open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Total War: Rome II

***Total War: Rome II*** нь The Creative Assembly хөгжүүлж, Сега компаниас 2013 онд худалдаанд гаргасан тоглоом. Энэхүү тоглоом нь стратегийн тоглоомын гол төлөөлөгчдийн нэг Total War цувралын нэг юм.

Ром, Спарта, Египет зэрэг улсуудаас сонгон авч даалгавар биелүүлэн үе давдаг.

Ангилал:Компьютерын тоглоом
Дэлхийн агаар мандал

]

**Дэлхийн агаар мандал** (Дэлхийн атмосфер) гэж Дэлхийн татах хүчинд захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа хийн давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78.08% нь азот, 20.95% хүчилтөрөгч, 0.93% аргон, 0.038% нүүрстөрөгчийн давхар исэл, 1% усны уур болон маш бага хэмжээтэй бусад хийнүүд байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид *агаар* гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь Нарнаас ирэх хэт ягаан туяаг шингээж, өдөр, шөнийн температурын ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр амьдрал байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.

Агаар мандалд бага хэмжээтэй байх хүлэмжийн хийнүүд (Greenhouse gas) газрын гадаргуугаас ойсон дулааны энергийг шингээж, дэлхийн дулааны тэнцвэрийг хангана. Хэрэв эдгээр хийнүүд агаар мандалд байхгүй бол гадаргуугийн дундаж температур -18&nbsp;°C болох бөгөөд Дэлхий дээр амьдрал байх нөхцөлгүй болно. Нүүстөрөгчийн давхар исэл, метан, усны уур, озон нь агаар мандал дахь үндсэн хүлэмжийн хийнүүд юм.  

Агаар мандлын температур нь өндрөөс хамаарах бөгөөд үүн дээр нь тулгуурлан үндсэн 6 давхаргад хуваана. 
# Стратосфер: Тропосферийн гадна талаар, ойролцоогоор 50 км хүртэл өндөрт оршино. Стратосферийн доод хэсэгт озоны давхрага байрлана.  
# Мезосфер: 50 км-ээс 80-85 км өндөрт байрлана. 
# Термосфер: 80-85 км-ээс 640+ км-т.
# Ионосфер: Нарны туяаны нөлөөгөөр иончлогдсон байдаг тул ионосфери гэж нэрлэнэ. 
# Экзосфер: 500-1000 км-ээс 10,000 кмт байрлана. Уг давхрагын гадна талд магнетосфер байрлана. Магнетосферид Дэлхийн соронзон орон ба Нарны шуурга харилцан үйлчлэлцэнэ.. 

Дээр дурьдсан агаар мандлын давхрагуудын хооронд тропопауз, стратопауз, мезопауз, термопауз, экзобазе зэрэг завсрын бүсүүд байна.
 
Гaзрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж температур 15&nbsp;°C байдаг.

## Бусад холбоотой сэдвүүд 
* Дэлхий

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* NASA atmosphere models
* NASA's Earth Fact Sheet
* American Geophysical Union: Atmospheric Sciences
* Layers of the Atmosphere
* Answers to several questions of curious kids related to Air and Atmosphere
* The AMS Glossary of Meteorology
* Paul Crutzen Interview Freeview video of Paul Crutzen Nobel Laureate for his work on decomposition of ozone talking to Harry Kroto Nobel Laureate by the Vega Science Trust.
* Slides describing the Earth's modern atmosphere


Ангилал:Агаар мандал
Ангилал:Уур амьсгал судлал
Ангилал:Нислэгийн цаг уур
Ангилал:Дэлхийн мандал
Анонимус

**Анонимус** {) бүлэг нь дэлхийн дахинд болохгүй, бүтэхгүй байгаа асуудлуудын эсрэг дуу хоолойгоо нэгтгэж, зарим тохиолдолд өөрсдийн хэмжээнд хакердах зэргээр арга хэмжээ авдаг олон улсын хакеруудын бүлэг юм.
* *Anonymous International*
Ангилал:Хакеруудын бүлэг
Ангилал:Интернэтийн соёл
Ангилал:Компьютер- ба интернетийн гэмт хэрэг
SpaceX

**Space Exploration Technologies Corporation (SpaceX)** нь АНУ-ын Калифорни муж улсын Хауторн хотод төвтэй, Элон Маскын үүсгэн байгуулсан компани юм.

Тус компани нөр их ажлын үр дүнд Олон Улсын Сансрын Станц руу бараа хүргэж, буцаад дэлхий рүү ачаа тээвэрлэх чадалтай болсон. Харин одоо хүн суулгах цаг нь болжээ.
 
NASA агентлаг SpaceX компанид 2017 оны сүүлээр гэхэд хүнтэй аялал хийх даалгавар өгсөн байна. Яг үүнтэй ижил даалгаврыг өнгөрсөн тавдугаар сард Боинг компани авчээ.
 
NASA агентлагийн төлбөртэй нислэгийн хөтөлбөр хариуцсан менежер Кети Людерс “SpaceX болон Боинг компаниудын бүтээсэн хөлгөөр хүмүүс сансарт ниснэ гэдэгт тун их догдолж байна” гэсэн юм.
 
Ийнхүү Боинг болон SpaceX компаниуд хүнийг сансарт нисгэх анхны хувийн компаниуд болох нь. Аль нь түрүүлж амжилтад хүрэх эсэх нь одоогоор тодорхойгүй ч хэдэн жилийн дараа дунд сургуулийн хүүхдүүд түүхийн номон дээрээс энэ хоёр компанийн аль нэгнийх нь нэрийг чээжилдэг болох юм.
 
SpaceX өнгөрсөн зургадугаар сард хөөргөсөн хөлөг нь дэлбэрснээс хойш өдийг хүртэл өөр пуужин хөөргөөгүй. Гэхдээ NASA болон SpaceX энэ явдлыг аюулгүй байдлыг илүү сайжруулах давуу талтай боллоо гэж тайлбарласан юм.
 
Тийм ч учраас Боинг болон SpaceX компаниудын бүтээж байгаа хөлгүүд хүн суулгахаас өмнө хэд хэдэн удаа туршилт хийх шаардлагатай хэвээр байгаа аж.

Ангилал:Сансар судлал
Ангилал:SpaceX
Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж
Солонгосын дорнод булан

**Солонгосын дорнод булан** ( *дунжусоньмань* ; 동한만) — Япон тэнгисийн **булан** юм.

Солонгосын хойгийн зүүн хойд хэсэг буюу Умард Солонгосын Өмнөд Хамгён, Канвонь нутагт тулан байдаг. 

Умард хэсэгт Хамхөн-Хыннам, өмнөд хэсэгт Воньсань гэсэн хоёр гол боомт байна. 

1800-2000 м гүн, эрэг орчмоо 60 м гүн байна. Булангийн өргөн хамгийн ихдээ 100 км байна. 

## Мөн үзэх 
* Солонгосын булан

Ангилал:Азийн булан
Ангилал:Япон тэнгисийн булан
Ангилал:Солонгосын газар зүй
Ангилал:Умард Солонгосын ус зүй
Сүхбаатарын одон

**Сүхбаатарын одон** — 1941 оны 5 дугаар сарын 16-нд бий болсон, Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал.

1921 оны Ардын хувьсгалын удирдагчдын нэг, цэргийн жанжин Дамдины Сүхбаатарын нэрээр нэрлэсэн. Тухайн үед Зөвлөлт Оросыг хуулбарлаж, Лениний одонтой адил бий болгосон гэж үзэж болно.

Энэ одонгоор хувь хүн болон тодорхой байгууллага, хамт олон, цэргийн анги нэгтгэлийг улс орны аюулгүй байдал, эдийн засаг болон соёл урлагт онцгой гавьяа зүтгэл гаргасны төлөө Улсын Бага Хурал шийдвэрлэн шагнадаг байжээ. 

1992 оноос хойш шинэ Үндсэн хуулийн дагуу Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар шагнаж байгаа Төрийн дээд одон болно.  

Энэхүү одонг энгэрийн зүүн талд бусад одонгийн өмнө буюу эхэнд зүүдэг. 

Мөн энэ одонг Монгол Улсын баатар Хөдөлмөрийн баатар цолтонд давхар гардуулдаг.

Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медаль
Ангилал:1941 онд анх гардуулсан шагнал
Боржигин байшин

Чойр загварын байшин гэж алдаршсан 12, 14, 16, 18 чийний(Чий гэдэг нь 0,32м-тэй тэнцүү) хэмжээт нэг загварын угсармал модон байшингууд юм. Боржигон байшин бол нүүдэл суудалд нэн тохиромжтой углуурга ховилоор нь салгаж задлаад ердийн хөсөгт боловч ачиж тэгнээд баглаж зөөж нүүж барих газраа бууж гэр барьж юм шиг угсраад барьчихна. Боржигон Сэцэн вангийн хошууны ноён Гомбосүрэнгийнд 18 чийний байшин байжээ.

Боржигон байшинг дан болон давхар ястай гэж ангилна. Давхар ястай байшин нь хэмжээгээрээ том ихэвчлэн бийлэг юмтай хүний хөрөнгө бөгөөд дээвэр нь үелж дөрвөн хэсэгт хуваагдсан байдаг. 18 чийний байшингийн ар тал 5 эгнээ банз 6 босоо яс модноос бүрдсэн байна. 12 чийний байшингийн урд талаас харахад хаалганаас гадна 2 эгнээ банзан хана байна. Иймээс ар нь  гурван эгнээ байдаг. Бүр жижиг үүдний пин маягтай байшингууд байсан бөгөөд онцлог нь нуруу нь хаалганыхаа зүгт тавигдсан байдаг. Ийм байшин элбэг байсан нь Чойрын хийдийн 1923 онд авсан зураг дээр хүртэл байгаагаас илэрхий.

Ангилал:Монголын уран барилга
Ангилал:Монголын архитектур
Ялу

thumb|Ялу голын гүүр
**Ялу** буюу **Амнуг** — Умард Солонгос-Хятад хоёр улсын хилээр урсдаг **гол** юм.

## Газар зүй 
Пэгдү уулын далайн түвшнээс дээш 2500 м өндрөөс эх авч баруун зүгт 793 км урсаж Шар тэнгисийн хэсэг Солонгосын буланд цутгадаг. Ингэхдээ Хятадын Линьжян, Даньдун, Умар Солонгосын Хесань, Шинийжү хотуудаар дайрна. Сав газрын талбай — 30,000 км². Чанжин, Хочон, Ай зэрэг гол цутгадаг. Ялу гол Хесань орчим 1 метр, Шар тэнгист цутгах адагтаа 2.5 м гүнзгий байна. 

Ялу гол дээр 205 арал байна. 1962 онд хоёр улс хилээ тогтон баталгаажуулж, ямар яс үндэсний ард түмний суудгаар нь хуваан авахад 127 нь Умар Солонгост, 78 нь Хятадад харьяалагджээ. Ялу голд шувуу ажиглах аялал жуулчлал хөгжсөн. 

## Түүх 
Когурё улсын эрт цагт Ялу голын эргээр хэд хэдэн хот балгас үүсгэн байсан.

1388 онд Ялу голын Вихуа арал дээр байхдаа И Сонге жанжин (Чусоний Тэжу ван) цэргээ Кэсон руу буцаах шийдвэр гаргаснаар төр эргэж, Ван овогтны Гуулин улсын үеийг дуусгаж И овогтны Чусонь улсыг байгуулж байв. 

Ялу гол дээр дараах байлдаан өрнөсөн:
* Япон-Манжийн дайны Ялу голын тулалдаан (1894 он)
* Орос-Японы дайны Ялу голын тулалдаан (1904 он)

Японы харьяанд (1910–1945) байхад голын эргийн Солонгосын тал аж үйлдвэржиж тухайн үеийн Солонгос дахь аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 20%-ийг гаргаж байв. 

Солонгосын дайны үед (1950-1953) НҮБ-ын цэрэг болон Хятадын тал гол дээр мөргөлдөж олон гүүр сүйдэж байжээ. 

## Эдийн засаг 
Ялу гол дээрх 850 м урт, 106 м өндөр Сүпүн УЦС-ын далан нь Ази тивд хамгийн том нь юм. Далангаас үүссэн хиймэл нүүрийг Сүпүн нүүр хэмээдэг. Хятад-Умар Солонгос хоёр улс хувааж ашигладаг. 

Голыг мөн тээвэр, ойн аж ахуйд хэрэглэнэ. Нутгийн иргэд голоос загас шүүрддэг.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Гириний гол мөрөн
Ангилал:Ляонины гол мөрөн
Ангилал:Умард Солонгосын гол мөрөн
Ангилал:Шар тэнгис
Ангилал:Умард Пёнъань
Ангилал:Чаган
Ангилал:Янган
Ангилал:Хилийн гол мөрөн
Порше 918

**Порше 918** гэх нэрээр спорт загварын автомашин үйлдвэрлэгч Порше компани хоёр төрлийн концепт загварыг үйлдвэрлэсэн бөгөөд хоёулаа өндөр хүчин чадал бүхий дундаа байрлал бүхий хөдөлгүүртэй гибрид загвар юм. 918 спайдер загвар нь хоёр хаалга, хоёр суудалтай родстер хийцийн их биетэй супер спорт автомашин. Түүнийг 2010 оны гуравдугаар сарын 1-нд Женевийн авто үзэсгэлэн дээр танилцуулсан бөгөөд 2013 оны арваннэгдүгээр сард худалдаанд гаргасан байна. Суурь загварын үнэ 768.026, евро, харин жингийн тохиргоо хийгдсэн загвар нь 839.426. евроны үнэтэй байлаа. 918 ширхэгээр хязгаарласан түүний үйлдвэрлэлтийг 2015 оны зургаадугаар сарын 19-нд зогсоосон аж.

## 918 Спайдер
918 спайдер нь эхлээд зөвхөн концепт тэрэг байсан ба 2010 он долоодугаар 28-нд цувралаар үйлдвэрлэхээр удирдлагын зөвлөл шийдсэн байна.

Зураг:2015-03-03 Geneva Motor Show 4154.JPG|Порше 918 Спайдер, Женевийн автомашины үзэсгэлэн
Зураг:IAA 2013 (11148539505).jpg|Порше 918 Спайдер, ар талын харагдац
Зураг:Porsche 918 Spyder (16513819481).jpg|Порше 918 Спайдер
Зураг:2015-03-03 Geneva Motor Show 4156.JPG|Порше 918 Спайдер, дотоод дизайн
Зураг:2013 IAA DSC01986 DxO (9879289286) (2).jpg|Порше 918 Спайдер, цахилгаан моторт загвар, цэнэглэгч түгээгүүрийн хамт
Зураг:2014 Porsche 918 Spyder - Weissach Package.jpg|Порше 918 уралдааны загвар

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
#:::918
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
Ангилал:Спорт загварын автомашин
Ангилал:Купье
Ангилал:Концепт тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Родстер
Ангилал:Гибрид цахилгаан автомашин
Порше Макан

**Порше Макан** нь германы автомашин үйлдвэрлэгч Порше компанийн SUV загварт орох бага оврын бартаат замын тэрэг юм. Анхны танилцуулга 2013 оны 11 сарын 20-нд явагдсан бол 2014 оны эхээр зах зээлд гаргажээ. Энэ загвар нь Порше Каиенне загвараасаа жижиг бөгөөд суурь загвараар Ауди Q5-ыг ашигласан байна. Хууль зүйн үүднээс авч үзвэл Макан нь Ауди Q5-ын өөр нэг хувилбар бөгөөд учир нь Q5-аас тус ангиллын нэршилтийн зөвшөөрлийг авдаг аж. Тус зөвшөөрөлд зааснаар агааржуулагч тусгай төхөөрөмжид хөргөлтийн шингэн R134a-г цаашид ашиглахыг зөвшөөрөх ба харин шинээр хөгжүүлэхийг зөвшөөрдөггүй байна. Маканы бүх үйлдвэрлэлт болон усгралтын ажил Лайпциг дахь Поршегийн үйлдвэрт явагддаг. Энэ загвар Поршегийн тав дахь загварын цуваа юм.

Порше том оврын бартаат замын тэрэг болох Каиенний зах зээлийг нэмэлт шинэ загваруудаар өргөтгөх бодлогыг хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. Гэхдээ Порше компани нь гадаад өөрсдийн имижийг өөрчлөгдөх байх хэмээн найдаж байгаа аж. Учир нь хятадад гэхэд Поршег алдартай спорт загварын автомашин үйлдвэрлэгч гэдгээс нь илүү том оврын бартаат замын тэрэг үйлдвэрлэгч хэмээн үздэг байна. 

## Нэр
Шинээр гарч буй загварын нэр нь *Каюун* гэх нэртэй байв. Макан (герман бичилт нь: *Macan*) гэсэн нэр нь малай хэлнээс гаралтай бөгөөд орчуулбал бар гэсэн үг аж. Малай хэлэнд  гэж дууддаг бол энэ тэргийг  гэж дуудах ба энэ нь олон хэлэнд дуудах дуудлага нь амар байхаар тооцжээ. 

Малай хэлэнд макан (энд *c* биш *к* үсэгтэй) гэж бичээд макан гэж дуудаx үг нь хоол гэсэн утгатай юм.

