open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лувсангомпил

Лувсангомпил Балингийн (1880-1969) “Чавганц Гомпил” хэмээн алдаршсан алдарт уртын дуучин Лувсангомпил (жинхэнэ нэр нь Бүжинлхам ба хожим сахил авч ийм нэртэй болжээ) нь Сэцэн хан аймгийн Сүжигт бэйсийн хошуу, одоогийн Хэнтий аймгийн Идэрмэг сумын нутаг Хүрээгийн уул гэдэг газар мэндэлжээ. Лувсангомпилын эх Чимэдцэен шаггүй сайхан дуулдаг нэгэн байжээ. Эцэг Балин адуунд дуртай, хурдны морь уядаг хүн байсан тул 7,8 настай охиноо хурдны морь унадаг болгосон ажээ. Түмний хүүхдүүд дундаас Лувсангомпилын гийнгоолох нь хамгаас содон сонсогддог байсан гэдэг. Гийнгоолдог байснаа дуулдаг болж айл амьтны найр наадам дээр нутгийнхаа үеийн залуу М.Дашринцэн(үз)-тэй хамтран дуулдаг болжээ. Лувсангомпил бага залуудаа тэр үеийн Шүхэр засгийн хошууны хазгар Амбаагаар уртын дуу заалгаж байсан нь түүний дуучин болоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж болно. Тэрээр М.Дашренчинтэй хамтран Богдын ордонд нэлээд олон удаа дуулж байсан ба түүний нөхөр болох Хужирбулангийн цэргийн түшмэл Сүжигт бэйс Дэмчигваанжил нь нас барсан тул тэрээр үнэнч гэргийн ёсыг бодож 44 насандаа (1924 он хавьцаа) сахил хүртэн “чавганц” болсон гэдэг. Лувсангомпил олон дуу мэддэг, сурсан дуугаа эвлэг намбатай, цэвэрхэн хийцтэй дуулах талаар алдаршсан хүн байжээ. Лувсангомпил дууг эвий нь олж намуухан, цаанаа нэг адтай дуулдаг, сурц сайтай, хэзээний л шинэ үг, ая сурчихсан, түүнийхээ эвийг олчихсон байдаг олон жил хамт дуулсан Дашринцэн дууч ярьдаг байжээ. Лувсангомпил нь өөрийн сурсан олон дуунуудаасаа “Алиа саарал”, “Мандал жуужаа”, “Дүүжий хуар”, “Ноёлон харагдах” зэрэг дуунуудыг гойд сайхан дуулдаг байжээ. М.Дугаржав(үз) Хэнтий аймгаас 1934 онд Лувсангомпилыг авчирч Төв театрын Д.Ичинхорлоо, Ж.Дорждагва, В.Пунцаг, Б.Нацагдорж, Ц.Төмөр(үз) нарт дуу заалгажээ.

Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн
Ангилал:Баян-Овоогийн (Баянхонгор) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Уртын дуучин
Ангилал:19-р зууны дуучин
Ангилал:20-р зууны дуучин
Ангилал:1880 онд төрсөн
Ангилал:1969 онд өнгөрсөн
Халх журам

**Халх журам** (монгол бичиг: ) бол XVIII зууны Монголын түүхийн болон монгол хууль цаазын нэн чухал түүхэн баримт бичиг юм.

1691 онд Халх Монгол Манжийн эрхшээлд орсоны дараа Халхын хаад ноёд, шашны том зүтгэлтнүүд 20 гаруй удаа янз бүрийн газар цугларан хуралдаж хэлэлцэн тогтоосон хуулиудыг Халхын дотоод нийгэм, улс төрийн асуудлыг зохицуулж байсан учир “Халх журам” хэмээн нэрийдсэн байна.

“Халх журам” нь Халх Монгол Манжид эзлэгдсэнээс хойш 18 жилийн дараа буюу 1709 онд гарсан ч Халхын дотоод асуудлыг энэ хуулиар зохицуулж байжээ. Манж Чин улсын Энх-Амгалан хаан “Шинэ дагасан халх нарыг түр тэдний хууль ёсоор болготугай” гэж зарлиг буулгаж байжээ. Хэдийгээр Манж улсын эрх захиргаанд орсон ч Халхын хан, ноёд бие даасан үйл ажиллагаа явуулж байсны нэг илрэл нь “Халх журам” юм.

Манжийн төрөөс “Монгол цаазын бичиг” буюу “Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны хууль зүйлийн бичиг”-ийг тогтоож явуулснаар тус хуулийн үйлчлэх хүрээ, ач холбогдол зарим талаар буурч үндсэндээ зөвхөн Их шавийн дотор дагаж мөрдөх болсон байна. Шанзудбын яам нь Их шавийн доторх эрүү, иргэний хэргийг “Халх журам” хуулийг баримтлан шийтгэдэг байв.

“Халх журам”-ын жинхэнэ эх бичиг уламжлагдаж ирсэнгүй. Түүний дэлгэрэнгүй эх “Их намтар” гэдэг нэртэйгээр Амарбаясгалант хийдэд хадгалагдаж байсан тухай дээр үед бичгийн алба хааж явсан хүмүүс ярьдаг байсан ажээ.

## Холбоотой өгүүлэл 
* Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны хууль зүйлийн бичиг
* Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз

Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
.ca

**.ca** - Цахим сүлжээнд Канад улсыг илтгэх, латин үсгийн домэйн нэр.

Ангилал:Улс орны домэйн нэрс
Сергей Кондратьев

**Кондратьев Сергей Александрович** (1896.04.08, Петербург – 1970.01.13, Москва). ЗХУ-ын хөгжмийн зохиолч, хөгжим судлаач-билиг зүйч, орос, монгол, якут, коми ардын дуу хөгжмийг судлагч. 1922 онд Петроградын их сургуулийн физик-математикийн факультетыг төгссөн. Төгөлдөр хуурч М.С.Аренскийгээр төгөлдөр хуур, М.М.Черновоор хөгжмийн онолын төрлийн хичээлүүдийг даалгаж байжээ. Тэрээр 15 наснаасаа эхлэн хөгжим зохиож эхэлсэн байна. 1923 онд нэрт аялагч П.К.Козловын хайгуулын ангитай хамт Монголд иржээ. Монголд байх хугацаандаа Кондратьев Судар бичгийн хүрээлэнд ажиллаж 1000 гаруй дуу бичиж хадгалсан ба тэр үеийн Ардын цэнгэлдэх хүрээлэн, Улсын төв театрын залуу уран бүтээлчидэд хөгжмийн онол ноот зааж байсан гэсэн дурсамж байдаг. 1931-1936 онд Москвагийн драмын театрын хөгжмийн эрхлэгч, 1937-1938 онд Улаан армийн төв театрын удирдаачаар ажилллаж байжээ. Тэр Бернард Шоугийн “Хөгжим ба хөгжимчдийн тухай” номыг 1965 онд орчуулж байжээ. Уран бүтээл: “Мужество” дуурь(1942); “Лесной человек” балет (1946) зэрэг. Утга зохиол: “Музыка монгольского эпоса и песен” М., 1970.

Ангилал:Монголч эрдэмтэн
.kh

**.kh** - Цахим сүлжээнд Камбож улсыг илтгэх, латин үсгийн домэйн нэр.

Ангилал:Улс орны домэйн нэрс
Виктор Лялин

**Виктор Андреевич Лялин** (ЗХУ-ын хөгжмийн зохиолч, цэргийн хөгжмийн удирдаач) 1926 онд Москва хотын цэргийн хөгжмийн дээд сургуулийн удирдаачийн ангийг төгссөний дараа Улаан Армийн дээд удирдлагаас БНМАУ-д ажиллах шийдвэр авчээ. Д.Лялин монголд ЗХУ-ын маршал Ворошиловоос монгол ардын армид бэлэглэсэн цэргийн үлээвэр хөгжмийн зэмсгийг авчирч Бүх цэргийн яаманд хүлээлгэн өгчээ. В.Лялинг Улаанбаатар хотын I морьт дивизийн үлээвэр найрал хөгжмийн удирдаачаар томилжээ. Энэ найрал хөгжим удалгүй Улаанбаатар хотын гарнизоны үлгэр жишээ найрал хөгжим болсон байна. 
В.Лялин монголд 8 жил алба хаахдаа цэргийн үлээвэр найрал хөгжмийн шилдэг хөгжимчин, шилдэг удирдаачдыг бэлтгэхийн сацуу монголын хөгжмийн амьдралд өргөн хүрээтэй оролцож байлаа. 1933 онд Москва хотноо монгол хөгжмийн пянз бичлэг хийлгэжээ.  В.Лялин монгол хэл өөрөө сурч хөдөө орон нутгаар явж ардын дууч, хөгжимчидтэй уулзаж монгол ардын хөгжмийг сурвалжлан цуглуулж байжээ. 1935 онд монгол ардын дууны нооттой түүврийг хэвлэхэд тэрээр чармайлт гарган оролцсон гэдэг. 1936 онд “Тэнэг засаг сохор чавганц” аялгуут жүжгийн хөгжим уул жүжгийг өөрөө удирдан тоглуулсан байна. Хожим нь “Партизан хүүгийн зам дээр” аялгуут жүжгийн хөгжмийг өөрийн туслах удирдаач Т.Балданцэрэнтэй хамтран бичжээ. БНМАУ-ын засгийн газар, Ардын армийн дээд командлал В.Лялины монголын хөгжмийн соёлыг хөгжүүлэхэд оруулсан хөдөлмөр, уран бүтээлийг үнэлж түүнд “Алтан гадас” одон шагнажээ.

Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:ЗХУ-ын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:ЗХУ-ын удирдаач
Ангилал:20-р зууны хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
2018 он

## Болсон үйл явдал
### Нэгдүгээр сар
### Хоёрдугаар сар
2018.02.02 Д.Сүхбаатар жанжины мэндэлсэн өдөр 125 жил
02.06 Н.Янжмаа гуайн 125 жилийн ой
02.09 УИХын намрын ээлжит чуулган хаалтаа хийв.
02.14 Валентины өдөр
02.15 Сар шинийн битүүний өдөр
02.16 17-р жарны Тийн унжлагат хэмээх Шороон Нохой жилийн хаврын тэргүүн сарын шинийн 1

### Гуравдугаар сар
## Улс төр
## Нийгэм соёл
2018 оны 2 сарын 9 нд 20:00 БНСУ-ын Пёнчан хотод хүн төрөлхтний спортын XXIII өвлийн олимп нээлтээ хийв.
2 сарын 25 нд өвлийн олимпын хаалтын ёслол болно.
Мөн 2018.03.09-25 ны хооронд өвлийн паралимпын наадам зохион байгуулсан.

## Шашин шүтлэг
## Эдийн засаг
## Шинжлэх ухаан, техник
## Гамшиг
### Байгалийн гамшиг
2 сарын 03-нд Тайванийн аралд хүчтэй газар хөдлөлт болж 100 гаруй хүний амь эрсдэв.

### Хүнд ослууд
## Нобелийн шагнал
## Энэ онд нас барсан хүмүүс 
## Цахим холбоос 

#
Урианхайн гурван харуул

**Урианхайн гурван харуул** (хятадаар:兀良哈三卫; пиньинь галиг:Wù liáng hā sān wèi) гэдэг нь 1389 оноос Мин улс монголын зүүн өмнөд хэсгийн зарим аймгийг эрхэндээ оруулж, тэдгээр аймгуудаар Хянганы нурууны орчимд 3 харуул байгуулжээ. Урианхайн 3 харуул нь Зүүн Монгол, Ойрадын хамтаар тухайн үеийн Монголыг бүрдүүлэгч гол хэсэг байв. 
## Байгуулагдсан нь
1387 онд Нагачу чинсангийн харъяат цэрэг ардыг Мин улсын их цэрэг эзлэн авсны дараа 1388 онд Төгстөмөр хааны цэргийг устгасны дараа эзлэгдсэн монгол аймгийн хүмүүсийг тухайн нутгийг нь сахиулах харуулын захиргааг байгуулжээ. 
* Юань Улсын Доянь юаньшифугаар төвлөрсөн монголын урианхайчуудыг Доянь харуул; 
* Тайнин чөлгөнд захирагдаж байсан Тоорын голоор нутагтай Отчигин вангийн харъяат нарыг Тайнин харуул; 
* Нон голын хавийн Үжээд овгийнхоныг Фуюй харуул болгожээ.  
Тус 3 харуул нь эхлээд Мин улсын **Нин ван**гийн захиргааны Тайнин доужихуйшисыд захирагдаж байгаад Юнлө хааны цагт Нурган доусыд харьяалагдах болжээ.

## Түүхэн өөрчлөлт
Доян харуул нь 3 харуулын дотор хамгийн хүчирхэг бөгөөд голчлон монголын урианхай аймгийн хүмүүсээс бүрдсэн тул “Урианхайн 3 харуул” хэмээн нэрлэх болжээ. Урианхайн 3 харуул нь 1402 онд Мин улсын Юнлэ хааныг сууринд суухад цэргийн тусламж үзүүлж байжээ. Юнлэ хаан болмогц амлалтаа биелүүлээгүй учраас Урианхайн 3 харуулын монголчууд Аругтай тайшийн хамт Мин улсыг довтлох болжээ. Гэвч амжилт олоогүй тул нэг хэсэгтээ Мин улсын захиргаанд оров.

1430-аад оны үеэс Монгол хүчирхэг болохын хамтаар түүнд дулдуйдан Мин улсын ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхөө больжээ. 1440-өөд оны үед Урианхайн 3 харуул нь Ойрадын Эсэн тайшийн талд орж, Монголын цэргийг замчлан Мин улсыг довтолж байжээ.
Урианхайн 3 харуул XV зууны дунд үеэр өмнө тийш нүүдэллэн Цагаан хэрмийн гадна нутаглах болжээ. Доянь харуулын монголчууд Баясгалан хадат хаалга болон Сюаньфу-гийн хооронд, Тайнин харуулынхан Жиньжоу болон Ляо голын хооронд, харин Фуюй харуулынхан Мүгдэн, Тиелин, Кайюань зэрэг газарт тус тус нутаглаж байв.
1450-аад оны эхээр Эсэн үхэж, Зүүн Монгол дахин хүчирхэгжих үед Урианхайн 3 харуулын монголчууд Монголын Болай тайштай холбоолон Мин улсын хил хязгаарыг уулгалж байжээ. Гэвч 1478 онд адуун захыг дахин нээснээр Мин улстай харилцах болов. Тэгснээр нөхцөл байдал өөрчлөгдөн Урианхайн 3 харуул Монголын довтолгоонд өртөх болжээ. Ийм нөхцөл байдал Монголын Боди Алаг хаан, Дарайсүн Гүдэн хааны үе болоход бас дахин өөрчлөгдөж, Урианхай дахин Мин улсын хил хязгаарыг уулгалан довтолж эхлэв. 1550 онд Монголын Алтан хан Бээжинг довтлох үед түүнд идэвхийлэн тусалж байжээ.

## Мөхөл
Дарайсун гүдэн хаан 1548 оноос Цахар түмнээ авч зүүн зүгт нүүсэн үеэс эхлэн Урианхайн 3 харуул нь аажимаар Монгол аймгуудын дотор уусч эхэлсэн юм. Жишээлбэл: Фуюй харуул нь Хорчин аймаг болон Зүрчидэд шингэж, Тайнин харуул нь Оннигуд нэрээр Өвөр Халх, Харчин аймгийн дотор шингэж, Доян харуулын урианхайчууд нь бусад түмэнд хуваагдаж тархсан бөгөөд Лигдэн хааны эхэн үе гэхэд үндсэндээ Урианхайн гурван харуул нь оршин тогтнохоо үндэсгүй болсон. 
## Холбоотой мэдээлэл
* Нагачу чинсан
* Тайнин харуул
* Доян харуул
* Фуюй харуул

Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Мин улс
Чижин монгол харуул

*Чижин монгол харуул*нь***  (хятадаар:***赤斤蒙古卫***) Мин улсын Юнлө хааны 2-р (1404 он) онд Юань улсын чинсан **Күши*гийн хүү **Тарни ноён**ыг харъяат ардын хамтаар эзлэн авсны дараа одоогийн Ганьсу мужийн Юймэн сянь-ий баруун хойд хэсгийн Чижинь (赤金) гэх газарт, **Чижиний монгол мянгатын нутаг** гэж албан ёсоор нэрлэсэн. 1410 онд нэрийг нь өөрчилж **Чижин харуул** болгов. Жөнтунгийн дунд үед Турфаны халдлага болон Ойрадын дагаар оруулах гэсэн оролдлогоос сэргийлж, Мин улсын засгийн газар оршин суугчидыг Сүжоу харуулын өмнөд ууланд шилжүүлснээр Чижин харуулын хот суурин нь хоосорсон. Энэ үеэс Мин улс мөхтөл дахин байгуулагдаагүй юм. 

## Холбоотой мэдээлэл
* Шажоу харуул
* Мин улсын засаг захиргааны хуваарь

## Эшлэл
Ангилал:Мин улс
Ангилал:1400-д он
Ангилал:1440-д он
Ангилал:Хятадын түүх
2017 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн

**2017 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн»** (англ. *Miss World 2017*) — Дэлхийн сайхан хүүхэн шалгаруулах 67-р удаагийн тэмцээн болж өнгөрөв.

117 орны сайхан бүсгүй Хятад улсын Санья хотод цуглан олон шалгуураар өрсөлдөж, 2017 оны 11 сарын 18-нд дүнгээ гаргахад Энэтхэг улсыг төлөөлөн оролцсон Мануши Шиллар «2017 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн»-ээр өргөмжлөгдөж, өмнөх жилийн гоо бүсгүй Стефани Дел Валле титмээ шилжүүлэн өгөв. Ийнхүү Мануши Шиллар Энэтхэг улсаас тодорсон 6дахь Дэлхийн Мисс болсон юм.

Ангилал:Дэлхийн сайхан хүүхэн
Чуаннин харуул

**Чуаннин харуул** (хятадаар:全宁卫) нь 1389 онд эзлэгдсэн Монгол цэргээр байгуулсан цэргийн харуул юм. Монголын Юань улсын Төгстөмөр хааны шадар түшмэл чжиюань Нэцэлай 1388 онд Мин улсад бууж өгсөн. Үүний дараа 1389 оны 8 сард Юань улсын Чуаньнин чөлгөны нутагт цэргийн харуул байгуулсан юм. Энэ харуулын захирагчаар чжиюань Нэцэлайг **чжихуйши** түшмэлээр томилжээ. Тус харуул нь 1403 онд эзэн хааны зарлигаар татан буулгаж, Урианхайн гурван харуултай нэгдсэн.

## Холбоотой мэдээлэл
* Нэцэлай
* Мин улс
* Урианхайн гурван харуул

Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:1380-д он
Ангилал:Мин улс
Их хуур

**Их хуур** хөгжим нь Монголын үндэсний хөгжмийн нуман болон чавхдаст хөгжмийн төрөлд хамаардаг бөгөөд хамгийн аргил дуутай, хэлбэрийн төрхийн хувьд морин хууртай төстэй ч хэмжээний хувьд нумт хөгжмийн дотроосоо хамгийн том хөгжмийн зэмсэг юм.

Тус хөгжмийн зэмсэг нь үндэсний найрал хөгжим, цөөхүүл хөгжим болон этник хамтлагуудад илүүтэй тоглогддог. 1962 оноос их хуур хөгжим үүсэж хөгжсөн.

1987 оноос мэргэшсэн их хуурчдыг бэлтгэх зорилгоор Хөгжим Бүжгийн Дунд Сургуулийн утсан хөгжмийн тэнхимийн контрбасс хөгжмийн багш Л. Баасанхүү мэргэжлийн сургалтын үндсэн суурь хөтөлбөрийн загварчлалыг зохиож шавь нарын хамтаар сургалтын хөтөлбөрт тохирохуйц бүтээлүүдийг хөрвүүлэх, найруулах, хөгжмийн зохиолч нарт бүтээл захиалж анхны их хуурчдыг сургаж эхэлсэн.

Тус хөгжмийн үндсэн тоглогдох арга барил нь өрнөдийн контрбасс хөгжмийн аргачлалтай ижил бөгөөд энэ нь тус хөгжмийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хамгийн зөв сонголт байсан.

**Их хуурын түүх**
----1956 онд МАХН-ын Төв хорооны улc төрийн товчооны 1956 оны 02 cарын 17-ны өдрийн 44-р тогтоолд: “ Монгол үндэcний хөгжмийг cэргээн явуулах тухай” тогтоол үүлдэгджээ. Туc тогтоолд “....Монгол оронд дэлгэрcэн шарын шашны лам нар, ард түмний хөгжмийн зүйл, хөг аялгууг өөрийн cуртлыг номлох хэрэгтээ зэвcэг болгон ашиглаcнааc монгол үндэcний хөгжмийн зэмcгийн нэлээд ихэнх нь шашны лам нарын хөгжим болcнооc жинхэнэ үндэcний хөгжмийн төрөл цөөрcөн байна. Иймд манай үндэcний хөгжмийн баялагийг өргөнөөр өвлөн ашиглах явдал шаардагдаж буй бөгөөд, монголын эрт үед хэрэглэгдэж байcан хөгжмийн түүх, холбогдох материал, зураг, аялгыг cудлан үзэж, cэргээн хөгжүүлэх ажлыг нэн даруй эхлэн зохиох хэрэгтэй” хэмээжээ. Энэхүү тогтоолын хэрэгжүүлэгч байгууллага нь тухайн үеийн Ардын Дуу Танцын Анcамбель юм. 1956 онд Ардын Дуу Танцын Анcамбелийн уран сайхны удирдагч Л.Мөрдорж үндэcний хөгжмүүдээc бүрдcэн найрал хөгжмийг байгуулах cанаачлага гарган морин хуурын доод эгшгийг доошлуулан, cуурь хөг болох их хуур, ятганы зарим шинэ төрөл зүйл, шашны уламжлалт зэмcгүүдийг боловcронгуй болгох замаар үлээвэр, цохилуур хөгжмийн бие дааcан хэcгийг зааж зааварчлан хөгжмийн урлаач нараар бүтээлгэн найрал хөгжмийн бүрэлдэхүүнд оруулcанаар 1961 он гэхэд өнөөгийн ҮХИН-ын төрх бий болcон ба анхны их хуур хөгжим бий болcон түүхтэй.

Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Контрабасс
Меконг мөрөн

**Меконг мөрөн** (лаосаар- ປະເທດລາວ, Кхонг — «бүх усны эх»; кхмер хэлээр គុង; вьетнамаар -Sông Cửu Long, Кыулонг буюу «Есөн лууны гол») — Хятад, Мьянмар, Лаос, Тайланд, Камбож, Вьетнам улсыг дайрч өнгөрдөг. Энэтхэг-Хятадын хойгийн хамгийн том мөрөн юм. Меконг мөрөн **- 4900 орчим км** урт бөгөөд тус мөрний сав газар нь 810 мянган квадрат км орчим эзэлдэг байна. Уртаараа дэлхийд 12-т, Ази тивдээ 6 дугаарт ордог байна. 

Төвөдийн Тангла нуруунаас эхээ авдаг бөгөөд Төвөдөд “За Чу”-  (түвд རྫ་ཆུ་) , хятадууд Ланцанзян (澜沧江) гэж нэрлэдэг байна. Меконг мөрөн Зүүн Өмнөд Азийн 6 орныг дайрч Өмнөд Хятадын тэнгист цутгадаг. 

Үндсэндээ эх авдаг хэсэгтээ цас мөс, доошлоод борооны усаар тэжээгддэг мөрөн юм. Эх хэсэгтээ 1 сар орчим хөлддөг. Зун намар үерлэдэг. Усны түвшин 8-9 сард хамгийн дээд цэгтээ хүрдэг 4 сард доод цэгтээ хүрдэг байна.   

Голын доод хэсгийг будаа тариалалтыг услахад ашигладаг. Меконг мөрөн 75 сая кВт эрчим хүч гаргах хүчин чадалтай боловч бүрэн ашиглагдаагүй иржээ. Меконг мөрөн дээр Хятадын болон Лаосын нутагт УЦС-ууд барьсан байдаг.       

Лаосын нийслэл Вьентьян хот орчимд усны түвшин бага байх үед 700 км, түвшин нэмэгдэх үед 1600 км, Камбожийн нийслэл Пномпень хот орчим 350 км урт газар усан онгоцны тээвэр хийх боломжтой байдаг ажээ.  

Камбожийн хөндий орчим Меконг мөрөн ихээхэн өргөн бөгөөд өндөр /21 м/ **Кхон** зэрэг олон хүрхрээ үүсэгдэг.  

Меконг мөрний сав газрын гол нууранд гол төлөв “карп” төрлийн загас байдаг. Мөн голын дельфин, матар, усны шувуу элбэг байдаг байна.

Европын анхны системчилсэн хайгуулыг 1866-1886 оны хооронд Эрнест Дүдард де Лагрэ (Ernest Doudard de Lagrée) , Фрэнсис Гарнье (Francis Garnier) нараар удирдуулсан Францын Меконг экспедиц эхэлж, голын эхээс Юнань муж хүртэл явжээ. Тэдний гол дүгнэлт бол Меконг хэт олон хүрхрээ, хурдтай байсан нь усаар явахад /навигац/ ашиг тустай байсан юм. Төвөд дахь голын эхийг 1900 онд оросын аялагч Петр Кузьмич Козлов нээсэн гэдэг байна. 

Уур амьсгалын өөрчлөлттэй холбоотой ган гачиг, олон арван усан цахилгаан станцууд Меконгын экосистемийг сүйтгэж байгаа гэж эрдэмтэн судлаачид үздэг. 

Лаос дахь Вьентьян гэх мэт Меконг голын эрэг дээрх хот, суурин газрууд голыг бохирдуулдаг нь энгийн зүйл болоод байна. Усны бохирдол нь голын экологийн бүрэн бүтэн байдалд сөргөөр нөлөөлдөг. 

Дэлхий дээр байгаа 8.3 тэрбум тонн хуванцар материалын ихэнх нь далайд гардаг. Далай тэнгис дэх хуванцарны 90 хувийг тэндээс ердөө 10 гол урсдаг. Меконг бол тэдний нэг юм. Өсөн нэмэгдэж буй эрдэмтэд, ТББ, эрдэмтэд олон улсын хамтын нийгэмлэг болон Меконг голын комисс усан цахилгаан станцуудыг болиулахыг уриалж байна. 

Тэд шинэ бүтээн байгуулалтыг нэн даруй зогсоож, нарны болон бусад төрлийн сэргээгдэх эрчим хүч рүү шилжихийг эрчимтэй уриалдаг байна.

## Цахим холбоос 
* The Mekong River Commission for Sustainable Development

## Эшлэл 
Ангилал:Меконг мөрний голын систем

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Хөхнуурын гол мөрөн
Ангилал:Төвөдийн гол мөрөн
Ангилал:Юньнанийн гол мөрөн
Ангилал:Вьетнамын гол мөрөн
Ангилал:Лаосын гол мөрөн
Ангилал:Мьянмарын гол мөрөн
Ангилал:Тайландын гол мөрөн
Ангилал:Камбожийн гол мөрөн
Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази
Ангилал:Хилийн гол мөрөн
Найрал хөгжим

**Найрал хөгжим** (эртний грекээр ὀρχήστρα *оркестра* ‚бүжгийн талбай‘, энэ нь грекийн театрын тайзны өмнөх хагас дугуй талбайг нэрлэдэг ба түүн дээр нь хор бүжиглэдэг байж) нь том бүрэлдэхүүн бүхий хөгжмийн зэмсгийн ансамблийг нэрлэх ба тус ансамбльд тухайн нэг төрлийн хөгжмийн зэмсэг нь олон тоотой байдаг. Сонгодог хөгжмийн салбарт найрал хөгжмийг дотор нь том бүрэлдэхүүнтэйг нь *симфони найрал хөгжим*, жижгийг нь *тайзны найрал хөгжим* гэж ялгадаг. Үүний зэрэгцээ зөвхөн тодорхой нэгэн хөгжмийн зэмсгийн төрөл зүйлээс бүрдсэн найрал хөгжим байх ба үүний жишээнд үлээвэр найрал хөгжим, утсан найрал хөгжим болон тодорхой нэгэн ансамблийн төрлүүд (жишээ нь индонезийн гамелан) орно. Жаз найрал хөгжим ба түүнтэй төстэй бүрэлдэхүүн бүхий бүжгийн ба хөнгөн хөгжмийн найрлыг ихэвчлэн Биг Бэнд хэмээн нэрлэдэг.

## Симфони найрал хөгжим
Симфони найрал хөгжим (синфони найрал хөгжим гэж бас өөрөөр бичдэг) нь 18-р зууны дундуур бий болжээ. 18-р зууны хоёрдугаар хагасаас эхлэн өнөөг хүртэл найрал хөгжмийн бүтээлийг тоглох үндсэн найрал хөгжим юм.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Найрал хөгжмийн төрөл
Түгжгэр баглуур

** Түгжгэр баглуур ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Баруун Монголд зээрийн дэлэн гэж нэрлэнэ. 5-15 см өндөр ургадаг ахар иштэй хагас жижиг сөөгөнцөр ургамал. Модожсон богино гол ишнээс шинэ мөчрүүд гарна. Баглуурын үндэс уг орчимдоо моджиж газрын өнгөн хэсгээр тархана. Доод хэсгээрээ модожсон нэг наст иш нь үетэй, цэгээн ногоон өнгөтэй. Зууван хэлбэрийн махлаг, богино навчны үзүүрт ар тийш бага зэрэг махийсан өргөс байна. Бүдэг шар ногоон цэцэг гаргана. Шар буюу улаавтар өнгийн далавч маягийн хальсан цүлхээнтэй шадар жимсэвч бүхий жимстэй. Хөрсний өнгөн үеэс тарсан үндэстэй болохоор түүний ургалт хур тунадастай холбоотой бөгөөд ердийн нөхцөлд 5-р сарын эхээр ургаж 6-р сарын сүүлчээр цэцэглээд, 9-р сард үрлэнэ. Хатахдаа их хэврэгшиж ялангуяа нэг наст мөчрүүд үеүдээрээ тасран ойчно.

## Тархалт 
Шавранцар тоосорхог бор хөрстэй тэгш тал болон нам толгодоор бударгана, жижиг өдлөг хялгана, таана мэтийн ургамалтай холилдож ургасан байна. Хайрга чулуутай хөрсөнд дуртай учир дов толгодын хажуу, хяраар хүртэл элбэг ургана. Их шорвог юм уу элсэн хөрстэй газраар ургахгүй.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Регелийн будраа

** Регелийн будраа ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Бударгана, хавтгайн өвс гэх мэтээр нэрлэнэ. Регелийн будраа олон саглагар мөчиртэй цайвар саарал өнгийн холтостой, 40-50 см өндөр, доод хэсгээр модожсон иш бүхий хагас сөөг ургамал болно. Навч, нэг наст мөчрүүд шүүслэг, хар ногоон өнгөтэй. Хадуур мэт дээш тахийсан булцуу үзүүртэй пэлцгэр навчтай.

## Тархалт 
Сайр, үйрмэг чулуутай хормойн хурдастай газраар өнгөнөөсөө хөвсийж марцажсан цөлийн улаавтар ухаа хөрсөнд ургана. Гадаад орчны маш хахир нөхцөлтэй газарт бараг ганцаар энд тэнд ногоорон ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Үнэн ба зөв нам

**Үнэн ба зөв нам** нь 2017 оны 3 сарын 10-нд байгуулагдаж, 2017 оны 6 сарын 7-нд Монгол улсын Дээд шүүхэд бүртгэгдсэн, Монгол Улсын 26 дахь улс төрийн нам. 

Намын дарга: А.Отгонбаатар БОДОН

ЕНБД: Супермэн

Үзэл баримтлал: Үнэн ба зөв нам нь Социал демократ үзэл баримтлалтай.

Гишүүдийн тоо одоогоор 10000 гаруй. 

Ангилал:Монголын нам
Контрабасс

**Контрабасс** нь октобассын дараа ордог хамгийн аргил буюу хамгийн доод өнгийг гаргадаг хамгийн том хэмжээтэй нумт чавхдаст хөгжмийн зэмсэг юм. Орчин үеийн симфони найрал хөгжимд контрабасс нь маш ихээр ашиглагдах ба хөгжмийн төрлүүдэд нь жаз хөгжмөөс эхлээд рок-н-ролл, рокабилли хүртэл орно. Энгийн хийцтэй контрабасс нь дөрвөн чавxдастай байдаг. Харин симфони найрал хөгжимд ашигладаг контрабасс нь таван чавxдастай байдаг нь дуугаралтыг улам аргил болгох зорилготой юм. 

Контрабассыг ихэвчлэн басс гэж нэрлэдэг бол нийтийн дунд *басс хийл* гэх нэр түгээмэл тохиолдоно. *Контрабасс* гэх нэр нь контра-октаваас гаралтай ба контра-октав хөгийг тус хөгжмийн зэмсгээр үүсгэдэгээс үүдэлтэй.
 
## Цахим холбоос 
* DoubleBassGuide.com: Контрабасс хөгжмийн зэмсгийн түүх, хийц, аялгуу ба контрабассын цахилгаан өсгөгчийн тухай англи хэл дээрx мэдээлэл 

## Эшлэл 

Ангилал:Нумт хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг
Бөөмийн бүрхүүл

**Бөөмийн бүрхүүл** нь бөөмийн дотоод орчныг цитоплазмаас тусгаарласан 2 давхар мембран юм. 2 мембраны хоорондох 20-60 нм өргөнтэй хөндийг перинуклеарын хөндий гэнэ. Бөөмийн бүрхүүл дээр 80-90 нм өргөнтэй сүвүүд орших ба энэ нь бөөм цитоплазм хоорондох бодисын солилцоог хангана.

Ангилал:Эсийн бүрэлдэхүүн хэсэг
Зараа таар

** Зараа таар ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
5-15 см өндөр, нягт жинтүү үүсгэдэг хагас сөөгөнцөр ургамал. Маш ахархан модожсон иш нь дээд хэсэгтээ их салаалж, салаа тус бүр нь бие биеийг нягт шахаж байрласан богино, шөвөг хэлбэртэй махлаг олон навчтай байна. Анх ургаж байгаа залуу навч цэнхэр ногоон байснаа сүүлдээ хар ногоон болж хувирна. Өвлийн улиралд сайн хадгалагдана.

## Тархалт 
Зөөлөн хөрст үйрмэг чулуу, сайрлаг бэл, тэгш газар, энгэр барьж цөлжсөн хөндийгээр ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Шажоу харуул

**Шажоу харуул** (хятадаар: 沙州卫) нь Мин улсын эхэн үед байгуулагдсан баруун хойдын Дунхуан нутгийн 8 харуулын нэг юм. 

## Түүхэн товчоон
Шажоу харуул нь Тан улсын үеэс эхлэн Дунхуанд байгуулагдсан. Мин улсын Хун-Үгийн үед Юань улсын **Шажоу чөлгөө**г татан буулгаж, Юнлөгийн эхний жилүүдэд Шажоу харуулыг байгуулсан. Ингэхдээ Юань улсын үеийн Шинин вангийн нутгийг нэгтгэн Гансү мужид хамааруулсан. Жөнтунгийн дунд үед Ойрадын Эсэн тайшийн улс төр, цэргийн дарамтаас болж, (1440 өөд он) татан буулгав. Чөнхуагийн дунд үеэс Шажоуг Хандунгийн зүүн харуулд нэгтгэв. 1516 онд Турфаны дайралтаас сэргийлж, нүүлгэн шилжүүлсэн. 1528 онд Жяюйгуанийг хааж, Турфаны хаант улстай найрамдал тогтоосон тул баруун хойдын 8 харуулыг татан буулгав. 1723 онд Чин улсын засгийн газраас Зүүнгарын хаант улсаас сэргийлж Шажоу харуулыг дахин байгуулав. Харин Зүүнгарын хаант улсыг мөхөөж, эзлэн авсан тул 1760 онд Дунхуан сяньд нэгтгэсэн.  

## Холбоотой мэдээлэл
* Чижин монгол харуул
* Мин улс
* Дунхуан

Ангилал:Мин улс
SOLID (объект хандлагат зохиомж)

Компьютерийн програмчлалд SOLID гэдэг нэр томьёогоор програм хангамжийг илүү ойлгомжтой, уян хатан, цаашид арчлах боломжтой байдлаар зохиоход зориулсан таван зарчмын мнемоник акронимыг илэрхийлдэг. Эдгээр зарчмууд нь Robert C. Martin-ы дэвшүүлсэн олон зарчмын нэг хэсэг юм. SOLID зарчмыг ямар ч объект хандлагат зохиомжид хэрэглэж болохоос гадна ажайл хөгжүүлэл буюу програм хангамжийг зохицох чанартай хөгжүүлэх аргазүйн цөм философийг хэлбэржүүлэх боломжтой. SOLID акронимыг анх Micheal Feathers танилцуулсан байдаг.

## Тойм 
Ангилал:Объект хандалтат программчлал
Загварчлалын нэгдмэл хэл

**Загварчлалын нэгдмэл хэл** буюу UML (англ. Unified Modeling Language) нь аливаа системийн зохиомжийг зурах үйлийг стандарт аргачлалаар хангах зориулалтай программ хангамжийн инженерчлэлийн салбарын хөгжүүлэлд зориулсан ерөнхий зориулалтын, загварчлалын хэл юм.


Ангилал:Тодорхойлох хэл
Ангилал:Диаграмм
Ангилал:Програм хангамжийн инженерчлэл
Зүйлсийн интернет

**Зүйлсийн интернет** (англ. Internet of Things буюу IoT, мөн Юмсын интернет) гэдэг бол физик төхөөрөмж, тээврийн хэрэгсэл, гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл гэх мэт, дотроо электроник, програм хангамж, мэдрүүл, асаагуурыг шигтгэсэн юмсын сүлжээ юм. Энэ сүлжээний холболт нь тэдгээр объектуудыг хоорондоо холбогдож, өгөгдөл солилцох боломжоор хангадаг. Зүйл бүр нь өөртөө суулгасан тооцоолох системээр цор ганц болон танигдах бөгөөд интернетийн дэд бүтцээр дамжуулан харилцан ажиллах боломжтой.

2020 он гэхэд ойролцоогоор 30 тэрбум объект зүйлсийн интернетэд хамаарч, зүйлсийн интернетийн дэлхийн зах зээл дээрх үнэлгээ 7,1 их наяд доллар хүрнэ гэж экспертүүд барагцаалж байна. Ойрын ирээдүйд ойролцоогоор 200 тэрбум төхөөрөмжтэй холбоотой тооцоо байдаг.

Зүйлсийн интернет нь сүлжээний дэд бүтцээр дамжуулан объектуудыг алсаас мэдрэх, удирдах, хянах боломжоор хангадаг. Ингэснээр бодит ертөнцийг компьютерт суурилсан системүүдтэй илүү шууд интеграцитай болгож үр нөлөө, оновчлол, эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлж, хүний хөндлөнгийн оролцоог багасгадаг. Зүйлсийн интернет нь мэдрүүл, асаагуураар өргөжсөн үедээ кибер-физикийн систем гэдэг, илүү ерөнхий ангиллын нэг жишээ болдог. Энэ ангилалд ухаалаг грид, виртуал цахилгаан станц, ухаалаг гэр, оюун ухаант тээвэрлэл, ухаалаг хот гэх мэт технологиуд мөн хамрагддаг. 

Зүйлсийн интернетийн "зүйлс" гэдэг үг нь маш олон төрлийн төхөөрөмжийг илэрхийлж болно. Тухайлбал зүрх хянах имплант, фермийн амьтны биочип хариулагч, далайн эргийн усанд буй зэрлэг амьтдыг харуулдаг камерын шууд дүрс, төрөлхийн мэдрүүлүүдтэй автомашин, орчин/хүнс/патогенийг хянах ДНХ-ийн дүн шинжилгээний төхөөрөмж, гал сөнөөгч нарын аврах/хайх ажиллагаанд туслах зориулалттай, талбайн үйл ажиллагааны төхөөрөмж зэргийг дурдаж болно. Эрх зүйч нар "зүйл" гэдэг үгийг "техник хангамж, програм хангамж, өгөгдөл, үйлчилгээний түвэгтэй хольц" гэж тодорхойлохыг санал болгодог.

Эдгээр төхөөрөмжүүд нь одоо байгаа олон төрлийн технологийн тусламжтайгаар ашигтай өгөгдлийг цуглуулдаг бөгөөд дараа нь тэр өгөгдлөө бусад төхөөрөмжүүдийн хооронд автоматаар урсгадаг. 

"the internet of things" буюу зүйлсийн интернет гэдэг нэр томьёог анх Proctor & Gamble-ийн Кэвин Эштон зохиосон байдаг бөгөөд дараа нь 1999 онд MIT-ийн Auot-ID Center гаргаж иржээ.

## Түүх 
## Ашигласан материал 
Ангилал:Интернэт
Ангилал:Автоматжуулах техник
Ангилал:Ухаалаг технологи
Ангилал:Компьютерын шинжлэх ухаан ба нийгэм
Ангилал:Шинээр хөгжиж буй технологи
Цэгмидийн Төмөрхуяг

**Цэгмидийн Төмөрхуяг** (1962 оны 9-р сарын 11 нд төрсөн) нь Монголын театр, киноны жүжигчин, Монгол улсын Гавьяат жүжигчин юм. Тэрээр Сити Их Сургуулийн Кино-Драмын тэнхимийн уран чадварын багшаар ажиллаж буй тэрээр ардын жүжигчин Цагааны Цэгмидийн бага хүү юм. Ц.Төмөрхуяг 1980 онд УБДС-ийн Кино Драмын ангид элсэн орж, найруулагч Г.Доржсамбуу багшийн ангид хувиарлагдан суралцаж төгсөөд 1984 онд ДУАТ-т жүжигчнээр орсон.

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:1962 онд төрсөн
Ибага бэхи

**Ибага бэхи** нь Хэрэйдийн Тоорил Ван ханы дүү Жаха Хамбугийн том охин бөгөөд эцэг нь Ибага бэхийг Чингис хаанд эхнэр болгон өгч байжээ. Гэсэн хэдий ч түүний эцэг Чингис хаанаас хэд хэдэн удаа урваснаар Чингис хаан Жаха Хамбуг дайлаар мордох болсон юм. Тэрхүү дайнд Ибагагийн эцгийг цэргийн жанжин Жүрчидэй дарж устгасан гавьяаг нь үнэлээд Чингис хаан Ибагаг түүнд  өгчээ.

 
Ангилал:Чингис хааны хатан
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Функцийн бус шаардлага

## Жишээ 

* Accessibility
* Auditability and control
* Availability (see service level agreement)
* Нөөцлөл
* Capacity, current and forecast
* Сертификатжуулал
* Compliance
* Тохиргооны менежмент
* Өртөг
* Dependency on other parties
* Байршуулал
* Баримт бичигжүүлэл
* Disaster recovery
* Бүтээмжтэй байдал (өгөгдсөн ачаалалд тохирох нөөцийг зарцуулах)
* Үр нөлөөтэй байдал (resulting performance in relation to effort)
* Сэтгэл хөдлөлийн хүчин зүйл (like fun or absorbing or has "Wow! Factor")
* Орчны хамгаалал
* Эскроу
* Exploitability
* Өргөжүүлэх боломж (онцлог нэмэх, and carry-forward of customizations at next major version upgrade)
* Failure management
* Fault tolerance (e.g. Operational System Monitoring, Measuring, and Management)
* Эрхзүйн ба лицензийн асуудлууд буюу patent-infringement-avoidability
* Харилцан ажиллах чадамжтай байдал
* Арчлах боломжтой байдал (засварлах дундаж хугацаа г.м.)
* Менежмент
* Нэмэлт өөрчлөлт оруулах боломжтой байдал
* Сүлжээний топологи
* Нээлттэй сурвалж
* Ажиллуулахад эвтэйхэн байдал
* Хүчин чадал / хариу үйлдэл хийх хугацаа (хүчин чадлын инженерчлэл)
* Platform compatibility
* Нууцлал (compliance to privacy laws)
* Авсаархан байдал
* Чанар (e.g. faults discovered, faults delivered, fault removal efficacy)
* Уншихад эвтэйхэн байдал
* Найдвартай байдал (Алдаа хоорондын дундаж хугацаа г.м. )
* Тайлагнал
* Resilience
* Resource constraints (processor speed, memory, disk space, network bandwidth, etc.)
* Хариу үйлдэл хийх хугацаа
* Дахин ашиглах боломжтой байдал
* Ашиглахад найдвартай байдал
* Аюулгүй байдал буюу түүний хүчин зүйл
* Чадлын цараа/хэмжих боломжтой байдал (хоризонтал, вертикал)
* Нууцлал хамгаалал (кибер ба физик)
* Програм хангамж, багаж, стандарт г.м. Нийцтэй байдал
* Тогтвортой байдал
* Дэмжих боломжтой байдал
* Тестлэх боломжтой байдал
* Нэвтрүүлэх чадамж
* Ил тод байдал
* Ашиглах боломжтой байдал (Хүний хүчин зүйлс) by зорилтот хэрэглэгчийн нийгэмлэг
* Интеграцлах боломжтой байдал

## See also 
* ISO/IEC 25010:2011
* ISO/IEC 9126
* FURPS
* Requirements analysis
* Usability requirements
* Non-Functional Requirements framework
* Architecturally Significant Requirements

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоосууд 
* 
Cite webURLTitleQuantification and Traceability of RequirementsLast namePetter L. H. EideSource date2005WebsiteIdi.ntnu.boFormatPDFURL access date3 October 2017
* 
Cite webURLTitleNonfunctional RequirementsLast nameDalbeyFirst nameJohnWebsiteCsc.calpoly.eduURL access date3 October 2017
* 
Cite webURLTitleModeling Non-Functional Aspects in Service Oriented ArchitectureWebsiteCs.umb.eduFormatPDFURL access date3 October 2017
* 
Cite webURLhttp://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=113TitleNon-Functional Requirements: Do User Stories Really Help?WebsiteMethodsandtools.comURL access date3 October 2017
* 
Cite webURLTitleNon-Functional Requirements Be Here - CISQ - Consortium for IT Software QualityWebsiteit-cisq.orgURL access date3 October 2017
Ангилал:Програм хангамжийн инженерчлэл
Ангилал:Системийн инженерчлэл
Ангилал:Программ хангамжийн чанарын менежмент
Тюринг тест

Алан Тюринг 1950 онд машин хангалттай оюунлаг эсэхийг тодорхойлох **Тюринг тест**-ийг анх гаргаж ирсэн байдаг.

Машин нь шалгагчийн бичгээр (одоо хүнтэй ярилцаж байгаа) өгсөн асуултад хариулах бөгөөд машин хариулсан уу, хүн хариулсан уу гэдгийг шалгагч ялгаж танихгүй бол шалгалтыг давсанд тооцоно. Энэхүү шалгалтыг давахад машин дараах чадваруудтай байх хэрэгтэй.

*Эх хэл боловсруулалт () нь монгол хэлээр харилцах боломжтой
*Мэдлэгийг дүрслэх () нь сонссон эсвэл мэддэг мэдлэгээ хадгалах
*Тунгаан бодох () нь хадгалагдсан мэдээллээс асуултад хариулах болон шинэ дүгнэлт гаргах
*Машин сургалт () нь шинэ нөхцөл байдлыг илрүүлэх, тусгаж авах болон урьдчилан таамаглах чадваруудтай байхаас гадна Тюринг бүрэн тестийг (шалгагч видео дүрс болон биет оруулдаг) давах
*Машин хараа () нь объектыг тодорхойлох
*Роботик () нь тухайн объектыг хөдөлгөх болон өөрчлөх нэмэлт чадваруудтай байх хэрэгтэй.

Эдгээр зургаан салбар нь хиймэл оюун ухааны үндсэн салбарууд юм.

## Эх сурвалж
***Ухаант машин** - Машин оюуны лаборатори
Ангилал:Хиймэл оюун
Ангилал:Хүн ба компьютерын харилцаа
Ангилал:Шалгах техник
Ангилал:Таниж тогтоох техник
Унжгар заагуур

Компьютерын програмчлалд **унжгар заагуур** () болон **зэрлэг заагуур** () гэдэг нэр томьёо нь зохих төрлийн хүчин төгөлдөр объект руу үл заах заагуурыг илэрхийлдэг. Эдгээр нь санах ойн аюулгүй байдлын зөрчлийн онцгой тохиолдлууд юм. 

Ангилал:Аюулгүй байдлын цоорхой
Ангилал:Програмын алдаа
Хоточ цаглуур

**Хоточ цаглуур** () гэдэг бол компьютерийн малфункцийг илрүүлэх, засварлахад ашигладаг цахим цаглуур юм.
Ангилал:Эмбэддэд систем
Compiler

**Компайлер** () буюу компилятор гэдэг бол нэг програмчлалын хэл (сурвалж хэл)-ээр бичсэн компьютерын кодыг өөр програмчлалын хэл (зорилтот хэл) рүү хувиргах зориулалтай компьютерын програм хангамж юм.

Ангилал:Программын сан
Нэргүй функц

Компьютерын програмчлалд **нэргүй функц** (**шууд функц**, **лямбда хийсвэрлэл**, эсвэл **лямбда илэрхийлэл**) гэдэг бол ямар нэг таних тэмдэгт баригдаагүй функцийн тодорхойлол юм. Нэргүй функц нь ихэвчлэн:
# дээд эрэмбийн функцүүд рүү дамжуулах аргумент байдлаар байна
# ямар нэг функц буцаах шаардлагатай байгаа дээд эрэмбийн функцүүдийн үр дүнг байгуулахад ашиглагдана
Синтактикийн хувьд хэрэв функц нь зөвхөн нэг буюу цөөн удаа ашиглагдах бол нэргүй функцийг ашиглах нь илүү хөнгөн байх боломжтой. Нэргүй функцийг функцийн програмчлалын хэлнүүд болон нэгдүгээр ангиллын функцүүдтэй бусад хэлд өргөнөөр ашигладаг. 

## Ашиглал 
### Сортлох 
Стандарт бус аргаар сортлох үед сортлох логикт зориулж нэртэй функц бүтээснээс нэргүй функц байдлаар ашиглах нь илүү хялбар байх боломжтой. Ихэнх хэлд арбитрари объектуудыг сортлох зориулалтай алгоритмыг хэрэгжүүлсэн ерөнхий сортлох функц байдаг. Энэ функц нь ихэвчлэн хоёр элемент тэнцүү буюу нэг нь нөгөөгөөсөө их буюу бага байгааг хэрхэн харьцуулахыг тодорхойлдог арбитрари функцүүдийг хүлээн зөвшөөрдөг.

Тэмдэгт мөрийн жагсаалтыг тэмдэгт мөр тус бүрийн уртаар сортлох:

Дээрх жишээнд буй нэргүй функц бол лямбда илэрхийлэл юм:
```python
lambda x: len(x)
```

#### Шүүр 
## материал
Trouble

"**Trouble**" нь Британийн рок Coldplay хамтлагийн бүтээсэн дуу бөгөөд тэдний 2000 онд гаргасан Parachutes цомогт багтсан. Дууг хамтлагийн бүх гишүүн, мөн Британийн продюсер Кэн Нэлсон нар хамтран зохиосон. Энэ дуу нь акустик төгөлдөр хуурт үндэслэгдэн бичигдсэн.

In Iceland the song peaked at number 1. Two different music videos for the single were released.

Энэ дуу нь 2000 оны 10-р сарын 26нд Parachutes цомгийн 3-р сингл болж цацагдаж Британы сингл чартын #10-р байранд бичигдсэн нь хамтлагийн хувьд Британы сингл чартын эхний 10 дотор бичигдсэн 2дах дуу нь болсон. Хэдийгээр "Trouble" нь АНУ-н чартад бичигдэж чадаагүй боловч нийтэд хүрсэн цар хүрээгээрээ цомгийн өмнөх сингл "Yellow"-д дөхөхүйц амжилт үзүүлсэн гэж авч үздэг. Исланд улсад энэ дуу чартад #1-р байранд бичигдсэн. Trouble нь албан ёсны 2 клиптэй.

Энэ дуугаар нэрлэгдсэн EP буюу Trouble – Norwegian Live EP нь 2001 оны зун худалдаанд гарсан ба дотроо хамтлагийн Норвегийн нийслэл Осло хотын Rockefeller Music Hall-д амьдаар дуулсан 5 дуунаас бүрдсэн.

Ангилал:Coldplay
Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
.br

**.br** — Цахим сүлжээнд Бразилыг илтгэх латин үсгийн домэйн нэр.

Ангилал:Улс орны домэйн нэрс
Хүйтэн байшин

**Хүйтэн байшин **() нь Английн зохиолч Чарльз Диккенсийн бичиж, анх 1852 оны 3 сараас 1853 оны 9 сарыг хүртэл цуврал болгон хэвлүүлсэн зохиол юм. Уг зохиолыг "Болор судар" хэвлэлийн газраас монгол хэл рүү орчуулж хэвлүүлсэн.

## Агуулга
Эзэнгүй байшинд үрчлэгдсэн Эстэр, аймшигтай нууцыг нуусан хэдий ч бардам зантай хатагтай Дэдлок, хорон санаат өмгөөлөгч ноён Тулкингорн нартай таарах хувьтай таарах хувьтай байжээ. Диккенсийн энэхүү зохиол Лондон хотыг бүрхсэн манангаас ч илүү тэдний амьдралд хуйвалдаан, худал хуурмаг дунд орооцолдсон байдгийг харуулсан юм.

Ангилал:Чарльз Диккенсийн бүтээл
Ангилал:Роман
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Их Британийн утга зохиол
Эдирне

**Эдирне** () бол Туркийн баруун хойд нутгийн хот юм.

## Цаг уур 
## Зургийн цомог 

Зураг:Edirne 7333 Nevit.JPG|Селимие мечет
Зураг:Edirne Karaağaç Tren İstasyonu.jpg|1971 он хүртэл ашигласан галт тэрэгний хуучин буудал
Зураг:Edirne Tunca Bridge 2.JPG|Эдирнегийн гүүр

## Цахим хуудас 
* Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Эдирне аймгийн суурин
Ангилал:Туркийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Туркийн их сургуулийн хот
Ангилал:Туркийн урьдын нийслэл
Ангилал:Эртний Фракийн хот
Сыту (Цол)

**Сыту (司土) **цол нь эртний хятадын төрийн өндөр албан тушаалын нэг юм.  Баруун Жоу улсын үед бий болсон бөгөөд нэрний утга нь газрын захирагч гэнэ.

 Хан гүрний үед нэрний ханз нь  () болсноор Иргэний сайд гэж өөрчлөгдөв.  Ингэснээр Хань гүрний гурван гүнгийн нэгд багтах болсон. Жилийн цалин нь 20,000 **дань** цагаан будаа.

Энэ цолыг хэрэглэж байсан зарим хүмүүс өөрийн овог болгон хэрэглэх болсон. 

## Эшлэл 
Ангилал:Хань улс
Ангилал:Түүхэн мэргэжил
Ангилал:Жоу улс
The Voice of Mongolia


Ангилал:Монголын телевизийн цуврал
Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:Авьяастны шоу
Ангилал:Телевизийн хөгжмийн нэвтрүүлэг
Сыма (Цол)

**Сыма** (司马) (пиньинь галиг:Sīmǎ; эртний хятад хэл: s-lə*mraːʔ) цол нь хятадын түүхэн төрт улсуудад адил бусын албан тушаалд хэрэглэж байсан цол юм. Нэрний утга нь морь захирагч буюу цэргийн ноён гэж орчуулж болно.  

## Түүхэн тойм
Анх Баруун Жоу улсын үеэс хэрэглэж ирсэн. Хавар намрын улсуудын үе, Байлдаант улсуудын үеийн Чу ванлигийн үед 1000 цэргийг захирах тушаалтны цол болж байсан. Хань улсын үед **Дасыма** буюу цэргийн сайдын үүргийг хариуцаж, томоохон тушаалтаны нэгд тооцогдож байсан. Тан улсын үеэс орон нутгийн дунд тушаалын цэргийн түшмэдийн цол болжээ. 

## Холбоотой мэдээлэл
* Цол
* Жанжин

Ангилал:Цол
Ангилал:Хятадын цол
Бага хуш хамхаг

** Бага хуш хамхаг ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Угаасаа эхлэн салаалсан төдий л өндөр бус (3-40 см) нэг наст өвслөг ургамал. Улаавтар өнгийн гялгар, үсгүй иштэй, газраар дэлгэмэл байдалтай ургана. Сайн ажвал үзүүртээ ганц үс мэт хатгууртай бортго хэлбэртэй цөндгөр махлаг, цэгээн шүүслэг зөөлөн навчтай.

## Тархалт 
Хужирлаг нам газрын зах, марцтай нимгэн элс, дэрстэй хотос, тойрмын зах зэрэг газраар ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Юань (салаа утга)

## Мөнгөн тэмдэгт 
* Хятадын юань (元), БНХАУ-ын мөнгөн тэмдэгт
* Тайванийн юань, БНХУ-ын мөнгөн тэмдэгт
* Манжгогийн юань, Манжгогийн мөнгөн тэмдэгт байсан

## Засаг захиргааны нэгж
Хятадын түүхэнд байсан улсууд Яам гэсэн үгийг юань (院) гэсэн ханзаар тэмдэглэдэг.
* Жянча юань, БНХУ-ын яам
* Каоши юань, БНХУ-ын шалгах товчоо
* БНХУ-ын засгийн газар
* Сюаньжэн юань, Юань улсын Төвдийн шашны хэргийг хамаарах яам
* Лифань юань, Чин улсын үеийн Монгол журганы хятад нэр
... гэх мэт
## Төрт улс 
* Юань улс (元朝), 1271-1368 онд хятадыг захирсан Монгол үндэстэний байгуулсан улс
** Умард Юань Улс, 1368-1388 онд Хятад дахь хяналтаа алдсаны дараах Монгол дахь улс төрийн нэр

## Хүн, овог нэр 
* Юань (овог), хятадын уламжлалт овгийн нэр. Олон Ханзаар бичдэг ч, дуудлага адилхан байдаг. (Жишээ нь:袁, 元, 苑, 原, 源, 爰)
** Юань Хаовэнь (元好問), Хятадын зохиолч, яруу найрагч
* Тай Юань, Хойд Тайландын үндэстэн
** Юань хэл, Хойд Тайландад байдаг үндэстэний хэл
## Газар нутаг 
* Юань дүүрэг, БНХАУ-ын Анхуй мужид байдаг
* Юань гол (沅江 or 沅水), Хөх мөрний нэг салаа
## Зэвсэглэл 
* Тип 041 шумбагч 
## Эм зүй 
* Юань Чи, Хятадын уламжлалт эм. 
## Урлаг 
* Юань (*Симфоний үлгэр*) (ユアン), *Симфоны үлгэр*-ийн нэгэн дүр
* Тао Юань (*Бөө ван*) (Tao En), *Бөө ван* зохиолын нэгэн дүр
Регелийн шар мод

** Регелийн шар мод ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
20-50 см өндөр ургадаг саарал өнгийн, дээд хэсгээр ихээхэн салаалсан хагас сөөг ургамал. Сарвайж ургасан саарал өнгөтэй нэг наст олон мөчрүүдтэй. Уг орчимдоо нарийхан махлаг, цэлцгэр, нүцгэн, энгийн навчтай. Навчаар ороогдмол олон тооны цэцгүүд нийлж толгой баг цэцгийг бүрдүүлнэ. Зургаадугаар сард ургаж эхлэн есдүгээр сард хагдарна. Ганг сайн тэсвэрлэнэ. Гантай үед цөөн навч гаргадаг.

## Тархалт 
Уул толгодын хайрга чулуутай хажуу, асга, марц, шавранцартай бэлээр ургана. Чулуу ихтэй газраар ургах дуртай, элсэд ургадаггүй.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Хялгасан дэвхэргийн цагаан

** Хялгасан дэвхэргийн цагаан ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Иш 5-20 см өндөр, нягт дэгнүүл үүсгэдэг, нүцгэн ургамал. Yндэс орчмын навчис 3-7 (10) см урт, хялгасархуу хэлбэртэй, зах ирмэг нь эргэсэн, тод ногоон өнгөтэй. Ишний навчис 2-3,5 см урт, үзүүрээдээ зүүрхүү хурц. Цэцэг 2-3-аараа сийрэг байрлаж тал шүхэр үүсгэдэг. Шилбэ нь 10-20 мм урт. Цоморлиг зуувандуу-юлдэн, хурц, өргөсөрхүү үзүүртэй, ойролцоогоор 4 мм урт, нүцгэн. Дэлбэ нь цоморлигоосоо 1,5-2 дахин урт.

## Тархалт 
Гол төлөв хайрга чулуун давхарга нь ойр хөрс бүхий гол, уулсын хоорондох хөндий хоолой дагасан уулын хээр, хээрээр тохиолдоно. Хээрийн бүсэд дов толгодын чулуутай энгэр, хярыг барьж үргэлж хатуу хөрстэй газар ургана.

## Ашигласан материал 
* Г.Эрдэнэжав, Г.Балдандорж, С.Тусивахын - БНМАУ-ын тэжээлийн голлох ургамлын өнгөт альбом 1 - 1974 - хуудас 157

## Эх сурвалж 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Пржевальскийн чармай

** Пржевальскийн чармай ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Нутгийн хүмүүс улаан түлээ гэж нэрлэнэ. Доогуураа модожсон бөгөөд цагаан цайвар өнгийн холтостой 50 см хүртэл өндөр ургадаг сөөгөн ургамал юм. Нялх залуу мөчрүүд нь бүдэг улаан өнгөтэй, чагталж суусан, зөөлөн, захаараа шүдлэг шугаман зэв хэлбэрийн хар ногоон өнгийн навчтай. Хөвөн орой бүхий тавиур дээр задгай суусан үртэй.

## Тархалт 
Говьд чулуурхаг цөлөөр сайрын зах барьж ургана. Зарим үед сайрын захын том том чулуунд хавчуулан ургасан үзэгдэнэ.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Тан улс (салаа утга)

## Төрт улс
* Тан ванлиг: Зүүн Жоу улсын үеийн жижиг улс
* Тан улс: 618-907 онд оршин тогтносон улс
* Хожуу Тан улс: 923-936 онд оршин тогтносон
* Өмнөд Тан улс:  937-975 онд оршин тогтносон
* Тан (Хойд Сүн улс): 1044-1045 онд Мэн Яны байгуулсан улс
* Тан улс (Ли Тяньбао): 1460 онд Ли Тяньбаогийн байгуулсан улс
* Тан улс (Цай Богүй): 1565-1566 онд Цай Богүйгийн байгуулсан улс
Энх хаан

**Энх хаан** нь 1391-1394 онд Монголыг хаанчилж байжээ. Энх хааны тухай мэдээлэл түүхэнд маш ховор байдаг бөгөөд Мин улсын түүхэнд дурдагдсан байдаг учраас одоо хүртэл түүхч судлаачдын дунд Монголын хаан байсан эсэх талаар маргаантай байна. Монголын түүхийн энэ зурвас үеийн талаар судлаач нар дараах 2 саналтай байна. 
# Төмөрийн улсад эмхэтгэсэн “Зафарнама” (*Ялалтын ном*) ба “Шажарат ал Атрак” (*Түрэг ба Татаруудын удмын бичиг*), Лу.“Алтан товч”, Жамба.“Асрагч нэртийн түүх” зэргийг баримтлагсад нь Зоригт хаан нь Есүдэр мөн бөгөөд Энх хааны эцэг. 1391 онд Есүдэрээс Энх хаан ширээг залгамжилсан гэж үздэг.
# “Эрдэнийн товч” зэрэг Монгол сурвалжийг баримтлагсад нь Энхзоригт хэмээгч нь Есүдэр бус Төгстөмөр хааны аль нэг хүү нь бөгөөд Зоригт цолтойгоор хаан суусан. Энх гэдэг нь өөрийнх нь нэр нь гэж үздэг.

## Холбоотой мэдээлэл
* Монгол хаад
* Зоригт хаан

## Зүүлт 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын хаан
Ангилал:Умард Юанийн ноёрхогч
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1394 онд өнгөрсөн
Чу улс (салаа утга)

## Төрт улс
# Чу ванлиг (771-223), эртний хятадын Хавар Намрын улсын үед оршин тогтнож байсан вант улс
# Жан Чу улс (209), Цинь улсын сүүл үед Жан овогтоор удирдуулсан түр зуур байгуулагдсан босогчидийн байгуулсан улс
# Хожуу Чу улс (208-206), Цинь улсын сүүл үед байгуулагдсан босогчдын байгуулсан улс
# Баруун Чу (206-202), Цинь улсыг мөхөх үеийн Сян Ю гэгчийн байгуулсан улс
# Чу (Баруун Хань улс) (МЭӨ 202-МЭ 8), Баруун Хань улсын үеийн вассал улс
# Хуань Чу улс (403-405), Зүүн Жинь улсын сүүл үед гарсан Хуань Сюань гэх хүний байгуулсан жижиг улс
# Жу Чу улс (615-621), Сүй улсын сүүлч Тан улсын эхээр Жу Цаньгийн байгуулсан вант улс 
# Линь Чу улс (616-622), Сүй улсын сүүл, Тан улсын эхэнд Линь Тухуны байгуулсан вант улс
# Ли Чу улс (786), Тан улсын үед Ли Шилегийн байгуулсан улс
# Ма Чу улс (907-951), Тан улсын сүүлээр Ма овогтын байгуулсан улс
# Их Чу (1127), Хойд Сүн улсын сүүлээр Жан Банчаны Алтан улсын дэмжлэгтэй байгуулсан улс
# Жун Чу улс (1130), Өмнөд Сүн улсын үед Жун Шяний байгуулсан улс
# Рэнь Чу улс (?-1170), Тангад улсын үед Рэнь Дөжингийн байгуулсан улс
Том гэзэг цэцэг

*** Том гэзэг цэцэг *** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Олон настай, сарвуулж цуулбарлагдсан навч бүхий цөөвтөр, мөчирлөж салаалсан шулуун иштэй, 30-40 см өндөр өвслөг ургамал. Тод цэнхэр өнгийн гэзэг бүхий зөв биш том цэцэгтэй.

## Тархалт 
Хангай газар уулын хээр, нугын хээр хуурай нугад зонхилон ургах ба зарим ойн зах, цоорхойд ч тохиолдоно.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Жанжин

**Жанжин** (; пиньинь галиг:Jiāngjūn; монгол бичиг:ᠵᠠᠩᠵᠤᠨ; Жанжун) гэх үг нь эртний хятадын Хавар-Намрын улсуудын үед үүсч 20-р зууны дунд үе хүртэл Азийн улс орнуудад хэрэглэж байсан цэргийн ерөнхийлөн захирагчийн цол юм. Түүхийн явцад улс гүрэн бүр адил бусын үүрэг зорилттой, газар орныг захирах маш их олон төрлийн цол чимэг бүхий цэргийн жанжинг хаан эзний зарлигаар томилж байсан. Харин Монголд Чин улсын үеэс эхлээд энэ үг нь түгээмэл хэрэглэж эхэлсэн.

## Холбоотой мэдээлэл
* Цэргийн цол
* Хятадын түүх

Ангилал:Цэргийн цол
Ангилал:цол
Ghost Stories Tour

**Ghost Stories Tour** нь Британийн Coldplay хамтлагийн зарласан, жижиг хэмжээний аялан тоглолт юм. Энэхүү тоглолт нь 9 жижиг хэмжээний газрыг хамарч 2014 оны 8 дараалсан бус сар үргэлжилсэн. Энэ тоглолтоороо хамтлаг Хойд Америк, Европ, Ази тивийн улсуудыг хамарсан. Энэ нь хамтлагийн 6 дахь цомог Ghost Stories (2014)-г сурталчлах зорилготой байв. Цомогт багтсан бүх дууг хамтлаг тоглолтдоо дуулсан ба зарим тохиолдолд өмнөх 5 цомгийн дуунуудаас дуулж байв. Тоглолт нь амьд тоглолт болон харагдах байдал, продюсер тал дээр зарим нэг дуунд зориулсан тусгай бичигдсэн бичлэгүүд ашиглаж байв.  Зарим тоглолтод, дуучин СЗА, Лондон Грамар, Алуна Жорж зэрэг уран бүтээлчид тоглолтыг нээж байв.
## Тоглолтууд
## Нэмэлт холбоосууд
*Coldplay албан ёсны цахим хуудас