Их Британи

**Их Британи**, албан ёсоор **Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс** (*товч.* **ИБУИНХУ**; ) нь баруун хойд Европт, эх газрын баруун хойд эргээс холгүй оршдог арлын улс юм. Энэ улс нь Англи, Шотланд, Уэльс, Умард Ирланд гэсэн 4 улсаас бүрдэнэ. Газар нутаг нь Их Британи арал, Ирланд арлын зүүн хойд хэсэг болон Британийн арлуудыг хүрээлсэн ихэнх жижиг арлуудаас бүрдэнэ. Умард Ирланд нь дангаараа Бүгд Найрамдах Ирланд улстай газраар хиллэдэг. Үүнийг эс тооцвол Нэгдсэн Вант улс нь Атлантын далай, Умард тэнгис, Ла-Маншийн хоолой, Селтик тэнгис, Ирландын тэнгисээр хүрээлэгдсэн байдаг. Нэгдсэн Вант Улсын нийт нутаг дэвсгэр нь 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр бөгөөд 2021 оны байдлаар 67 сая гаруй хүн амтай болно.

1707 онд Английн Вант Улс болон Шотландын Вант Улс хооронд байгуулсан Холбооны гэрээний үр дүнд энэхүү хоёр улс нэгдэж Нэгдсэн Вант улс байгуулсан бөгөөд сүүлд 1801 онд Ирланд Вант улстай нэгдэж Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Вант Улсыг байгуулжээ. Ирландын ихэнх хэсэг нь 1922 онд Нэгдсэн Вант улсаас салж тусгаар тогтносоор, одоогийн дүр төрхөө олж, 1927 онд нэрээ албан ёсоор Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс болгон баталжээ. Газар нутагтай нь ойролцоо байрлах Мэн, Гернси, болон Жерси арал нь Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүнд хамаарахгүй ч, Титмийн газар нутаг (*Crown Dependencies*) гэдгийн хүрээнд Британийн засгийн газар тэдний батлан хамгаалах болон олон улсын харилцаанд төлөөлөх эрх үүргийг эдэлнэ.

Нэгдсэн Вант улс нь анхны аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд 19-р зууны дийлэнх болон 20-р зууны эхэн үе буюу 1815-1914 оны "Пакс Британника"-ын үеэр дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий гүрэн байв. 1920-иод онд газар нутгийн оргил үедээ Британийн эзэнт гүрэн дэлхийн газар нутаг болон хүн амын бараг дөрөвний нэгийг эзэлж байсан бөгөөд түүхэн дэх хамгийн том эзэнт гүрэн байв. Гэвч Дэлхийн Нэгдүгээр болон Хоёрдугаар дайнд оролцсон нь Нэгдсэн Вант Улсын эдийн засгийг ихээхэн хохироож, мөн дэлхийн колоничлолын эсрэг хөдөлгөөний улмаас Британийн эзэнт гүрний ихэнх колони улсууд тусгаар тогтносон. Британийн нөлөө нь хуучин колони байсан орнуудын эрх зүй болон улс төрийн системээс харагдах боломжтой бөгөөд Нэгдсэн Вант улс соёлын хүрээнд, ялангуяа хэл, уран зохиол, хөгжим болон спортын хүрээнд дэлхийд ихээхэн нөлөөтэй хэвээр байна. Англи хэл нь дэлхийн хамгийн түгээмэл ярианы хэл бөгөөд уугуул хэлээр дэлхийд гуравт жагсдаг байна.

Нэгдсэн Вант улс нь үндсэн хуульт хаант засагтай парламентын ардчилсан улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан III Чарльз юм. Нэгдсэн Вант Улсын (мөн Английн) нийслэл нь Лондон бөгөөд хүн амаар хамгийн том хот болно. Эдинбург, Кардифф, Белфаст хотууд нь Шотланд, Уэльс, Умард Ирландын улсын нийслэлүүд юм. Бусад томоохон хотуудад Бирмингем, Манчестер, Глазго, Лийдс зэрэг орно. Их Британи нь Англи ба Уэльс, Шотланд, Умард Ирланд гэсэн гурван өөр хууль эрх зүйн харьяаллаас бүрддэг. Энэ нь эдгээр бүсүүд Их Британид нэгдсэний дараа оршин тогтнож байсан хууль эрх зүйн тогтолцоогоо хадгалж үлдсэнтэй холбоотой юм. 1998 оноос хойш Шотланд, Уэльс, Умард Ирланд эрх мэдлийн хүрээнд харьцангуй ялгаатай өөр өөрийн эрх мэдлийн засгийн газар, хууль тогтоох байгууллагатай болсон.

Нэгдсэн Хаант Улс нь өндөр хөгжилтэй орон ба эдийн засаг нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр дэлхийд зургаад (худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон үндэсний нийт бүтээгдэхүүн) эсвэл есөд (нэрлэсэн ҮНБ) орно. Энэхүү улс нь олон улсад эрх зүйн дагуу цөмийн зэвсэг эзэмших эрх бүхий улс бөгөөд цэргийн зардлаар дэлхийд дөрөвдүгээрт жагсдаг. Нэгдсэн Вант улс нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн бөгөөд Европын Зөвлөл, Их Долоо, НАТО, Дэлхийн Худалдааны Байгууллага, Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл зэрэг байгууллагуудын гишүүн юм.

## Газар зүй 
thumb|150px|left|Их Британи арлын физик газар зүйн зураг
thumb|left|180px|Бен-Невис
thumb|180px|right|Северн мөрний гүүр
thumb|180px|left|Плимут. Бүрхэг өдөр

Их Британи 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн 78-р том орон юм.

### Байрлал 
Хойд өргөргийн 49° — 61°, баруун уртгийн 9° зүүн уртрагийн 2° дотор Их Британи, Ирланд зэрэг арлууд (Британийн олтриг) дээр оршдог арлын орон ба газар зүйн байрлалаар Европ тив, Өрнөд Европт хамаарна. 

Их Британи арлын дорнод талаар Умард тэнгис, өмнөд талаар Ла-Маншийн хоолой, хоолойн цаана Франц улс байна. Хамгийн богино зайндаа 35 км бөгөөд усан доогуур хоёр улсыг холбосон авто зам бүхий хонгил тавигдсан. Арлын баруун өмнөд талаар Ирландын тэнгис, баруун хойд талаар Атлантын далай байна.  Их Британийн эргийн урт — 11,073 км. 

Их Британи улсын нутаг дэвсгэрийн 130427 км² нь Англи, 78772 км² нь Шотланд, 20778 км² нь Уэльс, 13843 км² нь Умард Ирланд орных байдаг. Их Британи арлыг тойроод 1000 гаран арал байна. Мөн үндсэн орноос хэдэн мянган километрийн алс Фолклендийн олтриг (Аргентинтай маргаантай), Өмнө Жорж-Өмнө Сэндвичийн арал, Бермуд, Гибралтар зэрэг далайн чанад нутаг байдаг. 

### Газрын гадарга 
Англи ерөнхийдөө нам доор газар байдаг бол Уэльс, Шотланд уулархаг газар юм. Английн баруун хойд талд Пенниний нуруу гэж бий. Шотландын уулархаг баруун хойд талыг Хайленд (Шотландын өндөрлөг), Лоуленд (нам доор газар) гэдэг. Шотландын өндөрлөгт арлын хамгийн өндөр цэг Бен Невис (1343 м) байна. Уэльсийг өмнөд, дундад, умард гэж гурав хуваах ба өмнөд хэсэг нь илүү уулархаг. Нам доор, эрэг газраар Глазго, Эдинбург, Кардифф зэрэг гол хотууд байна. 

### Усны зүй 
Англиар Темза, Северн, Трент, Хамбер зэрэг гол урсдаг бол Шотландаар Тей, Уэльс Англи хоёрыг дамжин Северн, Уай, Умар Ирландаар Банн зэрэг гол урсана. 

### Уур амьсгал 
Их Британийн өмнөд тал арай дулаан, баруун тал арай чийглэг. Баруун хойд нутгийн Шотландын өндөрлөгт жилд 3000 мм хур буудаг бол зүүн өмнөд нутгийн Кэмбриджид 500 м хур тунадастай. I сард өдөртөө 7°C, шөнөдөө 1°C, VII сард өдөртөө 21°C, шөнөдөө 12°C дулаан байна.

## Хүн ам зүй 
Их Британи улсад 2013 онд 64,105,654 хүн амьдарч байна. Дэлхийд 21-р олон хүнтэй улс юм. Хүн амын өсөлт - 0.5 %.

Үүнээс 52 сая Англи, 6 сая Шотланд, 3 сая Уэльс, 2 сая Умард Ирландын оршин суугч юмсанжээ. 

### Ард түмэн 
Их Британи олон угсаатан, төрхтний орон юм. 

Хүн амын 87% цагаан арьстан юм. 2.3% Энэтхэг, 1.9% Пакистан, 0.7% Бангладеш , 0.7 хувь Хятад, 1.4 хувь бусад, бүгд 7 хувь нь Азиас гаралтай хүн байна. 3% Африк, Карибаас гаралтай хар арьстан, 2% холимог арьстан, 1% бусад ангийн хүн байна.

### Хот суурин 
[thumb|left|200px|[Лондон]]
[thumb|200px|[Глазго]]

## Түүх 
[thumb|200px|[Стоунхенж. НТӨ 2500 онд үүссэн гэгдэх дурсгалт газар]]

### Эртний үе 
Их Британий арал дээр 30,000 жилийн тэртээ хүн суурьшижээ. Төмөр зэвсгийн үе, НТӨ I мянганд бритон, галл зэрэг кельт угсаатан оршин байв. НТӨ 55-54 онд Юлий Цезарийн аян дайнаар Ромтой холбогдож НТӨ 44 оноос Английн өмнөд, дорнод хэсэг, Уэльс, Шотландын нам доор хэсэг Ромын эзэнт гүрний колони болсон. Ромын ноёрхол 409 онд унахад Умар Европоос англосакс гэсэн герман угсаатан ирж Хаант улс олныг үүсгэн суусан ба 600 оноос нэгдэж, христийн католик шашинд оржээ. 

### Дундад зуун 
thumb|200px|Нормандын Уильям. 1066 он
Христийн тооллын 9-р зуунд Дани, Норвегийн викинг улс довтлон ихэнх газрыг эзэлсэн. Вессексийн Альфред ван эзлэгдэлгүй үлдэж чадсан ба газар нутгаа нэгтгэж 956 онд Английн Хаант улс мэндэлжээ. Кнуд гэж сайн ван байсны дараа 1066 онд Нормандын Уильям гүн Английн II Харольдыг дийлж Английг эзэрхсэнээр язгууртны хүрээнд франц соёл нэвтэрсэн ба алсдаа англи соёлд уусчээ. 

Кельт угсааныхан шахагдан Шотланд, Уэльст суусан бөгөөд английн вангууд Уэльсыг эзлэвч Шотландыг эзэлж авч чаддаггүй байв. 

Английн вангийн удам өнөөгийн Францын баруун хэсэгт ноёрхож байсан бөгөөд 1202 оноос хойш Англи-Францын олон дайн болсны дотроос хамгийн алдартай нь Зуун жилийн дайн (1337–1453) байсан.

### Сэргэн мандалт 
Европын сэргэн мандалтын үед уламжлалт католик, шинэ протестант хоёрын дунд тэмцэл болж байв. 1542 онд Уэльс Английн харьяанд бүрэн орсон ба Ирланд Английн толгойлсон хувийн холбоонд нэгдсэн байдаг. Энэ үеэс Умард Ирландад Англи, Шотландын хүмүүс ихээр шилжин суусан. 1603 онд Шотландын VI Жеймсийн толгойлсон хувийн холбоонд Англи, Шотланд, Ирланд орсон ба Эдинбургт байснаа Лондонд шилжин суужээ. 17-р зуунд холбоот гурван улс хэд хэдэн дайнд хамтаар орж байв. Мөн үед Англи тэнгис далайд гарч Умард Америкт колони үүсгэжээ.

### Нэгдсэн улс 
thumb|200px|Их Британийн хөлөг онгоц
1707 онд Англи, Шотланд албан ёсоор нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 18-р зуунд хэмжээт эрх хаант засаг, парламентат ёс хөгжиж, анхны ерөнхий сайд (1721–1742) нь Роберт Вальполе байжээ. Их Британид иргэний дайн болж, Америк дахь колони тусгаар тогтнолын төлөө дайтаж 1783 онд Америкийн Нэгдсэн Улс тусгаар тогтносноор Их Британийн колонийн гол сонирхол Энэтхэгт чиглэсэн. Их Британи далайн тээврийн худалдаа, боолын наймаанд тэргүүлж байв. 

1801 онд Их Британи, Ирланд хоёр нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 19-р зуунд Их Британи эрчимтэй аж үйлдвэржиж, чөлөөт худалдаа цэцэглэжээ. Төрийн хэрэгт сэхээтнээс гадна дунд ангийнхан зүтгэх болж, газар тариалан фермэрт шилжиж, хотод анх ажилчин анги бий болсон. Францын Напелеон дайнд ялагдсаны дараа Их Британи дэлхийн хамгийн хүчирхэг гүрэн болж, дэлхийн улс төрийн хэрэгт шууд нөлөөлж эхэлсэн. Канад, Австрали, Шинэ Зеланд өөртөө засах их эрх олж, аажимдаа тусгаар тогтножээ.

### Колонийн задрал 
thumb|250px|Британийн эзэнт гүрэн
Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Их Британи нь Франц, Орос, Америкийн Нэгдсэн Улстай эвсэж Германтай байлдаж байв. Дайны дараа Үндэстний лигийн зөвшөөрлөөр Герман, Османы колонийг эзэн мэдэж байв. Энэ үед Британийн эзэнт гүрэн дэлхийн хуурай газрын 1/5-ыг хамаарч байсан. Ирландын үндсэрхэг үзэл сэргэж 1910 оноос хойш тэмцсээр 1922 онд тусгаар тогтносон бол Умард Ирландын ард түмэн Их Британид үлдэхээр шийдсэн.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британийг сэр Уинстон Черчилль удирдаж, Германы эсрэг байлдсан. 1944 онд Нормандад Америктай хамт цэргийн десант буулгаж дайны ялалтад хувь нэмэрлэж байсан ба Атлантын далайд Германтай, Умард Африкт Италитай, Бирмд Японтой байлдаж байсан.

Дайны дараа Колониуд тусгаар тогнож эхэлсэн ба 1947 онд Энэтхэг (Пакистан, Бангладеш гэж Энэтхэгээс салсан) тусгаар тогтножээ. Тусгаар тогтносон улсууд Их Британийн Хамтын Нөхөрлөлд багтдаг бөгөөд зарим бага улсын нэр төдий төрийн тэргүүн нь Их Британийн хатан ван II Элизабет байсаар байна.

[thumb|150px|[Диана гүнж| Уэльсийн гүнж Диана]]

### 1947 оноос хойш 
Дайны дараа Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг байгуулалцав. Их Британи 1952 онд цөмийн зэвсэгтэй болсон. 1955 оны Израиль-Египетийн дайн Суэцийн хямралд шинээр бий болсон Израилын талд орж дайтаж байв. АНУ, Их Британий улс төрийн нөлөө өсч Англи хэл олон улсын ойлголцлын нэгдүгээр хэл болж эхэлсэн байдаг. Их Британийг чиглэсэн тив дамнасан нүүдэл их явагдсанаас Их Британи цагаан, шар, хар олон арьстны орон болсон. 1954 оны Лондон-Парисын хурал, Өрнө Европын нэгдлээр эхэлсэн Европын интеграцчилал 1973 онд чөлөөт худалдаа, эдийн засгийн холбоо, 1992 онд Европын холбоо болон өөрчлөгдсөн байна.

1970 оноос эдийн засгийн хөгжил удааширсанд 1980 онд ерөнхий сайд Маргарет Тэтчер улсын үйлдвэрийг хувьчилж, хөрөнгийн зах зээлийг шинэтгэжээ. 1984 онд Умард тэнгисийн ёроолоос газрын тос олборлох болсон.

Их Британи НҮБ, НАТО, Европын холбоонд гол байр суурьтай байсаар байна. Афганистан, Иракийн дайнд оролцсон. 2008 оны санхүүгийн хямралд өртсөн. 2014 онд Шотландын тусгаар тогтнох эсэх санал асуулгад 55% "хэрэггүй" гэсэн хариу гарчээ. 

## Төр засаг 
Их Британи бол төрийн хэмжээт эрхт хаант засагт хэлбэртэй, төрийн нэгдмэл байгууламжтай бүрэн эрхт улс юм. 

[thumb|150px|[II Элизабет хатан хан]]
### Хаант ёс 
Улсын ван буюу хатан хан нь төрийн тэргүүн гэхийн зэрэгцээ эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг юм. Хаант ёс мянгаад жил үргэлжлэхдээ ганцхан удаа түр хугацаагаар тасалдаж байжээ. 1649-1660 оны хооронд Бүгд найрамдах улс байсан. Их Британийн хан мөн Их Британийн хамтын нөхөрлөлийн нэр бүхий 15 орны бэлгэ тэмдгийн төрийн тэргүүн тул түүний төлөөлсөн амбан захирагч тухайн орныг удирддаг. Хаан нь ерөнхий сайд, сайд, шүүгч, зэвсэгт хүчний том тушаалтан, амбан захирагч, элчин сайд, сүмийн хамба нарыг ёслолын чанартай томилдог.

Хаан гэмт хэрэгтэнд өршөөл үзүүлдэг бөгөөд хүмүүст цол хэргэм, одон тэмдэг шагнах ёслолын үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Олон улсын харилцааны хувьд Хаан дайн зарлах, энхийг тогтоох, гадаад улсын хүлээн зөвшөөрөх, гэрээ батлах, нутаг дэвсгэрийн асуудлыг шийдэх эрхтэй. Хааны төрсөн өдрийг Английн үндэсний баяр болгон тэмдэглэдэг. Одоо үед II Элизабет хатан хаан төр толгойлж байна. Тэр 1895-1952 онд хан байсан VI Георгийн ууган охин билээ. 1926 онд төрсөн Элизабет 1952 онд 26 настайдаа хан ширээнд заларснаас өдгөө 70 орчим жилийг үджээ.

### Парламент 
Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Их Британийн Парламент (*Parliament of the United Kingdom*) байна. Хоёр танхимтай.

thumb|200px|left|Вестминстерийн ордон
19-р зуунаас Төлөөлөгчдийн Танхим ардчилагдсан байна. 1832 оны Их Шинэчлэлтийн Төсөл нь дунд ангийнханд сонгогдох эрхийг олгож, 1867, 1884 оны тогтоолоор ажилчин ангийнхан сонгогдох боломжтой болов. 1885 онд тэгш сонгуулийн тойргийг бий болгосон. 1911 оны парламентын шийдвэр нь Лордуудын Танхимын эрхийг хасжээ. 1918 онд анх 30 настай эмэгтэй хүн сонгогдож 1928 онд 26 настай эмэгтэй сонгогдож байв. 1969 оноос сонгогдох эрхийн доод насыг 18 болгож багасгасан.

1707 оны Англи-Шотландын холбоо нь Парламентад 16 Шотланд язгууртан, 45 төлөөлөгчийг оруулжээ. 1800 онд Ирландтай холбоо байгуулснаар 32 язгууртан, 100 төлөөлөгчийг нэмж оруулсан хэдий ч 1922 онд Ирландын тусгаар улс болсноор тэд гарсан.

#### Лордуудын Танхим 
Лордуудын Танхим (*House of Lords*) нь Английн шашны сүмийн хамба, язгууртнаас бүрддэг. Хатан хааны томилсон 1200 гишүүнтэй. Нэгэн үе Төлөөлөгчдийн танхимтай адил эрхтэй байсан, одоо оролцоо хумигдмал болсон. Язгууртнууд хуульд нэмэлт тусгал, заавар оруулах, боловсронгуй болгох эрхтэй. Шүүх тогтолцооны дээд байгууллага болдог. 

#### Төлөөлөгчдийн Танхим 
[thumb|150px|right|[Дэвид Кэмерон]]
Төлөөлөгчдийн Танхим (*House of Commons*) нь 659 гишүүнтэй байх ба тэнцвэртэй тойргоос 18 нас хүрсэн иргэд сонгодог. 5 жилээр сонгогдож, улс төрийн шаардлагын улмаас ерөнхий сайдын санал болгосноор ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулж болно. Хэрвээ Засгийн газар, төлөөлөгчдийн танхимд олонх болсон намаас бүрдвэл эсвэл Төлөөлөгчдийн Танхимаар итгэл хүлээлгэхгүй гэж үзвэл огцорно. Дахин сонгууль гурван долоо хоногийн дотор явагдах хуультай. 

Өнөө үед Төлөөлөгчдийн Танхим ихээхэн үүрэгтэй. Ямар ч шинэ хууль, өөрчлөлт, хориг, татвар ноогдуулалт үүгээр дамжина. Орон нутгийн бүх удирдлага парламентын шийдвэрээр томилдог. Засгийн газрын гишүүд, ерөнхий сайд нар нь аль нэг танхимын гишүүн байдаг бөгөөд төлөөлөгчдийн танхимд үүрэг хүлээж байдаг.

### Засгийн газар 
Төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх байгууллага нь Их Британи улсын Засгийн газар (*Cabinet of the United Kingdom*) байна. Засгийн газрын тэргүүн нь Ерөнхий сайд юм. 2019 оны 7 дугаар сарын 24-нөөс Консерватив намаас нэр дэвшсэн Борис Жонсон Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.  

## Орон нутаг 
thumb|150px|left|Нутгийн хуваарь

Их Британи улс нэр бүхий дөрвөн оронд хуваагддаг. Орон бүрийн нутгийн хуваарь өөр өөр байдаг.

Үүнээс гадна далайн чанад нутаг байна. Гибралтар, Фолкленд (маргаантай), Кайман, Бермуд зэрэг 14 нутаг бий.

## Эдийн засаг 
thumb|200px|right|Лондон хот - санхүүгийн төв
thumb|200px|right|Аэробус А350 нисэх онгоцны хөдөлгүүр, далавчийг Их Британид хийдэг. 
[thumb|200px|Их Британи [Умард тэнгисийн ёроолоос газрын тос олборлодог]]

Их Британи зах зээлийн эдийн засагтай, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр дэлхийд 5-р байрт, Европт Германы дараа 2-р байрт байгаа орон юм. Үйлчилгээний салбарт ДНБ-ийн 73% бүтээгддэг. Лондон хот бол дэлхийн санхүүгийн томоохон төв юм. Мөнгөний нэгж - фунт стерлинг.

Их Британид жилд 27 сая жуулчин зочилдог бөгөөд энэ тоогоороо дэлхийн аялал жуулчлалын 6-р орлоготой орон юм. 

Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед Их Британид нэхмэлийн үйлдвэрлэл, түүний дараа хөлөг онгоц үйлдвэрлэл, нүүрсний уурхай, төмөр боловсруулах салбар эхэлж хөгжсөн. 19-р зуунд Их Британийн худалдаачид, банк дэлхийд тэргүүлж байсан бол дэлхийн хоёрдугаар дайны дараанаас хүнд аж үйлдвэрийн жин буурч, өдгөө аж үйлдвэр ДНБ-ийн 17%-ийг эзэлж байна. 

Автомашины үйлдвэрлэлд 800,000 хүн ажилладаг. 52 тэрбум фунт стерлингийн бараа үйлдвэрлэгдэж, 26 тэрбум нь экспортлогджээ. 

Нисэх онгоц үйлдвэрлэнэ. Эндхийн Аэробус загварын нисэх онгоцууд дэлхий даяар үйлчилж байна.

Лондон бол дэлхийн нэгэн том санхүүгийн төв юм.

Эм үйлдвэрлэл хөгжсөн. 

2006 оны байдлаар ИБУИНВУ нь дэлхийд эрчим хүч үйлдвэрлэлээр 15-р байрт байсан. Газрын тос, шатдаг хийн BP, Shell, BG зэрэг томоохон компани ажилладаг. Цахилгааны 40 хувийг шатдаг хийнээс, 30 хувийг нүүрснээс, 19 хувийг цөмийн эрчим хүчээс, 4.2 хувийг ус, салхи, хогноос гаргаж авч байна.  

ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:60.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:10.80 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"Герман (10.8%)"
  from:0 till:10.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"Америк (10.4%)"
  from:0 till:08.10 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"Нидерланд (8.1%)"
  from:0 till:07.20 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"Швейцар (7.2%)"
  from:0 till:06.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"Франц (6.5%)"
  from:0 till:53.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.0%)"

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт"
  pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 503 тэрбум $"
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)

ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:60.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:14.90 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"Герман (14.9%)"
  from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"Хятад (9.0%)"
  from:0 till:07.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"Нидерланд (7.8%)"
  from:0 till:06.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"Америк (6.5%)"
  from:0 till:06.10 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"Франц (6.1%)"
  from:0 till:53.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.7%)"

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт"
  pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 802 тэрбум $"
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)

### Зам тээвэр 
thumb|200px|right|Хитроу нисэх буудал
Авто замын сүлжээ өндөр хөгжсөн. 46904 км урт улсын чанартай зам, 3497 км хурдны зам, 344000 км цардмал замтай. 2009 оны байдлаар 34 сая автомашин хөдөлгөөнд оролцож байсан. 

Их Британи аралд 16300 км төмөр зам, Умар Ирландад 304 км төмөр зам тавигдсан. Жилд давхардсан тоогоор 1.6 тэрбум хүн галт тэргээр зорчдог. 

2010 оны жишээгээр Их Британийн нисэх буудлуудаар 211 сая хүн зорчин өнгөрсөн. Лондоны Хитроу, Гэтвик, Стэнстэд гэсэн нисэх буудлууд голлодог. Хитроу нисэх буудал нийслэлээс баруун зүгт 24 км зайтай байдаг.

## Лавлах бичиг 
## Тэмдэглэл
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Их наймын орон
Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Хаант Улс
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон