open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хутагтай сэцэн хунтайж

**Хутагтай сэцэн хунтайж** (1540-1586) нь Ордосын Гүнбилэг мэргэн жононгийн 4-р хөвгүүн Номтарни гоо тайжийн Нигун төгс сэцэн хатнаас 1540 оны "цагаан хулгана жил" төржээ. Боржигин овогтон. Цол нь **Сэцэн хунтайж**. 

Тэрбээр авга өвөө Түмэдийн Алтан хааны шадар түшмэл, Засагт Түмэн хааны ойр шадар ноёдын нэг байв. **Өнгөрснийг хөөж, ирээдүйг угтаж мэдэх сэцэн** хэмээн зөн билигийн чадвар нь домог болон алдаршиж, Мин улс, Ойрад, Түвэд зэрэг улс аймгуудын эсрэг дайтаж ялж байсан ялгуусан жанжин байснаас гадна Хубилай сэцэн хааны үеэс өвлөгдөж ирсэн Дөрвөн төрийн Арван буянт номын цагаан түүх гэх хууль цаазын бичгийг шинэчлэн найруулж тархааж, хураасан улсаа цааз ёсоор засаглан засахыг эрхэмлэж байсныг мэдэж болно. 

## Түүхэн тойм 
Хар нохой жил буюу 1562 онд 23 насандаа Дөрвөн Ойрадад морилон Эрчис мөрнөө Торгуудыг довтолж Хар Буур ноёныг алж, голомтод нь хар тугаа хатгаад, Шилбис Торгууд хоёрын заримыг нь агуулж харьж ирвэй.
Хөх нохой жил буюу 1574 онд Дөрвөн ойрадыг Буянбаатар хунтайжийн хамт Хойдын Эсэлбэй сайнхиаг найман мянган хойд аймгаар нь олзлон эрхшээлдээ оруулаад, Буянбаатар хунтайж Эсэлбэй сайн хиагийн урхинд орж Гэрчэбагын голд алуулав. 1577 онд Түмэдийн Алтан хаан Хөхнуурын Цавчаалын Тэгчэнчойнхорлин сүмд очиж Төвөдийн Зонхавагийн тэргүүн лам Содномжамцыг залах гурван ээлжийн элч томилоход гутгаар удаад Хутагтай сэцэн хунтайж, Түмэдийн Даян ноён тэргүүтэй 3000 ардаар угтан алт, мөнгө, элдэв эрдэнэ, алт мөнгөн буйлтан тэмээд, эрднээр чимсэн алтан эмээл хазаартай түмэн морьд зэрэг түмэн тоот бэлгийг барьжээ. Тэр жилээ Алтан хан, Содномжамцад Далай лам цол өгөхөд III Далай лам бээр Хутагтай сэцэн хун тайжид "**Цогцсон зүрхэн сэцэн хунтайж"** цол хайрлажээ. 3-р Далай лам түүнийг урьд Магада улсын эзэн Сүгжан Нинбо хаан байсан гэж дурджээ. 

1586 онд Хутагтай сэцэн хунтайж 47 насандаа таалал төгсчээ. 1587 онд түүний ууган хөвгүүн Өлзий илдэч дархан баатар залгамжлан, Баатар сэцэн хунтайж цолтойгоор засгийг барьв. 1589 онд шарагчин үхэр жилд Баатар сэцэн хунтайж халивай. Өлзий баатар сэцэн хунтайжийг түүний хөвгүүн Бат залгамжлан сэцэн хунтайж цолыг өвлөн авав. Түүний жич хүү Саган тайж 1615 онд өвөг эцгийн Сэцэн хунтайж цолыг өвлөн залгасан бөгөөд түүхч, бичгийн нэртэй эрдэмтэн байв. Тэр **“Эрднийн товч”** түүхийн зохиолыг 1662 онд бичиж дуусгаад тархаасан нь одоо үед монголын түүхийг судлах чухал хэрэглэгдэхүүн болжээ. 

## Гэр бүл 
* Аав: Номтарни хоо тайж

* Хөвгүүд: Өлзий илдэч дархан сэцэн баатар (1556-1589), Шидадай сэцэн цөөхүр, Хүдэдэй бинт дайчин, Буянтай сэцэн зоригт, Бумбудай цогт тайж, Бумбашири сэцэн, Данашири хатан баатар 
* Өлзий дархан баатар сэцэн хунтайжийн хөвгүүн Бат баатар сэцэн хунтайж болой, Бат баатар сэцэн хунтайжийн хөвгүүн **Саган сэцэн хунтайж**. Саган сэцэн хунтайж бол 17-р зууны эхэн үеийн Монголын төрийн зүтгэлтэн, цэргийн жанжин, түүхч хүн. Эрдэнийн товчийг зохиогч юм.

## Эшлэл 
Ангилал:1540 онд төрсөн
Ангилал:1586 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Ордосын хүн
Ангилал:Монгол ноён
Азарганы ноцолдоон (уран зураг)

**Азарганы ноцолдоон** - БНМАУ-ын анхны Ардын зураач, Төрийн хошой шагналт, УГЗ, XX зууны манлай зураач Очирын Цэвэгжавын энэхүү бүтээл Монгол Улсын “Түүх, соёлын хосгүй үнэт өв”-ийн жагсаалтад 2013 онд бүртгэгдсэн Монголын ард түмний оюуны хосгүй бүтээлүүдийн нэг юм.

## Зураг зурах санаа төрсөн тухай 
Тал нутагт эмнэг хангал сургаж, морь уургалж явсан 28 насандаа зураач зургийнхаа санааг анх олсон гэдэг. Өөрийн хэлэх гэсэн уран санааг өрнүүн гаргахын тулд адуу хариулж явахдаа өөрийн азаргыг бусад айлын азаргатай ноцолдуулан, түүнээс судалбар, таталбар зурах гэх зэргээр нарийн судалгаа хийжээ. Зураач О.Цэвэгжавын арав гаруй жилийн уйгагүй судалгаа, шаргуу хөдөлмөрийн үр дүнд уг “Азарганы ноцолдоон" 147х200 см хэмжээ, зотон тосон бүтээл 1958 онд мэндэлсэн түүхтэй. 

## Зурагны тухай 
Намрын нарлаг сайхан нэгэн орой уулын завсар дахь уужим хөндийд хар хүрэн, зээрд зүсмийн хоёр азарга хүч мэдэн ноцолдоно. Цаад уулын толгой оройн шаргал нараар ухаа ягаан өнгөтэй харагдана. 

Наад уулын сүүдэр хүүшлэн буужээ. Сүүдрийн сэжүүр ноцолдож байгаа хоёр азарганы хондлой, тэр хавийн газарт туссан байна. Шингэх нарны гэрэл хоёр азарганы цээжин тус газар тусжээ. Нарны гэрэл туссан газрын өвс ногоо алтны өнгөөр шаргалтан, сүүдэр буусан газрын өвс ногоорон харагдана.

Зурагт азарганы ноцолдож буй эгзэгтэй үе, цаанаас ирж байгаа цэнхэр  дээлтэй, хусан уурга барьж бор морь унасан хүний дүр, хөхөрч ягааран байгаа уулс, хөвөлзөн нүүх үүлс, газар дэлхийн ганган чимэг өвс ногоо, намрын шаргал нарны гэрэл гэгээ амьд  бодис тэргүүтнийг яруу сайхнаар зохицуулж утга төгөлдөр уран сайхан дүрсэлжээ. Энэ бүхэн нь хоёр азарганы оргилуун тэмүүллийг товойлгон гаргах суурь болсон ажээ. Хэдийгээр эл бүхэн нэгэн утга санаанд нэгдсэн боловч харагч гүү зугтан холдож байгаа, унага эхийгээ даган давхиж яваа зэрэг сонин содон дүрүүд тус бүрдээ онцлог шинжийг өгүүлнэ.

Хар хүрэн азарга ид насны хүч тэнхээ эрмэг чадлыг үзүүлж байхад зээрд зүсмийн азарга зориг төгс залуугийн цог жавхааг илэрхийлсэн гэдэг. Зураач азарганы энэ эрмэг чадал сорьсон эгзэгтэй мөчийг дүрслэхдээ азарганы бие махбодийн онцлог, зан аашийн өвөрмөц байдал, түүнд хандах үзэл санаагаа урнаар тод яруу дүрсэлжээ. 

2018 онд Дорнод аймгийн залуучуудын холбооноос санаачлан Дорнод аймагт "Азарганы ноцолдоон" зургийг хөшөө болгон мөнхлөхөөр болжээ. 

Өнөө үед уг бүтээл Монголын уран зургийн галерейд хадаглагдаж байна.
Ангилал:1958 оны уран зураг
Ангилал:Монголын уран зураг
Цэндийн Цэнд-Аюуш

**Цэндийн Цэнд-Аюуш** (1935 онд Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай суманд төрж, 2017 оны 10 сарын 25-нд нас барсан) - Монгол улсын Гавьяат жүжигчин, театр, киноны жүжигчин. 

## Намтар 
Ц.Цэнд-Аюуш жүжигчний төрсөн эцэг нь Сосор гэж тайж хүн байжээ.  

* 1954 онд Улсын Төв Театрт шалгуулан дагалдан хүжигчин,
* 1960 он хүртэл Хүүхдийн театрт жүжигчин, 
* 1960-1963 онд Монголын радио, МОНЦАМЭ-д нэвтрүүлэгч
* 1963 оны Монголкино үйлдвэрийн даргын 88 дугаар тушаалаар 7 сарын 1-нээс эхлэн жүжигчнээр орж орчуулгын болон шинээр хийсэн кинонуудад дуу оруулдаг байжээ.

Монголын  уран сайхны киноны олон арван  дүрүүдийг бүтээж түүний бүтээсэн дүрүүд нь монголын ард түмний сэтгэл зүрхэнд хоногшин үлддэг. Үүний нэг тод жишээ нь найруулагч Б.Жамсрангийн “Нийслэл хүү” киноны “Ягаан Гажид”–ын дүр юм.  

Эцэг эх нь түүнд Цэнд-Аюуш гэдэг нэр өгсөн бол кино урлаг түүнийг Ягаан Гажид гэдэг нэрээр нь алдаршуулжээ. 

## Жүжиг 
* 2020 онд ЖҮЖИГ №3: Р.Акүтагава “Ширэнгэнд” постмодерн жүжиг

## Кинонд бүтээсэн дүрүүд 
* 1965 онд "Сэтгэлийн дуудлагаар"  –  Дэжид 
* 1968 онд "Нийслэл хүү"   – Ягаан Гажид 
* 1968 онд "Өглөө"   – Дамирангийн хадам ээж Лхам 
* 1974 онд "Тамирын охин"   – Норов 
* 1978 онд "Газрын жигүүр"  –  жижүүр 
* 1980 онд "Өнөр бүл"  –  Гүндэгмаа 
* 1981 онд "Гул Аранжин"  
* 1985 онд "Фронтод явах өргөдөл" – Галсангийн эхнэр 

## Гавьяа шагнал 
Ц.Цэнд- Аюушийн хөдөлмөр бүтээл авьяасыг төр засгаас өндрөөр үнэлж: 

* 1985 онд Алтан гадас одонгоор,
* 1989 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг, 
* 2008 онд Монгол улсын гавьяат жүжигчин (2008-10-01) цол тэмдгээр шагнажээ. 

## Гадаад холбоос 
*Ягаан Гажид бол надад зориулсан дүр
*Цэндийн Цэнд- Аюуш
*"Ягаан Гажид" гавьяат цол хүртэв

Ангилал:Дэлгэрхангайн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын кино жүжигчин
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:20-р зууны жүжигчин
Ангилал:21-р зууны жүжигчин
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:1935 онд төрсөн
Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Кикбокс

**Кикбокс** (англи. kickboxing) нь хөлөөрөө өшиглөх, гараараа цохих тулаан дээр суурилсан боксын нэг төрөл юм. Тулаан нь боксын рингэн дээр явагддаг бөгөөд ихэвчлэн боксын бээлий, амны хамгаалагч, шорт, хөл нүцгэн цохилтыг ашигладаг. Кикбоксоор өөрийгөө хамгаалах, бие бялдрын чийрэгжүүлэх, эсвэл тэмцээнд оролцох зорилгоор хичээллэдэг. Кикбоксын зарим хэв маягууд: Японы кикбокс, Савате, Санда, Муай Тай зэрэг ордог байна.

Хэдийгээр хүн төрөлхтөн үүссэн цагаас хойш хүмүүс гардан тулалдаанд тулалдаж ирсэн боловч спорт хэлбэрийн тулаанд өшиглөж, цохих аргыг хэрэглэсэн анхны сурвалж бичигт эртний Грек, эртний Энэтхэгээс гаралтай. Гэсэн хэдий ч кикбокс гэдэг нэр томьёо 1960-аад онд Японд үүсч, 1950-иад оны сүүлчээс бокстой холилдсон каратэгээс үүссэн бөгөөд үүнээс хойш таеквондо, муай тай, саватэ зэрэг спортууд нөлөөлсөн бөгөөд үүнээс хойш тэмцээн зохиогддог болжээ.

Америкийн кикбокс нь 1970-аад онд үүссэн бөгөөд 1974 оны 9-р сард Мэргэжлийн каратэгийн холбоо ( Professional Karate Association) анх удаа дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулснаар олны танил болсон юм. Түүхэн хөгжлийн хувьд кикбоксыг янз бүрийн уламжлалт хэв маягийн элементүүдийн хослолоос үүссэн тулааны урлаг гэж үзэж болно. Энэ арга нь 1970-аад оноос хойш улам бүр түгээмэл болж, 1990-ээд оноос кикбокс нь Бразилийн жиу-жицү, ардын бөх, газар дээр тулалдах арга техникийг цаашид холилдох замаар холимог тулааны урлагийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан юм.

Олон улсын нэг удирдах байгууллага өнөөдөр байдаггүй. Олон улсын удирдах байгууллагуудад Дэлхийн кикбоксын байгууллагуудын холбоо (World Association of Kickboxing Organizations буюу WAKO гэгддэг), Дэлхийн кикбоксын холбоо, Олон улсын спорт каратэгийн холбоо, Олон улсын кикбоксын холбоо (World Kickboxing Association, International Sport Karate Association, International Kickboxing Federation) гэх мэт олон тус тусдаа байгууллагууд байдаг. Иймээс кикбоксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн байдаггүй бөгөөд аваргын цолыг  Glory, K-1 болон ONE Championship гэх мэт тус тусдаа олгодог. Төрөл бүрийн удирдах байгууллагуудын дор зохион байгуулагддаг барилдаанууд нь өвдөг сөгдөх, шахах гэх мэт өөр өөр дүрмийг баримталдаг.

Ерөнхий утгаараа кикбокс гэж нэрлэгддэг урлагт дараахь зүйл хэлбэрүүд орно. Үүнд:    

* Японы кикбокс бол Японд бий болсон тулааны хэв маяг бөгөөд "кикбокс" гэсэн нэр томъёоны гарал үүсэл юм.     
* Америкийн кикбокс бол АНУ-аас гаралтай төрөл юм.     
* Голландын кикбокс - муай тай, бокс, каратэгийн киокушингийн хэв маягийг багтаасан.     
* Бүрэн контакт каратэгийн ямар ч хэв маяг     
* Санда (Хятадын кикбокс) — Үшү/кунг-фугийн холбогдох бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд шидэлт, шидэлт нь өрсөлдөөнд хууль ёсны бөгөөд бусад бүх төрлийн цохилт (гар, хөл ашиглах).
* Шүүтбокс — Сандатай адил зогсож байхдаа шидэх, бууж өгөх боломжийг олгодог Японы кикбоксын төрөл.
* Энэтхэгийн Musti yuddha (мөн Муки бокс гэж нэрлэдэг) ба Адитхада нь Өмнөд Калипайяттуд өвдөг, тохой, духаар цохидог кикбоксын нэг төрөл юм. 
* Францын Савате бол 19-р зуунд үүссэн түүхэн спорт юм. Энэ нь ихэвчлэн хөлөөр өшиглөх техникээрээ алдартай. 
* Украины Combat Hopak нь ихэвчлэн цохилт, өшиглөх техник дээр суурилдаг.
Владислав Ховалыг

**Владислав Ховалыг** (тува. *Владислав Товарищтай оглу Ховалыг*; орос. *Владислав Товарищтайович Ховалыг,* 1967 оны 12-р сарын 24-д ЗХУ-ын Автономит Зөвлөлт Тува улсын Тээли суманд төрсөн) - Оросын болон Тувагийн төрийн зүтгэлтэн. 2021 оны 9-р сарын 28-наас ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсын тэргүүн (2021 оны 4-р сарын 7-ноос түр орлон гүйцэтгэгч байсан). «Нэгдсэн Орос» улс төрийн намын гишүүн.

2007-2008 онд ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсын Газар болон өмчийн харилцааны сайд, 2008-2018 онд Тувагийн нийслэл Кызыл хотын дарга байсан.

## Намтар 
1967 оны 12-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Тувагийн Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын Тээли тосгонд төрсөн. 

1986-1988 онд ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчинд цэргийн алба хаасан. 1988 онд Шагонар дүүргийн аж үйлдвэрийн комбинатад ажилчнаар ажлын гараагаа эхлүүлсэн. 

1992 онд Красноярскийн Улсын их сургуулийг хуульч мэргэжлээр төгссөн.

2006 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Оросын Төрийн удирдлагын Академийг "Хямралын эсрэг менежмент" мэргэжлээр суралцаж төгссөн.

Их сургуулиа төгсөөд төрийн байгууллагуудад ажиллаж, Бүгд Найрамдах Тува Улсын Төрийн өмчийн хорооны хуулийн ахлах мэргэжилтэн болжээ. Дараа нь 1994-2004 онд тэрээр ОХУ-ын Холбооны албаны Санхүүгийн нөхөн сэргээлт, дампуурлын асуудлаар Тува дахь нутаг дэвсгэрийн байгууллагыг удирдаж байжээ. Дараа нь тэрээр Бүгд Найрамдах Тува Улсын Сангийн яаманд шилжин ажиллаж, хэлтсийн дарга, газрын даргын албыг дараалан хашсан байна.

2007 оны 4-р сараас 2008 оны 7-р сар хүртэл Бүгд Найрамдах Тува Улсын Газар болон өмчийн харилцааны сайд. 

2008 оны 7-р сарын 30-нд Кызыл хотын даргаар ажилласан. Энэ албан тушаалд хоёр хугацаагаар улиран 2018 он хүртэл ажилласан. 

2018 оны 11-р сараас 2021 оны 4-р сарын 7-ны өдөр хүртэл «Тываэнергосбыт» компанийн ерөнхий захирлаар ажилласан байна. 

2021 оны 4-р сарын 7-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин өөрийн хүсэлтээр огцорсон Шолбан Кара-оолын оронд Владислав Ховалыг Бүгд Найрамдах Тува Улсын тэргүүнээр түр томилох Зарлиг гаргав. 

2021 оны 6-р сарын 20-нд "Нэгдсэн Орос" намын бүс нутгийн салбараас 9-р сарын 19-нд болох Бүгд найрамдах улсын тэргүүнийг сонгох сонгуульд Владислав Ховалыг нэр дэвшүүлсэн юм. Тангараг өргөх ёслолын ажиллагаа 9-р сарын 28-нд болж Владислав Ховалыг ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсын тэргүүн болсныг тэр өдрөө Тувагийн Их хурлын дарга Кан-оол Даваа зарлажээ.  

Тэрээр эхнэр, гурван хүүхэдтэй.

2023 оны 2-р сарын 24-нд АНУ-ын Төрийн Департамент "Оросын Украины эсрэг үйл ажиллагаа явуулж, түрэмгийлэл үйлдсэн, мөн Оросын Холбооны Улсын ашиг сонирхлын үүднээс эзлэгдсэн Украины нутаг дэвсгэрийг хууль бусаар удирдсан", ялангуяа "Украинд тулалдахаар иргэдийг уриалан татан оролцуулсан" хүмүүст тавьсан хориг арга хэмжээний жагсаалтад Владислав Ховалыг нэмж оруулсан байна.

Ангилал:1967 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Тува ястан
Ангилал:Тувагийн хүн
Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн
АНУ-ыг “Үндэслэгч эцгүүд"

**АНУ-ыг Үндэслэгч эцгүүд**  (англи. *The Founding Fathers* буюу товч. *Founders*) 18-р зууны сүүл үеийн Америкийн хувьсгалт удирдагчдын бүлэг бөгөөд 13 колонийг нэгтгэж, Их Британиас тусгаар тогтнолын төлөөх дайныг удирдаж, Америкийн шинэ Нэгдсэн Улсын Засгийн газрын бүтцийг бий болгосон хүмүүсийг хэлдэг.

Түүхчид Жорж Вашингтон, Бенжамин Франклин, Жон Адамс, Томас Жефферсон, Жеймс Мэдисон, Жон Жэй, Александр Хамильтон зэрэг хувьсгалт үеийн нэрт удирдагчдыг үүнд багтаадаг байна. Нэмж дурдахад, Тусгаар тогтнолын тунхаглал болон АНУ-ын Үндсэн хуульд гарын үсэг зурсан хүмүүс тус улсыг үүсгэн байгуулсан гэж олон нийт үнэлдэг бол бусад эрдэмтэд Үндсэн хуульд гарын үсэг зурсан эсэхээс үл хамааран Үндсэн хуулийн конвенцид оролцсон бүх төлөөлөгчдийг багтаасан байдаг. Мөн зарим түүхчид энэ жагсаалтад 1781 онд үндэсний анхны Үндсэн хууль болгон баталсан Холбооны дүрэмд гарын үсэг зурсан хүмүүсийг багтаадаг байна.

## Үндэслэгч Долоон эцэгүүд 
Түүхч Ричард Б.Моррис 1973 онд хэвлэгдсэн “Бидний хувь заяаг бүрдүүлсэн Долоо: Үндсэлэгч Эцгүүд-Хувьсгалчид” *(Seven Who Shaped Our Destiny: The Founding Fathers as Revolutionaries*) номондоо долоон дүрийг үндэслэгч эцэг гэж тодорхойлсон байдаг. Моррисын манлайлал, урт наслалт, төрийн зүтгэлтний “гурвалсан сорилт” дээр үндэслэсэн түүний сонголтод 1.Жон Адамс, 2.Бенжамин Франклин, 3.Александр Хамильтон, 4.Жон Жэй, 5.Томас Жефферсон, 6.Жеймс Мэдисон, 7.Жорж Вашингтон нар багтжээ. 

Б.Моррисийн сонгосон эдгээр долоон хүнийг олон нийтэд хүлээн зөвшөөрдөг юм. Чухам Ж.Адамс, Т.Жефферсон, Б.Франклин нар Тусгаар тогтнолын тунхаглалыг боловсруулсан "Тавын хороо"-ны гишүүд байсан. Үндсэн хуулийг батлахыг дэмжсэн Холбооны баримт бичгүүдийг А.Хамилтон, Ж.Мэдисон, Ж.Жей нар боловсруулан бичсэн. Ж.Жэй, Ж.Адамс нар Нью-Йорк (1777), Массачусетс (1780) мужуудад зориулан боловсруулсан Үндсэн хуулиудад АНУ-ын Үндсэн хуулийн хэл найруулгад ихээхэн тулгуурласан. Ж.Жей, Ж.Адамс, Б.Франклин нар 1783 оны Парисын гэрээг хэлэлцэн Америкийн хувьсгалт дайныг зогсоосон гавьяатай юм.

Холбоос: https://en.wikipedia.org/wiki/Founding_Fathers_of_the_United_States
Ангилал:АНУ-ын түүх
Ангилал:АНУ-ын соёл
Лабуг тайж

**Лабуг тайж** (1519-?) нь Дөчин дөрвөн Монгол улсын Бодь Алаг хаан, Дарайсүн Гүдэн хаан нарын үеийн Түмэдийн Үүшин отогийн эзэн ноён байсан. Боржигин овгийн Барсболд сайн алаг жонон, хааны гутгаар хөвгүүн. "шарагчин туулай жилтэй."  Барсболд жонон өөрийн хөвгүүнд Түмэдийн Үүшин отогийг өмч хөрөнгө болгож өгсөн. Цол нь **Үүшин дархан тайж**. Лабуг тайж нь Баатар тайж хэмээх хөвгүүнтэй. Баатар тайжийн хөвгүүн Дармаа тайж. 

## Эшлэл 
Ангилал:1519 онд төрсөн
Ангилал:16-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монгол ноён
2022 оны Израилын парламентын сонгууль

Израилд 2022 оны 11 сарын 1-нд хорин-тавдугаар Кнессетийн гишүүдийг сонгохоор парламентын сонгууль явагдах юм. 2021 оны сонгуулийн дараа болох Кнессетийн сонгуулийг Үндсэн Хуульд заасан дөрвөн жилийн хугацааны хязгаарын дагуу 2025 оны 11 сарын 11-ны дотор явуулахаар товлосон. Найман улс төрийн намын хооронд байгуулагдсан Нэгдлийн засгийн газар 120-гишүүнтэй Кнессетэд боломжит хамгийн явцуу олонхыг (61 суудал) эзэмшиж байв. 2022 оны 4 сард парламентын гишүүн Идит Сильман засгийн газрын эвслээс гарч, олонхгүй болгосон юм.

2022 оны 6 сарын 20-нд Кнессетийн засаг баригч эвслийн хэд хэдэн хууль тогтоомжийн ялагдал хүлээсний дараа, ерөнхий сайд Нафтали Бенет ба ерөнхий сайдын орлогч Яир Лапид нар Кнессетийг тараах хуулийн төслийг өргөн барьж, 6 сарын 30-нд батлагдсан юм. Үүний зэрэгцээ 2021 оны эвслийн хэлэлцээрийн нэг хэсэг болох эргэлтийн гэрээний дагуу Лапид ерөнхий сайд болж, 11 сарын 1-нд сонгууль болох хүртэл үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллах юм.

## Сонгуулийн систем 
Кнессетийн 120 гишүүдийг улсын хэмжээнд нэг тойргоор намын хаалттай жагсаалттай пропорционал системээр сонгдог. Сонгуулийн сонгуулийн босго 3.25% байв.

## Санал асуулга
## Эшлэл 
Ангилал:Израил улсын парламентын сонгууль
Ангилал:2022 оны сонгууль
Сергей Есенин

**Сергей Есенин** (орос. *Сергей Александрович Есенин,* 1895 оны 9-р сарын 21-нд Оросын эзэнт улсын Рязань мужийн Константиново тосгонд төрсөн- 1925 оны 12-р сарын 28-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод нас барсан) - Оросын яруу найргийн "Мөнгөн зууны" үеийн алдарт яруу найрагч.

Түүний уран бүтээлийн үе үеийн шүлгүүдэд социал демократ үзэл санаа, хувьсгал ба эх орон, хөдөө орон нутаг, байгаль, хайр дурлал, аз жаргалын эрэл хайгуулын дүр төрхийг тусгасан байдаг. 

## Намтар 
Сергей Есенин 1895 оны 10-р сарын 3-нд Рязань мужийн Рязань дүүргийн Кузьминская волостын Константиновск тосгонд тариачны гэр бүлд төржээ. Эцэг Александр Никитич Есенин (1873-1931), эх Татьяна Федоровна Титова (1875-1955). Эмэгтэй дүү Екатерина (1905-1977), Александра (1911-1981), эх нэгтэй дүү Александр Иванович Разгуляев (1902-1961).

1904 онд Есенин төрөлх Константиновск тосгоны бага сургуульд сурч, 1909 онд 2-р зэргийн сүмийн дунд сургуульд сурчээ.

Сургуулиа төгсөөд 1912 оны 8-р сард Есенин Москва руу нүүж, худалдаачин Крыловын махны дэлгүүрт ажиллаж дотуур байранд амьдардаг  байжээ. Дараа нь Есенин И.Д.Сытиний хэвлэх үйлдвэрт ажилд шилжин оржээ. 

1913 онд А.Л.Шанявскийн нэрэмжит Москва хотын Ардын их сургуулийн түүх, гүн ухааны факультетэд эчнээгээр элсэн орсон. Тэрбээр хэвлэх үйлдвэрт ажиллаж байх үеэрээ "Суриковын утга зохиол, хөгжмийн дугуйлан"-гийн яруу найрагчидтай нөхөрлөж байсан.

1914 онд Есениний анхны "**Хус мод**" шүлэг "Мирок" сэтгүүлд "Аристон" гэсэн нууц нэрээр хэвлэгдсэн байна. 1915 онд Есенин Москвагаас Петроград руу нүүж тэндээ 3-р сарын 9-нд Александр Блоктой танилцсан ажээ.

Яруу найрагчийн залуу нас Дэлхийн нэгдүгээр дайны үетэй таарсан юм. 1916 оны 1-р сард С.Есенин цэрэгт татагдаж, Царское селогийн /Хааны тосгон/ 143-р цэргийн эмнэлгийн галт тэргэнд ажиллахаар томилогдсон байна. Яруу найрагч Николай Клюевын хамт тэрбээр Царское Село дахь хатан хаан Александра Феодоровна болон түүний 4 охин, Ольга, Татьяна, Мария, Анастасия нарын өмнө шүлэг уншиж өгч байжээ. Тэрбээр 1916 онд цэргийн эмнэлгийн галт тэргээр II Николай тэргүүтэй эзэн хааны гэр бүлийн хамт Крымд очиж байв.

1919 оны эхээр Сергей Есенин "Большевик" намд элсэх өргөдөл гаргасан боловч хүлээж аваагүй аж. 1920-иод оны эхээр яруу найрагчийн «Трерядница», «Исповедь хулигана» (1921), «Стихи скандалиста» (1923), «Москва кабацкая» (1924), «Пугачёв» зэрэг шүлгүүд хэвлэгдсэн байна. 

Сергей Есениний тухай хурц шүүмжлэлүүд сонин хэвлэлд гарч, түүнийг согтуу, завхайрал, зодоон болон бусад нийгмийн эсрэг үйлдлээр буруутгаж танхайн хэргээр хэд хэдэн эрүүгийн хэрэг үүсгэж байжээ. Тэрбээр архинд гүн орсон тул найз нөхөд нь эмчлүүлэхээр оролдож байсан боловч тэр өөрөө эмнэлгээс зугтаж байжээ. 

1925 оны 12-р сарын 24-нд Сергей Есенин Ленинградад очоод "Англеттер" зочид буудлын 5-р өрөөнд оржээ. 4 хоногийн дараа 1925 оны 12-р сарын 28-нд Есенинийг найз сэтгүүлч Г.Ф.Устинов эхнэрийнхээ хамт түүнийг өрөөндөө амиа хорлож /дүүжилж/ нас барсан байхыг олжээ.

Ангилал:Оросын яруу найрагч
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1895 онд төрсөн
Ангилал:1925 онд өнгөрсөн
Ангилал:Сергей Есенин
Тан Сюаньзун

**Сюаньзун хаан** **Ли Лонжи**]] 

**Тан Сюаньзун** **хуанди** буюу **Ли Лонжи** (685 оны 9 сарын 8 – 762 оны 5 сарын 3) нь Тан улсын хамгийн удаан хаанчилсан хаан юм. Ань Лушаны бослого нь Тан гүрний хөгжил цэцэглэлтийн үеийг эвдсэн.

Ангилал:Тан улсын хаан
Ангилал:7-р зууны ноёрхогч
Ангилал:685 онд төрсөн
Ангилал:762 онд өнгөрсөн
Сергей Чуцкаев

**Сергей Егорович Чуцкаев** (1876—1944) — Зөвлөлтийн төрийн болон намын зүтгэлтэн. ЗХУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр 1933-1935 онд Монгол улсад сууж байсан. 

Тэрээр 1876 оны 3-р сарын 18-нд Оросын эзэнт улсын Пермь мужийн Сугат тосгонд төмөр замын албан хаагчийн гэрт төрсөн. 

1895 онд Екатеринбургийн 9-р гимназийг төгсөөд 1895-1896 онд Казанийн их сургууль, 1896-1897 онд Санкт-Петербургийн их сургууль, 1902-1904 онд Германд Хайдельбергийн их сургуульд тус тус суралцсан боловч тэрээр бүрэн дээд боловсролгүй байжээ.

1896 оноос хувьсгалын үйл хэрэгт оролцож явсан бөгөөд 1903 оны 8-р сард Оросын ажилчны Социал-Демократ намд элссэн байна.

Тэрээр 1917 оны Урал дахь хувьсгалт үйл явдалд идэвхтэй оролцсон бөгөөд 1917-1918 онд Екатеринбург хотын дарга байжээ.

1918 оны 8-р сараас 1921 оны 1-р сар хүртэл тэрээр Москвад амьдарч РСФСР-ын Сангийн комиссарын /Сангийн яамны орлогч сайд/ орлогч байжээ. 

1927-1929 онуудад ЗХУ-ын Алс Дорнодын гүйцэтгэх захиргааны дарга.  

1929-1933, 1935 онд ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх хорооны төсвийн комиссын даргаар ажиллаж байжээ. 

1933-1935 онд **ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Бүрэн эрхт төлөөлөгч**. Энэ үеэрээ Монголын Ерөнхий сайд П.Гэндэн нарыг огцруулахын эсрэг байсан боловч түүний дараа Бүхэн эрхт төлөөлөгч болсон В.Таиров П.Гэндэнг огцруулж байжээ.  

1935 онд тэрээр ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Үндэстний Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн дэргэдэх Ажиллаж буй еврейчүүдийн газар зохион байгуулалтын хороог тэргүүлсэн. 

1938 онд “улс төрийн бүдүүлэг алдаа гаргасан” хэмээн намаас хөөгдсөн ч баривчлагдаагүй. 1938 оны 9-р сараас Камышлов, дараа нь Свердловск хотод ажиллаж, амьдарч байжээ. Тэрээр 1944 оны 3-р сарын 1-нд Свердловск хотод нас баржээ.

Ангилал:1876 онд төрсөн
Ангилал:1944 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний хүн
Ангилал:Свердловск мужийн хүн
Ангилал:Монгол дахь ЗХУ-ын элчин сайд
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Оросоос Монгол улсад сууж байсан Элчин сайд нарын жагсаалт

**ЗХУ** ба **ОХУ**-аас Монгол улсад сууж байсан Элчин сайд нарын жагсаалт.



Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа
Тэнгис мэргэн ван

**Тэнгис мэргэн ван** (，?-1648) бол 17-р зууны эхэн үеийн Монголын Сөнид аймгийн ноён, Чин гүрний Шилийн голын чуулганы Сөнид зүүн хошууны засаг ноён, төрийн жүн ван. Хиад боржигин овгийн Табахай хошууч ноёны ууган хөвгүүн. Өвөө нь Хөхэчүдэй мэргэн тайжийн хөвгүүн Бурхай цөөхүр юм. Цол нь анхандаа **Мэргэн тайж** байснаа Чин гүрэнд дагаар орсны дараа төрийн жүн ван болсон. 1620-иод онд Цахарын Лигдэн хааны засаглалаас зугтаж, Халхын Сэцэн хан Шолойг түшихээр очив. 1636 онд манж нар өмнөд монголыг нэгтгэсний дараа Халхын Сэцэн хан Шолой Чин гүрэнд буулт хийснээс эхлээд, түүнийг түшихээр ирсэн өмнөд монголын ноёд нутгийн зүг буцаж эхэлсний түрүүч нь Үзэмчиний Дорж сэцэн жонон, Сөнидийн Тэнгис мэргэн тайж нар байсан юм. 1639 онд албат ардаа авч Чин гүрэнд дагаар оров. 1640 онд засаг ноён, төрийн жүн ван хэргэм шагнаж, манж ноёны гэгтэй гэрлүүлж эфү болгов. 1646 онд Сэцэн хан Шолой, Түшээт хан Гомбодорж нарын ятгалгаар Халх руу албат ардаа авч оргон явсаар Туул голын орчимд Чин гүрний нэхсэн цэрэгт бүслэгдэж, дагуулж гарсан албат ардаа олзлуулж, цөөн тооны цэрэг авч Сэлэнгэ мөрөн лүү зайлан одов. 1648 онд гэмшил хүлээж, Чин гүрэнд бууж өгсөний дараа хэргэм зэргийг нь удаах дүү Тэнгидэй ноёнд шилжүүлж, хошууны засаг ноён болгов. 1648 онд нас барав.

Ангилал:1648 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Сөнөд
Ангилал:Монгол ноён
Николай Любарский

**Николай (Ной) Маркович Любарский** (1887 онд Оросын Одесса хотод төрсөн-1938 оны 3-р сарын 11-нд Ухтпечлаг буюу ГУЛАГ-д нас барсан) -Оросын хувьсгалын хөдөлгөөнд оролцогч, зөвлөлтийн намын болон төрийн зүтгэлтэн, дипломат. Монгол улсад 1922-1923 онд суусан анхны Бүрэн эрхт Элчин төлөөлөгч.  

## Намтар 
Одесса хотод еврей гэр бүлд төрсөн. 1905 онд тэрээр РСДРП- намд элссэн. Хаант засгийн хавчлагад өртөж 1908-1917 онд Бельги, Итали, Франц, АНУ-д дүрвэн амьдарч байжээ. 1917 онд тэрээр Америкаас Алс Дорнод руу буцаж ирж Владивосток дахь намын ажилд оролцсон (1917-1918).

1918 онд Н.М. Любарскийг дипломат ажилд орж Швейцар дахь Зөвлөлт Оросын бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газрын нарийн бичгийн дарга байгаад дараа нь Гадаад харилцааны Ардын комиссарт ажиллаж байсан. 

1919-1920 онуудад Берлинд Баруун Европ дахь Коминтерны нарийн бичгийн газар нууц ажилтнаар ажиллаж байжээ. 

1920 онд түүнийг Италийн Социалист нам дахь Коммунист Интернационалын Гүйцэтгэх хорооны тусгай төлөөлөгчөөр илгээв. Италийн Социалист нам хуваагдаж 1921 онд Италийн Коммунист нам байгуулагдсаны дараа түүнийг Коминтернд элсэхээр шийдсэн Чехословакийн Социал демократ намд (зүүний) элчээр илгээжээ. 

Н.М.Любарский 1922 оны 7-р сарын 7-ноос-1923 оны д РСФСР-ын Монгол дахь **анхны** **Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр**  ажиллаж байжээ. 

1923 онд - Аж ахуйн ажил эрхэлж байгаад "Центр союз" /Хэрэглэгчдийн холбоо/-нд ажилтан байсан.

Дараа нь 1929-1936 он хүртэл долоон жил Коминтерний Гүйцэтгэх хорооны дэргэдэх Олон улсын хөдөө аж ахуйн хүрээлэнгийн редакц, хэвлэлийн албыг хариуцан ажилласан. 

1937 онд түүнийг баривчилж, Ухта-Печорагийн хөдөлмөрийн лагерьт хорьжээ. 1938 оны 1-р сарын 5-нд түүнийг Архангельск мужийн Дотоод хэргийн газраас буруутгаж ял сонсов. Хувьсгалын эсэргүү үйл ажиллагаанд орсон гэж буруутгагдаж буудах ял авчээ. 1938 оны 3-р сарын 11-нд ялыг гүйцэтгэсэн. Оршуулгын газар - Новая Ухтарка.

Эх сурвалж: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87

Ангилал:1887 онд төрсөн
Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Одессын хүн
Ангилал:Оросын дипломатч
Ангилал:Оросын хувьсгалч
Ангилал:Монгол дахь ЗХУ-ын элчин сайд
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:Коминтерний тэргүүн
Ангилал:ЗХУ-ын дарангуйллын хэлмэгдэгч
Александр Смирнов

**Александр Иванович Смирнов** (1912 оны 6-р сарын 14-нд Оросын эзэнт улсын Кострома мужийн Бычиха тосгонд төрсөн- 1997 оны 9-р сарын 25-нд Москва хотод нас барсан) -зөвлөлтийн төрийн болон намын зүтгэлтэн, 1961-1973 онуудад Чит мужийн ЗХУ-ын коммунист намын хорооны 1-р нарийн бичгийн дарга, 1973-1983 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

## Намтар 
1931 онд нутагтаа Хөдөө аж ахуйн Техникум бөгсөөд 1937 онд ЗХУ-ын Коммунист намд элсэж 1941 онд Горький хотын Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль төгссөн байна. 1953 онд ЗХУ-ын КН-ын дэргэдэх Намын Дээд сургууль төгссөн (эчнээ) байна.

1933-1938 онд Горькийн бүс нутгийн газрын хэлтсийн мал аж ахуйн ахлах мэргэжилтэн. 1938-1941 онд Горькийн бүсийн мал аж ахуйн хэлтсийн дарга. 

1941-1942 онд Улаан армид. 1943 онд Большевик намын Бүх Холбооны Коммунист Намын Горькийн бүсийн хорооны нарийн бичгийн дарга. 

1943-1947 онд Украины Коммунист намын Төв Хорооны аппаратад ажилласан.

1947-1948 онд ЗХУ-ын Ростов мужийн Намын Төв хорооны хорооны аппаратад. 

1948-1951 онд Большевикуудын Бүх Холбооны Коммунист Намын Төв Хорооны зааварлагч, Большевикуудын Бүх Холбооны Коммунист Намын Төв Хорооны Намын байгууллагуудыг шалгах секторын эрхлэгч. 

1951-1953 онд Большевикуудын Бүх Холбооны Коммунист Намын Төв Хорооны Хөдөө аж ахуйн хэлтсийн даргын туслах. 

1953-1955 онд ЗХУ-ын Чита мужийн хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга. 

1955-1961 онд Чита мужийн зөвлөлийн Гүйцэтгэх хорооны дарга. 

1961-1973 онд ЗХУ-ын Чита мужийн Намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга. 

1973-1983 онд **ЗХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сай**д.

1983 оноос тэтгэвэртээ суусан.

1997 онд нас барсан.
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Эх орны дайны 2-р зэргийн одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Эх орны дайны 1-р зэргийн одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:1912 онд төрсөн
Ангилал:1997 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монгол дахь ЗХУ-ын элчин сайд
Борис Говорин

**Борис Александрович Говорин** (1947 оны 6-р сарын 27-нд ЗХУ-ын Эрхүү хотод төрсөн) -Оросын төрийн зүтгэлтэн. 1994 оноос Эрхүү хотын захирагч, 1997-2005 онд Эрхүү мужийн захирагч, 2006-2009 онд ОХУ-аас Монгол улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд. 

## Намтар 
Эрхүү хотод төрсөн. Эх нь оёдолчин байсан, эцэг нь Эх орны дайнд оролцогч 1961 онд нас барсан байна. 

### Боловсрол 
* 1965 онд дуд сургуулиа төгсөөд машин засварын үйлдвэрт слесарь хийж эчнээ ангид Эрхүүгийн Политех-т оэлсэн орсон. 
* 1971 онд Эрхүүгийн Политехникийн дээд сургуулийн Эрчим хүчний анги төгссөн.
* 1989 онд Намын Дээд сургууль төгссөн. 
* 1998 онд Эрхүүгийн Их сургуулийн сибирь-америкийн тэнхим дүүргэсэн. 

**Ажилласан байдал**

* 1971-1972 онд хугацаат цэргийн алба хаасан.
* 1972 -1983 онд «Иркутскэнерго» ахлах инженер, үйлдвэрийн орлогч захирал зэрэг алба хашсан байна. 
* 1983 оноос Эрхүү хотын гүйцэтгэх захиргаанд орлогч дарга хүртэл албан тушаал хашсан. 
* 1990 оноос Эрхүү хотын гүйцэтгэх Захиргааны дарга. 
* 1992 оноос ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Эрхүү хотын захиргааны тэргүүнээр томилсон.
* 1994 оноос хотын захирагчаар сонгогдсон. 
* 1995-1996 онд ОХУ-ын Европын Зөвлөл дахь төлөөлөгч. 
* 1997-2005 онд Эрхүү мужийн дарга бөгөөд ОХУ-ын Холбооны Хурлын Холбооны Зөвлөлийн гишүүн.

2003-2004 онд ОХУ-ын Төрийн Зөвлөлийн удирлагын гишүүн. 

* 1997-2001 онд ОХУ-ын Холбооны Хурлын Холбооны Зөвлөлийн гишүүн. 
* 2006 оны 4-р сарын 26-наас 2009 оны 9-р сарын 21-ний өдөр хүртэл ОХУ-аас Монгол улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.
* 2010 онд Эрхүү хотын хүндэт иргэдийн Зөвлөлийн дарга.

## Шагнал 
Монгол улсын Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одонгоор 2009 онд шагнуулсан.

Ангилал:Оросууд
Ангилал:1947 онд төрсөн
Ангилал:Эрхүүгийн хүн
Ангилал:Оросын холбооны муж улсын төрийн тэргүүн
Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Хожуу Түрэгийн хаант улс

**Хожуу Түрэгийн хаант улс** (682-744/745) бол Зүүн Түрэгийн хаант улсын сэргэн мандалт байсан юм. 679 оноос түрэгийн ашидэ ургийн язгууртнууд ээлж дараалан Тан улсын босч хоёр ч хаантай болж тэмцэлдсэн ч дотоодын зөрчлөөсөө болж дарагдаж байв. 682 онд Сэли хааны үеийн Тули ханы удмын Кутлук 17 (27) шадрын хамт бослого гаргаж Иньшань уланд хоргодож Тан улстай тэмцэж эхлэв. 683 онд түүнтэй ашидэ ургийн Тоньюкук нэгдэж хүний тоо 5 мянгад хүрч бэсрэг улс байгуулжээ. Кутлук, Тоньюкук хоёр 689 он хүртэл говийн өмнө нутаглаж байгаад 690 онд Монгол оронд нүүж ирээд улс гэрээ тохинуулжээ. Энэ үед Эртний Түрэг бичиг Согд бичгийг сольсон. Түрэгийн хожуу хаант улс Капаган Бэгчор (Мочжо) хааны үед газар нутгаа хамгийн их тэлжээ. Түрэгүүд энэ цагт өрнө зүгт одоогийн Тажикистанын нутагт байдаг Төмөр хаалга, дорно зүгт Хянган, умар зүгт Сэлэнгийн дунд биеэс өмнө зүгийн Цагаан хэрэм хүртэлх нутгийг эзлэн суух болжээ.

## Нангиадын эсрэг тэмцэл 
Сеяньто Тан улстай эвсэж Зүүн Түрэгийн хаант улсыг мөхөөсний дараа түрэг угсаатны ихэнх нь Ордосын орчимд суурьшжээ. Түрэгүүдийн бослогын дараа Сеяньтотой хамт туркуудыг буфер болгон ашиглах Тан улсын төлөвлөгөө бүтэлгүйтэв. Улмаар Тан улс Уйгуртай нэгдэн Сеяньтог устгав. Тан улсын харьяанд яг тавин жил оршсон түрэгүүд 679 оны 11-р сард эхний бослогоо дэгдээж Ашина Нишуфу (泥熟匐 
File:Turkic Silver & Gold Deer.jpg|Хошоо цайдам дахь оршуулгын газраас Билгэ хааны мөнгөн буга.
File:Turkic Silver Pots (35324353310).jpg|Хошоо цайдам дахь Күлтигиний оршуулгын газраас мөнгөн аяга таваг.
File:Turkic Silver (34902052013).jpg|Хошоо цайдам дахь Күлтигиний оршуулгын газрын мөнгөн савнууд.
File:Turkic Gold Belt Ornaments (35671983336).jpg|thumb|Алтан бүс чимэг, Тоньюкук тахилгын газар, Төв аймаг, Эрдэнэ.

## Лавлах холбоос 
05
Ангилал:Түүхэн Түрэг улс
Вячаслав Володин

**Вячеслав Викторович Володин** (1964 оны 2-р сарын 4-нд ЗХУ-ын Саратов мужийн Алексеевка тосгонд төрсөн) -оросын улс төрийн зүтгэлтэн. 2016 оноос хойш ОХУ-ын Холбооны Хурлын Төрийн Думын дарга, ОХУ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүн. ОХУ-ын Гавьяат хуульч (2009).

ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын нэгдүгээр орлогч дарга (2011 оны 12-р сарын 27 - 2016 оны 10-р сарын 5). 

ОХУ-ын Засгийн газрын Тамгын газрын дарга - ОХУ-ын Засгийн газрын орлогч дарга (2010-2011). 

Техникийн шинжлэх ухааны доктор (1989), Хууль зүйн ухааны доктор (1996). 2014 оноос хойш 40 орчим улс (АНУ, Канад, ЕХ, Япон, Австрали зэрэг) түүний эсрэг хориг арга хэмжээ авчээ.

Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Саратов мужийн хүн
Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:ОХУ-ын Төрийн Думын гишүүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн
Ангилал:Орос-Украины дайны хүн
Халдалагад өртсөн Японы улс төрчид (1945 оноос хойш)

## Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойш Японд болсон улс төрийн халдалагууд 
Ангилал:Японы улс төрийн түүх
Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)

**«Ард түмний хүч»** нам (солонгос. 국민의힘 *Кунмин-ый хим*, англи. People Power Party). 2020 оны 8-р сарын 31-нээс өмнө -«Ирээдүйн төлөөх нэгдсэн» (солонгос. 미래통합당 *Мирэ тхонхаптан*)) -БНСУ-ын улс төрийн консерватив нам. БНСУ-ын Үндэсний Их хуралд хоёрдугаарт ордог нам. Тус нам нь баруун төвийн үзэлтэй гэж тунхагалдаг.

"Чөлөөт Солонгос" нам (солонгос. 자유한국당 *Чаю Хангуктан*), "Шинэ Консерватив нам", "Ирээдүй рүү урагшаа нам" -ууд нэгдсэний үр дүнд 2020 оны хоёрдугаар сарын 17-нд байгуулагдсан улс төрийн нам юм. 2020 оны наймдугаар сарын 31-ний өдөр “Ард түмний хүч” нам шинэ нэрээ баталсан байна. 

Ли Жун Сок (солонгос. 이준석; англи. Lee Jun-seok**,** 1985 онд Сөүлд төрсөн) 2021 оны 6-р сарын 11-нээс намын даргаар ажиллаж байна.

Ард түмний хүч намын даргын хувьд Ли 2022 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль, 2022 оны орон нутгийн сонгуульд намаа тэргүүлж ялалт байгуулсан. Тэрээр эмэгтэй хүний эсрэг тууштай хандаж, Өмнөд Солонгосын idaenam-ыг дэмждэг гэдгээрээ алдартай. 2022 оны 7-р сарын 8-нд Ли хээл хахууль, биеэ үнэлэлтийн дуулианы улмаас Ард түмний хүч намаас зургаан сарын хугацаагаар чөлөөлөгдсөн. 2022 оны 8-р сарын 16-нд Ли-г намын удирдлагаас албан ёсоор огцруулсан. 

Албан ёсны цахим хуудас: https://www.peoplepowerparty.kr/intro.jsp#visual
Ангилал:Өмнөд Солонгосын байгууллага
Ангилал:Өмнөд Солонгосын улс төр
Бодидара отгон тайж

**Бодидара отгон тайж** (1514-?) нь Монголын Барсболд сайн алаг хааны 6-р хөвгүүн. Боржигин овогтон. Юншээбүү, Асуд аймгийг захирч байсан Убсанз чин тайжийн хоёр хөвгүүн Ачу тайж, Шар тайж хоёр хоорондоо дайтаж үгүй болсны хойно Бодидарад Асуд, Юншээбүүг захируулжээ. Түүний нутаг нь Сюаньфугийн Жанчхүүгээс хойд зүгт хорин өдрийн зайд байсан. 

## Гэр бүл 
Бодидара отгон тайж бээр Энхдара дайчин ноён, Эсэндара дурагал ноён, Номдара холучи тайж гэх гурван хөвгүүнтэй.  

* Энхдара дайчин ноён нь Энхсэцэн ноён, Эсэн үйзэн ноён, Өлзийт абай гэх гурван хөвгүүнтэй.

## Эшлэл 
Ангилал:1514 онд төрсөн
Ангилал:Боржигин
III Наполеон

**Шарль Луи Наполеон Бонапарт** (франц. *Charles Louis Napoléon Bonaparte*), мөн **Луи-Наполеон Бонапарт** (*Louis-Napoléon Bonaparte*), сүүлд — **Наполеон III** (*Napoléon III*; 1808 оны 4-р сарын 20-нд төрсөн-1873 оны 1-р сарын 9-нд нас барсан) — Францын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1848-1852 онд Францын Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах улсын анхны Ерөнхийлөгч, 1852-1870 онд Хоёр дахь Эзэнт улсын хаан (1870-1871 онд хоригдож байсан).

Францад Засгийн эрхийг авах гэсэн хэд хэдэн хуйвалдааны дараа 1848 оны хувьсгал гарч тэрээр ардчилсан аргаар Бүгд Найрамдах Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм. Тэрээр 1851 онд төрийн эргэлт хийж хууль тогтоох байгууллагыг устгаж, "шууд ардчилал" (плебисцит) замаар тэрээр авторитар цагдаагийн дэглэмийг тогтоож, жилийн дараа өөрийгөө Хоёрдугаар эзэнт гүрний эзэн хаан хэмээн тунхагласан байна. 

Арван жилийн турш нэлээд хатуу хяналттай дэглэм байсны дараа Бонапартизмын үзэл суртлын биелэл болсон Хоёр дахь эзэнт гүрэн зарим талаараа ардчилал руу шилжсэн (1860-аад он) нь Францын эдийн засаг, аж үйлдвэрийн хөгжил харуулдаг юм. Түүний удирдлаган дор барон Жорж Осман Парист томоохон хэмжээний сэргээн босголт хийсэн байна. 1870 оны либерал Үндсэн хуулийг баталснаас хойш хэдэн сарын дараа парламентад эрхийг буцааж өгсөн Франц-Пруссын дайн Наполеоны хаанчлалыг зогсоож, эзэн хаан Германчуудад баривчлагдаж Францад хэзээ ч буцаж ирээгүй юм.

Наполеон III Францын анхны ерөнхийлөгч бөгөөд сүүлчийн хаан байсан гэж түүхэнд үздэг юм.


Ангилал:Францын хаан
Ангилал:Бонапарт овог
Ангилал:Францын ерөнхийлөгч
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1808 онд төрсөн
Ангилал:1873 онд өнгөрсөн
Мандаахүүгийн Батсайхан

**Мандаахүүгийн Батсайхан** (1955 онд Улаанбаатар хотод төрсөн-2022 оны 8-р сард Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол Улсын Төрийн зүтгэлтэн, 2001-2004 онд Тагнуулын Ерөнхий газрын дарга байсан.

## Намтар 
1962-1972 онд Улаанбаатар хотод зөвлөлтийн 3-р дунд сургуульд сурч төгссөн. 1972-1978 онд ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хорооны Дээд сургуульд сурч төгссөн.

1978-1989 онд БНМАУ-ын УАХЕГ-т төлөөлөгч, ахлах төлөөлөгч, тасгийн дарга, хэлтсийн орлогч дарга.

1989-1991 онд ЗХУ-ын Узбекистаны Ташкент хотод суугаа Монгол улсын Ерөнхий Консулын газарт дэд консул.

1991-1996 онд УАБХЕГ, ТТГ-т ахлах ажилтан, багш судлаач, хэлтсийн дарга.

1996-2001 онд УИХ-ын Хууль зүйн Байнгын хорооны ажилтан.

2001-2004 онд Тагнуулын Ерөнхий газрын даргаар ажилласан.

2009-2013 онд Монгол улсаас ОХУ-д суугаа ЭСЯ-ны зөвлөх, Консулын хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ. 

Хурандаа цолтой. Орос, хятад, англи хэлтэй. 

## Шагнал 
Монгол Улсын Гавьяат хуульч. Цэргийн гавьяаны одон, Цэргийн хүндэт болон бусад медалиар шагнагджээ.

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын Тагнуулын Ерөнхий Газрын дарга
Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч
Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:21-р зууны тагнуулч
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:2022 онд өнгөрсөн
Байсахал хөндлөн хан

**Байсахал хөндлөн хан** (1510-1572) бол хиад боржигин овгийн Барсболд сайн алаг жононгийн дөтгөөр хөвгүүн. Цагаан морин (1510 он) жилтэй. Цол нь **Хөндлөн хан** (**Хүндлэн хан**). Юншээбүүгийн долоон отог Харчин аймагт эзэн суусан. 1571 онд Алтан хан Мин улсад дагаар ороход Байсахалд ван цол олгохыг хүсэхэд Мин улсын засгийн газар татгалзаж, "дудутунжы болгож ... улаан арслант дээл  нэг, хээтэй торго 4 дээлийн өнгө доторт хүрэхээр шагнаж ... алтадсан мөнгөн тамга олгов." 1572 онд нас баржээ. Түүнийг ахмад хөвгүүн Байсанхур үйзэн тайжийн ахмад хөвгүүн Байхундай хөндлөн хан залгамжлав.   

Байсахал хөндлөн хан нь Байсанхур үйзэн тайж, Зайсанхур чинбаатар, Лайсанхур тайж, Мангус тайж, Мангудай тайж гэсэн 5 хөвгүүнтэй. Байсахал хөндлөн ханы үр хойчисын захирсан Харчин түмнийг шарнууд харчин гэх бөгөөд тэд нарыг 1629 онд Лигдэн хааны их цэрэг бут цохин эзлэн авчээ. Хожим нь манжид дагаар орсонд цахар найман хошуунд нийлүүлжээ.   

## Эшлэл 
Ангилал:1510 онд төрсөн
Ангилал:1572 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын хаан
Дмитрий Устинов

**Дмитрий Фёдорович Устинов** (1908 оны 10-р сарын 17-нд Самара хотод төрсөн - 1984 оны 12-р сарын 20-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) - Зөвлөлтийн цэргийн жанжин бөгөөд төрийн зүтгэлтэн. ЗХУ-ын маршал (1976). ЗХУ-ын Социалист хөдөлмөрийн хошой баатар (1942, 1961), ЗХУ-ын баатар (1978). ЗХУ-ын Төрийн дээд одон болох Лениний одонг 11 удаа хүртсэн хүн. 

ЗХУ-ын Ардын Комиссар ба зэвсэглэлийн сайд (1941—1953), ЗХУ-ын Батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн сайд (1953—1957). ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд (1976—1984). ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны гишүүн (1952—1984), нарийн бичгийн дарга (1965—1976), ЗХУ-ын КН-ын Төв хорооны Товчооны гишүүн (1976—1984).

## Намтар 
Дмитрий Фёдорович Устинов 1908 онд Самара хотод ажилчны гэрт төрсөн. Эцэг Фёдор Сысоевич Устинов, эх Ефросинья Мартыновна. Ах Пётр (21.12.1890—02.04.1938), ах Иван, Николай нар иргэний дайнд оролцож 1918 нас барсан ажээ. 

Дмитрий хүү 10 настайдаа ажил эрхэлж эхэлсэн гэдэг. 1922 онд сайн дураараа Самаркандад Улаан Армид элсэн орж байжээ. 1923 онд цэргээс халагдаж Техник мэргэжлийн сургуульд сураад 1927 онд төгсөж ЗХУ-ын Коммунист намд элссэн. 1929-1934 онд Москвагийн Техикийн Их сургуульд сурч төгсчээ. 

1934 оноос Ленинградын Далайн цэргийн их бууны судалгааны хүрээлэнд инженерээр ажилласан. 1937 оноос Ленинградын «Большевик» үйлдвэрийн инженер, ерөнхий зохион бүтээгчийн орлогч, захиралаар ажилласан. 

1941 оны 6-р сараас 1946 оны 3-р сар хүртэл ЗХУ-ын Зэвсэглэлийн аж үйлдвэрийн Ардын комиссар буюу сайд (Хэлмэгдсэн Б.Ванниковын оронд очсон). Дайны үед үйлдвэрүүдийг сайн удирдан зохион байгуулсан гэж Хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж байжээ.

Дайны дараа 1946 оноос 1953 он хүртэл ЗХУ-ын Зэвсэглэлийн сайдаар томилогдон ажилласан. 1953-1957 онд ЗХУ-ын Батлан хамгаалах аж үйлдвэрийн сайд, 1976-1984 онд ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд байв.

Ангилал:1908 онд төрсөн
Ангилал:1984 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Самарын хүн
Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга
Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:БНМАУ-ын баатар
Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан
Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан
Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан
Ангилал:Суворовын 1-р зэргийн одон шагналтан
Ангилал:Георгий Димитровын одон шагналтан
Ангилал:Кутузовын одон шагналтан (I зэрэг)
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Сталиний нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Ардын комиссар
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн
1926 оны улсын наадмын бөх барилдаан

## Бөх[засварлах | edit source] 
#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд[засварлах | edit source] 
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Байсанхор тайж

**Байсанхор лан тайж** (1523-?) нь Монгол улсын хаан байсан Барсболд сайн алаг жононгийн ахмад хөвгүүн Гүнбилэг мэргэн хар жононгийн хоёрдугаар хөвгүүн. Мэргэн хар жононгийн Тансаг, Ууба зоригт ноён
* Ууба зоригтын хөвгүүд нь Хагатан хошууч ноён , Цогт тайж, Аму сэнгэ тайж , Дорж дайчин , Туба илдэн болно.
* Дагачи зайсангийн хөвгүүн Банчун хунтайж.
* Хөндлөний хөвгүүн Буймату буюу.

## Эшлэл 
Ангилал:1523 онд төрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Ордосын хүн
Ойдарма номхон ноён

**Ойдарма номхон ноён** (1523-?) нь Монголын Ордос түмний эзэн боржигин овгийн Гүнбилэг мэргэн хар жононгийн гутгаар хөвгүүн юм. Халх Жалайрын Эсэн шигэчиний охин Эшигэ хатнаас 1523 он буюу харагчин хонин жилд төрсөн. Байсанхор тайжтай нас чацуу. Тэрбээр Ордосын баруун гарын Далад ханлин, Мэргид Баханас хэмээх хоёр отог дээр эзэн суув. Ордосын Их зуугийн чуулганы баруун гарын хойд хошуу (одоогийн Хангин хошуу), зүүн гарын хойд хошуу (одоогийн Далад хошуу)-ны засаг ноёдын өвөг дээдэс болсон.

Тэрбээр зургаан хөвгүүнтэй. 

# Дэгэй хошууч хунтайж: Тэрбээр Хятад хунтайж, Лам очир илдэн, Түмэндари сэцэн хошууч хэмээх гурван хөвгүүнтэй.
# Хайнуг баатар ноён: Тэрээр Хятад даеи баатар Гүжэгэчи хулачи, Түмэй мэргэн ноён, Вибаши ноён, Хүсэндэй ноён гэх таван хөвгүүнтэй. 
# Нахиа хөндлөн дайчин: Уймусун зайсан хошууч, Санжай чөөхүр ноён.
# Чөрүхэ чинбаатар: Хатан баатар, Чин баатар хоёр буй.
# Точи сэцэн хүнхүр: Үнүгүн хунтайж, Эшигэн тайж, Шибандара тайж, Эсхэл тайж дөрвөн буй.
# Хүсэл үйзэн: Дорж үйзэн, Саган хунтайж

## Эшлэл 
Ангилал:1523 онд төрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Ордосын хүн
Номтарни гоо тайж

**Номтарни гоо тайж** (1524-?) бол Монголын Ордос түмний эзэн Гүнбилэг мэргэн хар жононгийн дөтгөөр хөвгүүн юм. Мэргэн хар жононгийн Алтанчу сайн хатнаас 1524 он буюу хөх бичин жилд төрсөн. Буянхули дурал тайж, Базар үйзэн ноён, Бадамсамбава сэцэн ноён нарын эх нэгтэй төрсөн ах билээ. Тэрбээр Ордосын баруун гарын бэсүд, үүшин отогийг эзэгнэн суужээ. Түүний үр хойчис нь Их зуугийн чуулганы баруун гарын өмнөд хошууны засаг ноёд болжээ. Тус хошууны хагас нь Шаньши мужийн Юйлинь шяньд шингэж, хагас нь Өвөр Монголын Үүшин хошуу болж буй.  

## Гэр бүл 
* Эцэг: Гүнбилэг жонон

* Эх: Алтанчу сайн хатан: Түмэд монголжины чэгүдийн Хоосай тавнангийн охин

### Хатан 
* Нигун төгс сэцэн хатан

* Дэлгэр хатан
* Баяндара хулачи баатар нь Мангус эрдэнэ хулачи хунтайж хэмээх ганц хөвгүүнтэй. 1573 онд Хасулугын Ахасар ханы эсрэг (Казахын Хакназар хан?) байлдаж байгаад алагдсан. 
* Сайндара чинбаатар үр үгүй.1573 онд Хасулугын Ахасар ханы эсрэг (Хакназар хан?) байлдаж байгаад алагдсан.
* Намудай мэргэн тайжийн үр Түрүй чин хулачи  буюу. 

## Эшлэл 
Ангилал:1524 онд төрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Ордосын хүн
Ардын дайсан

**Ардын дайсан** (латин. hostis publicus -үгчилбэл «*нийгмийн дайсан*» мөн латин. hostis populi Romani - «*Ромын ард түмний дайсан*») -Хэн нэгэн этгээдийг хууль бус гэж зарлаж өчиггүй устгах ёстой (энэ утгаараа улсын эсрэг зэвсэгтэй дайтаж буй орны  цэрэгтэй адилтгаж үздэг байжээ) гэсэн санаатай Ромын эрх зүйн нэр томъёо юм. 

Орчин үед Францын хувьсгалын үеэр Якобины дарангуйллыг эсэргүүцэгчдийг тодотгож, олон нийтийг хамарсан терроризмыг зөвтгөхийн тулд өргөн тархсан (франц. *ennemi du peuple*) нэр томьёо юм. Францын энэ үйл явдалтай нэгэн адил энэ нэр томьёог 1930-аад онд Сталины хэлмэгдүүлэлтийн үед (орос. *враг народа*) өргөн хэрэглэж байсан.

## Орост болон Зөвлөлт Холбоот Улсад 
1905 оны Оросын хувьсгалын үеэр В.Ленин «Хувьсгалт пролетариатын ардчилсан зорилтууд» нийтлэлдээ Оросын эзэн хаан II Николайг «ард түмний хамгийн аймшигт дайсан» гэж нэрлэж байжээ.

"Ардын дайсан" гэсэн нэр томьёо нь Сталины үеийн улс төрийн үг хэллэгт хэвшсэн хэллэг байсан төдийгүй албан ёсны баримт бичигт хэрэглэгддэг байсан, жишээ нь ЗХУ-ын 1936 оны Үндсэн хуулийн 131-р зүйлд: " Нийгмийн болон социалист өмчид халдаж байгаа хүмүүс бол ард түмний дайсан" гэдэг байжээ.

"И.Сталин өөрийн улс төрийн өрсөлдөгчдөдөө "Ардын дайсан" гэж нэр зүүж шүүх, мөрдөн байцаалтгүй хөнөөж хороодог байсан" гэж Н.Хрущёв 1956 оны 2-р сард болсон ЗХУ-ын Коммунист Намын ХХ дугаар хурал дээр хэлж байжээ.


Ангилал:Улс төрийн систем
Ангилал:Марксизм
Михаил Ходорковский

**Михаил Борисович Ходорковский** (1963 оны 6-р сарын 26-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн) -оросын аж ахуй эрхлэгч, олон нийтийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, нийтлэгч. 

1995-2003 онд оросын газрын тосны "ЮКОС" компанийн хамтран эзэмшигч бөгөөд тэргүүнээр ажиллаж байсан. 2003 оны 10-р сарын 25-нд ОХУ-ын эрх баригчид мөнгө завшсан, татвараас зайлсхийсэн хэргээр баривчилсан байна. Баривчлагдах үедээ тэрээр дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн нэг байсан бөгөөд түүний хөрөнгө 15 тэрбум ам.доллараар үнэлэгдсэн байв.

2005 онд Оросын шүүх түүнийг залилан болон бусад гэмт хэрэгт буруутай гэж үзжээ. "ЮКОС" компани дампуурсан гэж албан ёсоор зарласан. 2010-2011 онд шинэ хэргээр түүнд 14 жилийн хорих ял;  дараагийн давж заалдах гомдлыг харгалзан шүүхээс оноосон нийт хугацаа 10 жил 10 сар, бодит хугацаа нь 10 жил 2 сар байсан тул 2013 оны 12-р сард М.Ходорковскийд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин өршөөл үзүүлсэн байна.

Михаил Ходорковскийг шүүсэн явдлыг Оросын болон олон улсын олон нийтийн дунд маргаантай хүлээж авсан: зарим нь түүнийг шударгаар ялласан гэж үздэг бол зарим нь улс төрийн шалтгаанаар хэлмэгдсэн "ухамсрын хоригдол" гэж үздэг байна.

Суллагдсаныхаа дараа тэрээр гэр бүлийнхээ хамт Швейцарьт оршин суух зөвшөөрөл авч суурьшсан байна. Ходорковскийн нэр дээр хэд хэдэн компани Женевт бүртгэлтэй байдаг. Forbes сэтгүүл түүний хөрөнгийг 600 сая доллараар үнэлсэн байна.  

2016 оны байдлаар тэрээр Лондонд байнга амьдарч байгаа ажээ.
Ангилал:Оросын тэрбумтан
Ангилал:Оросын бизнесмен
Ангилал:1963 онд төрсөн
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросын тэрс үзэлтэн
Ангилал:Москвагийн хүн