open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шарын Чимэдцэеэ

**Шарын Чимэдцэеэ** (Сүхбаатар аймгийн Уулбаян суманд хөхөө сард “Хоолой” гэдэг газар 1958 онд төрсөн)- МУАЖ, уртын дуучин.

## Намтар
* 15 настайдаа дунд сургулийнхаа урлагийн үзлэгээр сумынхаа клубт анх удаа  “Жаахан шарга”-ыг дуулж байсан гэдэг. 
* 1974 онд Улаанбаатар хотод ирж алдарт дуучин Намжилын Норовбанзад, Дорждагва нарт шавь оржээ. 
* 1986 онд Соёлын тэргүүний ажилтан болж, 1991 онд Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин цол хүртсэн.
* 1993 онд Улаанбаатар хотод ирж “Морин хуурын чуулга” анх байгуулагдахад гоцлол дуучнаар орсон. 
* 2003 оноос Хөгжим бүжгийн Коллежид  багшилжээ.
* 1995 онд Соёлын ордон, ХДТ-т дуучнаар ажилласан.
* 2003 оноос ХБК-ийн багшаар тус тус ажиллаж байна. Бие даасан уран бүтээл 40 гаруйг туурвиж тоглосон. Дуучин болсон хугацаанд 6-н удаа хандивын тоглолт хийсэн.

Тэрээр Япон, Солонгос, Хятад, Энэтхэг, Орос, Герман, Англи, Франц, Швейцарь, Америк, Польш, Канад, Голланд, Чех зэрэг 40 гаруй орноор явж Японы "Suntory hall alcoross", АНУ "Сarnegle hall", Нью-Иорк хотын НҮБ-ийн танхим, Германы Берлин филармони, Францын Юнеско зэрэг дэлхийн алдартай тайзнуудад дуулсан.

Чингис хааны дэлхийн Академийн жинхэнэ гишүүн, академич.

Ш.Чимэдцэеэ зөвхөн уран бүтээлч бус, дарьгангын  өв соёлын тээгч, түүнийгээ судалгааны эргэлтэд оруулж “Дарьганга дууны хэл соёлын судалгаа” нэг сэдэвт бүтээлээрээ докторын зэрэг хамгаалсны зэрэгцээ Монгол Улсаа уртын дууны ноттой болгосон  эрдэмтэн, судлаач.  Өдгөө түүний зохиосон нотоор ар, өвөр Монголын уртын дуучид уртын дуугаа сурч байна. Дарьганга судлалтай холбоотой өөр  нэг зүйлийг онцолбоос дэлхий дээр 300 гаруй үндэстний хэл устсан атал 2010 оны хүн амын тооллогоор дарьганга хүний тоо цөөрсөн нь хэл устах аюул  хаалга тогшиж буй дохио болохыг сэрэмжлүүлж тэрбээр “Дарьганга хэл аялгууны толь бичиг” гаргажээ. 

## Уран бүтээлүүд
* Жаахан шарга, Дарьганга, үзэмчин, урт богино дууны түүвэр,
* “Дууны шуранхайд шүлэг төрнө” яруу найргийн түүвэр,
* “Алтан хөхийн оргил”,
* “Алтан овоо”,
* “Ижий буурал гол”,
* “Тэнгэрийн тэртээх аялгуу”,
* "Тэнгэр ээж минь өршөө",
* “Ижий оролсон нутаг”,
* “Бүүвэйн аялгуу”,
* “Хурдан морины марзай гийнгоо” зэрэг СD-нүүдийг гаргасан.
* "Хүмүүний нэгэн урсгал"

## Гавьяа Шагнал
* МУГЖ - /1991/
* МУАЖ - /2005/

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Уртын дуучин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Улаанбаянгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1956 онд төрсөн
Лэгшидийн Чуваамэд

**Лэгшидийн Чуваамэд** (1934-2011) - Монгол улсын Ардын Зураач, БНМАУ-ын УГЗ уран сийлбэрч.

## Намтар
Улс төрийн дээд боловсролтой, уран сийлбэрч, багш мэргэжилтэй. Монголын Урчуудын Эвлэлийн хороонд сийлбэрчин, багш, уран сайхны удирдаач, эх загварын зураач, чөлөөт уран бүтээлчээр 50 шахам жил ажиллаж байсан ажээ.

Монголын ард түмний олон зуун жилийн уран сийлбэрийн уламжлалт арга ухаан дээр үндэслэн сэдэвт бүтээл, бэлэг дурсгал, эд хэрэглэл, барилга байгууламжийн гэсэн чиглэлээр 13800 гаруй дүрс бүхий 600 гаруй захиалгат, 400 гаруй сэдэвт бүтээл туурвисан байна. Сийлбэрийг мод, яс, эвэр, чулуу зэрэг бүх төрлөөр хийхээс гадна Дундад Азийн уран барилгын “Ганчи” хэмээх шавраар хийдэг чимэглэлийн урлалыг монгол хээ угалзаар баяжуулан эх орондоо бүтээлчээр нэвтрүүлжээ. 2011 онд Улаанбаатар хотод нас барсан.

## Уран Бүтээл
* Түүний бүтээлүүдийн охь болсон 60 гаруй сийлбэр манай улсын галерей, музейнүүдэд үнэт үзмэр болон хадгалагдаж байгаагаас гадна
* Төрийн ордны ёслолын танхимын ширээ, сандал.
* “Соёмбо” танхимын чимэглэл.
* Мэгжид Жанрайсэг бурхны тахилын ширээ зэрэг гүн хүндэтгэлтэй томоохон бүтээлүүдийг туурвисан байна.

## Дурсгал 
2022 оны 6-р сарын 30-ны өдрөөс 7-р сарын 5-ны өдрүүдэд Монголын Үндэсний мүзейд Монгол Улсын Ардын зураач, Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн Лэгшидийн Чуваамэдийн "Зуун дамжих урлал" нэртэй үзэсгэлэн гарсан.

## Гавьяа Шагнал
* БНМАУ-ын УГЗ - /1981-07-09.№233/
* БНМАУ-ын Ардын Зураач - /2006-01-26.№ 15/ цол хүртсэн.
* “Алтан гадас” одон /1996/,
* Хөдөлмөрийн хүндэт медаль /1971/, Ардын хувьсгалын ойн хүндэт медалиудаар шагнагджээ.

## Сонирхолтой баримт
*Түүний бага охин Мичидмаа 1992 оны Монголын мисс өргөмжлөлтэй бөгөөд улсын аварга Долгорсүрэнгийн Сумъяабазартай дэр нэгтгэсэн.  

Ангилал:Монголын зураач
Ангилал:Монгол улсын ардын зүтгэлтэн
Ангилал:Монгол улсын ардын зураач
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Сийлбэрч
Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:2011 онд өнгөрсөн
Бавуугийн Лхагвасүрэн

**Бавуугийн Лхагвасүрэн** (1944 оны 11-р сарын 25-нд Төв аймгийн Баян-Өнжүүл суманд төрсөн- 2019 оны 2 сарын 5-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар БНМАУ-ын Төрийн шагналт, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, Монгол улсын Ардын Уран Зохиолч, яруу найрагч.
## Намтар 
Б.Лхагвасүрэн нь 1944 оны арваннэгдүгээр сарын 25 нд Төв аймгийн Баян-Өнжүүл суманд төржээ. Тэрбээр
* 1963 онд Улаанбаатарт Худалдааны техникум төгссөн
* 1973-1977 онд ЗХУ-ын Москва хотын Кино Урлагийн дээд сургуульд суралцаж байсан.
* 1963 онд Улсын хүүхэлдэйн театрт жүжигчин, зураач, туслах найруулагч
*1968 оноос Монголын зохиолчдын эвлэлийн дэргэдэх үлгэрийн танхимд жүжигчин, “Утга зохиол” сонин, Монголын радиод редактор, Соёлын яаманд мэргэжлийн зохиолчоор ажилласан,
*1990-1992 онд Монголын зохиолчдын эвлэлийн даргаар,
* 1992-1996 оны хооронд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож соёл урлагийн олон арван хуулийн төслийг санаачлан батлуулсан.
*2009-2012 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Соёл, урлагийн хорооны даргаар ажилласан.
*2019 оны 2-р сарын 5-нд нас барсан.  Тэрээр 75 насалсан байна

