Билэгийн Дамдинсүрэн

**Билэгийн Дамдинсүрэн** (1919 онд Төв аймгийн Сэргэлэн сумын нутагт төрсөн -1992 онд нас барсан) - Монгол Улсын Ардын жүжигчин, Төрийн хошой шагналт хөгжмийн зохиолч, удирдаач бөгөөд Монголын дуурийн урлагийг үндэслэгчдийн нэг. Түүнийг 1962 онд “Ховдгийн гай” киноны Баян эрийн дүрд тоглосоноор нь монголчууд сайн мэддэг. Урлагийнхан дотор "Бүдүүн Даамиа" гэж алдаршсан юм. 

## Намтар
Билэгийн Дамдинсүрэн нь 1919 онд одоогийн Төв аймгийн Сэргэлэн сумын нутагт Үнэгтий хэмээх газар төржээ. 1924-1928 онд Гандантэгчинлэн хийдэд шавилан суусан гэдэг. Тэрээр 1928-1931 онд хорооны бага сургуульд суралцаж төгсөөд, 1931-1934 онд Монгол техник нэвтрүүлэхэд ажилчин, 1939 оны Халх голын дайны үед Ж.Дорждагвын шүлгээр “Халх голын бургас” хэмээх анхны дуугаа бичиж байжээ.   

### Боловсрол 
* 1924-1928 онд Гандантэгчэнлин хийдэд шавилан суусан. 
* 1928-1931 онд хорооны бага сургуульд суралцаж төгссөн.
* 1954-1956 онд Ленинград хотын Н.А.Римский-Корсаковын нэрэмжит Хөгжмийн их сургуулийн хөгжмийн зохиолчийн ангид суралцаж (багш нь О.С.Чишко) байгаад орхисон.
* 1958-1962 онд Бээжин хотын хөгжмийн их сургуулийн хөгжмийн зохиолчийн ангид (багш нь Жан Дэн Шан) суралцан төгссөн.

### Ажилласан байдал 
* 1931-1934 онд "Монгол тээх"-д жолоочийн дагалдан, 
* 1935 оноос Улсын Төв Театрт хөгжимчин, 
* 1941-1954 онд Улсын төв театрт хөгжмийн удирдаач, 
* 1955-1956 онд шоронд сууж байсан. (Зөвлөлтийн ард түмний өөдөөс нударга далайсан хэргээр оронд оржээ.)
* 1956-1957 онд Баян-Өлгий аймгийн хөгжимт драмын театрт уран сайхны удирдагч, 
* 1957-1958 онд Улсын хөгжимт драматик театрт уран сайхны удирдагч, 
* 1962-1981 онд Улсын дуурь бүжгийн театрт хөгжмийн зохиолч, найруулагч, 
* 1981-1982 онд Дорнод аймгийн хөгжимт драмын театрт уран сайхны удирдагч, 
* 1983 оноос "Монгол кино" үйлдвэрийн хөгжмийн ерөнхий редактор зэрэг ажил үүрэг гүйцэтгэж байв. 

Б.Дамдинсүрэн нь 1992 оны 1-р сарын 12-ны өдөр Улаанбаатар хотод таалал төгсчээ.

"Шинэ Монголын хөгжмийн урлагийн тулгын чулууг тавилцаж, Монгол хөгжимд дуурийн урлагийг үндэслэн хөгжүүлж эрийн цээнд хүргэсэн авъяас билэгт хөгжмийн зохиолч Билэгийн Дамдинсүрэнгийн уран бүтээл монголын хөгжмийн урлагийн хөгжил дэвшлийн нэг томоохон түүхэн зураг мөн" гэж судлаачид үздэг.

"Ухаантны шар" гэгддэг хоёр давхар жижигхэн байшинд хөгжмийн зохиолч Билэгийн Дамдинсүрэн гуайнд орж хоолонд гарамгай түүний хийсэн амттай хуурга хүртэж, аяга тагш юм хувааж, амтат яриаг нь чагнаж таатай байдагсан. Б.Дамдинсүрэн гуайг би Дамдиа гэж дуудна. Дамдиа маань Ленинградад сургуульд очоод, цагдаа дээрэлхээд байхаар нь цохиод унагачихаж. Ер нь хүрээ зодоонч, хөл муутай болохоос биш, хоёр гарын хүч нь их, тэгээд ч жин гэж лут. Зөвлөлтийн ард түмний өөдөөс нударга далайсан хүн намын хилэнд шатахаас яахав. Шоронд оржээ.

## Шагнал
* 1945 онд БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цол хүртсэн,
* 1949 онд "Ийм нэгэн хаан байжээ" жүжиг туурвисан учир БНМАУ-ын Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал,
* 1951 онд БНМАУ-ын "Төрийн дуулал" туурвисан учир БНМАУ-ын Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал-ыг 2 дахь удаа хүртэж, 
* 1969 онд БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин болсон.

## Бүтээлүүд
### Дуурь
*1942 онд Учиртай гурван толгой (Цомнолыг Д.Нацагдорж) 
*1952 онд Жаргалын зам (Цомнолыг Ч.Чимид, Ч.Ойдов) 
*1965 онд Тэмцэл (Цомнолыг Д.Намдаг) 
*1970 онд Амарсанаа (Цомнолыг Д.Намдаг. С.Дашдооров) 
*1974 онд Мартагдашгүй 42 хоног 

### Бүжгэн жүжиг
*1963 онд Шуурга, 1 бүлэгт 
*1968 онд Нуурын домог 

### Симфони зохиол
*"Хасбаатар" симфони найраглал, 1962 он.
*"Миний эх орон" симфони удиртгал, 1965 он.

### Цөөхүүл хөгжим
*"Хэнтийн өндөр ууланд" хийлийн гоцлол,.1947 он.
*Виолончель төгөлдөр хуурын аяз, 1955 он.

### Хөгжимт жүжиг
*Шарай голын гурван хаан
*Мандухай цэцэн хатан
*Жаргалыг хүссэн Мөнхөө
*Ийм нэгэн хаан байжээ
*Амарсанаа
*Далан худалч
*Талын баатар

### Киноны хөгжим
* 1945 онд Цогт тайж (Б.Смирновын хамт) - 
* 1966 онд “Нөмрөг хадны цуурай”,
* 1972 онд “Ичээнд нь”,
* 1978 онд “Солонгын таван өнгө”,
* 1980 онд”Өнөр бүл”,
* 1980 онд “Хүний сайхан сэтгэл”,
* 1981 онд “Говь хянганд тулалдсан нь”,
* 1983 онд “Сахиус уу, сахиул уу”,
* 1986 онд “Фронтод явах өргөдөл”,
* 1985 онод ”Ацаг шүдний зөрүү”,
* 1989 онд ”Хөх өвсний нуур хөлгүй”,
* 1989 онд ”Сэрүүн дуганы мөхөл”,
* 1991 онд “Аянгат цагийн дууль”,
* 1992 онд “Эцгийн голомт” зэрэг Монголын уран сайхны кинонуудын хөгжмийг бичжээ. 

## Цахим холбоос 
* ТӨРИЙН ХОШОЙ ШАГНАЛТ ХӨГЖМИЙН ЗОХИОЛЧ БИЛЭГИЙН ДАМДИНСҮРЭН
* БИЛЭГИЙН ДАМДИНСҮРЭНГИЙН ЗЭЭ ХҮҮ Л.ЭНХЦОГТ: Өвөө хар үүрээр хөгжмөө тоглоод, хоногт гурван хайрцаг тамхи татаж, өтгөн хар байхуу уугаад суучихдаг байлаа

## Эх сурвалж 

Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Дуу зохиогч
Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч
Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Сэргэлэний (Төв) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1919 онд төрсөн
Ангилал:1992 онд өнгөрсөн