open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сарын тэмдгийн аяга

**Сарын тэмдгийн аяга** нь сарын тэмдгийн үед үтрээнд хийж хэрэглэдэг сарын тэмдгийн эрүүл ахуйн хэрэгсэл юм. Үүний зорилго нь сарын тэмдгийн шингэн (бусад шингэнтэй холилдсон умайн салст бүрхэвчээс цус) цуглуулах явдал юм. Сарын тэмдгийн аяга нь  эластомер ( силикон резин, латекс резин эсвэл термопластик резин ) -ээр хийгдсэн байдаг. Зөв тохирсон сарын тэмдгийн аяга нь үтрээний хананд наалддаг тул найдвартай.  Шингэнийг өөртөө шингээдэг тампон, хэрэглэлээс ялгаатай нь ус үл нэвтрэх бөгөөд сарын тэмдгийн шингэнийг цуглуулдаг. 

Сарын тэмдгийн аяга нь хоёр төрөлтэй. Хуучин төрөл нь хонх хэлбэртэй, иштэй, хана нь 2 мм-ээс их зузаантай байдаг. Хоёр дахь төрөл нь нимгэн ирмэгтэй, уян хатан ханатай байдаг. Хонх хэлбэртэй аяга нь умайн хүзүүн дээр байрладаг. Бөгж хэлбэртэй аяга нь жирэмслэхээс хамгаалах диафрагмтай ижил байрлалд сууна. Сарын тэмдгийн аяга нь жирэмслэлтээс хамгаалах зориулалттай биш.

4-12 цаг тутамд (шингэний хэмжээнээс хамаарч) аяганд цугласан шингэнийг асгана (зайлж цэвэрлэн дахин оруулна). Сарын тэмдэг бүрийн дараа аягаа цэвэрлэх шаардлагатай.  Нэг аяга нь 10 жил хүртэл дахин ашиглагдах боломжтой тул урт хугацааны өртөг нь нэг удаагийн тампон, хэрэглэлээс бага боловч үнэ нь өндөр байдаг. Сарын тэмдгийн аяга нь дахин ашиглах боломжтой тул тампон, хэрэглэлтэй харьцуулахад бага хэмжээний хатуу хог хаягдал үүсгэдэг. Хэрэглэгчид 2 дах удаагаа сарын тэмдгийн аяга худалдан авахдаа өмнөх туршлагад үндэслэн өөрт төгс тохирсныг олдог. 

Сарын тэмдгийн аяга ашигласнаар тампон хэрэглэлтэй харьцуулахад урсах, гоожих асуудал маш бага байдаг. Сарын тэмдгийн аягатай үед санаа зоволгүй унтах, усанд сэлэх, гимнастик хийх, гүйх, дугуй унах  эсвэл морь унах, жин өргөх, хүнд дасгал хийх боломжтой. Өөрт тохирохгүй размерийн аяга авах эсвэл буруу хийснээр сарын тэмдгийн шингэн хальж урсдаг. Ихэнх хэрэглэгчид эхлээд сарын тэмдгийн аягыг оруулах, авахад хэцүү, эвгүй, бүр өвдөлттэй байдаг. Энэ нь ерөнхийдөө хэрэглэснээс хойш 3-4 сарын дотор сайжирдаг. Сарын тэмдгийн аяга нь бусад сарын тэмдгийн бүтээгдэхүүнтэй харьцуулахад илүү аюулгүй хувилбар юм; Хорт шокын хам шинжийн халдварын эрсдэл нь сарын тэмдгийн аяга хэрэглэгчдийн хувьд харьцангуй бага байдаг.
Хатан суудал хайрхан

**Хатан суудал** нь Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын төвөөс зүүн тийш 40 гаруй км зайд оршдог 1420.2 м өндөр, унтарсан галт уул юм. Хүрэл зэвсгийн үеийн цөөн тооны булш бий.

## Домог
Эрт дээр үед Их Богд уул өндөр шовх оройтой уул байж гэнэ. Гэтэл нэг өдөр хангарди шувуу орой дээр нь суугаад Орог нуураас уух гэтэл Богд уулын орой өндөрдөөд, Орог нуур гурав ширгээд байжээ. Хангарди "Уух усгүй, суух уулгүй газар байна" гээд нисэхдээ Их Богд уулын оройг авч зэлүүд газар хаяснаар Хатан суудал уул үүссэн домогтой ажээ.

Ангилал:Монголын уул
Эмэгтэйчүүдийн ариун цэвэр

**Эмэгтэйчүүдийн ариун цэврийн** бүтээгдэхүүнүүд нь сарын тэмдэг ирэх, үтрээнээс ялгадас гарах болон бэлгийн хавьталд орох, үтрээтэй холбоотой биеийн бусад үйл ажиллагааны үед эмэгтэйчүүдийн эрүүл ахуйд зориулагдсан хувийн арчилгааны бүтээгдэхүүн юм . Сарын тэмдгийн үед хэрэглэдэг бүтээгдэхүүнийг мөн **сарын тэмдгийн ариун цэврийн бүтээгдэхүүнүүд** гэж нэрлэж болно, тухайлбал хэрэглэл, тампон, өдөр тутам, сарын тэмдгийн аяга, сарын тэмдгийн спонж, сарын тэмдгийн үед өмсөх дотуур өмд гэх мэт.

Эмэгтэйчүүдийн эрүүл ахуйн бүтээгдэхүүн нь нэг удаагийн эсвэл дахин ашиглах боломжтой байдаг. Ариун цэврийн хэрэглэл, тампон, өдөр тутам нь нэг удаагийн бүтээгдэхүүн юм. Сарын тэмдгийн аяга, дотуур хувцас, хөвөн зэрэг нь дахин ашиглах боломжтой бүтээгдэхүүн юм.

Эмэгтэйчүүдийн эрүүл ахуйн бүтээгдэхүүнд үтрээ, үтрээний хөндийг цэвэрлэх зориулалттай угаагч, салфетка, саван зэрэг бүтээгдэхүүнүүд багтдаг.

### Цэвэрлэх бүтээгдэхүүн 
* Угаагч : Үтрээний дотор талыг угаах шингэн.
* Салфетка : Нойтон, анхилуун үнэртэй салфетка
* Эмэгтэйчүүдийн ариун цэврийн цэвэрлэгээний бүтээгдэхүүн нь үтрээнээс бактерийг угаадаг тул харшлын урвал, цочрол үүсгэдэг.  Олон эрүүл мэндийн мэргэжилтнүүд үтрээний үнэр, хүчиллэг байдлын тэнцвэрийг өөрчилдөг тул угаагч ашиглахаас татгалзахыг зөвлөж байна. Судалгаанаас харахад үтрээний онцлог нь хортой бичил биетнээс өөрийгөө хамгаалдаг. Үтрээг  халдвараас хамгаалах төрөлхийн механизмуудад үтрээний хэвийн орчин, рН, үтрээний шүүрэл зэрэг орно. Үтрээн дэх бактери нь хүчиллэг рН-ийг хадгалах, үтрээний салст бүрхэвчэд наалдсан гадны эмгэг үүсгэгчдийг устгахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Нэмж дурдахад эдгээр бактери нь бактериоцин гэх мэт нянгийн эсрэг нэгдлүүдийг үүсгэж эмгэг үүсгэгчээс хамгаалдаг. 

## Байгаль орчинд үзүүлэх нөлөө 
Бүтээгдэхүүн бүрийн байгаль орчинд үзүүлэх нөлөө асар их ялгаатай. Өндөр хөгжилтэй орнуудад эмэгтэйчүүд амьдралынхаа туршид 400 орчим паунд сав баглаа бүхий 5000-аас 15000 орчим хэрэглэл, тампон хэрэглэдэг.

Байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийн хувьд тампон нь цаас болон хуванцар савлагаатай, хуванцар утас, аппликетортой бөгөөд тампоныг хуванцар эсвэл хөвөн, районы холимогоор хийдэг тул дахин боловсруулах боломжгүй байдаг. Байгаль орчинд ээлтэй сонголт бол сарын тэмдгийн аяга гэж тооцогддог.

