open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь бичиг

**Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь бичиг** бол Манжийн Чин гүрний Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны үед 1771 онд зохиогдсон манж, монгол, хятад, төвөд, цагадай хэлний үгний толь бичиг юм.  

## Гарчиг
* Хятад хэлээр
 *Yù zhì wǔ tǐ Qīng wén jiàn*; 《御製五體清文鑑》

* Манж хэлээр: 
 *han-i araha sunja hacin-i hergen kamciha manju gisun-i buleku bithe*; ᠈

* Төвөд хэлээр:
 *rgyal pos mdzad pa’i skad lnga shan sbyar yi manydzu’i skad gsal ba’i me long *རྒྱལ་པོས་མཛད་པའི་སྐད་ལྔ་ཤན་སྦྱར་གྱི་མཉཛུའི་སྐད་གསལ་བའི་མེ་ལོང་།

* Монгол хэлээр:
 *qaɣan-u bičigsen tabun ǰüil-ün üsüg-iyer qabsuruɣsan manǰu ügen-ü toli bičig *᠈

* Цагадай хэлээр:
 *ḫān-nïng fütügän beš qismi qošqan ḫat mānjū söz-ning ayrïmčïn ḫati*خان نينک فوتوکن بش قڛمی قوشقان خت مانجو ڛوزنينک ايری مجين ختی

## Бүтэц
Уг толь бичиг нь багцалж хадгалах 6 хайрцагт нийт 36 дэвтэр 2563 хуудастай. Анх зохиохдоо 32 дэвтэр бичсэн хэдий ч, дараа нь нэмж 4 дэвтрийг бичсэн байдаг. Тус толь бичиг нь 56 бүлэг 318 зүйл, 616 төрлийн 18671 үг багтааж байна. Нэг нүүрэнд 4-5 үг байдаг. Үгсийг бичихдээ эхлээд манж үг, дараа нь төвөд орчуулга, монгол, цагадай хэл, хамгийн адагт нь хятадаар бичсэн байх бөгөөд зөвхөн төвөд, цагаадай хэлний үгийн авиаг доод талд нь манж бичгээр галиглсан байдаг. Энэ толь бичгийн зохиогдох болсон шалтгаан нь Чин гүрэн Төвөд, Зүүнгарын хаант улсыг байлдан эзэлснээр тухайн газарт оршин сууж байсан иргэдийг нэмж эзэлсэн учраас тэдний хэлний дуудлага, бичлэгийг багтаасан шинэ толь бичиг зохиох хэрэгцээ бий болсон.      

Энэ толь бичиг нь манж үндэстэн, манж хэл сурч буй хүнд зориулж зохиогдсон нь илэрхий байдаг. Судлаачдын үзсэнээр уг толийн манж хэл нь Бээжингийн манж аялгад тулгуурлаж бичсэн бөгөөд манж үгийг тайлбарлахад 19503 монгол үг, 18145 хятад үг орсон байна.  

Энэ толь бичгийн нэгдүгээр дэвтрийн Тэнгэрийн зүйл дэх Тэнгэр гэсэн үгийг дараах байдлаар бичжээ. Үг бүрийн ард латин галигийг бичсэн болно.
#  Манж бичгээр (*abka)*
#  Төвөд үсгээр གནམ། *(gnam)*
#  Төвөд бичгийн дуудлагыг манжаар *(gnam)*
#  Төвөд хэлийн дуудлагыг манжаар *(nam)*
#  Монгол бичгээр *(tngri)*
#  Цагадайн хэлээр آڛمان *(āsmān)*
#  Цагадай хэлийг манж бичгээр (*asman)*
#  Хятад үсгээр 天 *(tiān)*

## Судалгаа 
Энэхүү бүтээлийг Хятад улсад 1957 онд БНХАУ-ын Бээжин хотын Үндэстний хэвлэлийн хороонд (民族出版社) фото хуулбар байдлаар 3 ботиор, 1998 онд Үндэстэний хэвлэлийн хороонд дахин хэвлэгдэж олон нийтэд тараагдсан. Харин Япон улсын Киото их сургуулийн Уран зохиолын факультетийн Төв Азийн судалгааны институтийн (京都大学文学部内陸アジア研究所) Тамура Жицузо (田村實造) тэргүүтэй судлаачид 1966-67 онд латин галигаар 2 ботиор хэвлэгдсэн. 

## Холбоотой өгүүлэл
* Манж хэл
* Хааны бичсэн Манж-Монгол-Хятад үгийн 3 зүйлийн аялгуу нийлсэн толь бичиг
* Тэнгэр тэтгэгч

Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Төвөд хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Цагадайн хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол
Ангилал:18-р зууны утга зохиол
Ангилал:Толь бичиг
Ангилал:Монгол хэлний бүлэг
Ангилал:Төвөд хэл
Ангилал:Түрэг хэлний бүлэг
Ангилал:Хэрэглээний хэл шинжлэл
Хайлмаг тос

**Хайлмаг тос** (бас **Хольсон тос**) нь сүүний өрмийг хайлуулж хийсэн нэгэн зүйл идээ юм.  Өрөм хайлуулж гурил хутган болгосон идээ. Хайлмаг хийхийг Монголчууд ихэнхдээ "хайлмаг хайлах" гэж хэлдэг. 

## Төрөл ангилал 
Монголчууд хайлмагийг ерөнхийд нь чихэртэй хайлмаг, чихэргүй хайлмаг гэж ангилдаг.  Чихэртэй хайлмагийг дотор нь орц найрлагаас шалтгаалж нэлээд хэд ангилж нэрлэнэ. 

### Чихэртэй хайлмагны ангилал 
* Үзэмтэй хайлмаг 
*Хатаасан жимстэй хайлмаг
* Ээзгийтэй хайлмаг
* Мойлтой хайлмаг
* Аньстай хайлмаг (Алирстай хайлмаг)

### Хайлмагийн гурилаар ангилал 
* Мэхээртэй хайлмаг (Мэхээрийн гурил)
*Сульхиртай хайлмаг (Улаанбуудай болон сульхирын гурилын холимог)
* Арвайн гурилтай хайлмаг (Улаанбуудай болон арвайн гурилын холимог)

#### Хайлмагийн гурил орчин цагт 
* Маалингын гурилтай хайлмаг 
* Бүйлсний гурилтай хайлмаг
* Самрын гурилтай хайлмаг гэх мэт. 

## Орц найрлага 
### Хэрэглэх түүхий эд: 
# Өрөм
# Ус (Өрөмний хэмжээнээс шалтгаалж хоёр амны халбагаас тал аяга хүртэл)
# Гурил (цавуулагтай, цавуулаггүй дурын гурил)
# Элсэн чихэр (бор эсвэл цагаан зэрэг дурын элсэн чихэр)
# Жимс (үзэм болон дурын хатаасан жимс)

### Хэрэглэх зүйлс: 
# Ёроол зурагдахааргүй, зузаан ханатай сав
# Хусуур, хутгуур (зэс, гуулин хусуураас гадна модон хутгуур маш тохиромжтой)
# Хоолны халбага эсвэл амны том халбага
# Тагтай сав эсвэл гүц
# Таваг 

## Хийх арга 
Хайлмаг хайлах буюу хайлмаг хийх дараалал: 

# Савны ёроолд хоёр амны халбага ч юмуу, багахан ус хийгээд өрмөө хийж хайлуулна. 
# Хайлсан өрөм дээр гурил хийж зөөлөн гал дээр 3 минут орчим хутгаж буцалгана.
# Хутгаж байхдаа элсэн чихэр, үзэм нэмж хийгээд хутгана. 
# Элсэн чихэр хайлж, хайлмаг шаргал өнгөтэй болохтой зэрэгцэж шар тос тунарч эхэлнэ. 
# Шар тосыг халбагаар зөөлөн хамаад гүцэндээ хийнэ. 
# Шар тосыг хамж байхдаа галыг улам зөөллөж байгаад унтраана. 
# Шар тосыг хамж дуусаад бэлэн болсон хайлмагаа таваглаад хөргөж иднэ.

## Гадаад холбоос 
Хайлмаг хийх арга

Хайлмаг хайлах

Ангилал:Цагаан идээ
Ангилал:Сүүн бүтээгдэхүүн
Ангилал:Монгол хоол
Йемений хаант улс

|-
| align="center" colspan="2" style="letter-spacing:0.5px; background-color:#f2f2f4"|  Османы эзэнт гүрэн ↔ Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс 
|-
| Албан ёсны хэл
| Араб хэл
|-
| Нийслэл || Таиз
|-
| Төрийн хэлбэр || Хэмжээгүй эрхт хаант засаг
|-
| Төрийн тэргүүнбазасгийн газрын тэргүүн || Хан Яхья Мухаммед Хамид-ад-Дин (1911–1948)Хан Ахмед бен Яхья (1948–1962)Хан Мухаммад аль-Бадр (1962)
|-
| Газар нутгийн талбай || 195.000 км²
|-
| Хүн ам || 7.000.000 (1962 он)
|-
| Хүн амын нягтрал || 35.8 хүн/км² 
|-
| Оршин тогтносон || 1911–1962 он
|-
| Мөнгөн тэмдэгт || Умард Йемен риал
|-
| Цагийн бүс || UTC + 3
|-
| colspan="2" align="center" | 
|}
**Йемений Хант Улс**, мөн өөрөөр *Йемений Мутаваккилийн Хант Улс* хэмээн нэрлэгддэг (, *аль-Мамлака аль-Мутаваккили аль-Ямания*) хэмээх нэршлээр 1911 онд тусгаар тогтносон, хэмжээгүй эрхт хаант засаг бүхий Умард Йемен улсыг нэрлэж байсан ба 1962 онд гарсан цэргийн эргэлтийн үр дүнд Бүгд Найрамдах засаглалтай Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс болсноор дуусгавар болжээ.

## Түүх 
19-р зууны эхний хагаст Британичууд Өмнөд Йеменийг эрхшээлдээ авсны дараа Османчууд 1872 онд Санаа хотыг болон Умард Йеменийг довтлон эзэлж Вилайет Йеменийг байгуулав. Үүнийг эсэргүүцэн хэд хэдэн овог аймгууд Зейдитчуудын удирдлагын дор бослого гаргасны улмаас Османчууд 1911 онд хойд Йемений тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байдалд хүрэв. 1918 оны аравдугаар сарын 30-нд Османы эзэнт гүрнээс албан ёсоор тусгаар тогтносоноо тунхаглав. Тусгаар тогтносон улс болохыг 1925 онд Их Британи, 1926 онд олон улсад хүлээн зөвшөөрчээ. Яг тэр жилдээ Яхья Мухаммед Хамид-ад-Дин өөрийгөө тус улсын хан хэмээн зарласан байна.

1920-иод онд имам Яхья йемений нутаг дэвсгэрийг умард зүгт Тихамагийн өмнөд хэсэг ба Асир аймаг хүртэл өргөтгөсөн нь Хижазын хан болон Наждын хантай мөргөлдөх шалтгаан болов. 1930-аад онд шинээр байгуулагдсан хант улс Саудын Араб нь өмнөд тихамагийн аль-Ходейда хот хүртэлх нутаг дэвсгэрийг буцаан эзлэв.

## Төрийн далбаа 

File:Flag of Yemen 1918.svg|Йемений Хант Улсын төрийн далбаа (1918-1923 он)
File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen (1918-1927).svg|Йемений Хант Улсын төрийн далбаа (1923-1927 он)
File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg|Йемений Хант Улсын төрийн далбаа (1927-1970 он)

## Мөн үзэх 
* Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс
* Йемений түүх

## Ном зүй 
* Paul Dresch: *A History of Modern Yemen*. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-521-79482-4
* *History of Arabia*, *Encyclopædia Britannica* (Macropædia Vol. 1). Chicago: Encyclopædia Britannica, 1979. 1043–1051.

## Цахим холбоос 
* Йемений Вант Улс багтсан арабын (1905–1923 он) газрын зураг  (англиар)

Ангилал:Өрнөд Азийн түүхэн улс
Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс
Ангилал:Йемений түүх
Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Арван хар нүгэл

**Арван хар нүгэл** бол Буддын шашны муу, буруу үйлдлийг илэрхийлсэн ухагдахуун юм. Хүний үйлдэх нүглийг дотор нь биеэр үйлдэх гурван нүгэл, хэлээр үйлдэх дөрвөн нүгэл, сэтгэлээр үйлдэх гурван нүгэл гэж ангилж үзсэн.

## Биеэр үйлдэх 3 нүгэл 
;1.Амьтны амь таслах

Аливаа амьтны алтан амийг хорлох нь түүний амьд ахуй үедээ үйлдэх буян, үр удам, хийж бүтээх бүх зүйлсийнх нь хамт хөнөөн устгаж буй тул маш их хилэнц нүгэлтэй үйл юм. Амьтны аминд хүрэхийг өдөөдөг сэтгэл нь “Гурван хор” гэж томьёолдог мунхаг, уур, шунал гурав юм. 

;2.Хулгай хийх (эс өгснийг авах)

Бусдын хөлс хүчээрээ олсон эд таваарыг учир эс мэдэх мунхаг, үл ханах шунал, үл энэрэх уур хилэнт сэтгэлийн үүднээс хүч түрэмгийлэн булаах, нүднээс далдуур сэм авах, зээлүүлж хүүлэн өсгөх, ямар нэгэн башир муу аргаар өгөөгүй байхад буюу зөвшөөрөлгүйгээр салган хагацуулахыг хэлнэ.

;3.Ариун бус явдал

Бэлгийн дур хүслээ ёс бусаар хангахыг буруу хурьцал гэж хэлдэг.

## Хэлээр үйлдэх 4 нүгэл 
;1.Худал ярих

Мунхаг, шунал, уур хилэнт сэтгэлийн үүднээс ямар нэгэн байдлаар бусдад санаатайгаар толгойг нь эргүүлэн буруу ойлголт өгөх, мөн зөв бодол санааг элдэв үг тэргүүтнээр эргүүлэхийг хэлнэ. 

;2.Хов өгүүлэх

Эв найрамдалтай байгаа хүмүүсийг хооронд нь салган үймүүлэх, эв эегүй байгаа хүмүүсийг улам бүр холдуулах зэрэг зохисгүй үйлдэлийг үнэн худал, яруу бус үг яриагаар мунхаг, шунал, уур хилэнгийн эрхэнд автан үйлдэхийг хов өгүүлэх гэнэ.

;3.Ширүүн үг өгүүлэх

Гурван хорт муу сэтгэлийн нөлөөгөөр өөрийнхөө дургүйцлийг гарган бусдыг харааж зүхэх, дайрч давшилсан үг өгүүлэх, үнэн худал үгээр доромжлох, бусдын нууц хоригийг бүдүүлгээр уудлах, бусдын сэтгэлд сэв суулгах зэргийг ширүүн үг хэлэх гэнэ.

;4.Дэмий чалчих

Ямар ч утга учиргүй, хэрэг болох ухагдахуунгүй, элдэв хэрэггүй зүйлсийн талаар цаг заваа гарздаж, амныхаа зоргоор дур мэдэн өгүүлэхийг хэлнэ. 

## Сэтгэлээр үйлдэх 3 нүгэл 
;1.Хүсэл шунал

Бусдын эрдэм мэдлэг, эдэлж, эзэмшиж байгаа эд хөрөнгө, баялагт шунан тачааж, өөрийн болгох гэсэн, эсвэл түүнд атаархан эн зэрэгцэх эд хөрөнгө, бараа таваар хураахыг санагалзах, хүний эд хөрөнгийг илүү үзэх зэрэг шунаг сувдаг сэтгэлийг хэлнэ.

;2.Хорон сэтгэл

Бусдын хорлол хийгээд сэтгэлд үл нийцэх үйлдэлд тэсвэрлэлгүй өс хонзон санан хорсох, зодож нүдэх, хүлж боох тэр байтугай алах санаа өвөрлөх зэрэг хорон сэтгэлдээ бүрэн автахыг хэлнэ. 

;3.Буруу үзэл

Нүгэл буян гэж байхгүй, үйлийн үрийн нарийн ухагдахууныг үгүйсгэх, Гурван эрдэнэд үл итгэх, хойд урд нас байхгүй худал зүйл хэмээн гүтгэх зэргийг хэлнэ. 

## Гадаад холбоос 
Арван хар нүгэл

Ангилал:Буддын шашин
Коморос

**Коморос Улс** ( *Чузур аль-Катар*, комороор قمر *Комори*,  []; 2001 оноос хойш албан ёсоор **Коморосын Холбооны Улс**) нь Энэтхэгийн далай дахь Мозамбикийн хоолойн хойд гарцан дээр Мозамбик ба Мадагаскар хоёр улсын дунд орших арлын холбооны улс юм. Коморос нь Коморын Арлууд дахь үндсэн дөрвөн арлын гурваас бүрддэг. Эдгээрт Их Комор (Нгазиджа),  Анжуан (Ндзуани), Мохели (Мвали) болон бусад хэд хэдэн жижиг арлууд ордог. Дөрөв дэх гол арал болох Майот нь Францын далайн чанад дахь департамент боловч холбооны улс бас манайх хэмээн маргадаг байна.

Коморос нь 1975 онд Францаас салан тусгаар тогтносон. Тус улсын ойролцоогоор 795.000 хүн амын дийлэнх нь дорнод африк болон арабаас гаралтай бөгөөд ихэнх нь муслим. Улсын нэр нь арабаар *Чузур аль-Катар* () бөгөөд энэ нь „Сарны Арлууд“ гэсэн утгатай аж.

## Tүүх 
### Эртний түүх 
Эдгээр арлууд дээр хэзээ бас хаанаас анхны иргэд ирж суурьшсан нь тодорхой биш юм. Археологичид Анжуан арлаас 6-р зууны үеийн суурингийн туурь олсон байдаг. Нийтийн тооллын нэгдүгээр зуунд Индонезээс далайгаар австронезийн цагаач нар Мадагаскарт газардсан байх магадлалтай хэмээн үздэг бөгөөд тэднээс зарим нь коморт суурьшсан байх талтай юм. Үүнээс гадна дорнод африкаас банту ард түмэн иржээ.
### Исламд орсон үе 
Aрабчууд ба персүүд ч 15-р зуунаас зочлон ирж, үндсэн дөрвөн арал дээр олноор суурьших болсноос гадна исламын шашныг нэвтрүүлэв. Тэд ихэвчлэн эргийн орчмоор суурьшин, султант улсаа байгуулан, харин уугуул иргэдийг нь арлын гол хэсэг рүү шахан түрэх болжээ. 16-р зуунд Коморос нь бүс нутгийн худалдааны төв болон будаа, халуун ногоо, амбра мөн түүнчлэн боолуудыг зүүн африкийн ба ойрх дорнодын боомтууд руу экспортолдог байв.
### Арабын султант улсуудын ноёрхол 
Европын анхны зочид нь португалчууд байсан ба тэд 1505 онд Их Комор арал дээр газарджээ. 1527 онд Коморос анх удаа Португалын газрын зурагт тэмдэглэгдэв. 19-р зууны дунд үеийг хүртэл арабын исламын нөлөө давамгайлж байв. 1865 онд нийт хүн амын 40 орчим хувийг боолууд бүрдүүлж байлаа. 18-р зууны сүүлээс Мадагаскараас сакалава үндэстэн Комор арал дээрх боолуудын анд гарч, Майотыг бараг л эзэнгүй арал болгожээ. Сакалавын Хант Улсыг Мерина эзэлсний дараа л энэхүү дайрлага зогссон байна.
### Францын нөлөөнд байсан үе 
19-р зууны эхний хагаст Энэтхэгийн далайн баруун талд орших арлуудын төлөөх Франц, Их Британийн тэмцэл эхлэв. 1841 онд Майот арлыг эзэмшилдээ авснаар францчууд Коморос орчмын бүс нутгийг эрхшээлдээ оруулж чаджээ. 1886 онд үлдсэн гурван арлыг мэдэлдээ оруулан, хамгаалалт тогтоов. 1912 онд сүүлчийн султан хаан ширээнээс буун, Коморос нь Майот арал дээрx Дзаудзи хотод төвтэй колони болж орхив. Колони байх үедээ боолчлолыг халав.

## Тэмдэглэл 
## Цахим холбоос 
* Countrystudies.us: Comoros
* 

## Эшлэл 

Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс
Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Сургалтын хөтөлбөр

**Сургалтын хөтөлбөр** бол (өөрөөр **Сургалтын хөтөлбөр-төлөвлөгөө** гэх нь бий) сургалтын төлөвлөгөөнд орсон хичээлүүдийг тухайн улсын боловсролын болоод олон улсын боловсролын стандарт шалгуурт нийцүүлэн баталсан бөгөөд хичээл тус бүрээр нарийвчилж, тодорхойлсон цогц баримт бичиг юм. 

## Агуулгын тойм 
Сургалтын хөтөлбөр нь сургалтын үйл ажиллагаа эрхэлж буй байгууллагын зорилго, зорилт, алсын хараанд нийцсэн, сургалтын төлөвлөгөөнд орсон хичээлүүдийн агуулга, судлах зүйлийн хүрээ хязгаар, залгамж холбоо, хичээлийг зохион байгуулах арга, хэлбэр, хичээлийг судалсан үр дүнд олох мэдлэг, ур чадвар, хандлага болон тэрхүү үр дүнг хэрхэн дүгнэх арга аргачлал зэргийг багтаасан цогц баримт бичиг юм.

## Бүтэц 
Сургалтын хөтөлбөр нь  тодорхой хичээлийг судлахад шаардлагатай нэгж хичээл тус бүрийн нэрсийг жагсаалтыг багтаасан сургалтын төлөвлөгөө шиг хичээлийн төлөвлөгөөтэй байна.

Их дээд сургуулийн сургалтын төлөвлөгөө нь дөрвөн үндсэн хэсгийг зайлшгүй багтаасан байна. Үүнд. 

* Хичээлийн стандарт 
* Хичээлийн танилцуулга
* Хичээлийн төлөвлөгөө 
* Хичээлийн арга зүй, аргачлал
* Хичээлийн хөгжүүлэлт

## Мөн үзэх 
Суралцахуйн гурвалжин

Сурагч

Сургалтын төлөвлөгөө

## Гадаад холбоос 
* World Council for Curriculum and Instruction


Ангилал:Сурган
Хүчирхийлэл

**Хүчирхийлэл** бол хэн нэгэн хүн эрх мэдлээ тогтоох зорилгоор бусдыг янз бүрийн хэлбэрээр дарамтлахыг хүчирхийлэл гэнэ. Үүнээс гадна, хүчирхийлэл гэдэг нь бие махбодийн хүчийг ашиглаж гэмтээх (to injure), зүй бус харьцах (to abuse), хохироох (to damage), устган сүйрүүлэхийг (to destroy) хэлдэг. 

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага "Хүчирхийлэл гэдэг бие махбодид хүч хэрэглэсэн эсвэл санаатайгаар заналхийлсэн, эсвэл бодитоор хэн нэгэн хүн нөгөө хүнийхээ эсрэг юмуу, хэсэг бүлэг хүмүүс болон олон нийтийн эсрэг хүч хэрэглэсний үр дүнд нь гэмтэл бэртэл, сэтгэл зүйн хор уршиг, хөгжлийн бэрхшээл, дутагдал гачигдал үүсэх өндөр магадлалтай" гэж өргөн хүрээнд тодорхойлжээ. 

Санаатай, зохион байгуулалттай, олон жилийн бэхэжсэн соёл иргэншил, итгэл үнэмшлээс үүдэлтэйгээр хувь хүн, гэр бүл, нийгмийн тодорхой бүлэг буюу хэсэг хүмүүсийн бие махбодь, сэтгэл санаанд цочрол гэмтэл учруулах, амь насыг нь бүрэлгэх зэрэг нийгэм эдийн засгийн хөгжилд асар их хохирол дагуулдаг сөрөг зан үйлдэл юм.

## Төрөл ангилал 
Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага хүчирхийллийг өргөн хүрээнд ангилж үзсэн. Үүнд: 

* Өөртөө чиглэсэн хүчирхийлэл
* Хүн хоорондын хүчирхийлэл
* Хамтын хүчирхийлэл

### Өөртөө чиглэсэн хүчирхийлэл 
Хүн өөрөө өөрийнхөө амь нас эрүүл мэндэд хохирол учруулахуйц өөртэйгөө зүй бус харьцах (self abuse) байдлыг өөртөө чиглэсэн хүчирхийлэл буюу хүн өөрийн хүчирхийлэл гэдэг. 

### Хүн хоорондын хүчирхийлэл 
Хэн нэгэн этгээд өмнөө тавьсан зорилгодоо хүрэхийн тулд албадлага, хүч хэрэглэх аргыг хэрэглэхийг хэлнэ. 

* Хүүхэдтэй зүй бус харьцах
* Залуучуудын хүчирхийлэл
* Бэлгийн хамтрагчийн хүчирхийлэл (Гэр бүлийн хүчирхийлэл)
* Бэлгийн хүчирхийлэл (Сексийн хүчирхийлэл)
* Ахмад хөгшидтэй зүй бус харьцах
* Зорилтот бүлгийн хүчирхийлэл
* Өдөр тутмын хүчирхийлэл гэх мэт ангилсан байдаг. 

### Хамтын хүчирхийлэл 
* Дайны үеийн хүчирхийлэл
* Үймээн самууны үеийн хүчирхийлэл

## Өөртөө чиглэсэн хүчирхийлэл 
* Бие махбодио гэмтээх 
* Амиа хорлох тухай бодох
* Амиа хорлохоор төлөвлөх
* Амиа хорлох оролдлого хийх
* Амиа бүр мөсөн егүүтгэх

## Бэлгийн хүчирхийлэл 
ЛГБТ төв нь бэлгийн хүчирхийллийг "Энэ нь тухайн хүн хүсээгүй байхад түүний зөвшөөрөлгүйгээр эсвэл зөвшөөрөл авахгүй, асуухгүйгээр үйлдсэн ямар ч бэлгийн болон бэлгийн эд зүйлтэй холбоотой үйлдлүүд болон үйл явдлуудыг хэлнэ. Энэ нь шууд болон шууд бус үйлдэл байж болно" гэж тодорхойлж,  

### Бэлгийн хүчирхийллийн хэлбэрүүд: 
* Бэлгийн сэдэлтэй зөвшөөрөлгүй биед хүрэх эсвэл хүрэх гэсэн оролдлого

* Бэлгийн сэдэлтэй магтаал, үгсийг хүсээгүй байхад хэлэх

* Тухайн хүнийг нүцгэн байхад, бэлгийн харьцаанд орж байхад эсвэл гар хангалга хийж байхад зөвшөөрөлгүй ширтэх, зургийг нь авах

* Бэлэг эрхтнээ харуулах

* Садар самуун бичлэг, зураг, дүрс бичлэг, дуу бичлэг (Порно) үзэхийг албадах

* Нүцгэлэх эсвэл биеийн аль нэг хэсгээ харуулахыг шаардах

* Аман болон бусад төрлийн бэлгийн харьцаанд орохыг, хийхийг албадах (ямар ч төрлийн)

* Бүх төрлийн бэлгийн ажлыг хийхийг шаардах, албадах

## Мөн үзэх 
Хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл

Гэр бүлийн хүчирхийлэл

Хүний эрх

## Гадаад холбоос 
Хүчирхийлэл гэж юу вэ? дэлгэрэнгүй мэдээлэл
Ангилал:Ёс зүй
Ангилал:Гэмт хэрэг
Ангилал:Сэтгэл зүйн эмгэг
Ангилал:Дутагдал
Барбара Андерсон

**Барбара Андерсон** буюу **Барбара Лиллиас Ромайне Андерсон, Хатагтай Андерсон** (, 1926 онд төрж, 2013 онд нас барсан) нь Шинэ Зеландын зохиолч хүн юм. 

Барбара Андерсон нь Шинэ Зеланд төдийгүй бусад олон улс оронд зохиол бүтээлээ таниулсан зохиолч бөгөөд анхны номоо 60 насандаа хэвлүүлж 10 гаруй ном бүтээл туурвисан зохиолч юм.

## Ажил мэргэжил 
1947 онд Барбара Андерсон нь Отагогийн их сургуульд шинжлэх ухааны  бакалавр зэрэгтэй төгссөн. 

1951 онд Шинэ Зеландын усан цэргийн офицер Нейл Андерсонтой гэрлэв. 

## Уран бүтээлүүд 
Зохиол бүтээлүүдээс дурдвал

* 1989; 1993 онд *Бид ширэнгэн ой руу явах ёстой гэж бодож байна:  Богино өгүүллүүд*. 
* 1990, 1999; 1991. *Охидын өндөрлөг*
* 1992; 1993 онд *Жүжигчний эхнэрийн хөрөг*
* 1993; 1994; 1995; 1999 онд *Бүгдээрээ сайхан охид*

Ангилал:Шинэ Зеландын зохиолч
Ангилал:1926 онд төрсөн
Ангилал:2013 онд өнгөрсөн
Түүхэн эх сурвалж

**Түүхийн эх сурвалж** гэдэг нь өнгөрсөн үеийн нотолж чадахуйц бүх хэлбэрт баримт нотолгоо, археологийн олдвор, зоосон мөнгө, хэрэглэгдэхүүн, домог яриа, бичгээр болон бусад хэлбэрээр хадгалагдан ирсэн биет ба биет бус эд зүйлсийг нийтэд нь хэлдэг. Эдгээр баримт нотолгооны чанар, он цаг, бичиж тэмдэглэсэн ном зохиолын агуулга зэргээс хамаарч анхдагч эх сурвалж, хоёрдогч эх сурвалж гэж ангилна. Анхдагч эх сурвалж нь тухайн сэдвийг ойролцоо цаг үед эсвэл бага зэрэг хожуу үед бичихдээ, ойролцоо үеийн баримтад бүтээлээр нотлогдохуйц зүйлсийг багтаасан бичгийн дурсгал, тухайн цагийн эд өлгийн зүйлсийг хэлнэ. Хоёрдогч эх сурвалжид тухайн судлаж байгаа сэдвийн цаг үеэс олон зуун жилийн дараа, анхдагч бичгийн эх сурвалж, эд өлгийн зүйлээс шууд болон дам байдлаар эшлэн хуулбарлсан ном зохиол, толь бичиг, нэвтэрхий толь, домог яриа, зарим биет өвийг багтаадаг.     

## Төрөл ангилал 
Түүхийн эх сурвалжийг хэлбэрээр нь  

# Биет эх сурвалж, 
# Аман эх сурвалж, 
# Бичгэн эх сурвалж гэж ерөнхийлөн гурав тоймлож хуваадаг. 

### Биет эх сурвалж 
* Оромж, түүний үлдэц
* Хөдөлмөрийн болон ахуйн багаж, зэмсэг
* Булш оршуулга
* Хот суурингийн үлдэгдэл
* Зоос, гулдмай зэрэг төлбөрийн хэрэгсэл
* Хувцас
* Зэвсэг
* Усанд живсэн эсвэл усан доорх биет олдвор

### Аман сурвалж 
* Домог
* Үлгэр
* Хууч яриа
* Ардын аман зохиол
* Тууль
* Шүлэг

### Баримт бичгийн эх сурвалж 
* Эд өлгийн эх сурвалж
* Бичгийн эх сурвалж
* Угсаатны зүйн эх сурвалж
* Хэл шинжлэлийн эх сурвалж
* Ардын аман зохиолын эх сурвалж
* Гэрэл зургийн эх сурвалж
* Дуу авиа бичлэгийн эх сурвалж
* Аялагч жуулчдын тэмдэглэл
* Сонин, сэтгүүл
* Гар бичмэл, ноорог
* Тайлан, илтгэл зэрэг албаны баримт бичиг
* Цаасан мөнгө, төлбөрийн хэрэгсэл 
* Гэрээ баримт

## Хэрэгцээ шаардлага 
* Даяаршлын эрин үед түүх, өв соёлоо танин мэдэх, авч үлдэх
* Эх оронч сэтгэлгээ бий болгох
* Түүх өв соёлоороо бахархах, дур сонирхолтой болох
* Баримтыг нягтлах, нотлох няцаах
* Түүх өв  соёлоо дамжуулан үлдээх
* Түүхэн ухамсар бий болгох
* Түүхийн ухамсартайгаар хөгжих, боловсрох
* Түүхийн сургалтыг бодитой болгох
* Түүхэн нотолгооны хэрэгцээг хангах
* Түүхэн өргөн мэдлэгтэй болох
* Түүхэн мэдээллийг задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх 
* Түүхэн зүтгэлтнүүдийн гавьяагаар бахархах
* Түүхэн хувцас хэрэглэлээ сэргээх

## Мөн үзэх 
Эх сурвалж


Ангилал:Дипломатик
Ангилал:Түүхийн боловсрол
Ангилал:Шинжлэх ухааны ажил
Ангилал:Эх сурвалж судлал
Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл

**Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл** нь олон янзын утгаар буюу мэдээллийн хэрэгсэл эсвэл хэвлэл мэдээлэл гэж хоршоо байдлаар эсвэл дангаараа "хэрэгсэл" гэдэг утгаар ашигладаг. Зарим тохиолдолд шууд галиглаж "медиа" гэж ашигладаг. 

## Бодит утга 
### Харилцаа 
* Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл (харилцаа), /мэдээ мэдээллийн санг түгээхэд ашигладаг хэрэгсэл/
** Сурталчилгааны хэвлэл мэдээлэл
** Өргөн нэвтрүүлгийн мэдээллийн хэрэгсэл эсвэл өргөн нэвтрүүлэг 
** Дижитал хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл
** Цахилгаан хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл
** Гибер хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл
** Интерактив хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл
** Олон түмний хэвлэл мэдээлэл буюу Олон түмний мэдээллийн хэрэгсэл /олон түмэнд зориулсан мэдээлэл харилцаа/
** Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хөтөлбөр
** Олон төрөлт хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл буюу Мультимедиа
** Шинэ мэдээллийн хэрэгсэл /уламжлалт болон цахим хэвлэл мэдээллийн холимог/
** Мэдээний хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл /олон түмний мэдээллийн хэрэгсэл гагцхүү мэдээнд төвлөрсөн/
** Хэвлэмэл мэдээллийн хэрэгсэл буюу Сонин хэвлэл
** Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл
** Олон нийтийн хэвлэл мэдээлэл
** Дуу бичлэгт мэдээллийн хэрэгсэл
** Нийгмийн сүлжээ мэдээллийн хэрэгсэл

### Компьютерт 
* Медиа тоглуулагч (програм хангамж), /дуу бичлэг ба дүрс бичлэг тоглуулна/
* Медиа санах байгууламж 

### Дүрслэх урлагт 
* Хэрэгсэлт урлаг /олон төрлийн багаж хэрэгсэл болон олон янзын арга барил, түүхий эд ашигладаг бүтээлч урлаг/

## Мөн үзэх 
* Хэвлэл мэдээллийн орчин 
* Хэвлэл мэдээллийн үр нөлөө
* Хэвлэл мэдээллийн нийлэгжилт
* Хэвлэл мэдээллийн сэтгэл зүй
* Хэвлэл мэдээллийн судалгаа 
* Мультимедиа боловсрол сургалт

Ангилал:Салаа утгатай үгс
Олон түмний харилцаа

**Олон түмний харилцаа** нь олон түмний харилцаа нь зөвхөн **олон түмний мэдээллийн хэрэгсэл** ашиглан буюу дамжин, сайн дурын үндсэн дээр ард олонд хүрдэг харилцаа юм. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл буюу хэвлэх машин, радио, кино үүсэхээс өмнө ийм харилцаа нийгэмд байгаагүй.  Дараа дараагийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үүсэл, хөгжил дэвшил олон түмний харилцаанд янз бүрийн өөрчлөлт оруулж иржээ. 

## Төрөл ангилал 
* Сурталчилгаа
* Сэтгүүл зүй
* Олон нийтийн харилцаа (PR)
* Нийгмийн сүлжээ мэдээллийн хэрэгсэл
* Дуу хөгжмийн мэдээлийн хэрэгсэл
** Хөгжмийн бичлэг
** Радио
* Кино ба телевиз
** Кино
** Телевиз
* Гэрэл зураг
* Интерактив мэдээллийн хэрэгсэл

## Үндсэн онолын ойлголтууд 
* **Аженда сеттинг** (Agenda setting) нь сэтгүүл зүйн түгээмэл үзэгдлийг тайлбарладаг зуу гаруй онолын дотроос нийтлэлийн бодлого, агуулгатай хамгийн их холбогдож судалгаа, шинжилгээнд ашиглагддаг онолуудын нэг. Олон түмэнд мэдээлж болох үй олон сэдвийн дотроос хэвлэл, мэдээлэлд хэдхэн нь ноёлж ирснийг тайлбарладаг онол юм.
* **Нам гүмийн ороомог** (The spiral of silence) нь сэтгүүл зүйн нийгэмд ад үзэгдэж цөөнх болохоосоо айсан хүмүүс мэдээллийг нийтэд задлахгүй байж олны шуугианыг намжтал өөртөө хадгалдаг нам гүм байдаг тухай онол юм. 
* **Хэвлэл мэдээллийн орчин** (Media ecology) хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, технологийн дэвшил, харилцаа холбоо нь хүний хүрээлэн буй орчинд хэрхэн нөлөөлж буйг судалдаг онол юм.

## Гадаад холбоос 
Бидний заавал мэдэж ойлгох ёстой онол
Ангилал:Хэвлэл мэдээллийн судалгаа
Ангилал:Харилцаа
Шаньду чөлгөө

**Шаньду чөлгөө** (上都路) бол Юань улсын Дээд нийслэл, түүний ойр хавийн газар нутгийг хянах үүрэгтэй засаг захиргааны нэгж билээ. Одоогийн БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Хэшигтэн хошууны нутаг, Хэбэй мужийн Чэндэ хот, Лайюань шянь, Шаньси мужийн Гуанлин шянь, Линчю шянь зэрэг нутгийг хамарсан  тухайн үеийн Их Монгол Улсын Онгуд аймгийн нутагт 1252 онд Мөнх хааны зарлигаар Хятад нутагт нэвтрэх цэрэг дайны стратегийн түшиц хот байгуулах зорилгоор Кайпин фу (开平) нэртэй хот бариулжээ. 1263 онд Хубилай хааны зарлигаар Кайпин фу хотыг Шаньду чөлгөө болгон өргөтгөн Чөлгөөг байгуулсан.  
Шаньду чөлгөөнд Кайпин шянь, Шүньнин фу, Шиньжөү, Сүнжөү, Хөнжөү, Юньжөү гэсэн 1 шянь, 1 фу, 4 жөү захирагдаж байлаа. Шүньнин фу нь доороо Шюаньдө шянь, Шюаньпин шянь, Шүньшөн шянь гэсэн 3 шянь, Баоань жөү, Вэйжөү гэсэн 2 жөү харъяалагдаж байв. 1369 онд Мин улсын цэрэг эзлэн авсны дараа Шаньду чөлгөөг татан буулгаж, Кайпин харуулыг болгон өөрчлөлт хийсэн.

## Холбоотой өгүүлэл
* Юань улс
* Шанду
* Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо

Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж
Эх сурвалж

**Эх сурвалж** гэдгийг олон янзаар ашигладаг. 

## Судалгаа шинжилгээнд 
* Эрх зүйн эх сурвалж
* Түүхийн эх сурвалж буюу Түүхэн эх сурвалж
* Тагнуулын эх сурвалж
* Сэтгүүл зүйн эх сурвалж буюу Мэдээллийн эх сурвалж
* Баримт бичгийн эх сурвалж
* Электрон эх сурвалж
* Бичгийн эх сурвалж
** Анхдагч эх сурвалж
** Хоёрдогч эх сурвалж
** Гуравдагч эх сурвалж
* Дижитал эх сурвалж
* Нээлттэй эх сурвалж
* Бүлэг эх сурвалж
* Үнэлгээний эх сурвалж гэх мэт.

## Математик ба Физикт 
* Эрчим хүчний эх сурвалж эсвэл эрчим хүчний эх үүсгүүр
* Гэрлийн эх сурвалж
* Цэгэн эх сурвалж
* Радио идэвхт эх сурвалж
* Дууны эх сурвалж
* Хүчдэлийн эх сурвалж

## Мэдээллийн технологид 
* Харилцааны эх сурвалж
* Эх сурвалжийн бичиглэл буюу Эх код
* Эх сурвалжийн томьёо гэх мэт

## Хөдөө аж ахуйд 
* Усны эх сурвалж
* Чулуулгийн эх сурвалж буюу Эх чулуулааг
* Эдийн эх сурвалж буюу Эх эд гэх мэт.
Суралцахуйн гурвалжин

**Суралцахуйн гурвалжин** буюу сурахуйн гурвалжин, суралцахуйн пирамид гэдэг нь суралцах олон хэлбэрээс хүн тогтоож, санаж хадгалж үлдэх хувиудыг үзүүлсэн нэлээд алдартай суралцах загваруудын бүлэг юм. "Суралцахуйн гурвалжин"-д салангид давхарга бүрт ерөнхий хувийг үзүүлж өгдөг загвар юм.  Ерөнхийдөө 10, 20, 30, 50 ба 90 хувиар хувааж өгсөн байдаг. 

## Тодорхойлолт 
Анхны иймэрхүү танилцуулга 1954 онд "Дуу-Дүрсэн Заах Аргууд" буюу "Audio-Visual Methods in Teaching" номонд гарсан гэж үздэг. 

## Мөн үзэх 
Сургалт

Сургалтын хөтөлбөр

Сургалтын төлөвлөгөө

Дээд боловсролын газар

Мэргэжлийн боловсрол, сургалт

Боловсрол

Албан ёсны боловсрол

Албан бус боловсрол

## Гадаад холбоос 
Суралцах пирамид

“СУРАЛЦАХ ПИРАМИД” СЭДЭВТ ХЭЛЭЛЦҮҮЛЭГ БОЛЛОО.
Ангилал:Боловсрол
Ангилал:Сургалт
Стэнд-ап комеди

**Стэнд-ап комеди** буюу **хөтлөлттэй хошигнолын урлаг** нь хүмүүс, үзэгч олны өмнө микрофоноор шууд ярьж, хошигнол хэлбэртэй, хошин шогийн үзүүлбэрийг шууд буюу амьдаар тоглодог үзүүлбэр юм. Өөрөөр хэлбэл, стэнд-ап комеди нь тухайн нэг хүн буюу стэнд-ап комедиан нийгэмдээ болж буй бүхий л зүйлсийг монолог, харилцан яриа, нэг чигийн яриа, нэг хүний театр, нэг хүний тайзаар хөгжилтэй байдлаар ярьж, өгүүлж, хүүрнэж үзэгчдийг инээлгэх төсөөлөл, үзэгдлийг бий болгодог. 

Стэнд-ап комеди үзүүлбэр үзүүлэгч хүнийг ихэнхдээ **стэнд-ап комедиан**, **комедиан**, **стэнд-ап хошигногч**, эсвэл зүгээр л **стэнд-апчин** гэж нэрлэдэг.

## Түүх 
НТӨ 400-аад жилийн тэртээ Эртний Грек улсад хэн нэгэн хүн ямар ч цагдан хяналтгүйгээр олны өмнө үнэн түүхийг өгүүлэхээс эхтэй гэж үздэг байна.  

1800-аад оны үеэс анх Англи, Франц орнуудад дуурь, жүжгийн үзэгдэл, завсарлага дундуур үзэгчдийг уйдаахгүйн тулд тухайн театрын хэн нэгэн гарч ирж элдэв хөгжилтэй онигоо, элэглэл зэрэг зүйлсийн тухай ярьдаг байснаас стэнд-ап комеди үүсчээ. 

Английн театруудад үүссэн стэнд-ап комеди нь Америк уруу салбарласан байдаг. Өдгөө Америк, Европ, Азийн улс орнуудад эрчимтэй хөгжиж болно.

1970 онд Америк улсад стэнд-ап комеди ид эрчээ авч  хөгжиж эхэлсэн бөгөөд Ленни Брюс, Ричард Прайор, Жорж Карлин, Билл Косби, Вуди Аллен  нарыг орчин цагийн стэнд-апчдын эхийг тавьсан гэдэг байна. 

## Монгол улсад 
Монгол Улсад анх Батбилэг 2014 онд ганцаараа “Open mic” буюу "Нээлттэй микрофон" төрлөөр үзүүлбэр үзүүлж байсан нь стэнд-ап эхлэх суурь хөрс болсон юм.  “Нээлттэй микрофон” үдэш буюу үзэгчдээс ярих сонирхолтой хүн байвал тайз нээлттэй байдаг төрөл нь яг стэнд-ап биш байлаа. 

Өдгөө Ub Comedy болон Comedy Lab стэнд-ап комеди үзүүлбэртэй клуб үйл ажиллагаа явуулж байна. 

### Шоу тоглолт 
Хар Төөгөө буюу Б.Төгөлдөр бие даасан "Амьдрал" тоглолт хийж байсан. 

## Мөн үзэх 
*Хошин шог
*Шог яриа
*Онигоо
*Элэглэл
*Жүжиг
*Comedy Lab

## Гадаад холбоос 
UB Comedy хоёр хуваагдсаны нэг сарын ойд зориулав
Ангилал:Шоу
Ангилал:Урлаг
Эммелин Панкхёрст

**Эммелин Панкхёрст** нь (, **Эмилине Гоулден**; 1858 оны 7 сарын 15-нд төрж, 1928 оны 6 сарын 14-нд нас баржээ) Их Британийн улс төрийн идэвхтэн хүн байв.

## Намтар 
Эммелин Панкхёрстийн гэр бүл угаасаа эрс үзлээрээ ялгардаг байжээ. Нөхөр Ричард Панкхёрст нь эмэгтэйчүүдийн эрхийг дэмжигч байсан бөгөөд гэрлэсэн эмэгтэйчүүдэд өмч хөрөнгөө захиран зарцуулах эрх олгосон хууль санаачилж, парламентад өргөн барьж байсан байна. 

## Эмэгтэйчүүдийн сонгуулийн эрхийн холбоо 
1889 онд Эммелин "Women's Franchise League" буюу "Эмэгтэйчүүдийн сонгуулийн эрхийн холбоо" байгуулж орон нутгийн сонгуульд эмэгтэйчүүдийн оролцох эрхийн төлөө тэмцэж эхэлжээ. Байгууллагын ерөнхийлөгчөөр Харриет Маклкхам ажиллаж байлаа.

## Эмэгтэйчүүдийн нийгэм, улс төрийн эвлэл 
1903 оны 10 сард Эммелин хэсэг хамтран зүтгэгчдийн хамтаар "Women's Social and Political Union" буюу "Эмэгтэйчүүдийн нийгэм, улс төрийн эвлэл" байгуулж, эмэгтэйчүүдийн сонгох эрх, сонгуулийн эрхийн төлөө улам бүр эрчтэй тэмцэх болов. Эммелин Панкхёрстийн байгуулсан "Эмэгтэйчүүдийн нийгэм, улс төрийн эвлэл"-ийн гишүүдийг "suffragettes" буюу "сонгох эрх горилогсод" гэж тохуурхаж бичиж байжээ.

### Тэмцэгчдийн тууз 
Эммелин болон сонгох эрхийн төлөө тэмцэгчид "Хүний эрхэм чанарыг нил ягаан, цэвэр ариуныг цагаан, итгэл найдварыг ногоон" өнгөөр бэлгэдсэн тууз зүүцгээж байжээ. Эммелин маш олон удаа баривчлагдахын зэрэгцээ өөрийн биеэр өлсгөлөн зарлаж байжээ. 

### Сонгуульд санал өгөх эрх 
1918 онд 30-аас дээш настай эмэгтэйчүүд сонгуульд санал өгөх эрхтэй болсон байна.хх

## Мөн үзэх 
*Кэйт Шеппард
*Сьюзан Антони

Ангилал:Хүний эрх
Ангилал:Сонгууль
Ангилал:1858 онд төрсөн
Ангилал:1928 онд өнгөрсөн
Ангилал:Британийн улс төрийн идэвхтэн
Ангилал:Британийн феминист
Хунтайж Франц Фердинандын аллага

Гаврилло Принцип гэх 19 настай Серби залуу хувийн өс хонзон, үндсэрхэг үзлээс болж Австри-Унгарын хаан Франц Фердинанд болон түүний гэргий София Хотекийн амь насыг хөнөөснөөр дэлхийн 1-р дайны эхлэл тавигдсан гэж үздэг.
2020 оны Формула-1

**2020 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 71 дэх улирлын тэмцээн юм. Энэ улирлын уралдаан нь угтаа гуравдугаар сарын 15-нд Австралийн Мельбурнд эхлэн, арваннэгдүгээр сарын 29-нд Абу-Дабийн Яс-Арал дээр явагдан дуусах байв. Гэвч КОВИД-19 цар тахлаас шалтгаалан хойшилсоор байгаад долоодугаар сарын 5-нд Австрийн Шпийлбергт энэ улирлын эхний тэмцээн зохиогдсон юм.

## 2020 оны өөрчлөлт 
### Техникийн дүрэмд 
Урдаа яваа тэрэгний дугуйг хагалахгүй байх үүднээс урд тэнцвэржүүлэгчийн эхний таван сантиметрд байх төгсгөлийн хавтангийн үзүүрт ямар ч металл эд хэсэг байх ёсгүй болов. Түүнээс гадна тоормосны агааржуулагчийг худалдаж авахыг хориглон, багууд өөрсдөө зохион бүтээх шаардлагатай болсон.

Уралдааны тэрэгний түлшний савнаас гадна байх хэмжээ хоёр литр байсныг багасган 250 миллилитр болгожээ.

## Багууд ба нисгэгчид 
Дараах хүснэгтэд 2020 онд уралдааны жүчээнүүдтэй гэрээ бүхий үндсэн-, туршилтын-, сэлгээний нисгэгчдийг багтаав. Өнгөрсөн жилийн зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргад эзэлсэн байрны дарааллаар жагсаан оруулсан болно.

## Цахим холбоос 
* Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл
#2020

Ангилал:2020 оны моторт спорт
Улаан тайга

**Улаан тайга** нь Монголын Хөвсгөл аймгийн баруун хойд хэсэгт, Дархадын хотгор болон Монгол-Орос (Тува)-ын хилийн хооронд орших уулсын систем. Улаан тайга нь Улаан-Уул, Цагааннуур, Баянзүрх сумдын нутгийг хамарна. Томоохон оргилууд нь Лам тайга (2619 м), Бэлчир (3351 м). Шишгэд гол, Дэлгэр мөрөн тус бүс нутгаас эх авдаг. Улаан тайгыг 2003 онд Байгалийн цогцолборт газар болгон тусгай хамгаалалтад авчээ.

Ангилал:Хөвсгөл аймгийн газар зүй
Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар
АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга

**АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга**  (англи. *United States Secretary of State* ) — АНУ-ын Холбооны Засгийн газрын дээд албан тушаал. 

1789 онд байгуулагдсан АНУ-ын Гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэгч Төрийн Департаментыг тэргүүлдэг хүн бөгөөд үндсэндээ бусад орнуудын Гадаад харилцааны сайдын албан тушаалтай адил юм. 

АНУ-ын Гүйцэтгэх Засаглалд Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгч нарын дараа гуравдугаарт эрэмблэгддэг албан тушаал бөгөөд энэ албан тушаалд АНУ-ын Ерөнхийлөгч өөрөө нэр дэвшүүлэн томилж, АНУ-ын Сенат баталгаажуулдаг ажээ. 

АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга жилд 200,000 орчим ам.долларын цалин авдаг байна. 

Амеркийн түүхэнд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн албан тушаал хашиж байсан Томас Жефферсон /1801-1809 онуудад/, Жэймс Мэдисон /1809-1817 онуудад/,  Жэймс Монроу /1817-1825 онуудад/ Жон Куинси Адамс / 1825-1829 онуудад/,  Ван Барен /1837-1841 онуудад/, Жэймс Бьюканэн /1857-1861 онуудад/ нарын 6 хүн АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байсан түүхтэй ажээ.

Тэрээр АНУ-ын Гадаад харилцааг хэрэгжүүлэх, Шилжилт хөдөлгөөний бодлогыг хэрэгжүүлэх бөгөөд АНУ-ын Төрийн департаментыг удирдах үүрэгтэй байдаг байна. Түүнээс гадна дээд түвшний дипломатууд болон Элчин сайд нарыг гадаад улс орнуудад томилох болон эгүүлэн татах бөгөөд бусад гадаад харилцаатай холбоотой асуудлуудаар Ерөнхийлөгчид зөвлөх үүрэг хүлээдэг. 

Мөн улс орноо төлөөлж гадаад харилцаатай холбоотой асуудлаар яриа хэлэлцээ явуулж, гэрээ, хэлэлцээр байгуулах буюу зогсоох эрхтэй бөгөөд Олон улсын хуралд АНУ-ыг төлөөлдөг байна. АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга АНУ-ын гадаад бодлоготой холбоотой асуудлаар АНУ-ын Конгресс, иргэдийг мэдээллээр хангах үүрэг хүлээхээс гадна гадаад байгаа болон зорчих гэж буй АНУ-ын иргэдэд холбогдох үйлчилгээ үзүүлж, тэдний хилийн чанад дахь эрх ашиг, эд хөрөнгийг хамгаалах үүрэгтэй.

2021 оны 1-р сарын 26-наас АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргаар Энтони Блинкен Ерөнхийлөгч Жо Байдены үед ажиллаж байсан.  

2025 оны 1-р сарын 20-ноос Ерөнхийлөгч Доналд Трампын засаг захираанд Төрийн нарийн бичгийн даргаар Марко Рубио  томилогдоод ажиллаж байна.
Блумын таксономи

**Блумын таксономи** бол боловсролын сургалтын зорилтыг нарийн түвэгтэй байдал, өвөрмөц онцлог байдлын түвшинд ангилахад ашигладаг гурван шаталсан загваруудын багц юм. 

Таксономи ангилал зүйг боловсруулсан сурган хүмүүжүүлэгчдийн хороог удирдаж байсан Бенжамин Блум (Benjamin Bloom) сэтгэл судлаачийн нэрээр нэрлэжээ.

## Түүх 
1956 онд Бенжамин Блум Сургалтын үйл явцыг судалж сургалтын зорилтуудыг ангилан тогтолцоонд оруулсан байна. Ингэхдээ Бенжамин Блум сургалтыг гурван түвшинд явагддаг гэж үзсэн. Үүнд:

# Танин мэдэхүйн: мэдээлэл боловсруулах, мэдлэг ба оюуны чадварууд
# Сэтгэлийн хөдөлгөөн: харьцаа ба мэдрэмж
# Ухамсарт оюунаар өдөөгдсөн хөдөлгөөн: гар бие оролцох ба үйлдэх чадварууд

2001 онд Блумын таксономийг Лорин Андерсен, Дэвид Кратвол (David Krathwohl) нар өргөтгөн сайжруулж ангиллыг нэр үгээр байсныг үйл үгээр болгож гаргаж ирсэн байна. 

Блумын таксономи ерөнхий агуулгыг дараах байдлаар ойлгож болох юм. 

* Аливаа ойлголт ухагдахууныг ойлгохоос урьдаар **тогтоох** ёстой.
* Тухайн ойлголтоо хэрэглэхээс урьдаар **ойлгох** ёстой.
* Ойлгосоноо шинжлэхээс урьдаар **хэрэглэх** ёстой.
* Үнэлэлт дүгнэлт өгөхөөс урьдаар **задлан шинжлэх** ёстой.
* Бүтээхээс урьдаар эргэн **санадаг, ойлгодог, хэрэглэдэг, задлан шинжилдэг, үнэлэлт дүгнэлт** өгдөг байх ёстой.

## Когнитив салбар (мэдлэгт суурилсан) 
Блумын Таксономи зургаан түвшин нь: Санах (**Мэдлэг**), Ойлгох (**Ойлголт**), Хэрэглэх (**Хэрэглээ**), Задлан шинжлэх (**Задлан шинжилгээ**), Үнэлэх дүгнэх (**Үнэлгээ дүгнэлт**), Бүтээх (**Бүтээл, бүтээмж**)

### Мэдлэг түвшин 
Мэдлэг нь асуулт шаардахгүйгээр үндсэн ойлголт, нэр томъёо, баримтыг сэргээн санах эсвэл танина.   

* Таних
* Эргэн санах
Хичээлээс ойлгоогүй зүйл байнуу?
* Ойлголт түвшин

Ойлголт нь баримт ба санааг ойлгохын зэрэгцээ үндсэн санааг тогтоох, дүрсэлж өгөх, тайлбарлах, хөрвүүлэх, харьцуулах, зохион байгуулахыг багтаасан байдаг. 

* Хөрвүүлэх
* Жишээлэх
* Хураангуйлах
* Гаргалгаа хийх
* Харьцуулах
* Учирлан тайлбарлах

### Хэрэглээ 
Хэрэглээ нь шинэ нөхцөл байдалд олж авсан мэдлэгээ ашиглан, дүрэм журам, тоног төхөөрөмж, баримт өгөгдөлд тулгуурлан, асуудлыг шийдвэрлэх орно. 

* Гүйцэтгэх 
* Хэрэгжүүлэх

### Задлан шинжилгээ 
Задлан шинжилгээ нь бүхэл мэдээллийг судлан бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд хуваах, тухайн хэсгүүд нь хоорондоо хэрхэн уялдаатай болохыг тодорхойлох, сэдэл, шалтгааныг олж тогтоох, хөндлөнгийн дүгнэлт хийх, ерөнхий ойлголтыг батлах нотлох баримт олох орно.

* Ялгах
* Зохион байгуулах
* Онцгойлох

### Үнэлгээ дүгнэлт 
Үнэлгээ дүгнэлт нь  багц шалгуурт суурилсан ажлын чанарыг эсвэл санаануудын үндэслэл, мэдээллийг шүүн тунгааж, үзэл бодлоо бататгахыг багтаадаг. 

* Бүртгэн шалгах
* Шүүмжлэх

### Бүтээл 
Бүтээл нь янз бүрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс загвар бий болгох эсвэл бүтэц бий болгох орно. 

* Үүсгэх
* Төлөвлөх
* Боловсруулах

## Мөн үзэх 
Ангилал:Сурган хүмүүжүүлэхийн сэтгэл судлал
Надмидын Мягмар

**Надмидын Мягмар** (1943 - 2020 оны 10 сарын 4) нь Монгол улсын гавьяат жүжигчин цолтой, жүжигчин.

## Боловсрол
Мягмар 1959 онд Улаанбаатар хотын 3-р сургуулийн 9-р ангид суралцаж байхдаа, 1959 онд Улсын Багшийн дээд сургуульд жүжигчний анги нээгдэхэд шалгаруулалтад тэнцэн, анхны оюутнуудын нэг болон, 1963 онд 19 настайдаа жүжигчний мэргэжил эзэмшсэн.

## Ажилласан байдал
Мягмар 1963 оноос Хүүхэд залуучуудын театрт жүжигчин, 1987 оноос Улсын Багшийн дээд сургуулийн Кино драмын ангид тайзны ярианы багш, 1990 оноос Соёл урлагийн их сургуулийн Тайз дэлгэцээс ярих урлагийн тэнхимийн багш, зөвлөх багшаар ажиллаж байв. Боловсролын тэргүүний ажилтан цолтой.

## Бүтээл
### Кино
*Энэ хүүхнүүд үү - Дулмаа
*Сэтгэлийн дуудлагаар - Дэнсмаа
*Туяагийн бичээгүй захидал -  Туяа
*Агуйн нууц - эх
*Бор чоно - удган
*Их замын урсгал - Сарнай
*Найз - хадам эх
*Цахлай нисэх гэж төрдөг
*Бэрүүд - эмээ

### Жүжиг
*Ялалтын жигүүр - Ханд
*Уулзалт - Алтай
*Хүний санаа өөр болжээ - эрвээхэй
*Гэгээ - Жавзан
*Кибальчиш хүү - 
*Хярааны хонхорт - Наташа
*Карлсон жаалхүү хоёр - Сванте Свантесон
*Таня - Таня

## Цол, шагнал
*1980 он - Монгол улсын гавьяат жүжигчин
*Боловсролын тэргүүний ажилтан
*Соёл урлагийн их сургуулийн хүндэт профессор

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Боловсролын Тэргүүний Ажилтан

Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Оюунцэцэгийн Ууганбаяр

**\Оюунцэцэгийн Ууганбаяр** (1988 оны 2 сарын 4-нд төрсөн) нь  Монгол улсын сагсан бөмбөгийн  Алдар Танан Гарьд багийн ахлагч, Монголын мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн тамирчин юм. Тэрээр Монголын шилдэг сагсан бөмбөгчдийн нэг бөгөөд Монголын үндэсний шигшээ багт 2006 оноос багтаж эхэлсэн ба багтайгаа хамт 2014 оны Азийн наадамд  8-р байранд шалгарсан нь Монгол улсын сагсан бөмбөгийн түүхэнд хамгийн том амжилт болсон юм.

## Намтар
Тэрбээр Сэлэнгэ аймгийн Сант суманд  төрсөн. 186см, 90кг.

1995-2005 онд Дархан-Уул аймгийн Оюуны ирээдүй дунд сургуулийг төгссөн.

2005-2009 онд Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуулийг Бизнесийн удирдлага мэргэжлээр төгссөн. Бакалавр зэрэгтэй.

Монголын дээд лигт анх 2006 оноос тоглож эхэлсэн байна.

## Амжилт
*2005, 2006 онд Залуучуудын улсын Аварга
*2007 онд Насанд хүрэгчдийн улсын Аварга
*2007 онд Хараагийн Харцага - Аварга
*2010 онд Хасын хүлгүүд - Дээд лиг Аварга /Тэргүүн тоглогч/
*2012 онд Танан гарьд - Спрайт лигийн аварга /Үнэ цэнтэй тоглогч/
*2012 онд Холбоодын цомын аварга /Үнэ цэнтэй тоглогч/
*2013 онд Танан гарьд - Дээд лигийн Аварга /Финалын үнэ цэнтэй тоглогч /.
*2013 онд Насанд хүрэгчдийн Аварга /Үнэ цэнтэй тоглогч/
*2013 онд Бүх ард түмний спартакиадын аварга /Үнэ цэнтэй тоглогч/
*2014 БНСУ-д болсон “Инчон-2014” Азийн наадамд Монгол улсын шигшээ баг - Шилдэг 8 багийн нэг.
*2019 онд Алдар Танан Гарьд - Дээд лигийн Аварга
*Одоогоор Дээд лигийн 4 удаагийн аварга, 2013 оны тэргүүн тоглогч болж байсан.
*Соёл, Спорт, Аялал жуучлалын сайдын 2014 оны 03 сарын 21-ний өдрийн А/86 тоот тушаалаар Сагсан бөмбөгийн ОЛОН УЛСЫН ХЭМЖЭЭНИЙ МАСТЕР цол хүртсэн.

Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:1988 онд төрсөн
Ангилал:Сантын (Сэлэнгэ) хүн
Аргут гол

**Аргут гол** () нь Оросын Холбооны Улсын Алтайн Бүгд Найрамдах Улсын нутгаар урсдаг, Катунь голын баруун цутгал юм.

## Газар зүй
Аргут гол 232 км урт (Ак-Алахаг оролцуулаад) бөгөөд ус цуглуулах талбай нь 9550 км2. Урсгалын 40% нь мөсөн гол, мөнх цасаар (ялангуяа Таван Богд уулын хойд талаас), 34% нь улирлын цасаар, 17% нь борооны усаар, 9% нь гүний усаар тэжээгддэг аж. Аргут гол 11-р сард хөлдөж, 4-р сард гэсдэг.

## Эшлэл
Ангилал:Катунь голын систем
Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Алтайн гол мөрөн
Ангилал:Алтайн нуруу
Николай Корольков

**Николай Павлович Корольков** (; 1946 оны 11 сарын 28-нд Донын Ростовт төрсөн) нь олимпын алт, мөнгөн медальт, ЗХУ-ын морин спортын тамирчин.

Ангилал:ЗХУ-ын морин спортын тамирчин
Ангилал:ЗХУ-ын олимпын аварга
Ангилал:ЗХУ-ын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:1946 онд төрсөн
Синхө чөлгөө

**Синхө чөлгөө** (хятадаар:興和路, пиньинь галиг:Xìnghé lù) бол Юань улсын засаг захиргааны гол байгууллага болох Төв бичгийн мужийн шууд захиргааны чөлгөө байсан юм. 1312 онд Буянт хааны зарлигаар Лунсин чөлгөөний нэрийг Синхө чөлгөө гэж өөрчилжээ. Энэ нь одоогийн БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Жанбэй шянь, Хуай-ань шянийн нутаг мөн юм. 1369 онд Мин улсын их жанжин Ли Вэньжуний цэрэгт эзлэгдэж, Синхөг захирч байсан пинжан түшмэл Жужэнь олзлогдсон. Тус жилдээ **Синхө фу** болгон өөрчлөв.  Мөн дараа нь Синхөгийн харуулыг байгуулж, Кайпин хотод харьяалуулсан байдаг. 1420-иод оноос Монголын Аругтай тайшийн удирдсан цэргийн довтолгоонд байнга өртөж байсан тул тэндхийн хятад цэргийг Сюаньфу хотод нүүлгэжээ. 

## Бүтэц 
Синхө чөлгөө нь **Гаоюань шянь**, **Хуай-ань шянь**, **Тяньчөн шянь**, **Вэйнин шянь** гэсэн 4 шянь, **Баочан жөү** гэсэн 1 жөүгээс бүрдэж байв. 

## Холбоотой өгүүлэл 
* Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо
* Төвлөн засах яам

Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж
Дипломат харилцааны тухай Венийн Конвенц

**Дипломат харилцааны тухай Венийн Конвенц** *(Vienna Convention on Diplomatic Relations)* — Дипломат эрх зүйн талаарх олон улсын үндсэн гэрээ юм. Энэхүү гэрээг 1961 оны 3 дугаар сарын 2-ноос 4 дүгээр сарын 14-ний хооронд Вена хотод болсон Олон улсын хурлын үеэр буюу 1961 оны 4 дүгээр сарын 18-нд баталсан юм. Уг Олон улсын хуралд 81 улс оролцож 40 улс уг Конвенцыг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг юм. Энэхүү Хэлэлцээрээр дипломат албаны үндсэн эрх зүйн байдлыг зохицуулдаг байна. Үүний дотор Дипломат төлөөлөгчийн газрын эрх зүй, түүний үйл ажиллагаа, ДТГ-ын тэргүүнийг томилох үйл ажиллагаа, дипломат эрх ямба, дархан эрх зэргийг зохицуулдаг байна. 

Уг Конвенцын 51 дүгээр зүйлийн дагуу НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад соёрхон баталсан баримт бичгийг хадгалуулснаас хойш 30 дахь өдөр буюу 1964 оны 4 дүгээр сарын 24-ний өдөр хүчин төгөлдөр болсон.  

2018 оны 10 сарын байдлаар тус Конвенцыг дэлхийн 192 орон соёрхон батлаад байна. 

Энэ Конвенц 53 зүйлээс бүрддэг. 

Мөн 49 дүгээр зүйлд заасны дагуу Энэхүү  Конвенцын  англи,  испани,  орос,  франц,  хятад  зэрэг НҮБ-ын 5 хэлээр  үйлдсэн адил хүчинтэй жинхэнэ эхийг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга хадгалж байдаг байна. НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн   дарга түүний баталгаатай хуулбарыг соёрхон баталсан бүх улсад илгээсэн байдаг байна. 

Монгол Улс энэхүү Конвенцод 1966 оны 11 дүгээр сарын 24-нд нэгдэн орсон байна.

Ангилал:Венийн түүх
Ангилал:Дипломат эрх зүй
Ангилал:Олон улсын эрх зүйн гэрээ
Ангилал:Улс төрийн түүх
Ангилал:1961 оны улс төр
Ангилал:20-р зууны гэрээ
Судалгаа

**Судалгаа** гэдэг нь "мэдлэгийн нөөцийг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн бүтээлч, тогтолцоотой ажил" юм. Судалгаа нь сэдэв эсвэл асуудлын талаарх ойлголтыг нэмэгдүүлэхийн тулд мэдээллийг цуглуулах, цэгцлэн зохион байгуулах, задлан шинжилгээ, дүн шинжилгээ хийх зэргийг хэлдэг. 

## Тодорхойлолт 
Аливаа юмны зүй тогтлын учрыг олох үйл ажиллагаа, судлах ажиллагааг судалгаа гэдэг.  

Судалгаа гэдэг нь янз бүрийн хүчин зүйлээс хамаарч юмс үзэгдэл, байгаа зүйлийн өөрчлөгдөх, шинэ үзэгдэл, зүй тогтолыг амьдрал дадлагад ашиглаж болох үйл ажиллагаа юм. Судалгаа нь онол арга зүйг ашиглаж, судалгааны арга аргачлал боловсруулан судалж үр дүнг гаргаж мэдээлдэг. 

## Асуудал 
Судалгааны ажилтай холбоотой үндсэн гурван асуудал байдаг: 

# Юу бичих вэ? 
# Яаж бичих вэ?
# Хаана хэвлүүлэх вэ?

## Төрөл ангилал 
Судалгааг судалгаа хийж буй хүнээр нь, зорилгоор нь, хүрэх үр дүнгээр нь, хандах бүлгээр, хамарч буй ерөнхий сэдвээр гэх мэтээр олон янзаар ангилдаг. 

### Судлаачаар  нь 
# Идэвхтэй буюу өөрөө хийх судалгаа
# Идэвхгүй буюу бусдаар хийлгэх судалгаа

гэж ангилж үздэг. 

### Зорилгоор нь 
# Нээх, 
# Тодорхойлох, 
# Тайлбарлах 
гэж ангилдаг. 

#### Нээх судалгаа 
Нээх судалгаа нь асуудлыг шинээр дэвшүүлж, шинэ үр дүнд хүрэх үйл ажиллагаа юм. 

#### Тодорхойлох судалгаа 
Судалгааны асуудлын хариултыг эрж хайх, олох, юмс үзэгдлийн холбоо харилцаа, өөрчлөлтийн мөн чанарыг бодитой, үнэн зөв тодруулах үйл ажиллагааг тодорхойлох судалгаа гэнэ. 

#### Тайлбарлах судалгаа 
Судалгааны асуудлын шалтгаан, үр дагаврыг олж тогтоох үйл ажиллагааг тайлбарлах судалгаа гэнэ.

### Зорилго, үр дүнгээр нь 
# Онолын судалгаа
# Онол туршилтын судалгаа
# Суурь судалгаа
# Хавсарга судалгаа
# Тухайлсан судалгаа
# Иж бүрэн судалгаа

гэж ангилдаг. 

### Аргаар нь 
# Эмпирик (Empirical)
# Онолын (Theoretical)
# Загварчлал (Modelling)
# Тооцооллын (Computational)

гэж ангилан үзэж байна. 

#### Онол туршилтын судалгаа 
Онолын хувьд баталсан зүйлээ амьдрал, дадлага дээр туршиж, онолын судалгааны үр дүнг бодит загвар, байдал дээр шалган туршиж үнэмшил бий болгох явдал юм. Энэ нь онолын судалгааны үр дүн амьдрал дээр нотлогдож байгаа үр дүн юм. 

### Арга, аргачлал, үр дүнгээр нь 
# Тоон судалгаа
# Чанарын судалгаа

### Ерөнхий сэдэв, салбараар нь 
*Эдийн засгийн судалгаа
*Улс төрийн судалгаа
*Зах зээлийн судалгаа
*Сэтгүүл зүйн судалгаа
*Уран бүтээлийн судалгаа

## Мөн үзэх 
*Таамагт суурилсан судалгаа
*Тоон судалгаа
*Эмперик судалгаа
*Агуулгын судалгаа
*Социологийн судалгаа
*Маркетингийн судалгаа
*Барилгын салбарын судалгаа
*Хүн амын тооллого