open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өвөр Халх

**Өвөр Халх** (монголоор:) гэх ойлголт нь XVI зууны эхэн хагаст Батмөнх даян хаан харьяат улс иргэнээ хөвгүүддээ өмч болгон хуваахад 5-р хөвгүүн Алчуболд, хөвгүүн Гэрсэнз нарт Халх түмнийг бүрдүүлж байсан 12 отгийг хуваан өгчээ. Алчуболдод өмч болон очсон 5 отгийг сурвалж бичигт “өврийн таван отог”, “таван отог халх”, “таван нутаг халх” гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Энэхүү “таван отог халх” гэдэг нь Жарууд, Баарин, Хонгирад, Баяд, Үжээд эдгээр болно. 

## Засаг захиргааны хуваарь 
Алчуболд ноёны хөвгүүн **Хургачи Хасар** ноён өөрийн таван хөвгүүнд Өвөр Халхын 5 отгийг хувааж  өгсөн. 

# **Убаши үйзэн** Жаруудыг 
# **Субухай дархан** Баариныг, 
# **Убан Буйма догшин** Хонгирадыг, 
# **Сонин дайчин** Баядыг,
# **Шиуха зоригт хунбаатар** Үжээдийг тус тус захирах болжээ. 

Эдгээр таван аймгийн ноёд тайж нар цөм Монголын их хаанд захирагдаж байсан. Их хааны зарлиг тушаалгүйгээр харь улсыг дайлах, хуралдай хийх, угсаа залгах ноён сонгох эрхгүй байжээ.Тэдний нутаг бэлчээрийг Алтан хан эзэлсэн 1548 оноос хойш Дарайсүн гүдэн хааныг дагаж Шар мөрний сав газар, хуучны Доян харуул, Тайнин харуулын нутгийг хуваан суух болжээ. Бас зарим тайж нарыг Алтан хан хурааж авснаар Өвөр Халхын зарим хэсэг Түмэд, Ордос дотор багтах болсон. Мин улсын судрын мэдээ баримтаар Түмэн хааны үед өвөр таван халхын ноёд цэрэг хавсран Хэбэй, Ляонинийн нутгийг жил бүр довтолж, дээрэм хийж байсан хэдий ч, эдгээр нь худалдааны зах нээх мэтийн тодорхой үр дүнд хүрч байсангүй. Лигдэн хааны эхэн үед өвөр халхын ноёд их хааны зарлигаар Зүрчидийн Нурхачи баатрын эсрэг эвсэлд хэд хэдэн удаа 10,000 цэрэг гаргаж байлдаж байжээ.  

Хожим нь “таван отог Халх” Манжид эзлэгдсэний дараа Жаруудыг 2 хошуу, Баариныг мөн 2 хошуу болгон Зуу удын чуулганд оруулжээ. Харин Хонгирад нь Баарин хошуунд хавсаргаж захирагдан, Баяд, Үжээдийн зарим нь Бээжинд суух дотоод найман хошуунд багтаж, зарим нь Жарууд, Баарин гэх мэт бусад монгол хошуунд тарсан байна.

## Нэрний судалгаа 
1620-1630-аад оны үед “Өвөр таван отог халх” Манжийн захиргаанд орсноор “таван отог Халх” хэмээх ойлголт бүдгэрчээ. Урьд, хожид Манжийн захиргаанд орсон халхчуудыг манж сурвалжуудад “хуучин халх”, “дотоод халх”, “гадаад халх” гэх мэтээр ялгаварлан нэрлэж байжээ. Тухайлбал, “хуучин халх” гэдэг нэрээр “Өврийн 5 отог Халх”-ыг нэрлэдэг байжээ. Тэдний заримыг Бээжинд суух Монгол 8 хошуунд оруулснаас хойш “дотоод монгол” хэмээн нэрлэх болсон аж. Гэвч энд “өврийн 5 отог Халх” бүгдээрээ багтсан биш, түүний зарим нь дотоод засгийн 49 хошуунд багтсан юм.

Түүхийн сурвалж бичигт XVI-XVII зууны хэрэг явдалтай холбогдуулан Өвөр Халх хэмээх нэр томьёог хэрэглэхгүй байхыг бодоход, “Өвөр Халх” гэдэг нь хожмын судлаачдын өгсөн нэр томьёо байж ч мэдэх юм.

## Холбоотой мэдээлэл
* Ар Халх
* Монгол овог аймгуудын жагсаалт

## Эшлэл
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Монгол овог аймаг
Алтайн сонгино

** Алтайн сонгино ** - (), () Монголын хамгийн өндөрлөг бүсээр ургадаг, сүүлийн үед нэн ховордож байгаа олон наст ургамал. 

## Бүтэц 
Улаан хүрэн өнгийн нимгэн хальсан бүрхүүлтэй, 3-4 см-ийн голчтой өндгөн хэлбэрийн булцуутай 40-60 см өндөр өвслөг ургамал, 6 сарын сүүл 7 сарын эхээр цэцэглэдэг, 8 дугаар сарын эхээр ааг амт нь бүрэн гүйцэж, үрээ өгдөг. Сонгины цоор нь үзүүр хэсэг рүүгээ нарийссан бүдүүн хөндий иштэй. Үрээс ургахдаа сайн. Мөн сонгинолог ишнээс сэргэн ургах чадвар сайтай.

## Тархац 
Монгол Алтай, Хангайн уулархаг бүсээр хад асга, хажуу энгэр газраар нилээд түгээмэл ургадаг. Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Ховд, Монгол алтай, Говь алтайн тойрогт тагийн доод бүслүүрийн хайргатай хад асгаар ургах боловч сүүлийн жилүүдэд хэтэрхий ихээр түүж хэрэглэх болсноор нөхөн төлжилт алдагдаж тархац нөөц нь эрс багасчээ. Тархацын зүүн хязгаар нь Онон –Балжийн бэлчир, Онон мөрний зүүн талд Дэгэн Жигэн юм.    

## Анагаах увидас 
Түүний олон давхар булцуу нь хүйтэнд маш тэсвэртэйгээс гадна хүний биед зайлшгүй шаардлагатай уураг, РР, В, С,  D аминдэмүүдээр баялаг бол навчинд нь 877 миллиграмм, булцуунд нь 257 миллиграмм С аминдэм агуулагдаж байдаг.  Мөн сапонин хэмээх бодисын агууламж өндөр байдаг. Алтайн сонгинод фитонцид, эфирийн тос, булцуунд амин дэм С 16,7-21,2 мг/100г, навчинд 35,9-48,5 мг/100г тус тус агуулагддаг. Алтайн сонгино зүрх судас, ходоод гэдэсний өвчинд тун сайн, сапонин гэдэг бодис нь бэлгийн чадавхыг дээшлүүлэх онцгой нөлөөтэй.

## Хүнсэнд хэрэглэх нь 
Алтайн сонгиныг боловсорсон үед үрийг цоортой нь хамт таслан аваад наранд сайн хатааж цайруулна. Тариалах үйл явц нь урт сонгино тарихтай адил байдаг.

Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Эмийн ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Сэт Карри

**Сет "Адам" Карри** (; 1990 оны наймдугаар сарын 23-нд төрсөн) Америкийн Үндэсний Сагсан бөмбөгийн Холбоо (NBA)-ны Даллас Маверикс багт харьяалагддаг мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин.
Хойд Каролинагын Шарлотт хотод өссөн бөгөөд, түүний ах Стефен Карри нь (NBA)-ны Голден Стэйт Уорриорз багт тоглодог. Мөн түүний аав нь Шарлотт Хорнертс багт тоглож байсан.

## Эшлэл
Ангилал:1990 онд төрсөн
Ангилал:Даллас Маверикс багийн тоглогч
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Америкчууд
Монгол тэмүүлэл сургууль

**Монгол Тэмүүлэл сургууль** бол төрийн өмчит олон улсын Кембрижийн хөтөлбөрийн сургалттай 3 сургуулийн нэг юм.

## Түүх 
1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал-ын дараа Монгол Улс олон улсын буяны байгууллага, байгууллагуудын тусламжтайгаар боловсролын салбарт олон шинэчлэл хийсэн. Гэсэн хэдий ч тууштай байдал, хөрөнгө оруулалт дутмаг байсан нь боловсролын тогтолцоонд ноцтой хохирол учруулсан ба 2000-аад оны дунд үеэс эхлэн олон дээд боловсролын байгууллагуудын сурлагын амжилтууд мэдэгдэхүйц буурж, засгийн газраас одоогийн боловсролын бодлогоо яаралтай шинэчлэхийг шаардаж эхэлсэн. Түүгээр ч зогсохгүй гадаадын их, дээд сургуулиудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүйн улмаас янз бүрийн бэрхшээлтэй тулгарсан нь урт хугацаанд улс орны хөгжилд ноцтой үр дагаварт хүргэж болзошгүй юм. Тиймээс Монгол Улсын Засгийн газар боловсролын салбарт томоохон шинэчлэл хийнэ гэж амласан.

2011 онд Боловсролын яам олон улсын боловсролын шинэ тогтолцоог хэрэгжүүлэхийн тулд Кембрижийн их сургууль-тай хамтран ажиллахаа зарлав. Хэлэлцээрийн үр дүнд яамнаас ерөнхий боловсролын 44 сургуулийг шинэ тогтолцоог турших, боловсронгуй болгох лаборатори сургуулиудиар томилж, Кембрижийн хөтөлбөртэй төрийн өмчит 3 олон улсын сургууль байгуулагдав.

## Сургалт 
Монгол Тэмүүлэл сургууль нь 9 дүгээр ангидаа үндэсний хөтөлбөрийн **13** хичээлийг судлан суурь боловсрол эзэмшдэг бөгөөд 10 дугаар ангиас эхлэн үндэсний хөтөлбөрөөр судлах хичээлийн тоо багасаж, ирээдүйд эзэмших мэргэжил, сурагч бүрийн сонирхол, хэрэгцээнд нь нийцүүлэн англи хэлээр судлах хичээлийн агуулга нэмэгддэг. Одоогоор Кембрижийн Их Сургууль-аас албан ёсны зөвшөөрөлтэйгөөр IGCSE, AS болон А түвшний хөтөлбөрийн хүрээнд *Mathematics, Mandarin Chinese, German, First Language English, English as Second Language, Physics, Chemistry, Biology, History, Environmental Management, Geography, Business Studies, Art and Design, ICT, Physical Education, Computer Science, Global Perspective, Economics, Design and Technology* болон *Music* гэсэн **19** хичээлийг явуулж байна. Кембриджийн олон улсын дунд боловсролын хөтөлбөр нь дэлхийн **195** орны **1400** гаруй сургуульд хүлээн зөвшөөрөгдсөн, **14-16** насныханд хамгийн түгээмэл хэрэгждэг ба сурагчдад өөрийн мэдлэг чадвар, хүсэл сонирхолдоо уялдуулан цөөн тооны хичээлийг сонгон судалж, дараагийн шатны сургуульд элсэх бэлтгэлээ хангаж илүү өндөр түвшинд хөгжих боломжийг олгодгоороо онцлогтой. Мөн тус сургуульд хүүхдийг олон талаас нь хөгжих боломжийг байнга дэмжин тогтмол төсөлт ажил, клубийн үйл ажиллагаа явуулдаг.

## Элсэлт 
Тус сургууль нь тухайн жил 8-р ангиа төгсөөд, 9-р ангидаа элсэн орох гэж байгаа сурагчдыг элсүүлдэг ба жил бүрийн 6 дугаар сарын сүүлээр *Боловсролын Үнэлгээний Төв*-өөс математик, англи хэл болон байгалийн ухааны(2023 оноос хойш) хичээлүүдээр шалгалт аван, хяналтын тоонд багтсан 96 хүртэлх сурагчдыг элсүүлдэг.

## Байршил 
Өмнө нь Чингэлтэй дүүрэгт ХҮИС-ын байранд байрлаж байсан ба 2023 онд Баянзүрх дүүрэгт Дүнжингараваас 2.5 километрийн цаана байрладаг шинэ байрандаа нүүж орсон.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль
Архангай аймгаас төрсөн улсын цолтнууд

## Улсын цолтнуудын амжилт 
### 1.Аварга цолтон 
#### 1.Дархан аварга 
#### 2.Даян аварга 
#### 3.Улсын аварга 
### 2.Улсын арслан 
### 3. Улсын гарьд 
### 4.Улсын заан 
### 5. Улсын харцага 
9. Батсүхийн Зоригтбаатар Архангай Батцэнгэл 

### 6. Улсын начин З Батсуурь 
Ангилал:Үндэсний бөх
Хүйнчи

**Хүйнчи** бол Хиад Боржигин овгийн Орда ханы том хүү Сартагтай ноёны Хонгират овгийн **Хужиан** хатнаас төрсөн. Хүйнчи бол их бялдтай хүн бөгөөд том хүн байсан, тэр хоног тутам таргалж бүдүүрсээр л байлаа. Ингэж байгаад бурхан минь! Өөх нь хоолойг нь түрж амьсгааг нь боочихгүй л байгаасай гэхээс түүнийг ... бие хамгаалагчид нь өдөр шөнөгүй сахьдаг байв. Хэт таргалсан түүнийг дааж давхидаг морь байгаагүй учир тэр хөсөгт сууж явдаг байсан. Эцсийн эцэст тэр нэгэнтээ дугхийхэд өөх нь хоолойг нь түрж амьсгааг нь боогоод түүнийг өөд болгожээ.

## Гэр бүл
* Эцэг: Сартагтай)
### Хатад
# Хонгирадын **Нүкүлүкан хатан** (Тохолухан)
# Мэргид овгийн **Нүкүлүн хатан**(Бухулун)
# Хонгирадын **Жигтүм хатан**(Чингтүм)(Баргужин), Нүкүлүкан хатнаас төрсөн.
# **Бажиртай** (Бачихартай)
# **Цагаанбух**, Жигтүм хатнаас төрсөн. Тэрээр Хоштөмөрийн охин хэрэйдийн Сартайх нэрт гэргийтэй, түүнээс гарсан Чиратай нэрт хөвүүнтэй., Таргужин хатнаас төрсөн.Тэр хүүхэдгүй.

## Эшлэл
Ангилал:13-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Цагаан ордны хан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1280 онд төрсөн
Ангилал:1302 онд өнгөрсөн
2017 он

## Болсон үйл явдал
### Нэгдүгээр сар
* 1 сарын 1: Антониу Гутерреш НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болов.
* 1 сарын 1: Мальта улс Европын зөвлөлийг тэргүүлэх үүргийг хүлээн авав.
* 1 сарын 20: АНУ-ын 45 дахь ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Дональд Трамп тангараг өргөв. 
* 1 сарын 29: Ардчилсан намын нийт гишүүдийн дунд явуулсан сунгаанд УИХ-ын гишүүн Содномзундуйн Эрдэнэ нийт 12 аймаг, дүүрэгт ялснаар Ардчилсан намын дарга болов.
* 1 сарын 29: 34 дэх удаагийн "Болор цом" наадам Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод болж 30 яруу найрагч оролцсоноос Сүхбаатар аймгийн яруу найрагч Бороохойн Батсайхан түрүүлэв.

### Хоёрдугаар сар
### Гуравдугаар сар
* 3 сарын 2-6: Улаанбаатар хотын захирагч С.Батболд захирамж гаргаж, Баянзүрх дүүргийн Засаг даргаар Э.Бат-Амгаланг томилсныг тус дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал дахь Ардчилсан намын бүлгийн гишүүд, олон арван иргэн хууль бус хэмээн эсэргүүцэж, дүүргийн байранд улс төрийн суулт хийжээ. Улмаар цагдаагийнхан дүүргийн байранд хүч хэрэглэн нэвтэрч, иргэдийг тараахын тулд бороохой, нулимс асгаруулагч хий хэрэглэв. 6-ны өдөр Улаанбаатар хотын Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхээс Баянзүрх дүүргийн Засаг даргыг томилсон захирамжийг түдгэлзүүлэв.
* 3 сарын 3: «Тунгалаг Тамир» киноны Итгэлт баян, «Мандухай цэцэн хатан» киноны Сатай сайд зэрэг олон дүрийг бүтээсэн Монгол улсын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин Аюурзанын Очирбат 89 насандаа таалал төгсөв.  
* 3 сарын 6: БНАСАУ орон нутгийн цагаар өглөөний 07.00 орчимд Япон тэнгисийн зүгт дөрвөн пуужин харвав.

### Наймдугаар сар
* 8 сарын 16: АНУ-ын Виржини мужийн Шарлотсвилл хотод гарсан үймээнтэй холбогдуулан ерөнхийлөгч асан Барак Обама, ӨАБНУ-ын ерөнхийлөгч агсан Нельсон Манделагийн хэлсэн үгээс иш татан Твиттерт оруулсан жиргээ түүхэнд хамгийн олон лайк дарсан жиргээ болов. Гурав хувааж түүний оруулсан жиргээний эхнийхэд 2.73 сая хүн лайк даржээ.

### Арваннэгдугээр сар 
* 11 сарын 2: Индонез улсад биологичид шинэ төрлийн орангутан олдов.

* 11 сарын 27: Хондурас улсын үймээн самууны эхлэл

## Улс төр
## Нийгэм соёл
## Спорт
## Шашин шүтлэг
## Эдийн засаг
## Шинжлэх ухаан, техник
## Гамшиг
### Байгалийн гамшиг
### Хүнд ослууд
## Нобелийн шагнал
## Энэ онд нас барсан хүмүүс 
* 1 сарын 30: Японы мэргэжлийн сүмод 2002 оноос хойш барилдсан Алтангадасын Хүчитбаатар өвчний улмаас таалал төгсөв.
* 3 сарын 3: БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин Аюурзанын Очирбат 89 насандаа таалал төгсөв. 

## Гадаад холбоос 

#
Мон-Сен-Мишель

**Мон-Сен-Мишель** (фр. ***Le Mont-Saint-Michel***) нь Францын Норманди мужийн Манш аймагт орших нийт 41 хүн ам бүхий нэгэн суурин юм. Энэхүү суурин нь 708 оноос хойш Нормандийн Ваттын тэнгисийн Мон-Сен-Мишелийн булан дахь хадан хясаат **Мон-Сен-Мишель** арал дээр оршдог. Энэ арал нь эргээсээ ойролцоогоор нэг километрийн зайтай байх ба нийт 55.000 м² (багцаагаар 830 метрийн тойрогт) талбайтай.

## Цахим холбоос
* Мон-Сен-Мишель
* Англи хэл дээрх мэдээллийн хуудас
* Мон-Сен-Мишель
* Fraternité monastique de Jérusalem

Ангилал:Европын арал
Ангилал:Ла-Маншийн хоолойн арал
Ангилал:Манш департаментын коммун
Ангилал:Нормандийн арал
Ангилал:Нормандийн суурин
Ангилал:Түрлэгт арал
Ангилал:Франц дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Франц дахь Иаковын зам
Ангилал:Францын шорон
Баян хан

**Баян хан** бол Хиад Боржигин овгийн Орда ханы ууган ач хүү юм. Мөн Цагаан ордны улсын 4-р хан юм. Тэр эцэг Хүйнчи ханы дараа улсын эзэн болсон ч, Хайду ханы талын Хутлуг ноёнд нилээд нутгаа алдсанаар Хөх ордны Тохта хан, Юань улсын Төмөр хаан, Ил Хаант Улсын Хасан хан нараас цэрэг, зэвсэгийн тусламж хүссэн ч, амжилттай болоогүй. Өөрийн талын цэргийн хүчээр Хутулуг ноёныг өмөөрсөн Хайду, Дува нарын ноёдтой 18 удаа байлдсан. Эцэстээ дайснуудаа ялж, 1309 он хүртэл өөрийн улсаа захирчээ. 

## Гэр бүл
* Эцэг: Хүйнчи хан
* Эх: Хонгирад овгийн **Нүкүлүкан хатан**
### Хатад
# Хонгирад овгийн **Илхан** (Элгэн), Ил хант улсын Хилис элчийн ураг Мүгэгийн (Тэмүгэ) охин
# Огунан овгийн **Хүтүлүн**, Тухуяна-тугудайн (Бухаян Бүгүбай) охин  
# Хонгирад овгийн **Алтачу**, Булуган хатны төрлийн Тудай (Төрэй баатар) баатрын охин
# Хонгирад овгийн Жигтүм, Хүйнчи ханы бага эхнэр. Эртний Монгол заншил ёсоор эхнэр болгосон.
# Жажирад овгийн Таргужин(Баргужин) хатан, Хүйнчи ханы бага эхнэр. Ёс заншилын дагуу эхнэрээ болгосон.
# Алтачу бага хатан, мөн адил Хүйнчи ханы бага эхнэр байсан.

### Хүүхэд
# Шади, Мүгэн охин Илхан хатнаас төрсөн
# Сатибуха, Хүтүлүн хатнаас төрсөн
# Текнэ (Тэгэнэ), Алтачу хатнаас төрсөн
# **Салжи-Хутай** (Салжиутай), эхийн нэр тодорхойгүй

## Холбоотой мэдээлэл
* Хайду хан
* Цагаан орд
* Хүйнчи хан

## Эшлэл
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Цагаан ордны хан
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1309 онд өнгөрсөн
Жамал Мюррей

**Жамал Мюррей** (; 1997 оны хоёрдугаар сарын 23-нд төрсөн) Америкийн Үндэсний Сагсан бөмбөгийн Холбоо (NBA)-ны Денвер Наггетс багт харьяалагддаг мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин. 2016 оны NBA-гийн драфтын 1-р тойргийн 7-р сонголтоор сонгогдсон. 2015 онд Nike брэндийн жил бүр зохиодог Nike Hoop Summit тэмцээний үнэ цэнтэй тоглогчоор шалгарсан. Тэрээр нэг жил Кентаккийн Их Сургуульд суралцаж, коллежийн сагсан бөмбөгийн тэмцээнд оролцож байв.

## Эшлэл
Ангилал:Канадын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Денвер Наггетс багийн тоглогч
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:Канадчууд
Ангилал:1997 онд төрсөн
Сатибуха

**Сатибуха** хан бол Цагаан ордны улсын 5-р хан юм. Тэр бол Баян хан, Хутулун хатан хоёрын дундаас төрсөн. 1309 онд эцгийнхээ хан орыг залгамжилсан. 1315 он хүртэл улсаа захирсан. Үзбэг ханы исламжуулах бодлогын дагуу Цагаан ордны улсад исламын нөлөө ихээр шингэх болсон.

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1315 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин

Ангилал:Цагаан ордны хан
Густав Йон Рамстедт

**Густав Йон Рамстедт** (швед. Gustaf John Ramstedt; 1873 оны 10-р сарын 22-нд Финландын Таммисаари хотод төрсөн –1950 оны 11-р сарын 25-нд Хельсинки хотод нас барсан) Швед гаралтай нь Финландын дипломатч болон хэл шинжээч байсан. Дорно болон Монгол судлаач эрдэмтэн юм.

## Намтар 
Густав Рамстедт Финландын өмнөд хэсгийн Экенес буюу Таммисаари хотод 1873 онд төржээ. Тэрээр Хельсинкийн их сургуулийг төгсөөд Турку хотын гимназид багшилжээ. Тэрээр Хельсинкийн их сургуульд Е.Н.Сетьялын удирдлаган дор Фин-Угор хэлийг судалсан байна. Улмаар тэр Алтайн хэлийг сонирхож, судлахаар Монгол руу судалгааны аялал хийсэн байна.

Тэрээр 1904 онд оросын монголч эрдэмтэн Андрей Рудневын хамт Оросын хорооны Төв болон Зүүн Азийг судлах экспедицийн бүрэлдэхүүнд багтаж Халимагийн тал нутгаар аялжээ.

1911 онд Санкт-Петербургт айлчилсан Монголын төлөөлөгчид Хятадын бүрэлдэхүүнд Монголын автономит эрх олгох талаар Хаант Оросын засгийн газартай хэлэлцээ хийхэд зуучлагчаар ажиллахыг Рамстедтээс хүсчээ. Рамстедт Оросын Засгийн газарт монголчуудын сайн санааг ойлгуулж чадсаны үр дүнд Хятадын эсрэг Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмжих зорилгоор орчин үеийн 15000 винтовыг Монголд нийлүүлсэн гэдэг юм.

1912 онд Рамстедт Нийслэл хүрээнд байх үедээ Монголын удирдагчид болох Да лам Цэрэнчимэд, Чин Ван Ханддорж, Хайсан гүн нартай уулзаж байжээ. Улмаар Монголын удирдагчид түүнээс оросуудтай хэлэлцээ хийхэд туслалцаа үзүүлэхийг хүсчээ. 

Рамстэдт Монголд хийсэн экспедицийн үеэр 13-р Далай ламын бүрэн эрхт төлөөлөгч Агван Доржиев хэмээх буриад хүнтэй танилцан нөхөрлөж байжээ. Үүний улмаас Рамстэдт Төвөдийн Лхас хотод зочлох эрхээр шагнагдсан цөөхөн гадаадын иргэдийн нэг болсон ч цаашдын улс төрийн үйл явдал Төвөд рүү явахад нь саад болсон юм.

Финланд улс 1917 онд тусгаар тогтнолоо заралсаны дараа тэрээр 1920-1929 онд Финландын Япон дахь анхны Хэргийг түр хамаарагч цолтой Элчин төлөөлөгчөөр ажилласан байна. Энэ үеэрээ Токиогийн Их сургуульд хэд хэдэн удаа лекц уншиж Японы хэл судлаач Кунио Янагита, Изуру Симура, Кёсукэ Киндаити болон Симпэй Огура нарт тодорхой нөлөө үзүүлсэн ажээ. 

Хельсинкийн Их сургуульд 1917-1919 болон 1930-1934 онд багшилж байсан. 

Густав Рамстедт 1950 онд Хельсинки хотноо нас барсан юм.

## Бүтээлүүд 
## Мөн үзнэ үү 
* Алтайн язгуурын хэл
* Зүүнгарын Хаалга

## Ашигласан материал 
* Poppe, Николас. "Эмгэнэл: Густав Жон Рамстедт 1873-1950." *Харвардын Сэтгүүл Азийн Судалгаа* 14, дугаар 1/2 (1951): 315-22.
* Хэлэн, Харри. *Biliktu Baksi. Г. Й. Рамстедтийн судлаачын замнал Mémoires de la Société де la Finno-Ougrienne*,  дугаар 229, Vammala: Финно-Угрын Нийгэмлэг 1998.

Ангилал:1873 онд төрсөн
Ангилал:1950 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Бодьгаяа

**Бодьгаяа** нь Энэхтэгийн Бихар муж дахь Хиндү, Буддын шашны ариун дагшин газар юм.

Бурханы шашинтнуудын хувьд Гаутама Буддатай холбоотойг дөрвөн ариун газар байдгийн нэг нь Бодьгаяа юм. Нөгөө гурав нь Күшинагар, Лүмбини, Сарнат болно. Бодьгаяад байрлах Махадбодь сүмийг нь 2002 онд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв газар болгосон юм.

## Зураг 

File:Hindoo Temple at Gyah, Bahar (IV, 1847, Vignette) - Copy.jpg|Бихарын Гaяад байрлах Хинду сүм, 1847 он
File:Bodh gaya before restoration.jpg|Бодьгаяаг сэргээн засварлахаас өмнө.
File:Bodh Gaya tai temple.jpg|Бодьгаяа дахь Тайланд сүм.
File:Bhutanese temple.jpg|Бодьгаяа дахь Бутан сүм.
File:Anandabodhi.jpg|Жетавана хийд дэх Анандабодь мод
File:Vietnam Temple in Bodh Gaya.JPG|Бодьгаяа дахь Виетнам сүм.

## Тэмдэглэл 
Ангилал:Буддын шашны ариун газар
Ангилал:Хиндү шашны ариун газар
Ангилал:Энэтхэгийн хот
Мөнххайрханы соёл

**Мөнххайрханы соёл** нь Монгол Алтайн ноёлох оргилуудын нэгийн нэрээр нэрлэгдсэн хүрлийн эхэн үеийн оршуулгын өвөрмөц дурсгал юм.

## Нээлт
Мөнххайрханы соёлыг Монгол-Оросын хамтарсан **“Төв Азийн археологи”** төслийн шинжилгээний анги анх Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын нутагт Алтайн ноён оргил Мөнххайрханы хормойд орших **Улаан говийн үзүүр** гэдэг газар 2003 онд илрүүлэн олж, малтан шинжилсэн байна.

## Тархалт
“Мөнххайрханы соёл”-ын дурсгал өнөөгийн байдлаар манай улсын Баян-Өлгий, Ховд, Говь-Алтай, Завхан, Хөвсгөл, Булган аймгуудын нутгийг хамарч тархаж байсан нь тодорхой болжээ.

## Соёлын онцлог
### Булш, оршуулга
“Мөнххайрханы соёл”-д хамаарах дурсгалын байршил зүйн онцлог нь гол дагасан хөндийн дэнж дэвсэг газар, уул, толгодын нар ээсэн энгэр газруудад байрлана. Энэ соёлын дурсгал оршуулга, тахилгын байгууламж гэсэн хоёр үндсэн төрөлтэй. Эдгээр нь нэг дор зэрэгцэн оршихоос гадна тус тусдаа байх явдал ч бий. Булш нь тэг дугуй, тэгш дөрвөлжин гэсэн 2 үндсэн хэлбэртэй. Булшны дараас чулууг зөвхөн нэг үе хавтгайлан өрж тавьдаг учраас бусад булш, хиргисүүрийн адил овойж харагддаггүй, дараас чулууд тэгш тэвхгэр харагддаг. Дугуй хэлбэрийн булшны хэмжээ 3-40 м хүртэл голчтой байна. Тэгш дөрвөлжин хэлбэртэй нь дунджаар 3х3 м,  6х6 м,  8х4 м зэрэг олон янз. Тахилын байгууламжууд нь том, жижиг харилцан адилгүй хэмжээтэй тохиолдоно. Булшны дараас чулуудын төв хэсэгт зууван дугуй хэлбэртэй оршуулгын нүхтэй болох нь тодорхой мэдэгддэг. Булшны том жижиг байхаас үл хамааран оршуулгын нүхний хэлбэр, нүхийг дүүргэсэн чулууны байдал, хэмжээ өөрчлөгдөхгүй. Оршуулгын нүхний хэмжээ нь дундажаар 0.7-1.2 м, 0.8 м гүн байдаг. Нүх нь баруун урдаас зүүн хойшоо чиглэлтэй байна. Нүхэнд хүнээ толгойг нь зүүн хойш хандуулан атийлган хурааж тавьсан байдаг.
Оршуулгын дурсгалаас модон бариултай, нэг талдаа иртэй, үзүүр нь үл ялиг ээтэн махир богино хүрэл хутга, дөрвөлжлөн давтаж үзүүрлэсэн модон иштэй хүрэл зүү, ясаар хийсэн халбага, цагаан чулуун сувс, ясаар хийсэн хүзүүний зүүлт зэрэг эд өлгийн зүйлс олддог. Оршуулгад дагалдуулсан ясан халбага, хүрэл хутга, хүрэл зүү зэрэг эдлэлийг хүний хөлийн өвдөг, нуруу, бүсэлхий хавьд тавьдаг нь нийтлэг ёс заншил бололтой.
### Тахилгын байгууламж
Тахилгын байгууламж нь 3 хэлбэр байгаа нь мэдэгдэж байна. 1-р хэлбэр нь тэгш дөрвөлжин хэлбэртэй чулуун өрлөг бүхий эргэн тойрон чулуун хөшөөтэй, 2-р хэлбэр нь дугуй хэлбэртэй эргэн тойрон чулуун хөшөөтэй, 3-р хэлбэр нь чулуун хөшөө босгон тавьсан байгууламж байна. Эдгээр тахилгын байгууламжид мал амьтны ясны үлдэгдэл, эд өлгийн зүйл байхгүй, магадгүй дүрсийн бэлгэдлээр тахилын зан үйлээ илэрхийлж байсан бололтой.
## Он цаг
Радио-карбоны шинжилгээгээр “Мөнххайрханы соёл”-ын холбогдох он цаг нь НТӨ 1780-1630 онд холбогдохоор гарсан байна.

## Холбоотой мэдээлэл
* Дөрвөлжин булшны соёл
* Хиргисүүр

## Эшлэл
Ангилал:Археологи
Ангилал:Монголын түүх
Хунгиран

**Хунгиран** (Хонхиран) нь **Зүчи ханы** ахмад хүү **Орда ханы** 4-р хүү нь юм. 1251-1280 оны хооронд Ордагийн улсыг захирч байсан. Түүний намтар тодорхойгүй. Үр хүүхэдгүй учраас том ах Сартагтайн хүү Хүйнчи залгамжилсан.

## Эшлэл 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1280 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Цагаан ордны хан
Биргит Ойгемеел

**Биргит Ойгемеел** ( ) (1988 оны 9 сарын 24-нд төрсөн) нь Эстонийн дуучин юм.

Ангилал:1988 онд төрсөн
Ангилал:Эстонийн дуучин
Ангилал:Эстонийн жүжигчин
Ангилал:Эстоничууд
2008 оны аймгуудын наадам

## Шинээр цол хүртсэн бөхчүүд 
### Аймаг, цэргийн арслан цолтнууд 
### Аймаг, цэргийн заан цолтнууд 
### Аймгийн харцага цолтнууд 
### Аймаг, цэргийн начин цолтнууд 
#### Аймаг, цэргийн цол хүртсэн  бөхчүүдээс цолоо ахиулан Улсын цол хүртсэн амжилтыг нь хүснэгтлэвэл: 
#
Даваахүүгийн Цэвэлсодном

## Д.Цэвэлсодном 
### Танилцуулга 
Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харъяат. Үндэсний бөхийн Аймгийн хурц арслан цолтой. 

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Хужиртын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Амьд хүн
Сэргэлэнгийн Ариунбилэг

**Сэргэлэнгийн Ариунбилэг** нь Хэнтий аймгийн Баянхутаг сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Баянхутагийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Феррари GTC4Луссо

**Феррари GTC4Луссо** нь Италийн автомашин үйлдвэрлэгч Феррари компанийн үйлдвэрлэсэн Гран Турисмо загварын автомашин юм. Энэ тэргийг 2016 оны хоёрдугаар сарын 8-нд Женевийн авто үзэсгэлэн дээр нийтэд танилцуулсан.

2016 оны хавар худалдаанд гарахдаа зөвхөн өмнөх загвар болох FF-д ашиглаж байсан 6,3 литрийн багтаамжтай салаа 12 цилиндр бүхий бензин хөдөлгүүртэй байв. Энэ нь 507 кВт (690 морины хүч) чадалтай хөдөлгүүр юм. Хамгийн дээд хурдыг Феррари 335 км/цаг гэж өгсөн байдаг ба 0-с 100 км/ц хүрэхэд ердөө л 3,4 сек хугацаа зарцуулах юм.

2016 оны Парисын авто үзэсгэлэн дээр Феррари компани GTC4Луссо T загварыг нийтэд дэлгэн үзүүлэв. Энэ загвартаа 488 GTB ашиглаж байсан 3,8 литрийн битурбо-Ү8 хөдөлгүүрийг угсарчээ. Хөдөлгүүр нь 449 кВт (610 м.x.) чадалтай. Ү-12 цилиндрт хөдөлгүүртэй тэрэгнүүд нь дөрвөн дугуй хөтлөгчтэй бол, Ү-8 хөдөлгүүртэй загварыг зөвхөн арын тэнхлэг хөтлөгчтэйгээр санал болгож байна.

## Цахим холбоос 
* Ferrari.com: герман хэлний цахим хуудсан дахь Феррари GTC4Луссо-н мэдээлэл

## Эшлэл
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
GTC4Луссо
Ангилал:Комби купье
Цогбадрахын Бямба-Очир

**Цогбадрахын Бямба-Очир** нь Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой, Хантайшир бөхийн дэвжээ, Хилийн цэргийн 0208-р ангийн бөх. 1985 оны 11 сарын 23-нд төрсөн.

## Амжилт
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:1985 онд төрсөн
Ангилал:Бугатын (Говь-Алтай) хүн
Төмөр-Очирын Баттөмөр

**Төмөр-Очирын Баттөмөр** нь Завхан аймгийн Түдэвтэй суманд 1972 оны нэгдүгээр сарын 21-нд төрсөн. Үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:1972 онд төрсөн
Баярсайханы Батжаргал

**Баярсайханы Батжаргал** нь Сүхбаатар аймгийн Асгат сумын харъяат. Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой. Чөлөөт бөхийн ОУХМ цолтой.

#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Чулуунжавын Булганхүү

**Чулуунжавын Булганхүү** нь Сүхбаатар аймгийн Баруун-урт сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Бөхийн удам 
Аймгийн арслан Булганхүүгийн аав Жамбын Чулуунжав (Ховд аймгийн Алтай сумын харьяат) 1988 онд Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд түрүүлж, аймгийн арслан цолыг хүртсэн.

Ангилал:Аймгийн арслан
Александрын Сүмбээ

**Александрын Сүмбээ** (1978 оны 12 сарын 3-нд төрсөн) нь Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Бөхийн удам 
Аймгийн арслан А.Сүмбээ нь даншигийн заан Тарвангийн Шаравын удмын бөх. Мөн Нагац ах Г.Баттөмөр нь аймгийн начин цолтой.

Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:1978 онд төрсөн
Алтангэрэлийн Отгонбаатар

**Алтангэрэлийн Отгонбаатар** (1983 оны 3 сарын 10-нд төрсөн) нь Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. 

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Бөхийн удам 
Аймгийн арслан А.Отгонбаатарын төрсөн ах Алтангэрэлийн Гантулга нь сумын начин цолтой. 

Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:1983 онд төрсөн
Мягмарын Бадарч

**Мягмарын Бадарч** (1990 оны арванхоёрдугаар сарын 21) нь Архангай аймгийн Цэнхэр сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын гарьд цолтой бөх.

## Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд 
2012 оны Архангай аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Мөнх-Эрдэнээр найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн.

2016 оны Бүх цэргийн баяр наадамд цэргийн начин Д.Цэрэнтогтоход өвдөг шороодон үзүүрлэж "Бадрангуй" чимэг хүртсэн. 2017 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Нэмэх" чимэг хүртсэн.

## Улсын наадмын дэвжээнд 
2017 оны АХ-ын 96 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Соронзонболдоор дөрөв, улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнээр тав, улсын начин Ч.Батчулуунаар зургаа даван шөвгөрч " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн.

2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв, аймгийн арслан Н.Хүрэлсүхээр тав, аймгийн арслан Х.Цогтгэрэлээр зургаа, улсын арслан Р.Пүрэвдагваар долоо давж " Монгол улсын заан " цолыг хүртсэн. Тухайн жил Улсын Аварга Намсрайжавын Батсуурь сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын гарьд" цолыг хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд Аймгийн хурц арслан Бүрнээгийн Баянмөнхөөр тав, Өсөх идэр начин Эрдэнэбатын Дашаар зургаа, Улсын харцага Сүхбаатарын Сүхбатаар долоо, Улсын аварга Оргихын Хангайгаар найм, Улсын харцага Цэрэнсодномын Бямба-Отгон 9 даван түрүүлсэн. Гэвч түүнээс допингийн төрлийн бодис илэрсэн тул Үндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах хороо түүний бүх давааг хүчингүйд тооцож, Улсын арслан цолыг хураах саналыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид уламжилсан. Улмаар 2024 оны 6 сарын 17-нд түүний арслан цолыг хурааж өвдөг шороодсон бөхчүүдэд нөхөж цол олгожээ. Харин М.Бадарч уг шийдвэрийг хүлээн зөвшөөрөлгүй спортын арбитрын шүүхэд хандсан ч допинг хэрэглээгүй гэдгээ нотолж чадаагүй юм.

## Үндэсний бөхийн амжилт 
## Эх сурвалж 
Ангилал:Улсын гарьд
Ангилал:Цэнхэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1990 онд төрсөн
Балжиннямын Суманчулуун

**Балжиннямын Суманчулуун** нь Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх. 2019 оноос эхлэн Б.Суманчулуун начин маань Дорноговь аймгийн Сайншанд сумаар овоглон барилдаж байгаа билээ.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ганболдын Ганням

## Г.Ганням 
### Танилцуулга 
Увс аймгийн Өндөрхангай сумын харъяат. Үндэсний бөхийн Аймгийн хурц арслан цолтой бөх. 

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Өндөрхангайн хүн
2004 оны Архангай аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Наадмын сонин 
### Шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
**Долоогийн даваа**
# **ц.н Х.Мэндбаяр**  -  З.б Ц.Нямдорж

#
2006 оны Архангай аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Наадмын сонин 
### Шөвгийн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
**Долоогийн даваа**
# **А.з Ц.Нямдорж** - З.б Э.Мөнхбат

#
2008 оны Архангай аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Наадмын сонин 
### Шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
#
2014 оны Архангай аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
#### Наадмын сонин 
Ардын хувьсгалын 93 жилийн ой, Архангай аймгийн баяр наадамд улс, аймаг, цэргийн цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх барилдлаа. Хүчит бөхийн барилдааныг улсын заан Д.Хишигдорж, улсын харцага Г.Батбаяр, улсын начин Д.Пэрэнлэйдорж, Б.Амарзаяа нар магнайлан барилдлаа.

#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
***Тавын даваа***

#### ***Зургаагийн даваа*** 
#### ***Долоогийн даваа*** 
#### Наймын даваа 
#
Данзангийн Батжаргал

**Данзангийн Батжаргал** нь Завхан аймгийн Идэр сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Одсүрэнгийн Баярхүү

## О.Баярхүү 
### Танилцуулга 
Сүхбаатар  аймгийн Онгон сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. Аав Д.Одсүрэн нь " Монгол Улсын Харцага " цолтой бөх юм.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Онгоны хүн
Батчулууны Хашбат

**Батчулууны Хашбат** нь Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Хутаг-Өндөрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Лүжээгийн Жамсран

## Л.Жамсран 
### Танилцуулга 
Увс аймгийн Давст сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Давстын хүн
Ангилал:Аймгийн арслан
Тээврийн хэрэгслийн ангилал

**Тээврийн хэрэгслийн ангилал** гэсэн нэршлээр өөр хоорондоо зах зээлд өрсөлдөж буй суудлын автомашины загваруудыг түүний хэлбэр болон хэмжээ эсвэл үнэ өртөгөөр бүлэглэн ангилсныг хэлнэ.

## Төрөл бүрийн ангиллын систем
## Цахим холбоос 
* Евро-ШАҮП ангилал

## Эшлэл
Бередмуратын Серик

**Бередмуратын Серик** (1994 онд Монгол улсын Баян-Өлгийн аймгийн Улаанхус суманд амьдарч байсан ) Дархан-Уул аймгийн Шарынгол суманд төрсөн. Үндэсний бөхийн Улсын заан цолтой бөх. Мөн жүдо, саыо-гоор хичээлдэг.

Түүний эцэг Е.Бердимурат хувиараа бизнес эрхэлдэг, эх Ж.Гүлдэна нь барилгын технологич мэргэжилтэй.

2017 оны улсын наадмаар анх 5 давж шөвгөрөн улсын начин цол хүртэж, улсын заан Т.Абдигажы, улсын харцага О.Бахыт, улсын начин Б.Хожагапан, Д.Мөнхбүрэн, Д.Ожоон, Т.Нурхадыл, Б.Баатарцол нарын дараа Баян-Өлгий аймгаас төрсөн 8 дахь улсын цолтой бөхөөр тодроод байгаа юм.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын заан
Оргихын Хангай

**Оргихын Хангай** (1990онд төрсөн) нь Ховд  аймгийн Буянт сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын аварга цолтой бөх юм. 2022 оны 1024 бөх барилдсан түүхт барилдаанд өвдөг шороодолгүй 10 даван түрүүлж Улсын аварга цол хүртсэн.

## Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд 
2012 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Батсайханд өвдөг шороодон үзүүрлэж
"Аймгийн заан" цол хүртсэн.

2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Нэмэх" чимэг хүртсэн. Мөн тухайн жилдээ Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж 
"Аймгийн арслан" цол хүртжээ.

2017 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Өсөх" чимэг хүртсэн.

## Улсын наадмын дэвжээнд 
2017 оны АХ-ын 96 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Пүрэвсайханаар дөрөв, улсын арслан Э.Оюунболдоор тав, аймгийн арслан Б.Сериктай тунан барилдаж, зургаа даван шөвгөрч "Улсын харцага" цолыг хүртсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан М.Бямбадоржоор дөрөв давж, тавын даваанд улсын начин Д.Цэрэнтогтоход өвдөг шороодсон. Гэвч тухайн жил улсын начин Д.Цэрэнтогтох сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул 2020 онд АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмын дараахан давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн.

2022 оны АХ-ын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Батдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Г.Өсөхбаяраар тав, аймгийн харцага Б.Сосорбарамаар зургаа, улсын начин О.Мөнх-Эрдэнээр долоо, улсын аварга С.Мөнхбатаар найм, улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр ес, улсын харцага Б.Орхонбаяраар арав даван түрүүлж " Монгол улсын аварга " цол хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Эрдэнэтулгаар тав, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар зургаа, аймгийн арслан Г.Ганхуягаар долоо давж чимэг нэмсэн.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Дашдэмбэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан М.Эрхэмбаяраар тав, аймгийн хурц арслан Д.Төрболдоор зургаа давж чимэг нэмсэн.

## Үндэсний бөхийн амжилт 
## Эх сурвалжууд
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын аварга
Ангилал:1990 онд төрсөн
Порше Каиенне (Тип 92A)

**Порше Каиенне (Тип 92А)** нь автомашины марк Поршегийн загвар бөгөөд Порше Каиенне (Тип 9PА) загварын дараах үеийн тэрэг юм. 2010 онд түүнийг Женевийн авто үзэсгэлэн дээр анх гаргажээ. 2010 оны тавдугаар сарын 9-нд худалдаанд гарсан ба суурь загварын үнэ нь ойролцоогоор 60.000 евро байв.

## Өмнөх загвараасаа ялгарах нь
Хөргөлтийн агаарын нээлхий нь өмнөхөөсөө жижгэрсэн бөгөөд урд гэрэлтүүлэг нь Панамерагийн гэрэлтүүлэгийг санагдуулна. Мөн дотор талын дизайнд ч Панамерагийн эд хэсгээс авч ашиглажээ. Үүнээс гадна энэ тэрэг нь өмнөхөөсөө таван сантиметр уртсан, тэнхлэг хоорондын зай дөрвөн сантиметрээр нэмэгдэв.

Жингийн хувьд өмнөх загвараас 180 килограмм хөнгөрсөн. Ингэж жинг багасгахын тулд явах эд анги, хаалганууд, кабелийн багцын хийцийг өөрчилсөн болон бартаат замд арааны харьцааг багасгах, динамикийн уртааш түгжээ бүхий хүнд хуваарилагч хурдны хайрцгийг угсраагүй зэргээс хамааралтай.

## Цахим хуудас 
* Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас

Каиенне
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
Ангилал:Комби
Ангилал:Гибрид цахилгаан автомашин
Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ (бөх)

**Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ** (1985-2022) нь Булган аймгийн Гурванбулаг сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх агсан юм.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Нямпүрэвийн Батсайхан

**Нямпүрэвийн Батсайхан** нь Ховд аймгийн Буянт сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн
Бальдаржамцын Тайван

**Бальдаржамцын Тайван** нь Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Дарвийн (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Чойжилын Эрдэнэчулуун

**Чойжилын Эрдэнэчулуун** нь Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Гүржавын Батпүрэв

**Гүржавын Батпүрэв** нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. " Хөвсгөлийн хүчтэн " дэвжээнд багш, дасгалжуулагчаар ажилладаг. Сар шинийн барилдааны үеэр олгодог УИХ-ын гишүүн Л.Гүндалайн " Улсын цолд ойрхон бөх " шагналыг анх хүртсэн бөх юм. 

=Амжилт=

#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Бөхийн удам 
Аймгийн арслан Г.Батпүрэвийн ээжийн талаас бөхийн удамтай. Төрсөн ах Г.Цогтоо нь сумын заан цолтой. 

Ангилал:Аймгийн арслан
Алтангэрэлийн Давааням

**Алтангэрэлийн Давааням** (1984 оны 9 сарын 17-нд төрсөн) нь Хөвсгөл аймгийн Галт сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:1984 онд төрсөн
Ангилал:Галтын хүн
2011 оны Ховд аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Наадмын сонин 
Ховд аймгийн 80 жилийн ойн баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улсын гарьд М.Баяржавхлан, улсын заан Ц.Мягмарсүрэн, улсын заан Ч.Батзориг, улсын харцага Т.Амартүвшин, Г.Алтангэрэл, улсын начин Ц.Лхагвасүрэн, Н.Батзаяа, Б.Заяамандах, Ч.Цогбаяр нарын тэргүүтэй улс аймгийн алдар цолтой болон залуу 512 бөх зодоглон барилдсанаас Увс аймгийн Малчин  сумын харъяат аймгийн харцага О.Гантулга түрүүлж аймгийн хурц арслан цол хүртэж, УАЗ 469 машины түлхүүрийг атгасан бол Ховд аймгийн харъяат аймгийн харцага З.Соёмбо үзүүрлэж аймгийн арслан цол хүртлээ. З.Соёмбо хэдхэн хоногийн өмнө Дархан-Уур аймгийн 50 жилийн ойд 6 даван аймгийн харцага цолыг хүртээд байсан билээ. Ховд аймгийн 80 жилийн наадмаас аймгийн хурц  арслан нэг, аймгийн арслан нэг, аймгийн харцага нэг, аймгийн начин цолтон тав төрөн гарлаа. 

### Шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
**Зургаагийн даваа**

1.    **М.Баяржавхлан у.г -** О.Жаргалсайхан с.з

2.    **Ц.Мягмарсүрэн у.з** -  З.Лхагвасүрэн с.з

3.    **Ч.Батзориг у.з** - Ц.Адъяа с.з

4.    **Ц.Содномдорж у.х** - Ш.Мөнх-Од с.з 

5.    Т.Амартүвшин у.х -   **Л.Алтангэрэл а.н**

6.    М.Батжаргал у.х - **З.Соёмбо а.х**

7.    А.Бямбажав у.х  **- О.Гантулга а.х**

8.    **Н.Батсайхан а.х** - Б.Тайван с.з

**Долоогийн даваа**

1.   М.Баяржавхлан у.г **-** **Ц.Мягмарсүрэн у.з** 

2.    Ч.Батзориг у.з - **З.Соёмбо а.х**

3.    **Ц.Содномдорж у.х -** Н.Батсайхан а.х

4.   **О.Гантулга а.х** -  Л.Алтангэрэл а.н

**6-ИЙН ДАВАА**

1.    Ц.Мягмарсүрэн у.з - **З.Соёмбо а.х**

2.    Ц.Содномдорж у.х - **О.Гантулга а.х**

**8-ИЙН ДАВАА**

1.    **О.Гантулга а.х**   - З.Соёмбо а.х

/түрүүлсэн/           /үзүүрлэсэн/

#
Хандсүрэнгийн Мэндбаяр

**Хандсүрэнгийн Мэндбаяр** нь Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Дашзэвэгийн Амаржаргал

**Дашзэвэгийн Амаржаргал** нь Булган аймгийн Гурванбулаг сумын уугуул, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Сүхбаатарын Мөнхсүх

## С.Мөнхсүх 
### Танилцуулга 
Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. 

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Алаг-Эрдэнийн хүн
Төрөөгийн Мягмаржав

**Төрөөгийн Мягмаржав** нь Увс аймгийн Тэс харьяат, аймгийн арслан цолтой бөх. 

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Тэсийн (Увс) хүн
Ангилал:Аймгийн арслан
Нэргүйн Гантулга

**Нэргүйн Гантулга** нь Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын харьяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. 

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Угтаалцайдамын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Амьд хүн
Батжаргалын Хадбаатар

**Батжаргалын Хадбаатар** нь Хэнтий аймгийн Батширээт сумын уугуул, Хэрлэн суманд 1984 оны есдүгээр сарын 12-нд төрсөн. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. Улсын начин Б.Одхүүгийн төрсөн дүү. 

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:1984 онд төрсөн
Бүрнээгийн Сэнгэдорж

**Бүрнээгийн Сэнгэдорж** нь Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар сумын харьяат, аймгийн арслан цолтой бөх. 

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Сүхбаатарын (Сүхбаатар) хүн
Галсан-Очирын Ганжад

**Галсан-Очирын Ганжад** нь Төв аймгийн Сүмбэр сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Баримт
*Ганжад 2017 оны улсын наадмаар өмнөх жилийн түрүү бөх, улсын аварга Санжаадамбад тавын даваанд амлуулан барилдаж давснаар улсын начин цол хүртсэн ч удаашруулсан бичлэгээс үзэхэд түүний тохой түрүүлж газар хүрсэн нь илт байсан тул Санжаадамба аварга дараагийн даваа эхэлтэл эсэргүүцэл илэрхийлэн наадмын талбайг орхилгүй зогсож дуулиан болж байв.

Ангилал:Улсын начин
Намсрайн Баттүвшин

**Намсрайн Баттүвшин** нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-үүр сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.

## *Барилдааны амжилт* 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Цагаан-Үүрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Амьд хүн
Төмөрбаатарын Пүрэвсүрэн

**Төмөрбаатарын Пүрэвсүрэн** нь Говьсүмбэр аймгийн харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. 1992 оны 06 сарын 29-нд Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр суманд Төмөрбаатарын 5 дахь хүү болж мэндэлсэн. 1999-2009 онд Сүмбэр сумын 1-р сургуулийг, 2009-2013 онд Монгол Улсын Их сургуулийг Эдийн засгийн онолын мэргэжлээр тус тус суралцаж төгссөн.

Тэрээр бага насандаа өөрийн ах нар, эгнээнийхээ хүүхдүүдтэй бөхөөр барилдаж байсан нь бөх болох үндэс суурь нь болсон. Тэрээр 2008 оны Үндэсний их баяр наадмын өсвөрийн бөхийн барилдаанд урамтай сайхан барилдаж 7 давж түрүүлэн "Улсын шонхор" цолыг хүртэж анхны том амжилтаа гаргаж байжээ. Тэрээр Монгол Улсын их сургуулийн үндэсний бөхийн аварга шалгаруулах барилдаанд 4 жил дараалан түрүүлсэн.

Улмаар 2009 онд “Сумын начин”, 2010 онд Дорноговь аймгийн тойргийн барилдаанаас “Аймгийн начин”, 2011 онд ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, “Боржигин-2011” наадамд 6 даван шөвгөрч “Аймгийн харцага”, 2012 онд Говьсүмбэр аймгийн тойргийн барилдаанаас “Аймгийн заан”, тус ондоо Говьсүмбэр аймгийн Баяр наадамд түрүүлж 20 насандаа “Аймгийн арслан” цол хүртсэн. Улмаар 2014 онд Дорноговь аймгийн баяр наадамд 7 давж үзүүрлэн, 2015 онд Дорноговь аймгийн баяр наадамд 6 давж шөвгөрч чимэг нэмсэн. Улсын их баяр наадамд 2016 онд анх удаа зодоглохдоо 3 давж, 4-ын даваанд улсын начин Д.Лхагвадоржид, 2017 оны үндэсний их баяр наадамд 2 давж 3-ын даваанд улсын начин Л.Лха-Очирт өвдөг шороодоод байна. 

Т.Пүрэвсүрэн арслан 2016 оноос эхлэн бөхийн багштайгаар үндэсний бөхийн спортоор тууштай хичээллэн барилдах болсон нь барилдааны амжилтад нь эерэгээр нөлөөлж байна. Одоо улсын харцага Г.Элбэгийн удирдлага дор бэлтгэл сургуулилтаа хийж байна. 

## Амжилт
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:1992 онд төрсөн
Балганы Хишигбаатар

**Балганы Хишигбаатар** нь Говь-Алтай аймгийн Чандмань сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Батсүхийн Гантөмөр

**Батсүхийн Гантөмөр** нь Булган аймгийн Сэлэнгэ сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. Эрдэнэтийн " Хангарьд " дэвжээний бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Сэлэнгийн (Булган) хүн
Пүрэвийн Гантөгс

**Пүрэвийн Гантөгс** нь Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн
Төрмөнхийн Бэгзсүрэн

**Төрмөнхийн Бэгзсүрэн** нь Завхан аймгийн Отгон сумын харъяат, Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Батбаярын Бат-Амгалан

**Батбаярын Бат-Амгалан** нь Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Баянбулагийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Мухалайн Баасанбат

**Мухалайн Баасанбат** нь Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Мөнххааны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Нурланы Мустафа

**Нурланы Мустафа** нь Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын начин
Баянмөнхийн Шаравнямбуу

**Баянмөнхийн Шаравнямбуу** нь Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## *Барилдааны амжилт* 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Түдэвтэйн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Пүрэвсүрэнгийн Батхуяг

**Пүрэвсүрэнгийн Батхуяг** нь Төв аймгийн Эрдэнэсант сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

## *Барилдааны амжилт* 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Эрдэнэсантын хүн
Доржпүрэвийн Энхтайван

**Доржпүрэвийн Энхтайван** нь Төв аймгийн Гачуурт сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Гачууртын хүн
Ангилал:Аймгийн арслан
Усан тээвэр

**Усан тээвэр**  гэж усны тээврийн хэрэгслийг ашиглан эх газрын дотор (жишээ нь: гол, мөрөн, нуур) болон далай, тэнгист төрөл бүрийн зорилгоор тээвэр хийх буюу ялангуяа хүн болон ачаа барааг бизнесийн зорилгоор тээвэрлэлт хийхийг хэлдэг.

## Түүх
Гол усыг гатлах шаардлагын улмаас хүн төрөлхтөн маш эрт дээр үеэс эхлэн төрөл бүрийн хөвөx эдлэлийг зохион бүтээсээр иржээ. Сал болон ухаадсан завь зэрэг нь магадгүй хамгийн эртний усны тээврийн хэрэгсэл байсан байна. Эдгээрийн ачаар саад болж байсан гол ус нь тээврийн зам болон хувирчээ. Усан тээвэр нь шинээр газар орон нээх боломж мөн худалдаа наймаа хийх боломжийг олгосон юм. Энэ нь нэг талаас  эд бараа, шинэ санаа оноогоо солилцох бололцоог бий болгосон ч, нөгөө талаас газар нутаг, эдийн засаг, цэрэг дайны сонирхлын үүднээс бий болсон зөрчилдөөнийг ч бас авчирсан байна. Цаг хугацааны эргэлтэд усан тээвэр ч бас хөгжин, иргэний болон зэвсэгт хүчний салбарт ялгарсан. Мөн загасчлал болон түүний худалдаа, мөн түүнчлэн усан тээвэртэй холбоотойгоор усан боомтын үйлчилгээ, навигац, усан онгоцны үйлдвэрлэлийн салбарууд ч бий болов.

## Усан тээврийн гүйцэтгэх үүрэг
Усан тээврийн тусламжтайгаар усыг тээврийн зам болгон ашиглах эсвэл усан доор байгаа байгалийн нөөцийг олборлох боломжтой болов. Энэ нөөцийг өөрийн мэдэлд авахын тулд том гүрнүүд зэвсэгт хүчний усан тээврийг хөгжүүлэн ирсэн. Орчин үед усыг жуулчлалын зорилготойгоор ашиглах нь нэлээд газар авч байна.

### Усыг тээврийн замаар ашиглах нь
#### Далайн тээвэр
Ус бол ашиглалтын чадал хамгийн өндөртэй тээвэрлэлтийн зам юм. Хүн төрөлхтний бүтээн босгосон хамгийн том хөдөлгөөнт бүтээл нь яах аргагүй усан онгоц юм. Усан онгоц нь их хэмжээний бараа бүтээгдэхүүнийг цөөн тооны ажиллах хүч болон бага зардлаар тээвэрлэдэг. Ашиглалтын чадал өндөртэй далайн тээвэр нь даяарчлалын эх суурь юм. 

Усан тээвэр нь далайгаар тээвэрлэлт хийхдээ төрөл бүрийн бараагаар төрөлжсөн байна:
* ширхэгийн барааны усан онгоц
* түлш тээвэрлэгч усан онгоц, их хэмжээний бараа тээврийн онгоц, мөн газрын тос, нүүрс, байгалийн хий, хүдрийн г.м.
* чингэлэгт ачсан барааг тээвэрлэх чингэлэгийн усан онгоц
* дан ачаанд зориулагдсан хүнд ачаа тээврийн усан онгоц
* хурдан муудах хүнсний бүтээгдэхүүнд зориулсан хөргөлттэй усан онгоц
* aвтомашин тээвэрлэгч (усан онгоцны төрөл)
Жалтаны Галбадрах

**Жалтаны Галбадрах** нь 1982 онд  Сэлэнгэ аймгийн Орхонтуул суманд төрсөн. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Орхонтуулын хүн
Ангилал:1982 онд төрсөн
Дармаагийн Тамир

**Дармаагийн Тамир** нь Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## *Барилдааны амжилт*
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
**1. Шөвгөрсөн амжилт**

**2. Дөрөв давсан амжилт**

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Эрдэнэбатын Зоригтбаатар

**Эрдэнэбатын Зоригтбаатар** нь Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.
Монголын гар барилдааны түүхэнд дэлхийн аваргын анхны хүрэл медалийг эх орондоо авч ирсэн.
Монгол улсын гар барилдаан үнэмлэхүй аварга домогт тамирчин юм.
Тэрбээр мөн павуерлифтингийн дэлхий хошой аварга юм.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан