open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шатах ашигт малтмал

**Шатах ашигт малтмал** гэдэг нь тодорхой хэмжээнд нүүрсустөрөгч агуулсан нүүрс, газрын тос, байгалийн хий болон шатдаг занар гэсэн ашигт малтмалууд юм. Зарим тохиолдолд нүүрслэг занар, асфальт, озокеритийг энд багтаах нь бий. Шатах ашигт малтмалууд нь Дэлхийн царцдасын дээд хэсэгт хуримтлагдана. Хий (байгалийн хий), шингэн (газрын тос), хатуу (нүүрс, шатдаг занар гэх мэт) төлөвт оршино. Шатах ашигт малтмалыг органик гаралтай, өөрөөр хэлбэл амьтан, ургамал мөхсний дараа үлдэгдэл нь хэдэн зуун сая жилийн хугацаанд газрын хэвлийд даралт, температурын нөлөөгөөр хувирч шатах ашигт малтмал үүсдэг гэж үздэг байна. Энэ онолыг "шатах ашигт малтмалын үүслийн органик онол" гэж нэрлэх ба анх энэ санааг 1556 онд Георг Агрикола дэвшүүлж, 1757 онд Михайл Ломоносов дэлгэрүүлсэн байна. Үүнээс гадна дэгдэмхий, хөнгөн нүүрс-устөрөгчид (ихэвчлэн байгалийн хий) химийн нэгдэх урвалаар үүсэж болох тухай "органик бус онол" байна.      

АНУ-ын Энергийн мэдээллийн албаны (*Energy Information Administration*) судалгаагаар, 2005 онд Дэлхийн нийт эрчим хүчний 86%-ыг шатах ашигт малтмалаас гарган авсан байна. Үлдэх хэсгийг усны (6.3%), цөмийн (6.0%) болон бусад төрлийн эрчим хүч (геотерм, салхи, нар, мод, хог зэрэг 9%) эзлэж байжээ.

Шатах ашигт малтмал нь сэргээгдэхгүй түүхий эд. Учир нь уг ашигт малтмал үүсэхэд хэдэн сая жил шаардагдана. Түүний хэрэглээний хэмжээ нь шинээр үүсэх хэмжээнээс хамаагүй хурдан байна. Шатах ашигт малтмалын нийлүүлэлт, олборлолт, хэрэглээ нь бүс нутгийн болон дэлхийн хэмжээний асуудал болоод байгаа бөгөөд Дэлхий нийтээр шатах ашигт малтмалыг бус бусад сэргээгдэх эрчим хүчийг хэрэглэх талаар илүү их анхаарал хандуулж байна. 

Шатах ашигт малтмалыг шатааснаар Дэлхийн хэмжээнд нэг жилд 21.3 тэрбум тонн нүүрстөрөгчийн давхар исэл үүсэх ба байгаль зөвхөн үүний талыг нь шингээдэг байна. Үлдэх хэсэг буюу 10.65 тэрбум тонн СО2 агаар мандалд хуримтлагддаг гэж тооцож байна. Нүүрстөрөгчийн давхар исэл нь нэг төрлийн хүлэмжийн хий бөгөөд Дэлхийн дулааралд ихээхэн хэмжээгээр нөлөөлж байгаа нь Дэлхийн газрын гадаргуугийн температурын хэмжилтээс харагддаг байна. 

  

## Бусад холбоотой сэдвүүд 
* Газрын тос
* Нүүрс
* Байгалийн хий
* Шатдаг занар
* Геологи

## Ишлэл 
## Гадны холбоосууд 
* "ЕПА-гийн нэр томъёоны толь"
* "Ирээдүйн эрчим хүч" - Майкл Парфит (*National Geographic*)
* "Эрчим хүч дуусах уу?" - Марк Врэдлин өгүүллэг
* "Шатах ашигт малтмал ба Хүлэмжийн хий"
* Европын шатах ашигт малтмалын хэрэглээ
* 

Ангилал:Ашигт малтмалын геологи
Нар

**Нар** (тэмдэг: ; Латин: *Sol*) нь нарны аймгийн төв од бөгөөд нарны аймгийн нийт массын 99.86%-г эзлэнэ. Нарнаас ирэх энерги нь дэлхий дээрхи бүх амьд бодисыг тэтгэх ба фотосинтез болон дэлхийн цаг уур, уур амьсгалд голлох үүрэг гүйцэтгэнэ. 

Нарны нийт массын 74%, эзэлхүүний 92%-г устөрөгч, харин нийт массын 25%, эзэлхүүний 7%-ийг гели бүрдүүлнэ. Нарны гадаргуугийн температур ойролцоогоор 5,500 K (5,315 0C). Нар нь цагаан од бөгөөд насыг нь 4.57 тэрбум жил гэж тооцож байна.

Нар нь Тэнгэрийн заадас галактикийн төвөөс ойролцоогоор 26,000 гэрлийн жилийн зайд орших ба 217 км/сек хурдтайгаар тойрон эргэнэ.

Нарны диаметр 1.392х109 метр, үндсэндээ төгс бөмбөлөг хэлбэртэй. Диаметр нь дэлхийнхээс 109 дахин, эзэлхүүн нь 1,3 сая дахин их буюу 1.41х1027м2. Масс нь 1.988435х1030kг буюу дэлхийгээс 332,946 дахин хүнд. 
Дундаж нягт нь 1,4 г/см3, цөмдөө нягт нь 150 г/см3. Нарны гадаргуу дээр чөлөөт уналтын хурдатгал 27398 см/с2, сансрын хоёрдугаар хурд - 618 км/с.

## Бүтэц 
Нарны радиусыг, төвөөс нь фотосферын гадаргуу хүртэлх хэмжээгээр нь тооцдог байна. Нарны дотоoд бүтцийг инфрадолгион ба компьютер загварчлалын аргаар судлана. 

Нар нь доорхи бүтэцтэй болно. Үүнд:
* Цөм
** Цөмийн радиус нарны нийт радиусын 0.2 хувийг эзлэнэ. Нягт нь 150,000 kг/м3 (усны нягтаас 150 дахин их)хүрэх ба температур нь 13,600,000 К (Нарны гадаргуугийн температур 5,785 К буюу 2350 дахин бага). Нарны энергийн эх үүсвэр нь цөмийн гинжин урвал (p-p буюу протон-протон гэж нэрлэгдэнэ) бөгөөд энэ процессийн үр дүнд устөрөгч гели болон хувирна.
* Радиацын бүс
* Конвекцийн бүс
* Фотосфер
* Атмосфер

Ангилал:Шар одой
Ангилал:Нар (од)
Ангилал:Нар соёлд
Төмөр (химийн элемент)

**Төмөр** () нь **Fe** химийн тэмдэг, 26 атомын дугаар бүхий химийн элемент. Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй, өргөн тархсан металл. Дэлхийн цөмийн 10 орчмыг, харин Дэлхийн царцдаст 5% агуулагдана. Дэлхийн нийт массын 35% нь төмөр байдаг. 
 
Байгаль дээр төмрийн 54Fe, 56Fe, 57Fe, 58Fe гэсэн изотопууд байдгаас, хамгийн өргөн тархалттай нь 56Fe, (ойролцоогоор 91.754%) юм. Fe2+ ион нь биологийн бүх биетэд зайлшгүй шаардлагатай химийн элемент болно.  

Төмрийг маш эртнээс (МЭӨ 4000 жил орчмоос) хүн төрөлхтөн ашиглаж эхэлсэн ба орчин үеийн гол хэрэглээ нь ган гаргаж авах юм. Төмрийг төмрийн хүдрээс ялгаж авах ба байгаль дээр цэврээрээ бараг тохиолдохгүй.

## Байгальд орших 
Төмөр байгаль дээр тархалтаараа хөнгөн цагааны дараа орно. Төмөр байгальд янз бүрийн исэл, сульфид, силикат байдалтай оршино. Төмрийн соронзон гүр - Fe3 O4, төмрийн улаан гүр - Fe2O3, төмрийн хүрэн гүр -  2Fe2O3.3H2O, пирит (колчедан) - FeS2. Дан төмөр зөвхөн огторгуйгаас унадаг солирт байна.

## Гарган авах 
Төмрийн оксидуудыг устөрөгчөөр ангижруулж буюу төмрийн давсыг цахилгаанаар задалж дан цэвэр төмөр гарган авч болно.
Fe2O3+3H2=2Fe+3H2O

## Физик шинж 
Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй.Нягт нь 7,85г\см3,хайлах температур нь1539oС байна. Төмөр соронзонд татагдах чанартай байдгаараа бусад металлуудаас онцлог байдаг.

## Хими шинж 
4Fe+3O2=2Fe2O3                       4Fe+2H2O+3O2=2Fe2O3.2H2O зэв үүсгэнэ.
2Fe+3Cl2=2FeCl3                        Fe+H2SO4=2FeSO4+H2 
Fe+2Hcl=FeCl2+H2
Төмрийн \II\ нэгдлүүд ихэвчлэн бүдэг ногоон,төмрийн\III\нэгдлүүд бор шар өнгөтэй байна.

## Хэрэглээ 
Төмрийг ихэвчлэн хайлш\ган,ширэм\байдлаар машин техникийн эд анги хийхэд хэрэглэнэ.Төмрийн сульфатын талст гидрат\FeSO4.2H2O\-г модыг ялзрахаас хамгаалж модонд шингээж хэрэглэдэг.

### Чухал нэгдэл 
Fe(OH)3 - Гидроксид нь сул амфотер шинжтэй, усанд уусдаггүй, коллоид үүсгэдэг, хүчилд уусаж давс үүсгэх ба шүлтийн халуун уусмалаар үйлчлэхэд феррит гэдэг (NaFeO) давс үүсгэнэ.
FeSO4.7H2O - Төмрийн байван нь цайвар ногоон өнгөтэй талст бодис юм. ХАА--н хортон устгах, будаг бэх үйлдвэрлэхэд, модыг хамгаалахад хэрэглэнэ. FeCl3-г органик будаг гаргах, цус тогтооход хэрэглэнэ.

## Эшлэл 
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:Хүнд металл

Ангилал:Эрдэс
Эрдэс судлал

**Эрдэс судлал** (**Минералоги**) нь геологийн шинжлэх ухааны гол салбар бөгөөд эрдсийн структур, хими болон физик шинж чанарыг судална. Мөн эрдэс үүсэх процесс, зүй тогтол, эрдсийн ангилал, тархалт, хэрэглээ зэргийг судална. Чулуулаг нь эрдсээс бүрдэх ба эрдэс нь химийн элементүүдийн нэгдлээс тогтдог байна. Жишээ нь бидний сайн мэдэх кварц (болор) нь янз бүрийн чулуулагт акцессор байдлаар ордог ба химийн 
томьёо нь SiO2 юм. 


Ангилал:Байгалийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Дээд боловсролын хичээл
Геохими

**Геохими** нь дэлхий болон бусад нарны аймгийн гаригууд, мөн чулуулагийн химийн найрлага, тэнд явагдах химийн үйл явц, цаг хугацаа болон орон зайн хувьд хувьсан өөрчлөгдөх Дэлхийн химийн найрлага, агаар мандал, усан мандалд үзүүлэх нөлөөг судалдаг салбар шинжлэх ухаан юм. 

Геохимийн зарим салбарууд:
#Изотопийн геохими: Дэлхий дээрх химийн элементүүдийн харьцангуй болон үнэмлэхүй агуулга, тархалт, тэдгээрийн изотопийг судлана. Мөн химийн элементүүд хэрхэн яаж шилжиж байна, ямар зүй тогтолтойгоор тархаж байна гэдгийг дэлхийн янз бүрийн гүнд (царцдас, манти, усан мандалд) судлана.
#Органик геохими: Одоо болон геологийн өнгөрсөн цаг хугацаанд байсан ургамал, амьтан, тэдгээрийн үлдэгдэл, найрлага, эдгээртэй холбоотойгоор явагдах төрөл бүрийн процессуудыг судална. Хүрээлэн байгаа орчны болон усан мандалын судалгаа, мөн ашигт мaлтмалын ордын (ялангуяа газрын тос, хийн ордын) эрэл хайгуулд органик геохимийн аргуудыг өргөнөөр ашиглана. 


Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Харшил

**Харшил** нь сүүлийн үед нийгмийн хөгжилтэй холбоотой улам ихэсч байгаа эмгэг юм.

Ямар орчинд амьдарч байгаа, хүрээлэн буй орчинд хортой бодис байгаа эсэхээс хамаарч зарим төрлийн өвчин үүсч болох ба ийм өвчний тоонд харшил орно. Харшил гэдэг нь хүний дархлааны системтэй холбоотой. Хүний арьс зарим төрлийн бодист хэт мэдрэмтгий болдог.

Бронхит багтраа, тоосонцрын харшил, чонын хөрвөс, эмийн харшил, хүнсний харшил, шавжны харшил гэх мэт олон янзын зонхилон тохиолддог харшлын өвчнүүд байдаг. Энэ өвчний үеэр арьсан дээр юм гарах, загатнах, нүд улайх, нус нулимс гарах, үе үе амьсгал боогдох буюу амьсгал давчдах зэрэг шинж тэмдгүүд илэрдэг. Тоосонцорын харшил нь дээр нэрлэсэн өвчнүүдийн дотроос хамгийн элбэг тохиолддог. Гол төлөв ургамлын тоосонцороос ялангуяа хог ургамал, шарилж, лууль зэрэг ургамлын тоосноос гадна гэрийн, үйлдвэрийн, номны тоосноос үүсдэг.

Хүний амьдарч буй орчин бохир байснаас эсвэл арьсанд хэт цочрол өгдөг тос, металл зүүлт, зарим хүнсний бүтээгдэхүүнээс арьсны харшил үүсч болно. Зарим харшлын өвчин нь халдварлаж, удамшиж ч болно.

Ангилал:Өвчин
Найтвиш

**Nightwish** нь 1996 онд Финландын Китээ хотод байгуулагдсан хамтлаг юм. Nightwish нь Symphonic Power metal-р дуулдаг. Гоцлол дуучин болох Таря Турунен 2005 хамтлагаа орхисон юм. Хамтлагийн одоогийн бүрэлдэхүүнд Флоор Янсэн (дуучин), Туомас Холопайнэн (клавишник), Марко Хиетала (басс), Эрно "Эмппу" Вуоринэн(гитарчин), Юкка "Юлиус" Нэвалайнэн (бөмбөрчин).
 
Gathering ба Lacuna Coil (Эмэгтэй гоцлолуудтай “Symponic” метал хамтлагуудад нөлөөлсөн хүмүүс) нарын анх кэебордист гэгч Туомас Холопаинэн Найтвиш хамтлагийг 1997 онд Финландын Китээд байгуулав. Эхэндээ тэрээр акустик хөгжмийг цогцлуулах гэж оролдож байхдаа дадлагатай дуурын гоцлол дуучин Тарья Турунэнг элсүүлсэн ба удалгүй метал хамтлагийн бүрэн цогц хөгжмийн зэмсгүүдийг гитарчин Эмппу Вуоринэн, басс гитарчин Сами Ванска, мөн бөмбөрчин Юкка Нэвалаинэн зэрэг хүмүүсийн хамт хамтлагтаа нэмж авав. Хамтлагийн гишүүд Финландын бэлэг тэмдэг болсон Спаинфармтай гэрээ байгуулсан ба энэ компани 1997 оны сүүлээр тэдний „Эйнжэлс Фолл Фэрст“ (Angels Fall First) нэртэй дэбют альбомыг гаргаж өгөв. Энэ альбом нь дараа жил нь гэхэд европын бусад орноор тархсан байв. Үүний яг дараагийн цомог болох Оушэнборн (Oceanborn) нь 1998 оны сүүлээр олонд алдаршсан ба энэ цомог нь Найтвиш хамтлагийг төрөлх нутагт нь жинхэнэ хүссэн амжилтанд нь хүргэж чадсан. Энэ цомог нь Финландын TOP 5 нэг болж харин дуунууд нь TOP 10.дуунуудад багтсан байна. Хамтлаг европыг бүхэлд нь тойрч амжилтаа бататгасаар л байв. 2000 онд тэдний 3 дахь альбом нь Вишмастэр (Wishmaster) нэртэйгээр гарав. Энэ альбом нь зөвхөн Финландад алдаршаад зогссонгүй мөн хамтлагаа Америкт алдаршуулсан анхных нь альбом болов.

## Цомгууд 
* Angels Fall First (1997)
* Oceanborn (1998)
* Wishmaster (2000)
* Over The Hills And Far Away (2001)
* Century Child (2002)
* Once (2004)
* Dark passion play (2007)
* Made In Hong Kong (And Various Other Places) (2009)
* Imaginaerum (2011)
* Endless Forms Most Beautiful (2015)
*Human. :II: Nature. (2020)

## Цахим холбоос 
* Хамтлагийн албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Пауэр метал
Ангилал:Симфоник метал хамтлаг
Ангилал:Финландын хамтлаг
Ангилал:Олон үндэстний хамтлаг
Ангилал:Эxо-Поп шагналтан
Давхрага зүй

**Давхрага зүй** (**стратиграфи**) нь геологийн нэгэн салбар ухаан бөгөөд тунамал болон бялхмал чулуулагийн үелэсэн бүтэц, тогтоцыг судлана. Давхрага зүй нь дотроо хэд хэдэн дэд салбар болон сална.
 
*Литостратиграфи
*Биостратиграфи 
*Магнетостратиграфи
*Хроностратиграфи
*Археологийн стратиграфи
*Стратиграфийн зарчим


Ангилал:Палеонтологи
Киданчууд

**Хятан гүрэн** нь (IV-XIV) Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний (Ордосын Шар мөрөн биш) умард саваар нутаглаж байсан бөгөөд яваандаа Шар тэнгисийн эрэг хүртэлх нутагт тархан суужээ. Тэд сяньби монголчуудын нэг салбар болох монгол угсаатан ба тэдний ихэнх нь дорнод ху нарын удам байжээ. Өнөөгийн Монгол нутагт төвлөн сууж байгаагүй ч 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж соёл, түүхийн олон зүйл дурсгал Монгол нутагт үлдээжээ.

Тэдний нэрийг манай түүхийн номнуудад кидан, хятан гэж хоёр янзаар бичдэг.

## Түүх 
Киданууд 388 оноос Муюн, Тоба Вэй улсын цэрэгт цохигдон зүүнш нүүж, Кумоси ба Кидан гэж хуваагдав. 

Киданчууд Уйгур улсад сайн дураар даган орсон бололтой.

8-р зууны сүүлчээс Кидан аймгийн дотор Елюй буюу Илү хэмээх овог цойлон гарч, төр ёсыг байгуулжээ. Елюй овогтны 8-р үе болох Амбагян (Амаки, Абаки, Абаожи) 907-918 оны хооронд Кидан угсаатныг нэгтгэн их төрийг байгуулжээ.

Елюй Амбагян улсдаа засаг захиргааны өвөрмөц хуваарийг тогтоосон нь Өмнөд ба Умард Орд юм. Энэ нь түүний эзэмшил нутгийн онцлогоос хамаарсан ажээ. Хидан Улс умард хятадын зарим газар нутгийг эзэлсэн тул ийм хуваарь тогтоосон гэж болно.

Өмнөд нутагт суурьшмал тариаланч иргэд зонхилох бол умард нутагт уугуул кидан нар, тэдний төрөл нүүдэлчид болох татарууд харъяалагдаж байв.

Елюй Амбагян амьдралынхаа идэвхтэй хугацааг улсынхаа дотоод засаглалыг сайжруулах, улс төрийн нөлөөгөө өргөжүүлэхэд чиглүүлсний үрээр түүнээс хойш бараг 100 жилийн турш Төв Азид Кидан улс тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Амбагян хааны дараа үеийн хаад засаглалдаа өөрчлөлт оруулжээ. Энэ өөрчлөлт нь 10-11-р зууны үеийн Төв Ази дахь үндэстний шинэ орчныг харгалзсан бөгөөд онцолж хэлбэл тэр үед эрч хүч нь оргилон гарч ирсэн зүрчид угсаатны өөдөөс угсаа нэгт нүүдэлчдийн хүчийг ашиглах, тэднийг улс төрийн холбоотон болгоход чиглэсэн юм.

Кидан улсын үе нь нүүдэлчдийн төр ёсны уламжлалыг суурин соёлын хөрсөнд шингээх талаар сонин алхам хийсэн түүх гэж болно.

Кидан улсад 9 хааны үе залгамжилж, нийт 220 жил оршин тогтнов. Кидан улс зүрчидийн Алтан улсад мөхөөгдөх үед Елюй Даши ноён нүүдэлчин киданчуудыг дагуулан баруун зүг нүүж, Балхаш нуур, Тэнгэр уулаар төвлөрсөн нэгэн их улсыг байгуулсан нь Хар Кидан хэмээн алдаршиж, Шинжаан, Хорезмыг эрхшээлдээ оруулан 86 жил (1132-1218) тогтножээ.

Их Монгол Улс 1211 онд Алтан улсад довтлон цохиход зүрчидийн харьяанд байсан киданчууд Зүүн Ляо (1211–1220) зэрэг 3 улс байгуулсан ч удалгүй Монголын бүрэлдэхүүнд оржээ.

Өвөр Монголын Баруун Баарин хошууны зарим бааринчууд, дагуурчууд киданчуудын шууд удам болох хүмүүс юм. Баруун Баарины зарим эмэгтэйчүүдийн уламжлалт үс засалт нь кидан эмэгтэйнхтэй адил байдаг байна.Мөн Төв Ази дахь кытай, китай зэрэг нэртэй овгийн хүмүүсийг киданчуудын удам гэж үздэг.

## Хэл
100 үг тутмын 70 нь Монгол үг байжээ. Тэгэхээр бусад Монгол аймгийн нэгэн адил байсан гэдэг нь нотлогдож байгаа юм.

## Эшлэл 
## Мөн үзэх
*Дагуур
*Хар Кидан
*Зүрчид

Ангилал:Монгол угсаатан
Ангилал:Кидан
Ашигт малтмалын геологи

**Ашигт малтмалын геологи** нь байгалийн баялаг эрдэс түүхий эдийн судалгааг эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн ач холбогдол талаас нь судална. Эрдэс, түүхий эд гэдэгт төрөл бүрийн металл болон металл бус ашигт малтмал, барилгын материал болох элс, хайрга, шавар, өнгөлгөөний чулуу, эрчим хүчний түүхий эд болох нүүрс, газрын тос, мөн ус багтана. Ерөнхийдөө ашигт малтмалын геологи нь дээр дурьдсан эрдэс түүхий эдийн ордын судалгааг хийж, олборлолтод бэлтгэх ба үүний тулд геохими, эрдэс судлал, геофизик, структур геологи гэх мэт бусад салбар шинжлэх ухааны судалгааны аргуудыг хэрэглэнэ. 

## Ашигт малтмал 
Ашигт малтмал гэдэг нь хүн төрлөхтөн одоо болон ирээдүйд хэрэглэж болох эрдэсийн өндөржсөн агуулга бүхий хуримтлал юм. Ашигт малтмалыг, бүрдүүлж буй эрдэсжилт, эдийн засгийн ач холбогдол, мөн өнөөгийн техник, технологийн боломжид тулгуурлан ангилж болно. 
Эдийн засгийн ач холбогдлоор нь: эрдэсжсэн цэг, илрэл, орд, батлагдсан нөөц гэх мэтээр ангилнa. 

## Хүдрийн геологи 
Хүдрийн ашигт малтмалын гарал, үүсэх нөхцөл, ордын зүй тогтлыг судлана. Эцсийн зорилго нь ордыг олборлох, эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах явдал юм.

## Шатах ашигт малтмалын геологи 
Эрчим хүчний түүхий эд болох газрын тос, байгалийн хий, нүүрсний орд илрүүлэх зорилгоор тунамал чулуулаг, түүний тархалт, тогтоцыг судлана.

## Мөн үзэх 
* Геологи
* Шатах ашигт малтмал
* Газрын тос
* Нүүрс
* Уран
* Пик ойл

Ангилал:Геологи
Микро эдийн засаг

**Микро эдийн засаг** нь хэрэглэгч жижиглэн худалдаачид, тодорхой үйлдвэрлэгч (пүүс, компани, салбар) зэргийн тус тусын үйл ажиллагаатай холбоотой эдийн засгийн судлалыг хэлнэ.
Хүн төрөлхтөн нийгэмшсэн цагаасаа эхлэн эдийн засгийн ямар нэгэн харьцаанд орж эхэлсэн. Тэдэнд өмсөх хувцас, байрлах байр, идэх хоол хэрэг болсон нь эдийн засгийн харьцааг үүсгэсэн. Нэгэнт бид их бага ямар нэгэн хэмжээгээр эдийн засгийн харьцаанд орж л байгаа болохоор эдийн засгийг зайлшгүй судлах шаардлагатай. Бид микро эдийн засгийг судласнаар Статистик, Эконометрик, Олон улсын худалдаа, Макро эдийн засаг гэх мэт мэргэжлийн суурь хичээлүүдийн суурийг мэддэг болно. Мөн энэ хичээлээр зах зээлийн эдийн засгийн ухааны анхны эмх цэгцтэй ойлголтыг өгөх ба үүгээрээ бэлтгэж буй мэргэжилтнүүдэд эдийн засгийн үндсэн субъект болох үйлдвэрлэгч, хэрэглэгчдийн үйл хөдлөлийг онолын хувьд танин мэднэ. 
Бид энэ хичээлийг үзсэнээр микро эдийн засгийн энгийн харилцаа, өөрчлөлт, субъектуудын үйл хөдлөлийг эдийн засгийн онолын үндэслэлтэйгээр харж, тайлбарлан бичил шийдвэр гаргах чадварыг эзэмшинэ. Мөн эдийн засгийн онолын бусад хичээлүүдийн суурийг олж авах бөгөөд бизнесийн удирдлагын салбарын хичээл, сэдвүүдэд микро эдийн засгийн онолын асуудлуудыг холбогдуулан авч үзэх дадал эзэмшинэ.
Хэдийгээр эдийн засаг хүмүүсийн оршин амьдрах хэрэгслийг бий болгодог ч хэн юугаар, юуны тусламжтайгаар хүмүүст зайлшгүй хэрэгцээтэй зүйлийг шийдвэрлэж байна вэ гэдгийг тогтоох хэрэгтэй. Иймд эдийн засаг, нийгмийн тодорхой зорилгод ашиглагдаж байгаа бүхий л зүйлсийг эдийн засгийн нөөц гэдэг байна. Энэ нь эдийн засгийн байгуулалтын үндэс болдог. 
Микро эдийн засаг-Эдийн засгийн аль нэг эд эсийг бус бүхэлд нь авч судалдаг. Тухайлбал, эдийн засгийн өсөлт, үндэсний нийт бүтээгдэхүүн, инфляци, ажилгүйдэл, төрийн төсөв, зарлыгн хэмжээ, гадаад худалдааны баланс зэрэг нь макро эдийн засгийн судлах зүйл юм. Макро түвшиний зангилаа асуудлаар гол шийдвэрийг засгийн газар гаргаж байдаг.

## Мөн үзэх 
* Макро эдийн засаг
* Эдийн засаг
* Эрэлт
* Нийлүүлэлт
* Зах зээлийн тэнцвэр
* Эрэлт нийлүүлэлтийн мэдрэмж
* Хэрэглэгчийн сэтгэл ханамж
* Үйлдвэрлэл
* Үйлдвэрлэлийн зардал
* Төгс өрсөлдөөнт зах зээл
* Төгс бус өрсөлдөөнт зах зээл
* Хүчин зүйлийн зах зээл
Дэлхийн байгаль хамгаалах сан

**Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)** нь анх 1961 онд Швейцарын хуулийн дагуу бүртгэгдсэн, 5 сая гишүүн дэмжигчтэй, дэлхийн 100 гаруй оронд байгаль орчныг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг, олон улсын ашгийн бус, хандивын, төрийн бус байгууллага юм.

Монгол дахь салбар, **Дэлхийн байгаль хамгаалах сангийн Монгол дахь хөтөлбөрийн газар** нь 1992 онд үйл ажиллагаагаа эхэлсэн.

## Цахим холбоос 
* Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-гийн төв байгууллага
* Дэлхийн байгаль хамгаалах сангийн Монгол дахь хөтөлбөрийн газар
* Бусад салбар болон хөтөлбөрийн газрууд


Ангилал:Байгаль хамгаалах байгууллага
Ангилал:Олон улсын байгууллага
Ангилал:Төрийн бус байгууллага
Ангилал:Швейцарын сан
Ангилал:Во кантон
Ангилал:1961 онд байгуулагдсан
Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн

**Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн**, **ҮНБ** (Англи: *gross national product, GNP*; Орос: *валовой национальный продукт, ВНП*) гэж тухайн орны оршин суугчдын хөдөлмөр болон хөрөнгөөр нэг жилийн хугацаанд үйлдвэрлэгдсэн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний зах зээлийн үнэлгээний нийлбэрийг хэлнэ. Үйлдвэрлэлийн газарзүйн байрлалд тулгуурлан тооцож гаргадаг ДНБ-ээс ҮНБ бол үйлдвэрлэлийг тухайн үйлдвэрлэгчийн эзэмшлээс нь хамааруулж гаргадгаараа ялгаатай.

Ангилал:Макро эдийн засгийн үзүүлэлт
Ангилал:Орлого
Ангилал:Үндэсний эдийн засгийн нийт тооцоо
Паскалийн гурвалжин

**Паскалийн гурвалжин** нь математикч Блез Паскалийн нээсэн гэгддэг захаараа нэгэн тоотой, бүх тоо дээрх хоёр тооныхоо нийлбэр байх гурвалжин юм.

Паскалийн гурвалжны зарим онцлог нь:
* Захын тоонууд бүгд нэг байна. 
* Хоёр дахь эгнээний бүх тоо натурал тоо байна. 3 дахь эгнээний тоо гурвалжин тоонууд байна (1, 3, 6, 10, 15…). 
* Нэг эгнээний тооны нийлбэр нь сүүлийн тооны эсрэг талын тоотой тэнцүү байна (Жишээ нь: 1+2+3+4+5+6+7=28, 1+4+10+20+35=70 гэх мэт). 
* Бүх эгнээний тооны нийлбэр нь хоёрын зэргүүд байна. Хоёрын тэг зэргээс эхэлнэ. (Жишээ нь: 5 дахь эгнээний тоонуудын нийлбэр 1+4+6+4+1=16=24). 
* Бүх эгнээ мөн тэгээр эхэлсэн өөрийнхөө зэргийн полином коэффициент болно.

## Мөн үзэх 
* Блез Паскаль

Ангилал:Математик
Нумын орд

**Нумын орд** нь нумын оддын бүлэгтэй холбоотой өрнөдийн зурхайн орд бөгөөд уг ордод нар 11-р сарын 23-аас 12 сарын 21-ийг хүртэл хугацаанд тохионо. Нумын эсрэг орд нь Ихрийн орд болно. Нумын орд нь зурхайн ес дахь орд бөгөөд уг ордыг аялан жуулчлах, өргөжин тэлэхтэй холбож үздэг. Уг ордод төрсөн хүмүүс шулуун шударга, хөдөлгөөнтэй, маш оюунлаг, ухаалаг, сэргэлэн, өндөр ёс суртахуунтай, шог хошин, өгөөмөр, нээлттэй, шинийг санаачлагч, өрөвч, хүч чадалтай хүмүүс байдаг боловч тэд тайван бус, огцом ууртай, тэвчээргүй, анхааралгүй мөн хүүхэд маягийн зан байдалтай байх нь элбэг. Анатомийн хувьд нум нь гуя ташаатай холбоотой. 

Газарзүйн хувьд нумын орд нь Австрали, Мадейра, Юннан муж, Мексик, Туркменистан гэсэн газруудтай холбоотой. 

Нумтнуудыг аялал жуулчлалд дуртай төдийгүй юмс үзэгдэл, эрх чөлөө, хууль ёс зэрэг олон зүйлсийн учрыг олж мэдэхэд дуртай гэдэг. Бусад ордныхонтой харьцуулахад нумынхныг хамгийн өөдрөг хүмүүс гэдэг. Нумтаны алиалагч маягийн дүрийн цаана маш оюунлаг, шинийг сэтгэгч хурц ухаан нуугдаж байдаг. Тэдний хэл нь хөдөлгөөнгүй байвч ухаан нь аянгын хурдаар ажиллаж байдаг ба амьдарлынхаа төгсгөл хүртэл энэ чадвараа хутганы ир мэт хурц байлгадаг. Тэд эерэг, өөдрөг, хошин шогч зан чанарыхаа ачаар урт наслах нь элбэг.Хамгийн гол нь нумын орд матарын ордтой тааламжгүй харилцаатай байдаг.

Бие махбодийн хувьд нумын ордод төрсөн хүмүүс том хэмжээний, зөв хэлбэрийн гавлын яс, өргөн өндөр дух, зөв хэлбэрийн бие махбодь, улаавтар үстэй байх нь элбэг. Нумтнууд нэг бол өндөр, сайн хөгжсөн биетэй эсвэл дунджаас намхан байдаг.

Өнгөрсөн үед нумын ордыг өндөр түвшний судалгаа, гүн ухаан, шашин, энэ насны дараахь амьдрал зэрэгтэй холбож үздэг байжээ. 

Домог үлгэрт нумын ордыг грек үлгэрийн баатруудыг зааж сургаж байсан Хирон хэмээх кентавртай холбож үздэг.

## Алдартай нумтнууд 
* Вүүди Аллен, америкийн кино найруулагч, жүжигчин, хошин шогч (12-р сарын 1).
* Людвиг ван Бетховен, германы хөгжмийн зохиолч (12-р сарын 16 эсвэл 17).
* Волт Дисней, америкийн зураач, кино продюсер (12-р сарын 5).
* Бетте Мидлер, америкийн жүжигчин, дуучин (12-р сарын 1).
* Френк Синатра, америкийн дуучин, жүжигчин (12-р сарын 12).
* Стивен Спилберг, америкийн кино найруулагч (12-р сарын 18).
* Иосиф Сталин, зөвлөлтийн удирдагч (12-р сарын 18).

## Гадаад холбоосууд 
* complete information on sagittarius 
* sagittarius short description
* sagittarian children
* sagittarius the noble soul
* sagittarius the versatile
* Information on Sagittarius
* Sagittarius Profile

Ангилал:Зурхайн орд
Вашингтон

**Вашингтон** нь нэртэй хүн:

* Жорж Вашингтон (1732–1799), Америкийн Нэгдсэн Улсын анхны ерөнхийлөгч
* Жорж Вашингтон Гордон (1836–1911), АНУ-ын улс төрч, америкийн иргэний дайнд оролцсон бригадын генерал

Вашингтон нэрээр нэрлэгдсэн газар зүйн объект:
* Вашингтон (муж улс), АНУ-ын баруун хойд талд орших холбооны муж улс
* Вашингтон (хот), АНУ-ын зүүн эрэгт оршдог тус улсын нийслэл бөгөөд засгийн газрын төв байрлах хот
* Вашингтон тойрог, нэртэй орон нутгийн тойргууд
* Вашингтон париш, нэртэй орон нутгийн захиргааны нэгжүүд
Үндсэн сэдвүүд (жагсаалтууд)

|-
| style="background:#FFFFFF; padding:1.2em;" valign="top" |
Дорх холбоосууд харгалзах сэдвийн дагуух жагсаалт руу хөтөлнө.

### Лавлах материал

**Лавлах материалууд**

### Соёл урлаг

**Соёл**&nbsp;• Хобби&nbsp;• Уран зохиол

**Урлаг**&nbsp;• Тоглоом&nbsp;• Яруу найраг&nbsp;• Спорт

### Газар зүй, нутаг орон

**Газарзүй

### Эрүүл мэнд ба чийрэгжилт

**Эрүүл мэнд**&nbsp;•
Биеийн тамир&nbsp;•

### Тайлагдаагүй болон тайлагдашгүй нууцууд

**Өнгөрсөн үед**&nbsp;•
Одоо үед&nbsp;•
Ирээдүй үед&nbsp;

### Түүх, үйл явдлууд

**Түүх**&nbsp;•
Дундад зууны түүх

### Математик ба хийсвэрлэл

**Математик'*&nbsp;•
Арифметик&nbsp;•
Алгебр&nbsp;•
Математик анализ&nbsp;•
Дискрет математик&nbsp;•
Геометр&nbsp;•
Тригонометр&nbsp;•
Логик&nbsp;•
Статистик

### Байгаль ба байгалийн шинжлэх ухаанууд

: *Үндсэн жагсаалт: Шинжлэх ухааны сэдвүүд (жагсаалт)*

**Биологи**&nbsp;•
Амьтан судлал&nbsp;•
Биохими&nbsp;•
Экологи&nbsp;•

**Техникийн шинжлэх ухаан**&nbsp;•
Инженер&nbsp;•
Архитектур болон барилгын инженер&nbsp;•
Уул уурхай&nbsp;•
Цахилгаан&nbsp;•
Эрчим хүч&nbsp;•
Механик инженер&nbsp;•
Хэмжилт болон удирдлага тохируулгын техник&nbsp;•
Микро электроник&nbsp;•
Төлөвлөлт&nbsp;•
Радар техник&nbsp;•
Инженер-эдийн засаг&nbsp;•
Материал судлал&nbsp;•

**Физикийн шинжлэх ухааны сэдвүүд (жагсаалт)**&nbsp;•
Дэлхий судлал&nbsp;•
Одон орон&nbsp;•
Физик
Хими&nbsp;•

### Хүмүүс, хувь хүн

**Хувь хүн**&nbsp;•
Сэтгэл зүй&nbsp;•
Харилцаа

### Философи, гүн ухаан

**Философи**&nbsp;•
Философийн измүүд&nbsp;• 

### Шашин ба итгэл үнэмшил

**Шашин**&nbsp;•
Шашнууд

### Нийгэм ба нийгмийн шинжлэх ухаанууд

: *Үндсэн жагсаалт: Шинжлэх ухааны сэдвүүд (жагсаалт)*

**Нийгмийн шинжлэх ухаанууд**&nbsp;•
Археологи&nbsp;•
Эдийн засаг&nbsp;• 
Газарзүй&nbsp;• 
Түүх&nbsp;• 
Хэл шинжлэл&nbsp;•
Хууль&nbsp;• 
Улс төр судлал&nbsp;• 
Сэтгэл зүй&nbsp;• 
Нийгэм судлал&nbsp;• 

**Нийгэм**&nbsp;•
Хамт олон&nbsp;•
Эрүүгийн эрхзүй&nbsp;•
Гал хамгаалал&nbsp;•
Хууль&nbsp;•
Улс төр&nbsp;•
Бизнес&nbsp;• Эдийн засаг&nbsp; &nbsp;• Санхүү&nbsp;• Удирдлага&nbsp;• Зах зээл

### Технологи ба хэрэглээний шинжлэх ухаанууд

: *Үндсэн жагсаалт: Шинжлэх ухааны сэдвүүд (жагсаалт)*, Технологийн сэдвүүд (жагсаалт) ба Технологиуд (жагсаалт)*
Хиймэл оюун ухаан&nbsp;•
Хөдөө аж ахуй&nbsp;•
Архитектур&nbsp;•
Харилцаа холбоо&nbsp;•
Компьютер судлал (Мэдээллийн технологи, Интернет, Програмчлал)&nbsp;•
Эрчим хүч&nbsp;•
Инженерчлэл&nbsp;•
Гал хамгаалал&nbsp;•
Эрүүл мэнд&nbsp;• 
Үйлдвэрлэл&nbsp;• 
Номын сан&nbsp;• 
Удирдлага&nbsp;•
Цэрэг арми&nbsp;•
Шим тэжээл&nbsp;•
Робот судлал&nbsp;•
Сансар&nbsp;•
Телехолбоо&nbsp;•
Тээвэр&nbsp;•
Тээврийн хэрэгслүүд

### Мөн үзэх
* Шинжлэх ухааны салбар
* Мэргэжлүүдийн жагсаалт
|}


Үндсэн сэдвүүдийн жагсаалт
Одон орны нэгж

**Астрономийн нэгж** (товчилгоо: **а.н.**) нь нарны аймгийн гариг хоорондын зайг хэмжихэд хэрэглэгддэг нэгж юм. Нар ба дэлхийн хоорондох зайг 1 астрономийн нэгж болгон авдаг.

## Тоон утга 
1 астрономийн нэгж нь 149,597,870,691±30 метртэй тэнцдэг.

## Томъёо 
* ( n+4):10= нарнаас алслагдсан зайг о.о.н-р 
* n= гаргын дугаар

## Мөн үзэх 
* Гэрлийн жил 

Ангилал:СИ-системтэй ашиглахыг зөвшөөрсөн нэгж
Ангилал:Одон орны хэмжилтийн нэгж
Ангилал:Уртын нэгж
Импрессионизм

**Импрессионизм** (, *сэтгэгдэл* гэсэн үгнээс гаралтай)- 19-р зууны сүүлээс 20-р зуунд Францад үүссэн урлагийн шинэ урсгал юм. Тус урсгал нь гадаад ертөнцөөс төрсөн сэтгэгдлүүдийг тусган харуулах, орчин тойрноо байгаагаар нь бичдэгээрээ онцлогтой.

## Тойм 
Импрессионистуудын бүтээлд өнгөний бүтэц хувираагүй гагцхүү гэрэл, өнгөний харьцаа өөрчлөгдсөн. Өнгө нь гэрлийг эзэмдэгч буюу гэрэл, өнгө хоёр шүтэлцэж нэгдсэний үр дүнд хүн бүрийн сэтгэл булаах ер бусын болж чадсан юм. Импрессионизм хэмээх нэр нь Клод Монегийн *Сэтгэгдэл. "Мандах наран"* (Impression, soleil levant, 1872) бүтээлийн нэрээс үүдэлтэй гэж үздэг байна. Энэхүү бүтээлийн нэрийг монгол хэлнээ "Ургах наран" гэж бас орчуулсан байдаг. 

Импрессионизмын гол төлөөлөгчдийн бүтээл нь "хоромхон зуурын сэтгэгдэл" байдлыг дүрслэх урлагт буулгаж чадсан явдал юм. 
, Парис]]

## Түүх
1860 оноос зураачид академизмаас уйдаж, зураачид тус бүр шинийг эрэлхийлж шинэ урсгал чиглэлийг эрэлхийлж хайж эхэлсэн. Яг энэ үеэс буюу 1860 оноос Клод Монегийн уран бүтээлд байгалийн зураг голлох үүрэг гүйцэтгэх болжээ.

1863 онд Эдүар Мане нэгэн уушийн газар "*Зүлгэн дээрх өглөөний цай*" (фр. Le déjeuner sur l'herbe) гэдэг зургаа толилуулан, улмаар Гербүагийн кафед шинэ урсгалын суурийг тавьсан яруу найрагчид болон зураачидтай танилцжээ.

1864 онд Эдүар Мане Эжен Луи Будентэй хамтран этюд хийж, гэгээлэг өнгөөр ажиллаж сурсан байна.

1867 оноос Эдгар Дега "Бүжгийн анги", "Абсент", "Цэнхэр бүжигчид" зэрэг алдартай уран бүтээлүүдээ туурвилаа. 

1871 онд Франц, Прусс улсуудын дайнаар Моне, Писсаро хоёр Лондон руу явжээ.

## Бичилт
Импрессионист зураачид хамгийн түрүүнд контур буюу хүрээлэл хийхээс зайлсхийдэг байжээ. Харин үүнийг илүү нарийн уусгалттай өнгөнүүдээр орлодог. Үүний ачаар будагний нийлүүр (палитр) дээрээ зөвхөн хэрэгтэй өнгөө гаргах гэж будгаа хольдог биш, басхүү хар өнгөнөөс татгалздаг болжээ.

## Импрессионизмын урсгалын төлөөлөгчид 
Клод Монэ, Эдүар Манэ, Жан Фредерик Базиль, Эдгар Дега, Берта Моризо, Камиль Писсарро, Эжен Луи Буден, Люсьен Писсарро, Жорж Сёра, Пьер Ренуар, Уолтер Ричард Сикерт.    
]]

Ангилал:Урлагийн хэв маяг
Ангилал:Дүрслэх урлаг
Ангилал:Уран зураг
Ангилал:Импрессионизм
Монгол гутал

**Монгол гутал** нь Монголчуудын уламжлалт хувцасны нэг юм. Монгол гутал бусдаас ялгагдах онцлог нь утга учиртай. Энэ нь ээтэн хошуу, оймс хоёрын хоорондох агаар өвөлд дулаан, зунд сэрүүн байлгах үндэслэлтэй. Энэхүү гутал нь маш өндөр уулархаг нутагт илүү зонхилно. Харин Монголчууд тал хээр нутагт малаа дагаж ашиг шимийг нь хүртэж амьдардаг хүмүүс тул хэт ээтэн хоншоортой гутал нь тохиромжтой биш юм.
Одоогоор 143 төрлийн Монгол гутлын хэлбэр дизайнууд мэдэгдээд байна.

Монголд дэлхийн хамгийн том, 9м өндөр, 6м урт, 2м өргөнтэй монгол гутлыг бүтээсэн бөгөөд уг гутлыг хийхэд 225 ширхэг үхрийн арьс, 4500 метр олс, 120 кв.метр эсгий, 72 кв.метр поролон, 13 куб.метр мод, 300 литр цавуу, 180 кв.метр брезент тус тус оржээ. 

## Мөн үзэх 
*Монгол хувцас
*Хувцас

## Цахим холбоос 
Ангилал:Монгол хувцас
Ангилал:Азийн хувцас судлал
Ангилал:Түрийтэй гутал
Ангилал:Хөлийн өмсгөл
Ангилал:Савхин бүтээгдэхүүн
Нийгмийн философи

**Нийгмийн гүн ухаан** нь гүн ухааны нэг төрөл юм.

Жон Стюарт Милль нийгмийн тулгарсан асуудлыг шийдвэрлэхэд утилитаризмын зарчмыг хэрэглэх үйлсэд бүх амьдралаа зориулсан.Тэрээр өөрийн бүтээлээр энэ зарчимд гурван шинэтгэл хийсэн. Энэ нь:
#Тэр доод зэргийн ба дээд зэргийн таашаал байна гэж хуваан үзсэн.
#Тэр эдийн засгийн амьдралд дадал туршил,зан заншлын ролийг гаргаж тавьсан.
#Тэр хүмүүсийн хувийн амьдралд төрөөс оролцох эрхийг үгүйсгэсэн.

Утилитарист үзэлтнүүд арилжаа наймааны явцад төрийн оролцоогүйгээр ашигтайгаар үнэ хаялцахын тулд үйлдвэр-лэгч ба худалдан авагч аль алин чөлөөтэй байх буюу чөлөөт үйлдвэрлэлийн зарчим,чөлөөт зах зээлийг хамгаалж байв.

Эдмунд Берк, Алексис де Токвиль зэрэг консерватив үзэлтнүүд шинэ капиталист нийгэм нь хуучин амьдралын сайхан,сэтгэлд ойрхон дэг журмыг эвдэн сүйдэж,хувиа хичээсэн оюун ухааныг төр засгийн байгуулалыг бишрэн хүндэлж ирсэн уламжлалаас дээгүүр тавилаа гэж шүүмжилсэн.

Карл Маркс мэтийн социалистууд капитализмыг ажилчин ангийг дарлан мөлжиж, хөдөлмөрийн үйл явцыг гажуудуулж түүнийг хүний өөрийн хөгжлийн эх сурвалж байхын оронд аливаа зовлон зүдгүүрийн эх сурвалж болгон хувиргаж,эдийн засгийг аюулт хямралд татан оруулж байна гэж шүүмжилсэн. Социалист хувьсгал нийгэмчлэгдсэн үйлдвэрийн хэрэгслийг өмчлөх,хянах эрхийг ажилчин ангийн гарт шилжүүлснээр капитализмыг устгах болон гэж Маркс баталсан юм.

## Мөн үзэх 
*Философи
Ангилал:Гүн ухаан
Улс төрийн гүн ухаан

**Улс төрийн гүн ухаан** буюу **улс төрийн философи** нь гүн ухааны нэг төрөл бөгөөд улс төрийг цогцоор нь буюу түүний бодит орчин байдал, хүнд үзүүлэх нөлөө, хүн хоорондын болон хүн нийгэмтэй, төрийн эрх баригчидтай харилцах харилцаа зэргийн судалдаг шинжлэх ухаан юм. Улс төрийн гүн ухааны гол сэдвүүд бол:- эрх чөлөө, шударга ёс, өмч, эрх, хууль ба түүний гүйцэтгэл, иргэний байдал, хувийн болон нийтийн хариуцлага юм. 

Улс төрийн гүн ухаан гол шийдэх асуудал бол төрийн эрх мэдлийн хүлээн зөвшөөрөгдөх тухай юм. Жан Жак Руссо энэ асуудлыг "Нийгмийн гэрээний тухай" гэдэг өөрийн зохиолдоо тод гаргаж тавьсан.

Өөрийн иргэдийн эрх чөлөө ба бие даасан байдлыг хангахын хамт тэднийг захиран тушаах эрхтэй байдаг тийм төрийг хэрхэн байгуулж болох вэ? гэдэг асуултанд Руссо зөвхөн НИЙГМИЙН ГЭРЭЭхэмээх,бүх иргэд тэднийг өөрийн эрх мэдэлд захирч байх төрийг бий болгохын тулд хоорондоо байгуулсан хэлэлцээрийн тусламжтайгаар гэж хариулсан юм.

Дэвид Хьюм мэтийн консерватор үзэлтнүүд төрийг үүсгэн байгуулдаг ийм маягийн гэрээ хэлэлцээр хэзээ ч байгаагүй бий болгох ч үгүй гэдэгт үндэслэн нийгмийн гэрээний онолыг шүүмжилсэн байна.

Бенито Муссолини зэргийн фашистууд төр бол гэрээ хэлэлцээр биш,харин амьд органик,нэг бүхэл бүтэн зүйл мөн бөгөөд иргэд төрийн сайн сайхан байдлыг өөрийн хувийнхаасаа ямагт дээгүүр тавих ёстой гэж батлахыг оролдсон Фашистууд мөн оюун ухааныг хүсэл дур зориг,инстинкээс дээгүүр тавьсных нь төлөө төрийн либерал онолын эсрэг тэмцсэн юм.

Карл Маркс төрийн эрх баригч капиталист ангийн багаж хэрэгсэл мөн гэж үзсэн. Тэр жинхэнэ социалист нийгэмд нэг анги нь нөгөөгөө ноёлох явдал устах тул төр өөрөө хэрэггүй болж түүнийг ерөнхий ашиг сонирхлын тулд ухаалаг удирдлагаар солих юм гэж бодож байжээ.

## Мөн үзэх 
* Философи
Урлагийн философи

**Урлагийн философи** нь философийн нэг төрөл юм.

Плато эртний грекийн яруу найрагчдыг тэд зөвхөн бодит байдлыг дуурайн хуулбарлаж,сонсогч олныг үнэнээс холдуулан зайлуулж байна гэж шүүмжилсэн. Үүгээрээ тэр урлагийн үүрэг ба үнэ цэнийн тухай одоо хүртэл хэлэлцсээр байгаа асуудлыг дэвшүүлэн тавьсан байна. 

Платоны агуу их шавь, дагалдагчдынх нь нэг болох Аристотель яруу найрагчдын зохиосон эмгэнэлт бүтээлээр нь дамжуулан бид уурлах ба өрөвдөх маш хүчтэй сэрлийг туулж тэдний тусламжтайгаар оюун санаагаа цэвэрлэн ариутгадаг гэдэг үндэслэлээр яруу найрагчдыг хамгаалсан.

19 ба 20-р зуунд урлагийн зарим зүтгэлтнүүд урлаг өөрөө дотоод үнэт чанартай гэж батлаад тэр өөрөө байдгаараа л үнэ цэнэтэй тул өөрийнгөө зөвтгөх ёстой гэсэн санаанаас татгалзсан байна.

Урлагийн төлөө урлаг гэдэг хөдөлгөөний эсрэг бид урлаг бол хүний үйл ажиллагааны бусад хэлбэрийн хийж бүтээж чадахгүй тийм зүйлийг хийдэг тул зайлшгүй хэрэгтэй гэж үздэг хэдэн онолыг сөргүүлэн тавьж болох юм. Жишээлбэл, романтизм нь урлаг бол бидэнд ерийн амьдралын хүрээнээс давж гарсан тийм салбарт нэвтрэн орох боломж олгодог гэж үзэж байв. Романтикууд уран зураач хүн бол бусад хүмүүсээс илүү их бүтээн дүрслэх сэтгэлгээтэй ер бусын онцгой хүн гэж үзэж байлаа.

Романтикуудын эсрэг, урлагийн үнэн чанар нь хүний туршлагад шингэсэн байдаг нийтлэг түгээмэл зүйлийн илрэл мөн гэж оросын агуу их зохиолч Лев Толстой үзжээ. Тэгээд урлаг бид бүхнийг нэгтгэх ба биднийг Бурхантай холбож.өгөх шашны зорилоготой гэж хэлсэн.

Энэ бүх маргааны түүхэн дэх хамгийн ер бусын хэлбэр нь Герберт Маркузе мэтийн 20-р зууны нийгмийн онолчдын зүгээс  гарчээ.Урлаг бол нийгмийн болон хүний хувь чанар дахь ямар нэгэн сөрөг,эсрэг талын илрэл,нийгмийн хувьсгалын хэрэгсэл гэж тэр үзсэн байна.

## Мөн үзэх 
*Философи
Ангилал:Гүн ухаан
Эрх чөлөөний хөшөө

**Эрх чөлөөний хөшөө** (Англи: *The Statue of Liberty,* бүтэн нэр нь *"Дэлхийг гэрэлтүүлэх эрх чөлөө" буюу Liberty Enlightening the World*) - Франц улсаас АНУ-ын Тусгаар тогтнолын 100 жилийн ойгоор бэлэг болгон өгсөн, Нью Йорк хотын "Эрх чөлөө" аралд байрлах бөгөөд Америк болон дэлхийн хамгийн алдартай неоклассицизмын хэлбэрээр хийсэн монументал уран барилгын нэг юм. 

Хөшөөний сууриас титэм хүртэл 354 шаттай юм. Хөшөөний өндөр 46 метр, доод суурьтайгаа нийлээд 96 метр өндөр ажээ.

Уг хөшөөг 1885 оны 6 сарын 17-нд Францын хөлөг онгоцоор Нью-Йорк хотод авчирчээ. Францын барималч Фредерик Бартольди бүтээсэн хөшөөг 1876 онд АНУ-ын тусгаар тогтнолын 100 жилийн ойгоор бэлэглэх санаатай байсан ч, амжихгүй байсаар 10 жилийн дараа л бэлэн болгосон гэдэг. Харин уг барималын бамбар барьсан баруун гарын хэсгийг аль эрт хийж, 1876 онд Филадельфид болсон үзэсгэлэнд тавьж байж. Хөшөөний их биеийг 1884 онд бүтээж дууссан агаад дийлэнхийг нь хандивын хөрөнгөөр босгожээ. Асар том хөшөөг сүндэрлүүлэхийн тулд Бартольдид мэргэжлийн инженер хэрэгтэй байлаа. Тэрээр Эйфелийн цамхгийг үндэслэгч нутаг нэгт Гюстав Эйфельд хандсанаар санасандаа хүрчээ.

1886 оны 10-р сарын 28-нд Эрх чөлөөний хөшөөний албан ёсны нээлтийн ажил болжээ. 

1924 онд Эрх чөлөөний хөшөө АНУ-ын үндэсний дурсгалт газар болсон. 1956 онд Бедлоу арлыг Эрх чөлөөний /Либерти/ арал гэж нэрлэж, 1966 онд АНУ-ын түүхэн газруудын үндэсний бүртгэлд оруулсан байна.  Одоо энэ нь АНУ-ын Нью-Йорк хотын хамгийн алдартай аялал жуулчлалын газруудын нэг бөгөөд Америкийн Нэгдсэн Улсын хамгийн алдартай бэлгэдлийн нэг юм.

Уг бүтээлийг АНУ-ын үндэсний хөшөө гэдэг бөгөөд 1984 онд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн соёлын өвд бүртгэж авчээ.

## Цахим холбоос 
* Statue-of-Liberty-Ellis-Island-Stiftung

Ангилал:АНУ дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:АНУ-ын үндэсний бэлгэ тэмдэг
Ангилал:АНУ-ын хөшөө
Ангилал:АНУ-ын уран баримал
Ангилал:Зэс баримал
Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark
Ангилал:Нью-Йоркийн музей
Ангилал:1880-аад онд барьсан
Ангилал:1886 он
Ангилал:Францын архитектур
Ангилал:АНУ-Францын харилцаа
Ангилал:Нью-Йоркийн гэрэлт цамхаг
Ангилал:Америк дахь дэлхийн соёлын өв
Шашны философи

**Шашны философи** нь философийн нэг төрөл юм.

19-р зууны философч Сёрен Къеркегор өөрийн гол анхаарлаа сүсэг бишрэл,аврагч,нүгэл,аймшиг гэх мэтийн шашны ойлголтуудад төвлөрүүлэн Умард Европын протестант христийн үзэлтнүүдтэй хэлэлцэн тохирох бүх насаараа оролдож байв. Түүний олон тооны зохиол нь шашны сүсэг бишрэлийн туршлагыг шинжлэн судлах ба өөрийн амьдарч байсан бэртэгчин нийгмийг шүүмжлэх хоёрыг нэгэн зэрэг хосолсон ажил байсан юм.

Тэр үеийн тэргүүлэх философч байсан Гегелийн сургаалыг үгүйсгэн үнэн бол объектив ба түгээмэл зүйлд биш харин субъектив, дотоод, шууд зүйлд оршино гэж Къеркегор баталсан байна. Хүний оршихуйн эдгээр төв асуудалд хандах Къеркегорийн хандлага экзистенциализм гэж нэрлэгдэх болжээ.

Бурхан хэмээх эцэс төгсгөлгүй бурханлаг ахуйн оршин байгааг үнэн хэрэг дээрээ баталж болох талаар философчид мянга мянган жил маргалджээ. Бурхны оршихуй баталгааны үндэслэлүүд дараах гурван бүлэгт хуваагддаг байна.

# Телеологийн үндэслэл нь Бурханы оршдог гэдгийг байгаль ертөнцөд зорилго төлөвлөгөө байдаг гэдгээс үүсгэн тэхээр тэд бүхэн Бурхан гэж нэртэй ухаалаг,зорилгот бүтээлийн үйл ажиллагааны үр дүн байх ёстой гэдэгт суурилан батлахыг хичээдэг. Ийм үзэл бүүр эртнээс эхлэлтэй боловч 18-р зууны төгсгөлд Уильям Пейли энэ үндэслэлийн хамгийн боловсронгуй хувилбарыг дэвшүүлэн гаргажээ.

# Космологийн үндэслэл нь ертөнцийн юмс үзэгдэл үүсч,мөхөж байдаг гэдэг баримтаас эхлэн энэ үндсэн дээр хөдөлгөөний анхдагч шалтгаан буюу өөрөө үүсж бий болдоггүй,үхэж мөхдөггүй,өөрийн цаанаа  дээд шалтгаан гэж байдаггүй анхны үл өөрчлөгдөгч шалтгаан байх ёстой гэж баталдаг.

# Онтологийн үндэслэл эцэс төгсгөлгүй ахуйн энгийн үзэл санаанаас эх авч эдгээр үзэл санааны логик задлан шинжилгээний үндсэн дээр энэхүү санаанд тохирох ямар нэгэн эцэс төгсгөлгүй ахуй буюу Бурхан заавал орших ёстой гэдэг.Дундад зуунд үүссэн онтологийн үндэслэл нь сүүлийн долоон зууны турш философи дахь маш хүчтэй маргаан бий болсоор иржээ.

Сэтгэцийн задлан шинжилгээний аргыг үндэслэгч Зигмунд Фрейд мэтийн орчин үеийн зарим шүүмжлэгчид хүн хэмээх амьтанд байх шашны сэдэл нь бид өөрийн өчүүхэн гэдгээ болон зайлшгүй үхэх ёстой гэдэг баримтыг хүлээн зөвшөөрдөггүй тэр явдлаар түлхэгдэн үүссэн инфантиль хүсэл мөрөөдөл ба уран дүрслэлийн илрэл мөн гэж баталдаг байна.

## Мөн үзэх 
* Философи
Ангилал:Шашин судлал
Ангилал:Шашны гүн ухаан
Метафизик

**Метафизик** гэдэг бол оршин байгаа юмсын шинж чанарын философийн судалгаа юм.

17-р зуунд Лейбниц орчлон ертөнц нь хувааж үл болох энгийн юмс буюу субстанцаас бүрэлдэн тогтдог гэдэг онолыг боловсруулаад тэднийг монад гэж нэрлэжээ.Өөрийн гаргасан монадын онолын тусламжтайгаар Лейбниц орон зай,цаг хугацаа ба оюун ухааны шинж чанарыг тайлбарлахыг оролдсон.

Лейбницийн онолын хамгийн их зөрчилтэй хэсгийн нэг нь бидний оюун ухаан ба биднийг хүрээлэн буй ертөнц хоёрын хооронд ямарч бодит харилцан үйлчлэл байхгүй гэж баталсан явдал юм. Орчлон ертөнцийн тухай бидний мэдлэг үнэн хэрэгтээ бидний оюун ухаанд болж буй юм ба орон зай,цаг хугацаанд явагддаг юм хоёрын хооронд урьдчилан тогтоосон зохицол дээр үндэслэн гаргадаг гэж тэр үзэж байв.

Лейбницын метафизик эргэцүүлэг ба Декартын үүнтэй ижил метафизик үзэл бодол нь бие махбодь ба оюун санаа хоёрын харьцаа ямар байх вэ? гэдэг асуултыг гарган тавьсан юм. Энэ харьцааг тайлбарладаг гурван онолыг философчид бүтээв.

# Идеализм: зөвхөн оюун ухаан / оюун санаа/ оршиж байдаг .бие махбодь гэдэг бол үнэн хэрэгтээ оюун ухаан/оюун санаа/ дахь үзэл санаа мөн.
# Материализм: зөвхөн бие л оршин байдаг.Оюун ухаан /оюун санаа/ бол үнэн хэрэгтээ биесийн цогц мөн.
# Психофизикийн дуализм: хоёр төрлийн юм оршиж байдаг. Энэ нь бие биетэйгээ янз бүрийн байдлаар харьцаж байдаг оюун ухаан / оюун санаа / ба биес мөн.

Лейбниц идеалист байсан ба Декарт психофизикийн дуалист, харин Томас Хоббес материалист байжээ.

## Мөн үзэх 
* Философи


Ангилал:Гүн ухаан
Гэрлийн жил

**Гэрлийн жил** (товчилгоо: **г.ж.**) нь од хүртэлх зайг хэмжихэд хэрэглэгддэг нэгж юм. Гэрлийн 1 жилд туулах зайг 1 гэрлийн жил болгон авдаг.Гэрэл нь 300000 км/с хурдтайгаар жилд туулах зай билээ.

## Тоон утга 
1 гэрлийн жил нь:
* 9,460,730,472,580.8 км
* 63,240 одон орны нэгжтэй тус тус тэнцдэг.
Гэрлийн хурд нь 299,792,458 м/с байдаг

## Мөн үзэх 
* Одон орны нэгж

Ангилал:Одон орон
VHDL

**VHDL** буюу **VHSIC Hardware Description Language** нь тоон хэлхээн дизайныг FPGA болон ASIC-д оруулах техник дүрслэлийн хэл юм.

Top-down буюу дээрээс доош чиглэсэн дизайны арга зүйд системийг абстракт түвшинд дүрслэхдээ техник дүрслэлийн хэл, түүний симуляци, синтез гүйцэтгэгч программ хангамжуудыг өргөн хэрэглэдэг. VHDL ашиглаж байгаа үедээ хамгийн гол анхаарах зүйл бол тоон логикийн хэлхээ үүсгэж байгаа гэдгээ мартаж болохгүй. Өөрөөр хэлбэл дээд мөрний код биелүүлэгдсэний дараа доод мөрний код биелүүлэгдэхгүй гэдгийг уг 2 мөр зэрэг гүйцэтгэгдэх боломжтой гэдгийг санах нь чухал юм.

VHDL хэл дээр тоон хэлхээний дизайн, түүний дүрслэлийг хийхэд үндсэн хэлбэрээр гүйцэтгэж болно. Үүнд:
* behaivoral 
* structural
* dataflow

## Жишээ кодууд 

-- (VHDL тайлбар)

-- IEEE-н сангаас хэрэглэх сангаа оруулах
library IEEE;
use IEEE.std_logic_1164.all;

-- 'entity'-г оруулах
entity name_of_entity is
   port ( 
         IN1 : in std_logic;
         IN2 : in std_logic;
         OUT1: out std_logic);
end entity name_of_entity;

-- архитектураа энд тодорхойлно
architecture name_of_architecture of name_of_entity is

-- дотоод сигнал эсвэл ашиглагдах бүрэлдэхүүн функц-үүдийг энд зааж өгнө.

begin

  OUT1 

Ангилал:Электроник
Фараон

**Фараон**  (грек. Φαραώ / pharaōn)- Эртний Египетийн удирдагч нарын орчин үеийн нэршил. Энэ үг нь анх хааных нь ордныг зааж байсан боловч сүүлд хааныг заахаар болж хувирчээ. Эртний Египетчүүд фараоныг Хорус бурханы биелэл гэж үздэг байв.
Ариун Библийн Эхлэл болон Гэтлэл номноос эртний Египетийн түүхийг тодорхой харж болно. Мөн фараон гэдэг нь нарны хүү гэсэн утгатай.


Ангилал:Эртний Египет
Танин мэдэхүйн онол

**Танин мэдэхүйн онол** нь (мөн эпистемологи эсвэл гносеологи гэдэг) мэдлэгийн нөхцөл, үүсэл гарал, үнэн магадлалт шинжийн тухай философийн салбар ухаан.  Танин мэдэхүйн үйл явц дахь эргэлзээ ба нотолгоонуудын  бодит шинжийг тодорхойлдог. 

16-р зуунд Францын агуу их математикч, эрдэмтэн, философич Рене Декарт бид юу мэдэж чадах вэ, мэдлэгийг хаанаас авч болох вэ гэдэг тухайд үндсэн суурь болох асуудлыг дэвшүүлсээр философи дахь эргэцүүллийн чиг хандлагыг өөрчилжээ. Декартын эргэлзэх арга нь үнэн магад нь бүрэн төгс батлагдаагүй итгэл үнэмшил бүхнийг шалгахыг шаардсан. Бидний амьдралд байнга дайралддаг  математикийн, шинжлэх ухааны, шашны болон өдөр тутмын ерийн итгэл үнэмшлийн ихэнх нь иим шалгалтыг даван гарч чадахгүй болохыг Декарт харуулж чадсан юм.

Декартын энэхүү системтэй эргэлзээ нь философчид маш урт хугацааны турш хэлэлцэж ирсэн асуудлыг бүхний анхаарлын төвд тавьж өгчээ. Юмсын шинж чанарын тухай бид хаанаас олж мэдэж байна вэ,өөрийн мэдрэхүйн эрхтнээр дамжуулж уу,аль эсвэл эргэцүүлэн бодох замаар уу? Мэдлэгийн эх сурвалж нь мэдрэмж гэж үздэг философичдыг эмпирик үзэлтэн гэж нэрлэдэг байна.Харин мэдлэгийн эх сурвалж нь оюун ухаан гэж үздэг философичдыг рационал үзэлнүүд гэх ажээ. 17 ба 18-р зуун эмпирикууд ба рационалистууд хоёрын хооронд физикч, математикч, шашны номлолтон ба логикчдыг оролцуулан өрнөсөн их маргааны гэрч болон үлджээ.

Декарт өөрөө Готфрид Лайбницийн нэг адил рацианалист байв. Хамгийн итгэлтэй эмпирик үзэлтнүүд бол Британийн философчид түүний дотор Жон Локк, Жорж Беркли, Дэвид Хьюм нар байлаа. Тэд Декартын скептик үндэслэгээнд өөрөөс нь гүнзгий дүгнэлт хийж,ингэснээрээ физикийн үндсэн баталгаанууд,Бурхны оршихуйн баталгаа ба тэр ч бүү хэл математикийн теоремыг хүртэл үндэсгүй гэж үзэхэд хүрч байв.

Хамгийн эрс үзэлтэй эмпирик бол Дэвид Хьюм юм. 1739-1740 онд хэвлэгдсэн түүний "Хүний шинж чанарын тухай шаштир" хэмээх зохиолд нь бүр хувь хүний оршихуй ба нэгдлийн талаар эргэлзсэн нотолгоо их байдаг.

18-р зууны дунд үе хүртэл эмпирикзүүд ба рационалистууд хэн хэн нь шийдвэрлэх амжилт ололгүй тулалдсаар байв. Харин энэ үед Плато ба Аристотелиос хойш гарсан хамгийн агуу их философчдын нэг Иммануил Кант энэ маргааныг шийдэж,философыг нэгэнт шигдэж орсон мухраас нь татаж гаргахаар оролдсон юм. Кантын агуу зохиол болох 1781 онд хэвлэгдсэн "Цэвэр оюун ухааны шүүмж" нь татин мэдэхүй, ухамсар, хувь хүн болон юм үзэгдэл хэрхэн оршидог болон бид юуг мэдэж байгаа хоёрын холбооны тухай манай ойлгоцыг нэг мөсөн өөрчилж,
философийг эргүүлж чадсан байна.

Үзэгдэл ба бодит байдлын хоорондох эртний платоны ялгааг ашиглан Кант бид бодит байдлын тухай мэдлэгийг хэзээ ч эзэмшиж чадахгүй бөгөөд харин зөвхөн туршлагаар бидэнд өгөгдсөн юмсын тухай мэдлэгийг л олж авдаг,харин оюун ухаан бол бидний хэрэглэн юм үзэгдлийг танин мэддэг тэр хэлбэрийг нөхцөлдүүлж байдаг гэж баталжээ.

Кантын хамгийн их нэрд гарсан нэг хэллэг нь "Оюун ухаан өөрөө байгаль ертөнцийн хууль тогтоогч юм" гэсэн байдаг билээ.

## Мөн үзэх 
*Философи


Ангилал:Философийн салбар
Чулуу

[thumb|300px|Уулын чулуулаг, [Коста Рика, Ороси уул]]
**Чулуу** (**чулуулаг**) гэдэг нь эрдсийн агрегатыг хэлэх ба магмын чулуулаг, тунамал чулуулаг, ба хувирмал чулуулаг гэсэн үндсэн төрөлд хуваагдана. Петрологи нь чулуулгийг судалдаг ухаан юм. Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл болох литосфери нь чулуулгаас бүрэлдэнэ. Тунамал чулуулгийн давхарга дэлхийн гадаргын ихэнхийг хучдаг. Эх газарт 12 км , далайн гүнд 1 км-ийн зузаантай байдаг ажээ. 

## Чулуулгийн үндсэн ангилал 
Чулуулаг нь түүнийг бүрдүүлэгч эрдсийнхээ химийн найрлага, текстур, үүссэн нөхцлөөрөө тунамал, магмын, болон хувирмал чулуулаг гэж ангилагдах ба нэг төрлөөс нөгөө төрөл рүү шилжиж байдаг. 
   
### Магмын чулуулаг 
Магмын чулуулаг нь халуун хайлмал магмаас үүсэх ба интрузив ба эффузив гэсэн 2 үндсэн төрөлд хуваагдана. Интрузив чулуулаг нь газрын царцдаст аажим хөрж, талсжих хайлмал магмаас үүсдэг бол эффузив (бялхмал) чулуулаг нь газрын гадаргуу дээр ил гарч ирсэн халуун магмаас үүснэ. 

### Тунамал чулуулаг 
Тунамал чулуулаг нь газрын гадаргуу дээр ил эсвэл маш бага гүнд, өгөршлийн үр дүнд үүссэн чулуулгийн хэмхдэсүүд, эсвэл төрөл бүрийн органик материал болон химийн тунадасжилтаар үүссэн тунадас нягтран, барьцалдах үйл явцын үр дүнд үүснэ.

## Эшлэл 
## Мөн үзэх 
* Геологийн цаг тоолол
* Геоморфологи
Диод

**Диод** нь цэнэг зөөгчийн урсгалын чиглэлийг хязгаарлагч элемент юм. Үндсэндээ диод нь цахилгаан гүйдлийг нэг чигт дамжуулж, нөгөө чиглэлд хааж өгдөг.

Диодыг цахиур, германи гэх мэт хагас дамжуулагч материалаар хийдэг. 

1919 онд Вильяи Хэнри Эклес "diode" гэдэг үгийг грекийн "di"(хоёр гэсэн утгатай үг) болон "ode"(зам гэсэн утгатай үг) гэсэн 2 үгийн үндсээс гаргасан байна.

Зориулалтаар нь диодыг 
#шулуутгах диод, 
#тогтворжуулагч диод(түшиц диод-stabilitron-zener diode) 
#гэрлийн диод (гэрэл цацруулагч - LED) 
#фото диод (гэрлээр удирдагдах) 
#хонгил диод (tunnel)
#4 үет түлхүүр диод (SCR)
#Шоткийн диод 
#багтаамжийн диод
гэж ангилдаг

Хийсэн материалаас шалтгаалан диод нь 0,7(цахиур) эсвэл 0,3(германи) вольт-д нээгдэж гүйдэл урсаж эхэлнэ. Түүн дээр унаж буй хүчдэл дээрх утгаас бага байх тохиолдолд гүйдэл урсахгүй гэсэн үг юм. Үүнийг диодны вольт-амперийн характеристикаас шууд харж болно.
Диод нь мөн таны гар утасны дэлгэц товчлуурын доор байрладаг ба үүнийг нь гар утасны засварчид сольж төрөл бүрийн өнгөөр утсаа чимдэг байна
Зураг:Diode_character.png


Ангилал:Электроник
Ангилал:Чадлын электроник
Тоон дохио боловсруулалт

**Тоон дохио боловсруулалт** (*Digital Signal Processing*) нь тоон хэлбэрт байгаа дохио боловсруулах аргын судлал юм. Тоон дохио боловсруулалт болон аналог дохио боловсруулалт нь дохио боловсруулах арга зүйн дэд салбарууд болно. Тоон дохио боловсруулах гэдэг нь дуун дохио боловсруулах, удирдлагын систем, тоон дүрс боловсруулалт, яриа боловсруулах зэрэг олон дэд хэсгүүдтэй.
 
Тоон дохио боловсруулалт нь ихэвчлэн үргэлжилсэн аналог дохиог хэмжих эсвэл дохионы шаадрлагатай хэсгийг шүүх үндсэн зориулалттай байдаг учир эхний шатанд ихэвчлэн аналог-тоон хувиргуур ашиглан аналог дохиог тоон дохио болгон хувиргах хэрэгтэй байдаг. Мөн боловсруулалтын эцсийн үр дүн болох гаралтын тоон дохио нь аналог дохио байх хэрэгтэй бол тоон-аналог хувиргуур хэрэгтэй болно.

## Хувиргалтууд
*Z хувиргалт
*Фурье хувиргалт

Ангилал:Электроник
Ангилал:Дижитал дохио боловсруулалт