Мухулай

**Мухулай** (бас **Мухали**, **Мукали**, **Мохули**, **Мухури** гэх мэтээр бичдэг) (1170-1223) нь Чингис хааны доорх хүндэт захирагч бөгөөд итгэмжлэгдсэн хүн болсон монгол жанжин ("боол" ("bo'ol") - албаны "үүрэг хүлээсэн нэгэн") байв. Монголчуудад үнэнч байх тангараг өргөсөн жалайрын ахлагч Гүүн-Увагийн (Gü'ün-U'a) хүү тэрээр Их Хаан болон Монголын эзэнт гүрэнд тууштай, чадварлаг зүтгэснээрээ олсон "Битүү нэгэн" (үг дуу цөөн, гүн бодлоготой) гэх утгатай "Мухали" ("Muqali") (энэ нэрийг одоо "Мухулай" гэж бичиж байна) хэмээх нэрээр алдаршжээ.

Алтан улс руу довтлох үед Мухулай Чингис хааны хоёрдугаар тушаалтны үүргийг гүйцэтгэж, Хятадын амбан захирагчаар дэвшсэн ба Чингис хаан Төв Азийг байлдан дагуулахаар мордсоны дараа түүнд бие даасан байдлын асар их эрх олгосон байна. Аливаа давуу талыг олж авахын тулд үй олноор хөнөөхөд бэлэн байсан олон монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Мухулай ихэвчлэн эвлэрлийн арга замаар дайснуудаа өөрийн талд оруулахыг оролддог байжээ.

Өгэдэйн хаанчлалын үед (1229-1241) түүнийг монгол жанждын ер бусын авьяаслаг хэсгийн шилдэг нь гэж үздэг байв. Маш хязгаарлагдмал нөөцтэй байсан ч ялагдал хүлээгээгүй амжилтыг нь авч үзвэл түүнийг түүхэн дэх хамгийн агуу цэргийн жанждын нэг гэж тооцож болох юм. Тэр "маргаангүй Монголын тэргүүлэх зүтгэлтнүүдийн нэг бөгөөд дээд удирдагч" байсан. Түүний орон нутгийн хэргийг шийдвэрлэхдээ мэргэн ухаантайг нь онцлон тэмдэглэсэн байдаг.

## Угсаа гарал 
Монголын Нууц товчооны 137-р зүйлд "Сача, Тайчу хоёрыг дуусгаад Жүрхиний иргэнийг хөдөлгөж ирэхэд тэдний дотор Жалайрын **Тэлэгэтү баян**ы хөвүүн **Гүн гуа**, Чулуун хайч, Зэвгээ гурав байв. Гүн гуа, **Мухулай** Буха хоёр хөвүүнээ Чингист уулзуулан өгч өгүүлрүүн:  

       "Босгын чинь

       Боол болтугай!

       Босгоноос чинь

       Бултаж зайлбал

       Борвий нь огтол!

       Үүдний чинь

       Өмч болтугай!

       Үүднээс чинь 

       Дутааж зайлбал

       Элгий нь эмтэл!" гэж анхлан удам угсааг нь тодорхой бичсэн байх бөгөөд түүний өвөө Тэлэгэтү баян бол Монголын нууц товчоонд "баян" хэмээн гардаг дөрвөн хүний нэг юм. 

