open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амстердамын их сургууль

**Амстердамын их сургууль** (**АИС**, Голландаар: *Universiteit van Amsterdam* гэж товчилсон) нь Нидерландын Амстердам хотод байрладаг, олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Хотын захиргаанаас 1632 онд байгуулагдсан, одоо ч үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа, Нидерландын дөрөв дэх хамгийн эртний эрдэм шинжилгээний байгууллага юм.

АИС нь тус хотын олон нийтийн санхүүжүүлдэг хоёр том судалгааны их сургуулийн нэг бөгөөд нөгөө нь Амстердамын Үнэгүй Их Сургууль (ҮИС) юм. АИС нь 31,186 оюутан, 4,794 ажилтан, 1,340 докторант бүхий, жилийн 600 сая еврогийн төсөвтэй Европын хамгийн том судалгааны их сургуулиудын нэг хэсэг юм. Энэ нь Нидерландын элсэгчдийн тоогоор хамгийн том их сургууль билээ. Гол кампус нь Амстердамын төвд байрладаг бөгөөд хэд хэдэн факультет зэргэлдээх дүүрэгт байрладаг. Тус их сургууль нь Хүмүүнлэгийн ухаан, Нийгэм ба зан үйлийн шинжлэх ухаан, Эдийн засаг ба бизнес, Шинжлэх ухаан, Хууль зүй, Анагаах ухаан,Шүдний эмч гэсэн долоон факультетад хуваагддаг. Европын Судалгааны Их Сургуулиудын Лиг (ЕСИСЛ), Европын Нийслэлүүдийн Их Сургуулиудын Байгууллагын Сүлжээ(ЕНИСБС), Европын Их Сургуулиудын Холбоо (ЕИСҮХ) болон Их Сургуулийн 21 гишүүнээр дамжуулан олон улсын бусад байгууллагуудтай нягт харилцаатай байдаг. Амстердамын их сургуулиас зургаан Нобелийн шагналтан, Нидерландын таван Ерөнхий сайд төржээ.

## Түүх 
1632 оны 1-р сард Амстердам хотын захиргаанаас Athenaeum Illustre of Amsterdam (Латинаар: *Illustrious School of Amsterdam*)-ийг байгуулжээ. Энэ нь голчлон анагаах ухааны хичээлд зориулагдсан байв. Эхний хоёр профессор нь Жерардус Восиус, Каспар Барлеус нар байв. Athenaeum Illustre нь докторын зэрэг олгох боломжгүй байсан ч бусад дээд боловсролын байгууллагуудтай харьцуулахуйц боловсрол олгодог. Athenaeum-д бэлтгэгдсэний дараа оюутнууд өөр хотын их сургуульд суралцаж болдог байна.

Ангилал:Амстердамын боловсрол
Липид

Липид

Липид нь өөх тос, лав, стерол, өөх тосонд уусдаг амин дэмүүд (жишээлбэл, А, D, E, K амин дэмүүд), моноглицерид, диглицерид, фосфолипид зэрэг олон төрлийн органик нэгдлүүдийг багтаасан өргөн бүлэг юм. Липидийн үүрэг нь энерги хадгалах, дохио дамжуулах, эсийн мембраны бүтцийн бүрэлдэхүүн болох явдал юм. Липидийг гоо сайхан, хүнсний үйлдвэрлэл, нанотехнологид ашигладаг.

Липидийг ерөнхийд нь гидрофобик эсвэл амфифилик жижиг молекулууд гэж тодорхойлж болно. Зарим липидийн амфифилик шинж чанар нь усан орчинд везикул, олон давхаргат/нэг давхаргат липосом эсвэл мембран зэрэг бүтцийг үүсгэх боломжийг олгодог. Биологийн липид нь бүхэлдээ эсвэл хэсэгчлэн хоёр төрлийн биохимийн дэд нэгж буюу "барилгын материал" болох кетокил болон изопрен бүлгээс үүсдэг. Энэ аргаар липидийг найман ангилалд хувааж болно: өөхний хүчлүүд, глицеролипидүүд, глицерофосфолипидүүд, сфинголипидүүд, сахаролипидүүд, поликетидууд (кетокил дэд нэгжүүдийн конденсацаас үүсдэг); мөн стерол липидүүд ба пренол липидүүд (изопрен дэд нэгжүүдийн конденсацаас үүсдэг).

"Липид" гэсэн нэр томъёог заримдаа өөх тосны ижил утгатайгаар ашигладаг боловч өөх тос нь триглицерид хэмээх липидийн нэг дэд бүлэг юм. Липид нь өөхний хүчлүүд болон тэдгээрийн уламжлал (три-, ди-, моноглицерид, фосфолипид гэх мэт), мөн холестерин зэрэг стерол агуулсан бусад метаболитуудыг багтаадаг. Хүмүүс болон бусад хөхтөн амьтад липидийг задалж, дахин нийлэгжүүлэх олон биосинтезийн зам ашигладаг ч зарим зайлшгүй шаардлагатай липидийг ингэж үүсгэж чадахгүй тул хоол хүнснээс авах шаардлагатай байдаг
Телевизийн сурталчилгаа

**Телевизийн зар сурталчилгаа** (мөн реклам, завсарлага, эсвэл зар гэж нэрлэдэг) нь ямар гэнэн байгууллага, брэнд, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч компаний зүгээс санхүүжүүлж гаргадаг телевизийн хөтөлбөрийн хэсэг юм. Энэ нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ эсвэл ямар нэг санааг сурталчлан зах зээлд борлуулах зорилготой мэдээллийг хүргэж, олонд хүргэдэг телевизийн хөтөлбөр юм. Зар сурталчилгаа, маркетингийн мэргэжилтнүүд телевизийн сурталчилгааг ТВС (телевизийн зар сурталчилгаа) гэж нэрлэх нь бий.

Зар сурталчилгааны орлого нь ихэнх хувийн өмчит телевизийн сүлжээнүүдийн санхүүжилтийн чухал хэсгийг бүрдүүлдэг. 2010-аад оны үед зар сурталчилгааны тоо тасралтгүй нэмэгдсэн боловч тус бүрийн үргэлжлэх хугацаа төдийлөн багассан байна. Энэ төрлийн сурталчилгаа телевиз анх үүссэн үеэс эхлэн төрөл бүрийн бараа, үйлчилгээ, санааг сурталчилсаар ирсэн. Телевизийн хөтөлбөр үзэгчдийн тоо, тухайлбал АНУ-д Nielsen Media Research, эсвэл Их Британи дахь BARB зэрэг компаниудаар хэмжигддэг бөгөөд үүнийг телевизийн сурталчилгаа байрлуулах үзүүлэлт болгон ашиглагддаг. Үүний дагуу тодорхой сүлжээ, телевизийн хөтөлбөр, эсвэл өдрийн тодорхой цагт (үүнд "өдрийн цагийн хэсэг" гэж нэрлэдэг) сурталчилгаа цацах зардлыг сурталчлагчдаас авах үнийг тодорхойлоход ашигладаг.

АНУ зэрэг олон улс оронд телевизийн сурталчилгааны кампанит ажлууд улс төрийн кампанит ажлын үед түгээмэл байдаг. Харин Франц зэрэг зарим оронд телевизээр улс төрийн сурталчилгаа хийхэд хатуу хязгаарлалт тавьсан байдаг, мөн Норвеги зэрэг зарим улс оронд улс төрийн зар сурталчилгааг бүрмөсөн хориглосон байдаг байна.

Ангилал:Зар сурталчилгаа
Сурталчилгаа
Шилмүүст мод

Нүцгэн үрт ургамлын нэгэн бүлэг болох шилмүүст ургамлууд нь үртэй, конус хэлбэрийн ургамлууд юм. Эдгээр нь шинжлэх ухааны хувьд Pinophyta (/пинофита/, мөн Coniferophyta /кониферофита/ буюу Coniferae) гэсэн ангилалд багтдаг. Энэ бүлэг нь зөвхөн нэг амьд ангийг агуулдаг бөгөөд энэ нь Pinopsida юм. Шилмүүст ургамлууд бүгд олон наст, модлог ургамлууд бөгөөд хоёрдогч өсөлттэй байдаг. Ихэнх нь мод хэлбэртэй, харин зарим нь бут хэлбэртэй байна. Жишээ нь: хуш, дуглас гацуур буюу Pseudotsuga , кипарис, гацуур, арц, каури, хуш мод, нарс, хемлок, улаан мод, шинэс, тис гэх мэт. 2002 оны байдлаар Pinophyta нь 7 овог, 60-65 төрөл, 600 гаруй амьд зүйлтэй гэж тооцогдож байна.

Хэдийгээр шилмүүст ургамлын зүйлийн тоо харьцангуй цөөн боловч тэд экологийн хувьд чухал ач холбогдолтой. Тэд дэлхийн ихэнх хэсэгт, ялангуяа Хойд хагас бөмбөрцгийн тайгын бүс нутагт зонхилох ургамлууд бөгөөд мөн уулархаг сэрүүн уур амьсгалтай бүсүүдэд ургана. Хойд бүсийн шилмүүст ургамлууд өвлийн нөхцөлд дасан зохицох олон онцлогтой. Тэдгээрийн нарийхан, конус хэлбэртэй хэлбэр болон доошоо унжсан мөчир нь цасыг амархан гөвж хаяхад тусалдаг. Мөн шилмүүст ургамал хөлдөлтөөс хамгаалахын тулд улирлын явцад биохимийн бүтэцдээ өөрчлөлт хийдэг. Халуун орны ширэнгэн ойд биологийн олон янз байдал илүү их боловч дэлхийн асар том шилмүүст ой нь хуурай газрын хамгийн том нүүрстөрөгчийн шингээгч юм. Шилмүүст ургамал нь зөөлөн модны мод, цаас үйлдвэрлэхэд эдийн засгийн өндөр ач холбогдолтой.

Ангилал:Мод
Тагт

Тагт гэдэг нь ихэвчлэн гаднах орчинд босгосон сүүдэрлэх зам, суух хэсэг, эсвэл босоо тулгуур шонгууд, багана бүхий байгууламж юм. Эдгээр байгууламжууд ихэвчлэн хөндлөн дам нуруу, модон торон бүтэцтэй байдаг бөгөөд дээр нь авирах ургамал ургуулдаг. "Тагт" гэдэг үг нь латин хэлний "пергула" буюу "унжсан дээвэр" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай. 

Тагт нь барилгын өргөтгөл байж болохоос гадна задгай тагт эсвэл павильонуудын хооронд холбох зам болж өгдөг. Энэ нь модны доорх зам мэт харагддаг "ногоон тунель"-ээс ялгаатай. 

Тагт, навчит хаалт (сүүдрэвч), саравч (тагт) гэсэн нэр томъёонуудыг заримдаа нэг ойлголтоор хэрэглэдэг. "Саравч" гэдэг нь дээвэртэй, модон суудалтай жижиг байгууламж бөгөөд ихэвчлэн ургамал авируулдаг тороор хүрээлэгдсэн байдаг. Харин тагт нь илүү том, илүү нээлттэй бүтэцтэй бөгөөд ихэвчлэн суудал багтаадаггүй.

Орчин үеийн тагтны  бүтэц нь цэцэрлэгүүдэд ашиглагддаггүй боловч архитектурын болон инженерийн бүтцүүдэд ч перголын загварыг ашиглах боломжтой. Жишээ нь, Калифорнийн хурдан галт тэрэгний систем нь том бетон тагтуудыг ашиглан хурдан галт тэрэгний замыг газар дээрх замууд эсвэл бусад төмөр замуудыг шугаман бага өнцгөөр огтлон гарахад дэмжлэг үзүүлдэг ( гүүрийн эсрэгээр, эдгээр нь ихэвчлэн бараг 90 хэмийн өнцөгтэй байдаг).
Таннин

Таннин

Таннин (эсвэл танноид) нь астрингент шинж чанартай, полифенолик биомолекулуудын нэг ангилал бөгөөд уураг, амин хүчил, алкалоид зэрэг янз бүрийн органик нэгдлүүдтэй холбогдож тунадас үүсгэдэг.

"Таннин" гэдэг нэр томъёо нь Англо-Норманы tanner (арьс идээлэгч) үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь Латин хэлний tannāre (идээлэх), tannum (царс модны холтос) гэсэн үгнээс үүссэн. Түүхэнд танниныг анх амьтны арьсыг идээлж савхи болгоход царс модны холтосноос гаргаж авдаг байжээ. Улмаар таннин гэдэг нэр томъёог олон төрлийн полифенолик нэгдлүүдэд өргөнөөр хэрэглэдэг болсон бөгөөд эдгээр нь гидроксил болон карбоксил зэрэг макромолекулуудтай хүчтэй холбоо үүсгэх боломжтой бүлгүүдийг агуулдаг.

Таннины нэгдлүүд олон төрлийн ургамалд өргөн тархсан байдаг ба ургамлыг шавьж, амьтдаас хамгаалах (пестицидийн үүрэг гүйцэтгэх) үүрэгтэй бөгөөд ургамлын өсөлтийг зохицуулахад тусалдаг байж болно. Таннины астрингент шинж чанар нь боловсроогүй жимс, улаан дарс эсвэл цай уусны дараа аманд хуурай, агшсан мэт мэдрэмж төрүүлдэг. Мөн таннин устах эсвэл хувирах явц нь ургац хураах хугацааг тогтоох чухал хүчин зүйл болдог.

Таннины молекул жин нь 500-аас 3000 (галлийн хүчлийн эфирүүд) ба 20000 дальтон (проантоцианидин) хүртэл хэлбэлздэг.
Поэсиэи

Poaceae буюу Gramineae (грэˈминеи гэж дуудагддаг) нь нэг талт навчтай цэцэгт ургамлын томоохон овог бөгөөд бараг бүх нутагт элбэг байдаг. Үүнд үр тарианы ургамлууд, хулс, байгалийн зүлэг, мөн зүлгэн талбайд ургуулдаг төрөл зүйлүүд багтдаг. Эдгээрийг нийтэд нь өвс гэж нэрлэдэг. Ойролцоогоор 780 төрөл, 12,000 зүйлтэй энэ овог нь ургамлын тав дахь том овог бөгөөд Asteraceae, Orchidaceae, Fabaceae, Rubiaceae овгуудаас хойш жагсдаг. Poaceae нь эдийн засгийн хувьд хамгийн чухал ургамлын овог бөгөөд хүн болон амьтдын хэрэгцээнд зориулагдсан үр тарианы ургамлуудыг өгдөг. Үүнд эрдэнэ шиш, буудай, будаа, овьёос, арвай, шар будаа багтана. Эдгээр нь махны зориулалттай амьтдын тэжээлд ч хэрэглэгддэг. Шууд хүний хоолонд хэрэглэгддэг эдгээр ургамал нь дэлхийн нийт хүнсний илчлэгийн 51 хувийг бүрдүүлдэг: будаа 20%, буудай 20%, эрдэнэ шиш (малын тэжээлтэй хосолсон) 5.5%, бусад үр тариа 6% орчим хувийг эзэлдэг. Poaceae овгийн зарим ургамлыг барилгын материал (хулс, сүрэл, зэгс гэх мэт) хийхэд ашигладаг бол зарим нь био түлш гарган авдаг, мөн эрдэнэ шишийг этанол болгон хувиргахад ашигладаг. Өвснүүдийн иш нь зангилаанаас бусад хэсэгтээ хөндий, навчууд нь ээлжлэн хоёр эгнээгээр ургасан байдаг. Навчны доод хэсэг нь ишийг ороож, навчны угаас ургадаг нь байнгын идэгдэлтэд тэсвэртэй ,  уян хатан зохицсон шинжтэй юм.
Усан байгууламж

Цэцэрлэг, газрын төрх байдлын дизайнд усны байгууламж гэдэг нь усан оргилуур, хиймэл хүрхрээ, цөөрөм, жижиг гол горхи зэрэг усан байгууламжийн аль нэг буюу хэд хэдэн төрлийг илэрхийлдэг. 18-р зууны өмнө ихэвчлэн татах хүч ашиглан ажиллуулдаг байсан бол алдарт Вавилоны дүүжин цэцэрлэгүүдийг Архимедийн эрэгт суурилуулсан бөгөөд бусад жишээнүүд нь ус шахагч гидравлик төхөөрөмжөөр усан хангамж хийж байсныг Страбо дурдсан байдаг.

Эртний усны байгууламжууд татах хүч, хүний эсвэл амьтны хүчийг ашиглан ажилладаг байсан бол 18-р зуунаас хойш ихэнх усны байгууламжууд насосоор ажиллуулдаг болсон. Өмнө нь заримдаа уурын хөдөлгүүр ашигладаг байсан бол орчин үеийн усны байгууламжид ихэвчлэн цахилгаан эрчим хүч хэрэглэгддэг. Зах зээлд шинэ, шинэлэг загварууд нэмэгдэж, нарны эрчим хүч зэрэг хувилбарууд ашиглагдах болж байна. Нарны эрчим хүч нь хүрээлэн буй орчинд ээлтэй, цэцэрлэгт цахилгаан шугам татах шаардлагагүй, үнэгүй эрчим хүч ашиглах давуу талтай.

Орчин үеийн усны байгууламжууд ихэвчлэн хаалттай системтэй байдаг бөгөөд ус шугам татах шаардлагагүй, ус дахин боловсруулж ашигладаг. Энэ нь цөөрөм эсвэл далд усан сангаас (хавсарга сав гэж нэрлэгддэг) ус авч дахин эргэлдүүлэх байдлаар ажилладаг. Хавсарга сав нь усны байгууламжийн дотор байрлах эсвэл газар дор булсан байж болно.
Розалин Картер

**Элеанор Розалин Смит Картер** (англи. *Eleanor Rosalynn Smith Carter*; 1927 оны 8-р срын 18-нд АНУ-ын Жоржиа мужийн августа Плейнс хотод төрсөн—2023 оны 11-р сарын 19-нд Жоржия мужийн Плейнс хотод нас барсан) — АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жимми Картерын эхнэр, 1977 оны 1-р сарын 20-ноос 1981 оны 1-р сарын 20-ны хооронд АНУ-ын тэргүүн хатагтай байсан.

## Намтар 
Элеонор Розалин Смит 1927 онд АНУ-ын Жоржиа мужийн Плэйнс хотод төрсөн. Түүний эцэг фермер байсан бөгөөд өөрийн гэсэн авто засварын газартай, эх нь оёдолчин байжээ. Элеонор охиныг 13 настай байхад эцэг нь цусны хорт хавдраар нас баржээ. Розалин гэр бүлийн ууган хүүхдийн хувьд эхдээ эрэгтэй, эмэгтэй хоёр дүүгээ өсгөхөд нь тусалдаг байна. Ахлах сургуулиа төгсөөд коллежид элсэн орсон ч удалгүй сургуулиа орхисон юм.

Хэдийгээр ирээдүйн нөхөр болох Жимми Картерын гэр бүлийг эртнээс мэддэг байсан ч Розалин Смит 1945 он хүртэл Жимми Картертай уулзаагүй байжээ. Тэд 1946 оны 7-р сард гэрлэж дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Хүү Жон Уильям "Жек" (1947 онд төрсөн), Жеймс Эрл "Чип" (1950 онд төрсөн), Доннелл Жеффри "Жефф" (1952 онд төрсөн), охин Эми Линн (1967 онд төрсөн). 1953 онд Ж.Картер тэнгисийн цэргийн албаа орхиж, талийгаач эцгийнхээ ажлыг үргэлжлүүлж, самрын тариалан эрхэлжээ. Розалин нягтлан бодох бүртгэлийн ажлыг хариуцаж, түүний бизнесийн түнш болжээ. Картер хожим нь түүний хамгийн том амжилт бол Розалинтай гэрлэсэн гэж хэлсэн байдаг юм.

1962 онд Жимми Картер Жоржиа мужийн Сенатад сонгогдож, 1970 онд мужийн захирагч болжээ. Тэр цагаас хойш Розалин улс төрд идэвхтэй оролцох болсон. Эхэндээ тэрээр энэхүү шинэ үүргээсээ бага зэрэг эмээж байсан ч удалгүй дотоод, гадаадын төлөөлөгчдийг хүлээн авч, олон нийтийн арга хэмжээнд оролцож, ёслолын арга хэмжээнд оролцож идэвхитэй эхлэв. Тэрээр энэ үеэс сэтгэцийн өвчтэй хүмүүст туслахад гол анхаарлаа төвлөрүүлжээ.

1975 онд Картер ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших талаар бодож эхэлжээ. Нөхрийнхөө санаа бодлыг дэмжиж, Розалин улс орон даяар аялах үеэрээ сонгуулийн сурталчилгаанд идэвхтэй оролцож эхэлсэн байна. Сонгуульд ялсан Картер 1977 оны 1-р сарын 20-нд ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх үеэр Розалинн Картер нөхөртэйгээ хөтлөлцөн Цагаан ордон руу орсон юм.
Ургамлын үржлийн морфологи

Ургамлын үржлийн морфологи гэдэг нь ургамлын бэлгийн үржилтэй шууд болон шууд бусаар холбоотой хэсгүүдийн хэлбэр, бүтцийн (морфологийн) судалгаа юм.

Амьд биетүүдийн дундаас цэцэгс (ангиоспермийн үржлийн бүтцүүд) нь хэлбэрээр хамгийн олон янз байдаг бөгөөд үржлийн аргын хувьд асар их олон төрөлтэй байдаг. Харин цэцэглэдэггүй ургамлууд (ногоон замаг, хөвд, элэгний замаг, эвэрлэг замаг, ойм ургамал зэрэг) нь үржилдээ морфологийн дасан зохицол болон байгаль орчны хүчин зүйлүүдийн хоорондын нарийн уялдаа холбоотой байдаг.

Үржлийн систем буюу нэг ургамлын эр эс нь нөгөө ургамлын өндгөн эсийг хэрхэн үржилд оруулж байгааг үржлийн морфологид хамааруулан судалдаг. Энэ нь генетикийн хувьд ижил биш ургамлын популяцийн бүтэц тодорхойлогч хамгийн чухал хүчин зүйл юм.

Кристиан Конрад Шпренгель (1793) анх цэцэгт ургамлын үржлийг судалсан бөгөөд түүний ажлаар үржил тоос хүртэлтийн явц нь биотик (амьд биетийн) болон абиотик (амьгүй орчны) харилцан үйлчлэлүүдээс бүрддэгийг ойлгож эхэлсэн байна.

Чарльз Дарвины байгалийн шалгаралтын онол эдгээр судалгааг ашиглаж, цэцэг болон тэдгээрийг тоос хүртээдэг шавжны хамтдаа хувьсан өөрчлөгдөх (коэволюци) үйл явцыг багтаасан хувьслын онолыг хөгжүүлэхэд ашиглагдсан байна.
Хүлэмж

**Хүлэмж** нь доторх орчны температур болон чийгшлийг зохицуулах зориулалттай тусгай байгууламж юм. Төрөл бүрийн хүлэмжүүд байдаг ч бүгд нарны гэрлийг нэвтрүүлдэг, дулаан болгон хаадаг тунгалаг материалаар бүрхэгдсэн том талбайтай. Орчин үеийн хүлэмжинд хана, дээврийг барихад ашигладаг хамгийн түгээмэл материал бол поликарбонатаар хийсэн хатуу хуванцар, полиэтиленээр хийсэн хуванцар хальс эсвэл шилэн хавтан юм. Хүлэмжийн дотор тал нь нарны гэрэл тусах үед температур нэмэгдэж, хүйтэн цаг агаарт ч ургамал ургах хамгаалалттай орчинг бүрдүүлдэг.

Хүлэмж гэсэн нэр томъёог ихэвчлэн ургамал тариалахад ашигладаг барилгууд дээр хэрэглэдэг. Ашигласан тусгай нэр томъёо нь барилгад ашигласан материал, халаалтын системээс хамаарна. Өнөө үед хүлэмжийг мод, полиэтилен хуванцар гэх мэт төрөл бүрийн материалаар нийтлэг барьдаг болсон. Хүлэмж гэдэг нь гэрлийг нэвтрүүлэх боломжтой зөвхөн шилээр хийсэн уламжлалт тариалалтын төрөл юм. Hothouse(хүлэмж) гэдэг нэр томъёо нь хүлэмжийг зохиомлоор халааж байгааг харуулна. Гэсэн хэдий ч халаалттай болон халаалтгүй байгууламжийг хоёуланг ерөнхийд нь хүлэмж гэж ангилж болно.

Хүлэмжийн хэмжээ нь жижиг амбаараас эхлээд үйлдвэрийн хэмжээтэй барилга болон асар том хүлэмж хүртэл байж болно. Хамгийн жижиг жишээ бол гэртээ ихэвчлэн ашигладаг хүйтэн хүрээ(cold frame) гэж нэрлэгддэг бяцхан хүлэмж бол арилжааны томоохон хүлэмжүүд нь хүнсний ногоо, цэцэг, жимс жимсгэнэ үйлдвэрлэх өндөр технологийн үйлдвэрүүд юм. Шилэн хүлэмжүүд нь суурилуулалт, халаалт, хөргөлт, гэрэлтүүлэг зэрэг тоног төхөөрөмжөөр дүүрдэг бөгөөд ургамлын ургалтын нөхцлийг оновчтой болгохын тулд компьютерээр удирдаж болно. Дараа нь тодорхой үр тариа тариалах хамгийн тохиромжтой орчинг бүрдүүлэхийн тулд агаарын температур, харьцангуй чийгшил, уурын даралтын алдагдал зэрэг ургах нөхцлийг зохицуулах янз бүрийн арга техникийг ашигладаг.

## Холбоотой өгүүлэл 
* Ургамал 

* Байгууламж

Ангилал:Ургамал үржүүлэг
Ангилал:Тариалалт
Шүүслэг ургамал

Ботаникийн хувьд шүүслэг ургамлууд нь зузаан, махлаг, хөөсөн хэсгүүдтэй ургамлууд бөгөөд ихэвчлэн хуурай уур амьсгал эсвэл хуурайшилтай хөрсөнд ус хадгалах зориулалтаар дасан зохицсон байдаг. "Succulent" гэдэг үг нь латин хэлний "succus" буюу "шүүс" эсвэл "шүүсэрхэг байдал" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай. Шүүслэг ургамлууд усны агууламжаа навч, иш зэрэг бүтцүүддээ хадгалж чаддаг. Зарим шүүслэг эрхтнүүдийн усны агууламж 90–95%-д хүрч болно, үүнд Glottiphyllum semi cylindricum болон Mesembryanthemum barkleyii багтана. Зарим тодорхойлолтуудад үндэс багтдаг бөгөөд таагүй нөхцөлд амьдрахын тулд үхэж, улмаар дахин ургах чадвартай газар доорх ургамлуудыг мөн шүүслэг ургамлуудад хамруулдаг. Ус хадгалах чадвартай эдгээр ургамлуудын амьдрах орчин нь ихэвчлэн өндөр температур, бага хур тунадастай цөлүүд байх боловч зарим нь хадтай хөрсөнд альпийн экосистемд ч ургадаг. Шүүслэг ургамлууд хязгаарлагдмал усны эх үүсвэр (жишээлбэл, шүүдэр, манан) дээр амьдарч чаддаг нь тэднийг ус багатай экосистемд амьдрахад тохиромжтой болгодог. Шүүслэг ургамлууд нь таксономийн ангилал биш бөгөөд энэ нэр нь зөвхөн тодорхой ургамлын шинж чанарыг илэрхийлдэг. Жишээлбэл, Euphorbia төрлийн зарим зүйлс эсвэл Asphodelaceae овгийн ургамлууд шүүслэг байж болох бол бусад нь тийм биш байдаг. Олон ургамлын овог, тухайлбал Aizoaceae, Cactaceae, Crassulaceae зэрэг нь олон төрлийн шүүслэг ургамал агуулдаг ба 25-аас дээш ургамлын овог шүүслэг зүйлүүдийг багтаадаг. Цэцэрлэгжүүлэлтийн хэрэглээнд шүүслэг ургамлыг ихэвчлэн гоёл чимэглэлийн зорилгоор, жишээлбэл, кактус шиг өвөрмөц, сонирхолтой төрхөөр нь ургуулдаг. Тэдгээр нь ердийн арчилгааг багатайгаар амьдарч чадах онцлогтой.
Ботаникийн нэр

Ботаникийн нэр нь замаг, мөөг болон ургамлын олон улсын нэршлийн код (ICN)-д нийцсэн албан ёсны шинжлэх ухааны нэр юм. Хэрэв тухайн нэр нь таримал ургамалтай холбоотой бол нэмэлтээр сорт эсвэл бүлгийн тодорхойлолт нь Таримал ургамлын нэршлийн олон улсын код буюу (ICNCP)-д нийцэх ёстой. Энэхүү нэршлийн код нь замаг, мөөг эсвэл ургамал гэж уламжлал ёсоор үзэгддэг бүх организмыг хамардаг бөгөөд үүнд чулуужсан болон чулуужсан биш хэлбэрүүд багтах бөгөөд цэнхэр-ногоон замаг (цианобактери), хитрид мөөг, оомицет, салс хөгц болон тэдгээртэй таксономиар холбоотой гэрэл нийлэгжүүлэгч протистууд болон гэрэл нийлэгжүүлэгч бус бүлгүүд багтана (харин микроспоридиаг хамааруулахгүй). 

Албан ёсны нэршлийн зорилго нь тодорхой ургамал эсвэл ургамлын бүлэгт дэлхий даяар хүлээн зөвшөөрөгдсөн, хэрэглэгддэг ганцхан нэрийг бий болгоход оршино. Жишээлбэл, Bellis perennis ботаникийн нэр нь Европ болон Ойрх Дорнодын ихэнх оронд төрөлх ургадаг нэгэн ургамлын зүйлийг илэрхийлэх бөгөөд тухайн нутаг бүрт янз бүрийн нэртэй байдаг. Хожим нь уг ургамал дэлхий даяар тархаж, өөр олон хэлний нэршилд оржээ. Англи хэлээр уг ургамлыг daisy, English daisy, lawn daisy гэх мэтчилэн нэрлэдэг. Харин Bellis perennis ‘Aucubifolia’ нь уг зүйлийн алтан өнгөт хээтэй гоёлын сорт юм.
Эспрессо

хотын эспрессо]]

**Эспрессо** нь халуун усыг өндөр даралтаар шахаж, нарийн нунтагласан кофены үрээр гаргаж авдаг өтгөн кофены төрөл юм. Итали улсаас гаралтай эспрессо нь дэлхий даяар хамгийн алдартай кофены аргуудын нэг болсон. Энэ нь 25–30 мл орчим жижиг хэмжээтэй, бараан өнгөтэй үндсэн хэсэг дээр цайвар өнгийн хөөс буюу "крема" гэж нэрлэдэг давхаргатайгаараа онцлогтой.

Эспрессо машин нь өндөр даралтыг ашиглан богино хугацаанд, ихэвчлэн 25–30 секундын дотор, маш баялаг амттай, өтгөн кофег гаргаж авдаг. Үүний үр дүнд энгийн дусааж гаргаж авсан кофетой харьцуулахад илүү их ууссан болон хөвсөн бодис агуулсан, эспрессо нь өвөрмөц амт, хүчтэй чанараараа ялгардаг. Гэсэн хэдий ч, амтны илүү хүчтэй байдалтай ч эспрессо нь ердийн дусааж гаргаж авсан кофены нэг порцтой харьцуулахад бага хэмжээний кофеиныг агуулдаг.

Эспрессо нь капучино, кафэ латте, американо зэрэг бусад кофены төрлүүдийн үндэс болдог. Үүнийг кофены төрөл, шаралтын түвшнээс хамааран өөр өөр амт, хүчийг бий болгон хийж болдог. Эспрессогийн чанарт нунтаглалтийн хэмжээ, усны температур, даралт, мөн кофег шахах баристагийн ур чадвар зэрэг олон хүчин зүйлс нөлөөлдөг.

Эспрессо нь нэгж эзэлхүүнд бусад кофеноос илүү их кофеиныг агуулдаг боловч жижиг хэмжээтэй учраас дусааж гаргаж авсан том хэмжээтэй кофетой харьцуулахад нэг порц дахь кофеины хэмжээ бага байдаг. Эспрессо нь зөвхөн уух зүйлээс хэтрэн кофены соёлд чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд гуравдугаар үеийн кофены хөдөлгөөнд (гар аргаар үйлдвэрлэх, чанартай үр ашиглах) онцгой үүрэгтэй.


Ангилал:Кофены соёл
Ангилал:Кофены ундаа
Ангилал:Итали дахь кофе
Ангилал:Кофе бэлтгэл
Ангилал:Халуун унд
Ангилал:Итали хоол
Спорофилл

Спорофилл гэдэг нь споранги үүсгэдэг навч юм. Микрофилл болон мегафилл аль аль нь спорофилл байж болно. Гетероспор (янз бүрийн хэмжээтэй спор үүсгэдэг) ургамлуудын хувьд спорофиллууд нь мегаспоранги агуулдаг бол мегаспорофилл, харин микроспоранги агуулдаг бол микроспорофилл гэж нэрлэгдэнэ. Эдгээр нэршлүүдийн угтвар болон язгуур үгсийн давхцал нь эдгээр нэршлийг илүү ойлгомжгүй болгодог. Спорофиллууд хэлбэр, бүтэцтэйгээрээ маш олон янз байх ба үржилгүй навчтай адилхан байж болох эсвэл өөр хэлбэртэй харагдаж болно. Спорофилл үүсгэдэг ургамлуудын зарим жишээ: 

1. Alaria esculenta – Замагны суурь хэсэгт спорофиллүүд үүсдэг хүрэн замаг. 

2. Ликофитүүд (жишээ нь Selaginella, зарим Lycopodium төрлүүд): Спорофиллууд нь стробил болон нэгддэг эсвэл үржилгүй навчнуудын хооронд тус тусдаа байрладаг (Huperzia төрлийн хувьд). Споранги нь спорофиллын суурь хэсэгт эсвэл дээд гадаргуу дээр байрладаг. Гетероспор ургамлуудын хувьд мегаспорофилл болон микроспорофиллууд нь холилдсон эсвэл тус тусдаа байрлаж болно.

3. Хагнууд: Зарим хаг спорофилл нь үржилгүй навчтай адилхан харагддаг, зарим нь тэс өөр байж болно. Эдгээр спорофиллууд нь фотосинтез хийдэггүй бөгөөд ердийн хэлбэрийн навчнаас ялгаатай байж болно (жишээ нь Onoclea sensibilis).

4. Цикад ургамлууд: Спорофиллуудаар бүрдсэн стробил (эр болон эм үржилт эрхтэн) үүсгэдэг.
Цикад ургамал

Цикад буюу cycad /ˈsaɪkædz/ нь үрийн ургамал бөгөөд ихэвчлэн өтгөн, модлог (лигнез) бүхий унтарсан хөндлөн мөчиртэй, том, хатуу, хатууран, мөнхийн ногоон (ихэвчлэн) үсрэлттэй навчтай байдаг. Төрөл бүрийн цикад нь хоёр сарын буюу эрэгтэй ба эмэгтэй ургамалтай байдаг. Цикадуудын хэмжээ хэдхэн см-ээс хэдэн метр хүртэл байдаг. Цикад нь ерөнхийдөө удаан ургадаг бөгөөд урт насалдаг. Тэдгээр нь далайн таримал буюу фернтэй төстэй харагддаг тул заримдаа тэдгээртэй төстэй гэж андуурдаг ч хоорондоо холбоотой биш юм. Цикадууд нь гимносферм буюу ил үртэй ургамлууд бөгөөд энэ нь тэдний fertilized-гүй үрүүд агаар мандалд нээлттэй байж, шууд тоосжилтоор үрийг fertilize хийдэг гэсэн үг юм, харин ангиосферм (цэцэгт ургамал)-ууд нь хаалттай үртэй бөгөөд илүү төвөгтэй үржилттэй байдаг. Цикад нь маш тусгай тоосжилт хийгддэг бөгөөд үүнийг тодорхой төрлийн шоргоолж хийнэ. Эрэгтэй болон эмэгтэй цикадууд нь боргоцой (стробили) агуулдаг бөгөөд энэ нь модлог боргоцойтой төстэй байдаг.

Цикадууд нь үндсэн хэсгийнхээ ( “кораллойд” үндэс) дахь янз бүрийн цианобактеритай хамтран азот бэхжүүлдэг байна. Эдгээр фотосинтез хийдэг бактерууд нь BMAA нэртэй нейротоксин үйлдвэрлэдэг бөгөөд энэ нь цикадуудын үрэнд агуулагддаг. Энэхүү нейротоксин нь цикадуудын үрийг шууд гурилын эх үүсвэр болгон хэрэглэж болох хүмүүс эсвэл зэрлэг амьтад (жишээлбэл, махчин шувууд) энэ үрийг идэх замаар хүний хүнсний сүлжээнд орж болох юм. Энэ нь хүний мэдрэлийн өвчин үүсгэх нэг эх үүсвэр байх гэж таамаглаж байна.Мөн ургамлын хамгааллын механизмуудын нэг нь үр болон ургамлын эдийн хорт бодисуудыг хуримтлуулах явдал, орчлонгийн генийн шилжилтээр, цикадууд микроорганизм (магадгүй мөөг)-өөс fitD гэх генийн гэр бүл авч, энэ нь тэдэнд шавьж устгах хорт бодис үйлдвэрлэх чадварыг олгодог.
Лавлагааны бүтээл

'', бичгийн 15 дахь хэвлэл]]

**Лавлагааны бүтээл** нь нийтлэл, ном, тогтмол хэвлэл (эсвэл тэдгээрийн цахим хэлбэр) гэх мэт мэдээлэл авах боломжтой бүтээл юм. Ийм бүтээлүүдийг тодорхой мэдээлэл хайх зорилгоор ашигладаг бөгөөд эхнээс нь дуустал уншихад зориулагдаагүй байдаг. Эдгээр бүтээлд ашиглагддаг бичгийн хэв маяг нь мэдээллийн шинжтэй бөгөөд зохиолчид хувийн санаа бодол илэрхийлэхээс зайлсхийж, баримт дээр төвлөрдөг.

Ихэнх лавлах бүтээлд навигацийн хэрэгсэл болгон индекс ашиглагддаг. Ийм бүтээлүүдийг ихэвчлэн нэг зохиогч бус, редакторуудын удирдлага дор олон хувь нэмэр оруулагчид хамтран бүтээдэг. Шаардлагатай тохиолдолд шинэчлэгдсэн хувилбаруудыг жил бүр гаргадаг (жишээ нь, Whitaker's Almanack, Who's Who).

Лавлах бүтээлүүдэд сурах бичиг, альманах, атлас, номзүйн жагсаалт, намтар судлалын эх сурвалжууд, каталог (номын сангийн каталог, урлагийн каталог гэх мэт), утга зохиолын харьцуулалт, толь бичиг, лавлах хаяг (бизнесийн лавлах, утасны дугаарын лавлах), хөгжмийн цомгийн жагсаалт, нэвтэрхий толь, киноны жагсаалт, газрын зураг, тайлбар толь, гарын авлага, индекс (ном зүйн индекс, эшлэлийн индекс гэх мэт), гарын авлага, судалгааны заавар, үгийн синонимын толь, жилийн товчоо зэрэг орно. Олон лавлах бүтээлүүдийг цахим хэлбэрээр ашиглах боломжтой бөгөөд лавлах програм хангамж, CVD-ROM, DVD, эсвэл интернетээр онлайнаар авах боломжтой. Википедиа бол онлайн нэвтэрхий толь бөгөөд түүхэнд хамгийн том, хамгийн олон уншигдсан лавлах бүтээл юм.
Замаг

**Замаг** бол фотосинтезийн эукариот организмын том бөгөөд олон янзын бүлгийн нэг юм. Энэ нэр нь олон төрлийн бүлгүүдийг багтаасан полифилетик бүлгийн албан бус нэр томъёо юм. Оруулсан организмууд нь хлорелла, прототека, диатом зэрэг нэг эсийн бичил замагаас эхлээд 50 метр (160 фут) хүртэл ургадаг аварга бор замаг гэх мэт олон эст хэлбэрүүд хүртэл байдаг. Ихэнх нь усны ургамал бөгөөд хуурай газрын ургамалд байдаг стомат, ксилем, флоем зэрэг олон төрлийн эс, эдүүд байдаггүй. Хамгийн том, хамгийн нарийн төвөгтэй далайн замгийг далайн ургамал гэж нэрлэдэг. Үүний эсрэгээр цэнгэг усны хамгийн нарийн төвөгтэй хэлбэрүүд бол спирогира, чулуун өвс зэрэг ногоон замагуудын нэг хэсэг болох Чарофита юм. Усаар зөөгддөг замаг бол планктон, ялангуяа фитопланктон юм.

Замаг нь нийтлэг өвөг дээдэс агуулаагүй тул полифилетик бүлгийг бүрдүүлдэг бөгөөд тэдгээрийн пластидууд нь цианобактериас нэг гарал үүсэлтэй мэт боловч өөр өөр аргаар олдсон байдаг. Ногоон замаг бол эндосимбиотик цианобактериас гаралтай анхдагч хлоропласттай замагны жишээ юм. Диатом ба бор замаг нь эндосимбиотик улаан замагаас гаралтай хоёрдогч хлоропласт бүхий замагны жишээ юм. Замаг нь энгийн бэлгийн бус эсийн хуваагдлаас эхлээд бэлгийн нөхөн үржихүйн нарийн төвөгтэй хэлбэр хүртэл олон төрлийн нөхөн үржихүйн стратегийг харуулдаг.

Замагт хуурай газрын ургамлыг тодорхойлох янз бүрийн бүтэц, тухайлбал, бриофитуудын филлид (навчтай төстэй бүтэц), судасгүй ургамлын үндэслэг иш, трахеофит (судасны ургамал) -д байдаг үндэс, навч, бусад эрхтнүүд байдаггүй. Ихэнх нь фототроф шинж чанартай боловч зарим нь миксотроф шинж чанартай бөгөөд фотосинтез, органик нүүрстөрөгчийг осмотрофи, мизотрофи эсвэл фаготрофийн аргаар авдаг. Зарим нэг эсийн ногоон замаг, олон алтан замаг, эвгленид, динофлагеллат болон бусад замаг нь гетеротроф (мөн өнгөгүй эсвэл апохлорот замаг гэж нэрлэдэг), заримдаа шимэгчлэн амьдардаг, эрчим хүчний гаднах эх үүсвэрт бүрэн түшиглэдэг ба фотосинтезийн аппарат нь хязгаарлагдмал эсвэл огт байдаггүй. Апикомплекс гэх мэт бусад зарим гетеротроф организмууд нь өвөг дээдэс нь пластид агуулсан эсээс гаралтай боловч уламжлалт байдлаар замаг гэж тооцогддоггүй.
Лионы их сургууль

**Лионы их сургууль** (франц:  *L’universite de Lyon*) нь Францын Лион хотод орших их сургуулийн систем (ComUE) юм. Энэ нь 12 гишүүн, 9 холбоотой байгууллагатай. Энэ төвийн 3 гол их сургуулиуд нь: Клод Бернарын их сургууль Лион 1 (эрүүл мэнд ба шинжлэх ухааны судалгаа), Люмиерийн их сургууль Лион 2 (нийгмийн шинжлэх ухаан ба урлаг), Жан Муленийн их сургууль Лион 3 (хууль эрх зүй ба нийгмийн ухаан) бөгөөд нийт 129,000 оюутан тус тусад нь сурдаг байна. 

Лион хот нь Францын гурав дахь том их сургуулийн төв бөгөөд 2024 онд 175,000 оюутантай болсон, үүнд 23,000 гадаад улсын оюутан багтдаг. Мөн 510 лаборатори, 18 докторын судалгааны сургуультай бөгөөд төрөл бүрийн шинжлэх ухааны чиглэлээр хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг байна. 

## Түүх 
Лионы их сургууль хэл зүй, байгалийн шинжлэх ухаан, шашин судлалын факультетуудтай 1809 онд анх байгуулагдаж байсан юм. 1874-75 онд тус их сургуульд анагаахын болон хуулийн факультетууд нээгдсэн юм. 1896 онд бүх факультетийг нэгтгэж нэг бүтцийн нэгж болгосон ажээ. 

1960-аад онд Лионы их сургууль хоёр их сургууль болон хуваагдсан. Клод Бернарын их сургууль Лион 1 (эрүүл мэнд ба шинжлэх ухааны судалгаа), Люмиерийн их сургууль Лион 2 (нийгмийн шинжлэх ухаан ба урлаг).

1973 онд Люмиерийн их сургууль Лион 2 их сургуулиас Жан Муленийн их сургууль Лион 3 (хууль ба хүний ​​устөрөгч) салбарлан бий болсон байна. 

Лионы их сургуулийн төв нь 1995 онд үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Тухайн үед 15 дээд боловсрол, эрдэм шинжилгээний байгууллагыг багтаасан Нийтийн ашиг сонирхлын бүлэг байсан.

### Бүтэц 
Парис болон Тулуз хотоос умард хэсэгт орших Лион нь Францын гурав дахь том их сургуулийн хот бөгөөд 1898 онд 2,335 оюутантай, 1973 онд 36,500, 1978 онд 42,600, 1982 онд 50,000, 1985 онд 52,000 оюутантай байсан. 2024 онд Лионд 175,000 оюутан, үүнд 23,000 гадаадын оюутан, 11,500 судлаач, сургалтын багш нар хичээл зкаадаг байна. Их сургууль нь нийт 510 хувийн болон төрийн лабораторитой бөгөөд жил бүр дунджаар 800 хүн докторын зэрэг хамгаалдаг.

Их сургуулийн докторын сургуулиуд нь таван ангилалд хуваагддаг: (биологийн шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд, неврологийн шинжлэх ухаан, ухамсар, хорт хавдар болон биологи).

## Их сургуулийн алдартнууд 
* Поль Азар — түүхч.
* Виктор Гриньяр — Нобелийн шагналт, органик химич.
* Жиль Делёз — философч.
* Режи́с Дебре́ — философч.
* Фэвр, Жан Жозеф Огюстен Эрнест — физиолог.
* Пашов, Петр Минков — хэлзүйч.
* Эйххофф, Фредерик Гюстав — хэлзүйч, хэл судлаач.

Ангилал:Францын их сургууль
Ангилал:2007 онд байгуулагдсан
Хэвлэн нийтлэх

Хэвлэлийн үйл ажиллагаа нь мэдээлэл, уран зохиол, хөгжмийн бүтээл, программ хангамж болон бусад контентыг олон нийтэд худалдах эсвэл үнэгүй түгээх үйл явцыг хэлнэ. Уламжлал ёсоор энэ нэр томъёо нь ном, комикс, сонин, сэтгүүл зэрэг хэвлэмэл бүтээлүүдийг бүтээж, тараах үйл явцыг илэрхийлдэг байв. Гэвч дижитал мэдээллийн системүүд гарч ирснээр энэ хүрээ өргөжиж, электрон ном, дижитал сэтгүүл, вэбсайт, нийгмийн сүлжээ, хөгжим, видео тоглоом зэрэг дижитал хэвлэлийн төрөлүүдийг хамрах болсон.

Арилжааны хэвлэлийн салбар нь News Corp, Pearson, Penguin Random House, Thomson Reuters зэрэг томоохон олон улсын корпорациудаас эхлээд жижиг бие даасан мянга мянган хэвлэгчдийг хамардаг. Энэ салбар нь уран зохиол болон баримтат зохиолын худалдаа/бөөний хэвлэл, боловсролын хэвлэл, эрдэм шинжилгээ, шинжлэх ухааны хэвлэл зэрэг олон салбар руу хуваагддаг. Хэвлэлийн үйл ажиллагааг засгийн газар, иргэний нийгмийн байгууллагууд, хувийн компаниуд өөрсдийн захиргааны хэрэгцээ, хууль эрх зүйн шаардлага, бизнес, судалгаа, олон нийтэд зориулсан зорилготойгоор мөн гүйцэтгэдэг. Үүнд жилийн тайлан, судалгааны тайлан, зах зээлийн судалгаа, бодлогын товч танилцуулга, техникийн тайлан зэрэг орно. Сүүлийн жилүүдэд өөрөө хэвлэх буюу өөрөө хэвлэн нийтлэх үйл ажиллагаа түгээмэл болсон.

Хэвлэл нь хууль, шашнаар хязгаарлагдсан эртний жижиг хэлбэрээс эхлээд орчин үеийн, өргөн цар хүрээтэй, бүх төрлийн мэдээллийг түгээдэг томоохон салбар болон хөгжсөн.

Ангилал:Хэвлэлийн газар
Баруун Ромын эзэнт гүрний уналт

**Баруун Ромын эзэнт гүрний уналт** эсвэл **Ромын уналт**, бол баруун Ромын эзэнт гүрний төв улсын удирдлагын хяналт, хууль дүрмээ баттай хэрэгжүүлж чадаагүйн явдал, болон үүний алс том газар нутаг нь олон залгамжлагч улс төрчдийн дунд хуваагдсан талаарх үйл явдал юм. 

## Уналтын эхлэл 
Ромын эзэнт гүрэн нь баруун орчим аймгуудыг үр дүнтэйгээр хяналт тавих хүч чадлаа алдсанаар; орчин үеийн түүхчид армийн тоо толгой ба үр дүнтэй байдал, Ромын эрүүл мэнд болон тоо толгой, экономийн эрч хүч, эзэн хаануудийн ур чадвар, хүч чадварын төлөөх дотоод маргаан, тухайн үеийн шашны өөрчлөлт, иргэний удирдлагын чадвар гэх мэт шалтгаануудаас үүдэлтэй гэсэн санал болгожээ. Ромын ёс соёлоос гадуурх үндэстэй довтолж буй зэрлэгүүдийн дарамт сүйрэлд нь их хэмжээний дэмжлэг оруулжээ. Газар нутгийн өөрчлөлт ба байнга тохиодог болон том хэмжээний тахлууд эдгээр шууд тохиосон шалтгаануудыг дагуулах болов. Тухайн уналтын шалтгаанууд нь эртний ертөнцийн түүх судлалын томоохон сэдэвүүдын нэг юм бөгөөд энэ нь төр улсын бүтэлгүйтлийн орчин үеийн маргааны талаарх мэдэгдүүлдэг байна.

376 онд, Томоохон хэмжээний Готууд ба Ром биш хүмүүсийн Хүннүчүүдээс зугтаж буй нүүдэлээр эзэнт гүрэнлүү оргожээ. Ромын хүчин тэднийг (энгийнээрээ хийдэг үйл явцаар) устгах, цөлөх аль эсвэл захирах боломжгүй байв. 395 онд, хоёр хор хөнөөлтэй иргэний дайныг ялсаны дараа, Теодосиус нэгдүгээр нас баржээ. Тэрээр нурж буй талбайн армийг орхин, эзэнт гүрэн нь улс төрийн толгойлох хоёр чадваргүй хүү нарийн дунд хуваагдан үлдэв. Готууд ба Ром биш хүмүүс эзэнт гүрний хоёр талыг хоёууланг нь сөрсөн дийлдэшгүй хүчин болжээ. Үүнийг дагуулан илүү их зэрлэгүүд худалдаа наймааны мөрөн ба бусад хилүүдийг даван туулжээ. Баруун зүгийн эзэнт гүрний зэвсэглэсэн хүчин цөөрч үр дүнгүй болжээ, чадварлаг тэргүүлэгчдийн удирдлагын доор түр зуурын нөхөн сэргэлт байсан ч, төв удирдлага дахин хэзээ ч үр дүнтэйгээр нэгдээгүй.
Ангилал:Ромын эзэнт гүрэн
Ангилал:Ромын эзэнт гүрний улс төр
Ангилал:5-р зуун
Ангилал:476 он
Боргоцой

Цикадууд болон шинэс мод зэрэг гимносферм ургамалд тархсан үрний бүтэц бүхий эрхтэнг боргоцой буюу ботаникийн албан ёсны нэршлээр стробилис (цуглуулсан хэлбэрээр стробили) гэдэг. Эдгээр боргоцой нь ихэвчлэн модлог бөгөөд янз бүрийн конус хэлбэртэй, цилиндр хэлбэртэй, өндгөн хэлбэртэй, эсвэл бөмбөг хэлбэртэй байдаг. Тэдгээр нь төв тусгалын орчим байрласан скал болон брас агуулдаг бөгөөд зарим тохиолдолд жимс шиг эд эс бүхий зөөлөн бүтэцтэй байдаг. Pinophyta (шинэс модны овог)-ийн боргоцой нь үржилтэд зориулсан бүтцийг агуулдаг. Модлог боргоцой нь эмэгтэй боргоцой бөгөөд үр үйлдвэрлэдэг. Эрэгтэй боргоцой нь тоос хүртээдэг бөгөөд ихэвчлэн түр зуурын бөгөөд бүрэн боловсорсон ч ил гарсан байдаггүй. “Боргоцой” нэр нь Грек хэлний konos (нарсны боргоцой)-оос гаралтай бөгөөд энэ нь геометрийн конус хэлбэрийн нэрийг өгсөн. Боргоцойны тусдаа хавтангуудыг скал гэж нэрлэдэг. Хэрэв боргоцой нь нэгээс дээш жил хөгжиж байгаа шинэс модны төрлүүдэд (жишээ нь нарс), эхний жилийн үрийн ургамлын өсөлт нь хоёр жилийн настай скаалаар ил гарах бөгөөд энэ нь умбо гэж нэрлэгддэг, харин хоёр дахь жилийн өсөлт нь апофис гэж нэрлэгддэг.

Эрэгтэй боргоцой (микростробилис) нь бүх шинэс моднуудын бүтэцтэй ижил байдаг бөгөөд зөвхөн жижиг зүйлс (ихэвчлэн скаалын байрлал) нь ялгаатай байдаг. Төв тусгалд байрласан микроспорофиллүүд (хувирсан навчнууд) байдаг. Тус бүрийн микроспорофилл доор микроспорангия (тоосны уутнууд) нэг буюу хэд хэдэн байх бөгөөд эдгээр нь тоосыг агуулдаг. 

Эмэгтэй боргоцой (мегастробилис, үрийн боргоцой эсвэл өндгөн бүтэцтэй боргоцой) нь өндөг агуулдаг бөгөөд энэ өндөг нь тоосоор fertilize хийснээр үр болон хувирдаг. Эмэгтэй боргоцойны бүтэц нь шинэс модны овгуудын хооронд илүү ялгаатай бөгөөд ихэвчлэн олон төрлийн шинэс модны зүйлийг тодорхойлоход чухал үүрэгтэй байдаг.

Ангилал:Шилмүүст
Ангилал:Ургамлын морфологи
Санхүүгийн фонд

## **Санхүүгийн фонд** 
Санхүүгийн фонд гэдэг нь санхүү, үл хөдлөх хөрөнгө болон бусад хөрөнгө оруулалтын санг тодорхой зорилгод зориулан удирдах, ихэвчлэн хугацаагүйгээр хадгалах хууль эрх зүйн бүтэц юм. Үүсгэн байгуулагчид болон хандивлагчдын хүсэл зорилгын дагуу уг санг удирдан зохицуулдаг. Фондыг ихэвчлэн инфляцид нийцүүлэн үндсэн хөрөнгийг буюу "корпус"-ын үнэ цэнийг хадгалахаар зохион байгуулдаг ба зарим хэсгийг жил бүр тодорхой бодлогын дагуу зарцуулах боломжтой байдаг.

2022 оны байдлаар дэлхийн хамгийн баян сан болох Novo Nordisk Foundation нь Данийн Копенхаген хотын Хеллэруп дүүрэгт төвтэй. Харин дэлхийн хоёр дахь хамгийн баян сан болох Билл ба Мелинда Гейтсийн Сан нь АНУ-ын Сиэтл хотод, Space Needle цамхгаас харагдах төв байраа байрлуулсан.

Фондуудыг ихэвчлэн ашгийн бус корпораци, буяны сан эсвэл хувийн сан хэлбэрээр зохион байгуулдаг бөгөөд зарим тохиолдолд олон нийтийн буяны байгууллага гэж тооцогдохгүй байж болно. Зарим улс оронд, санхүүжүүлэх зорилготой байгууллагуудаас бие даасан байдлаар итгэмжлэлийн сан байгуулж үйл ажиллагаа явуулах нь түгээмэл байдаг.

***Санхүүгийн фондыг удирддаг нийтлэг байгууллагууд:***

* Боловсролын байгууллагууд (их, дээд сургууль, хувийн сургуулиуд гэх мэт)
* Соёлын байгууллагууд (музей, номын сан, театр гэх мэт)
* Үйлчилгээний байгууллагууд (эмнэлэг, өндөр настны асрамжийн газар, Улаан Загалмай гэх мэт)

* Шашны байгууллагууд (сүм, синагог, сүм хийд гэх мэт).

Хувийн фондууд дэлхийн хамгийн чинээлэг байгууллагуудын нэг байдаг бөгөөд үүнд хувийн дээд боловсролын фондууд багтдаг. Тухайлбал, 2021 оны 6-р сарын байдлаар Харвардын их сургуулийн фонд нь 53.2 тэрбум ам.доллараар үнэлэгдсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн том академик сан юм.

***2022 оны 12-р сарын 31-ний байдлаар:***

* Билл ба Мелинда Гейтсийн Сан нь 67.3 тэрбум ам.долларын хөрөнгөтэйгөөр дэлхийд 1-т жагсаж байна.

* Novo Nordisk Foundation нь 167 тэрбум ам.долларын хөрөнгөтэй.
Байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн

**Байгалийн бүтээгдэхүүн** нь байгальд байдаг амьд организмаас үүссэн байгалийн нэгдэл буюу бодис юм. Өргөн утгаараа байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүнд амьдралаас бий болсон аливаа бодис багтана. Байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүнийг химийн нийлэгжилтээр (хагас синтез ба бүрэн синтезийн аль алинд нь) бэлтгэж болох ба органик химийн салбарыг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. *Байгалийн бүтээгдэхүүн* гэсэн нэр томъёо нь хиймэл орц нэмээгүй байгалийн гаралтай гоо сайхны бүтээгдэхүүн, хүнсний нэмэлт тэжээлийг хэлнэ.

Органик химийн чиглэлээр байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүний тодорхойлолт нь ихэвчлэн хоёрдогч бодисын солилцооны замаар үүсдэг байгалийн эх үүсвэрээс тусгаарлагдсан органик нэгдлүүдээр хязгаарлагддаг. Эм зүйн химийн салбарт энэ тодорхойлолтыг ихэвчлэн хоёрдогч метаболитоор хязгаарладаг. Хоёрдогч метаболитууд (эсвэл тусгай метаболитууд) нь амьд үлдэхэд чухал биш боловч хувьслын давуу талыг бий болгодог организмуудыг хангадаг. Олон тооны хоёрдогч метаболитууд нь цитотоксик шинж чанартай бөгөөд тэдгээрийг организмаар дамжуулан сонгож, оновчтой болгосон. Хоёрдогч эсвэл төрөлжсөн метаболитууд нь ихэвчлэн төрөл зүйлд өвөрмөц байдаг бөгөөд энэ нь ноёрхолд өргөн хэрэглэгддэг үндсэн метаболитуудаас ялгаатай байдаг. Хоёрдогч метаболитууд нь химийн нарийн төвөгтэй байдаг тул химичдийн сонирхлыг их татдаг.

Байгалийн эх сурвалжууд нь эмийн нээлтэд тэргүүлэх нэгдлүүд болох арилжааны зориулалтаар ашиглах боломжтой био идэвхит бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн үндсэн судалгааг хийхэд хүргэдэг. Хэдийгээр байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүнүүд олон тооны эмийг өдөөсөн боловч 21-р зуунд эмийн компаниудын байгалийн гаралтай эм үйлдвэрлэх нь багасаж байгаа нь зарим талаараа хүртээмж, нийлүүлэлт, оюуны өмч, зардал, ашгийн асуудал, улирлын болон хүрээлэн буй орчны өрсөлдөөний өөрчлөлт, алдагдал, устах түвшин нэмэгдэж байгаа зэргээс шалтгаалж байна.

## Эшлэл 
Ангилал:Байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн
Ангилал:Хими
Ангилал:Байгаль
Ослогийн их сургууль

**Ослогийн Их Сургууль** (Норвегээр: *Universitetet i Oslo*; Латинаар: *Universitas Osloensis*) нь Норвегийн Осло хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Энэ бол Норвегийн хамгийн эртний их сургууль бөгөөд тус улсын тэргүүлэгч их сургууль, Скандинавын орнуудын хамгийн өндөр зэрэглэлтэй их сургуулиудын нэг, дэлхийн хамгийн өндөр чансаатай зуун их сургуулийн нэгд тооцогддог. Анх Хатан хааны Фредерикийн их сургууль гэж нэрлэгдсэн тус их сургууль нь 1811 онд Дани-Норвегийн нийтлэг их сургууль болох Копенгагены их сургууль-ийн Норвегийн үргэлжлэл бөгөөд олон уламжлалтай. Энэ нь Дани, Норвегийн хаан VI Фредерикийн нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд 1939 онд одоогийн нэрээ авсан. Их сургуулийг нэрээ өөрчлөхөөс өмнө "Эзэн хаан Фредерикийн" (*Det Kgl. Frederiks*) гэж нэрлэдэг байсан ба албан бусаар зүгээр л *Universitetet* ( 'их сургууль').

Тус их сургууль нь 1946 онд Бергений их сургууль байгуулагдах хүртэл Норвеги дахь цорын ганц их сургууль байсан. Энэ нь ойролцоогоор 27,700 оюутантай бөгөөд 6,000 орчим ажилтантай.[5] Түүний факультетэд (Лютеран) теологи (Норвегийн Лютеран сүм нь 1536 оноос хойш Норвегийн төрийн сүм болсон), хууль, анагаах ухаан, хүмүүнлэг, математик,байгалийн ухаан, нийгмийн ухаан,шүдний эмчилгээ, боловсрол зэрэг орно. Их сургуулийн анхны неоклассик кампус нь Осло хотын төвд байрладаг; Энэ нь одоогоор Хууль зүйн факультетэд байрладаг. Их сургуулийн бусад факультетуудын ихэнх нь хотын захын West End дахь Blindern-ийн шинэ кампус дээр байрладаг. Анагаах ухааны факультет нь Осло орчмын хэд хэдэн их сургуулийн эмнэлгүүдэд хуваагддаг. Тус их сургууль нь Олон улсын уур амьсгал, хүрээлэн буй орчны судалгааны төв (ОУУАХБОСТ), НХГССТ, Frisch Centre зэрэг албан ёсоор бие даасан, харьяа хүрээлэнгүүдийг агуулдаг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Норвегийн их сургууль
Ангилал: 1811 онд байгуулагдсан
Нийлмэл материал

## Ойлголт 
Нийлмэл материал өөрөөр нэгдмэл материал нь 2 ба түүнээс дээш түүхий эдээс бүтсэн материалыг хэлнэ. Оролцдог түүхий эдүүд нь мэдэгдэхүйц хэмжээний төсөөгүй химийн бодис эсвэл физикын төлөв байдалтай байна. Бэлэн болсон үедээ элементүүд нь салангид болон ялгаатай хадгалагдан үлддэг. Нэгээс илүү давхаргатай нийлмэл материалыг нийлмэл давхарга (composite laminates) гэнэ.

## Жишээ 
Нийтлэг инженерчлэгдсэн нийлмэл материалуудад:

* Арматур төмрөн дээр бетон зуурсаны үндсэнд үүссэн сайжруулсан бетон

* Мөн адил арматур төмөр дээр тоосго өрөн сайжруулсан тоосгон хана

* Нийлмэл мод жишээ нь фанер гэх мэт.
* Бэхжүүлсэн хуванцар дотроо бэхжүүлсэн шилэн утас, шилэн хөвөн гэх мэт.
* Керамикийн нийлмэл (керамик болон төмрийн нийлмэл)
* Металлын нийлмэл
* Өөр нийлмэл материалууд зэрэг багтана.
Ангилал:Хими
Караважио

**Микеланжело Меризи да Караважио** (итали. *Michelangelo Merisi da Caravaggio*; 1571 оны 9-р сарын 29-нд Милан хотод төрсөн—1610 оны 7-р сарын 18-нд Порто-Эрколе хотод нас барсан) — италийн зураач, XVII зууны европын уран зургийг шинэчлэгч, уран зургийн баррокогийн үеийн реализмын яруу тод төлөөлөгч юм. 

Тэрээр бүтээлч амьдралынхаа ихэнх хугацааг Ромд ажиллаж, сүмийн нөлөө бүхий зүтгэлтнүүдийн ивээлд өнгөрөөжээ. Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн 4 жилд Наполи, Мальта, Сицилийн хооронд аялан явдаг байжээ. Зураач амьд загвар дээр шууд ажиллаж, шууд зурж урьдчилсан ноорог зураг хийдэггүй байсан юм. 

## Намтар 
Микеланжело Меризи бол архитектор Фермо Меризи, түүний хоёр дахь эхнэр, Милан (Ломбарди) хотын ойролцоох Караважио хотын газрын эзний охин Люсиа Аратори нарын хүү болж төрсөн. Түүний эцэг чинээлэг Маркиз Франческо Сфорза да Караважиогийн менежерээр ажиллаж байжээ. 1576 оны Милан дахь хар тахлын үеэр түүний эцэг, өвөг эцэг нар нас барж, эх нь хүүхдүүдээ аваад Караважио руу нүүжээ.

Зураач анхны зургуудаа Миланд өдөр тутмын үзэгдэл, хөрөг зургууд зурсан бөгөөд эдгээр нь өнөөг хүртэл хадгалагдаж үлдээгүй байна. Анхнаасаа л Микеланжело хэрүүлч, хэрцгий зантай гэдгээ харуулдаг байсан. Нэлээд эрт 1580-аад оны эцэс гэхэд халуун цөстэй Меризигийн амьдрал дуулиан шуугиан, зодоон хийж шоронд ч орж явсан байна. Энэ байдал түүнийг амьдралынх нь туршид дагалдаж байв. 1589 онд зураач Миланаас эх орондоо буцаж ирээд мөнгө хэрэгтэй байсан бололтой газар нутгаа заржээ. Тэрээр хамгийн сүүлд 1590 онд эхийгээ нас барсны дараа гэрт нь очжээ. 1591 оны намар тэрээр Миланаас зугтааж нүүх болжээ.

"Тэрээр гудамжны хүүхдүүд, зоогийн газрын ажилчид, өрөвдөлтэй тэнүүлчдийг зурахдаа үнэхээр аз жаргалтай хүн шиг харагдаж байсан" гэж томоохон католик ламтан Федерико Борромео зураачийн үнэлсэн байдаг. 

Нийслэлд, тэр үеийн Италийн зураачдын заншлын дагуу тэрээр Веронезе эсвэл Корреггиотой адил нэрээ төрсөн газартайгаа холбоотой авдаг байжээ. Ийнхүү Микеланжело Меризи Караважио болжээ.

Караважиогийн анхны бүтээлүүдэд Леонардо да Винчи, Жоржоне, Тициан, Жованни Беллини, Мантегна нарын бүтээлүүд нөлөөлсөн юм. Өнөөдөр хүрсэн түүний анхны зургийн нэг бол  "Жимс хальсалж буй хүү" (1593) юм. 

Караважиогийн анхны олон хүний дүрстэй зургуудыг 1594 онд бүтээжээ - эдгээр нь "Хөзрийн ", "Мэргэлэгч" юм. Хожим нь Жорж де Ла Тур "Төлөгч"-өө яг ижилхэн найруулгаар зурдаг байв. 1594 оны намар Караважио Кардинал Франческо дель Монтегийн захиалгаар ажиллаж, Мадам Вилла руу нүүж, Галилео Галилей, Томмасо Кампанелла, Жакомо делла Порта, яруу найрагч Марино, Милези нартай уулзаж байсан ажээ.

Караважиогийн үхлийн нөхцөл байдал өнөө хүртэл тодорхойгүй хэвээр байна. Түүний урьдчилан таамаглах аргагүй, хачин зан авираас болж түүний сэтгэцийн байдлын талаархи асуултууд гарч ирдэг юм. Тэрээр 1610 онд Наполи хотоос Ром хүрэх замдаа тодорхойгүй нөхцөл байдалд нас барсан. Түүнийг хижиг тусч халуурч нас барсан гэж мэдээлж байсан ч алагдсан эсвэл хордлогдсоны улмаас нас барсан гэсэн таамаг ч гарч байсан.
Мөөгөнцөр

**Мөөгөнцөр** (fungi эсвэл funguses) нь мөөгөнцөр, хөгц зэрэг бичил биетүүд, түүнчлэн илүү сайн мэдэгдсэн мөөгийг багтаасан эукариот организмын бүлгийн гишүүн юм. Эдгээр организмуудыг Animalia, Plantae, Protista эсвэл Protozoa, Chromista зэрэг уламжлалт эукариот овгийн нэг гэж ангилдаг.

Мөөгөнцөрийг ургамал, бактери, зарим протистуудаас өөр овогт байрлуулдаг шинж чанар нь тэдний эсийн хананд хитин байдаг. Мөөгөнцөр нь амьтадтай адил гетеротрофууд юм. Тэд ууссан молекулуудыг шингээх замаар хоол хүнсээ олж авдаг бөгөөд ихэвчлэн хоол боловсруулах ферментийг хүрээлэн буй орчиндоо ялгаруулдаг. Мөөгөнцөр нь фотосинтез хийдэггүй. Өсөлт нь агаар эсвэл усаар дамждаг спорыг эс тооцвол тэдний хөдөлгөөнт хэрэгсэл юм. Мөөгөнцөр нь экологийн систем дэх үндсэн задлагч юм. Эдгээр болон бусад ялгаанууд нь мөөгөнцөрийг Eumycota (жинхэнэ мөөгөнцөр эсвэл Eumycetes) гэж нэрлэсэн, нэг өвөг дээдэстэй (өөрөөр хэлбэл тэд монофилетик бүлгийг бүрдүүлдэг) холбоотой организмуудын нэг бүлэгт байрлуулдаг бөгөөд энэ тайлбарыг молекул филогенетик нь бас баттай дэмждэг. Энэ мөөгөнцрийн бүлэг нь бүтцийн хувьд ижил төстэй миксомицет (шавар мөөгөнцөр) ба оомицет (усны хөгц) -ээс ялгаатай. Мөөгөнцөрийг судлахад зориулагдсан биологийн салбарыг микологи (Грек хэлнээс μύκης mykes, мөөг) гэж нэрлэдэг. Өмнө нь микологи нь ургамал судлалын нэг салбар гэж тооцогддог байсан ч мөөгөнцөр нь ургамлаас илүү амьтантай генетикийн хувьд илүү холбоотой байдаг нь одоо мэдэгдсэн.

Дэлхий даяар элбэг, ихэнх мөөгөнцөр нь жижиг бүтэцтэй, хөрсөн дэх эсвэл үхсэн биет дэх нууцлаг амьдралын хэв маягаас шалтгаалан үл анзаарагддаг. Мөөгөнцөрт ургамал, амьтан, бусад мөөгөнцөр болон шимэгч хорхойн симбионт орно. Тэд жимс ургах үед мөөг эсвэл хөгц хэлбэрээр мэдэгдэхүйц болж болно. Мөөгөнцөр нь органик бодисын задралд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд байгаль орчинд шим тэжээлийн эргэлт, солилцоонд үндсэн үүрэг гүйцэтгэдэг. 

## Холбоотой өгүүлэл 
* Ургамал
* Биологи
* Мөөг

Ангилал:Мөөгөнцөр
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Мөөгний аймаг