open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Улаан бужмар

**Улаан бужмар** (***Carpodacus rubicilla***), урьд **Улаан бужирга** гэж байсан, нь Бужиргынхан овгийн шувуу юм.
Энэ шувуу нь Афганистан, Азербайжан, Хятад, Гүрж, Энэтхэг, Казахстан, Киргиз, Монгол, Балба, Пакистан, Орос, Тажикистан, Узбекистан зэрэг улсын нутагт таарна.
Тэд ой тундр болон сэрүүн бүсийн өвс ургамалт газар амьдардаг.

## Ном зүй 
* P. Clement, A. Harris, J. Davis: *Finches and Sparrows*, Helm Identification Guides, London 1993/1999, ISBN 0-7136-5203-9

Ангилал:Бужиргынхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Нарсны шүршүү

**Нарсны шүршүү** (***Pinicola enucleator***), урьд **Нарсны бужирга** гэж байсан, нь Бужиргынхан овгийн шувуу юм.

Тэд  Аляскын шилмүүст модон ой,  АНУ, Канадын уул нурууд, Сибирь, Монгол зэрэг газар таарна. Ховор тохиолдод Европын сэрүүн хэсэгт таардаг.

## Гадаад төрх
Биеийн урт 20-22 см.
Нас бие гүйцсэн шувууд урт салаа сүүл, цагаан судалтай хар далавч болон том хошуутай. Нас бие гүйцсэн эрэгчин улаан ягаандуу өнгийн толгой, ууц нуруутай. Эмэгчин нь шар ногоон толгой, ууцтай ба нуруу, өвөр хэсэг нь саарал юм.

Нарсны шүршүү шилмүүст модон ойд амьдарна. Модны ац салаанд үүрээ засаж, 5-6 сард 3-5 өндөг гаргах ба эмэгчин нь өндгөө дарж 12-14 хоногт ангаахай болдог. Ерөнхийдээ суурин амьдрах ба амьдрах бүсийн хамгийн хойд хэсэгт амьдрах зарим нь хоол тэжээл хомс үед өмнө зүгт шилжин нүүдэллэх аж.

Тэд голдуу ургамлын үр, жимс жимсгэнэ идэх ба мөн хорхой шавьжаар хооллодог.

## Ном зүй 
* Colin Harrison & Alan Greensmith: *Шувууд.* Dorling Kindersley Limited, London 1993, 2000, ISBN 3-8310-0785-3.

## Цахим холбоос 
* Pine Grosbeak videos on the Internet Bird Collection
* Pine Grosbeak - *Pinicola enucleator* - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Pine Grosbeak Information and Photos - South Dakota Birds and Birding
* Pine Grosbeak Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Pine Grosbeak photo gallery VIREO

Ангилал:Бужиргынхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Тольт солбинхушуут

**Тольт солбинхушуут** (***Loxia leucoptera***), урьд **Хүрдэг загалмай бялзуухай** гэж байсан, нь Бужиргынхан овгийн шувуу юм. 

Нийт 2 дэд зүйл бий. Нэг нь Хойд Америк дахь *Loxia leucoptera leucoptera* ба нөгөө нь Европ, Азийн *Loxia leucoptera bifasciata* болно.

Энэхүү шувуу нь Аляска, Канад, АНУ болон Азиас Европын зүүн хойд хүртэл тархан амьдардаг. Шилмүүст модонд үүрээ засаж, 3-5 өндөг гаргана.
Ер нь суурин амьдрах боловч идэш тэжээл хомс үед шилжин нүүдэллэдэг аж.

## Гадаад төрх 
thumb|left|Эмэгчин

Тольт солбинхушуут нь шилмүүст модны боргоцойн үр зэрэг идэхэд зохилдсон өвөрмөц бүтэцтэй хошуутай тул ийм нэртэй байна. Биеийн урт 15 см.
Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь улаан, ягаавтар зүстэй ба эмэгчин нь ногоон, эсвэл шар байх ба өөр зүстэй нь ч бий. Далавчиндаа хөндлөн 2 цагаан судалтай. 

## Цахим холбоос 
* Cyberbirding: Two-barred Crossbill pictures
* Oiseaux

Ангилал:Бужиргынхан
Наран шаршуу

**Наран шаршуу** (*Eophona migratoria*), урьд **Шаршуу болжмор** гэж байсан, нь Бужиргынхан овгийн шувуу юм. 

Тэд дараах улсын нутгуудад таарна: Хятад, Монгол, Хонконг, Япон, Умард Солонгос, Өмнөд Солонгос, Лаос, Мьянмар, Орос, Тайвань, Тайланд, Вьетнам.

## Гадаад төрх 
Биеийн урт 19 см бөгөөд бүдүүн шар хошуутай.

## Цахим холбоос 
* Images at ADW

Ангилал:Бужиргынхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Цасны богшоодой

**Цасны богшоодой**, *Montifringilla nivalis*, урьд **Цасны бор шувуу** гэж байсан, нь Гоошувууныхан овгийн шувуу юм. 
Тэд суурин амьдралтай ба голдуу 1500 м дээш өндөрлөг газар нутаглана. Европ, төв Ази болон Хятадын баруун хэсэгт тархсан. Хадны ан цав, мэрэгчдийн хуучин үүр нүхэнд үүр засаж, 3-4 өндөг гаргадаг.

## Гадаад төрх 
left|thumb|Өвлийн улиралд
 
Цасны богшоодой нь томхон буюу 16.5-19 см урт, нуруун хэсэг нь бор, өвөр хэсэг нь цагаан бөгөөд саарал толгойтой. Зуны улиралд хошуу нь хар, өвөл шар өнгөтэй болно. Эрэгчин, эмэгчин адил зүстэй. 
Сүүлний үзүүр болон далавчиндаа цагаан хэсэгтэй юм. Цасны богшоодой олон янзын жиргээн, дуутай болно.

Гол идэш тэжээл нь ургамлын үр болон хорхой шавьж бөгөөд хүнээс тэр бүр айхгүй цанын бааз зэрэг газрын ойролцоо хоол тэжээл хайгуучлах нь бий. 

## Цахим холбоос 
* Oiseaux Photos

Ангилал:Гоошувууныхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Хадны боршуу

** Хадны боршуу**, *Petronia petronia*, урьд **Хадны бор шувуу** гэж байсан, нь Иберийн хойгоос баруун хойд  Африк , Европ ба төв Азид нутаглана. 

Энэхүү шувуу нь хадны ан цав, эсвэл байшин барилгын хананд үүр засаж 3-7 өндөг гаргадаг.

## Гадаад төрх 
Хадны боршуу нь 15-17 см урт, бор цоохор нуруу, далавч, судалтай өвөр хэсэгтэй юм. 

Гол идэш тэжээл нь ургамлын үр ба хорхой шавьж болно.

## Цахим холбоос 
* Madeira Birds: Rock Sparrow
*Oiseaux Photos
*Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Гоошувууныхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Модны цөгцгий

**Модны цөгцгий** (*Dendronanthus indicus*) нь Цэгцгийнхэн овгийн шувуу юм. Тэд зүүн Ази, Сибирээс Хятадын хойд хэсэг хүртэл тархан нутагладаг. Өвөл болоход Азийн өмнөд хэсэг, Энэтхэг, Индонез зэрэгт нүүдэллэнэ.

Энэхүү шувуу нь ой модот газар амьдрах ба аяга хэлбэрийн үүр засаж, голдуу 5 өндөг гаргадаг. Гол идэш тэжээл нь хорхой шавьж юм.

## Гадаад төрх 
Модны цөгцгий 18 см урт, нарийвтар бие, урт сүүлтэй. Нуруу, толгойн орой нь бор ногоон, далавч нь хар ба шар хөндлөн судалтай. Өвөр хэсэг нь цагаан бөгөөд цээжиндээ 2 хар судалтай юм. Эрэгчин, эмэгчин гадаад төрхөөр төстэй.

Энэ шувуу нь ойр холбоотой *Motacilla* төрлийн цэгцгийгээс ялгаатай нь сүүлээ дээш доош биш, хажуу тийш хөдөлгөдөг зуршилтай. 

## Ном зүй 
* Per Alström, Krister Mild: *Pipits and Wagtails of Europe, Asia and North America*, Helm Identification Guides, Christopher Helm, London 2003, ISBN 0-7136-5834-7

## Цахим холбоос 
Ангилал:Цэгцгийнхэн
Ангилал:Монгол орны шувууд
Манчэстэр Юнайтэд

**Манчэстэр Юнайтэд** (англи. *Manchester United Football Club* ) нь Английн хойд нутгийн нийслэл Их Манчестерын Стретфорд хотоос гаралтай хөлбөмбөгийн клуб юм. Тэдний хамгийн том хожигдол нь 2022-2023 оны улиралд Анфилд цэнгэлдэх хүрээлэнд 7:0-ийн харьцаатай хожигдсон тоглолт билээ. Юнайтед нь 1878 онд «Ньютон Хийт L&YR ФК» нэртэйгээр байгуулагдан, 1892 онд Английн хөлбөмбөгийн лиг байгуулагдахад хамрагдах болж, *1974-75* онуудын улирлыг эс тооцвол 1938 оноос хойш Английн хөлбөмбөгийн дээд дивизэд тасралтгүй тоглож байгаа. *1964-65* оны улирлаас хойшид зургаан улирлыг эс тооцвол тус багийн дундаж үзэгчдийн тоо Английн бусад багаас илүү байжээ.
Английн Премьер лигийг 1992 онд үүсгэн байгуулагчдын нэг, Аваргуудын лигт *1996-97* оны улирлаас 2013-14 улирал хүртэл оролцсон, Английн хөлбөмбөгийн клубүүд дотроо хамгийн алдартай нь билээ. Юнайтедын гэр-цэнгэлдэх бол 1910 оноос түүхтэй «Олд Траффорд» бөгөөд Английн шигшээ багийн домогт «Уэмбли»-йн дараа орох 76 мянга гаруй үзэгчийн суудалтай цэнгэлдэх хүрээлэн. 

«Манчестер Юнайтед» нь 1968 онд Шотланд мэргэжилтэн Мэтт Басбигийн удирдлага дор Европын цомд Португалын Бенфика клубийг 4-1 харьцаагаар хожин Английн түүхэнд анх удаагаа түрүүлсэн ба аваргын буухиагаа 1999 онд Байерн Мюнхен клубийг 2-1 харьцаагаар хожин үргэлжлүүлж, гурав дахь удаагаа 2008 онд түрүүлэхдээ нутаг нэгт Челсиг буулган авч байв. Юнайтед АХХ-ны цом буюу ФА цомд бусад багуудаас хамгийн олон, өөрөөр хэлбэл 11 удаа түрүүлжээ. 

2010 оны дөрөвдүгээр сард «Форбс» сэтгүүлээс 1.835 тэрбум долларын хөрөнгөтэй Юнайтедыг тухайн үеийн дэлхийн хамгийн баян хөлбөмбөгийн баг гэж нэрлэжээ.

Тус клубийн 2021/2022 оны улиралд ахлах дасгалжуулагч байсан Ральф Рангникийг сольж, 2022/2023 оны улиралд Эрик Севен Хаг (нидерл. *Erik Seven Hag*, 1970 онд төрсөн) 2024-2025 Рубен Аморим тус багийг удирдаж байна. 

Багийн ахлагчаар Португал хагас хамгаалагч Бруно Фернандес тоглож байна.

## Цэнгэлдэх хүрээлэн (буланд)
## Тоглогчид
### Үндсэн бүрэлдэхүүн
[160px|thumb|upright|right|«Манчестер Юнайтед»-ийн домогт тоглогч [Райан Гиггз]]
:*2017 оны 5-р сарын 21-ны байдлаар*

#### Зээллэгээр явсан
### Алдартай тоглогчид
= Дасгалжуулагчид =
thumb|upright|left|Алекс Фергюсон
## Шагналууд
## Эшлэл 
## Гаднын холбоос
*Албан ёсны сайт
*Статистикийн вэб
*(Тусгаар) Манчэстэр Юнайтэдийн дэмжигчдийн холбоо
*Албан ёсны Манчэстэр Юнайтэдийн дэмжигчдийн итгэмжлэл
*Манчэстэр Юнайтэд BBC спорт-д: Багийн мэдээлэл - Сүүлийн тоглолтын дүнгүүд - Ойрын ирээдүйн тоглолтууд - Багийн статистик
*Манчэстэр Юнайтэд at skysports.com-д
*Манчэстэр Юнайтэд premierleague.com-д


Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг
Ангилал:Премьер лигийн баг
Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн
Оноре де Бальзак

**Оноре де Бальзак**  (, 1799 оны 5 сарын 20 – 1850 оны 8 сарын 18) нь Францын зохиолч, жүжгийн зохиолч байв. 

Нэрт зохиолч Оноре дө Бальзак Францын Тур хотод эгэл жирийн тариачны гэр бүлд мэндэлж бага насаа хөдөө нутагт өнгөрүүлжээ. Түүний эцэг нь Францын хувьсгалын үед баяжсан бөгөөд хүүгээ сайн өмгөөлөгч болгох хүсэлтэй байв. Иймд эцгийнхээ хүссэнээр 1806 онд коллежид элссэн боловч залуу Бальзак ном унших их дуртай болж, номын амтанд орсноор өөрөө бичиж найруулдаг болж эхэлжээ. 1819 онд Төрийн эрхзүйн сургуулийг төгсөөд хуулийн мэргэжилтэн болсон хэдий ч энэ ажлаа хийлгүй утга зохиолд амьдралаа зориулжээ. Түүний зохиосон 100 орчим өгүүллэг, жүжгээс бүрдэх *Хүний комеди* (франц. *La Comédie humaine*) цуврал бүтээл нь 1815 оны Наполеон Бонапартын уналтын дараах Францын амьдралыг тод томруунаар дүрслэн үзүүлдэг билээ. Түүний «Горио́ эцэг» (франц. *Le père Goriot*) роман ихээхэн алдартай болсон юм. 

Нарийн дүрслэл, ямар нэгэн шүүлтүүргүй илэрхийлэл зэрэг онцлогоос нь түүнийг Европын утга зохиол дахь реализмыг үндэслэгчдийн нэг гэдэг. Түүний хэв маяг Марсел Пруст, Эмиль Зола, Чарльз Дикенс, Фёдор Достоевский зэрэг олон алдартай зохиолч болон Фридрих Энгельс зэрэг философичдын бүтээлүүдэд нөлөө үзүүлсэн билээ. Бальзакийн олон зохиол кино болон үзэгчдийн хүртээл болсон.

Зохиол бичиж эхлэхийнхээ өмнө нийтлэлч, улс төрч, бизнесмэн, шүүмжлэгч болох гэж оролдож байсан боловч амжилтад хүрээгүй бөгөөд өөрийн туулж өнгөрүүлсэн амьдрал нь түүний бүтээлд тусгалаа олсон байдаг. 

Тэрээр 1850 онд олон жилийн дурлалт бүсгүй Эвелина Ханскатайгаа гэрлэсэн боловч тавхан сарын дараа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ.

## Цахим холбоос 
* 
* 


Ангилал:Францын зохиолч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Утга зохиолын реализм
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:Роман
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1799 онд төрсөн
Ангилал:1850 онд өнгөрсөн
Ли Нин

**Ли Нин** (Хялбаршуулсан ханз: 李宁, Уламжлалт ханз: 李寧, Пиньинь: Lǐ Níng, 1963 оны 9 сарын 8-нд Гуанши мужийн Лайбиньд төрсөн) нь Хятадын гимнастикч, олимпын аварга тамирчин бөгөөд бизнесмэн юм. Жуан үндэстэн.

## Намтар
1984 оны зуны олимпоос 3 алт, 2 мөнгө, 1 хүрэл медаль хүртэж ихэд алдаршсан тэрээр өмнө нь 1982 оны Дэлхийн АШТ-д мөн 6 медаль хүртэж, "Гимнастикийн ханхүү" (體操王子) хочтой болжээ.

1988 онд зодог тайлсан Ли 1990 онд спортын хувцас, гутал борлуулдаг Ли Нин ХХК-г байгуулж ихээхэн амжилт олсон бөгөөд одоо компанийнхаа захирлуудын зөвлөлийн даргын албыг хашдаг.

2000 онд Ли Хятадын тамирчдаас анх удаа Олон улсын гимнастикийн алдрын танхимд багтжээ.

2008 оны зуны олимпын нээлтийн ёслолд Ли Нин уяанаас дүүжлэгдэн, цэнгэлдэх хүрээлэнгийн ханаар гүйх мэт явж, олимпын бамбарыг асаасан билээ.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* Намтар - Ли-Нин ХХК-ийн сайт
* Ли Нингийн амжилт, Gymn Forum

Ангилал:Гимнастикийн олимпын аварга
Ангилал:Гимнастикийн дэлхийн аварга
Ангилал:Хятадын гимнастикч
Ангилал:Хятадын бизнесмен
Ангилал:Хятадын олимпын аварга
Ангилал:Хятадын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Хятадын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Хятадын олимпын оролцогч
Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Жуан
Ангилал:Хятадууд
Ангилал:1963 онд төрсөн
2010 оны Өсвөрийн Зуны Олимп

**2010 оны өсвөрийн зуны олимп** () нь 2010 оны 8 сарын 14-нөөс 26-нд Сингапурт зохиогдсон, өсвөрийн зуны олимпын анхдугаар наадам бөгөөд соёл, спортын олон улсын арга хэмжээ юм.

## Монголын баг
Монгол улсаас 11 тамирчин эх орноо төлөөлөн тус олимпод оролцсоноос Баатарзоригийн Батцэцэг эмэгтэй чөлөөт бөхийн 60 кг-ийн жинд, Ганбатын Эрдэнэболд спортын гимнастикийн харайлтын төрөлд алтан медаль авсан.
### Бокс
*Дашдоржийн Ананд - 57 кг

### Жүдо
*Отгонбаярын Дөлгөөн - 66 кг
### Спортын гимнастик
*Ганбатын Эрдэнэболд
*Д.Соёлсайхан
### Триатлон
*Түвшинжаргалын Энхжаргал
### Хөнгөн атлетик
*Хатанбүүвэйн Мичидмаа
*Ганболдын Шижирбаатар
### Усанд сэлэлт
*Г.Өлзийбадрах
*Эрдэнэбилэгийн Сүрэнням
### Чөлөөт бөх
*Баатарзоригийн Батцэцэг - 60 кг
*Энхтөгсийн Оюунболд - 100 кг

## Гадны холбоос 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:Олимп
Микатагахарагийн тулалдаан

**Микатагахарагийн тулалдаан** () нь 1573 оны 1 сарын 25-нд Тоотооми улс (муж)-ын Фүчинокоори тойрог, Микатагахара (одоогийн Шизүока аймгийн Хамамацү хотын хойд дүүрэг)-д Такэда Шингэн, Токүгава Иэясү нарын хооронд болсон тулалдаан юм.

Шингэний явуулсан Сайжо ажиллагаа буюу аян дайны хүрээнд болсон тус тулалдаан нь Иэясүгийн амьдралынхаа туршид ялагдсан цорын ганц тулалдаан хэмээн түүхэнд үлджээ.

Ангилал:Сэнгокү эриний тулалдаан
Ангилал:1573 оны зөрчилдөөн
2012 оны Өсвөрийн Өвлийн Олимп

**2012 оны өсвөрийн өвлийн олимп** () нь 2012 оны 1 сарын 13-нөөс 22-нд Австрийн Инсбрук хотод зохиогдоно.

Ангилал:Олимп
2014 оны Өсвөрийн Зуны Олимп

**2014 оны өсвөрийн зуны олимп** (), албан ёсоор **Өсвөрийн зуны олимпын II наадам** нь 2014 онд зохиогдсон өсвөрийн зуны олимп юм. 2010 оны 2 сарын 10-нд болох ОУОХ-ны чуулганаар олимп болох хотыг сонгосон.

Ангилал:Олимп
2016 оны Өсвөрийн Өвлийн Олимп

**2016 оны өсвөрийн өвлийн олимп** (), албан ёсоор **Өсвөрийн өвлийн олимпын II наадам** нь 2016 оны 2 сарын 12-нөөс 21-нд Норвегийн Лиллехаммер хотод зохиогдсон. Тус наадмыг зохиохоор ганц Лиллехамер л нэрээ дэвшүүлж, 2011 оны 12 сарын 7-нд батлагджээ. Лиллехамер хот 1994 онд Олимпын өвлийн наадамд зориулан барьсан спортын орднуудаа дахин ашигласан. Лиллехамераас гадна Хамар, Иевик, Эйерт тэмцээн уралдаанууд болсон.

## Медалийн хүснэгт
## Монгол Улс
Монгол Улсын тэшүүрчин охин Буянтогтохын Сумъяа холимог багийн бүрэлдэхүүнд гулгаж, багийн ойрын зайн төрөлд алтан медаль хүртжээ.

Ангилал:Олимп
2018 оны Өсвөрийн Зуны Олимп

**2018 оны өсвөрийн зуны олимп** (, ), албан ёсоор **Өсвөрийн зуны олимпын III наадам** нь 2018 онд зохиогдох өсвөрийн зуны олимп юм. Буэнос-Айрес хотноо болно.

Ангилал:Олимп
Годлэвскийн шийхнүүхэй

**Годлэвскийн шийхнүүхэй**, *Anthus godlewskii*, нь Цэгцгийнхэн овгийн дундаж хэмжээний шувуу бөгөөд Монголд нутаглана. Өвөл болоход хол зай туулан нүүдэллэж, Азийн өмнөд хэсэгт өвөлждөг. Маш ховор тохиолдолд баруун Европт хэрмэл байдлаар таарна. 

Энэхүү шийхнүүхэй нь газрын хөрснөөс ялгаж харахад хэцүү зүстэй юм. Нуруун хэсэг нь бор ба хэвлий хэсэг нь цайвар байна. Хээрийн шийхнүүхэйтэй тун төстэй боловч, биеэр арай жижиг, богино хөл, богино бараан хошуутай. Тэд хүчирхэг, шулуун нислэг хийнэ.

## Цахим холбоос 
* Picture of Blyth's Pipit

Ангилал:Цэгцгийнхэн
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ойн шийхнүүхэй

thumb|left| Энэтхэгт.
**Ойн шийхнүүхэй**, *Anthus trivialis*, нь Цэгцгийнхэн овгийн шувуу бөгөөд Европ, Азийн сэрүүн бүсэд нутагладаг. Өвөл хол зай туулан нүүдэллэж Африк , Азийн өмнөд хэсэгт өвөлжинө.

Тэд бор судалтай нуруу, хар толботой цагаан хэвлийтэй ба цээжин хэсэг нь шаргал байна.
Мод бутархаг задгай газар амьдарч, газар үүрээ засан 4-8 өндөг гаргадаг. Гол идэш тэжээл нь хорхой шавьж ба ургамлын үр юм. 

## Зургийн цомог 

Image:Tree Pipit (Anthus trivialis)at Sindhrot near Vadodara, Gujrat Pix 243.jpg|    
Image:Tree Pipit (Anthus trivialis) at Sindhrot near Vadodara, Gujrat Pix 239.jpg|    
Image:Tree Pipit (Anthus trivialis) at Sindhrot near Vadodara, Gujrat Pix 232.jpg|   
Image:Tree Pipit Im IMG 8809.jpg| 
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.18.jpg |*Cuculus canorus canorus* + *Anthus trivialis* - Museum specimen
Anthus trivialis trivialis MHNT.ZOO.2010.11.204.26.jpg |*Anthus trivialis trivialis* 

## Цахим холбоос 
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* Avibase

Ангилал:Цэгцгийнхэн
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Масс

**Масс** буюу хүндийн жин (эртний Грек хэлний μᾶζα гэхээс гаралтай) гэж физикийн шинжлэх ухаанд аливаа бодисийн гурван шинж чанарын (инерциал масс, идэвхитэй гравитацийн масс, идэвхигүй гравитацийн масс) аль нэгийг тодорхойлдог хэмжигдэхүүн юм. Өдөр тутмын амьдралд ихэнхдээ масс гэхийг жин гэдэгтэй ижил утгаар авдаг ч шинжлэх ухаанд хоёр өөр шинж чанар болно.

Аливаа биеийн инерциал масс нь хүчний үйлчлэл доорх түүний хурдатгал юм. Ньютоны хоёрдугаар хууль ёсоор **m** масстай биеийг **F** хүчний үйлчлэл доор оруулбал **a** хурдатгалыг **F**/*m* томъёогоор өгнө.

Үүнээс гадна биеийн масс нь түүний үүсгэсэн буюу үйлчлэл доор орсон татах хүчний хэмжээ юм. *m*1 масстай эхний биеийг *m*2 хоёрдугаар биеэс *r* зайд байрлуулбал эхний бие нь дараах хэмжээтэй F таталцах хүчний үйлчлэл доор ордог
: F = G\,\frac{m_1 m_2}{r^2} \,

үүнд *G* нь 6.67 × 10−11 кг−1 м3 с−2 хэмжээтэй гравитацийн тогтмол. Энэ хэмжээг заримдаа гравитацийн масс гэх бөгөөд ялгах шаардлагатай үед *M*-р идэвхитэй гравитацийн массыг, *m*-р идэвхигүй гравитацийн массыг тэмдэглэнэ. 17-р зуунаас хойш хийсэн олон туршилтуудын үр дүнд инерциал ба гравитацийн масс нь ижил болох нь тогтоогдсон бөгөөд энэ харьцангуйн ерөнхий онолын эквивалентийн зарчимд тусгагдана.

Харьцангуйн тусгай онолоор тухайн биеийн масс ба энергийн холбоог үзүүлдэг (*E* = *mc*2). Энэ холбооны үр дүнд аливаа бөөмсүүдийн нийт масс нь тус тусын бөөмсийн массуудын нийлбэр массаас их буюу бага байж болдог.

Дэлхийн гадарга дээр биеийн *W* жин нь масстай дараах холбоотой

:W = mg \,

үүнд *g* нь 9.81 м с2 хэмжээтэй дэлхийн татах хүчний улмаар үүсэх хүндийн хүчний хурдатгал. Биеийн жин нь түүний орчноос хамаардаг бол масс нь үгүй. Жишээлбэл 50 килограмм масстай бие дэлхий дээр 491 ньютон жинтэй бол сар дээр энэ бие ердөө л 81.5 ньютон жинтэй, харин масс нь өөрчлөгдөөгүй байна.

## Гадны холбоос 
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: "The Equivalence of Mass and Energy" by Francisco Flores.
* "The Mysteries of Mass," *Scientific American*, 2005 оны 7 сар.
* Usenet Physics FAQ, John Baez:
** "Does mass change with velocity?"
** "What is the mass of a photon?"
* "The Origin of Mass and the Feebleness of Gravity." Video of lecture by the Nobel Laureate Frank Wilczek.
* Okun, L. B., "Photons, Clocks, Gravity and the Concept of Mass." Slides for a talk.
* The Apollo 15 Hammer-Feather Drop.
* Online mass units conversion.
* Jerome, Jacky (2009) "Mass and Gravity."

Ангилал:Таталцал
Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл
Ангилал:Харьцангуйн тусгай онол
Шар цэгцгий

**Шар цэгцгий**, ***Motacilla flava***, нь Цэгцгийнхэн овгийн шувуу юм. Тэд Европ, Азийн сэрүүн бүс болон Хойд Америк, Аляскад нутаглана. Зөөлөн уур амьсгалтай хэсгийн шувууд нь суурин байх ба зарим нь өвлийн улиралд Африк, өмнөд Азируу нүүдэллэдэг.

## Гадаад төрх 
thumb|left|Залуу цэгцгий (*M. f. flava*)
Энэхүү шувуу нь 15-16 см урттай, нарийвтар биетэй, 20-35 гр жинтэй, бусад цэгцгийг бодвол богино сүүлтэй юм. Үржлийн улиралд эрэгчин нь оливын ногоон нуруун хэсэг, шар өвөртэй. Бусад улиралд шар хэсэг нь цагаан байна. Толгойн өнгө нь дэд зүйлээс шалтгаалан янз бүр байна.

Шар цэгцгий нь хорхой шавьжаар хооллох ба усны ойролцоо, чийглэг нуга хөндийд идэш тэжээл олно. Дов сондуулт газар үүрээ засаж, 4-8 өндөг гаргадаг. 

## Дэд зүйлүүд 
Эрэгчин цэгцгийн өнгө зүсийг заасан болно.

thumb|right|Нас бие гүйцсэн эрэгчин (*M. f. flavissima*)
thumb|right|Эмэгчин (*M. f. thunbergi* эсвэл *plexa*), Энэтхэгт.
thumb|right|Эрэгчин (*M. f. beema*) Энэтхэгт өвөлжиж буй.
thumb|Эмэгчин (*M. f. melanogrisea*)

* *M. f. flava* Линней, 1758 – 

: Цэнхэр сааралдуу өнгийн толгой, нүдний орчимд цагаан, хар судалтай.
: Үрждэг:  Скандинаваас  Франц , Европын уул нурууд, Урал хүртэл. Өвөл: Африк, Сахарын цөлийн бүс.
* *M. f. flavissima* Blyth, 1834 – 
: Шар ногоон толгой. 
: Үрждэг: Их Британи . Өвөл: Африк.
* *M. f. thunbergi* Billberg, 1828 - 
:Бараан саарал толгой
:Үрждэг: Скандинаваас Сибирь. Өвөл: Африк, Энэтхэг, Зүүн өмнөд Ази.
* *M. f. iberiae* Hartert, 1921 – 
: *flava*тай төстэй боловч хоолой нь цагаан ба саарал 
:Үрждэг: Францын өмнөд хэсэг, Иберийн хойг
* *M. f. cinereocapilla* Savi, 1831 – 
:*iberiae*тэй төстэй.
:Үрждэг: Сицили, Итали, Словени. 
* *M. f. pygmaea* (A. E. Brehm, 1854) – 
:*cinereocapilla* төстэй ч, биеэр жижиг.

* *M. f. feldegg* Michahelles, 1830 –
:*thunbergi*  мэт боловч толгойн орой нь хар
:Үрждэг: Балканы хойг Каспийн тэнгис,  Турк, Иран , Афганистан. Өвөл: Африк,Нигери,Уганда , Судан.
* *M. f. lutea* (S. G. Gmelin, 1774) – 
:Шар толгой, ногоон хүзүү
:Үрждэг: Доод Ижил мөрөн . Өвөл: Африк, Энэтхэг.
* *M. f. beema* (Sykes, 1832) – 
:*flava*мэт боловч цайвар саарал толгойтой.

* *M. f. melanogrisea* (Homeyer, 1878) – 

* *M. f. plexa* (Thayer & Bangs, 1914) – 

* *M. f. tschutschensis* J. F. Gmelin, 1789 – 

* *M. f. angarensis* (Sushkin, 1925) – 

:Үрждэг: Сибирь, Монгол. Өвөл: Зүүн өмнөд Ази.
* *M. f. leucocephala* (Przevalski, 1887) – 

:Үрждэг:Монгол, Хятад, Орос. Өвөл: Энэтхэг.
* *M. f. taivana* (Swinhoe, 1863) – 

* *M. f. macronyx* (Stresemann, 1920) – 

* *M. f. simillima* Hartert, 1905 – 

## Цахим холбоос 
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* OiseauxImages

Ангилал:Цэгцгийнхэн
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Бөртөт шийхнүүхэй

thumb|

thumb|
**Бөртөт шийхнүүхэй**, *Anthus hodgsoni*, нь Цэгцгийнхэн овгийн шувуу юм. Тэд Өмнөд ба төв Азийн хойд хэсэг, Зүүн Ази болон Европын зүүн хойд хэсэг, Орост нутаглана. Тэд холын зайн нүүдэлчин шувууд бөгөөд Индонез, Энэтхэг зэрэг улсад өвөлждөг.

## Тархалт 
* Зун: Гималайн нуруу, Пакистан , Кашмир , Энэтхэг, Балба, Хятад, Солонгос , Япон, Монгол , Орос 

* Өвөл: Азийн өмнөд хэсэг, Энэтхэг, Филиппин. 

## Гадаад төрх 
* Хэмжээ: Боршувуу+ (15 см)
* Зүс: Бор ногоондуу өнгөтэй ба нуруун хэсгээр бор судлуудтай. Далавчиндаа хөндлөн 2 цагаан зураастай. Цагаандуу, бор шаргал гэдэс хэвлийтэй ба цээж, хажуу бөөрөнд бор зураас судалтай. Эрэгчин, эмэгчин төстэй юм.
* Зан авир: Ганцаар эсвэл хосоор таарна. Газраар гүйн хоол тэжээл хайж идэх ба үргэж цочихоороо нисэн модруу гардаг.
 
* Идэш тэжээл: Голдуу шавьж хорхой идэх ба ургамлын үр мөн иддэг.

## Үржил 
* Улирал: 5-7 сар. 
* Үүр: Бут сөөг, газар хөвд хаг зэргээр аяга хэлбэрийн үүр засна.
* Өндөг: 3-5, голдуу 4, бор цоохор. 

## Зургийн цомог 

Image:Olive-backed Pipit (Anthus hodgsoni) in Kolkata W IMG 4392.jpg|Энэтхэгт.
Image:Olive-backed Pipit (Anthus hodgsoni) in Kolkata W IMG 4336.jpg|Энэтхэгт.
Image:Olive backed Pipit I IMG 3845.jpg|
Image:Olive-backed Pipit (Anthus hodgsoni) in Kolkata W IMG 3586.jpg| 
Image:Olive-backed Pipit- Kolkata I IMG 6442.jpg|
Image:Olive-backed Pipit- Kolkata I IMG 9911.jpg

## Цахим холбоос 
Ангилал:Цэгцгийнхэн
Ангилал:Монгол орны шувууд
Сибирийн шийхнүүхэй

**Сибирийн шийхнүүхэй** (*Anthus gustavi*) нь Цэгцгийнхэн овгийн шувуу бөгөөд Азийн хойд хэсэг, Оросын зүүн талаар нутаглана. Тэд холын зайн нүүдэлчин шувууд бөгөөд Индонез, Энэтхэг зэрэг улсад өвөлждөг. Ховор тохиолдолд 9,10 сард баруун Европт таарах нь бий. 

*A. gustavi* нь бор судалтай нуруу,  хар бидэртэй цагаан хэвлий, цээж нь бор шаргал байна. Биеийн урт 14 см.
Тэд намгархаг нуга, модот задгай газар, тундрт үүрээ засаж, 4-5 өндөг гаргадаг. Гол идэш тэжээл нь шавьж юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Цэгцгийнхэн
Ангилал:Монгол орны шувууд
Зосонгүеэ шийхнүүхэй

**Зосонгүеэ шийхнүүхэй** (*Anthus cervinus*) нь Цэгцгийнхэн овгийн шувуу бөгөөд Европ, Азийн хойд хэсгээр нутаглана. Тэд хол зайд нүүдэллэн Африк, АНУ-н баруун эрэг, өмнөд Азид өвөлждөг. 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Цэгцгийнхэн
Ангилал:Монгол орны шувууд
Говийн махир хуруут гүрвэл

**Говийн махир хуруут гүрвэл** (*Cyrtopodion elongatus*) нь нэгэн зүйлийн геккон гүрвэл юм.
*Lat: *Cyrtopodion elongatus*
*Eng: Gobi naked-toed gecko, yangihissar gecko
*Rus: Гобийский геккон
## Тархац 
Монгол, Хятадад тархсан.

;
*Говь-Алтай аймаг
**Ногоон довонгийн ус. 
*Баянхонгор аймаг
**Шар хулсны баянбүрд
**Хатан суудалын булаг
**Ногоон цав
**Ингэн хөөвөрийн хоолой
**Цуглабарын нуруу
**Цувраа хар
**Хуцын хар уул
*Өмнөговь аймаг
**Хэрмэн цав
**Наран булаг
**Хайч уул

## Дүрслэл 
Биеийн нийт урт 130 мм-ээс хэтрэхгүй жижиг гүрвэл. Их биеийн урт 58 мм, сүүл нь 75 мм-ээс уртгүй, их биеийн уртыг сүүлний уртад харьцуулсан харьцаа 0,7-0,8. Толгой дээрх хайрс нь жижиг мөхлөгөн, нуруун дээрээ гурвалжин хайрстай, тэдгээр нь зөв эгнээ үүсгэдэггүй. Сүүл нь дээд талаараа трапец хэлбэрийн цагираглаж байрласан хайрсаар, доод талдаа нэг эгнээ том хайрсаар хучигдсан байна. Бусад нарийн хуруут гекконуудаас ялгагдах онцлог нь хамрын хос хайрс нь сартгар.

Зураг:GMHGTushig.jpg
Зураг:GMHGTushig3.jpg

## Өнгө 
Бие нь саарал эсвэл цайвар бор өнгөтэй, шилнээс ууц хүртэл 5-6, сүүлэн дээрээ 7-10 бор юмуу хүрэн хөндлөн судалтай. Хэвлий, сүүлний доод гадаргуу цагаан.

## Нас ба хүйсний ялгаа 
Залуу гүрвэлүүдийн хөндлөн судлууд нь тод, сүүлний үзүүр хэсэг цагаан. Эр гүрвэлүүд төгсгөлийн сүвний өмнө, өнцөг үүсгэсэн байдалтай 4-7 ширхэг сүвтэй. Эм гүрвэлд эдгээр сүв байхгүй.

Зураг:GMHGTushig1.b.png|Эр (1.0)
Зураг:GMHGTushig1.c.png|Эм (0.1)
Зураг:GMHGTushig1.a.jpg|Залуу (0.0.1)

## Амьдрах орчин 
Уулын бэлээр хад асганы ан цав, завсар, хөндий бүхий 3-4 м урттай, 2-3 м өндөртэй талбайд ихэвчлэн хосоороо (1:1), цөөн тохиолдолд 1:2 (1:1+1 субадульт) амьдарна.

Зураг:GMHGBIO1.JPG|Биотоп

Ангилал:Амьтан
Ангилал:Монголын амьтан ургамал
Сондорт гургалдай

**Сондорт гургалдай**  (*Luscinia svecica*) нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. 
thumb|left|Эмэгчин.

thumb|left|Улаан толбот угсаа

Тэд нүүдлийн шувууд бөгөөд Европ, Ази, Аляскад хус мод, бут сөөгтэй чийглэг ойд амьдрах ба Африк, Энэтхэгт өвөлжинө. Дов сондуул, намхан бутанд үүрээ засдаг.

## Гадаад төрх 
Сондорт гургалдай нь 13-14 см, нуруун хэсэг нь бор, хоёр хажуу нь улаан хар сүүлтэй. Эрэгчингийн энгэр нь хар эмжээртэй хөх цэнхэр өнгөтэй байна. Зарим нь, Евразийн хойд хэсгийн *L. svecica svecica* нь цэнхэр энгэрийн голд улаан толботой байдаг.

Харин  *L. svecica cyanecula * зэрэг өмнөд ба төв Европын угсаа нь цэнхэр цээжний голд цагаан толботой юм. Туркийн *L. svecica magna * нь толбогүй.

Эрэгчин гургалдайн дуу, жиргээн нь чанга, олон янзын байх ба Зулбаран гургалдайнхтай төстэй юм.

## Зургийн цомог 

Bluethroat.ogv|Riyadh, KSA 1992
File:Bluethroat (Luscinia svecica) near Hyderabad W IMG_4912.jpg|Эмэгчин. 
Image:Bluethroat (Luscinia svecica)- Female at Bharatpur I IMG 5483.jpg|Эмэгчин.
Image:Bluethroat (Luscinia svecica) at Bharatpur I IMG 5459.jpg|Эмэгчин, Энэтхэг.
Image:Bluethroat (Luscinia svecica) at Bharatpur I IMG 5457.jpg|Эмэгчин.
Image:Bluethroat (Luscinia svecica) at Bharatpur I IMG 5455.jpg|Эмэгчин.
Image:Bluethroat (Luscinia svecica) at Bharatpur I IMG 5452.jpg|Эмэгчин.
Image:Bluethroat I4 IMG 5409.jpg|Энэтхэгт.. 
Image:Bluethroat_(Luscinia_svecica)_in_Kolkata_W2_IMG_3385.jpg|Эмэгчин.
File:Bluethroat (Luscinia svecica) near Hyderabad W IMG 4909.jpg|Энэтхэгт. 
Luscinia svecica namnetum MHNT.ZOO.2010.11.193.11.jpg |*Luscinia svecica namnetum* 

## Цахим холбоос 
* Bluethroat videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* Information and pictures about the Bluethroat in the Netherlands
* Avibase

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Өнгөлүүрт гургалдай

**Өнгөлүүрт гургалдай**, *Luscinia calliope*, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд нүүдлийн шувууд бөгөөд Сибирийн шилмүүст ойд нутаглаж, Энэтхэг, Индонез зэрэг улсад өвөлждөг. Ховор тохиолдолд баруун Европт хэрмэл байдлаар таарна. Голдуу хорхой шавьжаар хооллох ба ургамлын үр мөн иддэг. Газар дээр үүрээ засдаг.

## Гадаад төрх 
Биеийн урт 15.5 см, биеийн жин 16-29 гр.
Эрэгчин нь хар болон цагаан эмжээртэй улаан хоолойтой. Эмэгчин нь хүзүүндээ тод толбогүй байна.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Улбар галсүүлт

**Улбар галсүүлт** (*Phoenicurus erythronotus*) нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм.

## Гадаад төрх 
Энэхүү шувуу нь 15-16 см, далавчаа дэлгэхэд 25.5-27 см, хөл, хошуу нь хар. Эрэгчин галсүүлт үржлийн улиралд хар маск, толгойн орой, дагз нь саарал байна. Нуруу, сүүл нь улбар шар, далавч нь цагаан толботой бараан өнгөтэй. Хэвлий нь цагаан.

Бусад улиралд болон залуу эрэгчин нь өдний өнгө зүсээр төстэй байх буюу бордуу зүстэй ажээ. Эмэгчин нь бор саарал ба улбар шар сүүлтэй.

## Тархалт 
Тэд төв Азийн уул нурууд, Сибирийн өмнөд хэсэг, Тарвагатайн нуруу, Алтайн нуруу, Байгал нуурын ойролцоо амьдардаг. Зарим хэсэг нь уулнаас бууж өвөлжих ба зарим нь хол зам туулан нүүдэллэж Ирак, Иран, Пакистан, Гималайн нуруу зэрэгт өвөлжинө.

Гол идэш нь хорхой шавьж ба өвлийн улиралд ургамлын үр, жимс зэрэг нь чухал хоол тэжээл болдог.

## Цахим холбоос 
*Oriental Bird Images: Rufous-backed Redstart

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Мойлон галсүүлт

**Мойлон галсүүлт** (*Phoenicurus ochruros*) нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. 

Тэд Европын төв ба өмнөд хэсгээр өргөн тархжээ. Зөөлөн уур амьсгалтай хэсгийнх нь суурин ба хойд зүгийнх нь нүүдэллэн Африк, өмнөд Европт өвөлждөг. Хадны ан цав, нүх, байшин барилгын дээвэр, хана зэрэгт үүрлэнэ.

Мойлон галсүүлт нь 13-14.5 см урт, эрэгчин нь хажуу бөөрөөр хүрэн биш, мөн толгойн хажууд цагаангүй юм. Эмэгчин нь Эгэл галсүүлтээс илүү саарал байна.

## Дэд зүйл 
Эрэгчингийн нуруун хэсгийн өнгөөр ангилсан хэдэн дэд зүйл бий. Тэднийг 3 томхон бүлэгт хуваана.

'''*phoenicuroides* бүлэг'*: Төв ба зүүн Азийн.
 
* *Phoenicurus ochruros phoenicuroides*: 
:Жижиг; нас бие гүйцсэн эрэгчингийн цээжний доод хэсэг, хэвлий, хажуу бөөр нь гүн улбар шар, заримдаа толгойн хажууд цагаантай.
:Тэнгэр уул, Монгол.

* *Phoenicurus ochruros rufiventris*: 
:Голдуу том; нас бие гүйцсэн эрэгчин нь *phoenicuroides* мэт боловч, илүү бараан, нуруун хэсэг нь хар, өвөр хэсэг нь улбар хүрэн өнгөтэй.
:Туркменистан , Памир , Гималай.
* *Phoenicurus ochruros xerophilus*: Хятадын.
:Том; *phoenicuroides* мэт зүстэй ч, илүү цайвар.
:Хятад 

*'*ochruros* бүлэг'*: Зүүн Европ
* *Phoenicurus ochruros ochruros*: Кавказын
:Жижиг, *phoenicuroides* ба*gibraltariensis*-н дундах мэт. 
:Кавказ болон ойр орчимд.
* *Phoenicurus ochruros semirufus*: 
:Жижиг; нас бие гүйцсэн эрэгчин нь биеийн хэмжээнээс бусдаар *rufiventris* мэт. 

*'*gibraltariensis* бүлэг'*:Баруун Европын. Эмэгчин ба залуу шувууд нь бараан.
* *Phoenicurus ochruros gibraltariensis*: Европын мойлон галсүүлт.
:Хоолой, нурууны дээд хэсэг, мөр нь бараан саарал, гэхдээ нүүр, хүзүүнээс цайвар. 
:Баруун Европ , Турк хүртэл.
* *Phoenicurus ochruros aterrimus*:Иберийн мойлон галсүүлт
:Хүзүү, дал мөр нь хар. 
:Иберийн хойг , Хойд Африк.

## Зургийн цомог 

Image:Black Redstart (Phoenicurus ochruros)- Female at Jayanti, Duars, WB W Picture 468.jpg|Эмэгчин
Image:Black Redstart (Phoenicurus ochruros)- Female at Jayanti, Duars, WB W Picture 466.jpg|Эмэгчин
Image:Black Redstart (Phoenicurus ochruros) at Sindhrot near Vadodara, Gujrat Pix 121.jpg|Эрэгчин
Image:Black Redstart (Phoenicurus ochruros) at Sindhrot near Vadodara, Gujrat Pix 119.jpg|Эрэгчин
Image:Black Redstart (Phoenicurus ochruros)- Male at Sultanpur I Picture 1039.jpg| Эрэгчин *Phoenicurus ochruros rufiventris* Энэтхэгт.
Image:Black Redstart I2w IMG 0864.jpg|Эрэгчин *Phoenicurus ochruros rufiventris* 
Image:Black Redstart I3 IMG 0866.jpg| Эрэгчин *Phoenicurus ochruros rufiventris* 
Image:Phoenicurus ochruros 1 (Marek Szczepanek).jpg|Эмэгчин эсвэл залуу*(Phoenicurus ochruros gibraltariensis)*
Phoenicurus ochruros gibraltariensis MHNT.ZOO.2010.11.194.14.jpg |*Phoenicurus ochruros gibraltariensis'' 

## Цахим холбоос 
* Black Redstart videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
*Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Дагуур галсүүлт

**Дагуур галсүүлт** (***Phoenicurus auroreus***), урьд **Хөх зарлагат гал сүүлт** гэж байсан, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд Азийн сэрүүн бүсэд амьдарна.

## Гадаад төрх
Үржлийн улиралд эрэгчин галсүүлтийн толгойн орой, дагз нь саарал, эрүү, нүүр нь хар, бордуу далавчиндаа том цагаан толботой байна. Цээж, ууц нь улбар шар, мөн хар сүүлнийх нь хоёр хажуу улбар шар юм.
Биеийн урт 13 см.

Эмэгчин нь бор нуруу, цайвар гэдэс хэвэлтэй. Сүүлний хажуу тал, ууц нь улбар шар, далавчиндаа том цагаан толботой. Хошуу, нүд, хөл, сарвуу нь эрэгчин, эмэгчин ялгаагүй хар байна.

Дагуур галсүүлтийн 2 дэд зүйл бий. 
Дорнын *P. a. auroreus* ба өрнийн *P. a. leucopterus* юм. 

## Тархалт
Энэхүү шувуу нь зүүн Азид элбэг таарна. Монголоос Гималай хүртэл нутаглах ба  *P. a. auroreus* нь Солонгос, Япон, Тайвань, Хятадын зүүн өмнөд эргээр өвөлжиж, *P. a. leucopterus* нь Энэтхэг зэрэг улсруу нүүдэллэдэг. 

Дагуур галсүүлт задгай модот газар, ойн зах, тариан талбай болон  цэцэрлэгт хүрээлэнд амьдарна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Цээжмэгт галсүүлт

**Цээжмэгт галсүүлт** (***Phoenicurus erythrogastrus***) нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд
Афганистан, Армени, Азербайжан, Бутан, Хятад, Гүрж, Энэтхэг, Иран, Казахстан, Монгол, Балба, Пакистан, Орос, Саудын Араб, Тажикистан, Туркменистан, Узбекистан зэрэг улсын нутагт таарна.

## Цахим холбоос 
* 
* Bilder des Riesenrotschwanzes in verschiedenen Kleidern
* Avibase
* Birdlife international

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Мятавын Бадамгарав

**Мятавын Бадамгарав** (1919 - 2010 оны 1 сарын 15) нь Монголын жүжигчин юм. 1956 онд Монгол улсын гавьяат жүжигчин цол хүртжээ.

Тэрээр Завхан аймгийн Алдархаан суманд төрсөн. 1934 онд Завхан аймгийн клубаас ажлын гараагаа эхэлж, Улсын драмын театрт жүжигчин, Ардын дуу, бүжгийн улсын чуулгын дарга, уран сайхны удирдагч, “Монгол кино” үйлдвэрт жүжигчнээр ажиллаж байв.

## Бүтээлүүд
### Жүжиг
**Шарай голын гурван хаан*
**Мандухай сэцэн хатан* - Жаал Агай
**Эмч нар* - Бүрнээ
**Тожоо жолооч*
**Ийм нэгэн хаан байжээ* - Бадам
**Гайхамшигт лимбэ* - Хааны хатан
**Хоёр эзний нэг зарц* - Эсмеральдина
**Намайг хүлээ* - Лиза

### Кино
**Сүхбаатар* - Долгор
**Ардын элч* - айлын авгай
**Гэм нь урдаа* - Долгор
**Өглөө* - Бадам
**Тэмцэл*
**Улаанбаатарт байгаа миний аавд* - айлын авгай
**Аман хуур* - Дарь
**Өнөр бүл* - Бурмаа
**Нөмрөг хадны цуурай* - авгай
**Талын цуурай* - Балжид
**Толбот хивс* - Должид
**Туяагийн бичээгүй захидал* - Ханд
**Мандухай сэцэн хатан* - Хадаг эмгэн
**Эзэнгүй айл*

## Эшлэл
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Театрын дарга
Ангилал:Монголын кино жүжигчин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Алдархааны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1919 онд төрсөн
Ангилал:2010 онд өнгөрсөн
Гургалдай хөхзоот

**Гургалдай хөхзоот** (*Tarsiger cyanurus*), урьд **Хөх зоот** гэж байсан, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм.

Тэд шавьж идэштэн бөгөөд Азийн хойд хэсгээс Гималайн нуруу, Хятадын баруун хэсэг хүртэл тархан шилмүүст ой модонд амьдардаг. Өвлийн улиралд нүүдэллэн зүүн өмнөд Азид өвөлжинө. 
Гургалдай хөхзоот газар үүрээ засаж, 3-5 өндөг гаргах ба эмэгчин нь өндгөө дардаг. 

Биеийн урт 14 см. Эрэгчин, эмэгчин адил хөх сүүлтэй, хажуу бөөр нь улаавтар байна. Нас бие гүйцсэн эрэгчин хар хөх нуруу, цайвар гэдэстэй. Эмэгчин нь бор цайвар нуруу, илүү цайвар цээжтэй. 

## Зургийн цомог 
 
Image:Ruribitaki male.JPG|Эрэгчин (Ибараки муж, Япон.)

## Цахим холбоос 
Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Эгэл шулганаа

**Эгэл шулганаа** (***Saxicola maurus***), урьд **Хар эрхэт шулганаа** гэж байсан, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд Азийн сэрүүн бүс, Европын зүүн хэсэгт амьдарна.

## Гадаад төрх
Энэхүү шувууны нуруун хэсэг нь бараан, өвөр хэсэг нь цайвар ба цээжин хэсэг нь улбар шардуу юм. Үржлийн улиралд эрэгчингийн нуруу, толгой нь хар байна.
Эмэгчин нь бор цайвар нуруу, толгой, хүзүүндээ цагаан толботой. 

## Тархалт
Эгэл шулганаа Азийн сэрүүн бүсийн ихэнх хэсэг, Монгол, Сибирь, өмнө зүгт Гималайн нуруу болон баруун өмнөд Хятад, Турк, Каспийн тэнгис, Орос зэрэг улсын нутгаар тархжээ. Заримдаа Финландад таарна. 
Өвлийн улиралд Японы өмнөд хэсэг, Тайланд, Энэтхэг, Африкт нүүдэллэн очно. 

## Цахим холбоос 
*Xeno-canto: audio recordings of the Siberian stonechat

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Бүжимч чогчиго

**Бүжимч чогчиго**, * Oenanthe isabellina*, урьд **Бүжимч чогчоохой** гэж байсан, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд нүүдлийн ба шавьж идэштэн бөгөөд Оросын өмнөд хэсэг, төв Ази, Пакистаны хойд хэсгээр нутаглан, Африк, Энэтхэгт өвөлждөг.

Биеийн урт нь 15-16.5 см, эрэгчин, эмэгчин өнгө зүсэр ижил юм. 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Адууч чогчиго

**Адууч чогчиго** (*Oenanthe oenanthe*), урьд **Адууч чогчоохой** гэж байсан, нь Намнаахайнхан овгийн жижиг шувуу юм. Тэд *Oenanthe* төрлийн шувуудаас Европ, Азид хамгийн өргөн тархсан нь болно.

Адууч чогчиго нүүдлийн шувуу бөгөөд шавьж идэштэн юм. Тэд Канад, Гренланд, Аляска хүртэл тархжээ. Өвлийн улиралд Африкт өвөлжинө.

## Гадаад төрх
Биеийн урт 14.5-16 см, эрэгчин, эмэгчин хоёул цагаан ууц, сүүлтэй ба сүүлний үзүүр хэсэгт хошуулдсан хар хэсэгтэй.

Зуны улиралд эрэгчин нь саарал нуруу, бор шаргал хоолой, хар далавч, масктай. Эмэгчин нь цайвар бор нуруу, бор шаргал гэдэс хэвлий, бараан бор далавчтай. 

Хадны завсар зайд үүрээ засаж, 5-6 өндөг гаргах ба 14 хоног дараад ангаахай болно.

## Цахим холбоос 
*Northern Wheatear videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
*Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Мяраан чогчиго

**Мяраан чогчиго**, * Oenanthe pleschanka*, урьд **Мяраан чогчоохой** гэж байсан, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм.

Тэд төв Ази, Европын зүүн өмнөд хэсэгт нутаглаж, өвлийн улиралд Энэтхэг, Африкт өвөлжинө. 

Зун эрэгчин чогчиго хар нуруу, цагаан гэдэстэй. Толгойн орой хэсэг нь цагаан байх ба нүр, хоолой нь хар байна. Эмэгчин нь бордуу зүсмийн, адууч чогчигоос илүү бараан юм.

Сүүл, ууц нь цагаан, биеийн урт 13.5-14.5 см. Тэд задгай, өвс ургамалтай чулуурхаг газар үүрээ засан 4-6 өндөг гаргадаг. Гол идэш тэжээл нь шавьж ба жимс жимсгэнэ болно.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Хадны жижир

**Хадны жижир** (***Monticola saxatilis***), урьд **Цохионы хөөндэй** гэж байсан, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. 

Тэд Европын өмнөд хэсэг, төв Ази, Хятадын хойд хэсгээр нутаглах ба өвлийн улиралд нүүдэллэн Африк, Сахарын цөлийн өмнөд хэсгээр өвөлждөг. 

Хадны жижир 17-20 см урт, зун эрэгчин жижир хөх саарал толгой, улбар шардуу цээж, хэвлий, бор далавч, цагаан нуруутай байна. Эмэгчин ба залуу шувууд нь бор нуруу, цайвар бор гэдэстэй. Сүүлний гадаад өд нь эрэгчинтэй адил улаавтар юм.

Энэхүү шувуу нь голдуу 1500 м дээш, хад цохиотой хуурай газар амьдрах ба үүрээ засаж, 4-5 өндөг гаргана. Янз бүрийн хорхой шавьж, жимс, жижиг хэвлээр явагчаар хооллодог.

## Цахим холбоос 
*Oiseaux Photos, map, text. 
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
; Дүрс, бичлэг
# Видео - Handbook of the Birds of the World
# Видео- Birdguides
# Видео- Macaulay Library at Cornell Lab or Ornithology
# Дуу ба зураг - Mangoverde; direct link here

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Шартүрүүт цэгцгий

**Шартүрүүт цэгцгий**, (***Motacilla citreola***) нь Цэгцгийнхэн овгийн шувуу юм. Тэд хойд ба төв Азийн чийглэг нуга хөндий, тундрт амьдрана. 

## Гадаад төрх 
Энэ шувуу нь нарийвтар биетэй 15.5–17 см урт ба урт сүүлтэй. Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь үржлийн улиралд саарал, эсвэл хардуу нуруу, толгой болон өвөр хэсэг нь тод шар өнгөтэй. Өвөл болоход шар хэсэг нь цагаандуу болж, толгой нь шар туяатай бордуу болно. 

Усны ойролцоох нуга хөндийд үүр засаж, 4-5 өндөг гаргадаг.

## Зургийн цомог 

File:Citrine wagtail I IMG 8326.jpg|Эмэгчин, үржлийн улиралд
File:Citrine Wagtail I IMG 8316.jpg|Залуу
File:Citrine wagtail I IMG 5467.jpg|Залуу цэгцгий, анхны өвөл.
File:Citrine Wagtail (Motacilla citreola) in Kolkata I IMG 2740.jpg|Өвөлжиж буй шувуу
file:Citrine Wagtail (Moticilla citreola) 12-10-2006 1-29-57 PM.JPG|Өвөл
Motacilla citreola citreola MHNT.ZOO.2010.11.203.20.jpg |*Motacilla citreola citreola* 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Цэгцгийнхэн
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Бөртөт намнаахай

**Бөртөт намнаахай**, *Muscicapa striata*, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд Европын ихэнх хэсэг, баруун Азид нутаглаж, өвлийн улиралд Африк, баруун өмнөд Азид өвөлжинө.

Энэхүү шувуу нь урт далавч, сүүлтэй, нас бие гүйцсэн нь бор саарал нуруу, цагаавтар гэдэс, хэвлийтэй ба цээжиндээ бага зэрэг судалтай юм. Хөл нь богино, хар, мөн хошуу, сүүл нь хар байна. Залуу шувууд нь бордуу, нуруун хэсэг нь толботой. 

Бөртөт намнаахай навчит модон ой, цэцэрлэгт хүрээлэн зэрэгт амьдран үүрээ засаж, 4-6 өндөг гаргана. 

## Цахим холбоос 
* Spotted Flycatcher videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
*Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Сэвхт намнаахай

**Сэвхт намнаахай** (*Muscicapa griseisticta*) нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм.

Тэд нарийвтар биетэй, урт далавчтай ба 13-15 см юм. Бор саарал зүстэй, хэвлий нь цагаан. Хошуу, хөл нь хар өнгөтэй, том нүдтэй ба нүдийг тойрсон цагаан байна. 

Сэвхт намнаахай Хятадын хойд хэсэг, Монгол, Хойд Солонгос, Сибирь , Сахалин муж , Камчаткын хойг зэрэг газраар шилмүүст модон ойд нутаглана. Хавар болон намар нүүдлийн үедээ зүүн ба өмнөд Хятад , Өмнөд Солонгос, Япон , Тайваньд таарна.  Өвөл болоход Филиппин, Индонез, Шинэ Гвинейд өвөлжинө. Заримдаа Сингапур, Вьетнам, Аляскад хэрмэл байдлаар таардаг.

## Цахим холбоос 
*Oriental Bird Images: Grey-streaked Flycatcher

Ангилал:Намнаахайнхан
Шивэр намнаахай

**Шивэр намнаахай** (*Muscicapa sibirica*) нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд Ази тивд өргөн тархсан ба өвөл болоход өмнө зүг нүүдэллэнэ.

Биеийн урт нь 13-14 см.

Дэд зүйл болох *M. s. sibirica*  Сибирь, Байгал нуур болон Монгол,  Хятадын зүүн хойд, Хойд Солонгос , Японд нутаглана.  *M. s. rothschildi* нь Хятадын баруун хэсэг, Мьянмарт. *M. s. gulmergi* нь  Афганистанаас Кашмир хүртэл, *M. s. cacabata* нь Гималайн нурууны зүүн талаас Төвөд хүртэл тархжээ.

Өвөлждөг бүс нь  Энэтхэг, Бангладеш, өмнөд Хятад, Тайвань , Жава, Филиппин зэрэг болно.  Шивэр намнаахай шилмүүст болон холимог ой модонд, уулархаг газар амьдарна.

## Зан авир 
Тэд модны мөчир дээр суун хүлээж байгаад ялаа шавьж нисэн өнгөрмөгц хөөн ангуучилдаг. Аяга хэлбэрийн үүр засаж, улаавтар толботой цайвар ногоон 3-5 өндөг гаргана.

## Цахим холбоос 
* Oriental Bird Images: Dark-sided Flycatcher

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Дагуурын намнаахай

**Дагуурын намнаахай**, * Muscicapa dauurica*, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм.

Тэд шавьж идэштэн бөгөөд Япон, Монгол, Сибирь, Гималайн нуруу орчим нутаглана. Нүүдлийн шувуу ба Азийн өмнө зүгийн дулаан бүс, Энэтхэг, Индонез зэрэг газар өвөлждөг.

## Гадаад төрх
Дагуурын намнаахай 13 см урт. Тэд бөртөт намнаахайтай хэлбэрээр төстэй ч, арай урт сүүлтэй. Мөн хошуу нь илүү том ба уг хэсгээр өргөн юм.

Нас бие гүйцсэн нь бор саарал нуруу, цагаавтар хэвлийтэй.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Хадгаламжийн банк

Монгол улсын анхдагч арилжааны банкуудын нэг **Хадгаламж банк** нь орон сууц, нийтийн аж ахуй, нийгмийн халамж, тэтгэвэр, хадгаламжийн үйлчилгээг ард, иргэддээ 1940-өөд оноос хойш үзүүлж ирсэн "Хадгаламжийн касс" болон хуучнаар Ардын банкны суурин дээр 1996 онд төрийн өмчит хэлбэрээр үүсгэн байгуулагдсан арилжааны банк юм.

2009 оны 10 дугаар сард Монгол Шуудан Банкийг нэгтгэхээр болж, улмаар 2010 оны 4 дүгээр сарын 1-нд банкуудын үйл ажиллагааны бүтцийн өөрчлөлт амжилттай хэрэгжиж дууссан.

2011 оны 3 сарын 1-ний байдлаар 2000 орчим ажилтан, 400 гаруй салбар, тооцооны төвтэй.

## Гадны холбоос
*Албан ёсны сайт

Ангилал:Монголын банк
Найруулсан архи

Найруулсан архи (өөрөөр **Найрка**, **Шагийн архи**, **Найруулсан спирт**) бол Монголд зах зээлийн үе буюу 90-ээд онд гарч ирсэн спиртийг, устай холин гэрийн нөхцөлд боловсруулан гаргаж авдаг, чанарын шаардлага хангаагүй сотрууруулах ундаа юм.

Ангилал:Согтууруулах ундаа
Мартина Навратилова

**Мартина Навратилова** (, 1956 оны 10 сарын 18-нд Чехословакийн Прагад төрсөн) нь Чех-Америкийн теннисчин юм.  Дэлхийн №1 теннисчин асан Билли Жин Кинг 2006 онд түүний тухай "Тэр ганцаарчилсан, хос, холимог хосын төрөл дэх бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг теннисчин." гэж хэлсэн байдаг.

Навратилова Их Дуулгад ганцаарчилсан төрлөөр 18 удаа, эмэгтэй хосын төрлөөр 31 удаа (бүх цаг үеийн дээд амжилт), холимог хосын төрлөөр 10 удаа түрүүлсэн. Тэрээр Вимблдоны ганцаарчилсан төрлийн шигшээд 12 удаа шалгарснаас 1982-оос 1990 оны хооронд завсаргүй 9 удаа хүрсэн бөгөөд 9 удаа түрүүлсэн амжилт нь эмэгтэйчүүдийн хувьд дээд амжилт юм. Түүнээс гадна хосын төрлийг оролцуулбал 20 удаа түрүүлсэн нь Кингтэй ижил бөгөөд мөн л дээд амжилт болно. Ганцаарчилсан, хос, холимог хосын төрлөөр аль алинд нь карьерынхаа туршид бүх Их Дуулгад түрүүлсэн амжилтыг 3-хан эмэгтэй теннисчин үзүүлсний нэг нь Навратилова юм. Тэр 1968 оноос эхэлсэн "Нээлттэй үе"-д ганцаарчилсан (167) болон хосын төрлөөр (177) хамгийн олон тэмцээнд түрүүлсэн тамирчин юм. Мөн 74 тоглолтод дараалан ялсан амжилт нь нээлттэй үеийн дээд амжилт болно. Түүгээр ч барахгүй нээлттэй үе дэх дараалсан ялалтын хамгийн шилдэг 6 үзүүлэлтийн гурвыг тэр эзэмшдэг. Навратилова, Маргарет Курт, Морин Коннолли нар 6 удаа дараалж Их Дуулгад түрүүлсэн дээд амжилтыг хамтран эзэмшдэг юм. Түүнчлэн Навратилова 11 Их Дуулгад дараалж шигшээ тоглолтод шалгаран үлдсэн нь зөвхөн Штеффи Графын (13) дараа л орно. Эмэгтэй хосын төрөлд Навратилова болон Пам Шрайвер нар 109 дараалан ялснаас гадна 1984 онд Их Дуулгын 4 тэмцээнд бүгдэд нь түрүүлсэн гайхамшигтай амжилт үзүүлжээ. Тэд хамтдаа 20 Их Дуулга хүртсэн нь Луйз Бру Клэпп, Маргарет Озборн дюПон нарын дээд амжилттай зэрэгцдэг билээ.

Чехословакт төрсөн тэрээр 1975 онд 18 настайдаа Чехословакийн иргэншлээсээ татгалзаж, АНУ-аас улс төрийн орогнол хүссэн. Тэр үед Навратиловаг Чехословакийн Спортын Холбоо хэт америкжиж байгаа учраас сургуульдаа буцан ирж, теннисийг хоёрдугаарт тавихыг шаардаж байсан аж. Навратилова 1981 онд АНУ-ын иргэний харьяалалтай болсон бөгөөд 9, 2008 оны 1 сарын 9-нд Чехийн иргэншлээ сэргээлгэжээ. Тэрээр энэ тухай Америкийн иргэншлээсээ татгалзах бодолгүй бөгөөд улс төрийн ямар нэгэн санаа зорилго байхгүй  гэж өгүүлсэн юм.

## Эшлэл 
## Видео 
*1978 оны Вимблдоны шигшээ тоглолт – Навратилова, Эверт нар (2003)* 2005 оны 8 сарын 16-нд ДВД нь худалдаанд гарсан, Хугацаа: 102 минут, ASIN: B000A343R8

## Гадны холбоосууд 
* 
* 
* Мартина Навратилова - профиль
* Олон Улсын Теннисний Алдрын танхим дахь профиль
* BBC дахь профиль
* ESPN.com дахь нийтлэл
* outsports.com дахь ярилцлага

Ангилал:Чехийн теннисчин
Ангилал:АНУ-ын теннисчин
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Ижил хүйстэн спортод
Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн
Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч
Ангилал:Чехийн гавьяаны медаль шагналтан
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:Чехословакийн хүн
Ангилал:Чехүүд
Ангилал:1956 онд төрсөн
Оренбург муж

**Оренбург муж** (; ) нь Оросын Холбооны Улсын Ижил Мөрний Холбооны тойрогт багтах холбооны субъект (муж) юм. Засаг захиргааны төв нь Оренбург хот болно. 1934 оны 12 сарын 7-нд байгуулагдаж, 1938 оноос 1957 оныг хүртэл **Чкаловск муж** гэгдэж байв.

## Газарзүй 
Мужийн газар нутгаар Урал гол урсан өнгөрнө.

### Цагийн бүс 
Оренбург муж нь Екатеринбургийн цагийн бүс (YEKT/YEKST) буюу UTC +0500&nbsp;(YEKT)/+0600&nbsp;(YEKST) бүст багтдаг.

## Хүн ам 
2002 оны тооллогоор тус мужийн хүн амын бүтэц нь дараах байдалтай байв:
* Орос: 73.9%
* Татар: 7.6%
* Казах: 5.8%
* Украин: 3.5%
* Башкир: 2.4%
* Мордова: 2.4%
* Герман: 0.8%
* Чуваш: 0.8%
* Беларусь: 0.4%
* Азер: 0.4%
* Узбек: 0.2%

### Шашин шүтлэг 
Хүн амын ихэнх нь Үнэн алдартны шашин шүтдэг боловч цөөнгүй хэсэг (15% орчим) нь Исламын шашин шүтдэг байна.

## Эдийн засаг 
Оренбург муж нь Оросын хөдөө аж ахуйн томоохон бүс нутгуудын нэг юм. Чийглэг хавар, хуурай зун, нарлаг өдрүүд бүхий уур амьсгал нь хөдөө аж ахуй эрхлэхэд нэн тохиромжтой бөгөөд улаан буудай, хөх тариа, наран цэцэг, төмс, вандуй, шош, эрдэнэ шиш зэргийг тариалдаг.

Мөн тос, тосон бүтээгдэхүүн, шатдаг хий, хийн бүтээгдэхүүн, никель, асбест, хромын нэгдлүүд, зэс, цахилгаан хөдөлгүүр, радиатор, автомашин үйлдвэрлэл хөгжсөн.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Оросын холбооны муж