Гүнгуагийн гуравдугаар хүү Мухулай нь боржигин овгийн үе дамжсан өтөг боол буюу хамжлага Жалайр аймгийн "Жат" овогт төржээ. Юань улсын судрын 119-р дэвтэр дэхь Мухулайн шастирт Мухулайн эцэг *"...Күнвэнгува нь Онон голын зүүнтээ нутагтай...Чингис хааны* *туг доор байхуйд Мэргидийг түвшитгэж, Найман аймгийг дайлахуйд олон гавьяа байгуулжээ... Нэгэн удаагийн дайсны цэрэгт нэхэгдэж байхад Чингис хааны морь үхсэнд... Күнвэнгува өөрийн морио унуулж, өөрөө нэхэх цэргийг тосч байлдан үхсэн..."* гэж бичсэн байна. Гүүн-Ува нь таван хөвүүнтэй байсны гурав дахь нь Мухулай юм. Сурвалж бичигт "Мухулайг төрөх цагт гэрийн дотроос цагаан уур гарсанд бөө гайхаж өгүүлсэн нь: Энэ гайхамшигт хөвгүүн болой" (遂城, sui cheng) жич Лижоу（蠡州, li zhou) олон хотыг эзлэн авчээ. 1217 оны өвөл Дамин фуг (大名府, da ming fu) эзлээд түүнээс зүүнш Шаньдун мужийн Иду (益都, yidu), Зи (淄, zi), Дэн (登, deng), Лaй (莱, lai), Вэй(維, wei), Ми (密, mi) зэргийн жоу (州)-г довтлон эзлэн авсан. (西京, xijing)-гээс Тайхэлин даваагаар (太和岭, Taiheling) давж Хэдун мужд (河东, Hedong, одоогийн Шаньси мужийн нутаг) нэвтрэн Тайюань (太原)-ийг бүслэн байлдах зуур Шинь (忻, xin), Дай (代, dai), Зэ (泽, Ze), Лу (潞, lu), Фэнь (汾, Fen), Хуо (霍, Huo) зэргийн жижиг хот тосгодыг эзлээд, Пинян (平陽, ping yang) хот руу дөхөж очиход Алтан улсын сахих түшмэл хотыг гээж зугтсан. Алтан улсын дагаар орсон Тоба Анчарт (拓拔按察儿, Tuoba An Cha er) монгол цэргийг захируулан, Пинян хотыг сахиулж, Алтан улсын  цэргийг тосч байлджээ. Ижоу (義州, yi zhou)-гийн цэргийг харгалзах түшмэл Ли Тинжи (李廷值, li ting zhi)-гийн дүү Ли Шоужун (李守忠, li shou zhong)-ийг Хэдун замын шуайфу (河东南路帥府, He Dong Nanlu shuaifu)-гийн хэргийг мэдүүлжээ. 

1219 он шарагчин туулай жил (己卯, Ji mao), Ши (石, shi), Сижоу (隰州, xizhou)-г байлдаж аваад Жяньжоу (絳州, jiangzhou)-г довтлон эзлэв.

#### 1220 он 
1220 он цагаан луу жил басхүү Яньжин хотоос (одоогийн Бээжин хот) Жао (趙, Zhao), Манчэн (满城, Mancheng) хотыг эзлэсэнд, түшмэл Ушянь (武仙, Wu xian) бээр Жэньдин (真定, Zhending) зэрэг газрын иргэнийг тэргүүлэн дагахаар ирсэнд Хэбэйгийн баруун замын (河北西路, Hebei Xilu) уг ёсоор нь үлдээв. Тус жилд хятан жанжин Ши Тяньни (史天倪, Shi Tianni) өгүүлсэн нь: *"Эзэлсэн эл газарт басхүү цэргийг дураар тавьж уулгалан булааваас иргэнийг амаржуулах нь үгүй болой"* хэмээсэнд Мухулай: "Зөв" хэмээж цэргийн цаазыг зарлан *"Бүү уулгалан булаагтун"* хэмээж олсон хулгайлсан тариаг хүмүүст эргүүлэн өгсөнд цэргийн дотор хямгатай болсонд түшмэл, иргэд ихэд баярлав. Фуян голд (滏陽, Fu yang) хүрч, Алтан улсын Шинжоу (邢州, Xingzhou)-гийн зэдуши түшмэл Үгүй (節度使 武貴, Zedushi Wugui), Мухулай ноёныг угтаж дагаар оржээ. Их цэрэг цааш давшиж Тяньпинзай (天平寨, Tianpingzhai) цайзыг эзлэсний дараа, Монголбуха (蒙古不花, Menggu buhua) ноёнд цэрэг хуваан өгч Хэбэйгийн Вэй (衛, Wei), Хуай (懷, Huai), Мэнжоу (孟州, Mengzhou) зэрэг олон газрыг дараалан эзлэж, Жинаньд (濟南, Jinan) орвоос түшмэл Янь Ши (嚴實, Yanshi)-гийн зэргэлдээх Сянь (相, Xiang), Вэй (魏, Wei), Цы (磁, Ci), Мин (名, Ming), Энь (恩, En), Бу (博, Bo), Хуан (滑, Huang), Жюнь (浚, Jun) зэргийн жоугийн 30 түмэн өрхийг эзлэн аваад Мухулайн удирдсан их цэрэгт нийлж ирэв.

Тэр үед Алтан улсын Хуанлинганд (黃陵岡, Huanglingang) төвлөрсөн 20 түмэн гэж алдаршуулсан 2 түмэн явган цэргээр Жинанийг довтлоход, Мухулай ван гавшгай цэрэг таван зууг өөрөө удирдан, дайсны цэргийг довтлоход, дайсны тал ялагдсан дүр үзүүлэн зугтахад, тэднийг нэхсээр Хуанлинганд хүрэхэд Алтан улсын цэрэг голын өмнө ирмэгт жагсаж, өөд байлдахаар зэхсэнд, Мухулай морьт цэргийг мориноос буулгаж явганаар гол гатлан байлдсанд үнэхээр ихэд даржээ. Тэндээс давшиж Чуцюй (楚丘, Chuqiu) хотыг бүслэн байлдахуйд, Чуцюй хот бага бөгөөд бас 4 талдаа цөм усаар хүрээлэгдсэн тул олон цэргээр өвс модоор гууг дүүргэн хэрмийг давж эзлэв. Даньжоу (單州, Danzhou) газрыг довтлон байлдаж аваад Дунпин (東平, Dongping) хотыг бүслэн хаахуйд түшмэл Яньшигаар Шаньдун мужийн баруун замын (山東西路行省, Shandong xilu xingsheng) хятад цэргийг түр захируулан, анхааруулан өгүүлсэн нь: *"Дунпингийн амуу барагдаваас эрхгүй хотыг гээж буруулмуй. Чи түүний явахыг үзэж даруй хотод ороод тохинуулагтун. Бүү жюнь, сянийг зовоож хэргийг эвдэлэгтүн"* хэмээж Сорхоту (梭魯忽禿, Suoluhuotu) ноёнд монгол цэрэг гурван мянгатыг өгч суулган сахиулжээ.

#### 1221 он 
1221 оны цагаагчин могой жилийн 4 сард Дунпингийн амуу барагдаад Алтан улсын мужийн түшмэл Мангү (忙古, Manggu) нь Бянбян (奔汴, Benbiang) руу зугтахад, Солохоту тосч цохиод 7000 илүү хүнийг алжээ. Мангү хэдэн зуун морьт цэрэгтэй дутаажээ. Мухулайн дүү Дайсун (帶孫, Daisun)  Мин (洺, Ming) хотыг байлдан авч чадаагүй тул, Ши Тяньинийг (石天應, Shi Tianyin) илгээж эзлэн авчээ. 5 сард Мухулайн удирдсан цэрэг Үнэгэн даваанд (野狐嶺, Yehuling) буцав. Сүн улсын түшмэл Ляньшүй (漣水, Lianshui) шудрага журмыг дагаж дагаар ирсэнд Жи, Ян, Дан (濟、兗、單- Ji, Yan, Dan) 3 жоугийн бүгд нийтийн дарга болгожээ. Хатгамал 5 хас бүс өгч өгүүлсэн нь: "Чи давж гэтлэхээс эмээлгүй хэдэн мянган газар журмыг хүсэж ирсэн тулд цол өгмой. Чи хичээгтүн" хэмээжээ.

Алтан улсын нийслэлийн зүүн амаржуулан тохинуулах түшмэл (京東安撫使, jing dong an fu shi) Жан Лин (張琳, Zhang Lin) дагаар ирсэнд Шаньдунгийн зүүн замын (行山東東路) Иду (益都), Цань (滄), Жин (景), Бин (濱), Тай (棣) зэргийн жоугийн бүгд юаньшуай фу (都元帥府-Dou Yuanshuaifu)-гийн хэргийг захируулжээ. Жэнзүнь (鄭遵, Zhengzun) Гү Зо, Сянсюй сянийг авч дагасанд дэвшүүлэн Юаньжоу (元州, Yuanzhou)-гийн түшмэл болгоод Жэнзүнийг зэдуши түшмэл болгож юаньшуай фугийн хэргийг захируулав.

Цэрэг давшиж Сүйдэ (綏德, Suide)-г эзлэн авч Матизай цайзыг (馬蹄寨, Matizhai) эвдээд, Яньнаниас (延安, Yannan) хот 15 км-т хүрээлэн бууж. Алтан улсын мужийн түшмэл Ваньян Хада (完顏合達, Wanyan Hada) 3 түмэн цэрэг авч хотын зүүн талд гарч жагсаажээ. Монголбухад 3000 цэрэг өгч довтолгон очсонд, тэд бидний цэрэг цөөнийг үзээд дайсныг хөнгөлөх сэтгэл төрөв. Маргааш нь байлдахад дийлэгдсэн дүр үзүүлж, бүгсэн цэргийн байх газарт аваачин дайрваас ялж болмой хэмээж шөнө дөл морьдын аманд мод зуулгаж хотоос зүүнш 15 газар хоёр хөндийн хооронд  бүгжээ. Маргааш нь Монголбухагийн цэрэг давшиж Алтан улсын цэргийг хараад даруй хэнгэрэг хиурыг гээж зугтаж Алтан улсын цэргийг бүгсэн цэрэгтээ ойртуулахад, монголын цэрэг бүслэн байлдаж, Алтан улсын цэргийг бут цохин 7000 илүүг нь алаад морь 800 гаруйг олзолжээ. Хада буруулан Яньаньд орж хамгаалан суув. Хотыг бүслээд арваад өдөр болтол бууж өгсөнгүй тул түүнээс урагш Лучуаньд (洛川, Luochuan) хүрч Фужоуг (鄜州, Fuzhou) эзлэн авав. Бэйжингийн түр захирагч (北京權帥, Beijing quanshuai) болсон Ши Тяньин Алтан улсын баатар жанжин Жан Тяожянийг (張鐵槍, Zhang Tieqiang) барьж ирэхэд, Мухулай түүний дагаар орохгүйг буруушаасанд их дуугаар өгүүлсэн нь: *"Би Алтан улсын хайр хишгийг 20 илүү жил хүлээжээ. Өдгөө хэрэг үүнд хүрвээс үхсүгэй"* (坊州, Fangzhou) нутгийг эзлэн аваад цэрэгт ихээр хишиг түгээв. Алтан улс ахин Сижоуг (隰州, Xizhou) авсаныг сонсоод Сюаньчэнийг (軒成, Xuan Cheng) эвлэн заах түшмэл (經略使, Jinglueshi) болгоход, Данжоугээс (丹州, Danzhou) гол гаталж Сижоуг эзлэн авав.

#### 1222 он 
1222 он хар морин жил намрын 8 сард Монголбухаар цэрэг захируулж Чинлон (秦隴, Qinlong) руу илгээн уул гол бэрх бартааг тандуулав. Их цэрэг Юнжунд (雲中, Yunzhong) хүрч байлдаж Мэнжоу, Сы, Тай, Жи (孟州, 四, 蹄, 寨, 遷, Mengzhou, Xi, Ti, Zhai) зэрэг газрыг эзлэн аваад тэдгээрийн иргэдийг Юйжоуд (於州, Yuzhou) шилжүүлэв. Жинян, Ихэзай (晉陽, 義和寨, Jingyang, Yihezhai) эзлэн давшиж Санчиняныг (三清巖, Sanqingyan) эзлээд Шаньбаод (山堡, Shanbao) орж түүний хүн иргэдийг Жаочэн сяньд (趙城縣, Zhaocheng xian) нүүлгэв. Чинлон фуд хүрсэнд Алтан улсын Пинян гүн Ху Тяньзо(平陽公 胡天作, Pingyang gong Hu Tianzuo) эсэргүүцэн байлдав. 

8 сард од өдөр үзэгдсэнд хятад сайд Цяо Жинжэн (喬靜真, Qiao Jingzhen) өгүүлсэн нь: *"Тэнгэрийн байдлыг үзвээс дайлаар орж болохгүй"* гэсэнд, Мухулай өгүүлсэн нь: *"Тэнгэр эзэн надад тушааж дундад орныг (中原, Zhongyuan) төвшитгөн тогтоогтун  хэмээжээ. Одоо Хэбэйг хэдийн түвшитгэсэн боловч Хэнань (河南, Henan), Чинь (秦, Qin), Гун (鞏, Gong) зэрэг газрыг эзлэн аваагүй. Хэрэв тэнгэрийн байдлыг дагаж цэрэг орохгүй болбоос дэлхий дахин ямар цагт тогтнох аж. Бас эзний тушаасныг зөрчивөөс шудрага хэмээвээс болмуй юу?"* (榮州, Rongzhou), Хэпин баог (胡瓶堡, Huping bao) аваад хүрсэн эл газар бүхэн цэргийн сүрийг үзээд дагаар оржээ. Хэжун (河中, Hezhong) Алтан улст буй аж, одоо ахин дагаар оруулав. Мухулай Ши Тяньинийг дуудан өгүүлсэн нь: *"Фужоу (蒲州), Хэдунгийн (河東, Hedong) чухал газар тул би сахихийг сонговоос чамаас өөр бусад нь болохгүй"* гээд түүнээр Хэдуны өмнө умар замыг (河東南北路, Hedong nanbeilu) түр мэдүүлэн, Шяши боомтын (陜右, Xiashi) баруун Cинтай (行臺, Xingtai), Пинян(平陽, Pingyang)-гийн Ли Шоужун(李守忠, Li Shoujun), Тайюань (太原, Taiyuan)-ий Юй Харбат (攸哈剌拔都, You Halabadou), Сижоу (隰州, Xizhou)-гийн түшмэл Тяньшюн (田雄, Tienxiong) хамтаар захиран шийтгэхийг хүлээмүй. Ши Тяньинд тушааж хөвөх гүүр тавиулж эгэх цэргийг гатлуул гэж зарлигдав. Тэндээс гол гаталж Тунжоуг (同州, Tongzhou) авч Фучэн (蒲城, Fucheng)-ийг аваад шууд Чан-анд (長安, Chang an) хүрэхэд Алтан улсын Жинжоу мужийн (京兆行省, Jingzhao xingsheng) сайд Ванян Хада 20 түмэн цэргийг авч бэхэлэн сахисан тул авч чадсангүй. Түүнээс цэргийг хувааж Ухуг (兀胡, Wuhu) авч, хонгирадын Тайбухийг (太不花, Taibuhua) 6000 цэрэгтэйгээр сахиулжээ. Мөн Хонгирадын Алчи ноёныг (按赤, Anchi) илгээж 3000 цэргээр Тунгуан боомтыг (潼關, Tongguang) тагнуулаад даруй баруунш Фунсянийг(鳳翔, Fenxiang) цохиж сар илүү болтол авч чадсангүй тул олон жанжидын зүг өгүүлсэн нь: *"Би зарлигийг дагаж тухайлан дайлахуйд хэдэн жил болсонгүй Ляоси (遼西, Liaoxi), Ляодун(遼東, Liaodong), Шаньдун(山東, Shandong), Хэбэйг (河北, Hebei) авахуйд нэмэлт хүч шаардагдсангүй бөлгөө. Урьд Тяньпин (天平, Tianping), Яньань-ыг(延安, Yanan) байлдаад одоо Фэнсянийг байлдахад цөм авч чадсангүй нь насан хутаг дуусах шахсан бус хэмээхүй юу?"* (聞喜縣, Wenxi xian) ирээд өвчин нь хүндэрсэнд түүний дүү Дайсуныг (帶孫, Daisun) дуудаж өгүүлсэн нь: *"Би улс гэрт зүтгэж их төрийг бүтээхүйд хуяг өмсч хурц илдийг барьж 40 жил болтол зүүн барууныг дайлахуйд огт хорсол үлдсэнгүй. Гагцхүү Бянжин (汴京, Bianjing) хотыг аваагүйд хорсож байна. Чи хичээгтүн"*)
**********улсын ван Дорж** **(1329-1337, 1349-1355)**
*********Түмэнтөмөр (бичгийн утгач сайд)
***********улсын ван Амгашири (1355-?)**
***** Баатар ноён (霸都魯)
******Аньтун чинсан 
*******Удуртай 
********Байжу чинсан
***** Буйнан (伯亦难)
*****Эмгэн (野蔑干)
*****Өвгөн (野不干)
*****Жү ван Алихиши (阿里乞失)
****** **улсын ван, жи ван Хусухур** 
*********улсын ван Наймантай (1337-1349)**
*********улсын ван Долоодай** **(?-1328)**
******** Эсэнбуха (юйчэн түшмэл)
********* **Нагачу** 
******** Хонгорбуха
***Буха ноён
***Дайсун жюнь ван
**** Мөнх ноён
***** Татардай жанжин

## Үлдсэн өв 
Түүнд аль эрт 1320-иод оноос хойш олон шагнал нэхэн хүртээсэн. Түүнийг нас барсны дараа Мухулайн үр сад монголчуудын Их Хаанд, ялангуяа Хубилай хааны байгуулсан Юань улсын төрд зүтгэж байсны дундаас Аньтун чинсан, Байжу чинсан, Доржбал (Dorjibal/Dorjeban), Дорж (Dorǰi) нар нэр алдартай байв. Мухулайн уг сурвалж болсон жалайр аймгийн гишүүд Толуйн удмын Хүлэгүгийн харьяат албатын хувиар Персийг байлдан дагуулахад оролцсон ба хожим Хүлэгүгийн улс задран унасны дараа Багдадаас засаглаж байсан Жалайрынхны угсаа залгамжлалыг үндэслэсэн аж. Өөр нэг үр удам нь болох Нагачу Юань улсын уналтаас тэсэж үлдсэн агаад Мин угсааныхны дор өөрийн эрх мэдлийг хэвээр хадгалсан юм.

Мухулайг гайхалтай удирдагч бөгөөд "Чингис хааны шийдвэрүүдэд бодит нөлөө үзүүлж чадсан маш цөөхөн хүмүүс"-ийн нэг гэж үздэг. Хойд Хятадад цэрэглэн дайтсан долоон жилийн дотор тэрээр Алтан улсын нутаг дэвсгэрийг зөвхөн Хэнань муж болгон багасгасан байдаг. Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбай дахь Чингис хааны хөшөөний хажууд Мухулайн хөшөө Боорчитой хамт бий.

## Мөн үзэх 
* Чингис хааны дөрвөн хүлэг баатар
* Боорчи
* Борохул
* Чулуун

## Эшлэл 
Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1170 онд төрсөн
Ангилал:1223 онд өнгөрсөн

Ангилал:Жалайр аймаг