, хайлаас зэрэг ургамал ургадаг.

Амьтаны аймгийн хувьд хар сүүлт, цагаан зээр, хулан зэрэг говийн унаган амьтад, үнэг, чоно, хярс, шилүүс, дорго зэрэг хөхтөн амьтад,  ногтруу, ятуу, элээ, хэрээ, ууль, сар, тоодог зэрэг олон зүйл жигүүртэн шувуудтай нутаг юм.

## Алдартнууд
* БНМАУ-ын Ардын Зураач, УГЗ, Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагналт Монголын театрын анхны мэргэжлийн зураач Лувсангийн Гаваа
* БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин, XX зууны манлай бүжиг дэглээч Цэрэндуламын Сэвжид,
* БНМАУ-ын Хурандаа Генерал Сономын Лувсангомбо


Ангилал:Дорноговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Хөвсгөл сум

**Хөвсгөл** () — Монгол улсын Дорноговь аймгийн харъяат сум.

Энэ сумаас Тугч овгийнхны үе уламжилж хадгалж хамгаалж, шүтэж ирсэн есөн хөлт цагаан туг олдсон болно.

## Энд төрсөн алдартнууд
* Дулдуйтын Данзанравжаа

## Эх сурвалж

Ангилал:Дорноговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Эрдэнэ сум (Дорноговь)

**Эрдэнэ** () — Монгол улсын Дорноговь аймгийн харъяат сум.

Эрдэнэ сум нь 9600 кв.км нутагтай. Сумын төв Улаан-Уул нь аймгийн төвөөс 100 км, Улаанбаатар хотоос 600 км алслагдсан, төмөр зам дагуу оршдог. Төвийн эрчим хүчний цахилгаан дамжуулах шугамд холбогдсон. Шилэн кабелид холбогдож, үүрэн телефон болон интернет үйлчилгээ нэвтэрсэн.
	
Нийт 5 багтай, хүн ам 2573, үүнээс 1384 эрэгтэй, 1198 эмэгтэй, 0-14 насны 740 хүүхэд байна. Төрийн байгууллага 5, аж ахуйн нэгж 13, төмөр замын 5 байгууллага, хилийн хороо 1, төмөр замын 9 зөрлөг, хэсгүүд үйл ажиллагаа явуулдаг.
Сумын эдийн засгийн гол салбар нь мал аж ахуй зонхилдог бөгөөд нийт 69003 толгой мал тоолуулж, 2008 онтой харьцуулахад 24446 толгой малаар өссөн. Сумын зарим аж ахуйн нэгж, иргэд бага хэмжээний газарт хүнсний ногоо тариалж, сум, орон нутгийн хүнсний ногооны хэрэгцээг хангаж байна.
	
Сумын ЗДТГ нь үйл ажиллагааны үр дүнгээрээ аймгийн хэмжээнд 2010 онд гутгаар байр, 2011 онд дөрөвдүгээр байр, сумын ЕБС нь 2010-2011 оны хичээлийн жилд аймагтаа 3-р байр, сургуулийн дотуур байр 2-р байр, Соёлын төв нь 2009-2010 онд 3-р байр эзэлж, Шинэ Дорноговь мөрийн хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлж ажиллалаа. 2009-2012 онд тус сумаас аймгийн тэргүүний ажилтан-2, аймгийн аварга болон сайн малчин -2, аймгийн алдарч уяач -1, салбарын тэргүүний ажилтан – 9, Монгол Улсын тэргүүний ардын авьяастан-1, Алтан гадас одонгоор 4 хүн тус тус шагнагдсан.

## Aлдарт бөхчүүд
### Даншгийн цолтой бөхчүүд
### Улсын цолтой
*Монгол Улсын харцага – Алтанбаганын Цацабшир

## Эх сурвалж

Ангилал:Дорноговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Сайхандулаан сум

**Сайхандулаан** () — Монгол улсын Дорноговь аймгийн харъяат сум.

## Энд төрсөн алдартнууд 
* Улсын их хурлын гишүүн асан, Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан Данзандаржаагийн Туяа

## Эх сурвалж 

Ангилал:Дорноговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Насрулла Хан

**Насрулла Хан** (1875 - 1920) нь Афганистаны эмир (1919). Абдур Рахман Ханы хоёр дахь хүү. Эмир болохоосоо өмнө бүх цэргийн командлагч, улсын хурлын дарга, дэд ван байв.

Ах Хабибулла Хан нь алагдах үед Жалалабад хотод байсан бөгөөд тэндээ эмирийн ширээнд суух ёслол үйлдэн эмирт өргөмжлөгджээ. 1919 оны 2-р сарын 21-нд ван болсон тэрээр 2-р сарын 28-нд ахынхаа хүү Аманулла Хантай хийсэн тэмцэлд ялагдан баривчлагдан хоригдож, 1920 оны 5-р сард шоронд алагджээ.

Ангилал:Афганистаны эмир
Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)
Ангилал:Кабулын хүн
Ангилал:Афганчууд
Ангилал:1857 онд төрсөн
Ангилал:1920 онд өнгөрсөн
Кувейт (хот)

онд баригдсан Кувейт цамхаг нь хотын хамгийн алдартай газар юм.]]

**Кувейт хот** (Эль-Кувейт - الكويت) нь Кувейт улсын нийслэл. Хүн ам нь 191,000 бөгөөд тус улсын хамгийн том хот юм. Кувейт хотод төрийн байгууллагууд болон том компани, санхүүгийн байгууллагууд, Кувейт цамхаг зэрэг байдаг. Байрлал нь умард өргөргийн 29 хэм 22'11", дорнод уртрагийн 47 хэм 58'42"。

Кувейтийн олон улсын нисэх онгоцны буудал, Шувэйк боомт, Ахмади боомтоор дамжин тус хотод хүрч болно. 1990 онд Персийн булангийн дайны үеэр Иракийн армид эзлэгдэн, тэр үеийн Иракийн ерөнхийлөгч Саддам Хусейны нэрээр Саддам хот хэмээн нэрлэгдэж байв. Иракийн армийг хөөн зайлуулсны дараа хотыг хуучин нэрээр нь нэрлэжээ.

## Цаг уур 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Далайн боомттой суурин

Ангилал:Кувейтийн суурин
Уураг (сүү)

**Уураг** гэдэг нь хөхтөн амьтны жирэмсний сүүл үед хөхний сувгаас ялгаран гардаг нэгэн төрлийн сүү юм. Ихэнх зүйлийн хөхтөн зөвхөн үр зулзагаа төрүүлсний дараа хэсэг хугацаанд л гардаг. Уураг нь жирийн сүүг бодвол өөх тос багатай, уураг (протейн) ихтэй байдаг бөгөөд өвчнөөс хамгаалах эсрэг биетүүд агуулсан байдаг тул дөнгөж төрсөн хүүхэд, зулзагад дархлаа тогтоож өгдөг байна. Мөн **ангир уураг** гэдэг. Уургаар баялаг тул ийнхүү нэрлэсэн.

Ангилал:Сүү
Төв процессор

[right|thumb|250px|[Intel 80486DX2 микропроцессорын "*die*" (хагас дамжуулагч ялтас дээр хэлхээ үйлдвэрийн аргаар суулгах дөрвөлжин хэсэг) (бодит хэмжээ: 12×6.75&nbsp;mm) ]]

**Төв процессор** (**CPU**) буюу **процессор** нь программыг гүйцэтгэх чадвартай компьютерын бүрэлдэхүүн хэсэг юм. **Процессор** нь програмын инструкцийг хөрвүүлэх болон өгөгдөл боловсруулна. 

Компьютерын гол хурдыг хэмжигч тархи нь энэхүү төв процессор (CPU = central processor unit) юм. Төв процессор нь төв санах ой (main memory), оролт гаралтын төхөөрөмжүүд (input, output devices)-тэй шууд харьцдаг.

## Бүрэлдхүүн хэсгүүд 
CPU нь доорхи бүрэлдхүүнтэй:
;1. CU (Control unit)
CPU-рүү орж байгаа болон гарч байгаа комманд өгөгдлүүдийн хөдөлгөөнийг хянах ба мөн ALU-н үйлдлийг хянана.
;2. ALU (Arithmetic Logic Unit)
ALU бол бидний мэдэх арифметик(+ - * /) 4н үйлдэл, логик ( =) гэх мэт үйлдлүүдийг операнд хооронд хийнэ. Энэ нь бодит үйлдлүүдийг хийдэг. 
;3. Registers
Registers энэ нь санах ойн олонлог (set of storage location) бөгөөд коммандын биелэлтийн туршид завсрын өгөгдлийг хадгалахад хэрэглэнэ. PC буюу програмын тоолуур нь ямар команд биелүүлэхийг зааж өгдөг. Компьютер анх хөгжиж байхдаа 1 1-ээр нэмдэг байсан бол орчин үеийн тоолуурууд маань 4 4-өөр нэмдэг. бусад төхөөрөмжүүдээ хэзээ эхлэх санах ойн аль хаяг руу хандах гэх мэтийг зүйлсийг удирдах үүрэгтэй төхөөрөмж. Регистртэй шууд харьцахад Ассамблер (Assembly) хэл төгс мэдэх шаардлагатай. 

## Түүх 
CPU-г анх 1974 онд гаргасан ба хамгийн анхны CPU нь 8 битийн багтаамжтай 4mb-н хурдтай байсан байна. Түүнээс хойш CPU-г шинэчилсээр байгаад одоогийн бидний хэрэглэж байгаа процессорууд гарж ирсэн.

Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Ангилал:Компьютерын архитектур
Торричелийн тэгшитгэл

**Торричелийн тэгшитгэлийг** Италийн физикч, математикч Эвангелист Ториччели гаргасан бөгөөд энэ нь тогтмол хурдатгалтай хөдөлж буй объектын эцсийн хурдыг туулсан хугацааны интервалыг мэдэх шаардлагагүйгээр олох тэгшитгэл юм.
Тэгшитгэл нь:

: v_f^2 = v_i^2 + 2 a \Delta d \,

## Гаргалгаа 
Гаргалгаа нь мэдэгдэж буй анхны шилжилт d_i болон анхны хурд v_i хоёроос хамаарсан шилжилтийн тэгшигтгэл d=d(t)-ээс эхлэнэ:

: d = d_i + v_i t + \frac {( a t^2 )} {2} \,

Мөн t агшин дахь эцсийн хурд v_f-ын тэгшитгэл хэрэг болно:

: v_f = v_i + a t \,

Хоёр дахь тэгшитгэлийг хугацааг олбол:

: v_f = v_i + a t \,

: v_f - v_i = a t \,

: t = \frac {( v_f - v_i )} {a} \,

Одоо үүнийг эхний тэгшитгэлд орлуулбал:

: d = d_i + v_i t + \frac {( a t^2 )} {2} \,

: d - d_i = v_i \left (\frac {v_f - v_i} {a} \right) + \frac {a} {2} \left(\frac {v_f - v_i} {a} \right)^2 \,

: \Delta d = \left (\frac {v_f v_i - v_i^2} {a} \right) + \frac {a} {2} \left(\frac {v_f^2 - 2 v_f v_i + v_i^2} {a^2} \right) \,

: \Delta d = \frac {v_f v_i - v_i^2} {a} + \frac {v_f^2 - 2 v_f v_i + v_i^2} {2a} \,

: \frac {2a \Delta d} {2a} = \frac {2 v_f v_i - 2 v_i^2} {2a} + \frac {v_f^2 - 2 v_f v_i + v_i^2} {2a} \,

: 2a \Delta d = 2 v_f v_i - 2 v_i^2 + v_f^2 - 2 v_f v_i + v_i^2 \,

: 2a \Delta d = - v_i^2 + v_f^2 \,

: v_f^2 = v_i^2 + 2 a \Delta d \,

## Мөн үзэх
Хөдөлгөөний тэгшитгэл

Ангилал:Тэгшитгэл
Ангилал:Механик
Аполлоны теорем

thumb

**Аполлоны теорем** нь элементар геометрт гурвалжин дахь хэд хэдэн элементүүдийг холбосон теорем юм.

Энэ теорем нь өгөгдсөн *ABC* гурвалжны хувьд хэрэв *D* нь *BC* талыг *n*:*m* (эсвэл mBD = nDC) гэсэн харьцаатайгаар хуваасан дурын цэг бол

:mAB^2 + nAC^2 = mBD^2 + nDC^2 + (m+n)AD^2.

биелэнэ.

## Теоремын онцлог тохиолдлууд 
* m = n (=1) үед *AD* нь *BC* тал дээр буусан медиан болох бөгөөд теорем дараах хэлбэрт шилжинэ

::**AB^2 + AC^2 = BD^2 + DC^2 + 2AD^2.\,\!**AB^2 + AC^2 = BD^2 + DC^2 + 2AD^2.\,\!

* Үүн дээр нэмээд *AB* = *AC* гэвэл адил талт гурвалжин болох бөгөөд улмаар теорем нь Пифагорын теорем болон хувирна 

:: AD^2 + BD^2 = AB^2 (= AC^2).\,\!

Энгийнээр аливаа гурвалжин **ABC\,\!**-ын хувьд хэрэв **AD\,\!** нь медиан бол
**AB^2 + AC^2\,\!**=
**2(AD^2+BD^2)\,\!**
биелэнэ.
Энэ теоремыг батлахын тулд **BC\,\!** тал дээр **A\,\!** оройгоос **AX\,\!** перпендикулярыг буулгая. Тэгвэл **ABX\,\!** болон **ACX\,\!** гурвалжнуудын хувьд Пифагорын теоремыг хэрэглэвэл
 
**AB^2 = AX^2 + BX^2\,\!**

=**AX^2 + (BD+DX)^2\,\!**

=**AX^2 + BD^2 + DX^2 + 2.BD.DX\,\!** *...........(i)*

болон

**AC^2 = AX^2 + CX^2\,\!**

=**AX^2 + (CD-DX)^2\,\!**

=**AX^2 + CD^2 + DX^2 - 2.CD.DX\,\!** *...........(ii)*

болно.
 
(i) болон (ii) тэгшитгэлүүдийг нэмбэл

**AB^2 + AC^2\,\!**

=**AX^2 + BD^2 + DX^2 + 2.BD.DX + AX^2 + CD^2 + DX^2 - 2.CD.DX\,\!**

=**2(AX^2 + DX^2 + BD^2)\,\!** 
{* **BD=DC\,\!** учраас, **2.BD.DX=2.DC.DX\,\!** болно*}

=**2(AX^2 + DX^2) + 2BD^2\,\!**

=**2(AD^2 + BD^2)\,\!** {***AXD\,\!** нь тэгш өнцөг учраас*}

Теорем батлагдав.

## Мөн үзэх 
* Пифагорын теорем
* Чевийн теорем

Ангилал:Гурвалжны геометр
Ангилал:Математикийн теорем
Чойбалсан (хот)

**Чойбалсан** (, 1941 оноос өмнө **Баянтүмэн**) — Монгол Улсын наран мандах зүгийн хязгаар Дорнод аймгийн засаг захиргааны төв, 4 түм гаруй хүн амтай хот. Энэ үзүүлэлтээр улсдаа Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт хотуудын дараа орох Монгол Улсын томоохон хот. Аймгийн нийт хүн амд аймгийн төвийн хүн амыг харьцуулсан байдлаараа хамгийн томд орох бөгөөд энэ үзүүлэлт 55,9 хувьд хүрч бусад аймгаас хол тасардаг байна. Үүний шалтгаан нь, социализмын үеэс зонхилох салбараар нь 'мал аж ахуй - аж үйлдвэрийн  орон' гэж байхад Дорнод аймаг ганцаараа 'аж үйлдвэр - мал аж ахуйн' аймаг гэж нэрлэгдэтлээ өндөр хөгжсөн үйлдвэрийн салбартай холбоотой. Үүний жишээ гэвэл, улсдаа том бөгөөд ховор үйлдвэр болох Мах комбинат, Хивсний үйлдвэр, Силикат тоосгоны үйлдвэр, Ноос угаах үйлдвэр зэрэг байлаа. Мөн аймгийн төвүүдээс цор ганц өөрийн гэсэн цахилгаан дулааны үйлдвэрлэгчтэй нь бөгөөд энэ үүргийг 1968 онд байгуулагдсан Чойбалсан хотын Дулааны цахилгаан станц гүйцэтгэдэг. Уг станцаас хөрш Сүхбаатар аймгийг эрчим хүчээр хангаад зогсохгүй төвийн эрчим системд ч холбогдож эрчим хүч боломжтой байгаа. Бусад аймгийн төв, сумдтай харьцуулахад зохимжгүй ч гэсэн засаг захиргаат нутгийн хувьд албан хэрэгт **Хэрлэн** () сум гэж бичигдэнэ.

## Товч түүх 
Анх 1821 онд халхын Сэцэн ханы удмын Минжүүрдорж бэйсийн санаачилгаар шашин номын жасаа болон хошуу тамгын газар бүхий сууринг энд барьж байгуулсан.  Богд хаант Монгол улсын үеэс буюу 1911 оноос 1922 оныг хүртэл Ачит бэйс Тогтохын хошууны төв болж дорнод Монголын шашин, худалдаа, аж ахуйн томоохон төвүүдийн нэг байжээ. Ардын хувьсгалын дараа 1923 онд Баянтүмэн хан уулын хошууны төв, 1931 оноос Дорнод аймгийн төв суурин болжээ. Улмаар Баянтүмэн 1938 онд хотын зэрэг олж, 1941 оноос нам, төрийн тэргүүний нэрээр "Чойбалсан" хэмээн тогтсон.

## Газар зүй 
Чойбалсан хот улсын нийслэл Улаанбаатараас 670 км зайд, Хэрлэн голын хөвөөн дээр оршино. 2015 онд нийслэлтэй хурдны замаар холбогдсон.

## Хүн ам 
## Тээвэр 
1956 онд байгуулагдсан Чойбалсан нисэх буудал (COQ/ZMCD) нь 1 нисэх зурвастай бөгөөд Улаанбаатар руу байнгын нислэгтэй.

## Энд төрсөн хүн 
* Баяраагийн Наранбаатар — Монголын чөлөөт бөхийн тамирчин

## Лавлах бичиг 

Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Дорнод аймгийн суурин
Баяндун сум

**Баяндун** () — Монгол улсын Дорнод аймгийн сум.

## Товч түүх
1925 онд үүссэн сумын суурин дээр хэдэн жилийн дараа нутгийн уулын нэрээр "Баяндун" хэмээн нэрийдэж, хошуудыг сумдаар задлан тогтооход Улз голын хошууны төв байсан Наранбулагт захиргаагаа төвхнүүлж нэгэн сум болжээ. 

## Газар дай
Сумын төв Наранбулаг суурин аймгийн төв Чойбалсангаас 176 км, улсын нийслэл Улаанбаатараас 669 км зайнд байна.  . Сумын төвөөс Яргай баг 35 км. Хайрхан баг 15 км, Түргэн баг 32 км болно.

## Алдар гавьяатан 
* Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Гавьяат Хуульч, Дэслэгч Генерал, XX зууны манлай хилчин Базарын Цэдэн-Иш
* Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар цолтон анхны багш, Гавьяат Багш Додийн Базар
* Монгол Улсын Төрийн хошой шагналт, анхны Ардын Зураач, УГЗ, XX зууны манлай зураач О.Цэвэгжав
* Монгол Улсын Төрийн шагналт, УГЗ Додийн Чойдог
* Монгол Улсын анхны Гавьяат Багш, дипломатч, зохиолч Дондогийн Цэвэгмид Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Мөнхийн Шийрэв 
* Монгол Улсын Гавъяат Хүний их эмч анхдагч бамбай булчирхайн эмч нарын нэг Халиван овогтой Цэвээний Балжинням
* Магсарын Чимэддорж -- Холбооны Яамны дэд сайд 
* Монгол Улсын хүүхдийн анхны мэс засалч Хүний Гавьяат Эмч Жамъянгийн Цэрэндулам 
* Монгол улсын төрийн соёрхолт хүний их эмч Хорлоогийн Баттөмөр

## Эх сурвалж 

Ангилал:Дорнод аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Дашбалбар сум

**Дашбалбар** () — Дорнод аймгийн сум. Монгол улсын харъяат иргэн Дашбалбар сумын суурин хүн ам - 3,178. Энэ тооллогын дүнгээр бол аймгийн 14 сумаас 3-р олон хүн амтай (Хэрлэн, Баян-Уулын дараах) сум юм. Сумын хүн амын 30 гаруй хувь нь Цагаан дэв гэдэг газар орших төвдөө амьдардаг. Сумын нутаг дэвсгэр захиргааны 5 багт хуваагддаг.

Мөн Төр нийгэмийн нэрт зүтгэлтэн С. Зоригийн төрсөн нутаг юм.

## Алдар гавьяатан 
* Д. Майдар — төрийн зүтгэлтэн
* Г.Одон - Ардын Зураач
* Д.Жаргалсайхан - МУАЖ
*Ч.Батмөнх-Доктор Профессор

## Эх сурвалж 

Ангилал:Дорнод аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Сэргэлэн сум (Дорнод)

**Сэргэлэн** () — Монгол улсын Дорнод аймгийн сум.

## Товч түүх
1931 онд байгуулагдсан Хөгнө сум, 1946 оны Хэрлэнбаян сум хоёрыг 1961 онд нэгдүүлж, Сэргэлэн хараат уулын энгэрт төвлөсөн Сэргэлэн сумыг үүсгэжээ. Хоёр сумын нэгдэл мөн нийлж "Дөчин жил" нэрээр 1990 он хүртэл ажилласан. 

## Газар дайд
Сумын төв Сэргэлэн суурин аймгийн төв Чойбалсангаас 70 км, улсын нийслэл Улаанбаатараас 668 км зайнд байна.

Сэргэлэн сум доор дурдсан дөрвөн замын уулзвар газар болсон:
* Чойбалсан хот — Сэргэлэн — Цагаан-Овоо — Баян-Уул — Ульхан боомт гэсэн Мянганы замын босоо тэнхлэг,
* Чойбалсан хот — Сэргэлэн — Баяндун чиглэлийн орон нутгийн зам,
* Чойбалсан хот — Сэргэлэн — Мардай — Дашбалбар гэсэн орон нутгийн зам,
* Алтан-Эмээл — Хавирга боомт — Сэргэлэн — Цагаан-Овоо — Норовлин — Дадал гэсэн аялал жуулчлалын зам.

## Алдар гавьяатан 
* Омбойн Гэлэгсэнгэ (1853-1913) — бөх
* Омбойн Дугар (1859-1909) — бөх
* Ц.Лувсаншарав - Гавьяат хуульч, ХТАЗүтгэлтэн
* Төгсийн Оюут - УГЗ
* Лувсанцэрэнгийн Хаянхярваа - УГЗ

## Лавлах бичиг

Ангилал:Дорнод аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Халхгол сум

**Халхгол** () — Монгол улсын Дорнод аймгийн сум. Тус суманд 3203 хүн байгаагийн 1756 нь сумын төвд байна. Тус сумын нутаг дэвсгэр нь 28,093 км², хүн амын нягтрал 0.11 хүн/км². Газар нутгийн хэмжээгээрээ Монголын хамгийн том сум.

Одоогийн Халхгол сум нь 1994 онд Халхгол, Сүмбэр сум нэгдэж бий болжээ.

## Газрын зураг

File:Map of Tamsag Bulag area.jpg|Тамсаг Булаг (1955)
File:Txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg|Ламайн Сүмэ (1955)

File:Txu-pclmaps-oclc-6612004-sangiin-dalay-nuur.jpg|Сангийн Далай Нурр (1955)
File:Txu-oclc-6614368-nl50-6.jpg|Сабха Хороо (1950)

## Алдар Гавьяатнууд
* Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар Лутмөнхийн Алтангэрэл
* Монгол Улсын Арслан Хасын Өлзийсайхан
* БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яамны сайд асан Баярын Жаргалсайхан

## Эх сурвалж 

Ангилал:Дорнод аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Хөлөнбуйр сум

**Хөлөнбуйр** () — Монгол улсын Дорнод аймгийн сум. 

## Түүх 
Өвөр Монголын Өөртөө Засах орны Хөлөнбуйр аймгаас 89.1 мянган толгой малтай 256 өрхийн 997 хүн ам 1945 онд нүүдэллэн ирж, Чойбалсан хотын Хөлөнбуйр сум нэртэйгээр байгуулагдсан. Мөн 1956 онд тус аймгийн Түмэндэлгэр сумаас 30 гаруй мянган толгой мал бүхий 70 өрхийн 220 хүн ам нэмэгдэн ирж сум өргөжсөнөөр засаг захиргааны 3 нэгжтэй болсон. Тухайн үеийн нам засгийн бодлого шийдвэрээр тус сумын иргэд нэгдэлжих хөдөлгөөнд хамрагдаж "Шинэ-зам”, "Баянцагаан”, "Оч”, "Баян-Өлзийт” зэрэг нэртэйгээр зохион байгуулагдаж байв. 1992 онд нэгдэл үйл ажиллагаагаа зогсоож, 22.9 сая төгрөгийн хөрөнгийг 836 гишүүддээ хувьчлан өгч, сумаараа хувийн аж ахуйтан болцгоож байв.

Тус сумын засаг захиргааны төв байгууллага нь 1945 онд Ардын Депутатын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргаа, 1955 онд "Шинэ-зам” нэгдэл, 1992 оны 10 дугаар сарын 1-нээс Засаг даргын Тамгын газар нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.


Ангилал:Дорнод аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Чулуунхороот сум

**Чулуунхороот** — Дорнод аймгийн сум. Монгол улсын харъяат иргэн Чулуунхороот сумын суурин хүн ам - 1,533. Энэ тооллогын дүнгээр бол аймгийн 14 сумнаас 3-р цөөн хүн амтай (Гурванзагал, Хөлөнбуйрын дараах) сум юм. Сумын нутаг дэвсгэр захиргааны гурван багт хуваагддаг. Сумын төв *Эрээнцав* нь Оросын Холбооны Улсын хилд ойрхон оршино.

Мөн Улаанбаатар төмөр зам хувь нийлүүлсэн нийгэмлэгийн баянтүмэн тасагийн нэгж болох эрээнцав өртөө оршдог

## Түүх
1950-иад онд ЗХУ-аас импортолсон трактор зэрэг хөдөө аж ахуйн машин техникийн бааз байгуулагджээ. Халх, буриадуудаас гадна оросууд оршин суудаг тосгон болоод байсан ч ЗХУ задарсны дараа оросууд нутаг буцахдаа машин техникээ авч явсан нь сумын эдийн засагт томоохон цохилт болсон юм. Чулуунхороот сум буюу Эрээнцав Сангийн Аж нэртэйгээр бүртгэгдсэн.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Дорнод аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Цагаан-Овоо сум

thumb|Барс хотын туурины суварга

**Цагаан-Овоо** — Монгол улсын Дорнод аймгийн сум.

## Түүх
1922-1935 оны хооронд олон дахин өөрчлөгдсний эцэст 1935 онд одооны "Цагаан-Овоо" нэрээр, одоогийнхоо газарт төвлөн нэгэн сум болж тогтсон. 1960-1990 оны хооронд хөдөө аж ахуйн "Галуут" нэгдэл энэ суманд түшиглэн ажиллаж байв.

## Алдар гавьяатан

* Вандын Цэрэндорж — Хѳдѳлмѳрийн баатар
* Раднын Цагаандамдин — Хѳдѳлмѳрийн баатар, хоньчин
* Доржийн Батхуяг — гавьяат нэгдэлчин 
* Гомбын Цэрэнханд- МУГЖ, дуучин
* Дамбын Ичинхорлоо- гавьяат нэгдэлчин
* Галсанжамцын Пүрэв-Очир-гавьяат дасгалжуулагч

* Гүрбазарын Амар — УГЗ, орчуулагч
* Чимэдийн Гомбо — УГЗ, кино зохиолч
* Гончигдамбын Дарамзагд — хөгжмийн зохиолч

## Түүхэн дурсгал
* XI зууны Киданы үеийн «Хэрлэн Барс» хотын туурь

## Лавлах бичиг 

Ангилал:Дорнод аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Комплекс тоо

Математикт дараах хэлбэрийн тоог **комплекс тоо** гэдэг.   	
: a + bi \,
 
үүнд *a* болон *b* нь бодит тоонууд бөгөөд *i* нь *i* ² = &minus;1 байх шинж чанартай хуурмаг нэгж юм. Бодит тоо *a*-г комплекс тооны *бодит хэсэг* гэх ба харин бодит тоо *b*-г *хуурмаг хэсэг* гэнэ. Бодит тоонуудыг хуурмаг хэсэг нь тэг байх комплекс тоонууд гэж үзэж болох юм. Бодит тоо *a* нь комплекс тоо *a*+0*i*-тэй адил гэсэн үг.

Жишээлбэл 3 + 2*i* нь бодит хэсэг нь 3 болон хуурмаг хэсэг нь 2 гэсэн *комплекс тоо* юм. Хэрэв *z* = *a* + *ib* бол бодит хэсэг (*a*)-г Re(*z*) эсвэл \Re(z) гэж тэмдэглэх ба хуурмаг хэсэг (*b*)-г Im(*z*) эсвэл \Im(z) гэж тэмдэглэнэ.

Комплекс тоонуудыг хооронд нь бодит тоонуудын адил нэмж, хасаж, үржүүлж, хувааж болох ба комплекс тоонууд нь бусад гоёмсог шинж чанаруудыг агуулж байдаг.

## Тодорхойлолт
### Тэмдэглэгээ
Бүх компекс тооны олонлогийг ихэвчлэн **C** үсгээр тэмдэглэх бөгөөд эсвэл \mathbb{C} гэж тэмдэглэнэ. Бүх бодит тоог *a* = *a* + 0*i* хэлбэрийн комплекс тоо гэж үзвэл бодит тооны олонлог **R**-г комплекс тооны **C** олонлогт харьяалагддаг дэд олонлог хэмээн үзэж болно.

### Тэнцүү чанар 
Хэрэв хоёр комплекс тооны бодит хэсгийн утгууд болон хуурмаг хэсгийн утгууд нь харгалзан тэнцүү бол эдгээр хоёр комлекс тоог хоорондоо тэнцүү гэнэ. Энэ нь *a*&nbsp;=&nbsp;*c* and *b*&nbsp;=&nbsp;*d* учраас *a*&nbsp;+&nbsp;*bi*&nbsp;=&nbsp;*c*&nbsp;+&nbsp;*di* байна гэсэн үг.

Ангилал:Математик
Тойрог

Евклидийн геометрт **тойрог** гэдэг нь хавтгай дээр өгөгдсөн цэг буюу *төвөөс* тогтмол зайд (Радиус хэмээдэг) орших бүх цэгүүдийн олонлог юм.

Тойргууд нь хавтгайг гадаад болон дотоод хоёр хэсэгт хуваадаг энгийн битүү муруйнууд юм. *Тойргийн урт* гэдэг нь тойргийн муруйн уртыг хэлдэг ба тойргийн дотоод хэсгийг *диск* гэдэг. Тойргийн *нум* нь тойргийн дурын тасралтгүй цэгүүдийн олонлог юм. 

Тойрог нь хоёр фокус нь давхацсан эллипс юм. Тойрог нь тэгш конусын тэнхлэгтэйгээ перпендикуляр хавтгайтай огтлолцсон хөндлөн огтлол болдог.

## Аналитик томъёоллууд 
### Тойргийн тэгшитгэл 
*x*-*y* координатын системд тойргийн төв нь (*a*, *b*), радиус нь *r* бөгөөд бүх цэгүүдийн олонлог нь (*x*, *y*) бол тойргийн тэгшитгэл нь

:
\left( x - a \right)^2 + \left( y - b \right)^2=r^2.

болно. Тойргийн дурын цэг дээр Пифагорын теоремыг хэрэглэснээр дээрх тэгшитгэлийг гаргаж болно.

Хэрэв тойргийн төв нь координатын эх (0, 0) дээр байвал энэ томъёо нь дараах байдлаар хялбарчлагдана.

:x^2 + y^2 = r^2 \!\ 

Үүний шүргэгчийн хувьд дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ.

:xx_1+yy_1=r^2 \!\ 
энд x_1, y_1-үүд нь дурын цэгийн координатууд болно.

Хувьсагчтай тэгшитгэлээр илэрхийлбэл (*x*,&nbsp;*y*)-ийг тригонометр функц синус, косинусыг ашиглан

:x = a+r\,\cos t,\,\!
:y = b+r\,\sin t\,\!

гаргана. Энд *t* нь хувьсагч бөгөөд үүнийг *x*-тэнхлэг болон (*x*,&nbsp;*y*) цэг хүртэлх цацраг хоёрын хоорондын өнцөг гэж ойлгож болно.

Ангилал:Муруйнууд
Эйлерийн таамаглал

**Эйлерийн таамаглал** нь математик дахь Фермагийн их теоремтой холбоотой таамаглал бөгөөд Леонард Эйлер 1769 онд дэвшүүлсэн. Таамаглалыг томъёолбол, 1-ээс их дурын бүхэл тоо *n* ба *k*-гийн хувьд *n*-ийн *k* зэрэг нь эерэг бүхэл тоонуудын *k* зэргүүдийн нийлбэр хэлбэрт тавигддаг бол *n* нь *k*-аас бага биш.

Өөрөөр хэлбэл, 
эерэг бүхэл тоо a_i ба b-уудын хувьд

\sum_{i=1}^{n} a_i^k = b^k
 тэнцэтгэл биелдэг бол n\geq k.

Харамсалтай нь 1966 онд Леон Ж.Ландер, Томас Паркин нар уг таамаглалын эсрэг жишээг *k* = 5 үед олжээ:

::275 + 845 + 1105 + 1335 = 1445.

1986 онд Ноам Элкис *k* = 4 үед эсрэг жишээ байгуулах аргыг олсон бөгөөд түүний аргаар олдох хамгийн бага эсрэг жишээ нь:

::26824404 + 153656394 + 187967604 = 206156734.

1988 онд Рожер Фрай *k* = 4 үед эсрэг жишээ байгуулах Элкисийн аргыг ашиглан компьютерээр хайлт хийж, хамгийн бага эсрэг жишээг олсон:

::958004 + 2175194 + 4145604 = 4224814.

Энэхүү таамаглалд эсрэг жишээ олдсонтой холбоотойгоор 1966 онд Ландер, Паркин, Жон Селфриж нар бүх k>3 тооны хувьд,
if \sum_{i=1}^{n} a_i^k = \sum_{j=1}^{m} b_j^k бол m + n \geq k гэсэн таамаглал гаргажээ.

## Гадаад холбоосууд 
* EulerNet: Computing Minimal Equal Sums Of Like Powers
* Euler Quartic Conjecture at MathWorld
* Diophantine Equation — 4th Powers at MathWorld
* Euler's Conjecture at library.thinkquest.org
* A simple explanation of Euler's Conjecture at Maths Is Good For You!

Ангилал:Тооны онол
Ангилал:Няцаагдсан таамаглалууд
Шүрэн тэнгис

**Шүрэн тэнгис** () нь Австрали, Шинэ Гвиней арал болон Соломоны арлуудын хооронд орших тэнгис юм. Их шүрэн хэрэм зэрэг шүрэн арал элбэгтэй тул ийн нэршжээ.

## Мөн үзэх 
* Шүрэн тэнгисийн тулалдаан

Ангилал:Номхон далайн тэнгис
Пи

**Пи** эсвэл **π** нь ойролцоогоор 3.14159-тэй тэнцүү бөгөөд хамгийн чухал Математикийн тогтмолуудын нэг юм. Энэ тоо нь Евклидийн геометрт аливаа тойргийн уртыг түүний диаметрт хуваасан харьцааг илэрхийлдэг. Мөн тойргийн талбайг түүний радиусын квадратад хуваасан харьцаагаар ч илэрхийлж болдог. Пи нь математик болон байгалийн шинжлэх ухааны бусад олон томъёонуудад хэрэглэгддэг. Пи тоо нь иррационал тоо бөгөөд энэ нь таслалын арын орнууд 3.1415926535897932... нь давтагдахгүйгээр төгсгөлгүй үргэлжлэнэ гэсэн үг. Математикийн түүхийн туршид π-г өндөр нарийвчлалтайгаар тодорхойлж, түүний шинж чанарыг судлах гэсэн ихээхэн хүчин чармайлтууд зарцуулж ирсэн.

Грек үсэг π (ихэвчлэн *пи* гэж бичдэг) нь *периметр* гэсэн Грек үгнээс гаралтай. Магадгүй Виллиам Жонс 1706 онд энэ үсгээр тэмдэглэсэн бөгөөд сүүлд хэдэн жилийн дараа Леонард Эйлер үүнийг түгээмэл болгосон. "π"-г Грекээр *пи* гэж дууддаг. Энэ тогтмолыг мөн хааяа *тойргийн тогтмол*, *Архимедын тогтмол* (Архимедын тоотой андуурч болохгүй) эсвэл *Людольфын тоо* ч гэж дурддаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Математикийн тогтмол
Ангилал:Онцгой тоо
Санта Изабель арал

**Санта Изабель арал** () нь Соломоны арлуудын умард хэсэгт орших арал. Католик шашны гэгээнтэн Изабелийн нэрээр нэрлэгдсэн.

Тус арал нь зүүн өмнөөс баруун хойш сунаж тогтсон хэлбэртэй. Зүүн өмнө талд нь Малайта арал, баруун хойно нь Чойсүл арал, баруун өмнө талд нь Нью-Жоржиа хоолойгоор зааглагдсан Нью-Жоржиа арлууд оршино. Талбай нь 3,780km&sup2; бөгөөд улсынхаа 3 дахь том арал юм. Изабель мужийн гол арал нь бөгөөд мужийн төв **Буала** (Buala) арлын зүүн хэсэгт байдаг. Арлын хүн ам нь 30,000 орчим.

Хамгийн өндөр уул нь 1120 метр өндөртэй Кубониту уул.

Соломоны арлуудаас уг арлыг европчууд хамгийн анх олсон бөгөөд 1568 онд Испанийн аялагч Менданя Санта Изабельд анх хөл тавьжээ.

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал
Ангилал:Соломоны арлуудын арал
Ангилал:Номхон далайн арал
Ангилал:Соломоны арлуудын (олтриг) арал
Ангилал:Изабель муж
Оронгийн транзистор

**Оронгийн транзистор** (**Field effect transistor、FET**) нь драйн сөөрсийн хооронд гүйх цэнэг зөөгчийн гүйдлийг гэйт дэх цахилгаан оронгийн хүчээр удирдаж болдог нэг төрлийн транзистор юм. Олонхи болон цөөнх цэнэг зөөгчийн хоёулангийнх нь оролцоотойгоор гүйдэл гүйдэг биполар транзистортой харьцуулбал, оронгийн транзистороор гүйх гүйдэл нь зөвхөн олонхи цэнэг зөөгчгөөр гүйдэг тул юниполар транзистор гэж бас нэрлэгддэг. Оронгийн транзисторт гэйтээр дамжиж гүйдэл гүйдэггүй. Энэ нь оролтийн эсэргүүцэлийг хязгааргүй том болгож, цахилгаан хэлхээ угсрах явцыг хялбарчилж өгдөг. оронгийн транзистор нь source, drain, gate гэсэн 3 электродтой.

Оронгийн транзисторийг дотоод бүтцийн ялгаагаар нь MOSFET болон JFET гэсэн 2 том ангид хуваан авч үздэг.

Ангилал:Электроник
Ютланд хойг

right|thumb|200px|Ютланд хойг
**Ютланд хойг** (Дани хэл: *Jylland*, Герман хэл: *Jütland*) нь Европ тивийн умард хэсэгт байх хойг. Данийн вант улс болон Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын умард хэсгийг эзлэн оршино. Газарзүйн хувьд намхан толгод олонтой бөгөөд хүйтэн сэрүүн уур амьсгалтай. Хойд тэнгис болон Балтын тэнгисийг тусгаарладаг. Талбай нь 29,775км&sup2;, хүн ам нь 2,491,852 (2004 оны байдлаар).

Хойгийн ихэнх хэсэг Данийн вант улсад харьяалагдана. Өмнөд хэсэгт нь Германы Шлесвиг-Хольштайн муж оршино.

## Түүх 
Ютланд нь түүхийн туршид даничуудын гол түшиц газар байв.

## Мөн үзэх 
Ангилал:Балтын тэнгисийн хойг
Ангилал:Данийн хойг
Ангилал:Европын хойг
Ангилал:Хойд тэнгисийн хойг
Ангилал:Шлесвиг-Хольштайны хойг
Бурса

**Бурса** () нь Туркийн баруун хойд хэсэгт орших хот бөгөөд Бурса аймгийн төв. Хүн ам нь ойролцоогоор 620 мянга. Цанын баазаараа алдартай Улудаг уулын (Uludağ, д.т.дээш 2,443м) бэлд оршино. Ээрмэл, хүнсний үйлдвэрлэл нэлээд хөгжсөн. Мөн Туркийн автомашины үйлдвэрлэлийн төв бөгөөд Фиат болон Реногийн үйлдвэрүүд байдаг.

## Түүх 
 он]]
Тус нутагт байсан эртний хот **Циус** (Cius)-ыг МЭӨ 202 онд Македоны хаан V Филип дайнд тусалсны шагнал болгож Вифиний хаан I Прусиад бэлэглэхдээ түүний нэрээр **Пруса** (Prusa) гэж нэрлэсэн түүхтэй.

Торгоны замын баруун үзүүрт оршдог тул нэлээн хөгжиж байжээ. 1326-1365 онд Османы эзэнт гүрний нийслэл байрлаж байснаас тус хотод Османы эзэнт улсын анхны султануудын бунхан байдаг. Нийслэл нь Эдирне рүү шилжсэнээс хойш ч Бурса нь Османы эзэнт гүрний гол хотуудын нэг байсан юм.

## Газар зүй  
### Цаг уур 
## Зургийн цомог 

Clock Tower, Bursa.jpg|Цаган цамхаг
Zafer Plaza, Bursa.jpg|Цафер Плаза худалдааны төв
Bursa Turkey 2013 1.jpg|Бурса цайз

## Эх сурвалж 
## Цахим хуудас 
* Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Бурса аймгийн суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Туркийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Туркийн урьдын нийслэл
Ангилал:Туркийн их сургуулийн хот
Ангилал:Эртний Вифинийн хот
Бодисын солилцоо

thumb|Биомолекулын гол бүтэц

Аливаа бие махбодын хэвийн үйл ажиллагаа нь гадны орчны нөлөөтэй салшгүй холбоотой байдаг. Хүний бие махбодын хэвийн үйл ажиллагаа, өсөлт хөгжилтөд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг гадна орчны нэг нь хоол тэжээл юм.

Хоол тэжээлийн онцлог нь бодисын солилцооны явцад бие махбодын бүрэлдэхүүн хэсэг болон хувирдагт оршино.

Аливаа амьд бие махбодын хамгийн гол шинж нь бодисын солилцоо юм. Бие махбодод хэрэгцээт бодисыг үүсгэн шингээх (ижилсэх), хэрэггүйг задлан зайлуулах (ондооших) эсрэг, тэсрэг хоёр үйл ажиллагаа тасралтгүй явагдаж байх бөгөөд тэдгээрийн нэгдлийг бодисын солилцоо гэнэ.

Хоол тэжээл нь амьдралын гол шинж болсон бодисын солилцоо хэвийн байдлаар явагдах материаллаг үндэс нь болдог. өөрөөр хэлбэл, зөвхөн хоол тэжээлээр дамжуулан эс эдийн зайлшгүй бүрэлдэхүүн хэсэг болох язгуур бодисуудыг гаднаас авна. Чухамхүү бодисын солилцооны үр дүнд эс эд нөхөгдөн төлжиж, бие махбод өсөн хөгжиж, амьдралыг хөдөлгөгч хүчин болох илч (энерги) ялгаран гарч байгаа юм.


Ангилал:Биологийн процесс
Ангилал:Эсийн биологи
Турины олимпод улс орнуудын авсан медалийн тоо

**Турины олимпод улс орнуудын авсан медалийн тоо** нь 2006 оны 2 сарын 10-наас 26-ныг хүртэл зохиогдсон Турины олимпод улс орнуудын авсан медалийн тоог харуулсан жагсаалт болно.

## Дэлгэрүүлж үзэх 
* Турины олимп

Медалийн жагсаалт
Ангилал:Олимпын наадмын медалийн толь