open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баяр Түрэмгий баатар

**Борхонуудын Баяр** Түрэмгий баатар нь Монгол үндэстний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч Баяр 1907 оноос Өвөр монголын Жиримийн чуулганы тайж Тогтохын удирдсан үндэсний эрх чөлөөний төлөө зэвсэгт тэмцэлд идэвхтэй оролцож, 1906-1910 оны хооронд Жирэмийн чуулганы Горлос, Дархан, Түшээт, Засагт, Жалайд болон Шилийн голын чуулганы зүүн Үзэмчин, Баарин хошуудын нутагт Чин улсын их цэрэгтэй явуулсан 100 гаруй удаагийн тулалдааныг Тогтохын хамт удирджээ. Гэвч тэд олон жилийн тэмцэл  тулалдааны явцад ихээхэн хохирол үзэж, 1910 оны хавар Халхын Сэцэн хан аймгийн нутгаар дамжин Орост дүрвэн гарав.
 
Баяр Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн мэдээг аваад 1912 оны зун Нийслэл Хүрээнд ирж, Монголын төрд хүчин зүтгэхээ мэдэгдэв.

## Тусгаар тогтнолын төлөөх түүний тэмцэл 
Богд хааны зарлигаар 1912 оны намар Баярыг харьяат цэргийнх нь хамт баруун хязгаарт илгээж, Баруун хязгаарыг тохинуулах хэргийг хавсран туслах түшмэлийн албанд томилжээ. Тайж Баярын удирдсан цэрэг 1913 оны 7 дугаар сарын 8, 10, 20, 30-ны өдрүүдэд Цагаан Түнгэд байсан хятад цэрэгтэй байлдаж, Монгол улсын нутагт цөмрөн орох хэмээсэн хятад цэрэгт цохилт өгөв. Тайж Баярын гавьяаг үнэлж Богд хааны зарлигаар 1913 онд гүнгийн зэрэг, 1914 онд Түрэмгий баатар цолоор тус тус шагнажээ.
 
Хиагтын гэрээний дараа Баяр Нийслэл Хүрээнээ үлдэж, Монголын төрд хүчин зүтгэхээр шийдвэрлэжээ. Түрэмгий баатар Баяр 1916 онд Өмнө хязгаарт, 1917 онд Зүүн хязгаарт тус тус томилогдон хил хязгаарыг сэргийлэн тохинуулах үйлсэд хүчин зүтгэж байжээ.
 
Тэрбээр 1919 оноос эх орныхоо тусгаар тогтнолыг сэргээх нууц хөдөлгөөнд оролцож, Консулын дэнжийн бүлэгт ажиллаж байв. 1921 оны хавар барон Баяр харьяат цэргээ удирдан Нийслэл Хүрээнд ирж, Унгернтэй холбоо тогтоон монгол, цахар ангийн морин цэргийг захирах жанжнаар томилогджээ. Түүний удирдсан цэрэг 1921 оны 4 дүгээр сард Хүрээнээс баруун зүгт гэмин цэргийг нэхэн байлдаж, мөн оны тавдугаар сард Унгерний тушаалаар умар зүгт хөдөлжээ.
 
Түрэмгий баатар Баярын удирдсан цэрэг 1921 оны 6 дугаар сарын 6-нд Алтанбулагийг эзлэхээр довтолж ялагдал хүлээн Баяр тулалдааны үед хүнд шархдан нас баржээ.
 
Түрэмгий баатар Баяр амьдралынхаа сүүлчийн мөчид барон Унгерний тушаалаар Ардын Журамт Цэрэгтэй тулалдсан буруу алхмыг хийсэн учраас түүний тухай түүх судлалд тодорхой бичиж тэмдэглэлгүй явж ирсэн юм.

## Мөн үзэх
* Таван замын байлдаан
* Ардын хувьсгал

## Урлагын бүтээлүүд
* "Сүхбаатар" Уран сайхны кино. 19421 он.
* Түрэмгий баатар Баяр гүн гэгч хэн бэ?
* Баабар. Нүүдэл суудал.

## Эх сурвалж
Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч
Ангилал:Монголын жанжин
Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд
Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн
Ангилал:Монголын жанжин
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:19-р зуунд төрсөн
Ангилал:1921 онд өнгөрсөн
Нүдэнгийн хонхор

**Нүдэнгийн хонхор** нь Сайншандаас 8О км-т, Айраг сумын төвөөс 43 км-т, Нүдэн багийн төв энд байрладаг. Уг газарт Нүдэнгийн хадны завсараас гардаг ходоодонд сайн рашаан, оролцоох тойрмоос нь ходоодонд сайн гэж амны хужир авдаг бөгөөд малчид мал хүн өргөнөөр хэрэглэдэг. Зүүн талд нь “Хөх өндөр” хэмээх тахилгат овоо байдаг. Нутгийн иргэд жил бүр тахидаг. Цайдмын тойром болон Нүдэнгийн орчмоор байгалийн сонин дүрс тогтоц бүхий хад чулуутай. Нүдэнгийн хийд 1945 оноос 1960 он хүртэл сэргээгдэн ном хурж байсан. Одоо бурхан шүтээн нь Гандан тэгчинлин хийдэд очсон гэдэг.  Нүдэнгийн хийдэд ноён хутагт Данзанравжаа Түгээмэл элбэгтийн 2-р оны хавар Далантүрүүгийн рашаан орох замдаа морилон саатаж байсан гэх яриа байдаг. Нүдэнгийн хадны рашааныг ходоодонд сайн гэдэг бөгөөд рашааныг зөвхөн эрэгтэй хүн очиж авдаг бөгөөд хэрэв эмэгтэй хүн авбал ус нь ширгэдэг онцлогтой гэдэг.

Энэхүү газрыг Дорноговь аймгийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн 2010 оны 12-р сарын 15-ны өдрийн 95-р тогтоолоор аймгийн байгалийн есөн гайхамшгийн нэгээр баталжээ.

Ангилал:Дорноговь аймгийн газар зүй
Ангилал:Айраг сум
Ангилал:Овоо
Ангилал:Монголын рашаан сувилал
Ангилал:Монголын хийд
Гачууртын амны хадны зураг

**Гачууртын амны хадны зураг** нь Улаанбаатар хотын ойролцоох Гачууртын амны Гачууртын голын баруун талын зүүн тийш харсан хадан хясаанд буй хадны улаан зосон зураг.
 
Улаанбаатар хотын төвөөс зүүн тийш 25 км орчим зайтай оршино. Эндэхийн хадны зургийг анх 1960 онд А.П.Окладников илрүүлэн олж нийтэлжээ.

Хясааны хамгийн баруун захад орших толигор хаданд дотроо хэдэн толботой дугуй хүрээ, дээрээс доош, баруунаас зүүн тийш тоонолжсон хоёр зураасаар дөрөв хуваасан жижиг дугуй хүрээ, дотроо хэдэн толботой дөрвөлжин хашлагыг эгнүүлэн дүрслээд доор нь нохой хөтөлсөн хоёр хүн зуржээ. Түүний зүүн доор нэлээд зайтай гурван хүн, гурван толбо дүрсэлсэн байна.

Хамгийн дээд талд зурагтай хадны төв хэсгийн том хавтгай хаднаа зэрэгцээ хоёр замаар нэг нэг адуу хөтөлсөн хоёр хүн, урд талын хүний дэргэд гурван толбо дүрсэлсэн байна. Замын доод талд мөн хоёр адуу гурван хүн, нисч яваа хоёр бүргэд дүрсэлжээ.

Төв хэсгийн доод талын том хавтгай хадны дээд талд нисч яваа бүргэд, ганц хүн, түүний доор дотроо эгнэсэн олон толботой гурван дөрвөлжин хашлага дүрсэлсний хоёрынх нь дотор тус бүр дөрөв дөрвөн хүнийг гар гараасаа хөтөлцөн зогсож буйгаар урлажээ. 

Гачууртын амны хадны зургийн түүнтэй төстэй бусад зосон зургуудаас ялгарах онцлог нь нохой хөтөлсөн хүн, адуу, шувууны дүрс олон буйн зэрэгцээ хүмүүс гараа өргөн эсхүл алдалж адууг хоргоосон буюу хөтөлсөн байдалтай дүрсэлсэнд оршино.

Ийм төрлийн зургуудыг археологийн ном зохиолд “Сэлэнгийн” зосон зураг хэмээн нэрлэх бөгөөд Төв ба Умард Монгол, Өвөр Байгалын нутаг хүртэлх өргөн уудам нутагт тархжээ.

“Сэлэнгийн” хэмээх хадны зосон зургийг ихэнх судлаачид тухайн овог аймгийн шүтлэг бишрэлийн газар, тариалангийн баяр ёслолыг тусган үзүүлсэн, овог аймгийн бие даасан байдлыг илэрхийлсэн хэмээн янз бүрээр тайлбарласан байдаг боловч зарим судлаачид хүрлийн үеийн оршуулгын зан үйл гүйцэтгэж байгаа буюу түүнтэй холбоотой үйл явдлыг харуулсан хэмээн үзсэн байдаг нь үнэнд илүү нийцэх бололтой.

Бүхэлд нь ихэд тоймлон дүрсэлсэн эдгээр зургийг он цагийн хувьд хүрлийн үед холбогдоно гэж судлаачид үздэг.
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Монголын сүг зураг
Ангилал:Улаанбаатарын газар зүй
Бүрни ван

**Бүрни** (? - 1675) бол Монголын хиад боржигин овогт цахарын Лигдэн хааны хүү Абунай вангийн хүү бөгөөд 1669-1675 онд Цахар хошууны засаг ноён, хошой чин ван байсан. 1675 онд Чин улсын ноёрхолыг эсэргүүцэн бослого гаргаад ялагдаж, алуулсан.

## Товч намтар 
1659 онд Абунайн харъяат иргэн зөрчил гаргасанд Чин улсын төрөөс 1000 адуугаар торгож, энэ явдлын дараа Абунай ван, Бээжин хотод очиж, хаан төрд бараалхалгүй 10 жил болсон учир 1669 онд түүний аливаа зэрэг хэргэмийг нь эвдэж Мүгдэнгийн шоронд хорьж, ахмад хөвгүүн Бүрнид чин вангийн хэргэмийг залгамжлуулан, манж гүнжтэй хуримласан.  
 
1673 оны 11 дүгээр сард Хятадын Юньнань мужид У Саньгүй нарын удирдсан Чин улсыг эсэргүүцсэн бослого хөдөлгөөн өрнөж, Энх-Амгалан хаан Бээжинд байсан бүх цэргээ дайчлан бослогыг дарахаар өмнөд оронд томилсон тул Бээжин хотын харуул хамгаалалт ихэд суларсан үеийг ашиглаж Бүрни чин ван, Ажари лам нар Чин улсыг эсэргүүцэх сайхан боломж гэж үзээд Цахар хошууны үндсэн цэргийг дайчлан 1675 оны 3 сараас бослогын бэлтгэл хийж эхэлсэн. Тэрээр эхлээд Мүгдэнд байх эцгээ аварч дараа нь Бээжин хотыг бүслэн байлдахаар төлөвлөж байгааг түүний манж хатан дээш мэдээлснээр бослогын үйл ажиллагааг нарийн боловсруулж амжилгүй 1675 оны 3-р сарын 25-ны өдөр бослого гаргахдаа Сюаньфу хавиар шилжин суусан цахарчуудтайгаа нийлэх зорилгоор Чуулалт хаалгыг довтлов. Үүнийг сонссон Чин улсын засгийн газар цэрэг морио яаран зохион байгуулж төрийн итгэлт жүн ван Ужа болон бичгийн эрхэм сайд Туухай нарт цэрэг өгч Бүрни ванг дайлуулжээ. 1675 оны 4-р сарын 22-ны өдөр хоёр талын цэрэг Дал гэдэг газар байлдаж Бүрни вангийн цэрэг ялагдаж дүү Лувсаны хамт 30-аад морьтныг дагуулан бүслэлтийг шувтлан гарч Жаруудын хилд оржээ. 5 дугаар сарын эхээр Хорчины эфү Шажин Хорчин таван хошууны цэргийг дайчилж, Бүрни ван болон Лувсан тайжийг харван хөнөөж, Лувсан тайжийн гэргий Шажин вангийн охин дүүг олзлон авсан. Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын засгийн газраас зарлиг буулгаж Абунай чин ванг боомилон алж, Бүрнигийн бусад хүүхэд, ач, зээ нарыг хүйс тэмтрэн устгав. Энэ явдлын дараа Цахарыг манж уламжлалаар найм болгон хувааж, Манжийн хаанаас томилсон амбанд  шууд захируулж, зарим өрхийг нь Шинжаан, Халх, Өвөр Монголын олон хошуунд тараан суулгажээ. 

## Эшлэл 
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:1675 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Өвөр Монголын түүх
Гүр хан

**Гүр хан** ― XII зууны эхэн хагасын үеийн Хэрэйдийн ванлигийн улс төрийн зүтгэлтэн. Энэ цол нь Хар Хидан улсын «Гүр хаан» цолтой төстэй юм. Жамуха бас Гүр хан гэдэг цолыг ашигласан.

Хэрэйдийн Гүр хан бол түүхэнд нэр нь үлдсэн хамгийн эртний Буюруг хан Маркусын отгон хүү юм. Хэрэйдийн ханлигийн төрийн мэдлийг Маркус ханыг нас барсан даруйд түүний хөвгүүдээс хэн нь ч залгаж эзлээгүй. Учир нь XII зууны эхэн хагаст Хэрэйдийн дотор ноёлог ёс хөгжиж, хан хөвүүдийн эрх мэдэл ахиж, бие биеэс тэргүүлэн гарахыг оролдох болсон байна. XII зууны эхэн хагасын эцсээр Хэрэйдийн ханлигийг Маркусын ууган хүү Куржакуз мэдэх болсон байна. Куржакуз буюруг хан өөрийн дүү Гүр хан, ахмад хүү Тоорил нарт Яг-Ябган (Заг-Завхан) гэдэг газрыг захируулахаар тушаажээ.
 
Куржакузыг нас барсны дараа түүний хоёр хүү хан сууж, хан ширээг булаалдах ширүүн тэмцэл үргэлжилжээ. “Миний ахын нулимс нь бас эгшээгүй, нугас нь хөшөөгүй байхад, чи ахаа алж, дүүгээ сөнөөж байх. Улс маань хэрхэн үлдэж хоцрох вэ?” гэж Гүр хан Тоорилыг донгодон хэлж, түүнийг талж зугатуулсан байна. Ингэж Гүр хан Тоорилыг эсэргүүцэж эхэлжээ.
 
Тоорил дарагдан зуугаад хүнтэй зугатаж, монголын Есүхэй баатарт ирэхэд Есүхэй “Энэ хүнтэй бид нөхөрлөвөл зохино” гэж Тоорилтой Туулын Хар-Түнэ (шугуй)-д анд бололцож, Гүр ханыг дарж зугатуулан, Тоорилд Хэрэйдийг эзлүүлсэн байна.
 
Монгол, Хэрэйд хоёр найрамдан явсан бөгөөд Гүр хантай Хамаг Монголын хаан Амбагайн хүү Хадаан тайш сайн харилцаатай байжээ. Харин Гүр хан Тангуд улсад зугатаж очоод амь хоргодож байв. Гүр ханыг орогнуулсан ял Тангудын эзэнд зүй ёсоор оногдох ёстой гэж Чингис хаан үздэг байжээ. Энэ нь Тангудыг дайлах дайны нэг шалтгаан болжээ.

Ангилал:Цол
Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан

**Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан** бол 1192/1194 онд Тэмүжин, Жамуха нарын дунд болсон томоохон байлдаан, мөн Чингис хааны ялагдсан анхны байлдаан юм.

## Өрнөл 
1189 онд Сэнгүр горхины Хар зүрхний Хөх нуурт Хотула ханы хөвүүн Алтан отчигин, Нэгүн тайшийн хөвүүн Хучар бэхи, жүрхин аймгийн Сача бэхи, Бартан баатрын хөвүүн Даридай отчигин нар 28 настай Тэмүжиний өмнө тангараглан Хамаг Монголын ханд өргөмжлөв. Энэ хуралдайд зөвхөн Хабул ханы удам хиад аймгаар төвлөрсөн 13 аймаг хүрээнийхэн оролцож, Тэмүүжинийг ханд өргөмжилсөн. Харин Бодончорын удмын бусад салаа, Тайчиудын Амбагай ханы удмын язгууртнууд, Жадараны Жамуха болон Добу мэргэн, Дува сохорын үр удмын Хатагин, Салжиуд, Дөрвөн овгийн ихэс дээдэс дургүйцэж, Жамухаар төвлөрч, нэгэн бүлэглэлийг үүсгэжээ. 

Алтан, Хучар нар Тэмүүжинийг хан өргөмжилсөн ноёдод дургүйцэж, үг хаяжээ. Судрын чуулганы мэдээгээр Жамуха бол Тумбинай сэцний 7-р хүү Удур баяны удам, Монголын Нууц Товчооны мэдээгээр Бодончарын хөвүүн Жажирдайн удам бөгөөд Жадаран овгийн эзэн. 

## Үйл явдал 
Энэ явдлаас хойш Жамухын дүү Тайчар тэргүүтэй хэсэг хүмүүс Тэмүжиний адууг хулгайлж байгаад, адуучин жалайрын Жочи Дармалад нуруугаа хугалуулж алуулснаар, Жамуха дүүгээ алагдсанд өс санаж дараах 13 хүрээг цэгцлэн 3 түмэн цэргээр Алагугууд, Турхагуудаар давж Тэмүжинг довтолжээ. 

Жамухын цэргийн дотор явсан Ихирэсийн Буту хүргэний өөрийн Мүлхэ Тутаг, Боролдай гэсэн хоёр хүнээр Тэмүжинийг Хүрэлхүд нутаглаж байхад хэл дуулгав. Ингээд Тэмүжин өөрийн мэдлийн 13 хүрээнээс цэрэг татан, 3 түмт болгож мордоод Далан Балжуд гэх газар ирсэн. 

Онон Балжийн Далан Балжудад Жамухын цэрэг Тэмүжиний 13 хүрээний цэрэгтэй тулалдахад Тэмүүжиний цэрэг Жамухад ялагдан ухарч, Жэрэнэ хавцалд шурган оржээ. Жамуха тэргүүтэй их цэрэг Чоносын хүрээний ноён Цагаан гоогийн толгойг цавчин, морины сүүлд уяж, далан цэргийг нь тогоонд чанаж харгислал үйлдээд, нутгийн зүг буцсан.

## Үр дүн 
Тэмүүжиний тал Далан Балжудад ялагдаж Жэрэнэ хавцалд хоргодосны дараа Жамухын талд байлдаж явсан Уруд, Мангуд хоёр хүрээ дагаар ирснээр байлдаанд ялагдсан ч, эцсийн дүндээ ялалт байгуулж чадсан. Учир нь энэ хоёр аймаг бол Чингис хааныг 1206 онд Их Монгол Улсаа байгуулах хүртлэх бүх дайнд манлайд байлдан, дайны ялалтыг авч ирэх хүч болсон юмаа. 

## Эшлэл 
Ангилал:Их Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан
Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх
Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан
Дайчин бэйсийн хошууны Чойдонравжаалан хийд

**Дайчин бэйсийн хошууны Чойдонравжаалан хийд** нь Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт сумын нутагт Жаргалант хэмээх газар байжээ.

Анх "Манжийн Энх-Амгалангийн 36-р \1697\ оны гал үхэр жил бас барс сард байгуулаад уг хошууг дагуулан олгосон гол шүтээн бурхдыг залж, олон хуврагуудыг хуралдуулан хошууны шашин хуврагуудыг тэргүүлэн захирах хамба, да лам, дэд лам, дэмч, цогчин гэвхүй нарын тоо байгуулан тус тус тохоон хүлээлгэж  энэ хурал номыг залгамжлуулан хөгжүүлж өрнөөн дэлгэрүүлсээр бүхий явдлыг тэр цагийн таван жилийн эцэс тутам шинэчлэн үйлдэх эрийн тооны төөлүүр данс лугаа энэхүү дочитхурлын лам нарыг тодорхойлон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамнаа мэдүүлэн данслуулж батлуулснаар ирсэн цагаас эхлэн одоо Монгол улсын 18-р \1928\ он шороон луу жилд хүртэл бүгд 232 онд хүрч мөн уул хошууны хурал ном сургуулийг дан ганцаар эрхлэн захирсаар буй. Мөн сүмийн дэргэд байх Гүнчин Жамъяншадав ламын игчооны Чойр дацан болвоос Чин улсын Төр Гэрэлтийн 29 дүгээр \1899\ он төмөр гахай жилд эхлэн цуглаж байгуулснаас нааш монгол улсын 18-р онд 78 он хүрчээ хэмээн бичжээ

Энэхүү Чойрын дацан нь тус хийдийн хамгийн том бөгөөд нэр хүнд бүхий ламтай сүм байв. Чойр дацангаас гадна Цанид, Зурхай зэрэг дацантай нийт 100 орчим лам хуврагатай байжээ. Тус хийдийг 1930 оны эхэн үед жасын эд хөрөнгийг нь хураан сүм хийдийг нураан зарим толгой лам нарыг баривчилжээ. Энэхүү дацангийн хэргэмтнүүдийн бичиг “Манай гол хийд Чойдонравжаалингийн гол шүтээн Гомбо, Махгал, Улаан сахиусыг шилжүүлэн залж сан хөмрөгийн хамт албадан нийлүүлж дайчлан аваачих хэмээн хэргэмтэн хэдэн хошууны тамгаас томилсон түшмэлийн хамт бүлэглэн ирсэнд манай сүмийн хуврагууд нутгийн олон хар шар ард нар нийлэлдэн бид нар язгуураас авралд нь шүтсэн нандин бурхан шүтээнийг ийнхүү эзэрхэгээр албадан дайчилсан ... амьтолгойхолбоно хэмээн бархиралдан... хэрэг будлиан үүсгэхэд хүрсэнд тэдний ирсэн этгээдүүдэд  хүчирхэн залж чадсангүй хойш буцацгаасан” хэмээн бичсэн буй.

Тус хийдийн хурал номын үйл ажиллагааг сэргээн Дэлгэрцогт сумын ард олон өөрсдийн хөрөнгөөр зарим дуган дацанг сэргээн босгоод байгаа билээ.
Ангилал:Дэлгэрцогт сум
Ангилал:Дундговь аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын хийд
Ангилал:Түшээт хан аймаг
Ангилал:1697 онд байгуулагдсан
Дагаар орох хөдөлгөөн

ХХ зууны эхээр өрнөсөн үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцлийн нэгэн хэлбэр.
 
1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Хүрээнд Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээн тунхаглаж, Богд гэгээнийг хаан ширээнд өргөмжилсний дараа Барга, Өвөр монгол, Или Тарвагатайн зэрэг газар газрын монголчуудын дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн сэргэж, харийн түрэмгийллээс ангижирч тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн нийлэх тэмцэлд боссон байна. Үүнийг түүхэнд “Дагаар орох” хэмээн нэрлэжээ.
 
Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсний дараахан Хөлөнбуйрын монголчууд болон Өвөр Монголын 49 хошууны 35 нь Монгол Улсад дагаар орсон бол Или Тарвагатайн бэйс Сумъяагийн удирдсан 58 өрхийн 271 хүн эх нутгаасаа ойж олон мянган км замыг туулсаар 1912 оны өвөл Монгол Улсдаа ирж, Богд хааны төрд дагаар оржээ. Гэвч 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээгээр Хөлөнбуйр болон Өвөр монголыг Монгол Улсаас салгаж, Дундад Иргэн Улсын бүрэлдэхүүнд оруулсан юм.
 
1921 оны Үндэсний ардчилсан хувьсгалын дараа дагаар орох хөдөлгөөн дахин эрчимжиж, буриад, барга, казах, дөрвөд зэрэг овгийн олон арван айл өрх, хүн ам мал сүргийнхээ хамт Монгол Улсад нүүдэллэн ирж дагаар оржээ. Мөн 1945 оны эцсээр Өвөр монгол, Хөлөнбуйрын баргын олон арван айл өрх БНМАУ-ын нутагт нүүдэллэн ирж суурьшсан байна. Ийнхүү газар газрын монголчууд эх Монгол Улсдаа дагаар орох хөдөлгөөн 1912 оноос 1940-өөд оны сүүлч хүртэл үргэлжилжээ.
 
Дагаар орох хөдөлгөөн 1911-1915 онд хошуу, чуулганаараа Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд орж, нэгэн дээвэр дор нэгдэх хэлбэрээр явагдаж байсан бол 1915 оноос хойш нэг буюу хэд хэдэн хүний удирдлагаар хэсэг бүлгээрээ буюу бөөнөөрөө Монгол улсад нүүдэллэн ирж, Монголын төрөөс зааж өгсөн газар нутагт суурьшин амьдарч тус улсын иргэн болох хэлбэрээр явагджээ.  
 
Энэ хөдөлгөөн нь нэгд, газар газрын монголчууд нэгдэн нийлж, нэгдсэн Монгол Улсаа байгуулах хүсэл эрмэлзлийн илэрхийлэл болсон, хоёрт, Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд томоохон түлхэц үзүүлсэн юм.

Ангилал:20-р зууны Монголын түүх
Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх
Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс
Шонх Таван Толгойн хүн чулуун хөшөө

]]
Дорнод аймгийн Халхгол сумын төвийн өмнө 7 км зайтай Шонх Таван Толгой нэртэй газарт хоёр хүн чулуу байсан бөгөөд нэг нь Монголын Үндэсний Музейд үзмэрт хадгалагдаж байгаад одоо Чингис Хаан Үндэсний музейн үзэсгэлэнгийн танхимд хадгалагдаж байна. Цагаан өнгийн гантиг чулуугаар хийсэн түшлэгтэй исэр сандалд заларч буй эр хүний дүрсийг тун уран чадварлаг цоолборлон урласан, эвдэрч хэмхэрсэн зүйл бараг үгүй бүтэн сайнаараа байгаа нь тун онцлог юм. Зүүн гартаа урт иштэй цомбон хундага барьж баруун гараа сандлын тохойвч дээр тавин суужээ. Шанаархаг өргөн нүүр, жирэвгэр хөмсөг, жартгардуу том нүдтэй бөгөөд бөмбөгөр оройтой, зузаан хүрээтэй, оройдоо жинс, ардаа залаа бүхий дүгрэг малгай өмсч хоёр чихний араар багцалж боосон шибилгэр гэзэг унжуулжээ.

Дээлийнхээ гадуур богино ханцуйтай урт хормойтой, хоёр ташаандаа оноо бүхий хувцас давхарлан өмссөн нь ганц өргөн эмжээртэй, зөв ташуу энгэртэй ба үүний хормой дотуур өмссөн дээлийнхээс арай богино болохыг тун бодитой илэр¬хийлжээ. Баруун ташаандаа мөлгөр булантай, зүүн ташаандаа дөрвөл¬жин хэлбэртэй хавтага зүүсэн нь онооны завсраар цухуйж харагдана. Хөлдөө шовгордуу хоншоортой, нимгэвтэр ултай гутал өмссөн нь хормойн дороос цухуйж сандлын дорхи тавцанд гишгэсэн байна. Сандлын хөл хоорондоо зөрөлдсөн ба уулзвар дээр нь цэцэг хэлбэрийн тав гаргаж түшлэгийн арыг цэцгэн хээгээр чимжээ.    Анх бүтэн байхдаа дээл хувцасны цээжин хэсгээр битүү хээ угалзтай байсны бүдэг ором мэдэгдэх ба ерөөс энэ хөрөг хүний зүс царай, бие бялдрын хэмжээ харьцааг нарийн сайн илэрхийлж уран чадварлаг дүрслэгдсэнээрээ нэн онцгой. Энд дүрсэлсэн хувцас, гэзэг, эд юмс, сандал суудал зэрэг нь ХIII - ХIV зууны дурсгал болохыг гэрчилнэ.

Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Хүн чулуу
Ангилал:Дорнод аймгийн газар зүй
Данзан лам

**Данзан лам** (?-1664) бол XVII зууны үеийн Ар Халхын зүүн гарын нэгэн тэргүүн, хожмын Сайн ноён аймгийн засаг ноёдын дээд өвгийн нэг. Тойн болж, Данзан гэх сахилын нэр авахаас өмнө Гэндүжав эрдэнэ үйзэн ноён хэмээх нэртэй байсан.
 
1640 онд Түмэнхэнийг нас барсны дараа түүнийг хоёрдугаар хүү Данзан лам залгамжилжээ. Далай лам түүнд **Номун хан** гэдэг цол соёрхжээ. Данзан лам Онги голын Хоёрхэйн газар нутаглан сууж байв. Тэрээр 1646 онд Түшээт хан Гомбодоржийн хамт Сөнөд аймгийн Тэнгис ванг өмгөөлж, Манжийн Додо юй чин вангийн удирдсан цэрэгтэй тулалдаж, ялагдсан. 1655 онд манж нар Халхын засаг захиргааны бүтэцэд өөрчлөлт оруулж, хуучин 7 хошуу дээр нэг хошууг шинээр байгуулахдаа, Түшээт ханы хошуунаас газар таслан Данзан ламыг засаг ноён болгон өргөмжлөн, халхын зүүн гарын Түшээт ханы аймагт захируулжээ. Манжийн хаанд илгээсэн бичигтээ Данзан лам Халхын зүүн гарыг захирч байсан гэсэн бичиг байгаагаас үзэхэд тэрээр нөлөө бүхий ноён байсан ажээ. 1661 онд Манжийн хаан түүнд “Утгыг дээдлэх журмыг дагагч” цол олгов. Данзан лам 1664 онд нас баржээ. Данзан ламын дараа  1664-1667 онд түүний хөвгүүн Тасхив илдэн дүүргэч залгамжлаад, 1667-1707 онд ач Шамба эрх дайчин залгамжилжээ.

## Үр хойчис 
Данзан лам найман хөвгүүнтэй байсан. 

# Тасхив илдэн дүүргэч
# Цогт илдэч гэх дөрвөн хөвгүүнтэй. **Шамбадар цогт ахай** нь Гүржав, Ринчиндорж..." гэх хоёр хөвгүүнтэй.
* **Цогт илдэч ноён** нь "...Цагаан бинт тайж, Будугу мэргэн дайчин, Чойжа баатар тайж, Дамба эрх тайж, Дуухай гүрү, Чомбойнамжил..." гэсэн зургаан хөвгүүнтэй.
* **Сэржим дайчин хошууч** нь "...Чамбун зоригт тайж, Дэдээхэй мэргэн ахай, Бунтар бумжал мэргэн тайж, Шигүрчэ, Жундар, Раашдонров, Цэрэндорж..." хэмээх долоон хөвгүүнтэй.
* **Цамчар эрдэнэ номч**ийн хөвгүүн Нисухан эрх ахай
* **Мэргэн дайчин** хөвгүүн үгүй.
* **Лувсан тойн**ы хөвгүүн "...Судани бинт ахай, Шарацогт тайж, Лхарун эрдэнэ тайж, Лхажав илдэн ахай..."
* **Эрдэнэ дайчин** үр үгүй.
* **Гүржав эрх ахайн** хөвгүүн "...Галдан үйзэн ахай, Очир мэргэн ахай, Ванжил, Товжав, Чойжав, Бодидарма, Вандан..."

## Эшлэл 
Ангилал:Сайн ноён хан аймгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:17-р зууны улс төрч
Ангилал:1664 онд өнгөрсөн

Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Гөрөөчний хүрээ

**Гөрөөчний хүрээ** гэж Хөвсгөл аймгийн Тариалан сумын нутагт байсан хийд.

Түшээт хан аймгийн Түшээт ханы хошууны умард этгээдэд Ар гөрөөчин отог хэмээх отог байсан. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Тариалан сумын нутаг болно. Сумын нутаг Бөөрөлж голын Сант уулын дэвсэг хэмээх газар 1771 онд анх байгуулжээ. Энэ тухай сурвалжид “... Тэнгэр тэтгэсний 36-р (1771) онд хийдийг байгуулж III дүрийн Богд Жибзундамба хутагтын Гэгээнтнээс олбог түшлэг залж “Гандандашлин” хэмээх нэр шагнагдсан.” гэж бичсэн байдаг.

Гөрөөчний хийдэд 7 дацан, дуган 11, жас 5 нийт 4700 лангийн үнэтэй баригджээ. Түгээмэл элбэгтийн тэргүүн (1851) онд Хайлан хурал хурж Бүрэн Засагчийн наймдугаар онд Цанжид дацанг, аравдугаар (1871) онд мамба дацанг, Бадаргуулт төрийн аравдугаар (1884) онд Авидын дацанг тус тус байгуулжээ.

Тус хийдэд нийт 173 лам хуврага сууж байв. Гөрөөчин отгийн лам нар нь жил бүр Эрдэнэ Зуугийн газар ирж Майдар эргэхэд оролцдог байв.

Ангилал:Монголын буддын шашны хийд
Ангилал:Тариалан сум (Хөвсгөл)
Есөн цагааны алба

**Есөн цагааны алба** гэдэг нь Халх Манжид дагаж орохоос өмнө Халхын хан нараас Манжийн хаадад найртай хөршийн ёсоор харилцахаа илэрхийлэн өргөж байсан бэлгээс үүдэлтэй.

## Түүхэн тойм 
1635 онд Сэцэн хан Шолой анх Манжийн  Абахай хаанд 8 цагаан морь, 1 цагаан тэмээгээр бэлэг барьснаас эхлэлтэй гэж үзнэ. Энэ нь доктор С.Дулам "Есөн цагаан бэлэгт найман цагаан морь, булган молцогтой нэг цагаан тэмээ багтдаг" гэсэн байдаг. 1636 онд Чин улсын Дээд эрдэмт хаан **есөн цагааны бэлэг**-ийг хуулиар алба болгон хувиргажээ. Тийнхүү Халхын ноёд, Жавзандамба хутагт нар жил бүр Манжийн хаанд заасан ёсоор 8 цагаан морь, 1 цагаан тэмээ барьдаг болсныг ёсны юм буюу 9 цагааны бэлэг гэдэг байв.
 
Манжийн хаан монгол ноёдыг өөрийн улсад үнэнчээр алба хааж буй эсэхийг тандан мэдэх, итгэлтэй түшмэг хэвээр байлгах зорилгоор ёсны юмыг бариулж байв.
 
Дээд эрдэмтийн хоёрдугаар он улаан хулгана жил /1636 он/ Манжийн төрөөс гаргасан “Монгол цааз”-ын бичигт "Есөн цагааны алба гэж үүрд хууль болгов гэжээ. Ийнхүү Халхын Түшээт хан, Сэцэн хан, Илдэн ноён,  Мэргэн ноён, Засагт хан, Ахай дайчин, Цэцэн жонон, Цэрэн ахай тайж энэ 8 засгаас жил бүр цагийн алба нэжгээд цагаан тэмээ, 8 шаргал морь ав” гэж заасан нь сайн дураар өгч  байсан бэлгийг заавал өргөх алба болгожээ.
 
Хожим Хөхнуур, Зүүнгар улсыг эзлэн авсны дараа Манжийн эрхшээлд орсон бүх Монгол газрын ноёдыг Бээжинд ээлж дараагаар очиж, хааны амгаланг айлтгаж бэлэг сэлт барьж байх журам тогтоов. Тэр үеэс ёсны юм барихыг шинэлэхийн жасаа гэдэг болжээ. Шинэлэхээр ирсэн  ноёдод Манжийн хуулийг таниулах,  бэлэг сэлт, пүнлүүний мөнгө, шинэ оны цаг тооны бичиг зэргийг өгдөг байв. Анхандаа есөн цагааны албыг Жавзандамба хутагт, хан, засаг нар барьдаг байсан ба бусад гүн тайж нар тэмээ, морь, хонины зум зэргийг барих болгов.
 
Манжийн хаан жил бүр Халхын ноёдоос авчирсан  ёсны юмыг хүлээн аваад түүнээс  илүү зүйл өгдөг учир сүүлдээ ёсны юм өргөх нь үлэмж нэмэгдэв. Тиймээс Манжийн төрөөс энгийн тайж нарын алба өргөхийг зогсоожээ. Ёсны юмын дотор сүүлд үнэт үслэгийн зүйл нэмэгдэж оржээ. Хуулиар тогтоосон ёсны юмны зэрэгцээ  сайн дураараа эд зүйлийг нэмж өргөж байсан нь өргөсөн зүйлээс нь илүү  зүйлийг Манжийн хаанаас өгдөг байсантай холбоотой.  
 
**Есөн цагааны бэлэг** хүргэх нь хошууны харьяат ардад хүндрэл, чирэгдэл учруулж байв. Ёсны юмыг Бээжинд хүргэхээр явах хүмүүсийн орон сууц, хүнс, уналга ачлагын зэрэг хэрэглэлийг ард олноос татварлан гаргуулж байсан зэргийг нэмж бодвол үлэмжхэн зардал гарч байсан нь илэрхий. Жишээ дурдвал 1795 онд Жавзандамба хутагтаас Манж хаанд цагаан морь 8, цагаан тэмээ 1, хар үнэгний арьс 1, шар хадаг 2, аюуш хадаг, алтан мандал 1, 15 лангийн мөнгөн мандал 1, тус бүр таван лангийн бурхан гурвыг барьж байснаас гадна, бурхны хөрөг, алтаар бичсэн судар, мөнгөн таваг, бумба, хүрд нижгээд, морь 100, атан тэмээ 100-г тус тус  өргөж байсан байна.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Ангилал:17-р зууны Монголын түүх
Есү

Юань улсын эцэс үеийн улс төрийн зүтгэлтэн, цэргийн жанжин.
 
Есү анхандаа Хуайнань-ы салбар шумиюань-ы дэд сайд (淮南行樞密院副使), Шумиюань-ы хэргийг бүхнийг мэдэгч (同知樞密院事) зэрэг алба хашиж байв. 1354 онд Тогтох чэнсянг дагалдан Сюйчжоу (徐州)-д улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч Чжи Мали (芝麻李)-г дарсны учир Жунжэнюань-ы хэргийг бүхнийг мэдэгч (同知中政院事) тушаал хүртэв. Түүнчлэн Хуайси, Хуайнань-ыг дайлж, Хуайнань-ы салбар шумиюань-ы дэд сайд (淮南行樞密院副使), Шумиюань-ы хэргийг бүхнийг мэдэгч (同知樞密院事) болов. Түүнээс хойш Хэбэй, Шаньси, Ляодун зэрэг газрын улаан алчууртны бослогыг дарж, 1362 онд Ляоян салбар мужийн зүүн этгээдийн чинсан (遼陽行省左丞相) болов. 1364 онд Шумиюань-ы хэргийг мэдэгч (知樞密院事) болжээ. 1365 онд Хөхтөмөртэй хүч хавсран Бортөмөрийг бутцохив. 1367 онд Төв бичгийн мужийн баруун этгээдийн чинсангаар томилогдож, цэргийн хамт Шаньдунд суужээ. 1368 онд Мин улсын цэрэг Мочжоу (莫州)-г довтлоход Есү ялагдаж, умар зүгт ухарчээ.  
 
Тогоонтөмөр хаан 1368 оны 11-р сард Есү-г Лян ван (梁王) өргөмжилж, тайбао (太保) цол шагнажээ. 1369 оны хавар хааны зарлигаар Есү 4 түмэн цэрэг авч Тунчжоуг довтолсон боловч эзэлж чадсангүй. Түүнээс хойш Есү Хунло ууланд сууж Шанду хотыг хамгаалж байв. 1370 оны 6-р сард Мин улсын цэрэг Хунло уулан дахь монгол цэргийг довтолж, улмаар Шанду хотыг эзлэн авсанд Есү чинсан, Аюушридарагийн хамт Хархорум руу одоод, 1372 онд нас баржээ.

Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1372 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын жанжин
Ангилал:Юань улс
Дэл уулын хадны зураг

**Дэл уулын хадны зураг** нь Дундговь аймгийн Өлзийт сумын Тагт багийн нутагт оршино.

Баруунаас зүүн тийш 17 км, хойноосоо урагш 8 км орчим сунаж тогтсон жижиг жижиг дэл маягийн хаднуудаас бүрдэх бөгөөд урд хэсгээрээ Хөнжлийн уул, хойд хэсгээрээ Цагаан суваргатай хил залган оршино.

Энэхүү уулнаа МЭӨ 3000 жилээс ХХ зууны дунд үе хүртлэх хүмүүсийн эдийн болон оюуны үнэт дурсгалууд өнөөг хүртэл хадгалагдсаар ирсэн бөгөөд эл нурууны уулс бүхэн бэлээсээ оройгоо хүртэл бараг нэлэнхүйдээ хадны зурагтай. Зурагнууд нь билүү чулуун хадны бараан өнгөнөөс бараг ялгагдахгүй ажээ. Хадны зургийг голчлон сийлэх, мохоо үзүүртэй багажаар цохиж гаргах зэрэг олон янзын аргыг хэрэглэн зурсан байна.

Дэл ууланд хүрлийн үед холбогдох 3000 орчим хадны сүг зураг, эртний хүмүүсийн оромж бүхий хавтгай чулуун хашлага, 20 орчим дөрвөлжин булш, руни бичгийн дөрвөн дурсгал, Тан улсын үед холбогдох Монгол болон Хятад бичээс зэргийг нээн илрүүлсэн байна.

Энэ цогцолбор дурсгалын зурагнууд нь он цагийн хувьд харилцан адилгүй, нэг хэв загварын биш онцлог шинжтэй юм. Эндэхийн хаднаа хүнийг хэд хэдэн янзаар дүрсэлсэн байдаг. Тухайлбал, хүний гарыг нь зуралгүй толгой дээр нь гурван салаа зураас гаргаж мөрнөөс нь авахуулан нэгэн урт зүйл унжсанаар зурсан нь манай орны хадны зураг дотор ер тааралддаггүй билээ. Мөн өргөн орой бүхий малгайтай, гартаа жад барьсан морьтой хүн, баруун гартаа дугуй зүйл барьсан хоёр толгойтой хүн, амьтдын дээд талд дүрсэлсэн дугуй цэгнүүд зэрэг дүрслэлүүд ихээхэн сонирхолтой юм.

## Судалгаа, арчилгаа 
Анх 1960 онд Монгол, Зөвлөлтийн эрдэмтэд хамтран уг газрыг илрүүлэн зарим нэг дурсгалыг шинжлэх ухааны эргэлтэнд оруулж байсан байна. Үүнээс хойш хэд хэдэн эрдэмтэд очиж судалгаа шинжилгээ хийж байсан юм. Монгол улсын Засгийн газрын 1998 оны 235 дугаар тогтоолоор Улсын тусгай хамгаалалтанд авагдсан мөн 2008 оны 175 дугаар тогтоолоор дахин жагсаалтанд орж батлагдсан.

Дэл уулын түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалт зүйлийг хамгаалах, аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор тус газарт байгаа сүг зураг, буган чулуу, булш, хиргисүүр, руни бичгийн дурсгалыг нэг бүрчлэн бүртгэн, зурагжуулах, карт, дугаар, таних тэмдэгтэй болгон сүг зураг бүхий хадан дэлүүдэд тээврийн хэрэгсэл хэт ойртохоос хамгаалж хаалт, хашлага хийсэн.

Ангилал:Монголын сүг зураг
Ангилал:Дундговь аймгийн газар зүй
Дашчойнхорлин сүм

Чингис хааны тахилгад зориулан Халхын нутагт байгуулсан буддын шашны сүм.
 
Халхын Сэцэн хан аймгийн Чин ачит вангийн хошуу /өнөөгийн Дорнод аймгийн Булган сум/-ны нутаг Баян-Эрхэт уулын оройд 1863 онд нэгэн жижиг сүм байгуулж, Чингис Богдын дүр болон Хар сүлдийг бүтээн залж тахиснаар Халхын нутагт Чингис хааны тахилгын сүм анх байгуулагджээ. Энэ сүмийг Богд эзний түмэн өлзий батдах ба Монголын шашин, төрийн үйл хэрэг үүрд төвшин сайнаар дэлгэрч, ард олонд өчүүхэн ч харшлахын шалтгаан учрахгүй, зохилдохын буян чуулан хурж, амар төвшин аж төрүүлэх зорилгоор байгуулсан бөгөөд “Дашчойнхорлин” хэмээх төвөд нэртэй байв.
 
Гол сүм буюу тахилгын сүмийн хойморт Чингис хааны шүтээн дүрийг, хоёр талаар нь түүний хөлөг баатруудыг залж, үүдний хоёр талд Чингис хаанд сөгдөн мөргөж байгаа харь улсын дөрвөн элчийг цаасан шуумлын аргаар бүтээжээ. Мөн Чингис хааны үеийн цэргийн зэр зэвсэг болон ном судрыг энэ сүмд их хэмжээгээр хадгалж байжээ. Сүмийн хаалгаар ороход баатруудын толгой, гар зэрэг нь хөдөлдөг оньсон хөдөлгүүртэй байв.
 
Сүмийн оройд Чингис хааны Хар сүлдийг залж байсан тул түүхэнд “Тугийн сүм” хэмээн алдаршжээ. Энэхүү сүмд Хар тугийг жилд дөрвөн удаа, Чингис Богдыг таван удаа тахидаг байснаас гадна жил бүрийн хаврын сүүл сарын 21-нд Чингис хааны намтар, өчиг дуудах зан үйл гүйцэтгэнэ. Мөн гурван жилд нэг удаа Сэцэн хан аймгийн чуулган чуулж, цэрэг эрсээ данслан бүртгэсний дараа Туг, Чингис хаан болон аймгийн цэргийг захирах жанжны тамгыг тахиж эрийн гурван наадам хийдэг байв. Туг болон Чингис хаанд зориулж мөнхийн зул өргөдөг, мал сэтэрлэдэг байсан бөгөөд Туг, Чингисийн тахилч ламтай байжээ. Мөн өдөр тутмын Цогчин, Жасаа хурлаас гадна сар, улирлын тогтмол хурал, сахиусын тахилга, галын тахилга зэрэг тахилгын зан үйл гүйцэтгэдэг байв.
 
Тус сүмийн үйл ажиллагаа 1937 оны намар зогссон бөгөөд энэ үедээ дацан нэг, дуган сүм хоёр, жасын хашаа, байшин тус бүр нэг, лам нарын хувийн байшин дөрөв, лам 16 байв.
 
Тугийн сүм нь Чингис хаан болон түүний Хар сүлдийг тахидаг тахилгын сүм байснаараа Монгол оронд байсан бусад сүм хийдээс нэн өвөрмөц онцлогтой.

Ангилал:Монголын хийд
Ангилал:Дорнод аймаг
Ангилал:Сэцэн хан аймаг
Ангилал:Чингис хаан
Ангилал:1863 онд байгуулагдсан
Доян харуул

**Доян харуул** (朶顔衛) бол 1389 онд Мин улсаас Хянганы нурууны зүүн хэсэгт Жалайрын Нагачу ноёны харъяат нараар байгуулсан Урианхайн 3 харуулын нэг нь юм.
 
Урианхайн 3 харуулын дотор Доян харуул  нь хамгийн хүчирхэг байсан агаад Юань улсын үеийн **Доян юаньшифугаас** гаралтай ажээ. Доянь харуул нь голдуу Монголын Урианхай аймгийн хүмүүсээс бүрдэж байв. Тиймээс түүгээр төлөөлүүлэн тус гурван харуулыг “Урианхайн 3 харуул” хэмээн нэрлэх болжээ. Доян харуулыг 1389 онд байгуулж, Торгучар гэгчийг тус харуулын чжихуйтунчжи (мянгатын бүгд захирагч дарга) болгожээ. Тус харуул анхандаа Тоорын голын сав нутагт нутаглаж байгаад XV зууны дунд үеэр өмнө тийш нүүдэллэн Баясгалан хадат хаалга болон Сюаньфугийн хооронд нутаглах болжээ.Тус харуул Цагаан хэрмийн Баясгалан хадат хаалгаар дамжин Мин улстай харилцаж, Гуаннин-д зах нээн худалдаалдаг байжээ.
 
Доян харуул нь Хунь-у, Юнлөгийн дунд үе хүртэл Мин улсын хилийг хамгаалж, хариуд нь худалдаа наймаа хийх, алба өргөх зэргээр хүчин зүтгэж байв. Харин 1410-1424 он хүртэл Аругтай тайшийн ятгалгаар Мин улстай олон удаа байлдах, бууж өгөх зэргээр Мин улс ба Монгол улстай харилцаж байсан. Сюаньдө хаан, Жөнтун хааны жилүүдэд хэд хэдэн удаа дээрмийн довтолгоон хийж байсан бөгөөд тэдгээрийн ард Аругтай тайш эсвэл Эсэн тайш нарын нөлөө их байсан. 1444 онд Эсэн тайшийн дүү Сайхан вангийн удирдсан цэргийн анги Доян харуулын Нарбухыг хороож, их хэмжээний дээрэм хийсний дараа Тайнин харуул, Фуюй харуул, Доян харуулын ноёд, ардууд Мин улсыг түшиж дагаж, жил бүр алба өргөх болжээ. Гэвч энэ харилцаа нь хилийн жанжидийн зэрлэг балмад зан авир, Мингийн төрөөс олгох цалинг нь зогсоосон зэрэг явдал нь 1449-1450 онд Монголын их цэрэгт хөтөч болоход ихээхэн нөлөөлсөн. Үүнээс хойш 150 гаруй жил Мин улс болон Монгол улстай байлдах, найрамдах мэтээр харилцаатай байв. 

## Холбоотой мэдээлэл 
* Нагачу
* Урианхайн 3 харуул
* Тайнин харуул
* Фуюй харуул

Ангилал:Мин улс
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж
Долоннуурын чуулган

**Долоннуурын чуулган** (монгол бичиг: ) бол Халхын ноёд, Халх-Ойрадын хоорондын тэмцлийг Манжид ашигтайгаар шийдвэрлэсэн чуулган бөгөөд тус чуулганы шийдвэрээр Халх Монголын газар нутаг нь Чин улсын харъяат болжээ.

1691 оны 4-р сарын эцсээр Энх-Амгалан хаан 16 хүрээ, 23 баг цэргээр хамгаалуулж Долоннуурт ирж 5-р сарын шинийн 2-нд чуулган эхэлжээ. Тус чуулганд Манж улсын Энх-амгалан хаан тэргүүтэй дээд зиндааны ноёд, түшмэл, Халхын Түшээт хан Чахундорж, Өндөр гэгээн Занабазар, Сэцэн хан Өмэхэй, Засагт ханы ойр угсааныхан бүгд 500 гаруй ноёд, тайж нар, мөн өвөрлөгч 49 хошууны нөлөө бүхий том ноёд оролцжээ.

## Түүхийн тойм 
Манж улсын төрөөс чуулган хийх газрыг Долоннуурт сонгож авсан нь: 

# Халхын хант улсын газар нутаг Ойрадын Галдан хааны мэдэлд байсан 
# Мүгдэн, Бээжин, Халх, Өвөр Монголын нутгийн заагт орших, олны хөлийн газрыг сонгон авсан нь Манж хаан сүр хүчээ олны өмнө гайхуулах, алдаршуулахад анхаарсан хэрэг байв.
# Тус нутаг нь эртний Юань улсын Дээд нийслэлийн хүрээний нутаг байсан тул уг газар нь нилээн чухал ач холбогдолтой байсан юм.
 
Хааны төлөөний сайд чуулганы ажлыг тусгайлан бэлтгүүлж, ёслолын дэс дараа, дэг ямбыг маш нарийн зохион байгуулсан байжээ.
 
1691 оны 4-р сарын эцсээр Энх-Амгалан хаан 16 хүрээ, 23 баг цэргээр хамгаалуулж Долоннуурт ирж 5-р сарын шинийн 2-нд чуулган эхэлжээ. Тус чуулганд Манж улсын Энх-амгалан хаан тэргүүтэй дээд зиндааны ноёд, түшмэл, Халхын Түшээт хан Чахундорж, Өндөр гэгээн Занабазар, Сэцэн хан Өмэхэй, Засагт ханы ойр угсааныхан бүгд 550 гаруй ноёд, тайж нар, мөн өвөрлөгч 49 хошууны нөлөө бүхий том ноёд оролцжээ. Долоннуурын Асу хэмээх хаалганы өмнө их ёслолыг үйлдэж, Манжийн хааны зарлигийг уншин сонсгожээ. Зарлигийн агуулга нь 1680-аад оноос хойш Халхын талаар явуулсан төрийн бодлого, цаашид Халхыг хэрхэн захирах талаар тодорхой дурджээ.
 
Тус чуулганаар Халхын 36 ноёдыг хошуу захирах засаг ноён болгож, манжийн төрийн цолыг дараах тоогоор олгосон: 1 чин ван, 7 жүн ван, 3 бэйл, 6 бэйс, 3 түшээ гүн, 1 туслагч гүн, 14 тэргүүн зэрэг тайж олгож, 35 ноёныг хошууны засаг ноён өргөмжилснөөс, Түшээт хан аймагт 16 хошуу (Эдгээрийн 8 хошуу нь Сайн ноёны удмын ноёдын хошууд), Сэцэн хан аймагт 10, Засагт хан аймагт 8 хошууг тус тус тус хуваан захируулжээ. Харин Түшээт хан Чахундорж, Сэцэн хан Өмэхэй хоёрт Чин гүрний цол хэргэм шагнаагүй ажээ.  
 
Тийнхүү Халхыг Манжийн харъяат гэж албан ёсоор тунхагласан нь нийт Монголын тусгаар тогтнолын үйл хэрэгт ихээхэн хохирол учруулсан юм. Энэ үйл явдалд их ач холбогдол өгч байсан нь юуны өмнө, Халхын хант улсыг  оруулж авснаар цааш Зүүнгар, Хөх нуур, Түвэд, Хами зэрэг улс орнуудад төрийн бодлогоо явуулах боломж нээгдсэн төдийгүй тэдгээрийг байлдан эзлэхэд Өвөр Монгол, Халхын цэргийн хүчийг ашиглах боломж олж буй зэрэгтэй холбоотой байв.

## Халхын засаг ноёд 
## Холбоотой мэдээлэл
* Галдан бошигт хаан
* Занабазар
* Энх-амгалан хаан
* Долнуур

## Эшлэл 
Ангилал:17-р зууны Монголын түүх
Ангилал:17-р зуун
Ангилал:1691 оны улс төр
Гурван голын эх

**Гурван голын эх** буюу гурван мөрний тэргүүн нь монголчуудын алтан ургийн үүсч мандсан, их хаадаа өргөмжилсөн, эцэг өвгөдийнхээ шарилыг тавьсан ариун дагшин нутаг.
 
Монголын Нууц товчоонд (§179) Чингис хаан, Ван хантай эв эвдрүүлэв хэмээн Жамуха, Алтан, Хучар нарт  хандан элч илгээхдээ: “Гурван мөрний тэргүүнд ( эхэнд) хэнийг ч бүү буулгагтун” хэмээн өгүүлж элч илгээсэн тухай өгүүлдэг.
 
Тийнхүү онцгойлон захисан “Гурван мөрний тэргүүн” гэдэг нь хаана байдаг монголчуудын түүхэнд ямар ач холбогдолтой болох талаар үе, үеийн эрдэмтэд судалсаар иржээ. Гурван мөрний эх хэмээх энэхүү түүхэн газрыг доктор Х.Пэрлээ, доктор С.Бадамхатан нарын зэрэг нэрт эрдэмтэдийн удирдсан Монгол, Герман, Япон улсын хамтарсан олон улсын баг 1961, 1984-1989, 1990-1993 онуудад судалгаа хийсэн ба  Түүх-археологийн хүрээлэнгийн мэргэжлийн эрдэмтдийн баг өдгөө үргэлжлүүлэн судалгаа хийсээр байна.
 
Эрдэмтдийн судалгааны үр дүнд Монголын нууц товчоонд дурдагддаг газар усны нэр, түүх соёлын олон чухал асуудлыг тодруулан тавьсан байна. Түүний дотор Онон, Хэрлэн,Туул гурван мөрний эх авсан Бурхан Халдун уул нь өнөөгийн Их Хэнтий уул гэдгийг тогтоосон ба тус газрын байршлыг нарийвчлан тогтоох ажиллагаа үргэлжилж байна.
 
Судалгааны үр дүнд монголчуудын гол нутаг-гурван мөрний тэргүүнд: нэгд, язгуурын монгол аймгууд нутаглаж, Чингис хааны өвөг дээдэс Бодончар улсаа байгуулсан, хоёрт, эцэг өвгөдөө нутаглуулдаг Ихэсийн газар байсан ба хожим Ихэсийн газрыг өргөтгөж Их хориг болгосон, гуравт, Хубилай хааны ач хүү хунтайж Гамала  Хархорумын захирагч байхдаа Бурхан Халдун нэрт газар нэгэн том дуганыг бариулж тахилга хийлгэсэн, мөн XVII зуунд Хэнтийн нуруу Сарьдаг уулын өвөрт Өндөр гэгээн өөрийн хийд, Цагаан хотоо байгуулж байсан зэргийг тогтоогоод байгаа ба  монголчуудын хувьд чухал ач холбогдолтой газар гэдгийг тогтоогоод байна.

Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Их хайрхан уул

Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын нутагт байх, эртний далайн ёроол бүхий тогтоцтой, шохойн чулуун уулыг **Их Хайрхан уул** хэмээдэг. 

Уг уул цавчим өндөр байц хад бүхий хавцлуудтай, 10-15 метр урт аж. 108 хадан агуй, төрөл бүрийн модлог бутлаг ургамал, олон зүйлийн ан амьтантай, унаган төрхөө жинхэнээр нь хадгалсан байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн энэ уулыг зоригсдын тоо жилээс жилд нэмэгдсээр буй аж.

Нутгийн ард иргэд ч уг уулыг Манзушир бурхны орон буюу Алтан тэвш уул хэмээн хүндэтгэн нэрлэж тахин шүтсээр иржээ. Түүний 108 агуйн дотроос хамгийн том нь Эхийн, Намширын, Бага гэж нэрлэгддэг агуйнууд юм. 

Эхийн агуй нь 137 метр урт бөгөөд агуйн аман дээр хадаг яндар бүхий том овоо босгосон байдаг. 70 орчим метр газрыг босоогоор явж, цаашлах тусам бөхийж, мөлхөж явсаар мухарт хүрэх ба агуйн адагт сэндэр шороо байх аж. Энэ шороог эртнээс нааш Монголчууд яр шарханд түрхэх байдлаар хэрэглэж ирсэн аж.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Хангайн нуруу
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Дэлгэрхангай уул

**Дэлгэрхангай уул** нь Дундговь аймгийн тус уулын нэрээр нэрлэгдсэн сум дахь далайн төвшнөөс дээш 1926 м өндөр өргөгдсөн байгалийн үзэсгэлэн төгс бүрдсэн нутгийн ард олны хүндэлж биширч явдаг хайрхан юм.

Дундговь аймгийн нутагт байх Дэлгэрхангай уулыг эрт цагт Инэл хан уул гэдэг байж. Инэл гэдэг нь энгүй их, маш их, их юмны таг гэсэн утгатай үг юм. Дэлгэрхангай уулын яг орой дээр хэвлий /хэвтэш/ маягийн томоос том талбай байдаг. Түүнийг Алтан тэвш гэдэг юм.

Дэлгэрхангайн энгэр биед “Тэвш”-ийн хэмээх салбар жижиг уул буй. Түүний Шүүт /Хөшөөт гэсэн үг байж болох/-ын амны зүүн хярд онцгой нууц хонхорт нэгэн том булш бий. Тэр хярын дэргэдүүр их тод улбаа зам байдаг. Их эртний зам байж болохоор санагддаг. Түүнийг одоо “Хүрээ зам” гэдэг юм. Булшнаас зүүн тийш орших бэсрэг хярын орой дээр нэгэн цооног агуй /нүх/ байх бөгөөд доогуураа булштай холбогддог гэсэн яриа байдаг. Дэлгэрхангай уулын лус савдаг нь 20-иод метр урт, ханцуйтай гарын чинээ бvдvvн том могойг гэдэг юм. Тэр могой Тэвшийн ууланд байдаг байж магадгүй гэж нутгийнхан ярьдаг.

Дэлгэрхангай уул төв халхын есөн их хан уулын гол дунд оршдог бөгөөд их эрт төрийн тахилгатай болсон юм. Нийслэлийн ойролцоох Богд уул л гэхэд бүр сүүлд 1778 онд, Отгонтэнгэр 1779 онд, Хэнтий хан 1818 онд төрийн тахилгатай болсон гэдэг.

Дэлгэрхангай уулыг тахихдаа баатар хүний хөө хуяг, илд мэс, эрхэм хvний хувцас чимэг, суудал ширээ, хэрэгсэл зэргийг өргөдөг байсан тухай брагри ёнзон Дамцагдоржийн “Их газрын эзэн Дэлгэрхангай уулын сан тахилга тус амгалангийн хурыг буулгагч” хэмээх сударт өгүүлсэн байдаг. Дэлгэрхангай уулын ар хөндийд жилийн жилд олон мянган адуу отроор нутагладаг Онгон хэмээн газар бий. Онголсон газрыг тvмэн адуугаар талхлуулсан гэдэг шүү дээ.

Дэлгэрхангай уулын ард Ногоон толгой гэдэг эрт цагаас үхэгсдийг нутаглуулж ирсэн газар бий бөгөөд шарилыг онголоход оролцсон зарц барлагуудыг энд хороосон байж тун магадгүй. Тэвшийн булшнаас хойхно нь Хүрэн зараа гэдэг газар хаадын булш гэж хэд хэдэн том булш байх ба энэ нь бага хаадынх байж болох талтай. Учир нь монгол ёсонд үр ач нарыг ихэсийнх нь дээд (толгой) талд оршуулдаг.

Ангилал:Дундговь аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын уул
Айрагийн гозгорын булш

Хүннүгийн үеийн язгууртны оршуулгын өвөрмөц дурсгал. Сяньбийн булштай адилтган үздэг.
Орхон аймгийн Жаргалант сумын нутаг Айрагийн гозгор хэмээх газраас илэрсэн эртний булш оршуулгын дурсгалт газар юм. Энэ дурсгалыг анх 2008 онд илрүүлсэн бөгөөд 2014-2016 оны хооронд Монголын Үндэсний музейн судлаачид малтлага судалгааны ажил хийжээ.
Нийт 97 булш байгаагаас дийлэнх нь дөрвөлжин хэлбэрийн өндөр чулуун өрлөг бүхий том булшнууд бөгөөд ийм булшнууд нь өмнө талдаа урт гонзгой үүдэвчтэй байна. Том булшнуудын ойр орчимд цагариг хэлбэрийн чулуун дараас бүхий жижиг булшнууд цөөнгүй тоотой бий.
Малтлага хийсэн булшнууд нь оршуулгын хэсгийг нууцлан хөмөглөж ухсан нүхтэй байснаар онцлог юм. Энэ нь нүхний аль нэг ханыг дотогш хөндийлөн хөмөглөж хөндий зай гаргаад түүнд оршуулгын хэсгийг бүхэлд нь оруулж нууцласан хэрэг болно. Ерөнхийдөө тонуулчдаас хамгаалах зорилготой зүйл боловч ийм хэлбэр нь тодорхой цаг үе, угсаатны оршуулгын зан үйл болтол хэлбэршин тогтсон байх нь бий. Судалгаа хийсэн булшнуудын нүх 2-6 метр гүнтэй бөгөөд голчлон өмнө талдаа үүдэвчтэй байжээ. Хөндийлөн ухсан хөмөг дотроос ихэвчлэн модон авсанд хийсэн оршуулга илэрсэн ба зарим булшинд 2-3 ширхэг модон авсыг хамт тавьсан тохиолдол ч бий.
Малтан судласан булшууд эрт цагт тоногдож, оршуулгын зан үйлийг тодруулахад хүндрэлтэй байсан ч нас барсан хүнийг тэнэгэр байдлаар, гэдрэг харуулан, толгойгоор нь голдуу баруун, баруун хойт зүгт хандуулан тавьсныг төсөөлж болохоор байжээ.
Айрагийн гозгорын хөмөгт оршуулгад дагалдуулсан эд өлгийн зүйлс харьцангуй сайн хадгалагдсан байдаг. Оршуулгаас гарсан зарим банзан авсны хийц, хэлбэрийг тодорхойлох бүрэн бололцоотой төдийгүй зарим авсны торгон доторлогоо хадгалагдан үлдсэн байжээ. Мөн зарим булшны авсыг үйлдэхдээ ёроол хийлгүй, дөрвөн банз зангидаад, нас барсан хүнийхээ доор цайвар шаргал шороог тусгайлан дэлдэж дэвссэн байв. Илэрч олдсон олдворууд нь Хүннүгийн үеийн булшнаас илэрдэг зүйлстэй төстэй ажээ. Тухайлбал, нумын ясан гичир, шавар ваар, үсний ясан шор, үйсэн сав суулга, шилэн сувс, сумын төмөр зэв, хазаарын амгай зэрэг нь Хүннүгийн олдворуудаас онцын ялгагдах зүйлгүй байна.
Айрагийн гозгорт малтан судалсан булшны оршуулгын байгууламж, зан үйл, гарсан олдвор хэрэглэгдэхүүн, хүний ясанд хийгдсэн судалгааны үр дүнг үзвэл Өвөр Монголын нутагт малтан шинжилсэн Сяньби нарын оршуулгатай төстэй байдал ажиглагддаг. Гэхдээ энэ нь одоогоор таамаг төдий бөгөөд цаашид лабораторийн нарийвчилсан судалгаа, байгалийн ухааны шинжилгээний үр дүн шаардлагатай юм.

Ангилал:Археологи
Ангилал:Монголын археологи
Говь Гурвансайхан байгалийн цогцолборт газар

**Говь Гурвансайхан байгалийн цогцолборт газар** нь Өмнөговь аймгийн төв Даланзадгадаас баруун тийш 180 километр цувран үргэлжилсэн хэд хэдэн нуруунаас тогтох Баруунсайхан, Дундсайхан, Зүүнсайхан хэмээх 3 том нуруу. Гурвансайханы нурууны хамгийн өндөр нь Зүүнсайхан уул бөгөөд далайн түвшнээс дээш 2846 метр юм. Энэ ууланд алдарт Ёлын ам бий. Хожим аялал жуулчлалын үйл ажиллагааг харгалзан баруун тийш  Хонгорын элс, Нэмэгт, Хэрмэн цав, Зулганайн гол зэрэг нутгийг хамруулан Говь Гурвансайхан байгалийн цогцолборт газрыг байгуулж 1993 онд 2.694.307 га талбайг хамруулан баталгаажуулсан. 

Өмнөговь аймгийн Баяндалай, Сэврэй, Булган, Хүрмэн, Гурвантэс сумдын нутагт орших Говь гурван сайхан, Сэврэй Зөөлөнгийн нуруу, тэдгээрийн хоорондох хоолой, түүнд тогтсон Хонгорын элс, Зулганайн элсэн тарамцгийг хамарна. Сэврэй уул 2548 метр, Зөөлөнгийн нуруу 2350 метр  бөгөөд тэдгээрийн хооронд ёроолоор нь элс хужир, марз, нуур тойром бүхий хотос хоолойтой. Говь Гурвансайхан ууланд хавар 4 дүгээр сарын сүүлчээр монгол сакура буюу бүйлс цэцэглэдэг.

Баруунсайхан ууланд 400 сая жилийн өмнөх мантийн чулуулаг ил гарсан сонин тогтоц бүхий газар байдаг. Аялал жуулчлалын улирал эхлэхээс өмнө хүн амьтны хөдөлгөөн бага үед аргаль, янгир сүрэглэн бэлчиж байдаг. Ойр орчинд нь Баянзаг, Төгрөгийн ширээ, Хэрмэнцав, Бүгийн цав, Гурилын цав зэрэг үлэг гүрвэлийн хамгийн баялаг олбортой нутгууд бий. Монголын Улаан номонд орсон аргаль, янгир, ирвэс, хар сүүлт, эрээн хүрнэ, хадны суусар, шилүүс, мануул, цооховдой, өөхөн сүүлт болон таван хуруут атигдаахай, зурам, цагаан зээр зэрэг амьтадтай. Ёлын ам, Дүнгэнээгийн ам, Хонгорын гол, Зулганайн гол, Гэгээтийн хөндий, Бурхант уул, Хэрмэн цав, Улаан хонгил, Бүгийн цав зэрэг байгаль түүхийн чухал дурсгалт газрууд байдаг бөгөөд сүүлийн жилүүдэд эдгээр газруудад аялал жуулчлал амжилттай хөгжиж байна. 

## Ургамлын аймаг
Говь Гурвансайхан байгалийн цогцолборт газарт 48 овгийн 164 төрөлд хамаарах 350 гаруй зүйл гуурст ургамал бүртгэгдсэнээс завсарын унаган ургамал 48, үлдэц ургамал 11 байна. Төв Азийн унаган Потанины тулман ягаан цэцэг, цөлийн аргамжин цэцэг, хар өвснөөс гадна, жигд хайлс, тоорой, заган ой, сухайн төгөл, зэгсэн шугуйтай бөгөөд үет ургамал 35 зүйл, нийлмэл цэцэгтэн 25 зүйл, саргайтан 23 зүйл, тоонолжтон 21 зүйл, буурцагтан 20 зүйл, луультан 18 зүйл, сонгинотон 10 зүйл, уруул цэцэгтэн 8 зүйл зэрэг байдаг.

Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Өмнөговь аймгийн газар зүй
Зургаан түмэн

XV зуунаас хойш Монголын их хааны харъяат аймгуудыг 6 түмэн хэмээх засаг захиргааны нэгжээр нэрлэх болсон юм.
 
Тогоонтөмөр Ухаант хаан нийслэл Дайду хотоос монгол нутагтаа эргэн ирэхдээ 40 түмэн Монголынхоо 10 түмнийг нь авч гарсан гэдэг домогтой. Үүний 4 түмэн нь Ойрадад, 6 түмэн нь Монголд багтаж байв гэж домоглодог.
 
Монголын **Зургаан түмэн** нь хэмээх нь **зөвхөн Их Хааны шууд захиргаанд байдаг овог аймгуудын нэгдэл буюу түмнийг** хэлнэ. Зүүн Монголын Зургаан түмэн нь **Дөчин Монгол** гэгддэг.

## Бүтэц 
Энэ нь Тайсун хааны үеэс 6 түмнийг 2 гарт хуваан захирах хэлбэр төлөвших хандлагатай болж, Даян хааны үед бүрэн төгөлдөржсөн. Зургаан түмэн Монголчууд нь Их хааны шууд захиргааны зүүн гарын 3 түмэнд Халх түмэн; Цахар түмэн; Урианхан түмэн; Жинонгийн захирах баруун гарын 3 түмэнд Ордос түмэн; Түмэд түмэн; Юншээбү, Асуд, Харчин нийлж нэг түмэн болдог байсан.  
 
Батмөнх Даян хаан засаг захиргааны шинэчлэлт хийхдээ Зургаан түмнийг Боржигин бус овгийн ноёдын захиргаанаас гаргаж, өөрийн хөвгүүдэд өмчлүүлжээ. Түүнчлэн их хааны эсрэг бослого гаргасан Урианхай түмнийг 1540-өөд оны үед цэргийн хүчээр бусад 5 түмэнд жишиж тараажээ. Ингэснээр үнэн хэрэгтээ 5 түмэнтэй болов. Тэдгээрээс Цахар түмний дийлэнх хэсгийг Даян хааны ахмад хөвгүүн Төрболдын угсааны ноёд захирах болсноор Цахар нь яваандаа их хааны шууд харьяат эзэмшил болон хувирав. Түүнээс гадна Даян хааны хөвгүүн Очирболд, Арболд, Гэрболд нар Цахар түмний зарим отгуудыг захирчээ.    
 
Халх түмнийг Даян хааны 5-р хөвгүүн Алчуболд, хөвгүүн Гэрсэнз нар хуваан захирсан агаад “Өврийн 5 отог Халх”, “Арын 7 отог Халх” гэгч тэр болой. Харин Ордос түмнийг Даян хааны 3-р хөвгүүн Барсболдын ахмад хөвгүүн Гүнбилиг Мэргэн жононгийн угсааныхан, Түмэд түмний ихэнхийг Барсболдын 2-р хөвгүүн Алтан ханы угсааныхан өмчлөн захирч байв. Түмэд түмний зарим хэсгийг Даян хааны 4-р хөвгүүн Арсболд захирчээ. Мөн Даян хааны бас нэг хөвгүүн Убсанз тайж Асуд, Юншээбү-г захирах болжээ.   
 
Зургаан түмний Халх түмний Жалайр, Хэргүд аймгаар төвлөрсөн хэсэг, Урианхан түмний нэг хэсэг зонхилон өнөөгийн Монгол улсыг, харин бусад түмэн зонхилон Өвөр Монголыг бүрдүүлсэн билээ.

## Холбоотой мэдээлэл 
* Тайсун хаан
* Даян хаан
* Жинон
* Цахар түмэн
* Зургаан түмэн Монголын магтаал

Ангилал:Умард Юань Улс