open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Норман Рид

**Норман Рид** (, 1931 оны 8 сарын 13 – 1994 оны 5 сарын 22) нь Шинэ Зеландын хөнгөн атлетикч юм.

Англид төрж өссөн Рид 1953 онд Шинэ Зеландад шилжин суурьшсан аж.

Тэр 1956 оны Мельбурны олимпод оролцох Шинэ Зеландын багт анх багтаагүй байсан ч Австралид очиж, Австралийн АШТ-д түрүүлснээр олимпын багт багтжээ. Олимпод 50 км-ийн спорт алхааны төрөлд тэргүүлж алтан медаль хүртсэн байна.

Рид 4 жилийн дараа Ромын олимпод оролцож, 20 км-ийн спорт алхааны төрөлд 5-р байр эзэлсэн ч 50 км-ийн зайд уралдааны замаа дуусгаж чадсангүй.

Түүнчлэн 1966 оны Британийн Эзэнт Улс ба Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадам Ямайкын Кингстонд зохиогдоход 20 милийн спорт алхааны төрөлд хүрэл медаль хүртжээ.

Рид Вайкатогийн Пиронгиад болж байсан ахмадуудын дугуйн уралдааны үеэр зүрхний шигдээсээр нас нөгчсөн юм.

## Цахим холбоос 
* Шинэ Зеландын Олимпын Хорооны вэбсайт дахь хуудас

Ангилал:50 километрийн спорт алхааны олимпын аварга
Ангилал:Шинэ Зеландын спорт алхагч
Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын аварга
Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын оролцогч
Ангилал:1956 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1960 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Шинэ Зеландчууд
Ангилал:1931 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Хээрийн хавтгаалж

**Хээрийн хавтгаалж** (*Vanellus gregarius*) нь Хиазынхан овгийн ус гатлагч шувуу юм.

Тэд Орос , Монгол, Казахстаны өвсөрхөг задгай газар нутаглана. Газар үүрээ засаж 3-5 өндөг гаргадаг. Нүүдлийн шувуу тул Тажикистан, Узбекистан, Туркменистан, Афганистан, Армени, Иран, Ирак, Саудын Араб, Сири, Турк, Энэтхэг зэрэгт өвөлжинө. 

Хээрийн хавтгаалж дунд зэргийн хэмжээтэй, уртавтар хар хөл, богино хар хошуутай. Зуны улиралд нас бие гүйцсэн нь саарал нуруу, цээж, бараан хэвлийтэй байна. Толгойдоо судалтай, орой хэсэг болон нүдний орчимд хар зураастай.

## Цахим холбоос 
*BirdLife International Species Factsheet
*Oiseaux Photos

Ангилал:Хиазынхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ален Делон

**Але́н Дело́н** (франц. Alain Delon, бүтнээрээ **Ален Фабьен Морис Марсел Делон** Alain Fabien Maurice Marcel Delon, 1935 оны 11-р сарын 8-нд Парис хотын Со дүүрэгт төрсөн) нь Францын театр, киноны алдартай жүжигчин юм. 1960-1980 онуудад киноны секс од байсан. 

Эцэг - Фабьен Делон (1904-1977), Корсик, Итали гаралтай бөгөөд Амбаркадер гудамжны 3 дугаар байшинд байрлах "Режина" кино театрыг ажиллуулдаг байсан. Эх - Эдит Арнольд (1911-1995) - эм зүйч мэргэжилтэй, нөхрийнхөө кино театрт хянагчаар ажиллаж байсан. Эцэг эх нь салахад Ален гурван нас хүрээгүй байжээ. 

Ален 17 настайдаа онгоц туршагч-нисгэгч болохыг мөрөөддөг байжээ. Гэвч тэрээр Агаарын цэргийн хүчний яамтай холбогдоход Нислэгийн сургуулийн элсэлт тэр жил нь дууссан байжээ. Гэвч Францын армид элсэгчид хэрэгтэй байв. Санал болгож буй 200 мянган франкийн орлого нь залуу Аленд маш их санагдсан тул 1953 онд Парис дахь ажлаа орхиж, ирээдүйн жүжигчин Тэнгисийн цэргийн корпусын шүхэрчдийн эгнээнд орж, Энэтхэг-хятад дахь дайнд оролцсон байна. 

1953 онд цэргийн сургуульд суралцаж 1956 онд Вьетнамын Сайгонд очсон байна. 

1956 онд армиас халагдсаны дараа Ален армийн найзынхаа хамт эхлээд Марсельд очиж, армид олсон мөнгөө үрээд, дараа нь Парист буцаж ирэв. Залуучууд Пигалле хэмээх газар дахь хямдхан зочид буудалд өрөө хөлсөлжээ. Делон Champs Elysees-ийн хажууд байрлах уушийн газарт зөөгчөөр ажилд орсон ч тэрээр энэ ажилд дургүй байжээ: "Захирал, ахлах зөөгч, зөөгч - тэд бүгд над руу, жирийн зөөгч гэж хашгирдаг байв. Миний хүнд зан чанар үүнийг хүлээж авахад амаргүй байсан" гэжээ.

1957 онд Ален Делон анх Ив Аллегре (Yves Allégret)-гийн «Асуудалд эмэгтэй хүн оролцох үед» (''Quand la femme s'en mêle)'' кинонд тоглосон байна. 

Жүжигчний тусгай боловсролгүй Делон өөрийнх нь мэдэгдсэнээр зураг авалтын үеэр жүжигчний мэргэжилд суралцсан гэдэг. Зураг авалтаас гадна тэрээр жүжигчинд шаардлагатай ур чадварыг эзэмшихийг зорьсон: тэрээр туялзуур сэлэмний хичээл авч, яриа, нүүрний хувирал дээр ажилладаг байжээ.

Тэрээр 1999 онд Швейцарын иргэншилтэй болсон бөгөөд Женевт өөрийн нэр бүхий бараа зардаг компанитай.

## Уран сайханы кинонд тоголсон дүрүүд 
## Цахим холбоос 
* 
* link=https://en.wikiquote.org/wiki/Alain_Delon|24x24px Wikiquote (en) – **Ален Делон**
* 
* Албан ёсны вэбсайт

Ангилал:Францын кино жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Киноны продюсер
Ангилал:Сезар шагналтан
Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎
Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (офицер)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)
Ангилал:Швейцарын хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1935 онд төрсөн
Буурал сүвээцагаан

**Буурал сүвээцагаан** (*Pluvialis squatarola*), урьд **Тарлан хавтгаалжин** гэж байсан, нь Хиазынхан овгийн шувуу юм. Тэд хойд туйлын арлууд, Аляска, Канад, Оросын орчимд нутаглана. 

## Гадаад төрх 
Энэ шувуу нь  27–30 см урт, далавчаа дэлгэхэд 71–83 см бөгөөд 190–280 гр жинтэй. Нүүдэллэхийн өмнө үедээ 345 гр ба түүнээс дээш жинтэй болдог. Хавар, зунд нас бие гүйцсэн шувууд нь нуруу, далавч хэсэгт хар цагаан цоохор зүстэй. Нүүр, хүзүү нь хар ба цагаан эмжээртэй. Цээж нь хар, ууц нь цагаан болно. Хар хошуу, хөлтэй. 8-р сарын дунд үеэс өд сөд нь гуужин солигдож эхэлнэ. 

## Цахим холбоос 
*Black-bellied Plover Information and Photos South Dakota Birds and Birding
*Black-bellied Plover Information Animal Diversity Web 
*Pictures of Black-bellied Plover on Flickr Flickr Field Guide: Birds of the World 

Ангилал:Хиазынхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Эня

**Энья Патриша Ни Бреннан** (, 1961 оны 5 сарын 17-нд төрсөн) буюу **Эня** () нь Ирландын дуучин, хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч. Тэрээр заримдаа хэвлэлийнхэнд **Эня Бреннан** () хэмээн өөрийгөө танилцуулдаг. Эня гэдэг нь өөрийн төрөлх Ирланд хэл дээрх *Eithne*-н ойролцоо дуудлага юм.

1980 онд тэрээр өөрийн гэр бүлийнхээ *Кланнад* хамтлагт түр орж, дараа нь ганцаарчилсан хөгжмийн карьерээ эхлүүлсэн. 1988 онд гаргасан *Watermark* цомгоороо тэрээр дэлхийд алдаршиж, хоолойн дууны давхарлалт, ардын хөгжмийн аялгуу, синтетик арын хөгжим, тэнгэрлэг цуурайтал зэрэг төрхтэй өвөрмөц аялгуугаараа танигдах болсон.

Тэрээр 1990-, 2000-аад онуудад тогтмол амжилт үзүүлж, 2000 онд гаргасан *A Day Without Rain* цомог нь маш өндөр тоогоор боруулагдан (15 сая хувь), 2001 онд хамгийн их борлуулалттай эмэгтэй дуучнаар тодорсон. Эня нь Ирландын хамгийн их ашиг олсон соло дуучин бөгөөд албан ёсоор U2 хамтлагийн дараа л ордог улсынхаа хоёр дахь том хөгжмийн уран бүтээлч юм. 2009 оны байдлаар түүний цомгуудын борлуулалт 70 саяд хүрч, АНУ-д л гэхэд 29 сая хувь борлуулжээ. Тэрээр бүтээлийнхээ явцад 4 Грэмми шагнал хүртэж, Оскарын шагналд нэр дэвшиж байжээ. Одоогийн байдлаар 10 хэлээр бүтээлээ толилуулсан.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Enya.com — Албан ёсны сайт
* Эня Allmusic-д
* Эня Биллборд-д


Ангилал:Ирландын дуучин
Ангилал:Поп дуучин
Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Грэммийн шагналтан
Ангилал:Эxо-Поп шагналтан
Ангилал:Псевдоним
Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Ирландчууд
Ангилал:1961 онд төрсөн
Азийн сүвээцагаан

**Азийн сүвээцагаан** (*Pluvialis fulva*), урьд **Шаргал сүвээ цагаан** гэж байсан, нь Хиазынхан овгийн дундаж хэмжээний шувуу юм. 

Тэд 23–26 см урт, нас бие гүйсэн нь үржлийн улиралд толгойн орой, далавч, нуруунд шаргал ба хар толботой. Нүүр, хүзүү нь цагаан хүрээтэй хар ба цээж, ууц нь хар бараан болно. Хөл нь бас хар. Өвлийн улиралд биеийн хар хэсгүүд нь алга болж, шардуу нүүр, цээж, өвөр хэсэг нь цагаан байна.

Азийн сүвээцагаан нь туйлын тундр болон Азийн хойд зүгээс Аляска хүртэл нутагладаг. Өвлийн улиралд өмнөд Ази, Австралид өвөлжинө. Цөөн хэд нь АНУ-н Хавай болон Калифорнид өвөлжинө.

## Зургийн цомог 

File:Pacific Golden Plover (Pluvialis fulva) W IMG 6859.jpg|Энэтхэгт.
File:Common Greenshank (Tringa nebularia) with Pacific Golden Plover (Pluvialis fulva) W IMG 6967.jpg|Энэтхэгт.
Pluvialis fulva MHNT.ZOO.2010.11.147.4.jpg |Museum specimen 

## Цахим холбоос 
*Photographs of Pacific Golden Plover in Hawaii
*Pictures of Pacific Golden Plover on Flickr Flickr Field Guide: Birds of the World

Ангилал:Хиазынхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Роберт Кочарян

**Роберт Седраки Кочарян** (, 1954 оны 8 сарын 31-нд төрсөн) нь Армени улсын ерөнхийлөгчөөр 1998 - 2008 онд ажилласан улс төрч юм. Ерөнхийлөгч болохоосоо өмнө Уулын Карабахын ерөнхийлөгчөөр 1994 - 1997, Арменийн ерөнхий сайдаар 1997 - 1998 онд ажиллажээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Арменийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Арменийн ерөнхий сайд
Ангилал:Уулын Карабахын ерөнхийлөгч
Ангилал:Уулын Карабахын ерөнхий сайд
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Хуш одон шагналтан
Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:Арцахын баатар
Ангилал:Тбилисийн хүндэт иргэн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Арменичууд
Ангилал:1954 онд төрсөн
Атомик Киттн

**Атомик Киттн** () нь Английн Ливерпуль хотоос гаралтай, 1999 онд байгуулагдсан охидын хамтлаг юм. 

Энди Маккласкигийн байгуулсан тус гурвалд Наташа Хамилтон, Лиз Маккларнон, Женни Фрост (2001 онд Керри Катонагийн оронд орсон) нар байдаг.  

Атомик Киттн нь Нэгдсэн Вант Улсын  хит парадыг тэргүүлсэн 3 синглтэй: *Whole Again*, охидын хамтлагийн бүх цаг үеийн 4 дэх шилдэг борлуулалттай дуу; *Eternal flame*, анх Банглс хамтлаг дуулсан; *The Tide Is High*, өмнө нь Парагонс, Блонди хамтлагууд дуулсан. 

Мөн тэдний *Right Now*, *Feels So Good* хэмээх 2 цомог нь Нэгдсэн Вант Улсын жагсаалтыг тэргүүлж байв.

Тэдний дуунууд дэлхий даяар 10 сая илүү хувь борлогдсоноос. 6.2 сая нь сингл, 3.8  сая нь цомог юм.

## Эшлэл
Ангилал:Их Британийн хамтлаг
Ангилал:Поп хамтлаг
Ангилал:Охидын хамтлаг
Босни ба Херцеговин

**Босни ба Херцеговин Улс** (Босни, хорват, Сербийн латин: *Bosna i Hercegovina*; Сербийн кирилл: Босна и Херцеговина) нь Зүүн Өмнөд Европын Балканы хойгт орших улс юм. Хойд, баруун, өмнөд талаараа Хорват, зүүн талаараа Серби, зүүн өмнөд талаараа Монтенегро улсуудаар хүрээлэгддэг, Адриатын тэнгисийн 26 км урттай эргийг эс тооцвол бараг далайд гарцгүй орон болно. Нутгийн төв, зүүн хэсэг нь уулархаг, баруун хойд хэсэг нь дов толгод ихтэй, зүүн хойд хэсэг нь тэгш газар юм.

Тус улсын хүн ам нь гурван голлох үндэстнээс бүрдэнэ: Босняк, Серби, Хорват. Гэхдээ тэд ямар үндэстэн гэдгээсээ үл шалтгаалан, олон улсад өөрсдийгөө Босни хүн гэж хэлдэг. Херцеговинчууд гэх ойлголт нь угсаатны зүйн гэхээсээ илүү бүс нутгийн чанартай ойлголт юм. Тус улс нь засаг захиргааны хувьд харьцангуй биеэ даасан Босни ба Херцеговины Холбооны Улс, Бүгд Найрамдах Српска Улс (Брчко дүүргийн хамт) гэсэн хоёр хэсэгт хуваагддаг.

Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улсыг бүрдүүлж байсан 6 улсын нэг болох Босни ба Херцеговин нь Югославын дайны үеэр, 1990-ээд онд тусгаар тогтножээ. 2002 оны 4 сарын 24-нд Европын Зөвлөлд гишүүнээр элссэн, 2008 оны 7 сарын 13-нд Газар Дундын Тэнгисийн Холбоог байгуулалцсан тус улс нь Европын Холбоо, НАТО-гийн гишүүн болох боломжтой орнуудын нэг билээ.

## Эшлэл 

Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Холбооны бүгд найрамдах улс
Олимпын уран гулгалтын тэмцээн

**Уран гулгалтын спорт** Олимпын наадмын хөтөлбөрт 1908 оны зуны олимпоос эхлэн багтаж буй. 1908, 1920 онуудад уран гулгалтын тэмцээн нь зуны олимпын наадмын хүрээнд явагдаж байсан бол 1924 оноос өвлийн олимп зохиогдож эхлэхэд бүрэн эрхт гишүүн нь болжээ.

## Сонгон шалгаруулалт 
Олон Улсын Олимпын Хорооноос олимпын наадмын уран гулгалтын тэмцээнд оролцох тамирчдын тоог тогтоож өгсөн байдаг. Эрэгтэй, эмэгтэй ганцаарчилсан төрөлд тус бүр 30 оролцогч, мөсний бүжгийн төрөлд 24 хос, хос гулгалтын төрөлд 20 хос оролцдог.

Олон Улсын Уран Гулгалтын Холбооны гишүүн орнуудад эрх олгогдох бөгөөд аль тамирчнаа оролцуулахаа тухайн орны үндэсний холбоо нь шийдвэрлэнэ. Нийт эрхийн 80%-г (24 эрэгтэй/эмэгтэй, 19 мөсний бүжиг, 16 хос) олимпын өмнөх жилийн Дэлхийн АШТ-ий амжилтад үндэслэн олгоно. Нэг төрөлд нэг улсаас хамгийн ихдээ 3 тамирин/хос оролцох эрхтэй. Улс орнууд тамирчдынхаа эзэлсэн байраас шалтгаалж хоёр буюу гурван эрх авдаг. Тухайн орны тамирчдын эзэлсэн байрын нийлбэрээр оноо олгогддог (3 тамирчин оролцсон бол сайн оролцсон 2 тамирчны амжилтаар). Тухайн орноос 1 л тамирчин/хос тэмцээнд оролцсон бол тэр нь улстаа 2 эрх авчрахын тулд эхний аравт, 3 эрх авчрахын тулд эхний 2-т орсон байх шаардлагатай. Харин 2 тамирчин/хос оролцсон бол тэдний эзэлсэн байрын нийлбэр 13-аас их биш бол 3 эрх, 28-аас их биш бол 2 эрх улстаа авчирна. Тэгээд уг болзлыг хангаж чадаагүй улсуудад үлдсэн эрхүүд нэг нэгээр олгогддог.

Дэлхийн АШТ-ээс эрх авч чадаагүй улсуудад хоёр дахь боломж болгож, олимпын наадмын өмнөх намар нь олон улсын тэмцээн зохиогдоно. Хэрэв олимпын наадмыг зохион байгуулагч орон эрх авч чадаагүй ч автоматаар 1 эрх олгогддог тул намрын тэмцээнээс эрэгтэй, эмэгтэй 5 буюу 6, мөсний бүжиг 4 буюу 5, хос 3 буюу 4 эрх олгогддог байна.

Олимпын наадамд оролцохын тулд өмнөх жилийн нь 7 сарын 1 гэхэд 15 нас хүрсэн, төлөөлөн оролцох улсынхаа иргэн байх шаардлагатай.

## Төрлүүд 
## Медалийн жагсаалт 
## Оролцогч улсууд 
## Эшлэл 
* 
* 
* 
* 

## Гадны холбоос 
* 2002 оны олимпын наадам (ISU)
*
Стефаниа Белмондо

**Стефаниа Белмондо** (, 1969 оны 1 сарын 13-нд төрсөн) нь Италийн гүйлтийн цанын тамирчин юм.

## Намтар
Белмондо Пьедмонт бүсийн Кунео мужийн Винадиод цахилгаан түгээх компанийн ажилтан ба гэрийн эзэгтэйн гэр бүлд төржээ. 

3 настайгаасаа төрөлх хотынхоо Пьедмонтын уулст цанаар гулгаж эхэлсэн аж. Тэрээр 1987 оноос цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож эхэлжээ. 1988 оноос Италийн шигшээ багт хичээллэх болж, Канадын Калгарид болсон өвлийн олимпод оролцов. 1989 онд анх удаа дэлхийн цомын нэг гараанд (Солт-Лэйк Ситид болсон) тэргүүлж, улмаар улирлын нийлбэр дүнгээр хоёрдугаар байрт шалгарсан байна.

1991 оны ДАШТ-д анх медалийн тавцанд гарсан Белмондо 1992 онд Альбервилльд болсон өвлийн олимпоос 30&nbsp;км-ийн зайд алтан медаль хүртэв. 1993 оны ДАШТ-ээс 3 медаль хүртээд удаагүй байхдаа баруун хөлийн эрхий хуруугаа гэмтээж, мэс засал хийлгэн, 4 сар уралдааны замаас хөндийрсөн байна.

2 дахь удаагаа мэс засал хийлгэснийхээ дараа оролцсон Лиллехаммерын олимпоос 2 хүрэл медаль л хүртэв. Эмч нь түүнд зодог тайлахыг зөвлөсөн ч тэр тамирчны замналаа үргэлжлүүлэхээр шийджээ. 1996-97 оны улирал түүний хувьд хагалгааны дараах амжилттай улирал байлаа. ДАШТ-ээс 4 медаль хүртсэний нэгд нь алтан медаль зүүж, нөгөө гуравт нь Оросын Елена Вяльбегийн дараа орж мөнгөн медаль хүртэв. Японы Наганод болсон 1998 оны олимпоос тэрээр багийн төрөлд хүрэл, хувийн 30 км-ийн зайд мөнгөн медаль зүүснээс багийн хүрэл медалийг онцлууштай. Хамгийн сүүлийн ээлжинд гулгах үүрэг хүлээсэн Белмондог уралдааны замаа эхлэхэд Италийн баг 9-р байрт явж байсан бөгөөд Белмондо 6 тамирчныг гүйцэж түрүүлсэн юм.

2002 он түүний тамирчны хувиар өнгөрүүлсэн сүүлчийн улирал байсан бөгөөд тэр жилийн дэлхийн цомд нийлбэр дүнгээр гурвалж, Солт-Лэйк Ситийн олимпоос медалийн цуглуулгатай харьсан билээ.

2006 оны өвлийн олимп түүний төрсөн Пьедмонт бүсийн Турин хотод зохиогдоход тэрээр нээлтийн ёслолд оролцож, олимпын бамбарыг асаасан.

## Гадны холбоос
*

Ангилал:Италийн цаначин
Ангилал:Италийн олимпын аварга
Ангилал:Италийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Италийн олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Италичууд
Ангилал:1969 онд төрсөн
Анатотитан

***Анатотитан*** (*Anatotitan*, "том нугас") нь хавтгай толгойт буюу нугасан хошуут Хадрозаврынхан овогт багтах шувуун хөлтөн үлэг гүрвэлийн нэг төрөл бөгөөд Цэрдийн галавын төгсгөл үеэр Хойд Америкт амьдарч байсан. Харьцангуй том уг үлэг гүрвэл нь 12&nbsp;метр хүртэл урттай байв.

Ангилал:Үлэг гүрвэлүүд
Рюүхо Масаёши

**Рюүхо Масаёши** (, 1977 оны 6 сарын 18 - ) нь Японы Окинава мужийн Накагами тойрог, Накагүсүкү тосгоны уугуул, Нахо хотод төрсөн, Мичинокү дэвжээнд харьяалагдаж байсан (сүмод анх орохдоо Тацүтагава дэвжээ) хуучин мэргэжлийн сүмо бөх юм. Жинхэнэ нэр нь **Үразаки Кэйсүкэ** (浦崎桂助). 81 башо зарцуулж макүүчид дэвшсэн нь түүхэнд 9-д орох удаан үзүүлэлт ажээ.

## Амжилт 
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
  
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
Тэмцээнболоогүй
    
     
     
     
　
　
    
    
    
     
     
     
　
　

## Нэрээ сольсон байдал 
*Үразаки Кэйсүкэ (浦崎 桂助): 1993 оны 3 сараас 1997 оны 3 сар хүртэл
*Рюүхо Кэйсүкэ (琉鵬 桂助): 1997 оны 5 сараас 2004 оны 11 сар хүртэл
*Рюүхо Масаёши (琉鵬 正吉): 2005 оны 1 сараас 2007 оны 7 сар хүртэл
*Рюүхо Масаёши (琉鵬 政吉): 2007 оны 9 сараас

## Гадны холбоос
*Японы Сүмогийн Холбоо

Ангилал:1977 онд төрсөн
Ангилал:Японы сүмоч
Өргөст хэмх

**Өргөст хэмх** (*Cucumis sativus*) нь өргөн хэрэглэгддэг, хүнсний ногооны нэг төрлийн ургамал юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хүнсний ногоо
Котомицүки Кэйжи

**Котомицүки Кэйжи** (, 1976 оны 4 сарын 11 - ) нь Японы Айчи мужийн Оказаки хотын уугуул (Тоёда хотод төрсөн), Садогатакэ дэвжээнд харьяалагддаг, мэргэжлийн сүмо бөх юм. Жинхэнэ нэр нь **Тамия Кэйжи** (田宮啓司). Бэйсболын хууль бус мөрийтэй тоглоомын хэрэгт орооцолдсоны улмаас 2010 оны 7 сарын 4-нд сүмогоос хөөгджээ.

## Амжилт
## Гадны холбоос 
* Японы Сүмогийн Холбоо

Ангилал:1976 онд төрсөн
Ангилал:Японы сүмоч
Залаат могойч бүргэд

**Залаат могойч бүргэд** (*Spilornis cheela*) нь Азийн халуун бүсийн ойд тархсан, дунд зэргийн биетэй махчин шувуу юм.

## Цахим холбоос 
* 

## Эшлэл 
Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Кото-Оошү Кацүнори

**Кото-Оошү Кацүнори** (, 1983 оны 2 сарын 19 - ) нь Болгарын Велико Тарново хотын уугуул, Садогатакэ дэвжээнд харьяалагддаг байсан, мэргэжлийн сүмо бөх юм. Жинхэнэ нэр нь **Калоян Стефанов Махлянов** ().

## Амжилт 
　　Тэмцээнболоогүй
　　
　　
　　
　　
　

　　
　　
　　
　　
　　
　　

    
    
　　 
　　 
    
    
  

    
    
    
    
    
    
  

## Нэрээ сольсон байдал 
* Кото-Оошү Кацүнори (琴欧州 勝紀): 2002 оны 11 сараас 2006 оны 9 сар
* Кото-Оошү Кацүнори (琴欧洲 勝紀): 2006 оны 11 сараас

## Гадны холбоос 
* Кото-Оошүгийн албан ёсны блог "ちゃんこ鍋とヨーグルトって意外と合うんです" (япон хэлээр)
* kotooshu.net
* Японы Сүмогийн Холбоо

Ангилал:1983 онд төрсөн
Ангилал:Болгарын сүмоч
Ангилал:Болгарчууд
Оономацү Мидориносүкэ

thumb|Оономацү Мидориносүкэ
**Оономацү Мидориносүкэ** (, 1794 - 1852 оны 1 сарын 20) нь Ното мужийн Фүгэши тойрог, Нанами тосгон (одоогийн Ишикава муж, Хоосү тойрог, Ното хот)-ын уугуул, Такэкүма, Күмэгава, Иказүчи дэвжээнд харьяалагдаж байсан, Мориока-хан (хожим Хаги-хан)-ы өмнөөс зодоглодог байсан Эдо эриний үеийн, сүмо бөх, 6 дахь ёкозүна юм. Жинхэнэ нэр нь Сасаки гэж ихэнх эх сурвалжид бичигдсэн байдаг бөгөөд заримд нь Сасаки Нагаёши гэж бичигдсэн байх нь ч бий. Биеийн өндөр 173 см, жин 135 кг.

1828 оны 2 сард, Оногава Кисабүрогоос хойш 30 орчим жил эзгүй байсан ёкозүна цол хүртсэн бөгөөд Иназүма Райгоротой хамтдаа нэг үеийг төлөөлөх ёкозүна юм.

## Амжилт
*Макүүчи: 142 ялалт, 31 ялагдал, 24 тэнцээ, 8 хойшлогдсон, 1 ялагч тодроогүй, 37 өнжсөн (26 башо), ялалтын хувь 82.1%
*Түрүүтэй тэнцэх амжилт: 5 удаа

Ангилал:Японы сүмоч
Ангилал:Ёкозүна
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1794 онд төрсөн
Ангилал:1852 онд өнгөрсөн
Тарважи бүргэд

**Тарважи бүргэд**, (*Aquila nipalensis*), нь Харцагынхан овгийн том махчин шувуу юм. 

Биеийн урт 62–81 см ба далавчаа дэлгэхэд 165-200 см юм. Эмэгчин нь 2.3-4.9 кг, эрэгчин бүргэд  2-3.5 кг байна. 

Тэд  Румынаас Орос, төв Азийн тал нутаг, Монголд нутагладаг. Европ, Төв Азийн хэсэг нь Африкт өвөлжих ба зүүн хэсгийнх нь Энэтхэгт өвөлжинө. 

Модонд үүрээ засаж, 1-3 өндөг гаргана. 
Тарважи бүргэд бор нуруу,  далавчны үзүүрийн өд, сүүл нь харавтар өдтэй. 
Зүүн зүгийн *A. n. nipalensis* нь Европ ба төв Азийн *A. n. orientalis*-с биеэр том, илүү бараан зүстэй юм.

Тэдний гол идэш нь шинэхэн улай сэг, мөн мэрэгчид, жижиг хөхтөн амьтад болно.

thumb|300px|left|1993 он

## Цахим холбоос 
* Closeups of the Steppe Eagle

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Монгол орны шувууд
Хар согсоот бүргэд

**Хар согсоот бүргэд** (*Spizaetus tyrannus*), нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм. Тэд Мексик, Перу, Бразил болон Аргентин улсын нутагт амьдарна.

## Идэш тэжээл
).]]
Хар согсоот бүргэд голдуу сармагчин, опоссум, мөн жижиг сарьсан багваахай, шувуу иднэ. Тэднийг бразилчууд  "Gavião-pega-macaco" буюу "сармагчин идэшт бүргэд" гэж нэрлэдэг ажээ. Бас арвас хошуут барьж идэх нь цөөнгүй.

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Бүргэдүүд
ЦСКА Москва (хөлбөмбөгийн баг)

**ЦСКА Москва Мэргэжлийн Хөлбөмбөгийн Баг** ( буюу Москвагийн Армийн Спортын Төв Клубын Мэргэжлийн Хөлбөмбөгийн Баг) нь Оросын Москва хотын хөлбөмбөгийн баг юм.

## Шагнал 
thumb|300 px|right|ЦСКА Москвагийн хөгжөөн дэмжигчид

* **УЕФА-гийн цом: 1**
:: 2005

* **Оросын Премьер Лиг: 3**
:: 2003, 2005, 2006

* **Оросын цом: 5**
:: 2002, 2005, 2006, 2008, 2009

* **Оросын супер цом: 4 (дээд амжилт)**
:: 2004, 2006, 2007, 2009

* **ЗХУ-ын АШТ: 7**
:: 1946, 1947, 1948, 1950, 1951, 1970, 1991

* **ЗХУ-ын цом: 5**
:: 1945, 1948, 1951, 1955, 1991

* **1-р сувгийн цом: 1**
:: 2007

## Лиг ба Цомын амжилт 
; ЗХУ
:

; Орос
:

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны вэбсайт
* CSKA-videohits.com - ЦСКА-гийн видеонууд
* ЦСКА Москва хөлбөмбөгийн багийн фэн клуб

хөлбөмбөгийн клуб
Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн клуб
Ангилал:Москвагийн спортын клуб
Ангилал:Зэвсэгт хүчний спортын клуб
Ангилал:1911 онд байгуулагдсан
Загасч бүргэд

**Загасч бүргэд** (*Ichthyophaga humilis *) нь Харцагынхан овгийн томхон шувуу юм. Тэд Гималайн нуруу орчим нутаглана. Мөн төв ба өмнөд Энэтхэгт таарсан мэдээлэл бий. Баруун өмнөд Азид цөөн тооны загасч бүргэд амьдарна.

## Цахим холбоос 
*BirdLife Species Factsheet

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Мадагаскар нөмрөг бүргэд

**Мадагаскар нөмрөг бүргэд** (***Haliaeetus vociferoides***) нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм. Тэд Мадагаскарын хуурай, навчит модон ойт газар нутагладаг. 

Дундаж хэмжээний биетэй ба 70-80 см, далавчаа дэлгэхэд 200 см урт. Их бие, далавч нь бор, цайвар бор толгой, цагаан сүүлтэй. Хошуу нь уг хэсгрүүгээ цайвар ба хар өнгөтэй. Эрэгчин бүргэд 2.2-2.6 кг, эмэгчин  2.8-3.5 кг жинтэй байна.

## Эшлэл
*  Database entry includes a range map, a brief justification of why this species is critically endangered, and the criteria used
*BirdLife Species Factsheet

## Цахим холбоос 
Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Бүргэдүүд
Байгалийн шинжлэх ухаан

**Байгалийн шинжлэх ухаан** гэдэг нь байгалийн хуулиудыг танин мэдэх замаар ертөнцийн тухай судалдаг шинжлэх ухаануудын ерөнхий нэр юм.
Байгальд хамаарагдах хэд хэдэн обьект буюу тусагдахуун хүлээж авдаг байгалийн жам ёсны тодорхой юм үзэгдэлд эрдэм шинжилгээ дүгнэлт хийдэг. Байгаль дахь юм үзэгдлийг ашиглах боломж болон мэргэжлийн хэмжээнд харьцуулах нь шинжлэх ухаан аль эсвэл мэдлэг ухаан юм. Жишээлбэл: Биологийн шинжлэх ухаан болон фикикийн шинжлэх ухаан зэрэг юм. Математикийн шинжлэх ухаан болон физологийн шинжлэх ухаан зэрэг нь хийсвэр зүйл бөгөөд нөгөөтэйгүүр онолд суурилсан шинжлэх ухаанууд өөр хоорондоо ялгагдан хэрэглэгддэг. Шинжлэх ухааны арга барилаас илүүтэйгүүр ердийн байгаль ертөнцийн жам ёсоор замчлагдан бидний оршин амьдарч буй байгаль бүрэлдэн бий болох, байгаль дээр явагдаж байгаа ямар нэгэн үйл явцыг эрдэмтэн судлаачид ойлгон тайлбарлаж тэмдэглэх үйл явц нь судалгаа шинжилгээний ерөнхий нэр юм. 
Товч тайлбар: Байгалийн шинжлэх ухаан гэж хэлэх үед Байгаль гэдэг бол үндсэндээ хүн төрөлхтөний бүтээсэн хиймэл зүйл биш юм. Том зүйлээс эхлүүлээд жижиг хэсгээс бүрдэн ертөнц үүсдэг бөгөөд биологийн хувьд ч тэр хүн төрөлхтөн ч багтаж байдаг. Хүн төрөлхтөний үүсгэн бий болгосон нийгэм, соёлыг (Соёл урлаг, утга уран зохиол, хууль дүрэм, тогтсон хэм хэмжээ, ёс суртахуун) харьцуулж үзвэл бидний оршин амьдарч буй байгаль орчинтой нягт холбоотой юм. Шинжлэх ухаан, техникийн дэвшил хөгжихийн зэрэгцээгээр байнальд үйлчлэх нөлөөлөл улам бүр ихэссээр байна. Орчин үед хүн төрөлхтөний өмнө эрчим хүч болон эд зүйл хувиран өөрчлөх, орон байраа солих шинэ арга замууд нээгдэж байгаа ч энэ нь нийгэм ба байгалийн хооронд өөрчлөлт явуулж амьд биетэд хортой нөлөөтэй бодисууд байгальд улам ихээр орсоор байна.  Ийм учраас улам их өргөн хүрээг хамарч буй эдгээр өөрчлөлтүүд, түүний үйл явцыг байгалийн шинжлэх ухаан нарийвчлан судалдаг. Орчин үед байгалийн систем 
болон  нөөцийг ашиглахад шинжлэх ухаан техникийн дэвшил дээр үндэслэгдэн шинэ хэлбэрт орох шаардлагатай болсон. Хүрээлэн буй орчин гэдэг нь Байгаль хамгаалал гэдэг ойлголттой харьцуулбал нилээд өргөн утгыг илэрхийлдэг. Байгаль гэдэгт зөвхөн бодитоор бий болсон зүйлийг хамруулдаг бол хүрээлэн буй орчинд хүний гараар бий болгосон дүр төрх буюу хот, цэцэрлэг, усан сан, аж үйлдвэрийн цогцолборууд хамаарагдана. Иймд байгаль хамгаалал гэсэн ойлголт нь улам өргөн хэрэглэгддэг. Мөн хүрээлэн буй орчин гэсэн ойлголт обьект субьектттэй шууд холбоотой гадны орчин. Бас хүн ба түүний аж ахуйн үйл ажиллагаанд нөлөөлдөг нийгмийн орчин юм.
Жон Майкл Талбот

**Жон Майкл Талбот** (; 1954 оны 5 сарын 8-нд төрсөн) нь Америкийн дуучин, ая зохиогч юм.

## Цомгууд 
#Reborn (1972) 
#John Michael Talbot (1976)
#The New Earth (1977)
#The Lord's Supper (1979)
#Beginnings / The Early Years (1980)
#Come to the Quiet (1980)
#The Painter (1980) 
#For the Bride (1981)
#Troubadour of the Great King (1981)
#Light Eternal (1982)
#Songs For Worship Vol. 1 (1982)
#No Longer Strangers (1983) 
#The God of Life (1984)
#Songs For Worship Vol. 2 (1985)
#The Quiet (1985)
#Be Exalted (1986)
#Empty Canvas (1986)
#The Heart of the Shepherd (1987)
#Quiet Reflections (1987)
#The Regathering (1988)
#Master Collection (1988)
#The Lover and the Beloved (1989)
#Come Worship the Lord Vol. 1 (1990)
#Come Worship the Lord Vol. 2 (1990)
#Hiding Place (1990)
#The Birth of Jesus (1990)
#The Master Musician (1992)
#Meditations in the Spirit (1993)
#Meditations from Solitude (1994)
#Chant from the Hermitage (1995)
#The John Michael Talbot Collection (1995)
#The Talbot Brothers Collection (1995)
#Brother to Brother (1996) 
#Our Blessing Cup (1996)
#Troubadour for the Lord (1996)
#Table of Plenty (1997)
#Hidden Pathways (1998)
#Pathways of the Shepherd (1998)
#Pathways to Solitude (1998)
#Pathways to Wisdom (1998)
#Quiet Pathways (1998)
#Spirit Pathways (1998)
#Cave of the Heart (1999)
#Simple Heart (2000)
#Wisdom (2001)
#Signatures (2003)
#City of God (2005)
#Monk Rock (2005)
#The Beautiful City (2006)
#Living Water 50th (2007)
#Troubadour Years (2008)

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* Албан ёсны сайт
* *The Brothers and Sisters of Charity*

Ангилал:Америкийн дуучин
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1954 онд төрсөн
Алексей Лебедь

**Алексей Иванович Лебедь** (; 1955 оны 4 сарын 14, Новочеркаск - 27.04.2019) нь Оросын Холбооны Улсын улс төрч юм.

## Эшлэл 
Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:ОХУ-ын хурандаа
Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан
Ангилал:Фрунзегийн нэрэмжит цэргийн академийн төгсөгч
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1955 онд төрсөн
Энэтхэг цоохор бүргэд

**Энэтхэг цоохор бүргэд** (***Aquila hastata***) нь Харцагынхан овгийн томхон махчин шувуу юм. Тэд Энэтхэгийн сийрэг модтой газар нутаглана.

## Гадаад төрх 
Биеийн урт 60 см ба далавчаа дэлгэхэд 150 см юм. Хавтгайдуу өргөн толгойтой, бусад цоохор бүргэд дотор хамгийн өргөн амтай аж. 

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Бүргэдүүд
Цагаан хэвлийт нөмрөг бүргэд

**Цагаан хэвлийт нөмрөг бүргэд** (***Haliaeetus leucogaster***), мөн **Цагаан цээжит нөмрөг бүргэд** гэгддэг энэ шувуу нь Харцагынхан овог юм. 

Тэд Энэтхэгээс Зүүн Өмнөд Ази, Австрали хүртэл далайн эрэг хөвөө, усны ойр нутаглана. Нас гүйцсэн нь цагаан толгой, цээж, хэвлий,сүүлтэй ба нуруун, бусад хэсэг нь саарал, хар өнгөтэй. Сүүл нь богино ба бусад *Haliaeetus* төрлийн зүйлүүдтэй адил гурвалжиндуу хэлбэртэй. 

## Гадаад төрх 
250px|thumb|left|Залуу бүргэд, Австрали.
250px|thumb|left|
Цагаан хэвлийт нөмрөгбүргэд зүүн өмнөд Азийн хамгийн том махчин шувуудын нэг болно. 
Том махир хошуу нь хөх саарал ба бараан үзүүртэй, бор нүдтэй. Эрэгчин нь 70-80 см урт, 1.8-3 кг жинтэй бол эмэгчин нь 80-90 см урт, 2.5-4.5 кг байдаг. Далавчаа дэлгэхэд 1.8-2.2 м болно.

Залуу нөмрөгбүргэд эхний жилдээ бор зүстэй байна. 4-5 нас хүрээд хар цагаан алагласан өд сөдтэй болно.

### Идэш тэжээл 
Тэд загас, тэнгисийн могой, яст мэлхий зэргээр хооллодог. Мөн цэнхэр оцон шувуу зэрэг шувуу, хөхтөн амьтад идэх нь бий. 

### Үржил 
Газрын байршлаас шалтгаалан үржлийн улирал адилгүй байна. Өндөр мод, эсвэл хад цохионы оройд мөчир зэргээр үүр засаж 2 өндөг гаргадаг. Өндөг нь 73 x 55 мм хэмжээтэй. 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Илиада

***Илиада*** (, *Iliás*) буюу ***Илионы дуулал*** нь Эртний Грекийн домогт яруу найрагч Хомерын зохиосон найраглал юм. **Илион**, **Трой** гэдэг нь Бага Азийн хойгт, Дарданеллийн эрэг орчимд одоогийнхоор Турк улсын нутагт оршиж байсан нэгэн хүчирхэг хот улсын 2 нэр аж. Тийм учраас уг хотын дэргэд болсон дайны тухай алдарт найраглал Илиада буюу Илионы дуулал нэртэй байгаа юм.

Уг найраглал зохиогдохоос өмнө л баатруудын гавьяат үйлсийн тухай богино богино дуунууд ард түмний дунд түгсэн байжээ.

Эдгээрийг суут Хомер уран чадварлагаар нэгтгэн туульсийн томоохон найраглал болгосон байна.

Тэгэхдээ өгүүлэмжийн төвд он удаан үргэлжилсэн их дайны зөвхөн нэг хэсгийг сонгон авч, чухамхүү түүгээр л бүх дайны үйл явц тодорхой харагдаж байхаар зохиомжилжээ. Хомерийг хараагүй байсан гэж үздэг.

Энэхүү Эртний Грекийн найрагч Хомерын зохиолыг Элчин сайд, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Дагвын Цахилгаан орос, англи хэлнээс монгол хэл рүү хөрвүүлж 2021 онд "Монсудар"-т хэвлүүлжээ.

## Гадаад холбоос 
* D. B. Monro, *Homer: Iliad, Books I-XII, with an Introduction, a Brief Homeric Grammar, and Notes* (3rd ed., 1890)
* D. B. Monro, *Homer: Iliad, Books XIII-XXIV, with Notes* (4th ed., 1903)
* D. B. Monro, *A Grammar of the Homeric Dialect* (2nd ed., 1891)
* *Iliad*, online version of the work by Homer (English). Pope translation.
* *Iliad* in Ancient Greek: from the Perseus Project (PP), with the Murray and Butler translations and hyperlinks to mythological and grammatical commentary; via the Chicago Homer, with the Lattimore translation and markup indicating formulaic repetitions
* Links to translations freely available online are included in the list above.
* *The Iliad*: A Study Guide
* Classical images illustrating the *Iliad*. Repertory of outstanding painted vases, wall paintings and other ancient iconography of the War of Troy.
* Comments on background, plot, themes, authorship, and translation issues by 2008 translator Herbert Jordan.
* *Homer: Iliad Books 1-12, & 13-24*, ed. by Monro, 3rd Ed.: © Oxford Univ. Press 1902, parsed interlinear eBook for Palm Handheld
* The *Iliad* study guide, themes, quotes, teacher resources


Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Туульс
Ангилал:Эртний Грекийн утга зохиол
Ангилал:Эртний утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Хомерын бүтээл
Ангилал:МЭӨ 8-р зууны ном
Африк нөмрөг бүргэд

**Африк нөмрөг бүргэд** (*Haliaeetus vocifer*) нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм. Энэхүү шувуу нь Зимбабве, Замби улсын үндэсний шувуу болно. 

## Гадаад төрх 
Энэхүү томхон бүргэдийн эмэгчин нь 3.2-3.6 кг, эрэгчин нь 2-2.5 кг жинтэй. Далавчаа дэлгэхэд эрэгчин 2 м орчим, эмэгчин 2.4 м байна. Биеийн урт 63–75 см. Бие нь бор, том хүчирхэг далавч нь хар өнгөтэй. Толгой, цээж, сүүл нь цасан цагаан ба хошуу нь хар үзүүртэй шар байдаг. 

Тэд Африк тивийн цэнгэг уст гол мөрөн, нуурын орчмоор нутаглана.

## Үржил 
Тэдний үржлийн улирал усны түвшин намссан хуурай улиралд болдог. Энэхүү бүргэд нь нэг хостойгоо үхэн үхтлээ амьдардаг аж. Хосууд 2 ба түүнээс дээш үүртэй байх ба сэлгэн амьдарна. Жил бүр засаж сэлбэсээр зарим хуучин үүр 2 м голчтой, 1.2 м хүртэл өндөртэй болсон байдаг. Томхон модон дээр мөчир зэргээр үүр засаж 1-3 өндөг гаргана. Голдуу эмэгчин нь өндгөө дарах ба хааяа эмэгчинг анд гарсан үед эрэгчин дардаг.

42-45 хоноод өндөг хагарж ангаахай гарч эхлэх ба хамгийн анх төрсөн нь хэдэн өдрийн дараа гарсныгаа алж хороодог ажээ.

## Идэш тэжээл 
Гол идэш нь загас бөгөөд модны мөчир дээр суун хүлээж байгаад загас өнгөрмөгц шүүрэн барьдаг. Мөн жижиг яст мэлхий, матрын зулзага, ягаан нал болон улай сэг иддэг аж.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
* **Wink**, M.; Heidrich, P. & Fentzloff, C. (1996): A mtDNA phylogeny of sea eagles (genus *Haliaeetus*) based on nucleotide sequences of the cytochrome *b* gene. *Biochemical Systematics and Ecology* **24**: 783-791.  PDF fulltext

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Бүргэдүүд
Нар хиртэлт

**Нар хиртэлт** гэдэг нь Нар, Дэлхий хоёрын хооронд Сар орж нар бүхлээрээ буюу зарим хэсэг нь дэлхийн зарим хэсгээс харахад саранд халхлагдаж, харагдахгүй болох үзэгдлийг хэлнэ. Энэ үзэгдэл нь шинэ сартай үед л тохиолдоно. Жил тутам дэлхий дээр 2 - 5 удаа нар хиртэлт явагддаг ч бүтэн хиртэлт нь 2-оос олонгүй байна

Иймээс хүмүүс нар хиртэлтийг үзэхийн тулд жуулчлал хийх нь бий. 

Нар хиртэлт нь байгалийн үзэгдэл боловч эрт цагт (зарим соёл иргэншилд одоо хүртэл) нар нь муу хүчний нөлөөнөөс болж хиртдэг гэж үздэг байв. Монголд нар хиртэхийг Рах гэгч, бөгсгүй аврага амьтан нарыг залгиснаас үүдэн бий болдог гэх домог байдаг бөгөөд бөгсөөр нь хурдан гаргахын тулд түмпэн сав нүдэж, хүүхэд уйлуулан, нохой хуцуулж их дуу чимээ гаргадаг заншил байсан.

Нар хиртэлтийг 4 ангилдаг:
* *Бүтэн хиртэлт*: Нар сарны ард бүтнээрээ орж, халхлагдана.
* *Хүрээт хиртэлт*: Нар, сар хоёр яг нэг шугаман дээр давхцах боловч сарны харагдах хэмжээ нарнаас жижигхэн байх тохиолдолд нар нь хурц гэрэлтэй цагираг мэтээр харагдана.
* *Холимог хиртэлт* бүтэн, хүрээт хиртэлтийн холимог. Харьцангуй ховор тохиолдоно. 
* *Хагас хиртэлт*: Нар, сар хоёр яг нэг шугаман дээр байрлаагүй үед нарны зарим хэсэг нь халхлагдана.

Нарнаас дэлхий хүртэлх зай, сарнаас дэлхий хүртэлх зайнаас ойролцоогоор 390 дахин хол бөгөөд нарны диаметр сарныхаас багцаагаар 400 дахин том байдаг. Энэ хоёр харьцаа бараг ижил байдаг тул нар, сар хоёр дэлхийгээс бараг ижил хэмжээтэй харагддаг байна.

Сар дэлхийг тойрох, дэлхий нарыг тойрох тойрог зам нь эллипс хэлбэртэй байдаг тул дэлхийгээс харахад нар, сар хоёрын хэмжээ томорч, жижгэрч харагддаг. Сар дэлхийд хамгийн ихээр ойртох үед нар хиртвэл бүтэн хиртэлт болдог аж.

## Эшлэл 
https://murch.mn/2019/12/26/98754665446564648/

## Гадны холбоос 
Ангилал:Нар хиртэлт
Усны нөмрөг бүргэд

**Усны нөмрөг бүргэд** (***Haliaeetus leucoryphus***),
нь Харцагынхан овгийн том, бордуу зүсмийн өдрийн махчин шувуу юм. Тэд Төв Азид, Каспийн тэнгисээс Шар тэнгис хүртэл, Казахстанаас Монгол, Гималайн нуруу, Бангладеш, хойд Энэтхэг орчимд нутаглана. 
## Гадаад төрх
Энэ бүргэд нь цагаан цайвар нүүр, толгой нь цайвар бор, далавч нь хар бор, нуруун хэсэг нь улаан хүрэн юм. Сүүл нь хар бөгөөд өргөн цагаан судалтай. Залуу бүргэд нь бүхэлдээ бараан зүстэй ба сүүлэндээ цагаан судалгүй байна. Тэд 72-84 см урт, далавчаа дэлгэхэд 180–205 см . Эмэгчин нь 2.1-3.7 кг, эрэгчин 2-3.3 кг жинтэй.

Усны нөмрөгбүргэд голдуу цэнгэг усны томхон загасаар хооллодог.

## Цахим холбоос 
*ARKive: Images and movies
* BirdLife Species Factsheet
* *H. leucoryphus* range map (very large and slow to load)

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Харцгайнхан
Дэлт ёлон

**Дэлт ёлон** (***Neophron percnopterus***) нь Харцагынхан овгийн шувуу юм. Тэд баруун өмнөд Европ, хойд Африк, өмнөд Азид таарна. Энэүү ёлон нь ***Neophron*** төрлийн амьд буй ганц зүйл юм. 
 
## Ангилал 
Танигдаад буй нийт 3 дэд зүйл бий:
* ***N. p. percnopterus***, бичлэгт буй ёлон бөгөөд өмнөд Европ, хойд Африк, Төв Ази болон Энэтхэгийн баруун хойд зүгийг хамарсан хамгийн өргөн бүсэд таарна.
* ***N. p. ginginianus***, хамгийн жижиг биетэй, Энэтхэг орчимд амьдарна.
* ***N. p. majorensis***, зөвхөн Канарын арлуудад таарах хамгийн том биетэй.

## Дүрслэл 
Энэхүү шувуу хошуунаас сүүлний үзүүр хүртэл 85 см урт, далавчаа дэлгэхэд 1.7 м бөгөөд 2.1 кг жинтэй.

Нас гүйцсэн нь цагаан зүстэй ба далавч болон сүүлний хэсэгт бага зэрэг хар өдтэй.

## Зан авир 
### Багаж хэрэглэх 
Дэлт ёлон нь тэмээн хяруулын өндөгний хатуу зузаан хальсыг хагалахын тулд чулуу зэргийг багаж болгон хэрэглэдэг байна. Хошуундаа чулуу зууж байгаад хүзүүгээ хүчтэй саван цохидог аж.

### Идэш тэжээл 
Тэд голдуу үхсэн амьтны улай сэг иддэг. Мөн жижиг хөхтөн амьтад, өндөг зэрэг иднэ. 

### Үржил 
5 нас хүрээд үржилд орох нас гүйцэх ба нэг хостойгоо амьдралаа өнгөрөөдөг. Хад цохиотой газар эрэгчин, эмэгчин хамтдаа үүрээ засаж голдуу 2 өндөг гаргана. Өндөг нь 94 гр жинтэй, 65×55 мм хэмжээтэй ба бор толботой цагаан өнгөтэй.

## Эшлэл
* Ali, Salim & Sidney Dillon Ripley (1983): *Handbook of the Birds of India and Pakistan, 2nd ed.* vol.1, #186: p.310. Oxford University Press, New Delhi.
* 
* BirdLife International (2007a): [ 2006-2007 Red List status changes ]. Retrieved 2007-AUG-26.
* BirdLife International 2007b): Egyptian Vulture - BirdLife Species Factsheet. Retrieved 2007-AUG-28.

## Цахим холбоос 
* BTO BirdFacts - Egyptian Vulture
* A photo story on how the Egyptian Vulture can crack an Ostrich egg
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Франческо Тотти

**Франческо Тотти** (; 1976 оны есдүгээр сарын 27-нд Ром хотод төрсөн) — Италийн алдартай хөлбөмбөгчин билээ. «Рома» багт хагас хамгаалагч болон довтлогчоор 1992 оноос хойш тасралтгүй зүтгэхдээ дотоодын олон ч цомуудад хүрч байв. Багийн ахлагч.

## Амжилт 
;Багийн
; «Рома»
* Италийн аварга (**1**): 2000/2001
* Италийн АШТ-ий дэд байр (**3**): 2005/06, 2006/07, 2007/08
* Италийн цомын эзэн (**2**): 2006/2007, 2007/2008
* Италийн цомын дэд байр (**4**): 2002/03, 2004/05, 2005/06, 2012/13
* Италийн супер цомын эзэн (**2**): 2001, 2007

; Итали
* 21 хүртэл насны Европын аварга: 1995
* ЕАШТ-ий мөнгөн медаль: 2000
* Дэлхийн аварга: 2006
;Хувийн
* Италийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин (Guerin Sportivo): 1998, 2003, 2004
* Италийн шилдэг залуу тоглогч: 1999
* ЕАШТ-ий бэлгэдлийн баг: 2000
* Италийн шилдэг хөлбөмбөгчин: 2000, 2003
* Шилдэг Итали хөлбөмбөгчин: 2000, 2001, 2003, 2004, 2007
* ДАШТ-ий бэлгэдлийн баг: 2006
* Италийн лигийн мэргэн бууч: 2007
* «Алтан шаахайн» эзэн: 2007
* *Golden Foot*: 2010
* ФИФА 100 жагсаалтанд багтсан

## Лавлах холбоос 
## Цахим холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:Италийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч
Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч
Ангилал:Рома багийн тоглогч
Ангилал:ФИФА 100
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн улсын аварга
Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (офицер)
Ангилал:Италичууд
Ангилал:1976 онд төрсөн
Билиг-ДБ дунд сургууль

**Билиг-ДБ дунд сургууль** нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сум буюу Зүүнхараа хотод байрладаг, Ерөнхий боловсролын 12 жилийн дунд сургууль юм. 2001 оны 4 сард БТА Б.Наранцэцэгийн санаачлагаар анхныхаа бэлтгэл бүлгийг 16 суралцагч, 2 багштайгаар хичээллүүлж эхэлснээр сургуулийн анхны суурь тавигдсан.

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн дунд сургууль
Дороти Хайман

**Дороти Хайман** (, 1941 оны 5 сарын 9-нд төрсөн) нь Их Британийн хөнгөн атлетикч, ойрын зайн гүйгч юм.

Тэрээр 1960 оны Ромын олимпоос мөнгө, хүрэл медаль зүүсэн бол 4 жилийн дараа Токиогийн олимпоос Жанет Симпсон, Мэри Ранд, Дафне Арден нарын хамтаар буухиа гүйлтэд хүрэл медаль хүртсэн байна.

Түүнчлэн Белградад болсон 1962 оны Европын АШТ-ээс 100 м-т алт, 200 м-т мөнгөн медаль хүртэж байв.

Төрөлх Кадворт тосгонд нь түүний нэрэмжит цэнгэлдэх хүрээлэн байдаг.

Ангилал:Их Британийн 100 метрийн гүйгч
Ангилал:Их Британийн 200 метрийн гүйгч
Ангилал:Их Британийн 4х100 метрийн буухиа гүйгч
Ангилал:100 метрийн гүйлтийн европын аварга
Ангилал:Их Британийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Их Британийн олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Их Британийн олимпын оролцогч
Ангилал:1960 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Английн тамирчин
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1941 онд төрсөн
Залаат тогоруу

**Залаат тогоруу** гэдэг нь дараах 2 зүйлээс бүрдэх,  Тогорууныхан овгийн нэгэн төрөл шувуу юм: Хар залаат тогоруу (*B. pavonina*), саарал залаат тогоруу (*B. regulorum*).

Уг төрөл нь өдгөө зөвхөн Африкийн Сахарын цөлийн өмнөд хэсэгт тархсан бөгөөд модонд үүрээ засдаг цорын ганц тогоруу болно. Биеэр харьцангуй жижиг энэхүү төрөл нь Тогорууныхан овгийн эртний гишүүдтэй ойр гэдэг нь үүгээр харагдаж байгаа юм.

Бусад тогоруунуудын адил тэд шавьж, мөлхөгч, жижиг хөхтөн амьтдаар хооллодог.

## Ном зүй 
* Mark Cocker, David Tipling: *Birds and People*. Jonathan Cape, London 2013, ISBN 978-0-2240-8174-0.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Тогорууныхан
UTC+3:30

**UTC+3:30** нь дараах бүс нутагт хэрэглэгдэнэ:

## Ираны стандарт цаг 
*    - (Ираны стандарт цаг).

## Гадны холбоос 
* UTC+3:30 бүст багтах хотууд

UTC23.5
Ломбо

**Ломбо** гэдэг нь тухайн шүдний анатомийн хэлбэр, үйл ажиллагааг сэргээх зорилгоор шүдэнд үүссэн хөндийг зориулалтын материалаар чигжиж дүүргэн, шүдийг бүтэн болгохыг хэлнэ.

Ломбо 2 төрөл байна:
*Түр ломбо
*Байнгын ломбо.

Ангилал:Шүдний эмчилгээ
Орос-Туркийн дайн (1877-1878)

**Орос-Туркийн 1877–1878 оны дайн** нь Балканы хойгт бий болсон үндэсний үзлийн өсөлт, Оросын  Крымын дайны үеэр алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, Османы эзэнт гүрнээс тусгаарлахын эрмэлзэж буй Балканы үндэстнүүдийг дэмжсэнээр Хар тэнгист нөлөөгөө нэмэгдүүлэх зорилгоос үүдэн гарсан дайн юм.

Дайны үр дүнд Румын, Серби, Монтенегро зэрэг, нэг хэсэг *де факто* тусгаар байдалтай байсан гүнлигүүд албан ёсоор Османы эзэнт гүрнээс тусгаар тогтносноо зарласан байна. Түүнчлэн Османчуудын 5 зууны дарангуйллын эцэст (1396–1878) Болгарын Вант Улс Дунай мөрөн болон Балканы уулсын хооронд (Румыны бүрэлдэхүүнд орсон Хойд Добруджаг эс тооцвол) Софи нийслэлтэйгээр байгуулагджээ. Мөн Берлиний конгресс ёсоор Австри-Унгар улс Босни ба Херцеговинаг, Их Британи улс Киприйг, Оросын эзэнт гүрэн Өмнөд Бессараби, Карсыг нэгтгэжээ.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 

Ангилал:19-р зууны дайн
Ангилал:Азийн дайн
Ангилал:Европын дайн
Ангилал:Османы эзэнт гүрний дайн
Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний зэвсэгт хүчний түүх
Ангилал:Орос-Туркийн харилцаа
Ангилал:1877 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1878 оны зөрчилдөөн
Олимпын боксын тэмцээн

**Бокс** **зуны олимпын наадмын** хөтөлбөрт 1904 онд анх багтсан бөгөөд тэр үед боксын спортыг хориглодог байсан Шведийн нийслэл Стокхольмд болсон 1912 оны зуны олимпыг эс тооцвол бүх наадмын хөтөлбөрт багтаж иржээ. Өнөөдрийг хүртэлх олимпуудад зөвхөн эрчүүд аваргын төлөө өрсөлддөг байсан бол  2012 оны зуны олимпоос эхлэн эмэгтэйчүүдийн боксын спортоор олимпын аварга шалгаруулахаар болоод буй.

## Ангилал
Олимпын боксын тэмцээн нь жингийн ангиллаар, хасагдах шугамаар зохиогддог.  Нэг олимпын наадамд 5 - 12 жингийн ангиллаар тамирчид өрсөлдөж байжээ (одоо 11). Ангиллуудын нэр, тодорхойлолт нь доорх хүснэгтийн дагуу өөрчлөгдөж ирсэн. 1936 он хүртэл жинг фунтаар хэмждэг байсан бол 1948 оноос килограммаар хэмжих болсон байна.
 

## Медалийн хүснэгт
Тигр мөрөн

**Тигр мөрөн** () нь Туркийн зүүн өмнөд зүгийн уул нуруудаас эх аван урсаж, Ирак улсын нутаг дундуур урсан Персийн буланд цутгадаг. Нийт урт 1862 км юм. Голын адагт хүрэхээс өмнө Евфрат мөрөнтэй нийлэн Шатт-ал-Араб мөрнийг үүсгэнэ.

Хүн төрөлхтний хамгийн анхны соёл иргэншил Дэлхийн дорно дахины Тигр, Евфрат 2 мөрний сав газарт (Месопотами) үүссэн байна. МЭӨ3200-500 он хүртэлх үеүдэд энэ нутаг дахь Шумер, Лагаш, Ур, Аккад, Урук, Ассири, Вавилони зэрэг хот улсуудаар дамжин эртний соёл иргэншил оршин тогтнож байсан байна. Месопотамийн хот улсуудаас хамгийн анх хүчирхэгжин гарч ирсэн хаант улс нь Эртний Шумер (МЭӨ 3500-3200) болно.

## Цахим холбоос 
* Тигр мөрний тухай мэдээлэл (англиар)


Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Туркийн гол мөрөн
Ангилал:Иракийн гол мөрөн
Ангилал:Сирийн гол мөрөн
Ангилал:Ариун гол мөрөн
Ангилал:Месопотами
Ангилал:Библийн суурин
Ангилал:Тур Абдины нуруу

Ангилал:Сири-Туркийн хоорондын хил
Ангилал:Хилийн гол мөрөн
Хэт ягаан туяа

**Хэт ягаан туяа** буюу **UV туяа** нь үзэгдэх гэрлээс богино, рентген туяанаас урт долгионы урттай цахилгаан соронзон цацрал юм. Долгионы урт нь 10 нм - 400 нм бөгөөд 3 eВ - 124 eВ энергитэй байна. Хүмүүсийн ягаан өнгөтэй гэж нэрлэх үзэгдэх гэрлээс өндөр давтамжтай цахилгаан соронзон долгион тул спектрийг ийнхүү нэрлэжээ.

Хэт ягаан туяа нь нарны гэрэлд байх ба цахилгаан нум болон тусгай лампууд нь үүнийг цацаргана. Ионжуулдаг цацаргалт тул химийн урвалыг өдөөж, олон бодисыг гэрэлтүүлдэг. Хэт ягаан туяа нь ихэнхдээ нарны түлэгдэлттэй холбогддог хэдий ч хүний эрүүл мэндэд эерэг, сөрөг олон нөлөө үзүүлдэг.

## Байгалийн хэт ягаан туяа 
Нарны цацаргах туяанууд дотроос хүнд хамгийн хортой хэсэг нь нарны хэт ягаан туяа юм. Нарны хэт ягаан туяаны ашиг тус хүний бие махбодид хэрэгтэй. Хэт ягаан туяа нь D аминдэмийг үүсгэж, сэтгэл санааг өөдрөг болгогч серотонин болон бие махбодийн өдрийн дэглэмийг зохицуулагч народреналиныг үүсэхэд нөлөөлдөг. Хүний нүдээр нэвтэрсэн гэрэл тархины хальсан бүрхүүлд “гэрэлтэй/харанхуй” гэсэн цахилгаан импульсыг илгээсний дүнд химийн урвал явагддаг юм. 

Гэвч нөгөө талаар хэт ягаан туяа нь хүн, амьтны арьс, нүдэнд нэвчин эрүүл мэндэд нөлөөлдөг байна. Нарны хэт ягаан туяа нь альфа (UvA) болон бета (UvB) гэж хоёр төрөлтэй. Бета спектрийн туяа арьсны өнгөн давхаргад нөлөө үзүүлж түүнийг борлуулахаас гадна түлж ч болно. Альфа спектрийн туяа илүү гүнд нэвтэрч эдийн нэхдэсийг гэмтээснээр арьсны уян хатан чанарыг бууруулдаг байна. Энэ төрлийн хэт ягаан туяа цаашлаад үрчлээс, бор толбо үүсгэнэ.Нарны хэт ягаан туяаны цацрагийн нөлөөнөөс улбаалаад өнөөдөр олон төрлийн өвчин тэр дотроо арьсны өмөн үү, нүдний болор цайх өвчин дийлэнх хувийг эзлэх болсон. Ялангуяа арьс наранд хэт түлэгдсэнээс арьсны гүнд генийн өөрчлөлт орж, ингэснээр арьсны өмөн үү үүсэх нөхцөл болж байгааг Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагынхан тогтоосон. Одоогоор цацрагаас үүсэлтэй арьсны өвчнийг эмч нар нарийн эмчилж, оношилж чадахгүйгээс болж олон мянган хүн нас барж байна. Нөгөө талаар хэт хурц нартай өдөр нарны шил эсвэл ямар нэг хамгаалалтгүй явснаас нүдний болор гэмтэн болор цайх өвчин үүсдэг. Нарны хэт ягаан туяаны цацраг усанд, газрын гадаргуугийн байдал, газрын байршил, далайн төвшний өндөр зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаарч хэмжээ нь янз бүр байдаг. Тэр тусмаа өндөрлөг газруудад нарны хэт ягаан туяаны цацраг их. Иймээс уулчид ууланд гарахдаа заавал цацрагаас хамгаалсан шил, биеийн тос түрхдэг. Яагаад гэвэл, дээшлэх тусам агаарын бүрхэвч сийрэгждэг, үүнийг дагаад цацрагийн хэмжээ ихэсдэг. Өнөөдрийн байдлаар дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд, хойд хагаст озоны давхрагын цооролт нэлээд талбайг эзлээд буй аж. Жишээлбэл, 2005 оноос хойш дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст хэмжилт хийхэд 29 сая кв.км талбайг хамарчээ. Нарны хэт ягаан цацраг нэвтэрч орох үүд нь сийрэгжилт гэнэ.

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Цахилгаан соронзон
Ян Крокер

**Ян Крокер** (, 1982 оны 8 сарын 31-нд төрсөн) нь Америкийн усанд сэлэгч, 3 удаагийн олимпын аварга, 100 метрийн эрвээхэй сэлэлтийн дэлхийн дээд амжилтыг эзэмшиж байсан тамирчин юм.

## Хувийн дээд амжилт
**Тайлбар**:  ‡ = АНУ-ын дээд амжилт

## Гадны холбоос
*Албан ёсны вэбсайт

Ангилал:АНУ-ын усанд сэлэгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1982 онд төрсөн
Австрали тогоруу

**Австрали тогоруу** (*Grus rubicunda*) нь тогорууныхан овгийн нэгэн зүйл шувуу юм.

Австралийн зүүн хэсгийн халуун бүсийн чийглэг орчинд тархсан бөгөөд нийллэгийн үеэрээ цам харайдгаараа алдартай. Энэ шувуу нь Квийнслэнд мужийн бэлгэдэлд багтдаг.

## Зургийн цомог 

Grus rubicunda.jpg
Brolga.jpg
Grus rubiconda MHNT 226.jpg|

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
Ангилал:Тогорууныхан