Лизин

**Лизин** (тэмдэглэгээ **Lys** эсвэл **K**) нь суурь шинж чанар бүхий алифатын амин хүчил юм. 
Бусад алифат амин хүчлүүдийн нэгэн адил лизин нь хүний ​​биед нийлэгждэггүй чухал амин хүчил юм. Бусад бараг бүх амин хүчлүүдийн нэгэн адил α-нүүрстөрөгч нь хирал бөгөөд лизин нь энантиомер юмуу racemic mixture эсвэл хоёуланд нь үүсдэг. 

Лизинийг анх 1889 онд Германы биологийн химич Фердинанд Хайнрих Эдмунд Дрехсель сүүнд агуулагдах уургийн казеинээс тусгаарласан . Тэрээр үүнийг " лизин " гэж нэрлэсэн. 1902 онд Германы химич Эмил Фишер , Фриц Вейгерт лизиний химийн бүтцийг синтез хийж тодорхойлжээ. 

Химийн томъёо: C6H14N2O2

ДНХ нь AAA ба AAG гэсэн дарааллаар кодлогддог.

Энэ нь уургийн нэг хэсэг юм.

## Биосинтез 
Бусад чухал амин хүчлүүдийн нэгэн адил амьтны организм дахь лизин нь нийлэгждэггүй бөгөөд хоол хүнсээрээ авах ёстой байдаг. 

Ургамал ба бактерийн нөлөөгөөр лизин нь аспартатаас нийлэгждэг.

## Үйлдвэрийн синтез 
1960-аад оноос лизинийг исгэх замаар элсэн чихэр, шар буурцагнаас гаргаж авсан бөгөөд 2010 онд дэлхийн үйлдвэрлэл 700 мянган тонн байсан байна.

Хожим нь метанол дээр суурилсан процессыг боловсруулсан.
Синтетик лизин нь малын тэжээлийг баяжуулахад ашигладаг.
## Хүний биед 
Лизин нь хүний ​​биед хэд хэдэн үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд хамгийн чухал нь протеиногенез төдийгүй коллаген полипептидүүдийг хооронд нь холбох , чухал эрдэс тэжээлийг авах, өөх тосны хүчлийн солилцооны гол үүрэг гүйцэтгэдэг карнитин үйлдвэрлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг . Хэд хэдэн биологийн процесст чухал ач холбогдолтой тул лизиний дутагдал нь холбогч эд, гажигтай өөх тосны солилцоо, цус багадалт, уураг-энергийн системийн дутагдал зэрэг хэд хэдэн өвчний мужуудад хүргэдэг. Үүний эсрэгээр, үр ашиггүй катаболизмын улмаас үүссэн лизиний хэт их хэмжээ нь мэдрэлийн хүнд асуудал үүсгэдэг. Хүний биед булчингийн уургийн биосинтезд ашигладаг тул хоол хүнсний нэмэлт тэжээл, спорт, биеийн тамирын дасгал хийх зэрэгт үр дүнтэй байдаг.

## Метаболизм 
Хөхтөн амьтдын хувьд лизин нь Ацетил-КоА-д α-кетоглютарийн хүчилийг дамжуулагдах замаар метаболизмд ордог.

Бактери нь лизинийг декарбоксилизацигаар кадаверин болгон задалдаг 

Лизиний дериватив болох аллисин нь эсийн эластин ба коллаген нийлэгжүүлэхэд лизил оксидазын ферментийг ашигладаг.

## Хоол тэжээлийн талаархи зөвлөмж 
Хүний биеийн жингийн кг тутамд лизин, мг лизиний өдөр тутмын хэрэгцээ:

Хоол тэжээлийн нэмэлт тэжээлд лизиний гидрохлоридыг хэрэглэдэг бөгөөд үүн дэх лизиний массын эзлэх хувь 80.03% байдаг.

## Эмчилгээний үнэ цэнэ 
1978 оны нэгэн нийтлэлд энэхүү амин хүчил нь вирусын эсрэг үйлчилгээтэй байдаг гэж мэдэгджээ.
Хожим нь хүн, амьтдын талаар зөв боловсруулсан судалгаагаар лизин нь герпес эмчлэхэд үр дүнгүй болохыг харуулжээ. Гэсэн хэдий ч түүний ​​судалгаа нь зөв хийгдсэн боловч 21 өвчтөн л оролцсон бөгөөд авсан лизиний тун нь хэрэглээний зохих түвшний 29% -иас бага байжээ.

Амьтан дээр хийсэн судалгаагаар лизиний дутагдал нь дархлал хомсдол үүсгэдэг болохыг харуулж байна.

Лизин нь ийлдэс триглицеридыг бууруулдаг. Лизин нь пролин ба витамин С-тэй хослуулан липопротеин үүсэхээс сэргийлж.
Лизиний дутагдал нь уургийн нийлэгжилтэд сөргөөр нөлөөлдөг бөгөөд энэ нь ядрах, ядрах, сулрах, хоолны дуршил муудах, өсөлт буурах, жин хасах, нүдний харцанд төвлөрөх чадваргүй болох, цочромтгой болох, цус алдах, үс унах, цус багадалт, нөхөн үржихүйн асуудал зэрэг болно.

Лизин нь өсөлтийн гормоныг нэмэгдүүлдэг гэж үздэг боловч үүнийг батлах шинжлэх ухааны нотолгоо байхгүй.

Лизины их тун нь кальцийн шингээлтийг сайжруулдаг.
## Хүнсний эх үүсвэр 
Лизиний сайн эх үүсвэр нь өндөг, мах (ялангуяа улаан мах, хурга, гахайн мах, шувууны мах), шар буурцаг, шош, вандуй, бяслаг (ялангуяа пармезан), зарим төрлийн загас (сагамхай, сардин гэх мэт), нялцгай биетэн юм. Ихэнх үр тариа нь лизин бага агуулдаг боловч лизиний агууламж буурцагт маш их байдаг.