open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нижер

**Нижер** (), албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Нижер Улс**, нь Өрнөд Африкт орших Нигер мөрний нэрээр нэрлэгдсэн, далайд гарцгүй орон юм. Өмнө талаараа Нигери, Бенин, баруун талаараа Буркина-Фасо, Мали, хойд талаараа Алжир, Ливи, зүүн талаараа Чад улсуудтай хиллэнэ. 1,270,000&nbsp;км² орчим буюу Баруун Африкийн хамгийн том газар нутагтай тус улсын 13,300,000 орчим хүн ам нь нутгийн өмнөд болон баруун хэсгээр төвлөрөн амьдарна. Нийслэл нь Ниамей.

Нижер нь дэлхийн хамгийн ядуу, хөгжил дорой орнуудын нэг бөгөөд нутаг дэвсгэрийн 80% гаруй нь Сахарын цөлөөр бүрхэгдэж, үлдсэн нутагт нь ч тогтмол ган гачиг, цөлжилтийн аюул нүүрлээд буй. Эдийн засаг нь арай үржил шимтэй өмнөд нутгаар эрхлэх газар тариалан болон ураны хүдэр зэрэг түүхий эдийн экспортод тулгуурлана. Тус улсын хөгжлийг далайд гарцгүй байршил, хүн амын боловсролын түвшин, дэд бүтэц, эрүүлийг хамгаалах, байгаль орчны хөнөөл саатуулсаар байна.

Тусгаар тогтносноосоо хойш 5 үндсэн хууль, 3 цэргийнхний засаглалын нүүрийг үзсэний эцэст 1999 онд олон намын систем бүхий ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон засгийн газар төрийн эрхийг барьж байна. Ард иргэдийн дийлэнх нь Исламын шашныг шүтдэг. Нижерийн хүн амын ихэнх нь хөдөө орон нутагт амьдардаг бөгөөд дээд боловсрол олж авах нөхцөл хомс байдаг билээ.

## Эшлэл 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Шилийн Гол аймаг

**Шилийн Гол** (монгол бичгээр: - sili-yin ɣoul, *шили-йин гоул*;  - *xīlínguōlè*) — БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон (ӨМӨЗО)-ы аймаг. Нийт 202,580 км² газар нутагтай, төв нь Шилийн хот. Тус аймгийн эдийн засаг нь уул уурхай, хөдөө аж ахуйд тулгуурлана. Шилийн Гол аймаг нь хойд талаараа Монгол улс, зүүн талаараа ӨМӨЗО-ны Улаанхад, Тонляо, Хянган, баруун талаараа Улаанцав, өмнө талаараа Хэбэй мужтай хиллэнэ.

## Засаг захиргааны хуваарь 
Шилийн Гол аймаг өөрөө БНХАУ-ын хоёрдугаар түвшний засаг захиргааны нэгж. Одоо цагт доороо гуравдугаар (хошуутай тэнцэх) түвшний 2 сианы энтэй хот, 1 шянь, 9 хошуу, бүгд 12 нэгжид хуваагдаж байна.

## Угсаатны бүтэц 

Ангилал:Өвөр Монголын аймаг
2008 он

thumb|180px|Сычуаний газар хөдлөлт

**2008 он** (**Хоёр мянга наймдугаар он**) — Нийтийн он тоолол (аргын тоолол)-ын 2008 дугаар он, жил.

## Үйл явдал 
* 5 сарын 12 — Хятад улсын Сычуань мужид 7.9 магнитуд хүчтэй газар хөдөлж далаад мянган хүний амь үрэгдсэн.
* 7 сарын 1 — УИХ-ын сонгуулийн дүн зарласны дараа Монгол улсын Улаанбаатар нийслэлийн төвд эсэргүүцлийн жагсаал болж хурцдан МАХН-ын төв байрыг шатааж, ойр орчныг сүйтгэн, тоносон их түйвээн болов. Эцэстээ 5 хүн алагдаж, олон мянган хүн шоронд хоригджээ.
* 2008  Оны 8 сарын 8 нд 29 дахь Зуны Олимп Хятад улсын нийслэл Бээжин хотод болов. Нэг дэлхий нэг мөрөөдөл гэсэн урайн дор 204 улс үндэстэн хурд хүчээ үзэв.

## Нас барсан хүн 
[thumb|120px|[Эдмунд Хиллари]]
:*Дэлгэрэнгүй: :Ангилал:2008 онд нас барагсад*
* 1 сарын 11 — Шинэ Зеландын уулчин Эдмунд Хиллари
* 1 сарын 22 — Австралын жүжигчин Хит Лежер
* 6 сарын 10 — Хиргисийн зохиолч Чингиз Айтматов
* 8 сарын 3 — Оросын зохиолч Александр Солженицын
* 8 сарын 9 — Америкийн жүжигчин Берни Мак

Ангилал:2008 он
#
2009 он

**2009 он** (Хоёр мянга есдүгээр он) — Нийтийн он тоолол (аргын тоолол)-ын 2009 дугаар он, жил.

## Энэ онд болсон үйл явдал 
## Энэ онд төрсөн 
:*Дэлгэрэнгүй::Ангилал:2009 онд төрсөн*

## Энэ онд нас барсан 
:*Дэлгэрэнгүй: :Ангилал:2009 онд нас барсан*
* 5 сарын 23 — Өмнө Солонгосын улс төрч Ну Мү-Хён
* 6 сарын 24 — Монголын жүжигчин Банзарын Дамчаа
* 6 сарын 25 — Америкийн дуучин Майкл Жэксон
* 8 сарын 18 — Өмнөд Солонгосын улс төрч Ким Дэ-Жүн


#
Баяннуур хот

**Баяннуур**  — Хятад улсын Өвөр Монгол орны харьяа **аймгийн түвшний хот**. 
 
## Газар зүй 
Баяннуур аймгийн түвшний хот Өвөр Монгол орны баруун хойд хэсэгт 65,788 км2 газар эзлэн оршдог. 

Умард талаараа Монгол улсын Өмнөговь, Дорноговь аймагтай хиллэж, дорнод талаараа Бугат хот, өмнөдөө Хатан голоор зааглагдаж Ордос хот, өрнөдөө Алшаа аймаг гэж өөртөө засах орныхоо гурван нутгаар хүрээлэгдэнэ. 

Говь газар байна. Жилд 188 мм хур тунадастай, I сард дунджаар -11°C-15°C, VII сард +20-24°C температуртай.

## Хүн ам зүй 
Баяннуурт 2010 онд 1,669,915 хүн оршин сууж байсан.  

Урд тал, голын эргээр хотжиж хятаджисан, хойд талын хөдөө газартаа монголоо гээгээгүй. 

## Түүх 
Дээр үед Улаанцав чуулганы нутаг байв. БНХАУ-ын үед Баяннуур аймаг (盟 *мөн*) гэгдэж байгаад 2003 оноос хойш аймгийн түвшний хот (地级市 *дижиши*) болжээ. 

## Нутгийн хуваарь 
## Зүүлтийн тайлбар 
## Цахим холбоос 
* Баяннуур хотын засгийн явдлын сүлжээ (хятадаар)
* Баяннуурын газрын зураг (монголоор)

Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот
Матай

**Матайн Сайн мэдээ** () нь Библийн дэд хэсэг болох *Шинэ Гэрээнд* багтсан Дөрвөн элчийн бичсэн Сайн мэдээний номын нэг юм. Сайн мэдээний номууд нь шинэ гэрээний хамгийн эхэнд бичигддэг уламжлалтай. Тус бүлэгт Есүс Христийн амьдралыг голчлон өгүүлдэг. Түүний өвөг дээдэс, Христийн мэндлэх үед тохиолдсон гайхамшиг, хүүхэд нас, ариун угаал, сургаалууд, түүний үзүүлсэн гайхамшгууд, загалмайд цовдлуулсан, мөн дахин амилсан зэргийг өгүүлдэг. Матайн Сайн мэдээний ном нь дотроо нийт 28 бүлэгтэй. Матай энэхүү сайн мэдээг Иерусалимд амьдарч байсан иудей итгэгчидэд зориулж бичсэн ба иудейн ном бичих уламжлалт хэв маяг ашиглан бичигдсэн. Үүний нэг жишээ нь Христийн угийн бичгээр номны оршил эхэлдэг зэргийг дурдаж болно.

## Мөн үзэх
*Дөрвөн элчийн бичсэн Сайн мэдээний Ариун айлдлын 
*Библи
*Вулгат
*Шинэ Гэрээ

Ангилал:Библи
Ангилал:Шинэ Гэрээ
Улаанцав

**Улаанцав хот** (Монгол бичиг: 18px *Улаганчаб*, Хятад ханз: 乌兰察布, пиньинь *Wūlánchábù* ) БНХАУ-ын Өвөр Монголын өөртөө засах орны аймгийн зэрэглэлтэй хотуудын нэг юм. 