## Зургийн цомог

Зураг:Porsche Macan (2015) at Wolfsburg.JPG|Порше Макан
Зураг:Porsche Macan (14205843552).jpg|Порше Макан хажуу талаасаа
Зураг:The rearview of Porsche Macan S.JPG|Порше Макан, ар талын харагдац
Зураг:Porsche Macan interior.jpg|Порше Маканы англид зориулсан буруу талдаа жолоодлоготой загварын дотоод дизайн

## Техникийн үзүүлэлт 

: 1 зөвхөн азийн зах зээлд, жишээ нь хятад, япон, тайван, мөн бразил, их британи, ирланд
: 2 зөвхөн бельги болон норвегийн зах зээлд
: 3 зөвхөн италийн зах зээлд зориулсан загвар
: a цуваа байршилтай хөдөлгүүр
: b салаалсан байршилтай хөдөлгүүр

## Цахим хуудас 
* Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 
Макан
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
Ангилал:Комби
Аблайн хийд

**Аблайн хийд** (Ойрад аялгаар , ) нь Зүүнгарын хаант улсын үеийн Буддын сүм, бэхлэлт цайз юм.
1654 онд Хошуудын тайш Аблай барьж байгуулжээ. Аблай тайш (? — 1674) нь Галдан бошигт хааны хадам Очирт цэцэн ханы эх өөртэй ах нь юм. Түүний эзэмшил нутаг нь Зайсан нуураас хойш Эрчис мөрний дагуу, одоогийн Казах улсын Зүүн Казах муж, Улаан муж, Павлодар муж, Семей мужийн нутгийг хамардаг. 
Аблайн хийд-цайзын туурь Эрчис мөрний хойд эрэгт хадтай уулын өвөрт, одоогийн Өскемен хотын урд байрлана.

## Одоогийн нэр
Аблайн хийдийн буурин дээр Цагаан хаант Оросын хайгуулын цэргүүд бэхлэлт суурийн байгуулж хожим Усть-Каменогорск гэж нэрлэжээ. ЗХУ-ын үед энэ бүс нутаг Казахстаны БНУ-ын засаг захиргаанд шилжин ирээд, ЗХУ задрахад Казах улсын бүрэлдэхүүнд үлдсэн байна. Хүн ам нь орос голдуу байсан боловч казах иргэд ихээр шилжин сууршиж, сүүлд казах хэлэнд дөхүүлэн Усть-Каменогорск хэмээх орос нэрийг нь Өскемен болгож сольжээ.

## Засаг захиргааны түүх
Эрчис мөрний сав нутаг нь эртнээс Монголын төрт улсуудын эзэмшил нутаг байлаа. 17-р зуунд Монголын Зүүнгарын хаант улсын Хошууд түмэний гол нутаг байв. Манж гүрэн Монголын Зүүнгарын улсыг хэрцгийгээр даран сөнөөсний дараа энэ нутагт байсан үлдэгдэл хошууд, урианхай, цагаан ойрад овгуудаас газар нутгийг нь Цагаан хаант Орос гүрэн цэрэг зэвсгийн хүчээр булаан эзэлж цайз шивээ байгуулж эхэлсэн. 17-р зууны 2-р хагас Цагаан хаант Орос гүрэн бүрэн эзэмшилдээ оруулж Алтайн уулын тойрог (Алтайский горный округ) гэсэн засаг захиргааны нэгж байгуулан Томскийн губерн-д харъяалуулсан. 1920 онд энэ бүс нутагт зөвлөлт засаг тогтох үед Омскийн губерн гэсэн засаг захиргааны нэгж Томскийн губернээс салж байгуулагдсан. 1921 онд Омскийн губернээс ихээхэн газар нутаг Хиргисийн Өөртөө засах БНУ (Киргизской АССР)-н бүрэлдэхүүнд шилжсэн. 1925 онд Казахын Өөртөө засах БНУ(Казакская АССР)-н бүрэлдэхүүнд багтаж 1936 онд Казахын БНУ(Казахская ССР)-н нутаг болсон. Улмаар 1991 онд БН Казах улс(Казахстан) тусгаар тогтноход Казах улсын нутаг дэвсгэр болсон байна.

## Түүхэн дурсгал
Энэ орчим тод бичиг болон, төвөд үсгээр бичсэн хадны бичиг дурсгалууд түгээмэл буй.

Ангилал:Буддын шашны цогчин
Сайн ноён хан аймаг

**Сайн ноён хан аймаг** (монгол бичиг: ) (1911-1924) нь 1725 онд Манжийн хааны зарлигаар Түмэнхэн Сайн ноёны угсааны **Дашдондов** ноёнд их шан хүртээн, Засагт хан аймгийн зүүн урд хэсэг, Түшээт хан аймгийн баруун хэсгээс таслан өгч, Халхын зүүн гарын хүн амаас 20 гаруй хошуу үүсгэн анх байгуулжээ. Халхын бүтцэд Сайн ноён аймаг шинээр бий болсон нь хил хязгаар, нутаг бэлчээрийн хуваарьт ихээхэн өөрчлөлт оруулжээ. 1725-1911 он хүртэл **Сайн ноёны аймаг** гэж нэрлэж явсаар 1912 оноос эхлэн Богд хааны зарлигаар бусад гурван ханы адил Хан цол олгоод 1923 он хүртэл **Сайн ноён ханы аймаг** гэж нэрлэх болсон билээ. 

## Түүх 
Батмөнх Даян хааны хүү Гэрсэнзийн 7 хүү Ар Халхыг хуваан авахад 3-р хүү Онохуй Үйзэн ноён (1534-?) горлос, хэрэгүд (гэрүүд) отгийг өвлөн авчээ. 1580-аад оны үеэс Онохуйн 4-р хөвгүүн Түмэнхэн (1558-1640) шарын шашныг хамгаалахад хүчин зүтгэсэн тул 5-р Далай ламаас “**Сайн ноён**” цол хүртжээ. Түмэнхэнийг хөвгүүн Данзан лам нь залгамжилж Халхын 8 засгийн нэг гэгдэж байв. Данзан ламын дараа түүний хөвгүүн Тасхив, ач Шамба, жич Дашдондов нар удаа дараалан залгамжилсан хэдий ч тэдний хэн нь ч “Сайн ноён” гэдэг цолтой байгаагүй ажээ. Энэ нь Монголыг бутарган жижигрүүлэх бодлогын үр дүн байсан агаад ингэхдээ Халхын 3 ханаас дутуугүй нэр нөлөөтэй байсан Түмэнхэн Сайн ноёны нэр сүрийг ашиглаж байгуулсан ч, Түмэнхэний тамгыг барьж, түүний хошууг үе залгамжлан захирсан Дашдондовт тус аймгийг захирах эрх мэдэл өгөөгүй бөгөөд бүх эрх мэдлийг "**Цэцэрлэгийн чуулган"**-ы чуулган даргад төвлөрүүлсэн. 1766 онд Дашдондовын ач Норовжавт “Сайн ноён” цол, тамга олгосноор, түүний угсааныхан тус цолыг үе улиран залгамжлах болжээ. 1911 онд Сайн ноён Намнансүрэнд Богд хааны зарлигаар “хан” цол олгосноор, 1912 оноос эхлэн тус аймгийг Сайн ноён хан аймаг гэж нэрлэх болжээ.

Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг "**Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг**" гэж нэрлэжээ.

## Газар зүй 
Сайн ноён хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 224.256 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 810 км, өргөн нь 210-510 км. Сайн ноён хан аймгийн нутаг дэвсгэр нь хойд талаараа Далайчонхор вангийн хошуу буюу өнөөгийн Архангайн хойд, Хөвсгөлийн урд талын сумд, өмнө талаараа Ёст бэйлийн хошуу буюу өнөөгийн Өмнөговь аймгийн Булган, Буяндалай, Сэврэй, Ноён, Гурвантэс, баруун талаараа Завханы зарим сум, Баянхонгорын Богд, Жинст, Өлзийт, Баян-Овоо, Эрдэнэцогт, Галуут сум хамрагдаж байжээ. 
# Засаг, хошой чин ван, Сайн ноён Цэдэнжав (1786-1793)
# Засаг, хошой чин ван, Сайн ноён Ринчиндорж (1793-1802)
# Засаг, хошой чин ван, Сайн ноён Пунцагдаш (1802-1817)
# Засаг, хошой чин ван, Сайн ноён Цэрэндорж (1817-1853)
# Засаг, хошой чин ван, Сайн ноён Дамчой (1853-1871)
# Засаг, хошой чин ван, Сайн ноён Цэрэндондов (1871-1883)
# Засаг, хошой чин ван, Сайн ноён Төгс-Очир (1883-1896)
# Засаг, Түмэнхэн номч эетэй эрх дайчин Сайн ноён хан
# Засаг, Сайн ноён, чин ван Намнансүрэн (1906-1912)

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Хяналтын гэрэл

**Хяналтын гэрэл** буюу **хянах самбарын гэрэл** гэдэг нь тодорхой өнгийн гэрлүүдээр хянаж буй төхөөрөмжийн ямар байдал буюу статуст байгааг мэдээлэx мэдээлэгч элемент эсвэл дохио юм. Үүний хэрэглээний талбар нь бараг л бүх гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэлээс (жишээ нь: хөргөгч, угаалгын машин, зурагт гэх мэт) эхлээд компьютерийн техник (дэлгэц), аж үйлдвэр болон бусад техникийн тоног төхөөрөмжүүдээр үргэлжлэн автомашины техник хүртэл орно.

## Автомашины техник
Моторт тээврийн хэрэгсэлд хяналтын гэрлийг ашиглах бөгөөд ингэснээр тухайн тээврийн хэрэгслийн техникийн төлөв байдлыг өөрөөр хэлбэл системийн төлөв байдлыг мэдээлэх үүрэгтэй. Хяналтын гэрэл нь үнэндээ бол хосмог хяналтын төхөөрөмж ба заримдаа арматурын хавтан дээр оруулсан тохиолдол ч байна. Хянлтын гэрлийн үндсэн үүрэг нь тухайн тоноглолын хэлхээний төлөв байдлыг заах ёстой (жишээ нь: дохионы гэрэл, эсвэл холын гэрэл). Анхааруулах гэрэл ч гэж бас нэрлэх бөгөөд учир нь жолооч тээврийн хэрэгслийг жолоодон явах үед тухайн тээврийн хэрэгслийн алдаатай ажиллаж буй функцийг мэдээлдэгээс үүдэлтэй. Тээврийн хэрэгслийг асаах үед хяналтын гэрлүүд нь цөөн секундийн турш асна. Үүгээр жолооч хяналтын гэрлийн ажиллаж байгаа эсэхийг мэдэх бололцоотой. Хэрвээ тодорхой хяналтын гэрэл ассан тохиолдолд жолооч тээврийн хэрэгслийн гарын авлагаас зааж байгаа алдааг яж засах мэдээллийг олох боломжтой. Тухайн хяналтын гэрэлд ашигласан өнгө нь тус гэрлийн ард байх функц хэр зэрэг чухал үйлдэл болохыг заана. Жишээлбэл ногоон өнгөөр эргэх дохионы гэрэл ассаныг заах бол шар болон улаан гэрэл нь анхааруулах, гэмтэл болон алдааг зааж байдаг. Автомашины үйлдвэрлэгч бүрийн хяналтын гэрлийн өнгө болон тэмдэглэгээ нь хоорондоо жижиг жижиг зүйл дээр ялгагдана. Гэхдээ дараах хүснэгтэнд заасан хяналтын гэрлийн өнгө болон тэмдэглэгээ нь дэлхий даяар ижил байхыг олон улсын стандартаар заасан байдаг. 

Ангилал:Автомашины электроник
Ангилал:Дохионы гэрэл
Adventure of a Lifetime

"**Adventure of a Lifetime**" нь Английн рок хамтлаг Coldplay-н бүтээл юм. Энэхүү дуу нь Coldplay хамтлагийн 7 дахь студи цомог A Head Full of Dreams цомгийн тэргүүн сингл болж 2015 оны 11-р сарын 6-нд дэлхий даяар худалдаанд гарсан.

## Шүүмжлэл
Анх гарсан цагаасаа эхлэн Adventure of A Lifetime хөгжмийн шүүмжлэгчдийн дийлэнхээс нь сайн гэсэн үнэлгээ авсан. Энэ нь Coldplay хамтлаг диско урсгалын дуу бүтээсэнтэй нь холбоотой байсан. Британийн энтэртаймэнт цахим хуудасны нийтлэлч Филиппо Л'Асторина энэ дуунд боломжит 5 онооноос 4 оноо өгсөн. Тэрээр хэлэхдээ "Панк хэв маягтай поп дууг энэтхэг цахилгаан гитарын аятай хослуулсан" хэмээн дууны бүтэц болон дуугаралтыг нь магтжээ. Idolator-ын нийтлэлч Бианка Грэси болон Робби Дау нар дууг 7/10 болон 8/10 хэмээн үнэлэн, "Энэ төрлийн хөгжмийн урсгал яг л хүүхэд шиг өсөж байна, ийм эрчтэй өссөнөөр аз жаргалыг олж авна" хэмээн магтжээ. Мөн тэд энэ дууг "Coldplay-н сүүлийн 7 жилийн хугацаан дахь хамгийн шилдэг дуу нь" хэмээн онцолсон байдаг. Роллинг Стоунз сэтгүүл харин энэ дууг "2015 оны шилдэг 50 дуу" жагсаалтын 41-рт нэрлэсэн.

## Клип
Дууны албан ёсны клипийг Coldplay-н хамтлагийн урт хугацааны хамтрагч Мэт Вайткросс найруулжээ. Дууны клип нь 2015 оны 11-р сарын 27-нд нийтэд цацагдсан. Клипний үндсэн санааг Coldplay хамталгийн дуучин Крис Мартин мошион хөдөлгөөн хийгч Анди Сэркистэй онгоцонд уулзан улмаар өөрийнхөө санааг танилцуулснаар гарч ирсэн байдаг. Энэ дууны клипийг хийхэд 6 сарын хугацаа зарцуулсан.

## Багтсан дуунууд
## Дууг бүтээсэн
;Coldplay
*Гай Бэрримэн&nbsp;– Басс гитарчин, даралтат хөгжимчин
*Жонни Баклэнд&nbsp;– Гоцлол гитарчин, даралтат хөгжимчин
*Вилл Чэмпион&nbsp;– Бөмбөрчин, Программинг
*Крис Мартин&nbsp;– Гоцлол дуучин, төгөлдөр хуурч

;Техникийн хүмүүс
*Rik Simpson&nbsp;– Продюсер
*Старгэйт&nbsp;– Продюсер
*Фил Тан&nbsp;– Аудио микс

## Худалдаанд гарсан огноо
## Холбоосууд
Ангилал:Coldplay
Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Гүнбилэг жонон

**Гүнбилэг мэргэн хар жонон** (1506-1542/1550) бол Даян хааны дунд хөвүүн Барсболд жононгийн ахмад хөвүүн юм. Улаан барс жил буюу 1506 онд төрсөн. Тэрээр эцгийнхээ дараа 1519 онд **жонон** цолыг залгамжлаад, 1542 Урианхайг номхотгох зургаан удаагийн дайн болсноос таван удаад нь 1524, 1531, 1533, 1538, 1541 онд тус бүрт нь баруун түмний цэргийн хүч идэвхтэй оролцов.

1531 онд дүү Алтангийн хамтаар урианхайг Бурхат хан ууланд довтлон урианхайг бут цохисон. 

1534 онд ордос, түмэдийн цэргийг авч Хөхнуурын газрыг довтлов. 1542 онд Мин улсын Ланжоу хотыг довтлосны дараа 37 насандаа таалал төгсчээ.
# **Байсанхор тайж**: баруун гарын Хэгүүд шувуучин, Урад тангуд отогт эзэн суув
# **Буянхули дурал тайж**: баруун гарын Бэтэгин, Халигучин дээр эзэн суув
# **Базар** үйзэн: зүүн гарын Хуучид, Хэриеэс дээр суув
# **Бадамсамбава** сэцэн баатар: зүүн гарын Чагад, Мянгад, Хоньчин, Хояагучин дээр суув
# **Намудара** дархан ноён: баруун гарын дөрвөн отог Уйгурчин дээр суув
# **Онлаган** илдэн ноён: баруун гарын гурван отог Амахай-тан дээр суув.

## Эшлэл 
Ангилал:16-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Жонон
Ангилал:1506 онд төрсөн
Ангилал:1542 онд өнгөрсөн
Бошигт жонон

**Бошигт жонон** (1565-1624), ордос түмний Ноёндар жононгийн ахмад хүү Буянбаатар хунтайжийн хүү юм. 

## Намтар 
1576 онд эцэг Буянбаатар хунжтайжаас жинон цолыг залгамжилан 1626 онд нас барах хүртлээ хэрэглэсэн. Зарим монгол сурвалж бичиг, ном зохиолд Ордосын Бошогт жононг Түмэдийн Чөрүхэ сэцэн хааны хүү Бошигт сэцэн хаантай андуурах нь түгээмэл байдаг. Учир нь энэ хоёр хүн хоёул хаан цолд өргөмжлөгдөж байсан. 

1578 онд төвөдийн шарын шашны 3-р далай лам Содномжамц нар Алтан хаантай Хөхнуурын газар айлчлан золголдох үедээ Бошигт жононд **"Чакраварди сэцэн жонон хаши хаан"** цолыг Далай ламаас хүртэж, гурван цагийн сүм цол өргөн, Тайхал жүнхэн хатанд нь **Дара бодиства номч далай сэцэн жүнхэн хатан** Сэрэн эрдэнэ хунтайж өөд болсны дараа 1627 онд Ринчин эеч дайчин 28 насандаа хан оронд суувай.

## Гэр бүл 
### Өвөг дээдэс 
Элэн эцэг: Батмөнх хаан

Хуланц эцэг: Барсболд жонон хаан

Элэнц эцэг: Гүнбилэг жонон

Өвөг эцэг: Ноёндар жонон

Эцэг: Буянбаатар хунтайж

### Дүү нар 
# **Өлзий** билигт хунтайж
# **Банди** мэргэн зоригт

### Хатан 
# Тайхал жүнхэн хатан

### Хөвгүүд 
# **Ринчин** жонон (1600-1656)
# **Сэрэн** эрдэнэ жонон (1591-1626)
# **Туба** тайсун хунтайж
# **Чуйла** тайж

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Жонон
Ангилал:1565 онд төрсөн
Ангилал:1624 онд өнгөрсөн
Ноёндарь жонон

**Ноёндара жонон** бол 1522－1572）Гүнбилэг мэргэн жононгийн түмэдийн ханлин отгоос гаралтай Тансаг хатнаас төрсөн ахмад хөвүүн юм. 1542 (1550)-1572 оны хооронд жонон цолыг залгамжилж, Ордосын Дөрвөн хороо: Мангус чөөхүрийг төрүүлсэн. 

### Хүүхдүүд 
# Буянбаатар хунтайж
# Омтдүүрэн ноён
# Омбодалай ноён
# Бибаш отгон ноён
# Мангус чөөхүр

## Эшлэл 
Ангилал:Жонон
Ангилал:1522 онд төрсөн
Ангилал:1572 онд өнгөрсөн
Тоормослолтын удаашралт

**Тоормослолтын удаашралт** (сөрөг хурдатгал гэж бас нэрлэдэг) гэдэг нь тухайн тээврийн хэрэгсэл хэр зэрэг хүчтэй тоормослохыг хэлнэ. Тээврийн хэрэгслийн тоормослолтын удаашралт өгөгдсөн байрлалд хүрч чадах эсэх нь явах замын гадарга эсвэл төмөр замын үрэлт болон өгсүүр эсвэл уруудалтаас хамааралтай. Тоормослолтын удаашралтын нэгж нь м/сек.

Тоормослолтын дундаж тоормослолтын удаашралт а-г дараах томъёогоор бодож олно:

:a = \frac{v^2}{2s}

: *а = дундаж тоормослолтын удаашралт* 
: *v = хурд*
: *s = тоормосны зам*

Үүнийг эхний хурд v2  болон үлдэгдэл хурд v1-ээр илэрхийлбэл:

:a = -\frac{(v_2 - v_1)^2}{2\cdot s} + \frac{v_2\cdot (v_2 - v_1)}{s} = \frac{v_2^2 - v_1^2}{2\cdot s}

Жишээ: анхны хурд  v2 = 20 м/сек, үлдэгдэл хурд v1 = 10 м/сек, тоормосны зам нь s = 100 м бол

:a = \frac{(20\,\mathrm{m/s})^2 - (10\,\mathrm{m/s})^2}{2\cdot 100\,\mathrm{m}} = 1{,}5\,\mathrm{m/s}^2

Ангилал:Автомашины техник
Ангилал:Тоормос
Сюръектив функц

f : A -> B функцын хувьд B олонлогийн гишүүн бүрт ядаж 1 харгалзах A олонлогийн элемент бүхий тийм f:A->B функцыг **сюръектив функц** () гэдэг.

Ангилал:Олонлогийн онол
Ангилал:Математикийн функц
Монголын түүхэн он дараалал

__NOTOC__

Энэ хуудсанд **монголын түүхт** хэрэг явдлыг **он дараалуулан** бичив.  

 **Зуун**: 16 3  12 13 14 15 1718192021-р зуун 

## НТӨ 2070-1765 он 
## НТӨ 1045-221 
## НТӨ 16-р зуун 
## НТӨ 3-р зуун 
## 12-р зуун 
## 13-р зуун 
## 14-р зуун 
## 15-р зуун 
## 17-р зуун 
## 18-р зуун 
## 19-р зуун 
## 20-р зуун 
## 21-р зуун 
## Мөн үзэх
*Монголын түүх
*Монгол хаад
*Монголын түүхэн хот суурингийн жагсаалт
*Монголын язгууртан

## Гадаад холбоос
*John Stewart Bowman "Columbia Chronologies of Asian History and Culture"

Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Монголын он дараалал
Бромтимолын хөх

**Бромтимолын хөх** нь pH индикатор бөгөөд усан ба загасны сан зэрэг саармаг pH-тай (7 орчим) зүйлийг хэмжихэд ашиглдагдана. Шингэнд карбон хүчил байгаа эсэхийг тодорхойлход өргөн ашиглагдана. Өргөн тархсан хүчил-суурийн индикатор.

## Уусмалыг бэлтгэх 
pH индикаторын уусмал бэлтгэхэд, 0,1 g-ийг 8.0&nbsp;cm3 N/50 (0.05 н.) NaOH-д уусгаад, 250&nbsp;cm3 болгон усаар шингэлнэ. Агууламж хэмжих ажилд ашиглах тохиолдолд, 0.1 g-ийг 100&nbsp;cm3 50 эз.%-тай этанолд уусгана. Энэ уусмалыг бэлтгах өөр нэг арга бол, 0.1 g-ийг 50&nbsp;cm3 этанолд уусгаад, 100&nbsp;cm3 болгон усаар шингэлнэ.

## Мөн үзэх 
*pH индикатор
*Литмус эсвэл лакмус
*Фенолфталеин
*Метилоранж
*Универсал индикатор

## Эх сурвалж 
## Гадаад холболт 
*J.T.Baker MSDS
*Bromothymol Blue (Sodium Salt) -Sigma Aldrich

Ангилал:Триарилметаны будаг
Ангилал:Микробиологийн орчин бүрдүүлэгч
Ангилал:Фенолын будаг
Ангилал:Крезол
Умард ба Өмнөд улсуудын үе

**Умард ба Өмнөд улсуудын үе** нь 420-589 он хүртлэх үе гэж 420 онд Зүүн Жинь улсыг Лю Сун улс мөхөөж гарч ирээд Хөх мөрнөөс өмнө зүгийн газарт оршин тогтнох болж, умард зүгийн газрыг нь Тобагийн Вэй улс орших болсон. Чухамдаа энэ үед хятадын хойд нутгийг Сяньби угсааны Тоба, Юйвэнь, Гао овгийн хаад захирч, өмнөд нутгийг хань үндэстэний Лю, Сяо, Чэнь овгийн хаад захирч тус тусын газрыг хуваан захирсан.  

### Оршин тогтнож байсан улсууд 

Ангилал:Хятадын династи
Арван зургаан улс

**Арван зургаан улсын үе** нь 304-439 оны хооронд Хятадын хойд нутагт богино хугацаанд бие биенээ мөхөөж гарч ирсэн нүүдэлчдийн улсуудыг хэлнэ. Энэ үеийг бас "**Таван Ху**гийн 16 улсын үе" гэдэг. Энэ улсуудыг багцлан үзвэл: 
* таван Лянь (Түрүү Лян, Хожуу Лян, Умард Лян, Өмнөд Лян, Баруун Лян)
* дөрвөн Янь (Түрүү Янь, Хожуу Янь, Умард Янь, Өмнөд Янь)
* гурван Цинь (Түрүү Цинь, Хожуу Цинь, Баруун Цинь)
* хоёр Жао (Хань Жао, Хожуу Жао)
* Чэн Хань
* Хэ Лянь Бобогийн байгуулсан Ся улс зэрэг болно.

Эдгээр улсуудыг Өмнөд Хүннү, Юйвэнь, Динлин, Сяньби, Ди аймгийнхан байгуулсан ба 439 онд хамгийн сүүлийн улсыг Тоба Вэй улс эзлэн авснаар Хятадын умард нутаг Тобагийн мэдэлд орсон.

## Мөн үзэх
#Хятадын түүх
#Тоба Вэй

 


Ангилал:4-р зуун
Ангилал:5-р зуун
Буянбаатар хунтайж

**Буянбаатар хунтайж** нь Барсболд хааны хөвүүн Гүнбилэг жононгийн ач хүү юм. 1572 онд жонон болоод, 1575 онд Ойрадын Хойд аймгийн Эсэлбэй сайн хиатай дайтаж, найман мянган хойд аймгийг олзолсны дараа, Эсэлбэй сайн хиа Гэрчэбагын гол дээр Буянбаатар хунтайжийг гэнэдүүлэн барьж хороож, Ойрад руу зугтан одсон. Жонон цолыг нь хүү Бошигт жонон залгамжилсан. 

## Гэр бүл 
Эцэг: Ноёндара жонон

### Үр хүүхэд 
# Бошигт жонон
# Өлзий бинт хунтайж
# Банди мэргэн зоригт

## Эшлэл 
Ангилал:16-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Жонон
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:16-р зуунд төрсөн

Ангилал:1575 онд өнгөрсөн
Ринчин жонон

**Ринчин жонон** бол (1600－1656) Бошигт жононгийн дараа түүнийг залгамжилсан жонон. 1625 онд жононд өргөмжлөгдсөн. 1630 онд дүү Туба тайсун тайжд бууж өгч жонон цолоос татгалзан байр сууриа шилжүүлж өгсөн. 1634 онд Туба жонон нас нөгчсөний дараа дахин Ордосын жонон болсон. 1634 онд Лигдэн хаан таалал төгссөний дараа Цахараас салж, албат ардаа дагуулж 1635 онд Манжид дагаар орсон. 1649 онд Их Зуугийн чуулганы зүүн гарын дундад хошууны засаг, жүн ван болсон. 1656 онд нас барсан. Түүний засаг, жүн ван цол хэргэмийг отгон дүү Чойла хунтайжийн ахмад хүү Бат тайжд залгамжлуулсан. 

Ангилал:Жонон
Ангилал:Боржигин
Ангилал:1600 онд төрсөн
Ангилал:1656 онд өнгөрсөн
Баоань

**Баоань** (монгол бичгээр [буу ан] - Бууань, хятадаар 保安 [Bǎo'ān zú], оросоор Баоань) — Монгол хэл-угсааны  лал, будда шүтлэгтэй 20,074 хүнтэй ястан.
## Генетик судалгаа 
Баоань хүмүүсийн гаплогруп

O=23.43(O2=20.31,O1a=1.56,O1b=1.56)
J=18.75
R1=14.07(R1a=10.94,R1b=3.13)
C=9.37
N=9.17
R2=6.25
D=6.25
I=4.69
бусад=8.02

Ангилал:Монгол угсаатан
Ангилал:Ганьсү дахь угсаатан
Ангилал:Хөхнуур дахь угсаатан
Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан
Ангилал:Азийн ислам
Биомасс

**Биомасс** гэдэг нь амьд организмын бодисын массыг эсвэл тэдгээрийн биесийн хэсгийг нэрлэдэг. Эдгээр бодисын холимогийн тоо хэмжээг түүний массаар илэрхийлнэ (нэгж нь: килограмм)

Экологи дээр биомассыг ихэвчлэн сонгож авсан, экосистемийн орон зайгаар нь тусгаарласан эсвэл зөвхөн тодорхой нэг популяцыг нэрлэдэг. Үе үе биосферийн нийт биомассыг багцаалан гаргах оролдлогууд хийгдэх нь бий. 

Экологид биомасс гэдэг нэршилийг нэгтгэсэн ойлголт байдаггүй. Эрчим хүчний техникт биомасс гэдэг нэршил нь зөвхөн эрчим хүчинд ашиглаж болох биомассыг л хэлдэг.Мөн халуун орны ой савд биомасс илүү явагдана.

Ангилал:Экосистемийн судалгаа
Бэлдэц

**Бэлдэц** гэдэг нь нэг тусгаарлан авсан хэсэг бөгөөд ихэнхдээ хатуу материал байх ба түүнийг ямар нэг байдлаар боловсруулан хэлбэрт оруулах зорилготой зүйлийг хэлнэ. Бэлдэцийг яаж боловсруулах арга барил нь өөрөө нэг их чухал биш. Хэрвээ нэгэн цогц зүйл байвал түүний нэгж эд хэсгийг хэлдэг ба цөөн тохиолдолд нийлүүлэн (хагаслан) угсарсан бүлэг эд хэсгийг бэлдэц гэж нэрлэх нь бий. 

Бэлдэц гэх нэр томъёолол нь гар урлал болон аж үйлдвэрт голчлон хэрэглэнэ. Жишээлбэл хуйлан ороосон нимгэн төмөр нь бэлдэц ба түүнийг цааш нь боловсруулан боловсруулалтын гинжинд хэрэглэхээр бэлдэц болгон ороосон гэсэн үг юм.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Үйлдвэрлэх техник
Багаж

]]
, 1889]]

**Багаж** бол хүний биед хамаарахгүй объект бөгөөд түүний тусламжтайгаар өөрийн биеийг өргөтгөн тодорхой функцийг гүйцэтгэн ямар нэгэн зорилгод хүрэхийг хэлнэ.

Тодорхой ажил үйлд шаардлагдах төрөл бүрийн багажны цуглуулгыг **багажны багц** (англиар: Toolkit) хэмээн нэрлэдэг. 

## Нэрийн тухай тойм
Багаж нь төхөөрөмжөөс ялгарах ялгаа нь хүчийг ашиглах зарчимд суурилсан энгийн машинууд буюу тоног юм. Механикийн нөлөөлөл бүхий ердийн хэлбэрт жишээлбэл барих, хөдөлгөх, хэлбэрт оруулах, огтлох, таслах, холбох зэргээс гадна үйлдвэрлэх технологид багтах бусад үйлдлүүд орно. 

Өөр нэгэн тодорхойлолтод бүх төрлийн туслах хэрэгслийг бас оруулдаг. Үүний жишээ нь хэмжих багаж хэрэгсэл орохоос гадна математикийн томъёо, тоон загвар ч бас хамаарна. Эндээс харвал багаж гэдэг нь ямарваа зүйлийн сайжруулалт эсвэл, байгаа зүйлийн өргөтгөл, мөн хүний биеийн хүч хүрэхгүй байгааг нөхөх нөхөөс эсвэл оюун ухаан гэж тайлбарлаж болох юм. Жишээ нь алх нь хүний нударганы өргөтгөл, хямсаа нь эрхий болон чигчий хурууны өргөтгөл, кран нь хүний гараас өч төчнөөн дахин илүүг өргөх, хадгалах медиум нь санах ойг өргөтгөх гэх мэт.

Багажны хийцийн онол ба түүний хэрэглээ нь технологи юм. Технологи гэх нэршлийг техниктэй холбон, мэдээлэл зүйгээр өргөтгөн мэдээллийн технологи гэх нийтлэг утгаар бас ойлгож болох юм. 

## Түүх 
Багажны ашиглалт ба түүний хэрэглээний түүх нь 2,4 сая жилийн өмнөөс бий болсон гэж үздэг аж. Чулуун зэвсгийн үед өнөөгийн бидний хэрэглэж буй өдөр тутмын маш олон багаж хэрэгсэл бий болсон байна. Сармагчны арга техникийг давсан хамгийн эртний чулуун багажыг 2,4 сая жилийн өмнө магадгүй рудольфийн хүн бүтээсэн гэж таамагладаг. Металлыг багаж хэрэгслийн материалаар ашигласан нь хүрэл зэвсгийн үеэс ердийн үзэгдэл болжээ.

Canto tallado 1-Guelmim-Es Semara.jpg|Олдован-Эртний хүний багаж
Aboriginal craft.jpg|Эртний шиддэг жадны төрөл
Haches pierre polie.jpg|Шинэ чулуун зэвсгийн үеийн силлиманит ба жадеит цавчуур сүх
Gebel el-Arak knife mp3h8783-black.jpg|Гебель эл-Аракийн хутга, (МЭӨ 3300-3200 он, прединастикийн үе)
Werkzeuge eines Wagners.JPG|Тэрэгний дугуйчны багаж
Furniture installation tools.jpg|Багажны багц

## Цахим холбоос 
## Эх сурвалж
Дархан цоржийн хийд

**Дархан цоржийн хийд**, **Цоржийн хийд** (Ойрад аялгаар , ) нь Зүүнгарын хаант улсын үеийн Буддын хийд юм. Эрчис мөрний хойд эрэгт байрлана. Монголын Зүүнгарын хаант улсын хошууд түмний гол нутаг юм.
Энэ хийд хэзээ баригдсаныг тодруулах шаардлагатай бөгөөд 1616 онд Цагаан хаант Орос улсын хайгуулын цэрэг, судлаачид ирэхэд 7 чулуун байшингийн эвдэрсэн суурь байсан байна. Хошуудын нутаг нь Зайсан нуураас хойш Эрчис мөрний дагуу, одоогийн Казахстан улсын Зүүн Казахстан муж, Улаан муж, Павлодар муж, Семей мужийн нутгийг хамардаг. 

## Одоогийн нэр
Дархан цоржийн хийдийн буурин дээр Цагаан хаант Оросын хайгуулын цэргүүд бэхлэлт суурийн байгуулж долоон чулуун сүмийн үлдэгдэл байсан тул "Долоон хийд" буюу "Семь-палат" цайз гэж нэрлэж байгаад хожим Семипалатинкс хот гэж нэрлэжээ. ЗХУ-ын үед энэ бүс нутаг Казахстаны БНУ-ын засаг захиргаанд шилжин ирээд, ЗХУ задрахад Казахстан улсын бүрэлдэхүүнд үлдсэн байна. Хүн ам нь орос голдуу байсан боловч казах иргэд ихээр шилжин сууршиж, сүүлд казах хэлэнд дөхүүлэн Семипалатинкс хэмээх орос нэрийг нь 2007 онд Семей болгож сольжээ. Казах хэлэнд семей гэж үг огт байдаггүй байна.

## Засаг захиргааны түүх
Эрчис мөрний сав нутаг нь эртнээс Монголын төрт улсуудын эзэмшил нутаг байлаа. 17-р зуунд Монголын Зүүнгарын хаант улсын Хошууд түмэний гол нутаг байв. Манж гүрэн Монголын Зүүнгарын улсыг хэрцгийгээр даран сөнөөсний дараа энэ нутагт байсан үлдэгдэл хошууд, урианхай, цагаан ойрад овгуудаас газар нутгийг нь Цагаан хаант Орос гүрэн цэрэг зэвсгийн хүчээр булаан эзэлж цайз шивээ байгуулж эхэлсэн. 17-р зууны 2-р хагас Цагаан хаант Орос гүрэн бүрэн эзэмшилдээ оруулж Алтайн уулын тойрог (Алтайский горный округ) гэсэн засаг захиргааны нэгж байгуулан Томскийн губерн-д харъяалуулсан. 1920 онд энэ бүс нутагт зөвлөлт засаг тогтох үед Омскийн губерн гэсэн засаг захиргааны нэгж Томскийн губернээс салж байгуулагдсан. 1921 онд Омскийн губернээс ихээхэн газар нутаг Хиргисийн Өөртөө засах БНУ (Киргизской АССР)-н бүрэлдэхүүнд шилжсэн. 1925 онд Казахын Өөртөө засах БНУ (Казакская АССР)-н бүрэлдэхүүнд багтаж 1936 онд Казахын БНУ (Казахская ССР)-н нутаг болсон. Улмаар 1991 онд БН Казах улс(Казахстан) тусгаар тогтноход Казах улсын нутаг дэвсгэр болсон байна.

## Түүхэн дурсгал
Энэ орчим тод бичиг болон, төвөд үсгээр бичсэн хадны бичиг дурсгалууд түгээмэл буй.

Ангилал:Буддын шашны цогчин
Цао Вэй улс

**Цао Вэй улс** бол (220-265) Зүүн Хань улсын тэргүүн сайд Цао Цаогийн хөвгүүн Цао Пигийн байгуулсан улс юм. 

## Нэрний үүсэл
Цао Вэй гэж нэрийдсэний учир нь хятадын түүхэнд ханзаар бичихэд өөр хэдий ч дуудлага нь адил олон Вэй хэмээх төрт улсууд оршиж ирсэн тул тэдгээрийг ямар нэг тодотголоор ялгаж нэрлэж ирсний нэг нь энэ юм. Цао гэж нэрлэх болсон гол шалтгаан бол энэ улсыг байгуулсан хаадын овог нь Цао (заримдаа Цо гэж дууддаг) овгийнхонтой холбоотой юм. Тиймээс бусад Тоба Вэй, байлдаант улсуудын үеийн Вэйгийн ванлиг, баруун зүүн Вэй улсууд, хожуу Вэй улсаас ялгахын тулд Цао Вэй гэж нэрлэх болсон юм. 
Цао Цаогийн хөвгүүн Цао Пи өөрийн хаанаа хаан ширээнээс нь огцруулан, улсын нэрийг Вэй хэмээн нэрлсэн. Ингэснээр Хань улсын эрин үе мөхөж оронд нь биеэ даасан гурван улс тогтжээ. Вэй улсын баруун өмнө талд нь Хань улсын хааны угсааны Люй Бэйгийн байгуулсан Шу улс, зүүн өмнө талд нь Сүн Чуаний байгуулсан Зүүн У улс тус тус оршиж эхэлсэн. Цао Вэй улс нийт 45 жил оршин тогтноод сүүлчийн хаан Цао Хуаний тэргүүн сайд Сыма Янь төрийн эргэлт гаргаж, өөрийн биеэ хаанд өргөмжлөөд улсын нэрийг Жинь улс гэж нэрлэсэн. Хожим Жинь улс нь 280 онд Зүүн У улсыг мөхөөснөөр 60 жил хуваагдсан төр улс дахин нэгдсэн.

Ангилал:Хятадын династи
Ангилал:Гурван улсын үе
Ангилал:3-р зууны түүx
Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Бенедикт Полак

thumb|250px|Польшийн Вроцлав хотод байх, Бенедиктийн дурсгалын самбар
**Бенедикт Полак** буюу **Польшийн Бенедикт** (, ; англи. *Benedict of Poland,* 1200 оны орчим төрж, 1280 оны орчим нас барсан) — Польшийн судлаач, аялагч, орчуулагч. Францискан сүмийн лам.

Ромын пап IV Иннокентийн Монголын Эзэнт Гүрэнд 1245–1247 онд илгээсэн элч Жованни да Пиан дел Карпини буюу Плано Карпиниг дагалдан явсан.  Энэ аялал нь алдарт Марко Пологийн аяллын өмнө болсноороо онцлог юм. Бенедикт Полак “Францискийн лам нар Татаруудад аялсан нь” ()  хэмээх аяллын тэмдэглэлийн зохиогч юм.  Уг тэмдэглэлийг Парист 1839 онд д’Авезак хэвэлсэн. Дараа жил нь буюу 1840 онд Польшид хэвлэсэн байдаг. Сүүлд 1965 онд АНУ-ын Йелийн Их сургуулийн эрдэмтэд «Татарчуудын түүх» () нэртэйгээр дээрх эх зохиолыг товчлон хэвлэн гаргасан байна. Бенедикт Полакийн уг илтгэл-зохиол Монголын Эзэн хааны Ромын Папад илгээсэн захидлын хуулбарыг оруулснаараа үнэ цэнтэй юм. 

Бенедикт Полак ламтны хувийн амьдралын тухай мэдээлэл түүхэнд үлдээгүй байна. Тэрээр туршлагатай аялагч бөгөөд газарзүй, латин, эртний орос хэл сайн мэддэг байжээ гэсэн таамаг байдаг. Үүний дотор монгол хэл ч бага зэрэг сурсан байж болох магадлалтай. 

Плано Карпини их аялалдаа Францын Лион хотоос 1245 оны 4 дүгээр 16-нд гарсан бөгөөд замдаа Польшийн Вроцлав хотод түр саатаж, эртний орос хэл сайн мэддэг польшийн Бенедикт Полакийг орчуулагчаар сонгон авсан гэдэг. Аялагчид Алтан Ордын нутгаар урт зам туулж 1246 оны 7 дугаар сарын 22-нд Хархорин хүрсэн байдаг юм. Гүюг хаантай уулзах гэж гурван сар хүлээсэн байдаг.   

1246 оны 11 дүгээр сард буцаад 1247 онд Монголын Их Эзэнт гүрэнд хийсэн аялалаас эргэж ирээд аяллын талаарх тэмдэглэлээ эмхтгэн гаргасан. Зарим түүхчид энэхүү тэмдэглэлийг Бенедикт Полак нь Плано Карпинитай хамтран бичсэн байж болох талтай гэж үздэг. 

2004 онд “Бенедикт Полакын мөрөөр”  аялал зохион байгуулсан бөгөөд 2007 оны 8 дугаар сарын 4-нд Варшав хотоос Улаанбаатар хүртэлх автомашины аяллыг Польш дахь Монгол Улсын ЭСЯ хэсэг польш иргэдтэй хамтран зохион байгуулжээ.  

2004 онд Бенедикт Полакын дурсгалын самбарыг Польшийн Вроцлав хотод байрлуулсан байна.

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Аялагч
Ангилал:Польшууд
Дунсян

**Дунсян** (аль эсвэл Сант, хятадаар 东乡族 [Dōng xiāng zú]) — Хятад дахь Монгол хэлтэй, Исламын шашинт 621,500 хүнтэй ястан.

## Зураг

Зураг:Dongxiang minority student 02.jpg
Зураг:Streets of Dongxiang Man 01.jpg
Зураг:VM 5575 Lanzhou.jpg

Ангилал:Монгол угсаатан
Ангилал:Ганьсү дахь угсаатан
Ангилал:Хөхнуур дахь угсаатан
Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан
Ангилал:Азийн ислам
Элчин сайдын яам

**Элчин сайдын яам** — Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайдаар ахлуулан харийн оронд /нийслэлд/ суугаа хамгийн өндөр түвшний дипломат төлөөлөгчийн газар юм. Илгээсэн орон болон тухайн суугаа орны хооронд дипломат харилцааг эрхлэх байгууллага бөгөөд илгээсэн орныхоо Гадаад хэргийн яамны шууд удирдлага доор ажилладаг.

## Элчин сайдын яамны бүтэц
Ямар ч Элчин сайдын яам /ЭСЯ/ олон зуун жилийн турш олон улсын харилцаанд тогтон ирсэн ойролцоо бүтэцтэй байдаг хэдий ч тухайн ЭСЯ-ны хэмжээ, ажиллагсдын тоо, санхүүжилт зэргээс хамаарч өөр өөр байдаг. 

### ЭСЯ-ны тэргүүн
Энэ үүргийг Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд хашдаг. Тэрээр тус ЭСЯ-аа удирдаж, өөрийн улс орноо тухайн оронд албан ёсоор төлөөлөх үндсэн үүрэгтэй. Мөн улсынхаа нэрийн өмнөөс яриа, хэлцэл хийж гэрээ хэлэлцээр байгуулдаг. 

### ЭСЯ-ны Тэргүүний орлогч (хоёр дахь хүн)
Хоёр дахь хүн нь Дипломат төлөөлөгчийн газрын /ДТГ/ тэргүүн буюу Элчин сайдыг тухайн улсад байхгүй эзгүйд түүний үүргийг гүйцэтгэнэ. Ийм үед тэрбээр эзгүй байгаа Элчин сайдын бүхий л эрх, үүргийг хүлээнэ. Томоохон ЭСЯ-нд энэ үүрэг ихэнх тохиолдолд ЭСЯ-ны Элчин зөвлөхөд ноогддог (англ. Minister-Counsellor).  Бүр их том ЭСЯ-нд хоёроос гурван Элчин зөвлөх байж болох боловч энэ үүргийг тодорхой нэг л Элчин зөвлөх нь хүлээдэг бөгөөд урьдчилан хэдийнээс хэдий хүртэлх хугацаанд энэ үүргийг хэн хүлээх болсныг албан дипломат ноот бичгээр тухайн суугаа орныхоо Гадаад хэргийн яам болон тухайн оронд суугаа бусад орны ЭСЯ-дад /дипломат корпус гэнэ/ зохих ёсоор мэдэгддэг уламжлалтай. 
Жижиг /бага орон тоотой/ ЭСЯ-дад Элчин зөвлөх үгүй бол Элчин сайдын дараагийн шатны дипломат ажилтан энэ үүргийг хүлээдэг. Энэ нь ихэвчлэн ЭСЯ-ны ахлах зөвлөх, зөвлөх эсвэл 1 дүгээр нарийн бичгийн дарга ч байх тохиолдол байдаг.  

### Элчин сайдын яамны ажилтнууд
Элчин сайдын яамны бүх ажилтан дипломат байдагүй гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Ямар ч ЭСЯ-нд дипломатуудаас гадна туслах буюу техник ажилтнууд байдаг /аж ахуйн ажилтан, мэргэжилтэн, жолооч гэх мэт/. ЭСЯ-ны хариуцлага багатай дипломат бус техникийн хамгаалагч, жолооч, цэвэрлэгч г.м ажлыг ЭСЯ-ны ажилтнуудын гэр бүл болон тухайн суугаа орны иргэдээр ч хийлгэж болдог.   

Олон улсын амьдралд тогтсон эрэмбээр Элчин сайдаас гадна ЭСЯ-нд дараах дипломатууд ажилладаг. 

*Элчин зөвлөх 
*Ахлах зөвлөх
*Цэргийн атташе
*Зөвлөх
*1 дүгээр нарийн бичгийн дарга
*2 дугаар нарийн бичгийн дарга
*3 дугаар нарийн бичгийн дарга
*Атташе

## Цахим холбоос 
Ангилал:Дипломат байгууллага
Монгол Улсын гадаад харилцаа

**Монгол Улсын Гадаад харилцаа** (гадаад бодлого)-ын нэгдмэл байдлыг хангах, төрийн захиргааны төв болон засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн нэгдмэл гадаад харилцааг уялдуулан зохицуулах, хяналт тавих үүргийг Гадаад харилцааны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага (Гадаад харилцааны яам) гүйцэтгэнэ. 

“Монгол Улсын гадаад бодлогын зорилго нь дэлхийн улсуудтай найрсаг харилцаатай байж, улс төр, эдийн засгийн болон бусад салбарын харилцаа, хамтын ажиллагaаг хөгжүүлэх, олон улсын хамтын нийгэмлэгт байр сууриа бэхжүүлэх, хөгжил дэвшлийг хурдасгах замаар улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататгах явдал мөн”, “Монгол Улсын аюулгүй байдал, үндэсний язгуур ашиг сонирхлыг олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах нь гадаад бодлогын тэргүүлэх зорилт мөн”, “Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулна” гэж зорилго, зорилтуудаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын Үзэл баримтлалд заасан байдаг.

Монгол Улс нь олон улсын харилцааны нэгэн субьект мөн. Монгол Улс нь НҮБ, ДХБ, ДБ, Азийн хөгжлийн банк,  АСЕМ зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн бөгөөд 10 орчим олон улсын байгууллагатай эрчимтэй хамтран ажилладаг. Монголд Улс 2024 оны байдлаар НҮБ-ын гишүүн дэлхийн 193 оронтой дипломат харилцаатай байна. 

Гадаадын **32** оронд Монгол Улсын Элчин сайдын яам, Нью-Йорк болон Женев хотуудад 2 Байнгын төлөөлөгчийн газар, 8 оронд 14 нийт  Ерөнхий Консулын газар, Консулын төлөөлөгч, Худалдаа эдийн засгийн төлөөлөгчийн газар үйл ажиллагаагаа явуулж байна (2024 оны байдлаар). 

Мөн үүнээс гадна Монгол Улсын **75** Өргөмжит консул гадаад орнуудад үйл ажиллагаагаа явуулж манай иргэдэд хууль ёсны тусламж үзүүлэн ажиллаж байгаа юм. Мөн гадаадын 42 орны Өргөмжит консулууд Монгол Улсад албан ёсоор үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа юм.   

Улаанбаатарт гадаадын **26** орны Элчин сайдын яам, орон нутагт гадаадын 2 (ОХУ-Дархан, БНХАУ-Замын-Үүд) Ерөнхий консулын газрууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

2020 оны байдлаар Монгол Улсын энгийн паспорттай иргэд дэлхийн 19 оронд визгүй зорчиж байгаа бөгөөд албан, дипломат паспорттой иргэд дэлхийн 45 оронд визгүй зорчиж байна.
Нямаагийн Энхболд

**Нямаагийн Энхболд** (1957 оны 1 сарын 6-нд Завхан аймгийн Улиастай хотод төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр тасралтгүй 5 удаа Төв аймгаас сонгогдсон.

1974 онд Төв аймгийн Зуунмод хотын 10 жилийн дунд сургууль,
1979 онд ЗХУ-ын Москва хотын Хэвлэлийн дээд сургууль Инженер- эдийн засагч мэргэжлээр,
1990 онд ЗХУ-ын Москва хотын КН-ын дээд сургууль,
1996 онд Австрали улсын Сиднейн их сургуулийн магистрантур тус тус төгссөн англи, орос хэлтэй.

Удирдлагын ухааны магистр.

## Ажилласан байдал 
*1979 - 1980 онд Соёлын яамны хэвлэлийн нэгдсэн редакцид эдийн засагч
*1980 - 1986 онд Соёлын яамны Төлөвлөгөө эдийн засгийн хэлтэст мэргэжилтэн, ахлах мэргэжилтэн
*1986 - 1990 онд Улсын Хэвлэлийн Комбинатын орлогч дарга
*1990 - 1993 онд Монгол Хэвлэл нэгтгэлийн ерөнхий захирал
*1993 - 1995 онд Монгол Улсын Шадар сайдын /Л.Энэбиш/ зөвлөх
*1997 - 2000 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Мэдээлэл харилцааны албаны дарга
*2000 оноос хойш Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2004 - 2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2006 - 2007 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Гадаад хэргийн сайд
*2007 - 2008 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга
*2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга
*2008 - 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2012 - 2013 онд Монгол Улсын Их Хурал дахь Монгол Ардын Намын бүлгийн дарга
*2017 - 2020 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд
*2020- оноос УИХ-ын гишүүн.

## Шагнал 
* 2001 онд Алтангадас одон,
* 2001, 2011, 2021 онд Ардын хувьсгалын ойн медалиуд,
* 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль

Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Улиастайн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1957 онд төрсөн
Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн

**Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн** (хялбаршуулсан ханз: 河南江北等处行中书省) (Энгийнээр орчуулбал **мужийн** тогтолцоо) нь Юань улсын үеийн орон нутгийн син жун шу шэн буюу төвлөн засах яамны төлөөний **муж** юм. Уг газар орон нь Төвлөн засах яамнаас томилогдсон түшмэд нарт харъяалагдаж байсан. Одоогийн БНХАУ-ын Жяньсү, Аньхуй мужуудын хойд хэсэг, Хэнань муж, Хүбэй мужийн хойд нутаг, Шаньдун мужийн баруун өмнөд нутгийг хамран оршиж байсан. 

1276 онд Сүн улсыг мөхөөснөөр газар нутгийг нь хувиарлаж **Жяньжэ чөлгөөг** байгуулсан. Сүүлээр 1284 онд Хэнань нутгийн син жун шу шэн, 1285 онд Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн зэргийг байгуулж, Жяньжэ нутгийн син жун шу шэнээс тусгаарласан. 

1291 онд Хэнань, Жяньбэйгийн син шэнийг нэгтгэн Бяньлянь чөлгөөд төвлөрүүлж, 3 зам, 12 чөлгөө (лу), 7 фу, 1 жөү-тэйгээр байгуулсан. 1376 онд Мин улсын үед татан буугдсан. 

## Засаг захиргааны нэгж 
1291 онд Хэнань, Жяньбэйгийн син шэнийг нэгтгэн Бянь Лянь хотод төвлөрүүлж, 12 чөлгөө (лу), 7 шилтгэн (фу)-тайгаар байгуулсан. 1376 онд Мин улсын үед татан буугдсан.
# **Бяньлянь чөлгөө 汴梁路** 
# **Хэнань фу чөлгөө 河南府路** 
# **Наньян фу 南阳府** 
# **Рүнин фу 汝宁府** 
# **Гүйдө фу 归德府** 
# **Шянян чөлгөө 襄阳路**
# **Цижөү чөлгөө 蕲州路** 
# **Хуанжөү чөлгөө 黄州路**
**Жяньши зам** 
# **Лүжөү чөлгөө 庐州路** 
# **Аньфөн чөлгөө 安丰路** 
# **Аньцин чөлгөө 安庆路**
**Хуайдун зам 淮东道:**
# **Янжөү чөлгөө 扬州路** 
# **Хуайань чөлгөө 淮安路** 
# **Гаою фу 高邮府**
**Жинхубэй зам 荆湖北道:**
# **Жуншин чөлгөө 中兴路** 
# **Шяжөү чөлгөө 峡州路** 
# **Аньлү фу 安陆府** 
# **Дөань фу 德安府** 
# **Жинмэнь жөү 荆门州**

#### Холбоотой мэдээ 
* Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн
* Ляоян нутгийн син жун шу шэн
* Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо
Ангилал:Юань улс
Ангилал:Хятадын түүх
Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж