open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Транзистор

**Транзистор** нь өнөөгийн микроэлектроник, цаашилбал наноэлектроникийн суурь элемент юм. Анх 1948 онд транзисторыг зохион бүтээсэн бөгөөд зохиогч нь Нобелийн шагналыг ийнхүү транзистор зохиосноороо хүртжээ. Транзистор нь сигналыг өсгөгч, эсвэл электрон түлхүүрийн үүргээр өргөн хэрэглэгддэг хагас дамжуулагч төхөөрөмж юм. Транзистор нь нарийн, хурдан шилжилт хийх чадвартай учир өргөн хүрээний тоон болон аналог функцүүдэд ашигладаг.
Транзисторыг хийхдээ Менделеевийн үелэх системийн IV-р бүлгийн элементүүд болох цахиур, германи ба бусад хагас дамжуулагч элементүүдийг ашигладаг. 

Транзистор нь хийцийн хувьд биполар транзистор болон оронгийн транзистор гэсэн 2 үндсэн төрөл байхын зэрэгцээ чадал, давтамжийнхаа хувьд бага (нам), дунд, их (өндөр) гэж ангилагддаг. Транзисторыг схемийн тэмдэглэгээ нь VT байна юм .

Транзистор гэх нэр томьёо нь англи хэлний ***trans**fer res**istor*** гэсэн үгнүүдээс бүтсэн угсарсан нийлмэл үг бөгөөд энэ нь цахилгааны хүчдэлд эсвэл цахилгаан гүйдэлд өгсөн хянах боломжтой цахилгаан эсэргүүцлийн функцтэй тохирох юм. Нөлөөлөх горимын хувьд электрон гуурстай (олны хэлж заншснаар электрон ламп) буюу өөрөөр хэлбэл триодтой төстэй.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг
Ангилал:20-р зууны техникийн түүх
Устөрөгч

**Устөрөгч** нь ***Н*** гэж тэмдэглэгддэг (Грек: 'υδορе - ус), атомын дугаар нь 1 болох металл бус химийн элемент. 

Хэвийн нөхцөлд өнгө, үнэргүй. Атом жин нь 1.00794 гр/моль, хамгийн хөнгөн, орчлон ертөнц дээрх хамгийн өргөн тархалттай химийн элемент. 

Дэлхий дээр устөрөгч дангаараа маш ховор, үйлдвэрлэлийн нөхцөлд метанаас ялгаж авна. Устөрөгч нь 3 янз байдаг ба цөм нь 1 протоноос тогтсоныг зүгээр устөрөгч гэх ба харин 1 протон, 1 нейтроноос тогтсоныг дейтерий гэнэ. Харин 1 протон, 2 нейтроноос тогтсоныг тритий гэдэг. Атомыг нь нэрлэхдээ устөрөгч, дейтон, тритон гэж тус тус нэрлэдэг. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:1-р үеийн элемент
Ангилал:Түлш
Ангилал:Шатагч хий
!Устөрөгч
Ангилал:Хөргөx бодис
Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис
Резистор

thumb|3 өөр резистор
**Резистор** буюу **Эсэргүүцэгч** нь цахилгаан гүйдлийг хязгаарлагч 2 терминал бүхий электроникийн элемент юм. Терминалынхаа хооронд Омын хуулийн дагуу хүчдэлийн уналт үүсгэж цахилгаан гүйдлийг хязгаарлана. 

R = \frac {V}{I} Эсэргүүцлийн хэмжээ нь резстор дээр унаж хүчдэлийн утгыг түүгээр гүйж буй гүйдлийн утганд харьцуулсантай тэнцэнэ.  

## Эсэргүүцлийн хэмжээг тогтоох 
Ихэнх эсэргүүцлүүд нь түүний хэмжээг заах өнгийн зураас бүхий тодорхойлогчтой.
thumb|center|400px|left

Хэвлэмэл хавтанд байрлуулсан резистор дээр хэмжээг нь тоогоор дүрсэлсэн байдаг. Эсэргүүцлийн хэмжээг мултиметр эсвэл Омметр ашиглан тодорхойлж болно.

## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:Электроник
Ангилал:Цахилгаан соронзон
Хүчилтөрөгч

**Хүчилтөрөгч** нь химийн элемент, атомын дугаар нь 8, химийн тэмдэглэгээ нь O. Өнгө, үнэргүй хий. 1772 онд анх нээгдсэн. 

Дэлхий дээр хүчилтөрөгч нь ихэвчлэн бусад химийн элементүүдтэй ионы, эсвэл ковалент холбоогоор холбогдон оршино. Жишээ нь, ус (H2O), цахиурын давхар исэл (SiO2, элсний үндсэн бүрэлдэхүүн), төмөрийн усан исэл (Fe2O3) гэх мэт.

### Аллотропи 
* Хүчилтөрөгчийн хоёрлосон атомын (O2) нь ургамлын фотосинтезийн үр дүнгээр үүсдэг, агаарын үндсэн бүрэлдэхүүн бөгөөд бүх төрлийн аэробик амьтад O2-оор амьсгална. 
* Озон буюу хүчилтөрөгчийн гурвалсан атом (O3) нь дэлхийн агаар мандлын дээд давхаргад байх ба нарны хэт ягаан туяаг шүүнэ. 
* Хүчилтөрөгчийн дөрвөлсөн атом (O4) буюу *тетраоксижен*-ийг, O2 -ийг өндөр даралтаар (20 ГПа) шахах замаар гаргаж авна. Хүчилтөрөгчийн энэ аллотропи нь улаан өнгөтөй, хатуу төлөвт орших ба пуужингийн түлшинд хэрэглэгдэх боломжийг нь судлаж байна. Учир нь, O4 нь O2, O3 -ээс илүү хүчтэй исэлдүүлэгч юм.

### Изотопи 
Хүчилтөрөгчийн 17 изотопи (атом масс нь 12-28 хүртэл) мэдэгдэж байгаагаас 16O, 17O, ба 18O гэсэн 3 тогтвортой изотопитой. 16O нь хамгийн өргөн тархалттай (>99.7%) изотопи юм. Бусад бүх изотопиуд нь тогтворгүй бөгөөд хагас задралын хугацаа нь 3 минутаас бага байна. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:2-р үеийн элемент
Ангилал:Амьсгалын хий
Ангилал:Радикал (хими)
Ангилал:Хор эсэргүүцэгч бодис
Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис
Ангилал:Түргэн тусламжийн үеийн эмийн бодис
Ангилал:Эмийн бодис
Батолит

.]]

**Батолит** (Грек гаралтай: *bathos*, гүн + *lithos*, чулуу) гэдэг нь 5-30 км гүнд аажим хөрж, талсжсан томоохон хэмжээний интрузив биет юм. Хэмжээний хувьд 100 км2- хэдэн мянган км2 талбай эзлэж бoлох бөгөөд түүнийг хучиж байсан чулуулаг элэгдэлд орох үед томоохон хэмжээний уул нуруунууд үүссэн бий болдог.

## Цахим холбоос 
*Idaho Batholith
*The Cornubian Batholith

Ангилал:Петрологи
Ангилал:Магмын чулуулаг
Конденсатор

**Конденсатор** нь хоорондоо ойрхон байрласан дамжуулагч хоёр ялтасны хооронд мужид энерги хадгалдаг электрон элемент юм. 

Конденсаторт цахилгаан цэнэг болон цахилгаан энерги хуримтлагддаг. Энэ утгаараа цахилгаан техник ба электроникт чухал элемент болж хэрэглэгддэг. Хамгийн энгийн конденсатор бол хавтгай ялтсаар тогтох хавтгай конденсатор юм. 
Хэрэв хавтгай конденсаторын хоёр ялтсын хооронд q цэнэг шилжүүлсэн гэвэл хийгдэх ажил нь нэг талаас, цэнэгт цахилгаан орноос үйлчлэх qE хүчийг конденсаторын ялтсын потенциалын ялгавар буюу V хүчдэлээр үржүүлсэнтэй тэнцүү байна. 

 A=q∙E∙d=q∙V
Эндээс үзвэл хавтгай конденсаторын хүчдэл нь орны хүчлэгийг ялтсын хоорондох зайгаар үржүүлсэнтэй тэнцүү байна.
 V=Ed                               
Энд хавтгай конденсаторын хувьд 〖E=〗_(ε_0)^σ=q/(ε_0 s) болохыг тооцож конденсаторын цэнэгийг олбол,
 〖q=〗_d^(ε_0 S) v→q~V
Конденсаторын цэнэг нь ялтсуудын хоорондын хүчдэлд шууд пропорционал байна. Энд пропорционалын коэффициент тавьж тэнцүүлбэл,
 q=C∙V (Конденсаторын томьёо) 
C коэффициентийг цахилгаан багтаамж гэдэг. Конденсаторын цахилгаан багтаамж нь конденсатор дээрх хуримтлагдсан цэнэгийг конденсаторын хүчдэлд харьцуулсантай тэнцүү байна.
Конденсатор багтаамж нь тодорхой нэг хүчдэлд ялтсууд хичнээн хэмжээний цэнэгийг хадгалж чадахыг илэрхийлнэ. Цахилгаан багтаамжийн нэгж нь нэг фарад. 1Ф=1Кл/В. Фарад нь маш том нэгж учир плактикт пикофарад (1пФ=10-12Ф), нанофарад (1нФ=10-9 Ф), микрофарад (1мкФ=10-6 Ф) зэрэг жижгэрүүлсэн нэгжүүдийг хэрэглэдэг.
Конденсаторын ялтсын завсарт цэнэг шилжихээс хамгаалж тусгаарлагч материал хийдэг. Тусгаарлаг туйлширсны улмаас цахилгаан орон нь ε дахин сулардаг. Үүнийг тооцвол хавтгай конденсаторын цахилгаан багтаамж 
 C=ε∙ε_0∙〗_d^S

Үүний ε нь тусгаарлагчийн диэлектрик нэвтрүлэх чадвар, S нь ялтсын талбай, d нь ялтсын хоорондох зай. Эндээс үзэхэд конденсаторын цахилгаан багтаамжийг их болгохын тулд ялтсуудыг ойртуулах, талбайг томруулах, ε ихтэй тусгаарлагч материал хэрэглэх шаардлагатай ажээ. 
Вакуумд ε=1 байна. 
Цахилгаан схемд конденсаторуудыг зэрэгцээ ба цуваа холболтоор холбох шаардлаг тулгардаг учир конденсаорын системийн ерөнхий багтаамжийг олох хэрэгцээ үүсдэг.

## Зэрэгцээ холболт
Конденсаторуудын хүчдэл нь ижил байна. 
 q1=C1V q2=C2V
Конденсаторуудын нэг талын ялтсын цэнэгийн нийлбэр нь системийн нийт цэнэгийн хэмжээг илэрхийлнэ. 
 q=q1+q2=CV
 C=C1+C2 (зэрэгцээ холболт)
## Цуваа холболт
Конденсаторуудын дотоод ялтсуудын цэнэгийн нийлбэр тэг буюу цахилгаан саармаг байна. Иймд конденсаторуудын цэнэг тэнцүү байна. Харин конденсаторуудын хүчдэлүүдийн нийлбэр нь ерөнхий хүчдэл болно. 
 q=C1V1 q=C2V2
 q=C(V1+V2)
 1/C=1/C_1 +1/C_2 (цуваа холболт)


Ангилал:Техникийн энерги хадгалагч
Цэвэгжавын Пүрэвдорж

**Цэвэгжавын Пүрэвдорж** Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин, XX зууны манлай дуурийн эрэгтэй дуучин юм.

## Намтар 
Ц.Пүрэвдорж нь 1929 онд Хэнтий аймгийн Дадал сумын Сэрүүн Галтай гэдэг газар төржээ.
* 1939 онд үлгэр жишээ бага сургуульд элсэн суралцаж 2-р дунд сургуульд бүрэн дунд боловсрол,
* ЗХУ-ын Свердловск хотын Уралын хөгжмийн дээд сургуульд 1955-1960 онд суралцан дуурийн дуучны мэргэжил эзэмшжээ.
* 1945 онд Улсын хэвлэх үйлдвэрт зураач,
* 1947 оноос Улсын хөгжимт драматик театрт найрал дууны жүжигчин болж
* 1960 оноос гоцлол дуучнаар ажиллаж байв.

Тэрээр "Учиртай гурван толгой" дуурийн Балган, "Амарсанаа" дуурийн Амарсанаа, "Тэмцэл" дуурийн Дандар, "Мартагдашгүй 42 хоног" дуурийн Саруул гүн, "Үүлэн заяа" дуурийн Хоролдой, "Фауст" дуурийн Мефистофель, "Лусын дагина" дуурийн тээрэмчин, “Евгений Онегин” дуурийн Гремин, "Игорь Ван" дуурийн Галицкий, “Октябрь” дуурийн Тимофеев зэрэг үндэсний болон сонгодог 20 гаруй дуурийн гол дүрийг амжилттай бүтээсэн зууны манлай дуурийн дуучин байлаа.

Ц.Пүрэвдорж зөвхөн дуурийн дуучин төдийгүй найруулагч, жүжигчний нарийн мэргэжилд авьяас чадвараа сорин “Алеко”, “Шивээ хиагт”, “Жаргал” зэрэг дуурийг найруулан тавьж “Алтан шонхор” киноны Будан мэргэний дүрийг дэлгэцнээ мөнхжүүлжээ.

Ц.Пүрэвдорж 1964 оноос Улсын дуурь бүжгийн театрын дэргэдэх дуулаачийн студи, УБДС, 1990 оноос Соёл урлагийн их сургуульд багшилж, урлагийн залгамж үеийг бэлтгэхэд авьяас билэг, эрдэм чадлаа зориулж байв.

Баргил хоолойгоороо алдаршсан тэрээр 2007 оны 6 сарын 15-нд нас нөгчсөн юм.

## Гавьяа Шагнал
* БНМАУ-ын Гавьяат Жүжигчин /1961-07-03. №151/,
* БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин /1969-12-29. №288/,
* БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар /1989-07-08. №106/,
* Д.Сүхбаатарын одон /1981/, эрхэм дээд цол, шагнал хүртээжээ.

* ОХУ-ын Буриадын “Ардын жүжигчин” /2006/ цолоор шагнагджээ. 

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Дуурийн дуучин
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн багш
Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн багш
Ангилал:XX зууны манлай
Ангилал:Ардын Жүжигчин (Буриад)
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:Уралын хөгжмийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Дадалын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1929 онд төрсөн
ангилал:2007 онд өнгөрсөн
Тайвань арал

:*Энэ өгүүлэл нь Тайвань арлын тухай болно. Тайванийг захирдаг улсын тухай мэдээллийг Бүгд Найрамдах Хятад Улс өгүүллээс харна уу.*

**Тайвань арал** (Ханз: 臺灣 / 台灣) нь зүүн өмнөд aзид Япон, Филиппин улсуудын хооронд байрладаг томоохон арал юм. Тайвань нь Хятадын эх газраас Тайванийн хоолойгоор зааглагддаг бөгөөд нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 36 мянган хавтгай дөрвөлжин км, уртаашаа 394 км, өргөөшөө 144 км бөгөөд хойноосоо урагшаа үргэлжилсэн тогтоцтой. Тайвань бол Австронезийн ард түмний өлгий нутаг бөгөөд түүхэндээ Нидерланд, Манж, Япон улсууд захирч байжээ. Эдүгээ Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газрын мэдэлд байна.

## Мөн үзэх 
* Японы эзэнт гүрэн
* Бүгд Найрамдах Хятад Улс

Ангилал:Азийн арал

Ангилал:Өмнөд Хятадын тэнгисийн арал
!
Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр
Японы засаг захиргааны хуваарь

**Японы засаг захиргааны хуваарь** болно.

### Хоккайдо 
* Хоккайдо бүс - 1.**Хоккайдо(北海道)**

### Хоншюү 
* Зүүн хойд бүс - 2.**Аомори** - 3.**Иватэ** - 4.**Мияги** - 5.**Акита** - 6.**Ямагата** - 7.**Фүкүшима**
* Канто бүс - 8.**Ибараки** - 9.**Точиги** - 10.**Гүмма** - 11.**Сайтама** - 12.**Чиба** - 13.**Токио** - 14.**Канагава**
* Төвийн бүс
** Хокүрикү бүс - 16.**Тояма** - 17.**Ишикава** - 18.**Фүкүй**
** Коошин-эцү бүс - 19.**Яманаши** - 20.**Нагано** - 15.**Нийгата**
** Тоокай бүс - 21.**Гифү** - 22.**Шизүока** - 23.**Айчи**
* Кинки бүс　- 24.**Миэ**　- 25.**Шига** - 26.**Киото** - 27.**Осака** - 28.**Хёого** - 29.**Нара** - 30.**Вакаяма**
* Чюүгокү бүс - 31.**Тоттори** - 32.**Шиманэ** - 33.**Окаяма** - 34.**Хирошима** - 35.**Ямагүчи**

### Шикокү 
* Шикокү бүс - 36.**Токүшима** - 37.**Кагава** - 38.**Эхимэ** - 39.**Коочи**

### Кюүшюү 
* Кюүшюү бүс - 40.**Фүкүока** - 41.**Сага** - 42.**Нагасаки** - 43.**Күмамото** - 44.**Ойта** - 45.**Миязаки** - 46.**Кагошима** - 47.**Окинава**
Конго

**Конго** нь дараах хуудаснуудын алиныг ч зааж болно.
* Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс
* Бүгд Найрамдах Конго Улс 
* Конго мөрөн
Че Гевара

**Доктор Эрнесто Гавара** (Dr. Ernesto Guevara) (1928 оны 6 сарын 14 – 1967 оны 10 сарын 9) нь **Чэ Гавара** (Che Guevara) буюу **эл Чэ** (el Che) эсвэл зүгээр л **Чэ** (Che) нэрээр алдаршсан, Аргентинд төрсөн, Марксист үзэлтэй, зүүнийг баримтлагч хувьсгалч, Кубын коммунист дэглэмийн удирдагч, эмч мэргэжилтэй, улс төрийн зүтгэлтэн байв.

Өмнөд Америкийн хувьсгалч, улс төрийн лидер хүн байсан ба капитализм, коммунизмын аль алинаас нь зөв талуудыг нь авч хэрэглсэнээр 1960 аад оны шинэ зүүний Радикал үзэлтнүүдийн баатар болсон юм. Тэрээр Аргентины Росарио хотод дунд зэргийн гаралтай гэр бүлд төрж өссөн ба 1953 онд Буэнос Айресын их сургуулийг эмчийн мэргэжлээр дүүргэжээ.
Файл:Chefamily.jpg| Че Геварагийн гэр бүл 
Файл:Che Guevara - 1 año - 1929.jpg|Че Гевара нэг настай үеийн зураг 1929
Файл:Che Guevara - Mar del Plata - 1943ca.jpg|Эрнесто Гевара Мар-дель-Плата хотод(Аргентина), 1943
Файл:Che Guevara (1ro derecha) - Rugby - Atalaya.jpg|Эрнесто Гевара регбийн багийн хамт, 1947

1954 онд Мексик явж Кубын цөлөгдсөн хувьсгалч Фидель Кастротой нэгдэж Өмнөд Америкийн нийгмийн шударга бус байдлыг цэргийн эргэлтээр эмчилнэ гэдэгт итгэн явжээ.

1950 оны сүүлээр Кубын дарангуйлагч Фулгэнсио Батистагийн эсрэг Кастрогийн партизаны дайнд (1956-1959) тэрээр гол үүрэг гүйцэтгэж оролцжээ.
Кастро 1959 онд төрийн эрх мэдлийг аваад Гевараг үйлдвэр худалдааны сайдад (1961-1965) дэвшүүлжээ. АНУ-ын нөлөөллийн талаар хүчтэй шүүмжлэгч байснаар гурав дахь ертөнц гэж дуудагдах болж мөн тэрээр Кастрогийн дэглэмд нөлөөлөн АНУ-ын зүгээс коммунист улс хэмээн эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авахад хүргэжээ.

Хувьсгалын галыг дэлхийн өнцөг булан бүрд асааж, хүн төрөлхтөнд сайн сайхныг авчрах мөрөөдөлдөө хөтлөгдөж Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсад очсон ч цэргүүдийн нь хүсэл эрмэлзэл бага байсанд урам нь хугарч буцаж Кубад очоод, Кастротой зөвлөлдөж, шинээр хувьсгал хийх газраараа Боливи улсыг сонгожээ. Боливид өмнө нь хувьсгал гарсан ч дарангуйлагч дэглэмийн гарт орсон байлаа. Гэвч Боливийн Коммунист Намын дэмжлэгийг хүлээгээгүй, мухардмал байдалд орж, хүнд хэцүү партизаны дайн хийсээр 1967 оны 10 сарын 8-нд Боливийн засгийн газрын цэргүүдэд алагджээ.
, 1965 он]]

Нас барсныхаа дараа гуравдагч ертөнцийн орнуудын хувьд баатрын хэмжээнд хүндлэгдэж, домог болон яригдах болсон билээ.

Ангилал:1928 онд төрсөн
Ангилал:1967 онд өнгөрсөн
Ангилал:Кубын хувьсгалч
Ангилал:Кубын улс төрч
Ангилал:Кубачууд
Алмааз

thumb|250px|Зассан алмааз

**Алмааз** нь (эрдэс) тетраэдр байдлаар холбогдсон нүүрстөрөгчийн атомуудаас тогтох, нүүрстөрөгчийн нэгэн төрлийн аллотропи бөгөөд байгаль дахь хамгийн хатуу материал юм. Алмааз нь онцгой хатуулаг болон оптикийн тунгалаг шинжээрээ үйлдвэрлэл болон гоёл чимэглэлийн үнэт түүхий эд болно. 

Нийт Дэлхийн хэмжээнд жилд ойролцоогоор 9 тэрбум ам.доллараар үнэлэгдэх 130 сая карат буюу 26,000 кг байгалийн алмааз олборлодог, мөн 100,000 кг хиймэл алмаазыг лабораторийн нөхцөлд ургуулдаг байна.

Төв болон Өмнөд Африкийн орнууд нийт алмаазын 49%-ийг олборлодог бөгөөд, Канад, Энэтхэг, ОХУ, Бразил, болон Австрали зэрэг орнууд нилээдгүй хэмжэээний алмаазын нөөцтэй болно. Алмаазыг кимберлитийн хоолойноос олборлоно. 

## Гадны холбоосууд 
* Diamond formation phase diagrams and geotherms
* Interactive structure of bulk diamond (Java applet)
* PBS Nature: Diamonds
* Smithsonian's exhibit of fancy color diamonds
* World’s diamond-related news
* The Kimberley Process Certification Scheme is an innovative, voluntary system that imposes extensive requirements on Participants to certify that shipments of rough diamonds are free from conflict diamonds

## Ишлэл 
Ангилал:Гоёлын чулуу
Ангилал:Эрдэс
Ангилал:Кубын талст систем
Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент
Ангилал:Нүүрстөрөгчийн эрдэс
Ангилал:Элементийн модификаци
Нүүрстөрөгч

**Нүүрстөрөгч** (Латин гаралтай: *carbo* буюу нүүрс гэсэн утгатай) нь **C** тэмдэглэгддэг, атомын дугаар нь 6, металл бус химийн элемент юм. 

### Аллотропи 
Нүүрстөрөгчийн үндсэн аллотропиуд
* Бал чулуу
* Алмааз

* аморф

### Изотопи 
3 үндсэн изотопитой: 
# 12C - тархалт 98.9%, тогтвортой изотопи  
# 13C - тархалт 1.1%, тогтвортой изотопи
# 14C - маш бага тархалттай, тогтворгүй (цацраг идэвхит) изотопи
 
### Нүүрстөрөгчийн зарим онцгой нэгдлүүд 
Нүүрстөрөгч нь бүх төрлийн амьд биетийн үндсэн бүтэц, улмаар органик химийн суурь судлагдахуун болно. 

Нүүрстөрөгчийн зарим онцгой нэгдлүүд:  
* Хүчилтөрөгчтэй нэгдэн - нүүрстөрөгчийн давхар ислийг үүсгэх ба ургамал ургахад шаардлагатай нүүрстөрөгчийн эх үүсвэр болно. 
* Устөрөгчтэй нэгдэн - шатамхай, нүүрсустөрөгчийн бүлгийг (шатах ашигт малтмалын үндсэн нэгдэл), мөн ургамлын каротиноид, терпенийг,  
* Хүчилтөрөгч ба устөрөгчтэй нэгдэн - биологийн үндсэн нэгдлүүд болох сахар, целлюлоз, хитин, спирт, өөх тос, эфирийг, 
* Азоттой нэгдэн - алкалоид, 
* Азот, хүхэртэй нэгдэн - антибиотик, амин хүчил, протейныг, 
* Азот, хүхэр, фосфортой нэгдэн - ДНХ, Рибонуклейн хүчлийг үүсгэнэ.

Нүүрс нь нүүрстөрөгчийн байгаль дахь үндсэн эх үүсвэр юм (Антрацит нь 95% нүүрстөрөгч агуулдаг).

## Бусад холбоотой сэдвүүд 
* Органик хими
* Алмааз
* Нано хоолой

## Цахим холбоос 
* Los Alamos National Laboratory – Carbon
* WebElements.com – Carbon
* Chemicool.com – Carbon
* It's Elemental – Carbon
* – Carbon Fullerene and other Allotropes models by Vincent Herr
* Extensive Carbon page at asu.edu
* Electrochemical uses of carbon
* Computational Chemistry Wiki
* Carbon - Super Stuff. Animation with sound and interactive 3D-models.
* BBC Radio 4 series "In Our Time", on *Carbon, the basis of life*, 15 June 2006
* Introduction to Carbon Properties geared for High School students.

## Эшлэл 

Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:Металл биш элемент
Ангилал:2-р үеийн элемент
Ангилал:14-р бүлгийн элемент
Хөрстэй гараг

**Хөрстэй гараг** гэж нарны аймгийн дотоод 4 гараг болох Буд, Сугар, Дэлхий, Ангараг гаргуудыг хэлнэ.

## Үүсэл хөгжил 
Хөрстэй гаргууд нь нарны аймгийг бий болгосон мананцрын тоосонцроос үүссэн гэж хэлж болно. Нарны аймаг анх бий болж байхад эдгээр тоосонцрууд нэг дор бөөгнөрч кондрул гэдэг солирыг үүсгэжээ. Тэр үед 2000 хэмийн халуун байжээ. Тэгээд хэдэн сая жилийн өмнө кондрулууд болон мананцар дахь тоосонцор нэг дор бөөгнөрч кондрит гэдэг солирыг үүсгэв. Одоогийн солируудыг тэр үед үүссэн кондрит гэж үздэг. Тэд нарны аймаг анх үүсэхээс эхлээд устаж алга бололгүй өнөөг хүрчээ. Тиймээс газарт унадаг солирууд орчлон ертөнцийн өнгөрсөн үеийн тухай бидэнд хэлж байдаг.

Нарыг тойрон эргэлдэж буй биет наран дээр унадаггүй, эсвэл сансарт нисэн оддоггүй. Харин замд нь таарах хэсэгхэн хий энэ биетийн хурдыг хасаж, Наранд тэгш бус хэмийн тойрог замаар ойртоход нөлөөлдөг. Өөрөөр хэлбэл биетийн тойрог зам наранд улам ойртсоор байдаг. Нар луу ойртон буй кондритууд улам ойртсоор, нэг дор бөөгнөрч томордог. Диаметр нь ойролцоогоор 1 км орчим болоход хий үрэлцэх чадвараа алддаг. Энэ үед уг хий ч их хэмжээгээр хорогдсон байдаг. Тэгээд тухайн биет тодорхой хэмжээний тогтмол тойрог замдаа үлдэнэ. Ийм байдалд хүрсэн сансрын биетийг "гараганцар" гэж нэрлэдэг.

Шинээр бий болж буй гаргийн системүүдэд ийм гараганцрууд их байдаг. Эдний нягт нь бие биеэсээ үл ялиг өөр. Иймээс тойрог замаар өөр хурдтай эргэнэ. Бие биетэйгээ ойрхон байгаа биетүүд ойролцоо хурдтай эргэдэг бөгөөд нэг нэгнээ татдаг. Татах хүч тойрог замд нь нөлөөлснөөр хоорондоо мөргөлдөнө. Хэрэв уг мөргөлдөөн удаан явагдвал хоёр цөм нь нийлж, нэг том гараг үүсгэн, цаашдаа томордог. Хэрэв мөргөлдөөн нь хурдан болбол хоёулаа сөнөдөг.

Эрдэмтэд нэг гаргийн систем буюу гаргууд үүсэхэд хэр их хугацаа ордгийг судалж байна. Уг тооцооны дагуу гараг үүсэх явцын дараа ойролцоогоор 20 мянган жил өнгөрөөд Сарны хэмжээтэй хэдэн зуун биет бий болдог. Харин гараг болохын тулд 10 сая орчим жил хэрэгтэй. Үлдсэн гараганцрууд дараагийн 10 сая жилийн дотор эхэлж үүссэн гаргуудад уусдаг.

## Мөн үзэх 
* Нарны аймаг 

Ангилал:Нарны аймаг
Ангилал:Одон орон
Хийн гараг

thumb|right
**Хийн гараг** нь нарны аймгийн гадуур байрлах Бархасбадь, Санчир, Далайн ван, Тэнгэрийн ван гаргуудыг хэлнэ.

## Үүсэл хөгжил 
Хийн гаргуудын үүссэн хэлбэр эхэндээ хөрстэй гаргуудтай ижил эхэлсэн ч дараа нь үл ялиг өөр маягаар үргэлжилнэ. Нарыг үүсгэсэн мананцрын гадаргуу нь дотоод давхаргаасаа илүү хүйтэн байдаг тул ус болон бусад хий мөс хэвээр оршин байдаг. Иймд энэ хэсэг дэх мөсний хэмжээ нь дотоод давхаргаа бодвол 10 дахин их байдаг. Хийн молекулууд ихээр агуулагдаж байдаг тул энд үүсэх гаргийн найрлага хөрст гаргийнхаас өөр байх нь ойлгомжтой. Бархасбадь, Санчир гараг нь их хэмжээний устөрөгч, гелигээс тогтдог. Бага хэмжээний хатуу төлөвт буй хий, чулуу, металл агуулж байдаг.

Харин Тэнгэрийн ван, Далайн ван гаргууд нь ихэнхдээ хатуу төлөвт буй хий буюу ус, амонийн хүчил, метанаас тогтдог. Гадна давхаргад нь устөрөгч, гели агуулагддаг. Цөм нь Бархасбадь, Санчир гаргийнх шиг чулуу, төмрөөс тогтоно. Уг гараг нь 1999 оныг хүртэл нарнаас хамгийн хол орших гарагт тооцогдож байсан ба учир нь Дэлхий вангийн тойрог зам эллипс хэлбэртэй байснаас хэсэг хугацаанд Далай вангийн орбит дотор оршиж байсан байна. Далайн ван нь Тэнгэрийн вангийн адил шингэн ус, метан, аммоноос тогтох ба гадуураа устөрөгч, гелигээс бүрдэх зузаан атмосфертэй бөгөөд олон дагуул, цагаригтай. Далайн вангийн дагуул Тритон нь идэвхтэй галт уултайгаараа бусад сарнаас онцгой юм. Далайн ванг тойрох Тритоны замын хэлбэр нь олон маргаан, таамаглалын шалтгаан болж байдаг.

## Мөн үзэх 
* Нарны аймаг 

Ангилал:Гаргийн аймаг
Жил

**Жил** гэдэг нь дэлхий нарыг нэг удаа бүтэн тойрох хугацааг хэлдэг юм. Энэ Юлийн жилээр бол 365.25 хоног байдаг. Үүнтэй адилаар өөр аль ч гаригийн жилийг тодорхойлж болно: жишээ нь, "Будын жил" гэвэл буд гариг нарыг нэг удаа тойрох хугацааг хэлнэ.



Ангилал:Цаг хугацааны нэгж
Карат (масс)

**Карат** нь үнэт чулуу, сувдын массыг хэмждэг хэмжүүр бөгөөд 0.2 гр-тай тэнцэнэ.

## Гадны холбоосууд 
* A chart showing the size of various round diamond carat weights.
* A PDF chart showing the size of various fancy shaped diamond carat weights.

Ангилал:Хэмжилтийн нэгж
Сар (салаа утга)

**Сар** нь дараах утагын алиныг ч зааж болно:
*Сар - дэлхийн байгалийн дагуул.
*Сар (тоолол) - он тоололд хэрэглэгдэх нэр томъёо.
*Сар (шувуу) - махчин шувуу.
Галт уул

**Галт уул** (латин.*Vulcanus,* англи*. volcano,* орос*. Вулкан*) газрын гүнээс халуун лаав (магм буюу хайлмал чулуу) газрын гадаргууд гаргаж тогоо үүсгэдэг геологийн бүтэц юм. Галт уулууд нь ихэвчлэн тектоникийн плитүүдийн ойртох ба холдох зааг, эх газрын рифтийн бүсүүдэд үүснэ. 

Галт уулын дэлбэрэлт нь нэгэн төрлийн байгалийн гамшигт тооцогдох ба доорхи байдлаар байгаль ба хүнд сөрөг нөлөө үзүүлнэ. 

Галт уулын дэлбэрэлтээр халуун лааваас гадна усны уур (H2O), нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), хүхрийн давхар исэл (SO2), хлорт устөрөгч (HCl), фторт устөрөгч (HF), үнс их хэмжээгээр агаар мандал руу (ихэвчлэн стратосфери рүү, 16-32 км хүртэл өндөрт) цацагдана. Эдгээрээс хамгийн муу нөлөөтэй нь хүхрийн давхар исэл бөгөөд, уг исэл агаарт хүхрийн хүчил (H2SO4), улмаар маш жижиг ширхэгтэй сульфат тоосонцор болон хувирна. Уг тоосонцор нь нарнаас ирэх дулааны энергийг буцаан ойлгох ба томоохон хэмжээний галт уулын дэлбэрэлийн дараа (1-3 жилийн турш) агаарын дундаж температур багасдаг (хүйтэрдэг) байна. Үүнээс гадна сульфатын тоосонцор нь стратосфери дэх хлор, азотын химийн шинж чанарыг өөрчлөн, хлорийн исэл (ClO) үүсгэх ба уг исэл нь озоныг (O3) устгана. Хлорт устөрөгч (HCl), фторт устөрөгч (HF) нь борооны дуслуудад уусан, богино хугацаанд хүчиллэг бороо болно. Агаарт цацагдсан үнс нь хэдэн өдөр, эсвэл хэдэн долоо хоногийн дотор агаар мандлаас газрын гадаргуу руу бууна. Галт уулын дэлбэрэлтээр их хэмжээний хүлэмжийн хий - нүүрстөрөгчийн давхар исэл ялгарна.

Галт уул судлал- галт уул судалдаг шинжлэх ухааныг хэлнэ, галт уул судлаач гэж галт уул судалдаг эрдэмтэнг хэлнэ. 

## Гадаад холбоос 
* Smithsonian Institution - Global Volcanism Program
* Volcanic and Geologic Terms from Volcano World
* Volcano Information from the Deep Ocean Exploration Institute, Woods Hole Oceanographic Institution
* Glossary of Volcanic Terms from USGS
* *How Volcanoes Work* by Tom Harris
* How Volcanoes Work - Educational resource on the science and processes behind volcanoes, intended for university students of geology, volcanology and teachers of earth science.
* Volcano Live - John Seach
* Volcanic Materials Identification
* Erupting Volcano - Pyroclastic Flow - Video
* Natural Disasters - Volcano Great research site for kids.
* Google Video: Erupting Volcano
* University of Washington Libraries: Digital Collections:
Өдөр

**Өдөр** гэдэг нь Нар мандахаас, нар жаргах хүртэлх үеийг (цаг хугацааг) хэлнэ. Энэ нь өөрөөр хэлбэл Нарны гэрэл тусч буй дэлхийн бөмбөрцгийн хагаст өдөр болж байна гэсэн үг юм. Мөн Монголчууд хоног буюу 24 цагийн хугацааг мөн "өдөр" хэмээн нэрлэж заншсан байдаг. 

Монгол улс оршдог Дэлхийн бөмбөрцөгийн умард хагаст өдрийн үргэлжлэх хугацаа нь 3-р сарын 22-ноос 9-сарын 22 хүртэл шөнөөс урт, 9-р сарын 22-ноос дараа оны 3-р сарын 22 хүртэл шөнөөс богино байдаг. 

Ангилал:Цаг хугацааны нэгж
Зуун

Зуун нь 100 жилтэй тэнцэх цаг хугацааны нэгж мөн. 

## Григорийн тооллын эхлэл ба төгсгөл 
Григорийн тооллын дагуу Анхны зуун нь Нэгдүгээр оны нэг сарын нэгнээс эхэлж Зуу дахь оны арванхоёрдугаар сарын гучин нэгнээр төгсдөг. Хоёрдугаар зуун нь 101 оноос эхлэх, Гуравдугаар зуун нь 201 оноос эхлэх зэргээр үргэлжилдэг.
*100×n - 99* жилд *n*-дүгээр зуун нь эхэлдэг.

#### Манай Эриний Анхны зуун ба Манай Эриний Өмнөх 
Манай эриний өмнөх анхны зуун ба Манай эриний анхны зуун хооронд "Тэг зуун" гэж байдаггүй.  МЭӨ анхны зуун нь МЭӨ зуу дахь оноос МЭӨ нэгдүгээр оны хоорондох хугацааг илэрхийлнэ. Бусад МЭӨ зуунууд нь энэ мэт үргэлжилнэ.

## Дэлгэрүүлж үзэх 
* Мянган


Ангилал:Цаг хугацааны нэгж
Ангилал:Он тоолол
Мянган

**Мянган** (монгол бичиг: , латин галиг: minggan; ) бол Чингис хааны бий болгосон 1,000 өрх айл бүхий цэрэг-нийгмийн зохион байгуулалтын нэгж юм. Энэ бүлгээс 1,000 хүнтэй монгол цэргийн анги элсүүлэх боломжтой байв. Энэ нь Төв Азийн нүүдэлчдийн аравтын тооллын системд суурилсан хөгжингүй зохион байгуулалтын эртний тогтолцооны нэг хэсэг юм. 10,000 өрх айл болон цэргийг багтаасан *түмэн (tümen)* нь хамгийн том бүлэг байсан бөгөөд 10 *мянганд (mingghan)* хуваагдаж байв. *Мянган* нь 10 *зуун (jaghun)* буюу 100 *арванаас (arban)* бүрддэг байжээ. *Мянганы* захирагчийн хүү хишигтэн харуул болохдоо өөртэйгөө хамт алба хаах нэг дүү болон өөр 10 хүнийг дагуулж ирэх үүрэгтэй байсан тухай эх сурвалжид дурдсан байдаг. 

## Их Монгол Улсын мянгат 
1206 онд Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулаад хуучны овог аймгийн хүрээний тогтолцоог мянгатын тогтолцоод шилжүүлэхдээ гавьяа байгуулсан 88 ноёдын захирсан 95 мянган болгон хуваасан нь 1227 он гэхэд 129 мянган болж өргөжжээ. Монголын нууц товчоонд бичснээр 1206 оны хуралдайгаар дараах ноёдыг мянганы ноён болгожээ. 

# Мэнлиг эцэг, 
# Боорчи, 
# Мухулай гоо ван,
# Хорчи,
# Илугай, 
# Жорчидай, 
# Хунан, 
# Хубилай, 
# Зэлмэ, 
# Түгэ, 
# Дэгэй, 
# Толун, 
# Үнгүр, 
# Чүлгэдэй,
# Борохул, 
# Шигихутуг, 
# Хүчү, 
# Хөхөчү,
# Хоргасун, 
# Үсүн, 
# Хуйлдар, 
# Шилүгэй, 
# Жидай, 
# Тахай, 
# Цагаан гуа, 
# Алаг, 
# Сорхан-шара, 
# Булугун, 
# Харачар, 
# Хөхөчос,
# Сүйхэтү,
# Наяа, 
# Жунсо, 
# Хүчүгүр, 
# Бала, 
# Оронартай, 
# Дайр, 
# Мүгэ, 
# Бужир, 
# Мүнгүүр, 
# Долоодай, 
# Бөгэн, 
# Худус, 
# Марал, 
# Жибгэ, 
# Юрүхан.
# Хөхө, 
# Зэв, 
# Удутай,
# Бала-чэрби, 
# Хэтэ, 
# Сүбээдэй, 
# Мөнх,
# Халжа,
# Хурчахус,
# Гэүги, 
# Бадай, 
# Хишилиг, 
# Хэтэй, 
# Чаурхай,
# Хонгиран, 
# Тогоонтөмөр, 
# Мэгэтү, 
# Хадаан, 
# Мороха, 
# Дори-бөхө, 
# Идухадай, 
# Ширахул, 
# Даун, 
# Дамачи, 
# Хауран, 
# Алчи, 
# Тобсаха, 
# Тунхудай, 
# Тобуха, 
# Ажинай, 
# Түйдхэр, 
# Сачуур, 
# Жидэр, 
# Олар хүргэн,
# Хингиадай, 
# Буха-хүргэн, 
# Хурил, 
# Ашиг хүргэн, 
# Хадай хүргэн, 
# Чигу хүргэн, 
# Алчи хүргэн, 
# гурван мянган хонгирад 
# Буту хүргэн, 
# 2 мянган Ихирэс, 
# 92, 93, 94, 95. Онгуудын Алхушдигид хури хүргэн, таван мянгат онгууд  
Харин Судрын чуулганд бичснээр Чингис хааныг нас барахаас өмнө Их Монгол Улс нь 129 мянганы ноёнтой байсны 101 мянгат нь Тулуйн мэдэлд "**голын улс**" нэрээр харьяалагдаж, Чингис хааны бусад хөвгүүд, дүү нарын мэдэлд 28 мянгат Хэтэ ноён

* Цагаадай ханд өгсөн 4 мянганы ноёд: Баруласын Харачар ноён, Хонгирадын Мүгэ ноён гэж тооцогддог болсон. 

Юань Улсын үед мянганыг захирах даргач, мянганы ноён, дэд мянганы ноёнд жилийн цалин пүнлүүг ямар албанд харьяалагдаж байснаас шалтгаалж адил бусын цалин олгодог ч, цаасан мөнгө эсвэл ембүү зоос болон таар шуудай будаа гэсэн хоёр төрлийн эд зүйлээр цалинг олгодог байсан.

## Мөн үзэх 
* Их Монгол Улс
* Монгол цэргийн тактик ба зохион байгуулалт
* Түмэн

## Эшлэл 
Ангилал:Зэвсэгт хүчний холбоо цэргийн нэгжээр
Сэнгийн Эрдэнэ

**Сэнгийн Эрдэнэ** (Хэнтий аймгийн Биндэр суманд 1929 оны 12 сарын 7-нд төрсөн - 2000 онд нас барсан) нь Монголын Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч. Тэрээр хүүрнэл зохиолын нэрт төлөөлөгч, сэтгэл зүйн өгүүллэгийн гарамгай мастер хэмээн алдаршсан зохиолч бөгөөд хүний амьдралын мөн чанарыг уран бүтээлдээ нэн чадамгай задлан шинжиж, уран үгээр дүр бүтээхдээ нээлт хийж чадсан уран бүтээлч юм.
## Намтар 
1949 онд Офицерын сургууль, 1955 онд Монгол Улсын Их Сургууль төгсчээ. 

"Амьдралын тойрог", "Баян бүрд", "Занабазар", "Малын хөлийн тоос", "Наран тогоруу", "Хойт насандаа учирна" зэрэг бүтээл хэвлүүлжээ. 1965 онд Монгол Улсын төрийн шагнал, 1976 онд МЗЭ-ийн шагнал, 1994 онд Ардын Уран Зохиолч цол хүртжээ.

1955 оноос Хий судлалын эмнэлэгт их эмч, Эрүүл мэнд сэтгүүлийн эрхлэгч, 1961-1979 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэл (МЗЭ)-ийн төв хэвлэл "Цог" сэтгүүл, "Утга зохиол, урлаг" сонины эрхлэгч, МЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга, үргэлжилсэн үгийн зохиолын зөвлөлийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан. Монголын шинэ үеийн утга зохиолын богино өгүүллэгийн мастер. Орчин үеийн Монголын утга зохиолын хэл бүрэлдэхэд нөлөөлсөн зохиолчийн нэг, уран нийтлэлч.

"Амьдралын тойрог", "Баян бүрд", "Занабазар", "Малын хөлийн тоос", "Наран тогоруу", "Хойт насандаа учирна" зэрэг бүтээл хэвлүүлжээ. 1965 онд Монгол Улсын төрийн шагнал, 1976 онд МЗЭ-ийн шагнал, 1994 онд Ардын Уран Зохиолч цол хүртжээ.

С. Эрдэнэ 2000 онд нас нөгчжээ.

## Гэр бүл 
Хүү нь улс төрч Эрдэнийн Бат-Үүл.

## Бүтээл 
*"Амьдралын тойрог" 
*"Баян бүрд", 
*"Занабазар", 
*"Малын хөлийн тоос", 
*"Наран тогоруу", 
*"Хойт насандаа учирна"
*Ёслолын буудлага

## Цахим холбоос 
*Шилмэл өгүүллэгүүд elibrary.mn

Ангилал:1929 онд төрсөн
Ангилал:2000 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Биндэрийн хүн
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Нийтлэлч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Байгалийн гамшиг

оны Энэтхэгийн далайн газар хөдлөлтөөр үүссэн Цунамид нэрвэгдсэн Суматра арлын тосгон (Суматра-Андаманы газар хөдлөлт)]]
**Байгалийн гамшиг** гэдэг нь байгаль болон хүний бүтээн байгуулалтыг эвдэн сүйтгэх байгалийн аюултай үзэгдэлүүдийг хэлнэ. 

Байгалийн аюултай үзэгдлүүдийг дотор нь:
* Геологийн
** Цасан уруй
** Газар хөдлөлт
** Галт уулын дэлбэрэлт
** Хөрсний гулсалт
* Цаг уурын
** Цасан шуурга
** Зуд
** Ган
** Хар салхи
* Усны
** Үер
** Цунами
* Хээрийн түймэр гэх мэтээр ангилна.

## Гадны холбоос 
* 
* 
* 
* 
*  Байгалийн гамшигтай холбоотой мэдээлэлийн вэбсайт
*  Шуурга, хар салхи, цунамигийн талаархи зарим өгүүллэгүүд (Вүүд Холийн Далай судлалын хүрээлэн)
* 
* 
* 
*  Дэлхийн бүх улс орнуудын талархи мэдээлэл
*  Байгалийн гамшигийн талаархи 
* CDC’s National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities
Лорд Волдеморт

**Лорд Волдэморт** нь Английн зохиолч Ж. К. Роулингийн бичсэн өсвөр насны хүү Харри Поттэрийн тухай долоон цуврал, уран зөгнөлт *Харри Поттэр* зохиолийн гол эсрэг дүр бөгөөд хар шидэнд гарамгай шидтэн юм.
Волдеморт нь Харри Поттэр ба Гүн ухаантны чулуу (1997) номонд анх гарч байв. Волдеморт бол сүүлийн зуун жилийн дотор төрсөн хамгийн агуу хар шидтэн. 

Номнуудад Лорд Волдеморт нь, зөгнөлийн урьдчилж хэлсний дагуу, түүнийг дийлэх хүч чадалтай Харри Поттэрийн гол дайсны дүрийг бүтээдэг. Тэрбээр ид шидийн ертөнцийг эзэгнэхийг хүсдэг бөгөөд шидтэнүүд түүнээс айдгаасаа болж түүний нэрийг хэлэхээс цээрлэн, зөвхөн "Хэцүү Нэрт" (You Know Who, He-Who-Must-Not-Be-Named - шууд орчуулбал: Нэрийг нь хэлж болохгүй хүн) хэмээн нэрлэдэг ажээ. Түүний дагалдагчид нь хүртэл түүнийг "Харанхуйн эзэн буюу Хар Лорд" хэмээн нэрлэдэг. Түүний жинхэнэ нэр нь **Том Марволо Риддл** бөгөөд, Хогуартсыг үндэслэсэн дөрвөн шидтэний нэг Салазар Слитериний сүүлчийн удам нь юм. Угсаа гарвалын хувьд хагас цустан. Ээж нь Салазар Слизерний удмын хүн Меропа Мракс, аав нь харин жирийн нэг магл. Түүний аавыг Том Риддл гэдэг байсан ба Меропа Мраксын гэрийн хажуу дах тансаг шилтгээнд амьдардаг, эзэрхэг дээрэнгүй нэгэн байсан. Харин Волдемортын ээж залуухан царайлаг Том Риддлд татагдан дурласан тул шидийн хүчээр өөртөө татан хажуудаа байлгаж хүүхэдтэй болсон ч шид тайлагдмагц Риддл түүнийг орхин оддог. Волдемортын ээж түүнийг явахад маш их сэтгэлээр унаж амьдрах ч хүсэлгүй болсон тул хүүхдээ асрамжийн газар төрүүлээд өөрөө үхдэг. Үхэхээсээ өмнө "Түүнийг аавыг нь хүндэтгэж Том, өвөөг нь хүндэтгэж Марволо гэдэг нэр өгөөрэй. Хүүгийн овог нь Риддл шүү" гэж хэлээд нас бардаг.

Кинонуудад Лорд Волдемортын дүрийг хэд хэдэн жүжигчин бүтээж байсан боловч голчлон Ральф Фийнэсийг, Лорд Волдемортын дүрийг бүтээснээр нь хүмүүс мэддэг. 2006 оны BigBadRead санал асуулгаар английн хүүхдүүд Лорд Вольдемортыг шилдэг эсрэг дүрийн баатраар тодруулжээ.      

Лорд Волдеморт Харри Поттэрийн сүүлийн анги дээр Хогвартсын захирал Альбус Дамблдорын дийлдэшгүй савааг эзэмддэг. Гэхдээ тэр савааг үхлийн шүтээн гэж мэдэлгүй зүгээр л хүчтэй саваа гэдэг утгаар нь л авсан. Яагаад гэвэл Волдеморт шидэт ертөнцийн үлгэр домгуудыг сонсож өсөөгүй. Тэр асрамжийн газар маглуудтай /шидгүй хүмүүс/ хамт өссөн. Үүний талаар Дамблдор Харрид тайлбарлахдаа:

"Волдеморт өөрөөсөө бусдыг үл ойшоогч байсан. Тийм ч учраас тэр зүгээр нэг хүүхдийн үлгэр, гэрийн үйлчлэгч нарт дийлдэшгүй хүч байдгийг мэддэггүй байсан. Бас тэр хиргүй тунгалаг сүнс, хайр гэдэг ямар хүчтэй гэдгийг огт анзаараагүй, өөртөө хэт бардсан" гэж дүгнэдэг.

Ахин сануулахад Волдеморт өөрийн сүнсийг хүчирхэг шидийн тоо болох 7 хэсэгт хуваан үхэшгүй болдог. Сүнсээ хуваахын тулд аллага хийдэг байсан. 7 дахь крестражийг хийхээр очихдоо санамсаргүй Харри Поттэрийн биед сүнсээ шингээдгийг Харри Поттэрийн үнэнч фенүүд санаж байгаа биз ээ.

## Мөн үзэх 
*Харри Поттер

Ангилал:Харри Поттер
Ангилал:Утга зохиолын дүр
Ангилал:Зохиолын дүр
Александр Дюма, хүү

**Александр Дюма, хүү** ( франц. *Alexandre Dumas fils*, -1824 оны 7 сарын 27 -нд Парис хотод төрсөн– 1895 оны 11 сарын 27-нд Марли ле Руа хотод нас барсан) ньалдарт Александр Дюма, эцгийн хүү байсан бөгөөд эцгийнхээ замаар явж алдартай жүжгийн зохиолч болсон билээ. Эцэгтэй нь эндүүрэхгүй байхын тул түүний нэрийн араас "хүү" гэдэг үг дагуулдаг болсон.  

Түүний 1848 оны "Камелийн цэцэгт хатагтай" (франц. *La Dame aux Camélias* ), жүжгээс сэдэвлэж Жузеппе Верди "Травиата" дууриа туурвижээ.

## Бүтээлүүд: 
: «Диан де Лис / Diane de Lys» (1851),
: «Хагас, дутуу / Demi-Monde» (1855),
: «Мөнгөний асуудал / Question d’argent» (1857),
: «Бутач хүү / Fils Naturel» (1858),
: «Төөрсөн эцэг / Père Prodigue» (1859),
: «Хүүхнүүдийн найз / Ami des femmes» (1864),
: «Обрэ хатагтайн үзэл санаа/ Les Idées de m-me Aubray» (1867),
: «Жорж гүнж/ Princesse Georges» (1871), «Свадебный гость» (1871),
: «Клавдия авхай/ La femme de Claude» (1873),
: «Ноён Альфонс / Monsieur Alphonse» (1873),
: «Гадаад хүн/ L’Etrangère» (1876).

Тэрээр сүүлд нэлээд чинээлэг, нөлөө бүхий хүн болоод өрх толгойлсон эхчүүд, ганц бие эмэгтэйчүүд, гэрлэлтээс гадуур төрсөн хүүхдүүдийн эрхийг хамгаалах хууль тогтоомжийг боловсруулах, сурталчлахад маш их цаг хугацаа, хүчин чармайлтаа зориулжээ.

## Мөн үзэх 
* Александр Дюма, эцэг

Ангилал:Александр Дюма, хүү
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:Франц хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)
Ангилал:Роман
Ангилал:Францын Академийн гишүүн
Ангилал:Францын зохиолч
Ангилал:Францын жүжгийн зохиолч
Ангилал:Александр Дюма, эцэг
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1824 онд төрсөн
Ангилал:1895 онд өнгөрсөн
Альбер Камю

**Албэр Камю** (1913 оны 11 сарын 7 - 1960 оны 1 сарын 4) нь Францын сэтгүүлч, зохиолч, гүн ухаантан, 1957 оны уран зохиолын Нобелийн шагналтан.

## Намтар 
Тэрээр Ораны их сургуулийн философийн тэнхимд суралцан төгсгөжээ. Анхны нийтлэл нь "Дотор ба өнгөн тал" (1937) гүн ухааны эссэ юм. Францыг нацистууд түрэмгийлэн дайрахад эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд оролцож байв. 1945 оноос эхлэн "Тулаан" сонины эрхлэгчээр ажиллажээ. Улс төрийн ойрын бодлогын талаар бичсэн тэргүүн өгүүллүүд нь "Амин чухал" (1950) эмхтгэлд оржээ.

Түүний уран бүтээл эгзистенциализм (онцлог шинж нь гутрангуй үзэл, эрх чөлөөг субектив үзлээр тайлбарлах, бодит байдлыг дан зөн совингоор шууд оноон тайлбарлах болно)-ийн үзэл онолтой салшгүй холбоотой. 1945 оноос өмнөх Камюгийн тууж, жүжгийн зохиолуудын үндсэн санаа нь хувь хүний зан чанар орчлон ертөнцийн "утга учиргүй эрээн бараанаас" үүддэг хэмээн нотлохыг оролдсон "Сизифийн домог" (1942) эссенээс улбаатай.

Камюгийнхээр бол байгаль хийгээд нийгмийн түүх нь хүний оюун ухаанаас ангид. Хоосон мөрөөдөл нь хүнийг бодот ертөнцийн зүй тогтолд эрхгүй шүтэн барилдуулж, оюуны эрх чөлөөг алдагдуулдаг ажээ. Энэхүү хоосон мөрөөдлийг уудлан илрүүлэх нь урлагийн гол зорилго юм гэж Камю үздэг байв.

"Калигула" (1944) жүжигт Ромын эзэн хаан өөрийн биед туйлын эрх чөлөөг эрхэмлэхдээ хууль ёсыг уландаа гишгэж, үгүйсгэх үзэлд баригдан, дотоод сэтгэл нь сүйрэлд нэрвэгдэж буйг харуулдаг.

"Хөндлөнгийн хүн" (1944) тууждаа Камю утга учиргүй аллага үйлдсэнийхээ төлөө цаазлуулахаар болсон нэгэн эр, шийтгүүлэхийнхээ өмнөх шөнө оюуны эрх чөлөөг эдэлж буй сонирхолтой сэдвийг хөнджээ."Үймсэн хүн" (1951) зохиолдоо амьдрал ахуйн утга учиргүйн эсрэг хайр сэтгэл, эрх чөлөөг шүтсэн хүний эрхэм чанарыг сөргүүлэн тавьжээ. Тэрбээр "Амьдралд цөхрөл байхгүй бол амьдралд хайртай байна гэж бас байхгүй" гэж бичсэн байдаг.

Он дарааллын бичиг зохиогч, нэргүй баатрын яриан хэлбэрээр бичигдсэн "Тахал" (1947) хэмээх роман Камюгийн уран бүтээлд дээгүүр байрыг эзэлдэг. "Тахал бол амьдрал юм" хэмээн зохиолын нэгэн баатар өгүүлж байна. Зохиогч ч мөн өөрөө "Тахалын" тухайн үеийн түүхэн тодорхой нөхцөл байдлыг үнэлэхдээ "энэ зохиолын үндсэн агуулга нь нацизмын эсрэг Европ даяарын тэмцэл мөн" гэж бичсэн нь бий.

1957 онд Албэрт Камю Нобелийн шагнал хүртэх үедээ "Урлаг, утга зохиолын агуулга хэлбэр нь орон зай, цаг хугацаанд үл баригдан, хүн төрөлхтний нийтлэг асуудлыг тусгаж, улмаар нийгмийн амьдралын ямар ч тогтворгүй байдлыг даван туулах чадвартай байх ёстой" гэж хэлжээ.

"Хөндлөнгийн хүн" тууж 2007 онд Цэнгэлийн орчуулгаар, 2008 онд Лхагвадуламын орчуулгаар монгол хэлнээ орчуулагдсан. 

## Цахим холбоос 
* 
* 


Ангилал:Агностицизмын төлөөлөгч
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:20-р зууны гүн ухаантан
Ангилал:Агностицизмын төлөөлөгч
Ангилал:Атеизмын төлөөлөгч
Ангилал:Анархизмын хүн
Ангилал:Оршихуйн гүн ухааны төлөөлөгч
Ангилал:Францын зохиолч
Ангилал:Францын сэтгүүлч
Ангилал:Франц хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Алжирын (хот) хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1913 онд төрсөн
Ангилал:1960 онд өнгөрсөн
Компьютерийн техник, менежментийн сургууль

**Компьютерийн техник, менежментийн сургууль** (**КТМС**) нь ШУТИС-ын салбар сургуулиудын нэг бөгөөд Компьютерийн ухаан болон электроник, үйлдвэрийн автоматжуулалт болон Менежментийн салбарт мэргэжилтэн бэлтгэдэг Монголын тэргүүлэх их сургууль гэж зүй ёсоор тооцогддог. КТМС нь Монголын хамгийн шилдэг сургуулиудын нэг бөгөөд 2008 онд олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн.

Франц улсын нийслэл Парис хотноо Сорбоны их сургуульд зохион байгуулагдсан Эдийн засаг, бизнес, менежментийн чиглэлийн их, дээд сургуулиудын дэлхийн “Eduniversal World Convention” чуулга уулзалтад ШУТИС-ийн КТМС-ийн захирал Б.Очирбат урилгаар оролцоод иржээ. Тус хуралд дэлхийн 100-аад орны 150 гаруй их, дээд сургуулийн төлөөлөгч оролцсон юм байна. Дээрх чуулга уулзалтын үеэр Дэлхийн бизнесийн шилдэг 1000 сургуулийг шалгаруулж, түүнд Монгол улсаас КтМС-ийн Эдийн засаг, менежментийн салбар шалгарч орсон бөгөөд “Locally Strong, 1 Palme” олон улсын шагнал, өргөмжлөл хүртсэн билээ.
Дэлхийн бизнесийн шилдэг сургуулиудад 1-5 хүртэл тооны Pаlme бүхий шагналууд олгосон бөгөөд 2008 оны бизнесийн шилдгийн шилдэг сургуулиар АНУ-ын Харвардын их сургуулийн Эдийн засаг, бизнесийн сургууль шалгарч дээд өргөмжлөл хүртсэн юм.

Гэсэн хэдий ч 2014-15 оны хичээлийн жилээс эхлээд ШУТИС-ын салбар сургуулиудын бүтцийн өөрчлөлттэй холбоотойгоор тус сургуулийн Компьютерийн ухааны салбар ШУТИС-ын салбар сургууль болох МХТС-тэй нэгдэж харин оронд нь ШУТИС-ын харьяа НТС ирж КТМС гэдэг нэр байхгүй болж БУХС буюу Бизнесийн Ухаан Хүмүүнлэгийн Сургууль болсон байна.

Ангилал:Монголын их сургууль
Ангилал:Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль
Иерусалим руу буцацгаая хөдөлгөөн

**Иерусалим руу буцацгаая хөдөлгөөн** (Хятад: 传回耶路撒冷运动) нь Буддын, Хиндү, Ислам шашинтай улсуудыг Христийн шашинд оруулах Хятадын бүлэг сүмийн хөдөлгөөн юм. Энэ хөдөлгөөн нь угтаа 1920-оод онд байгуулагдсан боловч коммунист хэлмэгдүүлэлтээс болж олон арван жил нууц байдалд оржээ. Одоо энэхүү байгууллага 100 мянга гаруй шашны номлогчдоо Торгоны замын дагуух 51 улс оронд илгээхээр төлөвлөөд байгаа аж.

Ангилал:Христийн шашны урсгалууд
Ванчинбалын Гуларанс

**Ванчинбалын Гуларанс** (1820 - 1851) нь 17-р зууны үеийн монголын нэртэй зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч юм.

Тэрээр Өвөр Монголын хуучин Зост аймгийн Түмэд баруун хошууны газрын эзэн, туслагч тайж Ванчинбалын ууган хүү болон 1820 онд төржээ. Гуларанс тухайн үедээ боловсролтой гэр бүлд хүмүүжсэн тул багаас монгол, хятад хэл бичигт сайтар суралцан, түүх, үлгэр домог уншиж, ардчилсан үзэлтэй хятадын зохиол бүтээлээс орчуулга хийдэгбайжээ. Тэрээр Монголын нэрт зохиолч Ванчинбалын Инжиннашийн ах ажээ. 

Тэрбээр хятадын эртний Сүн улсын (960-1279) үед феодалын дарлагч ангийн эсрэг боссон тариачдын бослогоос сэдэвлэн бичсэн "Шүй-ху-жуань" буюу монголоор "Хүйтэн уулын бичиг" хэмээх романы хагасыг гурван жил оролдон орчуулжээ. Түүний дутуу орхисон хэсгийг хожим хүү Сүнвэйданзуй залгуулан монголоор орчуулж дуусгажээ.

Гуларанс зөвхөн орчуулга хийж байсан төдийгүй орь залуу хорьтойгоосоо шүлэг голлон бичиж  байжээ. Жишээ нь: 1841 онд эцгийгээ английн түрэмгийлэгчдийн эсрэг хошуу цэрэг удирдан явахад сэтгэл нь ихэд хөдлөн *Түрэмгийлэгчдийг дараад ирнэ үү* гэсэн эцэгтээ зориулсан шүлэг бичсэн байна. Түүнд "Энх амгаланаар хулгайг арилгаад, хойшид хандсан цагт, өвдгөөр мөлхөн угтаж, баярт нийлүүлэн мөргөе" гэж дайн дажин түргэн дуусч, энх цагийг хүссэн мөрөөдлөө илэрхийлжээ. Энэ мэтчилэн *Энх төвшин*, *Мөрөөдөл*, *Цэргийн хүрээ санагдмой*, *Түргэнээ төвшрөхийг хүснэ*, *Сүрхий муухай амьтад*, *Цагаан хэрэм*, *Улсын төлөө*, *Өрөөсөн болжмор* зэрэг олон арван шүлэгтээ харийн түрэмгийлэгчид болон дотоодын феодалуудыг ёжлон шүүмжилж, ардчилал, эрх чөлөөг дэмжсэн өөрийн хүсэл тэмүүллийг илэрхийлж байжээ.

Гуларанс эцгийгээ 1847 онд нас барсны дараа хошуу туслагчийн зэрэг хэргэмийг залгамжилсан боловч эрх ямба, албан тушаалаасаа шүлэг зохиолоо илүүтэйд үзэж байжээ. Тиймээс "Зохиол бичих" хэмээх шүлэгтээ:
:*Гурван ямхын хулсыг барьж* 
:*Эндүү ташаа бичих минь*
:*Гутал оймс бартал явж,*
:*Нэр ашиг хөөхөөс дээр*
гэж бичжээ. 

Түүний уран бүтээлийн ажилдаа зориулсан уйгагүй хөдөлмөрч чанар дүү нарт нь нөлөөлж хожим ард олон тэднийг нэг гэрээс төрсөн таван зохиолч хэмээн эцэг хөвгүүдийг дурссаар байна.

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч
Ангилал:Бугатын (Өвөр Монгол) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1820 онд төрсөн
Ангилал:1851 онд өнгөрсөн
Галиг үсэг

:*Аюуш гүүшийн зохиосон галиг үсэг бол Али-гали үсгийг үзнэ үү.*

**Галиг үсэг** гэж харь хэлний авиаг тэмдэглэх тусгайлан зохиосон үсгийг хэлнэ. Хүмүүс галиглахдаа "Олон улсын авиа зүйн цагаан толгой" гэсэн олон авиатай цагаан толгойг ашигладаг.

## Монгол галиг үсэг
1587 онд Харчины Аюуш гүүш монгол бичгийн галиг үсгийг зохиосноор төвөд, самгард, хятад гэх мэт олон харь хэлний нэр томьёо, үг хэллэгийг монгол бичгээр тэмдэглэх боломжтой болжээ. Харин 18-дугаар зуунд гүн Гомбожав түүнийг нэмэн засварлажээ.

Ангилал:Бичиг үсэг
Вагиндрагийн үсэг

**Вагиндрагийн үсэг** нь 20-р зууны эхээр буюу 1905 онд буриад лам, соён гэгээрүүлэгч Агваандорж (Агваан Доржиев) худам монгол, тод бичгүүдэд тулгуурлан зохиосон шинэ үсэг юм. Вагиндра гэдэг нь түүний нэрийн Агваан гэдэг хэсгийн санскрит орчуулга юм. Үндсэн 36 үсэг, үүнээс 8 нь эгшиг. Мөн цэг цэглэлийн 7 тэмдэгтэй болно.

Эл бичиг уйгаржин монгол бичгээс гарал үүсэлтэй боловч монгол бичигт ижил дүрсээр бичдэг а-э, о-у, д-т, х-г-г өөрчилж тод үсгийн дүрс ялган тэмдэглэдэг зарчмыг баримтлан зохиосон болно. Мөн буриад аялгууны шүргэх х (h) авиаг тэмдэглэх тусгай үсгийг нэмж өгсөн. Вагиндра үсэг монгол болон тод бичгийн аль алинаас ялгарах нэг гол ялгаа нь үгийн эхэн, дунд, адагт орох үсгийн дүрс хэлбэр хувирах ёс байхгүй. Энэ нь орос (кирилл), славян зэрэг өрнө дахины бичгийн тогтолцооны нөлөө юм.

Зохиогч тэрхүү үсгээ зөвхөн буриад аялгуунд төдийгүй Монголын бусад олон аялгуунд нийцүүлэн зохиосон байна. Жишээ нь: ж, з, ц, ч, е (я) зэрэг үсгийг оруулсан нь монгол хэлний олон аялгуунд тохирно. Мөн орос хэлний үгийг тэмдэглэхэд зориулж е, п, к, дж, ф, щ зэрэг нэгэн хэсэг үсэг (энэ нь галиг үсгийн үүрэгтэй боловч одоогийн буриадын аялгууны үгийг тэмдэглэхэд хэрэгтэй юм) буйг дурдалтай. Вагиндрагийн үсгээр 1905-1910 оны хооронд Санкт-Петербург хотноо чулуун бараар хэл зүйн бичиг, ардын билгийн зүйлийн эмхэтгэл 10 гаруй дэвтэр, ном хэвлэн гаргажээ.

## Мөн үзэх 
*Монгол бичиг
*Дөрвөлжин бичиг
*Соёмбо үсэг
*Тод үсэг
*Али-гали үсэг
*Латин үсэг (Монголд)
*Кирилл үсэг 

Ангилал:Монгол бичиг үсэг
Али-Гали үсэг

:*Ерөнхий галиг үсэг бол галиг үсгийг үзнэ үү.*

**Али Гали цагаан толгой** нь 1587 онд Харчины Аюуш гүүш зохион боловсруулсан монгол бичгийн галигийн тогтолцоо юм. 16 эгшиг, 34 гийгүүлэгч үсэгтэй. Али гэдэг нь эгшиг, гали гэдэг нь гийгүүлэгч гэсэн утгатай самгарди үг юм. Энэхүү галиг үсэг нь харь хэлний үгийг үгчлэн буулгах, үсэгчлэн буулгах хоёр үүргийг зэрэг гүйцэтгэж чадна. Өөрөөр хэлбэл харь хэлний үгийг цаад эх хэлээрээ хэрхэн бичдэгийг үсэг үсгээр нь хадаж тэмдэглэх, мөн хэрхэн дууддаг байдлыг нь галиглан бичдэг байсан нь монгол галигийн тогтолцооны нарийн боловсорсныг харуулна.
Эрдэмтэн Б.Ринчен али гали үсгээр төвд үсгийг нарийн тэмдэглэхэд бүрэн тохирохоор үл барам нангиад үг үсгийг тэмдэглэхэд бас нарийвчлан тэмдэглэх бололцоотой болж өгсөн хэмээн үнэлжээ.
Зохиогдох болсон учир нь 16-р зууны 2-р хагасын сүүлээр Монгол газар бурхны шашин хүчтэй дэлгэрч, бурхны шашны ном судрыг их хэмжээгээр орчуулах болсон, Ганжуур, Данжуур гэх мэт бурхны шашны том хөлгөн судрын самгарди, төвд хэлний нэр томъёог орчуулахад уйгаржин монгол үсгээр тэр хэвээр нь зөв оновчтой галиглан буулгаж чадахгүй байсантай холбоотой.

## Түүх 
Монгол оронтой эрт дээр цагаас соёлын харилцаа холбоотой байсан Энэтхэг, Төвд, Хятад зэрэг дорно дахины ард түмний хэл соёлын нөлөөгөөр монгол хэлнээ харь үг ихээхэн орж ирж, тэдгээрийг тэмдэглэх үсэг хэрэгтэй болжээ. Монголын бичгийн хүмүүс их, бага арван ухаанаар судар ном туурвин бүтээхдээ монгол хэл бичгийнхээ зэрэгцээ төвд, самгард хэлээр бичдэг байв. Ялангуяа 17-р зууны үеэс Монголд буддын шашин хүчтэй дэлгэрсэн учир төвд хэлний академич Б. Я. Владимирцовын хэлснээр төвд хэл монголын утга зохиолын хэлийг шахан түрж, ном бичгийн гол хэл болжээ. Монголын их эрдэмтэд зохиол бүтээлээ харь хэлээр бичих эсвэл олон зүйл ухааны судлагдахууны нэр томъёо, хүн болоод газар усны нэрийг бичиж тэмдэглэх зэрэгт харь үгийг тэр хэвээр буулгах, бичих шаардлага нэн их байсан нь монгол галиг үсэг бий болгоход нөлөөлжээ.

Ангилал:Монгол бичиг үсэг