open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түлш эрчим хүчний аж үйлдвэр

Монгол оронд эрчим хүчний салбарын хөгжил дэвшил нь тухайн үеийн нийгэм, төрийн байгуулалттай салшгүй холбоотой бөгөөд XIX зууны сүүл үеэс аж үйлдвэрт нэвтэрч эхлээд удаагүй байсан цахилгаан эрчим хүчний тоног төхөөрөмжүүдийг Ерөө, Бороо, Алтанбулаг зэрэг газруудад байсан гадаадын капиталын мэдлийн үйлдвэрүүдэд тавьж ашиглаж байсан ч чухамдаа манай орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд нөлөө үзүүлж чадаагүй юм. Монгол улсад цахилгаан эрчим хүчийг төр засгийн бодлогын хэмжээнд хөгжүүлэх анхны алхам 1911 онд тусгаар тогтносон Монголын төрийн үеэс эхэлсэн гэж үздэг.

Анхны цахилгаан станцад Локомобиль хэмээгдэх уурын тогоон дээр давхарлаж угсарсан уурын машин хэлбэртэй Германы Код фирмийн дулааны хүчний төхөөрөмж суурилагдан ажиллаж, улмаар 1923 онд тус бүр 30квт чадалтай хоёр генератор бүхий локомобилийн цахилгаан станц болгон ажиллуулсан байна.

Энэ л цаг үеэс эхлэн манай улсын түлш эрчим хүчний салбар хөгжлийн хэд хэдэн үе шатыг туулан эрчимтэй хөгжиж ирсэн байдаг.

**Нэгдүгээр үе шат (1922-1940)**: Налайхын нүүрсийг түшиглүүлэн Монголын анхны дулааны цахилгаан станцыг 1934 онд байгуулснаар тус орны түлш, эрчим хүчний анхны цогцолбор бий болжээ. 1933-1939 онд Төв цахилгаан комбинатын хүч чадалыг нэмэгдүүлж, Улаанбаатар Налайхын хооронд 35квт-ын өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам, 43км нарийн төмөр замыг барьж ашиглалтанд оруулжээ.
   
**Хоёрдугаар үе шат (1940-1960)**: Энэ хугацаанд нийслэлийн дулааны цахилгаан станцын хүчин чадал 3 дахин нэмэгдэж, техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж Налайхын нүүрсний олборлолт жилд 600м. тонн-д хүрсэн бөгөөд аймгуудын төвүүдэд дизелийн цахилгаан станцууд баригдаж, Увс, Ховд, Дорнод аймгуудад нүүрсний уурхай байгуулсан байна. Мөн хөдөө орон нутгийн төвлөрсөн сум, сангийн аж ахуйнуудад суурин болон зөөврийн дизель агрегат бүхий цахилгаан станцууд байгуулагджээ.

**Гуравдугаар үе шат (1960 оноос хойш)**: 1960 оноос эхлэн аж үйлдвэржүүлэлт эрчимтэй явагдаж Дархан, Эрдэнэтийн аж үйлдвэрийн цогцолборууд, Монголын Дорнод талд аж үйлдвэрийн зангилаа бүрэлдэн тогтож тэдгээрийг цахилгаан эрчим хүчээр хангах Шарын голын ил уурхайг түшиглэн Дарханы дулааны цахилгаан станц , Адуун-чулууны нүүрсний уурхайг түшиглэн Чойбалсан хотын дулааны цахилгаан станцууд тус тус баригджээ.

Өнөөгийн Монгол орны эрчим хүчний эх үүсвэр нь нийт 838мвт бүхий дулааны 7 цахилгаан станц, 25мвт хүчин чадалтай 3 усан цахилгаан станц, 3125квт нийлбэр хүчин чадалтай бага оврын усан цахилгаан станц, 491квт нийлбэр хүчин чадалтай 6 салхин цахилгаан станц, 1207,5квт нийлбэр хүчин чадалтай 14 нарны цахилгаан станц, 921,6квт нийлбэр хүчин чадалтай 11 нар салхины цахилгаан станцууд хөдөөгийн сумдуудад ажиллаж байна. Өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах 220кв-н 1044км, 110кв-н 4730 орчим км, 35кв-н 8249км, 6-10-15кв-н 13852км шугамаар манай орны 21 аймаг,300 орчим сумдыг цахилгаан эрчим хүчээр хангаж байна.
NSCAD их сургууль

**NSCAD Их Сургууль** () буюу **Нова Скоша Урлаг, Дизайны Коллеж** () нь Канадын Нова Скоша мужийн Халифакс хотод байрладаг, улсын урлагийн их сургууль юм. Бакалавр, магистрын зэрэг олгодог. Мөн Өргөтгөсөн Судалгааны Сургууль (School of Extended Studies)-аараа дамжуулан үргэлжилсэн боловсролын үйлчилгээг үзүүлдэг.

Энэхүү байгууллагыг Анна Леоноуэнс 1887 онд Викториа Урлаг, Дизайны Сургууль нэртэйгээр үүсгэн байгуулсан. 1925 онд тус сургуулийг Нова Скоша Урлагийн Коллеж гэж нэрлэж, 1969 онд Нова Скоша Урлаг, Дизайны Коллеж болгон өөрчилсөн бөгөөд бакалаврын зэрэг олгож эхэлснээр Канадын анхны боловсролын зэрэг олгодог урлагийн сургууль болсон. 2003 онд одоогийн нэрээ авсан.

## Хөтөлбөр
NSCAD нь Дүрслэх Урлаг (BFA), Дизайн (BDes), Урлагийн Түүх (BA) чиглэлээр бакалаврын зэрэг олгодог. Мөн дүрслэх урлагийн магистр (MFA), дизайны магистр (MDes), урлагийн боловсролын магистр (MA) зэрэг хөтөлбөрүүдийг санал болгодог.

## Хэвлэл
Кеннедигийн удирдлага дор "Нова Скоша Урлаг, Дизайны Коллежийн Хэвлэл" байгуулагдаж, орчин үеийн тэргүүлэх уран бүтээлчдийн талаарх болон тэдний бүтээлийн талаарх ном хэвлэн гаргах зорилготой байв. Энэхүү хэвлэл нь их сургуулийн олон улсын нэр хүндийг өсгөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Ангилал:Канадын их сургууль
Эрдэнэт хивс үйлдвэр

Эрдэнэт хивсний үйлдвэр нь 1981 онд ашиглалтанд орж, 1982 онд Эрдэнэт хивс ХХК болон өргөжиж, одоо ноос угаах, ээрмэл утас үйлдвэрлэх, хивс нэхэх зэргээс гадна эсгий, эсгий гутал, шаахай, бэлэг дурсгалын төрөл бүрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх “Угалз” үйлдвэр, ямааны ноолуур, хонь болон тэмээний ноосон оёмол нэхмэл үйлдвэрлэх “Эрдэнэт кашмер” зэрэг үндсэн таван үйлдвэртэй.

Эрдэнэт хивс ХХК 80-100% хонины ноосны агууламжтай хивсийг төрөл бүрийн зориулалтаар дотоодын хэрэгцээнд нийлүүлэхээс гадна гадаад зах зээлд худалдан борлуулдаг.

Өнөөдөр Монгол улсын хивс үйлдвэрлэлийн 90 гаруй хувийг үйлдвэрлэн, үйлдвэрлэлийнхээ 20 орчим хувийг Англи, АНУ, Австрали, Герман, Испани, Итали, ОХУ, Хятад, Швед, Япон, Украин, Израил, Турк, Индонези, Энэтхэг зэрэг дэлхийн 20-иод оронд экспортолж байна. 2010 онд тус компанийн будаагүй ноолууран болон тэмээний ноосон бүтээгдэхүүнүүд хүний арьсанд харшилгүй экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн гэдгийг баталгаажуулсан Оеко Тех стандарт 100 тэмдгийг эзэмших эрхтэй байгууллага болсон билээ.
Алгома их сургууль

**Алгома Их Сургууль** (, товчоор Algoma U) нь Канадын Онтарио мужид байрлах улсын их сургууль бөгөөд Брамптон, Сөү Сент-Мари, Тимминс хотуудад салбар кампустай. Тус сургуулийн гадаад оюутнуудын олонх нь энэтхэг оюутнууд байдаг.

## Хөтөлбөрүүд
Алгома Их Сургууль нь ерөнхий эрдэм, шинжлэх ухаан, менежмент болон мэргэжлийн чиглэлийн бакалаврын болон магистрын зэрэг, төгсөлтийн дараах сертификатын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог.

1965 онд үүсгэн байгуулагдсанаасаа хойш 2008 оны 6-р сарын 18 хүртэл тус сургууль нь Лорентиан Их Сургуулийн  харьяа коллеж байсан бөгөөд тухайн үед Алгома их сургууль коллеж гэж албан ёсоор нэрлэгдэж байв. Одоогийн статустай болох эрх зүйн үндэс нь 2008 оны Алгома их сургуулийн тухай хууль юм.

### Суралцах чиглэлүүд
Алгома Их Сургууль дараах чиглэлүүдээр бакалавр, магистрын зэрэг олгодог:

* Биологи
* Бизнес
* Эдийн засаг
* Компьютерын ухаан
* Олон нийтийн хөгжил
* Англи хэл, уран зохиол
* Газар зүй
* Түүх
* Сэтгэл судлал
* Нийгмийн ажил
* Нийгэм судлал
* Улс төр судлал
* Хөгжим
* Дүрслэх урлаг

### Сертификат хөтөлбөрүүд
Мөн тус сургууль бакалаврын болон төгсөлтийн дараах сертификатын хөтөлбөрүүдийг дараах чиглэлүүдээр санал болгодог:

* Барилгын төслийн менежмент
* Мэдээллийн технологийн төслийн менежмент
* Мэдээллийн технологи
* Хүний нөөцийн менежмент
* Бизнес
* Онцлог чиглэлүүд
** Цахим спортын менежмент
** Нисэхийн менежмент

Алгома Их Сургууль нь олон улсын оюутнуудад зориулсан, мэргэжлийн болон инновацын чиглэлтэй сургалтын хөтөлбөрүүдээрээ онцлог юм.

Ангилал:Канадын их сургууль
Кэбэкийн их сургууль

**Кэбэкийн их сургууль** () нь Канадын Кэбэк мужийн арван төрийн өмчит их сургуулиас бүрдэх систем юм. Тус их сургуулийн төв байр Кэбэк хотод байрладаг бөгөөд 1400 гаруй хөтөлбөрөөр 100,000 гаруй оюутан суралцдаг. Кэбэкийн засгийн газар хэд хэдэн хотод Кэбэкийн Их Сургуулийн сүлжээг бий болгосон бөгөөд энэ нь Канадын бусад мужуудын их сургуулиуд төрийн өмчит болж өөрчлөгдсөнтэй адил юм.

## Түүх
Кэбэкийн Их Сургуулийн системийг 1968 онд Кэбэкийн Үндэсний Ассамблейгаас тухайн жилийн намар өрнөсөн өргөн хүрээтэй оюутны хөдөлгөөний хариуд байгуулсан байна. Илүү олон Кэбэк оюутнуудад боловсрол эзэмших боломж олгохын тулд засгийн газар CEGEP хэмээх коллежийн тогтолцоог нэвтрүүлж, их сургуульд элсэн орох шаталсан замыг бий болгожээ. Гэсэн хэдий ч франц хэлээр сургалт явуулдаг их сургуулиудын тоо хангалтгүй байсан тул CEGEP-ийг төгссөн шинэ элсэгчдийг бүрэн хүлээж авах боломжгүй байв.

CEGEP-ийг төгссөн оюутнуудын ердөө 40% нь франкофон буюу франц хэлтнүүдийн их сургуульд элсэх боломжтой байсан бөгөөд зөвхөн CEGEP-ийн гэрчилгээтэй оюутнуудад ажлын байр олох хэцүү байв. Үүний улмаас оюутны хөдөлгөөн муж даяар өрнөж, 23 CEGEP, Монреалийн Их Сургууль, Лавалийн Их Сургуулийг оюутнууд эзлэн сууж эхэлжээ. Мянга мянган франкофон оюутнууд гудамжинд жагсаж, зарим нь CEGEP-үүддээ суулт зарлаж, шаардлагаа биелүүлэх хүртэл гарахаас татгалзаж байв.

Ангилал:Канадын их сургууль
Кингстон дахь Хатан Хааны Их Сургууль

**Кингстон дахь Хатан Хааны Их Сургууль** (), эсвэл товчоор **Хатан Хааны Их Сургууль** (Күйнс Их Сургууль) нь Канадын Онтарио мужийн Кингстон хотод байрладаг төрийн өмчит судалгааны их сургууль юм. Тус их сургууль Онтарио даяар 1400 гаруй га (3500 акр) газрыг эзэмшдэг бөгөөд Английн Зүүн Сассекс дахь Херстмонсү цайзыг бас өөрийн эзэмшилд авсан байдаг.

Хатан Хааны Их Сургууль нь найман тэнхим, сургуультай. Их Британийн хатан хаан Викториагийн зарлигийн дагуу Шотландын Сүм 1841 оны аравдугаар сард тус их сургуулийг байгуулсан. Эхний анги 1842 оны 3-р сарын 7-нд 15 оюутан, хоёр профессортойгоор нээгдэж байв.

1869 онд Хатан Хааны Их Сургууль нь далайн эргийн мужаас баруун зүгт орших Канадын их сургуулиуд дунд анх удаа эмэгтэй оюутнуудыг элсүүлэх болсон. 1883 онд тус их сургуулийн харьяанд эмэгтэйчүүдэд зориулсан анагаахын коллеж байгуулагдсан боловч их сургуулийн эрэгтэй ажилчид, оюутнууд үүнд эсэргүүцэлтэй ханджээ.

1912 онд Хатан Хааны Их Сургууль Шотландын Сүмээс тусгаарлагдаж, одоогийн нэрээ авчээ. 20-р зууны дунд үед тус сургууль олон шинэ тэнхим, сургууль нээж, дэд бүтцээ өргөтгөн хөгжүүлсэн.

Өнөөдөр Хатан Хааны Их Сургууль нь 33,842 гаруй оюутантай, 131,000 гаруй төгсөгчтэй, хамтран боловсрол олгодог (co-educational) их сургууль юм.

Ангилал:Канадын их сургууль
Режайнагийн Их Сургууль

**Режайнагийн Их Сургууль** () нь Канадын Саскачеван мужийн Режайна хотод байрладаг төрийн өмчит их сургууль юм. 1911 онд Канадын Методист Сүмийн хувийн шашны дунд сургууль болон байгуулагдсан бөгөөд 1925 онд Саскачеваны Их Сургуультай хамтран бага коллежийн статустайгаар үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Улмаар 1934 онд сүмээс тусгаарлагдаж, бүрэн эрхтэйгээр Саскачеваны Их Сургуулийн нэг хэсэг болжээ. 1961 онд бакалаврын зэрэг олгох эрхтэй Regina Campus болон өргөжсөн бөгөөд 1974 онд бие даасан их сургууль болсон.

Режайнагийн Их Сургууль нь 15,000 гаруй бүтэн болон хагас цагийн оюутантай. Сургуулийн оюутны сонин болох The Carillon нь Канадын Оюутны Хэвлэлийн Холбооны (CUP) гишүүн юм.

Тус их сургууль нь судалгааны чиглэлээр дагнан ажилладаг бөгөөд туршлагад суурилсан боловсрол (experiential learning)-ыг онцолсноороо алдартай. Оюутнуудад 41 хөтөлбөрийн хүрээнд дадлага, мэргэжлийн туршлага олгох сургалт, практикум болон хамтарсан боловсролын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог.

2009 онд тус их сургууль UR Guarantee Program-ыг эхлүүлсэн бөгөөд энэ нь оюутнуудыг төгссөний дараа амжилттай ажиллахад нь чиглэсэн нэмэлт боловсрол, дадлагажуулалтаар хангаж, боловсрол, ажил мэргэжил, амьдралын тодорхой зорилгод хүрэхэд тусалдаг.

Мөн мужийн төрийн өмчит корпорациуд, засгийн газрын агентлагууд, хувийн компаниудтай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулснаар оюутнуудыг ажлын байранд дадлагажуулах, төгссөний дараа ажлын байртай болох боломжийг бүрдүүлдэг.

Ангилал:Канадын их сургууль
Саскачеваны Их Сургууль

**Саскачеваны Их Сургууль** () нь Канадын Саскачеван мужийн нийслэл Саскатун хотод, Өмнөд Саскачеван голын зүүн эрэгт байрладаг төрийн өмчит судалгааны их сургууль юм. 1907 оны 3-р сарын 19-нд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд Саскачеваны мужийн хууль тогтоох байгууллагаас баталсан “Саскачеван мужийн их сургуулийг байгуулах тухай хууль”-ийн дагуу албан ёсоор нээгдсэн байна.

Энэхүү хууль нь бүх хүнийг арьс өнгө, шашин шүтлэгээс үл хамааран дээд боловсрол эзэмших боломжтой болгох зорилготойгоор 1907 оны 3-р сарын 19-нд тус их сургуулийг албан ёсоор байгуулжээ.

Саскачеваны Их Сургууль нь тус мужийн хамгийн том боловсролын байгууллага юм. Судалгааны чиглэлээр тэргүүлэгч Канадын их сургуулиудын нэг бөгөөд Канадын Судалгааны Их Сургуулиудын U15 бүлэг (Канадын хамгийн судалгааны өндөр идэвхтэй 15 их сургууль)-ийн гишүүн юм.