## Эрүүл мэндийн асуудал 
* Хорт шокын хам шинж : Тампоныг удаан хугацаагаар хэрэглэхэд тохиолдох ховор өвчин бөгөөд тампон хэрэглэхтэй шууд холбоогүй ч *Streptococcus pyogenes* эсвэл *aureus* төрлийн бактерийн хордлогын улмаас үүсдэг.
* Цочрол: Анхилуун үнэртэн, неомицин, цайны модны тос, бензокаин зэргээс шалтгаалж болно. Зарим бүтээгдэхүүнээс болж үрэвсэл үүсэх эрсдэлтэй.
* Мөөгөнцрийн халдвар
* Бактерийн вагиноз : Бактерийн хэт өсөлт нь үтрээ үрэвсэхэд хүргэдэг. Бактерийн вагиноз нь үтрээний хана, үтрээний хөндийд жигд цагаан/саарал давхарга хэлбэрээр илэрч, загасны үнэр ялгарч, үтрээний рН 4.5-аас дээш гарна. 
* Химийн бодис: Зарим дотуур хувцасны компаниуд ( Thinx, Ruby Love, Knix гэх мэт) хорт хавдар үүсгэх гэх мэт эрүүл мэндэд маш сөрөг үр дагавартай  пер- болон полифторалкил (PFAS) хортой бодис агуулсан бүтээгдэхүүн зарснаас шүүхэд дуудагдсан байна.
Шатрын задлан

Шатрын задлан бол нийт 33 сонгодог өрөгт задлан шинжилгээ хийж 1800 орчим нүүдлийг нэг бүрчлэн тайлбарласан шатрын дэлгэрэнгүй сурах бичиг юм. Алехин, Маршалл, Пилсбөри, Капабланка зэрэг дэлхий дахинаа нэр алдраа дуурсгасан 52 шатарчны шилэгдмэл өргийг эхнээс нь дуусах хүртэл нүүдэл бүрийг нь нарийн тайлбарласан уг номыг бүрэн уншвал яг л эдгээр мастерийн дэргэд суугаад бодлыг нь нэвт шувт сонсох мэт мэдрэмж төрнө. Тухайн тоглогч яагаад ингэж нүүв? Өөрөөр нүүсэн бол тоглолтын хувь заяа хэрхэн эргэх байв? гэдгийг хувилбар бүрээр нь тооцоолж 342 зургаар баяжуулжээ. Энэ номд нүүдэл тайлбарлахаас гадна тухайн өргийг хэдэн онд, хаана тоглосныг танилцуулахын сацуу мастеруудын хэлсэн сонирхолтой эшлэлүүдийг шигтгэж өгсөн.

### Номын зохиогч 
Нийт 20 гаруй шатрын ном зохиосон, Америкийн алдарт зохиолч, шатарчин Ирвин Чернев. Шатрын задлан номын Англи нэршил нь "Logical chess, move by move" бөгөөд Монгол хэл рүү Шатрын задлан хэмээн орчуулжээ.

### Монгол улсад таниулсан нь 
Logical chess, move by move номыг Орчуулагч Э.Ариунболд монгол хэлнээ Шатрын задлан хэмээх нэртэйгээр 2025 онд орчуулж олон нийтийн хүртээл болгосон. 

### Номын хэмжээ 
* Нүүрний тоо : 306 нүүр
* 245 x 170 x 12 мм
* Зөөлөн хавтастай
Эрдэнэбилэгийн Ариунболд

Эрдэнэбилэгийн Ариунболд нь Монгол улсын орчуулагч, ном хэвлэн нийтлэгч. Англи хэлнээс орчуулдаг.

## Бүтээлүүд 
* Хүүхдийн номын 4 цуврал:
**Багачуудын анхны том ном: Яагаад?
**Багачуудын анхны том ном: Яаж?
**Багачуудын анхны том ном: Дэлхий
**Багачуудын анхны том ном: Хүмүүс
* Ган зам, дэлхийн төмөр замын түүх
* Эмсгүй эрс
* Шатрын задлан

Эдгээр номыг орчуулснаас гадна 20 гаран номын редактороор ажилласан.

## Шагнал 
2018 онд Монголын зохиолчдын эвлэлийн Алтан өд наадмаас шагнал хүртэж оны шилдэг орчуулагч болж байсан.

Ангилал:Монголын орчуулагч
Ангилал:Англи хэлнээс орчуулагч
Ангилал:Монголчууд
Мартин Борман

**Мартин Людвиг Борман** (герман. *Martin Ludwig Bormann*; 1900 оны 6-р сарын 17 эсвэл 7-р сарын 17-нд Саксони-Анхальт мужийн Халберштадт хотод төрсөн - 1945 оны 5-р сарын 2-нд Берлин хотод нас барсан) -Германы төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Намын канцелярын дарга (1941–1945), Адольф Хитлерын хувийн нарийн бичгийн дарга (1943–1945), Намын асуудал хариуцсан сайд (1945 оны 4-р сарын 30 - 5-р сарын 2-нд), Фюрерийн орлогч дарга (1933-1941), Рейхслейтер (1933-1945) нарын штабын дарга. Дэлхийн 2-р дайны төгсгөлд тэрээр Германы Рейх Канцлер Адольф Хитлертэй харилцах мэдээллийн урсгалыг хянаж, хувийн нарийн бичгийн даргын хувьд түүнд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн гэдэг.
Кутб ад-дин Айбек

**Кутб ад-дин Айбек** (перс. قطب الدین ایبک‎‎ ) — Баруун умард Энэтхэгийн түрэг гаралтай ислам шашинтай удирдагч. Тэрээр Дели хотыг нийслэл болгож тэндээ Кутб-Минар болон «Кувват-аль-Ислам» (Quwwat Al Islam) сүм босгосон хүн. Делийн султант улсыг 1206 онд байгуулж анхны удирдагч болсон бөгөөд мамлюк угсааг бий болгож 1206-1210 онуудад удирдаж байв. 

## Намтар 
Тэрээр өнөөгийн Афганистаны нутагт төрсөн түрэг гаралтай хүн байсан. Бага байхдаа олзлогдож, тусгай харуул (гулам) болжээ. Түүнийг Ираны зүүн хойд хэсэгт орших Хорасан дахь Нишапур хотын дээд кади буюу шүүгч хүн худалдаж авчээ. Кади түүнийг өөрийн хүү мэт үзэж, Айбек иж бүрэн боловсрол эзэмшиж, перс, араб хэл, удирдах шинжлэх ухаан, байлдааны урлаг, тэр дундаа нум сум харвах, морьтой тулалдах зэрэгт суралцжээ. Шүүгч Кади нас барахад түүний хөвгүүд нь Айбект атаархаж түүнийг зарсан байна. Дараа нь Айбекийг Газнигийн ирээдүйн захирагч болох цэргийн жанжин Шихаб ад-дин Гури худалдаж авчээ. Түрэгийн нүүдэлчин Айбекийн манлайлал, зохион байгуулалтын ур чадвар нь түүнийг нийгэмд хурдан шат ахих боломжийг олгосон байна.

Мухаммед Гори Энэтхэгийн хойд хэсэгт анхны томоохон ислам шашинтай эзэнт гүрнийг байгуулжээ. Айбек Мухаммед Горигийн хамгийн найдвартай жанжин болсон бөгөөд Гуридын олон ялалтыг Айбектэй холбож үздэг. Тэрээр Хойд Энэтхэгт Горын хүчийг бэхжүүлж, 1192 оноос Энэтхэгт илүү тусгаар тогтнолоо олж авсан тул Мухаммед Гори Төв Азийн дайнд анхаарлаа хандуулсан. Гориг нас барсны дараа (1206) Айбек эрх мэдлийн төлөөх богино хугацааны тэмцлийн дараа өөрийгөө Хорасан болон хойд Энэтхэгийн (одоогийн Пакистаныг оруулаад) захирагч хэмээн зарласан юм. Төв Азийн Гуридын эзэмшил сүүлдээ Чингис хаан тэргүүтэй монголчуудын олз болсон.
Социалист нам (Франц)

**Социалист** **нам** (заримдаа **Францын социалист нам**) (франц. *Parti Socialiste*, *PS*) — Францын зүүн төв үзэлтэй улс төрийн нам. Үзэл бодлын хувьд социал-демократуудтай ойр боловч түүхэн замналдаа баруун төв, зүүний байр суурьтай байж үзсэн юм. Энэ нам нь Социалист интернационал болон Европын социалист намууд байгууллагын гишүүн. 

1905 оноос хойш Ажилчдын Интернационалын Францын секцийн үндсэн дээр үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад 1968 оны дотоод улс төрийн хямралын үеэр оршин тогтнохоо больж 1969 онд өнөөгийн дүр төрхөө олж байгуулагдсан нам юм. 1981 онд Франсуа Миттераны удирдлаган дор ерөнхийлөгчийн сонгууль болон Үндэсний ассамблейн сонгуульд хоёуланд нь ялалт байгуулсан түүхтэй. 1993 онд авлигын хэргээс үүдсэн намын дотоод хямралд орсон ч 1997 оны парламентын сонгуульд дахин байр сууриа олж, томоохон амжилт гаргасан байна.

2002 онд тус нам ерөнхийлөгчийн болон парламентын сонгуульд хоёуланд нь ноцтой ялагдал хүлээж, улс төрийн хоёр дахь хүчний байр сууриа анх удаа алдав (Жан-Мари Ле Пенийн Үндэсний фронтод алдсан). 2007 онд ерөнхийлөгчийн болон парламентын сонгуулиар Голлистуудад ялагдсан  ч хэт барууны үзэл баримтлагчдыг саналын тоогоороо илүүрхэж, байр сууриа дахин сэргээж чадсан. Тус нам улсын хэмжээнд хамгийн сүүлд 2012 онд Ерөнхийлөгч болон УИХ-ын сонгуульд ялалт байгуулсан. Гэсэн хэдий ч социалист Ерөнхийлөгч Франсуа Олланд Францын түүхэн дэх хамгийн нэр хүндгүй ерөнхийлөгчдийн нэг болж хувирав. Үүний үр дүнд Олланд хоёр дахь удаагаа нэр дэвшихээс татгалзаж, 2017 оны ерөнхийлөгчийн болон парламентын сонгуулиар тус нам түүхэндээ хамгийн том ялагдал хүлээж, Үндэсний ассемблейн суудлын 3/4, ерөнхийлөгчийн сонгуульд Социалист намаас нэр дэвшигч Бенуа Амон дөнгөж 6,3% тай 5-р байранд оржээ. 

## Сонгуулийн дүн 
Ангилал:Францын улс төрийн нам
Франц
Тампон

**Тампон** нь сарын тэмдгийн үед үтрээнд оруулах замаар цус болон үтрээний шүүрлийг шингээх зориулалттай сарын тэмдгийн бүтээгдэхүүн юм. Хэрэглэлээс ялгаатай нь үтрээний сувгийн дотор талд байрладаг. Тампоныг зөв оруулснаар сарын тэмдгийн цусыг өөртөө шингээж авдаг.

Тампон нь сарын тэмдгийн цуснаас гадна үтрээний байгалийн тослогийг шингээж, бактерийг шингээдэг тул үтрээний хэвийн рН-ийг өөрчилж, бактерийн халдвар авах эрсдэлийг нэмэгдүүлснээр хорт шокын синдром үүсэх эрсдлийг нэмэгдүүлдэг. TSS нь ховор тохиолддог боловч амь насанд аюултай халдвар бөгөөд яаралтай эмнэлгийн тусламж авах шаардлагатай байдаг.

Борлуулсан тампонуудын дийлэнх нь хиймэл утас, хөвөн даавууны холимогоор хийгдсэн байдаг. Зарим тампоныг органик хөвөнгээр хийдэг. Тампон нь шингээх чадвараараа хэд хэдэн ангилалд багтдаг.

Хэд хэдэн улс орнууд тампоныг эмнэлгийн хэрэгсэл болгон ашигладаг. АНУ-д эдгээрийг Хүнс, Эмийн Захиргаа (FDA) II зэрэглэлийн эмнэлгийн хэрэгсэл гэж үздэг. Заримдаа тэдгээрийг мэс заслын үед цус тогтоох зорилгоор ашигладаг.

## Дизайн ба баглаа боодол 
Тампоны загвар нь материал, шингээх чадвар, үйлдвэрлэгч компаниудаас хамааран өөр өөр байдаг.  Тампоныг хоёр үндсэн ангилалд хуваадаг. Нэг нь энгийн нөгөө нь аппликетор тампон юм. Аппликетор тампон нь тампон хийхэд туслах гөлгөр гадаргуутай бөгөөд  дэлбээтэй дугуй хэлбэртэй төгсгөлтэй байдаг.

Ашиглах үед тампон тэлэх байдлаараа ялгаатай байдаг: аппликетор тампонууд уртасдаг, харин энгийн тампонуудын диаметр нь нэмэгдэж тэлдэг. Ихэнх тампонууд нь зориулалтын татах утастай байдаг. Борлуулсан тампонуудын дийлэнх нь район эсвэл хөвөн даавуугаар хийгдсэн байдаг. Органик хөвөн тампоныг 100% хөвөн гэж сурталчилдаг ч хөвөнгийн гол хэсэгт хуванцар орсон байж болно. Тампонууд нь анхилуун үнэртэй эсвэл үнэргүй байдаг.
Эрдэнэцогтын Сарантогос

**Эрдэнэцогтын Сарантогос** (1975 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол улсаас БНСУ-д суух элчин сайд асан, Монгол улсаас Канад улсад суугаа Элчин сайд. 

## Намтар 
### Боловсрол 
* 1992-1997 онд МУИС-ийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль (олон улсын харилцааны бакалавр),
* 2000-2002 онд Японы Васэда Их сургууль (олон улсын харилцааны магистр),
* 2009-2010 онд Австралийн Аделайдын Их сургууль (олон улсын эдийн засгийн харилцааны магистр),

### Ажилласан байдал 
* 1997-2000 онд ГХЯ-ны Азийн газарт мэргэжилтэн
* 2002-2004 онд ГХЯ-ны Бодлого төлөвлөлт, мэдээлэл-шинжилгээний газарт гуравдугаар нарийн бичгийн дарга
* 2004-2007 онд Токио дахь ЭСЯ-нд гуравдугаар нарийн бичгийн дарга
* 2007- 2009 онд ГХЯ-ны Азийн газарт хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга
* 2010-2012 онд ГХЯ-ны Бодлого төлөвлөлт, мэдээлэл, үнэлгээний газарт нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга
* 2012-2014 онд Токио дахь ЭСЯ-нд худалдаа, эдийн засгийн зөвлөх
* 2014-2016 онд Токио дахь ЭСЯ-нд Элчин зөвлөх
* 2016 онд ГХЯ-ны Бодлого төлөвлөлт, зохицуулалтын газрын захирал
* 2016-2017 онд ГХЯ-ны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын дэд захирал
* 2017-2022 онд тус газрын захирал
* 2022-2023 онд БНСУ-д суугаа элчин сайд
* 2023 оноос Канадад суугаа элчин сайд

## Гэр бүл 
Эгч Эрдэнэцогтын Сонинтогос нь Соёл Урлагийн Их Сургуулийн захирлаар ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан. 

Дүү Эрдэнэцогтын Содонтогос нь Монголын Мянганы сорилтын сангийн гүйцэтгэх захирал, МОНЦАМЭ агентлагийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан ч ажилчдаа дарамталсан хэрэгт холбогдсон. 

## Гадаад холбоос 
* Э.Сарантогосыг Өмнөд Солонгост, П.Сэргэлэнг Кувейтэд Элчин сайдаар томилно
* Элчин сайд Э.Сарантогос БНСУ-ын Ерөнхийлөгчид итгэмжлэх жуух бичгээ барив
* Монгол Улсаас Канад Улсад суух Элчин сайд Э.Сарантогос Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барив

Ангилал:Канад дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Өмнөд Солонгос дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Васэда Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:1975 онд төрсөн
Эрдэнэцогтын Сонинтогос

**Эрдэнэцогтын  Сонинтогос** нь Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Монголын сэтгүүлч юм. 

## Намтар 
Эрдэнэцогтын Сонинтогос нь 1959 онд төржээ. 

### Боловсрол 
* 1977 онд нийслэлийн 33-р сургуулийн 10В ангийг төгссөн. 
* 1977–1982 онд Ленинградын Улсын Их Сургуульд сэтгүүлч мэргэжлээр бакалаврын зэрэг хамгаалж төгссөн. 
* 2009 онд Ленинградын Улсын Их Сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан.
* 2011 оны 6 сарын 08-нд "Телевизийн зар сурталчилгааны хэлний онцлог" сэдвээр докторын зэргээ хамгаалсан. 

### Ажилласан байдал 
* "Хөдөлмөр" сонины орлогч эрхлэгч
* РТМУС-д захирал
* 2010-2025 он СУИС-д захирал

## Гавьяа шагнал 
* 2024 оны 2 сарын 09-нд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг

## Гадаад холбоос 
*СУИС-ийг Э.Сонинтогос удирдана
*СУИС-ийн захирал Э.Сонинтогос: Бид нийгмийг соён гэгээрүүлэх асар том хариуцлагатай учраас энэ чиглэлд анхаардаг
*СУИС-ийн захирал Э.Сонинтогос: Дээрэлхэлтээс болж маш олон хүүхэд сургуулиас хөөгдсөн
*СУИС-ийн захирал Э.Сонинтогос тэтгэвэртээ гарч, Ч.Бат-Эрдэнэ түр орлон гүйцэтгэгчээр нь томилогджээ
*СУИС-ийн захирал Э.Сонинтогос, Ч.Алтанцэцэг нарын балаг...

Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1959 онд төрсөн
Лундын их сургуулийн Инженерийн факультет

**Лундын Их Сургуулийн Инженерийн факультет** () нь Шведийн Лунд хотод байрладаг Лундын их сургуулийн найман факультетын нэг юм. Швед нэршлээсээ үүдэн ихэвчлэн **LTH** гэж товчлогддог. 2022 оны байдлаар тус факультетад ойролцоогоор 1500 ажилтан, 10,000 орчим оюутан байсан бөгөөд жил бүр 650 орчим оюутан төгсдөг. 

LTH нь 16 төрлийн инженерийн үндсэн хөтөлбөр, 5 төрлийн дээд инженерийн хөтөлбөр, 19 олон улсын магистрын хөтөлбөр санал болгодог. LTH нь иргэний инженер буюу дэд бүтцийн инженер, галын аюулгүй байдлын инженер, архитектор, үйлдвэрлэлийн дизайнер, техникийн ухааны доктор зэргийг сургаж бэлтгэдэг. Дээд боловсролын инженерийн хөтөлбөрүүд нь Хельсингборг кампуст явагддаг. LTH нь мөн эрсдэлийн менежмент болон хүнсний технологийн чиглэлээр өвөрмөц мэргэжлийн сургалтууд зохион байгуулдаг. 2010 оноос хойш нисгэгчийн бакалаврын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. 

2007 оны намраас хойш Болоньягийн боловсролын тогтолцоонд шилжих хүрээнд иргэний инженерийн хөтөлбөрийг таван жилийн хугацаатай, 300 кредит бүхий болгон өөрчилсөн юм. Бакалаврын түвшний хичээлүүд ихэвчлэн швед хэлээр ордог бол дээд түвшний хичээлүүд англи хэлээр, англи хэлээрх ном сурах бичгээр явагддаг. LTH нь 1961 онд байгуулагдаж, 1969 онд Лундын их сургуулийн бүрэлдэхүүнд нэгдсэн. Анх байгуулагдахдаа физик инженер, Механик инженер, Цахилгааны инженер, Иргэний инженер, Химийн инженер, Архитектур зэрэг зургаан салбартай байсан.
Лондоны Хатан Хаан Мэри их сургууль

**Лондоны Хатан Хаан Мэри их сургууль** () нь Лондоны зүүн хэсгийн Майл Энд дүүрэгт байрлах олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Энэ нь Лондоны их сургуулийн холбооны гишүүн юм. Өнөөдөр Хатан Хаан Мэри Их Сургууль нь Лондоны зүүн болон төв хэсэгт Майл Энд, Уайтчапел, Чартерхаусын талбай, Илфорд, Линкольны Инн Фийлдс ба баруун Смитфийлд гэх мэтчилэн 6 кампустай бөгөөд Хятад, Франц, Грек, Мальта улсуудад олон улсын үйл салбар ажиллагаа явуулдаг. Тус сургуулийн Майл Энд кампус нь Лондон дахь хамгийн том бөгөөд бие даасан кампус юм. 

Хатан Хаан Мэри их сургууль нь 3 салбарт хуваагдан үйл ажиллагаагаа явуулдаг: 
*Хүмүүнлэг ба нийгмийн ухааны факультет
*Шинжлэх ухаан ба инженерчлэлийн факультет 
*Бартс ба Лондоны эм зүй ба эрүү, нүүр, ам судлалын сургууль

2023-2024 онд хичээлийн жилд тус сургууль 32,000 гаруй суралцагчтай байсан. Тухайн жилийн орлого нь 712.2 сая фунт стерлинг байсан ба 146.8 сая нь судалгааны тэтгэлэг ба гэрээнээс, 522.5 сая фунт стерлингийн зарлага гарсан байна. 21 академи ба институтэд суралцаж буй 32,000 гаруй сурагчдын 40-өөс дээш хувь нь гадаад оюутнууд бөгөөд 170-аад өөр үндэстэн, улс орнуудын төлөөлөл болдог. Хатан Хаан Мэри сургууль нь 2011-2012 оны хичээлийн жилд түвшин ахиулах хүсэлтэй сурагчдад зориулан 2 саяаас дээш фунт стерлингийн тэтгэмж олгосон байна.
Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар

**Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар** бол 2025 оны 6-р сарын 18-нд бүрэлдсэн, Монгол Улсын өнөөгийн засгийн газар юм.

Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс Сүхбаатарын талбайд эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ны өдрөөс 6-р сарын 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, түүний засгийн газрыг татан буулгасан. 

Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох МАН-ын Бага хурлаас Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монголын Улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон. УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан.

## Засгийн газрын сайд нар 
 Гомбожавын Занданшатар]]

### Тэргүүлэгчид 
### Яамдын сайд нар 
* **Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.**

## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 

Ангилал:Улсын Засгийн газар
Ангилал:Монголын эрх зүй
Ангилал:2025 он
Йоркийн их сургууль

**Йоркийн их сургууль** () нь Английн Йорк хотод байрладаг улсын өмчит, коллежийн тогтолцоотой судалгааны их сургууль юм. 1963 онд үүсгэн байгуулагдсан тус сургууль өнөөг хүртэл өргөжин тэлсээр 30 гаруй тэнхим, төвүүдтэй болж, төрөл бүрийн мэргэжлийн чиглэлээр сургалт, судалгаа явуулж байна.

Йорк хотын зүүн өмнөд хэсэгт орших их сургуулийн кампус нь ойролцоогоор 500 акр буюу 200 гектар талбайг эзэлдэг. Анхны кампус болох Баруун кампус нь Йоркийн Шинжлэх ухааны хүрээлэн ба Үндэсний шинжлэх ухааны сургалтын төвийг багтаадаг бөгөөд хотхоныг хүрээлэн байгаль, нуур цөөрөм, ногоон байгууламж сүндэрлэж байдаг. 2007 оны тавдугаар сард сургуулийн үндсэн кампусыг тэлэх зөвшөөрлийг олгосон ба энэ нь Хеслингтон тосгоны зүүн талын тариалангийн зориулалттай газарт баригдсан. Хоёр дахь кампус болох Зүүн кампус 2009 онд ашиглалтад орсон бөгөөд одоо таван коллеж, гурван тэнхим мөн хурлын танхим, спорт цогцолбор болон бизнесийн гарааны дэмжлэгийн төв байрладаг. Энэхүү их сургууль мөн Йорк хотын төвд орших Кингс Манорын байрыг түрээслэн ашигладаг. 2023–2024 оны байдлаар тус сургуулийн нийт орлого 515.5 сая фунт стерлинг буюу 2.5 их наяд төгрөг байсан бөгөөд үүнээс 100.4 сая нь судалгаа, гэрээт ажлуудаас олсон орлого ба зардал нь 379.4 сая фунт стерлинг болж байв.

Йорк их сургууль нь 1960-аад оны үед байгуулагдаж байсан шинэчлэгдсэн загвартай их сургуулиудын нэг байсан ба коллежийн онцлогоороо ялгардаг. Тус сургууль 11 коллежтэй бөгөөд арван нэг дэх нь 2022 онд нээгдсэн Давид Катогийн нэрэмжит коллеж юм. Мөн Н8 групп (), Рассел групп зэрэг бүс нутгийнхаа судалгааны байгууллагуудын гишүүн юм.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Английн их сургууль
Ангилал:1963 онд байгуулагдсан
Павиагийн их сургууль

**Павиагийн их сургууль** () нь Итали улсын Ломбард мужийн Павиа хотод байрладаг их сургууль юм. Анх 1361 оноос хичээл зааж байсан нотолгоо олдсон ба энэ нь түүнийг дэлхийн хамгийн эртний их сургуулиудын нэг болгодог. 19-р зууныг дуустал Милан болон Ломбардигийн өргөн бүс нутагт цорын ганц их сургууль байсан. 2022 онд Times Higher Education сэтгүүл уг сургуулийг Итали дахь шилдэг 10 их сургуулийн нэг, дэлхийн шилдэг 300 их сургуулийн тоонд багтсан хэмээн үнэлжээ. Одоогийн байдлаар тус сургууль 18 тэнхим, 9 салбартай. Тус сургуульд төв кампус байдаггүй ч хичээлийн байрууд нь хот даяар тархсан байдгаараа “хот кампус” хэмээх нэршил авсан байдаг. Павиагийн их сургуульд Италийн болон дэлхийн олон орноос ирсэн 20,000 гаруй оюутан суралцдаг.

Сургууль 80 гаруй бакалаврын хөтөлбөр, 40 гаруй магистрын хөтөлбөр, 20 орчим докторын хөтөлбөр (үүнээс 8 нь англи хэлээр) санал болгодог. Жил бүр 1,500 орчим олон улсын оюутан элсэн ордог. Павиагийн их сургууль хэд хэдэн соёл, шинжлэх ухааны музейтэй. Үүнд их сургуулийн түүхийн музей, ургамал зүй судлалын цэцэрлэг, судалгааны төвүүд, номын сангууд болон их сургуулийн хэвлэлийн газар багтдаг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Италийн их сургууль
Ангилал:1361 онд байгуулагдсан
Лондоны их сургуулийн коллеж

**Лондоны их сургуулийн коллеж** () нь Английн Лондон хотод байрладаг төрийн өмчит судалгааны их сургууль юм. Энэ сургууль нь Лондоны их сургуулийн холбооны гишүүн бөгөөд нийт элсэгчдийн тоогоор Их Британид 2-р байранд, магистрын сургалтад хамрагдагчдын тоогоор хамгийн том нь юм.

UCL нь 1826 онд “Лондоны их сургууль” нэртэйгээр байгуулагдсан. Үүсгэн байгуулагчид нь Жереми Бентамын шинэчлэлийн үзэл санаанаас урам авсан бөгөөд тухайн үед их сургуулийн зэрэг олгох эрхгүй байсан ч Лондон хотод байгуулагдсан анхны дээд боловсролын байгууллага болсон юм. Мөн Англид анх удаа шашны хамааралгүй сургууль болон байгуулагдаж, оюутнуудыг шашин шүтлэг үл харгалзан элсүүлж байснаараа онцлог юм. 1878 онд UCL нь эрэгтэй, эмэгтэй оюутнуудыг хамт суралцуулах болсон анхны их сургуулиудын нэг болсон (Бристолийн их сургуулийн коллеж анх хоёр жилийн өмнө ийм алхам хийжээ). Сургуулийн үүсгэн байгуулагчид анх Английн гурав дахь их сургуулийг байгуулах зорилготой байсан ч улс төрийн шалтгаанаар 1836 онд хааны зарлигаар зөвхөн коллежийн статус руу буурч, Лондоны их сургуулийг үүсгэн байгуулсан хоёр коллежийн нэг болж нэгдсэн. Харин 1990-ээд онд их сургуулийн хэмжээнд де факто байдлаар хүлээн зөвшөөрөгдөж, 2023 онд албан ёсоор их сургууль гэсэн статусыг авсан ажээ.

Ангилал:Лондоны их сургууль
Ангилал:1826 онд байгуулагдсан
Фожжиагийн их сургууль

Фожжагийн их сургууль нь Итали улсын Фожа хотод байрладаг бөгөөд 1991 онд байгуулагдаж, 1999 онд бүрэн эрхтэйгээр хүлээн зөвшөөрөгджээ. Хэдий тус сургуулийг эрх зүйн хүрээнд хүлээн зөвшөөрөгдөхөд багагүй хугацаа зарцуулагдсан ч түүний хажуугаар 5 салбараа 6 болгож чаджээ. Үүнд эдийн засгийн салбар, хуулийн салбар, клиник ба туршилтын анагаах ухааны салбар, анагаах болон мэс заслын шинжлэх ухааны салбар, хөдөө аж ахуй, хүнс болон байгаль орчны салбар, мөн хүмүүнлэгийн ухааны салбар багтдаг. Сүүлчийнх нь уран зохиол, соёлын өв болон боловсролын ухааны чиглэлээр дагнадаг. Фожжагийн их сургуулийг Италийн ажил олгогчдын холбооны эзэмшилд байдаг “Il Sole 24 Ore” сонинд Өмнөд Италийн хамгийн сайн их сургууль хэмээн нэрлэсэн байдаг. Тус сургууль нь 20 гадаад их сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан бөгөөд олон улсын оюутнуудыг хүлээн авч, Socrates/Erasmus, Leonardo, TEMPUS зэрэг олон улсын солилцооны хөтөлбөрт оролцдог. Хичээлийн жилийн эхний улирал есдүгээр сарын гурав дахь долоо хоногоос арванхоёрдугаар сарын хоёр дахь долоо хоног хүртэл үргэлжилдэг. Хоёрдугаар улирал нь гуравдугаар сарын эхний долоо хоногоос тавдугаар сарын сүүл хүртэл явагддаг. Хичээлүүд ихэвчлэн даваа гарагаас баасан гараг хүртэл ордог. Наймдугаар сард болон улсын баярын өдрүүдэд хичээл орохгүй. Хичээлүүд улирлын тогтолцоотой бөгөөд хоёр улирлын дунд Зул сар болон Улаан өндөгний баярын үеэр амралт олгодог.
Ка'Фоскари их сургууль

Ка’ Фоскари нь Италийн Венец хотод байрладаг улсын судалгааны болон бизнесийн чиглэлийн их сургууль юм. 1868 онд байгуулагдсан цагаасаа хойш энэ сургууль Венецийн Ка’ Фоскари готик сүмд байрлаж ирсэн ба түүний нэр доор үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Уг ордон нь Риалто ба Сан Маркогийн дунд орших Гранд сувгийн дагуу, Дорсодурогийн дүүрэгт байрладаг. Харин сургуулийн бусад барилга, байгууламжууд нь Венецийн түүхэн төвийн өөр өөр хэсгүүдэд тархан оршдог. Венецийн төвөөс гадна Ка’ Фоскари нь Местре ба Тревизо хотуудад салбар кампустай. Тус сургууль нь Венето бүс нутаг Италийн Хаант улсад нэгтгэгдсэний дараа буюу 1868 онд “Хааны дээд худалдааны сургууль” нэртэйгээр байгуулагдсан ба дэлхий дээрх хоёр дахь хамгийн эртний бизнесийн сургуульд тооцогддог (анхных нь 1853 онд байгуулагдсан Антверпийн Дээд Худалдааны Институт юм). Ка’ Фоскари 1900-аад он даяар өргөжин тэлж, 1968 онд бүрэн хэмжээний их сургууль болсон. Одоогоор тус сургууль нь 8 тэнхим, 21,000 орчим оюутантай бөгөөд Венецийн хамгийн том их сургуульд тооцогддог. Тус сургуулийн хичээл заалт ба судалгааны чиглэл нь эдийн засаг ба бизнес, хүмүүнлэгийн ухаан болон орчин үеийн хэл шинжлэлд төвлөрдөг.
Сёдра латин

**Сёдра латин**, албан ёсоор** Сёдра Латин гимнази** (, “Өмнөд латин” гэсэн утгатай) нь **Швед**ийн Стокхольм хотын Сёдермальм дүүрэгт байрлах бүрэн дунд сургууль юм. Энэ сургуулийн одоогийн барилга нь 1891 онд ашиглалтад оржээ. Сёдра Латин сургууль нь баялаг түүхтэй. Түүний өмнөх сургууль болох Сёдермальмын Педагогиа нь анхны захирлаа тэртээх 1654 онд томилж байжээ.

1820 онд уг сургууль нь суурь дунд боловсролын сургалттай болж өргөжсөн бөгөөд 1879 онд Стокхольм бүрэн дунд сургуулын өмнөд хэсэгтэй нэгдэж, нэрээ шинэчлэн “Stockholms högre allmänna å latinlinjens fullständiga läroverk å Södermalm” буюу орчуулбал “Стокхольмын дээд түвшний ба латин хөтөлбөртэй бүрэн дунд сургууль” болгон өөрчилжээ. Тухайн үеэс хойш тус сургууль нь хэд хэдэн удаа нэрээ сольж байсан бөгөөд эцэст нь 1971 онд өнөөгийн нэршлээ албан ёсоор сонгож авчээ. 

Одоогийн барилга нь архитектор Пер Эмануэлын загвараар баригдаж, 1891 онд нээлтээ хийсэн байна (Түүнтэй ижил загвартай, түүний ихэр сургууль болох Нора Реал сургууль нь нэг жилийн өмнө нээлтээ хийсэн байв). Энэхүү барилга нь дотоод орчны бүх өрөө, коридорыг байгалийн гэрлээр шууд гэрэлтэх боломжтой байхаар бүтээгдсэн бөгөөд нийт 21 анги танхим баригджээ. Загварын онцлог нь сүр бараатай улбар шаргал улаан тоосгон өнгөтэй фасатнаас гадна барилгын төлөвлөлтийн төв хэсэгт байрлах хагас дугуй хэлбэртэй хурлын танхим юм. Хамгийн сүүлд 1996 онд сэргээн засварлалт хийсэн байна.
Вильянуэвагийн их сургууль

**Вильянуэвагийн их сургууль** () нь Испанийн Мадрид хотод байрладаг хувийн их сургууль бөгөөд Католик шашны Opus Dei байгууллагатай холбоотой. Тус сургууль нь бакалаврын оюутны тоогоор Мадрид хотын хамгийн жижиг их сургуульд тооцогддог. Хэдий 2020 онд албан ёсоор их сургууль болсон ч тус сургуулийн түүх тэртээх 1977 оноос эхлэлтэй. 

1997 онд Вильянуэвагийн их сургуулийн төв байгуулагдаж, Мадридын Комплутенсийн их сургуультай хамтран хууль зүйн бакалаврын зэрэг олгох хөтөлбөрийг эхлүүлсэн. Мөн тухайн жилд багш бэлтгэх “Escuela de Magisterio de Fomento” сургуулийн хөтөлбөрийг нэгтгэх гэрээ байгуулжээ. 1998–2015 оны хооронд сэтгэл зүйн боловсрол (1998), сэтгүүл зүй (2000), сурталчилгаа ба олон нийттэй харилцах (2000), кино судлал (2001), бизнесийн удирдлага ба менежмент (2014), сэтгэл судлал (2015) зэрэг хөтөлбөрүүдийг шат дараатай нээжээ. Түүнчлэн тус сургуулийн хүрээнд хуульчийн мэргэжлээр ажиллах эрх олгох сургалт, багшийн магистрын зэрэг, ерөнхий сэтгэцийн эрүүл мэндийн сэтгэл судлал, эрт үеийн хүүхдийн хөгжлийн дэмжлэг, сэтгэл судлал ба сурган хүмүүжлийн ухаан болон байгууллагын харилцаа холбооны чиглэлээр мастерийн хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлж эхэлсэн. 

Мадридын Комплутенсийн их сургуультай 23 жилийн турш хамтран ажилласны дараа 2020 оны 7 дугаар сарын 8-нд Мадридын өөртөө засах засгийн газрын зөвлөлийн тогтоолоор, мөн 2019 оны 3 дугаар сарын 20-нд батлагдсан 5-р хуульд үндэслэн Вильянуэвагийн их сургуулийг албан ёсоор хувийн их сургууль хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн. Энэхүү шийдвэр нь сургуулийн төсөл төлөвшсөн, санхүүгийн хувьд найдвартай болохыг баталгаажуулсан бөгөөд 2020–2021 оны хичээлийн жилээс бие даасан байдлаар үйл ажиллагаагаа эхлэх боломжийг олгосон.

Ангилал:Испанийн их сургууль
Саутхэмптоны их сургууль

**Саутхэмптоны их сургууль** () нь Английн Саутхэмптон хотод байрладаг улсын нээлттэй судалгааны их сургууль юм. Энэ сургууль нь Их Британийн судалгаанд төвлөрсөн их сургуулиудын Рассел групп холбооны үүсгэн байгуулагч гишүүн юм. Тус их сургууль долоон кампустай. Үндсэн кампус нь Хайфийлд дүүрэгт байдаг ба түүнээс гадна хот дотор дөрвөн нэмэлт кампус ажилладаг. Үүнд: -Avenue кампуст хүмүүнлэгийн ухааны хичээл ордог -Үндэсний далай судлалын төвд далай болон газрын шинжлэх ухааны хичээл ордог. -Саутгэмптоны ерөнхий эмнэлэгт анагаах ухаан, эрүүл мэндийн сургалт явагддаг. -Boldrewood кампус нь инженерчлэл болон далайн технологийн хичээлүүдтэй бөгөөд Lloyd’s Register буюу далайн инженерчлэлийн хяналтын байгууллага тэнд байрладаг. Нэмэлтээр Винчестер хотод урлагийн сургуультай. Мөн Малайз улсад салбар кампус ажиллуулж, инженерийн хөтөлбөрүүд заадаг. 2024 онд Саутхэмптоны их сургууль Энэтхэг улсад салбар кампус байгуулах анхны зөвшөөрөл авсан Их Британийн анхны их сургууль болсон. Кампус бүрт өөрийн номын сан бий. 2023-2024 оны байдлаар их сургуулийн нийт орлого нь 742.4 сая фунт стерлинг байсан. Үүнээс 136.5 сая фунт нь судалгааны тэтгэлэг болон гэрээнээс бүрдсэн ба нийт зардал нь 522.3 сая фунт болсон байна.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Английн их сургууль
Ангилал:1952 онд байгуулагдсан
Арк (нуман хаалга)

Нуман хаалга (Францын нуман, Италийн arco, Латин хэлнээс arcus - нуман, нуман, герман Боген) нь архитектурын бүтцийн нэг төрөл, нээлхийн нуман бүрхүүл - хоёр тулгуурын хоорондох зай - багана, тулгуур багана. Гүн рүү үргэлжилсэн нуман хаалга нь хонгил үүсгэдэг. Ийнхүү нуман хаалга нь хонхор байгууламжийн “хөтөч” болдог. Архитектурын түүхэнд хагас дугуй хэлбэртэй, үзүүртэй, хайрцган хэлбэртэй, өргөгдсөн, хэтийн, хавтгай, юлдэн, гурван ба олон дэлбээтэй, тах хэлбэртэй, хазгай хэлбэртэй нуман хаалганууд мэдэгдэж байна.

Нуман хаалга бол хүн төрөлхтний хамгийн гайхамшигтай бүтээлүүдийн нэг юм. Хэвтээ, архивын таазнаас ялгаатай нь нуман хаалга нь даралтыг тэсвэрлэдэг; үүнээс гадна бид нуман хаалга ачаалах тусам илүү хүчтэй болно, энэ нь хүндийн хүчний эсрэг пүрштэй юм шиг болгодог. Гол мөрөн дээрх гүүрийг ихэвчлэн нуман хэлбэртэй хийдэг нь санамсаргүй хэрэг биш юм (үл хамаарах зүйл бол нэлээд урттай гүүр бөгөөд үүнд завсрын тулгуур шаардлагатай бөгөөд үүнд дүүжин байгууламж ашигладаг). Нуман хаалганы цорын ганц ноцтой дутагдал нь хажуугийн тулгуур дээр ажилладаг түлхэлт бөгөөд үүнийг нэмэлтээр бэхжүүлэх шаардлагатай. Нуман хэлбэртэй байгууламжууд нь архитектурын түүхэнд маш чухал ач холбогдолтой тул бусад хэлбэрээр, жишээ нь: нуман цонх, тавилга дахь бяцхан нуман хаалга, гоёл чимэглэлийн урлагийн бүтээгдэхүүн зэрэг зүйрлэлээр давтагддаг.

Дүрмээр бол нуман хаалга нь босоо тэнхлэгт тэгш хэмтэй байдаг. Цуврал нуман хаалга нь аркууд үүсгэдэг. 

**Архитектурын түүхэн дэх нуман хаалга**.

Эртний Ромчууд харин эсрэгээрээ нуман хаалга, хонгилын санааг дорнодоос зээлж, архитектуртаа өргөнөөр ашигладаг байжээ. Хагас дугуй хэлбэртэй хонгил, нуман хаалга нь Романескийн архитектурын онцлог шинж чанар юм. Готик эрин үед масон барилгачид (өрлөгчид) Готик сүмүүдийн дотоод орон зайг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ тулгуур (хана, тулгуур) дээрхи хажуугийн хүчийг нэмэгдүүлэх асуудалтай тулгарсан. Тэд барилгын хана, дотоод тулгуурыг ачааллаас чөлөөлж, гадна талын тулгуурт (тулгуур ба нисдэг тулгуурын систем) шилжүүлж, нуман хаалгануудыг шовх хэлбэртэй болгосноор энэ асуудлыг гайхалтай шийдсэн. Шовх нуман хаалга нь хажуугийн түлхэлтийг бага үүсгэдэг, гэхдээ холбосон зай гэж нэрлэгддэг систем нь хажуугийн үзүүртэй (хацар) нуман хаалга ба диагональ хагас дугуй нуман хаалганы холболтыг өндрөөр тооцдог.

Христийн сүмүүдийн архитектурт шинэ нэр томъёо гарч ирэв. Гарамны хагас дугуй хэлбэртэй дөрвөн нуман хаалга (тэнхлэг ба дамжлага хоёрын огтлолцол) буюу дэд бөмбөгөр орон зайг тулгуур нуман хаалга гэж нэрлэж эхэлсэн. Дөрвөн далбаа буюу пандативуудаар дамжин бөмбөгөрийн бөмбөр нь нуман хаалган дээр тулгуурладаг тул тэдгээрийг тулгуур гэж нэрлэдэг. Тахилын ширээний зүүн хэсэг рүү орох хаалганы өмнөх эдгээр нуман хаалгануудын нэгийг ялалтын нуман хаалга гэж нэрлэдэг.
Доржийн Цэнддоо

**Доржийн Цэнддоо** нь Тэшүүрийн спортын олон улсын хэмжээний мастер, Биеийн тамирын тэргүүний ажилтан, Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан

## Намтар 
Доржийн Цэнддоо нь Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын унаган хүү 1954 онд төрсөн. Тэр 9, 10-р ангийн сурагч байхдаа Залуучуудын Улсын аварга болсон. Монгол улсын аваргын болзлыг 10 удаа хангасан. Монгол улсын дээд амжилтыг 19 удаа шинэчлэн тогтоосон. НАХЯ-ны Хүч нийгэмлэгт цэргийн алба хаажээ. 

### Амжилтууд 
Тэшүүрийн багш нь Зампаалай, Ч.Нямсүрэн багш нар юм.

* 1968 онд Аймгийн тэшүүрийн АШТ-д анх орж аварга, Улсад 3-р байр эзэлсэн.
* 1977 онд Казакстаны Алма-Ата хотын Медеод болсон ОУ-ын тэмцээнээс 500м-ийн зайнд 39,4 секундын амжилт үзүүлж Алтан медаль хүртсэн. Энэ нь Монголын тэшүүрийн спортын түүхэнд байгуулсан хамгийн том амжилт юм.
* 1977 онд Монголын шилдэг 10 тамирчны нэгээр шалгарч байсан.
* 1980 онд АНУ-ын Лэйк Плесидийн олимпод оролцсон Булган нутгийн анхдагч
* Олон улсын тэмцээнээс 1 алт, 1 мөнгө, 2 хүрэл нийт 4 медаль
* Дотоодын тэмцээнээс 60 гаруй медаль хүртсэн.
* Монголын Тэшүүрийн спортын “Шилдгийн шилдэг эрэгтэй тамирчин” хэмээх түүхэн өргөмжлөлийн эзэн
* МБАТ-ий спартакиадын 2, Улсын 3 удаагийн аварга
* 1999 оны Улсын ахмад тэшүүрчдийн мөнгөн медальт

## Гэр бүл 
Эхнэр Жумбын Мягмарсүрэн нь Ерөнхий боловсролын Кингс Кидс сургуулийн захирал. 
Ангилал:Хишиг-Өндөрийн хүн
Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:Тамирчин
Цэнддоогийн Хулан

**Цэнддоогийн Хулан** нь англи хэлний сургалттай Кингс Кидс сургуулийн захирал.

## Намтар 
Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан Доржийн Цэнддоо, Монгол улсын гавьяат багш Жумбын Мягмарсүрэн нарын охин болж төрсөн.

### Боловсрол 
* 2010 он Тонгжи Их Сургууль- Олон улсын харилцаа, Хятад хэл (Шанхай, Хятад)
* 2018 он International House - CELTA (Cambridge) - (Канад)
* 2021 он University of Exeter - Боловсролын Удирдлага магистрант (Англи)

### Ажилласан байдал 
Ц.Хулан нь хүүхэд байхдаа Монголын үндэсний телевизээр анх удаа "Muzzy in Gondoland" буюу Маззи нэрээр хоногшсон хүүхэлдэйн дүрслэлтэй англи хэлний хичээл зааж байснаараа олонд танигдсан бөгөөд 26 ажлын туршлагатай. 

## Кингс Кидс сургууль 
Хулан өдгөө 2000 онд байгуулагдсан англи хэлний сургалттай “Кингс Кидс" бүрэн дунд сургуулийн захирлаар ажиллаж байна. Тус сургууль нь 2017-2018 оны хичээлийн жилээс эхлэн Их Британийн IPC (International Primary Curriculum), IMYC (International Middle Years Curriculum) буюу Олон Улсын Бага, Дунд ангийн хөтөлбөрүүдийг сургуульдаа хэрэгжүүлж эхэлжээ.

## Гавьяа Шагнал 
* Боловсролын Тэргүүний Ажилтан

## Гадаад холбоос 
Ц.Хулан англи хэл сурсан туршлагаа хуваалцана

Ангилал:Монголын багш
Хамрын тамхи

**Хамрын тамхи** (англи. *Snuff*, франц. *tabac à prise*r, орос. *Нюхательный табак*) —гал асааж татаж хэргэлдэггүй бөгөөд тамхины навчийг жижиглэж нунтаглаад үнэртэж эсвэл амандаа хийж хэргэлдэг тамхины төрөл юм.  

Хамрын тамхи нь хуурай болон нойтон гэж хоёр төрөл байдаг.

**Хуурай** (Европ) - үнэртдэг нунтаг хамрын тамхи; Энэ нь амтгүй эсвэл гавар, ментол, эвкалипт, ваниль, интоор, жүрж гэх мэт нэмэлт бодис агуулсан байж болно. Ихэвчлэн маш нарийн нунтагласан байдаг;

**Нойтон** - амаар хэрэглэдэг зориулагдсан, өөрөөр хэлбэл савалсан нойтон тамхины тодорхой хэсгийг аманд, уруул болон буйлны завсар байрлуулж хэргэлдэг байна. Ийм төрлийн тамхи нь Америкийн сонгодог «снафф» тамхи, Швед "снюс" тамхи, Ази, Африкийн орнуудад түгээмэл байдаг олон төрлийн нойтон тамхи байдаг.
Аризонагийн их сургууль

**Аризонагийн их сургууль** (англи. *The University of Arizona*; товч: *Arizona*, *U of A*, *UArizona* буюу *UA*) — АНУ-ын Аризона мужийн 1885 онд байгуулагдсан америкийн нийгмийн шинжлэх ухаан-судалгааны дээд боловсролын байгууллага. 

2023 оны намрын байдлаар тус их сургууль нь Эллер Удирдлагын Коллеж, Вайант Оптик Шинжлэх Ухааны Коллеж, Финикс Анагаах Ухааны Коллеж, Тусоны Анагаах Ухааны Коллеж, Жеймс И Рожерсийн Хуулийн Коллеж зэрэг 22 тусдаа коллеж/сургуульд 53,187 оюутан элсүүлжээ.

Аризонагийн их сургууль нь Аризона мужийн их сургууль, Хойд Аризонагийн их сургуулиудын нэгэн адил Аризонагийн Төлөөлөгчийн Зөвлөл буюу ABOR, 12 гишүүнтэй байгууллагаар удирддаг. Сайн дурын найман гишүүнийг Засаг дарга найман жилийн хугацаатай томилдог; хоёр бакалаврын оюутан Удирдах зөвлөлд хоёр жилийн турш ажилладаг бөгөөд эхний жил нь санал өгөх эрхгүй туршилтын жил юм. Засаг дарга болон төрийн захиргааны тэргүүн нь албан тушаалын санал өгөх эрхтэй гишүүд юм. ABOR нь Аризонагийн шинэчилсэн дүрмийн 15-р гарчигт заасны дагуу зэрэг олгодог гурван гол их сургуульд "бодлогын чиглэл" болон хяналт тавьдаг.

Тус их сургууль нь 1068 бүтэн цагийн хөтөлбөр, 87 зайны сургалтын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Аризонагийн их сургуулийн хамгийн алдартай сургалтын чиглэлүүд нь: 15% - бизнес, менежмент, маркетинг болон холбогдох мэргэжлүүд; 10% - биологи, биоанагаах ухаан; 9% - социологи; 8% - сэтгэл судлал; 7% - олон салбар буюу салбар хоорондын байдаг ажээ.
Кингс кидс сургууль

Кингс Кидс сургууль нь 2012 оны Сүхбаатар дүүргийн тэргүүний сургууль, БСШУЯ-ны 2011, 2015 онуудын “Англи хэлний аварга сургууль” ,“Топ 10 сургууль”, “Хүүхдэд ээлтэй сургууль” шагналтай ерөнхий боловсролын сургууль юм.

## Түүхэн тойм 
Англи хэлний сургалттай “Кингс Кидс бүрэн дунд сургууль нь 1999 онд анх байгуулагдаж, дэлхийн хэл болох англи хэлийг нэгдүгээр ангиас нь эх хэлтэй нь хамт зааж сургаж ирсэн. Байгуулагдсанаасаа хойш өнөөг хүртэл ажиллах хугацаандаа сургалтын хэрэглэгдэхүүн, үйл ажиллагаа, багшлах боловсон хүчний хувьд улам бэхжиж Монголын боловсролын салбарт тэргүүлэх байр суурийг олсон байна.  

### Багш ажилтнууд 
Багш нарын 81.3% нь тэргүүлэх зэрэгтэй багш нар бөгөөд 2-3 гадаад хэлийг давхар эзэмшсэн чадварлаг баг хамт олон ажиллаж байна. Зааварчлах, чиглүүлэх арга барилыг сургалтандаа түлхүү тусгадаг нь сурагчид өөрсдийн ур чадвар, авьяас билгээ нээхэд түлхэц болдог ба манай сургуулийн гадаад багш нар бүгд багшлах мэргэжлийн зэрэгтэй, Англи хэлийг гадаад хүнд заах багшийн эрхтэй багш нар байдаг нь сурагчдын Англи хэл сурах арга барилд илүү дөхөм болж өгдөг. Нэг ангид 25 хүртэлх сурагчид суралцдаг нь багш сурагч бүртэй тулж ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлж, сургалтын чанарыг дээшлүүлэхэд оршино.

### Сургалтын хөтөлбөр 
2017-2018 оны хичээлийн жилээс эхлэн манай сургууль Их Британийн IPC (International Primary Curriculum), IMYC (International Middle Years Curriculum) буюу Олон Улсын Бага, Дунд ангийн хөтөлбөрүүдийг сургуульдаа хэрэгжүүлж эхэлсэн билээ. IPC, IMYC хөтөлбөрүүд нь дэлхийн 120 орны 1900 Олон Улсын сургуулиуд болон Бритиш сургуулиудад хэрэгждэг хөтөлбөр юм.

Кингс Кидс сургууль нь 2012 оны “СҮХБААТАР ДҮҮРГИЙН ТЭРГҮҮНИЙ СУРГУУЛЬ”, БСШУСЯ-ны 2011, 2015 онуудын “АНГЛИ ХЭЛНИЙ АВАРГА СУРГУУЛЬ” ,“ТОП 10 СУРГУУЛЬ”, “ХҮҮХДЭД ЭЭЛТЭЙ СУРГУУЛЬ” зэргээр шалгарч байсан. 

## Мөн үзэх 
Жумбын Мягмарсүрэн

Цэнддоогийн Хулан

## Гадаад холбоос 
Ерөнхий боловсролын Кингс Кидс сургууль

Кингс Кидс сургууль ФБ хуудас

Кингс Кидс сургууль 

Багш нарын танилцуулга
Ангилал:Сургууль
Нгуен Ван Тиу

**Нгуен Ван Тиу** (; 1923 оны 4-р сарын 5 - 2001 оны 9-р сарын 29) нь 1967-1975 онд Өмнөд Вьетнамын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан Өмнөд Вьетнамын цэргийн офицер, улс төрч байв 

## ишлэлүүд 
Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан (командлагч)
Ангилал:2001 онд өнгөрсөн
Ангилал:1923 онд төрсөн
Компьютер хараа

Компьютер харааны үүрэг нь дижитал дүрсийг олж авах, боловсруулах, шинжлэх, ойлгох арга зүй болон бодит ертөнцөөс өндөр хэмжээст өгөгдлийг ялган авч, шийдвэр гаргах гэх мэт тоон эсвэл бэлгэдлийн мэдээлэл үүсгэхэд чиглэдэг. Энэ хүрээнд “ойлгох” гэдэг нь харааны дүрсүүдийг (нүдний торлогт орж ирж буй оролт) бодол санаанд утга учиртайгаар тайлбарлаж, зохистой үйлдэл өдөөдөг тодорхойлолт болгон хувиргахыг хэлнэ. Дүрсийг ойлгох гэдэг нь геометр, физик, статистик, суралцах онолын тусламжтайгаар бүтээсэн загваруудыг ашиглан дүрсний өгөгдлөөс бэлгэдлийн мэдээллийг салгаж авах үйл явц юм.

Компьютер харааны шинжлэх ухааны салбар нь дүрснээс мэдээлэл гарган авдаг хиймэл системийн онолын үндэсийг судалдаг. Дүрсний өгөгдөл нь видео дараалал, олон камераас авсан үзэгдэл, 3D сканнерын олон хэмжээст өгөгдөл, LiDAR мэдрэгчийн 3D цэгэн үүл, эсвэл эмнэлгийн дүрслэлийн төхөөрөмжөөс гарсан өгөгдөл зэрэг олон хэлбэртэй байж болно. Компьютер харааны технологийн салбар нь эдгээр онол, загваруудыг компьютер харааны систем бүтээхэд хэрэгжүүлэхийг зорьдог.

Компьютер харааны дэд салбарууд нь: үзэгдэл сэргээх, объект илрүүлэх, үйл явдал илрүүлэх, үйл ажиллагаа таних, видео мөрдөх, объект таних, 3D байрлал тодорхойлох, суралцах, индексжүүлэх, хөдөлгөөн тодорхойлох, харааны сервог удирдлага, 3D үзэгдлийн загварчлал, дүрс сэргээх зэрэг багтана.

## Үндсэн ойлголт
Компьютер хараа нь компьютерийг дижитал дүрс эсвэл видеоноос өндөр түвшний ойлголт авах чадвартай болгох асуудлыг судалдаг олон салбарыг хамарсан чиглэл юм. Инженерийн үүднээс авч үзвэл, хүний харааны системийн хийж чадах ажлуудыг автоматжуулахыг зорьдог. “Компьютер хараа нь нэг дүрс эсвэл дүрсний дарааллаас хэрэгцээтэй мэдээллийг автоматаар ялган авах, шинжлэх, ойлгоход чиглэдэг. Энэ нь автоматаар дүрсийг ойлгох онолын болон алгоритмын үндэс боловсруулахыг багтаадаг.” Шинжлэх ухааны салбарын хувьд компьютер хараа нь дүрснээс мэдээлэл гарган авдаг хиймэл системийн онолыг судалдаг. Дүрсний өгөгдөл нь видео дараалал, олон камераас авсан үзэгдэл, эсвэл эмнэлгийн дүрслэлийн төхөөрөмжийн олон хэмжээст өгөгдөл зэрэг олон хэлбэртэй байж болно. Технологийн салбарын хувьд, компьютер хараа нь өөрийн онол, загваруудыг компьютер харааны систем бүтээхэд хэрэгжүүлэхийг зорьдог. Машин хараа гэдэг нь системийн инженерийн салбар бөгөөд ялангуяа үйлдвэрийн автоматжуулалтын хүрээнд хэрэглэгддэг. Сүүлийн жилүүдэд “компьютер хараа” ба “машин хараа” гэсэн нэр томъёонууд улам бүр ойртож байна.

Ангилал:Компьютер
Маззи (Muzzy)

**Маззи** бол бүрэн нэр нь Muzzy in Gondaland англи хэлийг хоёр дахь хэлээр заах зорилготой бүтээгдсэн кино.   

## Түүхэн тойм 
Мuzzy in Gondoland (ихэвчлэн зүгээр л **Маззи** гэж нэрлэдэг) кино нь 1986 онд BBC-гээс бүтээсэн Британийн хүүхэлдэйн дүрслэлт дүрс бичлэг хэлбэрээр гаргасан бөгөөд Англи хэлийг хоёр дахь хэлээр заах зорилготойгоор бүтээгдсэн юм.

Англи хувилбарт Уиллие Раштон (Willie Rushton), Мириам Марголис (Miriam Margolyes), Сьюзан Шеридан (Susan Sheridan), Дерек Гриффитс (Derek Griffiths), Жек Мэй (Jack May), Бенжамин Уитроу (Benjamin Whitrow) нар дуу оруулсан байдаг.

**DMP Organization** энэхүү бүтээлийн эрхийг эзэмшиж, өөр хэлнүүдэд хөрвүүлсэн байдаг. Гэвч эдгээр орчуулсан хувилбаруудад ямар жүжигчин ямар дүрд дуу оруулсан нь тодорхойгүй хэвээр байна.

**Muzzy in Gondoland** киноны үргэлжлэл нь гурван жилийн дараа **Muzzy Comes Back** 1989 онд гарсан.

**Digital Education** компани энэхүү хөтөлбөрийн шинэ хувилбарыг 2013 онд гаргасан бөгөөд энэ хувилбар нь CGI (компьютер график анимэйшн) хэлбэрээр бүтээгдсэн бөгөөд анхны кинотой бараг ижил боловч зарим өөрчлөлт орсон. Жишээлбэл, анхны хувилбарт хатан "тарган" хэмээн дүрслэгддэг бол CGI хувилбарт энэ зүйлийг хассан байдаг.

### **Дүрүүд:** 
* **Жек Мэй** — **Маззи**: төмөр болон цаг зэргийг иддэг, ногоовтор-хөх үстэй, үслэг гадаргуутай харь гаригийн амьтан.
* **Уиллие Раштон** — **Хаан**: Гондо улсын хаан бөгөөд арслан. (Мөн бусад дүрүүдийн дуу оруулсан)
* **Мириам Марголис** — **Хатан**: Хааны эхнэр, харх. (Мөн Норманы эхнэрийн дууг оруулсан)
* **Сьюзан Шеридан** — **Гүнж Сильвиа**: Хаан болон хатны охин, харх. (Мөн бусад дүрүүдийн дуу оруулсан)
* **Дерек Гриффитс** — **Боб**: Хааны цэцэрлэгч бөгөөд хулгана, Сильвиягийн хайртай залуу. 
* **Дерек Гриффитс** — **Ковакс:** ногоон арьстай гоблин, хааны зөвлөх бөгөөд Сильвиягийн төлөө Бобын өрсөлдөгч. (Мөн бусад дүрүүдийн дууг оруулсан)
* **Бенжамин Уитроу** — **Норман**: унадаг дугуй унадаг хүн.

## Монгол улсад 
1990 онд Монгол улсад анх удаа  МҮОНТВ-ээр Muzzy in Gondoland киногоор англи хэл зааж байсан нэвтрүүлгээр гаргадаг байлаа. Хүмүүст Маззи нэрээр хоногшсон энэхүү нэвтрүүлэгт Цэнддоогийн Хулан хөтлөгч охиноор ажиллаж байв. 

## Гадаад холбоос 
1990 оны 4-р сар. Одоо бараг мартагдсан Биг Маззи-гийн багийн зураг