open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дорнод аймгийн Хөгжимт драмын театр

**Дорнод аймгийн Хөгжимт Драмын теарт** - Монгол улсын Дорнод аймгийн Соёл, урлагийн байгууллага.

## Түүх 
Тус театр 1948 онд байгуулагдсан орон нутгийн ууган театрын нэг юм. 1978 онд Ардын жүжигчин Вандангийн Боролдойн санаачилгээр Сонгодог найрал хөгжим бий болсон. 

## Орчин үе 
Алтангадас одонт Дорнодын Хөгжимт драмын театрынхан түүхт 70 жилийн ойгоо 2018 оны 9 дүгээр сарын 14-16-ны өдрүүдэд тэмдэглэн өнгөрүүлжээ. Тус театрын уран бүтээлчид ойдоо зориулж шинэ уран бүтээлийн концерт, СD гаргахаар төлөвлөөд байна. Мөн театрын сүлд дуу болох “Тал нутгийн урлагийн сүмдээ мөргөе” дууны аяыг шинэчлэх зорилгоор ая зохиогчдын дунд уралдаан зохион байгуулжээ. 

Тус театрт 64 уран бүтээлч, аж ахуйн ажилтнууд нийлээд нийт 79 хүн ажиллаж байгаа ажээ.  

Өнгөрсөн 70 гаруй жилийн хугацаанд тус театраас Ардын жүжигчин 1, Монгол Улсын Гавьяат цолтон 13, Соёлын тэргүүний ажилтан 140 гаруй төрөн гарчээ.

2023 оны "Эр хадны нулимс" жүжиг аймагтаа 10 удаа тоголсон, Улаанбаатар хотод 11-р сарын 27-нд тоглож байна. 

Дорнодын театр "Гэгээн муза" 5 удаа оролцсож 2 удаа шагналыг хүртсэн.

Театрын даргаар СТА, Лхүндэвийн Наранхүү, Маркетингийн албаны дарга Батсайхан Цэрэннадмид, найруулагч Батаагийн Мөнх-Амьдрал Ами, Хөгжмийн зохиолч Ө.Ариунбаатар нар ажиллаж байна. 

Ангилал:1948 онд байгуулагдсан
Ангилал:Чойбалсан
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Валлабхаи Пател

**Валлабхаи Пател** (англи. *Vallabhbhai Patel*, 1875 оны 10-р сарын 31-нд төрсөн — 1950 оны 12-р сарын 15-нд нас барсан), түүнийг мөн **Сардар Пател** — гэдэг байсан, энэтхэгийн төрийн зүтгэлтэн, Энэтхэгийн Үндэсний Конгрессын (хинди. भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस) намын барууны үзэлтэй удирдагчдын нэг. Энэтхэгийн улс төрийн тогтолцоог бий болгогч,  Үндсэн хуулийг боловсруулагчдын нэг юм. 

## Намтар 
1875 оны 10-р сарын 31-нд Британийн Энэтхэгийн Гужарат мужийн Надиад хэмээх жижиг хотод төрсөн. Тэрээр Жавербхай Пател, Ладба нарын зургаан хүүхдийн нэг болон төрсөн. Пател ахлах сургууль болон хуулийн сургуулиа тус тус төгсөөд өмгөөлөгчөөр ажиллаж эхэлсэн. 1900-1910 онд тэрээр Годхра, Балсад хотуудад эрүүгийн хэргийн өмгөөлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд энэ хугацаанд Пател Британийн Энэтхэгийн хамгийн алдартай, амжилттай өмгөөлөгчдийн нэг болж чаджээ. Пател гэр бүлээсээ хол олон жилийг өнгөрөөж, бусад хуульчдаас ном зээлж авч бие даан суралцаж, хоёр жилийн дотор шалгалтаа өгч чаджээ. Эхнэр Жавербаг эцэг эхийнхээ гэрээс авсны дараа Пател Годра хотод суурьшиж, өмгөөлөгчдийн холбоонд дуудагдсан байна. Олон жилийн турш мөнгөө хэмнэж хуульч болсон Пател эрч хүчтэй, туршлагатай хуульч болж нэр хүндээ өсгөсөн байна. Хосууд 1903 онд Манибен хэмээх охин, 1905 онд Дахьябхай гэж хүүтэй болсон ажээ.  

1910 онд тэрээр Лондонд очиж, Дундад сүмийн хуулийн сургуульд орж 36 сарын курсээ 30 сарын дотор дүүргэсэн Пател өмнө нь коллежийн боловсролгүй байсан ч ангидаа тэргүүний оюутан байжээ. 1913 онд Валлабхай Энэтхэгт буцаж ирээд Ахмедабад хотод өмгөөлөгчөөр ажилласан байна. 

1920 онд тэрээр шинээр байгуулагдсан Гужарат Прадешийн Конгрессын хорооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод 1945 он хүртэл ерөнхийлөгчөөр нь ажилласан байна.  

Валлабхайд Махатма Ганди асар их нөлөө үзүүлсэн байна. Пател Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөөх Махатмагийн зүтгэлийг дэмжиж, Гандигийн үзэл санааны үнэнч дагалдагч болсон юм. 

Британийн Энэтхэг задран хуваагдсаны дараа 1947-1950 онд Валлабхай Дотоод хэргийн сайдын орлогчоор ажиллажээ. Пател Энэтхэг улс байгаа хилийн зурвасаа хадгалж, олон жижиг мужуудад хуваагдахгүй байхын тулд маш их хүчин чармайлт гаргасан. Пателийн улс үндэстний төлөө хийсэн гавьяаг үнэлж, түүнд Сардар (удирдагч, удирдагч) хэмээх хүндэт нэр ард түмэн өгсөн байна.

Тэрээр 1950 оны 12-р сарын 15-нд Бомбейд нас барж, цогцсыг нь чандарласан ажээ.

## Дурсгал 
2018 оны 10-р сарын 31-нд дэлхийн хамгийн өндөр хөшөө буюу Энэтхэгийн үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний удирдагч Валлабхаи Пателд зориулсан  хөшөөний нээлт болсон байна. Энэхүү хөшөөг албан ёсоор "Эв нэгдлийн хөшөө" (англи. Statue of Unity) гэж нэрлэсэн бөгөөд түүний өндөр нь 182 метр, суурийн хамт байгууламжийн нийт өндөр нь 240 метр юм. Энэхүү хөшөө нь АНУ-ын Нью-Йорк дахь Эрх чөлөөний хөшөөнөөс бараг дөрөв дахин өндөр (46 метр өндөр, суурийн хамт 93 метр) ажээ.

Ангилал:1875 онд төрсөн
Ангилал:1950 онд өнгөрсөн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:Энэтхэгчүүд
Ангилал:Засгийн газрын орлогч дарга
Ангилал:Энэтхэгийн сайд
Ангилал:Энэтхэгийн өмгөөлөгч
Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч
Баянхонгор аймгийн Хөгжимт драмын театр

**Баянхонгор аймгийн Хөгжимт драмын театр**- Монгол улсын Баянхонгор аймгийн соёл, урлагийн байгууллага. 

Монгол Улсын Засгийн газар 2005 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдрийн 153 тоот тогтоолоороо Баянхонгор аймгийн Хөгжимт драмын театрыг төр нийгмийн зүтгэлтэн, нэрт эрдэмтэн Сономын Лувсанвандангийн нэрэмжит болгох шийдвэрийг гаргасан байна. 

Ангилал:Баянхонгор аймаг
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Баян-Өлгий аймгийн Хөгжимт драмын театр

**Баян-Өлгий аймгийн М.Хурманханы нэрэмжит "Алтан гадас" одонт Хөгжимт драмын театр** – Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Соёл, урлагийн байгууллага. Тус театрын 60 жилийн ойгоор 2016 онд жүжгийн зохиолч М.Хурманханы нэрэмжит болсон.

## Түүх 
Анх 1956 онд байгуулагдсан Баян-Өлгий аймгийн “Хөгжимт драмын театр”-ын хамт олон 60 гаруй жилийн түүхэнд Дэлхийн болон Монгол, Казахын сонгодог, орчин үеийн олон арван уран бүтээлүүдийг тайзнаа амилуулж, орон нутгийн онцлог соёлыг эх орондоо төдийгүй хилийн чанадад сурталчлан, үзэгч, ард түмнийг соёл гэгээрүүлэх их үйлсэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсаар ирсэн. Тус театр 1976 онд Улаанбаатар хотод тайлан тоглолтоо хийж байжээ.

