Кальци

**Кальци** () нь **Ca** гэж тэмдэглэгддэг, атомын дугаар 20 бүхий химийн элемент юм. Атом масс 40.078 amu. Кальци нь саарал өнгөтэй, зөөлөн шүлтлэг газрын металл бөгөөд Дэлхийн царцдаст байх массынхаа хэмжээгээр элементүүдийн дунд 5-рт орно. Мөн далайн усан дахь ангижирсан ионы молекулын тоо болон массын аль алинаар натри, хлор, магни, сульфатын дараа 5-д ордог.

Кальци нь амьд организмуудад, ялангуяа эсийн физиологид чухал үүрэгтэй: кальцийн ион Ca2+нь цитоплазмд орох, гарах функц нь эсийн олон янзын процесст дохио болж өгдөг. Яс, дун зэргийн эрдэсжилтэд ордог кальци нь олон амьтны биед хамгийн их масс эзэлдэг металл билээ. 👌

## Хэрэглээ
Кальцигаар уран, хром, цези, рубиди зэрэг элементүүдийг нэгдлээс ангижруулахаас гадна гангаас хүхэр, хүчилтөрөгч зэргийг зайлуулахад хэрэглэдэг. Техникт кальцийн оксидыг шатаасан буюу түүхий шохой гэж нэрлэнэ. Түүнийг шохойн чулууг шатааж гаргаж авдаг.
CaCO3=CaO+CO2        ∆H°=-178кЖ
Түүхий шохойн дээр ус хийхэд их дулаан ялгарч Ca(OH)2 үүсдэг бөгөөд үүнийг болсон (унтраасан шохой) гэж нэрлэнэ.
CaO+H2O=Ca(OH)2    ∆H°=-65кЖ
Ca(OH)2 усанд бага (20°C-д 10-3 м3 усанд 1,56г) уусдаг. Түүний ханасан уусмалыг шохойн ус гэнэ. Болсон шохойг барилгад ихээр хэрэглэдэг. Түүний элс ба устай холимгийг шохойн уусмал гэнэ. Шохойн сүүн уусмалаар барилгын дотно гадна хана, таазыг шохойдоход агаараас нүүрсхүчлийн хийг шингээж кальцийн карбонатыг үүсгэдэг учир цагаан өнгөтөй байдаг.

Ca(OH)2+CO2=CaCO3+H2O

Барилгын дотор талын өнгөлгөө, цээж баримал, бэлэг дурсгалын зүйлс хийхэд чанар сайтай гөлтгөнийг (CaSO4*2H2O) ашигладаг. CaSO4*2H2O халаахад 1 молекул усаа алдаж альбастр CaSO4*H2O үүсгэдэг.Альбастр усаар зуурагдаж хатуурахдаа дараах байдалтай болно.

2[CaSO4*0.5H2O]+3H2O=2[CaSO4*2H2O]

Монгол улсад гөлтгөнийн 8 ордод хайгуул хийгдэж байгаагаас Тарагт, Увсын Баруун цэрд, Үнэгт уулын ордыг Дархан, Хөтөлийн цемент, Сайншандын альбастрын үйлдвэрт тус тус ашиглаж байна. Байгалийн цэрд (CaCO3; шохойн чулууны нэг төрөл)-ийг шохой, цемент, шил, саахар, резин, цаас, төмөрлөг, хиймэл шүд, шүдний оо үйлдвэрлэх, түүнийг боловсруулж бичгийн шохой хийхэд ашигладаг.😎

## Кальцийн химийн шинж🧪 
Кальци химийн идэвх сайн, агаарт амархан исэлдэж оксидын бүрхүүлээр бүрхэгдэнэ. Кальцийг шатаахад хурц улаавтар өнгийн дөл гаргана. 

2Ca+O_(2 )=2CaO Кальци бусад исэлдүүлэгчтэй, тухайлбал галогенууд , хүхэр, фосфор эрчимтэй харилцан үйлчилнэ . Өндөр темпартурт  зоттой  харилцан үйлчлэлцэж нитрид  нэгдлийг  үүсгэнэ. 

3Ca+N_2 =Ca_3 N_2 Энэ урвалыг хайлшнаас  азотыг салгахад хэрэглэдэг. Ханасан  устөрөгчтэй кальци харилцан  үйлчлэлцэж гидридийг үүсгэнэ. 

Ca+H_2=CaH_2 Кальцийн гидрид  болон түүний дэд бүлгийн металлын гидридүүд устай харилцан үйлчлэлцэж гидроксил ба устөрөгчийн үүсгэнэ. 

CaH_2+2HOH=Ca(OH)_2+2H_2 Кальци ус болон хүчлүүдтэй маш амархан харилцан үйлчлэлцэж устөрөгчийг ялгаруулна.

Ca +2HOH =Ca(OH)_2+H_2

Ca +2HCI =CaCI_2+H_2 Кальцийн оксид –CaO.  Үйлдвэрт кальцийн оксидыг кальцийн карбонатын дулааны задралаар гарган авна. 

CaCO_3=CaO+CO_2 Кальцийн оксид (унтраагүй шохой, шатаасан шохой, түүхий шохой) суурийн оксид учир устай харилцан  үйлчлэлцэж кальцийн гидроксид буюу унтраасан шохойг (болсон шохойг) үүсгэнэ. 

CaO+3C=CaC_2+CO Кальцийн карбидыг ацетленийг гарган авахад өргөн хэрэглэнэ .

Кальцийн  гидроксид –Ca(OH)_2  Кальцийн гидроксид хүчтэй суурь юм. 1 л усанд 1,56 г  кальцийн гидроксид уусгана. Кальцийн гидроксидын ханасан уусмалыг шохойн  ус гэж нэрлэдэг. Кальцийн гидроксидыг барилгын үйлдвэрлд өргөн  ашигладаг. Техникт кальцийн гидроксидыг унтраасан шохой гэж нэрлэдэг. Унтраасан шохойн элс устай хольсон холимгийг барилгын буюу шохойн уусмал гэнэ. Үүнийг барилгад  хэрэглэдэг.

Кальцийн карбонат -CaCO_3  Энэ  нэгдэл байгаль дээр хамгийн их тархсан нэгдэл юм. Усанд уусдаггүй. Шохойн ус агаарт  байхад  нүүрсхүчлийн хийг  шингээн авч кальцийн карбонатыг үүсгэснээр  булингартана. 

Ca(OH)_2+CO_2=CaCO_3+H_2 O   
 
Кальцийн карбонатыг  кальцийн  оксид гарган авахад өргөн хэрэглэдэг.
 
### Кальцийн гидрид 
Кальцийн гидрид давс маягийн  бодис  бөгөөд  усанд эрчимтэй харилцан  үйлчлэлцэж устөрөгчийг  ялгаруулна. CaH_2+2H_2=Ca(OH)_2+2H_(2)  Кальцийн гидридийг устөрөгч  гарган авахад ч хэрэглэж болдог. Мөн түүнийг хатаагч, ялангуяа талст  гидратуудаас усыг  нь татуулан авахад хэрэглэдэг.
### Кальцийн  чухал давсууд 
Кальцийн давсуудаас сульфат , фосфат ,хлоридууд , карбонатууд ач холбогдолтой байдаг. Кальцийн уусмалд илрүүлж  танихын тулд аммоны оксалат  (NH_4 )_2 C_2 O_4-г хэрэглэдэг 

Ca^(+2)+C_2 O_4^(-2)=CaC_2 O_4

Энд үүссэн цагаан талст тунадас эрдсийн  хүчлүүдэд  уусах ба цуугийн  хүчилд уусдаггүй . 

CaC_2 O_4+2HCI=H_2 C_2 O_4+Ca CI_2

CaC_2 O_4+2H^+=H_2 C_2 O_4+Ca^+       

Энэ хурган чихний  хүчил  цууны  хүчлээс илүү  хүчтэй хүчил байдагтай холбоотой.

### Кальцийн физик шинж 
Кальци нь хөнгөн (d=1,55г/см^3), хатуу металл,  кальцийг зүсэхэд шинээр үүссэн хэсгийн гадаргуу нь  цагаавтар саарал өнгөтэй, хайлах буцлах темпартур газрын шүлтийн металлынхаас их. Кальци нь давтагдах сунгагдах шинж чанартай. Кальци агаарт исэлддэг тул түүнийг битүү саванд их төлөв керосинд дотор хадгална. Нягт 5-тай тэнциүү ба доош бол хөнгөн, бага бол хүнд, ангижруулагч шинжтэй. Кальцийн нэгдлүүдээс байгальд өргөн тархсан нэгдэл нь: гантиг, шохойн чулуу, гөлтгөнө CaSO_4∙2H_2 зэрэг болно. Кальци нь Ca_3 (PO_4 )_2 байдлаар фосфорит, апатит, амьтны эс зэрэгт агуулагдаж байдаг. Үйлдвэрт 6 жингийн хлорид (Ж.Х ) кальцийн хлоридыг 1 ж.х кальцийн фторидтой хольж хайлмагаас нь электролизоор  кальцийг гарган авдаг. Кальцийн фторидыг кальцийг хлоридын хайлах темпартурыг багасгах зорилгоор нэмж өгдөг.

Амжилт хүсье❤️‍🔥

## Цахим холбоос 
* Calcium Calculator

## Эшлэл 

Ангилал:4-р үеийн элемент
Ангилал:Коэнзим
Ангилал:Бүлэгнэлтийн систем