Дөрвөд

**Дөрвөд** - Монгол үндэстний ястан,  Ойрад аялгатай, Монгол хэлтэн. Монголд Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ. Мөн Орос дахь Халимагуудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, Хятад дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий.
Увс аймгийн Бөхмөрөн, Давст, Наранбулаг, Өлгий, Өмнөговь, Сагил, Түргэн, Ховд, Улаангом, Тариалан, Ховд аймгийн Дөргөн, Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор Улаанбаатар, Эрдэнэт, Дархан хотууд, Төв, Сэлэнгэ, Булган аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна.

## Түүх
Монголын Нууц Товчооны 11-р зүйлд Дува сохорын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. (мо.б. галиг. *дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба*) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн Абулгази хан өөрийн ургийн бичигтээ " Бөртэ Чинын хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов" хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Хиад гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. Рашид ад-Дины “Судрын чуулган”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн Горлос (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын Саган сэцэний “Эрдэнийн товч”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн **Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх** нарын харьяат ард нь Ойрадын **Өөлд, Баатад, Хойд, Хэрнүүд** овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн Ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв.   

10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд Енисей, Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар Байгал нуурын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, Хутагбэх, Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ.

Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд Алтайн нуруу болон Или, Тарвагатайд очиж нутагласан ажээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын Эсэн тайш өөрийн ууган хүү Борнагалд дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 

17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг нь Гүүш хаан хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар Хөхнуур руу нүүхэд дагалдан оджээ. Тэднийг өдгөө БНХАУ-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг.

Мөн их, бага дөрвөдүүд Далай тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан Ижил мөрний хөвөөнд очиж нутаглахдаа **Халимаг** хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, их дөрвөдийн хойчис нь бусад аймгуудад нь амьдарч байна. Мөн Ижил мөрөнд очсон торгууд, дөрвөдүүдээс шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсон Монголчуудыг нэрлэснээр үүссэн бузаав халимаг гэж ястан хүн амынх нь 15 хувийг эзэлдэг. 

Үлдсэн дөрвөдүүд баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл Зүүнгар улсын Эрчис мөрөн хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос эхлэн одоогийн нутагтаа Увс нуурын газар баядуудтайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ.

Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг.

Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна.

Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна.

17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлдүүдээс сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн захчин ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ гурван ястнаас үүссэн. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай.

## Алдартнууд
***Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:*** **НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД**: Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, МАХН-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал Юмжаагийн Цэдэнбал, 

Социализмын үеийн **ТӨРИЙН САЙД**: Ө.Бадрах (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), Б.Дэжид (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). 

Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн **ТӨРИЙН САЙД** Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн).

**УИХ-ын ГИШҮҮД**: Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил).

**ГЕНЕРАЛ**: Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) 

**АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:** Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн  (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил).

**ЭРДЭМТЭН Ph:** С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд).

**ЗОХИОЛЧ:** Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) 

**УЛСЫН БААТАР**: Улсын баатар Бэгзийн Гиваан (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) 

**ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР**: Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн)

**ШАШИН:** Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан).

'’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, 

**МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН**: О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил).

**МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН**: Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан,  багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн),  Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн),  А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин П.Эрдэнэзаан (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг Яринпилийн Одсүрэн (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил).   

**ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ**: Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил)

**СПОРТ**: Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин О.Балжинням (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан М.Мөнгөн (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан С.Сүхбаатар (Наранбулаг), улсын харцага Г.Намсрайжав (Ховд), А.Бямбажав (Сагил),  улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд).
Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил).

**УРЛАГИЙН САЛБАРТ**: Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин Самандын Жавхлан (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин Самбуугийн Сарантуяа (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЖ Б.Дашдондог.

**ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:** Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн Энгэлийн Бадам, Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь).   

**УЯАЧИД:** МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд)

**Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)**: ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова.

**БНХАУ дахь дөрвөдүүд**:

**ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:** Өндөр гэгээн Занабазар, Түшээт хан Чахундорж; АН-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн Лу.Гантөмөр (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин Лу.Энхбаяр (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд),  

## Мөн үзэх 
* Бүгд Найрамдах Халимаг Улс
* Халимаг
* Ойрад
* *Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.* An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.
* *Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.* Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.
* *Хойт С.К.* Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian
* [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm *Хойт С.К.* Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.]
* [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm *Хойт С.К.* Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.]
* *Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov* Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.

## Зүүлт, иш баримт 

Ангилал:Монгол овог аймаг