## Орчин үе 
2022 онд Баян-Өлгий аймгийн Хөгжимт драмын театрын хамт олон Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Р.Шынайн зохиол "Бүргэд" драмын жүжгийг монгол хэлээр театрын тайзнаа амилууллаа. Соёлын яамнаас санаачлан өрнүүлж буй “Соёлын бүтээлч сар” аяны хүрээнд тоглосон драмын жүжгийг Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Б.Ахтаны "Бүргэд" найраглалаас сэдэвлэн бичсэн аж. Жүжгийн продюссероор театрын дарга Ж.Сайгүлик, зөвлөхөөр МУУГЗ Р.Өсерхан, найруулагчаар М.Ертай, бүжиг дэглээч, хөдөлгөөний найруулагчаар С.Алтансэлэм нарын хүмүүс ажиллаж, дүрүүдэд Х.Жанатбек, Х.Жапар, Х.Сулушаш, Х.Нурлан, А.Ханат нарын жүжигчид тогложээ. 

2023 оны 8-р сард болсон “НҮҮДЭЛЧИН” дэлхийн соёлын фестивальд Баян-Өлгий аймгийн М.Хурманханы нэрэмжит "Алтан гадас" одонт ХДТеатрын хамт олон амжилттай оролцож 2-р байранд оржээ.

Ангилал:1956 онд байгуулагдсан
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн барилга байгууламж
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Тугатөмөр

**Тугатөмөр** (заримдаа Тугайтөмөр, Тугтөмөр, Тукатөмөр) бол Чингис хааны ууган хөвүүн Зүчи ханы арван гуравдугаар хөвүүн бөгөөд Алтан Ордны Улсын сүүл үе болон тус улсын залгамж болсон Крым, Казань, Астрахань, Ногай, Их Орд, Касымын Орд, Казах, Хива зэрэг улсын хаадын дээд өвөг болсон. 

## Тойм 
Түүхэнд Зүчи хааны арван дөрвөн хөвүүний нэр мэдэгдэж байгаагийн арван гурав дахь нь Тугатөмөр ноён юм. Тэрээр ахмад хөвүүдийн аян дайнд оролцсон ч, нэр алдар нь товойж гарсангүй. Дайн дууссаны дараа Бат хаанаас эзэмшил нутаг авсан. Гүюг, Мөнх нарыг их хаанд өргөмжлөх хуралдайд Зүчийн ургийг төлөөлөн оролцож байсан. Хэзээ нас барсан нь тодорхойгүй. 

## Үр хойчис 
Тугатөмөр нь дөрвөн хөвүүнтэй байсан. 

# Байтөмөрийн ургаас Хар Нохой, Туглугтөмөр, Кутлуг хожа, Мубарак хожа гэх дөрвөн хүн Цагаан Ордыг 1360-1369 оны хооронд хаанчилсан.
# Баянгийн ургаас зөвхөн Ордумелиг гэгчээс өөр хүн хаан болоогүй.
# Урунтөмөрийн ургаас Урус, Тохтамыш, Хажжи Гирэй нар Алтан Ордын сүүл үеийн хаад болж, тэдний удмаас Казань, Крым, Касим, Казахын Хант Улсыг байгуулсан.
# Кинтөмөрийн удмын салбараас Алтан Ордын сүүлчийн хаад тодорч, мөн Их Орд, Астрахань, Бухар зэрэг улсыг байгуулан хаанчилж байсан. 

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Сүхбаатар аймгийн Жаахан шарга театр

**Сүхбаатар аймгийн Жаахан шарга театр**- Сүхбаатар аймгийн Соёл, урлагийн байгууллага.

## Түүх 
1942 онд анх Сүхбаатар аймаг “Жавхлант шарга” гэдэг нэртэй байгуулагдаж байсан. Тэр цагт л анх энэ театрын суурь нь тавигдаж, 1958 онд Соёлын ордон, 1988 онд Хөгжимт жүжгийн театр болж, нэг ёсондоо мэргэжлийн байгууллага болж өргөжөн хөгжиж ирсэн байна. 

“Торой банди” жүжгийг Ойдовын Жамбалжамц бичиж, Соёлын ордны тайзан дээр 1960-аад оны сүүлээр тавьж байсан. 

## Орчин үе 
2012 онд тус театр зүүн бүсдээ найман аймагтай өрсөлдөөд II байранд орж байсан. 2014 онд “Гэгээн Муза” наадамд дөрвөн Муза авсан.

2016 онд  “Гэгээн Муза” наадамд   Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн,  Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэнгийн  “Гэгээн тамлан”  эмгэнэлт хөгжимт драмын жүжгээр оролцож,  шилдэг зохиолч, шилдэг найруулагч, шилдэг эмэгтэй болон эрэгтэй гол дүр, шилдэг эмэгтэй болон эрэгтэй туслах  дүр гэсэн долоон төрөлд  нэр дэвшсэнээс шилдэг найруулагч, шилдэг зохиолчийн шагналыг хүртсэн байна. 

Олон сайхан алдартан төрүүлсний дотор МУАЖ Ш.Чимэдцэеэ, МУГЖ Ш.Доржсүрэн, УГЗ Д.Гомбосүрэн

2023 оны 10-р сард Сүхбаатар аймгийн "Жаахан шарга" театрын даргын албан үүргийг түр орлон гүйцэтгэгчээр  Х.Эрдэнэдэлгэр томилогдов.

Ангилал:Сүхбаатар аймаг
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Ангилал:1942 онд байгуулагдсан
Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театр

**Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театр**- Хөвсгөл аймгийн Соёл урлагийн байгууллага.

## Түүх 
Хөвсгөл аймагт анх 1930 онд “Улаан гэр” нэртэй урлагийн байгууллага үүсжээ. 1933 онд аймгийн намын хорооны бага хурлын 02 дугаар тогтоолоор “Аймгийн клуб нэртэйгээр анхны мэргэжлийн урлагийн байгууллага байгуулагдсан. 1958 онд Соёлын ордон байгуулагдахад улмаар мэргэжлийн багш нар болон мэргэжлийн жүжигчидтэй болж 1976 онд Хөгжимт драмын театр болон өргөжин ажилласан байна. 

Театрын уран бүтээлийн урын санд 400 гаруй өөрийн болон орчуулгын хөгжимт болон драмын жүжиг, дуурь, 50 гаруй хүүхдийн жүжиг, теле концерт, 3500 гаруй хүндэтгэлийн концертийг найруулан тоглож иржээ.

## Орчин үе 
2013 онд түүхт 80 жилийн ойгоо тэмдэглэн өнгрүүлсэн.
Тус театр Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Г.Баасанжавын нэрэмжит болсон.

Улсын болон олон улсын уралдаан тэмцээн, арга хэмжээнд амжилттай оролцож уран бүтээлээрээ болон уран бүтээлчийн хувийн амжилтаараа тэргүүн дэд байруудыг удаа дараалан төрөлх театртаа авчирч байлаа.

Белгьги, ХБНГерман, Франц, Нидерланд улсуудын 30 гаруй хотууд болон Солонгос, Вьетнам, ОХУ-ын Буриад, Тува, Иркуткс, Молдав, БНХАУ, БНХАУ-ын ӨМӨЗО зэрэг улс орнуудтай гадаад харилцаагаа идвэхтэй хөгжүүлэн ажиллаж байна.

Тус театраас МУ-ын Гавьяат-6, МУ-ын Соёлын тэргүүний ажилтан 45 төрсөн. Одоо театр нь 60 гаруй уран бүтээлчид ажилчидтайгаар нутгийн олон ястны ардын уламжлалт урлагийг мэргэжлийн урлагийн түвшинд хөгжүүлэн, хэрэглэгчийн гоо сайхны таашаалд нийцсэн чадварлаг чанартай уран бүтээл гаргах эрхэм зорилго дэвшүүлээд үйл ажиллагаа явуулж байна.

2013 онд  У.Шекспирийн “Шуурга” жүжгийг Азид анх удаа натурт тавьсан, “Этүгэн тэнгэрийн дуулал” тоглолтоо орон нутаг болох нийслэлийн үзэгчдэд хүргэсэн.

Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театрын 32 хүний бүрэлдэхүүнтэй уран бүтээлчид 2014 оны 5-р сард Европын 40 орноор аялан тоглолт хийсэн. 

Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчид зохиолч, найруулагч Ц.Ням-Осорын бүтээл "Хайрын булингар" эмгэнэлт драмын жүжгээр 2022 оны намар цагийн уран бүтээлийн нээлтээ хийсэн.

