open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Полимеразын гинжин урвал

**Полимеразын гинжин урвал** (**ПГУ**) нь молекул биологид өргөн хэрэглэгддэг шинжилгээний арга юм. Үүний нэр нь ДНХ полимераза гэдгээс гаралтай. ДНХ полимеразагаар ДНХ-ын өчүүхэн хэсгийг * зохиомол орчинд буюу (инвитрод)* ферментийн репликац ашиглан олшруулдаг (ампликац). Полимеразын гинжин урвал явагдахад өөрөө өөрийгөө үүсгэсэн ДНХ нь олшруулалтад хэрэглэгдэх загвар болдог. Улмаар ДНХ-ын загвар экспоненциалаар олшрох гинжин урвал хөдөлгөөнд орж эхэлдэг. ПГУ-ын тусламжтай ДНХ-ийн өчүүхэн хэсгийн ганц эсвэл цөөн хуулбарыг олшруулж хэдэн сая болон түүнээс дээш ДНХ-ийн хэсгийг гарган авах боломжтой. ПГУ-ыг ДНХ-ын хэлбэрийг өөрчлөхгүйгээр гүйцэтгэх мөн боломжтой бөгөөд үүнийг өргөжүүлэн хөгжүүлж генетикийн инженерчлэлийн өргөн талбарт хэрэглэж болдог.

Бараг бүх ПГУ-ын арга нь дулаанд тогтвортой ДНХ полимеразаыг ашигладаг. Тухайлбал *Термус акуатикус* бактериас гаргаж авсан фермент болох Таку полимеразааг ашигладаг. Энэхүү ДНХ полимераза нь дан хэлхээт ДНХ-г загвар болгон ашиглаж ДНХ-г бүрэлдүүлэгч нэгж болох нуклеотидуудаас шинэ ДНХ-ийн хэлхээг ферментийн тусламжтай нийлэгжүүлэх замаар бүрэлдүүлдэг бөгөөд үүнд ДНХ-ийн олигонуклеотидуудыг (мөн ДНХ праймеруудыг ч гэж нэрлэдэг) ДНХ-ийн нийлэгжилтийг эхлүүлэхэд хэрэглэдэг. ПГУ-ын аргуудын ихэнх нь термал циклерийг ашигладаг бөгөөд энэ төхөөрөмж нь ПГУ-ын дээжийг тодорхой температурын шатлалуудын дагуу явуулах үүднээс ээлжлэн халааж, хөргөх процессыг явуулдаг. Эдгээр өөр өөр температурын шатлалууд нь ДНХ-ийн хос мушгиа хэлхээг задлахад (ДНХ хайлалт) шаардлагатай бөгөөд ДНХ полимеразааг ашиглан ДНХ-ийн нийлэгжилтийг эхлүүлж байна.90&nbsp;°C) температурын нэг шатлалаар эхлэх бөгөөд үүнийг *барилт* гэдэг. Улмаар эцсийн бүтээгдэхүүний өргөтгөл эсвэл түр хадгалалтын төгсгөлд дахин нэг барилт явагддаг. Мөчлөг бүрд ашиглагдах температурын хэмжээ болон тухайн температурт барих хугацаа зэрэг нь олон хүчин зүйлсээс хамаардаг. Эдгээрт ДНХ-ийн нийлэгжилтэд хэрэглэгдэх фермент, урвал дахь дНТФ (дезоксирибонуклеотид трифосфат) болон хоёр валентын ионуудын найрлага, мөн праймеруудын хайлах температур (Tm) зэрэг нь ордог. 

* *Эхлэх шатлал*: Энэ шатлалд урвалыг 94-96&nbsp;°C (хэрэв дулаанд маш тогтвортой полимераз хэрэглэгдэж буй үед 98&nbsp;°C хүртэл) температурт хүртэл халаана. Энэ температурт 1-9 минут орчим барьдаг. Энэ нь зөвхөн халуун эхлүүлэлттэй ПГУ-аар (ХЭ ПГУ) тавигддаг дулааны идэвхжүүлэлт шаарддаг ДНХ полимеразуудад ашиглагддаг.

## Ишлэл 
Ангилал:Биологи
Цэнэгийн нягт

**Цэнэгийн нягт** гэдэг нь шулуун, гадаргуу, эсвэл эзэлхүүнд ноогдох цахилгаан цэнэгийн хэмжээгээр илэрхийлэгдэх шугаман, гадаргуугийн, эсвэл эзэлхүүн цэнэгийн нягтыг хэлдэг. Эдгээр нягтуудыг харгалзан кулон / метр (К/м), кулон / метр квадрат (К/м²), кулон / метр куб (К/м³) нэгжүүдээр илэрхийлдэг. Цахилгаан цэнэг нь эерэг, сөрөг байдаг учир цэнэгийн нягт нь сөрөг утгатай байж болдог. Мөн нягттай адил энэ нь байрлалаас хамаарна. Мөн үүнийг цэнэг зөөгчийн нягттай андуурч болохгүй. Химийн шинжлэх ухааны хувьд энэ ойлголт нь тодорхой бөөмс, молекул, атомын эзэлхүүнд оногдох цэнэгийн түгэлтийг илэрхийлнэ.

## Сонгодог цэнэгийн нягт 
### Тасралтгүй цэнэг 
l шулуун, S гадаргуу, V эзэлхүүн дэхь \alpha_q(\mathbf r), \sigma_q(\mathbf r), \rho_q(\mathbf r) цэнэгийн нягтуудын интеграл нь тэдгээр бүсэд орших нийт цэнэг Q-тэй тэнцүү байна: 

:Q=\int\limits_L \alpha_q(\mathbf r) dl,
:Q=\int\limits_S \sigma_q(\mathbf r) dS,
:Q=\int\limits_V \rho_q(\mathbf r) \,\mathrm{d}V.

Энэхүү холбоо нь цэнэгийн нягтын математик хэлбэрээр тодорхойлж байна. Цэнэгийн нягтыг товъёолсон тэмдэглэлүүд нь тухайн салбар судалгаанаас хамааран янз бүр байдагийг санах хэрэгтэй. Бусад нийтлэг тэмдэглэгээнүүд нь тухайлбал (К/м), (К/м²), (К/м³)-ын хувьд харгалзан \lambda, \sigma, \rho; or \rho_l, \rho_s, \rho_v байдаг.

## Эх сурвалжууд
Ангилал:Цахилгаан соронзон
Петрийн аяга

thumb|Петрийн аяга
**Петрийн аяга** хэмээн нэрлэдэг намхан шилэн эсвэл хуванцар цилиндр тавагийг биологичид эсийг өсгөвөрлөх зорилгоор хэрэглэдэг. Энэ аягыг Германы бактерилогч Юлиус Ричард Петри (1852-1921) 1877 онд Роберт Кохын туслахаар ажиллаж байх үедээ зохион бүтээсэн бөгөөд түүний нэрээр нэрлэсэн. Шилэн петрийн аягуудыг ариутгаж (жишээлбэл халуун агаарын зууханд 160 °C температурт 1 цаг хуурай халаах замаар) дахин хэрэглэх боломжтой бол хуванцар Петрийн аягануудын хувьд хэрэглэсний дараа шууд устгах ёстой.

Микробиологид агар тавагийг гол төлөв хэрэглэдэг. Тавагийг бүлээн агар шингэнээр хагас дүүргэх ба тодорхой шим тэжээл, давс, амин хүчил болон зарим тохиолдолд антибиотикийг хамтад нь хольж хийж өгдөг. Агар нь хатуурсаны дараа таваг нь микроб агуулсан дээжийг хүлээн авахад бэлэн болно (зарим микробыг өсгөвөрлөхийн тулд дээжийг халуун агарт оруулах хэрэгтэй болдог).

Зарим Петрийн тавагт агарыг ашиглах шаардлагагүй байдаг. Тухайлбал эсийн өсгөвөр юм.

Орчин Петрийн тавагууд нь ихэвчлэн суурь болон амсартаа цагирагтай байх бөгөөд энэ нь тэдгээрийг бие биен дээр нь давхарлаж болох ба гулгахаас нь сэргийлдэг. Хэд хэдэн тавагуудыг нэг пластик саванд агуулж болох бөгөөд үүнийг "олон үүрт тавиур" гэдэг. Микротитер тавиур нь сайтар боловсруулсан олон-үүрт Петрийн аяганы тавиур юм.  

## Гадаад холбоос 
* Making Agar Plates with Petri Dishes
*Art in a Petri Dish

Ангилал:Лабораторийн төхөөрөмж
Хромосом

**Хромосом** нь эсийн дотор олддог ДНХ зохион байгуулалттай бүтэц юм. Хромосомууд нь ДНХ-ийн дан, үргэлжилсэн хэсгийг агуулдаг. Энэхүү ДНХ-ийн хэсэг нь олон тооны ген, зохицуулагч элементүүд болон бусад нуклеотидын хүчлийг агуулдаг. Хромосом нь мөн ДНХ-г холбогч протейнуудыг агуулдаг ба эдгээр протейнууд нь ДНХ-г багцалж түүний ажиллагааг удирддаг. *Хромосом* гэдэг үг нь Грек хэлний χρῶμα (*хрома* буюу өнгө) болон σῶμα (*сома* буюу бие) гэсэн үгнүүдээс гаралтай. Учир нь тэдгээрийн шинж чанарыг зарим будгаар будаж илрүүлдэг байна.

Хромосомууд нь өөр өөр организмуудад янз бүр байдаг. ДНХ-ийн молекул нь цагираг эсвэл шугаман байх боломжтой бөгөөд хэдэн арван килосуурь суурийн хослолуудаас эхлэн хэдэн зуун мегасуурь суурийн хослолуудын агуулж болдог. Эукариот эсүүдэд (бөөм бүхий эс) том шугаман хромосомууд нийтлэг байх бөгөөд прокариот эсүүдэд (бөөмгүй эс) жижгэвтэр цагираг хромосомууд гол төлөв байдаг. Гэхдээ дээрхээс өөр олон хэлбэрүүд ч байдаг. Мөн түүнээс гадна нэгээс олон төрлийн хромосомыг агуулдаг эсүүд байдаг. Жишээлбэл ургамалуудад байдаг ихэнх эукариот болон хлоропластууд дахь митохондор нь өөрийн жижиг хромосомуудтай байдаг. Хромосомд байгаа генүүд үсний өнгө, хамрын хэлбэр, зан ааш, удамшлын өвчин зэрэг биед байгаа бүх шинжийг тодорхойлно.

Ангилал:Эсийн бүрэлдэхүүн хэсэг

Ангилал:Нуклейн хүчил
Ангилал:Хөгжлийн биологи
Ангилал:Генетик
Больцманы тогтмол

{{Инфобокс физикийн тогтмол
| Name          = Больцманы тогтмол
| Formelzeichen = k эсвэл k_\mathrm{B}
| Art           = 
| WertSI        =  1{,}380\,648\,52\,(79) \cdot 10^{-23} \; \mathrm{J/K} 
| Genauigkeit   =  5{,}7 \cdot 10^{-7}
| WertCgs       =  8{,}617\,330\,3\,(50) \cdot 10^{-5} \; \mathrm{eV/K}
| WertPlanck    = 
| Formel        = 
| Anmerkung     = Эх сурвалж СИ-Утга: CODATA 2014 (Цахим холбоос)
}}

**Больцманы тогтмол** (*k* эсвэл *kB*) нь температурыг энергитэй холбож өгсөн физикийн тогтмол юм. 

Энэхүү тогтмолыг Австрийн физикч Людвиг Больцманы нэрээр нэрлэсэн. Тэрээр статистик механикийн онолд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд статистик механикт энэ тогтмол нь онцгой үүрэгтэй байдаг.

## Утга 
Больцманы тогтмол нь энерги/температурын харьцаагаар илэрхийлэгдэнэ.

Түүний утга нь:
:
   \begin{align}
        k_\mathrm{B} &= 1{,}380\,648\,52\,(79) \cdot 10^{-23} \; \mathrm{J/K} \\
                     &= 8{,}617\,330\,3\,(50) \cdot 10^{-5} \; \mathrm{eV/K}.
    \end{align}

Больцманы тогтмолоос хийн тогтмолыг тооцон олж болно:

:R_\mathrm{m} = N_\mathrm{A} \cdot k_\mathrm{B},

үүний N_\mathrm{A} [1/моль] нь Авогадрогийн тогтмол юм.

## Макро физикээс микро физик хүртэлх гүүр 
Больцманы тогтмол *k* нь макро ертөнцийн физик болон микро ертөнцийн физик хоёрыг холбож өгсөн гүүр юм. Макро түвшинд авч үзвэл идеаль хийн даралт p болон эзэлхүүн V хоёрын үржвэр нь бодисын хэмжээ n (молийн тоо) болон абсолют температур T хоёрын үржвэрээс шууд хамаардаг болохыг идеаль хийн хууль харуулж өгдөг.

:\ pV = nRT, 

энд 
:\ R  -ыг хийн тогтмол гэж нэрлэдэг [8.314 472&nbsp;м3·Па·К−1·моль−1],

Больцманы тогтмолыг оруулж ирсэнээр үүнийг молекулуудын *микро түвшин дэхь* шинж чанаруудыг харуулсан тэгшитгэл болгон хувиргаж байна:

:p V = N k T \,,

энд *N* нь хийн молекулын тоо бөгөөд *k* нь Больцманы тогтмол болно.

## Эшлэл 
Ангилал:Физикийн тогтмол
Ангилал:Термодинамик
Ангилал:Статистикийн физик
Байгалийн хий

**Байгалийн хий** ("Шатдаг хий" гэж нэрлэх нь бий) нь үндсэндээ метанаас тогтсон, шатах ашигт малтмал юм. Байгалийн хийн найрлагад этан, пропан, бутан, пентан зэрэг нүүрсустөрөгчид, бага хэмжээгээр нүүрстөрөгчийн давхар исэл, азот, гели ба хүхэртустөрөгч агуулагдана. Байгалийн хий нь газрын тос ордод газрын тостой хамт, эсвэл дангаараа хийн орд, мөн нүүрсний ордод нүүрсний хий байдлаар тохиолдоно. Анаэробик бактерийн тусламжтайгаар үүсэж буй метанаар баяжсан хийг "биохий" буюу "намгийн хий" гэж нэрлэнэ. Энэ биохий нь төрөл бүрийн намаг, малын өтөг бууц, томоохон хот суурингийн хогийн цэг зэрэгт үүснэ. 

### Химийн найрлага 
Байгалийн хийн гол бүрдүүлэгч нь нүүрсустөрөгчидийн бүлгийн хамгийн хөнгөн, богино молекул болох метан (CH4) байна. Мөн этан (C2H6), пропан (C3H8)ба бутан (C4H10), болон хүхэрт хийнүүд агуулагдана. Байгалийн хий нь гели ялгаж авах үндсэн эх үүсвэр болно. 

Азот, гели, CO2 болон H2S, ус, мөн үнэрт нүүрсустөрөгч маш бага хэмжээтэй байна
. Зарим хийн ордод мөнгөн ус тааралдана. Гэхдээ хийн орд тус бүр дээр хийн найрлага өөр байна.

## Гадаад холбоос 
*American Gas Association - distributor trade group
*CERA - Energy research group's Natural Gas Research
*DOE/EIA Natural Gas Data Page
*Economic History - Manufactured and Natural Gas Industry
*Interstate Natural Gas Association of America - pipeline trade group
*Natural Gas Supply Association - producer trade group
*Oil and Gas Directory
*Oil and Gas Eurasia - Oil and Gas News, Technology and Analysis
*Platt's - Natural Gas Industry News
*Top 20 Greatest Natural Gas Reserves by Country

## Эшлэл 

Ангилал:Шатах ашигт малтмал
Ангилал:Ашигт малтмалын геологи
Гринвич

**Гринвич** нь Их Лондоны зүүн өмнөд хэсгийн хот бөгөөд Гринвич-Лондоны тусгай дүүргийн Темза голын өмнөд эрэгт байрлана. Гринвичийн стандарт цаг нь тус хотын цагийг стандарт болгодог, мөн түүнчлэн "**Маритайм Гринвич**" (Далайн эргийн хот Гринвич) нэрээр ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн, эртний түүхт боомт хот гэдгээрээ алдартай.

## Галерей 

Image:Greenwich_Observatory_1.jpg|Гринвичийн одон орны оргил
Image:Greenwich_Royal_Naval_College-1.jpg|Эзэн хааны тэнгисийн цэргийн дээд сургууль
Image:Greenwich_Visitor_Centre.JPG|Гринвич жуулчдын төв
Image:Cutty_Sark_Xmas_tree.jpg|Катти Сарк
Image:Queens_House_2006.jpg|Күйнс Хаус
Image:St_Alfege.jpg|Сент Алфиж сүм

## Гадаад холбоос 
* Your Online Guide to Greenwich
* Greenwich World Heritage Site — official website

Ангилал:Лондоны дүүрэг
Ангилал:Гринвичийн Хааны Борогийн газар зүй
Ангилал:Тэмза голын суурин
Ангилал:Тэг меридианы суурин
Шатдаг занар

**Шатдаг занар** нь органик бодисын (кероген) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй тунамал чулуулаг юм. Шатдаг занараас түүхий газрын тостой төстэй найрлага бүхий шингэн нүүрсустөрөгч гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд занараас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай ашигт малтмал бөгөөд томоохон ордууд АНУ, Бразил, БНХАУ, Эстонид байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;1012) баррель байна.

Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно.

Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
*Oil Shale. A Scientific-Technical Journal. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X
*Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey
*Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale (requires registration). Retrieved on 2007-08-04 
* 
*
*27th Oil Shale Symposium
* 
* 


Ангилал:Тунамал чулуулаг
Литр

**Литр** нь эзэлхүүнийг хэмжих нэгж бөгөөд "л" үсгээр тэмдэглэнэ. Литр нь олон улсын СИ системийн нэгж биш боловч СИ системийн бусад нэгжүүдтэй хамт хэрэглэгддэг бөгөөд куб метр нь СИ системийн эзэлхүүний нэгж болно. Нэг литр нь 1 куб дециметртэй (дм³) тэнцүү.

## Тодорхойлолт 
Литр нь *1 куб дециметрийн тусгайлсан нэр* учир 1 л ≡ 0.001 м³ байна. 
1000 л = 1 м3.

## Литр ба СИ системийн нэгж 
Литр нь СИ системийн бусад нэгжүүдтэй хамт хэрэглэгдэж болно. 

### Миллилитр 
Миллилитр нь хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг эзэлхүүний нэгж юм. 

## Эзэлхүүн хэмжих бусад нэгжүүд 
## Мөн үзэх 
* Галлон
* Килограмм
* Куб метр

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* BIPM's "SI Brochure"
* BIPM's "(Table 6 -) Non-SI units accepted for use with the International System"
* NIST note on SI units
* NIST recommends uppercase letter L
* UK National Physical Laboratory's "Internationally recognised non SI units" page

Ангилал:Хэмжилтийн нэгж
Баррель

**Баррель** нь шингэний эзэлхүүнийг хэмжих СИ ситемийн бус нэгж бөгөөд хэд хэдэн төрөл байна. Үүнд: 
* **Газрын тосны баррель**: 158.9873 литр буюу 42 америк галлон, эсвэл 34.9723 Британи галлон, 
* **Британийн шар айрагны баррель**: 163.7 литр (36 Британи галлон),
* **Америк шар айрагны баррель**: 117.3 литр (31 Америк галон),  
* **Америкийн, шар айрагнаас бусад шингэнийг хэмжих баррель**: 119.2 литр (31½ америк галлон), 
* **Сомалийн усан баррель**: 200 литр - Африкт ус ба дизель хэмжихэд хэрэглэгддэг нэгж. 

## Ишлэл 
## Гадаад холбоос 
* Crude Oil and Oil Products Conversions
* Oil Industry Unit Conversions
Ангилал:Газрын тос
Ангилал:Хэмжилтийн нэгж
Буве арал

**Буве арал** (, норвеги хэл: *Bouvetøya*) нь Өмнөд Атлантын Далай дахь Норвегийн эзэмшлийн, галт уулан арал. Хүн оршин суудаггүй.

Өмнөд өргөргийн 54 хэм 26 минут, дорнод уртрагийн 3 хэм 24 минутанд байрлана. Талбай нь 58.5км2, эргийн урт 29.6км, хамгийн өндөр цэг нь д.т.дээш 935м өргөгдсөн. 

Ойр орчимд нь өөр арал байдаггүй, далайн дундах "өнчин" арал юм. Өмнөд мөсөн далайгаас мөсөн урсгал хүрдэг. Арлын ихэнх нь мөсөн голоор хучигдсан байдаг бөгөөд хүчтэй шуурга ихтэйн улмаас ургамал ургадаггүй. Оцон шувуу, заан далайн хав зэрэг амьтад амьдардаг.
Усан боомт байхгүй. Цаг агаарын автомат хэмжилтийн станц бий. 1971 онд Норвегийн вангийн зарлигаар тус арлыг бүхэлд нь байгалийн нөөц газар болгожээ. 

1739 онд Францын тэнгисийн цэргийн адмирал Жан Батист Шарль Буве де Лозье (Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier) анх арлыг нээсэн боловч аралд хүрэхэд тун хэцүү тул дахин нягталж чадалгүй, нэг хэсэг тийм арал байдаг эсэх нь эргэлзээтэй байсан. 1770-аад онд хэд хэдэн удаа дахин тус аралд хүрсэн тухай мэдээ түгсэн бөгөөд 1925 онд Английн Норрисоор ахлуулсан баг анх удаа Буве арал дээр хөл тавьжээ.

1927 онд Норвегичууд тус аралд хөл тавин, урц босгож, өөрийн эзэмшлийнх болгосныг бусад улсууд 1930 онд хүлээн зөвшөөрсөн аж.

## Байрлал, газрын зураг 
225px|thumb|Буве арлын байрлалthumb|210px|Буве арлын газрын зураг

## Уур амьсгал 
## Цахим холбоос 
* 

## Эшлэл 

Ангилал:Өмнөд Атлантикийн арал
Ангилал:Норвегийн харьяа арал
Ангилал:Норвегийн харьяа нутаг
Ангилал:Бамбай галт уул
Ангилал:Британийн колоничлолын түүх
Ангилал:Тивийн харьяалалгүй арал
Геохронологи

**Геохронологи** нь чулуулаг, амьтан, ургамлын чулуужсан үлдэгдэл, тунадсын үнэмлэхүй насыг судалдаг (тодорхойлдог) геологийн салбар ухаан юм. 

Геохронологи нь биостратиграфиас өөр болно. Биостратиграфи нь тунамал чулуулагт агуулагдаж буй амьтан, ургамлын үлдэгдлийн ассиоциац дээр тулгуурлан тухайн чулуулгийн харьцангуй насыг тодорхойлно. 

## Геохронологийн нэгжүүд 
Геохронологийн үндсэн нэгжүүд:
*Эон - жишээлбэл, Фанерозой
*Эрин - жишээ, Палеозой
*Галав - жишээ нь, Ордовик
*Эпохи - жишээ нь, Ордовик

## Үнэмлэхүй нас тогтоох аргууд 
Үнэмлэхүй нас тогтоодог гол арга нь цацраг идэвхт (тогтворгүй) изотопиудын задралыг хэмжиж тодорхойлдог аргууд юм. 

Хэд хэдэн төрлийн тогтворгүй изотопиудыг үнэмлэхүй нас тогтооход ашиглана. Үүнд: 
* Цацраг идэвхт нүүрстөрөгчөөр үнэмлэхүй нас тогтоох арга- Энэ арга нь нүүрстөрөгч-14-ийн задралыг хэмжиж, органик материалын насыг тогтооно. Тодорхойлох дээд хязгаар нь сүүлийн 50,000 жил байна.  
* Уран-Хар тугалгаар үнэмлэхүй нас тогтоох арга - Чулуулаг дахь уран ба хар тугалгын хоёр изотопийг (Pb-206, Pb-207) хэмжих замаар нас тогтооно. Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг аргуудын нэг юм. Энэ аргыг 1 сая жилээс залуу чулуулагт хэрэглэхгүй. 
* Уран-Торигоор үнэмлэхүй нас тогтоох арга - Энэ аргаар хэдэн жилээс 700,000 жил хүртэлх хүрээнд нас тогтоох боломжтой. 
* Кали-Аргон ба Аргон-Аргоноор үнэмлэхүй нас тогтоох арга - Энэ хоёр арга нь өргөн хэрэглэгддэг арга юм. Бүх төрлийн чулуулгийн үнэмлэхүй насыг энэ аргаар тодорхойлж болно. 

Дээр дурдсан аргууд нь хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг аргууд бөгөөд эдгээрээс өөр аргууд бас байна.

## Эшлэл 
*Dalrymple G.B., Grove M., Lovera O.M., Harrison, T.M., Hulen, J.B., and Lanphere, M.A. (1999),"Age and thermal history of the Geysers plutonic complex (felsite unit), Geysers geothermal field, California: a 40Ar/39Ar and U–Pb study", Earth Planet. Sci. Lett.  v. 173 p. 285–298.
*Dickin, A. P. (1995). *Radiogenic Isotope Geology*. Cambridge, Cambridge University Press. ISBN 0-521-59891-5
*Faure, G. (1986). *Principles of isotope geology*. Cambridge, Cambridge University Press. ISBN 0-471-86412-9
*Faure, G., and Mensing, D., (2005), "Isotopes - Principles and applications". Third Edition. J. Wiley & Sons. ISBN 0-471-38437-2
*Lowe, J.J., and Walker, M.J.C. (1997), *Reconstructing Quaternary Environments* (2nd edition). Longman publishing ISBN 0-582-10166-2
*Ludwig, K.R., and Renne, P.R., (2000) "Geochronology on the Paleoanthropological Time Scale", Evolutionary Anthropology 2000,v. 9,Issue 2, p. 101-110.
*Renne, P.R., Ludwig, K.R., and Karner,D.B. (1998), "Progress and challenges in geochronology", Science Progress, v. 83 No. 1, p.107-121.
*Renne, P.R., Sharp, W.D., Deino. A.L., Orsi, G., and Civetta, L. )1997) "40Ar/39 Ar Dating into the Historical Realm: Calibration Against Pliny the Younger".  Science, v. 277,  p. 1279-1280.
*Smart, P.L., and Frances, P.D. (1991), ''Quaternary dating methods - a user's guide''. Quaternary Research Association Technical Guide No.4 ISBN 0907780083 

## Мөн үзэх 
*Геологийн цаг тоолол
*Изотопи
Берингийн тэнгис

**Берингийн тэнгис** (, ) нь Камчаткын хойг ба Чукотын хойг, Аляска, Аляскын хойг, Алеутын арлуудаар хашигдсан, Номхон далайн хамгийн хойд талын тэнгис. Берингийн хоолойгоор Умард мөсөн далайгаас тусгаарлагдана.

Сент Лоренс арал, Прибилофийн арлууд зэрэг арлуудтай. Нийт талбай нь 2 сая 310 мянган км2. 

Европчуудаас анхлан Еврази  ба Америкийн эх газрууд нь далайгаар тусгаарлагдсан болохыг нотолсон Витус Берингийн нэрээр нэрлэгджээ.


Ангилал:Номхон далайн тэнгис
Ангилал:Аляскын ус зүй
Торгоны зам

thumb|Торгоны зам
**Торгоны зам** (монгол бичиг: ; , )  Газар дундын тэнгисээс төв Азиар дамжин, зүүн Азийг жин тээдэг замыг эртний үед нэрлэдэг байсан. 2000 гаруй жилийн өмнөөс ашиглаж байсан “Торгоны их зам” нь эртний Хятадын Хан улсын нийслэл Чанань (Иань) хотоос гараагаа эхэлж, Ганьсу муж, Синь цзя хотуудаар өртөөлөн Дундад Азийн улс Энэтхэг, Перс, Араб, цаашаа Газар дундын тэнгис, Ром, Франц хүрдэг байжээ.  

Чингис хаан “Их засаг” хуульд “Монголын газар нутгаар дайран өнгөрч буй худалдааны жингийн цуваа нь дайсан орных байсан ч довтолж үл болно” хэмээн заасан байдаг ба тэдгээр худалдаачдыг орд өргөөгөөрөө дайруулан дэлхий дахинд болж буй бүхий л үйл явдлыг худалдаачдын ярианаас сонсож “мэдээлэл цуглуулдаг” байжээ.    

Дэлхийн аль ч орны худалдаачдыг өөрийн нутгаар дайран өнгөрөхөд нь цэргээр хамгаалуулахаас гадна орд өргөөндөө урьж, худалдаалж буй барааг нь өндөр үнээр худалдан авах зэргээр тэднийг дэмждэг байв. Италийн аялагч Марко Поло энэхүү замаар аялж европчуудад Хятадын баялгийн талаар мэдээ хүргэжээ. Эзэнт гүрэн сулран доройтох хүртэл энэхүү замаар худалдаа наймаа хийдэг байсан байна. 1498 онд Васко да Гама Европоос Энэтхэг хүрэх далайн зам нээснээс хойш энэхүү Торгоны замын (хуурай газрын) ач холбогдол эрс буурсан байна.

Торгоны зам нь НТӨ 115 оноос XIII зуун хүртэл хамгийн чухал худалдаа арилжааны үндсэн зам байсан юм. Торгоны замаар зөвхөн худалдаачид, цэргүүд зорчиж байсангүй, харин бүхэл бүтэн соёл, нээлт, шашин шүтлэг зүүнээс баруун руу, баруунаас зүүн зүг рүү чиглэн “зорчиж“ байв.

Торгоны зам түүхийн урт хугацаанд “Тэмээн жингийн зам”, “Худалдааны их зам”, “Номингийн зам”, “Дармаа раднаа буюу Ном буян эрдэнийн зам” гэх мэтээр нэрлэгдэж байжээ. Харин монголчууд өөрсдөө “Ариун мөргөлийн”, “хар элсний”, “түмэн уртын зам” хэмээн нэрлэж байсан түүхтэй.

1987 онд НҮБ-ын соёл боловсрол шинжлэх ухааны салбар байгууллага Юнеско Торгоны замын талаар иж бүрэн судалгаа хийх төсөл боловсруулжээ.

## Нэрийн гарал 
19-р зууны германы газарзүйч Фердинанд фон Рихтхофен өөрийн "China" (*Хятад* 1-р дэвтэр, 1877 он) хэмээх бүтээлдээ германaaр *Seidenstrasse* буюу "торгоны зам" хэмээх утгатай үгийг анх ашигласан байдаг боловч бүр түүнээс өмнө Византын эзэнт гүрний үед түүнтэй ижил нэршлийг хэрэглэж байжээ.

Торгоны зам хэмээх нэрийг эхэн үед Дорнод Туркестан (одоогийн Хятадын Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон)-ыг зүүнээс баруун тийш огтолсон худалдааны зам хэмээх утгаар хэрэглэдэг байсан боловч хожмоо Хятадаас эхтэй олон улсын худалдааны замын ерөнхий нэр болон хувирсан байна.

## Цахим холбоос 
* "Торгон зам" сан (англи хэлээр)
* Торгоны замын түүх
* Торгоны зам


Ангилал:Түүхэн зам
Ангилал:Төв Ази
Ангилал:Төв Азийн түүх
Ангилал:Караван
Ангилал:Азийн зам
Ангилал:Европын зам
Ангилал:Хятадын зам
Ангилал:Урьдын худалдааны зам
Осакагийн Их Сургууль

**Осакагийн их сургууль** (大阪大学)　- Японы улсын ууган их сургуулиудын нэг мөн. 1869 онд анх байгуулагдсан.
Осакагийн иx сургууль нь 11-н факультеттай.

Ангилал:Японы их сургууль
Ангилал:Осака аймгийн дээд сургууль
Ангилал:Сүйта
Ангилал:1931 онд байгуулагдсан
Анархизм

**Анархизм** ( - үл тоомсорлохуй) — хүн эрх чөлөөгөө эдлэхэд төр үргэлж саад болдог учир аливаа нэгэн албадлага, хууль дүрэм үгүйгээр нийгэм нь оршин тогтнох ёстой гэсэн үзэл. Анархистууд “Акефалес”-ийг (балар эртний удирдлагагүй нийгмийн тогтолцоо) орчин үеийн нийгэмд дахин сэргээж болно хэмээн үздэг. Улс төрийн шинжлэх ухаанд анархизмыг  “ёс суртахуун хийгээд улс төрийн замбараагүй байдал” гэж үзэх хандлага түгээмэл байдаг. Гол төлөөлөгч нь Бакунин, Махно гм.


Ангилал:Нийгмийн гүн ухаан
Ангилал:Төрийн гүн ухаан
Фашизм

**Фашизм** () нь "багц" гэсэн утгатай итали үгнээс гаралтай улс төрийн үзэл баримтлал. Үндэсний үзлийг хэт баримталсан нэг үндэстнийг хэт өргөмжилсөн үзэл юм.

## Үүнийг бас үзнэ үү
* Популизм
Кирилл бичиг

**Кирилл үсэг** (Болгар хэл: *Кирилица*) нь үсэгт бичиг бөгөөд түүнийг голчлон славян угсааны ард түмний дунд болон буюу европ болон азид хэрэглэдэг. Энэ бичгийг Кирилл Салиникийн (826-869) нэрээр нэрлэсэн боловч тэрбээр кирилл үсгийг бус түүний өмнөх глаголит цагаан толгойн үсгийг зохиосон юм. Кирилл үсгийг өөрөөр **кириллица** эсвэл **азбука** (а славян хэлээр аз, б-г мөн славян хэлээр буки) буюу цагаан толгойн эхний хоёр үсгээр нь бас нэрлэдэг.

## Түүх
### Үүсэл
Хэдийгээр Кирилл, Мефодий хоёрыг глаголит цагаан толгойг зохиогчид гэж үздэг боловч кирилл үсгийн зохиогчийн хувьд нь өнөөг хүртэл академичдын маргааны сэдэв байдаг. Кирилл үсгийн нэр нь Кириллийн нэрийг зүүх боловч үүссэн түүхийн хувьд 10-р зууны дундуур зүүн болгарын Велики Преслав дахь хааны ордонд зохиогдсон ажээ. Тэгэхээр түүнээс 100 гаран жилийн өмнө амьдарч байсан Кирилл болон Метод нарын зохиогчийн эрх нь хамааралгүй болно.

## Хэрэглээ
Кирилл үсгийг 30 гаруй улсад ашиглаж байгаа бөгөөд өөрсдийн хэлний онцлог, дуудлага хөгд тохируулан үсэг нэмж хэрэглэж байна.

### Кирилл цагаан толгой
Кирилл үсгийг албан ёсны цагаан толгойгоор ашигладаг хэлнүүд гэвэл:
*Славян хэлнүүд: Болгар, Беларусь, Македон, Орос, Русин, Серби, Украин
*Славян бус хэлнүүд: Абхаз, Башкир, Ерзя, Казах, Килдин, Сами, Коми, Киргиз, Мари, Мокша, Монгол, Оссет, Романи (зарим аялгад), Якут, Тажик хэл, Татар, Тлингит (сүмийн текст бичихэд), Туван, Удмурт, Узбек, Юуйт (Сибир Юпик хэл), Юпик (Аляскад)

### Бичгийн хэв
## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Цагаан толгой
Ангилал:Бичиг үсэг
Ангилал:Славян хэлнүүд
Улс төрийн нам

**Улс төрийн нам** (англи. *A political party,* орос. *Политическая партия,* франц*. Un parti politique,* испани. *Un partido político,* герман. *Eine politische Partei* ) - Үзэл бодлоороо эвлэлдэн нэгдсэн бөгөөд засгийн эрхийг авах эцсийн зорилготой хэсэг бүлэг хүмүүсийн албан ёсны нэгдэл юм. Улс төрийн нам нь тухайн улсын сонгуульд нэр дэвшигчидээ өрсөлдүүлэх ажлыг зохицуулдаг байгууллага юм. Намын гишүүд улс төрийн талаар ижил төстэй үзэл бодолтой байх нь түгээмэл бөгөөд намууд тодорхой үзэл суртал, бодлогын зорилтуудыг дэвшүүлж болно.

Улс төрийн намын үндсэн үүргүүд:
* Нийгмийн үүрэг - иргэдийн ашиг сонирхлыг нэгтгэн тодорхойлохыг эрмэлздэг бөгөөд тэдний хүсэл зоригоо илэрхийлэх арга замыг "зааж" өгөн тэдний шаардлагыг тодорхой зохих түвшинд гаргадаг (хурал, жагсаал, цуглаан зохион байгуулахаас эхлээд хувьсгалд уриалан дууддаг).
* Үзэл суртлын үүрэг - нийт нийгмийн гишүүд болон өөрийн гишүүддээ улс төрийн тодорхой үзэл баримтлалыг (либерал, консерватив, социал-демократ, фашист, Коммуннист гэх мэт) санал болгож итгэл үнэмшил болгосноор өөрсдийн боловсруулсан нийгмийн өөрчлөлтийн стратегиа дэмжүүлэх.
* Улс төрийн үүрэг (Сонгуулийн үүрэг, Удирдлагын үүрэг) - төрийн сонгуульд оролцож засаглах эрх мэдэл болон түүнд оролцох эрх авах, төрийн бодлогыг тодорхойлох, төрийн албан тушаалд өөрсдийн хүмүүсийг бэлтгэн байршуулах.
* Улс орны болон ард түмний эрх ашигт нийцүүлэн ажиллах.

Монгол Улсын иргэдийн эвлэлдэн нэгдэх эрхийг хангах зорилгоор улс төрийн нам /цаашид “нам” гэх/ байгуулах, үйл ажиллагааг нь зогсоох, тараах, улсын бүртгэлд бүртгэх, намын зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоож, үүнтэй холбогдон үүсэх харилцааг зохицуулах зорилгоор **Монгол Улсын улс төрийн намын тухай хууль** гарсан байдаг.

## Мөн үзэх
*Монгол Улсын улс төрийн намууд

Ангилал:Байгууллагын хэлбэр
Ангилал:Намуудын систем
Усан онгоц

**Усан онгоц** нь далай, тэнгис, гол, мөрөн, нуураар ачаа, хүн тээвэрлэх зориулалт бүхий усан замын тээврийн хэрэгсэл юм. Орчин үеийн харьцангуй том хэмжээт онгоцыг хөлөг онгоц, дундад зууны дарвуулт онгоцыг дарвуулт онгоц хэмээдэг.
Мөн усан хил хязгаартай улс орнуудын нутаг дэвсгэрээ хамгаалах бусдыг эзлэн түрэмгийлэх зорилго бүхий байлдааны төрөл бүрийн хөлөг онгоц байдаг.

## Цахим холбоос
Давид Бен-Гурион

**Давид Бен-Гурион** (Еврей хэл: דָּוִד בֶּן-גּוּרִיּוֹן‎, **Давид Грюн** (идиш. ‏דוד יוסף גרין‏‎); 1886 оны 10 сарын 16 - 1973 оны 12 сарын 1) нь өнөөдрийн Израил улсыг үндэслэгчдийн нэг, Израил улсын анхны ерөнхий сайд. Тэрээр 1935 оноос 1948 онд Израил улс байгуулагдах хүртэл Палестин дахь еврей нийгэмлэгийн тэргүүлэгч удирдагч байсан бөгөөд Израил улсыг 1954–55 онд богино хугацааны завсарлагаатай 1963 он хүртэл удирджээ.

Бен-Гурион хожим Польшийн бүрэлдэхүүнд орсон Оросын эзэнт гүрний Плонск хотод (польш. *Płońsk*) 1886 онд төржээ. Бага наснаасаа тэрээр Израил, Еврей нутгийн талаар онцгой мэдрэмжтэй байсан. Түүний аав Плонск дахь Ховевей Сион хөдөлгөөний идэвхтэн байжээ. Давид бага наснаасаа эхлэн еврей хэл сурч, залуучуудыг эх орон руугаа буцаах ажилд бэлтгэж байжээ. 

1906 онд Палестинд нүүж ирсэн байна.

1910 онд Бен-Гурион Поали Сион-Ахдут намын Иерусалимын хэвлэлийн газрын редактороор ажиллаж байв. Тэрээр анхны нийтлэлдээ Ромын эзэнт гүрний легионуудын эсрэг дайнд Иерусалимын сүүлчийн хамгаалагчдын нэг байсан "Бен-Гурион" хэмээх нууц нэр авсан байна. 

1911 оны 11-р сарын 7-нд Бен-Гурион Салоникид ирсэн бөгөөд Турк хэл сурч, дараа нь Истанбулд хуулийн чиглэлээр суралцахаар төлөвлөжээ. Бен-Гурион Палестины еврейчүүд Туркийн иргэншлийг хүлээн зөвшөөрч, эзэнт гүрний төрийн байгууллагуудаар дамжуулан эрх ашгийнхаа төлөө тэмцэх ёстой гэж үзэж байв. Тэрээр Туркийн парламентын депутатад нэр дэвшиж, сонгогдвол Палестин дахь еврейн төрт ёсны хөгжилд хувь нэмрээ оруулах зорилготой байв.

Тэрээр 1912 онд Станбулын Их сургуулийн хуулийн ангид амжилттай элссэн байна. 

Дэлхийн нэгдүгээр дайн дууссаны дараа Бен-Гурион Израилын нутагт еврейчүүдийн бие даасан өөрийн гэсэн бүтцийг бий болгох зорилго тавьсан бөгөөд энэ нь еврейчүүдийн суурьшлын түшиц газар болох ёстой байсан ажээ.

1930 онд "Ахдут ха-Авода" болон "ха-Поэль ха-Цаир" гэдэг улс төрийн намууд нэгдэж 1933 онд Израилын газар нутгийн хөдөлмөрчдийн – МАПАЙ нам байгуулжээ.

1946-1948 он хүртэл - Бен-Гурион Еврейн хамгаалалтын хүч (арми) байгуулах, олон улсын дипломат үйл ажиллагаанд өөрийгөө зориулжээ. 1948 оны 5-р сарын 14-нд Бен-Гурион улс байгуулагдсанаа тунхаглаж, 1949 оны 1-р сарын 25-нд болсон сонгууль хүртэл ажилласан түр Засгийн газар байгуулжээ. 

Ангилал:Израилын ерөнхий сайд
Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Израилын боловсролын сайд
Ангилал:Израилын зам тээврийн сайд
Ангилал:Израилын хууль зүйн сайд
Ангилал:Израилын тусгаар тогтнолын тунхаглалыг үзэглэгч
Ангилал:Кнессетийн гишүүн
Ангилал:Социал демократ намын хүн
Ангилал:Мапай Намын гишүүн
Ангилал:Негев
Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн
Ангилал:Тел-Авив Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Хаганын хүн
Ангилал:Цагаач
Ангилал:Израилчууд
Ангилал:1886 онд төрсөн
Ангилал:1973 онд өнгөрсөн
Акбар

газрын зураг]]
**Акбар** (, (Агуу байдал, агуу их гэсэн утгатай)Jalāl al-Dīn Muhammad Akbar., 1542 оны 11 сарын 23-нд төрсөн -1605 оны 10 сарын 13-нд нас барсан) Энэтхэгийн нутагт байсан Монгол угсааны **Их Могол Улсын** 3 дахь хаан (1556-1605 онд эрх барьсан). Өвөг эцэг Бабурынхаа үндэслэн байгуулсан ханлигийг жинхэнэ эзэнт гүрэн болтол нь хөгжүүлж чадсан гарамгай удирдагч бөгөөд **Их Акбар** (Akbar the Great) гэгддэг. 
Акбар хаан нь Энэтхэгийг үндсэнд нь нэгтгэн нэг хаант улс болгон моголчуудын байлдан дагууллыг дуусгасан бөгөөд улс орноо хөгжүүлэх тал дээр нэгдсэн бодлого барьж хэрэгжүүлсэн авъяаслаг төрийн их зүтгэлтэн байв. Өөрөө Исламын шашинтан байсан боловч эзлэгдсэн хинду шашинтуудыг нэг адил үзэж, дарлан хавчдаггүй байснаараа ард түмнийхээ дунд асар их нэр хүндтэй байсан бөгөөд түүний гол зөвлөх нь бярман Бийрбал байсан байна.

Ангилал:Моголын хаан
Ангилал:16-р зууны ноёрхогч
Ангилал:17-р зууны ноёрхогч
Ангилал:1542 онд төрсөн
Ангилал:1605 онд өнгөрсөн
Быдгощ

**Быдгощ** () нь Польшийн хот. Хуучнаар Быдгощ муж, өдгөөгийн Куяв-Помер мужийн төв. Герман нэр нь **Бромберг** (**Bromberg**). Хүн ам нь 368 мянга.

## Газарзүйн байршил 
Висла мөрний салаа болох Брда голын эрэг дээр байрладаг. Мөн Быдгощийн сувгийн зүүн үзүүрт байрлах бөгөөд эх газрын хот боловч усан тээврийн гол зангилаа хотуудын нэг юм.

## Түүх 
1238 онд түүхийн дурсгал бичигт анх удаа Быдгощ хэмээх нэр дурьдагдсан байдаг. 1346 онд Пястийн хаант улсын III Казимир хаан хот хэмээн хүлээн зөвшөөрчээ. 14-р зууны сүүлчээр бий болсон Ягеллоны хаант улс Польшийн газар нутгийг Балтын тэнгис хүртэл тэлсэн бөгөөд түүний үр дүнд хотын худалдаа арилжаа ихээр хөгжжээ.

1772 онд Польшийн хуваалтаар Пруссийн эзэмшилд шилжсэн байна. Удалгүй Быдгощийн сувгийг ухаж, улсын баруун хэсэгтэй усан замаар холбогдов. 19-р зууны эхээр Наполеон Бонапарт Пруссийг Иена-Ауэрштадтийн тулалдаанд ялж, Тильзитийн гэрээ байгуулагдсан юм. Тус гэрээ ёсоор Варшавын вант улс байгуулагдаж, Быдгощ хот нь тус улсын харьяанд оржээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Герман улс ялагдсанаар Быдгощ хот нь дахин Польшийн бүрэлдэхүүнд багтсан юм.

## Ах дүү хотууд 
* , Черкасы
* , Кременчук
* , Манхайм
* , Перт
* , Павлодар
* , Вильхелмсхафен
* , Нингбо
* , Хартфорд
* , Патрас
* , Крагуевац
* , Режжио Эмилиа
* , Темпе

## Гадаад холбоос 
* Албан ёсны сайт (Польш хэлээр)
* Быдгощийн сувгийн албан ёсны сайт (Польш хэлээр)

Ангилал:Польшийн хот
Намибийн цөл

thumb|250px|Намибийн цөл

**Намибийн цөл** () нь Намиби улсын Атлантын далайн эрэг орчимд байх цөл. Талбай нь ойролцоогоор 50,000км². Дэлхийн хамгийн эртний цөл гэж үздэг. Атлантын далайн хойшоо чиглэлтэй хүйтэн урсгал болох Бенгуела урсгалын нөлөөгөөр үүссэн баруун эргийн цөл юм. Ихэвчлэн өтгөн мананд хучигдсан байдаг. Эргийн орчмын далай нь хүчтэй салхи элбэгтэй тул далайн эргээр сүйрсэн онгоцны элсэнд булагдсан үлдэгдэл, урсгалд шидэгдсэн халим зэрэг нь олон тоотой олддог онцлогоосоо болоод "Араг ясны эрэг" хэмээн нэрлэгдэх нь ч бий.

Намибийн цөлд Бранденбург (Branden-burg = Дөлөн уул) хэмээх томоохон баянбүрд бий.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Африкийн цөл
Ангилал:Намибийн газар зүй
Хур тунадас

**Хур** буюу **Хур тунадас** - дэлхий дээрх усны эргэлтийн системийн, тэнгэрээс ус бууж ирэх үзэгдлийг нэрлэсэн цаг агаар судлалын хэллэг. Газрын гадарга, далай тэнгисийн гадаргаас ууршсан чийг нь **усны эргэлтийн явцаар буцаж хур тунадас болон бууна**. Нэг жилийн туршид дэлхий дээр 1 метр зузаан усан давхарга бороо, цас байдлаар бууж байдаг гэж тооцоолжээ. Бороо, цас зэргийг заах бөгөөд мөндөр мэтийн хатуу төлөвт орсон ус ч мөн энэ ойлголтод багтана. Хур тунадасны үзэгдлийн үр дүнд унасан усны хэмжээ нь **хур тунадасны хэмжээг** илэрхийлнэ.

## Хур тунадасны ангилал 
Бороо- Янз бүрийн хэмжээний усан дуслаас бүрдэх ба ихэвчлэн борооны давхраат үүлнээс орох боловч бага хэмжээний бороо өндрийн давхраат, давхраат бөөн үүлнээс орж болно. (Аадар бороо, Шиврээ бороо)

Цас- Цасан талстуудаас бүрдэх бөгөөд борооны давхраат үүлнээс болон өндрийн давхраат, давхраат бөөн, давхраат үүлнээс ордог тунадас. (Нойтон цас, Цасан туйлаадас, Цасан шамрага, Мөсөн туйлаадас)

Мөндөр- маш тунгалаг бөөрөнхий мөсөн ширхэг.

## Газрын гадарга дээр үүсдэг тунадасны төрлүүд 
Шүүдэр- Дулааны улиралд агаарын доод давхарга манангүй үед үүсдэг жижиг усан дуслууд бөгөөд агаарт чийг ихэдсэнээс болж үүсдэг.

Хяруу- Температур буурсанаас болж үүсдэг мөсөн талстууд.

Цан- Шүүдэртэй адил замаар үүсэх боловч хасах температуртай болсон үед үүснэ. Ингэхдээ ямар нэгэн гадарга дээр тухайлбал цонхны шилэн дээр үүснэ.

Мөстлөг- Хүйтэн үед бороо, шиврээ бороо, манангийн хэт хөрсөн дуслууд хүйтэн гадаргад унан хөлдснөөс үүссэн мөсөн бүрхүүл. Голдуу 0 ээс -30 хүйтэн байхад үүснэ.

Сагсарга- Модны мөчөр, шонгийн төмөр утсан дээр үүсдэг цантай төстэй сэгсгэр цагаан талстыг хэлнэ.

## Хур тунадас орох явц 
Далай болон нуур, цөөрөм, эх газраас ууршсан ус агаарт дээш хөөрөн, температур нь тодорхой хэмжээнд хүртэл буурахад үүл болно. Үүлнээс бороо, цас зэрэг хэлбэрт орсон ус доошилж, дэлхийн гадаргуу руу буцаж ирнэ. Агаарт тунадас үүсэх үйл явц нь чийглэг агаар өгсөх хөдөлгөөнд орсноор адиабатаар хөрч чийгээр ханасан байдалд хүрэн конденсацид орж, цаашид усан услууд нь сублимацлагдан томорсоор жингээ даахгүй хэмжээнд хүрч хүндийн хүчээр тунадас болон унадаг.
* Цаг агаар

## Үгийн тайлбар 
Сублимацлагдан- хатуу төлвөөс шууд хийн төлөвт шилжихийг сублимац буюу нэрэх үзэгдэл гэнэ.

Конденсацид- усны уурын өтгөрөл
Байт харваа

thumb|333px|Байт харвааны тамирчид
**Байт харваа** () нь нум ба сум ашиглан байг онож өрсөлддөг спорт юм.

## Нумны хэлбэр ба төрөл 
Байт харваа нь 2 төрөлтэй бөгөөд компаунд ба рекурв юм. Одоогийн байдлаар Рекурв төрөл нь бүх төрлийн тэмцээн уралдаанд оролцож байгаа бөгөөд Компаунд төрөл нь шинэ тутам хөгжиж байгаа ба одоогоор Олимпын тоглолтоос бусад бүх түвшний уралдаан тэмцээнд ордог болоод байна.

Байт харвааны нум нь хараа кликр ачаа гол гичэр хөвч кноп зэргээс бүрдэнэ. Мэргэжлийн нум 2-оос 3 кг байх ба сургалтын нум нь 700 граммаас эхлэнэ. 9 наснаас эхэлж хичээллэж болно. Туслах хэрэгслийн хувьд сум саадаг хуруу цээж шууны хамгаалалт нумны уяа зэрэг хэрэглэгдэнэ. Хэрэгслийн хувьд харьцангуй өртөг өндөртэй. Сүүлийн жилүүдэд байт харвааны спорт техник хэрэгсэл тамирчдын ур чадвар маш сайн болж байна.

## Харвах арга
# Stance
# Set
# Nocking
# Set up
# Drawing
# Full Draw 
# Release
# Follow Through

## Байт харвааны спорт Монголд
Монголчууд эртнээс нааш сур харваагаар өрсөлдөж, эрийн гурван наадмын нэг хэмээж ирсэн тул байт харвааны спорт их спортын төрлүүд дундаас анхлан хөгжсөн спортуудын нэгэнд зүй ёсоор тооцогдоно. Монгол улсаас дэлхийн аварга цол хүртсэн анхны тамирчин (Д.Дэмбэрэл), паралимпийн анхны аварга (Д.Баатаржав) ч байт харвааны спортоос төрөн гарсан билээ. Топ-4 гэгдэх спортын төрлүүдээс гадна амжилт гаргах боломжтой спортын нэг нь байт харваа юм.

## Цахим холбоос

Ангилал:Буудлагын спортын төрөл
Ангилал:Олимпын спортын төрөл
Уоркстейшн

Инженерийн, техникийн, шинжлэх ухааны тусгай хэрэглээнд зориулагдан бүтээгдсэн, өндөр хүчин чадалтай микрокомпьютерыг workstation гэнэ.

Эдгээр компьютерууд нь дотоод сүлжээтэй холбогдсон байдаг бөгөөд хэрэглэгчдийн үйлдлийн системийг ажиллуулах горимтой байдаг тул зөвхөн нэг л хүн тухайн үед хэрэглэх боломжтойгоор төлөвлөгдсөн байдаг. Майнфрайм компьютер (гол толгой) болон сүлжээнд холбогдсон компьютерийн хоорондох бүх хамаарлыг ашиглаж байгааг мөн workstation гэж тайлбарлаж болох юм. 1990-ээд оны эхэн үед дүрсийг хөдөлгөөнд оруулах 3D графикт хувьсал хийсэн Sun Microsystems, Silicon graphics, Apollo computer, DEC, HP, IBM зэрэг өнгөрсөн болоод өнөө үеийн компаниуд энэ төрлийн техник хангамжийг санал болгодог.

Workstation компьютерын графиктай ажиллах боломж, үйлдлийн хурд, санах ойн багтаамж, олон даалгавартай нэгэн зэрэг ажиллах чадвар зэрэг нь персонал компьютерээс илүү давуу байна.

Workstation компьютер нь ихэвчлэн нарийн төвөгтэй 3D график дизайн, инженер техникийн загварчлал, математик тооцооны дүрслэл хийхэд ашиглагдана.

Ер нь ямар компьютерыг workstation гэж үзэж болох вэ?

Өндөр хүчин чадалтай CPU.
Аппаратын төвшиндөө хөвөгч цэгтэй тоо буюу бодит тоотой ажиллах процессыг дэмждэг.
Өндөр багтаамж бүхий СО.
Unix буюу Unix-төст үйлдлийн систем.
Аппаратын төвшиндөө 3D графикийг дэмждэг.
Өндөр хурдтай сүлжээ (100мбит буюу түүнээс их).
Том дэлгэц (17"-21") болон өндөр ялгах чадвар.
Дээд зэргийн найдвартай эд анги, компонентууд. Workstation компьютерыг тусгай зориулалтаар хэдэн цаг, хэдэн өдрийн туршид унтраалгүйгээр байнгын өндөр ачаалалтай горимд ашиглах учраас техник хангамж нь маш найдвартай, чанартай байх ёстой. Ийм эд ангиудыг хэрэглэгчийн зах зээл дээрээс олно гэдэг бэрхшээлтэй. Тийм ч учраас хувь хүн юм уу жижиг үйлдвэрлэгчдийн угсарсан workstation гэж бараг л байдаггүй. Ихэвчлэн Hewlett-Packard, IBM, Sun Microsystems, Dell г.м. том компаниуд л workstation угсардаг.
Техник хангамж болон үйлдлийн системийн нягт уялдаа холбоо. Ихэнх үйлдвэрлэгчид workstation-ыхаа техник хангамж болон үйлдлийн системийг хоёуланг нь хийдэг.

PC-ийн эрчимтэй хөгжлөөс шалтгаалан PC болон workstation компьютерын хоорондох чанар ба үнийн ялгаа багасч байгаа юм. Дээр дурдсан үзүүлэлтүүдийн сүүлийн хоёр нь workstation компьютерын онцлогийг илтгэсэн үзүүлэлтүүд хэвээр байгаа юм.

Ангилал:Микро компьютер
Фон Нейманы зарчмууд

1945 онд ENIAC нэртэй электрон компьютер (электрон эд ангиудаас бүтсэн, тоон системээр ажилладаг төхөөрөмж) АНУ-д бүтээгдсэн байна.

Уг компьютерын сул болон давуу талуудыг судалсан унгар гаралтай америк математикч Жон фон Нейман (John von Neumann) болон түүний хамтрагчид Голдштейн (Goldstain) ба Беркс (Berks) нар “The preliminary discussion of the logical design of the electronic computing device" буюу “Тооцоолох электрон төхөөрөмжийн ажиллах зарчмын тухайд” нэртэй судалгааны тайлангаа 1946 онд хэвлүүлсэн байна.

Энэ тайланд дурдаж, дэвшүүлсэн санаанууд нь орчин үеийн компьютерын хөгжлийн үндсийг тавьсан юм. Эдгээрийг Фон Нейманы зарчим (von Neumann principles) гэдэг.

Фон Нейманы зарчмуудаас дурдвал:

Компьютер нь хоёртын тооллын системд ажилладаг байх нь зүйтэй юм.
Програм ба өгөгдөл нь компьютерын санах байгууламжид хамтдаа хадгалагдах байх нь зүйтэй юм.
Програм ба өгөгдөл нь санах байгууламжид хоёртын тоогоор кодлогдон хадгалагдана. Тиймээс хадгалалтын төвшиндөө, програм ба өгөгдлийн хооронд ялгаа байхгүй.
Компьютерын тооцоо хийдэг хэсгийн шууд гүйцэтгэж чадах арифметик үйлдэл нь зөвхөн нэмэх үйлдэл байх нь зүйтэй юм. Бусад үйлдлүүд нэмэх үйлдлээр илэрхийлэгддэг байна.
Байттай ажиллахдаа бүх биттэй нь нэгэн зэрэг харьцдаг байх нь зүйтэй юм. Үүнийг тооцооны параллель зарчим гэнэ.
Санах байгууламжийн мэдээлэл унших, бичих хурд нь компьютерын тооцоо хийх хэсгийн мэдээлэл боловсруулах хурдаас олон дахин бага байдаг. Адил эрэмбийн хурд бүхий санах байгууламж бүтээх нь бэрхшээлтэй юм. Тиймээс санах байгууламжийг олон давхаргат зохион байгуулалт (hierarchic organization) бүхий хийх нь зүйтэй юм.

### Олон үет зохион байгуулалт бүхий санах ой
Олон давхаргат зохион байгуулалт (hierarchic organization) бүхий санах байгууламж гэдэг нь харилцан адилгүй унших, бичих хурд ба харилцан адилгүй агуулах багтаамж бүхий хэд хэдэн санах ойнуудаас тогтох систем юм. Нэг хэсэг санах ой нь өндөр хурдтай, гэхдээ багтаамж багатай бол нөгөө хэсэг нь бага хурдтай гэхдээ багтаамж ихтэй байдаг. Компьютерын мэдээлэл боловсруулах хэсэгтэй харьцангуйгаар санах байгууламж нь их хурдтай, багтаамж багатай давхаргаасаа бага хурдтай, багтаамж ихтэй давхарга руу “чиглэж” байрлана.
Ингэснээр компьютерын мэдээлэл боловсруулах хурд ба үндсэн санах ойн мэдээлэл дамжуулах хурдны зөрөөг “компенсацладаг” байна.

Ангилал:Компьютер
Хувирмал чулуулаг

[thumb|200px|right|caption|[Кварцит, хувирмал чулуулгийн нэг төрөл (Тартугийн их сургуулийн Геологийн музейн цуглуулга).]]
**Хувирмал чулуулаг** буюу **метаморф чулуулаг** гэдэг нь тунамал, магмын, эсвэл өмнө нь үүссэн байсан хувирмал чулуулаг, өндөр даралт ба 1500С-с дээш температурийн нөлөөгөөр физик, химийн өөрчлөлтөнд орж, хувиран, анхны чулуулгаас өөр шинж чанар бүхий чулуулаг шинээр үүссэнийг хэлнэ. Энэхүү чулуулаг хувирах процессыг метаморфизм гэж нэрлэнэ. Хувирмал чулуулаг нь Дэлхийн царцдасын ихээхэн хэсгийг бүрдүүлэх ба текстур, химийн найрлага, эрдсийн ассиоциацаараа ангилагдана. Эдгээр чулуулаг нь газрын гүнд, өндөр температур ба геостатик даралтын нөлөөгөөр эсвэл Дэлхийн гүн дэх чулуулаг халуун магмын (интрузив) нөлөөгөөр үүснэ. Мөн тектоникийн процессоор, жишээлбэл эх газрын царцдас, эх газрын царцдас доогуур шургах (эх газрууд мөргөлдөх) үед үүсэх хэвтээ чиглэлийн даралт, бутралт, эвдрэлээр үүсэж болно. 

Хувирмал чулуулгийн судалгаагаар Дэлхийн царцдасд температур, даралтын нөхцөл хэрхэн өөрчлөгдсөн талаархи мэдээлэлийг олж авч болно. Гнейс, аспид занар, гантиг, талст занар зэрэг нь түгээмэл тааралддаг хувирмал чулуулаг болно. 

## Метаморф эрдсүүд 
Метаморф эрдсүүд гэдэг нь метаморфизмын нөлөөгөөр (өндөр даралт, температурын нөлөөгөөр) үүсдэг эрдсүүд юм. Индекс эрдсүүд буюу метаморфизм явагдсан эсэхийг тодорхойлоход ашигладаг эдгээр эрдсүүдэд силлиманит, кианит, ставролит, андалузит мөн гарнатын бүлгийн зарим эрдсүүд багтана. 

Оливин, пироксен, амфибол, гялтгануур, хээрийн жонш, кварц зэрэг эрдсүүд нь хувирмал чулуулагт тааралдах боловч, заавал метаморфизмын процессоор үүсэх албагүй. Эдгээр эрдсүүд мөн магмын чулуулгийн дахин талсжилтаар үүснэ. Эдгээр эрдсүүд нь өндөр даралт, температурын нөхцөлд тогтвортой учир чулуулаг хувирах явцад химийн найрлага нь өөрчлөгдөлгүй хадгалагдан үлдэж болно. Бүх эрдсүүд тодорхой даралт, температурын хүрээнд тогтвортой байдаг тул хувирмал чулуулаг дахь эрдсүүдээр уг чулуулгийн үүссэн даралт, температурыг ойролцоогоор тогтоож болно. 

Метаморфизмын үр дүнд чулуулгийн мөхлөгийн хэмжээ хэмжээ өөрчлөгдөхийг "*дахин талсжилт*" гэж нэрлэнэ. Жишээлбэл, шохойн чулуунд (тунамал чулуулаг) кальцит жижиг талсттай байдаг бол гантиг (хувирмал чулуулаг) дахь талст том байна. Эсвэл элсэн чулуунд (тунамал чулуулаг) агуулагдах кварц том мөхлөгтэй бол хувирмал элсэн чулуу маш жижиг кварцын мөхлөгтэй байна.

## Мөн үзэх 
* Текстур

## Цахим холбоос 
* Metamorphic textures - Middle East Technical University
* Metamorphism - U. of Alabama
* Types of metamorphism - Tulane U.
* Contact metamorphism example

Ангилал:Петрологи
Хэт дамжуулагч

**Хэт дамжуулагч** гэдэг нь тодорхой температурт ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр цахилгаан дамжуулдаг биет юм. Идеал нөхцөлд бүх бодис хувийн цахилгаан эсэргүүцэлтэй байдаг. Энэхүү эсэргүүцэл нь тодорхой температурт өөрийн эсэргүүцэх чадвараа алдаж бүрэн цахилгаан дамжуулдаг. Үүнийг хэт дамжуулалтын түвшин гэж нэрлэдэг ба хэт дамжуулагчийг сүүлийн үед микроэлектроник болон нано технологид өргөнөөр ашиглаж байна. Энэ нь ямар ч эрчмийн алдагдалгүй төгс дамжуулагч боллоо гэсэн үг юм. Бодис хагас дамжуулагчийн түвшинд шилжсэн үед АҮК нь 99,98 болдог.

Ангилал:Физик
Ангилал:цахилгаан
Ангилал:Цахилгааны инженерчлэл
Монголын театрын нэвтэрхий толь

**Монголын театрын нэвтэрхий толь** (2007) Монгол улсад театрын урлаг үүсч, хөгжсөн цаг үеэс эхлэн төрөн гарсан урлагийн нэртэй зүтгэлтэн, жүжигчин, найруулагч, жүжгийн зохиолч, зураач, нүүр хувиргагч, хөгжмийн зохиолч, гэрэлтүүлэгч, тайз засалч зэрэг бүхий л төрлийн мэргэжлээр ажиллаж, уран бүтээлээ туурвиж байсан үе үеийн шилдгүүдийн намтар, уран бүтээлийг цогц байдлаар багтаан бичигдсэн анхны ном юм. Энэ номыг Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, урлаг судлалын ухааны доктор, профессор, жүжиг, киноны зохиолч найруулагч Найдангийн Ганхуяг бичжээ.

## Бүтэц агуулга 
2007 онд анх удаа хэвлэгдсэн уг ном мөн ондоо дахин хэвлэгдсэн бөгөөд театр судлаачид, мэргэжилтнүүдийн төдийгүй номыг шимтэн уншигч хэн бүхний сонирхолд нийцүүлэн бичигдсэн театрын анхны нэвтэрхий толь юм.
Уг номонд 2000 гаруй уран бүтээлчид, 500 гаруй мэргэжлийн нэр томьёо, зураг, дүрслэл орсон байна.

Ангилал:Монголын утга зохиол
Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Цагаан-Уул сум

**Цагаан-Уул сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. 5,870 орчим км² газар нутагтайгаас 5866,0 км² нь бэлчээр болно. 2025 оны байдлаар 5,927 оршин суугчтай байсны ихэнх нь халх, хотгойдууд юм. Сумын төв *Шарга* нь аймгийн төв Мөрөнгөөс баруунш 138 км, нийслэл Улаанбаатараас 840 км зайд оршино.

## Түүх 
1931 онд Хөвсгөл аймаг байгуулагдахад Цагаан-Уул сум бий болжээ. 1933 оны тооллогоор 1150 өрхийн 3,800 орчим иргэн, 101,000 орчим толгой малтай байв. 1959 онд Цагаан-Уул сумын нэг хэсгийг Бүрэнхаан суманд нэгтгэж, 1963 онд Шарга сум тус суманд нэгдсэн бөгөөд 1973 онд Бүрэнхаан сумыг татан буулгахад зарим хэсэг нь Цагаан-Уул суманд багтах болсон. 1956 онд Бадрал нэгдэл байгуулагдаж үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад 1990 онд татан буугджээ.

## Газар зүй
Тус сум нь өөрийн аймгийн Арбулаг, Бүрэнтогтох, Баянзүрх, Завхан аймгийн Их-Уул, Тосонцэнгэл, баруун хойд хэсгээрээ ОХУ-тай хиллэдэг ба Улаанбаатар хотоос 832 км, аймгийн төв Мөрөн хотоос 131 км зайд тус тус оршдог. Ужигийн Дүмбэнгээс эхлээд Өндөр Жаргалант, Тосон, Богд, Булнай, Элээт, Барчин зэрэг өндөр сүрлэг уул нурууд, Дэлгэрмөрөн, Агар, Тэс зэрэг 20 гаруй гол мөрөн, Сангийн далай, Тунамал, Гандан, Хунт, Галуут зэрэг 30 гаруй нуур цөөрөм, Сангийн далайн уужим ариун хөндий, хоолой, Агар, Өвгөд, Барчингийн рашаан, Зоо Мэргэн, Хоёр Богд, Хүнхрүүгийн халил өндөр хясаа зэрэг байгалийн гоо үзэсгэлэн бүрдсэн нутаг юм. Эрт дээр үеэсээ анагаах ухааны эрхэм чанар нь тогтоогдсон "Өвгөдийн рашаан"," Барчингийн рашаан ","Агарын рашаан", Мөсөн түрүүний булаг" зэрэг лусын рашаанаар дүүрэн нутаг юм.

Мөн хүдэр, гахай, хандгай, буга, тарвага зэрэг ан амьтан элбэг баян хангай нутаг билээ.

Тэсийн голын эх энэ сумын нутагт байдаг. 1976 онд Тэсийн голын эхэн орчмоос Уйгурын үеийн олдвор олджээ.

Жалханз хутагт Дамдинбазарын хийд байрлаж байсан туурь Тосон багийн Гурван модны хунх гэдэг газарт одоо хүртэл сүсэгтэх олны хөл тасардаггүй.

"Оргомчийн булан" гэх үзэсгэлэнт сайхан газар, дэлгэр мөрөн голоор зүүн талаараа хөрш сумдтай эмжээрлэн хиллэсэн.

## Эдийн засаг 
2024 онд орон нутгийн орлогыг 903.5 сая төгрөгөөр төлөвлөж, 1164.1 сая төгрөгөөр гүйцэтгэлийг хангуулсан ба 260.6 сая төгрөгөөр буюу 128.5 хувиар давуулан биелүүлсэн байна. Тайлант онд аймагт төвлөрүүлэх орлогыг 39.5 сая төгрөгөөр төлөвлөж, 49.7 сая төгрөгөөр гүйцэтгэлийг хангуулж, 10.2 сая төгрөг буюу 25.9 хувиар давуулан биелүүлсэн байна.

2024 оны жилийн эцсийн тооллогоор 395015 толгой мал тоологджээ.2025 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор 410669 толгой мал тоолуулж  , аймагтаа малын тоогоор тэргүүлж,  улсад 3-р байрт орлоо. 

## Хүн ам 
2025 оны жилийн эцсийн тооллогоор 1639 өрх, 5927 хүн амтай.

### Алдартнууд
* Даваажавын Нямсүрэн - Төрийн соёрхолт, хүний гавьяат эмч, доктор, профессор 
* Хашбатын Тумбаа - малын их эмч, төрийн соёрхолт, биологийн ухааны доктор, орчуулагч, зохиолч 
* Найдангийн Ганхуяг — Монголын кино найруулагч
* Даваасамбуугийн Чулуунбат - Туйл судлаач
* Өлзийсайханы Энхтүвшин - УИХ-ын гишүүн, сайд
* Сандагийн Сосор - МУГЖ, Хотгойд дууны мастер 

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.192

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум