open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ференц Лист

**Ференц Лист** (; 10 сарын 22, 1811 он – 6 сарын 31, 1886 он) нь Унгарын хөгжмийн зохиолч байв.
 

Унгарын хөгжмийн суут зохиолч, төгөлдөр хуурч, удирдаач, нийтлэлч Ференц Листийн авьяас билэг багаасаа тодорчээ. Ференц хүү хөгжимчин эцгээрээ төгөлдөр хуур заалгаж, удалгүй нийтийн өмнө концерт тоглох болов. 1820 онд унгар нутгаараа аялан тоглосны дараа Вена хотод очиж, Л. Бетховены сурагч К. Чернид шавь оржээ. 

1823 онд түүний амьдралд онцгой үйл явдал болж хүсэж мөрөөдөж явсан суут хүнтэйгээ уулзсан нь Л. В. Бетховен байлаа. Л. Бетховен Ф. Листийн концертод ирж суужээ. Гэвч хөгжмийн их зохиолч таг дүлий болсон байсан болохоор түүнд нэгэн аялгуу өгч шууд найруулан хөгжимдөхийг хүсчээ. Ф. Листийн гар хурууны хөдөлгөөн, царай зүс, сэтгэлийн ер бусын хувирлаар ямар гоц авьяастан болохыг Л. Бетховен ойлгоод тоглолт дуусмагц тайзан дээр гарч түүнийг тэврэн үнссэн ажээ. 

Тэр жилээ Парист очиж хөгжмийн дээд сургуульд элсэх гэсэн боловч харийн хүн гээд авсангүй. Энэ үеэс энэ хүний амьдралын их сургууль эхэлж, бие дааж сурахын зэрэгцээ нэрт хүмүүст шавь оржээ.

Ф. Лист дэвшилт үзэлтэй хүн байсан болохоор 1830 оны хувьсгалын үед “Хувьсгал” симфони бичиж, хожим түүнийгээ засварлаж “Баатруудын дурсгалд” гэдэг найраглал болгосон юм. Мөн 1834 онд Лион хотын нэхмэлчдийн бослогод зориулж “Лион” гэдэг нэртэй төгөлдөр хуурын баатарлаг аяз зохиожээ. 1848 оны Унгарын хувьсгалын баатар Лайош Батьяны амь насыг австрийн харгисууд бүрэлгэснийг эсэргүүцэж “Гашуудлын цуваа” гэдэг эмгэнэлт зохиол бичжээ.

Ф. Лист нэрт төгөлдөр хуурч, хөгжмийн зохиолчийн хувьд адил тэнцүү алдаршсан юм. Тэр XIX зуун гучаад онд Парист олон удаа концерт тоглож нэрээ цуурайтуулж, Швейцар, Итали орноор аялан хөгжимдөхийг зэрэгцээ “Аян замын тэмдэглэл” хэмээх хоёр боть зохиол бичсэн билээ.

Ф. Лист 1848 оноос Ваймарт суурьшиж, дэлхийн алдартай дуурь, симфониудыг удирдан тоглуулж, хөгжмийн нийтэлч болохоо бас харуулжээ. 1854 онд “Ваймарын шинэ холбоо” гэгчийг байгуулж, хөтөлбөрт хөгжмийг хөгжүүлэх, сонгодог хөгжмийг хамгаалах зорилго тавьж түүнээ хэрэгжүүлсэн юм. Энэ үед тэр симфонийн ихэнх бичжээ. 

Тухайлбал “Прелюди”, “Прометей”, “Мазепа”, “Орфей”, “Данте”, “Унгар”, “Гамлет” зэрэг найраглал, симфони зохиосон байна. Ф. Лист ийнхүү “Хөтөлбөрт симфонийн эцэг, симфонийн нэг ангит зохиолыг үндэслэгч” гэж түүхэнд зүй ёсоор орсон билээ.

Ф. Лист Эх Орондоо халуун хайртай хүн байв. Венад тоглосон концертуудынхаа орлогыг үерт хэлмэгдсэн нутгийнхандаа илгээж, Бонн хотод Л. Бетховений хөшөө босгоход зориулж байв.


Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:Унгарын чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:Германы чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:Райдингийн хүн
Ангилал:Сүмийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Сонгодог төгөлдөр хуурч
Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Унгарын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)
Ангилал:Пруссийн Урлагийн Академийн гишүүн
Ангилал:Альбертус-Их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Айзенштадтын хүндэт иргэн
Ангилал:Йенагийн хүндэт иргэн
Ангилал:Ваймарын хүндэт иргэн
Ангилал:Унгарчууд
Ангилал:1811 онд төрсөн
Ангилал:1886 онд өнгөрсөн
AJAX

**AJAX** бол **Asynchronous JavaScript and XML** гэсэн үгийн товчлол юм. Вэб хуудасны ямар нэг хэсэгт серверээс ямар нэг хуудсыг асинхрон дуудаж харуулах боломжийг бүрдүүлсэн технологи юм. Одоогоор энэ нь вэбийн хөгжүүлэлтийн хамгийн сүүлийн үеийн технологид тооцогдож байна. Үүнийг ашигласнаар интерактив вэб программ хангамжууд, мөн бидний ашигладаг десктоп програм шиг вэб программ (Rich Internet Application) хийх боломжийг бүрдүүлж байна. Уг технологийг анх 2005 онд Google өөрийн хайлтын системд suggest (санал болгох - нэг үг бичихэд түүнтэй холбоотой үгнүүд гарах) системдээ анх хэрэглэсэн гэж үздэг. Гэхдээ бүүр 1990-ээд оны дундуур вэб хуудас дуудагдсаны дараа дахин өөр мэдээлэл серверт илгээх, үр дүнг буцааж авдаг зүйлийг java хийсэн байдаг бөгөөд энэ нь java applet юм. 1996 онд Микрософт IFRAME -ийг анх HTML -д оруулж ирсэн нь мөн вэб хуудасны тодорхой хэсэгт өөр вэб хуудас дуудагдаж гарч ирэх боломжтойг харуулсан зүйл болжээ. 1999 онд мөн Микрософт XMLHttpRequest гэх одоо AJAX-ийг бий болгож буй гол обьектийг Internet Explorer 5.0 -д ActiveX хэлбэрээр ажилладагаар бий болгосон байна. Үүний дараа Mozilla болон бусад вэб хөтөч хөгжүүлэгчид энэ обьектийг бий болгосон боловч W3C  дөнгөж саяхан 2006 онд өөрийн албан ёсний стандарт болгох гэж анхны драфт стандартыг гаргасан байна.

Одоогоор энэ технологид ашиглагдаж байгаа зүйлүүд

*XHTML, CSS – мэдээллийг гаргаж харуулахад үндсэн суурь
*Document Object Model (DOM) – Мэдээллийг динамикаар эсвэл янз бүрийн байдлаар харуулах боломж бүрдүүлэх
*XML and XSLT сервер ба клиентийн хооронд мэдээлэл дамжуулах
*XMLHttpRequest – асинхрон холболт бий болгох
*Javascript – дээрхи бүх зүйлийг хооронд нь холбож ажиллуулах програмчлалын орчин болж өгч байна.
.

Ангилал:JavaScript
Ангилал:Цахим хөгжүүлэлт
II Иоханн Штраус

**II Иоханн Штраус** (; 1825 оны 11 сарын 25 – 1899 оны 6 сарын 3) нь Австрийн хөгжмийн зохиолч байв.

## Намтар 
19-р зууны Вальсанд умбасан Венад 2 хүн онцгой байв. Нэг нь И. Ланнер, нөгөө нь И. Штраус бөгөөд хоёулаа вальс зохиогчид, хоёулаа хувийн найрал хөгжимтэй, хоорондоо өрсөлдөгчид байв. Гэтэл нэг лут өрсөлдөгч гарч ирээд төдөлгүй тэднийг ялсан нь Иоханн Штраусын төрсөн хүү байлаа.
	
6 настайдаа анхныхаа вальсыг бичсэн И. Штраусын нэр 19-р зууны 50-аад онд Европт цууд гарчээ. Тэр 1872 онд Америкт очиж Бостон хотноо 100 мянган хүнд зориулж тусгайлан зассан байранд 14 удаа концерт тоглож, дуучин, хөгжимчин 20 мянган хүн оролцсон концертыг өөрийн туслах 100 удирдаачийн хамт тоглуулжээ. Энэ нүргээнтэй аяллынхаа дараа И. Штраус концертоо цөөлж, хошин дуурь бичиж эхэлжээ. 1870 оноос нас бартлаа 16 хошин дуурь бичсэнээс "Сарьсан багваахай", "Цыганы барон", "Хөгжөөнтэй дайн", "Венецийн шөнө" зэрэг нь ихэд алдартай юм.

Иоханн Штраус 74 насныхаа 55 жилийг уран бүтээлд зориулсан их хөдөлмөрч, хөгжөөн зугаатай хүн байв. Тэрээр ямар ч нөхцөлд, сүйх тэргэн дотор ч зохиолоо бичдэг байжээ. И. Штраус зөвхөн бүжгийн хөгжим 500 орчмийг бичсэний бараг тэн хагас нь вальс, түүнээс дэлхий дахинаа алдаршсан нь "Цэнхэр Дунай", "Венийн шугуйн үлгэр", "Жүжигчний амьдрал", "Хаврын дуун" зэрэг бүтээл юм. И. Штраус бол Венийн гэж алдаршсан сонгодог вальсийн урлагийг үндэслэсэн билээ. Алдарт "Цэнхэр Дунай" вальс нь Вена хотын сүлд дуу болж хувирсан юм. 

## Цахим холбоос 
*  (PDF; 434&nbsp;kB) Johann Strauss Society of New York
* 
* 


Ангилал:Австрийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Оперетта хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Венийн хөгжимчин
Ангилал:Франц Иосифын одон шагналтан (зэрэг тодорхой бус)
Ангилал:Италийн Титэм одон шагналтан (офицер)
Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (рыцарь)
Ангилал:Пруссийн Ханы Титэм одон шагналтан (4-р зэрэг)
Ангилал:Улаан Бүргэд одон шагналтан (4-р зэрэг)
Ангилал:Межидие одон шагналтан
Ангилал:III Карлосын одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Ангилал:Цислейтанийн хүн
Ангилал:Австрийн Хаант Улсын хүн
Ангилал:1825 онд төрсөн
Ангилал:1899 онд өнгөрсөн
Галактик

**Галактик** (грек: galakt-, "сүү" гэсэн утгатай) буюу **Оддын аймаг** гэж хоорондоо харилцан үйлчлэлцэж, нэг нэгэндээ физик нөлөө үзүүлдэг одод, оддын бөөгнөрөл, одод хоорондын орчин, тоосонцор, харанхуй матераас бүрдэх системийг хэлнэ. Галактикууд нь хэдэн саяаас олон зуун тэрбум хүртэлх тооны ододтой байж болно.

## Бүтэц, ангилал 
Галактикийн төвийн эргэн тойронг түүний цөм гэнэ. Манай нарны аймаг нь Тэнгэрийн Заадас нэртэй 100-400 тэрбум одод, 50 тэрбум орчим гаригуудыг багтаасан галактикийн харьцангуй сийрэг одод бүхий зах хэсэгт байрладаг. Энэхүү галактикийн төв нь нумын ордонд байрладаг. Нар нь галактикийн төвөөс 30000 гэрлийн жил|гэрлийн жилд оршдог. Галактикийн бүх од түүний төвийг тойрон эргэдэг бөгөөд Галактикийн төв нь маш том хар нүх байдаг бөгөөд асар хүчтэй таталцалын хүчээр галактикийн оддыг барьж байдаг хэмээн үзэж байгаа.
Вена

**Вена** () нь Австрийн нийслэл бөгөөд Австрийн есөн мужийн нэг нь юм. Вена нь Австрийн хамгийн том хот бөгөөд 1.7 гаруй сая хүн амтай (метрополи газар нутгийн хүн ам нь 2.3 сая). Мөн түүний соёлын, эдийн засгийн ба улс төрийн төв юм. Хүн амаараа Европын Холбоонд аравт ордог хот бөгөөд 2008 оны байдлаар амьдралын чанараараа хоёрт орсон байна (*Mercer Human Resource Consulting*-н тооцоо). Венад Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага (ОПЕК) зэрэг олон улсын томоохон байгууллагуудын төвүүд оршдог. Вена нь Австрийн хамгийн зүүн захад орших ба Чех, Словак, Унгар улсуудтай хил залгана. 2001 онд хотын төв буюу "хуучин Вена" , Шёнбрунн ордонг ЮНЕСКО -ийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн бөгөөд *Economist Intelligence Unit*-н 127 хотыг оролцуулсан амьдралын чанарын судалгаагаар Ванкувер хоттой эн зэрэгцэж, жагсаалтыг тэргүүлсэн байна.

## Газар зүй 
### Уур амьсгал 
Вена хотын төв хэсэгт байх цаг уурын станцын мэдээллээр хотын төв хэсэг нь Автсрийн хамгийн дулаан хэсэгт ордог байна. Хотын төвийн шигүү орон сууцнаас шалтгаалан шөнийн температурын бууралт бага байхад нөлөөлдөг байна. Салхины дунд хурд 14&nbsp;км/цаг. 

Венийн Хоеэ Вартегийн уур амьсгалын хүснэгт

Венийн Мариабрунны уур амьсгалын хүснэгт

Венийн Унтерлаагийн уур амьсгалын хүснэгт

Wien-Linke Wienzeile-10-2007-gje.jpg
Wien-Hofburg-133-Josefsplatz-2007-gje.jpg
Wien-Hofbibliothek-08-2005-gje.jpg
Wien-Jesuitenkirche-02-Dr. Ignaz-Seipel-Platz-2005-gje.jpg
Wien-Jesuitenkirche-12-Mittelschiff-2005-gje.jpg
Wien-Justizpalast-02-Schmerlingplatz-2009-gje.jpg
Wien-Staatsoper-110-2007-gje.jpg
Wien-Staatsoper-210-2013-gje.jpg

## Цахим холбоос 
* 
* Wien.info - Аялал жуулчлалын албан ёсны сайт
* Wien.gv.at - Хотын албан ёсны сайт, интерактив газрын зурагтай
* Вена дахь элчин сайдууд

## Эшлэл 

Ангилал:Австрийн хот
Ангилал:Европын нийслэл
Ангилал:Дотоодын боомттой суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Австрийн мужийн нийслэл
Ангилал:Австрийн муж
Ангилал:Австрийн коммун
Ангилал:Австрийн их сургуулийн хот
Ангилал:Дунай мөрний суурин
Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-2-Бүс нутаг
Ангилал:Келт гаралтай суурингийн нэр
Бөөгийн өмсгөл

**Бөөгийн өмсгөл** нь хүн юмуу бор гөрөөсний сүнс төдийгүй гөрөөс, хүн, могой зэрэг амьтдын сүнсний чуулга гэж тайлбарладаг. 	
	
"Хуяг"
Хуяг нь Монгол дээлний загварыг голчлон барьсан байдагч товчгүй уяадаг, тухайн буух онгодын дуулгасанаар гарал үүсэл яс үндэс нутаг уснаас хамааран хуяг дээр орох зүйл харьцангуй өөр ба 3-5 жил явган бөөлөж байж хуягладаг.

Бөө хэнгэрэг нь бөөгийн онгодын унаа, холбогч, мэргэ төлөг болон дуу болдог хэрэгсэл. Ихэвчлэн дугуй, олон талтай, согоо, буга, баавгай, чоно зэрэг амьтны арьсаар бүрдэг.Хүрээг нь аянганаас ниргүүлсэн модоор хийж, улаан утсаар оёсон амин судас нь гурван хонгинуурт холбогддог. Цохиурыг мөн аянганд ниргүүлсэн модоор хийж, янз бүрийн өнгийн даавуу уядаг ба хэнгэрэгийг галын элчинд **“сойж”** чангалдаг. Арьсны сонголт онгодын зан чанартай холбоотой.

"Бөө малгай"
Буриад халх бөөгийн малгай битүү,дархад онгорхой байдаг. Ихэнх  нутагт Оргой, Мандаа, Майхавч гэж нэрлэдэг. Малгайд хадсан бүргэд болон бусад шувуудын  өдний тоо нь удам угсааны үеийн тоо мөн зэрэг дэвээр олон цөөн байдаг. Онгодын малгай буюу майхавч нь сахиуст толгой гэж үздэг учир малгайн дэвсгэр өнгө нь дурдсан бөөгийн дээлийн өнгөтэй ижил байх [яс овог|яс овгийн] эрхэмлэдэг өнгө байдаг.
 
Бөө малгайн өөр нэг чухал зүйл нь бөөгийн /нүүрний унжлага/ гивлүүр (самалга) юм. Бөөгийн үзлээр бол гивлүүр нь лус [савдаг], онгод тэнгрийг өдөж, хөдөлгөөнд оруулдаг хэрэгсэл мөний дээр ялангуяа  харанхуйн оронд  аялан очиж  уулзахаар зорин яваа онгод тэнгэр нараасаа өөр хөндлөнгийн  элдэв муу сайн зүйлүүдэд танигдахгүй гэсэн нүүрний хаалт юм.
Мөн гивлүүрийг тухайн шүтээний сахал самбаа ч гэх нь бий.

"Бөөгийн толь"
Бөөгийн нэг гол зүйл бол толь. Алт, мөнгө, хүрэл, гуулин толь гэж бий. Хийцийн хувьд хавтгай дугариг мөн хагас бөмбгөр хэлбэртэй байдаг. Хорчин бөөд есөн толийг сураар угсран холбоод алаг дээлийн гадуур зүүнэ. Толийг зүүх нь  элдэв хараал зүхэл, онгодын халдлагаас бөөг хамгаалан  их (гэрэл) болон сацарч явдаг байна. Мөн гаднаас ирэх муу нөлөөллийг буцааж ойлгодог хамгаалтын гол хэрэглэл юм.

"Бөөгийн Бардаг"
Энэ нь зөвхөн буриад бөөгийн хэрэгсэл юм. Маш олон төрлийн зэвсэг оруулсан байдаг.  

"Манжиг" Үүнд морь аман хуур есөн зэвсэг манжлаг зэрэг зүйлс байдаг.

Ангилал:Бөө мөргөл
Ангилал:Монголын бөө мөргөл
Ангилал:Монгол хувцас
Нийслэл

**Нийслэл** (Англи, Испани: *Capital*; Орос: *Столица*) гэдэг нь улс төрийн ойлголтоор тухайн улсын төр засаг захиргаатай холбогдсон гол хот нь юм. Өөрөөр хэлбэл төр, засгийн байгууллагууд уг хотод бодитоор байрлах бөгөөд хуулиар уг хотыг нийслэл хот хэмээн тогтоосон байдаг. Мөн нийслэл хотод гадаад орнуудаас тухайн оронд суугаа  дипломат төлөөлөгчийн газар буюу Элчин сайдын яамд байралдаг.

## Хамгийн том нийслэлүүд 
Дэлхийн олонхи орны хамгийн том хот нь нийслэл байдаг. Гэхдээ 10 -аад оронд тийм биш.  Жишээ нь: Австралийн Сидней хот хамгийн том боловч нийслэл нь Канберра, АНУ-ын нийслэл Вашингтон, Канадын нийслэл Оттава, Бразилийн нийслэл Бразиль гэх мэт.    

Дэлхийн хамгийн том /их хүн амтай / хотууд: 
* Aфрик: Каир (11,146,000) 
* Aзи: Токио (35,237,000) 
* Eвроп: Москва (10,400,000) 
* Хойд Америк: Мехико (17,809,471) 
* Далайн орнууд: Веллингтон (445,400) 
* Өмнөд Америк: Буенос Айрес (14,230,000)


Ангилал:Улс төрийн газар зүй
Ангилал:Хотын цол
!
Үүрийн гол

thumb|Үүрийн гол

**Үүрийн гол** нь Монгол улсын хойд хязгаарт Хөвсгөл аймгийн Хэвэн-Салуугийн уулсаас эх аван Цагаан-Үүр, Эрдэнэбулган сумын нутгуудаар нийт 331 км газар урсаж Хөвсгөл нуураас эх авах Эгийн голтой нийлэх бөгөөд цаашид Эгийн гол гэсэн нэрээр 200км урсан Байгал нуурын цутгалд хамаарах Сэлэнгэ мөрөнд цутгана. Усны нийт талбай 12,300 км квадрат. 

Эг, Үүрийн голуудын сав газар нь тул загас элбэгтэй тул уг голуудыг хамгаалах олон улсын төслүүд хэрэгжиж байгаа болно. Мөн загасчлах сонирхол бүхий жуулчдын анхаарлыг ихээхэн татдаг. 

Үүрийн голын сав нутгаар 2006 оны зун ихээхэн хур тунадас буусны улмаас уг гол үерлэн ихээхэн хэмжээний талбай усанд автаж тус нутгийн ард иргэдэд ихээхэн хохирол учирсан бөгөөд Цагаан-Үүр сумын төвөөс холгүй орших улсын хэмжээнд хамгийн уртад тооцогдох модон гүүр эвдэрч гэмтсэн болно.

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн
Швед

**Швед**, албан ёсоор **Шведийн Хант Улс** (Швед хэл: *Konungariket Sverige*) нь Умард Европт  Скандинавын хойг дээр орших нордикийн улс болно. Нийслэл хот  Стокхольм. Швед улс нь Норвеги (баруун зүгт), Финланд (зүйн хойд зүгт), Скагеррак, Каттегат, Өресундын хоолойнууд (баруун өмнө зүгт) болон  Балтын тэнгистэй хиллэнэ (зүүн зүгт). Далайгаар Дани, Герман, Польш, Оросын Холбооны Улс, Литва, Латви, Эстони улсуудтай хиллэх бөгөөд Дани улстай (баруун өмнө зүгт) Өрэсүндийн гүүрээр холбогддог. 1995 онд Европын Холбоонд, 2024 онд НАТО-д гишүүнээр элссэн.

450 295 км² нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр Швед улс нь Өрнөд Европт гурав дахь том улсад тооцогдоно. Хотожсон бүсүүдээс бусад нутгууд нь хүн амын нягтшил багатай. Хүн амын 84 хувь нь нийт газар нутгийн 1.3 хувийг эзлэх хот суурин газарт амьдардаг. 

Швед улс нь орчин үеийн өндөр хөгжилтэй, ардчилсан улс бөгөөд иргэдийн амьдралын түвшин өндөр. Хувийн хэвшил аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 90 хувийг гаргах бөгөөд үүнд инженерийн салбар тэн хагасыг нь эзлэнэ. Энэ нь Икеа, Волво зэрэг дэлхийд данстай компаниудыг дурдахад ойлгомжтой.  Хөдөө аж ахуй үндэсний нийт бүтээгдэхүүний зөвхөн 1 хувийг эзэлдэг онцлогтой. Швед улс нь урт хугацааны турш төмөр, зэс, модны гол экспортлогчдын нэг байсан. 1890-ээд оноос эхлэн боловсролын болон аж үйлдвэрийн салбар эрчимтэй хөгжин 20-р зуунд Швед улс нь эдийн засаг, нийгмийн хамгааллын хувьд хүчирхэг улс болон дэлхийн тавцанд гарч ирсэн бөгөөд өнөөдөр НҮБ-ын хүний хөгжлийн индексээр топ орнуудын тоонд байнга дээгүүр бичигдэх түвшинд хүрсэн. Усны баялаг нөөцтэй боловч нүүрс, газрын тосны нөөцөөр дутмаг.

Дэлхийд алдартай Нобелийн шагналыг үндэслэгчийн эх орон.

100-аад жилийн өмнө сая гаруй Шведүүд Америкийн Нэгдсэн Улс руу шилжин суурьшсан гэгддэг. Тэдний ихэнх нь газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Аж үйдвэржилт хөгжихийн зэрэгцээ гадаад улсаас цагаачдыг олноор хүлээн авах болсон.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* 


Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Хаант Улс
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон
Тоон анализ

**Тоон анализ** нь *тасралтгүй* хэмжигдэхүүн оролцсон математикийн бодлогуудад зориулсан алгоритмуудыг судалдаг хэрэглээний математикийн салбар юм (үүгээрээ дискрет математикаас ялгаатай).

## Удиртгал 
### Түүх 
Хүн төрөлхтөн 2000 гаруй жилийн өмнө шугаман интерполяци ашиглаж байсан нь тоон анализ маш урт хугацааны турш хөгжиж ирснийг харуулж байна. Ньютоны арга, Эйлерийн арга, Гауссын дараалан зайлуулах арга, Лагранжийн интерполяцийн олон гишүүнт зэрэг нэрнүүдээс харахад олон зууны өмнө амьдарч байсан алдартай эрдэмтэд тоон анализад дорвитой алхмууд хийж байсан нь харагддаг. 

20-р зууны дунд үеэс компьютер зохион бүтээгдсэнээр томоохон хэмжээний бодлогуудыг бодох боломжтой болсон нь тоон анализийг маш хурдтай хөгжихөд хүргэсэн байна.

### Шууд ба давталтын аргууд 
Шууд аргууд нь тодорхой тооны алхмуудын дараа хариуг тооцоолж гаргадаг бол давталтын аргууд нь анхны таамгаас эхлэн дахин давтан барагцаалан тооцоолсоор тодорхой хязгаарт шийдэлд дөхөж очин нийлснээр хариуг ойролцоогоор бодож олдогоороо ялгаатай. Давталтын аргад Ньютоны арга, Якобийн давталт зэрэг аргууд орно.

### Дискретчлэх 
## Алдаа
Тоон анализад тоймлолтын болон бусад алдааны судалгаа чухал үүрэгтэй.

Ангилал:Математикийн салбар
Програмчлал

**Програмчлал** буюу **компьютерын програмчлал** гэдэг нь компьютер програм зохион бүтээх үйл явц юм. 

Програмчлалд алгоритм сэдэх, алгоритмын гүйцэтгэлийг шалгах, алгоритмыг аливаа програмчлалын хэлд буулган бичих (үүнийг мөн **кодчлол** буюу  гэдэг) зэрэг үйлдлүүд багтдаг. Програмын эх кодыг хүний ойлгох дээд төвшний программчлалын хэлээр бичдэг байхад энэ кодыг машин код болгож хувиргаснаар компютерийн төв процессор ойлгож ажиллуулна. Програмчиллах хүнийг **программист** гэнэ.

Програмчлалын гол зорилго нь ямарваа үйлдлийг автоматжуулж компьютераас гүйцэтгүүлэх - иймд программист нь програм хэрэгжүүлэх гэж буй салбарын мэдлэг, нарийвчилсан алгоритм, математик логик зэрэг хэд хэдэн сэдэвт мэргэшсэн байх ёстой.

Програмчлалтай холбоотойгоор шалгах (тестлэх буюу ), алдаа засах (дебаг буюу ), сахих (), build систем бүтээх, програмтай холбоотой өгөгдлийг удирдах зэрэг үйлдлүүд байдаг ба эдгээрийг бүхэлд нь програм хангамж хөгжүүлэлт ч гэдэг. Үүнтэй холбоотойгоор инженерчлэлийн аргазүйг ашиглан програм хангамж хөгжүүлэхийг програм хангамжийн инженерчлэл гэнэ.
Батцэнгэл сум

**Батцэнгэл** — Монгол улсын Архангай аймгийн сум.

## Түүх 
### Хошуу үүссэн түүх 
Манж чин улсын цэрэг Халхын ноёд дайчдын оролцоотойгоор Ойрадын Галдан Бошгот хааны цэргийг 1696 онд дарахад Түмэнхэн сайн ноёны угсааны Тоба тайжийн хөвгүүн Намжил тайж гавьяа байгуулсны учир Энх-Амгалан хаанаас түүнийг тэргүүн зэрэг тайжид өргөмжилж, Түшээт хан аймгийн Ачит гүн Ядамын нутгаас газар таслан шинээр хошуу байгуулж засаг ноёноор соёрхож шагнал үзүүлсэн ажээ. Хожим Түмэнхэн Сайн ноёны удмын ноён Манжийн нэрийн өмнөөс Ойрадын хүчтэй тулалдаж сайн зүтгэснийг үнэлэн түшээт хан аймгийн нутгаас 19 хошууг таслан бүтэн аймаг байгуулж, Халхын 4 дэх Сайн ноён хан аймаг байгуулж, 1725 онд үүсгэсэн түүхтэй. 

## Энд төрсөн алдартнууд 
* Галсанхүүгийн Вандан (1888-1935) — Монгол Улсын аварга цолтой бөх
* Гэлэгжамцын Өсөхбаяр (1973-) — Монгол Улсын Дархан аварга цолтой бөх
* Самбуугийн Цэдэндамба (1948-)-Монгол Улсын Алдарт уяач
* Мундэг Гочоо (1919)- Монгол Улсын сайн малчин 
* Гүржавын Лхагвасүрэн(1958)- Философийн ухааны доктор профессор
* Пүрэвсангаагийн Одонтуяа(1966)- Анагаах ухааны доктор
* Соронзонболдын Батболд(1958)- Xүүxдийн элч уран бүтээлч, Xүүxдийн xөгжмийн зохиолч, Соёлын тэргүүний ажилтан, Багш
*Лхагважавын Батбаяр Монгол Улсын аварга малчин
*Лхагвасүрэнгийн Айлтгүйбаатар Монгол улсын хошой аварга малчин
*Төмөр-Очирын Идэрхангай (1983-) - Түүхийн ухааны доктор, дэд профессор
*Шаравын Норовсамбуу (1958)-Монгол улсын 7 удаагийн гавьят тээвэрчин, Хөдөлмөрийн баатар. 

## Баримтын холбоос 

Ангилал:Архангай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Ихтамир сум

**Ихтамир сум** нь Архангай аймгийн сум юм. Тамир гол тус сумын нутгаар урсан өнгөрнө.

## Баримтын холбоос
## Цахим холбоос 
* niigem.mn — Архангай аймгийн Ихтамир сумын танилцуулга
* forum.mn — Архангай аймгийн Ихтамир сумын 2007-2015 оны эдийн засгийн хөгжлийн стратеги. Заанхошуу 2007.
* ИХ ТАМИР СУМ


Ангилал:Архангай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Өлзийт сум (Архангай)

**Өлзийт сум** нь Архангай аймгийн сум юм. Тус сум нь 1720 км2 бүхий нутаг дэсгэртэй. 2006 оны байдлаар 3,126 хүн амтай, мал сүргийн нийт тоо толгой 2006 оны байдлаар 126,295 байна. Нутгийн захиргааны бүтцийн хувьд *Бодонт*, *Ямаат*, *Байшир*, *Хөшөөт* гэсэн 4 багтай .1931 онд Батцэнгэл уулын хошуунаас байгуулагдсан. Өлзийт сумын нутаг нь хуучнаар Бишрэлт бэйсийн хошуу бөгөөд одоогийн Архангай аймгийн төвөөс 140км зайтай оршдог.

## Түүх 
Сайн ноён хан аймгийн харъяанд Халх хошууны тоонд орж 1762 онд байгуулагдсан Өөлдийн өмнөд хошуу 1912-1923 онд Бишрэлт бэйсийн хошуу гэж нэрлэгдэж байсанаа 1924 он Цэцэрлэг мандал аймгийн Баянбайшир хошуу нэртэй болсон бөгөөд 1931 оноос одоогийн Архангай аймгийн Өлзийт сум болсон. Олонх баруун Монголын дөрвөн Ойрадын Өөлд ястан юм. Өлзийт сум Алтан зуу бурхан шүтээнтэй. түүндээ зориулж шиний 15, намарын дунд сарын 15 морь уралдуудж, бөх барилдуулж, хурал ном хураж наадам хийдэг.Алтан зуу бурхан нь 1640 оны үед Ойрадын зая бандида Намхайжанцан төвдөөс алтаар зуу бурхан хйилгэж аривнаалуулан залж ирсэн түүхтэй. зуу бурхан гэдэг нь бурхан багшийн өөрий нь амьд сэрүүнд бүтээсэн бурхан багшийн дүр юм. 1640-1930 аад он хүртэл шүтэж байсан. хувьсгалын үед зуу бурхан алга болсон.1997 онд Базар манжгаа нутаг усны ард түмэний туслажмтайгаар ахин бүтээсэн түүхтэй.

Архангай аймгийн Өлзийт сум 172034 га газар нутагтай 2014 оны байдлаар 3333 хүн амтай, 1088 өрхтэй, 214 мянган толгой мал тоолууллаа.

## Баримтын холбоос 

Ангилал:Архангай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Тариат сум

[right|thumb|Тариат сумын төв, [Хорго галт уулын лааваар бүрхэгдсэн тал]]

**Тариат сум** нь Монгол Улсын Архангай аймгийн баруун хойд хэсэгт оршдог, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, Хорго галт уул болон Тэрхийн цагаан нуурын бүс нутгийг хамарсан онцгой газарзүйн байрлалтай сум юм. Сумын төв нь **Хорго** багт байрладаг бөгөөд аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 166 км зайтай оршино.

Тус сумын газар нутаг, нөөц, үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдсэн төдийгүй төрийн үйлчилгээний цар хүрээ ч ихээхэн тэлсэн билээ. Тариат сум нь эдүгээ аймагтаа хүн ам, эдийн засгийн баазаараа томоохонд тооцогдох засаг захиргааны нэгж болон өргөжин хөгжсөөр байна. 

## Түүх 
Тариат сум нь 1923 оны 5 дугаар сард анх байгуулагдсан. 1962 онд Мөрөн сум татан буугдаж, Тариат сумтай нэгтгэгдэн сумын төвийг **Хорго** руу нүүлгэн төвлөрүүлжээ. Ийнхүү сумын газар нутаг болон нөөц, төрийн үйлчилгээний цар хүрээ тэлсэн байна: 

## Захиргааны нэгж 
Тариат сум нь дараах 7 багтай:
* Тэрх
* Цагааннуур
* Хорго
* Суман
* Бөөрөлжүүт
* Мөрөн
* Алтаад

## Эдийн засаг 
Тариат сумын эдийн засаг нь уламжлалт мал аж ахуй давамгайлдаг боловч сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, жижиг дунд үйлдвэрлэл, орон нутгийн төсөл хөтөлбөрүүдийн нөлөөгөөр салбарын бүтцийг өргөжүүлэх хандлагатай болж байна. 

* Мал аж ахуй 

Тус сумын эдийн засгийн үндсэн тулгуур нь мал аж ахуй бөгөөд 2025 оны байдлаар 189,900 тоо толгой мал сүрэг бүртгэгдсэн нь сумын орлого, өрхийн үндсэн амьжиргааны эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг.

* Аялал жуулчлал 

Тариат сум нь Хорго галт уул, Тэрхийн цагаан нуур зэрэг Монголын хамгийн олон жуулчин татдаг газруудыг хамардаг тул улирлын аялал жуулчлал эдийн засгийн чухал хэсэг болж өссөөр байна.

Аялал жуулчлалын үйлчилгээний хүрээнд жуулчны бааз, гэр буудал, тээвэрлэлтийн үйлчилгээ, гар урлал, орон нутгийн бүтээгдэхүүний худалдаа зэрэг дэмжих салбарууд хөгжиж байна.

## Эрүүл мэнд 
Тус сумын эмнэлэг  нь Архангай аймгийн арын таван сумын эрүүл мэндийн үйлчилгээний төв болдог. 20 ортой эрхлэгч эмч 1, их эмч 7 мөн эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнүүд ажиллаж байна 


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Архангай аймгийн сум
Хайрхан сум

**Хайрхан сум** нь Архангай аймгийн сум юм. 
Архангай аймгийн Хайрхан сум нь 1924 онд байгуулагдсан юм.  Тус сумын нутагт Хайрхан нэртэй сүрлэг сайхан хангай дүнхийн байх бөгөөд энэ уулын нэрээр сумаа нэрлэсэн байдаг. Хайрхан сум нь Хайрхан, Асгат, Жарантай, Могой, Өгөөмөр гэсэн 5 багаас бүрдэх бөгөөд Сумын төв нь Өгөөмөр багийн нутагт Хүнүй голын дэнж дээр байрладаг бөгөөд *Уу-булан* гэж нэрлэнэ. Энэ сумын нутагт орших Дуут нуур нь цэнгэг устай нуур юм. Мөн Гүн нуур, Могойн Цагаан нуур байдаг. Хайрхан сумын нутгаар Хануй, Хүнүй, Жарантай, Могой зэрэг голууд урсан өнгөрнө. Мөн Бух, Уу-Булан зэрэг рашаантай.   

Хайрхан сум нь төрөн гарсан хүчит бөхчүүдээрээ алдартай бөгөөд Даян аварга Ц. Чимэд-Очир, Улсын арслан Д. Лувсанжамц, Ц. Содов, Улсын харцага О. Мөнх-Эрдэнэ нарын зэрэг улсын цолтой 13 бөх төрөн гарсан байдаг. Мөн МУ-ын ардын эмч Э. Лувсандагва, Монгол Улсад сагсан бөмбөгийн спортыг түгээн дэлгэрүүлэгч Д. Содномзундуй, УИХ гишүүн, ЗГ-ын гишүүн асан, АН-ын дарга С.Эрдэнэ, МУ-ын үлэмж дархан мэргэн С. Ямааранз , Улсын аварга малчин , Бүгд найрамдах Монгол ард улсын Ардын их хуралын депутат Төмөөн овогтой Зундуй зэрэг олон алдартнууд энэ нутгаас төрөн гарсан.  

## Хайрхан сумаас төрсөн алдартнууд 
* Хэл шинжлэлийн ухааны доктор-Довчингийн Отгонсүрэн 
* Монгол улсын Ардын Эмч - Эрээдэрийн Лувсандагва
* Гавъяат эмч - Түмэннасан
* Гавъяат жүжигчин - Б. Тунгалаг
* Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан - Б. Бардорж
* Монгол улсын гавьяат эдийн засагч, доктор - Б. Хулдорж
* Монгол улсын үйлчилгээний гавьяат ажилтан, хурандаа - Б. Эрдэнэном
* Монгол улсын даян аварга -  Цэдэндоржийн Чимэд-Очир
* Монгол улсын арслан - Довчингийн Лувсанжамц
* Монгол улсын арслан - Цэнджавын Содов
* Монгол улсын заан - Бямбын Балдир
* Монгол улсын начин - М.Даш
* Монгол улсын начин - Г.Халзан
* Монгол улсын начин - Ж.Хөхөө
* Монгол улсын начин - Н.Дэндэв
* Монгол улсын начин - Д.Тавинтай
* Монгол улсын начин - Л.Түдэв
* Монгол улсын харцага - О.Мөнх-Эрдэнэ
* МУ-ын үлэмж дархан мэргэн - С.Ямааранз
*БНМАУын Ардын их хуралын депутат - Төмөөн Зундуй

## Баримтын холбоос

Ангилал:Архангай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Хашаат сум

Хашаат сум нь Архангай аймгийн сум юм. Хуучнаар Түшээт хан аймгийн Түшээт ханы хошуунд харьяалагддаг байжээ. Сумын төв нь Баян хэмээн нэрлэгддэг. Архангай аймгийн Хотонт, Өгийнуур, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Хархорин, Булган аймгийн Гурванбулаг сумдтай залгаа оршдог говь, тал хээр хосолсон шүдлэн говь. Цагаан хад, Номгон, Цайдам, Жаргалант, Баян (сумын төв) гэсэн таван багтай.

## Газар зүй 
Тарнын элс, (элсэн тасархай гэж ярьдаг) Хөгнө хан уул, Бэрх уул гээд байгалийн үзэсгэлэнт газар, Куль Тегений хөшөө, Хар балгас гээд эртний түүх дурсгалын олдвор элбэгтэй газар. Тус сумын нутагт агь, таана, мангир гэх мэт олон төрлийн шимт ургамлууд ургадаг. Нарийн өвс ихтэй тул бог малд их тохиромжтой нутаг.
Скайтел болон Мобикомын утасгүй холболт хүрсэн газар. Дэд бүтэцийн хувьд таатай, монголын төв цэгээс холгүй оршдог ба Улаанбаатар хоттой хатуу хучилттай аспалтан замаар холбогдсон.

## Алдартан
* Соронзонболдын Батцэцэг - эмэгтэй чөлөөт бөх, Дэлхийн хошой аварга, олимпын хүрэл медальт
* Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба - улсын аварга, (үндэсний бөх)
*Уламбаярын Мижиддорж -Улсын Манлай Арслан Одоогоор Үндэсний бөхийн хамгийн өндөр настай бөх

## Баримтын холбоос
## Цахим холбоос 
*Миний өссөн нутаг


Ангилал:Архангай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Цэцэрлэг сум (Архангай)

**Цэцэрлэг** (монгол бичгээр Зураг:Čečerlig.png *чэчэрлиг*)  нь Архангай аймгийн сум юм. Сумын төв нь Улаанбаатар хотоос 520 км-ийн зайд оршдог. Зам харилцаа, зах зээл төдийлөн хөгжөөгүй. 3856 хүн амтай, 290757 толгой малтай.

## Түүх
1926 онд Цэцэрлэг сум байгуулагдсан. Тус сумыг 1691-1911 онд Манжийн ноёрхлын үед Халхын умард замын баруун гарын умард хошуу гэж нэрлэж байжээ. Мөн Богд Хаант Монгол Улсын үед буюу 1911-1921 он хүртэл Сайн ноён хан аймгийн Мэргэн гүний хошуу, 1923-1931 онд Цэцэрлэг мандлын аймгийн Рашаант уулын хошуу хэмээн нэрлэгдэж байсан түүхтэй сум юм.

## Эдийн засаг
Рашаан ус элбэг учраас энэ суманд зундаа 2000 гаруй амрагч ирдэг. Хонгоржийн тал, Бухын хүрээний туурь зэрэг түүхэн дурсгалт газруудаа түшиглэж аялал жуулчлал хөгжүүлэх бүрэн боломжтой. Үүрэн телефоны Скайтел UNITEL Мобиком, Жи-Мобайл зэрэг компаниуд үйлчилгээгээ хүргэсэн.

## Хүмүүс
* Майдаржавын Ганзориг - Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, сансрын нисгэгч
* Отрядын Гүндэгмаа - Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, буудлагын спортын тамирчин

## Лавлах бичиг

Ангилал:Архангай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Феодор Тютчев

thumb|Феодор Тютчев

**Тютчев Феодор Иванович** (1803 оны 12 сарын 5 – 1873 оны 7 сарын 27) нь Оросын нэртэй яруу найрагч, дипломат хүн байв. Тэрээр Германы Мюнхен, Италийн Турин хотуудад амьдарч байсан ба Гейне, Шеллинг нартай танил байжээ. Уран зохиолын амьдралд оролцдоггүй, өөрийгөө уран зохиолч гэж тооцдоггүй байсан байна.

Түүний 400 гаруй шүлэг уламжлагдан үлдсэн бөгөөд тэдгээр шүлгийн мөрөөс Орос даяараа иш татаж дурдах нь олонтаа байдаг бөлгөө. Түүний эхэн үеийн шүлгүүд 18-р зууны яруу найргийн хэв загвараар бичигдсэн байдаг. 1830-аад оны үеийн шүлгүүдэд Европын (ялангуяа Немецийн) романтизмын уламжлал их нөлөөлсөн нь харагддаг. Энэ нь философийн утга уянгын чиглэл бөгөөд гол үндсэн сэдэв нь орчлон ертөнцийн үүсэл, хүмүүний хувь заяа, байгаль орчны тухай байдаг. 1840-өөд онд Орос болон барууны соёл иргэншлийн хоорондын харилцааны асуудлаар хэд хэдэн улс төрийн өгүүлэл бичжээ. 1850-аад онд Тютчев хайр сэтгэл бол эмгэнэл гэсэн агуулгатай, хайр дурлалын сэдэвтэй, сонирхол татсан хурц шүлгүүд бичсэн байдаг. Эдгээр шүлгүүдийг суулд яруу найрагчийн нууц амраг Е.А.Денисьевад зориулагдсан "Денисьевский цикл" гэсэн нэртэй шүлгийн цувралд нэгтгэсэн байдаг. Тютчевийн уран бүтээлд 1860-1870 оны үед улс төрийн агуулгатай шүлгүүд зонхилох болжээ.

Түүний хамгийн алдартай бүтээл нь "Silentium" бөгөөд дуугүй байхыг гутрангуйгаар уриалсан, нэг хүн нөгөө хүнээ хэзээ ч бүрэн дүүрэн ойлгож чадахгүй болохыг харамссан агуулгатай ажгуу. "Yгээр илэрхийлсэн хүний бодол хуурамч байдаг" гэсэн Тютчевын шүлгийн мөр нь хамгийн олонтаа дурдагддаг ишлэл бөгөөд түүнчлэн "ухаанаараа Оросыг ойлгох аргагүй", "бидний хэлсэн үгийг яаж тусгаж, тайлбарлахыг хэн маань ч таашгүй" гэсэн ишлэлүүд ч өргөн хэрэглэгддэг.

Ангилал:1803 онд төрсөн
Ангилал:Оросын яруу найрагч
Ангилал:1873 онд өнгөрсөн
Хөвсгөл нуур

**Хөвсгөл нуур** буюу Хөвсгөл далай нь Монгол улсын хойд хэсэгт Хөвсгөл аймагт далайн түвшнээс 1645 метр өндөрт оршдог цэнгэг устай нуур. Энэ нуур нь Монголын хамгийн их эзлэхүүнтэй, хамгийн гүн нуур юм. Хөвсгөл нуур нь дэлхийн арван долоон эртний нуурын нэг юм. 2 сая гаруй жилийн настай хэмээн тооцоолсон байдаг. Нийт усны эзлэхүүн 381 км³ байдаг нь дэлхийн цэнгэг усны 0.4 хувьтай тэнцэнэ.

Хөвсгөл нуурт 46 гол горхи цутгах бөгөөд ганцхан Эгийн гол эх авч урсан Сэлэнгэ мөрөнд цутгана. Явсаар нийт 1000 км зайг туулан Байгал нуурт цутгадаг. Энэ хоёр нуурын хоорондын шууд зай нь ердөө 200 км. 

Хөвсгөл нуурын хамгийн гүн хэсэгтээ 262.4 метр, урт нь 136 км, хамгийн өргөн хэсэг нь 36,5 км ажээ.  

Хөвсгөл нуурын байгалийн цогцолбор газар Сибирийн тайга, Төв Азийн хээр талын бүсийн шилжилтийн хэсэгт хамаарна. Хөвсгөл нуурын өмнөд, хойд эрэгт орших Хатгал, Турт гэсэн хоёр боомтын хооронд зун цагт усан тээвэр хийгддэг. Хөвсгөл нуурын эргэн тойрон фосфоритоор баялаг. Уг нуур нь Монгол улсын аялал жуулчлалын гол чиглэлийн нэг юм. 

## Нэрний тухай
Хөвсгөл гэдэг үг нь түрэг хэлээр *Көп Су Кул* буюу "Их Устай Нуур" гэсэн үг юм. Монголчууд уг нуурыг эрт дээр үеэс **Ариг ус** хэмээн нэрлэж байжээ. Хөвсгөл гэдэг үгийн язгуур нь түрэг гаралтай хэлнүүдийн олон, их гэсэн утгатай Көп, ус гэсэн утгатай Су, түрэг гаралтай хэлнүүдийн нуур гэсэн утгатай Кул гэсэн үг гэж зарим эрдэмтэд үздэг. Ингээд Көп-их, су-ус кул-нуур буюу их уст нуур гэсэн таамаг байдаг юм.

## Газарзүйн онцлог

Хөвсгөл нуурын умард үзүүр нь Монголын ОХУ-тай хиллэх улсын хилээс 15 км байрлах бөгөөд Саяны нурууны зүүн хэсэгт байрлана. Азийн цэнгэг уст нууруудаас усны эзлэхүүнээрээ хоёрт жагсах бөгөөд Монгол улсын нийт цэнгэг усны 70%, дэлхийн цэнгэг усны 0.48%-г өөртөө агуулна.

Тус нуурын ус цуглуулах талбай нь харьцангуй жижиг бөгөөд нуур руу цутгах голууд нь жижиг. Өмнөд хэсэгт Эгийн гол эх авах бөгөөд Сэлэнгэ мөрөн, цаашлаад Байгал нууртай холбогдоно. Ус нь Байгал нуур хүртэл 1000 км гаруй, өндрөөрөө 1169 метрийн ялгаатай уртыг туулдаг. Өвлийн улиралд 12-р сараас 5 сар хүртэл хөлддөг учир нуурын мөсөн дээгүүр машин тээвэр явах боломжтой ч ингэх явцад нуурыг ихэд бохирдуулжээ. 30-40 машин нууранд живсэн хэмээх судалгаа байдаг.

## Зургийн цомог

File:Байкал и Хубсугул 191.jpg
File:Байкал и Хубсугул 212.jpg
File:Байкал и Хубсугул 218.jpg
File:Байкал и Хубсугул 257.jpg
File:USMC-100903-M-1294R-003.jpg|Нуурын орчимд бүргэдтэй зураг авхуулах үйлчилгээ байдаг
File:Байкал и Хубсугул 258.jpg
File:Sas Carey with Reindeer.jpg|Хөвсгөл нууранд жил бүр олон арван мянган дотоод гадаадын жуулчид айлчилж эдийн засгийн чухал бүрдэл орлогыг оруулдаг
File:Байкал и Хубсугул 323.jpg
File:Байкал и Хубсугул 329.jpg
File:Байкал и Хубсугул 224.jpg
File:Байкал и Хубсугул 330.jpg
File:Байкал и Хубсугул 345.jpg

## Ишлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн нуур
Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем
Вашингтон (хот)

**Вашингтон** () буюу **Колумбийн тойрог** () нь 1790 оны 7 сарын 16-нд байгуулагдсан, Америкийн Нэгдсэн Улсын нийслэл юм. АНУ-ын анхны ерөнхийлөгч Жорж Вашингтоны нэрээр нэрлэсэн. Колумбын тойрог нь Потомак голын хойд эрэг дээр орших бөгөөд баруун өмнөд талаараа Виржини, баруун хойд, зүүн хойд, зүүн өмнөд талаараа Мэрилэнд мужуудтай хиллэнэ. Тойргийн суурин хүн ам нь 588,292 боловч ажлын 7 хоногуудад ирж ажиллах хүмүүсийг нэмэхэд ннэг сая гаруйд хүрнэ. Вашингтоны метрополи газар нутгийн (бүрэлдэхүүнд нь Колумбийн тойрог орно) хүн ам нь 5.3 сая бөгөөд энэ нь улсдаа наймд жагсана.

АНУ-ын Үндсэн хуулийн нэгдүгээр заалтад мужуудаас ялгарах холбооны тойрог нь улсын нийслэл байх тухай бичсэн байдаг. Холбооны засгийн газрын гурван салбарын төвүүд нь гурвуулаа тойрогт байрлах бөгөөд үүнээс гадна олон хөшөө дурсгал, музэй байдаг. Вашингтонд 172 тооны гадаадын элчин сайдын яамд,  мөн Дэлхийн банк, Олон Улсын Валютын Сан, Америкийн Орнуудын Байгууллага, Интер-Америкийн Хөгжлийн Банк зэрэг олон байгууллагуудын төвүүд байрлана. 

АНУ-ын Конгресс нь Вашингтоныг шууд, бүрэн захирдаг бөгөөд ард иргэд нь мужуудаас өөрсдийгөө удирдах эрх багатай юм. Тойрог нь санал өгдөггүй, Конгрессийн төлөөлөгчтэй боловч сенаторгүй. Хэрэв Вашингтон нь муж байсан бол газар нутгаараа хамгийн сүүлд (Рөүд-Айлендийн дараа), хүн амаараа сүүлээсээ хоёрт (Вайомингийн өмнө), нягтшилаараа нэгт, мужийн нийт бүтээгдэхүүнээрээ 35-д, Африк Америкчуудын хувиараа нэгт орно.

## Уур амьсгал 
## Вашингтоны Монголчууд 
Вашингтонд урт богино хугацаагаар ажилладаг ба цагаачилсан 5000 гаруй Монголчууд амьдардаг. Вашингтоны Монголчууд бүгд идэвхитэйгээр  Америкийн хөгжлөөс суралцаж боловсрол чадвараа дээшлүүлэн Америкийн өдөр тутмын амьдралд хөл нийлүүлэн ажиллаж амьдарч Монголын ба Америкийн хөгжлийг ойртуулхад чухал нөлөө үзүүлдэг юм. Сүүлийн жилүүдэд Монголчууд Вашингтонд машин засварын үйлчилгээ, чулуун гоёл чимэглэлийн үйлдвэр, хувийн ТВ, үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлал, дизайн зэрэг цөөнгүй салбаруудад өөрсдийн бизнесээ нээж олон үндэстний их гүрэнд өөрсдийн байр суурийг олсоор байна. Мөн Америкийн олон төрлийн компаниуд, төрийн байгууллагуудад чухал удирдлагын албан тушаалуудад ч тэндхийн их сургуулийг амжилттай төгссөн Монголчууд орж ажиллаж карьерээ дээшлүүлдэг юм. 

## Хамтын ажиллагаатай хотууд 
Вашингтон хот 14 хамтын ажиллагаатай хотуудтай:

*  Бангкок, Тайланд, 1962 оноос хойш
*  Дакар, Сенегал, 1980 оноос хойш
*  Бээжин, Хятад, 1984 оноос хойш
*  Брюссель, Бельги, 1985 оноос хойш
*  Парис, Франц, 2000 оноос хойш
*  Афин, Грек, 2000 оноос хойш
*  Преториа, Өмнөд Африк, 2002 оноос хойш
*  Аккра, Гана, 2006 оноос хойш
*  Сөүл, Өмнөд Солонгос, 2006 оноос хойш
*  Сандерлэнд, Их Британи, 2006 оноос хойш
*  Анкара, Турк, 2011 оноос хойш
*  Ром, Итали, 2011 оноос хойш
*  Бразилиа, Бразил, 2013 оноос хойш
*  Аддис Абеба, Этиоп, 2013 оноос хойш

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас
* Вашингтоны талаар, Конгрессийн номын сангаас
* 

## Эшлэл 

Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот
Ангилал:Хойд Америкийн нийслэл
Ангилал:Төлөвлөсөн хот
Ангилал:Хойд Америкийн суурин
Ямаа

**Ямаа** (*Capra hircus* буюу *Capra aegagrus hircus*) нь таван хошуу малын нэг тэжээмэл амьтан юм. Янгираас үүдэлтэй. Ямааны мах, ноолуур ба түүний сүүг өргөн ашигладаг. Сүүгээр нь бяслаг ба олон төрлийн цагаан идээ хийнэ. Цагаан болон хар ямааны сүүг эмчилгээний зориулалтаар болон эмийн бэлдмэл хийхэд ашигладаг. Ямаан сүрэг хэт олшрох нь бэлчээрт халгаатай байх талтай. Учир нь ямаа өвсийг үндсээр нь сугалан иддэг.

## Хөдөө аж ахуй 
### Дэлхий даяарх ямааны статистик 
Дэлхийн хүнс хөдөө аж ахуйн байгууллагаас FAO () гаргасан судалгаагаар 2008 онд Энэтхэгт 4 сая тонн, Бангладешд 2,16 сая  тонн, Судан 1,47 сая тонны ямааны сүү хүнсэндээ хэрэглэжээ.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Эвэртэн
Баяннуур сум (Баян-Өлгий)

**Баяннуур** — Баян-Өлгий аймгийн сум. Баяннуур сум 1938 онд байгуулагдсан. Баяннуур суманд 2011 оны 12-р сарын 13-ны өдөр "Уушигтын цуурай" нутгийн радио байгуулагдав.

## Зүүлт, тайлбар 

Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Булган сум (Баян-Өлгий)

**Булган сум ** нь Баян-Өлгий аймгийн сум юм. Сумын төв *Жаргалант* нь аймгийн төвөөс 300 км, Улаанбаатар хотоос 2000 км-ийн зайд, далайн түвшнээс дээш 1935 метрийн өндөрт оршино. Булган сумын иргэдийн 90% нь казах, 10% орчим нь урианхай, үлдсэн нь бусад ястнууд. Тус сум нь 7 баг (*Улаагчин, Сайхан, Булган, Жаргалант, Хужирт, Сөхөл, Улаанхус*), 1100 өрх, 5900 хүн, 100000 толгой малтай.

## Түүх
1930-аад оны сүүлчээр Булган сумыг байгуулах ажил явагдахаас өмнө Базархул, Тайлах сум гэдэг отог омгийн нэрээр нэрлэгдсэн хоёр сум байв. Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид ба Сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийн хавсарсан 50-р хурлаас Ховд аймгийн казах, урианхай зэрэг бага ястанд газар нутаг хуваан олгож, үндсэн сумдыг байгуулах талаар томилсон улсын комиссын шийдвэрээр 1938 оны 8-р сарын 8-ны өдөр Ховд аймгийн харьяанд одоогийн Булан сум нь Сайхан гэдэг газарт Хужирт нэртэйгээр 6 багаар зохион байгуулагдсан. Ийнхүү сумын нам, захиргааны удирдах хүмүүсийг сонгож, нам захиргаа залуучуудын байгууллагыг багтаасан эсгий гэрт албан ажлаа явуулж эхэлсэн байна. Мөн оны сүүлчээр сумын хүн, мал эмнэлгийн салбар, 1939 онд бага сургууль, 1941 онд артель байгуулагджээ.

## Газар зүй
Булган сум нь Монгол Улсын баруун хойд хязгаар Монгол Алтайн нурууны өвөр хажуугаас эхтэй Булган голын саваар оршдог. Сумын нийт нутгийн хэмжээ нь 497.8 мянган гектар бөгөөд хамгийн нам газар болох Их Нарийн далайн түвшнээс дээш 1517 метрт байдаг. Хамгийн өндөр цэг болох Мөнххайрхан уул нь 4362 м өндөр юм. Булган сум хойд хэсгээр Дэлүүн сумтай Улаагчины даваагаар 48 км, баруун өмнөд хэсгээр Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан, Булган зэрэг сумдтай 85 км үргэлжлэх Сайхан, Хөхгол, Сэрүүн, Сөнхөл, Түргэний нуруудаар хил залгадаг. Мөн баруун хойд хэсгээр 120 км үргэлжилэх Булганы Түргэн, Гурван Жаргалант, Туулайт, Хоёр Төмөрт, Эндэртийн зэрэг нуруунуудаар БНХАУ-тай хиллэдэг.

Сумын нийт нутгийн 462.5 мянган га нь хөдөө аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой бөгөөд үүний 71.1 мянган га нь тариалангийн газар, 356.1 мянган га нь бэлчээр, хадлангийн газар, 27.4 мянган га нь хилийн шугам, 4.2 мянган га нь ой мод, 2.7 мянган га нь гол, нуур, 0.7 мянган га нь зам, үлдсэн 0.29 мянган га нь сумын төв, айл өрх, хашаа, байшин барилга, холбооны шугам тус тус эзэлдэг.

## Алдартнууд
* Сангийн сайд асан П.Цагаан
* Монгол улсын начин Б.Баатарцол
* Монгол улсын улам нэмэх начин Б.Хожагапан
* Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, О.Самбуудорж
* Монгол улсын спортын гавьяат тамирчин, Боксын ДАШТ-ий мөнгөн медальт, Ази тивийн аварга Равсалын Отгонбаяр
* Гавьяат эмч Жумабайн Жүнис
* Монгол улсын ардын жүжигчин Б.Хайжамал
* Монгол улсын гавьяат барилгачин, Баян-Өлгий, Ховд, Баянхонгор аймгийн засаг дарга асан Т.Даваажав
* Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Намралын Лхагважав
* Монгол улсын гавьяат малчин П.Магсар
* Урианхай сурын улсын хошой мэргэн, Халх сурын гарамгай харваач Д.Баттулга
* Урианхай сурын улсын мэргэн Ж.Ганхүү
* Урианхай сурын улсын мэргэн Д.Алтангэрэл
* МУСТА Б.Ууганбаяр
* Монгол улсын гавьяат багш, доктор профессор Пүрэвийн Увш
* Сэтгэл судлалын ухааны доктор П.Байгалмаа
* Улсын хошой аврага малчин Бөдлөө

## Зүүлт, тайлбар 

Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Буянт сум (Баян-Өлгий)

**Буянт** — Баян-Өлгий аймгийн сум. Тус суманд Алтайн урианхайчууд зонхилон амьдардаг.

## Хүмүүс 
* Банзарын Дамчаа — Монгол улсын ардын жүжигчин

## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Дэлүүн сум

**Дэлүүн** — Баян-Өлгий аймгийн сум. 

Дэлүүн сум бол газар нутаг болон хүн ам, малын тоогоороо Монгол улсдаа хамгийн том сумуудын нэг юм. Газар нутаг нь 5594,9 хавтгай дөрвөлжин км, хүн ам 9400 гаруй.

## Хүмүүс
Дэлүүн сумын нутагт дан ганц казахууд амьдардаг. Казахын Керей омгийн Харахас, Молхы, Жантекей отгийн хүмүүс голдуу оршин сууж байна. Дэлүүн нутгаас МУ-ын баатар М.Икей, Хөдөлмөрийн баатрууд Т.Нуга, Ш.Улболган, гавьяат зоотехникч Жумагали гэх мэт алдартнууд төрөн гарсан билээ.


Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Сагсай сум

**Сагсай** — Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сум  нь 1959 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаарын Шеруши хошуу, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Холагаш, Аххорым, Хаг, Ху-үй, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га  юм. Ихэвчлэн  Уах, Керей, Найман, Шеруши овгийн Казак угсааны хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн урианхай яст монголчууд  амьдардаг. 

Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат,  Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой. 

**Уур амьсгал:** Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан.

**Газар тариалан:** Сумын хэмжээгээр жилд 20 га талбайд төмс, 2 га талбайд хүнсний ногоо, 3,5 га талбайд малын тэжээл тариалж 338 тн төмс, 33 тн хүнсний ногоо, 5725 тн хадлан, 42 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд дөрөвт орж байна. Хүнсний ногоо тариалах Турган голын чиглэл нь малын хөлийн газар ба тэнд малчдын өвөлжөө, хаваржаа байдаг тул хүнс, ногоо малын хөлд байнга талхлагдаж тариалан эрхлэхэд хүнд тусдаг учир 5 км газрыг чулуун хэрэмээр хашиж хамгаалсан.

**Мал сүрэг:** Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083 . 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна. 

**Цахилгаан хангамж:** 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай. 

**Алдартнууд:** Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар Б.Цээхээ ...

**Эрдэмтэд:**  Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд доктор, Х.Ахсолтан, Б.Хайрат, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга,  Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав, Компьютер мэдээллийн ухааны доктор  Ө.Есболды, Урлагийн ухааны доктор М.Озила, Мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор О.Сахай нарын олон эрдэмтэд төрөн гарсан.  


Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Толбо сум

**Толбо** нь Баян-Өлгий аймгийн сум юм. Аймгийн төв Өлгийгөөс 76 км зайд оршдог тус суманд Казак иргэд оршин суудаг. "Менди көл толхын" гэдэг нутгийн радиотой.

Толбо сум нь Баян-Өлгий аймгийн төвөөс 81 км (хар замаар явахад)зайтай оршдог. Сумын төв нь 5-р баг. Хөх толгой гэдэг нь сумын төвийн нэр нь юм. Тус суманд 100% казах ард түмэн амьдардаг. Толбо нуур гэдэг том цэнгэг нууртай, Сайр уул гэдэг мөнх цастай хайрхантай, Дөрөө нуур, Дала нуур гэдэг том нуурнуудтай, Бураать, Ах-Ой, Борть, Мараа, Цэрвэн, Улаан хатуу, Хар хатуу гэдэг байгалийн сайхан газруудтай. Ялангуяа гаднын жуулчдын сонирхол сүүлийн жилүүдэд тус сумыг зорин ирдэг болсон байна. Тус сумаас 2015 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор 167408 толгой мал тоологдсон, 622 малчин өрхтэй, 4000 гаруй хүн амтай, аймгийн төв хүртэл хар замд холбогдсон, Улаанбаатар, Ховд аймагт явах зам дагуу байрлалтай, Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Дэлүүн, Алтанцөгц, Баяннуур сумуудтай хил залгагддаг.Ботахара, Шыбарайгыр, Базархул гэх омгууд давамгай нутагшсан сум юм. Толбо нуурын дайнд зориулагдсан хөшөөтэй.

## Зүүлт, тайлбар 

Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Цэнгэл сум

**Цэнгэл сум** нь Баян-Өлгий аймгийн сум юм.

Тус сум нь Монгол улсын баруун хязгаарын хилийн хамгийн захын цэг болох Алтайн нурууны эхний хэсэг Таван богд уулын Хүйтний оргилоос эхэлж баруун талдаа ОХУ, БНХАУ-тай хил залган орших бөгөөд байгаль цаг уурын хатуу ширүүн уур амьсгалтай, далайн түвшнээс дээш өргөгдсөн хамгийн өндөр цэг нь 4653 м /Хүйтний оргил/, хамгийн нам цэг нь 1873 м. Нийтдээ 646.3 мянган га газар нутагтай.

Энэ нутагт казак, тува ястан бүхий 8432 хүн ам оршин суудаг ба дийлэнх хэсэг казакууд юм. 1846 өрхтэй бөгөөд 2006 оны статистикийн мэдээгээр 170717 толгой малтай, үүнээс тэмээ-533, адуу-6412, үхэр-9730, хонь-70065, ямаа-83977 байна. Засаг захиргааны анхан шатны нэгж болох 9 багтай.

Газрын нэгдмэл сангийн үндсэн ангиллаар нь авч үзэхэд нийт нутгийн 93.4% буюу 603.7 мянган га-г хөдөө аж ахуйн, 0.07% буюу 462 га-г хот тосгон, бусад суурингийн газар, 0.2 % буюу 1264 га-г зам, шугам сүлжээний газар, 3.7% буюу 242 мянган га-г усны нөөц бүхий газар, 2.6% буюу 16.7 мянган га-г ойн сан бүхий газар эзэлдэг. Бүх газар нутгийн 56.7% буюу 366.8 мянган га газар Монгол Алтайн нурууны байгалийн цогцолбор газарт багтаж, улсын тусгай хамгаалалтад байдаг юм.

## Зүүлт, тайлбар 

Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Улаанхус сум

**Улаанхус** нь Баян-Өлгий аймгийн сум юм. Анх 1923 он Шеруши хошуу нэртэй суурь нь тавигдаж байсан. 2023 он түүхт 100 ойг тэмдэглэнэ.  Улаанхус сум бол Монгол улсын хамгийн хүн ам ихтэй сумдын нэгэнд зүй есоор ордог. 9000 гаруй хүн амтай. Нэг сонирхолтой нь сумын нутаг дэвсгэрт казахуудаас өөр нэг ч үндэстэн ястан амьдардаггүй юм. Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох Таван Богдын оргил энэ сумын нутагт оршдог. Одоогийн Улаанхус сум 1962 онд Ойгор сумыг тус суманд нэгтгэсний үр дүнд өргөжин бий болсон юм. Сумын өргөн уужим нутагт сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, хүний эмнэлэг тус бүр 3 бий. Тус сумын нутагт Монголд төдийгүй дэлхийд хосгүй, Ойгорын эртний сүг хадны бичээс нь 20 км талбайг эзэлж, эрдэмтэд болон жуулчдын анхаарал сонирхлыг татсаар байна.

## Хүмүүс
Монгол улсын Нисэх хүчний анхны командлагч, генерал М.Зайсанов энэ сумын уугуул юм. Энэ сумын нутагт голлох Шеруши омгийн угсаа залгамжилсан ноён, Ахтайн Жылхышы, Жылхышийн Сүхэрбай,Малын  Дорнод Туркестан улсын генерал-майор асан Сүхэрбайн Далелхан нарыг дурдах нь зүйтэй. Монгол улсад нэрд гарсан төр нийгмийн зүтгэлтэн , партизан Карибайн Шангишбай, аймгийн Засаг дарга нар Дүзелбайн Женисхан, Шабийн Хабдыл, Асханбайн Сарай, Ром, Хузкейн Дармен, эрдэмтэн профессор Өмирбекийн Хамбар, Асханбайн Сарай, Ануарын Ното, Абильтайн Минис, Байтазагийн Хурметбек болон Миналын Динейхан, Орайханы Шерхан, Камалашын Бихумар, Монгол Улсын Гавьяат Эмч Рамишийн Асай зэргийн дэд эрдэмтэн докторууд,  алдарт дуучин Ж.Хадуу, А.Хавлааш, Ж.Хиватдолда, уран зохиолчид Б.Имашхан, К.Махфуз, Ж.Байыт, Х.Даян, М.Хабдай, П.Мурат, И.Кенес, И.Нарау, И.Еликбай, улсын начин Т.Нурхадыл, Б.Серик, аймгийн хурц арслан М.Борбан, М.Азкей, М.Нажкей, С.Бердихан нар тус сумын уугуулууд юм.

## Эрүүл мэндийн төв 
Тус сумын Эрүүл мэндийн төвийг 2016 оны 3 дугаар сарын 29-ний өдрийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн тэргүүлэгчдийн хурлын 26 дугаар тогтоолоор  Сумын эрүүл мэндийн төвийн хамт олны саналын дагуу Монгол Улсын гавьяат эмч, клинкийн профессор, Анагаах ухааны доктор, дүрслэл оношилгооны зөвлөх зэргийн эмч Рамишийн Асайн нэрэмжит болгосон байна. 

## Зүүлт, тайлбар 

Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум