open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүдо 2008 оны Зуны Олимпод

Бээжин хотод хүлээн авсан 2008 оны зуны олимпын хүрээн дэх жүдо барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн тухайн оны 8-р сарын 9-нөөс 15-ны өдрүүдэд Бээжингийн шинжлэх ухаан технологийн их сургуулийн тамирын ордонд явагдсан байдаг. Дүнг нэгтгэхэд Япон улсын баг медалийн чанар (4 алт), тоогоор (7 медаль) тэргүүлжээ. 

## Оролцоо
91 орны 381 тамирчин тэмцэлдэв. 

### Монгол улс 
Монгол улсаас 11 жүдоч барилдснаас 8 сарын 14-ний эрэгтэй 100 кг жингийн барилдаанд Найдангийн Түвшинбаяр түрүүлж Монгол улсын түүхэн дэх анхны олимпын аварга болжээ. Жүдочид хэрхэн барилдсаныг *Монгол улс Бээжингийн олимпод өгүүллээс дэлгэрүүлж уншаарай*.

## Медальт тамирчин
### Эрэгтэй
### Эмэгтэй
## Медальтны орон 
thumb|Тэмцээний дэвжээ

## Эх сурвалж
* 2008 оны олимпын жүдо хуудас

Ангилал:Олимпын жүдогийн тэмцээн
Ангилал:Бээжингийн олимп
Донмёнсён

**Донмёнсон** ван нь Солонгосын түүхэн умард хэсэгт оршиж байсан Когурё улсыг үндэслэн байгуулсан хүн юм. Тэрээр МЭӨ 37-МЭӨ 19 он хүртэл улс орноо удирдаж байсан.

Ангилал:Солонгосын ван
Ангилал:Солонгосын гурван улс
Ангилал:МЭӨ 58 онд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 19 онд өнгөрсөн
Бенжамен Дарбеле

**Бенжамен Дарбеле** () — 1980 онд Дижон хотод төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны 66 кг жингийн олимпын мөнгөн медальт (), ЕАШТ-ий нэг алт (2003), нэг мөнгө (2006), гурван хүрэл медальт, Франц улсын жүдоч.

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Бенжамен Дарбеле

Ангилал:Францын жүдоч
Ангилал:Францын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Жүдогийн европын аварга
Ангилал:Жүдогийн Газар дундын тэнгисийн наадмын аварга
Ангилал:Францын жүдогийн улсын аварга
Ангилал:Францын олимпын оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1980 онд төрсөн
Ким Ю Шин

**Ким Ю Шин** (594-673) нь Cолонгосын 3 хаант улсын нэг Шилла улсын их жанжин байсан. Тэрээр Солонгосын хойгт байсан 3 улсыг нэгтгэж чадсан алдарт жанжин юм.

Ангилал:595 онд төрсөн
Ангилал:673 онд өнгөрсөн
Ангилал:Солонгосчууд
Ангилал:Шилла улс
Ангилал:7-р зууны зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Солонгосын үлгэр домог судлал
Рыбен Хаукес

**Рыбен Хаукес** () — 1979 онд Нидерланд улс болон Нидерланд орныхоо Умард Холланд мужид төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны 60 кг жингийн дэлхийн аварга (), олимпын хүрэл медальт (), Нидерланд орны жүдоч.

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Рыбен Хаукес

Ангилал:Нидерландын жүдоч
Ангилал:Нидерландын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Нидерландын олимпын оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга
Ангилал:Нидерландын жүдогийн улсын аварга
Ангилал:Нидерландчууд
Ангилал:1979 онд төрсөн
Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц

**Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц** буюу “**Вашингтоны конвенц**” () нь 1973 онд АНУ-ын Вашингтон хотноо гарын үсэг зурж, 1975 оны 7 сарын 1-ний өдрөөс хүчин төгөлдөр болсон ба одоогоор дэлхийн 182 орон (талууд) нэгдэн ороод байгаа конвенц юм. Уг конвенцын зорилго нь зэрлэг амьтан, ургамлын аль нэгэн зүйл олон улсын худалдаанд хэт их хэмжээгээр ашиглагдаж, устах аюулд орохоос хамгаалах явдал бөгөөд тухайн зүйлийг хамгаалахын зэрэгцээ олон улсын хяналт зохицуулалттай худалдах зорилготой. Тиймээс энэхүү конвенцод устах аюулд орсон хамгаалах шаардлагатай зэрлэг амьтан ургамлыг гурван бүлэгт хувааж, тус бүрт нь олон улсын худалдааны хяналт тогтоодог.
 
## Хавсралтууд
### I хавсралт
Олон улсын худалдаа нь тухайн зүйлийн оршин тогтноход нөлөө үзүүлж байгаа, эсвэл гөлөө үзүүлж болох, устах аюулд орсон бүх зүйл хамаарна. I хавсралтад орсон зүйлийн худалдааг хатуу хяналт зохицуулалттайгаар явуулдаг бөгөөд арилжаа наймааны зорилгоор худалдаалахыг үндсэндээ хориглож, судалгаа шинжилгээний зорилгоор экспортлох болон импортлоход экспорт, импортын бичгийг хоёуланг нь бүрдүүлэхийг шаарддаг. 

### II хавсралт
Эдүгээ устах аюулд ороогүй ч тухайн зүйлийн цаашид оршин тогтноход харшлахаар ашиглалт явуулахгүй байх үүднээс олон улсын худалдааг хяналт зохицуулалттай явуулахгүй бол устах аюулд орж болзошгүй зйүлүүд багтдаг. II хавсралтад багтсан зүйлүүдийг арилжаа наймааны зорилгоор худалдаалж болох бөгөөд экспортлох болон импортлоход экспортлогч улсын экспортын зөвшөөрлийн бичгийг бүрдүүлэхийг шаарддаг.

### III хавсралт
Аль нэгэн тал өөрийн улсын нутаг дэвсгэрийн дотор зохицуулах шаардлагатай гэж тодорхойлсон ба тэдгээрийг худалдаалах явдлыг хянахад бусад талуудтай хамтран ажиллах шаардлагатай гэж үзэж байгаа зүйлүүд багтана. Экспортлох, импортлоход гарал үүслийн гэрчилгээ болон III хавсралтын тухайн зүйлийг оруулсан улсаас экспортлож байгаа тохиолдолд экспортлогч улсын экспортын зөвшөөрлийн бичгийг бүрдүүлэхийг шаарддаг.

## CITES Монголд
Монгол улс уг конвенцод нэгдэн орох тухай хуулийг УИХ-аас 1995 оны 5 сарын 4-ний өдөр батлан гаргасан бөгөөд 1996 оны дөрөвдүгээр сарын 4-ний өдрөөс 131 дахь гишүүн орон болсон билээ.
Монгол улсаас энэ конвенцын I, II хавсралтад 14 зүйл хөхтөн, 71 зүйл шувуу, 8 зүйл ургамал, 2 зүйл загас, шавж, мөлхөгч тус бүр нэг зүйл багтсан.

Ангилал:Байгаль орчны олон улсын гэрээ
Ангилал:Монголын гэрээ
Ангилал:20-р зууны гэрээ
Ангилал:Ан агнуурын тухай хууль ба журам
Ангилал:Гаалийн бодлого
Ангилал:Зүйлийн хамгаалалт
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага
Ангилал:Ойн аж ахуйн бодлого
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын байгаль орчны бодлого
Ангилал:1973 оны улс төр
Тиагу Камилу

**Тиагу Камилу** (португалаар Tiago Henrique de Oliveira Camilo, оросоор Тиа́гу Энри́ке де Оливе́йра Ками́лу, англи латин үсгээр хэвшсэн нь Tiago Camilo) — 1982 онд улсынхаа Сан-Паулу мужид төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны 73, 81 кг жинд хүч үзэж олимпын мөнгө (), хүрэл () медаль хүртсэнээс гадна 2007 оны дэлхийн аварга болсон, Бразил улсын жүдоч.

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Тиагу Камилу

Ангилал:1982 онд төрсөн
Ангилал:Бразилын жүдоч
Ангилал:Бразилын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Бразилчууд
Огава Наоя

**Огава Наоя** (японоор 小川直也 - [ogawa naoya], англи латин үсгээр хэвшсэн нь Naoya Ogawa) — 1968 онд төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны +95 кг, үнэмлэхүй жинд хүч үзэж олимпын мөнгөн медаль (),  дөрвөн алт (, , ), гурван хүрэл (, , ) медаль авсан Япон улсын жүдоч байсан хүн, хожим (1997-2005) бөх тулаанч болсон.
## Зураг

Зураг:Naoya-Ogawa20111218.jpg

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Огава Наоя

Ангилал:Японы жүдоч
Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:Токио мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1968 онд төрсөн
Цүкада Маки

**Цүкада Маки** (японоор 塚田真希 - [tsukada maki]) — 1982 оны 1 сарын 5-нд улсынхаа Ибараки аймгийн Шимоцүма хотод төрсөн, эмэгтэй жүдо барилдааны +78 кг, үнэмлэхүй жинд хүч үзэж олимпын алт (), мөнгө (),  нэг алт (), хоёр мөнгө (, ), гурван хүрэл (, , ) медаль зүүсэн Япон улсын жүдоч. Гол өрсөлдөгч нь Тун Вэнь байв.

## Намтар
Цүкада бага байхдаа зураг зурах дуртай байсан тул Шимоцүма дунд сургуульд элсээд анх урлагийн дугуйланд элсжээ. Дээд ангийнхан нь түүнийг жүдогийн дугуйланд оруулсан ч дунд сургуульд байхдаа хамгийн том амжилт нь аймгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хүрэл медаль хүртсэнээс хэтрээгүй.

Нихон их сургуулийн харьяа Цүчиүра ахлах сургуульд дэвшин суралцаж, дотуур байранд амьдрах болсноор жүдогийн бэлтгэлээ идэвхтэй хийх болов. Эхний жилдээ ахлах сургуулиудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд хүрэл медаль хүртсэн бол дараагийн жил бүх өрсөлдөгчөө цэвэр ялж түрүүлжээ. Мөн бүх ард түмний спартакиадад Ибараки аймгийн охидын баг хоёр жил дараалан түрүүлэхэд хувь нэмэр оруулав. Төгсөх жилдээ Францад өсвөрийн олон улсын тэмцээнд түрүүлж, мөн Киншүүки ахлах сургуулиудын тэмцээнд 3 өрсөлдөгчөө ялснаар баг нь түрүүлснээс гадна өсвөрийн улсын аваргаар тодров. Фүкүокагийн олон улсын тэмцээнд анх удаа насанд хүрэгчидтэй өрсөлдөж 5-р байр эзэлжээ.

### Зодог тайлсны дараа
Цүкада 2010 онд ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэний дараа шигшээ багаас гарах өргөдлөө өгч, улмаар мөн оны 12 сард зодог тайлж буйгаа зарлав. 2011 онд Японы Олимпын Хорооны шугамаар Англид дасгалжуулагчийн сургалтад оролцсон. 2011 оны ДАШТ, 2012 оны Олимпыг Япондоо телевизээр тайлбарласан Цүкада 2013 оны 4 сараас Японы эмэгтэй шигшээ багийн тусгай дасгалжуулагчаар ажиллаж эхлэв. Тэрээр 2024 оны 10 сард Японы эмэгтэй шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагчаар томилогдсон анхны эмэгтэй хүн болжээ.

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Цүкада Маки

Ангилал:Японы жүдоч
Ангилал:Японы олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Ибараки мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1982 онд төрсөн
Давид Дуйе

**Давид Дуйе** () — 1969 оны 2 сарын 17-нд улсынхаа Руан хотоос холгүй төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны хүнд жинд олимпын хошой аварга (, ) болж,  дөрвөн алтан медалийн эзэн (, , ) болсон Франц улсын жүдоч. Хожим улс төрч болжээ.

## Зураг

Зураг:UMP meeting Paris regional elections 2010-03-17 n04.jpg

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Давид Дуйе

Ангилал:Францын сайд
Ангилал:Францын жүдоч
Ангилал:Францын олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга
Ангилал:Францын олимпын оролцогч
Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (офицер)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1969 онд төрсөн
Петер Зайзенбахер

**Петер Зайзенбахер** () — 1960 онд Венад төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны 86 кг жингийн олимпын хошой (, ), дэлхийн нэжгээд удаагийн аварга (), Австри улсын жүдоч. Зодог тайлаад дасгалжуулагч болсон.

## Зураг

Зураг:Peter Seisenbacher (Gala-Nacht des Sports 2009).jpg

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Петер Зайзенбахер

Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн европын аварга
Ангилал:Австрийн жүдогийн улсын аварга
Ангилал:Австрийн жүдоч
Ангилал:Австрийн олимпын аварга
Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Австрийн олимпын оролцогч
Ангилал:Австрийн жүдогийн үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч
Ангилал:Гүржийн жүдогийн үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч
Ангилал:Азербайжаны жүдогийн үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч
Ангилал:Австрийн жүдогийн тэргүүн
Ангилал:Австрийн тамирчин цэрэг
Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан
Ангилал:Австрийн оны шилдэг тамирчин
Ангилал:Австри дахь эрүүгийн хэрэг
Ангилал:Хүчингийн хэргээр яллагдсан хүн
Ангилал:Венийн тамирчин
Ангилал:Австричууд
Ангилал:1960 онд төрсөн
Шянь Дунмэй

**Шянь Дунмэй** (хятадаар 冼东妹 - [xiǎn dōngmèi], оросоор Сянь Дунмэй, англи латин үсгээр хэвшсэн нь Dongmei Xian) — 1975 онд Гуандун мужид төрсөн, эмэгтэй жүдо барилдааны 52 кг жингийн олимпын хошой аварга (, ), Азийн тэмцээний гурван мөнгөн медальт, Хятад улсын жүдоч.

## Зураг

Зураг:Xian Dongmei.JPG

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Шянь Дунмэй

Ангилал:1975 онд төрсөн
Ангилал:Хятадын жүдоч
Ангилал:Хятадын олимпын аварга
Ангилал:Хятадууд
Паг Чолминь

**Пак Чол-минь** (солонгосоор 박철민, дуудлага нь [пак-чол мийнь], англи латин үсгээр Pak Chol-Min) — 1982 онд төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны 66 кг жингийн олимпын хүрэл медальт (), Умард Солонгос улсын жүдоч.

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Пак Чол-минь

Ангилал:Умард Солонгосын жүдоч
Ангилал:Умард Солонгосын олимпын оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Умард Солонгосчууд
Ангилал:1982 онд төрсөн
Ираклий Цирекидзе

**Ираклий Цирекидзе** (гүржээр  ირაკლი ცირეკიძე, оросоор Ираклий Цирекидзе, англи латин үсгээр хэвшсэн нь Irakli Tsirekidze) — 1982 онд төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны 90 кг жингийн олимп (), дэлхийн  () аварга, 100 кг жингийн  хүрэл медальт, Гүрж улсын жүдоч.
## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Ираклий Цирекидзе

Ангилал:1982 онд төрсөн
Ангилал:Гүржийн жүдоч
Ангилал:Гүржийн олимпын аварга
Ангилал:Гүржүүд
Тооно Нагико

**Тооно Нагико** (японоор 遠野なぎこ, анхандаа ханз үсгээр 遠野凪子 гэж бичдэг байсан → [tōno nagiko]; англи латин үсгээр хэвшсэн нь Nagiko Tono, жинхэнэ нэр нь 青木秋美 → **Аоки Акими**) — 1979 онд улсынхаа Канагава аймагт төрсөн, 1999 оны «Сүзүран» гэдэг нэртэй ОАК-ны гол дүрээр Монголын үзэгчдийн эчнээ танил болсон Япон улсын эмэгтэй жүжигчин. Тохо Гэйно, Wild Vision, Cast Power-т харьяалагддаг байгаад 2024 оны 9 сарын 30-нд бие дааж, Ракүкюүэн компанитай хамтран ажиллаж байгаад 2025 оны 2 сарын 1-нд чөлөөт уран бүтээлч болжээ.

## Намтар
Тооно 6 настайгаасаа хүүхдийн дүр бүтээж, жүжигчний авьяас нь тодорсон юм.
*1991 онд Асахи телевизийн "Чоожин Сэнтай Жетман" (Шувуун хүний эскадриль - Жетман) олон ангит кинонд жинхэнэ нэрээрээ туслах дүр бүтээж анх телевизийн дэлгэцнээ гарчээ.
*1994 онд мөн Асахи телевизийн "Ёмэ но дэрү макү" (Эхнэрийн ээлж) олон ангит кинонд Тооно Нагико гэх нэрээр гол дүрүүдийн нэгийг бүтээсэн.
*1995 онд NHK телевизийн түүхэн ОАК "Хачи дай Шёогүн Ёшимүнэ" (Наймдугаар шёогүн Ёшимүнэ), TBS телевизийн ОАК "Мисэйнэн" (Насанд хүрээгүй хүн)-д тоглов.
*1999 онд NHK телевизийн өглөөний ОАК "Сүзүран"-ий гол дүр Токива Моэгийн залуу насны дүрийг бүтээв.
*2001 онд дэлгэцнээ гарсан "Нихон но күрои нацү-Энзай" (Японы хар зун-хилс хэрэг) киноны дүрээрээ Японы кино шүүмжлэгчдийн холбооны шилдэг шинэ жүжигчний шагнал хүртжээ.
*2002 онд "Үми ва митэ ита" (Далай тольдож байлаа) кинонд анх удаа нүцгэлэв.
*2005 онд "Фүюү но римпү" (Өвлийн тойрон бүжиг) ОАК-ны гол дүр Мизүшима Шинобүгийн дүрд тогложээ.
*2007 онд "Үрүвашики они" (Үзэсгэлэнт чөтгөр) киноны гол дүрийг бүтээв. Хожим уг дүрийнхээ нэр Юүкогоос санаа авч, муураа Юү гэж нэрлэсэн гэдэг.
*2012 оны 3 сард Тохо Гэйно компанитай байгуулсан гэрээ нь дуусгавар болж, Wild Vision компани руу шилжив.
*2019 оны 5 сард Cast Power компанид харьяалагдах болсон. Улмаар 2024 оны 9 сарын 30-нд бие дааж, менежментийн зарим ажлаа Ракүкюүэн компанид хариуцуулах болсноо зарласан ч 2025 оны 2 сарын 1-нээс чөлөөт уран бүтээлч болжээ.
*2025 он 7 сарын 3-нд түүний гэрт хэн болох нь тодорхойгүй цогцос олдсон. 6 сарын сүүлчээс Тооно интернэтэд бичлэг оруулаагүй, мөн ойр дотнынхонтойгоо холбогдоогүй байсан тул уг цогсыг Тооно Нагико байж магадгүй гэж шинжилж байгаа тухай дараагийн өдөр нь цагдаагийн газраас зарлав. 2025 оны 7 сарын 17-нд Тооногийн албан ёсны блог нь шинэчлэгдэж, нас барсан болохыг нь зарлажээ.

Ангилал:1979 онд төрсөн
Ангилал:2025 онд өнгөрсөн
Ангилал:Канагава мужийн хүн
Ангилал:Японы жүжигчин
Кобаяши Аяко

**Кобаяши Аяко** (японоор 小林 綾子 → [kobayashi ayako]; англи латин үсгээр хэвшсэн нь Ayako Kobayashi) — 1972 онд Токиод төрсөн, 1983 оны «Ошин» хэмээх алдарт ОАК-ны гол дүрийн эмэгтэйн бага нас буюу арван настай охины дүрээр Монголын үзэгчдийн эчнээ танил болсон Япон улсын эмэгтэй жүжигчин.

Ангилал:Японы жүжигчин
Ангилал:Токио мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1972 онд төрсөн
Чу Минь-сонь

**Чу Минь-со́нь** (солонгосоор 조민선, дуудлага нь [чу-минь соонь], латин үсэгт хэвшсэн нь Cho Min-Sun) — 1972 оны 3 сарын 21-нд төрсөн, эмэгтэй жүдо барилдааны 52-70 кг жинд олон жил барилдахдаа олимпын алт (), хүрэл (),   хошой алт (, ) хошой хүрэл (, ) медаль зүүсэн Өмнөд Солонгосын жүдоч, өдгөө тамирын их сургуулийн багш.

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн баримтын сан: Чу Минь-сонь 

Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга
Ангилал:Жүдогийн азийн аварга
Ангилал:Жүдогийн универсиадын аварга
Ангилал:Өмнөд Солонгосын жүдоч
Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын аварга
Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын оролцогч
Ангилал:Өмнөд Солонгосын азийн наадамд оролцогч
Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ангилал:1972 онд төрсөн
Расул Бокиев

**Расул Бокиев** () — 1982 онд төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны 66 кг жингийн олимп (), дэлхий (),  () хүрэл медальт, Тажикистан улсын жүдоч, өдгөө Оросын иргэн.

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Расул Бокиев

Ангилал:Тажикистаны жүдоч
Ангилал:Тажикистаны олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Тажикистаны олимпын оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Тажикууд
Ангилал:1982 онд төрсөн
Халиуны Болдбаатар

**Халиуны Болдбаатар** (1971 оны 10-р сарын 20-нд төрсөн) — Монгол Улсын жүдо бөхийн Үндэсний шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч, Монгол улсын гавьяат тамирчин, гавьяат дасгалжуулагч. 

Тэрээр 71 кг-ын жин,  одоогийн 73 кг-ын жинд барилддаг байв. Тэрбээр Монгол Улсаа төлөөлж хоёр олимпод дараалж шагналт долдугаар байрт шалгарч байлаа.

Халиуны Болдбаатар Тайланд Улсын нийслэл Банконг хотод 1998 онд болсон Азийн наадмын аварга юм. Харин Хирошима 1994 Азийн наадмаас хүрэл медаль хүртэж байв. Осака 1991, Манила 1997, Воньжоу 1999 Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгө, Шинэ Дели 1995, Улаанбаатар 2001 Азийн аваргаас хүрэл медаль хүртэж байсан шилдэг жүдочин билээ.

Тэрбээр Монгол Улсын олимпын анхны аваргыг төрүүлэн гаргасан багш юм. 

## Гэр бүл 
Халиуны Болдбаатар багшийн эхнэр МУГТ Ц.Мөнхзаяа Лондон 2012 олимпын тавдугаар байр, ДАШТ-ий хүрэл, Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний алтан медальтай, Азийн аварга тамирчин билээ.

Ангилал:1971 онд төрсөн
Ангилал:Монголын жүдоч
Хэтбуха

**Хэтбуха** (мөн Хитбуха; † 1260 оны есдүгээр сарын 3-нд Айн Жалутад)  нь Ил Хаант Улсын цэргийн жанжин байв. Айн Жалутын тулаанд ялагдаж амь эрсэдсэн Монгол жанжин. Тэрбээр христийн несториан шашинтай нэгэн байсан ба Найман гаралтай хүн байжээ. Тэр Хүлэгүгийн удирдлага дор байж байгаад 1252 онд толгойн сэргийлэхээр мордон, Альборзын нуруунд Низарит-Исмаилистуудын (Ассассин) бэхлэлтийг бүслэн, эзлэн авчээ. Хэтбуха 1260 оны гуравдугаар сарын 1-нд Хэтбуха монголын их цэргийг удирдан Дамаскийг эзлэн авсан ба түүний дараахан загалмайтны хот Сайдаг сүйрүүлсэн байна. Сайда хот руу довтлох шалтгаан нь тус хотын гүн Жюльен де Гренье монголчуудын довтолгооны өмнөхөн монголын эзэмшил нутагт дээрмийн ажиллагаа явуулсан учраас түүнийг дарах ажиллагаа байжээ. 1259 оны наймдугаар сард их хаан Мөнх нас нөгчсөн учир Хүлэгү түүний залгамжлагчийг сонгох Их Хуралдайд оролцохоор Сириэс их цэргийнхээ ихэнхийг авч буцсан ба үлдсэн цэргээ Хэтбухыг захирах үүрэг өгчээ. 

Хэтбуха илэрхий багассан цэрэгтэйгээ египетийн Мамлюкчуудтай тулгарав. Хэтбуха 1260 оны есдүгээр сарын 3-нд хүчээр илүү давуу египетийн султан Сайф ад-Дин Күтүзийн бэлдсэн отоонд орсон ч Айн Жалутын ширүүн тулааны эцэст ялагдсан нь Монголчуудын хувьд анх удаагаа ялагдал хүлээсэн явдал болсон юм.

## Ном зүй 
* Стивен Рансимен: *Загалмайтны аян дайны түүх.* C.H.Beck, München 1995, ISBN 3-40-639960-6, S. 1077 ff.
* Михаэль Вайерс: *Монголчуудын түүх.* W. Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3-17-017206-9, S. 128 ff.

## Эшлэл 
Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1260 онд өнгөрсөн
Молекулын физик

Уураг, нуклеиний хүчил зэрэг макромолекулуудын бүтэц, үйл ажиллагааг судалдаг физикийн ШУ-ны нэг салбар.

ангилал: Физик
ангилал: биологи
Усны уур

**Усны уур** нь усны гурван төлвийн нэг болох хийн төлөв юм. Усыг целсийн 100-н хэм хүрхэл халаахад ус аажимаар уур болж эхэлнэ. Гэхдээ ус агаарын даралтаас хамаарч янз бүрийн хэмд буцална (жишээ нь Улаанбаатар хотод целсийн 96 хэмд буцална)
Ангилал:Ус
Логистик

**Логистик** нь бараа бол хүн тээвэрлэх, агуулах, шилжүүлэx (нэг тээврийн хэрэгслээс нөгөө тээврийн хэрэгсэл шилжүүлэн ачих) зэргийг судална. Логистик нь эдийн засгийн салбараас гадна өнөөдөр бие даасан тусдаа шинжлэх ухаан болон хөгжсөн. Логистикийн салбар нь 20-р зууны сүүл буюу даяарчлалын эринээс эхлэн эрчимтэй хөгжиж ирсэн ба ихэвчлэн томоохоон тээвэрлэлтийн байгууллага болон тээвэрлэгчдээс бүрэлдэнэ.

Бизнесийн логистикийг 1964 онд анх АНУ-д тодорхойлохдоо: түүхий эд нийлүүлэлт, үйлдвэрлэлийн дамжлага, бэлэн бүтээгдэхүүний дистрибютрээр дамжин хэрэглэгчдэд хүргэх хүртэлх материалын урсгалыг зохицуулах, төлөвлөх, үүнтэй уялдаатай мэдээллийн сүлжээг төлөвлөх, хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа юм гэж тодорхойлсон байдаг. 

Логистикийн талаар төрөл бүрийн тодорхойлолт байх ба хамгийн чухал гэж үздэг олон улсын нэр бүхий байгууллагуудын тодорхойлолтыг танилцуулбал:
;International Institute Applied Systems Analyses (IIASA) 1986 
Логистик гэдэг нь хэрэгцээт барааг аль болох бага зардлаар бий болгон хэрэглэгчдэд хүргэх бүх үйл ажиллагааны нийлбэр юм. Өөрөөр хэлбэл түүхий эд нийлүүлэлт, хадгалалтаас эхлээд үйлдвэрлэлийн технологийн үйлдлүүдийн хооронд явагдах хагас бэлэн бүтээгдэхүүний зөөвөрлөх, баглах боох, бэлэн бүтээгдэхүүн хадгалах, хэрэглэгчдэд хүргэх бүх үйл ажилллагаа үүнд багтана. 

;European Logistics Association ( ELA ) 1991 
Шинэ бүтээгдэхүүний төлөвлөлт, түүхий эд худалдан авахаас эхэлж хэрэглэгчийн захиалгад нийцүүлэн үйлдвэрлэн нийлүүлэх бүх үйл ажиллагааг хамгийн бага зардал, хөрөнгө гарган хэрэглэгчийн бүх шаардлагыг хангасан байхаар зохион байгуулах, төлөвлөн удирдахыг хэлнэ. 

;Institute of Logistics 1995 England 
Логистик нь хүн хүч, материал, үйлдвэрийн хүчин чадал, мэдээллийг ашиглан хэрэгтэй үед нь хэрэгцээт хэмжээгээр үйлдвэрлэн, шаардлага хангасан чанартай бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг тохирсон үнэ хүргэн зохистой газарт нь борлуулахад оршино.


Ангилал:Замын тээврийн үйлчилгээ
Ангилал:Эдийн засгийн шинжлэх ухаан
Кубизм

**Кубизм** (франц. *cubisme*, *cube* — куб гэсэн үгнээс гаралтай)- модернизмын үзэл баримтлалтай холбоотой баруун европын урлагийн нэгэн чиглэл юм. Пабло Пикассо болон Жорж Брак 1907 онд туйлын шинэ арга маяг болох кубизмыг суурийг тавьсан байна. Поль Сезанны бүтээлүүдээр урамшиж зоригжсон тэд ертөнцийг тусдаа хэсгүүдэд хуваажээ. Хэрэв Сезанн хавтгайг баримталдаг байсан бол кубистууд, эсрэгээр, өөрсдийн юмсыг тал талаас нь үзүүлж, тэднийг нэгэн зохицсон хэлбэрт нэгтгэдэг байв. Ийм хэлбэрээр тэд Сэргэн мандлын үеэс барууны урлагт зонхилсоор ирсэн төвлөрсөн алслалт дээр үндэслэгдсэн зургийн орон зайг эвдэв. Түүний оронд гадаад хэлбэр дээр биш, харин юмсын мөн чанарын мэдлэг дээр тулгуурласан уран сайхны чөлөөт зохиомж үүсчээ. Тийм аргаар кубистууд үзэгч объектыг янз бүрийн талаас нь ажиглан түүнийг бодит байдал дээр хэсэг хэсгээр нь харж, нэгдмэл байдлаар хүртэхүйн хэд хэдэн үзэл бодлыг хослуулж байв.

## Зургийн цомог 

 Kubista,_Bohumil_-_Pierot_(1911).jpg
 JuanGrisGuitarwithClarinetKuntsmuseu.jpg
 Popova Philosopher.jpg

## Цахим холбоос 

Ангилал:Уран зургийн урсгал
Ангилал:Урлагийн хэв маяг
Ангилал:Орчин үеийн урлаг
Ангилал:Пабло Пикассо
Пробирийн шинжилгээ

**Пробирийн шинжилгээ** нь алтны агуулга тодорхойлох галын шинжилгээний арга юм. Чулуулгийг нунтйглаж химийн холцьтой хольж 1100С хүртэл хайлуулж шил үүсгэх процессоор шинжилдэг.

Ангилал:Зоосон мөнгө
Ангилал:Алт
Ангилал:Лабораторийн техник
Ангилал:Металлург
Ангилал:Мөнгө
Татарууд

**Тата́р**, дуудлага нь татаар — Түрэг хэл-угсааны ард түмэн, 7 сая хүнтэй үндэстэн.

## Тэмдэглэл
## Эх сурвалж
## Холбоос
*http://svitoc.ru/index.php?showtopic=829


Ангилал:Еврази
Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн
Ангилал:Азербайжан дахь угсаатан
Ангилал:Беларусь дахь угсаатан
Ангилал:Болгар дахь угсаатан
Ангилал:Оросын ард түмэн
Ангилал:Казахстан дахь угсаатан
Ангилал:Литва дахь угсаатан
Ангилал:Польш дахь угсаатан
Ангилал:Румын дахь угсаатан
Ангилал:Турк дэх угсаатан
Ангилал:Украин дахь угсаатан
Ангилал:Узбекистан дахь угсаатан
Фото диод

Фото эффект дээр үндэслэгдэж гэдрэг чиглэлтэй ажиладаг p-n шилжилт бүхий гэрэл мэдрэмтгий диодыг **фото диод** гэнэ. Гэрэн дээрээ гэрэл мэдрэх цонхтой ба түүгээр хагас дамжуулагчийн кристалл гэрлийн цацарлийг хүлээж авна.

Энэ гэрлийн цацрагийн нөлөөгөөр диодны радиус өөрчлөгдөж гадны хэлхээ рүү гүйх гүйдэлийг өөрчлөнө. Гэрлийн цацраг байхгүй үед диодоор гүйх гүйдэл маш бага байдаг.

Фото мэдрэх элемент нь хагас дамжуулагч диодны бүтэцтэй цацрагын фото гальваник хүлээн авагч юм. Фото диод эсэргүүцэлэн ачааллаас тогтсон хялбархан хэлхээнд урвуу чиглэлтэйгээр  тэжээлийн үүсгүүрийг залгаад гэрэл тусгаагүй байхад фото диодоор бага хэмжээний урвуу гүйдэл гүйх ба фото диод дээр гэрэл тусгахад шилжилтэнд үндсэн биш цэнэг зөөгчийн тоо олширч хэлхээний гүйдэлийн хэмжээг ихэсгэнэ. Зөв сонгож авсан тэжээлийн үүсгүүр ачаалалын үед энэ гүйдэлийн хэмжээ зөвхөн гэрэлтүүлгээс хамаарах тул эсэргүүцэл дээр унаж байгаа хүчдэлийг схемийн өөр хэсэгт үйлчилж байгаа ашигт дохиолол болгон авч болох юм. Фото диодыг фотометр фотокалориметрээр гэрэлтүүлэлтийн хэмжээг тодорхойлох, цөмийн хэсгийг тоолох бүртгэх,  температурт автомат тохируулга ба хяналт тавих, орчин үеийн тооцоолон бодох машиний оролт гаралтын байгууламжуудад өргөн хэрэглэж байна.
Фото диодыг тэмдэглэхдээ диодын суурь тэмдэглэгээнд тойрог байрлуулдаг бөгөөд харин түүнтэй зэрэгцүүлэн фото цахилгаан эффектын тэмдэг болох тэмдэглэгээний зүгт чиглэсэн хоёр налуу сумыг зүүн дээд талаас нь байрлуулдаг.

Ангилал:Диод
Ангилал:Мэдрэгч
Лу Бу

**Лу Бу** нь Хань улсын цэргийн жанжин байсан. МЭ 199 онд таалал төгссөн.

Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Гурван улсын үе
Ангилал:2-р зуунд төрсөн
Ангилал:199 онд өнгөрсөн
Туркууд

**Турк** (өөрөөр **түрк**, **түрэг**, турк хэл: **Türk**) — Турк улсын үндсэн хүн ам болсон бөгөөд түрэг угсаатны хамгийн том хэсэг, 66-70 сая хүнтэй үндэстэн. Төрөлх турк хэл нь алтай язгуурын түрэг салбарын огуз бүлэгт хамаардаг. 
 
thumb|1616 онд баригдсан Хөх сүм
## Газар нутаг 
Туркууд Турк даяар тархан суусан. Кипр улс, ялангуяа Умард Кипрт олноор байна. Мөн Гүрж, Балканы хойг, Левант, Умард Африкийн нутгаар эртнээс суурьшсан. Харин Европ, Америк тивд сүүлд очжээ.

## Хүн ам 
Дэлхий даяар 66-70 сая турк хүн байна. Турк улсын хүн амын 70—75%-ийг бүрдүүлсэн 55–60 сая, Кипр улсын хүн амын тал хувийг шахуу бүрдүүлсэн Умард Кипрт суугаа 300 мянгыг юун түрүүн дурдаж болно. 

Балканы хойг дахь Болгарт 600 мянга, Грект 130 мянга, Македонд 80 мянга, Босни ба Херцеговинад 50 мянга; Ойрх Дорнодын Сирид 750 мянга, Алжирт 600 мянга, Тунист 500 мянга, Иракт 500 мянга бий.

Мөн Европын Германд 3 сая, Францад 500 мянга, Их Британид 500 мянга, Нидерландад 400 мянган турк хүн оршин суудаг.

## Шашин шүтлэг 
Турк үндэстэн 99% исламын шашинтай. Үндсэндээ суннит дэгийг барьдаг.

## Хэл бичиг 
Турк хэлийг эрдэмтэд алтай язгуурын түрэг төрлийн хэл гээд азербайжан, туркмен, гагаузын хамтаар огуз (баруун өмнөд) бүлэгт харьяалуулжээ. Араб үсгээр бичиж байснаа 1928 онд латин үсгээр сольсон.

## Зүүлт, тайлбар 

Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан
Ангилал:Турк дэх угсаатан
Ангилал:Кипр дэх угсаатан
Ангилал:Кавказ дахь угсаатан
Өлзийсайханы Энхтүвшин

**Өлзийсайханы Энхтүвшин** (1958 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан уул суманд төрсөн) - Монгол улсын Их Хурлын гишүүнээр 5 удаа сонгогдсон хүн. 

Тэрээр Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга, БСШУ-ны сайд, Шадар сайд, УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга зэрэг нэр хүндтэй, хариуцлагтай албыг хашиж байсан ба 2012 оны 7 сараас 2013 оны 11 сарын 21 хүртэл Монгол Ардын Намын даргаар ажиллаж байв. 2017 оны 10 сарын 18-наас 2020 оны 7 дугаар сар хүртэл Шадар сайдаар ажиллаж байсан. 2021 оноос ОХУ-д сууга Элчин сайд.

## Төгссөн сургууль, мэргэжил
*1976 онд Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотын 10 жилийн дунд сургууль
*1980 онд Монгол Улсын Их Сургууль Түүхч, түүхийн багш мэргэжлээр
*1989 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академи тус тус төгссөн.

## Эрдмийн зэрэг, цол
Түүхийн ухааны доктор.

## Ажилласан байдал
*1980 - 1986 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны институтэд эрдэм шинжилгээний дэд ажилтан
*1989 - 1990 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны институтэд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан
*1990 - 1995 онд "Ардын эрх" сонины парламентын тоймч, хэлтсийн эрхлэгч, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга
*1995 - 1996 онд Монголын Радио, телевизийн хэрэг эрхлэх газрын дарга
*1996 - 2005 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын нарийн бичгийн дарга
*1996 - 1997 онд "Үнэн" сонины ерөнхий эрхлэгч
*1996 - 1997 онд Улаанбаатар хотын Монгол Ардын Хувьсгалт Намын хорооны дарга
*2000 - 2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2000 - 2004 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2006 - 2007 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд
*2006 - 2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2008 - 2010 онд Монгол Улсын Их Хурлын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга
*2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2012 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2012 - 2013 онд Монгол Ардын Намын дарга
*2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2017-2020 оны 7 дугаар сар хүртэл Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын Шадар сайд
*2021 оны 12 дугаар сард Монгол Улсаас ОХУ-д суух Элчин сайдаар томилогдоод байгаа.

## Шагнал 
2001 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон.

Ангилал:Монголын шадар сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын шинжлэх ухааны сайд
Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга
Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга
Ангилал:Монголын түүхч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Лувсаннямын Гантөмөр

**Лувсаннямын Гантөмөр** (1973 оны 2-р сарын 26-нд Увс аймгийн Улаангомд төрсөн) нь Монголын улс төрч юм. 2004-2016 онд Улсын Их Хурлын гишүүн, Боловсрол шинжлэх ухааны сайдаар ажиллаж байв.   

## Намтар 
## Боловсрол 
*1981-1991 онд Увс аймгийн Улаангом хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль
*1993-1996 онд Японы Сэндай Дэнпа коллежийг харилцаа холбооны инженер мэргэжлээр
*1996-1999 онд Японы Нагаокагийн Техник Технологийн их сургуулийг электроникийн инженер мэргэжлээр төгссөн 

## Эрхэлж байсан ажил, албан тушаал 
*2000-2004 онд “Сэтгэшгүй трейд” ХХК-ийн дэд захирал,
*1999-2000 Шинэ-Үе залуучуудын байгууллага, СБД-ийн дарга
*2000-2007 онд Ардчилсан залуучуудын холбооны дэд ерөнхийлөгч,
*2007-2010 онд Ардчилсан залуучуудын холбооны ерөнхийлөгч
*2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн,
*2005-2006 онд УИХ-ын Ёс зүйн дэд хорооны дарга,
*2006-2007 онд УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга
*2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн,
*2009-2012 онд УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн дэд дарга,
*2012-2016 онд УИХ-ын гишүүн, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд. 

## Сонгуульт ажил 
2010 онд Улаан загалмайн нийгэмлэгийн дэд ерөнхийлөгч
2010 оноос Ардчилсан залуучуудын холбооны хүндэт ерөнхийлөгч
2005 оноос Жижиг дунд үйлдвэрийн хөгжил нэгдсэн холбооны ерөнхийлөгч.

2023 оны 1-р сард Ардчилсан намын даргаар сонгогдсон. 

Ангилал:1973 онд төрсөн
Ангилал:Монголын улс төрч‎
Ангилал:Монголчууд
Convoy effect

**Хамгаалах эффект** (англиар: convoy effect) гэдэг нь процесс боловсруулалтын удаанаас болж урсгалд хүлээлтийн цуваа үүсч цугларсаар нийт системийг удаашруулж буй эффектийг хэлнэ. Уг эффект нь бүтээмж бага CPU болон төхөөрөмжүүдийн ашиглалтын тохиргооноос болж илэрдэг. Өнөө үеийн компьютерийн ухаанд convoy effect нэр томьёо нь тухайн тооцооллын орчинд урсгалыг зааварчилгаагаар солих гэсэн шинэ утгыг агуулах болсон.

Жишээ нь: CPU-bound процесс нь CPU-г хязгааргүй эзэмших эрхтэй. Гэтэл ганц CPU-bound процессын араас олон I/O bound процесс орж түгжирвэл энд хамгаалах эффект үүсч байна.

## Иш үндэс 
* Operating System Concepts. 7-р хэвлэл. хуудас: 159

## Мөн үзэх 
* FCFS algoritm

Ангилал:Үйлдлийн системийн онол
Туркменчүүд

**Туркмен** — Түрэг хэл-угсааны ард түмэн, 8 сая хүнтэй ястан.

## Эшлэл

Ангилал:Туркменистан дахь угсаатан
Ангилал:Иран дахь угсаатан
Ангилал:Афганистан дахь угсаатан
Ангилал:Оросын ард түмэн
Ангилал:Кавказ дахь угсаатан
Ангилал:Евразийн нүүдэлчид
Саха ястан

**Саха буюу Якутууд** (якут. *саха*, олон тоонд. *сахалар*) — Оросын Бүгд Найрхамдах Саха улсад амьдардаг түрэг хэл-угсааны уугуул **ард түмэн**, 2021 оны хүн амын тооллогоор  478,4 мянган хүнтэй **ястан**.

