open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
I Пётр

**I Пётр** буюу **Пётр Алексеевич Романов** (1672 оны 5 сарын 30 - 1725 оны 1 сарын 28) нь Романов удмын хаан, мөн Оросын анхны эзэн хаан юм.

Бага наснаасаа шинжлэх ухаан, гадаадын амьдралын хэв маягийг сонирхож байсан Петр Оросын хаадын дотроос Баруун Европын орнуудаар урт удаан аялал хийсэн анхны хүн байв. Эндээс буцаж ирээд 1698 онд Пётр Оросын төр, нийгмийн дэг журамд томоохон хэмжээний шинэчлэлийг эхлүүлсэн байна. Петрийн ололт амжилтуудын нэг нь Умардын дайнд ялалт байгуулсны дараа Оросын нутаг дэвсгэрийг Балтийн бүс нутагт өргөжүүлсэн нь түүнд 1721 онд Оросын эзэн хааны цолыг хүлээн авах боломжийг олгосон юм.


Ангилал:Романов овог
Ангилал:Оросын царь
Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн
Ангилал:Умардын их дайн дахь Оросын хүн
Ангилал:Заан одон шагналтан
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Урлагийн бүтээл цуглуулагч
Ангилал:17-р зууны ноёрхогч
Ангилал:18-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1672 онд төрсөн
Ангилал:1725 онд өнгөрсөн
Жэйк Жилленхол

**Жэйкоб Бенжамин «Жэйк» Жилленхол** (; 1980 оны арванхоёрдугаар сарын 19) — Америкийн жүжигчин. 

Стивен Жилленхол найруулагч, Наоми Фонер зохиолчийн хүү Жилленхол арван настайгаасаа дэлгэцийн урлагт танигдаж эхэлжээ. «Донни Дарко» (2001), «Ертөнцийн сүүлийн өдөр, маргааш» (2004), «Бөгтөр Уул» (2005), «Эх код» (2011), «Олзлогдогсод» (2013), «Шөнийн сурвалжлагч» (2014) бүтээлүүд алдартай. «Оскар», «БАФТА-д» туслах дүрээр дэвшиж, «БАФТА» гардсан.

## Цахим холбоос 
* Цахим хуудас
* 

## Лавлах холбоос 
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Жүжигчин хүүхэд
Ангилал:Киноны продюсер
Ангилал:БАФТА шагналтан
Ангилал:Лос-Анжелесын хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1980 онд төрсөн
Варшавын конвенц

**Олон улсын агаарын тээвэр дэх ачаа ба иргэний тээврийн тухай  Варшавын конвенц** () буюу товчоор **Варшавын конвенц** нь агаарын тээврээр зорчигч болон ачаа тээш тээвэрлэхтэй холбоотой асуудлыг зохицуулах олон улсын гэрээ юм.

1929 онд Польшийн нийслэл Варшав хотноо уг гэрээг байгуулж, 1955 онд Нидерландын Хааг хотноо, 1975 онд Канадын Монреаль хотноо тус тус нэмэлт өөрчлөлт оруулсан юм.

## Түүнчлэн 
* Агаарын замын тухай хууль
* Монреалийн гэрээ

## Цахим холбоос 
* "WarsawConvention.org"
* Text of the Warsaw Convention at the US Dpt of Transportation
* Beginner's guide to the Warsaw Convention
* NEW IATA Air Waybill Conditions of Contract

Ангилал:Агаарын тээврийн эрх зүй
Ангилал:Олон улсын эрх зүйн гэрээ
Ангилал:Худалдааны эрх зүй
Ангилал:Тээвэрлэлтийн эрх зүй
Түлшний элемент

**Түлшний элемент** нь цахилгаан химийн нэгж юм. Энэ нь устөрөгч агуулсан ямар ч төрлийн түлшний химийн энергийг цахилгаан, дулааны энерги болгон хувиргадаг орчин үеийн технологи аж. Уг технологи шаталтын процесс дээр биш цахилгаан химийн урвал дээр суурилах тул хамгийн бага бохирдол гаргадаг аж. Бидний тохиолдолд үүнийг нарнаас авсан энергийг цахилгаан энерги болгон хувиргана. Уг цахилгаан энергиэ электролизэд оруулна. Электролизээс устөрөгч, хүчилтөрөгчөөр дамжин түлшний элементэд дамжина. Өдрийн цагаар ННА маань нарны энергээр нийлж байгаад шөнө болж нар жаргангуут түлшний элементээрээ тэжээгдэн үргэлжлүүлэн зогсолтгүй нислэг үйлдэх боломжтой болох юм.

## Эшлэл 
## Нэмэлтээр уншиж болох 
* Vielstich, W., et al. (eds.) (2009). *Handbook of fuel cells: advances in electrocatalysis, materials, diagnostics and durability.* 6 vol. Hoboken: Wiley, 2009.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Холбоос 
* Fuel Cell Origins: 1840-1890
* TC 105 IEC Technical standard for Fuel Cells
* EERE: Hydrogen, Fuel Cells and Infrastructure Technologies Program
* Thermodynamics of electrolysis of water and hydrogen fuel cells
* 2002-PORTABLE POWER APPLICATIONS OF FUEL CELLS
* US Fuel Cell Council
* DoITPoMS Teaching and Learning Package- "Fuel Cells"
* Animation how a fuel cell works

Ангилал:Түлшний элемент
Ангилал:Машины эд хэсэг
Софийн цогчин дуган

**Софийн цогчин дуган** (грекээр Ἁγία Σοφία „төгс ухаан“;  (Айя-София)) эсвэл **Софийн сүм** нь 532 оноос 537 оны хооронд барьсан урьдны Византын сүм бөгөөд сүүлд нь мечет болгон ашиглаж байгаад 1935 оноос хойш музей болсон сүм юм. Тус музей нь Стамбул хотын европ тал дахь Эминөнү дүүрэгт оршдог.

Ayasofya-Innenansicht.jpg|Софийн цогчин дуган дотоод байдал
Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|Софийн цогчин дуган, 2005 он

## Цахим холбоос 
* [Van Nice, Robert L. Saint Sophia in Istanbul : an architectural survey. 1965-1986. DBL-FOLIO NA5870.A9 V36 1965. Dumbarton Oaks Research Library, Washington D.C.

Ангилал:Турк дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Стамбулын музей
Ангилал:Стамбулын мечет
Ангилал:Европын мечет
Ангилал:Византын сүмийн барилга
Ангилал:Стамбулын сүмийн барилга
Ангилал:Шашны түүхийн музей
Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark
Ангилал:Османы эзэнт гүрний шашин
Ангилал:Европын сүмийн барилга
Ангилал:Бөмбөгөр оройт сүм
Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Византын музей
Ангилал:Фатих
Ангилал:Туркийн техникийн дурсгал
Ангилал:6-р зуунд барьсан
Карлос Сальсидо

**Карлос Арнольдо Сальсидо Флорес** (, *1980 оны дөрөвдүгээр сарын 2-нд Халиско мужийн Окотлан хотод төрсөн*) — Мексикийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Гвадалахара болон Мексикийн шигшээд тоглодог. 
## Товчхон
Нидерландын лигт түрүүлсэн анхны Мексик тоглогч болсон Сальсидог Фулхэм 1.6 сая фунтээр элсүүлж байлаа.

Шигшээд 2004 онд анх гараалсан тэрээр 2006, 2010 оны ДАШТ-д амжилттай оролцсон.
## Амжилт
;ПСВ
* Нидерландын аварга — 2006/07
* Нидерландын аварга — 2007/08
* Нидерландын супер цом түрүү — 2008
;УАНЛ Тигрес
* Мексикийн аварга — Апертура 2011
;Мексик
* 2012 оны олимпын наадмын түрүү
* 2011 оны Алтан цомын (КОНКАКАФ) түрүү
## Эшлэл
## Холбоос
* Профайл - ПСВ
* 
* Үзүүлэлт - footballdatabase.com

Ангилал:Мексикийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч
Ангилал:УАНЛ Тигрес багийн тоглогч
Ангилал:Фулхэм багийн тоглогч
Ангилал:ПСВ багийн тоглогч
Ангилал:Депортиво Гвадалахара багийн тоглогч
Ангилал:Премьер лигийн тоглогч
Ангилал:Мексикийн олимпын оролцогч
Ангилал:2005 оны Холбоодын цомд оролцогч
Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч
Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2013 оны Холбоодын цомд оролцогч
Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч
Ангилал:Хөлбөмбөгийн олимпын аварга
Ангилал:Мексикчүүд
Ангилал:1980 онд төрсөн
Системчилсэн барилга

дахь Христийн павильон]]
Системчилсэн барилга нь урьдчилан бэлтгэсэн барилгын хэсэглэлүүд ба модулиас бүтсэн байшинд барихад хэрэглэх барилгын арга барил мөн. Барилгын хэсгүүдийг үйлдвэрт бэлтгэн, барилгын талбайд тээвэрлэн хүргээд угсардаг. Энэ аргаар дулаан тусгаарлалттай барих боломжтой.

Энэ аргын давуу тал нь: барилгын хугацаа богино, барилгын урьдчилсан бэлтгэл ажилд нь цаг уурын байдал нөлөөлөхгүй ба барилгын хэсэглэлүүд нь өндөр нарийвчлалтай хийгдэнэ. 

Германы архитектор Майнхард фон Геркан нь ган болон шилэн хийцтэй христийн павильоныг Expo 2000- д зориулан Ханноверт тус аргаар сүмээс захиалан бариулсан ба 2001 оноос Фолькенродагийн сүмд шилжүүлэн байршуулжээ. 

Ангилал:Барилгын арга барил
Ангилал:Барилгын салбар
Батхаан уул

**Батхаан уул** нь Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын нутагт баруун хойноос зүүн урагш чиглэн үргэлжилсэн 2178 метр өндөр уул юм. 

## Байршил 
Батхаан уул нь Улаанбаатараас баруун урагш 250 километр, Эрдэнэсант сумын төвөөс 33 километр зайтай оршдог.

Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын нутагт баруун хойноос зүүн урагш чиглэн үргэлжилсэн 30 орчим километр үргэлжилдэг нуруу. Оргил нь Батхаан уул бөгөөд далайн төвшнөөс дээш  2178 метр өндөр. Батхаан уул нь Хангайн Хэнтийн уулархаг мужид багтах ба Орхон Туул голын савын 1500-2000 метр өргөгдсөн бэсрэг өндөр уулсын нэг бөгөөд Монгол орны хамгийн өмнөд захын ой бүхий уул юм. 

## Экосистем 
Ойт хээрийн бүсээс нилээд тасархай оршдог боловч уулын төв хэсэг нь ус намагтай, уулын хар шороон хөрстэй жинхэнэ ойт хээрийн байгалийн төрхтэй. Эндээс арваад жижиг горхи эх авч урагшаа хойшоо урсдаг. Уулын урд үзүүрт Ар жаргалант, Өвөр жаргалант хэмээх хоёр голын эх байдаг бөгөөд энд Монгол элс гэж алдаршсан Элсэн тасархайн зах хүрч ирдэг. Ар жаргалант голын элсний захаас эхлэн хайлаасны төгөл даган хойд хярыг давахад Тольтын ам харагдана. Түүнийг даган өгсөхөд их ой руу явж орох бөгөөд хус, шинэс голлосон ой нь ан амьтан, жигүүртэн шувуудаар баялаг. Батхаан уулын голын бүх хөндийгөөр элсэн манхантай бөгөөд энэ элс зүүн урагш салхинд туугдан нүүж Өвөр Жаргалант голын хөндийн урд ар, дунд хэсгийг дарсаар байгаа ажээ. Их элсэн манхантай, говийн бүсийн хайлаас мод ихээр ургасан, хангайн бүсийн өтгөн шигүү ой нэг дор цогцолсон байгалийн энэхүү өвөрмөц тогтолцоо нь дэлхийд ховор юм. Тийм учраас энэ ховор нандин тогтоц бүхий 21 850 га талбайг 1957 онд дархлан хамгаалж Байгалийн нөөц газар болгожээ.  

## Түүхийн дурсгал 
Батхаан уулын ар өвөр хормой, голуудын хойд дэнж, арын гол горхины хөндийгөөр түүхийн дурсгал болох эртний булш хиргисүүр олон бий. Эдгээрээс гадна Бичигтийн амны хадны бичээс, Тогоот уулын хаданд Тогоо, Хуягт хэмээх газарт хөө хуяг гэх мэт эртний үед хамаарах дурсгалууд байдаг. Гэвч нутгийн ардууд хөө хуягнаас нь авч шагайн сум хийсээр байгаад дууссан байна. Тогоот уулын хадан тогоог 1973 онд Эрдэнэсант сумын музейд тавьсан байна. Өврийн Лүнгийн хөх, Хөх даваа зэрэг газруудад аварга үлэг гүрвэлийн мөрний хэв, аварга гүрвэлийн чулуужсан яс, дөрөвдөгч галавын арслан зааны яс тус тус олдсон бөгөөд тэдгээрээс заримыг нь Байгалийн түүхийн музейд тавьжээ.

## Цахим холбоос 
* touristinfocenter.mn дээрх *Батхаан уулын* тухай мэдээлэл

## Эх сурвалж
Ч.Буянбадрах "Монгол орны лавлах" эмхэтгэл ном

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Азийн шим мандлын нөөц
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Төв аймгийн газар зүй
Интер ХББ

*Интернационале* буюу **Интер** ( – *Миланы хөлбөмбөгийн Интернационале баг*), **Миланы Интер**, *Интер Милан*, **Интер ХББ**, **Интер баг** —  Италийн хөлбөмбөгийн дээд лигт тоглодог Ломбард мужийн Милан хотын мэргэжлийн хөлбөмбөгийн баг юм. 1908 онд үүсэн байгуулагдсан.

2009-10 оны улиралд Италийн аваргаар 15 дахь удаагаа шалгарч улсынхаа түүхэн амжилтыг үзүүлж байв. Түүнчлэн Интер Европын болон Дэлхийн цомд аваргалсан амжилттай. 

1908 оноос Интер Милан багийн түүх эхлэж өдгөөг хүртэл дотоодын 29 цом, лигийн 18, Италийн 6 цомыг хүртэж, Супер цомын 6 удаагийн эзэд болж байжээ. Алдарт Сан Сиро цэнгэлдэх хүрээлэн нь тэдний гэр.

## Одоогийн бүрэлдэхүүн 
### Тоглогчид 
*2020 оны нэгдүгээр сарын 31-ны байдлаар.*

## Шагналууд 
### Үндэсний түрүүнүүд 
**Серие А:**
:* **Түрүү (19)**: 1909–10, 1919–20, 1929–30, 1937–38, 1939–40, 1952–53, 1953–54, 1962–63, 1964–65, 1965–66, 1970–71, 1979–80, 1988–89, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2020/21
:* Дэд байр (15): 1932–33, 1933–34, 1934–35, 1940–41, 1948–49, 1950–51, 1961–62, 1963–64, 1966–67, 1969–70, 1992–93,  2002–03, 2010-11, 2019-20

**Италийн цом:**
:* **Түрүү (6)**: 1938–39, 1977–78, 1981–82, 2004–05, 2005–06, 2009–10
:* Дэд байр (6): 1958–59, 1964–65, 1976–77, 1999–2000, 2006–07, 2007–08

**Италийн Супер цом:**
:* **Түрүү (5)**: 1989, 2005, 2006, 2008, 2010
:* Дэд байр (3): 2000, 2007, 2009

### Олон улсын 
#### Олон улсын түрүү 
**Тив хоорондын цом:**
:* **Түрүү (2)**: 1964, 1965

**Клубүүдийн ДАШТ:**
:* **Түрүү (1)**: 2010

#### Европын түрүү 
**Европын цом/Аваргуудын лиг:**
:* **Түрүү (3)**: 1963–64, 1964–65, 2009–10
:* Дэд байр (2): 1966–67, 1971–72

**УЕФА-гийн цом:**
:* **Түрүү (3)**: 1990–91, 1993–94, 1997–98
:* Дэд байр (1): 1996–97

**УЕФА-гийн Супер цом:**
:* Дэд байр (1): 2010

## Эшлэл 
## Холбоос 
;Албан ёсны вэбсайт
* Багийн албан ёсны вэбсайт
* УЕФА-гийн албанёсны вэбсайт дахь


Ангилал:Миланы хөлбөмбөгийн клуб
Ангилал:Миланы спорт
Ангилал:1908 онд байгуулагдсан
Ларри Кинг

**Лоренс Харви Зайгер** буюу "**Ларри**" **Кинг** нь Америкийн телевиз, радиогийн алдарт хөтлөгч, сэтгүүлч юм.

## Намтар
Лоренс Харви Зейгер 1933 оны 11 дүгээр сарын 19-нд Нью-Йоркын Бруклинд Австриас цагаачилсан эцэг Эдди Зейгер, Беларусиас цагаачилсан Женни нарын еврей гэр бүлд төржээ.

Ларри Кингийг 8 настай байхад аав нь нас барсан.

Тэрбээр 8 удаа гэрлэж байсан бөгөөд 1997 онд найм дахь удаагаа Шоун Саутвиктай гэрлэсэн ажээ.

Ларри Кинг дунд сургуулиа төгссөний дараа хэд хэдэн газар ажил хийсэн байна. Жеймс Сермонсын  хүсэлтээр 22 настайдаа орон нутгийн багахан “WIOD” радиод хөтлөгч хийхээр Майамид 1957 онд шилжин иржээ.

1957 оны 5 дугаар сарын 1-нд анхны нэвтрүүлэг нь цацагдсан байна. Түүний бичсэн 'Хэзээ, хаана, хэнтэй, хэрхэн ярилцах нь" номд дурдсанаар телевизийн нэвтрүүлэгт нэр нь тун тохиромжгүй байсан тул ерөнхий менежер нь анхны нэвтрүүлэг нь эхлэхээс хэдхэн минутын өмнө нэрээ солих санал тавьснаар Зейгер гэх нэрээ Кинг буюу "Ларри Кинг" болгон өөрчилж карьераа эхэлсэн байдаг. Ларри радио мэдээний болон спортын нэвтрүүлгүүд хөтөлдөг байв.

1960 онд Кинг телевизийн “WTVJ” сувагт өөрийн гэсэн нэвтрүүлэгтэй болжээ. Түүний энэ ажил нь тийм ч бүтэлтэй байсангүй. Үүнээс гадна “Майами Херальд”, “Майами Ньюс” сонинуудад нийтлэлээ гаргадаг байв.

1970-аад оны үед Кинг санхүүгийн асуудалд орооцолдож, баривчлагдаж байжээ. Үүний улмаас тэр телевизийн ажлаасаа халагдаж, хэдэн жил янз бүрийн ажил, тухайлбал Луйзианад спортын нэвтрүүлэг хөтөлж, мөн “Эсквайр” сэтгүүлд нийтлэл бичиж байв.

1978 онд   "Нийтийн өргөн нэвтрүүлгийн сүлжээ" радиод шууд нэвтрүүлгээ нээсэн байна. Ларригийн шууд нэвтрүүлэг долоо хоног бүрийн Даваа гарагаас Баасан гараг хүртэл өдөр бүр цацагддаг байв.

1985 онд CNN сувгаас ажлын санал авсны дараа түүний шууд нэвтрүүлэг “Larry King Live” гэдэг нэртэй болжээ. 25 жилийн дотор Ричард Никсоноос эхлээд АНУ-ын бүх ерөнхийлөгч, нэр нөлөө бүхий улс төрчид, спортын болон шоу-бизнесийн одод, зохиолчид, бусад алдартнууд зэрэг 50 гаруй мянган хүнтэй ярилцлага хийсэн байна. Түүний хийсэн ярилцлагыг хэдэн зуун сая үзсэн гэдэг.

## Эшлэл 
Ларри Кинг "*Би хэзээ ч асуулт тавихаас айдаггүй. Асууж болдоггүй асуулт гэж үгүй, харин хариулж болохгүй асуултууд гэж бий. Асуултуудын зарим нь үзэгчдэд тэнэг ч юм шиг санагдаж болно*" гэжээ.  

## Цахим холбоос
*CNN телевиз дэх профайл
*
*Larry King Live
*CNN-ийн хөтлөгч Ларри Кинг
*Гол баатар бол зочин
*Ларри Кинг ба сэтгүүл зүй

Ангилал:Ток шоучин
Ангилал:Телевизийн сэтгүүлч
Ангилал:АНУ-ын сэтгүүлч
Ангилал:Ярилцлага
Ангилал:Брүүклиний хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1933 онд төрсөн
Ангилал:2021 онд өнгөрсөн
Түүхий эд

**Түүхий эд** бол тухайн үеийн шинжлэх ухаан, техникийн хөгжлийн түвшнээс хамааран өөрчлөгдөж байдаг харьцангуй ойлголт юм. Түүхий эд гэж эдийн засгийн хувьд ашигтай үр дүн өгөх бүрдүүлсэн байгалийн баялаг, ургамал, амьтны гаралтай эд зүйлс, үйлдвэрийн бэлэн ба хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүнийг хэлнэ.

Ангилал:Материалын төрөл
Ангилал:Нягтлан бодох бүртгэл
Ангилал:Тайлан тооцооны эрх зүй
Machinarium

**Machinarium** бол Amanita Design студийн хөгжүүлсэн тааварт хэлбэрийн тоглоом юм. 2009 оны 10 сарын 16-ны өдөр Microsoft Windows, Mac OS X болон Linux үйлдлийн системийн хувилбар анх гарчээ.

## Цахим холбоос 
*Албан ёсны сайт

Ангилал:2009 оны компьютерын тоглоом
Ангилал:Андройдод зориулсан тоглоом
Ангилал:IOS-д зориулсан тоглоом
Ангилал:Линукст зориулсан тоглоом
Ангилал:Mac OS-д зориулсан тоглоом
Ангилал:Point-and-click адал явдалт тоглоом
Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт компьютерын тоглоом
Ангилал:Windows-д зориулсан тоглоом
Химийн уураар тунадасжуулах

**Химийн уураар тунадасжуулах** () арга нь каталистын гадаргуу дээр нүүрсустөрөгчийг шингээж ургуулах процессийг хэлнэ.

## CVD-ийн төрлүүд
*Өндөр даралт ашиглан химийн уураар тундасжуулах (Atmospheric Pressure Chemical Vapour Deposition, APCVD) 
*Нам даралт ашиглан химийн уураар тундасжуулах (Low Pressure Chemical Vapour Deposition, LPCVD)
*Метал-органик орчинд химийн уураар тундасжуулах (Metal-Organic Chemical Vapour Deposition, MOCVD)
*Плазм ашиглан химийн уураар тундасжуулах (Plasma Assisted Chemical Vapour Deposition, PACVD)
*Лазер ашиглан химийн уураар тундасжуулах (Laser Chemical Vapour Deposition, LCVD)
*Фотохимийн аргаар ууршуулан тундасжуулах (Photochemical Vapour Deposition, PCVD)
*Химийн шүүх аргаар тундасжуулах (Chemical Vapour Infiltration, CVI)

## Хэрэглээ
### Нано хоолойг гарган авах
Бал чулууны бүтэц нь зургаан талт тойрог бүтцээс тогтсон нимгэн хуулдсууд юм. Энэ нимгэн нэг атомын зузаантай хуулдсанд дандаа 6 талт хэлбэр бүхий холбоос байгаа. Түүний зарим нэг холбоосыг 5 талтаар сольбол бөмбөрцөг хэлбэртэй буюу buckyball молекул үүснэ. Нано хоолой нь хий, шингэн, хатуу төлөвийн зарчимтай.
 
Тусгай шингэн дотор графит анод катодын хооронд электролиз явуулснаар үүссэн тунадас нь маш их хэмжээний CNT үүсдэг бөгөөд CNT нь электролизэд хэрэглэгдсэн бодисоор дүүргэгддэг сул талтай. Гэвч зарим тохиолдолд төрөл бүрийн бодисоор дүүргэгдсэн CNT гаргаж авах шаардлага гардаг байна. Хэрэв энэ нимгэн хуулдсыг хуйлж болдог байгаад, битүүлж наавал нимгэн ханатай хоолой хэлбэртэй болно. CNT нь үндсэндээ хуйлсан графин (Бал чулууны нэг хуулдас)-ы хоолой бөгөөд графины нүүрстөрөгчийн 6 талт холбооны симметрийн тэнхлэгтэй ямар өнцгөөр хуйлав гэдгээрээ эрс тэс өөр өөр шинж чанартай хоолойнууд болдог маш сонирхолтой нано-материал юм.

Дараах дараалалтай:
*Substrate гадаргуу нь каталистын нимгэн үеэр бүрхэгдсэн байна. 
*Substrate-ийн гадаргууг өндөр температурт оруулдаг үүнд хатууу биетийг ашиглана. 
*Үүний дараа каталистийн гадаргуу дээр C2H2-ийн нэгдэл үүснэ. 
*C2H2-ийн нэгдлээс Н-ийн атом салж С-ийн атом каталист-д нэвчинэ.
*Ингэснээр carbon нь каталистын гадаргууд дахин нэвчих боломжгүй болтлоо ханана.
*Нүүрстөрөгчийн нано туфээс нүүрстөрөгчийг нь ялгаж авдаг.

### Алмаз гарган авах
Маш цэвэр хатуу материалыг химийн аргаар гарган авахыг химийн уураар тунадасжуулах арга гэнэ. Энэ процессийг ашиглан нимгэн үеэс тогтсон хагас дамжуулагчийг гарган авдаг. Маш энгийнээр тайлбарлавал вафлийн зөвхөн печенийг substrate гэж үзвэл түүний өрмөнцөрийг суулгахдаа химийн тунадасжуулах арга ашиглана.

Алмаз нь туйлын хатуу бөгөөд бадмаараг, sapphire-аас ч хатуу зүйл юм. Үүнийг 2 аргаар гарган авдаг.
#Химийн уураар тунадасжуулан хиймэлээр гарган авдаг. 
#Байгалиас гарган авдаг.

;Явагдах процесc
Substracte–ээ оксидийн орчинд оруулна. Substracte дээрээ идэвхтэй нүүрстөрөгчийн үе суулгана.
CH метаны химийн орчинд дээгүүрээ алмазаар бүрсэн substracte оруулбал метаны нэгдлүүд ирж суугаад disiotsiatsi хийсний үндсэн дээр нүүрстөрөгч нь substracte-д нэвчин устөрөгч нь гадагшилдаг.

Ангилал:Химийн процесс
Ангилал:Гадар будгийн арга
Шоткийн диод

N төрлийн хагас дамжуулагчийг угаасаа сөрөг цэнэгтэй чөлөөт электроноор элбэг металаар орлуулж хийсэн диодыг **Шотки диод** () гэнэ. Шотки диодын онцлог нь шууд хүчдэлийн уналт нь маш бага 0,2V орчим байдаг ба урвуу хүчдэлийн нэвт цохигдох хэмжээ нь ч тийм их байдаггүй байна. Бага хүчдэлээр тухайлбал 5V хүртэл хүчдэлээр ажилладаг тоон төхөөрөмжүүдэд угаасаа аль ч диодон дээр очих урвуу хүчдэл нь 5V-оос хэтрэхгүй учир Шотки диодыг хэрэглэх нь тохиромжтой байдаг. Түүнчлэн Шотки диодны ажиллах давтамж нь маш өндөр, хурдтай элемент юм. Тийм ч учраас орчин үеийн компьютерийн техникт өргөн хэрэглэдэг. Шотки диодын дутагдал нь шууд гүйдэл болон урвуу хүчдэлийн хэмжээ маш бага учир шулуутгагч хэлбэрээр ашиглахад тохиромжгүй байдаг.

Ангилал:Диод
Сансрын холбооны систем

Сансрын холбооны систем нь газрын холбооны системийг бодвол олон давуу талтай байдаг.Анх удаа А.Кларк дэлхий дээр холбоо зохион байгуулахын тулд гурван хиймэл дагуул ашиглаж болно гэж тодорхойлсон. энэ нь 120 градусаар гурван сектор болгон хуваана гэсэн үг юм. 

Хиймэл дагуул дэлхийг тойрч байгаа трассаар нь гурав ангилж үздэг. Үүнд: 
       1. Дэлхийд хамгийн ойр орших тойрог зам ( LEO - low Earth Orbit )       - <1500км
       2. Дэлхийгээс дундаж зайнд орших тойрог зам ( MEO -Medium Earth Orbit ) - 1500<MEO<12000 км
       3. Дэлхийгээс хамгийн хол зайд оршиж байгаа буюу Үл хөдлөх тойрог зам ( Geostationary Earth Orbit ) - ~36000 км

Дэлхийг тойрох хэлбэрээр нь: 
  1. Үндсэн тойрог зам буюу экваторын тойрог зам 
  2. Хазайсан тойрог зам

Ангилал:Харилцаа холбооны техник
Ангилал:Хиймэл дагуулын техник
Амедео Авогадро

**Лоренцо Романо Амедео Карло Авоградо ди Каренья э ди Черрето** (, 1776 оны 8 дугаар сарын 9-нд төрж, 1856 оны 7 дугаар сарын 9-нд нас барсан) нь Италиийн физикч, химич бөгөөд хуульчийн гэр бүлд төржээ. Аавыхаа мэргэжлийг өвлөж хуульч болсон боловч багаасаа байгалийн шинжлэх ухаанд сонирхолтой байсан тул мэрэгжлээ сольж, цахилгааны шинж чанарын талаар судалгаа хийж эхэлжээ.

## Намтар
Амедео Авогадро нь 1776 онд Италийн Туринд хуульчийн гэр бүлд мэндлэжээ. Тэрээр эцгийнхээ мэрэгжлийг залгамжлан 1796 онд хууль эрхийн ухаанаар докторын зэрэг хамгаалжээ. Гэвч багаасаа байгалийн шинжлэлд илүү сонирхолтой байсан тул 1800-гаад оноос мэргэжлээ сольж, цахилгааны шинж чанарын талаар судалгаа хийж эхлэсэн байна.

1802 оноос Турины их сургуулийн профессор болжээ. Тэрээр 1811 онд "Молекулын болон түүний нэгдлийн жин, харьцааг тодорхойлох арга", "Бодисын молекулын харьцангуй жингийн тухай" зэрэг эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдээ хэвлүүлсэн нь ихэд алдаршуулсан юм. Авогадро нь хийн байдалтай бодисын харьцангуй молекул жинг тэдгээрийн нягтын харьцаагаар тодорхойлж болно гэсэн дүгнэлт хийж хүчилтөрөгч, азот, устөрөгч, хлор зэрэг хийн молекул хоёр атомаас тогтдогийг баталсан байна. Ердийн нөхцөлд байгаа хийн молекул нь нэг юм уу хэд хэдэн атомоос бүрддэг гэсэн таамаглал гаргаж, энэ таамаглалдаа үндэслэн "Адилхан температур, даралтад байгаа ижил эзлэхүүнтэй хийнүүд нь адил тооны молекул агуулсан байна" гэсэн хуулийн тодорхойлолт өгсөн. Тэр цагаас эхлэн нэг моль бодис дахь атом, молекулын тоог "Авогадрын тоо" гэж шинжлэх ухаанд нэрлэх болжээ. Авогадрын тоо нь физикийн ихэнх тогтмолыг тодорхойлоход чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон юм.

Авогадро аливаа нэг моль хий бүр тодорхой тогтмол эзлэхүүнтэй байх бөгөөд ижил температур, даралтад байгаа хоёр хийн нягт нь молекул жинтэйгээ шууд, хувийн эзлэхүүнтэйгээ урвуу хамааралтай байна гэж томъёолсон байна. Энэ томъёоллоор тэр дөчөөд хийн молекул жинг устөрөгч, хүчилтөрөгчийн атомын жинтэй харьцуулан тодорхойлжээ. 

Хийн байдалтай бодисын гол хуулийг нээсэн Авоградын онол хожим арван есдүгээр зуунд Оросын эрдэмтэн Д.И.Менделеевийн химийн элементийн үелэх системийг нээх нэг үндэс болсон байна.

## Эшлэл
## Унших ном
*
*
* 
* Morselli, Mario. (1984). *Amedeo Avogadro, a Scientific Biography.* Kluwer. ISBN 9027716242.
:*Review of Morselli's book: 

## Гадны холбоос
Ангилал:Италийн физикч
Ангилал:Италийн химич
Ангилал:Турины хүн
Ангилал:1776 онд төрсөн
Ангилал:1856 онд өнгөрсөн
Як-1

## Цахим холбоос 
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Анхны нислэг 1940 он
Бүрэн угсармал барилга

[right|thumb|225px|[Австри улсын нийслэлд бүрэн угсармал барилга барьж байгаа нь]]
Бүрэн угсармал барилга нь бүх хэсгүүдийг урьдчилан үйлдвэрлэн, барилгын талбай дээр угсардаг барилгын арга барил юм. Уг хийц нь хана, дээвэр, шал, цонх, хаалга гэх мэтээс бүрдэнэ. 

Барилгын талбай дээр хэсгүүдийг кранаар өргөн байрлуулна. Энэ арга нь төлөвлөлтийг үед ихээхэн хугацаа шаарддаг ч ихэнх хэсгүүд нь адил хэмжээтэй байдаг тул үнийн хувьд боломжтой байдаг.

## Мөн үзэх 
* Системчилсэн барилга
* Контейнер барилга
* Бэлэн байшин

Ангилал:Барилгын арга барил
Корбин Блю

**Корбин Блю Рейверс** (, *1989 оны хоёрдугаар сарын 21-нд төрсөн*) нь Америкийн жүжигчин, дуу зохиогч, загвар өмсөгч, бүжигчин болон кино продюсер юм. Түүнийг *Ахлах ангийнхны хөгжмийн хичээл* хэмээх хөгжимт жанрын цуврал киноны *Чад Денфортын* дүрээр нь эчнээ таних билээ. Тэрээр 2007 онд *Another Side* нэртэйгээр анхны хөгжмийн цомгийн хэвлүүлсэн бөгөөд уг цомог нь Биллбоард 200-гийн 36-рт нэрлэгдэж байсан ба 2009 онд хэвлүүлсэн хоёрд дахь цомгоо *Speed of Light* нэртэйгээр хэвлүүлж байв.

Эцэг нь Ямайка-Америк, эх нь Итали-Америк гаралтай тул Блюд буржгар үс, онцгой төрх нь урлагийн салбарт богино хугацаанд танигдах түлхүүр болж өгсөн гэдэг.

## Эшлэл 
## Нэмэлтээр уншиж болох 
* *Dee Scott*. Corbin Bleu: Up Close. 1230 Avenue of the Americas, New York, NY 10020: Pocket Books, 2006. ISBN 978-1-4165-4114-1 .
* *West Betsy*. Corbin Bleu To The Limit. Penguin young readers group, 345 Hudson Street, New York, New York 10014.: Penguin Group, 2007. ISBN 978-0-8431-2685-3 .
* *Mary Boone*. Corbin Bleu. Mitchell Lane Publishers, P.O. Box 196 Hockessin, Delaware 19707.: Mitchell Lane, 2007/2008. ISBN 978-1-58415-674-1 .

## Холбоос 
* Корбин Блюгийн албан ёсны вэбсайт
* In The Heights Site
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Корбин Блю TV Guide
* Корбин Блю Twitter
* 
* Корбин Блю Facebook
* Корбин Блю YouTube
* 

Ангилал:АНУ-ын бүжигчин
Ангилал:АНУ-ын загвар өмсөгч
Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч
Ангилал:АНУ-ын поп дуучин
Ангилал:Жүжигчин хүүхэд
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1989 онд төрсөн
Як-15

**Яковлев Як-15** нь ЗХУ-ын Яковлевын үйлдвэрт үйлдвэрлэсэн ба МиГ-9-ийн хамтаар сөнөөгчийн зориулалттай хамгийн анхны тийрэлтэт хөдөлгүүртэйгээр үйлдвэрлэгдсэн нисэх онгоц юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Анхны нислэг 1946 он
Як-17

**Як-17** (, НАТО-код нэр *Type 16*, сүүлд *Feather*) нь ЗХУ-ын цувралаар үйлдвэрлэсэн анхны тийрэлтэт хөдөлгүүртэй сөнөөгч онгоц юм.

## Техникийн үзүүлэлт 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Анхны нислэг 1947 он
Як-28

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Анхны нислэг 1958 он
Як-38

## Эшлэл 
Ангилал:Байлдааны нисэх онгоц
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Босоо хөөрөлт ба буулттай нисэх онгоц
Як-11

## Цахим холбоос 
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Зэвсэгт хүчний сургалтын нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Холбооны Зэвсэгт Хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:ҮАА-н агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)
Ангилал:Болгарын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1945 он
Як-14

**Яковлев Як-14** нь ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа үйлдвэрлэсэн ачааны дарвуулт нисэх онгоц юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Ачааны дарвуулт нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Анхны нислэг 1948 он
Як-58

Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Анхны нислэг 1993 он
Як-112

**Яковлев Як-112** нь ОХУ-ын Яковлев үйлдвэрт үйлдвэрлэсэн хөнгөн, олон төрлийн зориулалттай нисэх онгоц юм.

Файл:Yak-112.jpg|Як-112

## Цахим холбоос 
Ангилал:Иргэний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Анхны нислэг 1992 он
Як-24

Як-24 1955 онд Зөвлөлтийн Яковлев компанын зохион бүтээсэн хос моторт, тээвэрлэгч нисдэг тэрэг юм. Зөвлөлтийн нисэх хүчинд үүрэг гүйцэтгэж байсан ба үйлдвэрлэсэн тоо тодорхойгүй.

## Загвар, Хөгжүүлэлт
## Цахим холбоос 
Ангилал:Тээврийн нисдэг тэрэг
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Анхны нислэг 1953 он
Як-12

Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Иргэний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Харилцааны нисэх онгоц
Як-2

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хоёр хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Анхны нислэг 1939 он
Як-40

**Як-40** нь тухайн үедээ иргэний шилдэг онгоц байлаа.

## Эх сурвалж
Ангилал:Богино зайн нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Гурван тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Як-42

## Эшлэл
Ангилал:Дунд зайн нисэх онгоц
Ангилал:Гурван тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Як-32

## Цахим холбоос 
Ангилал:Иргэний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1961 он
Як-130

**Як-130** нь сургалт-байлдааны болон дайрагч онгоц юм.  Энэхүү онгоцыг ОХУ-ын Яковлевийн нэрэмжит зохион бүтээх товчоо Италийн  Айрмаччи компанитай хамтран зохион бүтээсэн байна. Онгоцыг зохион бүтээсэн зорилго нь орост ашиглаж байсан сургалтын тийрэлтэт Л-39 онгоцыг солих явдал байжээ. Як-130 онгоцыг 2009 оноос эхэлж гаргасан. 1991 оноос зураг төсөл нь эхэлсэн, анхны туршилт нь 1996 онд хийгдсэн, 2009 оноос ОХУ-ын Агаарын хүчинд нэвтэрсэн. Як-130 нь 4-р үеийн байлдааны онгоцнуудын үзүүлэлтүүдийг ерөнхийд нь агуулж чадсан, 3000кг хүртэл байлдааны ачаа тээдэг. 

Монгол улс 2012 онд “Irkut” корпорацаас 15 ширхэг “Як-130”  онгоц хүлээн авсан бөгөөд  2020 он хүртэл дахин 65 онгоц  худалдан  авах  төлөвлөгөөтэй. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Зэвсэгт хүчний сургалтын нисэх онгоц
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1996 он
Як-36

Ангилал:Босоо хөөрөлт ба буулттай нисэх онгоц
Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Туршилтын нисэх онгоц
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1963 он
Як-141

## Цахим холбоос 
Ангилал:Босоо хөөрөлт ба буулттай нисэх онгоц
Ангилал:Байлдааны нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1987 он
Ту-114

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ту 0114
Ангилал:Дөрвөн хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Холын зайн нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1957 он
Ту-124

## Цахим холбоос 
Ту 0124
Ангилал:Богино зайн нисэх онгоц
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:ҮАА-н агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1960 он
ТУ-334

Файл:МАКС-2007-ЗВГ-006.jpg|ТУ-334
Файл:Tu-334 MAKS 2009.jpg|ТУ-334, 2009

## Цахим холбоос 
Ту 0334
Ангилал:Дунд зайн нисэх онгоц
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл
Ангилал:Анхны нислэг 1999 он
Ту-104

## Цахим холбоос 
Ту 0104
Ангилал:Дунд зайн нисэх онгоц
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1955 он
ТУ-16

Файл:McDonnell F-4B VF-114 intercepting Tu-16 1963.jpg|ТУ-16 ба F-4B

## Цахим холбоос 
Ту 0016
Ангилал:Стратегийн бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:ОХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Түлш түгээгч нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1952 он
Боинг Б-29

Файл:B-29 in flight.jpg|Боинг Б-29

Boeing B-29 Superfortress нь АНУ ын бөмбөгдөгч онгоц бөгөөд дэлхийн 2 дайнд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн.

## Цахим холбоос 
Ангилал:АНУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Дөрвөн хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Стратегийн бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Боингийн агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Солонгосын дайны агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Түлш түгээгч нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1942 он
Ту-160

Зөвлөлт засгийн үеийн Ту-160 стратегийн бөмбөгдөгч дуунаас хурдан онгоц /A.Туполевын зохион бүтээх товчоо (НАТО-гийн кодчилол нэрээр-**Blackjack**)/. Анхны туршилтын нислэгийг 1981 онд хийсэн бөгөөд уг онгоцыг анхнаасаа пуужин тээгч зориулалтаар төлөвлөн зохион бүтээсэн. 1984 онд үйлдвэрлэлд орж 35 ширхэгийг гаргаад 1992 онд үйлдвэрлэлийг зогсоосон. 2006 онд шинэчилсэн хөдөлгүүртэй зохион бүтээж 2008 оноос ОХУ-ын зэвсэглэлд авсан. 

Энэ онгоц нь стратегийн бөмбөгдөгч хүнд онгоц гэхэд цагт 2220 км хурдлах чадвартай. Америкийн адил төрлийн онгоцнуудтай харьцуулахад B1-B Lancer (1 448 км/ц), B-52 (1 000 км/ц). Түүний үйл ажиллагааны радиус нь 7300 километр юм. 2008 онд анх удаа хоёр Ту-160 онгоц оросын Мурманск хотоос Атлантын далайг гатлаж Венесуэлийн эрэг хүртэл /Либертадор нисэх буудал/  буултгүй нийт 13 цаг ниссэн түүхтэй. /11-13 мянган км зайнд буултгүй нисэх чадвартай/  Ту-160 онгоц нь цөмийн болон энгийн бөмбөг тээх чадвартай. Энэ онгоцноос 200 килотонн цөмийн хошуутай Х-55МС пуужингаар 3 мянган км зайнд харвах боломжтой. 2015 оны байдлаар 20 орчим ширхэг Ту160 онгоцыг зөвхөн Оросын Агаар-Сансарын цэргийн хүч /Воздушно-космические Силы/ ашиглаж байна.  2015 оны 5 дугаар сард Оросын ерөнхийлөгч дахин үйлдвэрлэж эхлэхийг үүрэг болгож ойрын ирээдүйд шинэчилсэн 50 ширхэг онгоц үйлдэврэлэхээр ажиллаж байна. Оросын нисгэгчид энэ онгоцонд “Цагаан хун” гэж нэр өгсөн.

## Цахим холбоос 
Ту 0160
Ангилал:Дөрвөн тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Стратегийн бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Хувьсагч далавчит нисэх онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:ОХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1981 он
М-4

**М-4** нь Зохион бүтээгч Владимир Мясишевийн бүтээсэн  бөмбөгдөгч онгоц юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Стратегийн бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Түлш түгээгч нисэх онгоц
Ангилал:Дөрвөн тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1953 он
Владимир Мясишев

**Владимир Мясишев** (1902–1978)нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч байв. Зохион бүтээгч Владимир Мясишев нь бизон хочит М-4 бөмбөгдөгч онгоцыг бүтээсэн

Ангилал:Зөвлөлтийн зохион бүтээгч
Владимир Петляков

## Владимир Петляков 
**Владимир Петляков** (1891 – 1942) нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч байв. Зохион бүтээгч Владимир Петляков нь Пе-2, Пе-8 бөмбөгдөгч онгоцыг бүтээсэн.

Ангилал:Зөвлөлтийн зохион бүтээгч
Пе-2

**Пе-2** нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч Владимир Петляковын бүтээсэн дайрагч, шумбан-бөмбөгдөгч онгоц юм. Энэхүү онгоц нь сөнөөгч онгоцны халхлалтгүйгээр бие даан байлдааны даалгавар гүйцэтгэх боломжтой. Учир маневр, хурд, жолоодлогын /нисэх хүчний хэллэгээр дуулгавартай/ хувьд хөнгөн бөгөөд зарим тохиолдолд сөнөөгч онгоцны үүрэг гүйцэтгэж байсан.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Шумбан бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Хоёр хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1939 он
Ту-4

**Ту-4** — 1949–1952 онд Зөвлөлтөд үйлдвэрлэж ЗХУ, БНХАУ-д ашиглагдаж байсан стратегийн бөмбөгдөгч онгоц.

## Үйлдвэрлэл 
Дэлхийн хоёрдугаар дайнд АНУ Японыг *В-29*-өөр бөмбөгджээ. Ослын буулт гэх мэт шалтгаанаар эвдэрхий гурван *В-29* Зөвлөлтийн нутагт газардаж, түүнээс оросууд Туполевийн зохион бүтээх товчоонд тушаасныг судлан хуулж Ту-4-ыг бүтээжээ.

## Хэрэглээ  
1949 оноос ЗХУ-д хэрэглээнд орж 1960-аад оныг хүртэл нийт 847 онгоц бүтээн ашиглажээ. Ту-4 дээр суурилан 1954 оноос Ту-16-г бүтээсэн. 1953 онд ЗХУ-аас БНХАУ-д 10 ширхгийг бэлэглэсэн нь 1988 он хүртэл ашиглагджээ. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Дөрвөн бүлүүрт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ту 0004
Ангилал:Стратегийн бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1947 он
Туполев Ту-95

**Туполев Ту-95** нь (Оросоор: **Туполев Ту-95**; НАТО-гийн нэр: **Баавгай**) Зөвлөлтийн үед ашиглаж эхэлсэн стратегийн бөмбөгдөгч онгоц бөгөөд одоо хүртэл ашиглаж байгаа юм. Тус нисэх онгоц нь стратегийн бөмбөг, залуурт пуужин тээвэрлэх зориулалттай. Ту-95 нь Хүйтэн дайны үеийн сэнсэн хөдөлгүүрт онгоцнуудын төлөөлөл болсон домогт онгоц юм. 1950-иад оны үеэс эхлэн АНУ-ын Б-52-тай тэнцэхүйц байж, өдгөө хүртэл ашиглалтаас гараагүй байгаа нь ийнхүү нэрлэгдэх болсон.  

## Холбоотой өгүүлэл 
* Андрей Туполев
* Боинг Б-52 

## Цахим холбоос 
* Зургийн цомог 
* Ту-20 / Ту-95

Ту 0095
Ангилал:Дөрвөн хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Стратегийн бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Тэнгисийн тандалтын нисэх онгоц
Ангилал:Шумбагч усан онгоцыг сөнөөгч онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:ОХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1952 он
Пе-8

**Пе-8** нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч Владимир Петляковын бүтээсэн 4 моторт хүнд бөмбөгдөгч онгоц юм. 

## Цахим холбоос 
* Пе-8

Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Туполев
Ангилал:Дөрвөн хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1936 он
По-2

**По-2**  буюу **У-2** нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч Николай Николаевич Поликарповын  1928 онд М-11 хөдөлгүүрт тохируулан 2 хүний, давхар далавчтайгаар зохион бүтээсэн олон зориулалтын онгоц юм. По-2 онгоц 4000 м хүртэл өндөрөөр 120-156 км/цагийн хурдтайгаар 250 км хүртэл алсад нисэх чадвартай. Үүнийг нисгэгч М.Громов 1928 оны 1-р сард анх шалган нисч, улмаар 1928 онд олноор нь үйлдвэрлэж эхэлжээ. Цэрэг болон иргэний зориулалтын аль алинд нь нисээгүй газар, хийгээгүй ажил үгүй тул энэхүү онгоцыг Домогт У-2 нисэх онгоц гэж нэрлэх болжээ.

## Монголд
Монгол улсад 1931 онд анх 5 ширхгийг хүлээн авснаас 1958 хүртэл 27 жилийн хугацаанд нийт 40 гаруй ширхэг энэ маркийн онгоц ашиглагдаж байжээ. Тус онгоц нь Монголын нисэх хүчний үе үеийн нисэгч техникч нарыг бэлтгэн гаргахад Як-18 онгоцны адил ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Иргэний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Шөнийн шулам
Ангилал:Анхны нислэг 1928 он
Николай Поликарпов

**Николай Николаевич Поликарпов** (1892 — 1944) нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны алдарт зохион бүтээгч байв. Зохион бүтээгч Поликарпов нь По-2, Р-5, И-5, И-15, И-153, И-16 сөнөөгч онгоцуудыг бүтээсэн.

Ангилал:Зөвлөлтийн зохион бүтээгч
И-16

**И-16** нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч Николай Николаевич Поликарповын 1933 онд бүтээсэн дан далавчит сөнөөгч онгоц юм. 

Дэлхийн нэг, хоёрдугаар дайны хооронд 6 мянган шихрэгийг буюу ЗХУ-д хамгийн олноор үйлдвэрлэсэн онгоц юм.  

Энэ онгоц модон их биетэй байсан бөгөөд 1936-1942 оны эхэн үе хүртэл Зөвлөлтийн Улаан Армийн үндсэн сөнөөгч онгоц байсан. 

1939 оны Халх голын дайнд уг онгоцыг ашиглаж байсан. Халх голын дайнд 88 ширхэг И-16, 56 ширхэг И-15, 45 ширхэг СБ, 16 ширхэг И-153, 2 ширхэг Р-5, (нийт 207 онгоц, японы 164 онгоц) сөнөөсөн байна. Японы агаарын хүчин бага тооны онгоцоор давшилж байжээ. 

## Монголд 
Монгол улсын нисэх хүчинд ердөө 1 онгоц л 1942 онд хүлээн авч ашигласан байна.

1941 онд ЗХУ-аас шинээр хүлээн авсан моноплан төрлийн буюу дан далавчит сөнөөгч онгоц болох И-16 байлдааны онгоцны анхны нисэх бүрэлдхүүнийг ЗХУ-ын Оренбургийн нисэхийн сургуульд бэлтгэжээ.

И-16 сөнөөгч онгоцны анхны нисгэгчид болох А.Доржсүрэн, Ц.Бороохой, С.Сүрэндорж, А.Чулуунбаатар, Д.Хандхүү, О.Лүндэн, Б.Наваацэрэн, Ч.Дамба, С.Лүндэгдамба нар юм. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1930-1939 он)
Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1933 он
Мессершмитт Мe 262

**МЕ262** нь Германы нисэх онгоцны зохион бүтээгч Вилхелм Эмил Мессершмиттийн бүтээсэн тийрэлтэт сөнөөгч-бөмбөгдөгч юм.

## Цахим холбоос 
* Luftarchiv.de: Me 262

Ангилал:Вермахтын агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)
Ангилал:Германы эзэн гүрний дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Сөнөөгч бөмбөгдөгч  онгоц
Ангилал:Мессершмитт
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1942 он
Вильхельм Эмиль Мессершмитт

**Вильхельм Эмиль Мессершмитт**(, 1898 — 1978) нь Германы нисэх онгоцны алдарт зохион бүтээгч байв. Зохион бүтээгч Мессершмитт нь Bf.108, Bf.109, Bf.110, Me.163, Me.210, МЕ262, Me.321, Me.323, Me.410 сөнөөгч онгоцуудыг бүтээсэн.

Ангилал:Германы зохион бүтээгч
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1898 онд төрсөн
Ангилал:1978 онд өнгөрсөн
II Умберто

**Умберто Никола Томмасо Жованни Мариа ди Савойя** () буюу **II Умберто** (, 1904 – 1983) нь Италийн сүүлчийн хан байв.

Ангилал:Италийн хаан
Ангилал:Италийн хаант улсын хүн
Ангилал:Италийн маршал
Ангилал:Италийн дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн
Ангилал:Алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан
Ангилал:Заан одон шагналтан
Ангилал:1904 онд төрсөн
Ангилал:1983 онд өнгөрсөн
Вальтер Модел

**Отто Мориц Вальтер Модел** (, 1891 оны 1 сарын 24 – 1945 оны 4 сарын 21 ) нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Германы фельдмаршал юм.

Ангилал:1891 онд төрсөн
Ангилал:1945 онд өнгөрсөн
Ангилал:Германы генерал
Ангилал:Вермахтын генерал
Ангилал:Нацист германы түүх
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн
Ангилал:Германчууд
Гэнжийн туульс

**Гэнжийн туульс** (Канжи: ; Ромажи: ) нь Японы сонгодог утга зохиолын үнэт өв бөгөөд хүн төрөлхтний анхны үргэлжилсэн үгийн роман гэгддэг. Мүрасаки Шикибүгийн алдарт бүтээл ба түүнийг Хэианы үед амьдарч байсан Эзэн хааны дэргэд ажиллаж байсан язгууртан угсааны эмэгтэй байсан гэж үздэг. Хирагана үсгээр галиглаж бичигдсэн уг бүтээл нь Японы хэл бичиг болон утга зохиолын ухаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан юм.

Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Японы утга зохиол
Ангилал:Моногатари
Ангилал:11-р зууны утга зохиол
Ангилал:Ордны туульс
North American F-86

щ

**North American F-86** (North American F-86 Sabre) нь АНУ-ын North American Aviation компаний бүтээсэн тийрэлтэт сөнөөгч онгоц юм. F-86 нь Солонгосын дайнд агаарт ноёрхохын тулд Оросын МиГ-15 сөнөөгч онгоцтой тэмцсэн байна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Луфтваффегийн агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Солонгосын дайны агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Аргентины зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Бельгийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Грекийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Данийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Ираны зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Испанийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Италийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Нидерландын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Норвегийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Пакистаны зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Францын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Өмнөд Африкийн зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Югославын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Михаил Гуревич

**Михаил Иосифович Гуревич** (1892—1976) нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч байв. Зохион бүтээгч  Гуревич нь Микоянтай хамтран МиГ-1, МиГ-3, МиГ-15, МиГ-17, МиГ-19, МиГ-21, МиГ-23, МиГ-25 сөнөөгч онгоцуудыг бүтээсэн. 

Ангилал:1892 онд төрсөн
Ангилал:1976 онд өнгөрсөн
Ангилал:Зөвлөлтийн зохион бүтээгч
Ховард Уэбб

**Ховард Мелтон Уэбб**Британы Эзэн хааны одонт (, *1971 оны долоодугаар сарын 14-нд төрсөн*) нь Английн хөлбөмбөгийн шүүгч бөгөөд Премьер лиг болон Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны 2005 оны харъяалал дор тус тус ажиллаж буй мэргэжилтэн юм. Мөн тэрээр Manchester United багийн үнэнч хөгжөөн дэмжигч билээ.

Уэббийг Хөлбөмбөгийн түүх болон статистикийн олон улсын холбооноос (IFFHS) нэг жилд УЕФА Аваргуудын лиг болон ДАШТ-ний аль алины нь шувтаргын тоглолтыг шүүсэн анхны эрхэм хэмээсэн байдаг ба хөлбөмбөгийн мэргэжилтнүүдээс *хамгийн шилдэг шүүгч* хэмээн үнэлэгддэг түүний эцэг Билли нь 35 жил талбай дээр шүүгч хийж хийсэн ажээ.

Тэр Өмнөд Йоркшир тойргийн цагдаагийн хэлтсийн түрүүчээр мөн ажилладаг. 
 он]]

## Түүний шүүсэн аваргын төлөөх тоглолтууд 
### 2010 оны ДАШТ 
### 2010 оны УЕФА Аваргуудын лиг 
## Үзүүлэлтүүд 
### Шар болон улаан хуудас хэрхэн олгосон нь 
## Эшлэл 
## Холбоос 
*Ховард Уэббийн профайл Refworld.com вэбсайт дахь
*Ховард Уэббийн үзүүлэлтүүд soccerbase.com вэбсайт дахь
*Хоюард Уэбб Евро-2008 тэмцээний үеэр

Ангилал:Английн ФИФА-Шүүгч
Ангилал:Member des Order of the British Empire
Ангилал:Англичууд
Ангилал:1971 онд төрсөн
Артём Иванович Микоян

**Артём Иванович Микоян** (1905—1970) нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны алдарт зохион бүтээгч байв. Зохион бүтээгч Артём Иванович Микоян нь МиГ-1, МиГ-3, МиГ-15, МиГ-17, МиГ-19, МиГ-21, МиГ-23, МиГ-25 сөнөөгч онгоцуудыг бүтээсэн. 

Ангилал:Зөвлөлтийн зохион бүтээгч
Ил-2

**Ил-2** нь ЗХУ-ын дэлхийн 2-р дайны үед үйлдвэрлэгдсэн хамгийн шилдэг дайран бөмбөгдөгч онгоцнуудын нэгд тооцогддог бөгөөд Евразийн коммунист дэглэмийн бараг бүх орнуудын армийн нисэх хүчний зэвсэглэлд байв. Түүний дотор Монгол улс гэхэд 1945 оны 6 дугаар сарын сүүлээр 78 нэгж /ширхэг/ Ил-2 онгоц хүлээн авчээ.
### Нислэгийн техникийн үзүүлэлт ба зэвсэглэл
Нислэгийн дээд хурд 450 км/цаг /практикт ихэвчлэн 300-360 км/цаг / ба нислэгийн дээд өндөр 5000 метр, 800 км-т буулгүйгээр дайсны газрын байг /хуягт,танк/ устгах 400 кг бөмбөг 12,7 мм-ийн 2 пулемёт, 20-37 мм-ийн агаарын их бууг сонгон суурилуулан тээх хүчин чадалтай. Түүнчлэн 6 ширхэг пуужин харвах тоноглолтой ажээ. Германы ижил зориулалтын Юнкерс-87 онгоцтой харьцуулахад маневр болон бүхээгийн үзэгдэх талбайнаас бусад бүх үзүүлэлтээр зүйрлэшгүй давуу тал байлаа.Учир нь Юнкерс-87 нь огцом шумбалт,маневр хийж, сөнөөгч онгоцны дайралтаас төвөггүй бултаж чаддаг байхад Ил-2-ийн аеродинамик үзүүлэлт нь тийм бололцоогүй байжээ. Германы сөнөөгч онгоцны нисэгч нар "Цементэн, бетонон онгоц", "Төмөр Густав", "нисдэг мангас","нисдэг махчин" гэж ёжилдог бол явган цэргүүд нь "Хар үхэл" хэмээн нэрлэдэг нь түүний  бүхээг, шатахууны сав болон бусад эмзэг байж болох хэсгүүдийг хуягласантай нь холбоотой юм.Эхний хувилбарууд 1 хүний суудалтай буюу зөвхөн нисэгч сууж жолоодох зорулалттай үйлддвэрлэгдэж байсанаас дайны эхний жилд дайсны сөнөөгч онгоцны дайралтаас хохирол амсах болсон тул буудагч-штурманы (нисэн хянагч) суух арын бүхээгтэйгээр үйлдвэрлэх болсон.Уг онгоцыг устгахад хажуугийн болон доороос нь довтолж радиаторийг нь онох, эгц дээрээс шумбах дайралтаар урт ээлжийн их бууны галаар устгах тактикийг Германы Люфтваффе-ийн болон тэнхлэгийн холбоотон орны нисэх хүчний нисэгч нар хэрэглэдэг байжээ.       

## Цахим холбоос 
#:2
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1939 он
ИЛ-1

Ангилал:Сөнөөгч онгоц
Ангилал:Ильюшин
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1944 он
ИЛ-8

#:8
Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл
Ангилал:Анхны нислэг 1943 он
ИЛ-10

## Цахим холбоос 
#::10
Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Солонгосын дайны агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын агаарын зэвсэгт хүчин
Ангилал:Анхны нислэг 1944 он
ИЛ-16

Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц
#::::16
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1945 он
ИЛ-102

## Цахим холбоос 
#:::102
Ангилал:Байлдааны нисэх онгоц
Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл
Ангилал:Анхны нислэг 1982 он
ИЛ-4

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хоёр хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
#:4
Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1939 он
ИЛ-76

Ангилал:Дөрвөн тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Түлш түгээгч нисэх онгоц
Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Тээврийн нисэх онгоц
Ангилал:Ильюшин
Ангилал:Анхны нислэг 1971 он
ИЛ-20

#::20 #1948
Ангилал:Газрын байлдааны нисэх онгоц
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл
Ангилал:Анхны нислэг 1948 он
ИЛ-38

Энэ онгоц нь зорчигч тээврийн **Ил-18** нисэх онгоцны загварын модуль дээр далайн эргийн зурвасын, тэнгисийн тагнуулын болон далайн орон зайд усан хилийн эргүүл, дайсны шумбагч хөлгийг шумбагч хөлөг устгах хөлөг онгоцны болон бие даан илрүүлэн устгах тусгай даалгавар гүйцэтгэх зориулалтын онгоц юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Дөрвөн хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Тэнгисийн тандалтын нисэх онгоц
#::38
Ангилал:Шумбагч усан онгоцыг сөнөөгч онгоц
Ангилал:ОХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1961 он
ИЛ-103

## Цахим холбоос 
Ангилал:Иргэний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
#:::103
Ангилал:Анхны нислэг 1994 он