open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Авто Унион

**Авто Унион Хувьцаат компани, Хемнитц** нь германы анхны улсын автомашины үйлдвэрлэлийн концерн байсан ба Чопау дахь Й. С. Расмуссены автомашин болон мотоциклын моторын жижиг үйлдвэр (ДКВ)  болон түүний Цвикау дахь охин компани болох Аудигийн үйлдвэр ХК, Хорхын үйлдвэр ХК (мөн Цвикауд), Зиегмар дахь автомашины үйлдвэр болох Вандерер үйлдвэр дөрөв нэгдсэнээр үүссэн түүхтэй. Төв байр нь анхандаа Чопау дахь эхний үйлдвэрийн байранд байрлаж байгаад сүүлд 1936 онд Хемнитцийн Престо үйлдвэр лүү шилжүүлсэн байна. 

Компанийн бэлгэ тэмдэг болох холбоотой дөрвөн цагираг нь автомашины дөрвөн маркийн нэр болох Ауди, ДКВ, Хорх, Вандерерын хамтарсныг илэрхийлэх боловч бүгд бие даасан хэвээр үлджээ. 1934 оноос 1937 оны хооронд Цвикау даxь Хорхын автомашины уралдаанд зориулсан ганцxан тэрэг л "Авто Унион" гэсэн нэрийг зүүсэн ба харин ийм нэртэй суудлын автомашин 1958 он хүртэл нэг ч байгаагүй юм. 

Дэлхийн хоёрдугаар дайныг хүртэл Авто-Унион концерн нь германд автомашин үйлдвэрлэлтээрээ Адам Опел АГ-н дараа хоёрт бичигддэг том компани байжээ.

## Компанийн түүх

Audi Front UW 220 exhibited at Autostadt in Wolfsburg.JPG|Ауди …
DKW F5 Sport-Roadster, Bj. 1938 (2006-07-16 Sp).jpg|ДКВ …
Horch-853-sport-cabriolet.jpg|Хорх …
Autounion-Wanderer1936.jpg|… болон Вандерер
Audi Dienst.jpg|
DKW Dienst.jpg|
Horch Dienst.jpg|
Wanderer Automobile Service.jpg|

## Цахим холбоос
* Авто-Унион А.Г.
* ДКВ мотоциклууд
* ДКВ Монца
* Авто Унион Тип Д.ком
* Авто Унион Тип C

## Эх сурвалж
Ангилал:Германы урьдын автомашин үйлдвэрлэгч
Ангилал:Ауди
Ангилал:Урьдын хэрэглээний автомашин үйлдвэрлэгч
Ангилал:1932 онд байгуулагдсан
Монголын цэргийн тагнуулын түүх

Монгол улсад цэргийн тагнуулыг эрт дээр үеэс үүсгэн зохион байгуулан хөгжүүлж ирсэн түүхтэй. 
Монголчуудын дээд өвөг болох Эртний Хүннү гүрэн буюу нүүдэлчдийн анхны гүрэн үүсэхэээс эхлэн цэргийн тагнуулыг зохион байгуулж, хөрш улсуудын цэргийн болон бусад нууцыг тагнан туршиж байсан байдаг. 
Монголын цэргийн тагнуулын түүхийг үечлэн авч үзвэл:
1. Эртний үе: энэ үеийг тухайн үед Монгол улсын нутаг дэвсгэрт өөрийн улс гүрнийг байгуулж байсан монголчуудын дээд өвөг болох улсуудын бие биеэс уламжлуулан хөгжүүлсэн цэргийн тагнуулын түүхийн үеүд байлаг. Энэ нь:
1.1. Монголчуудын дээд өвөг болох Эртний нүүдэлчдийн цэргийн тагнуул,
* Эртний нүүдэлчдийн цэргийн тагнуул,
* Хүннү гүрний цэргийн тагнуул, 
* Сяньби улсын цэргийн тагнуул,
* Их Нирун улсын цэргийн тагнуул,
* Тоба Вей улсын цэргийн тагнуул,
1.2. Монгол бус Эртний нүүдэлчдийн цэргийн тагнуул,
* Түрэг улсын цэргийн тагнуул,
* Уйгурын цэргийн тагнуул,
* Енисейн киргизийн цэргийн тагнуул,
1.3. Монгол угсаат нүүдэлчдийн цэргийн тагнуул,
* Киданы цэргийн тагнуул 
2. Монгол улсуудын цэргийн тагнуулын үе: Энэ үед Монгол үндэстэний улсуудын цэргийн тагнуулын түүхүүд хамаарна:
*  Хамаг Монголын цэргийн тагнуул,
*  Хэрэйдийн цэргийн тагнуул,
*  Татаарын цэргийн тагнуул,
*  Найманы цэргийн тагнуул,
*   Мэргэдийн цэргийн тагнуул,
3.  Их Монгол улсын цэргийн тагнуулын  үе: энэ үе нь монголчуудын дэлхийн хэмжээнд их гүрнийг байгуулан дэлхийн бодлогыг тодорхойлж байсан үеийг хамруулах боломжтой. үүнд:
* Их Монгол улсын цэргийн тагнуул,
**  Алтан улсын эсрэг цэргийн тагнуул,
** Тангудын эсрэг цэргийн тагнуул,
** Хорезмын эсрэг цэргийн тагнуул,
** Хятадын Сүн жлсын эсрэг цэргийн тагнуул,
** Кипчакийн эсрэг цэргийн тагнуул,
** Киевын Оросын эсрэг цэргийн тагнуул,
** Ассассинчуулын эсрэг цэргийн тагнуул,
** Багдадын халифын эсрэг цэргийн тагнуул,
** Их Булгарын эсрэг цэргийн цэргийн тагнуул,
** Польшын эсрэг цэргийн тагнуул,
** Германы эсрэг цэргийн тагнуул,
** Мажарын эсрэг цэргийн тагнуул,
** Румын султаны эсрэг цэргийн тагнуул,
** Мамлюкийн эсрэг цэргийн тагнуул,
* Монголын их гүрнүүдийн цэргийн тагнуул,
** Их Юань улсын цэргийн тагнуул,
** Алтан Ордын цэргийн тагнуул,
** Хүлэгийн улсын цэргийн тагнуул,
** Цагаадайн улсын цэргийн тагнуул,
4. Дундад зууны Монголын цэргийн тагнуул,
* Умарт Юань улсын цэргийн тагнуул,
* Монгол улсын цэргийн тагнуул,
* Монголын хант улсуудын үеийн цэргийн тагнуул,
** Түшээт ханы цэргийн тагнуул,
** Засагт ханы цэргийн тагнуул,
** Цэцэн ханы цэргийн тагнуул,
** Дөрвөн Ойрадын цэргийн тагнуул,
** Зүүнгарын цэргийн тагнуул,
* Манжийн мэдэлд байх үеийн цэргийн тагнуул,
5. Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул,
6. БНМАУ-ын цэргийн тагнуул,
7. Монгол Улсын цэргийн тагнуул

Ангилал:Зэвсэгт хүчний байгууллага
Ангилал:Зэвсэгт хүчний тандалт
тагнуул
Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул

1911 онд Монголын нийгмийн янз бүрийн анги давхаргын дэвшилтэт хүчний тэмцлийн үр дүнд Манжийн ноёрхлыг түлхэн унагаснаар Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж, Богд Хаант Монгол Улсыг тунхаглав. Энэ үеэс эхлэн Монголын удирдагчид тусгаар тогтнолоо бататгах, гадаад улсуудаар тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх, хөрш зэргэл­дээх улс, орнууд Монгол Улсыг хэрхэн үзэж, ямар чиглэл бодлого баримталж буйг мэдэх зорилгоор мэдээ, мэдээлэл олох ажлыг явуулж байсан байна. 
   
Алс Дорнодыг мэдэлдээ нэгэнт авсан Хаант Оросын газар нутгаа тэлэх цаашдын зорилго, Монголд цэрэг суулгах, засаг захир­гааны өөрчлөлт хийх, хань үндэстнийг суурьшуулах Чин улсын “шинэчлэл”-ийн  оролдлого, Монголд уул уурхайн концессболон төмөр зам барих эрх олж авах гэсэн их гүрнүүдийн ашиг сонирхол давхцан солбилцож байв. Эдгээр улс гүрнүүд өөрсдийн бодлого, сонирхлоо хэрэгжүүлэхийн тулд дипломат тагнуулын хийгээд бусад аргыг өргөн ашиглаж байлаа
Олноо өргөгдсөн Монгол Улсад Богд хааны дэргэд байх шадар нэгэн болох шадар захирагч Балдангийн удирдлага доор тагнуулын байгууллага байгуулагдан ажиллаж байсан байна. Мөн “Гадаад яам”, “Дотоод яам”, “Цэргийн яам” болон хязгаарын сайдууд гадаад тагнуулын үйл ажиллагааг өөр өөрийн зорилгоор явуулж байжээ.

Ангилал:Монголын тагнуулын алба
Тангудын эсрэг цэргийн тагнуул

Чингис хаан Тангудтай амжилттай байлдахын тулд түүнтэй хил залган амьдарч, дотоод амьдрал байдлыг нь сайн мэдэх болсон хэрэйд, найман нар болон Дундад Азийн худалдаачдыг ашиглан Тангадын дотоод байдал, цэргийн хүчин чадлыг байнга тагнан судалж мэддэг байсан байна. Алтан  улсыг байлдаж эзлэхийн өмнө Чингис хааны цөөн тооны цэрэг Тангадын нутагт хэд хэдэн удаа цөмрөн орж байжээ. Юань улсын сударт тэдгээр  цөмрөлтийг “ Зөвхөн айлган сүрдүүлсэн чанартай дээрэм тонуул хийсэн төдий дайн” гэж тэмдэглэсэн боловч биднийхээр тэдгээр нь Тангадын цэргийн байлдах арга ухааныг нарийвчлан тагнан судлах зорилготой цэрэг, тагнуулын ажиллагаа байсан гэж үзэх үндэстэй юм. Тагнуулын ажиллагаа явуулах нэг зорилго  нь эсрэг талтайгаа байлдахад шаардлагатай  мэдээ, баримт сэлт олоход оршдог. Чингис хаан тийм мэдээ баримт олох зорилгоор цэргийн ажиллагаа явуулдаг байсан нь тэр үеийн Монголын тагнуулын арга ажиллагаанд түүний оруулсан  хувь нэмэр гэж үзэж болно. Чингис хаан нь Тангадын тухай шинэ соргог мэдээг түүний сайн мэдэх Хэрэйд, Найманы зөвлөх, лалын худалдаачдаас мөн олж цуглуулан ашигладаг байсныг олон эх сурвалжид тэмдэглэсэн нь бий. Чингис хаан тийнхүү Тангадын тухай тагнуулын мэдээг янз бүрийн эх сурвалж, аргаар олж чадварлаг ашигласнаар Тангадыг эзлэх дайныг амжилттай явуулж, ялалт байгуулсан байна.
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Монголын их гүрнүүдийн цэргийн тагнуул

Чингис хаан болон Монголын бусад их хаад улс орныхоо дотоод аюулгүй байдалд байнга ихээхэн анхаардаг байжээ. Их Засаг хуульд “Хэн ч атугай хэрэв өшөрхөн сагсарч, олон хаадын сонгуульгүйгээр өөрийн эрх сүрд түшиглэн байж хаан суусан байвал түүнийг өчүүхэн ч хайр найргүй алж орхино” хэмээн хуульчилжээ. Уг хуульд бас төрийн нууц задруулсан этгээдэд “100 шийдэм хүнд шийдэмдэх” ял оноохоор заасан байна. Чингис хаан болон бусад хаад дотоод аюулгүй байдалдаа байнга анхаарч элдэв үймээн самуун төрийн эсрэг хуйвалдаан гарахаас сэргийлэх, түүнийг илрүүлж таслан зогсооход чиглэсэн сөрөх тагнуулын ажлыг тасралтгүй явуулдаг байсныг нотлох баримт цөөнгүй. 

Мөнхийг хаан ширээнд 1251 онд суусны дараа Ширэмүн Нагу нар тэргүүтэй хуучин хан хөвгүүд хуйвалдаан зохион байгуулж, түүнийг дарахаар цэрэг удирдан ирж явсныг Мөнхийн шударга хүн Хишиг олж мэдээд Мөнх хаанд ирж мэдээлснээр Ширэмүн, Нагу нарыг өршөөн цөлж, хуйвалдаанд оролцсон Илжигдэй ноён нарын 70 гаруй хүнийг цаазалж байжээ.

Монголчууд эзэлсэн улс орондоо сөрөх тагнуулын ажлыг сайн зохион байгуулж байсны дотор элдэв бослого, хөдөлгөөн гарахаас урьдчилан сэргийлэх, илрүүлж таслан зогсоох арга хэмжээг чадварлаг явуулдаг байжээ. Жишээ нь, Гүржид хаан хүү Давидын санаачлагаар бослого гаргахаар цугларсан гүрж, арменчуудыг цаг тухайд нь мэдэж тэр дор нь хатуу ширүүн дарж, оролцогчдыг нь залхаан цээрлүүлсэн нь бий.
Их Монгол улсын хаад, жанжид тагнуулын арга ухааныг гарамгай эзэмшсэн тагнуулын ажлын хосгүй мастерууд байжээ.Тэд дэлхийн хагасыг эзэлж чадсаны нэг нууц нь бүхий л нөхцөл бололцоо, зам сувгийг гайхалтай соргогоор мэдрэн олж харж, уран нарийн арга ухаан хэрэглэн тагнуулын үйл ажиллагааг нэн чадварлаг явуулж, дайн, байлдаан эхлэхээс бүр өмнө эсрэг талаа алган дээрээ байгаа юм шиг  бүх талаас нь нарийн судалж мэдсэн байдагт оршино. Оросын тагнуул судлаач С.Воронцов “Монголчууд нууц үйл ажиллагааны урьд байсан арга, хэлбэрийн агуулгыг Азийнханы заль мэх, итгэл алдуулах зэрэг явдлаар баяжуулж, тагнуул, сөрөх тагнуулын үйл ажиллагаа төлөвшин бүрдэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан юм” гэсэн юм. Харин  түүн  дээр нэмж хэлэхэд, Чингис хаан, түүнийг залгамжлагчид дэлхийн хагасыг байлдан дагуулах явцдаа Монголын тагнуулын уламжлалыг эзэлсэн орнуудынхаа өвөрмөц нөхцөл байдалд зохицуулан тэдгээрийн тагнуулын арга ухаанаар улам баяжуулан ашигласнаар тэр үед болон урьд өмнө нь хаана ч байгаагүй шинэ өндөр дээд түвшинд гарган хөгжүүлсэн байна.
Ангилал:Их Монгол Улсын зэвсэгт хүчний түүх
Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар

Байгалийн унаган төрхөө харьцангуй хадгалсан, түүх, соёл, шинжлэх ухаан болон танин мэдэхүй, экологийн хүмүүжилд ач холбогдол бүхий улсын тусгай хамгаалалтад авсан газар нутгийг байгалийн цогцолборт газар гэнэ.

## Лавлах бичиг
Ялзмаг

**Ялзмаг** () нь хөрсийг сайжруулахад бордоо болгон ашигладаг, биодеградацийн аргаар гарган авсан дахин ашиглагдаж буй органик бодис.
Ангилал:Хөрс судлал
Ангилал:Хог хаягдлын эдийн засаг
Ангилал:Бордоо
Рапсын цэцэг идэгч цох

**Рапсын цэцэг идэгч цох** (Meligethes aeneus) нь *Meligethinae* дэд овогт хамаарах, Европ, Хойд Африк, Ази и Хойд Америкт өргөн тархсан гялтгануур-цохуудын нэгэн зүйл.
Ангилал:Шавж
Пань Ги-мүнь

**Пань Ги-мүнь** (Хангүл: 반기문&#x3B; ханз:&nbsp;潘基文, мөн солонгос хэлний латин галигийг дагаж **Бан Ги Мүн** гэж бичих нь бий; 1944 оны 6-р сарын 13н-д төрсөн) нь  Өмнөд Солонгосын төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын 8 дахь Ерөнхий нарийн бичгийн дарга юм. Тэрээр их сургууль төгссөн жилээ дипломат албанд орж,  Шинэ Делид томилогджээ.

## Эшлэл
Ангилал:НҮБ-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга
Ангилал:Өмнөд Солонгосын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Австри дахь Өмнөд Солонгосын элчин сайд
Ангилал:АНУ дахь Өмнөд Солонгосын элчин сайд
Ангилал:Словени дахь Өмнөд Солонгосын элчин сайд
Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны одтой их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан
Ангилал:Гэгээн Карлын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан
Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Сөүлийн үндэсний их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Сан Маркосын их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Сөүлийн үндэсний их сургуулийн хүн
Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Каллум Уилсон

**Каллум Эдди Грэм Уилсон** (; 1992 оны хоёрдугаар сарын 27, Ковентри) — Английн хөлбөмбөгчин, «Борнмут».

Уилсон 2015 оны наймдугаар сарын 22-нд Премьер лигийн анхны хэт-трикээ «Уэст Хэмийн» эсрэг оруулав.

## Амжилт 
#### Багийн 
;  Борнмут
* Английн лигийн АШТ (1): 2014/2015

#### Хувийн 
* Лиг 1-ийн шигшээ багт Английн мэргэжлийн хөлбөмбөгчидийн холбооноос нэрлэгдсэн (1): 2013/2014
* «Ковентри Сити» багт улирлын шилдэгээр хөгжөөн дэмжигчидийн саналаар нэрлэгдсэн (1): 2013/2014

## Лавлах холбоос 
## Гадны холбоос 
* 
* 
* Профайл - soccerway.com 

Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч
Ангилал:Ковентри Сити багийн тоглогч
Ангилал:Кеттеринг Таун багийн тоглогч
Ангилал:Тамуорт багийн тоглогч
Ангилал:Борнмут багийн тоглогч
Ангилал:Англичууд
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1992 онд төрсөн
Хорезмын эзэнт улс

**Хорезмын эзэнт улс** (узбек. *Xorazm, حارذم , Xiva Xonligi*; туркмен. *Hywa hanlygy*) Монголчууд ***Сартуул иргэн улс*** гэж бас нэрлэнэ) нь дундад зууны 1512-1920 онд оршин тогтносон дундад азид өнөөгийн узбекистан, киргиз, тажикистан, иран, афганистан зэрэг улсуудын нутаг дэвсгэрийг хамран оршиж байсан улс юм. Энэ улсын дийлэнх иргэд нь исламын шашин шүтдэг байсан байна. Сартуулыг Чингис хааны шууд удирдлагаар хийсэн их аян дайнаар эзлэн авсан байна.

## Түүх 
1512 онд Хорезмд бие даасан хант улсын толгойд Шибаниудаас салсан Узбекийн шинэ ван очсон байна.  Эхэндээ тус улсын нийслэл нь орчин үеийн Туркменистан улсын нутаг дэвсгэрт байрлах Ургенч (хуучин Гурганж) хот байв. 1598 онд Амударья мөрний урсгал өөрчлөгдөж Ургенчээс холдсон тул нийслэлийг ойрхон - Хива руу шилжүүлжээ. Хант улсын нутаг дэвсгэрээр урсдаг Амударья Арал тэнгис рүү урсаж, оршин суугчдыг усаар хангаж, Европ руу усан зам тавьжээ. 

Эрт дээр үеэс энэ улсын жинхэнэ нэр нь Хорезм байв. 20-р зууныг хүртэл оршин тогтнож байсан Хорезм улсыг 1511 оноос Ядгар хааны удмын Илбарс, Балбарс султануудын удирдлаган дор нүүдэлчин Узбек овог аймгууд захирч байжээ. Тэд Шибаны 9-р үеийн удмын Араб Шах ибн Пиладын удмын нэгэн салаанд харьяалагддаг байсан тул уг угсааг Арабшахидууд гэж нэрлэдэг. Шибан нь Зүчийн тав дахь хүү байв.

Ангилал:Хорезм
Ангилал:Ираны хант улс
Ангилал:Исламын хант улс
Ангилал:Ираны түүх
Ангилал:Төв Азийн түүх
Ангилал:Хорезмын шах
Боорчи

**Боорчи** (монгол бичиг: , галиг: Boγ̇orchu; ханз: 孛斡兒出, 博爾朮; латин галиг: ​​Boγ̇orču гэж хоёр янзаар бичсэнийг Зүчийн улсын Бэрх ханы үеийн Бурундай жанжин мөн гэж түүхчид үздэг. Бурундай жанжинд олон хүүхэд байснаас Зарга шийтгэх яамны сайд Үзтөмөр гэх гурван хүүгийн нэр түүхэнд тодорхой буй. Үзтөмөр нь Мулаху, Туолиан, Тогтога гэх хоёр хөвүүнтэй байсан. Мулаху ноён Хүлэгү хааны үед "Гуанпин ван" (廣平王) цол хүртэж, Мулаху ноёны өвөг дээдэст уг цолыг үе улиран нэхэж хүртээжээ. Мулаху ван Аруд гэх хөвүүнтэй байжээ.

* **Наху баян**
** **Боорчи ноён**
*** Боролдой ноён
**** Үзтөмөр (玉昔帖木儿)
***** Мулаху (木剌忽), гуанпин ван, түмтийн ноён
****** Аруд (阿魯图), гуанпин ван, баруун гарын чинсан
***** Туолиан (Толин?, 脱憐)
***** Тогтога (脫脫哈), Зарга шийтгэх яамны сайд
*** **Жиргамиш ноён**
*** Балчиг ноён, Мөнх хааны үеийн түмтийн ноён
** Өгэлэн чэрби

## Соёл урлагт 
Боорчи И.К.Калашниковын "Догшин жаран" ("Жестокий век") (1978) романы дүр болжээ.

## Мөн үзэх 
* Чингис хааны дөрвөн хүлэг баатар
* Мухулай
* Борохул
* Чулуун

## Эшлэл 
Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин
Ангилал:Монголын жанжин
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Хөхчү бөө

**Хөхчү бөө** (*ᠬᠡᠣᠬᠡᠴᠦ, Тэв тэнгэр*) - Их Монгол улсыг байгуулахад голлон оролцож, зохион байгуулагчдын нэг юм. Хөхчү нь төрийн их зайран буюу Чингис хааны бөө байсан хүн юм. Чингис хаан түүний зөвөлгөөг байнга авч өөрийн ажил хэрэгт тусгадаг байсан төдийгүй Хөхчү бөөгийн олон түмэнд алдаршсан байдлыг чадварлаг ашигладаг байжээ. Гэвч Хөхчү бөөгийн нэр нөлөө өргөжин түгсэн нь улмаар ард иргэдийг хэтэрхий мунхруулж төр улсын амар тайван байдалд ноцтой байдлыг үүсгэсэн тул түүнийг цаазалсан байна.

Ангилал:Их Монгол Улсын хүн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Наяа

**Наяа** бол Чингис хааны шадар жанжин юм. Наяа нь олон удаагийн дайн тулааныг биечлэн төлөвлөж, зохион байгуулан тухай бүртээ ялалт байгуулж чадсан Монголын цэргийн гарамгай зүтгэлтэн билээ.
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Вассал

Вассал-феодалын нийгмийн үед феодол буюу эзний хараат жижиг феодал болон томоохон хүчирхэг улсуудын хараат улсуудыг нэрлэдэг нэршил.


Ангилал:Эдлэн
Васалло гэж юу вэ:
Вассал Васалажийн холбоонд холбогдсон эзэнд захирагдах хүнийг нэрлэх нь нэр томъёо юм. Вассал гэдэг үг нь Селтикийн "gwasi" гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "зарц" эсвэл "залуу хүн" гэсэн утгатай.

Үг вассал Энэ бол VI-XI зууны хооронд феодалын тогтолцоотой холбоотой Дундад зууны үеийн ердийн ойлголт юм. Вассал нь а туйлын үнэнч байдлын хариуд дээд язгууртнуудаас тэтгэмж хүсч буй хувь хүн. Ноёдын хоорондын харилцаа нь гол шинж чанар нь голчлон ноёрхол байсан бөгөөд энэ нь янз бүрийн үүрэг хүлээлгэхийн тулд ноёнд вазарт өгсөн бүх төрлийн хөрөнгөөс бүрддэг байв.

Феодалын харилцаа Энэ нь итгэмжлэлээс эхэлсэн: вассал өөрийгөө илүү хүчирхэг хүнд даатгаж, түүнд ашиг тусаа өгнө гэж найдаж, үнэнч байж, туслахаа амласан юм. Вассалажийн гэрээг хүндэтгэлийн ёслолын ажиллагаагаар байгуулсан бөгөөд үүнд хоёр тал авсан үүргээ биелүүлэхээ амлав: вассал ноёндоо зөвлөгөө, эдийн засгийн, цэргийн тусламжийн өртэй байсан бөгөөд өөрийн вассалаа хамгаалж, үүргээ биелүүлэхэд шаардлагатай арга хэрэгслийг өгөхөөр амлав. ашиг тусаа өгснөөр би үүнийг хуурамч зүйл гэж үздэг. Ёслол нь хөрөнгө оруулалтын төгсгөл болж, ноён вассальд өгсөн тэтгэмжийн бэлэг тэмдэг болгон объект өгсөн.
Тэмүгэ отчигин

**Тэмүгэ**  (монгол: ; 1168 - 1246) - Чингис хааны хамгийн отгон эрэгтэй дүү, Есүхэй болон Өэлүн хоёрын дөрөв дэх хүүхэд байсан юм. 

"Монголын нууц товчоонд"  > гэсэн байдаг.  Айлын отгон хүү байсан тул түүнийг “галын хаан, голомтын эзэн болох **отчигин**” гэж дууддаг байжээ. Иймд Нууц товчоонд болон бусад түүхэн эх сурвалжид Тэмүгэ отчигин, эсвэл Отчигин гэж нэрлэх нь олонтаа. Тэрээр хүүхэд ба өсвөр насандаа ээж, ах нараараа эрхлүүлсэн, тансаглах хандлагатай байсан нь Нууц товчооноос харагддаг ч 

"Эрт унтдаг боловч

Эрэлхэг зоригтой хүн,

Отгон хөвүүн учраас

Орой босдог боловч

Омог чадалтай эр,

Байлдаан үймээн болоход

Байрандаа хоцордоггүй

Баатар Отчигин " гэж түүнийг дайснууд нь хүртэл хүлээн зөвшөөрч байжээ. 

Ах Тэмүжин нь дүү нарынхаа дэмжлэгтэйгээр монгол аймгуудыг нэгтгэх үйлд Тэмүгэ ихээхэн хувь нэмэр оруулж, аян дайны бэлтгэл ажлыг хангах, ээж болон Бөртэ үжиний хамт ар гэрээ хамгаалах, омог доторхи асуудлуудыг зохицуулах зэргээр түүний оролцоо их байжээ.  Жишээ нь, Мэнлиг эцгийн долоон хөвүүний дундахь  Хөхөчү Дэв тэнгэр бөө Тэмүжин болон түүний гэр бүлийнхний  өсөн нэмэгдэж буй хүчийг анзаарч байсан тул омог аймгуудийг өөртөө татах хандлага гаргадаг болжээ. Иймд Бөртэ үжиний асуудлыг гаргаж тавьсанаар, Тэмүжиний зөвшөөрснөөр Тэмүгэ Хөхөчү бөөтэй гэрийн гадаа барилдаж байгаа мэтээр бөөгийн амийг хороосон түүхтэй.

Тэмүжин Чингис хаанаар өргөмжлөгдөснийхөө дараа монгол ёсын дагуу дүү Тэмүгэ, ээж Өүлэнд түмэн иргэн эсвэл таван мянган цэрэг гаргах өрх албат хамжлагыг өгч, мянганы ноёдоос Хүчү, Хөхөчү, Жунсо, Аргасун Хубилай хааны үед Сүн улсыг эзлэсний дараа 1281 онд Жяннин чөлгөөний (建寧路)  71377 өрхийг өгч, тэдгээр өрхөөс жилд тушаах зоос нь 2855 ембүү мөнгө
******ляо ван Тогтох 
*******ляо ван Янашири
********ляо ван Ажашири: 1389 онд Мин улсад бууж өгсөнд Тайнин харуулын даргаар томилсон. Удалгүй дахин Мин улсын эсрэг тэмцээд 1392 онд амь үрэгдсэн.
*********Тогооч: Тайнин харуулын дарга
*********Зүчи: Тайнин харуулын дарга
****Эбүгэн 
****Уларгидай
****Осухай
****Чарахай
****Болодай
*****шинин ван Чулуудай
******Маохан
******Бамбар
******Игэ
******Бүжир
***Тэмүдэр
****Бацичу (八乞出)
****Шарам (襲剌謀)
****Борги (撥里吉)
*****Балиа (八里牙)
*****Самбуу (三寶)
**Садажи
**Хашидай
**Жажира
**шоу ван Толичу
***Айхачи ван
****Балттөмөр ван
*****Нангиадай
*****Улусхан
**Урудай
***Хабарту ван
****Муда 
*****Хуладай 
***Тэгш ван
****Тото ван
***Хидуга ван
****Тотөмөр ван
*****Яньши 
*****Эзэн хонгор
******Шинду
**Байху

## Эшлэл
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хиад боржигин
Ангилал:Их Монгол Улсын хүн
Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн
Ангилал:1168 онд төрсөн
Ангилал:1246 онд өнгөрсөн
Сайо гол

**Сайо гол** () - өнөөдрийн Унгар, Словак улсын нутагт оршдог гол.

13 дугаар зуун буюу 1241 онд Бат хааны командалсан монголын цэрэг Их Хунгаарын хаан Белагийн командалсан их цэргийг энэхүү голын дэргэд бүслэн бут цохисон байна.
Ангилал:Словакийн гол мөрөн
Ангилал:Унгарын гол мөрөн
Кальчик гол

**Кальчик гол** - Украины Донецк мужийн нутагт орших гол. Литванскагаас эх авч, Мариуполь хотын орчимд Кальмиус голд нийлнэ. Улмаар Азовын тэнгист цутгадаг.

1223 онд Зэв, Сүбэдэй жанждын удирдсан 20,000 монгол цэрэг Киевийн Русийн 80,000 хүнтэй их цэргийг бут цохин ялалт байгуулсан Калка голын тулалдаан уг голын дэргэд болсон гэж үздэг.

Ангилал:Европын гол мөрөн
Ангилал:Украины гол мөрөн
Ангилал:Запорожье мужийн гол мөрөн
Ангилал:Донецк мужийн гол мөрөн
1Кальмиус
Таян хан

**Таян хан**  (хятадаар: 塔陽汗; пиньинь: *Tǎyánghàn*; персээр: تايانك خان‎)  бол Найманы ханлигийнг 1198-1204 оны хооронд захирсан сүүлчийн хан билээ. Зарим түүхэн сурвалжид Байбука, Торлог Таян, Даян хан гэж бичсэн байдаг. Таян хаан нь Наху гүний тулалдаанд Хамаг Монголын Чингис хааны цэрэгт ялагдан улмаар зугтаж явахдаа Наху гүн уулны оргилоос унаж нас барсан. 

## Гэр бүл 
* Эцэг: Инанч Билгэ хан
* Дүү: Буюрук хан
* Хатан: Гүрбэсү хатан
* Хөвгүүн: Хүчүлүг хан

## Эшлэл 
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:1204 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголчууд
Легница

**Легница** ( - , []) хот өнөөгийн 100 мянга орчим хүн амтай Польшийн баруун хэсэгт Доод Силези мужид орших хот. Энэхүү тойрог хотгүй хот нь Легницки тойргийн хот юм. 1945 он хүртэл Легница нь Пруссийн Силези аймаг дахь Захиргааны дүүрэг Лийгницийн төв байсан юм.

## Газар зүй 
### Газар зүйн байршил 
Легница хот нь Чарна Вода гол (Качава)Чарна Вода гол Качава голтой нийлэх бэлчирт, Доод Силези мужийн төв Вроцлаваас баруун зүгт 60 орчим километрийн зайд, германы Гөрлиц хотоос зүүн зүгт 80 орчим километрийн зайд Доод Силези мужид оршдог.

### Хөрш суурин 
Хотын баруун хойд талд нь Милковице, зүүн хойд талд нь Кунице, зүүн урд талд нь Легницки Поле, баруун урд талд нь Кротошице зэргийн тосгон ба суурингууд хөрш зэргэлдээ оршино.

## Түүх 
### Анх дурдагдсан ба дундад зууны түүх 
1004 онд анх дурдагдсан энэ хот 12-р зуунд Кастелан хэмээн нэрлэгдэх томоохон эзэмшлийг харгалзагчийн төв байр байв. 

Легница хотын ойролцоо Легницийн талд Монголын цэрэг Европод довтлох үеэр буюу 1241 оны 4 дүгээр сарын 9-нд томоохон тулаан болсон гэдгээрээ алдартай. Польшийн цэрэг, баварийн уурхайчид, чехийн цэргүүдийн нэгдсэн рыцарь буюу морьт цэргийн хүчийг Силези нутгийн герцог буюу Ван II Генрих удирдан, Бат хааны баруун гарыг хамгаалан явсан Байдар, Хайду ноёдын цэрэгт бут цохиулсан түүхтэй. Монголчуудын эзэгнэлийн хүрээнд Легница хотын цайзыг тойрон оршиж байсан худалдааны суурин ч газрын хөрстэй тэгшлэгдсэн байна. Монголчууд Генриг өөрийг нь алж цэргийг нь бут цохиод өмнө зүгт өөрийн бусад цэрэгтэйгээ нийлэхээр Моравийн нутгаар дайрч Унгарыг зорьж IV Бела Вантай байлдсан түүхтэй. 

## Цахим холбоос 
* Хотын цахим хуудас

## Эшлэл 

Ангилал:Доод Силези мужийн гмина
Ангилал:Доод Силези мужийн суурин
Хар үхэл

**Хар үхэл** (Black Death, The Great Mortality) гэдэг нь 1346-1353 онуудын хооронд Афро-Евразийг хамран тархсан хөнөөлт тахал юм. Уг тахал нь Еврази болон Умард Африкт нийт 75–200 сая хүний аминд хүрсэн бөгөөд энэ нь хүн төрөлхтний түүхэнд бүртгэгдсэн хамгийн их тохиолдол юм.

Хар үхэл нь тарваган тахлын нэг төрөл бөгөөд мэрэгч (ихэвчилэн харх) амьтдын бөөс, бүүргээр дамждаг Yersinia pestis нянгаар үүсгэгддэг байна. Гэвч уг тахлын хувьд дамжих хэлбэр нь хоёрдогч буюу аэрозолоор (агаар дуслын замаар) дамжин хүнээс хүнд халдварлаж септик буюу уушгины хатгалгааг үүсгэж үхэлд хүргэдэг. Хар үхэл нь Европын шашин, нийгэм, эдийн засагт гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсэн түүхийг өөрчилсөн үйл явдал хэмээн тооцогддог.

## Тахлын үүдэл ба тархалт 
Тахал хаанаас эхлэлтэй болох нь одоог хүртэл маргаантай байдаг. Хэдийгээр судлаачид үүнийг Төв эсвэл Зүүн Азиас гаралтай хэмээн үздэг ч хамгийн анхны тохиолдол баримт нь Крымын хойгт 1347 онд бүртгэгдсэн байдаг. Улмаар хойгоос хөдөлсөн худалдааны хөлгүүд Хар тэнгисээр дамжин Сицилийн арлын Мессина боомтод хүрснээр тахал баруун Европт ирсэн хэмээн түүхчид үздэг. Хөлгүүдийг хүлээн авахаар цугларсан иргэд хөлгийн тавцан дээр гарах үед ихэнх далайчид нь амиа алдаж, амьд үлдсэн цөөн гишүүд нь биеэрээ дүүрэн хар өнгийн шархлаатай олдсон хэмээн тэмдэглэгджээ.

## Хэл зүйн нэршил 
*Хар үхэл-дундад зууны үед тарваган тахлыг нэрлэдэг байсан нэршил. 
* Хүн төрөлхтөн өөрийн хүч чадал бололцооноос давж гарсан сүйтгэгч хүчтэй аливаа нэгэн зүйлийг ингэж нэрлэдэг. Ж: Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед ЗХУ-ын дайрагч ИЛ-2 онгоцыг герман цэргүүд "шварцтодт" буюу "хар үхэл" гэж нэрлэдэг байжээ.

Ангилал:1340-д он
Ангилал:1350-д он
Ангилал:Цар тахал
Ангилал:Европын түүх
Ангилал:Үхлийн хэлбэр
Ажигана ХХК

**Ажигана ХХК** нь 2012 оны 9 сард Үндэсний хөрөнгө оруулалтаар махны чиглэлийн тахианы аж ахуйг байгуулж, 2013 оны 9 сард анхлан “Оргио” нэрийн зургаан төрлийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд гаргаж байсан бөгөөд одоо нийт зах зээлд 10 төрлийн бүтээгдэхүүн нийлүүлж байна.

Эх орны хөрсөнд ургасан химийн найрлагагүй үр тариаг боловсруулан “Оргио”-ийн тэжээлийн үйлдвэрт тахианы тэжээлээ бэлтгэж  эрүүл, мах үйлдвэрлэн хэрэглэгчдэд нийлүүлж байна. “Хүнсний аюулгүй байдлын тухай хууль”, “Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль”, Олон Улсын ISO, HACCP стандартыг ханган  үйлдвэрлэл, тээвэрлэлтийг хийж зах зээлд нэвтрүүлсэн. 

Ажиган ХХК нь дэлхийд цөөн байх, Монголдоо анхны, хангамжийн бүрэн нэгдсэн бүтэцтэй тахианы махны цогцолбор аж ахуйг бий болгон ажиллаж байна. Энэхүү бүтцийн давуу тал нь тахианы махны үндсэн түүхий эд болох үр тариа, махны чиглэлийн өндөгнөөс мах бэлтгэх хүртэлх бүх үе шатыг цогцолбор аж ахуйнхаа хүрээнд бий болгодог нь түүхий эдийн чанарт хяналт тавьж, хэрэглэгчдийг эрүүл, итгэлтэй хүнсээр хангах боломжийг олгодог юм. 

Ариун цэврийн шаардлагыг хангах тал дээр Израиль, Холбооны Бүгд Найрамдах Герман, Америкийн нэгдсэн улсуудад ашиглагдаж байгаа хамгийн сүүлийн үеийн, А зэрэглэлийн  технологи болох “Know-how’’-ыг 2012 онд худалдан авсан. 

2012 онд ISO стандарт
2013 онд HALAL технологийн сертификат, 2013 оны 5 сараас эхлэн ШУА-ын “Химийн хүрээлэн”-тэй хамтран тэжээлийн чанарыг дэлхийд байхгүй органик, маш өндөр чанартайгаар үйлдвэрлэхээр ажиллаж байна. 2014 оны 11 сард Монголдоо анх удаа махны чиглэлийн тахианы эх сүргийг оруулж ирэн, цаашид Монгол тахианы үүлдэр гаргах анхны алхмаа хийлээ.

Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Ангилал:2012 онд байгуулагдсан
Их Польш муж

|-
|colspan="2"| 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Сүлд ба далбаа
|-
|width="145"| 
|width="145"| 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Үндсэн мэдээлэл
|-
| Улс: || 
|-
| Мужийн төв: || Познань
|-
| Войвода: || Лукас Миколайчик
|-
| Мужийн маршал: || Марек Возниак
|-
| ISO 3166-2: || PL-30
|-
| Хүн ам: || 3.498.733 (2019-12-31)
|-
| Хүн амын нягтрал: || 117 хүн км² тутамд
|-
| Ажилгүйдэл || 3,7 % (2020 оны 7-р сар)
|-
| Хамгийн өндөр цэг: || Кобыла уул, 
|-
| Ой: || 25,8 %
|-
| Тариалангийн талбай: || 64,7 %
|-
| Ус зүй: || 1,4 %
|-
| Бусад: || 8,1 %
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Захиргааны гишүүнчлэл
|-
| Тойроггүй хот: || 4
|-
| Орон нутгийн тойрог: || 31
|-
| – Гмина: || 226
|-
| – Хот: || 108
|-
|}
**Их Польш муж** () нь Бүгд Найрамдах Польш Улсын 16 мужийн нэг юм. Мужийн төв нь Познань.

Их Польш нь эртний хант улсын хотууд болох Познань ба Гнезногийн хамтаар польшчуудын эх нутаг хэмээн тооцдог. Энд мөн л польшийн эртний хот болох Калиш бий.

## Tүүх 
Өнөөгийн Их Польш мужийн нутаг дэвсгэр нь урьдны Пруссийн Позен аймгийн нутаг дэвсгэртэй бараг ижил юм. Харин түүхэн Их Польш нь энэ мужаас хамаагүй том нутаг дэвсгэрийг хамарч байв.

Их Польш муж нь 1999 онд шинээр хийгдсэн засаг захиргааны хуваарийн дагуу Познань муж болон Калиш, Конин, Пила, Лешно зэрэг мужуудын хэсгээс таслан авч байгуулжээ.

## Цахим холбоос 
* Мужийн маршалын албаны цахим хуудас
* Map of Polish Regions

## Эшлэл 

Ангилал:Польшийн муж
Познань

**Познань** ( [] ) — Польшийн Их Польш мужийн төв хот юм. Ойролцоогоор 540.000 хүн амтай бөгөөд үүгээрээ улсдаа тавдугаарт жагсдаг. Познань нь Ватра голын эрэг дээр орших бөгөөд Адам Мицкевичийн нэрэмжит Улсын их сургуультайгаас гадна худалдаа, аж үйлдвэр, соёл, судалгааны чухал төв юм. 

2016 онд Европын соёлын нийслэлд нэр дэвшиж байв.

## Газар зүй 
### Газар зүйн байршил 
Польшийн түүхэн төв Познань хотын дундуур Варта гол урсан өнгөрөх бөгөөд улсынхаа нийслэл Варшаваас баруун хойд чигт багцаагаар 310 километрийн зайд, Вроцлав хотоос умард чигт 180 километрийн зайтай оршдог.
### Хотын гишүүнчлэл 
Хот таван том хотын дүүрэгт хуваагдана:

* **Грунвалд**, хүн ам 125.500, газар нутаг 36,2 км²
* **Ежице**, хүн ам 81.300, газар нутаг 57,9 км²
* **Нове Миасто**, хүн ам 142.200, газар нутаг 105,1 км²
* **Старе Миасто**, хүн ам 161.200, газар нутаг 47,1 км²
* **Вилда**, хүн ам 63.800, газар нутаг 15,0 км²

### Цаг уур 
## Зураг 

Зураг:Poznan Braun Hohenberg.jpg
Зураг:Złota Kaplica Poznań RB1.JPG
Зураг:Poznan 10-2013 img10 Town hall.jpg
Зураг:Poznan 10-2013 img06 University.jpg
Зураг:Poznan Opera House.jpg
Зураг:Targi z Dworcowego RB2.JPG
Зураг:PLL LOT Boeing 767-300ER Poznan 2.jpg

## Эдийн засаг ба дэд бүтэц 
Тус хот ньДознань-Лавица гэдэг олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. 

Төмөр замын 5 чиглэлийн зангилаа хот юм.  

Познань хотоор А2- автозам өнгөрч Германы хилээс цааш Берлин ордог А12 замтай нийлдэг.  

## Хамтын ажиллагаатай хотууд 
Познанийн хамтрагч түнш гадаад хотууд:

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас (англи, герман, польш хэлээр)

## Эшлэл 
Ангилал:Их Польш мужийн гмина

Ангилал:Их Польш мужийн суурин
Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот
Ангилал:Польшийн мужийн нийслэл
Ангилал:Польшийн урьдын нийслэл
Ангилал:Польшийн хот
Ангилал:Ханзе хот
Ань Лу-шан

**Ань Лу-шан**-Хүннүгийн хаан буюу шаньюгийн угсааны алдартай цэргийн жанжин. Тэрээр хойд хятадад тан улсын эсрэг бослогыг тэргүүлэн тан улсын төрийг мөхөөсөн боловч урвагч этгээдийн гарт үрэгдсэн байна.

Ангилал:Тан улс
Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн

Ангилал:703 онд төрсөн
Ангилал:757 онд өнгөрсөн
Малчин ХХК

**Малчин ХХК** нь Монголын Сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт тэргүүлэх байр эзлэх компани. Монголын малчдын төлөө, тэдний амьдрах орчин нөхцлийг сайжруулах талаар их зүйл хийсэн хамт олон юм.

Анх 1994 онд Дамбий овогтай Чинзориг гэж хүн байгуулж, говийн малчин өрхүүдийг анх нарны эрчим хүчээр гэрэлтэй болгож, лаа гэдэг зүйлээс холдуулсан юм. Эдүүгээ малчин түмний итгэлийг хүлээсэн, Монголдоо "Малчингийн шар" гэсэн бренд үүсгээд байгаа. Мөн нар болон салхиний эрчим хүчээр хангах олон төслийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. 

Малчин-нүүдлийн мал аж ахуйд бэлчээрийн аж ахуй эрхлэгчийг нэрлэсэн нэр.

Ангилал:1994 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын эрчим хүчний эдийн засаг
Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Баруун эрэг

**Баруун эрэг**:
* Голын ургамлын дагуу баруун гарын дагуу талын эргийг нэрлэсэн газар зүйн нэршил
* Библийн домгуудын дагуу Сион голын баруун талын нутаг
* Баруун эргийн үндэсний амралтын газар, Намибийн баруун эрэг дэх амралтын газар
* Америкийн Нэгдсэн Улсын баруун эрэг, Хойд Америкийн томоохон бүс нутаг
Асралт хайрхан

**Асралт хайрхан** нь Хэнтийн нурууны ноён оргилын нэр. Далайн түвшнээс дээш 2799 метр өргөгдсөн тус оргил Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт оршино.

Асралт Хайрхан уул нь Хэнтийн нурууны гүн зузаан ой тайгын дунд, ан амьтан шивээлсэн, олон төрлийн жимс, жимсгэнэ ургасан онгон зэлүүд нутагт оршдог.

Төв, Сэлэнгэ, Хэнтий 3 аймгийн, 10 гаруй сумын дамнан орших Хан хэнтийн нуруудын салбар уул юм. Хан Хэнтийн дархан цаазат газарт харьяагдагддаг.

Тайгын болон ойт хээрийн азийн жамъяанмядаг, сибирь удвал, бадгар, даль тэрэлж зэрэг 1150 орчим зүйлийн ургамал; хүдэр, хандгай, халиун буга, хүрэн баавгай, шилүүс, нохой зээх, булга, бор гөрөөс зэрэг 50 гаруй зүйлийн хөхтөн амьтан; гангар хун, халбаган хошуут, цасч дэглий, хар тогоруу, явлаг сар зэрэг 253 зүйлийн шувуу;28 зүйлийн загас бүртгэгдээд байна.

Нутаг дэвсгэрийн хувьд Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт харъяалагддаг. Асралт Хайрхан уулаас өмнө зүгт Гурван баянын эхээр Алтан Өлгий, Сайхан сарьдаг, Навтан,Авхан зэрэг далайн түвшнээс 2500 м-ээс дээш өндөрт өргөгдсөн сүрлэг өндөр уулс зэрэгцэн алсаран дүнхийн харагддаг. Энэ уулнаас зүг бүр олон их уул нурууд салбарлан үргэлжилдэг бөгөөд 1,227,074 га газрыг хамардаг.

УБ хотоос 90 гаран км зайтай ч зам бартаа ихтэй учир Улаанбаатараас Асралт хайрхан уулын үндсэн отог хүрэх гэж багадаа л 5–6 цаг орчим цаг явж хүрдэг.

Өвлөөс бусад улиралд машин очих ямарч боломжгүй намаг, шавар ихтэй, зам даваа халтиргаатай, машин явахад маш хүнд замтай.Зуны дэлгэр цагт очвол тохиромжтой ч машин очих ямарч боломж байхгүй.
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Хэнтийн нуруу
Ангилал:Төв аймгийн газар зүй
Дэлхийн Худалдааны Байгууллага

**Дэлхийн Худалдааны Байгууллага**- (ДХБ; англиар. World Trade Organization (WTO), франц. Organisation mondiale du commerce (OMC), испани. *Organización Mundial del Comercio*) -Олон улсын худалдааг либералчлах, гишүүн орнуудын худалдаа, улс төрийн харилцааг зохицуулах зорилгоор 1995 оны 1 дүгээр сарын 1-нд байгуулагдсан интеграцийн байгууллага. 

## Байгуулагдсан ба зорилт 
ДХБ нь худалдааны шинэ хэлэлцээрийг боловсруулж хэрэгжүүлэх үүрэгтэй бөгөөд дэлхийн ихэнх улс орнуудын гарын үсэг зурж, парламентаараа соёрхон батлуулсан бүх гэрээг гишүүд хэрхэн дагаж мөрдөж байгааг хянадаг. ДХБ нь үйл ажиллагаагаа 1986-1994 оны хүрээнд гаргасан Худалдаа тарифын Ерөнхий Гэрээний (англиар. General Agreement on Tariffs and Trade, GATT, ГАТТ) шийдвэрийн үндсэн дээр явуулдаг. 

ДХБ -ын төв байр нь Швейцарын Женев хотод байрладаг. ДХБ -ын тэргүүн (Ерөнхий захирал) - 2021 оны байдлаар - **Нгози Оконжо -Ивеала**, байгууллага нийт 600 орчим ажилтантай. 

Дэлхийн худалдааны үүрэг нэмэгдэж байгаа нь 19 дүгээр зууны эхэн үед аж үйлдвэржсэн орнуудыг гаалийн татварын асуудлаар олон улсын түвшинд хязгаарлагдмал хамтын ажиллагаагаа үргэлжлүүлэхэд хүргэсэн юм. 1929 онд эхэлсэн дэлхийн эдийн засгийн хямрал, зарим хөгжингүй орнуудад дотоодын зах зээлээ гаалийн өндөр татвараар гадаадын импортоос шууд хамгаалах замаар даван туулах оролдлого хийсэн нь гадаад худалдааны хэмжээ нэмэгдэхийн хэрээр гадаад худалдааны хэмжээ нэмэгдэхийн хэрээр олон улсын хэмжээнд зохион байгуулалт, үндэстэн дамнасан хууль эрх зүйн орчин зохицуулалтыг хийх  шаардлагатайг харуулсан байна.

Олон улсын худалдааг зохицуулах зорилготой олон улсын байгууллага байгуулах санаа нь Дэлхийн 2 дугаар дайн дуусахын өмнө үүссэн. Үндсэндээ 1944 онд АНУ, Их Британийн хүчин чармайлтаар **Олон улсын валютын сан**, **Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн банкийг** Бреттон Вудсын бага хурлаар байгуулжээ. 

## Цахим холбоос 
* Дэлхийн Худалдааны Байгууллагын цахим хуудас (англи, испани, франц хэлээр)


Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага
Ангилал:Олон улсын худалдаа
Ангилал:Женев дэх олон улсын байгууллага
Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага
Ангилал:НҮБ-ын салбар байгууллага
Ангилал:1994 онд байгуулагдсан
Өртөө

**Өртөө** нь Өгөөдэй хааны үүсгэн бий болгосон харилцаа холбооны нэгэн нэгж юм. Өртөөг дунджаар 30 км тутамд байгуулдаг байжээ. 

Өртөө нь үүссэн цагаасаа эхлэн нарийн зохион байгуулалттай, цэрэгжилтийн байдалтай байсан бөгөөд иргэдийн мал ахуй, хөрөнгө, хүчинд тулгуурласан алба байжээ. Энэ алба нь элч төлөөлөгчдийн аюулгүй байдал, тав тухыг хангах, морь унааг сэлбэх, газарчлах, амраах, хооллож ундлах, зар мэдээ, шуудан, тушаал дамжуулах, цэрэг дайны зориулалттай зүйлсийг ханган нийлүүлэх, бүртгэл хөтөлж тайлан гаргах гэх мэт үүрэг бүхий чухал алба байсан ажээ.

## Эшлэл
Ангилал:Их Монгол Улс
Ангилал:Шуудангийн түүх
Ангилал:Шуудан тээвэрлэx хэрэгсэл
Ангилал:Монголын шуудангийн түүх
Ангилал:Морь түүхэнд
Хавтгай

**Хавтгай** (Шинжлэх ухааны латин нэршил: *Camelus ferus*) нь Монголын Говь болон Шинжааны Такламаканы цөлд амьдардаг, нэгэн зүйл зэрлэг тэмээ. Энэ амьтныг хоёр бөхт тэмээний дээд өвөг гэж зарим судлаач үздэг. Саяхан болтол гэрийн тэмээ зэрлэгшиж хавтгай болсон гэх үзэл эрдэмтдийн дунд давамгайлж байсан хэдий ч сүүлийн үеийн митохондрын ДНХ-ийн судалгаагаар 1.9% ялгаатай гарсан нь тэднийг 0.7-1.5 сая жилийн өмнө, тэмээг гэршүүлэхээс эрт үед тусдаа зүйл болон салж тусдаа зүйл болж хөгжиж ирсэнийг гэрчилж байна. Ийнхүү хуучин хоёр бөхт тэмээний нэг дэд зүйл (*Camelus bactrianus ferus*) гэгдэж байснаа одоо тусдаа зүйлд тооцогдох болсон байна.

***Биеийн галбир*** гэрийн хоёр бөхт тэжээвэр тэмээтэй төстэй боловч бие гоолиг, бөх жижиг, шовгор, үргэлж босоо, хөл, хүзүү урт нарийн, тавхай ялимгүй бага, гонзгойдуу, магнай ялимгүй өргөн хавтгай, хошуу шөмбөгөр, уруул нимгэн. Өрөвлөг, бөхний сагсаг, шил, өвдөгний зогдорын хялгас богино сийрэг, эм ноосны үс тачир, шингэн. Зүс нь гэрийн тэмээнийхээс цайвар, элсэн шаргалаас хүрэн улаан өнгөтэй. Сүүл нарийн, цацаг үс улаавтар. Өвдөг тойг өвчүүний саарь бараг мэдэгдэхгүй зэрэг олон ялгаатай. Бие 340 см, сүүл 55 см, хүзүү 74 см урт, сэрвээ 210 см, хондлой 220 см, бөхний өндөр 35 см, жин 550 кг.

Хавтгай Төв, Дундад Азийн говь цөлд түгээмэл тархацтай байжээ. Хавтгай тэмээ Төв, Дунд Азийн говь цөлд түгээмэл дэлгэр тархацтай байжээ. Хятадын Лоб нуураас умард, дорно зүгт Ачикийн хөндий, Аржин шан уул, түүний умард залгаа аараг толгодын дагуу тархдаг. Монгол дахь хавтгай тэмээний үндсэн тархац нутаг Алтайн өвөр говь, Говийн их дархан цаазат газрын А хэсгийн 44.000 км2 нутгийн ихэнх хэсэгт буюу 30-35 км2 нутгийг бүрэн хамран байршдаг. Цөөн тохиолдлоор ихэвчлэн өвлийн улиралд цөөн тооны бодгалиуд Баянхонгор аймгийн Баянлиг, Баянговь сумын урьд говь, Өмнөговь аймгийн Гурвантэс, Нэмэгтийн хоолой, Ингэн хөөврийн хоолой, Сэрвэй сумын урьд говиор тохиолдоно.

##### Хавтгайны амьдарлын онцлог 
Буурны ороо I-II сард орж, нэг буур 10-20 ингэ хураана. Ингэ хээлээ 410-425 хоног тээж, III сарын эхнээс IV сарын дунд хүртэл ботголно. Орсон буур орооныхоо үед идээшлэхгүй, гэдсээ татна. Ингэ булаг, шандаас алс нөмөр нөөлөг газар ботголж, 15-20 хоногтой ботгоо байнга дагуулан 13 сар хөхүүлээд, V-VIII сард эх үрийн харьцаанаас сүргийн харьцаанд шилжинэ. 3-4 настайдаа бэлгэ боловсорч үржилд орно. Жил өнжиж төллөнө.  Гэрийн тэмээтэй үржилд орно. Нэгдүгээр үеийн эрлийз бие галбир, авир төрхөөрөө хавтгайн шинжтэй байдаг. Хавтгай, гэрийн тэмээ хоёрын дундаас гарсан эрлийз тэмээг *бэсрэг* гэж нэрлэдэг. 

Ногооны сөл тасарсан үед баянбүрд, булаг шандны ойр бэлчээрлэж байгаад, ногоо ургахаар алслана. 5-10 өнжиж ус ууна. Зун харьцангуй сэрүүн салхитай өндөрлөг газар бараадна. V-VI сард гуужна. Гэрийн тэмээтэй үржилд орно. Нэгдүгээр үеийн эрлийз бие галбир, авир төрхөөрөө хавтгайн шинжтэй байдаг. Ихэвчлэн заг, улаан бударгана, шармод, сухай, баглуур зэрэг сөөг, сөөгөнцөр ургамлаар хооллоно. Өвөл цас дагаж өдөр, зун өглөө оройн сэрүүнд бэлчээрлэнэ. Хаврын хүчтэй шуурганаар эрэг, ганга, мод сөөг нөмөрдөн өнжин хонон хэвтэнэ. Холч хараатай, үнэрч, соргог.

## Эшлэл
Бэйл

**Бэйл** буюу **Төрийн бэйл** (манж: , галиг: doroi beile; хятад: 多罗貝勒, пиньинь: Duō luō bèilè) хэмээх нь Манжийн Чин гүрний манж, монгол язгууртаны хэрэглэж байсан цол юм. Энэхүү цолны үүсэл нь Манжийн төр улс тогтохын өмнө Мин улсын хаадаас Зүрчидийн овог аймгуудын ахлагчидын хэрэглэж байсан цол, албан тушаал байсан. Нурхач баатар улсаа байгуулсны дараа бэйл цолыг вангийн дараа хоёрдугаар зэргийн цол болгосноор Чин гүрний үеийн хэтэрхий дөрвөн хэргэмийн нэг болсон. Энэ цол 1912 он хүртэл Хятадад, 1924 он хүртэл Ар Монголд, 1949 он хүртэл Өвөр Монголд тус тус хэрэглэж байсан.

## Товч тойм 
Бэйл гэх цолыг Манж Чин гүрний үеийн албаны баримт бичигт манж хэлээр **Доро и бэйлэ**, монголоор **төрийн бэйл** гэж бичиж тэмдэглэж байсан нь бэйл хэмээн товчлон хэрэглэх болсон. Уг цолыг манжийн төрт улс оршин тогтнох бүхий л хугацаанд зөвхөн манжийн хааны ургийнхан, монголын алтан ургийн зарим ноёд хэрэглэж байсан. 1616 онд хожуу Алтан улс байгуулагдсны дараа Нурхач хаан өөрийн хөвүүдийн дундаас Дайшань, Амин, Мангултай, Хунтайж гэх дөрвөн хүнийг сонгож, бэйл цолыг соёрхож, цэрэг улс төрийн онцгой эрх олгож байсныг манжийн түүхэнд **дөрвөн их бэйл** гэж алдаршсан. Хунтайж бэйл хожим хаан сууринд суусны дараа 1636 онд **бэйл** гэхийг **төрийн бэйл** хэмээн нэрлэж, 3-р дэсийн цол хэргэм болгож, манжийн хааны агь, дүү нар болон монголын ноёд дундаас сонгож хүртээж байсан. 

**Бэйл цолтны жилийн цалин**

* Манж бэйл：жил бүр 2500 лан мөнгө, 2500 ху будаа
* Гадаад Монголын бэйл：жил бүр 800 лан мөнгө, 13 боодол торго

## Мөн үзэх
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Монголын түүх

Ангилал:Цол
Ангилал:Монголын цол
Бэйс

**Бэйс** буюу **Гүса и бэйс** (манж:, галиг: gūsai beise) нь Манжийн Чин гүрний үеийн хэтэрхий дөрвөн хэргэмийн гутгаар зэрэг бөгөөд 1636 онд бий болгосон цол юм. Үгний утга нь бэйл (бэйл+с=бэйс) цолны олон тоог заах манж үг. Бэйс цолыг анх зөвхөн манжийн хааны угсааны ноёд хэрэглэж байснаа, 1636 оноос өмнөд монгол, 1691 оноос халх монгол, 1755 оноос баруун монголын ноёдын дотроос угсаа гарал, манжийн төрд зүтгэсэн байдлыг нь үзээд тус цолыг хүртээж байсан. Ингэхдээ нэгэн үе эсвэл үе улиран залгамжлах гэсэн хоёр төрлөөр залгамжлах болжээ. Чин гүрний үед манжийн хааны угсааны эрчүүд ямар нэгэн албан тушаалгүй байсан ч, цол хэргэм хүртэж сул цалин авч байсан тул энэ харилцааг зохицуулахын тулд нийгэмд эзлэх байр суурь, гарал угсаа, хичээл зүтгэлийг нь үнэлж 12 дэс бүхий цолд хувааж байсны дөрөвт **Бэйс** цол орж байсан. Энэ цол нь бэйл цолны доор, улсын түшээ гүнгийн дээр байлаа.

Бэйс цолтны өмсөх төрийн дээлний фүсийг хүрэмний ар, урд хэсэгт тус тус оёно. Тус фүс нь дүгрэг хэлбэртэй дүрс дотор дөрвөн хумстай лууг дүрсэлсэн байв. 

Жилийн цалин нь манжийн хааны угсааны бэйсд 1300 лан мөнгө, 1300 ху будаа өгч байсан бол монгол аймаг хошууны бэйс цолтонд өгөх цалинг “Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны хууль зүйлийн бичиг”-т 500 лан мөнгө, 10 зах торго жилд нэг удаа олгохоор хуваарьласан байв. Монголын бэйс цолтны хамжлага эрийн тоо 35 байв. 

1923 онд Ардын Засгийн газраас ”Монголын олон засаг ба засаг бус ван гүнгүүдийн эрх хэмжээний дүрэм” батлан гаргасанаар бэйс цолыг хэрэглэхээ больжээ.

## Мөн үзэх 
* Монгол ноёдын цол хэргэм

## Эшлэл 
Ангилал:Цол
Ангилал:Монголын цол
Рубиди

**Рубиди** (*латинаар* *rubidus*: гүн улаан; түүний гэрлийн спектрийн шугамд үзүүлэх хоёр улаан өнгөнөөс нь шалтгаалан ингэж нэрлэжээ) нь химийн элемент бөгөөд атомын дугаар нь 37 болон түүний товчилсон химийн тэмдэглэгээ нь Rb юм. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:5-р үеийн элемент
Давид

**Давид хаан ** Иудизмын Христ шашны үнэнхүү чин сүсэгт шүтлэгтэн, эртний Израилын хаадын нэг бөгөөд алдарт Соломон хааны эцэг юм. Давид нь Голиатыг ялснаараа алдаршсан байна. Еврей хэлээр Давид гэдэг(דוד- dod ) гэсэн үг. Давид нь Библийн судар дээрх Рутийн зээ хүү, Иессигийн хүү.

Израилын ард түмнээс тодорсон анхны хаан Саулын жанжин байсан бөгөөд Саулын гүнж Михалтай гэрлэсэн. Саул хаан насан эцэслэсний дараа тэмцэл өрнүүлж, эхлээд Иудагийн хаанаар өргөмжлөгдөж дараа нь олны дэмжлэгийг авч бүх Израилын хаан ширээнд 40 жил хаанчилсан. Давид хаан цэргийн гарамгай жанжин байсан төдийгүй тэр үеийн хөрш зэргэлдээ улсууд болох Филист, Амалекчуудтай хийсэн удаа дараагийн дайн тулаанд давамгай ялалт байгуулж байжээ.
Хэдийгээр алдартай хаан байсан ч гэсэн тэрээр маш муухай хар царайтай шаргал үстэй нэгэн байсан ба түүнийг зурсан нэг ч зураг байдаггүй гэдэг. Давид хаан нэгэн түүхээс хуваалцахад Израилын анхны хаан Саул Эзэн бурханы тушаалыг зөрчиж, улмаар бузар муу ёрын сүнс буюу сатан диаволд автагдаж сэтгэл санаа нь ихээхэн тогтворгүй болсон үед даруу төлөв ухаалаг сэргэлэн Бурханд итгэх итгэл үнэмилээр дүүрэн Давид хүүгийн босоо ятгаар тоглох уянгалаг чимээнээр бага ч болов тайвширч тайван унтдаг байжээ.


Ангилал:Израилын хан
Ангилал:Уянгын шүлэгч
Ангилал:Босоо ятгачин
Ангилал:Исламын бошиглогч
Ангилал:МЭӨ 11-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 10-р зуунд өнгөрсөн
Франци

**Франци** нь радио идэвхт химийн элемент бөгөөд атомын дугаар нь 87 болон түүний товчилсон химийн тэмдэглэгээ нь Fr юм. Энэ элемент нь үелэх системийн 7-р үе, 1-р бүлэгт байрладаг шүлтийн металл юм. Франци нь атомын дугаар 104 хүртэлx бүх элементүүд дотроос хамгийн тогтворгүй изотоптой металл. Түүний хамгийн тогтвортой изотоп л гэхэд 223Fr дөнгөж 21,8 минутын хугацаанд тогтвортой байдаг байна. Түүний энэ шинж чанар болон Францийг гаргаж авах цөмийн урвалын бүтээмж муутайгаас шалтгаалан (227Ac-ын задралаар 1% 223Fr үүсдэг) их хэмжээгээр гаргаж авах бололцоогүй юм. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Улаанбаатар хотын банк

**Улаанбаатар хотын банк** нь 1998 онд Улаанбаатар сан УҮГ-ын хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан, Монгол улсын Улаанбаатар хотод төвтэй банк байсан бөгөөд 2020 оны 6 сард Худалдаа Хөгжлийн Банктай нэгдсэн..

Ангилал:Монголын банк
Стиг Ларсон

Стиг Ларсон 1954 онд Шведийн Шеллефтео хотод төржээ. Сэтгүүлч мэргэжил эзэмшин томоохон хэвлэлийн агентлагт олон жил ажиллаж улмаар 1999 оноос хойш "Expo" сэтгүүлийн ерөнхий эрхлэгчийн албыг хашжээ. Ларсон Анти-Демократик, барууны жигүүрийг баримтлагч, нацист байгууллагуудын талаар нөр их судалгаа хийсэн дэлхийд тэргүүлэх судлаачийн нэг юм.

Шведийн хэвлэлийн нэгэн газарт детектив гурван романыхаа гар бичмэлийг өгснийхөө дараахан 2004 оны 11 сарын 9-нд зуурдаар нас нөгчсөн юм. Энэхүү цуврал нь "Millennium" гурамсан роман болон хэвлэгдэж дэлхий даяар 60 гаруй сая хувь борлогдож уншигчдийн хүртээл болсон. Харамсалтай нь Ларсон энэ амжилтаа өөрийн нүдээр үзэж чадаагүй билээ.

 
Ангилал:Шведийн зохиолч
Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:2004 онд өнгөрсөн
НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл

**НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл** (англи. *United Nations Security Council*, франц. ''Conseil de sécurité de l'ONU*, араб. مجلس أمن الأمم المتحدة‎, хятад. 联合国安全理事会, испани. *Consejo de Seguridad de la ONU'')  нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын зургаан үндсэн байгууллагын нэг бөгөөд НҮБ-ын Дүрмийн 24 дүгээр зүйлд заасаны дагуу олон улсын энхтайван, аюулгүй байдлыг хангах бөгөөд НҮБ-д шинээр гишүүн элсүүлэх, НҮБ-ын Хартид оруулах аливаа өөрчлөлтийг батлах зэрэг үүрэгтэй байнгын ажиллагаатай байгууллага юм. 

НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлд нийт 15 гишүүн орон ордог.  Их Британи, ОХУ, АНУ, БНХАУ, Франц зэрэг 5 орон бол Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд юм.   

Байнгын бус 10 орныг НҮБ-ын Дүрмийн дагуу НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас 2 жилийн хугацаатай 5 жил бүр сонгодог байна. Үүнд: 

* тав — Африк Азийн орнуудаас;
* нэг — Зүүн Европын орнуудаас;
* хоёр— Латин Америкийн орнуудаас;
* хоёр— Баруун Европ болон бусад орнуудаас.

2020 оны 1-р сарын 1-ний өдрөөс эхлэн НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Вьетнам, Нигер, Тунис, Эстони, Сент Винсент, Гренадин зэрэг улсууд өмнө нь бүрэн эрх нь 12-р сарын 319-нд дуусгавар болж Экваторын Гвиней, Кот-д'Ивуар, Кувейт, Перу, Польш улсууд болсон байв.

2022-2023 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Албани, Бразил, Гана, Габон, Арабын Нэгдсэн Эмират улсууд байсан.

2023-2024 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Мальта, Мозамбик, Швейцарь, Эквадор, Япон улсууд байсан.

2024-2025 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Алжир, Гайана, Словени, Сьерра-Леон, Өмнөд Солонгос улсууд байсан.

2025-2026 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус суудлыг Дани, Грек, Латви, Пакистан, Панам, Сомали улсуудад олгоод байна. 

НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн даргыг сар бүр өөрчилж сонгодог байна.


Аюулгүйн Зөвлөл
Аюулгүйн Зөвлөл
Ангилал:1946 онд байгуулагдсан
Ангилал:Аюулгүйн Зөвлөл
Ангилал:Олон улсын аюулгүй байдал
Тарваган хайлс

Тарваган хайлс 15 метр хүртэл өндөр ургадаг модлог ургамал юм. Түүний гол иш зарим үед маш их мушгирсан байх бөгөөд гадуураа үнсэн саарал өнгийн зузаан хальстай.

Холтос нь ишийн уртын чиглэлд эгц, ташуу янз бүрийн гүнзгий хагарсан байна. Харин залуу мөчиртөө тийм зузаан холтосгүй, түүний оронд нимгэн шар өнгийн холтос байна. Иш нь дундаасаа дээш маш их салаалсан учраас их саглагар харагдана. Хайлсны гол тэргүүн их бүдүүрч заримдаа 1 метр хүртэл голчтой тохиолдоно. Хар ногоон өнгөтэй, жижиг юлд хэлбэртэй, арьсархаг энгийн навчнуудтай. Навчны илтсүүд ишийн дэр дараалан сууна. Илтсийн зах давхар хөрөөлөг шүдлэгүүдтэй. Дундаа үрээ байрлуулсан дугуй хэлбэртэй нимгэн цагаан далавч бүхий жимстэй байна.

Хайлс хавар эрт (4-р сарын сүүлч 5-р сарын эхээр) цэцэглэж жимсээ мөн эрт (5-р сарын сүүл, 6-р сарын эхээр) салхиар тараана. Хайлсны үр ургах чадвараа удаан хадгалахгүй бөгөөд хэрэв түүнийг тариалах бол үр боловсруулсан үед даруй цуглуулан авч тарих хэрэгтэй. 

Ургах орчин хөрсний доорх устай холбоотой. Ус ойр байх хөрсөнд ургана. Голын ойролцоо чулуутай дэнж, хаялгаас салбарлаж гарсан түр урсгал бүхий богино сайр, уулын энгэрийн жалга зэрэг газраар төдий л том төгөл үүсгэн ургахгүй авч ганц нэгээр ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал: Монгол улсын ургамлын аймаг
Кидо Такаёши

thumb|Кидо Такаёши
**Кидо Такаёши** (1833 оны 8 сарын 11 - 1877 оны 5 сарын 26) нь Япон улс төрч.

## Гадны холбоос 
* Үндэсний хоолны дэглэм Номын сан, Японы 

Ангилал:1833 онд төрсөн
Ангилал:1877 онд өнгөрсөн