54,491 км² газар нутагтай. Баруун талаараа Хөх хот, хойд талаараа Монгол улс, зүүн хойд талаараа Хятадын Шилийн Гол аймаг, зүүн талаараа Хэбэй муж, өмнө талаараа Шаньси мужтай хиллэнэ. 2004 оны байдлаар 2.7 сая хүн амтай байв.

## Засаг захиргааны хуваарь 
Улаанцав хот нь 1 дүүрэг, 1 тойргийн зэрэглэлтэй хот, 5 шянь, 4 хошуунаас бүрдэнэ:

## Түүх 
17-р зууны эхний хагаст Манж Чин улс Хятадыг байлдан дагуулах үер эдгээр газруудад Монголын зургаан овог аймаг “Уланцав” хэмээн нэрлэгдэн оршиж байжээ. 

1914 онд тус газрыг Тусгай захиргааны Суйюань (绥远特别行政区) дүүрэг болгосон байна. 1928 онд тус тусгай захиргааны дүүргийг Суйюань муж болгосон түүхтэй. 

1949 онд БНХАУ байгуулагдахад эдгээр газар нутаг Сүйюань мужийн нэг хэсэг байсан. 1950 онд Суйюань мужийн бүрэлдэхүүнд Улаанцав аймгийн Өөртөө Засах дүүрэг (乌兰察布盟自治区) байгуулагдаж, үүнд Сизиван, Дархан, Муминган, Урад-Чяньчи, Чахар-Юйжунгчи, Чахар-Юйчиу хошуунууд багтжээ. 1952 онд Дархан, Муминган хошуунуудыг нэгтгэж нэг Дархан-Мүминган хошуу болжээ. 

1954 онд Суйюань мужийг татан буулгаж Өвөр Монголын нутагт нийлүүлжээ. 

2003 оны 12-р сарын 1-нд Улаанцав аймгийг Улаанцав хотын дүүрэг болгож өөрчлөн зохион байгуулжээ.

## Хүн ам
2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр:

## Эдийн засаг 
Уланцав нь сэргээгдэх эрчим хүчний хөгжлийн төв (нарны болон салхины эрчим байгууламжууд ихээр байдаг). Хотын дүүрэгт мэдээллийн сан хуримтлуулах болон боловсруулах Alibaba Cloud, Huawei зэрэг төвүүд байралдаг. Эрчим хүчний тоног төхөөрөмжийн "Mingyang Smart Energy" , "Titan Wind Energy" үйлдвэрүүд байдаг. 

## Цахим холбоос 

Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот
Ангилал:Саятан хот
Хянган аймаг

Хятад улс (БНХАУ)-ын Өвөр Монгол орны (ӨМӨЗО-ы) харъяат арван хоёр нутгийн нэг нь **Хянган** (Зураг:Kingɣan.PNG– kingɣan, хингган) аймаг юм. Хянган аймаг өөртөө засах орныхоо дорно умард биед өргөргийн дагуу 320 км, уртрагийн дагуу 380 км сунасан 59,806 км² газар нутаг эзлэж, орны дотоодод Хөлөнбуйр, Тунляо, Шилийнгол, улсынхаа дотоодод Хармөрөн, Гирин хоёр мужийн нутагтай хаяа залгажээ. Мөн БНХАУ-г төлөөлж Монгол улсын Дорнод аймагтай 126 км зурвасаар хиллэдэг. Их Хянганы нурууг бодож «Хянган» гэдэг монгол нэртэй болсон. Үүнээс хятадаар  «兴安» (Xīng'ān, [шиэнъаань]) гэж нэрийджээ. Хянган аймаг одоогоор гурван өөр зүйлийн зургаан нутагт хуваагддагийн нэг нь аймгийн төв Улаан хот юм. Төмөр зам, авто зам аль хэдийнэ баригдсан. Аймгийн Рашаан хотын халуун рашааныг түшиглэн аялал жуулчлал хөгжиж байгаа. 2000 оны тооллогоор Хянганд 1.6 гаруй сая хүн оршин сууж байсны 53.67% нь Хятад үндэстэн, 41.06% нь Монгол үндэстэн байж, үлдсэн хувь нь хориод яс үндэсний хүмүүс болж таарсан. Өвөр Монголын доорх арван хоёр нутгийг харьцуулахад Тунляогийн дараа хэлэгдэхээр их хувьт (41%) Монголчууд байгаа нь энэ юмсанжээ. 

## Хүн ам 
2000 онд 1,588,787 оршин суугчтай гэж тоологджээ.  
 

## Засаг захиргааны хуваарь 
Хянган аймаг дотроо 2 хот, 1 шянь, 3 хошуу болж хуваагддаг. Зургаан нутаг нь дотроо сум, шян, дүүргийн түвшний 75 газар, цаашилбал гацаа тосгоны шинжтэй 853 газар болно. Эдэнд хамаардаггүй бэлчээр 10, ойн газар 1 бий.

## Ном зүй 
* ''Jinri Nei Menggu: Xing'an* 今日内蒙古: 兴安 (Inner Mongolia today: Hinggan). 内蒙古人民出版社 *Nei Menggu renmin chubanshe''. 呼和浩特 Хөх хот 1997. ISBN 7-204-03542-9. х.9+121.


Ангилал:Өвөр Монголын аймаг
Улаанхад

**Улаанхад хот** (Монгол бичиг:  *Улаганхада*, Хятад ханз: 赤峰, **Чифэн**) нь Өвөр Монголын аймгийн зэрэглэлтэй хотуудын нэг юм. Баруун болон хойд талаараа Шилийн Гол аймаг, зүүн хойд талаараа Тонгляо хот, өмнө талаараа Ляонин, Хэбэй мужуудтай хиллэнэ. Тус хотын 90,275 км² газар нутагт 2004 оны байдлаар 4.48 сая хүн оршин сууж байв.

## Засаг захиргааны хуваарь 
Улаанхад хот нь 3 дүүрэг, 2 тойрог, 7 хошуунаас бүрдэнэ:

## Ард түмэн
2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр:

## Зургийн цомог 
Зургийн цомог.

File:乌兰布统2.jpg
File:赤峰火车站.JPG

## Ном зүй 
* *Jinri Nei Menggu: Chifeng* 今日内蒙古: 赤峰 (Inner Mongolia Today: Chifeng), 内蒙古人民出版社 *Nei Menggu renmin chubanshe*, 呼和浩特 Хөх хот 1997, ISBN 7-204-03544-5, х.9+121

## Цахим холбоос 
* https://web.archive.org/web/20151103161004/http://www.chifeng.gov.cn/ - Chifeng City Government
* http://baike.baidu.com/view/5442.htm - Chifeng _ Baidu Encyclopedia
* https://web.archive.org/web/20090309104517/http://www.sina-cf.com/ - Sina Cities Alliance - Chifeng
* https://web.archive.org/web/20090729054912/http://www.cfly.net/ - Chifeng Travel Network (official government)
* https://web.archive.org/web/20090528195004/http://www.huoche.com.cn/z357/ - Chifeng Train Timetable
* https://web.archive.org/web/20090720003033/http://www.chifeng.com/ - Chifeng local entertainment information site
* https://web.archive.org/web/20120623151125/http://www.swcf.cn/ - Chifeng Daily - Dahongshan evening - Chifeng region's most authoritative news website
* http://www.cfxy.cn/ - Chifeng College
* https://web.archive.org/web/20120601155056/http://www.cfgs.gov.cn/ - Chifeng City Administration for Industry and Commerce
* https://web.archive.org/web/20120815113509/http://www.cfedu.net/ - Chifeng Education Network


Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот
Ангилал:Саятан хот
Лесото

**Лесото** (), албан ёсоор **Лесотогийн Хаант Улс**, нь Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын нутаг дэвсгэрээр хүрээлэгдэн орших, далайд гарцгүй улс юм. Тус улс нь далайд гарцгүй орнуудаас хамгийн өмнө талд оршино. Лесото нь Британийн Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн болно. Лесото хэмээх нэр нь нутгийн хэлээр "Сесото хэлээр ярилцагчдын орон" гэсэн утгатай. Лесотогийн хүн амын 40 % орчим нь өдөрт US$1.25-с бага орлогоор арай ядан амь зууж байна.

## Эшлэл 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Хаант Улс
Венус

[thumb|right|300px|[Уильям-Адольф Бугеро|Уильям Бугеро"Венус мэндэллээ" (1879 он)Тосон будгийн зураг. 299.7･217.8(cm)、Музей Орсед хадгалагдаж буй]]
**Венус** {) буюу **Венера** нь Эртний Ромын хайр дурлал, гоо үзэсгэлэнгийн бурхан юм. Эртний Грекийн домгийн Афродитатай дүйцнэ. Ихэвчлэн хагас буюу бүтэн нүцгэн байдлаар дүрслэгддэг. Домогт өгүүлдгээр Вулканы эхнэр боловч Марс, Меркури, Адонис, Анхис нартай холбогдож байсан бөгөөд ялангуяа Анхисын хүү Энейг төрүүлсэн нь хожим Ромын эзэнт гүрнийг үндэслэсэн гэж үздэг. Тиймээс Ромын эзэнт гүрний үед түүнийг магтан дуулсан сүм хийд, уран бүтээлүүд олон байжээ. Грекийн Афродитатай адилаар Сугар гаригийн эзэн гэж үздэг байсан тул олон хэлээр Сугар гаригийг Венус гэдэг билээ. Мөн орчин үед эмэгтэй хүнийг бэлгэддэг **♀** тэмдэг нь угтаа Венусыг илэрхийлсэн тэмдэг байв.

## Гадны холбоос
*
*

Ангилал:Эртний Ромын бурхад
MOSFET

**MOSFET** буюу **metal-oxide-semiconductor field-effect transistor** нь оронгийн транзисторын нэг төрөл бөгөөд хагас дамцуулагч метал хоёрын дундуур исэл хавчуулж тусгаарласан бүтэцтэй учир ийнхүү нэрлэгдсэн юм. Сүүлийн үед цахиурыг хагас дамжуулагч болгон ашиглах нь түгээмэл. MOSFET нь ихэвчлэн gate, drain, source гэсэн 3 шонтой ба, үүний дотор gate дэх цахилгаан хүчдэл нь үлдсэн drain, source-ийн хоорондох гүйдэлийг удирдана. MOSFET-ийн нэг давуу тал нь оролтоор (gate-ийг оролт болгосон үед) тогтмол гүйдэл гүйдэггүй. Иймд MOSFET нь энерги зарцуулахгүй учир энерги бага зарцуулдаг дижитал хэлхээнд өргөнөөр ашиглагддаг.

## Дотоод бүтэц болон шинж чанар 
Одоо хэрэглэгдэж буй ихэнх MOSFET нь P хэлбэрийн цахиур тавцан дээр суурилна. Энэ тавцан дээрээ цахиур ислийн давхаргыг тусгаарлагчийн үүргээр дэвсэж, түүн дээрээ метал гэйтийг байрлуулна. Ингэснээр гэйтээр гүйдэл огт гүйхгүй болох боловч, гэйт дэх эерэг цахилгаан орон нь ойролцоох цахиур тавцангийн гадаргын хэсэгт электронуудыг татан цуглуулна. Үүсэх электрон суваг нь хоёр талдаа байгаа n хэлбэрийн драйн сөөрс хоёрыг хооронд холбож өгч гүйдэл гүйх сувгийг үүсгэнэ.

Сувгаар гүйх драйн гүйдэл нь суваг дахь цэнэг зөөгчийн тоо болон тэдгээрийн урагшлах хурдаас шууд хамаарна. Гэйтэд хүчдэл залгаагүй үед сувагт электрон байхгүй харин эерэг цэнэгтэй нүхнүүд олноороо оршино. Гэйтийн хүчдэлийг аажим ихэсгэхэд нүхүүд суваг дахь эерэг цахилгаан оронгийн нөлөөгөөр холдон одох болно. Хүчдэл тодорхой хэмжээнд очиход суваг дахь нүхнүүд бүгд байхгүй болж анх электронууд татагдаж орж ирнэ. Ийнхүү p хэлбэрийн хагас дамжуулагч доторх электронуудын үүсгэсэн сөрөг цэнэгийн бүсийг эсрэг бүс гэх бөгөөд эсрэг бүсийг үүсгэх гэйтийн хүчдэлийг босго хүчдэл гэнэ.

Гэйтийн хүчдэл босго хүчдэлийг давбал электрон суваг үүсэж, драйн гүйдэл гүйж эхэлнэ. Цааш хүчдэлийг ихэсгэхэд суваг дахь электроний тоо олширч, тэр хэмжээгээрээ гүйдэлийн хэмжээ нэмэгдэнэ. Нэг үгээр хэлбэл драйн гүйдлийг гэйтийн хүчдэлээр удирдаж байна гэсэн үг юм. Энэхүү гүйдэл хүчдэлийн хамаарал нь дараахь томъёогоор илэрхийлэгдэнэ.

\ I_D=\mu Cox \frac{w}{L}((V_G-V_T)V_D-\frac{V_D^2}{2})

Дээрх томъёо нь сувгаар гүйх цэнэг зөөгчийн урагшлах хурд нь, драйн сөөрсийн хоорондох цахилгаан оронгийн хүчтэй шугаман хамааралтайгаар өсөх шугаман муж дотор байх үед зөвхөн биелэнэ. Гэвч, хагас дамжуулагч доторх электроны хурд нь дээд хязгаартай бөгөөд, энэ хязгаарт хүрсэн үеийг ханасан муж гэнэ. Ханасан муж руу орсон үед драйн гүйдэл гэйт хүчдэлийн хамаарал нь

\ I_D=\mu Cox \frac{w}{L} \frac{(V_G-V_t)^2}{2}

болон өөрчлөгдөнө.

Ангилал:электроник
Ангилал:цахилгаан
Пасха арал

**Пасха арал** (рап. *Rapa Nui*, ) нь Номхон далайн зүүн өмнөд хэсэгт тусгаарлагдан орших арал бөгөөд улс төрийн газар зүйн хувьд Чили улсад харьяалагддаг, газар зүйн хувь Полинезид ордог. Энэ арал нь өмнөд өргөрөгийн тойрогт оршдог. Чили улсын тусгай хамгаалалттай нутаг дэвсгэр. Пасха арал нь Рапануйчуудын бүтээсэн Моай хэмээх чулуун хөшөөнүүдээрээ алдартай.

## Мөн үзэх 
* Рапа Нуй байгалийн цогцолборт газар

## Ном зүй 
* Caroline Arnold 2000 Easter Island: giant stone statues tell of a rich and tragic past. Houghton Mifflin Harcourt, ISBN 0-395-87609-5

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал
Ангилал:Байгаль орчны түүх
Ангилал:Номхон далайн арал
Ангилал:Полинезийн арал
Ангилал:Чилийн арал
Ват Пхоу

**Ват Пхоу** (Лаос хэл:ວັດພູ *сүмт уул*) нь өмнөд Лаосын нутагт орших Кхмер Хинду шашны төвийн туурь юм. Пху Као уулын бэлд орших уг соёлын дурсгал нь Чампасак мужид орших бөгөөд Меконг мөрний эргээс 6 км зайтай байдаг. Сүмүүдийн анхдагчийг нь V зуунд барьсан гэж үздэг ба өнөөдөр үлдэж хоцорсон дурсгалууд нь XI-XIII зуунд хамаарагддаг. Сүм нь давтагдашгүй хийцтэй бөгөөд Хинду шашны бурхад, шүтээнийг агуулдаг байв. Хожим нь уг сүм Тэравада буддизмын шүтээн төвүүдийн нэг болжээ.

## Лавлах
* É. Aymonier, *Le Cambodge. II Les provinces siamoises*, Paris 1901; 
* E. Lunet de Lajonquiére, *Inventaire descriptif des monuments d’Indochine. Le Cambodge*, II, Paris 1907; 
* H. Marchal, *Le Temple de Vat Phou, province de Champassak*, Éd. du département des Cultes du Gouvernement royal du Laos
* H. Parmentier, «Le temple de Vat Phu», *Bulletin de l’École Française d’Extrême-Orient*, 14/2, 1914, p. 1-31; 
* M. Freeman, *A Guide to Khmer Temples in Thailand and Laos*. Weatherhill 1996. ISBN 0-8348-0450-6.
* M. Santoni *et al.*, «Excavations at Champasak and Wat Phu (Southern Laos) », in R. Ciarla, F. Rispoli (ed.), *South-East Asian Archaeology 1992*, Roma 1997, p. 233-63; 
* M. Cucarzi, O. Nalesini *et al.*, «Carta archeologica informatizzata: il progetto UNESCO per l’area di Wat Phu», in B. Amendolea (ed.), *Carta archeologica e pianificazione territoriale*, Roma 1999, p. 264-71;
* *UNESCO Champasak Heritage Management Plan*, Bangkok 1999 http://www.unescobkk.org/fileadmin/user_upload/culture/Vat_Phou;
* International Council on Monuments and Sites report on World Heritage Site application, September 2001;
* O. Nalesini, «Wat Phu», in *Enciclopedia archeologica. Asia*, Roma 2005.
* Ch. Higham. *The Civilization of Angkor*. Phoenix 2001. ISBN 1-84212-584-2.
* Projet de Recherches en Archaeologie Lao. *Vat Phu: The Ancient City, The Sanctuary, The Spring* (pamphlet).
* Global Heritage Fund - Where We Work - Wat Phu, Laos Accessed on 2009-04-28.

## Цахим холбоос 
* Global Heritage Fund (GHF) Conserving Wat Phu's cultural heritage through scientific excellence and community involvement.

