Хар түрс

**Хар түрс** (англи. *black caviar*, орос. чёрная икра) нь хилэм төрлийн загаснуудын түрс юм. Уламжлал ёсоор хар түрсийг хилэм, белуга, од хэлбэрийн хилэм, хөлөг онгоц хилэмнээс гаргаж авдаг байна.

## Түүх 
Түүхийн эх сурвалжуудад хар түрсний тухай анх дурдсан нь МЭӨ III зуунд, Сифносын Дифилусын бүтээлүүдэд гардаг. Тэрээр өөрийн нэгэн бичвэртээ шинэхэн болон давсалсан түрсний ялгааг авч үздэг. Цаашилбал, хар түрсний талаар Афины Евтидем болон Арчестрат нар дурдсан байдаг нь эрдэмтдэд Эртний Грект хилэм болон түрсний аль алиных нь алдартай байдлын талаар таамаглах боломжийг олгодог. Грекийн эзэнт гүрэнд Александриагийн оршин суугчдад зориулж Хар тэнгисийн бүс нутгаас түрсийг идэвхтэй импортолж байжээ. Эртний эзэнт гүрнүүд нуран унасны дараа түрс нь барууны ширээн дээрээс алга болж, зөвхөн Византийн эзэнт гүрэнд алдартай амттан хэвээр үлджээ.

17, 18-р зуунд Европт түрс дахин моодноос гарсан боловч Италичууд Александриа болон Оросоос импортлоход ихээхэн хүчин чармайлт, нөөц зарцуулсаар байв. Түүнээс гадна, үйлдвэрлэл, эрэлтийн хэмжээ маш их байсан тул 1627 онд Нариусын мэдээлснээр "Оросууд Хар тэнгисийн эрэг дээр түрс үйлдвэрлэж, тэр даруй Итали руу тээвэрлэдэг" байжээ.

1780 онд Оросын II Екатерина хатан хаанаас загасчлах эрх авсан гркийн Иоанис Варвакис Каспийн тэнгисийг аж үйлдвэрийн аргаар хар түрс олборлож эхэлсэн. Энэ нь түрс үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлж, зах зээлийг тэлэхэд хувь нэмэр оруулсан. Оросын эзэнт гүрэн хар түрсний зах зээлийг бараг бүхэлд нь хяналтандаа авсан байна. Санкт-Петербургийн бараг бүх ресторанд хар түрс захиалж болдог байсан бол Франц улс энэ бүтээгдэхүүнд дасан зохицож эхэлж байв. Зохиолч, хүнсний шүүмжлэгч Александр Дюма Каспийн тэнгист нэг сар өнгөрөөж, хилэм загас агнахыг ажигласан гэдэг. Итали, Германд түрсний зах зээл хөгжиж, АНУ 1880 онд түрс сонирхож эхэлсэн бөгөөд тэр ч байтугай өөрийн үйлдвэрлэсэн түрсийг бага хэмжээгээр зарахыг оролдсон. Францад түрс сонирхох нь 1920-иод онд төрөлх Бакугаас шууд түрс импортолдог ах дүү Петросянуудын ачаар нэмэгдсэн юм.

## Хар түрсний үнэ 
Үнэ нь түрсний төрлөөс хамаардаг бөгөөд Орос болон Европын зах зээлүүдийн хооронд мэдэгдэхүйц ялгаатай байдаг. Белуга загасны түрс нь хамгийн үнэтэй нь юм. 2005 оны эцэс гэхэд Оросын хар зах дээр 1 кг белуга загасны түрс 620 орчим еврогийн үнэтэй байсан (албан ёсоор худалдаалахыг хориглосон ч гэсэн), гадаадад 7000 евро хүртэл үнэтэй байв. "Эхо Москвы" радиогийн мэдээлснээр 2008 оны 3-р сард Лондонгийн ресторануудад 100 грамм белуга загасны түрс 2000 долларын үнэтэй байжээ.

Оросын хилэм загасны түрс хоёрдугаарт ордог: 2005 онд нэг кг нь 230 евро (супермаркетуудад нэг кг нь 450 евро), гадаадад нэг кг нь 1000 еврогоос дээш үнэтэй байжээ. Севруга загасны түрс нь хамгийн хямд бөгөөд нэг кг нь 200 еврогийн үнэтэй байв.

2012 оны 12-р сарын 31-нд Москвагийн хүнсний зах дээр 500 граммын савтай белуга загасны түрс дунджаар 50,000 рублийн үнэтэй байв. 2014 оны 2-р сард Масленица (Масленица)-гийн үеэр Москвагийн зах дээр 500 грамм хилэм загасны хар түрс 15,000 рубль байсан бол 500 грамм белуга загасны түрс 35,000 рубль байв.

2018 оны 2-р сарын байдлаар Москвад жижиглэнгийн үнэ кг тутамд нь ойролцоогоор 1,500 ам.доллар байв.

## Хилэм загасны түрсний хамгаалалт 
2001-2006 онуудад Каспийн тэнгисийн хилэм загасны популяцийг аврах зорилгоор Зэрлэг амьтан, ургамлын олон улсын худалдааны тухай конвенц (CITES)-ийн дагуу хар түрс экспортлохыг хориглосон. Орос, Казахстан, Туркменистан, Азербайжан улсууд түрс экспортлохоо больсон ч дотооддоо түгээсээр байв. Эдгээр орнуудад хулгайн ан хууль ёсны загас агнуураас 10-12 дахин их байжээ. Цорын ганц үл хамаарах орон бол Иран байв. 2007 оноос хойш конвенцоор экспортыг дахин нээсэн. Орос улсад жилд 23.5 тонн хар түрс экспортлох квот олгосон. Орос улсад Европын холбооны орнуудад экспортлохыг хориглосон; түрсийг Хятад, Япон, Өмнөд Солонгос руу экспортолдог байна.

2005 оноос хойш Оросын Волга-Каспий, Азов-Хар тэнгисийн загас агнуурын сав газарт бүх төрлийн хилэм загас агнахыг хориглосон.