Типитака судрууд

*буддизм.* **Паали** (Pāli) хэл дээр бичигдэн үлдсэн Готама Буддагийн заасан үндсэн гол сургаалууд юм. (Паали: **Tipiṭaka** [tɪˈpɪʈɐkɐ]) эсвэл Самгарди: **Tripiṭaka** [trɪˈpɪʈɐkɐ]) "Гурван Сагс" гэсэн утгатай, гурван бүлэг судруудын боть номуудыг хэлнэ. Энэ бол эртний Буддын шашны хамгийн бүрэн гүйцэд тооцогдох, мөн хамгийн эртний ном нь юм. Паали Типитака нь: 1. Дэг Ёсны Сагс (эсвэл Винайн Судрууд гэнэ; *Vinaya Piṭaka),* 2. Ам Айлдварын Сагс (*Sutta Piṭaka)*, болон 3. Дээдийн Номын Сагс (*Abhidhamma Piṭaka)* гэсэн гурван бүлэгт хуваагдана. Готама Будда нирваанд одоод 90 хоног дээр тохиосон, Анхдугаар Хуврагийн Чуулганы цуглаан дээр хувраг Упалий (Upalī), Винайн Судруудыг, хувраг Аананда (Ānanda), Ам Айлдварын Сагсны судруудыг нийт хуврагуудад цээжээр уншиж, Буддагийн хэлж үлдээсэн энэхүү сургаалуд дээр төгс гэгээрсэн Архад нар бүгд санал нэгдэж, яг ийм хэвээр нь хадгалахаар тохирсон байна. Эдгээр судрууд цаас үүсэхээс өмнөх МЭӨ цаг үед хамаарах тул хуврагууд тогтмол нийтээрээ дуудан унших маягаар судраа аман хэлбэрээр дараа үедээ өвлүүлэн авч явдаг байсан байна. Харин Дээдийн Номын Сагсны судрууд үүнээс 200-300 аад жилийн дараа Типитака судруудад нэмэгдсэн байна. Асока хааны үед Шри Ланкад уламжлагдан ирсэн Типитака нь эхэндээ амаар өвлөгдөж, дараа нь МЭӨ 29 онд буюу Готама Будда нас барснаас хойш ойролцоогоор 454 жилийн дараа Дөрөвдүгээр Хуврагийн Чуулганы үеэр далдуу модны навчин дээр бичигдсэн байдаг. 

#### **Винайн Судрууд** (*Vinaya Piṭaka)*, эсвэл Виная нь: 
Нэгдүгээр сагс болох Винайн Судрууд нь ихэвчлэн эрэгтэй эмэгтэй хуврагуудын сахил ёс, дэг дүрэм зэргийг агуулсан байна. Сахил ёсыг зүйлчлэн заахаасаа өмнө, Будда яагаад энэ дүрмийг гаргасан тухайх түүхүүд, дараа нь дүрмийн нарийн тайлбар, дүн шинжилгээг оруулсан байдаг. Түүхээс үзвэл, Будда дагалдагч хуврагуудынхаа зан үйл, янз бүрийн асуудал эсвэл маргаантай тулгарсан байдаг тул дүрмийг тусгайлан боловсруулсан байна. Энэ сагс дотроо гурван хэсэгт хуваагддаг байна:

* Суттавибханга (Suttavibhaṅga*vibhaṅga*) Эрэгтэй болон эмэгтэй хуврагуудад зориулсан сахил ёсны үндсэн дүрэм болох Патимоккха (Patimokkha) -гийн тайлбар. Эхлээд эрэгтэй хуврагуудын сахил ёс, тэгээд өмнө нь тусгагдаагүй эмэгтэй хуврагуудын сахил ёсыг заасан байКхандхака (даг.
* K) 22 бүлэгт, сэдэвлэн бүлэглэсэн бусад дүрэм, сахил ёс.hapters.
* vara (parivāra) Analysis of the rules from various points of view.

#### Ам Айлдварын Сагс (*Sutta Piṭaka)* нь: 
[edit source]
The second category is the *Sutta Pitaka* (literally "basket of threads", or of "the well spoken"; Sanskrit: *Sutra Pitaka*, following the former meaning) which consists primarily of accounts of the Buddha's teachings. The Sutta Pitaka has five subdivisions, or nikayas:

* Digha Nikaya (dīghanikāya) 34 long discourses. Joy Manné argues that this book was particularly intended to make converts, with its high proportion of debates and devotional material.
* Majjhima Nikaya 152 medium-length discourses. Manné argues that this book was particularly intended to give a solid grounding in the teaching to converts, with a high proportion of sermons and consultations.
* Samyutta Nikaya (*saṃyutta-*) Thousands of short discourses in fifty-odd groups by subject, person etc. Bhikkhu Bodhi, in his translation, says this nikaya has the most detailed explanations of doctrine.
* Anguttara Nikaya (*aṅguttara-*) Thousands of short discourses arranged numerically from ones to elevens. It contains more elementary teaching for ordinary people than the preceding three.
* Khuddaka Nikaya A miscellaneous collection of works in prose or verse.

### Abhidhamma Pitaka 
[edit source]
The third category, the *Abhidhamma Pitaka* (literally "beyond the dhamma", "higher dhamma" or "special dhamma", Sanskrit: *Abhidharma Pitaka*), is a collection of texts which give a scholastic explanation of Buddhist doctrines particularly about mind, and sometimes referred to as the "systematic philosophy" basket. There are seven books in the Abhidhamma Pitaka:

* Dhammasangani (*-saṅgaṇi* or *-saṅgaṇī*) Enumeration, definition and classification of dhammas
* Vibhanga (*vibhaṅga*) Analysis of 18 topics by various methods, including those of the Dhammasangani
* Dhatukatha (dhātukathā) Deals with interrelations between ideas from the previous two books
* Puggalapannatti (-paññatti) Explanations of types of person, arranged numerically in lists from ones to tens
* Kathavatthu (kathā-) Over 200 debates on points of doctrine
* Yamaka Applies to 10 topics a procedure involving converse questions (e.g. Is X Y? Is Y X?)
* Patthana (*paṭṭhāna*) Analysis of 24 types of condition