Роберт Бёрнс

**Роберт Бёрнс** (англи. *Robert Burns*, 1759 оны 1-р сарын 25-нд төрсөн —1796 оны 7-р сарын 21-нд нас барсан) — шотландын алдарт Үндэсний их яруу найрагч,  ардын аман зохиол судлаач бөгөөд нам дор (герман) шотланд, англи хэлээр бичсэн олон өгүүлэл, яруу найргийн зохиогч юм.

Роберт Бёрнсын төрсөн өдөр буюу 1-р сарын 25-ны өдрийг Шотландад үндэсний баяр болгож тэмдэглэдэг байна. 

## Намтар 
Роберт Бёрнс 1759 оны 1-р сарын 25-нд Аллоуэй тосгонд (Айршир, Айр хот орчим) тариачин Уильям Бёрнесс (англи. William Burness, 1721—1784)-ын гэр бүлд төржээ. 1765 онд эцэг нь Олифант уулын фермийг түрээсэлсэн бөгөөд хүү нь насанд хүрэгчидтэй мөр зэрэгцэн ажиллаж, өлсгөлөн болон бусад зовлон зүдгүүрийг туулжээ. 1781 онд Бёрнс "Масонн"-д элсэв; Масон шашин нь түүний ажилд нэлээд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн. 1783 оноос Роберт Айршир аялгаар шүлэг зохиож эхэлсэн байна. 1784 онд түүний эцэг нас барж, газар тариалан эрхлэх гэсэн хэд хэдэн оролдлого амжилтгүй болсны дараа Роберт болон түүний дүү Гилберт Мохлин хот руу нүүжээ. 

1786 онд Бёрнсийн анхны ном болох /*Poems, Chiefly in the Scottish dialect* -Шүлэг, голчлон Шотландын аялгуугаар/ хэвлэгджээ. Тэр үед Шотланд улс тусгаар тогтнолоо бүрэн алдаад, дээд ангийнхан нь Шотланд гаралтай гэхээсээ ичиж, өөрсдийгөө умард английнхан гэцгээдэг байв. Гэтэл Роберт Бернс хамаг шилдэг шүлгээ Шотланд аялгаар бичин, анхныхаа номын хавтсан дээр «Шотланд аялгаар зохиов» гэж зориуд тэмдэглэжээ. Францад хувьсгал дэгдэхэд хөрөнгөтний англи айж, харин Бернс баярлаж, дөрвөн гунан буугаар бэлэг явуулан, «эрх чөлөөний мод» гэдэг шүлэг зохион, «эрх чөлөө гэдэг цаглашгүй эрдэнэ тул түүнийг үнэ хайргүй олох хэрэгтэй» хэмээн бичсэн учир ховлогдон «билэг танхай» Бернсийг шалгах эзэн хааны комисс гарч шүүн үзээд «сэтгэж болохгүй, зүтгэж болно» гэж шийтгэж байжээ. Тэрээр Английн яруу найрагт анх удаа барлаг ядуусыг шүлэг зохиолын гол баатрын зэрэгт дэвшүүлэн гаргасан байна.

1787 онд Бёрнс Эдинбург хот руу нүүж, аажмаар нийслэлийн дээд давхаргыхантай танилцсан байна. Эдинбург хотод Бёрнс Шотландын ардын аман зохиолыг сурталчлагч Жеймс Жонсонтой танилцаж, "Шотландын хөгжмийн музей" түүврээ хэвлүүлж эхлэв. Энэ хэвлэлд яруу найрагч Шотландын олон улгэр домогуудыг өөрийн найруулга болон өөрийн бүтээл болгож нийтлүүлсэн юм. Түүний хэвлүүлсэн номууд тодорхой хэмжээний орлого авчирч байжээ. 

Роберт Бёрнс нэлээд эрх чөлөөтэй амьдралтай байсан бөгөөд энгийн болон богино хугацааны харилцаанаас гурван хууль бус охинтой байжээ. 1787 онд тэрээр олон жилийн турш хайртай байсан Жан Армур-тай гэрлэж таван хүүхэдтэй болсон.

1787-1794 онуудад "Тэм о'Шантер" («Tam o’Shanter», 1790), "Үүний төлөө Эр хүн" («A Man’s A Man For A’ That», 1795), "Хатагтай Освалдын дурсгалд зориулсан шүлэг" («Ode, sacred to the Memory of Mrs. Oswald», 1789). хэмээх алдартай шүлгүүд туурвижээ. Жон Андерсонд (1789) зориулсан шүлэгт гучин настай зохиолч гэнэт амьдралын уналт, үхлийн тухай бодлуудыг илэрхийлдэг юм.

Тэрээр «Шударга ядуу» гэдэг шүлэгтээ ирээдүй цагийг зөгнөж:

* *Оюун ухаан үнэн алдар*
* *Орчлон дэлхийн манлай болж*
* *Онцлон тодрох тийм цаг*
* *Осолгүй нэг ирэх вий...*
* *Алтан дэлхийн*
* *Амьтан хүн*
* *Ахан дүүс болцгоох*
* *Сайн цаг ирэх вий* *....*гэж бичсэн билээ.

«Амьдралдаа би ер тийм нүд үзээгүй, түүний бүхийлэн байдал нь ухаантай чадалтайн шинж илэрхийн гадна том хар нүд нь торолзон яруу найргийн сод чанарыг гэрчилнэ» гэж Бернсийн тухай Вальтер Скотт бичиж байжээ.

Үнэн хэрэгтээ Бёрнс үндсэн ажлынхаа зав зайгаар шүлэг бичихээс өөр аргагүй болсон. Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг ядуу зүдүү байдалд өнгөрөөж, нас барахаасаа долоо хоногийн өмнө өрийн шорон-д оржээ.

Бёрнс 1796 оны 7-р сарын 21-нд нас барахаасаа хоёр долоо хоногийн өмнө албан ажлаар өвчтэй байхдаа явсан Дамфрид нас баржээ. Тэр дөнгөж 37 настай байсан. Бёрнсийн намтарч Жеймс Карри түүний гэнэтийн үхлийн нэг шалтгаан нь архи хэтрүүлэн хэрэглэсэн явдал гэж үзсэн. Орчин үеийн намтар судлаачид Бёрнс залуу насандаа хүнд хөдөлмөрийн үр дагавраас болж нас барсан гэж үзэх хандлагатай байдаг.

Р.Бёрнсийн шүлэг дуулиас 1964 онд монголоор орчуулж «Гуниггүй ядуус» гэдэг ном болгон хэвлэж байжээ. Түүний мэндэлсний 200 жилийн ойг 1959 онд дэлхий дахин тэмдэглэсэн юм.