## Театрын барилга 
Хөвсгөл аймгийн Хөгжимт драмын театрын барилга 1957 онд ашиглалтад орсон бөгөөд Мэргэжлийн хяналтын газрын дүгнэлтээр 1-р давхрын коридорын хана шалнаас 2-р давхрын хойд шат цонхноос мөөгөнцөр илэрсэн. Урлаг заалны таазны шавар нуралт өгсний улмаас соёл, урлагийн үйл ажиллагаа бүрэн зогссон байгаа юм. 2023 оны 9-р сард Ерөнхий сайд Н.Оюун-Эрдэнэ Хөвсгөл аймагт ажиллах үеэр Хөгжимт драмын театрын барилгыг шинээр барих төсвийг ирэх оны төсөвт тусгаж, шинэ тоног төхөөрөмжөөр хангана гэж хэлжээ.

Ангилал:Хөвсгөл аймаг
Ангилал:1930 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр

**Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр** - Монгол улсын Архангй аймгийн Соёл, урлагийн байгууллага. 

## Түүх 
Соёлын яамнаас 1951-1953 онд БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Наянтайн Оргийг Архангай аймгийн клуб, соёлын ордны  найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон ажиллуулж байв. Ажиллах хугацаандаа найруулагч Н.Орги нь Ц. Дамдинсүрэнгийн "Учиртай гурван толгой" дуулалт жүжиг, "Тожоо жолооч", "Харанхуйн дунд", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас" жүжгүүд, мөн цаг үетэй уялдуулан концертууд тайзнаа найруулан тавьсан байдаг.

Ардын жүжигчин, тайз, дэлгэцийн нэрт жүжигчин Дэндэвийн Чимэд-Осор 1953-1956 онд Архангай аймгийн Соёлын ордонд найруулагч, уран сайхны удирдагч байсан.

## Орчин үе 
“Соёлын сэргэлт-2023” аяныг 5-р сард Архангай аймгийн Цэцэрлэг хот, Эрдэнэбулган суманд зохион байгуулж, нээлтээ хийжээ.

Хөгжимт драмын театр 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилладгаас 35 нь уран бүтээлч юм. 

Хөгжимт драмын театрын даргаар И.Амартүвшин, Ж.Нямсүрэн нар ажиллаж байжээ.

Ангилал:Цэцэрлэг сум (Архангай)
Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Зулай цагаан Алтай (дуу)

**"Зулай цагаан Алтай" дуу**- 1985 онд аяыг хөгжмийн зохиолч Чойгивийн Сангидорж, үгийг зохиолч, хүний эмч Зүмпэрэлийн Гүнсэн нарын зохиосон дуу.  

1985 онд Говь-Алтай аймгийн захиргааны шийдвэрээр Алтай хотод соёлын арга хэмжээ сум орон нутгаа сурталчлан таниулах ажил зохиогдож концерт тоглох ажил төлөвлөгдсөн юм. Энэ ажлын бэлтгэл болгож сум нэгдлийн дарга Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар О. Ядамхүү тухайн үед аймгийн нэгдсэн эмнэлэгт мэс заслын эмч АУДуС-д мэс заслын багшаар ажиллаж байсан манай сумын харъяат Зүмбэрэлийн Гүнсэнд биечлэн захиалга өгч концертын эхэнд унших Бугат нутгаа магтан дуулсан утга агуулгатай шинэ бүтээл хийж өгөх хүсэлт тавьжээ. Энэ хүсэлтийн дагуу “Зулай цагаан Алтай” дууны шүлгийг бичсэний дараахан 1985 оны 6-р сард 10-р анги төгсөгчдөөс их, дээд сургууль, техникумд /тухайн үеийн мэргэжлийн сургуулиуд/ элсэлт авахаар Говь-Алтай аймагт очсон их, дээд сургуулийн багш нарын бүрэлдэхүүнд Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн багш хөгжмийн зохиолч Ч.Сангидорж очих үед зохиолч эмч 3.Гүнсэн нутгийнхаа уул усыг магтан дуулсан шинэ шүлгэндээ ая зохиож өгөхийг хүссэн байна. Хөгжмийн зохиолч Ч.Сангидорж мөн тэр өдөртөө 3.Гүнсэн гуайг дуудаж төгөлдөр хуур хөгжимд ая тоглож өөрөө аялан дуулж чиний энэ дууны чинь аялгуу нь шүлгийг уншихад өөрөө сэтгэлд буугаад ирлээ хэмээн дууг бүтээсэн тухайгаа өгүүлж байсан гэсэн. Харин 3.Гүнсэн хөгжмийн зохиолчид хандаж та энэ дууг 1985 оны 11-р сар хүртэл хэн нэгэн дуучинд өгөхгүйгээр хүлээж байна уу. Учир нь миний нутгийн /Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын/ соёлын өдрүүд Алтай хотод болох бөгөөд тэр үед энэ дуу анх удаагаа дуулагдах ёстой, сум нэгдлийн дарга БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар О.Ядамхүүгийн тусгай захиалгаар энэ дууг бид хоёр бүтээлээ гэдгийг ярьжээ. Ингээд 1985 оны 11-р сард Алтай хотод Бугат сумын соёлын өдрүүд болж тэр арга хэмжээний урлагийн тоглолтын нээлт болгож манай сумын 8-н жилийн дунд сургуулийн хөгжмийн багш Л. Батцагаан баянхуур хөгжимд тоглож Н.Сүхбаатар энэ алдарт дууг анх удаа Алтайчууддаа сонсгож Ардын дуу бүжгийн Алтай чуулгын тайзан дээр дуулсан бөгөөд үүгээрээ одоо ч бахархан дурсаж байдаг юм. Хожим нь энэ дууг Ардын жүжигчин Хавлааш дуулж монголын Радиогийн алтан фондод бичигдсэнээр Монголын Ард түмэнд энэ дуу алдаршсан. 

2004 онд Монголын Улаан загалмайн ерөнхий нарийн бичгийн дарга Чандмана сумын харьяат Самдандоржийн санаачлагаар Алтай хотод “Зулай цагаан Алтай” дуунд зориулсан хөшөө дурсгалыг бүтээн босгож Говь-Алтайчууд маань энэ дууг сүлд дуугаа болгосноо албан ёсоор баталгаажуулсан билээ.

Ангилал:1985 оны дуу
Ангилал:Монголын дуу
Монголын радиогийн дуу хөгжмийн “Алтан сан” хөмрөг

**Монголын радиогийн дуу хөгжмийн “Алтан сан” хөмрөг** буюу Радиогийн Алтан фонд- Ардын дуу хөгжмөөс эхлээд орчин цагийн манай урлагийн нэрт мастеруудын туурвисан дуу хөгжмийн шилдэг бүтээлүүдийг соронзон хальснаа буулган хадгалж ирсэн баримтын сан хөмрөг юм. 

1954 онд Монголын радиогийн дуу хөгжмийн “Алтан сан” хөмрөг үндэслэгджээ. “Радиогийн дуу хөгжмийн фонд”-ыг радиогийн хөгжмийн нэвтрүүлгийн ерөнхий редактор хөгжмийн нэрт зохиолч Сэмбийн Гончигсумлаа эмхлэн цэгцэлж төрөлжүүлэн байгуулжээ. Фондын анхны эрхлэгчээр радиогийн ууган нэвтрүүлэгч Лувсангийн Рагчаа томилогдон ажиллаж байжээ.

Манай радио сонсогчдын сайн танил В.Шекспир, Гёте, М.Горький, Гоголь, А.Чехов түүнчлэн манай шинэ үеийн ууган зохиолч Д.Нацагдоржийн алдарт зохиолууд, жүжгийн нэрт зохиолч **Д.Намдаг, Л.Ванган, Ч.Ойдов** нарын жүжгүүд, энэ санд хадгалагдаж байна. Мөн ардын хувьсгалын партизан, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, улс ба хөдөлмөрийн баатрууд, хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэр, соёл урлаг, ардын боловсрол, шинжлэх ухааны алдарт хүмүүсийн яриа дуртгалууд энд амьдаараа мөнхжин үлджээ.

1930-аад оны үед Москвад хийлгэсэн манай урлаг, соёлын алдартнуудын пянзны бичлэг байна. МУАЖ М.Дугаржав, Д.Ичинхорлоо нарын дуулснаас эхлээд л“Баян Монгол”, “Идэр жинчин” гэдэг ч юм уу, олон зуун дээр үеийн дуу бий. Бүгдийг нь тэр үеийн дуу хөгжмийн технологиос салгаж аваад хадгалчихсан байгаа. Монголын радиогийн “Алтан сан”-гийн бүтээлүүд он тооллын хувьд 1920-иод эхнээс эхтэй ч албан ёсоор сан болгож архивласан нь 1950-аад оны дунд үе юм.

Монголын радиогийн “Алтан сан” хөмрөг тнийтдээ 4000 нэгж, 160 гаруй мянган минутын материал бий. Үүн дотор асар олон төрлийн “юм” бий. Монгол дуурь, жүжиг, дэлхийн сонгомол жүжиг, кино, танин мэдэхүйн нэвтрүүлгүүд гээд. Нэр заавал, “Соёлч радио сонин” гэж нэвтрүүлэг 1000 дугаар явсан байгаа юм. Үүний 100, 200, 300..., 1000 гээд бүх тэгш тоотой дугаар хадгалагдаж байна.

Хамгийн сонирхолтой нь маш олон түүхэн хүмүүсийн яриа, дурсамж, дурдатгал хадгалагдаж байгаа. 1921 онд хувьсгал хийсэн АХ-ын партизануудын яриа л гэхэд нэр бүхий олон тооны хүн оролцсон нь бий. Анхны долоогийн нэг Их жанжин Д.Сүхбаатарын хүү Галсангийн яриа дурдатгал, АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Самбуу, МАХН-ын төв хорооны дарга Ю.Цэдэнбалын яриа болоод Монголын түүхийн онцгой, тэмдэглэлт үйл явдлын гэрч болсон бүх яриа бичлэг байдаг байна. 

Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн баярын Их хурлаас эхлээд, Үндэсний их баяр наадам, Монгол хүн сансарт ниссэн, Олимпоос медаль хүртсэн, 1990 оны цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгалын үйл явдал, түүнд лидерүүдийн хэлсэн үг гээд асар их үнэ цэнэтэй бичлэг, баримтууд байна.

“Алтан сан”-гийн бичлэгүүдийг аналоги системээс тоон систем рүү хөрвүүлэх ажил хийгдэж байна. 

2008 оноос хойш радиогийн “Алтан сан” хөмрөгийг бодлогоор баяжуулж байна. Түүх, угсаатны зүй, биет бус өв соёл, шинжлэх ухааны нэвтрүүлэг зэрэг сэдвийн хувьд өргөн хүрээтэй болгосон байна. 

“Алтан сан” хөмрөг бол монголчуудын бас нэг бахархал бөгөөд Монгол Улсын түүхийн тодорхой хэсэг радиод оршин байгаа гэсэн үг юм.

Ангилал:Монголын хөгжим
АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх ухааны академи

**АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх ухааны академи** (англи. *The National Academy of Sciences товч. NAS*) —1863 оны 3-р сарын 3-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Авраам Линкольны гарын үсэг зурж баталгаажуулсан АНУ-ын Конгрессын шийдвэрээр байгуулагдсан АНУ-ын шинжлэх ухааны тэргүүлэх бөгөөд ашгийн бус болон төрийн бус байгууллага юм. 

АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх ухааны академи нь Үндэсний Инженерийн Академи (англи. National Academy of Engineering, товч. NAE) болон Үндэсний Анагаах Ухааны Академи (англи. National Academy of Medicine товч.NAM) -ийн хамт Үндэсний Шинжлэх Ухаан, Инженерчлэл, Анагаах Ухааны Академийн нэг хэсэг юм.

Мөн Үндэсний академиуд нь олон нийтийн ач холбогдолтой асуудлаар эсвэл АНУ-ын Засгийн газрын хүсэлтээр төрийн бодлого хэрэгжүүлэхэд зөвлөх, судалгааны хүрээлэнгүүд бөгөөд төвүүдэд болон төрийн захиргааны байгууллагуудад зөвлөх үүрэгтэй ажилладаг байна.

2022 оны байдлаар тус академи 2,493 бүрэн эрхт гишүүнтэй бөгөөд 491 гадаад гишүүнтэй, тэдгээрийн 190 орчим гишүүд Нобелийн шагналтнууд юм. Шинэ гишүүдийг хуучин гишүүдийн нууц санал хураалтаар бүх насаар нь сонгодог. Шинжлэх ухааны гавъяаг хүлээн зөвшөөрөх хамгийн хүндтэй бэлгэдлийн нэг бол академичаар сонгогдох явдал байдаг юм.

АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх ухааны академи нь Олон Улсын Шинжлэх Ухааны Зөвлөлийн (ISC) гишүүн 135 байгууллагын нэг юм. Хэдийгээр улсын болон орон нутгийн шинжлэх ухааны академитай албан ёсны харилцаа байхгүй ч албан бус холбоотой ажилладаг байна. Үндэсний академийн гишүүдээс сонгогдсон таван ажилтан (ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгч, дотоод хэргийн нарийн бичгийн дарга, олон улсын нарийн бичгийн дарга, нярав) болон 12 Зөвлөлийн гишүүнээс бүрдсэн 17 гишүүнтэй Зөвлөл академийг идирддаг байна. АНУ-ын Засгийн газрын агентлагууд академийн үйл ажиллагааны 85 орчим хувийг санхүүжүүлдэг. Үлдсэн 15 %-ийн санхүүжилтийг Холбооны Засгийн газар, хувийн сангууд, аж үйлдвэрийн бусад байгууллагуудаас авдаг юм.


Ангилал:1863 онд байгуулагдсан
Ангилал:АНУ-ын шинжлэх ухааны байгууллага
Ангилал:Вашингтоны (хот) байгууллага
Ангилал:Шинжлэх ухааны академи
Ангилал:Үндэсний академи
Смитсоны хүрээлэн

**АНУ-ын Смитсоны хүрээлэн** (англи. *Smithsonian Institution*) -АНУ дахь олон музейнүүдийн цогцолбор бүхий эрдэм шинжилгээний судалгаа болон боловсролын хүрээлэн. 1846 оны 8-р сарын 10-нд АНУ-ын Конгрессын албан ёсны шийдвэрээр анх байгуулагдсан АНУ-ын Засгийн газрын байгууллага юм.  АНУ-ын Засгийн газар болон хувийн хөрөнгө оруулагчид, мөн хэвлэн нийтлэх, арилжааны үйл ажиллагаа (гол төлөв боловсролын болон танин мэдэхүйн тоглоом, хөтөлбөр, видео бичлэг, бэлэг дурсгалын зүйл худалдаалах) замаар санхүүждэг.

## Нэршил 
Хүрээлэнгийн нэрийг "АНУ-д мэдлэг оюуныг хөгжүүлж түгээн дэлгэрүүлэхэд үйлчлэхийг төлөө байгуулсан байгууллага" хэмээн гэрээсэлсэн Английн эрдэмтэн Жеймс Смитсоныг (англи. *James Smithson*; 1765— 1829) хүндэтгэн өгчээ. 

## Үйл ажиллагаа 
Смитсоны хүрээлэн 19 музей, 21 номын сан, 9 судалгааны төв, амьтны хүрээлэн зэрэг түүх, архитектурын үзмэрүүд зэрэг төрөл бүрийн 154 сая эд зүйл хадгалдаг тул "үндэсний агуулах" гэж олон нийт нэрлэгддэг ажээ. Хүрээлэнгийн ихэнх байгууллагууд Вашингтонд байрладаг байна. Бусад салбар байгууламжууд Аризона, Мэрилэнд, Массачусетс, Нью-Йорк, Питтсбург, Техас, Виржини зэрэг АНУ-ын 45 мужуудад бөгөөд Пуэрто-Рико, Панам зэрэг улсад нийт 200 гаруй байгууллага, музейнүүд Смитсоны хүрээлэнгийн дэргэдэх салбарууд юм. 

Жил бүр 30 сая орчим хүн тус хүрээлэнгийн байгууллагуудад үнэ төлбөргүй зочилж сонирходог байна. Жилийн төсөв нь ойролцоогоор 1.2 тэрбум доллар бөгөөд гуравны хоёр нь холбооны төсвөөс санхүүждэг байна. 2021 оны байдлаар тус байгууллагын хөрөнгө нийт 5.4 тэрбум доллар байна.

## Удирдлага 
### Смитсоны хүрээлэнгийн нарийн бичгийн дарга нар: 
# Жозеф Хэнри, Joseph Henry, 1846–1878
# Спэнсер Фүллэртон Байрд, Spencer Fullerton Baird, 1878–1887
# Самүэл Пиерпонт Ленгли, Samuel Pierpont Langley, 1887–1906
# Чарлз Дүлитл Уалкот, Charles Doolittle Walcott, 1907–1927
# Чарлз Грийли Эббот, Charles Greeley Abbot, 1928–1944
# Александер Ветмор, Alexander Wetmore, 1944–1952
# Леонард Кармитчэл, Leonard Carmichael, 1953–1964
# Сидней Диллон Рипли, Sidney Dillon Ripley, 1964–1984
# залуу Роберт МакКормик Адамс, Robert McCormick Adams, Jr., 1984–1994
# Айра Майзл Химан,  Ira Michael Heyman, 1994–1999
# Лоуренс М.Смол, Lawrence M. Small, 2000–2007
# Ж.Вэйн Клоу, G. Wayne Clough, 2008–2015
# Дэвид Ж.Скортон, David J. Skorton, 2015–2019
# Лонни Банч, Lonnie Bunch, 2019 оноос ерөнхийлөгч


Ангилал:1846 онд байгуулагдсан
Ангилал:АНУ-ын музей
Ангилал:АНУ-ын сан
Ангилал:Вашингтоны (хот) урлагийн музей
Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр

**Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр**- Өвөрхангай аймгийн Соёл урлагийн байгууллага.

## Түүх 
1932 онд “Улаан гэр” нэртэйгээр тулгын чулуугаа тавьж, хоёр орон тоотой (Наянтайн Орги) ажиллаж эхэлсэн тус байгууллага жил тутамд бүтэц, орон тоогоо нэмэгдүүлэн урын сангаа арвижуулж, улмаар 1957 онд Соёлын ордон болон өргөжсөн байна. 1985 онд МАХН-ын Төв хорооны 166 дугаар тогтоолоор Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр хэмээх албан ёсны нэршилтэй болсон. 

Д.Намсрайн “Алтан түлхүүр” драмын жүжиг, “Аз жаргал” концертоор анхны уран бүтээлээ эхлүүлж байсан түүхтэй театр ажээ.

## Орчин үе 
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны 141 дүгээр зарлигаар Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрыг “Алтан гадас” одонгоор шагнуулав. 

2015 онд 30 жилийн ойгоо тэмдэглэж буй Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрыг Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн нэрэмжит болгох шийдвэрийг аймгийн ИТХ-аас гаргасан байна. 

Тус театрын тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх 100 гаруй сая төгрөгийн санхүүжилтыг улсын төсөвт суулгасан бөгөөд батламжийг аймгийн Засаг дарга А.Ишдорж 2021 онд гардуулсан байна. 

Өвөрхангай аймгийн “Хөгжимт драмын театрын хөгжлийн хөтөлбөр” 2014 оноос эхлэн хэрэгжиж байна.

Өндөр гэгээний өв соёлыг сурталчлах, “Төв халхын уртын дуу”-г өвлүүлэх, халх биелгээ бүжиг, драмын урлагаар брэнд бий болгох, менежментээ сайжруулан, мэргэжлийн урлагийн байгууллагын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх зэрэг олон зорилтыг хөтөлбөрт тусгасан юм.

Энэ хүрээнд зохиолч н.Бяруузаны “Өндөр гэгээн”, Б.Батнасангийн “Дарнатын хувилгаан” зэрэг зохиолуудыг драмын брэнд бүтээл болгохоор ажиллаж байна. Мөн “Бурхадын шуранхайтай нутаг” уртын дууны уралдаан, уртын дуучин МУГЖ. С.Сумъяагийн нэрэмжит уртын дуу дуулаачдын уралдааныг уламжлал болгон зохион байгуулж хэвшжээ.

МУ-ын УГЗ Н.Ганхуяг “Хайрт Долгор багшдаа” жүжгийг СТА О.Найманжаргал найруулан тавьж, жүжигчин СТА Ж.Оюун-Эрдэнэ, залуу жүжигчин Г.Ариунболд, Ц.Барсболд, Р.Батсүрэн, Т.Батболд нар тоглон үзэгчдээс өндөр үнэлэлт авсан. Энэ уран бүтээл нь анхны гэрээт уран бүтээлийн хэлбэрийг агуулснаараа онцлог болсон юм.

2023 оны 7-р сард Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчид Франц улсын Ганнатын хотод зохиогдож буй ардын урлагийн олон улсын фестивальд өөрийн орны түүх, өв соёлоо сурталчлан амжилттай оролцсон байна. 

Тус байгууллага нь уран бүтээл, үйлчилгээний нийт 56 ажиллагсадтайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд уран бүтээлийн чанар хүрээмж, уран бүтээлчдийн ур чадвар, иргэдийн эрэлт хэрэгцээнд тулгуурласан урлаг, соёлын үйлчилгээ үзүүлэх талаар иргэдээс судалгаа авч, түүнд тулгуурлан уран бүтээлийн бодлого чиглэлийг баримтлан ажиллаж байна. 

Хөгжимт драмын театрын захирал Д.Түмэнжаргал.

Ангилал:1932 онд байгуулагдсан
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн барилга байгууламж
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Ардын дуу бүжгийн “Алтай” чуулга

**Ардын дуу бүжгийн “Алтай” чуулга**- Говь-Алтай аймгийн Соёл, урлагийн байгууллага.

## Түүх 
Анх Соёлын яамны сайдын 1966 оны 3-р сарын 15-ны өдрийн 29 тоот тушаалаар байгуулагдсан Ардын дуу бүжгийн “Алтай” чуулга анхны тоглолтоо 1967 оны 5 сарын 1-нд “Намын ачаар” нэртэй концерт тоглон үүд хаалгаа нээсэн түүхтэй ажээ. Энэ үед 50 гаруй уран бүтээлч, 10 гаруй ажилтантай байжээ
Говь-Алтай аймгийн Ардын дуу бүжгийн "Алтай" чуулга 1966 онд байгуулагдаад баруун хязгаарын ард түмэнд соёл урлагийн үйлчилгээ үзүүлдэг тус чуулгын уран бүтээлчид жүжиг, дуулалт жүжиг, концерт болон урлаг соёлын олон арга хэмжээг зохион байгуулжээ. 

## Орчин үе 
Уг чуулга 50 жилийн хугацаанд  хөдөөгийн ард иргэдэд урлаг соёлоор үйлчлэх, соёлын биет болон биет бус үнэт өв зүйлийг хадгалж хамгаалах, сурталчилах, түгээн дэлгэрүүлэх, ардын урлагийг хөгжүүлэх ариун их үйлсэд хүчин зүтгэж, эгнээнээсээ УГЗ Л.Гочоосүрэн, М.Норсонжав, Ш.Аюуш, гавьяат жүжигчин Д.Доёддорж, З.Дашбалбар, П.Мөнхөө, З.Тэрбиш, Б.Рина, Ц.Оюунцэцэг, Б.Лхагва, Л.Оюунчимэг зэрэг олон арван алдартан гавьяатууд, мэргэжлийн уран бүтээлчдийг төрүүлэн гаргасан байна. 50 жилийн хугацаанд 30 гаруй жүжиг, 20 гаруй дуулалт жүжиг, 100 гаруй бүрэн хэмжээний концертыг үзэгч түмэндээ хүргэжээ. Тус чуулга зах зээлийн ороо бусгаа цаг үед ч хаалга үүдээ барилгүй орон нутаг, эх орондоо төдийгүй Болгар улсын Бургас хот, Якут улс, БНХАУ-ын Ганьсу мужийн Сүбэ аймаг, БНАСАУ-д болдог “Хаврын баяр” ОУ ын наадамд, ӨМӨЗО-ны Хөх хотноо болсон Азийн урлагийн 9-р их наадамд оролцож гадаад улс оронд өөрийн уран бүтээлээ сурталчилан таниулж, цаг хугацааны арвин баялаг туршлагатай, ур чадвартай уран бүтээлч мэргэжлийн урлагийн байгууллага болон хөгжиж байна. 

2016 онд түүхт 60 жилийн ойг тохиолдуулан аймгийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор тус чуулгыг Монгол улсын төрийн хошой шагналт, эрдэмтэн зохиолч Чадраабалын лодойдамбын нэрэмжит болгосон байна.

2015 онд 5.5 тэрбум төгрөгийн өртгөөр боссон 500 хүний суудалтай "Алтай" чуулгын шинэ байр нээлтээ хийсэн. Өнөөгийн байдлаар "Алтай" чуулгад нийт 69 хүн ажиллаж байна.

Олон жилийн түүхтэй ардын дуу бүжгийн “Алтай" чуулга  аймгуудын чуулгыг хөгжимт драмын театр болгон өөрчлөх үед ардын дуу бүжгийн чуулга нэрээрээ үлдсэн цорын ганц байгууллага гэдгээрээ онцлогтой.

Ангилал:Монголын хамтлаг
Ангилал:Говь-Алтай аймаг
Ангилал:1966 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Базарваанийн Авирмэд

**Базарваанийн Авирмэд** нь найрал дууны удирдаач мэргэжилтэй. Тэрээр 1956 оны 3-р сарын 12-нд Хэнтий аймгийн Батноров сумын нутаг Харгана уулын "Хавцалын жалга" хэмээх газар төржээ. 

1972-1976 онд Улаанбаатар хотын Багшийн сургуулийн дуу хөгжмийн багшийн анги, 1980-1986 онд ЗХУ-ын Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит Уралын хөгжмийн их сургуулийн найрал дууны удирдаачийн ангийг тус тус дүүргэсэн байна. 1976 оноос Хэнтий аймгийн Дадал, Өмнөдэлгэр, Батноров сумдын дунд сургуулийн дуу хөгжмийн багш, пионерийн ахлах удирдагч, 1986 оноос Ардын дуу бүжгийн "Хан Хэнтий" чуулгын найрал дууны багш, хөгжмийн удирдаач, найруулагч, даргаар ажиллажээ. 1995 онд МХөЗХ-ны гишүүнээр элссэн. 1978 онд Соёлын яамны жуух бичиг, 1981 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол, 2010 онд "Алтан гадас" одон, 2021 онд Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн.

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Батноровын хүн
Ангилал:Монголын удирдаач
Ангилал:20-р зууны хөгжимчин
Ангилал:21-р зууны хөгжимчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн‎
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Бастилийн цайз

**Бастилийн цайз** (франц. l*a Bastille*, түүхэн нэр нь -*la Bastille Saint-Antoine*) -Парис хот дахь францын улс төрийн гэмт хэрэгтнүүдийг хорьж байсан 1370-1381 онд анх баригдсан цайз юм. Энэхүү цайзыг 1789 оны 7-р сарын 14-нд хувьгалчид эзэлсэнээр Францын хувьсгал эхэлсэн түүхтэй.  

1791 онд Бастилийн цайзыг бүрэн нурааж үгүй болгосон байна. Өнөөгийн байдлаар нурсан цайзын туурин дээр Парис хотын Бастилийн Дуурийн театр (франц. *Opéra de la Bastille, Opéra Bastille*) бүхий олон гудамж, өргөн чөлөөний уулзвар болох алдарт Бастилийн талбай оршдог бөгөөд газар доогуур нь Парисын метроны гурван шугамын уулзавар баригдсан ажээ.

## Цайз 
Бастиль бол нэг тал нь хот руу, нөгөө тал нь хотын зах руу харсан, 8 цамхаг бүхий жижиг хашаатай, өргөн, гүн шуудуугаар хүрээлэгдсэн түүн дээгүүр дүүжин гүүртэй асар том тэгш өнцөгт барилга байсан юм. 

## Бастилийн цайзад хоиргдож байсан алдартнууд: 
* Ашиль де Арле
* Франсуа де Монморанси
* Мишель де Монтень
* Бернар Палисси
* Вольтер: (1717, 1726);
* Жан Франсуа Мармонтель;
* Ла-Бомелль (1753 и 1757);
* Ламтан Андре Морелле (1760);
* шог зохиолч Ленге (1780—1782), Жак Пьер Бриссо (1784) нар;
* Алессандро Калиостро;
* маркиз де Сад;
* гүнж Де Ламотт;
* Бомарше (1785);
* кардинал Луи де Роган;
* Николя Фуке болон бусад.

Ангилал:Францын хувьсгал
Ангилал:Францын үндэсний бэлгэ тэмдэг
Ангилал:Шинэ эриний өмнөх Францын түүх
Пуэрто Рико

**Пуэрто Рико** (испани. *Puerto Rico* —орч. «баян боомт»), албан ёсоор — **Чөлөөт хамтарсан Пуэрто Рико улс** (испани. *Estado Libre Asociado de Puerto Rico*), буюу **Хамтын нийгэмлэгийн** **Пуэрто Рико** (англи. *Commonwealth of Puerto Rico*) — АНУ-аас хамаарал бүхий удиридлга доор байдаг арлын газар нутаг; АНУ-ын Үндэс хууль бүрэн үйлчилдэггүй, дээд удирдлага АНУ-ын Конгресст байдаг боловч тус арлын газар нутаг өөрөө өөрийгөө удирдах тогтолцоотой. 

Пуэрто Рико нь өөрийн гэсэн Үндсэн хуультай, хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх засаглалтай байдаг ажээ. Иргэний харьяалал, мөнгөн тэмдэгт, батлан ​​хамгаалах асуудал дээр АНУ холбогддог. Нутаг дэвсгэрийн статусын талаар тодорхой хууль эрх зүйн орчин байхгүй байгаа тул энэ асуудлыг арал дээр болон АНУ, НҮБ-д идэвхтэй хэлэлцэж байгаа болно.  

Хүн ам нь 2020 оны хүн амын тооллогоор 3.285.874 байсан бөгөөд газар нутаг нь -9104 км² юм.

## Газар нутаг 
Карибын далай дахь Пуэрто Рико арал болон хүрээлсэн жижиг арлууд дээр оршдог. Гол арал нь 170 км урт, 60 км өргөн уулархаг нутагтай бөгөөд хойд болон өмнөд хэсгээрээ далайн томоохон эргүүд хүрээлдэг ажээ.


Ангилал:АНУ-ын харьяа газар нутаг
Ангилал:АНУ-ын колоничлолын түүх
Ангилал:Америк дахь Испанийн колоничлолын түүх
Ангилал:Арлын орон
Руан

**Руа́н** (фран, норманд. *Rouen* [ʁwɑ̃]) — Францын умард нутаг дахь Норманди аймгийн түүхэн нийслэл. Өнөө үед Норманди мужийн болон Далайн эрэг дахь Сена-гийн (франц. *Seine-Maritime*) департаментын префектур буюу захиргааны төв.  1.255.883 хүн амтай хот. 

## Газар зүй 
Эхэндээ энэ хот зөвхөн Сена мөрний баруун эрэгт байрладаг байв. Одоогийн байдлаар зүүн эрэг дахь Сент-Северийн (франц. *Saint-Sever*) дүүрэг, түүнчлэн Лакруа арал нь хотын хязгаарт багтдаг болсон байна. Хотын умард хэсэг толгодтой бөгөөд тэгш өндөрлөгт давамгайлдаг ажээ.

Сена мөрөн тус хотын нутагт 179 га талбайг эзэлдэг. Руан хот 300 гаруй га тохижилттой талбай, 210 км тээврийн зам, 16 км дугуйн зам, 8 км явган хүний ​​гудамжтай. 1971 онд "Rue du Gros-Horloge" гудамж Францын анхны явган хүний ​​гудамж болсон түүхтэй.

## Эдийн засаг 
Руан хотод далайн хөлөг онгоцонд нэвтрэх боломжтой томоохон голын боомттой (далайн хөлөг онгоцноос барааг гол, төмөр зам руу шилжүүлэн ачих). Хотод хөвөн болон нэхмэлийн үйлдвэрлэлийн бусад салбарууд хөгжсөн. Хотын захад төмөрлөг, механик инженерчлэл байдаг; газрын тос боловсруулах, хими, мод, цаасны үйлдвэрүүдтэй.

Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Жанна д’Арк
Ангилал:Келт гаралтай суурингийн нэр
Ангилал:Нормандийн суурин
Ангилал:Сена мөрний суурин
Ангилал:Францын аймаг
Ангилал:Францын их сургуулийн хот
Ангилал:Францын мужийн нийслэл
Ангилал:Францын хот
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн хот
Александр Радищев

**Александр Николаевич Радищев** (1749 оны 8-р сарын 20- Оросын хаант улсын Москва хотод төрсөн— 1802 оны 9-р сарын 12-нд, Санкт-Петербург хотод нас барсан) — оросын зохиолч, яруу найрагч, гүн ухаантан. Петербургийн гаалийн газрын дарга, Оросын I Александр хааны үед хууль боловсруулах Комиссын гишүүн. 
Тэрээр 1790 оны 6-р сард нэрээ нууцлан хэвлүүлсэн "Санкт-Петербургээс Москва хүртэлх аялал" хэмээх гол бүтээлээрээ алдартай болсон.

## Намтар 
Тэрээр бага насаа Калуга мужийн Боровский дүүргийн Немцово тосгон дахь эцгийнхээ эдлэнд өнгөрөөжээ. Түүний эцэг латин, польш, франц, герман хэлээр чөлөөтэй ярьдаг шүтлэгтэй нэгэн байсан тул түүнд анхан шатны боловсрол олгосон гэдэг. Москвагийн их сургууль нээгдсэний дараа удалгүй 1756 онд Александрын эцэг түүнийг Москвад үргэлжлүүлэн сургахаар аваачсан байна. Энд тэрээр нагац ах Аргамаковынд амьдарч  XV Луи хааны хавчлагад өртөөд зугтаж ирсэн францын Руан хотын парламентын зөвлөх асан франц хүнд сурагчаар оржээ. Нагац ахын хүүхдүүдийн хамт Их сургуулийн гимназийн профессор, багш нартай гэрээр хичээллэж мэдлэгээ зузаатгах боломж олдсон байна.

1762 онд II Екатерина хаан ширээнд өргөмжлөгдсөний дараа Радищев Санкт-Петербург руу Язгууртнуудын эрэгтэй хүүхдийн сургуульд элсэж суралцахаар явжээ. 

Дөрвөн жилийн дараа 12 залуу язгууртнуудын хүүхдийн хамт Германы Лайпцигийн их сургуульд хуулийн чиглэлээр суралцахаар түүнийг илгээжээ. Тэнд байх хугацаандаа Радищевийн мэдлэг их өргөжин тэлжээ. Шинжлэх ухааны суурь мэдлэгээс гадна тэрээр Францын дэвшилтэт сурган хүмүүжүүлэгчдийн бүтээлтэй танилцаж санааг өөртөө шингээж авчээ. Энэ бүхэн 20 жилийн дараа гарсан хөрөнгөтний хувьсгалын үндэс суурь болсон байна. 

Радищевын Лайпцигт хамт сурч байсан нөхдүүдийн дотроос Федор Васильевич Ушаков нь Радищевт асар их нөлөө үзүүлсэн юм. Ушаков бусад нөхдөөсөө илүү туршлагатай, төлөвшсөн хүн байсан бөгөөд түүний нэр хүндийг бусад нь үг дуугүй шууд хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.

1771 онд Радищев Санкт-Петербургт буцаж ирээд удалгүй офицер болж, зөвлөхийн зэрэгтэй болжээ. Тэрээр Сенатад ажилтнуудын "сонин" нөхөрлөл, дарга нарынхаа бүдүүлэг харьцсанаас болж дарамт амсаж удалгүй ажлаасаа гарчээ.  Радищев Санкт-Петербургийн командлагч генерал Яков Брюсийн штабт ахлах хянагчаар орж, үүрэгт ажилдаа ухамсартай, зоригтой ханддагаараа ялгарч байжээ. 1775 онд ажлаасаа гарч Лайпциг дэх найзынхаа эгч Анна Васильевна Рубановскаятай гэрлэж, хоёр жилийн дараа худалдаа, аж үйлдвэрийн салбарыг хариуцдаг яаманд оржээ. Тэнд тэрээр гүн Александр Воронцовтой маш дотно найзууд болсон байна.

1789 онд тэрээр гэртээ хэвлэх үйлдвэр авч суурилуулж 1790 оны 5-р сард "Петербургээс Москва хүртэлх аялал" хэмээх үндсэн бүтээлээ гэртээ нууцаар хэвлэсэн байна. 

Үүний дараа түүнд цаазаар авах ял оноосон боловч сүүлдээ олон нэр хүндтэй хүмүүсийн дэмжлэгээр 10 жил нутаг зааж цөлөх ялаар сольжээ.

Ангилал:1749 онд төрсөн
Ангилал:1802 онд өнгөрсөн
Ангилал:18-р зууны гүн ухаантан
Ангилал:Москвагийн зохиолч
Ангилал:Москвагийн хүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Оросын гүн ухаантан
Ангилал:Оросын чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:II Екатерина
Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн
Ангилал:Шинэ эриний өмнөх гүн ухаантан
Элеонор Рузвельт

**Анна Элеонор** (**Э́ленор**) **Рузвельт** (англи. *Anna Eleanor Roosevelt* ; 1884 оны 10-р сарын 11-нд Нью-Йорк хотод төрсөн —1962 оны 11-р сарын 7-нд Нью-Йорк хотод нас барсан) — америкийн нийгмийн зүтгэлтэн, АНУ-ын 32 дахь Ерөнхийлөгч Франклин Делано Рузвельтын гэргий бөгөөд 26 дахь Ерөнхийлөгч Теодор Рузвельтын хамаатан. 

## Үйл ажиллагаа 
Элионор Рузвельт нийтлэгч, зохиолч, улс төрч бөгөөд хүний ​​эрхийн төлөө тууштай тэмцэгч байсан. Түүнийг нөхрийнхөө улс төрийн өсөлтөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг. Нэн ялангуяа 1921 оноос нөхөр нь полиомиелит өвчин тусч тэргэнцэрт суугаа больсон үе юм. Элионор Рузвельт тэргүүн хатагтайн албан тушаалаа ашиглан Шинэ чиглэл болон Рузвельтийн бусад шинэчлэлийг идэвхтэй сурталчилан таниулж байжээ. 

1941 онд Элеонор Рузвельт Батлан ​​хамгаалахын дэд сайдын албан тушаалд томилогдсон бөгөөд Дэлхийн 2-р дайны үед тэрээр Их Британи дахь Америкийн цэргүүд болон Номхон далай, Австрали, Шинэ Зеланд дахь Америкийн баазуудаар очиж байжээ. Мөн тэрээр 1940-оод онд "Freedom House" олон нийтийн байгууллагыг үүсгэн байгуулагчдын нэг байсан. 

Элионор Рузвельт нь Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал батлагдахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гавьяатай хүн юм.  

Элионор Рузвельт НҮБ-ыг байгуулахад оролцож, Сенатын дэмжлэгтэйгээр АНУ-ын Ерөнхийлөгч Харри Трумэн түүнийг НҮБ-ын Ассамблейн төлөөлөгчөөр томилогдсон байна. НҮБ-д ажиллаж байхдаа Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг боловсруулах Хороог тэргүүлж байсан. Харри Трумэн түүнийг хүний ​​эрхийн салбарт гаргасан амжилтыг үнэлж “Дэлхийн тэргүүн хатагтай” хэмээн нэрлэж байжээ. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Эйзенхауэр сонгогдсоны дараа тэрээр 1953 онд НҮБ-д суугаа Америкийн төлөөлөгчөөр ажиллахаа больсон юм.

Насаараа улс төрд оролцсон Э.Рузвельт Ерөнхийлөгч Жон Кеннедигийн засаг захиргааны үед Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Эмэгтэйчүүдийн асуудлын хорооны даргаар ажиллаж, идэвхтэй үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсэн. Хорооны үйл ажиллагаа нь феминизмын хоёр дахь давалгааны эхлэлийг тавьсан юм.

1962 оны 11-р сарын 7-нд Элеонор Рузвельт 78 насандаа нас барахад нөхрийнх нь шарилын дэргэд Хайд Парк Роуз цэцэрлэгт хүрээлэнд оршуулжээ.

Ангилал:1884 онд төрсөн
Ангилал:1962 онд өнгөрсөн
Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:АНУ-ын тэргүүн хатагтай
Ангилал:АНУ-ын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:НҮБ-ын Хүний Эрхийн шагналтан
Ангилал:НҮБ-ын тэргүүн
Ангилал:Рузвельт (овог)
Ангилал:Улаан Загалмайн хүн
Ангилал:Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Ангилал:Франклин Рузвельт
Ангилал:Энхтайвны хөдөлгөөний хүн
Сена мөрөн

**Сена мөрөн** (франц. *Seine* , латин. *Sequana*) — Францын улсын нутгаар урсдаг мөрөн. 

Урт нь — 776 км бөгөөд ус цуглуулах талбай нь — 78,65 мянган. км².

Усан хангамж нь ихэвчлэн борооны ус болдог, 11-р сараас 3-р сар хүртэл түвшин нэмэгддэг, зуны улиралд ус багатай болж татардаг байна. Парис хот орчим мөрөний дундаж урсац 250 м³/с, амны ойролцоо 450-500 м³/с байдаг байна. Далайн түрлэгийн нөлөө Руан хотоос 35 км-ийн өндөрт үргэлжилдэг (Руан хот дахь далайц нь 2 м орчим, Ле Хаврд - 7.5 м). Хүчтэй борооны үед Сена мөрөн үерлэдэг байна. Голын хамгийн том үерийн нэг нь 1910 онд болсон: Сена мөрөн Парисыг үерт автуулж хотод эдийн засгийн асар их хохирол учруулж байжээ.

20-р зууны 60-аад он гэхэд Сена мөрний усны бохирдлын хэмжээ дээд хязгаарт хүрч байв. Гэсэн хэдий ч дараагийн жилүүдэд Сена мөрнийг бохирдлоос урьдчилан сэргийлэх хэд хэдэн томоохон арга хэмжээ авснаар байгаль орчныг ихээхэн сайжруулж чаджээ.


Ангилал:Гранд Эстийн гол мөрөн
Ангилал:Европын гол мөрөн
Ангилал:Франц дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Францын гол мөрөн
Ангилал:Францын усан тээвэр
Монгол Улсын Хүүхэлдэйн театр

**Монгол Улсын Хүүхэлдэйн театр**- Монгол Улсын Соёл, урлагийн байгууллага. 

1930-аад оны эхээр Улсын төв театрын жүжигчин Д.Бат-Очир, Д.Ичинхорлоо нар “Архангайн алаг дээлт Дамдин” хэмээх хүүхэлдэйн жүжиг тоглож байсан болон ардын жүжигчин алиа хэмээх Данзан “Бүтэлгүй анчин” “Сургуультай сармагчин” зэрэг хүүхэлдэйн гоцлол үзүүлж байжээ.

Анх 1948 оны 7-р сарын 17-нд маршал Х.Чойбалсангийн санаачилгаар тухайн үеийн БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 203 дугаар тогтоол гарч анх үүсэн байгуулагдсан байна. Сүүлд МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1950 оны 12-р сарын 1-ний өдрийн 72/117 дугаар хурлын тогтоолоор “Урлагийн аргаар хүүхдийг өөрийн нам ба эх орондоо хязгааргүй үнэнч бөгөөд ард түмнийхээ ашиг тусын төлөө хэрэгт үнэнч шударгаар зүтгэх ба өндөр үзэл сурталч, соѐлч сэтгэлгээгээр хүмүүжүүлэхэд идэвхтэй дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх” зорилго бүхий Хүүхдийн төв театрыг тус тус байгуулжээ.

Өнгөрсөн хугацаанд хүүхэд, багачуудад зориулан хүүхэлдэйн олон төрөл хэлбэрээр уран бүтээлээ туурвиж соёл, урлагийн боловсролыг олон нийтэд түгээн дэлгэрүүлэн ажиллаж буй хүүхэлдэйн урлагийн цорын ганц мэргэжлийн театр юм.

Тус театр нь байгуулагдсаныхаа эхний он жилүүдэд “хуруун” ба “таягт” хүүхэлдэйгээр голлон тоглож байсан бол өнөө үед хүүхэлдэйн олон төрөл хэлбэрийг хөгжүүлж “сүүдрийн”, “кварцын”, “багт” болон “утсан хүүхэлдэй”-н техникийг эзэмшиж, дэлхийн хүүхэлдэйн урлагийн хөгжлийн хурдацтай хөл нийлүүлэн хөгжихийг эрмэлзэж байна.

Монгол Улсын Хүүхэлдэйн театрын жүжигчид уран бүтээлээрээ олон улсын хүүхэлдэйчдийн их наадмуудад амжилттай оролцож айлчлан тоглолтуудыг хийн, харилцаа холбоо тогтоон өргөжүүлж Монгол үндэсний соёл, зан заншил, өв уламжлал соёлоо сурталчилан, хөгжүүлсээр байгаа юм.

Тус театр нь 2020 оны байдлаар нийт 31 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа бөгөөд үүнээс 17 нь уран бүтээлчид юм. Үүнд: мэргэжлийн хүүхэлдэйн жүжигчин - 11, найруулагч - 1, гэрлийн инженер - 1, дууны инженер - 1, тайзны ажилтан - 1, хүүхэлдэй урлаач - 2, 1 зураачаас бүрдэн хүүхдийн тайзны уран бүтээлийг туурвин ажиллаж байна. Жүжигчдийн хувьд 2 - 32 жил ажиллаж байгаа бөгөөд СУИС, КУДС, Мюзик холл болон ОХУ-ын Санктпетербург хотын Урлагийн Академийг төгссөн.

2023 оны байдлаар нийт 140 гаруй уран бүтээл бүхий урын сантай театр болон хөгжсөн.

Тус театр нь захиргаа, маркетинг, уран бүтээл, үйлдвэр, тайзны албуудаас бүрэлдэх ба нийт 160 хүний суудал бүхий үзвэрийн танхимтай, үзэгчдийн танхимд пробил, гэрэлтүүлгийн тоног төхөөрөмж, “5.1 surround sound system”-ийг тус тус нэвтрүүлэн ажиллаж байна.

Ангилал:1948 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж
Шадибег

**Шадибег** (?-1409) бол 1399-1407 онд Алтан Ордыг захирсан хаан юм. Тэрээр Зүчи ханы хөвүүн Тугатөмөрийн удамчир Кутлукбегийн хөвүүн бөгөөд Төмөркутлук хааны үеэл. Шадибег хэдийгээр хаан байсан ч, төр улсын бүх эрх мэдэл, зарлиг шийдвэрүүд беглярбег Едигейд төвлөрч байсан. 

1399 оны сүүлчээр Төмөркутлук хаан архиа хэтрүүлж хүртээд тэнгэрт хальсны дараа Эдигү беглярбегийн шийдвэрээр хаанд өргөмжлөгдөв. 1400-1406 онд Тохтамыш хааныг устгахаар хэд хэдэн удаа байлдаж, 1406 онд одоогийн Тюмень хотын орчимд болсон тулалдаанд Тохтамышийг устгасан ч, хөвүүдийг нь Литвын вангаас авч чадсангүй. Удалгүй Едигей ноёны нөлөөнөөс гарч бие даахыг оролдож байгаад Едигейд баригдаж Астраханиар дамжин Ширван руу зугтав. 1409 онд Шамахи хотод Едигейн талын хүмүүст алуулав. 

Шадибегийн хөвүүн Гият ад-Дин 1421, 1423-1426 онд Алтан Ордын хаан сууринд залагдаж байсан. Гият ад-Дины хөвүүн Мустафа 1431-1433 онд Астраханьд, 1440-1446 онд Ордын улс, 1447-1464 онд Хорезмд хаанчилж байсан. 

## Ургийн бичиг 
* Чингис хаан 
* Зүчи хан
* Тугатөмөр
* Кинтөмөр
* Абай
* Нумхан 
* Кутлукбег
* **Шадибег**

Ангилал:1409 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Зүчийн удам
Болд (Алтан Орд)

**Болд султан** нь 1407-1410 онд Алтан Ордыг захирсан хаан боловч, төрийн эрхийг баригч Едигей их ноёны утсан хүүхэлдэй төдий байсан. Тэрээр Зүчи ханы хөвүүн Тугатөмөрийн удамчир Төмөркутлук хааны хөвүүн. 1407 онд Шадибег хаан Едигейгийн нөлөөнөөс гарахыг оролдож бүтэлгүйтэн зугтсны дараа Эдигү ноён урьд хааны хөвүүнийг шинэ хаанаар сонгов. 

1408 оны 11 сард Едигей беглярбегийн удирдсан цэргүүд Москвагийн харьяаны Коломна, Переяславль, Ростов, Дмитров, Серпухов, Доод Новгород, Городец хотуудыг довтлон эзлэж, Москва хотыг бүслэн байлдав. Энэ үеэр Москвагийн хатгаасаар Тохтамышийн хөвүүн Керим берди Сарай руу довтлон Болд султаныг зайлуулж, хотыг эзлэв. Иймээс Едигей ноён оросуудын төлсөн 3000 зоосны татварыг авч, цэргээ татан Сарай руу буцан Керим бердийг хөөн, Болдыг Сарай хотод буцаан авч ирэв. 1410 онд Крымын хойг дахь Генуягийн мэдлийн Каффа хот, Венецийн мэдлийн Тана хотыг довтлон их хэмжээний олзтойгоор буцсан. 1410 оны сүүлээр Болд султан нас барж, түүний ах Төмөрийг хаан болгов.  

Ангилал:1410 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Боржигин
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Төмөр (Алтан Орд)

**Төмөр** нь Алтан Ордыг 1410-1412 онд захирсан хаан юм. Тугатөмөрийн удам Төмөрхүтлүг хааны хөвүүн, Болд султаны ах. 1410 онд Болд султан нас барсны дараа хаан болсны дараа Едигей ноёныг төрийн эрхээс зайлуулсны дараа Едигей өөрийн цэргээ удирдан Хорезмын Ургенч хотыг захирч асан Мубарак шах нэрт хөвүүн рүүгээ зугтав. Улмаар Төмөр хаан удирдсан цэргүүд Ургенч хотыг 6 сар бүслэн байлдсан ч, Едигейг ялж чадсангүй. Хааны их цэрэг Хорезмд байгааг далимдуулан 1412 онд Тохтамышийн хөвүүн Желал ад-Динаар удирдуулсан цэргүүд Сарай хотыг довтлон эзлэхэд, Төмөр хаан хотоос зугтав. Тэрээр Хорезмд байгаа цэрэгтэйгээ нийлж, Желал ад-Диныг дарахаар төлөвлөсөн ч, Төмөрийн талын эмир Газан өөрийн түшмэл Жан хожаг илгээн Төмөрийг алуулж, Желал ад-Динд дагаар оров. 

Төмөр нь Күчүк Мухаммад гэх ганц хөвүүнтэй бөгөөд тэр хөвүүн нь 1434-1459 онд Их Ордын хаан болсон.

Ангилал:1412 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч