open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаргалын Барамсай

**Жаргалын Барамсай** (1950 оны 11-р сарын 5-нд Архангай аймгийн Ихтамир суманд төрсөн-1997 онд Улаанбаатар хотноо нас барсан) Монголын Зохиолч Эвлэлийн шагналт зохиолч, сэтгүүлч.  

## Намтар 
Ж.Барамсай 1950 онд Жаргалын ууган хүү болон мэндэлсэн. Тэрээр хүүхэд ахуйдаа мал хариулж, таван дүүгээ харж, хурдан морь унаж өссөн байна. Архангай аймгийн Өндөр-Улаан суманд бага сургуулиа төгсөж, Цэцэрлэг суманд 10-р ангиа онц дүнтэй төгссөн байна.  

1970 онд Р.Оюунтай гэр бүл болсон.   

1973 онд УБДС-ийн монгол хэл-уран зохиолын ангийг Уран зохиолын багш мэргэжилтэй төгссөн. Төгсөөд эхнэрийн хамт Архангай аймгийн төвийн арван жилийн дунд сургуульд монгол хэл, уран зохиолын багшаар 1 жил ажилласан.  

1974 онд Улсын хэвлэл хянах газар ажилд орж Улаанбаатар руу нүүсэн байна.  

1978 онд ажлаасаа халагдсан. Радиогийн соёл урлагийн редакцид орсон. 

Сүүлд "Тоншуул" сэтгүүлийн газар, Монгол телевиз, Үнэн сонин, Улаанбаатар сонинд ажиллаж байлаа. 

1990 онд Эрдэнэт хотоос Ардын Их Хуралд сонгогдсон. Монгол Улсын анхны ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан байна. 

Жаргалын Барамсай 1997 онд гэртээ учир битүүлэгээр нас барсан.  

## Бүтээл 
Шог, хошин төрлөөр голчлон бичдэг тэрбээр "Цүнхтэй инээд”, “Эмд ордог өвс" зэрэг номууд гаргасан. 

Ж.Барамсай Үхэр бол мал мөн" гэдэг өгүүллэгээрээ ихэд нэрд гарчээ.

1970 оноос уран бүтээлээ эхэлж, "Хэцүү урилга", "Хөшиг нээвэл нууц задарна", "Санал гомдлын дэвтэр", "Цүнхтэй инээд", "Биегүй сүүдэр" зэрэг ном хэвлүүлсэн байна.

## Шагнал 
Алтан гадас, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнагджээ.

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:1950 онд төрсөн
Ангилал:Ихтамирын хүн
Зөөлөн хүч

**Зөөлөн хүч** (англи. *soft power*) -Гол төлөв Гадаад бодлогод хэргэлдэг томьёо бөгөөд бодлого хэрэгжүүлэх нэгэн хэлбэр юм. Бусдад хүчээр бус өөрийнх нь сонирхол, сайн дурынх нь үндсэн дээр нь тулгуурлан хүсэл сонирхолоо гүйцэлдүүлж түүнд нөлөөлөхийг хэлнэ.  

«Зөөлөн хүч» (англи. soft power) ойлголтыг анх америкийн улс төр судлаач, Харвардын их сургуулийн профессор Жозеф Най 1980-аад оны сүүлээр танилцуулж дараа нь 1990 онд хэвлэгдсэн "Америкийн хүчний өөрчлөлтийн мөн чанар" (*Bound to Lead: "The Changing Nature of American Power*") номондоо "Нэг улс бусад улс орнуудаас хүсч буй зүйлээ хийхийг хүчээр тушаахаас ялгаатай нь хамтран ажиллаж эерэгээр ойлгуулахыг зөөлөн хүч гэж нэрлэж болно" гэж тодорхойлж эргэлтэнд оруулжээ.

Ж.Найгийн хэлж буйгаар улсын хэл, соёл бол "зөөлөн хүч" мөн бөгөөд энэ нь олон улсын харилцаанд голлох үүрэг гүйцэтгэж дэлхийн улсын гадаад бодлого, ажил хэргийн харилцаа, холбоонд шууд болон шууд бусаар нөлөөлдөг байна. 

-"*Зөөлөн хүч* гэдэг нь гадны улс оронтой харилцахдаа бусдын сонирхол татахуйц соёл, урлаг, үнэт зүйл, гадаад бодлого, санхүүгийн боломжоо ашиглан хүссэн үр дүнд хүчээр бус хүрэхийг хэлнэ"- Жозеф Най  (Nye, Joseph. Soft Power: The Means to Success in World Politics) - гэж 2004 онд тодорхойлжээ. 

-"*Зөөлөн хүч* гэдэг нь тодорхой нэг чиглэлээр өөрийн зорилгодоо хүрэхийн тулд бусад оронтой хамтран ажиллаж эерэг, нааштай ойлголтыг бий болгож нөлөөлөх чадвар юм"- Ж.Най (Nye, Joseph. The Future of Power) гэж 2011 онд тэрээр тодотгож тодорхойлсон байна.  

Мөн "Хамгийн сайн сурталчилгаа бол сурталчилгаа биш" /the best propaganda is not propaganda/ гэж Ж.Най хэлсэн байдаг. 

Зөөлөн хүч бол аливаа улсын бодлогын нэг хэлбэр бөгөөд өнөгийн байдлаар амьдрал дээр хэрэгжүүлэгч нь "нийгмийн буюу ардын дипломат ажиллагаа" (англи. public diplomacy) юм. 

## Түүх 
Өөрийн эрх мэдлээ тогтоохын тулд "зөөлөн хүч"-ийг ашиглах санаа нь МЭӨ 7-р зуунд амьдарч байсан эртний хятадын гүн ухаантан Лао Зы-гаас гаралтай гэж судлаачид үздэг байна. Тэрээр "Дэлхий дээр уснаас илүү зөөлөн биет байхгүй, гэхдээ ус нь хамгийн хатуу биетийг ч устгаж чадна" гэсэн нь үүнийг баталж байдаг. 

Монгол хэлний "Хатууг зөөлөн иддэг, харанхуйг гэрэл иддэг" гэж зүйр цэцэн үг энэхүү ойлголтонд бүрэн нийцэж байгаа юм.
Ангилал:Дипломат харилцаа
Ангилал:Даяарчлал
Суксаха

**Суксаха** (манж хэл: ; хятад: 蘇克薩哈) (?-1667) нь манж Дайчин гүрний төрийн сайд, цэргийн зүтгэлтэн. Манжийн нара овгийн хүн. Эеэр засагч хааны зарлигаар хөвгүүн Хиоване-г нас биед хүрэх хүртэл төр барьсан 4 сайдын нэг юм.  Заланы занги Сунагийн ахмад хөвгүүн.

## Намтар
Суксаха нь Манжийн шулуун цагаан хошууны ехэнара овгийн хүн. Түүний эцэг Суна хэмээгч нь ехэнара аймгийн Гинтайшийн садан төрлийн хүн байсан. 1661 онд Эеэр засагч хаан салхин цэцэг өвчнөөр нас барсны дараа, хааны гэрээслэлээр Сонин (Чин гүрэн), Обой, Суксаха, Эбилүнь гэсэн дөрвөн сайдыг төрийн хэргийг захирах дөрвөн сайдаар томилсон. Төр баригч дөрвөн сайдын дотроос гувалгия овгийн Обой нь дангаар төрд ноёлохыг тэмүүлж, Суксахаг төрийн хэргээс зайлуулахын тулд Энх амгалан хаанд нөлөөлж, 1667 онд түүний эрх мэдлийг хураан авч, төрийн эсрэг хуйвалдсан гэх ял тулгаж, ах дүүс, хөвгүүд охид зэрэг бүхий л өрхийн гишүүдийг цаазаар авав. Обой сайд 1669 онд цаазлуулсны дараа хаан зарлигаар Суксахагийн хэргийг цагаатгаж, ганц үлдсэн хөвгүүн Су Чаншоуд эцгийнх нь албан тушаал, цол хэргэмийг нь буцаан олгосон. 
## Гэр бүл
* Эцэг: Ехэнара овгийн заланы занги, хошууны эзэн Суна
* Эх: Айсингиоро овгийн ахайтан. Нурхачийн 6-р охин
Ах дүүс: 
* Конгучи: төрийн эфү цолтой. Юй чин ван Додогийн хүргэн.
* Сумала: тэргүүн зэргийн хиа
* Судуо
* Мансэ: хоёрдугаар дэсийн хиа
* Охин дүү: ли чин ван Дайшаний 6-р агь Мажаньтай гэрлэсэн.
Хөвгүүд: 
* Сухэ: 1-р зэргийн хиа, сумын занги
* Сэхэли: 1-р зэргийн хиа
* Жакэдань: дотоод сайд, сумын занги
* Аньсай: жигүүрийн сайд
* Сакчингэ: түшмэл
* Даци
* Дэци
* Су Чаншоу: сул сайд, цэргийн захирагч
* Охин: чэнзэ чин ван Шосайгийн хатан болсон
* Охин: Лакдагийн хөвгүүн Жиндэтэй гэрлэсэн. 

## Холбоотой хуудас
* Сонин (Чин гүрэн)
* Эбилүнь
* Обой

Ангилал:1667 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Манж үндэстэн
Шар дэмэг

**Шар дэмэг** **цэцэг** нь (англ. *Alyssum*), Brassicaceae буюу Байцайтан овгийн цэцэг юм. Шар дэмэг цэцгийг нь "дэмэг цэцэг" гэх нь бий. Учир нь шараас гадна цагаан, ягаан, хөх ягаан өнгөтэй байдаг. Шар дэмэг буюу дэмэг цэцгийг өнгөөс нь шалтгаалж "цагаан дэмэг, ягаан дэмэг, хөх дэмэг" гэж нэршинэ.   

Шар дэмэг цэцэг нь 10 см-аас эхлээд 100 см өндөр болж ургадаг.  

## Тархац 
Шар дэмэг цэцэг нь Умард ба Өмнөд Америк, Евроази, Африк, Мадагаскар нутагт таарах 150 орчим зүйлтэй. Үүнээс 5 зүйл нь Монгол оронд ургадаг. Гол төлөв говь цөл нутагт ургадаг бөгөөд чимэглэлийн зориулалтаар ашигладаг. 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Ургамал судлал
Хадаасгана

**Хадаасгана цэцэг** нь (анг: Centaurium) нэг болон олон наст өвслөг, энгийн юмуу хуурамч ацан салаалт бүхий иштэй, дэлбээ нь хадаасархуу 20 зүйл төрөл бүхий цэцэг юм. 

## Тархац нутаг 
Евроази, Хойд ба Өмнөд Америк, Австралид тархсан байдаг. Монгол орны марзлаг нуга булгийн эрэг хөвөөгөөр гоо хадаасгана (C.pulchellum) тааралдана. Хадаасгана цэцгийг XIII зууны үеэс л эмийн ургамлаар ашиглаж иржээ.

Анагаахын шинжлэх ухаанд Хадаасгана цэцгийн идээшмэл хандыг хоолны дуршил сайжруулах, цөс хөөх, ходоод, элэг цөс, бөөрний өвчин болон цагаан хорхой хөөх эмчилгээнд хэрэглэдэг. Мөн түүнчлэн Хадаасгана цэцэгт ургамлыг булчингийн суналт, өвдөлт, суулгалт, төрсний дараах умайн агшилт, арьсны өвчин, сарын тэмдгийн алдагдал зэрэгт байнга хэрэглэсээр ирсэн байна.  

### Төрөл зүйл 
Гоо хадаасгана 

Сэндэр цэцэг 

## Хэрэглээ 
Хадаасгана цэцгийг эмчилгээний зорилгоор хэрэглэх аргуудаас:  

1.Хоёр цайны халбага жижиглэсэн Хадаасгана цэцэг, өвсний хатаамал дээр 2 шилэн аяга буцалсан халуун ус нэмж, 1 цаг идээшүүлээд, шүүж шахаад ½ шилэн аягаар өдөрт 4 удаа хоол идэхээс 30 минутын өмнө бүлээсгэж ууна. 

2. Нэг цайны халбага жижиглэсэн Хадаасгана цэцгийн ургамал дээр 1 шилэн аяга буцалсан халуун ус хийж таглан 15 минут идээшүүлж шүүнэ. ½ шилэн аягаар өдөрт 2 удаа хоол идэх үед хэрэглэнэ.

## Цахим холбоос 
Хадаасгана
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Ургамал судлал
Ангилал:Эмийн ургамал
Ричард Буанган

**Ричард Ли Буанган** (, 1975 онд АНУ-д төрсөн) -АНУ-ын Зүүн Ази, Номхон далайн асуудал эрхэлсэн товчооны Төрийн нарийн бичгийн орлогч даргын туслахаар ажиллаж байсан дипломатч юм. Тэрээр АНУ-аас Монгол Улсад суух Элчин сайдаар 2022 онд томилогдоод байна. 

## Намтар 
Р.Буанган АНУ-ын Сан-Диего хотод Филиппин гаралтай америкийн гэр бүлд төрж өссөн. Тэрээр АНУ-ын Техас мужийн Остин хотын хувийн католик шашны Гэгээн Эдвардын Их Сургуулийг (St. Edward's University) улс төр судлал, эдийн засгийн чиглэлээр шинжлэх ухааны бакалаврын зэрэг хамгаалсан.

Буанган нь АНУ-ын Гадаад харилцааны ахлах албанд ажиллаж байсан, Элчин зөвлөх дипломат цолтой. Тэрээр АНУ-ын Төрийн департаментын Дэлхийн олон нийттэй харилцах товчооны дэд нарийн бичгийн даргын туслахаар ажиллаж байсан. Буанган өмнө нь Зүүн Ази, Номхон далайн асуудал эрхэлсэн товчооны дэд нарийн бичгийн даргын туслах, тухайн үеийн Төрийн нарийн бичгийн дарга Майк Помпеогийн Гүйцэтгэх туслахаар ажиллаж байсан. Үүнээс өмнө нь Олон нийттэй харилцах товчооны Олон улсын хэвлэл мэдээллийн удирдах захирал, тухайн үеийн АНУ-ын Олон нийттэй харилцах албаны даргаар ажиллаж байсан. 

Иерусалим дахь АНУ-ын Ерөнхий консулын газар, хэвлэлийн дэд атташе, дараа нь БНХАУ-ын Бээжин дэх АНУ-ын Элчин сайдын яамны хэвлэлийн төлөөлөгч. Буанган мөн Төрийн департаментын Гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга нарын газарт ажилтнаар ажиллаж байсан бөгөөд Францын Парис, Зааны ясан эргийн Абижан хотод мөн томилолтоор ажиллаж байжээ.

2022 оны 4-р сарын 22-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жо Байден түүнийг АНУ-аас Монгол Улсад суух ээлжит Элчин сайдаар томилох хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдсэн байна. 2022 оны 4-р сарын 25-нд түүний нэрийг дэвшүүлж Сенатад илгээсэн байна. 2022 оны 7-р сарын 13-ны өдөр Сенатын Гадаад харилцааны хороонд түүний нэрийг дэвшүүлэх хэлэлцүүлгийг хийжээ. Тус хороо 2022 оны 7-р сарын 19-ний өдөр Сенатын танхимд түүний нэрийг дэвшүүлснийг нааштай байгаагаа мэдээлсэн ажээ. 2022 оны 8-р сарын 5-ны өдөр Сенатын гишүүдийн бүрэн бүрэлдэхүүнээр түүний нэрийг дэвшүүлснийг баталжээ. 

Р.Буанган АНУ-ын Төрийн департаментаас олон удаа шагнал хүртсэн байна.

Тэрээр Хятад, франц, испани хэлтэй.

## Цаашид үзэх 
* Монгол-Америкийн харилцаа
Гуравдагч хөршийн бодлого

**Гуравдагч хөршийн бодлого** нь Монгол Улсын гадаад бодлогын нэгэн илэрхийлэл бөгөөд ОХУ, БНХАУ улсаас бусад хөгжингүй улс орнуудтай түншлэлийн харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх бодлого.

Улсын Их Хурлын 2011 оны 2 дугаар сарын 10-ны өдрийн тогтоолоор шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын *Гадаад бодлогын үзэл баримтлал*д Монгол Улсын улс төрийн гадаад бодлогын нэг хэсэг нь “АНУ, Япон, Европын холбоо, Энэтхэг, БНСУ, Турк зэрэг өрнө, дорнын улс, холбоотой “гуравдагч хөрш”-ийн бодлогын хүрээнд түншлэлийн харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх” гэж заасан байдаг.

## Гуравдагч хөрш 
ОХУ, БНХАУ-аас бусад түншлэлийн харилцаатай улс орнууд

## Цаашид үзэх 
* Монгол-Оросын харилцаа
* Монгол—Хятадын харилцаа

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын гадаад бодлого
Отгонбаярын Энэрэл

**Отгонбаярын Энэрэл** (English: Enerel Otgonbayar; born 11 December 1989) нь бизнес эрхлэгч, эрхзүйч, хувийн стилист эмэгтэй юм. Тэрээр "Эновстайл" ХХК (INNOVSTYLE LLC)-ийн үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирал, Төслийн менежментийн зөвлөх, "INNOV style" сэтгүүлийн ерөнхий редактор, "Хувийн стилист", "Female Hustlerz" номын зохиогч, хувцас загварын зах зээлийн томоохон төлөөл, манлайлагч бизнес хатагтай нарын нэг юм.
## Ерөнхий мэдээлэл 
О. Энэрэл 1989 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. 

## Боловсрол 
Тэрээр Английн Вэбстер Их сургуулийг Маркетинг менежмент, Монгол Улсын Их Сургуулийг Эрхзүйч мэргэжлээр тус тус төгссөн. 

## Үйл ажиллагаа, туршлага 
2012 оноос хойш бизнесийн салбарт хөл тавьж эмэгтэйчүүдийн манлайллыг дэмжигч, НҮБ-ийн хөгжлийн хөтөлбөрийн хүүхдийн эрхийн төлөө хөтөлбөрийн дэмжигч, Харвардын Бизнесийн сургуулиас санаачлан хэрэгжүүлдэг HarvardManageMentor хөтөлбөрийн төгсөгч, Бизнесийн удирдлагын зөвлөгч, ESCP business school-ийн Эмэгтэйчүүдийн манлайлал хөтөлбөрийн төгсөгч, "Оюуны Ундраа Групп" ХХК-ийн Үл хөдлөх хөрөнгө хариуцсан захиралаар ажиллаж байсан туршлагатай.

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1989 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлал

**Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлал**- Монгол улсын Төрийн дээд байгууллага болох Улсын Их Хурлаас анх 1994 онд баталсан Монгол улсын Гадаад харилцаандаа баримтлах бодлогыг тодорхойлсон үндсэн баримт бичиг. 

Монгол Улсын гадаад бодлого нь Монгол Улсын Үндсэн хууль, Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалд тодорхойлон заасан үндэсний ашиг сонирхолд тулгуурлах бөгөөд тус улсын гадаад, дотоод нөхцөл байдал нь гадаад бодлогын зорилго, зарчим, чиглэлийг тодорхойлох үндэс болно гэж уг баримт бичигт заасан байна. 

1990 оноос өмнөх 70 жилийн хугацаанд Монгол улс ЗХУ-ыг түшиглэн түүний заавар удирдамжаар гадаад бодлогоо хэрэгжүүлж ирсэн юм. 1990 оны Үндэсний ардчилсан хувьсгалын дараа бүрэн утгаараа тусгаар тогтноод 1994 онд Монгол улс Гадаад бодлогын үзэл баримтлалаа боловсруулан Гадаад бодлогоо бие дааж хэрэгжүүлж эхэлсэн юм.

Монгол улс 20 орчим жил хэрэгжүүлж ирсэн Гадаад бодлогын үзэл баримтлалдаа бага зэргийн өөрчлөлт оруулж УИХ-ын 2011 оны 2-р сарын 10-ны өдрийн 10-р тогтоолоор шинэчлэн баталсан юм. 
2014 онд Гадаад бодлогын Үзэл баримталал баталсаны 20 жилийн ойд зориулж Эрдэм шинжилгээний хурал хийсэн.  

### Гадаад бодлогын зорилт: 
Монгол Улсын аюулгүй байдал, үндэсний язгуур ашиг сонирхлыг олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах нь гадаад бодлогын тэргүүлэх зорилт мөн. 

## Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын бүтэц 
Гадаад бодлогын үзэл баримтлал нь: 

1. Нийтлэг үндэслэл /1-9 зүйл/

2. Улс төрийн гадаад харилцааны бодлого /10-17, зүйл/

3. Эдийн засгийн гадаад харилцааны бодлого /18-21,10 зүйл/

4. Шинжлэх ухаан-технологийн гадаад харилцааны бодлого /22-23,6 зүйл/

5. Соёл, хүмүүнлэгийн гадаад харилцааны бодлого /24-25,5 зүйл/

6. Гадаад байгаа иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалах бодлого /26-27,8 зүйл/

7. Гадаад сурталчилгаа, олон нийттэй харилцах бодлого /28-29,8/ зэрэг нийт 65 зүйл болон дэд зүйлээс бүрдэж байна.
Ангилал:Монголын гадаад бодлого
Колумбын аж үйлдвэр

Сүүлийн хэдэн арван жилд Колумбын аж үйлдвэрийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд (ДНБ) эзлэх хувь ихээхэн өөрчлөгдсөн. Дэлхийн банкны тоо баримтаас харахад 1965-1989 оны хооронд барилга, боловсруулах үйлдвэр, уул уурхай зэрэг аж үйлдвэрийн эзлэх хувь ДНБ-ий 27 хувиас 38 хувь болж өссөн байна. Гэсэн хэдий ч түүнээс хойш энэ хувь хэмжээ нэлээд буурч, 2007 онд ДНБ-ий 29 орчим хувь болж буурсан. Энэ загвар нь дундаж орлоготой орнуудын дундаж үзүүлэлт юм. [1]

Ангилал:Колумбийн аж үйлдвэр
Ангилал:Колумбийн эдийн засаг
Зепп Блаттер

**Йозеф (Зепп) Блаттер** (герман. Joseph «Sepp» Blatter; 1936 оны 3-р сарын 10-нд  Швейцарын Вале кантоны Фисп хотод төрсөн) 1998 онд ФИФА буюу Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбооны ерөнхийлөгчөөр анх сонгогдож 2002, 2007, 2011 болон 2015 улиран сонгогдож байсан. 2015 оны 6-р сарын 2-нд ФИФА-г тойрсон авилгын асуудлаас үүдэн өөрөө албан тушаалаа орхиж буйгаа зарласан.

2016 оны 2-р сарын 26-нд Блаттерын оронд ФИФА-гийн Ерөнхийлөгчөөр Жанни Инфантино сонгогдсон байна. 

## Намтар 
Йозеф Блаттер 1936 оны 3-р сарын 10-нд Швейцарийн Фисп хотод автомашины механикчийн гэр бүлд төржээ. Тэрээр Висп хотод бага сургуульд сурсан. 1954 онд сургуулиа төгсөөд Лозаннагийн их сургуулийн Бизнес, эдийн засгийн факультетэд (HEC) элсэн орж 1958 онд төгссөн. Их сургуульд сурч байхдаа орон нутгийн сонинд спортын тайлбарлагч, сэтгүүлчээр ажиллаж байсан. Швейцарийн спортын сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн болсон. 1948-1971 онд тэрээр Швейцарийн сонирхогчдын хөлбөмбөгийн клубуудын нэгэнд тоглож байсан. 1962 онд тэрээр Швейцарийн аялал жуулчлалын компанид ажлын гараагаа эхлүүлсэн байна. 1964 онд Швейцарийн мөсөн дээрх Хоккейн холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга болсон.

1975 онд ФИФА-гийн техникийн захирал болсон. 1981 онд түүнийг тус байгууллагын ерөнхийлөгч Жоао Авеланж Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд томилсон. 1998 онд ФИФА-гийн ерөнхийлөгчийн төлөөх сонгуульд тэрээр УЕФА-гийн ерөнхийлөгч Ленарт Йоханссонтой өрсөлдөж ялалт байгуулжээ. 1999 онд Олон улсын олимпын хорооны гишүүнээр элсэж, 2015 он хүртэл гишүүнээр ажилласан. 

2021 оны гуравдугаар сарын 24-нд Йозеф Блаттер ФИФА-гийн ёс зүйн дүрмийг зөрчсөний улмаас 6 жил 8 сараар эрхээ хасуулсан тухай тус холбооны албан ёсны сайтад мэдээлжээ. Блаттерийн өмнөх хөлбөмбөгийн хориг хараахан цуцлагдаагүй байгаа тул шинэ түдгэлзүүлэлт нь өмнөх түдгэлзүүлсэн хугацаа дууссаны дараа буюу 2021 оны 10-р сарын 8-ны өдрөөс эхлэн хүчин төгөлдөр болсон байна. Үүнээс гадна Блаттерыг 1 сая швейцар франкаар торгожээ.

Ангилал:1936 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Швейцарчууд
Ангилал:Вале кантоны хүн
Ангилал:Швейцарын спортын тэргүүн
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (2-р зэрэг)
Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Холбооны Германы Их Гавьяаны Загалмай одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны их мөнгөн хүндэт тэмдгийн шагналтан
Ангилал:Бернардо О’Хиггинсийн одон шагналтан
Ангилал:Алауитын Сэнтий одон шагналтан
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:ФИФА-гийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Олон улсын олимпын хорооны гишүүн
Алтан тариа

**Алтан тариа** нь 1959 онд гурилын үйлдвэр болж анх байгуулагдсан Монголын хүнс үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж.

## Түүхийн замнал
1959 онд ЗХУ-ын хөрөнгөөр хоногт 110 тн улаан буудай тээрэмдэх, нэг удаад 16.0 мянган тн үр тариа хадгалах хүчин чадалтай элеватор байгуулагдсан.

1964 онд 1-р элеваторт өргөтгөл хийж 32.0 мянган тн буудай хадгалах хүчин чадалтай болсон.

1975 онд Тээрмийн цехэд өргөтгөл хийгдэж хоногт 180 тн буудай тээрэмдэж, боловсруулах хүчин чадалтай болсон.

1986 онд 36.0 мянган тн буудай хадгалах хүчин чадалтай 2-р элеватор байгуулагдсан.

1992 онд Yүсгэн байгуулагчдын хурлаар 51%-ийн төрийн оролцоотой “Алтан тариа” Хувьцаат Компани болсон.

1997 онд - Төрийн эзэмшлийн 51%-ийн хувьцааг хувийн хэвшлийн компани худалдан авч бүрэн хувьчлагдсан. - Тээрмийн цехэд гурилын 1 килограммын савалгааны шугамыг ашиглалтанд оруулсан.

1998 онд - Тээрмийн цехэд гурилыг 25 килограммаар савлах тоног төхөөрөмжүүдийг суурилуулж ашиглалтанд оруулсан. - Тээрмийн цехийн тариа цэвэрлэх хэсгийн тоног төхөөрөмжийг бүрэн шинэчилсэн.

2001 онд - Тариа хадгалах цехэд SVZ80 маркийн 2 ширхэг электрон пүүг суурилуулж, ашиглалтанд оруулсан. - Хоногт 10 тн гоймон үйлдвэрлэх хүчин чадалтай үйлдвэр ашиглалтанд оруулсан. - Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн хурлаар Хязгаарлагдмал Хариуцлагатай Компани болсон.

2002 онд Тээрмийн цехэд техник, технологийн бүрэн шинэчлэлт хийж компьютерийн бүрэн автомат удирдлаганд оруулсан. Ингэснээр хоногт 300 тн буудай тээрэмдэх хүчин чадалтай болсон.

2003 онд Тээрмийн цехэд BPU-V5 маркийн нэг болон хоёр килограммаар цаасан уутанд савлах, гоймонгийн цехэд гялгар уутанд савлах савалгааны шинэ тоног төхөөрөмжүүдийг ашиглалтанд оруулсан.

2004 онд Компанийн хэмжээнд компьютерийн нэгдсэн дотоод сүлжээгээр харилцах болсон. Бүтээгдэхүүний шинэ нэр төрлийг бий болгож, уут сав баглаа боодлын шинэчлэлт хийж эхэлсэн.

## Эшлэл
## Гадаад холбоос
* www.altantaria.mn
Алажа Хююк

**Алажа Хююк** () нь Туркт байдаг Анатолийн эртний дурсгалт газар. Эртний Хиттитийн нийслэлээс зүүн хойшоо оршино. 20 дугаар зууны эхээр Хиттитийн барилгын туурь үлдэгдэл олдсон ба түүний доор МЭӨ 2500 оны үеийн хааны бунхан олдсон. Зэс зэвсгийн үеийн эрдэнэсийн зүйлс, аяга олдож байв. Бичиг үсэг үүсэхээс өмнөх үеийн оршин суугчдын үндэс угсааг тогтоогоогүй боловч хиттитүүдээс өмнө Энэтхэг-Европ бус угсаатан нутаглаж байсан гэж таамагладаг.

## Эшлэл
Ангилал:Туркийн археологийн олдворт газар
Эбилүнь

**Эбилүнь** (манж:, галиг: ebilun; хятад: 遏必隆; пиньинь: *Èbìlóng*) (?-1673) бол Манж Дайчин гүрний төрийн түшмэл, 1661-1667 оны хооронд төр баригч дөрвөн сайдын нэг. Манжийн Ниохуру овгийн хүн.  

## Намтар 
Эбилүнь нь хөвөөт шар хошуунд багтдаг ниохуру овгоос гаралтай. Тэр бол Нурхач хааны жанжин Эйдугийн 16 хүүхдийн хамгийн отгон нь юм. Мөн Эбилүний ээж нь Нурхач хааны хоёр дахь охин Хошой гүнж Мукушэн юм. Тиймээс Эбилүнь нь манжийн хаад ноёдтой ойр төрлийн холбоотой нэгэн байсан. 

1643 онд Абатай чин ванг дагаж Мин улсын хэд хэдэн хот руу дайрч эзлэв. 1644-1646 онд Чин гүрний арми Мин улсыг байлдан дагуулах үед Эбилүнь Лэкдэхүний удирдлаган доор Мин улсын жанжин Хэ Тэнжяогийн эсрэг байлдан устгаж, Хубэй мужийг түвшитгэв. 1643 оноос хойш Доргон Хоогэ чин ван хоёрын хаан ширээний төлөөх далд тэмцэл үргэлжилсээр 1648 онд Доргон болон түүний талын фракц Хоогэ чин ваныг хуйвалдаан хийхийг завдсан хэрэгт ял тулгаж шоронд хорьж, түүний талыг баримтласан ноёдын хамтаар цаазлан, зайлуулсны дотор Эбилүнийг баривчлан цаазлах гэж байсан ч, ялыг сулруулж, эд хөрөнгө, албан тушаалыг хурааж яллан шийтгэжээ. 1650 онд Доргон чин ван өөд болсны дараа Эбилүнийг цагаатгаж, эрх мэдлийг нь сэргээжээ. 1661 онд Эеэр засагч хаан таалал төгсөхийн өмнө  Эбилүнь, Сонин, Суксаха, Обой нарын дөрвөн манж сайдыг Энх амгалан хааныг нас биед хүрэх хүртэл төр барих дөрвөн сайдаар томилжээ. 

Төр баригч сайд нарын нэг Сонин сайд 1667 онд өөд болсны дараа Обой, Эбилүнь нар нийлж хуйвалдан Суксахад хэрэг тулгаж, цаазлуулжээ. 1667 онд Энх амгалан хааны зарлигаар түүнд тэргүүн дэсийн гүн цол, улсын тайшаар өргөмжлөв. 

1669 онд Обой сайдыг баривчлан, цаазаар авсны дараа Кан чин ван Гиеэсү тэргүүтэй ноёд Эбилүньд 12 заалт бүхий ял тулгаж, цаазаар авахыг шаардсан ч түүний ялыг багасгаж, зэрэг хэргэмийг нь бууруулжээ. 1673 оны өвөл 12 сард өвчнөөр нас барсан.   

## Гэр бүл 
**Эцэг эх:**

* Эцэг: Эйду (額亦都) (1562 –1621) 
* Эх: Хошой гүнж Мукушэн (和碩公主 穆庫什): Нурхачийн 4-р гэг

**Хатад эхнэрүүд:**

* Авааль эхнэр: Айсингиоро овгийн ахайтан (嫡妻 愛新覺羅氏)
* Хоёр дахь эхнэр: Айсингиоро овгийн ахайтан (继妻 愛新覺羅氏)
* Гутгаар ахайтан: Баяара овгийн ахайтан  (三继妻 巴雅拉氏): 7-р агь, 4-р гэгийг төрүүлсэн.
* Татвар эм: Сусугиоро овгийн ахайтан (侧室 舒舒觉罗氏): 2-р гэг Шяожаорэнь хатан, 3-р гэг Вэньши гүйфэй, 3-р агь Фака нарыг төрүүлсэн.

* Татвар эм: Угсаа гарал тодорхойгүй.

**Хөвгүүд**

# 1-р агь Сайлинь (塞林): хааны ордны гутгаар дэсийн хиа 
# 2-р агь. Нэр тодорхойгүй
# 3-р агь Фака (法喀) (1664 - 1713): тэргүүн дэсийн гүн 
# 4-р агь Яньжу (颜珠) (?-1665): хааны ордны тэргүүн дэсийн хиа
# 5-р агь Фубао (富保) (?-1678): хааны ордны дэд дэсийн хиа 
# 6-р агь Иньдэ (尹德): тэргүүн дэсийн гүн
# 7-р агь Алинга (阿靈阿) (1670–1716): тэргүүн дэсийн гүн

**Охид**

# 1-р гэг: Баарин хошууны Шажин вантай гэрлэсэн. 
# 2-р гэг Шяожаорэнь хатан (孝昭仁皇后) (1653 – 1678): Энх амгалан хааны их хатан
# 3-р гэг Вэньши гүйфэй (溫僖貴妃) (? - 1694): Энх амгалан хааны татвар эм
# 4-р гэг (?-1725): Айсингиоро овгийн цюэхоу гүн Гаосайгийн хөвгүүн туслагч гүн Юньшэнтэй (辅国公云升) гэрлэсэн.
# 5-р гэг: тэргүүн дэсийн жинхэнэ түшмэл Аюуштай гэрлэсэн.

Ангилал:1673 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Козловын атигдаахай

**Козловын атигдаахай** буюу *Salpingotus Kozlovi* нь Монгол орны говь, цөлийн бүсэнд алаг цоог тархсан ховор мэрэгч.

## Тархац
Дорноговь, Алтайн өмнөх говь, Өмнөговиор Козловын атигдаахай тархан амьдардаг. Ареалын үндсэн хэсэг нь Манай улсын нутагт байдаг Төв Азийн уугуул зүйл, ховор амьтан юм. Байрших нутаг, түүний одоогийн байдал Элсэрхэг болон элсэн хөрст говь, элсэн дов, манхнаар нутаглана. Байгаль дахь тоо, нягтшил, өрсөлдөгч, дайсан, өвчин хувьд манай оронд судалгаа хийгдээгүй, тодорхой мэдээ байхгүй. Мөн үржил, биологийн онцлогийн талаар Монголд мэдээ байхгүй байна.

## Эшлэл
* Эх сурвалж: “БНМАУ-ын Улаан ном” 1987 он, хуудас 23

Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Сумалагу

**Сумалагу** (хятадаар: 苏麻喇姑; пиньинь: Sūmálàgū; монголоор: Sumal) (1615 – 1705) буюу Сумала нь Манж Чин гүрний Бумбутай хатны шадар туслах, Эеэр засагч хаан, Энх амгалан хаан, лү чин ван Юньтао нарын өрлөг эх, сурган хүмүүжүүлэгч юм. Монголын Хорчин аймгийн хүн. 

## Товч намтар 
Сумал гэдэг нь монгол хэлээр ноосоор нэхсэн тариа будаа агуулах өрмөг уутыг хэлдэг бөгөөд, манж хэлэнд Сумала гэж бичих хэдий ч утга нь ижилхэн байдаг. Харин гу (姑) гэдэг нь хятадаар настай эмэгтэй хүнийг дуудах авгайлах үг. Нийлүүлж хэлбэл Сумала эгч гэсэн үг юм.

Сумала нь хорчин аймгаас Бумбутай хатныг дагаж манжийн хааны ордны авхай болж ирээд хатны ойрын шадар туслах нь болжээ. 1636 онд Дээд эрдэмт хааны зарлигаар манжийн хаад ноёд, хатдын хувцас малгай, тэдгээрийн хээ чимэглэлийг урлахад Сумала оролцжээ. Тэрээр Эеэр засагч хаан, Энх амгалан хааныг өсгөн хүмүүжүүлэн, улмаар 1687 онд Бумбутай хатныг өөд болсны дараа Энх амгалан хааны 12-р агь Юньтаог төрснөөс нь хойш өсгөн хүмүүжүүлж, нас барах хүртлээ амьдарч байсан. Сумала нь Чин гүрний түүхэнд хааны угсааных биш хэрнээ гэгэ цол хүртсэн цөөхөн эмэгтэйчүүдийн нэг юм. Учир нь гэгэ цолыг зөвхөн манжийн хааны охид гүнж нар хэрэглэж байсан. 1705 онд 90 настайдаа өөд болоход нь Чингийн зүүн бунханд татвар эмийн ёсоор оршуулсан нь тэрээр хааны гэр бүлд онцгой байр суурь эзэлж байсныг харж болно. 

## Кино урлагт дүрсэлсэн нь 
## Эшлэл 
Ангилал:1615 онд төрсөн
Ангилал:1705 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Ангилал:Чин улсын хүн
Ангилал:Өвөр Монголын хүн
Шинэ хөгжим

"Шинэ хөгжим" (гер. Neue Musik, фр. nouvelle musique) — германы шүүмжлэгч Паул Беккерийн 1919 оны үед хэрэглэж байсан хэллэг. Санаа нь XX зууны академик хөгжмийн шинэчлэгч ханлагуудыг нэгтгэн тодорхойлсон хэллэг байв. 

"Шинэ хөгжим" хэмээх хэллэг нь ямар нэгэн тодорхойлолт хэв маягийг илэрхийлэхгүй бөгөөд сонгодог болон романтизмын хөгжмийн хэлбэрээс татгалзаж хөгжмийн илэрхийлэл дүрслэлийн шинэ хэв маягийг дуурьслын, аялгууны, хэмнэлийн, найрал хөгжмийн бичлэгийн төвшинд өөрчлөх зорилгыг агуулсан байдаг.
Ангилал:Хөгжмийн түүх
Цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэл

**Цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэл** гэдэг нь аль нэг төрлийн эрчим хүчийг цахилгаан болгон хувиргах үйл ажиллагаа бөгөөд хэрэглэгчдийг цахилгаанаар хангах үйл ажиллагааны эхний шат болно. Дараа дараагийн шат болох  цахилгаан эрчим хүчийг дамжуулах, цахилгаан эрчим хүчийг түгээх үйл ажиллагааг эрчим хүчний байгууллагууд гүйцэтгэнэ. 

Цахилгааныг үйлдвэрлэхдээ ихэвчлэн түлшийг шатааж түүний эрчим хүчээр ажиллах анхдагч хөдөлгүүр бүхий цахилгаан механик тоноглол болох генератораар үйлдвэрлэн гаргахаас гадна урсгал ус, салхины кинетик энерги, нарны зай ашиглах гэх мэт сэргээгдэх эрчим хүч ашигладаг.

## Түүх 
Хувьсах гүйдлийн цахилгаан дамжуулах шугамуудаар цахилгааныг бага өртгөөр алс хол дамжуулан трансформатороор хүчдлийг нь өсгөж, бууруулах ашиглах боломж бүрдсэн үеээс цахилгааныг төвлөрсөн байдлаар үйлдвэрлэх болсон байна. Харин хамгийн анхны цахилгаан станцууд ус, нүүрсэнд тулгуурлан ажилладаг байсан бол орчин үед нүүрс, цөм, байгалийн хий, гидро цахилгаан, шатахууны эрчим хүчийг ашиглахаас гадна нарны, далайн таталтын, газрын гүний дулааны эрчим хүчийг тодорхой хэмжээгээр ашиглаж байна.

## Үйлдвэрлэх аргууд 
 Каттеном дахь цөмийн цахилгаан станц]]

Цахилгаан генераторт холбосон турбинээр ихэнх цахилгаан эрчим хүчийг үйлдвэрлэдэг. Турбиныг энергийн зөөгч гэж нэрлэх хий, шингэний хүчээр эргүүлнэ.Голлон хэрэглэгддэг хий, шингэний тоонд:

* Уур - Цөмийн хуваагдал юмуу түлшний шаталтын үр дүнд усыг буцалгаж уур гаргана. Орчин үеийн зарим цахилгаан станцууд нарны гэрлийг цуглуулж дээрхи зорилгоор ашиглана.

* Ус - Усан цахилгаан станцын даланд цуглуулсан юмуу далайн таталтын усны урсгалаар турбины далбааг эргүүлнэ.

* Салхи - Ихэнх салхин турбин байгалийн салхиар ажилладаг.

* Халуун хий - Байгалийн хий юм уу тосыг шатаахад үүссэн хийгээр турбиныг эргүүлнэ.

### Дотоод шаталтын хөдөлгүүр ашиглах 
Бага чадлын цахилгаан генераторууд ихэвчлэн дизель, био хий болон байгалийн хийгээр ажилладаг дотоод шаталтын хөдөлгүүрээс эргэлт авч ажилладаг. Нам хүчдлийн нөөцийн генераторууд голдуу дизель хөдөлгүүрээр ажиллана.

### Нарны зай 
Дээр дурдсан нарны гэрэл цуглуулагчаас ялгаатай нь нарны зай нарны гэрлийг шууд цахилгаан болгоно. Хэдийгээр нарны гэрэл элбэг, үнэгүй байдаг боловч нарны батарейн өртгөөс хамаараад нарнаас цахилгаан гаргаж авах нь механик аргаас илүү үнэтэй хэвээрээ байдаг

### Бусад аргууд 
Салхиар ажилладаг турбинуудыг цахилгаан гаргах бусад аргуудтай хослуулан ашиглавал найдвартай үүсгүүр болж чадна.

Хагас дамжуулагч материал ашиглах явдал зөөврийн цахилгаан хэрэгслүүдийн хувьд сонирхол татах арга болж байгаа.

Цахилгаан химийн аргаар цахилгаан эрчим хүч гаргаж авах явдал хөдөлгөөнт, зөөвийн тоног төхөөрөмжүүдэд ач холбогдол ихтэй арга болно.

## Үйлдвэрлэгчид 
2005 оны байдлаар АНУ дэлхийн цахилгаан эрчим хүчний 25 хувийг гаргаснаараа хамгийн том үйлдвэрлэгч хэвээрээ байгаа бөгөөд араас нь Хятад, Япон, Орос орно.

## Эшлэл 

Ангилал:Цахилгаан
Ангилал:Цахилгаан эрчим хүчний техник
Ангилал:Цахилгааны инженерчлэл
Мазаалай (хиймэл дагуул)

**Мазаалай** нь КубСат хэлбэрийн, Монголоос гаргасан анхны хиймэл дагуул. 2017 оны 6 сарын 3-нд SpaceX компанийн Олон Улсын Сансрын Станц руух CRS-11 нислэгээр хөөргөсөн бөгөөд 2017 оны 7 сарын 7-нд Сансрын Станцын робот гараар шидэгдэж, дэлхийн тойрог замд оржээ. Зураг авах, дуу авиа явуулах функцтэй байсан ба төслийн гол зорилго нь GPS, агаарын нягтын хэмжилт, сансрын туяаны чиглэлээр туршилт хийх байв. 2019 оны 5 сарын 11-нд дэлхий рүү буцаж унаснаар төсөл дуусчээ.

Мазаалай хиймэл дагуулыг Монгол Улсын Их Сургуулийн гурван судлаач Японы Кюүшүгийн Технологийн Их Сургуулийн хамтын ажиллагааны хөтөлбөрийн дагуу Япон, Гана, Нигери, Бангладешийн судлаачидтай хамтарч бүтээжээ.

Хэдийгээр 2017 оны эхээр "Мазаалай"-гаас өмнө *MongolSat-1* хэмээх хиймэл дагуул хөөрсөн нь хэвлэл мэдээгээр "Монголын анхны хиймэл дагуул" гэж нийтлэгдсэн ч энэ нь монголчуудын оролцоогүй, брэндингийн нэршил байсан билээ.

Ангилал:Хиймэл дагуул
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургууль
Ангилал:2017 он
Мичиган нуур

**Мичиган** **нуур** буюу Мишиген (англ. Lake Michigan [ˈleɪkˈmɪʃɨɡən]) гэж дууддаг АНУ-ын умард хэсэгт орших цэвэр устай Умард Америкийн Их нууруудын нэг нуур.

Мичиган нуур 58 016 км² (зэргэлдээ Гурон нуурнаас арай бага) талбай эзэлдэг, урт нь 517 км, хамгийн өргөн хэсэг нь 190 км. Далайн түвшингээс  176,42 м (Гурон нууртай адил) өндөрт байдаг бөгөөд гүн нь 281 метр ажээ.

Жилийн 4 сард мөсөн бүрхүүлтэй байдаг. Бивер, умард Маниту, өмнөд Маниту зэрэг хэд хэдэн аралтай. Манисти, Маскигон, Гранд-Ривер, Каламазу, Меномини зэрэг жижиг голууд Мичиган нуурт зутагдаг.

Ангилал:АНУ-ын нуур
Свен Хедин

Свен Андерс Хедин (швед хэлээр Sven Anders Hedin; 1865.02.19 онд Стокгольм хотод төрсөн. 1952.11.26 тус хотод нас барсан.) Шведийн газарзүйч, топографич, судлаач, гэрэл зурагчин, аялал жуулчлалын зохиолч, өөрийн бүтээлийн зураач байсан. Тэрээр Төв Ази руу хийсэн дөрвөн экспедицийн үеэр Транс Гималайг баруунд алдаршуулж, Брахмапутра, Индус, Сутлеж мөрний эх үүсвэрийг тогтоожээ. Тэрээр мөн Лоп Нур нуур, Таримын сав газрын элсэн цөл дэх хотуудын үлдэгдэл, булшны газар, Хятадын цагаан хэрэм зэргийг зурагласан. Хедин "Från pol till pol" номондоо 1880-аад оны сүүлээс 1900-аад оны эхэн үеийн Ази, Европоор аялсан тухайгаа дүрсэлсэн байдаг. Хэдин аялж байхдаа Монгол, Турк, Кавказ, Тегеран, Ирак, Киргизийн ард түмний газар нутаг, Монгол, Оросын Алс Дорнод, Энэтхэг, Хятад, Япон зэрэг орноор айлчилжээ. Түүний Дундад Азийн газрын зураг нь нас барсны дараа хэвлэгдсэн.

Ангилал:1865 онд төрсөн
Ангилал:1952 онд өнгөрсөн
Ангилал:Шведүүд
Монголын Зохиолчдын Эвлэл

**Монголын Зохиолчдын эвлэлийн Хороо** 1929 оны 1-р сарын 9-ний өдөр ”Хувьсгалч зохиолч нарын бүлгэм" нэртэй анх байгуулагдсан байна.

## Түүх 
Их зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж, Сономбалжирын Буяннэмэх нарын 1920-иод оны шалгарсан 17 сэхээтэн цуглаж, анхны хурлаа хийж, ”Хувьсгалч зохиолч нарын бүлгэм"-ийг 1929 оны нэгдүгээр сарын 9-ний өдөр байгуулан зорилго, чиглэлээ тодорхойлж, зохиолчдын бүлгэмийн удирдах зөвлөлийг байгуулан тэргүүлэгчдийг сонгон баталснаар жил бүрийн энэ өдрийг “Монголын зохиолчдын өдөр” болгон тэмдэглэж ирсэн уламжлалтай. 

Монголын зохиолчид нэгдэж байгууллагаа байгуулсан 1929 ондоо багтааж, “Уран үгсийн чуулган” цоморлигийг 15 хүний 36 зохиолыг оруулж анх хэвлүүлж гаргасан нь утга зохиол, урлаг, соёлын түүхэнд цоо шинэ тэмдэглэлт үйл явдал болж байжээ. 

Монголын зохиолчдын түүхт 90 жилийн ойгоор төрөөс Монголын Зохиолчдын эвлэлийг Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнасан юм. Монголын зохиолчдын байгууллага үүсэн байгуулагдсаны түүхт 92 жилийн ойн энэ онд зохиолчдын байгууллагыг олон жил удирдаж ирсэн, ХХ зууны манлай эмэгтэй зүтгэлтэн, Төрийн шагналт зохиолч С.Удвалын 100 жилийн ой болох юм. Мөн Монголын Зохиолчдын эвлэлийн даргаар ажиллаж байсан их зохиолч С.Буяннэмэх болон зохиолч Д.Намдаг нарын мэндэлсний 100 жилийн ой тохионо. 

## Үе үеийн удирдлага 
Монголын Зохиолчдын Эвлэлийг  

* 1929 оноос 1933 онд Мөрдэндэвийн Ядамсүрэн, 
* 1934-1935 онд Сономбалжирын Буяннэмэх, 
* 1936-1937 онд Т.Сэнгэдорж, 
* 1938-1942 онд Т.Дэнчингунгаа, 
* 1943, 1954 онд Цэндийн Дамдинсүрэн, 
* 1947-1948 онд Шадавын Лувсанвандан, 
* 1948-1952 онд Шагдаржавын Нацагдорж, 
* 1953 онд Лувсандоржийн Тойв, 
* 1955 онд Баярын Жаргалсайхан, 
* 1956-1959 онд Дашзэвэгийн Сэнгээ, 
* 1961-1974 онд Сономын Удвал, 
* 1974-1975 онд Лодонгийн Түдэв, 
* 1977-1990 онд Дожоогийн Цэдэв, 
* 1990-1992 онд Дүгэржавын Маам, 
* 1992-1993 онд Бавуугийн Лхагвасүрэн, 
* 1993-1997 онд Долгорын Нямаа, 
* 1997-2001 онд П.Баярсайхан /Д.Төрбат/, 
* 2001-2008 онд Ц.Энхбат,  
* 2009-2012 онд Х.Чилаажав, 
* 2012-2015 онд Ц.Буянзаяа, 
* 2017 онд А.Эрдэнэ-Очир, 
* 2018 онд Долгорын Цэнджав, 
* 2019 оноос Баярхүүгийн Ичинхорлоо нар удирдаж иржээ. 

Монголын Зохиолчдын Эвлэл үүсэн бий болсон цагаас хойш Монголын олон зуун зохиолч тус байгууллагын гишүүнээр элсэж, амьдрал уран бүтээлээ холбосон байдаг. Монголын Зохиолчдын эвлэлийн ойн хүрээнд МЗЭ-ийн удирдлага их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөнд цэцэг өргөн хүндэтгэл үзүүлдэг уламжлалтай. Мөн жил бүр “Алтан Өд” оны шилдэг бүтээл шалгаруулах ёслолыг уламжлал болгон зохион байгуулдаг байна.
Ангилал:1929 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын урчуудын эвлэл
Монгол Улсын иргэдэд тавигдах визний шаардлага

]]
Дэлхийн бусад орнуудаас **Монгол Улсын иргэдэд тавигдах визний шаардлагын** дагуу иргэд тухайн улсын визгүй болон виз авч зорчино.

2024 оны байдлаар Монгол Улсын иргэд дэлхийн 64 улс, нутаг дэвсгэрт визгүй зорчих буюу хил дээр нь виз шууд авах боломжтой — үүнийг дэлхийн улс орнуудын бусад паспорттой харьцуулахад аяллын эрх чөлөөгөөрөө 80-р байрт орж байна.

Монгол Улсын ГХЯ-ны Консулын газраас асууж эцэслэн тодруулах шаардлагатай.

## Газрын зураг 
## Улсуудын жагсаалт 
## Маргаантай газар нутгуудад 
## Визнээс бусад шаардлага 
* Паспортондоо хоосон хуудастай байх - ихэнх улс орнууд нэгээс хоёр хоосон хуудастай байхыг шаарддаг.  Мөн паспортын дуусах хугацаа наад зах нь хил давах үед 6 сар хүчинтэй байх ёстой байдаг.
* Вакцинжуулалт

## Цаашид үзэх 
* Монгол Улсын визний бодлого
* Монгол Улсын паспорт

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын гадаад бодлого
Ангилал:Webarchive template wayback links
Ангилал:Аливаа улсын иргэдэд тавигдах визний шаардлага
Обой

**Обой** (манжаар: , Мөлендорфф: Oboi; хятадаар: 鳌拜; пиньинь: *Áobài*) (1610–1669) бол манжийн Чин гүрний эхэн үеийн цэргийн жанжин, улс төрч, төр баригч сайд байсан хүн юм.

## Намтар 
Обой нь манжийн Сувань Гувалгия овгийн хүн. Манжийн Хөвөөт шар хошуунд харъяалагдаж байсан. Түүний өвөө Солго нь 1588 онд Нурхачид дагаар орж, цэргийн албанд зүтгэж эхэлсэн. Обойгийн эцэг Үйчи нь ах Фиондон жанжны удирдлаган доор Мүгдэн хотын цэргийн түшмэлийн алба хашиж байсан. Обой нь 1634 онд манжийн их цэрэгт багтаж, Цахарыг дайлсан аянд гавъяа байгуулсан тул сумын занги болсон. 1637 онд Чин гүрний арми Чосонь улс руу хийсэн довтолгоонд стратегийн жижиг түшиц газар Пидао арлыг эзэлж, Мин улсын цэргийн хуаранг устгасан гавъяа байгуулсан тул **Батуру** (монголоор Баатар) цолыг хүртсэн. 1643 онд Дээд эрдэмт хаан өөд болсны дараа Хоогэ ханхүүг дэмжиж байснаас болж, Доргоны талын ноёдтой зөрчилдөж байсан. 

1644 онд Чин гүрний арми Ли Зичэнгийн удирдсан хятад цэргийг дайлж, олон гавъяа байгуулсан тул 1645 онд цэргийн жанжин болж, тушаал дэвшив. 1648 онд Хоогэ чин ван урвасан хэргээр цаазлуулсны дараа, тэрээр хэргэм зэргээ хураалгаж, шоронд орсон. 1650 онд Доргон үхсний дараа хэргэм зэргээ сэргээлгэжээ.   

1661 оны 2 сард Эеэр засагч хаан салхин цэцэг өвчнөөр өөд болох үедээ түүнийг Төрд туслагч сайд хэмээн өргөмжлөн, Энх амгалан хааныг 16 нас хүртэл туслан төрийн хэргийг шийдэх сайдын нэг болжээ. 1661-1669 оны хооронд Сонин, Эбилүнь, Суксаха нарын хамтаар төрд туслагч сайдын үүргийг хашиж байсан. 1667 онд дөрвөн сайдаас хамгийн хөгшин Сонин сайд өөд болсны дараа Обойгийн өрсөлдөгч Суксаха сайдыг урвасан хэргээр гүтгэж ялд унагаж цаазлуулав. 1667-1669 оны хооронд төрийн эрхэд дангаар ноёрхож байв. 1669 онд Энх амгалан хааны түүнийг гэнэдүүлэн баривчилж, цаазаар авчээ. 

1713 онд Энх амгалан хаан зарлиг буулгаж, Обойд өршөөл үзүүлэн, тэргүүн дэсийн нань (一等男) цолыг нэхэн шагнаж, үр удмыг нь цагаатгав. Найралт төв хааны үед Обойд тэргүүн зэргийн гүн (一等公) цол, Чао-у (超武) чимэг соёрхов. Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны зарлигаар эцэг хааныхаа Обойд олгосон зарлигийг цуцлан, өвөг Энх амгалан хааны зарлигийг хэвээр үлдээв.

## Гэр бүл 
Сувань Гувалгия овгийн ахлагч Солго нь 10 хөвгүүнтэй байсны 2 дахь нь Фиондон жанжин, 9 дэх хөвгүүн нь Обойгийн аав Үйчи юм. 

Солго нь дараах есөн хөвгүүнтэй. 

# Аду баян
# 1-р дэсийн гүн Фиондон: Нурхач хааны шилдэг таван жанжны нэг.
# Хурхачи баян
# Индахучи мэргэн
# Урхан
# Бабэн
# Лангэ
# Ярба
# Үйчи: Обой сайдын аав.
# Аньгайфиянгу

Обой нь Намуфу хэмээх ганц хөвгүүнтэй.  Намуфу нь Шуанфу, Далишань, Дафу гэх гурван хөвгүүнтэй байсан.

## Холбоотой хуудас 
* Суксаха
* Эбилүнь
* Сонин

Ангилал:1610 онд төрсөн
Ангилал:1669 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын жанжин
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Василий Шуйский

**Василий IV Иванович Шуйский** (1552 он орчим Доод Новгород хотод төрсөн- 1612 оны 9-р сарын 12-нд польшийн Гостынин хотод нас барсан) -1606-1610 онуудад Оросын хаан байсан. Шуйский овогтой Вангуудын удам. (Рюрикович овогтны суздалийн салааны удам). Хаан ширээнээс буугаад польшуудын хорионд байсан. 

Оросын хаан ширээнд байсан Рюрикович овогтны сүүлийн төлөөлөгч.

Оросын цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн Иван Андреевич Шуйский, Анна Фёдоровна нарын хүү болж төрсөн бөгөөд ах Андрей, дүү Дмитрий, Иван Пуговка нартай байжээ.

В.Шуйский 1606 оны 5-р сарын 17 (27)-нд "Москвагийн бослогыг" уриалан дуудаж, зохион байгуулсаны үр дүнд  6-р сарын 1 (11)-нд Новгород сүмийн хамба лам Исидор түүнийг хаан ширээнд залжээ.

Тэрээр эрх барих үеэрээ германы цэргийн онолч Леонгард Фронспергерын **«Kriegsbuch»**  («Цэрэг дайны ном») номыг орчуулах үүрэг өгч улмаар тэрхүү номон дээр суурилан 221 зүйл бүхий Орос улсын цэргийн шинэ Дүрмийг 1607 онд баталж байжээ. 1607 оны 3-р сард Думын хамт, "Соборын хууль" (орос. Соборное уложение) хэмээх хууль тогтоомж батласан байна. 

1609 оны 9-р сард польш-литвын хаан III Сигизмунд орос руу довтолж Смоленск хотын эзэлсэн байна. 

Василий IV Иоаннович Шуйский хааныг 1610 оны 7-р сарын 17 (27)-нд хотын болон орон нутгийн ноёд, угсаатнуудын хэсэг хаан ширээнээс  буулгаж хүчээр үсийг нь авч лам болгосон байна. Үүний дараа түүнийг польшийн гетман (цэргийн жанжин) Станислав Жолкевскийд дүү нарын хамт шилжүүлэн өгчээ. Польшууд түүнийг дүү нарынх нь хамт нутаг руугаа авч явж Варшавт Сигизмунд хаанд тангараг өргүүлжээ. 

Оросын хаан байсан тэрээр польшийн нийслэл Варшавын ойролцоох Гостыны цайзад хоригдож байхдаа 1612 оны 9-р сарын 12-нд нас барсан байна.  Сүүлд Оросын хаан Михаил Фёдоровичийн хүсэлтээр Василий Шуйскийгийн шарилийг польшууд оросуудад 1635 онд буцаан өгхөд нь шарилийг нь Москвагийн Кремль дахь Архангелийн сүмд оршуулжээ.

Ангилал:1552 онд төрсөн
Ангилал:1612 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Оросын царь
Ангилал:17-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Рюриковичууд
АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг

**АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг** (англи. United States Agency for International Development, USAID) - АНУ-ын гадаад орнуудад тусламж үзүүлдэг Холбооны хэмжээний Төрийн удирдах байгууллага. Агентлагийн дарга, орлогч нарыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Төрийн нарийн бичгийн даргатай зөвлөлдөж, Сенатын зөвшөөрсөнөөр томилдог журамтай. 

## Үйл ажиллагаа 
Тус агентлагийн Дүрэмд заасан үндсэн чиглэл бол хөгжиж буй орнуудын ардчиллыг дэмжих, мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор худалдаа, хөдөө аж ахуй, эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих бөгөөд эрүүл мэнд, хүмүүнлэгийн яаралтай тусламж үзүүлэх зэрэг юм. 

АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлагийн тухай хуульд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Кеннеди анх 1961 оны арваннэгдүгээр сард гарын үсэг зурж баталгаажуулсан байна. Ингэсэнээр АНУ-ын төрийн байгууллага анх удаагаа бусад орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд урт хугацааны тусламж үзүүлэхэд бүхэлдээ анхаарч, өмнө нь ажиллаж байсан хэд хэдэн байгууллагын чиг үүргийг нэгтгэж өгсөн юм. АНУ-ын холбооны төсвийн 1 орчим хувийг жил бүр энэ байгууллагын хөтөлбөрийг санхүүжүүлэхэд зориулдаг бөгөөд тус агентлаг Монголд болон дэлхийн ихэнх оронд өөрийн салбартай байна.

## Монгол дахь үйл ажиллагаа 
АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг ардчилсан хөгжлийг ахиулах, тогтвортой, хүртээмжтэй эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих, тусгаар тогтнол, бие даах чадварыг нь бэхжүүлэх чиглэлээр 30 гаруй жилийн турш Монгол Улстай хамтран ажиллаж ирсэн.

2020 онд АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлаг (USAID)-ийн 15 сая ам.долларийн буцалтгүй тусламжаар 2024 он хүртэл хэрэгжих “Жижиг дунд бизнесийн тогтвортой хөгжлийг сайжруулах, ил тод байдлыг нэмэгдүүлэх” хөтөлбөрийг эхлүүлсэн юм. 

2021 оны 9-р сард Монгол Улсын Засгийн газрын Коронавируст халдварын (КОВИД-19) цар тахлын эсрэг хийж буй хүчин чармайлтыг дэмжих зорилгоор эмнэлгийн ажилтнуудыг сургах, амьсгалын аппаратны тохирyyлга хийх зориулалт бүхий 4 сая гаруй ам. доллар (11 тэрбум төгрөг) -ын үнэтэй 50 ширхэг хиймэл уушиг хүлээлгэн өгөв.

ОУХА нь 1990-ээд оны эхэн үед Улаанбаатар хотын цахилгаан станцад яаралтай засвар хийснээс эхлэн өмнөх төвлөрсөн төлөвлөгөөт системээс зах зээлийн эдийн засгийн системд шилжих үед Монголын эрчим хүчний салбарыг дэмжиж тусламж үзүүлж ирсэн байна. 2022 онд Монгол Улсын эрчим хүчний засаглалыг хөгжүүлэх таван жилийн хугацаатай, 12 сая ам.долларын санхүүжилт бүхий хөтөлбөрийг эхлүүлжээ. 

1990 оноос хойш АНУ Монгол улсад нийт 600 гарэй сая ам.долларын буцалтгүй тусламж үзүүлжээ.
Ангилал:АНУ-ын төрийн байгууллага
Ангилал:АНУ-ын гадаад бодлого
Seryoja

**Цолмонгийн Мөнхбаяр** (1992 оны 4 сарын 27нд  Улаанбаатарт төрсөн) нь Монголын рэп дуучин юм. 

2007 оноос эхлэн Америкийн Нэгдсэн Улсад суралцахын хажуугаар хүсэл сонирхолдоо хөтлөгдөн хип хоп дуу, хөгжим туурвиж олон нийтэд танигдаж эхэлсэн. Түүнтэй бид анх 2015 онд “Чи нэг тийм” гэсэн уран бүтээлээр нь уулзаж байсан шүү дээ.  Мөн тухайн жил дуучин Укатай хамтарч гаргасан “Мангар” дуу нь үнэхээр өвөрмөц байж чадсан. Мэдээж “Адармаа”-г энд нэрлэхгүй өнгөрч яаж болох билээ.2011 онд **Seriouz** нэртэйгээр уран бүтээл туурвиж эхлэн, Мөрөөдөл нэртэй дуугаа цацсан. Мөн **Opozit** хамтлаг, реппер Dandii болон дуучин BX-тэй хамтарч **Pretty Lady** дууг хийсэн ба энэ нь энэ дуу нь сонсогчдод маш их хүрсэн. 2015 онд “Чи нэг тийм” гэсэн уран бүтээл гаргаж байсан. Мөн тухайн жил дуучин Укатай хамтарч гаргасан “Мангар” дуу нь олонд таалагдсан. .Хамгийн хандалт өндөртэй дуу нь “Адармаа” бөгөөд 9.4 сая үзэлттэй.Харин 2018 онд тэрбээр “Echo”, “Guilty” зэрэг уран бүтээл гаргажээ. “Echo” дуугаа гуравдугаар сарын 1-нд цацсан бөгөөд өндөр хандалт авч байв.

2018 онд урлагаас түр завсарлага авсан ч удалгүй 2021 онд Playtimes Festival д оролцон урлагтаа эргэн ирж шинээр уран бүтээлүүд туурвисан.Ийнхүү эргэн эрэлт хийж 2022 онд  “Амбуу”, “Эрмэгтэй”, “Мөнх гуниг”, “Талх” зэрэг шинэ дуунуудаа цацаж уран бүтээлийн олж омог дүүрэн яваа.Тэрбээр анхны цомог болох “Монхор Баатар” цомгоо 2022 онд гаргаж, фенүүддээ бэлэг барьсан юм. “Монгор баатар” цомог нь 20 гаруй дуутай.Түүний анхны бие даасан тоглолт 2022 оны 11 сарын 4-ний өдөр болсон.

## Бүтээл
### Студийн цомгууд
**Монхор Баатар* (2021)

## Цахим холбоос
*Seryoja
* 
* 

## Эх сурвалж
Ангилал:Монголын рэп дуучин
Ангилал:1992 онд төрсөн
Сүнрэвийн Ганбямба

**Сүнрэвийн Ганбямба** (1975 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) 2022 оны 11-р сарын 3-наас Монгол улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга, дэслэгч генерал. 

2021 оны 12-р сард Бригадын генерал, 2023 оны 7-р сард Хошууч генерал, 2025 оны 7-р сард Дэслэгч генерал  цол тус тус хүртсэн.
 
## Боловсрол 
1983-1993 онд Нийслэлийн 33-р дунд сургууль сурч төгссөн.

1993-1997 онд БХЯ-ны Цэргийн Их сургуулийн "Артиллерийн команд-тактик"-ийн мэргэжлээр суралцаж, цэргийн шинжлэх ухааны бакалавр зэрэгтэй төгссөн.

2003 онд Бүгд Найрамдах Турк Улсад 2003 онд “Энхийг сахиулах ажиллагааны анхан шатны дамжаа” дүүрэгсэн.

2006 онд “Батальоны захирагчийн дамжаа”.

2007-2009 онд Батлан хамгаалахын удирдлагын академид суралцаж "Стратеги-тактик, команд штаб" -ын мэргэжлээр магистр хамгаалсан. 

2014 онд Канад Улсад “Англи хэлний анхан шатны дамжаа”-г дүүргэжээ.

2017-2019 онд ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын академид "Төрийн цэргийн аюулгүй байдал" мэргэжлээр сурсан.

2021 оноос Үндэсний Батлан хамгаалахын Их сургуульд докторантурт сурч байна.

## Ажилласан байдал  
1997-2000 онд Зэвсэгт хүчний 120-р ангид салааны захирагч,

2000-2001 онд мөн 120-р ангид батарейн захирагч,

2001-2006 онд Батлан хамгаалахын Их сургуулийн Ахлагчийн сургуульд ротын захирагч,

2006-2007 онд Зэвсэгт хүчний 327-р ангид артилеррийн дарга,

2009-2012 онд Батлан хамгаалахын Удирдлагын Академийн Цэргийн стратегийн тэнхимд багш, ахлах багш.

2012-2013 онд БХЯ-нд тасгийн дарга, ахлах мэргэжилтэн.

2013-2017, 2019-2021 онд БХЯ-ны Стратегийн бодлого, төлөвлөлтийн газарт хэлтсийн дарга, газрын дарга.

2020 оноос Монгол улсын ЗХЖШ-ын нэгдүгээр орлогч дарга.

2022 оны 11-р сарын 3-наас Монгол улсын ЗХЖШ-ын даргын албан тушаалыг хашиж байна. 

### Ажиллагааны туршлага
2010-2011 онд Афганистан улсад явагдсан Энхийг дэмжих ажиллагаанд “Артиллерийн сургалтын хөдөлгөөнт багийн 11 дүгээр ээлж”-ийн Багийн захирагчаар үүрэг гүйцэтгэсэн.

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын дэслэгч генерал
Ангилал:Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Жанжин Штабын Дарга
Ангилал:1975 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Аураг орд

Эзэнт гүрний үеэс монголчууд хэд хэдэн нийслэлтэй байсан бөгөөд түлхүү Хархүрэм буюу Хар Хорумыг бид дурддаг. Тэрнээс өмнө Тэмүжинг Хамаг Монголын хаан ширээнд суух үеэс хөгжиж ирсэн Чингисийн Их Орд Ауруг хэмээх нийслэл байсныг бид төдийлэн мэддэггүй. Түүх сөхвөөс Чингис хаан 1220 онд их хуралдайгаар Их Монгол Улсын нийслэлийг Ауруг ордноос Хархорум хот руу шилжүүлэх шийдвэр гаргасан байдаг. Тэгэхээр энэ Ауруг хэмээх орд нь юуг өгүүлнэ вэ? Ауруг нь Чингис хааны дөрвөн ордны нэг бөгөөд анхны суурин хэлбэрийн нийслэл болон хөгжиж байсан хот юм. Чингис хааны ордуудаас хамгийн нэр хүндтэй орд байсан бөгөөд захирагдаж байсан улс орнуудаас албан татварт өргөсөн аливаа хүнс, эд агуурс барааг хадгалдаг байсан Их Монгол Улсын эрдэнэс, хөрөнгийн сан гэж хэлж болохуйц газар юм.

Мөн анхны нийслэл хэмээн олон судлаач нотлон хэлдэг. Эхэндээ нүүдэллэж байсан тус орд Хэрлэнгийн хөдөө аралд Аураг рашааны хойхно талд Рашаан дэрсний ухаа хэмээх газар суурьшиж 1189 оноос хойш 30 гаруй жилийн туршид онцгой байр суурийг эзэлж байсан ажээ. Их эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн “Монголын нууц товчоо”-г эртний Монгол хэлнээс орчин цагийн Монгол хэлнээ буулгаж хэвлүүлэхдээ өмнөтгөлд нь эртний Хөдөө арал, Ауруг ордын тухай онцгойлон тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Хэрлэнгийн хөдөө арал нь Хэрлэн мөрөн Хэнтий ханаас эх авч урсаад зүүн тийш эргэсэн их тохойд оршино. Зүүн талаараа Цэнхэрийн гол, хойд талаараа Ар цэнхэрийн ус / Сэнгүр горхи / - оор хязгаарлагдсан хээрийн бүс нутаг. Тус нутаг нь монгол төрийн голомт бөгөөд үе үеийн хаад энд хаан ширээнээ заларч, удаа дараа Их хуралдай чуулж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, хааны их орд, хожим хаадын онгон шүтээний төв удаан хугацаагаар төвлөрч байжээ.