Тус сургууль анх 1907 онд хөдөө аж ахуйн коллеж байдлаар байгуулагдсан бөгөөд 1910 онд Канад дахь их сургуулийн анхны Нэмэлт Боловсролын Хэлтэс (Department of Extension)-ийг байгуулжээ. Их сургуулийн барилга байгууламжид зориулж 120 га (300 акр) газар, хөдөө аж ахуйн ферм, талбайд зориулж 400 га (1000 акр) газар хуваарилсан бөгөөд нийт 10.32 км² (3.98 миль²) газар сургуулийн эзэмшилд багтдаг.

Ангилал:Канадын их сургууль
Шербрүүкийн Их Сургууль

**Шербрүүкийн Их Сургууль** () нь Канадын Кэбэк мужийн Шербрүүк хотод байрладаг, франц хэлний төрийн өмчит судалгааны их сургууль юм. Мөн тус сургууль нь Монреалийн өмнөд эрэгт орших Лонгой хотод хоёр дахь кампустай. Энэ нь Кэбэкийн Эстри бүсийн хоёр их сургуулийн нэг бөгөөд (нөгөө нь Бишопын Их Сургууль), тус бүс нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг цорын ганц франц хэлний их сургууль юм.

2022 оны байдлаар тус сургууль 31,000 оюутантай бөгөөд “Гурав дахь насны их сургууль” хөтөлбөрийн хүрээнд 50-аас дээш насны 3,000 гаруй хүн үргэлжилсэн боловсрол эзэмшиж байна. Нийт 7,400 ажилтантай, үүнээс 4,000 орчим нь багш, судлаачид юм. Тус их сургууль 100,000 гаруй төгсөгчтэй бөгөөд 46 бакалавр, 48 магистр, 27 докторын хөтөлбөр санал болгодог.

Шербрүүкийн Их Сургууль 61 судалгааны төв ажиллуулдаг бөгөөд үүнд фармакологи, микроэлектроник, статистик сургалт, хүрээлэн буй орчны судалгаа зэрэг салбарууд багтдаг.

1954 онд тус их сургууль нь франц хэлээр ярьдаг Католик их сургууль хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд тухайн үед англи хэл давамгайлсан Эстри (Eastern Townships) бүс нутагт байрлаж байв. Бишопын Их Сургууль нь энэ бүс нутаг дахь цорын ганц их сургууль байсан бөгөөд англи хэлээр хичээл заадаг Англикан шашны сургууль байжээ. Католик сүм энэ бүс нутгийн франц хэлтэй, католик иргэдэд илүү тохиромжтой боловсрол олгохын тулд Шербрүүкийн Их Сургуулийг байгуулсан байна.

Анх тус сургууль шашны хичээлүүдийг агуулж байсан боловч 1960-аад оны “Чимээгүй хувьсгал”-ын дараагаар шашны нөлөө эрс багасаж, их сургууль илүү бие даасан академик байгууллага болж өөрчлөгджээ.

Ангилал:Канадын их сургууль
Саймон Фрейзерийн Их Сургууль

**Саймон Фрейзерийн Их Сургууль** () нь Канадын Британийн Колумби мужид байрладаг төрийн өмчит судалгааны их сургууль юм. Их сургууль Их Ванкувер бүсэд гурван кампустай:
*Бурнаби (гол кампус)
*Суррей
*Ванкувер

Тус сургуулийн гол кампус нь Бурнаби ууланд байрладаг бөгөөд 170 га (420 акр) газар нутагтай. Ванкувер хотын төвөөс 15 км (9.3 миль) зайд орших энэхүү кампус 1965 онд байгуулагдсан бөгөөд өнөөдөр 30,000 гаруй оюутантай, 160,000 төгсөгчтэй.

## Судалгааны болон хамтын ажиллагааны чиглэл
Саймон Фрейзерийн Их Сургуулийг Канад даяар дээд боловсролыг өргөжүүлэх зорилгоор байгуулжээ. SFU нь Олон Улсын Их, Дээд Сургуулиудын Холбоо, Хамтын Нөхөрлөлийн Их Сургуулиудын Холбоо, Канадын Их Сургуулиудын Холбоо зэрэг үндэсний болон олон улсын байгууллагуудын гишүүн юм.

Мөн SFU нь бусад их сургуулиуд болон агентлагуудтай хамтран TRIUMF (Канадын бөөмийн болон цөмийн физикийн үндэсний лаборатори, дэлхийн хамгийн том циклотронтой), Bamfield Marine Sciences Centre (далайн биологийн судалгааны төв) зэрэг хамтарсан судалгааны лабораториудыг ажиллуулдаг.

## Сургалтын тогтолцоо ба магадлан итгэмжлэл
SFU нь жилийн турш үйл ажиллагаа явуулдаг гурван семестртэй сургалтын хөтөлбөртэй.

2015 онд тус сургууль АНУ-ын Баруун Хойд Бүсийн Коллеж, Их Сургуулиудын Комиссоос магадлан итгэмжлэл авсан бөгөөд энэ нь SFU-ийг Канадын хоёр дахь магадлан итгэмжлэгдсэн их сургууль болгосон юм.

Ангилал:Канадын их сургууль
Торонто Метрополитан Их Сургууль

**Торонто Метрополитан Их Сургууль** () нь Канадын Торонто хотод байрлах, төрийн өмчит судалгааны их сургууль юм. Сургуулийн гол кампус нь Гарден Дүүрэгт байрладаг боловч Торонто хотын бусад хэсэгт ч сургалтын байгууламжтай.

## Бүтэц, тэнхимүүд
Тус их сургууль нь долоон үндсэн сургалтын тэнхимтэй:
#Урлагийн тэнхим
#Олон нийтийн үйлчилгээний тэнхим
#Инженер, архитектурын шинжлэх ухааны тэнхим
#Шинжлэх ухааны тэнхим
#Бүтээлч урлагийн сургууль (Creative School)
#Линкольн Александерын Хуулийн Сургууль
#Тед Рожерсийн Менежментийн Сургууль

Эдгээр тэнхим нь цааш янз бүрийн тэнхим, сургуулиудад хуваагддаг. Мөн Рэймонд Чангийн Насанд Хүрэгчдийн Боловсролын Сургууль нь насанд хүрэгчдийн үргэлжилсэн боловсролын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог.

## Түүхэн замнал
Тус сургуулийг анх 1948 онд Райерсоны Технологийн Институт (Ryerson Institute of Technology) нэртэйгээр байгуулжээ. Энэ нь Канадын баруун нутгийн нийтийн сургуулийн тогтолцоо болон багшийн коллежийг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн Эгертон Райерсоны нэрээр нэрлэгдсэн.
*1964 онд сургуулийг Райерсоны Политехникийн Институт (Ryerson Polytechnical Institute) болгон өөрчлөн зохион байгуулсан.
*1970-аад онд хязгаарлагдмал хэмжээнд бакалаврын зэрэг олгох эрх авсан.
*1993 онд сургуулийг бүрэн хэмжээний их сургууль болгон өөрчилж, Райерсоны Политехникийн Их Сургууль (Ryerson Polytechnic University) гэж нэрлэжээ.
*2022 онд тус сургуулийн нэрийг Торонто Метрополитан Их Сургууль болгон өөрчилсөн.

Ангилал:Канадын их сургууль
Гэгээн Фрэнсис Хавьер их сургууль

**Гэгээн Фрэнсис Хавьер их сургууль** () нь Канадын Нова Скоша мужийн Антигониш хотод байрладаг, ерөнхий эрдмийн бакалаврын түвшний боловсрол олгодог, улсын их сургууль юм. Энэ нь Зүүн Канадын бакалаврын их, дээд сургуулиудаас бүрдсэн Maple League-ийн гишүүн байгууллага юм.

Maclean’s сэтгүүлийн 2022 оны Канадын их, дээд сургуулиудын гарын авлагад Гэгээн Фрэнсис Хавьер их сургууль бакалаврын их сургуулиудын ангилалд долоодугаар байрт жагссан. Мөн тухайн жилд Maclean’s-ийн нэр хүндийн судалгаагаар Канадын их сургуулиудын дунд 34-р байрт оржээ.

2000-2004 оны хооронд Гэгээн Фрэнсис Хавьер Их Сургуулийн оюутнууд, оюутны тоонд харьцуулбал, Канадын бусад их, дээд сургуулиудаас хамгийн олон удаа Байгалийн Шинжлэх Ухаан, Инженерийн Судалгааны Зөвлөлийн (NSERC) шагналыг хүртсэн байна.

## Сургуулийн бүтэц
Гэгээн Фрэнсис Хавьер Их Сургууль нь дараах факультетуудаас бүрдэнэ:

* Урлагийн Факультет
* Шинжлэх Ухааны Факультет
* Жеральд Шварц Бизнесийн Сургууль
* Боловсролын Факультет
* Брайан Малнори Засаглалын Институт
* Коуди Хүрээлэн

Факультет бүрийг тухайн салбарын профессоруудын дундаас сонгогдсон декан удирддаг.

## Тэтгэлэг, Санхүүгийн Дэмжлэг
Гэгээн Фрэнсис Хавьер Их Сургууль нь жил бүр 2 сая гаруй долларын, амжилтад суурилсан тэтгэлэг, санхүүгийн тусламжийг шинэ болон одоогийн оюутнуудад олгодог. 12-р ангийн дундаж дүн 85% ба түүнээс дээш байгаа элсэгчид автоматаар 5,000 долларын (жилийн 1,250 доллар, 4 жилийн хугацаанд) тэтгэлэг авах эрхтэй. Харин өндөр оноотой элсэгчдэд 7,000 доллар ба түүнээс дээш хэмжээний тэтгэлэг санал болгодог.

Ангилал:Канадын их сургууль
Трент Их Сургууль

**Трент Их Сургууль** () нь Канадын Онтарио мужийн Питерборо хотод байрладаг, олон нийтийн либерал урлагийн их сургууль бөгөөд Дархэм бүс нутгийг хамарсан Ошав дахь салбар кампустай.

1964 онд байгуулагдсан тус их сургууль нь Оксбриджийн коллежийн систем, жижиг хэмжээтэй ангиуд, кампус доторх 11 байгалийн нөөц газраараа алдартай. Үндсэн Саймонс кампус нь их сургуулийн үүсгэн байгуулагч ерөнхийлөгч Томас Саймонсын нэрэмжит бөгөөд Питерборо хотын зүүн хойд хэсэгт, Отонабий голын эрэг дагуу оршдог. Саймонс кампусын ерөнхий төлөвлөгөө болон анхны барилгууд болох Чамплайн коллеж, Леди Итон коллеж, Бата номын сан, Химийн барилга, Фарион гүүр зэрэг байгууламжуудыг Канадын алдарт архитектор Рон Том зохион бүтээсэн.

Хэдийгээр Трент Их Сургууль нь голчлон бакалаврын түвшний сургалтаар төвлөрсөн боловч магистр болон докторын хөтөлбөрүүдийг мөн санал болгодог. 2023 оны байдлаар Саймонс кампуст 13,000 гаруй бакалаврын оюутан, 1,200 гаруй магистр, докторын түвшний оюутан суралцаж байсан бол Ошав дахь Трент Их Сургуулийн Дархэм GTA кампус нь 3,000 гаруй бүтэн болон хагас цагийн оюутнуудыг хүлээн авч байсан.

Тус их сургуулийг Канадын их сургуулиудын спортын холбоонд Трент Экскалибур (Trent Excalibur) баг төлөөлдөг.

Ангилал:Канадын их сургууль
Викториагийн Их Сургууль (Канад)

**Викториагийн Их Сургууль** () нь Канадын Британийн Колумби мужийн Оак Бэй болон Саанич хотуудад байрлах, олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. 1903 онд Викториа Коллеж нэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд эхэндээ Макгиллийн Их Сургуулийн харьяа коллеж байсан. 1921-1963 оны хооронд Британийн Колумбийн Их Сургуулийн харьяа байгууллага болж үйл ажиллагаа явуулж байгаад 1963 онд бие даасан их сургууль болон өөрчлөгджээ.

Викториагийн Их Сургуульд элсэлт авах үйл явц маш өрсөлдөөнтэй бөгөөд сонгон шалгаруулалтад үндэслэдэг. Жил бүр тус сургуульд суралцах хүсэлтэй оюутнуудын тоо боломжит суудлын тооноос хамаагүй олон байдаг тул Канадын хамгийн их өргөдөл хүлээн авдаг их сургуулиудын нэгт тооцогддог. Элсэхийг хүсэгчид өөрсдийн дүнгийн голч (GPA) болон хувийн мэдэгдлээ (personal statement) илгээх шаардлагатай. Мөн тус сургууль нь IB (Олон улсын бакалавр), AP (Ахисан түвшний хөтөлбөр) болон бусад олон улсын сургалтын хөтөлбөрүүдийг судалж буй шалгарсан оюутнуудыг элсүүлэх боломжтой.

Санхүүжилтийн хувьд, Викториагийн Их Сургууль нь өөрийн хөрөнгөөр дамжуулан олон оюутанд тэтгэлэг болон санхүүгийн тусламж үзүүлдэг.

Дэлхийн их дээд сургуулиудын эрэмбийн хувьд тус сургууль хэд хэдэн жагсаалтад багтдаг. 2022 оны Академик Их Сургуулиудын Дэлхийн Эрэмбэ (Academic Ranking of World Universities) жагсаалтад Викториагийн Их Сургууль дэлхийд 301-400, Канадын хэмжээнд 13-17-р байранд оржээ.

Ангилал:Канадын их сургууль
Ватерлоогийн Их Сургууль

**Ватерлоогийн Их Сургууль** () нь Канадын Онтарио мужийн Ватерлоо хотод байрладаг, олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Тус сургуулийн үндсэн кампус нь 404 га (998 акр) газар нутагтай бөгөөд Ватерлоо хотын төв болон Ватерлоо парктай залгаа оршдог. Мөн гурван салбар кампус, дөрвөн харьяа коллежийг ажиллуулдаг.

Ватерлоо Их Сургууль нь зургаан тэнхим, арван гурван факультетэд суурилсан сургууль бүхий олон төрлийн академик хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Түүнчлэн, дэлхийн хамгийн том их дээд сургуулийн хамтарсан (co-op) боловсролын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлдэг бөгөөд 20,000 гаруй бакалаврын оюутан энэ хөтөлбөрт хамрагддаг.

Тус их сургууль нь Канадын судалгааны тэргүүлэх их сургуулиудын холбоо болох U15-ийн гишүүн юм. Ватерлоогийн Их Сургууль нь 1956 оны 4-р сарын 4-нд байгуулагдсан Ватерлоо Коллежийн Харьяа Факультетуудаас үүсэлтэй. Энэ байгууллага нь Баруун Онтариогийн Их Сургуулийн харьяа Ватерлоо Коллежийн хагас бие даасан нэгж байсан бөгөөд 1959 онд Онтариогийн хууль тогтоох ассамблейгаас Ватерлоогийн Их Сургуулийн тухай хууль батлагдсанаар албан ёсоор тусгаарлагдаж, бие даасан их сургууль болжээ.

Анх Канадын дайны дараах эдийн засгийн өсөлтөд шаардлагатай инженер, техникчдийг бэлтгэх зорилгоор байгуулагдсан тус сургууль 1960-аад онд эрчимтэй өргөжин, 1960 онд Урлагийн факультет, 1967 онд Торонто хотоос нүүн ирсэн Онтариогийн Оптометрийн Коллеж (одоогийн Нүдний Оптометр ба Харааны Шинжлэх Ухааны Сургууль)-ийг нэмж байгуулжээ.

Ангилал:Канадын их сургууль
Эмили Карр урлаг, дизайны их сургууль

**Эмили Карр Урлаг, Дизайны Их Сургууль** (, товчоор ECU) нь Канадын Бритиш Колумбийн Ванкувер хотод байрладаг, олон нийтийн урлаг, дизайны их сургууль юм. 1925 онд Ванкуверын гоёл чимэглэлийн болон хэрэглээний урлагийн сургууль нэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд урлаг, хэвлэл мэдээлэл, дизайны чиглэлээр мэргэжлийн боловсрол олгох Бритиш Колумбийн хамгийн эртний төрийн дээд сургууль юм.

Энэ их сургуулийг Канадын зураач, зохиолч Эмили Каррын нэрээр нэрлэсэн бөгөөд тэрээр модернист болон пост-импрессионист урлагийн бүтээлүүдээрээ алдартай байсан. Тус их сургууль нь Соёл, комьюнитийн факультет, лан Гиллеспи дизайн, динамик медиагийн факультет, Аудайн урлагийн факультет, Жэйк Керр Төгсөлтийн судалгааны факультет гэсэн дөрвөн эрдэм шинжилгээний факультеттай, хамтарсан боловсрол эзэмшдэг. ECU нь үргэлжлүүлэн суралцах, гэрчилгээ олгох, залуучуудын хөтөлбөрөөр зэрэглэлийн бус боловсрол олгодог. Одоогийн байдлаар тус их сургууль нь 2,100 гаруй бакалавр, магистрын оюутантай, мөн төгсөгчдийн тоо 13,000 давжээ. QS World University Rankings-ийн мэдээлснээр 2023 оны байдлаар тус сургууль урлаг, дизайны чиглэлээр дэлхийд 25-т жагсаж байна.

Ангилал:Канадын их сургууль
Квантлен Политехникийн их сургууль

**Квантлен Политехникийн Их Сургууль** (, KPU) нь Канадын Бритиш Колумби мужид байрладаг, Суррей, Ричмонд, Кловердэйл, Уолли, Лангли хотуудад кампустай, бакалаврын зэрэг олгох төрийн политехникийн их сургууль юм. KPU нь метро Ванкуверын дүүргүүдэд байрлах таван байршилд нийт 20,000 оюутан, 1,400 багшийн бүрэлдэхүүнтэйгээр Бритиш Колумбид элсэлтээрээ хамгийн том байгууллагуудын нэг юм.

KPU нь 140 гаруй төрөл бүрийн хөтөлбөрт бакалавр, дэд зэрэг, диплом, гэрчилгээ, дагалдан суралцах, эшлэл зэрэг бакалаврын болон мэргэжлийн боловсрол олгодог. Тус сургууль нь ихэвчлэн бакалаврын зэрэгтэй политехникийн их сургууль хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг боловч ур чадвартай мэргэжлээр дагалдан суралцахаас гадна академи, инженерчлэл, өндөр технологи, нягтлан бодох бүртгэл, бизнесийн удирдлага, санхүүгийн үйлчилгээ, эмнэлгийн үйлчилгээ зэрэг төрөл бүрийн мэргэжлийн салбарт туслах үүрэг гүйцэтгэх чадварлаг техникч, ажилчдад зориулсан эшлэл, гэрчилгээ, диплом олгодог мэргэжлийн сургууль юм. Квантлен Политехник нь 1981 онд Квантлен коллеж нэртэйгээр байгуулагдаж мэргэжлийн сургалтын хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж буйн хариуд Фрейзерийн хөндийгөөр өргөжүүлсэн. 1995 онд их сургуулийн коллеж болжээ.

Ангилал:Канадын их сургууль
Фрейзер Валлигийн их сургууль

**Фрейзерийн Валлигийн их сургууль** (, UFV) нь өмнө Фрейзер Валлигийн их сургууль-коллеж, Фрейзер Валлигийн коллеж гэж нэрлэгддэг байсан бөгөөд Канадын Бритиш Колумби мужийн Абботсфорд, Чиливак, Миссион ба Хоуп хотуудад оюутны хотхонтой улсын их сургууль юм. 

1974 онд Фрейзер Валлигийн коллеж нэртэйгээр үүсгэн байгуулагдсан нь Фрейзер Валлигийн орон нутагт мэргэжлийн сургалтыг өргөжүүлэх хэрэгцээ шаардлагаас үүдэлтэй юм. 1991 онд эрдмийн зэрэг олгох статустай их сургууль-коллеж болсон. Фрейзер Валлигийн их сургууль-коллеж хурдацтай хөгжиж, Канадын хамгийн том их сургуул-коллежийн нэг болжээ. Бүс нутаг болон тус мужид дээд боловсролын хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж байгааг хүлээн зөвшөөрч, 2008 оны 4-р сарын 21-нд мужийн засгийн газар их сургуулийн эрхийг олгосон байдаг. Жилд 15,000 гаруй оюутан элсүүлдэг.

## Судалгаа
UFV нь арван судалгааны төв, хүрээлэн байдаг юм. Мөн Чилливак кампуст Бритиш Колумбийн Хөдөө аж ахуйн шилдэг төв байрладаг. UFV-д ялангуяа Хүнс, тариалангийн талбайн инновацын төв, Өмнөд Ази судлалын хүрээлэн зэрэг байгууллагуудын үйл ажиллагаагаар бүс нутгийн тулгамдсан асуудалд төвлөрөн судалгааны ажил явуулдаг байна.

Ангилал:Канадын их сургууль
Маунт Аллисон их сургууль

**Маунт Аллисон их сургууль** () нь Канадын Нью-Брансвик мужийн Саквилл хотод байрладаг, ихэвчлэн бакалаврын сургалт явуулдаг ерөнхий эрдмийн их сургууль юм.

Маунт Аллисон бол Британийн эзэнт гүрний анхны их сургууль бөгөөд эмэгтэйчүүдэд бакалаврын зэрэг олгож байснаар (Грэйс Энни Локхарт, 1875) эмэгтэй бүтээлчид урлагийн бакалавр олгосон Канадын анхны их сургууль болсон байна.

Маунт Аллисоны төгсөгчид нийтдээ 57 Родосын тэтгэлэг хүртсэн нь Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлийн аль ч их сургуулиас нэг хүнд ногдох хамгийн өндөр тэтгэлэг юм. Маунт Аллисон их сургуулийн эрхэм зорилго нь "бакалаврын оюутанд төвлөрсөн, дотно, эв найртай орчинд хүргэх дээд боловсролын нийгэмлэгт мэдлэгийг бий болгох, түгээн дэлгэрүүлэхийг дэмжих" ажээ.

Маунт Аллисон их сургууль одоогоор урлаг, шинжлэх ухаан, худалдаа, дүрслэх урлаг, хөгжмийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг олгохоос гадна биологи, хими, биохимийн чиглэлээр магистрын зэрэг, хос хэлээр гэрчилгээ олгож байна. Нисэхийн чиглэлээр мэргэшсэн Шинжлэх ухаан, Урлаг, Худалдааны чиглэлээр бакалаврын зэргийг Монктон Нислэгийн Коллежтэй хамтран боловсруулсан. 2021 оны намар тус их сургуулийн өдрийн ангийн 2,288 оюутан, мөн хагас цагийн 91 оюутан элссэн байна.

Ангилал:Канадын их сургууль
Акадиа их сургууль

**Акадиа их сургууль** () нь Канадын Нова Скоша мужийн Вольфвилл хотод байрладаг, голцуу бакалаврын хөтөлбөртэй төрийн их сургууль бөгөөд зарим мэргэжлээр магистрын зэрэг олгодог, мөн докторын түвшинд нэг хөтөлбөртэй. Акадиа их сургуулийн тухай хууль болон 2000 оны нэмэлт өөрчлөлтөөр зохицуулагддаг.

Вольфвилл хотхонд Акадиа их сургуулийн архив, Акадиа их сургуулийн урлагийн галерей байрладаг. Акадиагийн их сургууль нь урлаг, хэрэглээний шинжлэх ухаан, мэргэжлийн судалгаа, теологийн факультетуудад 200 гаруй төрлийн боловсролын зэргийг санал болгодог. Оюутан багш нарын харьцаа 15:1 ба ангийн дундаж тоо 28. "Нээлттэй Акадиа" хөтөлбөр нь захидлын болон зайны сургалтыг санал болгодог. Акадиа нь Харриет Ирвингийн цэцэрлэг гэх ботаникийн цэцэрлэгт хүрээлэнтэй. Тэнд Акадиа ойн бүсээс гаралтай ургамал, мод байдаг. Маклиний 2023 оны Канадын их дээд сургуулиудын гарын авлагад Акадиа нь Бишопын их сургуультай ижил оноо авч, Канадын их сургуулийн "гол төлөв бакалаврын" ангилалд тавдугаарт орсон байна.  Факультет бүрийг цаашид сургалт, судалгааны чиглэлээр мэргэшсэн тэнхим, сургуулиудад хуваадаг.

Ангилал:Канадын их сургууль
Кейп Бретон их сургууль

**Кейп Бретон их сургууль** (, CBU) нь Канадын Нова Скоша мужийн Сидней хотод байрладаг улсын их сургууль юм. Энэ бол Кейп Бретон бүс болон Кейп Бретон арал дээрх дээд боловсролын зэрэг олгодог цорын ганц байгууллага юм. Нова Скоша мужийн парламентаас баталсан Кейп Бретон Их Сургуулийн тухай хуулиар зохицуулагддаг.

Үүнээс өмнө CBU нь Кейп Бретон их сургууль-коллежийн хуулиар (шинэчилсэн найруулга) зохицуулагддаг байв. Кейп Бретон их сургууль-коллежийн сүлд нь 1995 оны 5-р сарын 27-нд Канадын сүлдний албанд бүртгэгдсэн. CBU нь Канадын их дээд сургуулиуд (UC), Атлантын их сургуулиудын холбоо (AAU), Канадын Олон улсын боловсролын товчоо (CBIE), Канадын коллеж, институтуудын жирийн (бүрэн эрхт) гишүүн юм. 2018-2023 онд CBU-ийн гадаад оюутны элсэлт 250%-иар огцом өссөн байна. 2024 он гэхэд CBU-ийн оюутнуудын дөрөвний гурваас илүү нь гадаад оюутнууд байсан.

## Элсэлт
Кейп Бретон их сургууль одоогоор 6000 орчим өдрийн болон хагас цагийн оюутнуудтай бөгөөд тэдний дөрөвний гурав нь олон улсын оюутнууд байдаг. 2017 оноос хойш CBU-д олон улсын элсэлт авахад анхаарал хандуулснаар элсэгчдийн тоо хоёр дахин нэмэгдэж, оюутны тоо 2018, 2019, 2022 онд жилд 1000 гаруйгаар нэмэгджээ. CBU-ийн оюутан галд өртөж нас барсны дараа CBU-ийн гадаад элсэлтийн бодлогыг олон нийт шүүмжилсэн. 2023 онд CBU-д элсэгчдийн тоо өмнөх онтой харьцуулахад 53.6%-иар өссөн байна.

Ангилал:Канадын их сургууль
Маунт Сент Винсент их сургууль

**Маунт** буюу **Уул **гэж ихэвчлэн дуудагддаг **Маунт Сент Винсент Их Сургууль** () нь Канадын Нова Скоша мужийн Халифакс хотод байрладаг, 1873 онд байгуулагдсан, олон нийтийн, үндсэндээ бакалаврын зэрэгтэй их сургууль юм. Маунт Сент Винсент нь урлаг, шинжлэх ухаан, боловсрол, мэргэжлийн судалгааны бакалаврын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Маунт нь хүний ​​хэрэглээний хоол тэжээл, сургуулийн сэтгэл зүй, хүүхэд залуучуудын судалгаа, боловсрол, гэр бүл судлал, геронтологи, олон нийттэй харилцах, эмэгтэйчүүд судлалын чиглэлээр 13 зэрэгтэй. Мөн Гэгээн Фрэнсис Хавьер их сургууль, Акадиа их сургуультай хамтарч, боловсрол судлалын чиглэлээр докторын хөтөлбөр, докторын зэрэг олгохыг санал болгодог.

Маунт нь 190 гаруй курс, арван бакалаврын зэрэг, дөрвөн онлайн төгсөлтийн зэрэг олгох хөтөлбөрийг санал болгодог. Тус их сургууль нь анги дүүргэлт, мэргэжлийн хөтөлбөр, байршил зэргээс шалтгаалан олон оюутнуудыг татдаг. Маунтад жендэрийн баримжаа, нийгмийн практик, хүнсний аюулгүй байдал, бодлогын өөрчлөлт зэрэг чиглэлээр Канадын судалгааны тэргүүлэх профессорууд ажилладаг. Мөн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн боловсрол, олон нийттэй харилцах магистрын хөтөлбөр, харилцаа холбооны чиглэлээр шинжлэх ухааны бакалавр болон бусад олон хөтөлбөр, багш, судалгааны санаачилгатай тул улсын хэмжээнд өвөрмөц юм.

Ангилал:Канадын их сургууль
Брэндон Их Сургууль

**Брэндон Их Сургууль** нь Канадын Манитоба мужийн Брэндон хотод байрлах, ойролцоогоор 3,375 (2020 оны байдлаар) бүрэн болон цагийн ангилалд суралцагчтай дээд боловсролын байгууллага юм. Энэхүү их сургуулийн түүх 1899 оны 7-р сарын 13-нд Баптист шашны Брэндон Коллеж нэртэйгээр байгуулагдсанаас эхэлдэг. 1967 оны 6-р сарын 5-нд Ерөнхийлөгч Жон Э. Роббинсийн удирдлага дор бүрэн эрхт их сургуулийн статустай болж, "Брэндон Их Сургуулийн Тухай Хууль"-д суурилсан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Брэндон Их Сургууль нь Канадын хүмүүнлэг болон шинжлэх ухааны чиглэлээр төгсөгчдийг бэлтгэдэг тэргүүлэх байгууллагуудын нэг бөгөөд Канадын Их Сургуулийн Холбоо (AUCC), Нийтлэг Эзэнт Гүрний Их Сургуулийн Холбоо (ACU), Канадын Их Сургуулийн Оюутны Мэтгэлцээний Нийгэмлэг (CUSID) болон U Sports (Канадын оюутны спортын холбоо) зэрэг томоохон байгууллагуудын гишүүн юм. Сургалтын онцлогт тухайд 11 оюутанд 1 багш ногдох онцгой бага харьцаатайгаараа ялгагдах бөгөөд бүх хичээлийн 60% нь 20 хүрэхгүй оюутнуудад зориулсан жижиг бүлгийн сургалтаар явагддаг. Их сургуулийн "The Quill" сонин нь Канадын Их Сургуулийн Хэвлэл (CUP)-ын гишүүн юм. Брэндон Их Сургууль нь 1890 онд Баруун Канадын Баптист Чуулганаас байгуулсан МакКии Академиас үүдэлтэй бөгөөд өнөөдрийг хүртэл боловсролын чанар, оюутнуудад чиглэсэн хандлагаараа алдаршсан байдаг.
Сен-Бонифаций Их Сургууль

**Сен-Бонифаций Их Сургууль (Université de Saint-Boniface, USB)** нь Канадын Манитоба мужийн Виннипег хотын Сен-Бонифацийн дүүрэгт байрладаг франц хэлний дээд боловсролын төв юм. Манитобагийн Их Сургуультай хамтын ажиллагаатай энэхүү их сургууль нь ерөнхий болон мэргэжлийн дээд боловсролын хөтөлбөрүүд, түүнчлэн техник технологийн чиглэлээр мэргэшүүлэх сургалтуудыг санал болгодог. 2014 оны байдлаар тус сургуульд 1,368 тогтмол оюутнууд элсэн суралцаж байсан бол "Үргэлжлүүлэн Боловсролын Хэлтэс"-т (мөн хэлний сургуулийг багтаасан) 4,200 гаруй хүн бүртгүүлсэн байна. Сен-Бонифацийн Их Сургуулийн судалгааны ажил дэлхийд танигдсан бөгөөд эрүүл мэнд, франц хэлтнүүд ба метис үндэстний амин чухал асуудлуудад тусгалан судалдаг. 1985 онд байгуулагдсан сургуулийн Судалгааны Төвд Баруун Канадын Франц-Канадын судалгааны төв (CEFCO), Сен-Бонифацийн Их Сургуулийн Хэвлэл (PUSB), Канадын Судалгааны Тэргүүлэгч "Нүүдэл, Дамжуулалт ба Франц Хэлтний Нийгэмлэгүүд" (CRC-MTCF) зэргийг багтаасан. Тус сургууль 2004-2014 онд Доктор Денис Ганьоны удирдлага дор "Метис Үндэстний Иргэний Судалгааны Тэргүүлэгч" (CRCMI), 2007-2013 онд Доктор Лен Ривардын удирдлагаар "Баруун Канадын Франц Хэлтний Иргэний Судалгааны Нийгэмлэг" (ARUC-IFO) зэрэг чухал судалгааны төслүүдийг хэрэгжүүлжээ.
ТЕЛУК Их Сургууль

**ТЕЛУК Их Сургууль (Université TÉLUQ)** нь Квебекийн Их Сургуулийн системд харьяалагддаг франц хэлний холын зайны сургалт явуулдаг цорын ганц их сургууль юм. 1972 онд Теле-университет нэртэйгээр анх байгуулагдсан энэхүү байгууллага нь өнөөдөр бакалавр, магистр, докторын бүх түвшний хөтөлбөрүүдийг цахимаар санал болгодог бөгөөд Хойд Америкт франц хэлээр бүрэн зайны сургалт явуулдаг цорын ганц их сургууль юм. Квебек хотод төвтэй боловч багш нарын 2/3 нь Монреалийн салбарт ажилладаг бөгөөд жилд 20,000 гаруй оюутан суралцдаг (тэдний тал нь Монреаль бүсээс). 1992 оны 2-р сарын 26-ны өдрийн 264-92 дугаар тогтоолоор дээд сургуулийн статустай болсон тус их сургууль 2005-2011 онд Квебекийн Их Сургууль-Монреальд (UQAM) харьяалагдаж байгаад 2011 оны 12-р сарын 14-нд дахин бие даасан байгууллага болж сэргээгдсэн.
Квебекийн Их Сургууль-Римуски

**Квебекийн Их Сургууль-Римуски (UQAR)** нь Канадын Квебек мужийн Римуски хотод төвлөрсөн, Левис хотод салбар кампустай улсийн их сургууль юм. 1969 онд үүсгэн байгуулагдсан энэхүү их сургууль нь өнөөг хүртэл 50,000 гаруй диплом олгосон бөгөөд Квебекийн Их Сургуулийн сүлжээний хамгийн идэвхтэй гишүүн байгууллагуудын нэг болжээ. Тус их сургууль жилд дунджаар 7,000 гаруй оюутан суралцдаг бөгөөд үүний 550 орчим нь 45 гаруй улсын гадаад иргэдээс бүрддэг. UQAR нь далайн шинжлэх ухаан, бүс нутгийн хөгжил, хойд нутаг судлал зэрэг чиглэлээр онцгой анхаарч, 160 гаруй бакалавраас докторын хүртэлх хөтөлбөрийг санал болгодог (бизнесийн удирдлага биологи, байгаль орчин ба био нөөцийн хими, бүс нутгийн хөгжил, боловсрол судлал, инженерчлэл, нягтлан бодох бүртгэл, нийгмийн ажил гэх мэт). Их сургуулийн "Нордэт" хэмээх нэртэй спортын баг нь бүс нутгийнхаа хамгийн идэвхтэй багуудын нэг юм. UQAR нь Квебекийн боловсролын салбарт чухал байр суурь эзэлж, бүс нутгийнхаа хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсаар байна. Тус их сургууль нь зөвхөн сургалт судалгаагаар гадна, бүс нутгийн нийгэм, эдийн засаг, соёлын хөгжилд идэвхтэй оролцдог.
Монктоны их сургууль