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Лаос дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Лаосын археологийн олдворт газар
Ангилал:Ангкорын археологийн олдворт газар
Ангилал:Чампасак муж
Хөлөнбуйр

**Хөлөнбуйр** (монг. Зураг:Kölün buyir.PNG*kölün buyir*;  ''Hūlúnbèi'ěr*) — Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын өөртөө засах орны үндсэн 12 хувийн нэг болох тойргийн энтэй хот (хоёрдугаар түвшний нэгж). Захиргааны газар нь Хайлаар дүүрэгт байрладаг.

2001 онд тойргийн энтэй хот ( *dìjíshì*) болон өөрчлөн байгуулагдахаас өмнө  аймаг ( *méng*) гэгдэж байв. 263,953 км² талбайт нутагтай. Дотроо хот хөдөөг багтаадаг ч хууль ёсны дагуу хот учраас дэлхийн хамгийн том газар нутагтай хот гэдэг. 2000 оны тооллогоор 2,687,228 оршин суугчтай байв. Үүний 81.85% нь Хятад үндэстэн, 8.60% болох 231,276 нь Монгол үндэстэн, 9.55% нь бусад угсаатан байжээ.

Хөлөн нуур (өөрөөр Далай нуур гэдэг) болон Буйр нуур (ихэнх хэсэг нь Монгол улсад харьяалагдана) хоёрын нэрээр нэрлэгдсэн учиртай. Баруун захаар Монгол Улс, хойд захаар Оросын Холбооны Улстай хил залгахад БНХАУ-ыг төлөөлнө. Зүүн талаараа улсын дотор Хармөрөн муж, урд талаараа ӨЗО-ны Хянган аймагтай хаяа залгадаг.

## Угсаатны бүтэц 
## Засаг захиргааны хуваарь 
Одоогийн байдлаар Хөлөнбуйр засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн хувьд дотроо дөрвөн янз зэргэмж бүхий гуравдугаар түвшний 13 нэгжид хуваагддаг. Эдгээрийг тоочвол 1 дүүрэг, сианы энтэй 5 хот, 4 хошуу, өөртөө засах 3 хошуу, бүгд 13 нэгж болно.

## Ном зүй 
**Jinri Nei Menggu: Chifeng* 今日内蒙古: 赤峰 (Inner Mongolia Today: Chifeng), 内蒙古人民出版社 *Nei Menggu renmin chubanshe'', 呼和浩特 Хөх хот 1997, ISBN 7-204-03544-5, х.9+129


Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот
Ангилал:Өвөр Монголын суурин
1964 оны Зуны Олимп

**Зуны олимпын XVIII наадам** буюу **Токиогийн олимп ** () нь 1964 оны 10 сарын 10-наас 10 сарын 24-нд Японы Токио хотноо зохион байгуулагдсан зуны олимп юм. Токио хот нь 1940 оны зуны олимпыг зохион байгуулах эрхийг авсан ч Япон улс Хятадад халдан довтолсны улмаас Хельсинки хотод эрхийг нь шилжүүлсэн ч Дэлхийн хоёрдугаар дайны улмаас уг олимп зохиогдож чадаагүй билээ. Ийнхүү 1964 онд Ази тивд анх удаа олимпын наадам зохиогдсон нь энэ юм. Апартеидийг өөгшүүлж байсан Өмнөд Африк улсыг уг олимпод оролцохыг нь хориглосон. 

Зуны олимпын XVIII наадам 1964 оны 10-р сарын 10-наас 10-р сарын 24 хүртэл Японы Токио хотноо зохион байгуулагджээ. Ази тивийн хотод зохион байгуулагдсан анхны олимп байсан бөгөөд манай монголчуудын хувьд ч хамгийн анхны олимпдоо оролцсон нь байсан юм. “ТОКИО 1964”-д манай улс спортын таван төрөлд эрэгтэй 17, эмэгтэй 4 нийт 21 тамирчны бүрэлдэхүүнтэй оролцож байсан.

Нийт 93 улсын 5151 тамирчин оролцож байсан 1964 оны Зуны олимпын нээлтийн үгийг эзэн хаан Шоова хэлж, Олимпын бамбарыг нь японы тамирчин Сакаи Ёшинори асааж байв. 

## Зохион байгуулах хотыг сонгосон нь 
1959 оны 5 сарын 26-нд Баруун Германы Мюнхен хотод болсон ОУОХ-ны 55-р чуулганаар болсон санал хураалтаар Токио хот Детройт, Брюссель, Вена хотуудыг ялж, зуны олимпын XVIII наадмыг зохион явуулах эрхтэй болсон.

ОУОХ-ны санал хураалтуудын үр дүнг харуулсан вэб хуудсаас доорх дүнг авав.

## Медалийн хүснэгт 
 ЗХУ-ын гимнастикийн багийн бүрэлдэхүүнд дараалсан 3 дахь алтан медалиа хүртэв.]]

Медалийн чанараар тэргүүлсэн 10 улсыг доорх хүснэгтэд жагсаав: 

## Монгол улс Токиогийн олимпод 
Монгол улс зуны олимпод анх удаагаа оролцсон нь 1964 оны Токиогийн Олимп байсан юм. Монгол Улс спортын чөлөөт бөх, буудлага, дугуй, гимнастик, хөнгөн атлетик зэрэг 5 төрөлд нийт 21 тамирчин оролцсон түүхтэй.

Багийн ахлагчаар Биеийн тамир, спортын эвлэлийн төв зөвлөлийн тэргүүлэгч гишүүн Бадамтарын Балдоо, тугчаар хөнгөн атлетикийн дасгалжуулагч “Чемпион” хэмээх Чүлтэмийн Найдан нар оролцсон байна. 

Нийт 93 орон оролцсоноос 13 орон анх удаагаа олимпод хөл тавьсны дотор Монгол Улс байлаа.

Манай тамирчдаас энэ Олимпын дээд амжилтыг чөлөөт бөхийн төрөлд Жигжидийн Мөнхбат 78 кг-ын жинд үзүүлж, долдугаар байр эзэлсэн бол Чимэдбазарын Дамдиншарав 52 кг-ын жинд есдүгээр байр тус тус эзэлсэн түүхтэй юм.

## Эшлэл 

Ангилал:1964 оны спорт
Ангилал:Японы олимпын наадам
6 сарын 21

**6 сарын 21** нь Григорийн тооллын жилийн 172 дахь (өндөр жил бол 173 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 193 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд 
## Энэ өдөр төрөгсөд 
* 1962: Виктор Цой

## Энэ өдөр нас барагсад 
## Тэмдэглэлт баярууд 
----

0621
#21
Токиогийн олимпод улс орнуудын авсан медалийн тоо

Энэхүү жагсаалт нь 1964 онд Японы Токио хотноо зохиогдсон, Зуны олимпын XVIII наадам буюу Токиогийн олимпод улс орнуудын авсан медалийн тоог харуулсан жагсаалт болно.

*Улс орнуудыг алт, мөнгө, хүрэл медалийн тоо, эсвэл эзэлсэн байраар жагсааж харахыг хүсвэл харгалзах баганы Зураг:sort_none.gif товчийг товшино уу.*

## Эшлэл
*ОУОХ – Токио 1964 Медалийн хүснэгт

Медаль
1928 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн олимпын II наадам** буюу **Сан-Морицын олимп** () нь 1928 оны 2 сарын 11-нээс 19-нд Швейцарын Сан-Мориц хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

## Гадаад холбоос
1896 оны Зуны Олимп

**1896 оны Афины олимп** — 1896 онд Грекийн Афин хотод явагдсан Зуны олимпын анхдугаар наадам байв. 

## Түүх 
Афины олимп орчин үеийн анхны олимпын наадам байсан бөгөөд Пьер де Кубертен санаачилсан 1894 оны Парисийн хурлаар эртний Грекийн олимп явагдаж байсан түүхт Афинд анхны олимпыг явуулахаар сонгожээ. Мөн хурлаас ОУОХ үүсэн байгуулагдсан. 

thumb|250px|Нээлтийн ёслол

## Спорт 
Тамирчид дараах есөн спортоор 43 багц медалийн төлөө өрсөлджээ:
*  Бөх барилдаан (1)
*  Буудлага (5)
*  Гимнастик (8)
*  Дугуйн спорт (6)
*  Теннис (2)
*  Туялзуур жад (3)
*  Усанд сэлэлт (4)
*  Хөнгөн атлетик (12)
*  Хүндийн өргөлт (2)

## Медаль 
### Улс орон 
thumb|250px|Аваргын мөнгөн медаль

### Гойд тамирчин 
## Цахим холбоос 
* ОУОХ-ны сайт
* Албан ёсны тайлан
* Олимпын наадмын үр дүн
* databaseOlympics.com 
* *1896 оны олимпын наадам*, зохиогчид: Билл Маллон, Тур Видланд


Ангилал:19-р зууны Грекийн түүх
Ангилал:1896 оны спорт
зуны олимп #1896
зуны олимп #1896
2006 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын XX Наадам** () буюу **Турины олимп** нь 2006 оны 2 сарын 10-наас 26-нд Италийн Турин хотод зохиогдсон өвлийн олимп юм. Итали улсад 1956 оноос хойш өвлийн олимпын наадам айлчлан ирсэн нь энэ. Албан ёсны лого дээр Торино хэмээн бичсэн байдаг (Итали хэлээр Турин хотыг Торино гэдэг) ч олон улсууд болон нутгийн аялгуугаар Турин гэдэг тул Турины олимп хэмээн нэрлэгдэх болжээ.

## Медалийн жагсаалт 
## Монгол улс Турины олимпод 
Монгол улс Турины олимпод гүйлтийн цанын төрлөөр 2 тамирчнаа оролцуулсан.

## Эшлэл 

Ангилал:2006 оны спорт
олимп
Шаргалжуут

**Шаргалжуут рашаан сувилал** () нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын нутагт орших Улаанбаатар хотоос 650 км , Баянхонгор аймгаас 67 км -н зайд Хангайн нурууны өвөрт , далайн түвшнээс дээш 2150 м орчим өргөгдсөн Шаргалжуутын голын эрэг дээр байрлах Шаргалжуутын бүлэг рашааныг түшиглэн байгуулагдсан .  

2006 оны байдлаар 1,444 оршин суугчтай, Баянхонгор аймагтаа 2-т орох томоохон суурин болно.

Шаргалжуутын +96°C хүртэл температуртай, хүхэрт халуун рашаанд орох гэсэн жуулчид олноор зочилдог.

40-96 градус 300 гаруй булагтай, 10 га талбайг хамран урсдаг Монголын хамгийн том рашаан орд юм. Шаргалжуутын рашааныг анх 7-р зуунд Хиргисүүд өвчин эмгэгээ анагаан илааршуулахад хэрэглэж байсан талаар түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг.  Үүнээс хойш 17-р зуунд Ламын Гэгээн зэрэг Монголын ихэс дээдсүүд Энэтхэгээс эрдмийн хүн урьж авчиран 3 даян хийж судлан эмчилгээний боть гаргаж анх системтэйгээр эмчилгээ үйлчилгээнд ашиглаж ирсэн. 1954 онд Нэгдэл дундын амралт нэртэйгээр сувилал үүсгэн байгуулагдаж өнөөг хүртэл тасралтгүй 63 жил үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулж байна.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* https://shargaljuut.mn/ shargaljuut.mn

Ангилал:Баянхонгор аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Рашаан сувилал
Хялганат

**Хялганат** нь Булган аймгийн Хангал сумын нутагт орших тосгон юм.

2006 оны эцсийн байдлаар 3,100 оршин суугчтай. , байсан бөгөөд 2008 оны эцэст 3,264 болж өсчээ.

## Газарзүй 
Хялганат тосгон нь Сэлэнгэ мөрний зүүн эрэгт, Хангал сумын төвөөс хойш 25км, Сэлэнгэ сумын төвөөс зүүн зүгт мөн 25 км зайд битүү ой модон дунд оршино. Хангал сумын төвөөр дайран Эрдэнэт хот хүрэхэд 60 км зайтай. 

## Эдийн засаг 
"Хялганатын мод боловсруулах үйлдвэр" 1972 онд байгуулагдсанаар тус тосгоны суурь тавигджээ. Харамсалтай нь сүүлийн жилүүдэд үйлдвэр бүрэн хүчин чадлаараа ажиллахгүй байгаа бөгөөд ажилгүйдлийн түвшин өсч буй.

## Эшлэл 
Ангилал:Булган аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Эрээн (Дорнод)

**Эрээн** нь Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын нутагт орших тосгон юм. Мөн сумын төвөөс баруун хойд зүгт 26км-ийн зайтай оршдог.

Ангилал:Дорнод аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Салхит

**Салхит** нь Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын нутагт орших тосгон юм.

## Газар зүй 
Салхит тосгон нь Орхон голын баруун цутгал болох Хараа голын эрэг дээр, Хонгор сумын төвөөс өмнө зүгт 13 км, аймгийн төв Дархан хотоос 33 км зайд оршино.

## Эдийн засаг 
Салхит нь Монголын төмөр замын чухал зангилаа өртөө бөгөөд 164 км урттай Салхит-Эрдэнэтийн зам Салхитаас салбарладаг. Энэхүү төмөр зам нь 1975 онд уулын баяжуулах Эрдэнэт үйлдвэрийг ашиглалтад оруулахтай зэрэгцэн, ЗХУ-ын тусламжаар баригджээ.

## Эшлэл 
* http://www.gateway.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=7930
* *Thibaut Devièse* et al. Compound-specific radiocarbon dating and mitochondrial DNA analysis of the Pleistocene hominin from Salkhit Mongolia, 30 January 2019

Ангилал:Хонгор сум
Ангилал:Дархан-Уул аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын өртөө
Зүүнбаян

**Зүүнбаян** нь Дорноговь аймгийн нутагт орших тосгон бөгөөд засаг захиргааны хувьд Сайншанд сумын нэг баг юм.

2006 оны эцсээр 1,917 оршин суугчтай байв.  Монголын хамгийн том гадаа талбайн усан бассейн байдаг.

## Зам тээвэр 
Зүүнбаян нь Сайншанд хотоос урагш 46 км зайд оршино. Эрдэнэ сумын төвөөс 67 км, Улаанбадрах сумын төвөөс 88 км, Хөвсгөл сумын төвөөс 116 км, Сайхандулаан сумын төвөөс 70 км зайтай. 
Сайншанд хоттой 62 км урттай төмөр замаар холбоотой бөгөөд ийнхүү Монголын төмөр замын сүлжээнд холбогдоно.

Зүүнбаянгаас зүүн тийш 14 км зайд нисэх зурвас бий.

## Түүх 
Монголын геологич Ж.Дүгэрсүрэн, Зөвлөлтийн геологич Ю.С.Желубовский нар 1940 онд Зүүнбаянд газрын тосны орд газар илрүүлжээ. 1947 онд "Монголнефть" нэгтгэл байгуулагдаж, жилд 400,000 баррель (64,000 м3) нефть олборлох хүчин чадал бүхий цооног 1950 онд ашиглалтад орсон байна. 1950-1969 онд 4 сая баррель (640,000 м3) газрын тос олборлож, ЗХУ-аас импортолсон газрын тостой хольж, нефтийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байсны нийт хэмжээ нь 7 сая баррель (1,100,000 м3)-д хүрч байсан нь тухайн үеийн Монгол улсын нефтийн бүтээгдэхүүний хэрэглээний 20% гаруйг хангаж байв. Харамсалтай нь Зүүнбаянгийн газрын тосны цооногуудын гарц багассан, боловсруулах үйлдвэрт гал түймэр гарч сүйтгэгдсэн, Сибирьт маш их нөөц бүхий газрын тосны орд олдсон зэрэг шалтгаануудын улмаас 1969 онд Монгол улс газрын тос олборлохоо зогсоожээ.

## Эшлэл
Ангилал:Дорноговь аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Батын Гоош

**Батын Гоош** (1934 онд Улаанбаатар хотод төрсөн- 2009 оны 6 сарын 7-нд нас барсан) -Монгол Улсын төрийн шагналт, Ардын Эмч мэс засалч, ШУА-ийн гишүүн.

## Намтар 
Түүнийг эх барьж авсан орос эмч Гоша гэсэн нэр өгсөн нь сунжран Гоош болсон гэдэг. 

1957 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Анагаах Ухааны факультетыг хүний их эмч мэргэжлээр төгссөн. 1957-1960 онд Дундговь аймгийн нэгдсэн эмнэлэгт мэс заслын эмчээр ажиллаж байгаад 1960 оноос хойш Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургуульд мэс заслын тэнхимийн багшаас эрхлэгч, хүрээлэнгийн захирал, клиникийн удирдагч, зөвлөх багш хүртэл ажил хийж байв.

1991 онд ЭМЯ-ны мэс заслын Ерөнхий мэргэжилтэн, ЭМЯ-ны Сайдын дэргэдэх мэс заслын салбар зөвлөлийн дарга, 1997 онд Монголын мэс засалч эмч нарын нийгэмлэгийн тэргүүн, 2004 онд ШУА-ийн анагаахын бага чуулганы гишүүн, 2004 онд АШУ-ны докторын зэрэг хамгаалуулах зөвлөлийн гишүүн, 2004 онд “Монголын Анагаах Ухаан” сэтгүүлийн редакцын зөвлөлийн тэргүүлэгч гишүүн, 2004 онд ЭМШУИС-ийн Эрдмийн зөвлөлийн тэргүүлэгч гишүүнээр сонгогджээ.   

## Эрдмийн зэрэг 
Б. Гоош 1971 онд “Элэгний бэтгийг оношлоход дэлүүнд тодруулах бодис шахаж шинжлэх арга (спленопортографи) хэрэглэхүй” сэдвээр дэд эрдэмтэн, 1989 онд “Элэгний бэтгийн хавсарсан ба хүндэрсэн хэлбэрүүд” сэдвээр анагаахын шинжлэх ухааны доктор (Sc.D)-ын зэргийг хамгаалсан. 1998 онд Монгол улсын ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, академич хэргэм хүртжээ. 

1981 онд дэд профессор, 1990 онд профессор цол, 1990 онд “Элэг цөсний эмгэгийг оношилж, мэс заслаар эмчлэх нь” бүтээлээрээ Монгол улсын Төрийн шагнал, 1995 онд Монгол улсын Хүний гавьяат эмч, 2004 онд Ардын эмч цол хүртсэн.  

Тэрээр 2009 оны 6 сарын 7-нд нас барсан.

## Эшлэл
**Өнөөдөр* сонин: БАТЫН ГООШ /1934-2009/

Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Мэс заслын эмч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол улсын ардын эмч
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн багш
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Гуулин

**Гуулин** нь Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сумын нутгийн хойд хэсэгт орших тосгон юм. 900 орчим оршин суугчтай.

Дэлгэр сумын төвөөс хойш 27 км зайд оршино. Усалгаатай газар тариалан эрхэлдэг. Дунд сургууль, эмнэлэгтэй.

Завхан гол нь Гуулин тосгоноос баруун хойд зүгт 3 км-ийн зайтай урсан өнгөрдөг боловч тэр хэсгээрээ Гуулин тосгоноос 40 метр өндөрлөг тул голын дээд биеэс 22 км урттай суваг татсан байдаг. Тэрхүү суваг нь 15&nbsp;км² талбайг усжуулдаг байна.

## Гуулин тосгоны сүлд дуу 
## Эшлэл
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Баянтоорой

**Баянтоорой** нь Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын нутагт орших тосгон юм.

Говийн баянбүрдийг түшиглэн усалгаатай газар тариалан эрхэлдэг тус тосгон нь Цогт сумын төвөөс урагш 62 км зайд байрлана. Говийн Их дархан цаазат газрын А хэсгийн хамгаалалтын захиргаа Баянтооройд байдаг. Мөн байгалийн дурсгалт газар болох Ээж Хайрхан уул тосгоноос баруун тийш 50 км зайд бий.

Ангилал:Говь-Алтай аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Цогт сум
Чандгана Тал

**Чандгана Тал** нь Хэнтий аймгийн Мөрөн сумын нутагт орших нүүрсний уурхай юм.

## Газарзүй 
Мөрөн сумын төвөөс зүүн тийш 25&nbsp;км_ аймгийн төв Өндөрхаанаас зүүнш 53&nbsp;км зайд оршино. Засаг захиргааны хувьд Мөрөн сумын 5-р *баг* гэгддэг.

## Түүх 
Оросууд анх Чандгана Талаас 1941 онд нүүрс олж, 1962-1963 онд нарийвчлан судалжээ. 1967 онд нүүрсний уурхай нээгдэж, жил бүр 20 хүртэл мянган тонн нүүрс олборлон Өндөрхаан хот болон ойр орчмын сумдын хэрэгцээг хангаж байна.

## Гадаад холбоос 
*Уурхайг эзэмшигчдийн сайт

Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Ангилал:Мөрөн сум (Хэнтий)
Гурванбаян

**Гурванбаян** (монгол бичгээр Зураг:Ɣurbanbayan.png *гурбанбайан*) нь Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын нутагт орших, газар тариалангийн тосгон юм. Хуучин Гурванбаян сумын төв байрлаж байв.

Ангилал:Хэнтий аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Тавантолгой

**Тавантолгой** нь Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутагт орших нүүрсний уурхай юм.

= Газарзүй =
Тавантолгойн нүүрсний орд газар нь Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутаг Улаан нуурын хөндийд
Улаанбаатар хотоос өмнө зүгт 540 км зайд байрлана. Өмнөговь аймгийн төв
Даланзадгад хотоос 98 км, Цогтцэций сумын төвөөс өмнө зүгт 16 км, Дорноговь
аймгийн төв Сайншанд хотоос 440 км, төмөр замын хамгийн ойрын цэг болох Хар
Айраг өртөөнөөс 400 км, Гашуунсухайт боомтоос 270 км Монгол-Хятадын хилээс 170
гаруй км-т оршино.

## Эдийн засаг 
Тус уурхайгаас олборлосон нүүрсний хэмжээ: 2003 - 38,500 мтон, 2004 - 64,200 мтон, 2005 - 404,600 мтон, 2006 - 787,100 мтон.

## Эшлэл 
* Тавантолгойн нүүрсний уурхай

Ангилал:Өмнөговь аймаг
Ангилал:Геологи
Ангилал:Монголын геологи
Ангилал:Монголын ашигт малтмалын ордууд
Баянтээг

**Баянтээг** нь Өвөрхангай аймгийн Нарийнтээл сумын нутагт орших нүүрсний уурхай юм.

Ангилал:Нарийнтээл сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын ашигт малтмалын ордууд
Хэрлэнбаян-Улаан

**Хэрлэнбаян-Улаан** нь Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт орших тосгон юм. Газар тариалан эрхэлдэг.

Ангилал:Хэнтий аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Зүүнхараа

**Зүүнхараа** (**ᠵᠡᠭᠦᠨᠬᠠᠷᠠᠭ ᠠ**) нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын төв хот юм. Хүн ам нь 2009 оны байдлаар 30,000 орчим. Монгол улсын хамгийн том сум юм. Төмөр замаар нийслэл Улаанбаатар хоттой холбогддог.  

Зүүнхараа хот 12 жилийн 6-н дунд сургууль, 1 бага сургууль, 6-н цэцэрлэгтэй.

Зүүнхараагийн Спирт бал бурмын үйлдвэр (одоогийн Спирт Бал Бурам компани) 1943 онд байгуулагдсан бөгөөд өдгөө хоногт 15 тонн архи үйлдвэрлэх хүчин чадалтай.

## Түүх 
1994 онд Мандал сум, Түнхэл тосгон, Зүүнхараа хотын иргэд нэгдэн саналт хүсэлтээ төр засгийн газарт гаргаснаар мөн оны улсын их хурлын 36-р тогтоолоор эдгээр засаг захиргааны нэгжүүд нэгдэн сэлэнгэ аймгийн Мандал сум хэмээх Зүүнхараа хот төвтэй Хэрх, Түнхэл 2 тосгонтой улсын хэмжээний хамгийн том сум болон зохион байгуулагджээ. 

## Байршил
Мандал сумын газар нутаг нь Сэлэнгэ аймгийн зүүн урд хэсэгт Хэнтийн нурууны баруун, Хэнтийн салбар уулс Ерөө Хараагийн сав газарт хамааран оршдог. Хойд талаараа Ерөө сум, зүүн урд талаараа Төв аймгийн Эрдэнэ, зүүн талаараа Батсүмбэр сумуудтай тус тус хил залгана. Ханхэнтийн уулсын салбар болох дтд 1000-с 2228м өргөгдсөн ойн хээрийн бүсэд багтдаг Тахилт Гурд  тарвагат Ноён Хараа Түнхэлийн Хөх нуруу Ширээ хошуу Чивээ Улаан шавар Матах Мөнгөлөг зэрэг 106 нуруугаар хүрээлэгдсэн 150 гаруй уултай. Хараа Ерөө Чулуут Түнхэл гэсэн 4 томоохон гол болон 120 гаруй гол горхитой 136 булаг шандтай. Автозамаар Улаанбаатар хотоос 174 км, аймгийн төвөөс 201 км зайд байрладаг. Төвийн бүсийн аймгуудтай олон улсын төмөр зам болон автозамаар холбогддог дэд бүтэц сайн хөгжсөн сум юм.  

35 мянган хүн амтай Монгол улсын хэмжээнд аймгийн төвөөс алслагдсан сумаас хүн амын тоогоороо 1 дүгээрт орж 1 хавтгай дөрвөлжин км-т 5,3 хүн ноогдож байна. 

## Засаг захиргааны нэгж
Зүүнхараа (Мандал сум) нь засаг захиргааны нэгжийн хувьд 9 багтай: 
Төмөр зам 1-баг,
Ширхэнцэг 2-р баг,
Баянсуудал 3-р баг,
Хэрх 4-р баг,
Түнхэл 5-р баг,
Баянхангай 6-р баг,
Минжийн хангай 7-р баг,
Тарни 8-р баг,
Баян-Арцат 9-р баг,

## Aх дүү хотууд
*  Уисеонг, Өмнөд Солонгос

## Эшлэл

Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн суурин
Ангилал:Монголын сумын төв
Ангилал:Монголын өртөө
Хэрх

**Хэрх** нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутагт, Зүүнхараа хотоос өмнө зүгт 5 км зайд, Хараа голын нөгөө эрэгт орших тосгон юм. Зүүнхараа хоттой засмал зам, гүүрээр холбогдсон. Газар тариалан түлхүү хөгжсөн ба арваад газар тариалангийн аж ахуй нэгжтэй.

Ангилал:Мандал сум
Ангилал:Монголын суурин
Ирина Хакамада

**Ирина Хакамада** (орос. *Ири́на Муцу́овна Хакама́да*; 1955 оны 4 сарын 13-нд Москвад төрсөн) нь Оросын Холбооны Улсын улс төрч бөгөөд 2004 онд тус улсын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж өрсөлдөж байв. Түүний эцэг нь Японы коммунист Хакамада Мүцүо бөгөөд тэрээр 1938 онд Японоос ЗХУ уруу дүрвэн гарсан юм. Авга ах Хакамада Сатоми нь Японы Коммунист Намын Төв Хорооны дарга байв.

Тэрээр 1978 онд Москва хот дахь Патрис Лумумбын нэрэмжит Улс Түмний Найрамдлын Их Сургуулийг дүүргэжээ. 1980 оноос Зөвлөлт Оросын улсын төлөвлөгөөний газрын эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн ажилтан. 

1984 онд Москвагийн Их сургуульд эдийн засгийн дэд эрдэмтний цол хамгаалсан.  

1993 - 2003 онд ОХУ-ын Төрийн Думын гишүүнээр сонгогдон ажилласан. Барууны Хүчнүүдийн Холбооны (орос. Союз Правых сил, СПС) лидерүүдийн нэг байсан бөгөөд энэ нам нь Владимир Путиныг дэмжих шийдвэр гаргасныг Хакамада эсэргүүцэн, 2004 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд бие даан өрсөлдөж, сонгогчдын 3.9 хувийн санал авчээ. Сонгуулийн дараа тэрээр "Бидний Сонголт" намыг байгуулан ажиллаж байгаад Ардын Ардчилсан Холбоонд нэгдэж, Михаил Касьяновтай хамтдаа уг эвслийг тэргүүлэх болжээ.

Англи, франц хэлтэй.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн багш
Ангилал:Москвагийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1955 онд төрсөн
Хөтөл

**Хөтөл** нь Сэлэнгэ аймгийн Сайхан сумын төв хот юм.

Хөтөл хот нь БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1984 оны 3 дугаар сарын 12-ны № 81 дугаар зарлигаар, тухайн үеийн тэргүүлэгчдийн дарга Ю.Цэдэнбал, орлогч дарга Н.Жагварал, нарийн бичгийн дарга Ц.Готов, тэргүүлэгч нар болох Б.Ламжав, Л.Түдэв, Ц.Намсрай, Л.Пагмадулам, Б.Лувсанцэрэн нар гарын үсэг зурснаар Цемент-Шохойн комбинатыг түшиглүүлэн Дархан хотын Хөтөл хороо нэрээр байгуулагдаж байжээ.

Монгол Улсын Их Хурлын 1994 оны 7 дугаар сарын 4-ны 53 дугаар тогтоолоор УИХ-ын дарга Н.Багабанди Хөтөл хороог "Хөтөл хот" болгон гарын үсгээ зуран баталгаажуулсан байна.

Хотод цемент шохойн үйлдвэр, төмөр бетон дэрний үйлдвэр, гангийн үйлдвэр, гурил буудайн үйлдвэр, тэрчлэн томоохон ХАА, уул уурхайн компаниуд бий.

Хөтөл хотын оршин суугчид өдгөө 10,000 шахам бөгөөд анхны оршин суугчид нь 1970-аад оны сүүлээр илгээлтийн эзэд болон ирж байжээ.

Хөтөл хотод 3 цэцэрлэг, 2 ЕБС, мөн Соёлын төв өргөө бий.

Ангилал:Монголын сумын төв
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын өртөө
Номгон

**Номгон** нь Сэлэнгэ аймгийн Сайхан сумын нутагт орших тосгон юм. Хөтөл хотод сумын төв шилжихээс өмнө тус тосгонд байрлаж байжээ. 2000 оны байдлаар 2,200 оршин суугчтай байвhttp://www.geocities.jp/imaokaryoko2/papers/19-mon.pdf.

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Дулаанхаан

**Дулаанхаан** нь Монгол Улсын хоймор нутаг болох Сэлэнгэ аймгийн нутагт орших бөгөөд нийслэл Улаанбаатар хотоос хойд зүгт 270 км-т, Сэлэнгэ аймгийн төвөөс урд зүгт 50 км-т, Шаамар сумын төвөөс зүүн урд зүгт 35 км-т, Дархан хот-оос баруун хойд зүгт 60 км-т /Сэлэнгэ аймгийн төв Сүхбаатар сум орох замд/ оршдог тосгон юм. 1994 оны байдлаар тосгоны хүн ам 1,997 байжээ.

Дулаанхаан тосгоны баруун талаар Монголын төмөр замын өртөө дайран өнгөрнө.

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын өртөө
Түнхэл

**Түнхэл** нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутагт, Зүүнхараа хотоос зүүн урагш 35 км зайд (УБ-аас төмөр замаар 45 км) орших тосгон юм. Түнхэлд Монголын төмөр замын өртөө байдаг. Түнхэл тосгон 4 талдаа уулаар хүрээлэгдсэн, Хараа гол дагуу суурьшсан байдаг. Түнхэл тосгон нь ой мод жимс ногоогоор маш баялаг байгалийн үзэсгэлэнт Хангай нутагт байрладаг. Түнхэлийн оршин суугчид нь эелдэг, найрсаг бас туйлийн ажилсаг маш сайхан дүнзэн байшинд голдуу амьдардаг. Хашаандаа төрөл бүрийн ногоо ургуулж цэцэг тарих нь элбэг. Зун цагт голын усны эргээр амран суух хүүхэд хөгшчүүд элбэг харагддаг. Голдуу цөөн тооны саалийн үнээтэй байдаг. Мал аж ахуй нэг их хөгжөөгүй суурин амьдралтай. Сүүлийн үед хот болоод бусад аймгийн аялагч, амрагч нар маш ихээр ирдэг болсон. Энэ нь байгаль ус, мод, ууландаа хайр гамтай нутгийн ард түмэнд сөргөөр нөлөөлж байгаа харагддаг. Нутгийн ард байгалаасаа хамаагүй мод, жимс түүдэггүй заншилтай. Мөн голынхоо усанд бохир хувцас шууд угаадаггүй заншилтай байсан. Түнхэлээс баруун тийш 15 км зайд Гацууртын алтны уурхай бий. Алтны уурхайн дараа орон нутгийн байгалийг сэргээн засварлах барьцаа төлбөрийг орон нутгийн засаг захиргаа аваагүйгээс одоогийн байдлаар байгалийн баялаг бүтэц маш ихээр гэмтсэн байдаг.  

Байгаль газарзүйн хувьд Хан Хэнтийн нурууны салбар уул болох далайн түвшингээс 1000-2228.0 метр өргөгдсөн ой хээрийн бүсэд багтдаг.  Тахилт, Урт, Тарвагат, Хараа, Түнхэлийн хөх нуруу, Ширээ хошуу, Чивээ, Мөнгөлөг, Хараагийн зэрэг 150 гаруй уултай, Хараа, Ерөө, Чулуут, Түнхэлэг гэсэн 120 гаруй гол горхи, 136 булаг шандтай. Түүх дурсгалын өв болсон Ноён уул болон байгалийн сонин тогтоцтой газар нутаг ихтэй, 160 гаруй эртний булш хирэгсүүртэй бөгөөд цаашид эдгээр газруудыг түшиглэн археологийн хайгуул судалгааг явуулж баталгаажуулан дэлхийд алдаршуулах замаар аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх бүрэн боломжтой юм.  

## Хүн ам 
Түнхэл тосгон нь  3104 хүн амтай, 874 өрхтэй. 17000 орчим малтай. 120 малчин өрх, 300 гаруй мал бүхий иргэдтэй. Тосгонд төсвийн 5 байгууллагад нийт 100 орчим төрийн албан хаагчтай ажиллаж байна. Модны чиглэлийн 9 ААН, 10 нөхөрлөлд нийт 150-200 орчим иргэд улирлын чанартай ажиллаж байна.  Байгалийн дагалтад баялаг ашиглаж байгаа 100 орчим иргэд самар, хувиараа алт олборлохоор ажиллаж байна. Өрхийн үйлдвэрлэл эрхлэгч 15 иргэн, 8 нэрийн хүнсний дэлгүүр, мухлаг нийлээд 40 дэлгүүр орчим ажиллаж байна. Согтууруулах ундаа зарах зөвшөөрөлтэй 16 цэг байна. Нийт 1400 орчим хөдөлмөр эрхлэх насны иргэд байгаагаас 250 /төсөв, ТЗ, ХХЭ, банк/ орчим нь байнгын ажлын байртай, 250 орчим нь улиралын чанартай ажилтай. 240 малчин иргэн, 650 орчим нь огт ажил эрхэлдэггүй, ажилгүй иргэд байна.  

Бүрэн дунд боловсоролын сургуультай. 

## Түүх 
Анх Түнхэл тосгонд олон зуун жилээр шашны зан үйлийг баримталсан хийд байрлаж байсан бөгөөд уул усаа маш их тахидаг байсан. Иймд лус савдаг хилэгнүүлэхээс болгоомжилж байгальтай харилцах нь туйлын чухал байдаг. 

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын өртөө
Математик загварчлал

**Математик загварчлал** нь аливаа системийн загварыг математикийн хэл ашиглан тодорхойлдог хэрэглээний математикийн салбар юм.
Үүнийг хиймэл оюун ухаанд ашигладаг ба аливаа хүний хийдэг үйл ажиллагааг удирдан захирахад зориулагддаг болно. 

Ангилал:Математик
Бугант

**Бугант** нь Улаанбаатар хотоос 450 км ,Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын нутагт, сумын төвөөс зүүн урагш 33 км зайд орших тосгон юм. Мөн Зүүнхараа хотоос зүүн хойш 2 км зайтай.

Бугант нь социализмын үед тус бүс нутгийн алт олборлолтын төв болж байгуулагджээ. Бугант тосгоны ойролцоо Бугант, Ерөө, Жаргалант зэрэг олон гол горхи байдаг. Бугант тосгон нь маш сайхан байгальтай бөгөөд ургамал амьтны нэн их нөөцтэй.

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Амарбаясгалант хийд

thumb|right|300px|Амарбаясгалант хийд
**Амарбаясгалант хийд** нь Монгол улсын Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумын нутагт, Бүрэнхаан уулын бэлд, Ивэн голын хөндийд орших Буддын шашны томоохон хийд юм. 

Манжийн Найралт төв хааны зарлигаар Өндөр гэгээн Занабазарын дурсгалд зориулж, тухайн үед Их Хүрээ байрлаж асан газар тус хийдийн барилгуудыг бүтээжээ. 1727 онд барьж эхлэн 1736 онд дууссан. 

Тус хийд нь зургаан гол аймаг, 6000 орчим ламтай, Дэжидлин, Сангай, Пунцаглин зэрэг нэртэй аймагтай, нэг аймаг 500 орчим хуврагтай байжээ. Мөн Мамба, Зурхай, Жүд, Ламрим, Цогчин, Чойр зэрэг сургууль, дацантай. Тэдгээрт бурхны шашны ном сургалт явуулж байлаа. Хамгийн гол хурал нь Өндөр гэгээн Занабазар, дөрөвдүгээр Богд Жибзундамба нарын чандрын өмнө тахил өргөх ёслол ажээ. Энэ хуралд хамгаас хүндтэй таван лам ээлжилж оролцох ба доод дэсийн лам нар энэ хуралд оролцох эрхгүй байжээ. Хийдэд жил бүрийн 6 сарын шинийн 15-нд Майдар эргэх, 6 сарын 27-нд цам бүжиглэх ёслол болдог байв. Хийд нь гадуураа давхар хэрмэн хашаатай бөгөөд хэрмийн дотор, гадар хоёр талаар хур борооны ус зайлуулах сувагтай байжээ. 

1937 оны их хэлмэгдүүлэлтийн үеэр хийдийн барилга ихээхэн сүйтгэгдсэн бөгөөд 207 м урт, 175 м өргөнтэй хэрэм бүхий 40 гаруй сүм, дугантай байснаас өдгөө уг хэрэм дотор 28 сүм, дуган байна. 1943 онд хийдийг улсын хамгаалалтад авч, дахин сэргээх ажил 1988 онд эхэлж, бурхдын хөргийг Энэтхэгт бүтээлгэсэн юм.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
*Амарбаясгалант хийдийн албан ёсны сайт

Ангилал:Монголын буддын шашны хийд
Ангилал:Сэлэнгэ аймаг
Ангилал:1727 онд байгуулагдсан
2002 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын XIX Наадам** () буюу **Солт-Лэйк Ситийн олимп** нь 2002 оны 2 сарын 8-наас 24-нд Америкийн Нэгдсэн Улсын Солт-Лэйк Сити хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм. 

Солт-Лэйк Сити хот нь тухайн үедээ өвлийн олимпыг зохиосон хамгийн олон хүн амтай хот болсон бөгөөд олимпын наадам зохиогдох үед 1,516,227 оршин суугчтай байв. 4 жилийн дараа Турин хот уг амжилтыг эвдсэн бөгөөд 2010 оны Ванкувер хот нь Туринаас олон оршин суугчтай.

## Олимпын хотыг сонгосон нь 
2002 оны өвлийн олимпын наадмыг зохион явуулахаар Солт-Лэйк Ситигээс гадна Канадын Кэбэк мужийн Кэбэк хот, Швейцарын Валайс мужийн Сион хот болон Шведийн Өстерсунд хотууд өрсөлджээ. 1995 оны 6 сарын 16-нд Унгарын нийслэл Будапешт хотод болсон ОУОХ-ны 104-р чуулганаар Солт-Лэйк Ситийг тус олимпын нийслэлээр тодруулсан юм.

## Медалийн жагсаалт 
## Медалийн хүснэгт 
*Дэлгэрэнгүйг Солт-Лэйк Ситийн олимпод улс орнуудын авсан медалийн тоо өгүүллээс үзнэ үү.*

## Монгол улс Солт-Лэйк Ситийн олимпод 
## Гаднын холбоос 
* Олимпын хөдөлгөөний сайт дахь Солт-Лэйк Ситийн олимпын мэдээлэл

## Эшлэл 

Ангилал:2002 оны спорт
Хаалган

**Хаалган хот** буюу Жанчхүү (, Монгол бичиг: 20px) нь Монголын Нууц Товчоонд Чуулалт Хаалга (40px) нэрээр нэрлэгдсэн Түмэн Газрын Цагаан Хэрмийн үүдэн хот бөгөөд Бээжингийн баруун хойно байрлана. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Хэбэй мужид харьяалагдах бөгөөд аймгийн зэрэглэл бүхий хот юм.

Хуучин Монгол үндэстний олноор суудаг хот байсан ба Манжийн хаан тэнд оршин суугч Цахар Монголчуудыг баруун хязгаар Шинжаан уруу нүүлгэн Цахар Найман хошууг байгуулах зэргээр Монгол хүн амыг цөөлөх бодлого явуулж байжээ. Гэсэн хэдий ч Хаалган хот нь 19-р зууны эхэн хүртэл Монголчууд олноор суудаг хот байсан байна. Хиагт-Хүрээ-Хаалган өртөө нь алдартай байжээ.

## Нэрийн гарал 
Барууны буюу орос, герман хэлэнд Калган („Kalgan“) хэмээн хэрэглэдэг үг нь дундад зууны сүүлээр монгол хэлний „хаалга“ буюу „нэвтрэх хаалга“ гэсэн үгнээс гаралтай. БНХАУ-д Жанжиакоу (Жанчхүү) буюу "Жан овогтын (Байлдаант айлын) хаалга" гэж албан ёсоор нэрийднэ.

## Түүх 
Хаалган нь Цагаан хэрэм дэх Монгол-хятадын хилийн застав болж байсан. Монголоос Хятад руу гарах гол гарц байсан юм. Цагаан хэрэмээс өмнө зүгт орших орчин үеийн хотын дүүргийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг нь Хятадын янз бүрийн төрийн байгууллагуудын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг байсан бөгөөд хойд талаараа нүүдэлчин Монголчуудын нутаг байв.

1211 онд Чингис хаан хээрийн тулалдаанд хятадын цэргийг энд устгасан юм.

Шинхайн хувьсгалын дараа энэ бүс нутаг 1913 онд байгуулагдсан Чахарын онцгой бүсэд  (хятад. 察哈尔特别区) багтаж, 1928 онд тусдаа Чахар муж болон хуваагджээ. 1935 онд Чахар аймгийн хойд хэсэг Японд эзлэгдсэн тул Дэ ван Дэмчигдонров тэнд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж, тусгаар тогтносон Монгол улсыг байгуулахаар зүтгэж эхэлсэн.  Хятад-Японы бүрэн хэмжээний дайн эхэлсний дараа Японы Квантуны арми Чахар мужийг эзэлж, 1937 оны 8-р сарын 27-нд Хаалган руу орж иржээ. 

1945 оны 8-р сард Зөвлөлт, Монголын цэргийн хүчинд Японыг бут ниргэсний дараа 11-р сард Хаалган хотод Өвөр Монголын Өөртөө Засах Хөдөлгөөний нэгдсэн чуулган болж, улмаар Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон байгуулагдсан байна.  

1949 онд Хятадын коммунист эрх баригчид энэ нутаг дэвсгэрт Хойд Чахарын онцгой бүс (察北专区), Өмнөд Чахарын онцгой бүсийг (察南专区) байгуулжээ.

## Түнш хотууд 
*  Өмнөд Тироль, Итали, 2007 оноос хойш
*  Ичунь, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, 2012 оноос хойш

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 

Ангилал:Хэбэйн суурин
Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот
Ангилал:Хятадын урьдын нийслэл
Ангилал:Саятан хот