## Уран бүтээл 
1962 оноос зохиол бүтээл бичиж  туурвиж эхэлсэн.
# 4000 мөр бүхий “Тамгагүй төр” эмгэнэлт жүжиг,
# Их Монгол Улс байгуулагдасны 800 жилийн ойд зориулж “Атга нөж” жүжиг туурвисан.
# "Ангир уураг" жүжиг
# "Галзуу гурвалжин" зэрэг олон арван жүжгийн зохиол бичсэн.
; Кино зохиол
# “Боржигоны бор тал"
# “Бүлээн нурам”,
# “Араатан”,
# “Хүн чулууны нулимс”,
# Хүннүгийн тухай “Бор манан” зэрэг кино зохиол бичсэн.
; Яруу найргийн
# "Аргаа барсан шүлэг"
# "Бодрол"
# "Боржигоны бор тал"
# "Буруу энгэртэй дээл"
# "Ижийнхээ ачийг яалаа даа"
# "Ижийтэйгээ үзсэн тэр жилийн наадам"
# "Ижийтэйгээ байхад би баян байсан"
# "Монголын их хээр тал"
# "Охиноо би их санадаг"
# "Уянгын шаглаа"
# "Харанхуй"
# "Хос уянга"
# "Хүүдээ унших шүлэг"
# "Чамаараа би зөндөө гоёсон"
# "Чи бидэн хоёр" зэрэг олон шүлэг тэрлэсэн.
; Үргэлжилсэн үгийн зохиол
# "Нулимстай дурсамж" өгүүллэг
# "Яргуй нүдлэх цагаар" өгүүллэг
# "Тэр алсад" тууж
# "Үр могой" домог дууль 
; Шүлгийн түүвэр
# "Ангир уураг"
# "Хос уянга"
# "Гашуун өвс"
# "Сул асгарсан сувд"
; Ном туурвил
# Уянгын тойрог
# Цагаан тэнхлэг

## Гавьяа Шагнал 
* МЗЭ-ийн шагнал /1989/,
* БНМАУ-ын Төрийн шагнал /1990/,
* БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн /1990/,
* Монгол улсын Ардын Уран Зохиолч цол /2001/,
* Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар /2017/
* Америкийн Аризон мужийн Дэлхийн их сургуулийн соёлын доктор /1992/ цол хүртсэн.

## Эх сурвалж

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Баян-Өнжүүлийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Пунцагийн Бадарч

**Пунцагийн Бадарч** - (Төв аймгийн Баянжаргалан суманд 1939 оны 8-р сарын 7-нд төрсөн)- Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар,  Төрийн шагналт, Ардын Уран Зохиолч, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, яруу найргийн "Болор цом"-ын эзэн нэрт яруу найрагч.

## Намтар 
Төв аймгийн Баянжаргалан суманд 1939 онд төрж, Нялга сумын бага сургууль, Эрдэнэ сумын долоон жилийн дунд сургууль, Холбооны техникум, 1994-1998 онд Утга Зохиолын Дээд Сургуулийг  Утга зохиолын ажилтан--сэтгүүлч мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.Мөн тэрбээр сонгино бүлгэмийн гишүүн байсан

Ажил хөдөлмөрийн гараагаа 1963 оноос эхэлж Геологи шинжилгээний газар, Реклам чимэглэлийн үйлдвэр, Утга зохиол--урлаг сонин, Монголын зохиолчдын эвлэл, Эрдэнэсант сумын клуб ажилласан байна. 1960 оноос уран бүтээлээ эхэлж 1967 онд "Морьд", "Есөн эрдэнийн орон", "Алтан тоос", "Зургаан мөнгөн мичид", "Ширхэг цагаан сувд", "Хэрлэн" зэрэг яруу найргийн ном хэвлүүлжээ. 

1970 онд Өмнөговь аймгийн Овоотын хилийн отрядад цэргийн алба хааж тэндээ зураач, сурвалжлагч, клубийн эрхлэгч мэргэжлийн зохиолч зэрэг ажлыг 1978 он хүртэл хийж ирсэн бөгөөд 1978 оноос Цэргийн ансамбльд утга зохиолын эрхлэгч, улмаар МЗЭ-ийн орлогч даргаар ажиллаж байгаад чөлөөт уран бүтээлч болжээ. 

1981 онд "Эх орны хилээс эх орондоо хэлэх үг", "Байтагийн чулуу", "Хилийн тэнгэр цэлмэг байгаасай", "Цэрэг эх орны дуулал" дууны шүлгээрээ Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал, 1988 онд "**Есөн эрдэнийн орон**" найраглалаараа Д.Нацагдоржийн шагнал, 1999 онд СГЗ, 2005 онд Ардын Уран Зохиолч цол хүртжээ.

2019 онд “Есөн эрдэнийн орон ” найраглалаараа ”Төрийн соёрхол” хүртэж, Төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон, медалиудаар шагнагдсан байна.

## Уран бүтээл 
* "Есөн эрдэнийн эх орон" (1972) - Д.Баттөмөр аялгуу хийж дуу болгожээ,
* "Зургаан мөнгөн мичид" (1977)
* "Алтан тоос" (1980)
* "Ширхэг цагаан сувд" (1980)
* "Намрын хонгор салхи" (1985)
* "Би энэ байна" шилдэг шүлгүүд (1995)
* "Бөрттэй цагаан сарны дор" (1999)
* "Бурхан багшийн сургаал" (2002)
* "Тэнгэрийн хас од" (2003)

## Гавьяа Шагнал 
* МЗЭ-ийн шагнал (1981) - "Эх орны хилээс эх орондоо хэлэх үг" "Байтагийн чулуу" "Хилийн тэнгэр цэлмэг байгаасай" "Цэрэг эх орны дуулал" дууны шүлгээрээ,
* Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал (1988) - "Есөн эрдэнийн орон" найраглалаараа авсан
* Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн (1999),
* Монгол Улсын Ардын Уран Зохиолч цол (2005),
* Монгол Улсын Төрийн шагнал цол (2019),
* Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол (2025),

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан
Ангилал:Баянжаргалангийн (Төв) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1939 онд төрсөн
Рэнцэнгийн Пүрвээ

**Рэнцэнгийн Пүрвээ** - БНМАУ-ын Төрийн шагналт, анхны Ардын Эмч, гэрлийн эмч.

## Намтар
* МУИС-ийн анагаахын салбарыг 1955 онд төгсч,
* 1956 онд Булган аймгийн эмнэлэгт аппарат тавих болж түүний дамжаанд Москвад очиж дүрслэл оношлогооны чиглэлээр нэг жил суралцсан тэр цагаас хойш рентген аппарат, зургийн хальс, компьютер томографийн нарийн аппарат хэрэгсэлтэй нөхөрлөж гэрлээр эмгэг анатомийг олж харахад мэргэшсэн Монголын анхны эмч нарын нэг.
* Москвагийн зүрх судасны төв институтэд 1964, 1968 онд,
* Японы компьютер томографийн эмчийн дамжаанд 1986 онд суралцаж мэргэжлээ дээшлүүлжээ.

* 1955-1956 онд Булган аймагт,
* 1957-1961 онд Улсын төв эмнэлэгт,
* 1961-1995 онд Анагаах ухааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, Улсын клиникийн төв эмнэлгийн гэрлийн зөвлөх эмч,
* 1995 оноос хойш зөвлөх эмчээр ажиллаж иржээ.
* АУИС-д олон жил багшлахын сацуу гэрлийн эмч нарын 20-иод удаагийн дамжааг удирдаж төгсгөсөн, гэрлийн эмч нарын гол багш ажээ.

## Уран Бүтээл
“Эмч нарын гарын авлага” ном бичиж хэвлүүлжээ.

## Гавьяа шагнал
* БНМАУ-ын Төрийн шагнал /1981/ - Зүрх судасны мэс заслын аргыг эмнэлгийн практикт нэвтрүүлэх ажлыг амжилттай зохион байгуулж хэрэгжүүлсэн учир Т.Шагдарсүрэн нарын 5 хүний хамт
* БНМАУ-ын анхны Ардын Эмч /1990-11-19. №32/

Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн багш
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол улсын ардын эмч
Ангилал:Тэшигийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1933 онд төрсөн
Балдангийн Жав

**Балдангийн Жав** - Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын Эмч, эх барих, эмэгтэйчүүдийн эмч.

## Намтар
* 1960 онд МУИС-ийн Хүн эмнэлгийн факультетийн ангийг төгссөн. Тэр цагаас хойш
* Улаанбаатар хотын нэгдүгээр амаржих газарт их эмч, тасгийн эрхлэгч, эмчилгээ эрхэлсэн орлогч дарга,ерөнхий зөвлөх эмч
* Хоёрдугаар болон гуравдугаар амаржих газрын зөвлөх эмч
* ЭХЯ-ны орлогч сайд, яамны ерөнхий мэргэжилтэн,
* АУДС-д багш, тэнхмийн эрхлэгч зэрэг алба ажлыг хашсаар иржээ.

“Төрөх үед эх ч, хүүхэд ч үхлийн ирмэг дээр байдаг учир түүнээс аварч чаддаг мэргэжилтэн л манай салбарт байх ёстой. Эмэгтэйчүүд, ялангуяа дороосоо даарахгүй байвал өвчнөөс сэргийлж чадна. Гэр бүл төлөвлөлт, хамгаалах арга хэрэгсэл өргөн нэвтэрсэн өнөө үед үр хөндүүлэх нь эрүүл эмэгтэйн хувьд хүсэх зүйл биш, дунджаар 3 жилийн зайтай эрүүл хүүхэд төрүүлбэл улсад ч, гэр бүлд ч хэрэгтэй” гэж шавь нар, эмэгтэйчүүд, гэр бүлд байнга зөвлөдөг ажээ.

## Бүтээлүүд
* “Төрөлтийн биомеханизм ба кесарев хагалгаа”,
* “Эмэгтэйчүүдийн өвчний үед үзүүлэх яаралтай тусламж” зэрэг ном , товхимол, сурах бичиг, гарын авлага 48 туурвиж шавь нар, ажил мэргэжил нэгтнүүддээ хүргэсэн байна.
* 2011 оныг хүртэл 75 мянга шахам томоохон хүнд хагалгаанд оролцжээ.

## Цол зэрэг
* Анагаах ухааны доктор дэд эрдэмтэн /1971-9-20/ - “Жирэмсний хожуу үеийн хордлоготой эмэгтэйчүүдийн бөөрний үйл ажиллагаа” сэдвээр Москвагийн эх барих, эмэгтэйчүүдийн институтийн аспирантурт.
* Дэд профессор /1990-12-27/
* Профессор /1993-11-20/
* Монголын Анагаах Ухааны Академийн академич /2005-2011/

## Гавьяа шагнал
* БНМАУ-ын Хүний Гавьяат Эмч /1990-11-19. №33/
* Монгол улсын Ардын Эмч /2000-07-07. №107/
* Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар /2009-06-12/

## Гэгээн дурсгал
* Клиникийн I амаржих газрыг 2013 онд түүний нэрэмжит болгон, хүрэл хөшөө босгожээ.

Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн ректор
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн багш
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Монголын сурган хүмүүжүүлэгч
Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн эмч
Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Монгол улсын ардын эмч
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Хүний гавьяат эмч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Дарвийн (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1936 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Шаравын Сүрэнжав

**Шаравын Сүрэнжав** (1939 оны 3-р сарын 14-нд Төв аймгийн Авдарбаян сумын нутагт төрсөн- 2018 оны 12-р сарын 19-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) - БНМАУ-ын Төрийн шагналт, Монгол улсын Ардын Уран Зохиолч, яруу найрагч.

## Намтар 
* 1947-1952 онд сумынхаа бага сургуульд суралцаж, улмаар 1953-1954 онд Улаанбаатар хотод Нийслэлийн 3-р дунд сургууль, 1954-1958 онд Налайх дүүргийн 9-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн.  
* 1958-1963 онд Монгол Улсын Их Сургууль,Монгол хэл, уран зохиолын ангийг дүүргэжээ.
* Тэрбээр Монголын Радио, телевизэд сурвалжлагч, Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн хороонд мэргэжлийн зохиолч, Залуу зохиолчдын зөвлөл, Яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1967 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын телевизэд дадлагаар ажиллаж ирээд 1979 он хүртэл Монгол телевизэд ажилласан байна.
* 1979-1981 онд ЗХУ-ын Москва хотноо Горькийн нэрэмжит дээд сургуулийн дэргэдэх Утга зохиолын дээд курст сурч төгссөн.
* 1960 оноос эхлэн уран зохиол бичих болсон.
* Зохиолчдын эвлэлийн гишүүнд 1966 онд элсчээ.
* Монголын зохиолчдын хороонд мэргэжлийн зохиолч, яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгч, Дуурийн театрт утга зохиолын эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1986-1988 онд МХЗЭ-ийн илгээлтээр Сэлэнгэ аймагт ажиллаж, улмаар 1990 оноос Монголын Үндэсний Чөлөөт зохиолчдын холбооны тэргүүн, тэргүүлэгч, хүндэт ерөнхийлөгчөөр ажиллаж иржээ.
Уурхайчдын Налайх хотын утга зохиолын бүлгэмд суралцаж байв. Иргэний уянгын шүлэг, найраглалуудыг орчин үеийн сэдвээр голчлон бичдэг. 

Ш.Сүрэнжав нь 1990 онд Ардын Их хурлын депутат, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Монгол-Солонгосын Найрамдлын нийгэмлэгийн тэргүүнээр ажиллаж байв. 

## Уран бүтээл 
* "Ерэн баатрын дууль",
* "Шөнө ургасан цэцэг" найраглал нь уншигчдын сонирхлыг татсан юм.

Түүнчлэн эрийн гурван наадмын тухай бичсэн уран сайхны киноны зохиолоор нь
* "Гарьд магнай" /1983/,
* "Тод магнай /1990/,
* "Цэц магнай" /1995/ уран сайхны кино бүтээжээ.

Ш. Сүрэнжавын олон шүлэг, найраглал нь орос болон бусад хэлэнд олон удаа орчуулагдан гарсан байна

## Гавьяа Шагнал 
* МЗЭ-ийн шагнал /1972/ - "Нутгийн цэнхэр уулс" номоороо,
* БНМАУ-ын Төрийн шагнал /1988/ - "Ерөн баатрын дууль" "Багш" найраглалаараа,
* Монгол улсын Ардын Уран Зохиолч цол /1999/,
* Донровын Намдагийн нэрэмжит шагнал /2001/ авсан.

## Эх сурвалж
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Баяны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1935 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Гаэтан Шарбоннье

**Гаэтан Шарбоннье** (; 1988 оны арванхоёрдугаар сарын 27-нд Сен-Манде хотод төрсөн) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд «Реймс» багт довтлогчоор тоглодог.

## Лавлах холбоос 
## Гадны холбоос 
* 
* Профайл - Soccerway
* Профайл - Worldfootball.net 

Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч
Ангилал:Анже багийн тоглогч
Ангилал:Монпелье багийн тоглогч
Ангилал:Реймс багийн тоглогч
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1988 онд төрсөн
Жеймс Энтони Уилсон

**Жеймс Энтони Уилсон** (; 1995 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нд Биддалф хотод төрсөн) — Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Манчестер Юнайтед» багт довтлогчоор тоглодог.

Долоон настайдаа «Манчестер Юнайтедийн» бүлгэмд багтаж, 2010 оноос өсвөрийн тэмцээнд сойгдох болсон Уилсон 2014 оны дөрөвдүгээр сарын 5-нд «Ньюкасл Юнайтедийн» эсрэг (**4**:0) үндсэн бүрэлдэхүүнд гараалж байв. 

## Лавлах холбоос 
## Гадны холбоос 
* Профайл - «Манчестер Юнайтед» 
* 

Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч
Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч
Ангилал:Англичууд
Ангилал:1995 онд төрсөн
Дөнгөтийн Цоодол

**Дөнгөтийн Цоодол** - Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, Ардын Уран Зохиолч, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, зохиолч.

## Намтар 
Төв аймгийн Бүрэн суманд төрсөн. 1976 онд намын дээд сургууль төгссөн. 1970 оноос уран бүтээлээ эхэлсэн.

## Уран бүтээл 
“Болор цом” яруу найргийн тэмцээний тэргүүн шагналыг гурвантаа хүртсэний дээр Монголын уран зохиолд дуулийн төрлийг хөгжүүлжээ.
* "Нутгийн зургаан өнгө" /1970/
* "Саруул талын ногоо" /1975/
* "Алаглан харагдах уулс" /1980/
* "Тогоруун цуваа" /1980/
* "Алганы хээ" /1986/
* "Миний өв хөрөнгө" /1988/
* "Бодох цаг" /1990/
* "Хэнэггүй эрийн дууль" /1996/
* "Миний муусайн найз нар" /1999/
* "Сөгдөж айлтгая" /2001/
* "Зуун уулын цэцэг" /2004/
* "Шар тэмээний нутаг" /2005/

### Орчуулгын
* А.П.Чеховын "Хэтэвч"
* Акутугавогийн "Хайраас бусад нь юу ч биш"
* Ги Де Мопассоны "Сувд эрдэнийн хатагтай"
* ОМАР "Хаямын" найргуудыг орчуулжээ.

## Гавьяа Шагнал 
* Монгол улсын Төрийн соёрхол /1996/ - "Нутгийн зургаан өнгө", "Он жил" ном, "Тэнэг", "Харамчийнхан" зохиолоороо 
* МЗЭ-ийн шагнал /1982/ - "Тогоруун цуваа" номоороо
* Монгол улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн /2005/,
* Монгол улсын Ардын Уран Зохиолч цол /2009/,

Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан
Ангилал:Бүрэний хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Шагдарын Дулмаа

**Шагдарын Дулмаа** (1934 онд Төв аймгийн Баян суманд төрж, 2024 оны 3-р сарын 27-нд нас барсан) - Монгол Улсын Ардын Уран Зохиолч, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, зохиолч.

“Хаан найргийн хатан Дулмаа” гэж ард олонд алдаршсан хүн.

## Намтар 
* 1954 онд Монгол Улсын Их Сургууль
* 1958 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Комсомол-ын төв сургууль
* 1967 онд Коммунист Намын дээд сургууль төгссөн

## Уран бүтээл 
* "Лекторын уран чадвар" /1962/
* "Социализмын үеийн гэр бүл" /1961/
* "Үүрийн цолмон" /1966/
* "Өглөө" /1969/
* "Халхын сайхан эрчүүд" /1971/
* "Мөнгөн хонх" /1976/
* "Мөнгөн чавхдас" /1977/
* "Нарны алтан тоос" /1981/
* "Хайрлахын заяатай орчлон" /1984/
* "Галын тэнгэр" /1988/
* "Хайрын мянган бодол" /1991/
* "Цэнхэр гараг" /1991/
* "Хайрын эгшиглэн" /1990/
* "Хунгийн нулимс" /1990/
* "Алтан урсгал" роман
* "Дурсан хайлах уянга /2005/
Мөн түүний зохиосон “Амьдрал хайр дээр тогтдог”, “Дандаа чамайгаа хайрлаж явъя”, “Хар нүдэн бүсгүй”  шүлгүүд нь дуу болж  ард түмний дунд хагас зуун жил дуулагдаж, “Алтан зул” дуунд нь гэрэлт  хөшөө  босгосон билээ.

## Гавьяа Шагнал 
* МЗЭ-ийн шагнал /1970/ - "Үүрийн цолмон" "Өглөө" номоороо
* Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал /1984/ - "Эх орон танаа өргөх дуулал" "Бүсгүй" "Цэргийн эх" шүлгээрээ
* Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн /2007/
* Монгол Улсын Ардын Уран Зохиолч цол /2014/

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Барга ястан
Ангилал:Баяны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Султаниягийн Магауия

**Султаниягийн Магауия (****)** - Монгол Улсын Ардын Уран Зохиолч, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, зохиолч.

## Намтар 
Шинжааны Чонж хотод төржээ. Дээд боловсролтой, сэтгүүлч мэргэжилтэй. Зохиолч, орчуулагч, сэтгүүлч тэрбээр аймгийнхаа хэвлэл мэдээллийн байгууллагад олон жил үр бүтээлтэй ажиллажээ. Энэ аксакал өөрийн бүтээлүүдээр казахын ард түмний оюуны санг баяжуулахад дорвитой  хувь нэмэр оруулжээ.

## Уран бүтээл 
* “Чингис хаан” шүлэглэсэн роман,
* “Үрсийн хувь заяа” роман,
* “Мамык” тууж зэрэг 10 гаруй бүтээлийг казак, монгол хэлээр туурвисан байна.

### Орчуулагчийн хувьд
* Ц.Дамдинсүрэнгийн “Гологдсон хүүхэн”,
* “Монголын нууц товчоо”,
* “Жангар” туульс зэрэг олон бүтээлийг монгол хэлнээс казак хэлнээ хөрвүүлжээ.

## Гавьяа Шагнал 
* Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн /1996-03-16. №58/,
* Монгол Улсын Ардын Уран Зохиолч цол /2006/,
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон /1981/,
* “Алтан гадас” /1971/ одонгоор болон бусад медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монгол хэлнээс орчуулагч
Ангилал:Казах хэл рүү орчуулагч
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Өлгийн хүн
Ангилал:Казахууд
Ангилал:1921 онд төрсөн
Балжирын Догмид

**Балжирын Догмид** (1945 онд  Дорноговь аймгийн Алтанширээ сумын Чулуунгишгэр хэмээх газар төрсөн) - Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, Ардын Уран Зохиолч, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, богино өгүүллэгийн нэрт зохиолч юм.

## Намтар 
1962 онд дунд сургууль дүүргэж, Санхүү эдийн засгийн техникумд элсчээ.

Сургуулиа дүүргээд Аймагт санхүүгийн хэлтсийн байцаагчаар ажиллаж байв. 

1989 оноос "Үнэн", "Шинэ хөдөө" сонинуудад ажиллаж байсан.

"Хөх тэнгэрийн зарлиг" өгүүллээрээ "Алтан өд" шагнал хүртжээ. 

## Уран бүтээл 
* “Хүлэг” /1970/
* “Цэнхэрлэн харагдана” /1974/
* “Гал шарга” /1986/
* “Хулангийн шанд” /1989/
* “Ус уухын заяа” /1991/
* “Догшин хутагтын сахиус” /1990/
* “Цөвүүн цагийн богд” /1992/
* “Учрах тавилан” /1993/
* “Хайрын нулимс хатдаггүй” /1993/
* “Үхэл ирвээс үл эмээтүгэй” /2004/
*“Оосор бүчгүй орчлон” /2009/
*“Санаж, сарвайх нутаг ус мину” /2014/
*“Улаан тарианы хүүхнүүд” /2015/
*“Зүүдний цагаан унага” /2018/
*“Туулайн тал” /2018/
*“Бүргэд тэнгэрт хальдаг” /2021/
*“Дөлгөөн Дон” /2021/
## Бичсэн кино зохиол 
* Догшин хутагтын сахиус
* Оосор бүчгүй орчлон буюу чонын дурлал 
* Шувуу тэнгэрт үүрээ засдаггүй 
* Учрах тавилан
* Төрийн хэргэм
* Хайрын нулимс хатдаггүй
* Анхны хайрын дууль
* Талын зам

## Гавьяа Шагнал 
* Монгол улсын Төрийн соёрхол /1993/ - “Цэнхэрлэн харагдана” “Хулангийн шанд” “Ус уухын заяа” номоороо
* МЗЭ-ийн шагнал /1999/ - “Ус уухын заяа” туужаараа,
* Сүхбаатарын нэрэмжит шагнал /2006/,
* Монгол улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн /2007/,
* Монгол улсын Ардын Уран Зохиолч цол /2014/,


Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Санхүү Эдийн Засгийн Техникумын төгсөгч
Ангилал:Алтанширээгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1945 онд төрсөн
Ажлын машин

thumb|Мотор (хүчний машин) болон шахах насос (ажлын машин)-ны ерөнхий бүдүүвч зураг
**Ажлын машин** гэдэг нь хөтлөгдөх машин бөгөөд энэ нь энергийг механик ажил болгон хүлээн авдаг.
Ажлын машин нь хөтлөгч, мотор эсвэл хүчний машинаас (зарим тохолдолд ингэж нэрлэх нь ч бий) яг эсрэгээрээ механик энергийг цааш нь дамжуулах үүрэгтэй. Учир нь тодорхой энергийг хүлээн авч механик энерги болгон өгдөг учраас. Хөтлөгчтэй уялдуулан зарим тохиолдолд ажлын машиныг хөтлөгдөгч гэж нэрлэх нь ч бий.
Ажлын машин хөтлөгчтэй механик холбоосоор холбогдоно. Ийм холбоос ихэнх тохиолдолд эргэх гол байдаг. Мөн өөр төрлийн хэлбэртэй ч байж болох ба үүнд хөшүүрэг, нарийн саваа буюу штанг, төмөр олс болон туузан дамжуулагч орно. Холбогч муфтийн (авалцуур) тусламжтайгаар хүчний болон ажлын машиныг хооронд нь салгах боломжтой. Хүч дамжуулагчаар мөн хөдөлгүүрийг ч ашиглах боломжтой.
Ажлын машины үндсэн үүрэгт эрчим хүч үүсгэх эсвэл дамжуулах, эсвэл хатуу бодисыг тээвэрлэх, зөөх, жижиглэх, шахах, холих, шүүх гэх мэт. Зарим ажлын машин нь энергийг хүлээн авах болох дамжуулах үүргийн аль алиныг гүйцэтгэх ба энэ төрлийн машин нь хүчний болон ажлын машин болон хувирах чадвартай гэсэн үг. Жишээлбэл үүнд авалцуур гол, турбин насос, генераторууд орно.
Шингэний энергийн машин нь мөн ажлын машин бөгөөд энэ нь хүлээн авсан энергиэ шингэн бодис болон ямар нэг хийд шингээх үүрэгтэй, Жишээ нь насос, шахуурга, үлээгч сэнс болон агааржуулагч гэх мэт.

Ангилал:Ажлын машин
Навааны Жамбал

**Навааны Жамбал** - Монгол улсын Ардын Эмч, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмч.

## Намтар
* МУИС-ийн анагаах ухааны ангийг 1960 онд төгсөөд
* Говь-Алтай аймгийн нэгдсэн эмнэлэгт очиж төрөх тасгийн эрхлэгч, эх барих, эмэгтэйчүүдийн эмчээр ажиллангаа
* Алтай хот дахь АУДуС-д эх барих, эмэгтэйчүүдийн мэргэжлээр багшилж иржээ.

* 2001 он хүртэлх 40 жилд 22000 эхийн төрөлтийг удирдан амаржуулж,
* эмэгтэйчүүдийн өвчинтэй 4200 гаруй хүнийг эмчилж эдгэрүүлжээ.
* Орон нутагт эхийн төрөхийн өмнөх, дараах амрах байрыг анх санаачилж байгуулсан нь улсын хэмжээнд дэлгэрсэн байна.

Ардын Их хурлын депутатаар сонгогдож байжээ.

## Гавьяа Шагнал
* БНМАУ-ын Хүний Гавьяат Эмч /1981-06-26. №191/,
* Монгол улсын Ардын Эмч /2001-11-21. №82/,
* “Алтан гадас” одон,
* Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Ардын хувьсгалын 50, 70 жилийн ойн хүндэт медалиар шагнагджээ.

Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монгол улсын ардын эмч
Ангилал:Хүний гавьяат эмч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Бигэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1934 онд төрсөн
Агваанцэрэнгийн Энхтайван

**Агваанцэрэнгийн Энхтайван** МУАЖ дуурийн дуучин

## Боловсрол
УБДС-ийн кино драмын ангийг 1980 онд, ЗХУ-д Свердловск хотын Уралын хөгжмийн дээд сургуулийг 1985 онд дүүргэжээ.

## Ажилласан байдал
СУАТ-т гоцлол дуучнаар ажиллаж байна.

## Уран бүтээл
* “Балжийн гол”,
* “Ононы шугуй”,
* “Хан Хэнтий уул минь”,
* “Ээжийнхээ ачийг яалаа даа” гэх мэт олон дууны ая зохиожээ.

## Дуурьт бүтээсэн дүрүүд
* Ц.Нацагдорж “Үүлэн заяа”-гийн Төмөртөр хаан,
* Ц.Нацагдорж “Гэсэр”-ийн Гэсэр,
* Б.Дамдинсүрэнгийн “Учиртай гурван толгой”-н төвд худалдаачин,
* Ж.Вердийн “Риголетто”-гийн Герцог зэрэг үндэсний болон сонгодог дуурийн гол дүрүүдэд амжилттай дуулж жүжиглэжээ.

## Дэлгэцийн бүтээлд бүтээсэн дүрүүд
* “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” кинонд Чингис хааны дүрийг, дэлхийн кино урлагийн түүхэнд бүтээсэн анхны монгол хүн.

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Дуурийн дуучин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Уралын хөгжмийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Баян-Адрагын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Гонийн Лхагважав

**Гонийн Лхагважав** - БНМАУ-ын Төрийн шагналт, Монгол улсын Ардын Эмч, мэс засалч.

## Намтар
/1935/. Говь-Алтай аймгийн Цээл сум. АУИС-ийн мэс заслын тэнхмийн багш байхдаа Ардын эмч /2002-07-05. №93/, , төрийн шагналт /1990/.
* МУИС-ийн анагаах ухааны ангийг 1961 онд төгссөн.
* 1961-1964 онд Говь-Алтай аймгийн Эрүүлийг хамгаалах газрын дарга,
* 1964 оноос Улсын төв эмнэлэг, Клиникийн нэгдсэн нэгдүгээр эмнэлэгт мэс засалч их эмч, мэдээгүйжүүлэгч их эмч,
* 1978 оноос мөн эмнэлгийн сэхээн амьдруулах тасгийн эрхлэгч,
* 1995 оноос АУИС-ийн яаралтай тусламж, эрчимт эмчилгээний тэнхмийн багш, эрхлэгчээр давхар ажиллаж ирлээ.

Монгол Улсад хүнд өвчтөнийг тусгаарлаж, сэхээн амьдруулах тасгийг анх байгуулж удирдаж ажиллан олон мянган хүнийг аврах эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн шуурхай үйлчилгээг үндэслэсэн гавьяатай эмч ажээ. АУИС-д мэдээгүйжүүлэх, эрчимт эмчилгээ заах программ, стандартыг боловсруулж, оюутны сургалтыг сайжруулж, дипломын дараах эрчимт эмчилгээ, мэдээгүйжүүлэх, сэхээн амьдруулах, яаралтай тусламжийн программ хөтөлбөр, тасралтгүй сургалтыг зохион байгуулахад гол үүрэг гүйцэтгэж ирлээ.

## Цол зэрэг
* Эрүүл мэндийн профессор цол /1996/

## Гавьяа Шагнал
* БНМАУ-ын Төрийн шагнал /1990/ - Элэг, цөсний өвчнийг оношилж, мэс заслын аргаар эмчлэх асуудлыг шийдсэн учир П.Долгор нарын 5 эмчийн хамт
* Монгол улсын Ардын Эмч /2002-07-05. №93/
* БНМАУ-ын Хүний Гавьяат Эмч /1981-07-25. №164/
* Хөдөлмөрийн хүндэт медаль,
* Ардын хувьсгалын ойн хүндэт медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Монгол улсын ардын эмч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Хүний гавьяат эмч
Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан
Ангилал:Цээлийн (Говь-Алтай) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1935 онд төрсөн
Жалелийн Хайрулла

**Жалелийн Хайрулла** (1930-2018) - Монгол улсын Төрийн соёрхолт, Ардын Эмч, Хөдөлмөрийн баатар мэс засалч.

## Намтар
* МУИС-ийн анагаах ухааны ангийг 1957 онд төгсч,
* БНСЧУ-д тархины мэс заслын чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлсэн.
* 1957-1960 онд сургуульдаа багш, тэнхмийн эрхлэгч,
* 1961 оноос АУДС-д багш, тэнхмийн эрхлэгч,
* П.Н.Шастины нэрэмжит клиникийн нэгдсэн III эмнэлгийн тасгийн эрхлэгч, эмчилгээ эрхэлсэн орлогч дарга, мэдрэлийн мэс заслын зөвлөх эмч,
* ЭМЯ-ны мэдрэлийн мэс заслын ерөнхий мэргэжилтэн зэрэг алба ажлыг хашжээ.

## Цол зэрэг
* Анагаахын шинжлэх ухааны доктор профессор, Монголын шинжлэх ухааны академийн жинхэнэ гишүүн Академич - сэдэв:“Мөгөөрсөн хоолойн багтраа өвчнийг мэс заслаар эмчлэх арга”

## Гавьяа Шагнал
Эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх чиглэлийн нэг мэдрэлийн мэс заслын албыг Монгол улсад анхлан байгуулсан ачтан, тус салбарыг хөгжүүлэхэд Ж.Хайруллагийн оруулсан хувь нэмрийг нь ард түмэн, төр засаг өндрөөр үнэлж 1991 онд Хүний гавьяат эмч /1990-11-19. №33/, 1993 онд Төрийн соёрхол, 2002 онд Ардын эмч /2001-06-15. №138/,  2007 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цолыг тус тус хүртээжээ. Мөн “Алтан гадас” одон болон ойн хүндэт медалиудаар шагнагджээ

Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Мэс заслын эмч
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монгол улсын ардын эмч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Хүний гавьяат эмч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Алтанцөгцийн хүн
Ангилал:Татарууд
Ангилал:1930 онд төрсөн
Чогсомын Балдар

**Чогсомын Балдар** - Монгол улсын Ардын Эмч мэс засалч.

## Намтар
* 1972 онд АУДэС-ийг хүний их эмч мэргэжлээр төгссөн.
* 1973, 1975, 1982, 1996 онд мэргэжил дээшлүүлэх дамжаануудад суралцаж мэс засалчаар мэргэшсэн байна.
* 1972 оноос клиникийн III, I эмнэлэг, Цэргийн клиникийн төв госпитальд эмчээр ажиллаж байгаад
* 1984 онд ЗХЖШ-т мэс заслын ерөнхий мэргэжилтэн,
* ЗХКТГ-ийн зөвлөх эмчээр ажиллажээ.

Мэс заслын эмчээр ажиллах хугацаандаа 17800 гаруй хүнд том, жижиг мэс засал хийсний 60 хувь нь хэвлийн хөндийн мэс засал байжээ.

Алслагдсан цэргийн анги, салбарт 261 удаа дуудлагаар ажиллаж, яаралтай болон төлөвлөгөөт тусламжийг газар дээр нь 150 хүнд үзүүлсний наймыг нь хээрийн нөхцөлд хийсэн бөгөөд ямар нэг эндэгдэл гараагүй байна. 

ЗХ-ний мэс заслын ерөнхий мэргэжилтнээр ажилласан хугацаанд 20 гаруй эмч, 60 гаруй сувилагчийг мэргэшүүлж дадлагажуулсан байна.

## Бүтээлүүд
Ажиллах хугацаандаа
* мэс заслын эмчилгээний 14 шинэ арга техник нэвтрүүлж,
* 2003 оноос хэвлийн дурангийн мэс заслыг хийж 70 хүнийг эмчлэн эдгэрүүлжээ.
* 4 ном, олон заавар, журам, стандарт боловсруулж, хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулсан байна.

## Цол зэрэг
* Мэс заслын эмчийн тэргүүлэх зэрэг,
* клиникийн профессор цол

## Гавьяа шагнал
* БНМАУ-ын Хүний Гавьяат Эмч /1991-03-16. №49/,
* Монгол улсын Ардын Эмч /2006-03-16. №7/,
* Цэргийн гавьяаны одон /2001/ болон медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Мэс заслын эмч
Ангилал:Монгол улсын ардын эмч
Ангилал:Хүний гавьяат эмч
Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Хяргасын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1949 онд төрсөн
Дагвын Чойжилсүрэн

**Дагвын Чойжилсүрэн** - БНМАУ-ын Ардын Багш.
* Багадаа гэрийн сургалтаар монгол бичиг, тоо бодлого сурч,
* 1926 онд Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн тэнхим,
* 1928 онд Оюутны сургууль,
* 1949 онд МУИС-ийг төгсчээ.
* 1926 оноос Баруун Бүрэнхаан уулын хошууны тэнхим,
* Архангайн дунд сургууль,
* Улаан-Үд хотын монгол Рабфак,
* Багшийн сургууль,
* 10 жилийн 2 дугаар сургууль,
* Төв аймгийн Батсүмбэр сумын дунд сургуульд багш, сургагч багш, захирал,
* 1929-1930 онд хошууны дарга,
* 1944-1945 онд Улсын хэвлэлийн газар хянан засварлагчаар ажиллаж,
* МУИС-ийг төгсөөд Архангай аймгийн төвийн дунд сургуульд,
* 1953 оноос насан өөд болтлоо МУИС-д багшилжээ.

1990 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх шашны зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байжээ.

Залуу үеийг монгол уламжлал, соёлоор хүмүүжүүлэх, монгол судлал, эх хэл бичгээ хөгжүүлэх, гадаадын олон орны монголч эрдэмтэн, багш нарыг сургаж бэлтгэхэд их хувь нэмэр оруулсан гавьяатай хүн байжээ.

## Бүтээлүүд
* “Унших бичиг”,
* “Монгол бичгийн унших бичиг”,
* “Буриадын модон барын таван гарчиг”,
* “Дөрвөлжин бичиг” зэрэг сургалт, судалгааны,
* "Сургаалын өглөг"
* “Номын хурим”,
* “Хоёр ээж” зэрэг уран зохиолын ном туурвин хэвлүүлсэн байна.

## Гавьяа Шагнал
* БНМАУ-ын Гавьяат Багш /1968-10-03. №208/,
* БНМАУ-ын Ардын Багш /1991-07-04. №147/,
* Сүхбаатарын одон,
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон,
* “Алтан гадас” одон,
* Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, ойн хүндэт медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Монгол улсын ардын багш
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1911 онд төрсөн
Ангилал:1993 онд өнгөрсөн
Чойжилжавын Цэрэннадмид

**Чойжилжавын Цэрэннадмид** - Монгол улсын Ардын Эмч.

## Намтар
* Бага сургууль төгсөөд шууд Д. Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерын сургуульд 6 жил онц сурч төгсөн, улмаар
* Монгол Улсын Их Сургуульд орж 1955 онд хүний их эмч мэргэжлээр улаан дипломтой төгсчээ.
* 1986-1990 онд ЭХЯ-ны сайдаар ажиллахдаа эмч мэргэжилтнийг бэлтгэх, давтан сургаж, ажлын хариуцлагыг нь сайжруулах, эх нялхсын эрүүл мэндийг хамгаалах чиглэлээр тулгамдсан олон асуудлыг шийдвэрлэсэн зохион байгуулагч ажээ.

Сумын их эмчээс эхлэн яамны сайд хүртэл алба хашиж эрүүл мэндийн салбарт 50 шахам жил эмч, зөвлөх эмч, багш, эрүүл мэндийн удирдах ажилтнаар ажиллахдаа 13000 гаруй эмч, эрүүл мэндийн ажилтнуудад хичээл зааж, 100 гаруй мянган өвчтөнийг эмчлэн илааршуулж зөвлөгөө өгсөн байна.

Тэрбээр манай эрүүл мэндийн салбарт анхны цусны эмгэг судлаач мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн болж цусны эмгэг судлалыг үндэслэн бий болгож хөгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн ажээ.

Монголд урьд оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын 20 гаруй өвчнийг анх шинээр оношилж оношилгоо-эмчилгээний аргыг шавь нартаа зааж сургажээ. Зургаан хүний анагаах ухааны доктор, нэг хүний шинжлэх ухааны доктор, 15 хүний магистрын зэргийг удирдан хамгаалуулжээ.

## Бүтээлүүд
Дангаараа болон бусадтай хамтран
* нэг сэдэвт зохиол, сурах бичиг, гарын авлага 16,
* эрдэм шинжилгээний өгүүлэл 67,
* илтгэл тезис 65-ыг туурвиж,
* 43 ном, гарын авлага хянан тохиолдуулжээ.
* Найман шинэ бүтээл, оновчтой санал, ашигтай загварын гэрчилгээ авсан байна.

## Цол зэрэг
* Анагаахын шинжлэх ухааны доктор,
* Анагаахын профессор

## Гавьяа Шагнал
* Монгол улсын Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан /2000-06-27. №99/,
* Монгол улсын Ардын Эмч /2005-06-09. №133/,
* “Алтан гадас” одон 2 удаа,
* ойн хүндэт медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол улсын ардын эмч
Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1930 онд төрсөн
Гарамын Долгорсүрэн

**Гарамын Долгорсүрэн** - БНМАУ-ын Гавьяат Жүжигчин, Ардын Багш, проффесор, Монгол ардын бүжгийн мэргэжлийн дэг сургалтын зохиогч, нэрт бүжиг дэглээч, Монгол ардын бүжгийн нэрт мастер, сурган хүмүүжүүлэгч.

## Намтрын товчоон 
*1923 онд төрсөн
* 1937 онд жолоочийн сургуульд орж суралцан төгсөөд
* Дотоод яамны эмнэлэгт жолоочоор ажиллангаа сайн дурын уран сайханд явж байгаад
* 1942 онд театрын сургуульд орж анги дэвшин суралцаж
* 1943 онд төгсөөд Улсын төв театрт жүжигчнээр хуваарилагдан очсон байна. 
* 1950 оноос Дорнод аймгийн театрт бүжигчин,

Соёлын яамны ардын уран бүтээлийн кабинетэд бүжгийн мэргэжилтэнгээр тус тус ажиллаж байжээ. Монгол туургатан оршин суудаг (БНМАУ, ӨМӨЗО, Буриад, Тува, Халимаг гэх мэт) нутаг орнуудаар олон жилийн турш олон ястны бие биелгээ, ардын бүжгүүдийг нэг бүрчлэн судалж, цуглуулсан материал нь түүний Монгол бүжгийн дэг сургалтаа бий болгоход  чухал үндэс суурь болсон байна.

1960-аад оны сүүлчээс ХБДС-д бүжгийн ангийг байгуулан монгол бүжгийн багшаар ажиллахдаа мэргэжлийн бүжигчдийг сургаж бэлтгэхэд зориулан дээрх судалгааныхаа материал дээр үндэслэсэн 5 жилийн хөтөлбөртэй бүрэн хэмжээний сургалтын программ зохион, сурах бичиг баримтат киноны хамт ХБК-ийн Монгол ардын бүжгийн ангийн  сургалтын хөтөлбөр болгон оруулснаас хойш өдгөө хүртэл МУ-ын өнцөг булан бүрт ажиллаж буй мэргэжлийн урлагийн байгууллага,чуулгуудыг мэргэжилтэй боловсон хүчнээр хангасаар байгаа билээ.

1970-аад оноос мэргэжлийн бүжигчид төрөн гарснаар Монгол бүжгийн цэцэглэн хөгжиж мандан бадрах  тохироо бүрдэн, МУ-ын нэрийг  дэлхийн  тавцанд таниулсан олон алдартай бүжгүүд болон бүжиг дэглээчид төрөн гарсан билээ.

## Уран бүтээлүүд
* К.Симоновын “Намайг хүлээ”,
* Э.Оюуны “Ах дүү нар” жүжиг,
* В.Асафьевын “Бахчисарайн оргилолт булаг”, “Уулын савдаг” балетын гол дүрийг бүтээж,
* “Хархорум”, “Үелзүүр” бүжгүүдийг найруулж, ДЗО-ны их наадмын алтан медаль авчээ.

* “Охидын уянга” “Сэвгэрүүд”, “Эхийн сэтгэл”, “Өнөр багачууд”, “Бүжгийн чуулбар” зэрэг шилдэг бүтээлээрээ монгол бүжгийн урлагийн санд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан байна.

* Монгол бүжгийн урлагийн талаар “Монгол ардын бүжиг”, “Монгол ардын бүжгийн дасгал” зэрэг судалгаа, сургалтын  ном, олон өгүүлэл бичжээ.

## Гавьяа шагнал
* БНМАУ-ын Гавьяат Жүжигчин /1964-09-01. №154/,
* Монгол улсын Ардын Багш /1993-04-15. №60/,
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон,
* “Алтан гадас” одон 2 удаа, болон ойн хүндэт медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:Монголын бүжигчин
Ангилал:Монголын бүжиг дэглээч
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монгол улсын ардын багш
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Лүнгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1923 онд төрсөн
Жамъянжавын Баасанхүү

**Жамъянжавын Баасанхүү** (1946 онд Булган аймгийн Хишиг-Өндөр суманд төрсөн- 2024 оны 7 сарын 1-нд нас барсан)- Монгол улсын Хүний Ардын Эмч, Хөдөлмөрийн баатар, нүдний эмч.

## Намтар
### Боловсрол 
* 1969 онд АУДС-ийг хүний их эмч мэргэжлээр төгссөн.
* Москвагийн нүдний бичил мэс заслын институт,
* Тайландын Махедолын их сургууль,
* Солонгосын Сөүлийн Үндэсний Их сургууль,
* Английн Лондонгийн их сургуулийн Олон улсын нүдний төв зэрэгт мэргэжил дээшлүүлж иржээ. 

### Ажилласан байдал 
* 1971-1995 онд улсын клиникийн III эмнэлэгт, АУИС, УКТНЭ-ийн нүдний эмч, тасгийн эрхлэгч, нүд судлалын клиникийн удирдагчаар ажиллаж байв.
* 1983 онд Монголд анх удаа нүдний хиймэл болор суулгах мэс заслын үндсийг тавьсан. 

Ж.Баасанхүү нь 15 жилд 800 гаруй хүнд мэс засал хийжээ. Тэр нүдний даралтын үед хийгддэг хэд хэдэн бичил мэс засал хэт авианы болон дурангийн мэс засал, шингэн азотыг нүдний өвчний эмчилгээнд нэвтрүүлжээ. Нүдний бүх өвчинд тусламж үзүүлэх бололцоотой өвч тоноглогдсон "ОРБИС" хэмээх олон улсын "НИСДЭГ эмнэлэг"-т нэг жил ажиллажээ.

Ж.Баасанхүү нь Монгол улсынхаа нүдний өвчнийг анагаах албыг удирдаж байгаа дэлхийн хэмжээний тэргүүлэх эмч юм. 

* 1998 онд Монгол Английн хамтарсан "ВИЖНИ" (Хараа) нэртэй нүдний эмнэлэг байгуулж, уг эмнэлэгийн ерөнхий захирал, зөвлөх эмчээр ажиллан, хөдөө орон нутагт нүдний эмчилгээний шуурхай тусламж хүргэх төслийг хэрэгжүүлсэн.
* 2001 онд "Болор мэлмий" эмнэлэг байгуулж улсын хэмжээнд нүдний төрөлжсөн нарийн мэргэшлийн тусламж үйлчилгээг 3 эмч, 3 сувилагч гэсэн мэргэжлийн багтайгаар эхлүүлсэн.

## Гэр бүл 
Нөхөр хошууч генерал Нямсүрэнгийн Алиасүрэн, хүү А.Энхбаяр, хүү А.Мөнхбаяр. 

## Бүтээлүүд
Ж.Баасанхүү нь олон улсын хурал, зөвлөлгөөнд Монголоо төлөөлөн оролцож, АНУ-ын оптимологи, Европын болон ДЭМБ-ын "Мэдээлэл" сэтгүүлд түүний эрдэм шинжилгээ, судалгааны бүтээлүүд нь хэвлэгджээ.

## Цол зэрэг
* клиникийн профессор,
* Америкийн нүд судлалын академийн гишүүн (1997),

## Гавьяа Шагнал
* Хүний Гавьяат Эмч,
* 2009 онд Монгол улсын Ардын Эмч,

Ангилал:20-р зууны эмч
Ангилал:21-р зууны эмч
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Нүдний эмч
Ангилал:Монгол улсын ардын эмч
Ангилал:Хүний гавьяат эмч
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Хишиг-Өндөрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Аяч

**Аяч** бол Хубилай хааны наймдугаар хөвгүүн юм. Эх нь үүшин овгийн Борохул ноёны охин Хүшижин хатан болой. Жи Юань-ий 24-р он буюу 1287 онд урвасан ван Шидурыг дарахаар цэрэг захиран тулалдаж ялжээ. Жи Юань-ий 28 дугаар он буюу 1290 онд хаан түүнд алтан тамга соёрхов. Аячд олгох жил бүрийн цалин пүнлүү нь 50 лан мөнгө, 1000 хэлхээ Жун Тунгийн цаасан мөнгө, 1656 хэлхээ Жи Юань-ий цаасан мөнгө байлаа. Жил бүрийн татвар нь 544 хэлхээ цаасан мөнгө байсан аж. 1312 онд Буянт хаан түүнд Шао У, Гуанзи-гийн 13640 өрхийг соёрхжээ.

## Зүүлт, тайлбар 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Хөхч

**Хөхч** буюу **Хөхөч** (？－1271) нь Хубилай хааны хөвгүүн. Дөрвөн овгийн Дөрбэжин хатнаас төрсөн.  Шипин ван Агругчитай эх нэгтэй. Түүнд их хаан 1267 онд Юньнань вангийн хэргэмийг хүртээж, алтан тамга соёрхон Юньнань мужид цэрэг захируулан тус хязгаар нутгийг захируулжээ. Гэвч 1271 онд өөрийн хятад туслах түшмэлд хорлогдсон бөгөөд тэр явдалыг удалгүй хааны тушаалаар илрүүлжээ. Хөхч ванг нас барсны хойно хүү Есөнтөмөр нь эцгийн албыг үргэлжлүүлсэн.

Ангилал:Боржигин
Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1271 онд өнгөрсөн
Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Марио Лемина

**Марио Лемина** (; 1993 оны есдүгээр сарын 1-нд Либревиль хотод төрсөн) — Габоны хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн Саутхемптон багт төвийн хагас хамгаалагчаар тоглодог.

## Лавлах холбоос 
## Гадны холбоос 
* Профайл - Францын лиг 
* Профайл - Францын хөлбөмбөгийн холбоо 
* 
* Профайл - Soccerway 

Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин
Ангилал:Габоны хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч
Ангилал:Лорьян багийн тоглогч
Ангилал:Олимпик Марсель багийн тоглогч
Ангилал:Ювентус багийн тоглогч
Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1993 онд төрсөн
Марко Бенасси

**Марко Бенасси** (; 1994 оны тавдугаар сарын 5-нд Модена хотод төрсөн) — Италийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Торино» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог.

## Лавлах холбоос 
## Гадны холбоос 
* Профайл - «Интера» 
* 

Ангилал:Италийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч
Ангилал:Интернационале багийн тоглогч
Ангилал:Торино багийн тоглогч
Ангилал:Италичууд
Ангилал:1994 онд төрсөн
Далхсүрэнгийн Төмөр

**Далхсүрэнгийн Төмөр** - БНМАУ-ын Ардын Багш, монгол хэл, уран зохиолын багш.
* УБДС-ийг дүүргэсэн. Монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжилтэй.
* Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт, Дэрэн сум, Мандалговь хотын 10 жилийн нэгдүгээр сургууль, нийслэлийн Өсвөрийн зохион бүтээх төвд багшилжээ.

Тулгуур дохио, зангидан бүлэглэх зэрэг өвөрмөц арга зүйг боловсруулан практикт нэвтрүүлэн, үзүүлэнт хичээлийн аргыг чадамгай хэрэглэж монгол хэл бичгийн сургалтыг чанаржуулан сайжруулж амжилтад хүрсэн байна.  

МАХН-ын XIX, МХЗЭ-ийн XVIII их хуралд төлөөлөгчөөр оролцжээ.

Дэлхийн энхтайвны төлөө гэр бүлийн холбооны “Шилдгийн шилдэг гэр бүл”-ээр 2002 онд эдний гэр бүл өргөмжлөгджээ.

## Бүтээлүүд
* Монгол хэл, монгол бичиг, уран зохиолын иж бүрэн үзүүлэнт ном,
* 2-10 дугаар ангийн багш, сурагчдад зориулсан “Хэлбичгийн тулгуур дохио, зөвлөмж”,
* 1-8 дугаар ангийн монгол хэл, уран зохиолын хичээлээр яриа, бичгийн дадлага сургах сорилууд” ном туурвисан нь манай орны ерөнхий боловсролын сургуулиудад хэрэглэгдэж байна.
* Дурдатгалын ном бичиж хэвлүүлсэн байна.

## Гавьяа Шагнал
* БНМАУ-ын Гавьяат Багш /1990-07-20. №176/,
* Монгол улсын Ардын Багш /2009/,
*  “Алтан гадас” одон,
* Ардын хувьсгалын ойн хүндэт медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:Монгол улсын ардын зүтгэлтэн
Ангилал:Монгол улсын ардын багш
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1949 онд төрсөн
Лувсандамбын Цэрэнпил

**Лувсандамбын Цэрэнпил** — БНМАУ-ын Гавьяат Жүжигчин дуучин.
## Намтар
1954 оноос Ардын армийн дуу, бүжгийн чуулгад дуучин, гоцлол дуучнаар насны тэтгэвэрт гартлаа ажиллаж цэрэг, эх орон, хайр сэтгэлийн сэдэвтэй олон сайхан дуугаараа үзэгч, сонсогчдын сэтгэлд шингэж, “Амрагийн дуу”, “Цэргийг хүлээ”, “Цэргийн нөхөр Цэрэнтэйгээ” гэхчилэнгийн дуугаа Монголын радиогийн алтан санд оруулсан байна.

## Гавьяа шагнал
* БНМАУ-ын Гавьяат Жүжигчин /1970-03-16. №50/,
* Цэргийн гавьяаны одон,
* Алтан гадас одон болон бусад медалиудаар шагнагджээ

## Баримт
Түүний 3 охин Гавьяат жүжигчид ажээ. Ч.Туул, 

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1933 онд төрсөн
Чадраабалын Туул

**Чадраабалын Туул** — БНМАУ-ын Гавьяат Жүжигчин дуучин.

## Намтар
Өмнөговь аймгийн Номгон суманд хилчний гэр бүлд төрсөн. Ховд аймгийн Чандмань сумын уугуул.

Улаанбаатар хотод 1968-1972 онд Багшийн сургуульд, 1973-1977 онд УБДС-д суралцаж төгсчээ. 1972-1973 он, 1977 оноос хойш ААДБЧ, БЦДБЧ-д дуучин, гоцлол дуучнаар ажиллажээ.

Ээж, УГЖ Л.Цэрэнпилийнхээ олон жил дуулж мөнхжүүлсэн “Амрагийн дуу”-г залгамжлан тайзнаа амьдруулж “Цэргийн вальс”, "Чамайг үдье" гэхчилэн цэрэг, эх орон, хайр сэтгэлийн сэдэвтэй иргэнлэг уянгын дуунуудаар урын сангаа бүрдүүлжээ.

* “1921-1995 оны дууны найр” хэмээх уралдаан,
* “Ерээд оны дууг хэн сайн дуулах вэ” уралдааны тус тусын дэд байрын шагнал,
* “Алтан намар” дуу хөгжмийн наадмын шагнал,
* 1995 онд БНАСАУ-д болсон “Хаврын баяр” наадмын алтан цомыг хүртсэн байна. 

## Гавьяа Шагнал
* МУГЖ /1997-12-11.№80/,
* Алтан гадас одон болон бусад медалиудаар шагнагджээ

## Баримт
Түүний ээж БНМАУ-ын Гавьяат Жүжигчин, дуучин Л.Цэрэнпил ажээ.

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Номгоны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1952 онд төрсөн