**Монктоны их сургууль** () бол Канадын Нью-Брансвик дахь франц хэлээр сургалт явуулдаг их сургууль юм. Эдмундстон, Монктон, Шиппаганд кампустай. 1963 онд Нью Брансвик дахь дээд боловсролын хааны комиссын зөвлөмжийн дагуу байгуулагдсан бөгөөд тэр цагаас хойш тус сургууль нь Сент-Жозеф коллеж зэрэг Акадын хэд хэдэн дээд боловсролын байгууллагын өв залгамжлагч гэж өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдөж ирсэн. Тус их сургууль нь бизнес, урлаг, нийгмийн шинжлэх ухаан, хууль зүй, инженерчлэл, шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд, нийгмийн ажил, олон нийтийн үйлчилгээ, боловсролын чиглэлээр сургалт, судалгаа явуулдаг. 2024 оны 1-р сарын байдлаар тус их сургуульд өдрийн 5244, хагас цагийн 552 бүртгэл байна. Оюутнууд Нью-Брансвик, Канадын бусад мужууд болон олон улсаас ирдэг. Мөн сургалтын гурван мөчлөгт 198 орчим хөтөлбөрийг санал болгодог байна. 1962 онд Жон Ж.Дойчоор ахлуулсан Нью Брансвик дахь Дээд боловсролын судалгааны комиссоос гаргасан зөвлөмжийн дагуу Монктоны их сургууль мэндэлжээ. Шинэ их сургуулийг 1963 оны 6-р сарын 19-нд үүсгэн байгуулсөн байна.

Ангилал:Канадын их сургууль
Квебекийн Их Сургууль-Труа-Ривьер

**Квебекийн Их Сургууль-Труа-Ривьер (UQTR)** нь 1969 онд Квебек мужийн Труа-Ривьер хотод үүсгэн байгуулагдсан, "ард түмний их сургууль" хэмээн алдаршсан улсын их сургууль юм. Квебекийн Их Сургуулийн сүлжээнд харьяалагдах энэхүү байгууллага нь 2016 оны байдлаар 9 кампустай (гол нь Труа-Ривьерт) 14,500 гаруй оюутантайгаар үйл ажиллагаа явуулж, 50 орны 788 гадаад иргэдийг боловсрол эзэмшүүлж байна. Үүсэн байгуулагдсанаас хойш 88,000 гаруй диплом олгосон ба UQTR нь 400,000 гаруй ном, баримт бичгийн сантай томоохон номын санг эзэмшдэг юм. 1973 онд нээгдсэн Ренге кампус нь Труа-Ривьерийн төвд оршдог бөгөөд сүүлийн жилүүдэд Квебек мужийн төв, Монтережи, Ланодьер, Шодьер-Аппалаш зэрэг бүс нутагт өргөжин тэлжээ. UQTR-ийн "Патриот" спортын баг нь Канадын их сургуулийн спортын тэмцээнд усан сэлэлт, гольф, хоккей, хөлбөмбөг, бадминтон, волейбол зэрэг төрлөөр оролцдог.
Энэтхэгийн Шинжлэх Ухааны Институт

**Энэтхэгийн Шинжлэх Ухааны Институт (IISc)** нь Энэтхэгийн Карнатака мужын Бангалор хотод байрлах шинжлэх ухаан, инженеринг, дизайн, менежментийн чиглэлээр судалгаа, дээд боловсрол олгодог төрийн өндөр шатны судалгааны их сургууль юм. 1909 онд Жамсетжи Татагийн дэмжлэгтэйгээр байгуулагдсан энэхүү институт нь 1958 онд "дедем их сургууль"-ын статус хүртсэн бөгөөд 2018 онд "Хүчтэй Институт"-ын хэргэм хүртсэн. 2005 оны 12-р сарын 28-нд болсон террорист халдлагад IIT Delhi-ийн профессор Муниш Чандер Пури амиа алдсанаас гадна дөрвөн хүн шархдсан түүхтэй. 2018 онд анхны зургаан "Хүчтэй Институт"-ын нэгээр шалгарсан IISc 2019 онд "Нээлт, Инноваци; Өөрчлөлт, Дэвшил; Үйлчлэл, Манлайлал" гэсэн брендийн уриатай болсон. 2022 онд тус институт магистрын зэрэгтэй эмч бэлтгэх төвийг байгуулах зорилгоор 425 крор рупийн хувийн хандив хүлээн авчээ. Судалгааны бүтцээрээ институт нь Шинжлэх Ухааны факультет, Инженерийн факультет гэсэн хоёр том хэсэгт хуваагддаг бол, удирдлагын хувьд зургаан хэлтэстэй бөгөөд тус бүр тусгай тэргүүлэгчтэй юм.
Энэтхэгийн Технологийн Институт Бомбей

**Энэтхэгийн Технологийн Институт Бомбей (IIT Bombay)** нь Энэтхэгийн Махараштра мужын Мумбай хотод байрлах төрийн судалгааны их сургууль бөгөөд техникийн дээд боловсрол олгодог тэргүүлэх байгууллага юм. 1958 онд байгуулагдсан энэхүү институт 1961 онд Парламентаас "Үндэсний Ач холбогдолтой Институт"-уудын нэгээр тунхаглагдсан. Институт нь анх 1946 онд Энэтхэгийн Засгийн газар техникийн боловсролыг хөгжүүлэх зорилгоор байгуулахыг зөвлөсөн дөрвөн дээд технологийн институтын нэг юм. 1957 онд төлөвлөгөө боловсруулж, 1958 онд Поуай дэхь анхны байрандаа 100 оюутантайгаар үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Өнөөдөр IIT Bombay 584 гаруй барилга бүхий 2.2 км² талбайг эзэмшдэг бөгөөд15 академик тэнхим, 20 нэмэлт боловсролын төв, нэг тэргүүлэх сургууль, дөрвөн салбар хоорондын хөтөлбөр (менежментийн болон аж үйлдвэрийн дизайны хөтөлбөр орно) хэрэгжүүлдэг. Тус институт нь 2-3 жилийн Технологийн Магистр (M.Tech.), 4 жилийн Шинжлэх Ухааны Бакалавр (B.S.), 2 жилийн Шинжлэх Ухааны Магистр (M.Sc.), 5 жилийн Салбар хоорондын Давхар Дипломын Хөтөлбөр (IDDDP), шинжлэх ухаан, технологи, инженерчлэл, математикийн докторын хөтөлбөрийг сурагчдадаа санал болгодог байна. IIT Bombay нь Энэтхэгийн техникийн дээд боловсролын салбарт тэргүүлэгч байгууллагаар үргэлжлүүлэн ажилласаар байгаа бөгөөд дэлхийд танигдсан судалгааны төв юм.
Энэтхэгийн Технологийн Институт Мадрас

**Энэтхэгийн Технологийн Институт Мадрас (IIT Madras)** нь Энэтхэгийн Тамил Наду мужын Ченнай хотод байрлах техникийн их сургууль бөгөөд Энэтхэгийн 8 "Хүчтэй Институт"-ын нэг, мөн "Үндэсний Ач холбогдолтой Институт"-ын статустай. 1959 онд Баруун Германы засгийн газрын техник, академик, санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр байгуулагдсан энэхүү институт нь Энэтхэгийн Засгийн газар байгуулсан гурав дахь IIT юм. IIT Madras нь 2016 оноос хойш Боловсролын яамны Үндэсний Институцийн Зэрэглэлийн Рамкаар Энэтхэгийн шилдэг инженерийн институтаар тасралтгүй тодорсон. Институт нь инженерчлэл, шинжлэх ухаан, хүмүүнлэг, менежментийн 18 чиглэлээр бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог. Тус институтад 18 академик тэнхим, 100 орчим лаборатори, 600 гаруй багш ажилтан (шинжлэх ухаан, инженерийн салбарт) байдаг бөгөөд семестр тутамд 70 хоногоос доошгүй англи хэлээр хичээл явагддаг тул оюутнуудыг семестер турш тасралтгүй үнэлдэг юм.
Татагийн Үндсэн Судалгааны Институт

**Татагийн Үндсэн Судалгааны Институт (TIFR)** нь Энэтхэгийн Атомын Эрчим Хүчний Яамны харьяанд ажилладаг тэргүүлэх судалгааны байгууллага бөгөөд Мумбай хотын төвд байрладаг. Энэхүү нийтийн их сургууль нь Бангалор, Пуне, Хайдарабад хотуудад салбар төвүүдтэй бөгөөд байгалийн шинжлэх ухаан, биологи, онолын компьютерийн шинжлэх ухааны чиглэлээр төвлөрсөн. 1957 онд TIFR-ийн инженерүүд Энэтхэгийн анхны цифр компьютер TIFRAC-ийг бүтээсэн түүхтэй. Институт нь 1970 онд Утагийн Радио Телескопыг ашиглалтад оруулж, радио одон орон судлалын салбарт томоохон нээлтүүдийг хийсэн. Мөн 1990-ээд онд Пунегийн ойролцоо дэлхийд томд тооцогдох Гигант Метревейв Радио Телескопыг байгуулсан. TIFR нь математик, байгалийн шинжлэх ухаан, технологи гэсэн гурван гол чиглэлээр судалгаа явуулдаг бөгөөд Бангалорт Үндэсний Биологийн Шинжлэх Ухааны Төвийг (NCBS) байгуулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Өнөөдөр TIFR нь Энэтхэгийн шинжлэх ухаан, технологийн салбарт тэргүүлэх байр суурь эзэлж, дэлхийн эрдэмтдийн хүрээнд өндөр хүлээн зөвшөөрөлтэй судалгааны төв юм.
Мартин Хайнриx Клапрот

**Мартин Хайнрих Клапрот** (герман. *Martin Heinrich Klaproth*; 1743 оны 12-р сарын 1-нд Германы Вернигероде хотод төрж, 1817 оны 1-р сарын 1-нд Берлин хотод нас барсан) — Германы химич, циркони, уран, титан гэсэн гурван химийн элементийг нээсэн хүн. Дорно дахины судлаач Юлиус Клапротын эцэг.

Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн (1788), Лондоны Хатан хааны нийгэмлэгийн гишүүн (1795), Парисын Шинжлэх ухааны академийн гадаад гишүүн (1804), Санкт-Петербургийн ШУА-ийн гадаадын хүндэт гишүүн (1805).

Тэрээр Кведлинбург, Ханновер, Данциг (өнөөгийн Гданьск) хотод эм зүйчээр ажиллаж байгаад 1771 онд Берлин рүү нүүжээ.

1787 онд түүнийг Артиллерийн академид химийн хичээл заахаар урьсан бөгөөд 1810 онд Берлиний их сургууль үүсгэн байгуулагдахад тэнд профессор болжээ. Клапрот нь Герман дахь флогистонын онолыг эсэргүүцэгч байсан бөгөөд эрдсийн шинжилгээндээ нэн алдартай байсан бөгөөд тэдгээрийн нягт нямбай байдал нь тэдгээрийн нэг бүрдэл хэсгүүдийг ялгаж салгах боломжийг олгодог байв.

1789 онд Клапрот Саксоны уурхайн хүдрээс настуран гаргаж авсан алтан шаргал өнгөтэй шороог ураны исэл UO2 гэх хар металл бодис болгосон байна. Шинэ бодисыг элемент гэж үзээд "Уран" гэж нэрлэжээ. 1789 оны мөн онд циркон эрдэст (байгалийн цирконы силикат) шинжилгээний үр дүнд тэрээр цирконийг давхар исэл хэлбэрээр тусгаарлав.

Тэрээр өөрийн үндсэн 200 орчим эрдмийн ажлаа «*Beiträge zur chemischen Kenntnis der Mineralkörper*» (Берлин, 1793—1815) гэх 6 боть болгон хэвлүүлсэн байна. Мөн Клапрот «Химийн толь бичиг» (герман. *Chemisches Wörterbuch*; 1807—1810) нэгтгэн гаргасан юм.

Ангилал:Германы химич
Ангилал:1743 онд төрсөн
Ангилал:1817 онд өнгөрсөн
Өрнөд Онтариогийн Их Сургууль

Өрнөд Онтариогийн Их Сургууль (UWO; Баруун Их Сургууль гэж нэрлэгдсэн) нийтийн судалгааны их сургууль нь Лондон, Онтарио, Канадад байрладаг.

Гол салбар нь 455 га (1,120 акр) талбайд байрладаг бөгөөд орон сууцны хороолол болон кампусын зүүн хэсгийг хоёр хуваасан Темза голоор хүрээлэгдсэн байдаг. Их сургууль нь арван хоёр эрдмийн факультет, сургуулийн үйл ажиллагаатай. Энэ их сургуулийг 1878 оны 3-р 7нд Английн христийн шашны ахлах гишүүн Исаак Хеллмут Лондон, Онтариогийн Өрнөд их сургууль нэртэйгээр үүсгэн байгуулжээ. Их сургууль нь 1863 онд байгуулагдсан Хурон сургуультай хамтарсан.

Эхний дөрвөн факультет нь Урлаг, Шашин, Хууль, Анагаах ухаан байв. Их сургууль нь 1908 онд шашны бус болсон. 1919 оноос эхлэн тус их сургууль нь шашны олон коллежид харьяалагддаг байсан. Дэлхийн 1-р дайны дараах үед тус их сургууль ихээхэн хөгжиж, хэд хэдэн факультет, сургууль нэмэгдсэн. Өрнөд нь 24,000 гаруй оюутантай, дэлхий даяар 306,000 гаруй төгсөгчидтэй хамтарсан их сургууль юм. Их сургууль нь Канадын хамгийн нэр хүндтэй, судалгаа шинжилгээ ихтэй их сургуулиудын нэг болох U15-ийн үүсгэн байгуулагч гишүүн юм. Тус их сургууль нь U15 суралцагсдыг үүсгэсэн, Канадын хамгийн нэр хүндтэй эрдэм шинжилгээний их сургуулиудын нэг юм. Өрнөд Мустангууд гэгддэг Өрнөд их сургуулийн багууд Онтариогийн их сургуулийн атлетикийн U Спортуудын хуралд өрсөлддөг.
Лорентийн Их Сургууль

Лорентийн Их Сургууль, албан ёсоор Садберийн Лорентиан Их Сургууль нь Канадын Онтарио мужийн Их Садбери хотод 1960 оны 3-р сарын 28-нд байгуулагдсан хос хэлтэй дунд хэмжээний улсын их сургууль юм. Лорентиан нь төрөл бүрийн бакалавр, магистр, докторын зэргийн хөтөлбөрүүд санал болгодог. Лорентиан бол Канад дахь хамгийн том хос хэлээр холын зайны боловсрол олгодог сургууль юм. Тус коллеж нь өмнө нь Торнлое их сургууль, Хантингтоны их сургууль, Садберийн их сургуулиудтай нэгдэж байгуулагдаж байв. 2021 онд төлбөрийн чадамжгүй байдлаас үүдэн бусад сургуулиудтай 60 жилийн харилцаагаа тасалж, шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан.

Их сургуулийн кампус нь Их Садбери хотын төвөөс урд зүгт, Белл Гроувын ойролцоох Рэмси нуурын урд талд байрладаг. Хотын Иделвелди гольфын талбай нь баруун талаараа их сургуулийн кампустай, урд талаараа Лорентиан нуурын хамгаалалтын бүстэй нийлдэг.  Лорентиан нуурын хамгаалалтын бүс нь гүйлт, уулын дугуй болон цанаар гулгахад ашигладаг замуудтай.

Тус сургууль нь гурван тусдаа оюутны холбоотой. Association des étudiantes et étudiants francophones (AEF) нь франц хэлтэй оюутнуудад бакалаврын хөтөлбөрөөр санал болгодог. Оюутны ерөнхий холбоо (SGA) нь ихэвчлэн бакалаврын хөтөлбөрт хамрагдаж буй англи хэлтэй оюутнуудад үйлчилдэг. Төгсөх оюутнуудын холбоо (GSA) нь мастерийн зэргийн хөтөлбөрт хамрагдаж буй бүх оюутнуудад үйлчилдэг.
Виндзорын Их сургууль

Виндзорын их сургууль нь Канадын Онтарио мужийн Виндзор хотод байрладаг нийтийн судалгааны их сургууль юм. Энэ нь Канадын хамгийн өмнөд хэсэгт орших их сургууль юм. Ойролцоогоор 17,500 оюутантай. Тус их сургууль нь 1962 онд мужийн захиргаанаас байгуулагдсан бөгөөд 150,000 гаруй төгсөгчидтэй. Виндзорын их сургууль нь Урлаг, Хүмүүнлэг болон нийгмийн шинжлэх ухаанууд, Боловсролын факультет, Инженерийн факультет, Одетт бизнесийн сургууль, Магистрант судлалын факультет, Хүний кинетикийн факультет, Хууль зүйн факультет, Сувилахуйн факультет болон Шинжлэх ухааны факультет гэсэн есөн факультеттай.Их сургууль нь өөрийн факультет, бие даасан сургуулиудаар дамжуулан автомашин, байгаль орчин, нийгмийн шударга ёс, олон улсын худалдааны судалгаа зэрэгт үндсэн чиглэлүүдээ хамааруулсан. Сүүлийн жилүүдэд эрүүл мэнд, байгалийн шинжлэх ухаан, энтерпренёршипийн судалгаанд түлхүү анхаарч эхэлсэн. Их сургууль нь есөн факультет, сургуульд хуваагддаг бөгөөд тэдгээр нь мөн тэнхимүүдээс бүрдэнэ. Энэ факультет, сургуулийг деканы холбоонд дэмжүүлдэг декан удирддаг. Эдгээр нь тэнхимийн эрхлэгчид болон багш нарын хамт тус бүрийн факультетийн Ассамблей эсвэл Зохицуулах зөвлөлийг бүрдүүлдэг. Тухайн их сургууль нь 524 багш, судлаачтай.