Турк лир

**Лир** (; тэмдэг: **₺**; ISO 4217 код: **TRY**; товчлол: **TL**) нь Турк болон Умард Киприйн Бүгд Найрамдах Турк Улсын албан ёсны мөнгөн тэмдэгт бөгөөд тус улсын түр засгийн газрын дор Сирийн сөрөг хүчний ашигладаг гурван мөнгөн тэмдэгтийн нэг юм. Нэг лир нь зуун *курушт* хуваагддаг.

## Түүх
### Османы лир (1844–1923)
Лир нь Европ, Ойрх Дорнодын холбогдох мөнгөн тэмдэгтүүдийн хамт эртний Ромын жингийн нэгжээс эхтэй. Ромын либраг мөнгөн тэмдэгтээ болгосноор либра нь Европ болон Ойрх Дорнод даяар тархсан бөгөөд дундад зууны үед ч ашиглагдаж байсан. Турк лир, Францын ливр (1794 он хүртэл), Итали лир (2002 он хүртэл), Ливаны фунт, стерлинг дэх фунтийн тооцооны нэгж (Латин *либрийн* орчуулга; жингийн нэгж болох "фунт" гэдэг үгийг одоо ч "lb." гэж товчилсон хэвээр байна. ) нь эртний мөнгөн тэмдэгтийн орчин үеийн удам юм.

Лирийг 1844 онд гүйлгээний үндсэн нэгж болгон нэвтрүүлсэн бөгөөд хуучин мөнгөн тэмдэгт болох куруш нь  дэд нэгж хэвээр үлджээ. Османы лир 1927 оны эцэс хүртэл гүйлгээнд байсан.

### Анхны Турк лир (1923–2005)
 дээр *Livre Turque*  болон تورك لیراسی  хэллэгийг аль алийг нь ашигласан]]

Эхний болон хоёрдугаар цувралын мөнгөн дэвсгэртийн нүүрэн талд *Мустафа Кемал Ататүркийг* дүрсэлсэн байдаг. Энэхүү өөрчлөлтийг албан ёсны сонины 1926 оны 1 сарын 12-ны өдрийн дагуу хийсэн. Ататүрк нас барсны дараа түүний хөргийг гурав, дөрөв дэх цувралд Исмет Инёнюгийн хөргөөр сольжээ. Ататүркийн хөргийг буцааж тав дахь дугаар болон дараачийн бүх цувралд дүрсэлсэн.

Лирийн ханшийг стерлинг болон франктай холбосон хугацааны дараа 1946 онд 2.8 TL = 1 ам. доллартой тэнцэх ханшийг баталж, 1960 он хүртэл валютыг 9&nbsp;TL = 1 ам. доллар болгон ханшийг бууруулсан. 1970 оноос хойш Турк лирийн ханш унаж эхэлснээр ам.долларын хатуу, дараа нь зөөлөн ханшны холбоотой байв.

Дараах үзүүлэлтүүдийг жилийн дундаж дээр үндэслэсэн:

* 1960s: $1 = TL&nbsp;9
* 1970: $1 = TL&nbsp;11.30
* 1975: $1 = TL&nbsp;14.40
* 1980: $1 = TL&nbsp;80
* 1985: $1 = TL&nbsp;500
* 1990: $1 = TL&nbsp;2,500
* 1995: $1 = TL&nbsp;43,000
* 2000: $1 = TL&nbsp;620,000
* 2001: $1 = TL&nbsp;1,250,000
* 2005: $1 = TL&nbsp;1,350,000

*Гиннесийн амжилтын номд* Турк лирийг 1995, 1996 онд, мөн 1999-2004 онд дэлхийн хамгийн үнэ цэнгүй мөнгөн тэмдэгтээр шалгаруулсан байна. Лирийн үнэ маш унасан тул 2005 онд дахин үнэлгээ хийхээс өмнө нэг алтан лирийн зоосыг 154 сая 400 мянган лирээр зарах боломжтой байв.

### Хоёр дахь Турк лир (2005-одоо)
той харьцуулахад үнэ цэнээ хурдацтай алдаж байсан түүхтэй]]

2004 оны 1 сарын 28-нд Туркийн Үндэсний Их Хурал Туркийн лирээс зургаан тэгийг хасаж, шинэ мөнгөн тэмдэгт бий болгох замаар дахин үнэлэхийг зөвшөөрсөн хуулийг баталсан. Энэ нь 2005 оны 1 сарын 1-нд хэрэгжиж эхэлсэн бөгөөд өмнөх Турк лирийг (2005 оны эцэс хүртэл гүйлгээнд байсан) 1 YTL (ISO 4217 код "TRY") = хуучин лирээр TL&nbsp;1,000,000 ханшаар (ISO 4217 код " TRL") орлосон. Турк лирийн ханшийг дахин үнэлснээр Румын лей (мөн 2005 оны 7 сард дахин үнэлэгдсэн) дэлхийн хамгийн бага үнэлэгдсэн мөнгөн тэмдэгт болсон. Үүний зэрэгцээ Засгийн газар ₺50 болон ₺100-ын үнэтэй хоёр шинэ дэвсгэртийг зах зээлд нэвтрүүлсэн.

2005 оны 1 сараас 2008 оны 12 сар хүртэлх шилжилтийн үед Туркийн хоёр дахь лирийг албан ёсоор *Yeni Türk lirası* ("Шинэ Турк лир") гэж нэрлэжээ. Валютын кодын "Y" үсгийг шинэ гэсэн утгатай Турк хэлний  үгнээс авсан. Лирийг албан ёсоор "YTL" гэж товчилсон бөгөөд 100 шинэ  () болгон хуваасан. 2009 оны 1 сараас эхлэн "шинэ" тэмдэглэгээг Туркийн хоёр дахь лирээс хасаж, албан ёсны нэр нь дахин "Турк лир" болж, товчлол нь "TL" болжээ. Одоогийн бүх мөнгөн дэвсгэртийн нүүрэн талд Мустафа Кемал Ататүркийн хөрөг зураг байдаг. Бүх зоосны ар талд (1₺-ийн дурсгалын зоосноос бусад) Мустафа Кемал Ататүркийн хөрөг зураг байдаг. 2012 оноос хойш 9 өөр ₺1 дурсгалын зоос эргэлдэж эхэлсэн.

## Зоос
2009 оны 1 сарын 1-ний өдрөөс эхлэн "шинэ" гэсэн угтварыг Туркийн хоёр дахь лирээс хасаж, Турк дахь албан ёсны нэр нь дахин "Турк лира" болсон; "*yeni*" гэсэн үггүй шинэ зоосыг 1kr., 5kr., 10kr., 25kr., 50kr. болон ₺1 утгатай нэвтрүүлсэн. Мөн 50kr. болон ₺1 зоосны гол болон цагираг хайлшийг урвуу болгосон.

### Гүйлгээнд байгаа дурсгалын зоос
2012 оноос хойш Туркийн Төрийн зоосны газар дурсгалын есөн зоосыг гүйлгээнд гаргажээ.

File:1TL Sayıştay 150th reverse.png|Шүүхийн 150 жилийн ой (2012)
File:1TL Turkish Olympics reverse.png|10-р Турк хэлний олон улсын олимпиад (2012)
File:1TL July 15 reverse.png|7 сарын 15-нд амь үрэгдэгсэд, ахмад дайчдад зориулсан дурсгалын зоос (2016)
File:1TL Hagia Sophia reverse.png|Айя-Софияг буцаан лалын сүм болгон хувиргасныг дурсах (2020)
File:Gaziantep hatıra parası.png|Антеп мужид гази цол хүртсэний 100 жилийн ой (2021)

* 2018: Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоаны тангараг өргөх ёслолын хүндэтгэл
* 2020: Туркийн Үндэсний Их Хурлын 100 жилийн ой
* 2022: 1915 оны нэрэмжит Чанаккале гүүрний нээлтийн ёслолын дурсгал
* 2022: Их довтолгооны 100 жилийн ой
* 2023: Бүгд найрамдах улсын 100 жил (5 лир)

## Мөнгөн дэвсгэрт
2009 оны 12 сарын 31-ний өдрөөс хойш E-8 бүлэг хүчингүй болсон (хэдийгээр 2019 оны 12 сарын 31 хүртэл Төв банкны салбаруудаар эргүүлэн авах боломжтой байсан) "E-9 Emission Group" хэмээх шинэ цуврал мөнгөн дэвсгэртийг 2009 оны 1 сарын 1-нд гүйлгээнд оруулсан. E-9 мөнгөн тэмдэгт нь "шинэ турк лира" биш "Турк лира" гэж нэрлэсэн мөнгөн тэмдэгт бөгөөд 200₺-ийн шинэ дэвсгэртийг багтаасан байна. Хуурамч дэвсгэртээс сэргийлж шинэ мөнгөн дэвсгэртүүд өөр өөр хэмжээтэй. Энэхүү шинэ цувралын гол онцлог нь дэвсгэрт бүр Туркийн газарзүйн байршил, архитектурын онцлогоос илүүтэй Туркийн алдартай хүмүүсийг дүрсэлсэнд оршино. 5 турк лирийн мөнгөн дэвсгэртийн давамгайлсан өнгө нь одоогийн мөнгөн дэвсгэртийн хоёр дахь цуврал дээр "ягаан" гэж тодорхойлогдсон.

## Одоогийн ханш
## Мөн үзэх 
* Туркийн мөнгөн дэвсгэртүүд
* Туркийн зооснууд
* Туркийн эдийн засаг
* Умард Киприйн эдийн засаг
* Османы лир

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Туркийн Төв банк (Мөнгөн дэвсгэртийн музейн хуудас)
* TL Simge—Бүгд Найрамдах Турк Улсын Төв банкны цахим хуудасны Турк лирийн тэмдгийн хуудас
* 2009 оноос хойш гүйлгээнд байгаа Турк лирийн мөнгөн тэмдэгт, зоосны талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл
* Туркийн нумизматик
* Өнөөдөр Турк лир
* Туркийн мөнгөн тэмдэгтийн каталог | 1923 оноос хойш Турк лир
* Турк улсын түүхэн болон одоогийн мөнгөн тэмдэгт 

Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Ангилал:Мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Ангилал:Европын мөнгөн тэмдэгтийн нэгж