## Нэр 
Сахагаар Саха, олон тоонд Сахалар, Урааҥхай Сахалар - энэ нь монголоор «Урианхайн зах хязгаар» гэсэн утгатай, оросоор **Якут**, олон тоонд якуты, англиар олон тоонд Yakuts, буриад кириллээр **Яхад** - - энэ бол монгол бичгээр «jaqa» (кириллд «зах») гэдэг үгний гажуу «ях» + монгол *-д* бүтээвэр юм, хожим олон тоонд яхадууд гэсэн.

## Түүх соёл 
thumb|180px|Якутын нүүдэл
thumb|180px|Якут омог. 19-р зуун
thumb|180px|«Олонхо» наадам
### Уг гарвал 
Олон эрдэмтэн саха (якут) ардыг 8-12-р зууны үед Байгал нуураас умар зүгт нүүж Лена, Алдан, Вилюйд хүрч ирсэн гэдэг. Домогт өгүүлсэнээр, саха (якут)-гийн дээд өвөг нь Лена мөрнийг уруудан мал маллахад тохиромжтой Туймаада хөндийд нутаглан суусан ба одоогийн Якутск хот байна. Тэр домогт Эллей Боотур (баатар), Омогой Баай (омгийн баян?) нар толгойлж байсныг дурджээ. 

Якутууд бусад түрэг угсаатнаасаа илүү монгол төрхтэй. 94% *N1c* ген илрэх бөгөөд 1300 жилийн өмнөөс якут түмэн ийм гентэй байсан. R1, C ген мөн таарна.  *N1c* ген якутаас гадна фин (68%), балт (41%) удмурт (56%) түмэнд их хувьтай тохиодог.

### Түрүү үе 
Сахачууд нутгийн эвэнх, эвэн нартай бага зэрэг холилдсон ба ангийн үсний татвар нэхсэн казак оросын нэвтрэлтийг 1634-1682 онд эсэргүүцэн тэмцэж байсан ч зэр зэвсэг муугийн тул ихэд алуулан эвлэрч Оросын харьяанд оржээ. 

Өмнөд нутагт үхэр, адуу маллаж, умард нутагт загасчилж, гөрөөлдөг, ангийн үсээр хувцаслаж, урцанд амьдарч байв. 

Алтны эрэл, Транс-Сибирийн төмөр зам тавигдсан, 20-р зууны аж үйлдвэржилтээр оросууд Сахад их ирж суурьшсан байна.  

18-р зуунд ихэнх саха (якут) хүн оросын Үнэн алдартны шашинтан болж цөөн хэсэг нь уламжлалт бөө мөргөлтэйгээ үлджээ.

19-р зуунаас сахад уран зохиол хөгжиж, ардын ухамсар сэргэжээ. 1922 онд ЗХУ-ын харьяанд өнөөгийн хил хязгаар бүхий Саха орон байгуулагдсан. Оросын иргэний дайны үед Якутск цагаан цэргийн хяналтанд байж байгаад улаан цэрэгт дийлдэж Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Якут Улс болон өөрчлөн байгуулагдаж сүүлд Зөвлөлт Оросын харьяанд 1991 он хүртэл хамаарчээ.

### Орчин үе 
ЗХУ-ын үед якут хүний эрх хэмжээ буурч хүн амын тоо олигтой өсч чадаагүй, мөн Саха оронд эзлэх хувь буурчээ.  

1992 онд шинэ ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд Бүгд Найрамдах Саха Улс (БНСахУ) болон зэрэг ахиж, саха хэл орны албан хоёр хэлний нэг болж, саха ястны эрх дээшилсэн байна. Мөн оросууд орхин нүүх болж Саха оронд саха хүний эзлэх хувь 50% хүртэл сэргэж өсөөд байна.

## Газар зүй 
thumb|180px|«Ил Күнэ» баяр
|thumb|180px|сав суулга

Мөн Америк, Канад, Их Британи, Герман, Швед зэрэг оронд цөөн тоогоор амьдардаг.

## Зургийн цомог 
## Эх сурвалж 
Ангилал:Ази дахь угсаатан
Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн
Ангилал:Саха
Элфийн Дуулал

**Элфийн Дуулал** ( *эрүфэн ри:то*); () нь Японы анимэ юм. 2004 оны 7 сарын 25-ноос 2004 оны 10 сарын 17 сар хүртэл AT-X телевизээр гарчээ. Зохиолч: Линн Окамото.

## Түүх 
Диклониус хэмээх хүнтэй адил харагддаг боловч толгой дээрээ хоёр эвэртэй хүн төрөлхтөнийг сөнөөх хүчтэй мутантууд байдаг байлаа. Энэ хүчнээс нь айсан хүмүүс тэднийг хорьдог бөгөөд Льюси хэмээх диклониус охин нэг удаа тэр хорионоос оргож яваад ой санамжаа алдан Кота, Юүка хэмээх 2 хүнтэй уулзан хамт амьдардаг. 
## Дүрүүд
## Холбоос
**Elfen Lied (Анимэ)* Anime News Network вэбсайт дахь
**Elfen Lied (Манга)* Anime News Network вэбсайт дахь
*Elfen Lied Монгол хадмал SHURIKEN TEAM

Ангилал:Анимэ
Ангилал:Манга
Дэлгэрмөрөн цогцолбор сургууль

**Жамцын Бадраагийн нэрэмжит Дэлгэрмөрөн сургууль** нь Хөвсгөл аймгийн Мөрөн суманд орших бүрэн дунд сургууль юм. Тус сургууль 1923 онд байгуулагдсан, Монгол Улсын ууган сургуулиудын нэг бөгөөд өдгөө 200 гаруй багш, 3200 гаруй сурагчтай.

Ангилал:Хөвсгөл аймгийн дунд сургууль
Экваторийн бүслүүр

Экваторийн бүслүүр:Дулаан ба чийглэг  улирлын ялгаагүй .Гилей гэж нэрлэгдэх чийглэг мөнх ногоон ой Амазонкийн нам газар Андын хажуу Индонез конго мөрний эх хавиар элбэг тархана.
Хойд өргөргийн 5 градусаас 25 градус ба өмнөд өргөргийн 20 градус хүртэлх талбайг хамрах энэ бүслүүрт  Австралийн хойд хэсэг Төв африк Филлиппиний арлууд энэтхэг Энэтхэг Хятадийн хойг Панамийн хүзүүвч Гвианий уулс орон багтана.Зунд экваторийн чийглэг агаар өвөлд халуун орны хуурай агаар улирлаар солигддог .Муссоний ой ба саванны бүс ялгарна .Муссоний ой хуурай улиралд навчаа гөвнө.Саванн нь хэсэг хэсэг газраа ойтой өвслөг газар юм.Чийглэг саванн нь шигүү өндөр ойтой Хуурай саванн нь бут сөөгтэй .Африк тив бол жинхэнэ саванны орон билээ.
Үйлдэлд суурилсан өртөг тооцох арга

Үйлдэлд суурилсан өртөг тооцох аргыг АНУ-ын эрдэмтэн Робин Купер, Роберт Каплан нар 1980-аад оноос Hewlett-Packard, John Deere, Siemens, GM  болон АНУ-ын томоохон пүүсүүдэд амжилттай хэрэгжүүлсэн. 1989 оноос Германд “Үйл ажиллагааны зардлын бүртгэл” нэртэйгээр хөгжүүлсэн. Японы үйлдвэрүүдэд өргөн хэрэглэж байгаа. Ийнхүү барууны өндөр хөгжилтэй орнуудад өргөнөөр хэрэглэгдэж байгаа үйлдэлд суурилан өртөг тооцох арга гурван хэлбэрээр оршиж байна гэж үздэг нь:

1. Компьютержсэн үйлдвэрлэлтэй зэрэгцэн гарч ирсэн үйлдлийн бүртгэл (Berliner and Brimson1988), (James A.Brimson 1991)  

2. Үйлдэлд суурилан өртөг тооцох (ABC ) анхдагч хувилбар (Cooper, Kaplan 1987) болон тэдний залгамжлагчид. 

3. Үйлдэлд суурилсан өртгийн удирдлага (ABM) ( Cooper Kaplan, Peter Turney 1991)зэрэг юм. 

Энэ бүгд үйлдэлд суурилсан өртөг тооцох анхдагч хувилбарт үндэслэсэн бөгөөд улс орнууд өөр өөрийн бизнесийн бодлого, өртгийн удирдлагын зорилттойгоо уялдуулан зарим нэг зохицуулалт хийн хэрэглэж байгаа юм.  

**Өртөг тооцох аргын ялгаа**

Уламжлалт аргын зорилго нь Нягтлан бодох бүртгэлийн олон улсыэ стандартын дагуу бараа материал болон санхүүгийн тайлангуудад зориулагдсан Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг үнэлэхэд оршино. 
Үйлдэлд суурилсан өртөг тооцох системийн *(Activity-based cost)* зорилго нь үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал,ашигт байдал, хэрэглэгчдийг ойлгох болон үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардлыг удирдахад оршино. 

**Үйлдэлд суурилсан өртөг тооцох аргын онцлог**** 

Үйлдвэрлэлийн зардлыг нилээд оновчтой төдийгүй зардлыг удирдах арга ажиллагааны үндэс болдог.

Ихэвчлэн санхүүгийн бүртгэлийн зорилгоор бус стратегийн шийдвэр гаргах мэдээлэл бий болгоход хэрэглэнэ.

Зардлыг үйл ажиллагааны эхнээс эцэс хүртэл дагаж, мөрдөж, хянан бүртгэж хууваарилан өртөг тооцно.  

**Өртөг тооцох үе шатууд'''

1. Үйл ажиллагаа буюу зардлын төвийг тодорхойлох

2. Үйл ажиллагаа, өртгийн объект буюу бодит үйл ажиллагааг тодорхойлох

3. Үйл ажиллагааны зардлыг зардлын төвүүдэд хуваарилах

4. Үйл ажиллагааны түвшинг тодорхойлох

5. Үйл ажиллагааны түвшин болон үйл ажиллагааны чиглүүлэгчийг ашиглан өртгийэ обкъектэд өртгийг хуваарилах

6. Удирдлагын тайланг бэлтгэх
Ангилал:Удирдлагын менежмент
Ангилал:Тайлан тооцооны эрх зүй
Хязгаарлагдмал орчин

Хязгаарлагдмал орчин

1. **Хязгаарлагдмал орчин** гэж хаалттай эсвэл хэсэгчлэн хаалттай орчныг хэлдэг бөгөөд энэ нь:
* a) Эрсдлийн дүн шинжилгээгээр тодорхойлогдсон;
* b) Хүн ажиллах үндсэн зориулалттгүй;
* c) Орц болон гарц нь хязгаарлагдсан байж болох; мөн
* d) Дараах аюулыг дагуулж болзошгүй: Үүнд
 
     1. Уг газрын агаарт нь бохирдуулагч бодисын түвшин нь аюултай байж болзошгүй хэмжээнд хүрсэн эсвэл тэсрэх аюултай орчин үүссэн;
 
     2. Хүчилтөрөгчийн түвшин нь аюултай хэмжээнд байгаа, жишээлбэл азотын хий шахсаны дараа; эсвэл

     3. Хашигдах эсвэл дарагдах аюултай.
Хязгаарлагдмал орчинд нэвтрэх гэдэг нь хүний бүтэн бие, их бие эсвэл толгой ньхязгаарлагдмал орчин дотор байгааг хэлнэ. Энэ нь зохихзөвшөөрөлтэй шинжилгээ хийх зорилгоор сорилын төхөөрөмж эсвэл дээж авах багажийг барьсан гараа хязгаарлагдмал орчинд оруулахыг хориглоогүй.

2. **Таних, тодорхойлох**

Хязгаарлагдмал орчныг зааглан тодорхойлох ёстой бөгөөд нэвтрэн орох цэгүүдэд орох зөвшөөрөл шаардлагатай гэж заасан байнгын тэмдэглээ байрлуулна. Хэрэв тэмэдэглэгээ байрлуулах нь тохиромжгүй бол, жишээлбэл хэвтээ гол амд, аюул эрсдлийг анхааруулах өөр хэрэгсэл ашиглана.

3. **Зөвшөөрлийн систем**

3.1. Зөвхөн бичгээр үйлдэх зөвшөөрөл олгож, уг зөвшөөрлийг эрх бүхий мэргэшсэн хүн баталсны дараа хязгаарлагдмал орчинд нэвтрэн орохын зөвшөөрнө.

3.2  Зөвшөөрөл олгох явц нь дараах хэсгүүдээс бүрдэнэ. Үүнд:

 a) Эрсдлийн үнэлгээ, үүнд мэргэжлийн хүнээр хүчилтөрөгчийн түвшин, бохирдуулагчбодис, температурын туйл, шатамхай бодисын концентрац гэх мэт зүйлд үнэлгээхийх шаардлага орно;

 b) Бохирдуулагч бодисын болон бусад эрчим хүчний эх үүсвэрийг тусгаарлах журамууд;

 c) Амьсгалах төхөөрөмж хэрэглэх шаардлага байгаа эсэх;

 d) Хязгаарлагдмал орчинд нэвтрэх хүн бүр орох болон гарах үед гарын үсэг зурах;

 e) Зөвшөөрөл үзүүлэх;

 f) Хязгаарлагдмал орчинд харгалзах хүн болон ажилтан хоорондын харилцаа холбоо ба/ эсвэл харилцаа холбооны тоног төхөөрөмж;

 g) Хягзаарлагдмал орчинд оруулах тоног төхөөрөмжийн аюулгүй ажиллагааны үзүүлэлт;

 h) Хаалт, хашилт;

**Бусад шаардлагууд**
Хязгаарлагдмал орчинд ажиллах эсвэл харгалзах хүний үүрэг гүйцэтгэх шаардлагатай
хүн бүр сургалтанд хамрагдсан, мэргэшсэн байх ёстой. Хязгаарлагдмал орчинд гүйцэтгэхэд бусад газраас илүү аюул эрсдэлтэй байх ажлын
хувьд аюулгүй ажлын тусгай журмыг боловсруулах ёстой. Хязгаарлагдмал орчинд хүн байгаа үед харгалзах хүн уг орчинд нэвтрэн орох цэгийн
гадна байнга байх бөгөөд үүнээс өөр нэмэлт үүрэггүй байна. Эрсдлийн үнэлгээгээр агааржуулалт шаардлагатай нь тогтоогдсон бол үүнийг
бичиг баримтаар баталгаажуулсан журамд тусгах ёстой.
Ангилал:Аюулгүй байдал
Ангилал:Хөдөлмөр хамгаалал
Ангилал:Эрсдэл
Пүрэвдоржийн Нямлхагва

**Пүрэвдоржийн Нямлхагва** (1974 онд төрсөн) — ,  оны хоёр олимпод оролцож өнгөрсөн,  хошой хүрэл медальт (1995, 2000), Монгол улсын эрэгтэй жүдочин, хожмын дасгалжуулагч.

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: Пүрэвдоржийн Нямлхагва

Ангилал:1974 онд төрсөн
Ангилал:Монголын жүдоч
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** (эсвэл энгийнээр **Windows**) бол Microsoft-ын хөгжүүлж, худалдаалдаг үйлдлийн системийн цуврал юм. Хамгийн сүүлийн үеийн хувилбар нь 2021 онд хэрэглээнд нэвтэрсэн **Windows 11** юм.

## Түүх
Microsoft компанийг анх 1975 онд Харвардын их сургуулийн оюутан Билл Гэйтс өөрийн бага насны найз Пол Аллентай хамтран байгуулсан түүхтэй. 

Анх MS-DOS үйлдлийн системийн график нэмэгдэхүүн байдлаар хөгжүүлэгдэж байсан ба үүнээс хойш 38 жилийн турш хэдэн зуун удаа сайжруулан шинэчилсэн хувилбарыг гаргасаар ирсэн. График интерфэйстэй, хэрэглэхэд хялбар, хулганыг түлхүү ашигладаг энэ үйлдлийн системийг сайжруулагч энэ компани томоохон зах зээлийн нийлүүлэгч болсон байна.

*Windows XP
*Windows Vista
*Windows 7
*Windows 8
*Windows 10 
*Windows 11 

## Эшлэл

Ангилал:Үйлдлийн систем
Гүррагчаагийн Эрдэнэтогтох

**Гүррагчаагийн Эрдэнэтогтох** (1958) — «Говийн зэрэглээ» киноны гол дүрээр сайн танигдах Монгол улсын тайз, дэлгэцийн эрэгтэй жүжигчин.

## Дэлгэцийн гол бүтээл
### Уран сайхны кино
## Эх сурвалж
Ангилал:Монголын кино жүжигчин
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Батноровын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Янживын Оюунцэцэг

**Янживын Оюунцэцэг** (1962-1994) — Монголын кино урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан жүжигчин Я. Оюунцэцэг 1960 оны 2 сарын 28-нд Увс аймгийн Баруунтуруун суманд олон охинтой айлын нэг нь болон мэндэлсэн. Говийн зэрэглээ киноны холбоочин хүүхэн Номин, Гарын таван хуруу киноны Сүрэнгийн дүр, Мартагдсан дууль киноны айлын ээжийн дүрээр үзэгчдийн сэтгэлд хоногшсон Монгол улсын тайз, дэлгэцийн шигтгээ болсон эмэгтэй жүжигчин. 

6 сартай байхдаа гэр бүлийн хамт Дархан хотод нүүн ирж суурьшжээ. Бөх үзэх дуртай байсан тэрээр багаасаа дүү нартаа уран зохиолын талаар ярьж өгдөг байсан. Тэрээр 1978-1984 оны хооронд УБДС-ийн кино драмын ангид суралцаж жүжигчин мэргэжлээр төгсжээ. Дархан хотын залуучуудын театрт 1980-1981 онуудад дагалдан жүжигчнээр ажиллаж Сакаловын "Мөрөөдөл" жүжигт анх тогложээ. Мөн 1984-1987 онд УДЭТ-т, 1987-1992 онд Армийн драмын театрт ажиллаж байсан. Түүний нөхөр нь Монголын драмын урлагийн том төлөөлөл Л. Лувсангийн хүү Л.Нямсүрэн билээ. Хосууд нэг өргөмөл хүүтэй бөгөөд Н.Соронзонболд гэдэг.

## Дэлгэцийн гол бүтээл
### Уран сайхны кино
## Эх сурвалж
* Янживын Оюунцэцэг уран бүтээлчийн намтар, уран бүтээл

Ангилал:Монголын кино жүжигчин
Ангилал:Дарханы хүн
Ангилал:Баруунтурууны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1962 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Монголын шатарчид

Энэ хуудаст Монгол улсын шатарчдыг цол зэрэг, нэрсийн дарааллаар бичиж байна.

## Эрэгтэй 
### Их мастер 
## Эмэгтэй 
### Их мастер
Няндагийн Цэвээнравдан

**Няндагийн Цэвээнравдан** (1950-1992) — Иххэт суманд төрсөн, «Ирж яваа цаг», «Говийн зэрэглээ», «Ингэх гээд байсан юм», «Би чамд хайртай», «Найрын ширээний ууц» зэрэг кинонд жүжиглэсэн Монгол улсын тайз, дэлгэц, хошин урлагийн нэрт жүжигчин.

## Дэлгэцийн гол бүтээл
### Уран сайхны кино
## Эх сурвалж
* Няндангийн Цэвээнравдан уран бүтээлчийн намтар, уран бүтээл
* Театр, кино, хошин урлагийн нэрт жүжигчин, Няндагийн Цэвээнравдан

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монголын хошин урлаг
Ангилал:Иххэтийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1950 онд төрсөн
Ангилал:1992 онд өнгөрсөн
Ганбаатарын Ганжаргал

**Ганбаатарын Ганжаргал** (1978 оны 10 сарын 4 нд төрсөн).

## Амьдрал 
1986-1996 онд 10 жилийн 88-р сургууль, 1997-2000 онд О.Телейханы нэрэмжит Барилгын коллежийг тус тус төгссөн.

### Спортын амжилтууд: 
1991 оны өсвөрийн даамчдын ДАШТ 7-р байр

1992 оны өсвөрийн даамчдын ДАШТ мөнгөн медаль

1993 оны өсвөрийн даамчдын ДАШТ 4-р байр

1992 оны Казакстаны нээлттэй улсын аварга 2-р байр

1992 Кызыл-Жар 92 ОУ-ын тэмцээн 2-р байр

1993, 1995, 1996, 2005, 2006, 2013, 2017 оны УАШТ алтан медаль

1999, 2004 оны МБАТ-ий спартакиад алтан медаль

1998 оны Nijmegen open ОУ-ын тэмцээн 4-р байр

2002 В.Птицыны нэрэмжит ОУ-ын тэмцээн 3-р байр

2004 оны Hiltex Zealand open ОУ-ын тэмцээн 1-р байр

2005 оны Hiltex Zealand их мастеруудын групп-д 5-р байр

2003, 2004 оны Азийн АШТ мөнгөн медаль

2012 оны Азийн АШТ алтан медаль

2014 US open ОУ-ын тэмцээн 3-р байр

Монгол улсын 1993, 2004 оны шилдэг тамирчин

Ангилал:Монголын даамчин
Ангилал:1978 онд төрсөн
Ухнаагийн Цэрэндолгор

**100 буудалт даамын тамирчин**

**Овог:** Ухнаа

**Нэр:** Цэрэндолгор

**Төрсөн огноо:** 1992.10.17

**Харъяалал:** Хэнтий

**Цол зэрэг:** Дэд мастер

**Амжилт:** 
2005 оны УБ болон Өсвөрийн улсын аварга 
2003, 2007 оны Хүүхдийн спортын наадмын 3-р байр

Ангилал:1992 онд төрсөн
Сүхээгийн Нямгэрэл

**100 буудалт даамын тамирчин, спортын мастер**

* Сүхээгийн Нямгэрэл, 1992 оны 5 дугаар сарын 24нд Улаанбаатар хотод төрсөн
* 1999-2008 онд Дэлгэрэх бүрэн дунд сургууль
* 2008-2012 онд МУИС-ийн Мэдээллийн технологийн сургууль

* Компьютерийн график дизайны мэргэжилтэй
* 2002 онд даамын спортод хөл тавьсан. Анх даам тоглоход хамгийн ихээр нөлөөлж зааж сургасан хүн нь өвөө нь болох 100 буудалт даамын спортын мастер Н.Эрхэмбаатар 

Спортын амжилтууд

* 2002-2011 онуудад нас насныхаа хот улсын аваргаас алт, мөнгө, хүрэл медаль
* 2008 онд Саха-д болсон Азийн хүүхдийн IV их наадмаас мөнгөн медаль 
* 2012 онд насанд хүрэгчдийн улсын аваргаас мөнгөн медаль хүртсэн.

Ангилал:1992 онд төрсөн
Ангилал:Монголын даамчин
Равжаагийн Доржпалам

**Равжаагийн Доржпалам** (1930-1990) — «Алтан өргөө» (1961), «Говийн зэрэглээ» (1980) тэргүүтэй 20 гаруй кино найруулсан, «Ховор хүмүүс» киноны нэгдлийн дарга Сэрээнэний дүрийг бүтээсэн БНМАУ-ын УГЗ /1974.10-21.№280/, инээдмийн төрлөөр голлосон кино найруулагч.

## Дэлгэцийн гол бүтээл 
### Найруулагчаар 
## Эх сурвалж 
* Равжаагийн Доржпалам уран бүтээлчийн намтар, уран бүтээл
* Энэ хүүхнүүд үү УСК
* Морьтой ч болоосой УСК
* Тунгалаг тамир УСК

## Гадаад холбоос 
* 
* Равжаагийн Доржпалам КиноПоиск

Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1930 онд төрсөн
Ангилал:1990 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын кино найруулагч
Чойн Хүрэл

**Чойн Хүрэл** (1950 онд Сүхбаатар аймгийн Дарьганга суманд төрсөн--2005 онд нас барсан) —“Анхны алхам” (1969) киноны Болдын дүрээр кино урлагт хөл тавьж, “Гэрлэж амжаагүй явна” (1981) киноны Гансүх инженерийн дүрээр олонд илүү танигдсан Монгол улсын "Соёлын тэргүүний ажилтан" цолтой жүжигчин.

## Намтар 
1967 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн кино драмын ангид элсэж 1971 онд төгссөн байна. 

## Дэлгэцнээ
### Уран сайхны кино
## Гэр бүл. 
Том хүү- Хүрэлийн Тулга 

Охин- Хүрэлийн Уянга

Бага хүү- Хүрэлийн Түвшин

## Эх сурвалж
* Чойн Хүрэл уран бүтээлчийн намтар, уран бүтээл
* Айлын том хүү “Анхны алхам”-ын Болд
* Сэтгэлд дэндүү дотно…
* “Кино Миний Амьдрал”хөрөг нэвтрүүлэг “Ч.Хүрэл”

Ангилал:Монголын кино жүжигчин
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1950 онд төрсөн
Ангилал:2005 онд өнгөрсөн
Лувсанбалдангийн Лувсан

**Лувсанбалдангийн Лувсан** (1908-1991) — «Ирж яваа цаг» (1986) киноны Багаяа өвгөн зэрэг 200 гаруй дүрийг бүтээсэн Монгол улсын жүжигчин.

## Дэлгэцийн гол бүтээл
### Уран сайхны кино
## Эх сурвалж
* Лувсанбалдангийн Лувсан уран бүтээлчийн намтар, уран бүтээл
* Багаяа - Алаг морины Лувсан

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монголын нисгэгч
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Баянцогтын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1908 онд төрсөн
Ангилал:1991 онд өнгөрсөн