open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хятадын хүн ам

**Хятадын хүн ам**- Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын 2020 оны Үндэсний долоо дахь удаагийн тооллогоор 2020 оны арваннэгдүгээр сарын 1-ний байдлаар БНХАУ-ын хүн ам **1,411,778,724** болж, дэлхийн хамгийн олон хүн амтай улс болж байна. Энэ нь 2010 онд болсон БНХАУ-ын 6 дахь улсын тооллоготой харьцуулахад 5,38%-иар их байна. БНХАУ-ын хоёр мужид хүн ам нь 100 саяас давжээ: **Гуандун** - 126,012,510 хүн, **Шаньдун** - 101,527,453 хүн. БНХАУ-ын хамгийн сийрэг хүн амтай муж: Төвөдийн өөртөө засах орон - 3 648 100 хүн.

Хүн амын өсөлт хамгийн өндөр байгаа мужууд нь гол төлөв БНХАУ-ын зүүн өмнөд эрэг болон баруун хэсэгт байрладаг Гуандун, Жөжян, Хайнань, Төвөдийн өөртөө засах орон болон Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон юм.

Хятад улсын хүн ам зүйн хямралыг улам хурцатгаж буй хүчин зүйл бол Хятад улс Зүүн Азийн бараг бүх орны нэгэн адил (Монголоос бусад) дэлхийн нийт төрөлтийн дундаж түвшнээр (Европын орнуудтай зэрэгцэн) хамгийн доогуур орны нэг байгаа явдал юм.

БНХАУ-д хүн амын тооллогыг 1953, 1964, 1982 онуудад хийж байжээ. 1987 онд Засгийн газар дараагийн тооллогыг 1990 онд, үүнээс хойш 10 жил тутам хийж байхаар төлөвлөжээ. 1982 оны хүн амын тоо 1,008,180,738 байсан нь өмнөх хоёр тооллогын дүнгээс (1953-582 сая) илүү байсан байна. 1982 оны хүн амын тооллогод НҮБ-ын Хүн амын үйл ажиллагааны сан (UNFPA) зэрэг олон улсын байгууллагууд тусалж, 15.6 сая доллар хандивласан байна. 

2000 оны хүн амын тооллогоор БНХАУ-ын хүн ам 1.2 тэрбум байжээ. БНХАУ-ын хүн ам 2006 оны эцсийн байдлаар 114 саяар нэмэгдэж, 1.314 тэрбум хүн болжээ. 2020 оны байдлаар 1 411 778 724 болоод байна. 

### Насны ялгаа: 
* 0—14 нас: 17,95%   (253 383 938 хүн) (2020)
* 15—64 нас: 68,55% (967 759 506 хүн) (2020)
* 65 дээш : 13,50%     (190 635 280 хүн) (2020)

2018 онд Хятадын хүн ам 1,27 саяар буурчээ. Хятадын орчин үеийн түүхэнд (1949 оноос хойш) энэ нь хамгийн муу үзүүлэлтүүдийн нэг бөгөөд зөвхөн 1960, 1961 оны өлсгөлөн, байгалийн гамшгийн үеэр 15 сая хүрэхгүй хүн төрсөн. Судлаачдын үзэж байгаагаар энэ хандлага эргэлт буцалтгүй болж магадгүй юм. Хятадад нөхөн үржихүйн насны эмэгтэйчүүд эрчүүдээсээ хамаагүй цөөн бөгөөд эрүүл мэнд, боловсролын зардал өндөр учраас олон гэр бүл хүүхэд төрүүлэх боломжгүй байна. 

2021 онд Хятадын Статистикийн газрын дарга Нин Чиже 2020 онд Хятадад 12 сая хүүхэд мэндэлсэн нь 2016 онтой харьцуулахад нэг хагас дахин бага байна гэж мэдэгдсэн. НҮБ-ын Эдийн засаг, нийгмийн асуудал эрхэлсэн газрын урьдчилсан мэдээгээр 2050 он гэхэд Хятадын хүн ам 1,402,405 хүрэх ажээ.

Шашин нь Хятадын олон хүний ​​амьдралд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хамгийн өргөн тархсан нь Буддизм гэж 100 сая орчим хүн санал асуулгын дүн гарчээ. Уламжлалт даосизм мөн их дэлгэрсэн байна. Тус улсад 18 сая исламын шашинтан, 8 сая католик шашинтан, 10 сая протестант шашинтай гэж албан ёсны тоо харуулж байгаа ч албан бусаар үүнээс хамаагүй өндөр байна.
Химийн инженерчлэл

**Химийн инженерчлэл** нь үндсэндээ хувилахуйн ухааныг ашиглан практик асуудлуудыг шийдэж, ашигтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд химийн урвалыг гүйцэтгэдэг, машин механизм, үйлдвэрлэлийн дизайн, барилга, үйл ажиллагаанд хамааралтай инженерчлэлийн салбар юм.

Энэ нь лабораторид шинжлэх ухаантай адилхан боловч бүрэн хэмжээний үйл явцын зохион бүтээлт, хэрэгжилт, түүний засвар үйлчилгээ, сорилт, сайжруулалтын аргыг ашиглана.

Бүх инженерүүдийн нэгэн адил химийн инженерүүд техникийн асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд математик, физик, эдийн засгийн ухааныг ашигладаг. Химийн инженерүүд болон бусад төрлийн инженерүүдийн хоорондын ялгаа нь бусад инженерийн мэргэжлүүдээс гадна химийн мэдлэгийг ашигладаг явдал юм. Химийн инженерүүд заримдаа 'бүх нийтийн инженерүүд' гэж нэрлэгддэг тул шинжлэх ухаан, техникийн ухаан нь өргөн цар хүрээтэй байдаг. Химийн инженер бол шинжлэх ухааныг маш сайн мэддэг инженерчлэлийн төрөл байж болох юм. Өөр нэг үзэл баримтлал бол химийн инженер бол практик химич юм.

### Мэргэжлийн салбар 
Зарим химийн инженерүүд шинэ дизайн гаргаж, шинэ процессыг бий болгохоос гадна зарим багаж хэрэгслийг бий болгодог.

Химийн инженерүүд мөн химийн бодис хийдэг. Химийн инженерүүд атомын шинжлэх ухаан, полимер, цаас, будаг, эм, хуванцар, бордоо, хүнс, нефть-химийн бүтээгдэхүүнийг хөгжүүлэхэд тусалж байна. Тэд түүхий эдээс бүтээгдэхүүн гаргах, нэг материалыг өөр ашигтай хэлбэрээр хөрвүүлэх арга замыг боловсруулдаг.

Химийн инженерүүд нь процессыг илүү үр дүнтэй, байгаль орчинд ээлтэй эсвэл илүү үр ашигтай болгох боломжтой. Химийн инженерүүд мөн хуулийн чиглэлээр ажилладаг, шинэ компаниудыг үүсгэн байгуулж, судалгаа хийдэг. Химийн инженер ямар ч шинжлэх ухаан, инженерийн салбарт орж чадна. Инженер нь ихэвчлэн үйлдвэр эсвэл лабораторид ажилладаг. Химийн инженерүүд өндөр эрэлт хэрэгцээтэй байгаа учраас тэд ихэвчлэн химич болон бусад төрлийн инженерүүдээс өндөр цалинтай байдаг.

### Мэргэжлийн хэрэглээ 
Химийн инженерүүд багаар ажилладаг учраас инженер хүн бусадтай харилцах чадвартай байх ёстой. Химийн инженерүүд математик, эрчим хүч, масс шилжүүлэг, термодинамик, шингэн механик, салгах технологи, материалын болон эрчим хүчний баланс, инженерийн бусад сэдвүүдийг судалж, химийн урвалын кинетикууд, процессын дизайн, реакторын загварыг судалж байна. Химийн инженер нь аналитик, нямбай байх хэрэгтэй. Хими, математик, тааламжтай асуудлыг шийдэж чаддаг хэн нэгэн нь сахилга баттай байх болно. Химийн инженер ихэвчлэн магистрын зэрэгтэй байдаг.

Ангилал:Химийн салбар
Ангилал:Техникийн хими
Ангилал:Инженерийн шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Ангилал:Химийн мэргэжил
Долгорын Нямаа

**Долгорын Нямаа** (1939 онд Дундговь аймгийн Өлзийт сумын нутаг Хирс таван толгойн Үүдэн бууцанд төрж, 2017 оны 9 сарын 22-нд нас барсан) нь Монгол Улсын Төрийн шагналт, соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолтой яруу найрагч, эмч юм.

## Намтар
Хүн эмнэлгийн техникум дүүргэж хүний бага эмч болсон Нямаа хожим ЗХУ-д М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургууль төгсөж зохиолч мэргэжилтэй болжээ.

Аймгийн сүрьеэ өвчнийг эсэргүүцэн судлах отрядод эмч, Монголын радиод сурвалжлагч, хариуцлагатай редактор, БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлд референт, Залуучуудын хэвлэлийн нэгдсэн редакцийн ерөнхий эрхлэгч, "Ардын эрх" сонинд утга зохиолын ажилтан, Монголын зохиолчдын эвлэлийн хорооны дарга зэрэг ажил эрхэлж байв.

## Уран бүтээл
### Шүлгийн түүвэр
*Галуун цуваа (1961)
*Шинэ тэнгэр
*Их газрын чулуу (1969)
*Тэмээний нутаг
*Гитар барьсан залуус
*Шөнийн талд адуу янцгаана
*Долоон бурхан (1996)

### Дурсамж тэмдэглэл
*Урьхан цэнхэр зэрэглээ
*Тэнгэрийн хаяа (1965)
*Атлантын түрлэг (Америкт зорчсон тэмдэглэл, 2006)

## Цол шан
*Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн нэрэмжит шагнал (1974)
*Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн нэрэмжит шагнал (1983)
*Алтан гадас одон
*Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
*Монгол Улсын Төрийн шагнал (1993)
*Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн цол (2009)

## Дурсгал
2018 онд Дундговь аймгийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийн 70 дугаар тогтоолоор Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийг Долгорын Нямаагийн нэрэмжит болгожээ.

## Гэр бүл
Д. Нямаа Хүн эмнэлгийн техникумд суралцаж байхдаа танилцсан, Ховдын Эрдэнэбүрэнээс гаралтай Зулын Отгонбаяр хэмээх бүсгүйтэй ханилж, 4 хүү, 1 охинтой болжээ. Том хүү Зориг нь Соёлын тэргүүний ажилтан цолтой, жүжигчин юм.

## Эшлэл
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Өлзийтийн (Дундговь) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Дашдэлэгийн Нямаа

**Дашдэлэгийн Нямаа** (1945-2000) нь Монголын кино жүжигчин юм. Дорнод аймгийн Матад суманд төрсөн. Алтан үеийн бахархалт хүмүүсийн нэг МУГЖ Түдэвийн Цэвээнжав гуайн нутгийн охин байжээ. Анх алдарт жүжигчин  Ө.Рэнцэнноров гуайгаас жүжигчний ухаан заалгаж, 1967-1971 онд УБДС-ийн кино драмын анги төгссөн. Тэрхүү ангиас Чойн Хүрэл, Б.Цэцэгбалжид гэх мэт олон алдартай жүжигчид төрснөөс Ш.Цэцэгээ, Ш.Дэлгэржаргал, Б.Тунгалаг, Б.Даваасүрэн гээд энх тунх гялалзаж яваа ахмад жүжигчид гавьяатууд олон байдаг. 

1968 он "Өглөө" Янжмаа 
   
1970 он "Хүргэн хүү" Лхам эмч 
  
1970 он "Тунгалаг Тамир-1" Гэрэл 
  
1971 он "Тэмцэл" Янжмаа
  
1972 он "Тунгалаг Тамир-2" Гэрэл 
   
1987 он "Ховор хүмүүс" САА-н даргын дүр зэргээр Монголын кино дэлгэцэнд мөнхрөн үлджээ. Мөн 1970-1979 онд Хүүхэлдэйн театрт , 1987-90-ээд оны эхэн үе хүртэл Монголын Хүүхдийн театрт ажиллаж байв.

1939-1948 онд Ерөнхий сайд Хорлоогийн Чойбалсангийн тусгай хэрэг эрхлэгч, нарийн бичгийн дарга, Дотоод хэрэг эрхэлсэн туслагч, 1958-1963 онд Гадаад Явдлын Яамны сайд, 1955-1958 болон 1963-1986 онуудад Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайдын алба тус тус хашиж явсан алдартай Дипломатч, Монгол улсын баатар Пунцагийн Шагдарсүрэн (1918-2019) гуайн хайрт гэргий нь байлаа. 

## Бүтээсэн дүрүүд
*Өглөө - Янжмаа
*Тэмцэл - Янжмаа
*Хүргэн хүү - Лхам эмч
*Тунгалаг тамир - Гэрэл
*Ховор хүмүүс - нэгдлийн дарга

Ангилал:Монголын кино жүжигчин
Нямаагийн Зориг

**Нямаагийн Зориг** (1960 онд төрж, 2024 онд өнгөрсөн) нь Монголын жүжигчин, дуу оруулагч, сэтгүүлч юм.

## Намтар
Зориг 1978 онд Нийслэлийн арван жилийн зургаадугаар дунд сургуулийг төгсөөд ЗХУ-ын Москва хотын Бүх холбоотын кино урлагийн дээд сургуулийн найруулагчийн ангид суралцахаар болж, эхлээд Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын их сургуулийн хэлний бэлтгэл ангид 1 жил суралцсан боловч найруулагчийн ангидаа шалгалт өгөх гэхэд нь "Танай монголчуудад зөндөө хэлсэн. Кино найруулагч гэдэг бол киноны туршлагатай, кинонд ажиллаж байсан хүмүүс байх ёстой. 10 төгссөн А мэдэхгүй хүүхдүүдийг бид авахгүй" гэсэн гэдэг. Ийнхүү Эрхүүгийн улсын их сургуульд сэтгүүлчийн ангид хуваарилагдсан боловч 1 жил суралцаад орхиж, Монголдоо буцан ирж Улсын Багшийн Их Сургуулийн кино драмын ангид орж, 1984 онд төгссөн байна.

Сургуулиа төгсөөд Монгол кино үйлдвэрийн орчуулгын кино группт ажиллаж байгаад Хүүхэд залуучуудын театрт шилжиж тэндээ 3 жил ажиллахдаа 3 жүжгийн гол дүрд тогложээ. Улмаар Монгол телевизийн "Гал" нэгдэлд найруулагчаар ажиллаж байв.

## Уран бүтээл
### Киноны дүрүүд
;Гол дүр
*Санаж яваарай - Мөнхөө, Мөнх-Од (ихэр залуусын дүр, 1983)
*Загийн алим - Ханбүргэд

;Туслах дүр
*Амьдралын нахиа
*Намар нахиалсан мод
*Ингэ буйлах нутагт
*Совин
*Нохой зодоон
*Эргүүлэг
*Нар сарны зааг - шоронгийн атаман
*Маш нууц - шоронгийн атаман
*Буруу өрөг - шоронгийн атаман
*Бүү март
*Зоорь

### Жүжгийн дүрүүд
*Хэрээ
*Намайг сонсоцгоо
*Минийх - Тэлмэн

### Найруулсан нэвтрүүлгүүд
*Хөхөөтэй цаг
*Хашаа
*Хог
*Морин тэрэгтэй сурвалжилга

## Цол шан
*Соёлын тэргүүний ажилтан (2016)

## Гэр бүл
Зоригийн аав Долгорын Нямаа нь Монгол Улсын Төрийн шагналт яруу найрагч. Зориг жүжигчин Ишдоржийн Одончимэгтэй гэрлэж 1 охинтой болцгоосон ч салжээ.

Ангилал:Монголын кино жүжигчин
Ангилал:Монголын найруулагч
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1960 онд төрсөн
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Нямаа

**Нямаа** гэж монгол хүний нэр. Нар хэмээх утгатай төвөд үг болох "Ням"-аас гаралтай.

## Зохиолч
*Батын Нямаа
*Готовын Нямаа
*Данзангийн Нямаа
*Долгорын Нямаа
*Жамбын Нямаа
*Ломбын Нямаа
*Цэндийн Нямаа

## Жүжигчин
*Дашдэлэгийн Нямаа

## Дидломатч
*Балжингийн Нямаа - Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд
*Пэрэнлэйн Нямаа - Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд

## Төрийн зүтгэлтэн
*Буянтогтохын Нямаа - Сангийн яамны төрийн нарийн бичгийн дарга асан

## Эмч
*Ринчений Нямаа - Ардын эмч

## Бөх
*Намсрайн Нямаа - цэргийн заан
*Эрдэнэбатын Нямаа - аймгийн арслан
Лоракс (хүүхэлдэйн кино)

***Лоракс*** () нь 2012 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд Illumination Entertainment ба Dentsu бүтээж, Universal Pictures кино компани 2012 оны 3 сарын 2-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ. Крис Рено болон хүүхдийн номын зохиолч, зураач Крис Меледандри нар зохиолыг нь бичсэн.

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2012 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:3D кино
Ангилал:Хүүхдийн кино
Ангилал:Хүүхэлдэйн кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Ангилал:Гэр бүлийн кино
Парисын Хэлэлцээр (2015)

**Парисын Хэлэлцээр** (, ) буюу **“Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай Парисын хэлэлцээр”**( нь НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай Конвенцын () хүрээнд байгуулсан, 2020 оноос хүлэмжийн хийн ялгарлыг багасгаж агаар дахь нүүрсхүчлийн хийг бууруулах замаар дэлхийн цаг агаарын дулаарлыг зогсоох зорилготой олон улсын хэлэлцээр юм. 

Парисын уур амьсгалын талаарх бага хурлын үеэр Киотогийн протоколын оронд боловсруулж, 2015 оны 12 дугаар сарын 12-нд бүх нийтээр буюу 190 гаруй орон хүлээн зөвшөөрч 2016 оны 4 дүгээр сарын 22-нд гарын үсэг зурсан хэлэлцээр болно. 

Хэлэлцээрийн 2 дугаар зүйлд заасан ёсоор НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай Конвенцын хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх, ялангуяа дэлхийн дундаж температурын өсөлтийг 2 хэмээс "нэлээн доогуур" байлгах, температурын өсөлтийг 1.5 хэм хүртэл хязгаарлах "хүчин чармайлт гаргах" явдал гэж зорилтоо тодорхойлсон байна. 

Парисын хэлэлцээр нь уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг сааруулж, хүлэмжийн хийн ялгарал багатай хөгжлийг бий болгох, дэлхийн дулаарлыг аж үйлдвэржилтийн өмнөх үетэй харьцуулахад 2 хэмээс хэтрүүлэхгүй байж, улмаар 1.5 хэмд хязгаарлах амлалтыг дэвшүүлсэн түүхэн ач холбогдолтой олон улсын хэмжээний баримт бичиг юм. 

## Монгол Улс
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж 2016 оны 9 дүгээр сарын 21-ний өдөр НҮБ-ын ЕНБД Пан Ги-мүнийн санаачлан зохион байгуулсан “Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай Парисын хэлэлцээр”-ийг хүчин төгөлдөр болгохыг уриалсан өндөр түвшний арга хэмжээнд оролцож, Монгол Улс уг хэлэлцээрийг соёрхон баталсан тухай Батламж жуух бичгийг гардуулан өгсөн билээ.

Ангилал:21-р зууны гэрээ
Ангилал:2015 оны улс төр
Ангилал:Байгаль орчны олон улсын гэрээ
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын байгаль орчны бодлого
Ангилал:Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрх зүй
Ангилал:Уур амьсгалын бодлого
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага
Ангилал:21-р зууны Парисын түүх
Батын Нямаа

**Батын Нямаа** (1928 оны 11-р сарын 7-нд Хэнтий аймгийн Батширээт сумын нутаг "Гурван харуул" хэмээх газар төрсөн- 1996 онд нас барсан) Монголын зохиолч, шатрын спортыг түгээн дэлгэрүүлэгч, соён гэгээрүүлэгч.

Б.Нямаа 1941 оноос  богино хэмжээний шүлгээр уран бүтээлээ туурвиж эхлээд 1942 оноос уран зохиол сонирхож эхэлсэн тэрбээр 1946 онд дунд сургуулиа төгсөөд Монголын Зохиолчдын Эвлэлд ажиллаж байв. Мөн Хэнтий аймгийн Биндэр сумын даргын албыг олон жил хашжээ. 

Б.Нямаа гуай үр хүүхдүүддээ зөв үлгэр дуурайлал үзүүлэхээс гадна шатраар хичээллэхийг нь дэмжин тэтгэдэг байснаас удам дамжсан тамирчид төрсөн байна. Түүний эх Сэрэмжид, өвөг эцэг Яринпил нар нь шатар сайн тоглодог хүмүүс байжээ. Эцэг, эхээрээ шатар заалгаж, үр хүүхдүүддээ өвлүүлсэн байна. Б.Нямаагийн төрсөн дүү Батын Дэрдэв шатар сайн нүүдэг, БНМАУ-ын Гадаад худалдааны яамны орлогч сайдаар ажиллаж байсан юм.  

## Уран бүтээл
### Роман
*Араараа модтой Биндэръяа (1968)
*Бид гурав (1971)
*Арандалынхан (1973)
*Бурхан өршөө (1991)

### Тууж
*Гомпил
*Хамаатан садан
*Анхны жил

## Кино зохиол
*Төөрсөөр төрөлдөө (1966)

### Жүжгийн зохиол
*Нэр төр
*Нүд

## Цол шан
*Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал (1967)
*"Бид гурав" романаараа Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал (1978)
*Алтан гадас одон

## Гэр бүл
Батын Нямаагийн өвөг эцэг Яринпил, эх Сэрэмжид, нагац эгч Ичинхорлоо зэрэг удамт шатарчид байсан байна. Тэдний гэр бүл удам дагасан шатарчид гэдгээрээ алдартай. Б.Нямаагийн гэргий Д.Намжил. Тэрбээр таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн нь бүгд шатарчин болсон байна. Б.Нямаагийн хүүхдүүд, ач зээ нараас улсын шатрын аварга цолтой 6 тамирчин төрөн гарсан (хүүхдүүд Нямаагийн Төмөрхуяг, Нямаагийн Төрбат, Нямаагийн Төвсанаа, Нямаагийн Тунгалаг, ач нар Түвшинтөгсийн Батцэцэг, гавьяат тамирчин Түвшинтөгсийн Батчимэг). Мөн хүү Нямаагийн Түвшинтөгс нь Монголын Шатрын Холбооны ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байв. Түүнчлэн хүү Түмэнбаяр, ач Батзориг, Баярцэцэг, Биндэръяа, Төгөлдөр, зээ Энхсаран, гуч Есөнтөмөрийн Төгстөмөр нарын шатрын спортын зэрэгтэй тамирчид бий.

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Биндэрийн засаг дарга
Ангилал:Батширээтийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1928 онд төрсөн
Ангилал:1996 онд өнгөрсөн
Данзангийн Нямаа

**Данзангийн Нямаа** (1957 онд Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо суманд төрсөн) -Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн цолтой, яруу найрагч, сэтгүүлч юм. Тэрээр "Хайрын бадрангуй дууч" гэгдэж, хайрын шүлгүүдээрээ алдаршсан байна. 

## Намтар
Тэрээр айлын ууган хүү бөгөөд доороо 6 дүүтэй ажээ.

Нутагтаа бага, дунд сургуулиа 1975 онд төгсөөд, 1975-1980 онд МУИС-ийг нягтлан бодох, эдийн засгийн ангид сурч дүүргэсэн цагаасаа хойш "Монголын Радио"-д сэтгүүлчээр ажиллаж эхэлжээ. 

1980-аад оноос уран бүтээлээ эхэлсэн. 

2014 оноос "Улирал ба зохиолч" сэтгүүлийг эрхлэн гаргаж буй.

## Бүтээл
### Ном
*Алс цагийн аяс (1986)
*Голын анир (1992)
*Нарны алга (1993)
*Өргөл аялгуу (1998)
*Амрагийн өргөл (1998)
*Он жил урсана (2001)
*Есөн намрын огторгуй (2003)
*Захидал бүхэн хариутай
*Зүрхэн тольтын цаглабар - Хайрын шүлгүүд

### Кино зохиол
*Хадагтай ембүү

### Жүжиг
*Айдас (1997)

### Дууны шүлэг
*Мөрөөдлийн цэцэгтэй нас (аяыг М. Хатанбаатар, дуучин Б. Цолмон)
*Арван найман нас (аяыг Б. Батчулуун, Камертон хамтлаг дуулсан)

## Цол шан
*МҮЭ-ийн нэрэмжит шагнал (1993)
*МҮЧЗХ-ны нэрэмжит шагнал (1997)
*Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал (1999)
*Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн (2012)

Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Радиогийн сэтгүүлч
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Баян-Овоогийн (Баянхонгор) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1957 онд төрсөн
Чанар

**Чанар** гэдэг нь аливаа нэг зүйл эсвэл үзэгдлийг бусдаас ялгагдах онцгой буюу тодорхой нэг болон цогц шинж чанаруудыг агуулж өөрийн гэсэн давтагдашгүй байдлыг илэрхийлсэн философийн ойлголт юм.

Аливаа зүйл, үзэгдлийн чанар нь түүний доторх аль нэг тусдаа шинж чанарт хамарахгүй тухайн зүйл, үзэгдэлд бүхэлд нь хамаарах бөгөөд түүнтэй салшгүй холбоотой байдаг. Тиймээс чанарын тухай ойлголт нь тухайн зүйл, үзэгдэлийн оршихтой холбоотой байдаг. Өөрөөр хэлбэл аливаа зүйл, үзэгдэл гаднын ямар нэг нөлөөгүйгээр чанараа алдах буюу өөрчилж чадахгүй.     

Энгийн үгээр бол чанар гэдэг нь нэг төрлийн зүйлүүдийн шинж тэмдгийг харьцуулж, тэдгээрийн эрэмбийг тогтоож буй хэрэг юм. 

Эд зүйлийн чанар бөгөөд аливаа үзэгдэл, ойлголтын чанар гэж хоёр хувааж авч үзэж болно. 
**Эд зүйлийн чанар*: Бараа бүтээгдэхүүний чанар, жимс ногооны чанар, монгол малын чанар, авто замын чанар, .. 
**Үзэгдлийн чанар:* Байгаль орчны чанар, амьдралын чанар, боловсролын чанар, хүний чанар, ..

## Тогтсон хэллэгүүд
Боловсролын чанар, Амьдралын чанар, бүтээгдэхүүний чанар, тооноос чанарт хүрдэг онол,

Ангилал:Генетик
Ангилал:Ерөнхий хэл шинжлэл
Ангилал:Морфологи
Ангилал:Таксономи
Ангилал:Шинжлэх ухааны онол
Гелон (суурин)

**Гелон** (  ) - нь Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Кашкадарья мужийн Шахрисабз тойргийн нутаг дэвсгэрт орших хот маягийн суурин юм. 

Кишлак (түрэгүүдийн тосгон) анх 1305 онд байгуулагдсан. Тосгоны оршин суугчид эртний зан заншил, амьдралын хэв маягийг хадгалсаар байна. Хилийн онцгой дэглэмийн улмаас 2018 оны дунд үе хүртэл энэ тосгонд гадаадын жуулчид очих боломжгүй байв. 

## Газар зүй 
Гелон нь Узбекистан, Тажикистаны хил дээр, Шахрисабзаас 80 км-ийн зайд оршдог. Кишлак нь бүх талаараа өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн бөгөөд зүүн талаараа 4000 гаруй метрийн өндөрт хүрдэг. Энэ бол Узбекистаны хамгийн өндөр уулын тосгоны нэг юм. Олон тооны могойнууд бүхий хэцүү, гэхдээ үзэсгэлэнтэй уулын шороон замаар энд хүрэх нь тийм ч хялбар биш юм.

## Уур амьсгал 
Уур амьсгал нь эх газрын хуурай, зарим газраа субтропикийн уур амьсгалтай. 

## Хүн ам 
Тосгоны хүн ам 2019 оны байдлаар 5834, үүнээс тажик - 5831, узбек - 3 хүн байжээ. ( 2019 оны 12-р сарын 12-ны байдлаар ).  

## Үзэсгэлэнт газрууд 
Тосгоны ойролцоо Хазрет Султан нэртэй уул, мөн жуулчдын очих дуртай "Хисорак сув омбори" усан сан байдаг.

## Эшлэл 
Ангилал:Узбекистаны суурин
Ангилал:Шахрисабз
Лондоны хөрөнгийн бирж

**Лондоны хөрөнгийн бирж** () нь Европын хамгийн анхны хөрөнгийн бирж мөн ба дэлхийн үнэт цаасны зах зээлд хамгийн нэр хүндтэй бирж юм. Лондоны бирж нь хувьцаат компани бөгөөд түүний хувьцаа нь ч тэндээ эргэлддэг байна.

## Түүх 
Албан ёсоор Лондоны хөрөнгийн бирж нь 1801 онд үүсэн байгуулагдсан, гэхдээ Английн үнэт цаасны арилжааны түүх ерөнхийдөө XVI зуунаас эхэлсэн байна. Хятад руу аялах маш их үнэ хөрөнгө шаардсан аяллыг өөрийн хөрөнгөөр санхүүжүүлэх боломжгүй учраас Английн компаниуд Антверпены биржийн ижил загварыг даган, компанийн ирээдүйн орлогын хэсгээр солилцоо хийхээр алт цуглуулдаг байжээ.

1687 он гэхэд 15 компани Лондонд үнэт цаас арилжаалдаг байжээ. 1695 онд 150 компани болон өссөн байна. Үүний үр дүнд энэхүү хувьцааны багахан хэсэг нь маш идэвхтэй арилжиж байсан, гэхдээ олон компаниуд устсан байна. 1690-ээд оны Английн IPO хөөсрөлийг заримдаа 1990-ээд оны доткомуудын хөөсрөлтэй харьцуулдаг.

Лондоны хөрөнгийн биржийн гол индекс бол 1984 оны 1-р сарын 3-нд гаргасан FTSE100 юм. Уг индекс нь тус хөрөнгийн биржид арилждаг, хамгийн их хөрөнгөжилттэй компаниудын эхний зууг цуглуулдаг.
2020 онд Лондоны хөрөнгийн биржийн нийт орлого £2124 сая болсон байна (2019 онд £2056 сая байжээ). 2021 он хүртэл Лондоны хөрөнгийн биржид олон улсын хувьцааны гүйлгээний 50 орчим хувь ноогддог байжээ. 2021 онд Лондоны хөрөнгийн биржийн хувьцааны нэг өдрийн дундаж эргэлт €8,6 тэрбум болсон байна.

## Эшлэл 
Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж
Ангилал:Хөрөнгийн бирж
Ангилал:FTSE 100 Index дахь аж ахуйн нэгж
Ангилал:Ситигийн (Лондон) аж ахуйн нэгж
Ангилал:Лондоны санхүүгийн үйлчилгээ эрхлэгч
Ангилал:1698 онд байгуулагдсан
ЗХУ-ын Төрийн шагнал

**ЗХУ-ын Төрийн шагнал** () нь Зөвлөлт Холбоот Улсын иргэнд зориулсан, Лениний шагналтай эн зэрэгцэх төрийн дээд шагнал юм. Энэхүү шагналыг 1941 оноос 1954 он хүртэл гардуулсан Сталины шагналын оронд бий болгосон бөгөөд шинжлэх ухаан, утга зохиол, соёл урлаг эсвэл хөгжмийн салбарт гарамгай амжилт гаргасан хүмүүст олгож байсан. Тус шагналыг ихэнхдээ уран бүтээлчийн бие даасан бүтээлүүдэд олгодог байв. 

Сталины шагналтнууд нь тэмдэг ба шагналын гэрчилгээгээ шинэ Төрийн шагналаар солин авах боломжтой байсан бөгөөд 1960-аад оноос 1980-аад он хүртэл Сталины шагнал хүртсэн иргэдийн шагналыг үүний дагуу буцаан *Төрийн шагналтан* хэмээн баримт бичиг, ном зохиолд өөрчлөн нэрлэжээ.

Төрийн шагналыг жилдээ 100 хүртэл хүнд олгоно. Зөвлөлтийн Бүгд Найрамдах Улсуудад Төрийн шагнал дээр нэмээд тухайн Бүгд Найрамдах Улсын Төрийн шагналыг олгодог байв. 

## Төрийн шагналтан (сонголтоор) 
* Олександр Бродский, химич, физикч (1946 он)
* Герш Будкер, онолын физикч (1951 он)
* Николай Астров, танк зохион бүтээгч (1967 он)
* Чингиз Айтматов, зохиолч (1968 он)
* Сергей Ильюшин, нисэх онгоцны зохион бүтээгч (1971 он)
* Андрей Туполев, нисэх онгоцны зохион бүтээгч (1972 он)
* Василь Быков, зохиолч (1974 он)
* Александр Яковлев, инженер, зохион бүтээгч (1977 он)
* Вахтанг Кикабидзе, кино жүжигчин, дуучин, найруулагч (1978 он)
* Владимир Меньшов, жүжигчин, кино найруулагч, кино зохиолч (1981 он)
* Алексей Баталов, жүжигчин, театр, киноны найруулагч, кино зохиолч (1981 он)
* Алексей Абрикосов,  физикч (1982 он)
* Анатолий Папанов, кино жүжигчин (1989 он)
* Булат Окуджава, яруу найрагч, зохиолч (1991 он)
Бадай

**Бадай** бол Уряут-Килингуут овгоос гаралтай монгол ноён юм. 1203 онд Хэрэйдийн Тоорил хан, Сэнгүм, Жадараны Жамуха нар Тэмүүжин ханыг багалзуур ид гэж дуудан ирүүлж барьж алах төлөвлөгөөг өөрийн эзэн Их Чэрэн ноёны ярианаас мэдээд Тэмүүжин ханыг Мэнлиг эцгийн гэрт саатаж ахуйд нь анд Хишилигийн хамт ирж мэдэгдэж, амь аварсан тусыг нь үнэлэж, 1206 онд Чингис хааны зарлигаар Бадай, Хишилиг хоёрыг дархалж, мянгатын ноёд болгов.  

## Эшлэл
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Хурлатын Төмөр

**Хурлатын Төмөр** (1944 оны 3-р сарын 23-нд Улаанбаатар хотноо төрж, 1995 оны намар 51 насандаа нас барсан) нь Монголын "Зууны манлай" эстрадын эрэгтэй дуучин. 

1961 онд нийслэлийн арван жилийн 1-р дунд сургуулийг төгссөн. 1962-1965 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон Улсын Харилцааны Дээд Сургуульд суралцаж байсан. 1977-1979 онд МУИС-ийн англи хэлний ангийг төгсөж англи хэлний орчуулагч мэргэжил эзэмшсэн.

1961-1962 онд барилга трестэд (орос хэлний) орчуулагч, 1966-1969 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд хөгжмийн уран зохиолын зөвлөлтийн мэргэжилтэн багшийн туслах-ассистент багш, 1969-1977 онд Гадаад худалдааны яамны "Техникимпорт" нэгдэлд, 1979-1990-ээд оны эхэн үе хүртэл Ус цаг уурын албыг удирдах газар орчуулагч, Мэдээлэл тооцооллын төвд операторч-англи хэлний орчуулагч, МИАТ-д англи хэлний орчуулагч зэрэг ажлуудыг хийж байсан.

Хүүхэд наснаас нь түүний хөгжим тоглох, дуулах, бүжиглэх, жүжиглэх зэрэг олон талын авьяас илэрсэн байдаг. ЗХУ-д суралцаж байхдаа "Хургачин" хамтлаг байгуулж тухайн цаг үеийн хит дууг дуулдаг байжээ. Тэрбээр унаган орос хэлтэйн дээр англи дууг маш чадварлаг дуулдаг нэгэн байлаа. 

## Дуулсан дуу 
#"Аяны шувууд" (шүлэг Д.Дашдондог, хөгжим З.Хангал)
#"Бидний дуулах дуртай дуу" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим О.Бэгз)
#"Дурлалын хишиг" / "Хайрын хишиг" (шүлэг Н.Очирбат, хөгжим З.Хангал)
#"Москва минь чи сайн байна уу" 
#"Нарт тэнгэрийн дор" (шүлэг Ж.Ёндонсамбуу, хөгжим З.Хангал)
#"Сарнай цэцэг" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим З.Хангал)
#"Үдэлтийн дуу" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим О.Бэгз) 
#"Шинэ оны уянга" (шүлэг Д.Дашдондог, хөгжим З.Хангал) 
#"Өвлийн үдэш" (Шүлгийн түүврээс, хөгжим З.Хангал) 

## Үзэх 
https://www.youtube.com/watch?v=e1vm86BTBdw[10:34-18:33] 

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Ангилал:1995 онд өнгөрсөн
Хүрээ Мэдээлэл Харилцаа Технологийн Дээд Сургууль

**Хүрээ Мэдээлэл Холбоо Технологийн Дээд Сургууль** нь 2002 оны 9-р сард гурван мэргэжил 90 оюутантайгаар үйл ажиллагаагаа эхэлсэн, Улаанбаатар хотод байрладаг хувийн дээд сургууль юм. Одоогийн байдлаар дөрвөн факультет, 16 мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй мэргэжилтэн бэлтгэхийн хамт магистрантурын сургалт явуулдаг. Тус сургууль нь 60 гаруй багш, 1400 гаруй оюутантай ба дэргэдээ 400 гаруй сурагчтай дунд сургуультай юм. Мөн сургуулийн талбайн үндсэн барилга нь 10,000 кв.м бөгөөд шинэ цогцолборт газар нь 1,000,000 кв.м талбайтай ба одоогийн байдлаар 6400 кв.м талбайтай гурван барилгатайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

2011 онд улсын хэмжээнд нөлөө бүхий 4 байгууллагаас шалгаруулсан их дээд сургуулийн үнэлгээгээр ТОР 10 сургуулийн нэг болсон. Тус сургууль нь 2014, онд магадлан итгэмжлэгдсэн.

## Гадаад хамтын ажиллагаа 
Хүрээ МХТДС нь гадаадын 129 их сургуультай хамтын ажиллагаатай. Үүнд, Ази номхон далайн бүс нутагт 65, Хойд Америкт 8, Европт 56.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль
Ангилал:Монголын боловсрол
Ангилал:2002 онд байгуулагдсан
Аяны шувууд

"**Аяны шувууд**" нь Дондогдоржийн Дашдондогийн шүлгээр Зундуйн Хангал 1965 онд хөгжмийг зохиож, дуучин Хурлатын Төмөр анх дуулснаар нийтэд түгсэн дуу юм. Энэ дууг Х.Төмөр Монголын Радиод анх бичүүлэхэд хөгжмийг зохиосон З.Хангал төгөлдөр хуур, О.Бэгз нарын ХБДуС-ийн хийлийн зургаан багш хийл, цохилуур хөгжмийн багш Ц.Баяндалай бөмбөр, З.Хангалын найз, МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-ын ахлагч, гоцлол гитарчин С.Баатарсүх гитар тогложээ.           

## Үг
## Ая
F#        EЬm      F#      F#7                

F#          H         DЬ      DЬ            

EЬm      EЬ 7     AЬm   AЬm            

F#     AЬm/DЬ7    F#       F#7           

Дт: 

EЬm   EЬm   F#   F#             

H       H       DЬ   DЬ     

AЬm   AЬm   F#    F#     

F#7     DЬ     F#   F#7  

## Дууг сонсох
*https://www.youtube.com/watch?v=LAFcsncIznY 

## Үзэх 
MN25 телевиз, Дуу төрсөн түүх - Аяны шувуу https://www.youtube.com/watch?v=UVsWYhu41xo
Ангилал:Зундуйн Хангал
Ангилал:Хурлатын Төмөр
Владимир Потанин

**Владимир Олегович Потанин** (1961 оны 1 дүгээр сарын 3-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн) - Оросын улс төрийн зүтгэлтэн, ажил хэрэгч хүн, тэрбумтан, ивээн тэтгэгч. 

Оросын хамгийн том компаниудын нэг болох «Интеррос» компанийн (уул уурхай, төмөрлөгийн «Норильский никель», «Роза Хутор» болон эмийн «Петровакс Фарм» зэрэг компаниудын хувьцаа эзэмшигч) эзэмшигч бөгөөд Ерөнхийлөгч, уул уурхайн «Норильский никель» компанийн Ерөнхийлөгч, Улсын "Эрмитаж" музейн Тэтгэн дэмжигчдийн удирдах Зөвлөлийн дарга, Ивээн тэтгэгч "В.Потанин сан" үүсгэн байгуулагч.

2021 оны 6-р сарын 30-ны байдлаар В.Потанин 29.3 тэрбум долларын хөрөнгөөр ​​дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн 54-т жагссан байна. "Forbes" сэтгүүлээс 2021 оны 4 дүгээр сард нийтэлсэн Оросын хамгийн баян бизнесмэнүүдийн жагсаалтад Владимир Потанин **27 тэрбум долларын хөрөнгө**өр ​​хоёрдугаарт жагссан байна. 

## Намтар 
1961 онд Москвад төрсөн. Комсомолийн гишүүн (1975-1989). 1983 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийн Олон улсын эдийн засгийн харилцааны факультетын (МЭО) худалдааны ангийг олон улсын эдийн засагч мэргэжлээр гадаад хэлний мэдлэгтэй төгссөн. Франц, англи хэлтэй. 

1983-1990 онд ЗХУ-ын гадаад худалдааны системд, Бүх Холбооны Гадаад эдийн засгийн нийгэмлэгийн (ВВО) Союзпромекспортын "Бордоо" /Удобрение/, "Баяжмал" /Руда/ пүүсүүдэд ахлах инженерээр ажилласан.

1990 оноос хойш "Интеррос" компанийн гадаад эдийн засгийн нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч. Олон улсын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны банканд (МБЭС) данс нээлгэснээр Потанин хувийн бизнесийн ирээдүйн урт хугацааны түнш, тухайн үед ОУЭБХ-ны хэлтсийн даргаар ажиллаж байсан Михаил Прохоровтой уулзаж, дотно найзууд болжээ. 

1992-1993 онд Потанин **Михаил Прохоров**той хамтран байгуулсан Олон улсын санхүүгийн компанийн (Международная финансовая компания-МФК) банкны дэд ерөнхийлөгч, дараа нь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.

1996 оны 8 дугаар сарын 14-өөс 1997 оны 3 дугаар сарын 17 хүртэл В.Потанин ОХУ-ын Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллаж байсан. ОХУ-ын Эдийн засгийн яам, ОХУ-ын Монополийн эсрэг бодлогын улсын хороо, ОХУ-ын Төрийн өмчийн удирдлагын улсын хороо, ОХУ-ын Холбооны өмчийн сан, ОХУ-ын Эдийн засгийн асуудалд хяналт тавьж, зохицуулалт хийж байсан.

1998 онд "Интеррос" холдинг компанийн Ерөнхийлөгч, удирдах Зөвлөлийн дарга болсон.

Ангилал:Оросын бизнесмен
Ангилал:Менежер
Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Александр Невскийн одон шагналтан
Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (офицер)
Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн төгсөгч
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Москвагийн хүн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1961 онд төрсөн
Сейсмийн долгион

**Сейсмийн долгион** буюу **Газар хөдлөлтийн долгион** нь дэлхийн давхаргуудаар дамждаг энергийн долгион бөгөөд газар хөдлөлт, галт уулын дэлбэрэлт, магмын хөдөлгөөн, их хэмжээний хөрсний гулсалт, бага давтамжийн акустик энерги ялгаруулдаг хүний ​​гараар хийсэн томоохон дэлбэрэлтийн үр дагавараар үүснэ. Байгалийн болон антропогенийн бусад олон эх үүсвэр нь орчны чичиргээ гэж нэрлэгддэг бага далайцтай долгион үүсгэдэг. Газар хөдлөлтийн долгионыг сейсмологич гэж нэрлэгддэг геофизикчид судалдаг. Газар хөдлөлтийн долгионы талбайг сейсмометр, гидрофон (усан дахь) эсвэл акселерометрээр бүртгэнэ.

Газар хөдлөлтийн долгионы тархалтын хурд нь орчны нягтрал, уян хатан чанар, долгионы төрлөөс хамаарна. Хурд нь дэлхийн царцдас ба мантийн гүнд орох тусам нэмэгдэх хандлагатай боловч мантиас гадна цөм рүү огцом буурдаг.

Газар хөдлөлт нь янз бүрийн хурдтай өөр өөр төрлийн долгион үүсгэдэг; Газар хөдлөлтийн ажиглалтын газруудад хүрэх үед тэдний аяллын өөр өөр хугацаа нь эрдэмтдэд гипоцентрийн эх үүсвэрийг олоход тусалдаг. Геофизикийн хувьд газар хөдлөлтийн долгионы хугарал буюу тусгалыг дэлхийн дотоод бүтцийн судалгаанд ашигладаг бөгөөд гүехэн, гүний байгууламжийг судлахын тулд хүний ​​гараар хийсэн чичиргээг ихэвчлэн үүсгэдэг.

Ангилал:Сейсмологи
Ангилал:Газар хөдлөлт
Ангилал:Долгион
Чоймболын Долгор

Ч.Долгор нь 60 гаруй жил хүн ардынхаа эрүүл мэндийг хамгаалах ариун үйлсэд өөрийн амьдралаа бүрэн зориулсан Эрүүл мэндийн салбарын анхдагчын нэг төдийгүй олон улсанд хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрдэмтэн байлаа.

## Ажилласан байдал 
Тэрбээр 1926 оны 07-р сарын 04-нд Улаанбаатар хотод төржээ. 1947 онд МУИС-ийн Хүн эмнэлгийн факультетийг төгссөн анхны 13 монгол эмчийн нэг бөгөөд 1947-1954 онд Арьс Өнгөний улсын больницид их эмч, 1954-1956 онд Монгол Улсын Их сургуульд аспирант, 1956-1992 онд МУИС, АУДС-ийн Арьс Өнгөний Өвчин Судлалын тэнхимийн эрхлэгч, 1978-1983 онд Арьс Өнгөний Эмгэг Судлалын Нэгдсэн Төвийн захирал, 1996-1998 онд АУДС-ийн Арьс, БЗДХ Өвчин судлалын тэнхимийн эрхлэгч, 1990-2014 онд Арьсны Өвчин Судлалын Үндэсний Төвийн зөвлөх эмчээр ажилласан удирдагч, багш, сурган хүмүүжүүлэгч байлаа.

Түүнчлэн төр, олон нийтийн идэвх зүтгэлтэй ажиллаж байсан гарамгай удирдагч, манлайлагч байлаа. 1971-1985 онд Энхтайвныг хамгаалах хорооны орлогч даргаар, 1960-1988, 1956-1957 онд Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбооны тэргүүлэгч, бага хурлын гишүүнээр, 1978-1989 онд Улаанбаатар хотын депутатаар, 1957-1967 онд Сүхбаатар дүүргийн депутатаар 4 удаа сонгогдон ажиллаж байжээ.

## Гавьяат Шагнал 
МУ-ын Арьс, Өнгөний салбарыг хөгжүүлэх их үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг ард түмэн төр засаг өндрөөр үнэлж 1952 онд хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 1957 онд Алтан гадас, 1981 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1984 онд МУ-ын хүний гавьяат эмч, 2007 онд Ардын эмч цолоор шагнагджээ.

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хүний гавьяат эмч
Ангилал:1926 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Хишилиг

**Хишилиг дархан** бол Их Монгол Улсын мянгатын ноён, Чингис хааны зарлигаар Бадайн хамт дархлагдсан ноён юм. Тэрбээр Уряут-Килингут овогтон. Өмнө нь Хэрэйдийн Их Чэрэн ноёны адуучин байсан. 1203 онд Тэмүүжин ханыг Тоорил хан, нялх Сэнгүм нар багалзуур ид гэж урих замд нь түүний эсрэг хуйвалдаан зохиогдож байгааг адуучин Бадайн хамт хэл хүргэж, тус хүргэсэн нэгэн юм. 

## Товч 
1203 онд Чингис хаан Хэрэйдийн Тоорил ханы цэргийг ялж, Хэрэйдийн ханлигийг эзэлсний дараа  "...Ван ханы суудаг алтан асар, хэрэглэдэг алтан завьяа аяга ба асарч явсан ард сэлт, вангийн хажууд бараа бологч хэрэйд цөмийг Бадай, Хишилиг хоёрт олгож

:Хувьдаа зарцалж
:Худагаа бариулж
:Хоромсгоо зүүлгэж
:Ургийн урагт хүртэл
:Удтал дархлан жаргатугай.
:Алалдах дайнд явж,
:Авсан олзоо цөмийг
:Аминдаа ашиглаж байгтун.
:Ан авд явж
:Алсан гөрөөсөө цөмийг
:Хувьдаа хэрэглэж байгтун". 

гээд Чингис хаан бас зарлиг болруун: "Бадай, Хишилиг хоёр миний амийг аварч тус хүргэсний тул Мөнх Тэнгэрт ивээгдэж, Хэрэйд улсыг доройтуулж, өндөр сууринд хүрэв, би. Одоо ба ирээдүйд ургийн ураг хүртэл миний суурийг залгамжлагчид, энэ хоёрын хүргэсэн тусыг үүрд санаж явтугай" гэж зарлиг болов..." хэмээн Монголын нууц товчоонд өгүүлсэн байдаг. 

Мөн МНТ-ны 219-р зүйлд өгүүлсэн нь "... Бас "Сорхон шар, Бадай, Хишилиг та гурван дархан

:Олон дайсанд довтолж
:Олз юм олбол
:Олсноо бүрэн автугай!
:Аян ав хийж
:Ан гөрөөс албал
:Алснаа бүрэн автугай!"

гэж зарлиг болов. Сорхан шар бол тайчуудын Түдэгэгийн гэрийн хүн. Бадай Хишилиг хоёр бол Чэрэнгийн адуучин хүн билээ. Одоо миний шадар хорчи (нум сум агсагч) болж, хуримд хундага дэвшүүлж, дархан эрхтэйгээр жаргаж явтугай!..." гэж зарлигдсан. 

Хишилиг нь дархан ноён болсноор алба татвараас чөлөөлөгдөх, ан ав, аян дайны олзоо шууд өөрөө авах, эзэн хааны өргөөнд орж гарч, хаантай хамт хурим найрт саатаж зоог хүртэх, нутаг дархлан эзэмших, эзэн хааны дэргэд шадарлан нүүр тулж ярилцан, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрхтэй болжээ.

## Үр удам
Түүний удмын дотроос хамгийн алдартай нь жич хүү нь Юань Улсын зүүн гарын чинсан Хархасун юм. Хархасун нь Өлзийт хааныг нас барсны дараа Хайсан ванг Монголын хаан болгосон хүчирхэг нэгэн байсан. Хархасун нь **Тогоон** гэх нэгэн хүүтэй байсан.

## Эшлэл 
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Ганхуягийн Шийлэгдамба

**Ганхуягийн Шийлэгдамба** (1975 оны 3 сарын 10-нд Өвөрхангай аймгийн Баруунбаян-Улаан суманд төрж, 2021 оны 11 сарын 2-нд нас барсан) нь Монгол Улсын Байгаль орчны, мөн Эрүүл мэнд, спортын сайдаар ажиллаж байсан улс төрч.

## Боловсрол
Шийлэгдамба нь 1982-1992 онд Арвайхээрт дунд сургууль, 1992-1996 онд ГХДС-ийн аялал жуулчлалын анги, 1997 онд Лондон хотын “Center London” коллеж, 1998 онд Удирдлагын хөгжлийн институт, 2004 онд Нидерландын Маастрихтын их сургууль, 2008-2010 онд Австрали улсын Мельбурн хот дахь Чарльз Старт их сургуулийг тус тус төгссөн.

## Ажилласан байдал
Тэрбээр 1996-1998 онд Монгол мэдлэг дээд сургуульд багш, 1998-2000 онд "Баянговь жуулчин" ХХК-ийн захирал, 2000-2004 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Аялал жуулчлалын газрын дарга, 2004-2007 онд Зам тээвэр, аялал жуулчлалын дэд сайд, 2007-2008 онд Байгаль орчны сайд, 2012-2015 онд МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2014-2016 онд Эрүүл мэнд, спортын сайд, 2018-2020 онд Өвөрхангай аймгийн МАХН-ын дарга, 2018 оноос "Эх нутаг" ТББ-ийн тэргүүн, “МОНРОС ЭКО” ХХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байлаа.

## Албан тушаалын хэрэг
Эрүүл мэнд, спортын сайдаар ажиллаж байсан Шийлэгдамбыг 2015 оны 11 сарын 4-нд Авлигатай тэмцэх газар 500 сая төгрөгийн авлигын хэрэгт буруутган ажлын өрөөнөөс нь баривчилж саатуулсан. Энэ талаараа тэрбээр МАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын хувьд намын санхүүжилтийг хариуцаж байсан гэж тайлбарлаж байв.

Улмаар Анхан шатны шүүхийн захирамжаар 2015 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрөөс яллагдагчаар тооцон цагдан хорьсон юм. 2017 оны 8 сард Сүхбаатар дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх Г.Шийлэгдамбыг албан тушаалтан хээл хахууль өгөгчийн ашиг сонирхлын үүднээс гүйцэтгэх ёсгүй үйлдлийг хийхээр урьдчилан амлахгүйгээр давтан онц их хэмжээний хээл хахууль авсан гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, 2002 оны Эрүүгийн хуулийн 268 дугаар зүйлийн 268.2 дахь хэсэгт зааснаар 1 сая төгрөгийн эд хөрөнгө хурааж, 5 жил 1 сар хорих ялаар шийтгэсэн.

Нийслэлийн Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүх уг хэргийг  2017 оны 11 дүгээр сарын 2-ны өдөр хянан хэлэлцээд анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээж шийдвэрлэсэн юм.

2018 оны 2 сарын 9-нд Улсын Дээд шүүхийн хяналтын шатны эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдаанаас Г.Шийлэгдамбад оногдуулсан ялыг хөнгөрүүлэн, нийтийн албанд томилогдох эрхийг 4 жил хасаж, 4 жил 6 сар хорих болгон өөрчилжээ.

Ангилал:Монголын эрүүл мэнд ба спортын сайд
Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд
Ангилал:Баруунбаян-Улааны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1975 онд төрсөн
Ангилал:1975 онд төрсөн
Терроризм

Байнга системтэй "террор" буюу бусдыг айлган сүрдүүлэх бодлого явуулж хэрэгжүүлэхийг **Терроризм** (, латин хэлний «айдас, аймшиг» гэх утгатай террор хэмээх үгнээс гаралтай) гэнэ. Яг тогтсон тодорхойлолт байхгүй боловч товчдоо **терроризм** гэж хүч хэрэглэх замаар улс төр, үзэл суртал, эдийн засаг, шашны үзэл бодлын зорилгод хүрэхийг хэлнэ. Энэ үг буюу ойлголт Францын хувьсгалын дараа улс орнуудад тархаж өргөн хэрэглэгдэх болсон. 

АНУ-ын хууль тогтоомжид "Холбооны болон улсын хэмжээнд үндэстэн дамнасан бүлэг эсвэл нууц байдалд буй этгээд, байгууллагуудаас ихэвчлэн нийгмийн сэтгэл санаанд нөлөөлөх зорилгоор энгийн иргэд эсвэл байгууллагын эсрэг зориуд үйлддэг улс төрийн зорилготой хүчирхийлэл" гэж үздэг байна. 

1960-аад онд олон улсын терроризм гэж онцлог үзэгдэл дэлгэрч эхэлсэн байна. 

## Терроризмын хэлбэрүүд 
Терроризм үйлдэж буй этгээд талаасаа хоёр хуваагддаг:

# **Зохион байгуулалтгүй буюу ганцаарчилсан** (ганц хүний терроризм) - Энэ нөхцөлд террорист үйлдэл (ганц удаагийн үйлдэл, олон удаагийнх цөөн байдаг) ард нь ямар нэг байгуулагга байхгүй ганц хоёр хүн үйлддэг (Дмитрий Каракозов, Вера Засулич, Равашоль, Тимоти Маквей зэрэг).  Иймэрхүү террорист үйл ажиллагааг сэтгэцийн өвчтэй хүмүүс үйлддэг;
# **Зохин байгуулалттай, олуулаа** - ямар нэг байгууллагын зохион байгуулалттай төлөвлөж хэрэгжүүлдэг террорист ажиллагаа юм (Ирландын Арми, Аль-Каида, Улаан террор зэрэг юм). Зохион байгуулалттай терроризм бол орчин үед ихэд дэлгэрээд байна. 

Зорилгоороо дараах хэсэгт хуваагддаг:

# **Үндэсний** - Салан тусгаарлах болон үндэсний эрх чөлөөний төлөө зорилготой байдаг;
# **Шашны**  - өөр шашин хоорондын (хинду ба исламын, ислам ба иудеи), нэг шашин доторх (католик-протестантууд, суннит-шийтууд) шашны эрхэнд гаргах зорилго агуулах;
# **Үзэл суртлын болон нийгмийн тогтолцооны өөрчлөлт хийх** - улс төр, эдийн засгийн үндсэн буюу зарим өөрчлөлт хийх зорилготой, нийгмийн анхаарлыг тодорхой асуудалд хандуулах зорилготой.  Иймэрхүү төрлийн терроризмыг хувьсгалын терроризм гэдэг. Үүний жишээ бол фашист, Улаан террор, байгаль экологийн терроризм зэрэг юм.

### Кибертерроризм 
Кибертерроризм нь террорист бүлэглэлүүдээс үзэл суртлын болон улс төрийн хөтөлбөрийг үргэлжлүүлэхэд мэдээллийн технологийн саад тотгорыг ашиглах явдал юм. Энэ нь сүлжээнүүд, компьютерийн систем, харилцаа холбооны дэд бүтцэд халдлагын хэлбэрийг бий болгодог.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Улс төрийн гэмт хэрэг
Мик Жаггер

Сэр **Майкл Филипп** (**Мик**) **Жаггер** (; 1943 оны 7 дугаар сарын 26-нд Английн Кент дүүрийн Дартфорд хотод төрсөн) Британийн (Английн) рок-хөгжимчин, жүжигчин, продюсер, алдарт "*Роллинг Стоунз*" хамтлагийн гоцлол дуучин-хөгжимчин. 1998 онд "рок-н-ролл"-ын Алдрын танхимд, 2004 онд Их Британийн хөгжмийн алдар танхимд багтсан).

## Намтар 
Мик Жаггер 1943 оны 7 дугаар сарын 26-нд Дартфорд (Кент) хотод төрсөн. Түүний эцэг биеийн тамирын багшаар ажилладаг байсан бол эх нь Консерватив нийгэмлэгийн ажилд оролцдог байжээ. Мик нь мөн дуучин, хөгжимчин болсон Крис Жаггер хэмээх дүүтэй. Майкл Лондоны Эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургуульд (LSE) суралцсан. Их сургууль Майклд огт сонирхолгүй байсан бөгөөд түүний цорын ганц дуртай зүйл бол дуу дуулах явдал байжээ. Брайан Жонс, Кит Ричардс нартай хамтран үүсгэн байгуулсан Роллинг Стоунз хамтлаг улам бүр алдартай болсон тул тэрбээр удалгүй их сургуулиа орхисон байна. 

1961 онд Майкл тайзны нэрээ Мик Жаггер болсон байна. 

1962 онд "Роллинг Стоунз" хэмээх нэр анх удаа "Jazz News" сэтгүүлд гарчээ. Мөн 7 дугаар сарын 12-нд Лондоны "Marquee" клубт хамтлагийн анхны албан ёсны тоглолт болсон. Дик Тейлор 9 дугаар сард хамтлагаа орхиж, Билл Вайман 12 дугаар сард албан ёсоор басс гитарчнаар хамтлагт элсэн оржээ. Чарли Уоттс 1963 оны 1 дүгээр сард Мик Аворигийн оронд "Роллинг Стоунз" хамтлагт оржээ.

Мик Жаггерын тайзан дээр бүтээсэн дүр нь ихэд өвөрмөц болсон юм. Түүний хоолой, заримдаа ширүүн, заримдаа эмэгтэйлэг, зөөлөн, зузаан уруул, дур булаам инээмсэглэл, олон мянган хүмүүсийн өмнө концерт тоглох үед секс хөдөлгөөн, түрэмгийлэл, эрч хүч, үе үе зүгээр энгийн тэнэглэл зэрэг бүхэн Жаггерын рок дүр төрхийг алдартай болгосон юм. 

Жаггерын хөгжмийн салбарт оруулсан гавьяаг өндрөөр үнэлж Их Британийн хатан хаан II Элизабет түүний 60 насны ойгоор (2003) загалмайтнаар өргөмжилсөн байна. 

2019 оны 4 дүгээр сард Мик Жаггер зүрхний мэс засал амжилттай хийлгэсэн байна. 

### Цомгууд 
* 1985 — *She’s The Boss.*
* 1987 — *Primitive Cool.*
* 1993 — *Wandering Spirit.*
* 2001 — *Goddess in the Doorway.*
* 2004 — *Alfie* (Soundtrack).
* 2007 — *The Very Best Of Mick Jagger.*

Ангилал:Английн дуучин
Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:The Rolling Stones
Баасанжавын Сэвжидмаа

**Баасанжавын Сэвжидмаа** (1977 оны арваннэгдүгээр сарын 21-нд Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараа хотод төрсөн) нь Монголын хүний их эмч, хоёр улсын их сургуулийн багш, анагаах ухааны доктор юм. Б. Сэвжидмаа нь Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Хумбольдт Их Сургуулийн харьяаны их сургуулийн эмнэлэг болох Шаритед хүний цус ойртолтоос шалтгаалсан шинэ төрлийн синдром (өвчний янз бүрийн шинж тэмдэг) мөн уургийн өөрчлөлтийг нээн илрүүлсэн эрдэмтэн юм.

## Намтар 
Б. Сэвжидмаа нь Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараа хотод гурван хүүхэдтэй айлын бага охин болон хорвоод мэндэлжээ. Түүний эцэг эх нь бас эмч бөгөөд ажлын шаардлагаар дөнгөж ой гарантай байхад нь Улаанбаатар хот руу шилжсэн байна. Хотод арван жилийн 6-р дунд сургуульд сурч байх хугацаандаа Нүцгэн уулын бэлд киноны гол дүр болох *«Анужин»*-ы дүрийг бүтээжээ. Дараа нь Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургуулийг хүний их эмчийн мэргэжлээр дүүргээд, эндээс Герман Улсын Хумбольдт Их Сургуульд докторын ажлаа эхлүүлсэн байна. Тэрбээр докторын судалгааны ажлаа цус ойртолттой гэр бүлийн генийн өөрчлөлтийг судлан, түүнээс шинжлэх ухаанд мэдэгдээгүй байсан синдром, мөн уургийн нийлэгжлийн өөрчлөлтийг нээн илрүүлж, түүнээ олон улсын анагаах ухааны шинэ өвчний бүртгэлд бүртгүүлэн докторын ажлаа (*„magna cum laude“* - онцсайн дүнтэй) хамгаалсан байна. Мөн түүнчлэн анагаах ухааны доктор, дэд профессор Н. Одонгуа, нийтийн эрүүл мэндийн хүний их эмч Э. Ундармаа нарын хамтаар Аз жаргал ба стресс хэмээх нийтийн эрүүл мэндэд зориулсан аз жаргалын дааврыг нэмэгдүүлэх, стрессийн дааврыг хорогдуулах, эрүүл хооллох зэргийн сэдвийг шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарласан номыг зохиожээ.

## Шагнал 
* 2004-2006 он: Монгол Улсын Засгийн Газрын тэтгэлэг
* 2009/01-2009/12 он: ХБНГУ-ын Берлин хотын Шаритегийн анагаах ухааны факультетын докторын ажлын тэтгэлэг
* 2021 он: Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан

## Эх сурвалж 
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн багш
Ангилал:Генетикч
Ангилал:Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Германы эмч
Ангилал:Анагаах ухаан ба нийгмийн эрүүл мэндийн ном зохиогч
Ангилал:Жүжигчин хүүхэд
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Хумбольдт Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан
Ангилал:Халлегийн (Заале) хүн
Ангилал:Зүүнхараагийн хүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1977 онд төрсөн
Бид нүцгэн баавгай

***Бид нүцгэн баавгай*** () нь Америкийн цуврал хүүхэлдэйн сериал юм. Эхний анги нь 2015 оны 7 сарын 27-нд дэлгэцнээ гарсан. Cartoon Network телевизээр гарчээ.

## Дүрүүд 
* Эрик Эдельштейн — Гризли
* Бобби Мойнихан — Панда
* Деметри Мартин — Мөсөн баавгай
* Чарлин И — Хлое Парк
* Паттон Освалт — Ном Ном
* Жейсон Ли — Чарли
* Элли Кемпер — Люси<r

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 

Ангилал:АНУ-ын телевизийн цуврал
Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:Инээдмийн телевизийн цуврал кино
Хайр, Үхэл, Роботууд

***Хайр, Үхэл, Роботууд*** () нь Америкийн насанд хүрэгчдийн цуврал хүүхэлдэйн сериал юм. Эхний анги нь 2019 оны 3 сарын 15-нд дэлгэцнээ гарсан. Blur Studio-ийн бүтээл. Netflix телевизээр гарчээ.

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 

Ангилал:АНУ-ын телевизийн цуврал
Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:2020-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Мэдээллийн дайн

**Мэдээллийн дайн** (англи. *information warfare,* орос. *Информационная война*) гэдэг нь сөргөлдөж буй талууд тусгайлан бэлтгэсэн мэдээлэл зориуд түгээх замаар сөрөг талдаа нөлөөлөхийг хэлнэ. Мэдээлийн дайн гэдэг ойлголт англи хэлний «information and psychological warfare» гэх хэллэгийн орчуулга юм. Тухайн мэдээний хэлбэрээс шалтгаалж «мэдээллийн орчны тэмцэл», «мэдээллийн болон сэтгэл зүйн дайн» гэж ойлгож болох юм. Мэдээллийг өөрт ашигтайгаар цацаж сөргөлдөж буй талын нийгмийг төөрөгдөлд оруулахыг зорьдог.  

Өөрөөр хэлбэл "Нийгмийн аливаа мэдээллийг хүлээн авах онцлог болон ухамсрыг урьдчилан нарийн судалсны үндсэн дээр хуурамч буюу олонх нь амархан хүлээн авахуйц зохиомол мэдээллийн тусламжтайгаар өөрт ашигтай олон нийтийн санаа бодлыг бий болгоод залуурдах үйл явц" юм. Нэг ёсны сэтгэл зүйн дайн юм.  

Мэдээллийн дайн нь ердийн зэвсэгт дайнаас дараах зүйлээр ялгагдана.

* Мэдээллийн дайны зэвсэг нь уян хатан байдаг бөгөөд урьдчилан таамаглах боломжгүй өндөр хүчин чадвартай;    
* Мэдээллийн дайны үед газар нутгийг зөвхөн үе шаттайгаар булаан авах боломжтой;    
* Мэдээллийн дайнд нэг хэсэг хүмүүсийг олон удаа дахин дахин эзэмдэх боломжтой, ямар нэг логикийн дараалалгүй байдаг;    
* Мэдээллийн дайнд талуудыг аль нэг бүлэгт харьяалагдах, нийгмийн тодорхой үүргийг гүйцэтгэж байгаа байдлаар нь ялгах боломжгүй;    
* Мэдээллийн дайны дайсанд үзүүлэх нөлөө нь үл үзэгдэх бөгөөд нинжин сэтгэл хэлбэртэй ч байх боломжтой;    
* Мэдээллийн дайны үед үзүүлэх нөлөө нь сонгомол бөгөөд хүн амын янз бүрийн хэсгийг өөр өөр хэлбэрээр хамардаг;    
* Мэдээллийн дайнд гол аюул бол ил нүдэнд харагдахуйц сүйрэл байхгүй байх явдал юм. Ийм учраас нийгмийн хамгаалалын механизм систем идэвхждэггүй байх аюултай.

## Үндсэн шинж тэмдгүүд 
Мэдээллийн дайны оролцогчид нь эрх баригчид, хувь хүн болон бүлэг хүмүүс байж болно. Мэдээллийн дайн тасралтгүй үргэлжилдэг бөгөөд зөвхөн энгийн зэвсэгт дайн тэмцлийн үед төдийгүй энх тайвны үед ч явагддагаараа онцлог аюултай. 

Мэдээллийн дайн бол мэдээллийн тэмцэл сөргөлдөөний хамгийн хатуу хэлбэр юм. Мэдээллийн дайны үндсэн аргууд нь худал мэдээлэл цацах, эсвэл өөрт ашигтай байдлаар мэдээлэл өгөх явдал юм.

### Жишээ 
*Хүйтэн дайн (1949-1990)
*Орос, Украины сөргөлдөөн (2004-2021)
*Вьетнамын дайн (1950-1975)
*ЗХУ, БНХАУ-ын сөргөлдөөн (1967-1980)
*Иргэний дайнууд г.м.

Ангилал:Хэвлэл мэдээлэл ба улс төр
Ангилал:Мэдээллийн технологийн аюулгүй байдал
Ангилал:Интернэт ба нийгэм
Ангилал:Ташаа мэдээлэл