open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баянцагааны хөндийн буган хөшөөд

**Баянцагааны хөндийн буган хөшөөд** нь Архангай аймгийн Ихтамир сумын нутгаас олсдон буган чулуун хөшөөний дурсгал.

Архангай аймгийн Ихтамир сумын төвөөс зүүн хойшоо 20 гаруй км зайд хойноос урагшаа уужим болж тогтсон өргөн хөндийг Баянцагааны хөндий хэмээн нэрлэнэ. Энэ хөндийд түүхийн өөр өөр цаг үед холбогдох булш, хиргисүүр, буган хөшөө, дөрвөлжин булш, түрэгийн тахилын онгон зэрэг дурсгалууд бий.

Баянцагааны хөндийн олон төрлийн дурсгалууд дотроос буган хөшөөд нь сүрлэг, уран нарийн сийлбэртэйгээрээ онцгойрч харагддаг. Энэ хөндийгөөс одоогоор нийт 18 буган хөшөө илэрч олдоод байгаа бөгөөд тэдгээр нь өөрийн анхны байрандаа, бусад төрлийн дурсгалд буюу ихэвчлэн дөрвөлжин булшинд ашиглажээ.

Энэ хөндийн буган хөшөөд Монгол-Өвөр Байгалын хэлбэр буюу бугын загварчилсан дүрст хөшөөний төрөлд хамаарна. Буган хөшөөний хамгийн жижиг нь 150 см, хамгийн өндөр 408 см хэмжээтэй ба бүгдийг цайвар саарал өнгийн боржингоор хийжээ. Хөшөөдийн сийлбэр харилцан адилгүй хадгалагдсан.

Баянцагааны хөндийн буган хөшөөдөөс анхны байрандаа байгаа, нарийн бүтэц, зохион байгуулалт бүхий тахилгын цогцолбортой, уран нарийн сийлбэртэй онцгой нэг хөшөө бий. Энэ хөшөө нь өөрийн тахилгын цогцолборын төв хэсэгт газарт унаж шороонд булагдсан байсныг Монгол-Монакогийн хамтарсан «Хойд Тамир-Хүнүй» төслийнхөн босгож, бүрэн баримтжуулалт хийж, тахилын цогцолборын дэвсгэр зургийг үйлдэн, битүү чулуун дараастай гурван тахилгын байгууламж малтан шинжилсэн байна.

Энэхүү хөшөөний орой хэсэгт нар, сар, хоёр салаа унжлагатай ээмэг, түүний доор хүзүүний зүүлт, хөшөөний дунд хэсэгт 15 бугыг их томоор хөшөөг эргэн ороосон байдлаар дүрсэлж, тэдний нэгний гэдсэн доор толь сийлжээ. Хөшөөний доод хэсэгт хээ чимэглэлгүй, цулгуй бүсний хажууд нум, саадаг, зээтүү мэт багаж, хутга, чинжаал зэргийг дүрсэлсэн байх бөгөөд доор нь том толгой, соотон чихтэй 5 адууны биеийн ерөнхий тэгийг хонхойлон цохиж гаргасан байна. Хөшөөний ар талд, бүсэн дээр таван талт хэлбэртэй бамбайн дүрслэл бий.

Баянцагааны хөндийн буган хөшөөний тахилгын байгууламжаас олдсон адууны толгойн ясанд хийсэн радиокарбоны шинжилгээгээр түүний он цагийг НТӨ 840-760 он хэмээн тогтоожээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Буган чулуун хөшөө
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Бороогийн суурин

**Бороогийн суурин** нь Хүннүгийн үеийн хот суурингийн дурсгал. Суурингийн он цагийг радиокарбоны шинжилгээгээр МЭӨ 2-1-р зуунд хамаарахыг тогтоосон байна.

Сэлэнгэ аймгийн Мандал сум, Төв аймгийн Борнуур сумын нутгийн заагт Бороогийн голын зүүн эрэгт, Цагаан чулуутын амны адагт орших Бороогийн сууринг анх 1966 онд Монголын ахмад археологич Ц.Доржсүрэн нээн олсон бөгөөд газрын гадаргаас илэрсэн түүвэр олдворуудаас үндэслэн уг дурсгалыг Хүннүгийн үед холбогдохыг нь тогтоожээ. Тэрээр “эдийн боловсролын дурсгалууд их олдож байгаа хөмсөглөж нурсан эрэг ба ан цавыг даган явж үзэхэд дээрээс 20-30 см гүнд зарим газар маш олон ваарны хагархай, чулуу, малын яс, нүүрс цухуйж байх бөгөөд уртаашаа 30 орчим метр үргэлжилж байгаагаас гадна энэ зурвасын зарим газар зөвхөн улаан зурвас харагдаж байна. Үүнээс үзэхэд энэ нь булш хэрхэвч биш харин суурингийн үлдэгдэл болох нь зайлшгүй. Энэ нь манай улсын нутагт гэр ахуйн, эдийн боловсролын дурсгалууд маш их олдож болох төлөвтэй Хүннү улсын анхны суурин юм” хэмээн гярхай ажиглаж бичжээ. Мөн тэрээр Хүннү судлал ба тус улсын түүхэнд чухал ач холбогдолтой энэ сууринг манай археологичид ойрын хугацаанд малтаж шинжлэх хэрэгтэй байна гэсэн санал дэвшүүлсэн юм.

Үүнээс хойш 20 гаруй жилийн дараа Монголын археологич Д.Цэвээндорж нар 1987 онд тус сууринг үзэж, түүвэр олдвор цуглуулан, эвдэрсэн 2 байгууламжийг цэвэрлэж үзсэн байна. 1990 онд Д.Цэвээндорж, Унгарын археологич И.Эрдели нар уг сууринд анхны бага хэмжээний туршилтын малтлага үйлдсэн юм. Тэд хоёр хэсэг газар туршилтын цооног малтаж, олон тооны вааран савны хагархай илрүүлснээс гадна богийн далаар хийсэн багаж, хатаж дуусаагүй байхдаа дарагдаж шалчийсан вааран савны амсар мөрний хэсэг зэрэг онц сонирхолтой эд өлгийн зүйлсийг малтан гаргасан байна. 2005-2007 онд Ц.Төрбат, Н.Пуса нарын удирдсан Монгол-Швейцарын хамтарсан археологийн экспедици тус сууринд томоохон хэмжээний малтлага хийжээ. Бороогийн голын зүүн эргийн дагуух хоёр дэнж дээр нийт 1175 м2 талбай, 75 м урт шуудуу, 90 м урт хөндлөн зүсэлтийг хийж хагас газар сууц 6, аж ахуйн зориулалттай 126 нүхэн байгууламжуудыг илрүүлэн олж малтан судласан байна. Судалгааны үр дүнд мал аж ахуй, газар тариалан, гар урлалын холбогдолтой хэдэн мянган эд өлгийн зүйлс илэрчээ. Бороогийн суурин нь Монгол улсын нутагт байгаа Хүннүгийн гар урлалын нэгэн төв төдийгүй одоогоор илрээд байгаа хүн байнга амьдран суудаг байсан цорын ганц суурин юм. Бороогийн сууринтай ижилсэх хоёр дурсгал хилийн чанадад байгаа нь Буриадын Ивлэгийн суурин ба Дөрөөгийн суурингууд юм. Энэхүү гурван суурин бүтэц зохион байгуулалтын хувьд бага ялгаатай боловч үүрэг зориулалтын хувьд ижил, хагас газар сууцнууд нь нэг ижил стандартаар баригдсан байжээ. Иймээс эдгээрийг нэг нэгтэйгээ холбоотой төдийгүй Хүннүгийн үед тусгай зорилго чиглэлтэйгээр хот суурингийн соёлыг хөгжүүлж байсны гэрч гэж үздэг. Эдгээр нь хүн амыг газар тариалан ба гар урлалын бүтээгдэхүүнээр хангах зорилготой байсан ажээ.

Ангилал:Хүннү
Ангилал:Монголын эртний хот балгас
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн газар зүй
Ангилал:Төв аймгийн газар зүй
Ангилал:МЭӨ 2-р зуун
Бударын чулууны хадны зураг

**Бударын чулууны хадны зураг** нь Хүрэл зэвсгийн үед хамаарах хадны зургийн дурсгал. Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын төвөөс баруун урагш 70-аад км зайд Бударын чулуу хэмээх газар энэхүү дурсгал орших бөгөөд нутгийнхан “Догшин Бударын чулуу” хэмээн нэрлэдэг хад цохиот сонин тогтоц бүхий газар юм.

Бударын чулууны дунд хавьцаах ханан хаднаа хоёр хэсэг газар хүн, адуу мал, ан амьтдын дүрсийг бүх талбайгаар нь хонхойлгон цохиж сийлсэн байна. Зураг бүхий 8,7 м урт талбайтай. Бударын чулууны дурсгал нь Монгол орны хадны зургийн тархалтыг дорнод хязгаар хүртэл тэлэх боломж олгосон. Энэ дурсгалыг 1996 онд Монгол, Солонгосын хамтарсан “Дорнод Монгол” төслийн хээрийн шинжилгээний анги илрүүлэн судласан.

Бударын чулууны зурагт талбайн эхний зургийн дунд талын шат маягийн хөндлөвчтэй босоо зураас нь ховор тохиолдох сонирхолтой өгүүлэмж юм. Эндэхийн сийлмэл зурагт хүний дүрс хамгийн олон тоотой дүрслэгдсэн бөгөөд цөм ямар нэгэн үйл хөдлөлийг илэрхийлсэн байдаг. Морь, нохой хөтөлсөн, хоорондоо хөтлөлцсөн, хөөцөлдсөн, ноцолдож байгаа, давхарлан хэвтсэн хүн мэт зургуудыг хүрэл зэвсгийн эхэн үе болон хойших үеийн зургуудад түгээмэл байдаг тоймлон зурах уламжлалт арга барилаар урлажээ.

Бударын чулууны хадны зургийн өөр нэг гол сэдэв нь зэрлэг амьтдын зураг юм. Дүрсэлсэн ан амьтад нь зөвхөн тухайн газар нутагт хамгийн элбэг байдаг зээр, гөрөөс, чоно, янгир зэрэг болно. Бударын чулууны зуррагт зээр, чоно зэргийг ихэд цэвэрхэн, тод томруун дүрсэлсэн байх бөгөөд адуу мал, хүн рүү хандан зогтусан зогсож юмуу, үргэн зайлж байгаагаар харуулжээ. Нэг сонирхолтой нь могойн зураг юм. Могойг хадны зурагт дүрсэлсэн нь элбэг байдаг бөгөөд эртний хүмүүс могойг сайн, муу үйлийн аль алинд нь бэлгэшээж байсан гэж үздэг. Ази, Америк тивийн зарим ард түмнүүдийн үлгэр домогт могойг гай тарих, муу үйлийн тэмдэг болгодог байхад зарим нь газар усны онгон шүтээн гэж хүндэтгэж үзэх нь ч байдаг. Шашны есөн онгодын нэгэнд могой ордог зэргээс үзвэл энэ нь бөөгийн эртний уламжлалтай байж болох юм.

Бударын чулуун хадны зургийг НТӨ II мянган жилийн сүүл үеэс НТӨ I мянган жилийн тэргүүн хагаст холбогдуулж үздэг.

Ангилал:Сүхбаатар аймаг
Бэлгэт гөрөөс

Хүннүгийн үеийн археологийн олдвор.

Домогт гардаг ганц эвэрт амьтан. Энэ амьтныг монголчууд “Бэлгэт гөрөөс”, “хилэн гөрөөс” ч хэмээн нэрлэдэг. Мөн бодь гөрөөс, цагаан гөрөөс, голч гөрөөс хэмээн нэрлэх явдал ч бий. Бэлгэт гөрөөсийг сайн сайхны бэлгэдэл, цэвэр ариуны бэлгэдэл хэмээн үздэг ажээ. Уг амьтны онцлог нь ганц эвэртэй байх тул өрнө дахинд “юникорн буюу ганц эвэрт” хэмээн нэрлэдэг байна. Өрнийн домогт гол төлөв цагаан өнгийн морь төрхтэй дүрслэгддэг бол дорно дахинд ялангуяа Хятадад луутай төстэй домгийн амьтан хэмээн төсөөлдөг ажээ. Хятадууд бэлгэт гөрөөсийг “чилэн” хэмээн нэрлэнэ.

Монголчууд уг амьтныг бүс, адууны тоног зэрэгт дүрслэн гоёл болгож байсан нь археологийн олдворуудаас харагддаг. Үүний тод жишээ нь өдгөө ОХУ-ын Эрмитаж музейд хадгалагдаж буй Алтан ордны дурсгалаас илэрсэн бүсний мөнгөн чимэг юм.

Бэлгэт гөрөөсийг Хүннүгийн үед их шүтэж байсан нь сүүлийн жилүүдэд Хүннүгийн язгууртны булшнаас илэрч олдсон эмээлийн хударга хөмөлдрөгний чимэгт олонтаа дүрслэсэн байгаагаас мэдэгдэнэ. Анх Архангай аймгийн нутагт орших Гол модны дурсгалт газрын 20-р булшнаас бэлгэт гөрөөсийн дүрстэй алтаар шарж мөнгөөр хөөмөлдөн хийсэн дугуй болон гонзгой хэлбэрийн хударга, хөмөлдрөгний чимэгнүүд олдсон ба түүний дараа Ноён уул, Гол мод-2 зэрэг дурсгалаас ч төстэй алт, мөнгөн чимэг олджээ.

Ангилал:Үлгэр домгийн амьтан
Даян баатрын чулуун хөрөг

**Даян баатрын чулуун хөрөг** - Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын нутаг Даян нуурын эрэгт буй Түрэгийн үеийн хүн чулуун хөшөө.

Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын нутаг Даян нуурын эрэгт VI-VIII зууны үед оршин тогтнож байсан эртний Түрэг улсын түүхэнд холбогдох нэгэн хүн чулуун хөшөө байдгийг нутгийнхан “Даян баатрын хөшөө” хэмээн нэрлэдэг.

Одоо байгаа байдлаар 160 см өндөр, 40 см өргөн, 20 см зузаан хэмжээтэй цайвар боржингоор хийсэн хөшөөг 4х4 м хэмжээтэй дөрвөлжин хашлаганы хажууд суулгасан байна. Энэ хөшөөнд хүний толгой их биеийг дүрсэлсэн боловч гар, хөлийг дүрслээгүй байна. Тэгэхдээ малгай, ээмэг бүхий чих, нүд хөмсөг, хамар, ам, живэр сахал, хацрын төвгөр зэргийг нарийн гаргажээ. Их биед нь мөрөвч, бүс хувцасны эмжээр чимэглэл болон хүзүүнд нь сахиус бололтой дэвж буй шувуу хэлбэрийн зүйлийг зүүлт болгосон байна. 

1876-1877 онд Баруун Монголоор аялж явсан Оросын судлаачид уг хүн чулуун хөшөөг очиж үзэх үед хөшөөний орчин одоогийнхоос арай өөр байжээ. Хөшөөн дээр хаалга, цонхтой жижиг дуган хэлбэрийн байшин бариастай, хадаг яндар болсон шүтлэгийн зориулалттай газар байсан бололтой.

Зарим судлаачид Даян баатрын хөшөөнд дүрсэлсэн сахиусны хэлбэрийг VI-VIII зууны эртний түрэг угсааны аймгуудын дунд “христос” шашин дэлгэрч байсантай холбон тайлбарладаг бол зарим нь эртний түрэг-монгол угсааны олон ястны угсаа соёлын хүрээнд нэлээд түгээмэл байдаг эхийн “Умай” шүтлэгтэй холбон аман зохиол, угсаатны зүйн олон баримтаар баримтжуулан одоо хүртэл монгол, түрэг хэлтнүүдийн дунд шүтэгдсээр байгаа Умайг дундад зууны үеийн нүүдэлчид далавчтай эмэгтэй хүний дүрээр төсөөлөн дүрсэлж, түүнийгээ биендээ сахиус маягаар зүүдэг байсан бололтой гэж янз бүрээр тайлбарладаг.

Даян баатрын хүн чулуун хөшөөний сахиустай ижил төстэй хэлбэр бүхий хүн чулуун хөшөө Киргизстан улсын нутаг Иссык-Куль нуурын орчмоос олдсон бөгөөд уг хөшөөний хүзүүнд зүүлттэй байгаа сахиус хэлбэрийн хувьд кирилл цагаан толгойн “Ф” үсэгтэй төстэй байдаг ажээ.
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй
Ангилал:Сагсай сум
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Хүн чулуу
Алтан овооны хүн чулуу

**Алтан овооны хүн чулуу** нь Алтан овооны дэргэд дахь дундад зууны үеийн хүн чулуун хөшөө.

Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын төвийн зүүн хойно дөрвөн хүн чулуун хөшөө бий. Эдгээрийг нутгийн ард олон “ноён, хатан, хүү, бэр” хөрөг хэмээн нэрлэж хадаг тавин идээ, цагааныхаа дээжийг өргөж хүндэлсээр иржээ.

Дурдсан хөргүүдийг анх 1927 онд Зөвлөлтийн судлаач В.А.Казакевич, Монголын эрдэмтэн, судлаач Н.Сэр-Оджав /1961 онд/, Д.Баяр /1981-1985 онд/ давтан судалж удаа дараа хэвлэн нийтэлсэн байна. Харьцуулсан судалгааны дүнд эдгээр хөрөг нь ХIII-ХIV зууны монголчуудын бүтээсэн дурсгал болох нь нэгэнт тогтоогджээ.

Энэхүү дөрвөн хөргийг өөрөөр төрлийн, өнгө зүс ялгаатай чулуугаар харилцан адилгүй ур чадвар гарган хийсэн боловч ерөнхий хэлбэр байдал дүрсэлж гаргасан хувцас эд хэрэглэл нь нэгэн цаг үе, нэг соёлын хүрээнд хамаарахыг илтгэнэ. Ноён хэмээх хөргийг цайвар, бусад хөргийг шаргал саарал, улбар өнгөтэй гантиг болон галт уулын гаралтай чулуугаар урлан хийжээ.

Эдгээрийн нэгээс бусдын толгой хугаран алга болсон агаад В.А.Казакевичийг очиж үзэх үед Ноён хөргийн толгой байсан нь түүний нийтлүүлсэн гэрэл зураг, тэмдэглэлд хадгалагдан үлджээ. Эдгээрийн нэн тэргүүн нүдэнд тусах нийтлэг байдал нь бүгдийг түшлэгтэй исэр сандалд суусан байдлаар хийсэн явдал юм. Ноён хөрөг хэмээн алдаршсан хамгийн том хөргийн ноёны заларч буй исэрийг зөрүүлдэг хөлтэй, түшлэгийн арын самбарт бадамцэцгэн хээгт овойлгон цоолборлож хоёр гарын түшлэгийг элдэв сийлбэр хээгээр чимэглэжээ.

Дээл нь зөв тийш дарж товчилдог, ташуу энгэр, нарийн ханцуй, урт хормойтой уужим халхгар бөгөөд нугалаасыг тун бодитой нарийн дүрсэлсэн. Тухайлбал, ноён хөргийн дээлийн заамыг хоёр эмжээртэй хатан хөргийн хийг хоёр нарийн, нэг өргөн нийт гурван эмжээртэй хийсэн нь ХIII-ХIV зууны монгол хаад хатдын хөрөг зурагт эр, эм хүний дээлийн ялгааг тодотгон гаргасан байдагтай яг дүйдэг. Ноён хөргийн дээлийг дал мөрөн дээгүүр нь толгойд углаж өмсөх, шашны зан үйлийн “додиг” хэмээх өмсгөлийн хэлбэрээр угалз гарган чимэглэсэн. Түүнээс гадна энэ хөргийн дээлийн хормойн өвдөгцөө голоороо усны долгион хээтэй өргөн тууз гаргажээ. Хөргүүдийн хормойн дороос гутлын хамрыг цухуйлган дүрсэлсэн, ихэнх хөргийнх мөлгөр хоншоортой, уллагаатай байх ба харин хатан хөргийн гутал яльгүй ээтгэр хоншоортой байна.

Эр хүний дүрстэй хөргүүдэд бүс, бүснээс зүүж хоёр ташаа дамнуулан унжуулсан хавтага сав, хутга, сэтгүүр мэтийн зүйл товойлгож урласан. Харин эмэгтэй хүний хөргийг бүсгүйгээр урласнаас гадна биеийн галибар төрхч эмэгтэй хүн гэж ялгагдахаар дүрсэлжээ. Нутгийнхан “бэр” хөрөг хэмээн нэрлэдэг. 

Эдгээр хөргийг чулуу овоолон хийсэн булш мэт дүгрэг байгууламжийн голд байрлуулсан байна. Харин үүрэг зориулалтын хувьд эдгээр нь булш биш мөн адил тахил шүтээний чанартай зүйл болох нь судалгаанаас тодорхой болжээ.
НТ-ын XIII-XIV зууны Монголын дундад үед хамаарна.

Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн газар зүй
Ангилал:Хүн чулуу
Аваргын балгас

Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутаг Рашаан дэрсний ухаа хэмээх толгодын дунд орших эртний нэгэн хотын туурь.

Энэ хотын туурь Аварга Тосонгийн рашаан сувиллаас урагш Аваргын голын хойд хөвөөнд байрлах ба зүүнээс баруун тийш 1200 метр, хойноос өмнө зүгт 500 метр, нийт 60 орчим га талбайг эзлэн оршино. Хойд хэсгээрээ хагас дугуйрсан шороон хэрмийн үлдэцтэй. Зүүн, баруун хэсгийг нэвт гарсан гол гудамжны хоёр талаар олон тооны барилгын ор байх бөгөөд зарим нь гадна хөрсөн дээр хэлбэр төрх нь сайн ялгарахгүй шороон овгорууд боловч 10 гаруй хэрэмтэй, хэрэмгүй томоохон ор үлдэгдлүүд илүү тодорхой мэдэгдэнэ.

1950-иад онд эрдэмтэн Х.Пэрлээ уг туурийг Чингис хааны их орд “Ауруг орд” мөн хэмээн тогтоож 1961-1976 онуудад хэд хэдэн удаа судалгаа хийжээ. Хожим 1992 онд Монгол-Японы хамтарсан “Гурван гол” төслийн хүрээнд дэвсгэр зургийг үйлдэн хэд хэдэн цэгт геофизикийн судалгаа явуулсан байна. Улмаар 2001 оноос Монгол-Японы хамтарсан “Шинэ зуун” төслийн хээрийн шинжилгээний анги нарийвчилсан малтлага судалгааны ажлыг байгалийн шинжлэх ухааны олон талын судалгааны үр дүнтэй нэгтгэн гүйцэтгэж энэ хот нь орд өргөө, газар тариалан, төмрийн дархан, агуулах болон бусад жижиг үйлдвэрлэлийн газруудтай байсныг тогтоосон юм.

Аваргын балгас буюу Чингис хааны “Ауруг орд”-ын туурь нь Хэрлэнгийн Хөдөө арлын бүс нутагт хадгалагдаж буй Монголын эзэнт гүрний үеийн хамгийн чухал археологийн дурсгалуудын гол төлөөлөл болно. Түүхэн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн баримтаас үзвэл Чингис хаан улирлын шинжтэй дөрвөн ордтой байжээ. Ордууд нь эхэн үедээ цаг улирлын байдал, малын бэлчээр даган нүүдэллэж байсан ба сүүлдээ суурьшин хот хүрээ болон өргөжсөн байна. Эдгээрээс энэхүү “Ауруг орд” нь хамгийн хүндтэй гол орд байсан бөгөөд Хэрлэнгийн Хөдөө аралд байрлаж үйл хэргийг нь Бөртэ хатан эрхлэн явуулдаг байжээ.

Археологийн малтлага судалгааны үр дүнд энэхүү хотын туурийг XII-XIV зууны үед холбогдох Чингис хааны “Их орд”, Монголын эзэнт гүрний эхэн үеийн улс төр, эдийн засгийн төв, хожим нь онгон шүтээний хамгийн хүндтэй газар байсныг тогтоосон байна.

Ангилал:Монголын эртний хот балгас 
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ингэт толгойн хүн чулуу

**Ингэт толгойн хүн чулуун хөшөө** нь Булган аймгийн нутагт орших Хятаны үеийн хүн чулуун хөшөө.

Булган аймгийн Ингэт толгойн сангийн аж ахуйн төвөөс зүүн тийш нэг км орчим зайтай Ингэт толгой хэмээх жижиг толгойн өвөрт нэгэн хүн чулуу байдгийг нутгийнхан “Далха Вандад” хэмээн нэрлэж хүндлэн тахисаар иржээ. Энэхүү хүн чулууны хэмжээ болон хэлбэр хийц, өмсгөл зүүлт нэн өвөрмөц, монголд буй нийт хүн чулууны дотор өөр ийм дурсгал хаа ч байхгүй гэж хэлж болно. Улбар бор өнгийн элсэн чулуугаар тун уран чадварлаг цоолборлон бүтээсэн эл хүн чулуу босоо хүний дүрстэй бөгөөд газраас цухуйх хэсгийн өндөр 220 см, мөрний өргөн 70 см, цээжний зузаан 30 см юм. Орой дээрээ овгортой, толгойг нягт барьсан дүгрэг малгайтай нь үсээ толгой дээрээ бөөгнүүлэн овоолж засаад хэлбэрт нь яг тохирсон малгай өмссөнийг харуулна. Өргөн дүгрэг царайтай, том нүдтэй, нүүрийг нь цемент мэт зуурмаг эд оролцуулж, хоёр чихийг бүхэлд нь ийм зуурмагаар хийсний баруун талын чихний доод хэсэг хугаран ойчжээ. 

Баруун гараа тохойгоороо нугалан ваар мэт сав барьж байсан бололтой. Зүүн гараа мөн нугалж хэвлийн орчимд барьжээ. Газарт шүргэсэн урт хормойтой өргөн халхгар дээлтэй, энгэр заам нь тодорхой мэдэгдэхгүй. Хэвлээс доохно улбар өнгийн зос будгаар ханан хээ гарган чимэглэжээ. Дээл нь маш өргөн нэлэмгэр ханцуйтай бөгөөд нугалсан гараас доош газарт шүргэсэн хормойтой, хормойноос дооших хэсгийг газарт зооход зориулж нарийсган, хөлийг дүрслээгүй аж.

Ингэт толгойн энэ хүн чулууны хийц хэлбэр нь монгол нутагт элбэг таардаг VI-VIII зууны түрэгийн, VIII-IX зууны уйгарын, XIII-XIV зууны монголын хүн чулууны аль алинаас эрс өөр, өвөрмөц сонин юм. Хувцас хунар нь өмнө зүгийн Нангиад газрын бомбын гэгддэг шашны хувраг хүнийхтэй нэн төстэй. Алс Дорнод, Уссури хязгаараас эртний Зөрчидийн соёлд холбогдох үүнтэй төстэй хүн чулуу болон жижиг хүрэл баримал олддогоос гадна монгол нутагт X-XII зууны үед тогтож байсан Кидан улсын үеийн эдийн соёлын дурсгалын дотор ч иймэрхүү дүрстэй хүн чулуу байдаг билээ. Иймд энэ нь нэгэн үе Монгол нутагт ноёрхлоо тогтоож байсан Кидан нарын соёлын дурсгал болов уу гэж судлаачид үзэж буй.

Ангилал:Хүн чулуу
Ангилал:Булган аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Кидан
Салбар уулын хятан бичээс

**Салбар уулын хятан бичээс** нь Хятаны үеийн бичгийн дурсгал.   

Хэнтий аймгийн Мөрөн сумын нутагт Өндөрхаан хотоос баруун тийш 30 км зайд Салбар хэмээх уул оршдог. Салбар уулын Ханан хадны бичээсийн тухай анх 19-р зууны эцсээр академич В.Радловын “Орхоны экспедицийн тайлан”-нд орсон байжээ. Судар бичгийн хүрээлэнг байгуулагдсаны дараахан тус хүрээлэнгийн жинхэнэ гишүүн Ч.Бат-Очир түүнийг биечлэн үзэж хуулж ирсэн ба 1940 онд Ц.Пунцагноров газар зүйн экспедицэд оролцон явахдаа бас нэгэн хагас хуулгыг авчирчээ.   

Салбарын Бичигт ханангийн бичээс их бага хоёр хэсгээс бүрддэг. Их бичээс нь  3 мөр, 17 дүрс үсэг, бага бичээс нь 1 мөр, 7 дүрс үсэг юм. Их бичээс нь уншигч хүний баруун гар талд, бага бичээс нь солгой гар талд тус тусдаа сийлэгджээ. Ажиглан үзвэл, бага бичээс нь их бичээсийн тэтгэсэн он сар шиг сэтгэгдэл төрүүлдэг. Их бичээсийг ажиглавал, 1-р мөр нь бусдаасаа богинохон  дөрөвхөн үгтэй боловч 2-р мөрөөс бага зэрэг өргөж дээдлэн тэтгэсэн байдалтай, 2-р мөр нь 3-р мөрөөс  бас бага зэрэг дээр сийлэгдсэн байна. Бичээсийн мөрүүдийг тийнхүү дээр, дунд, доогуур эхэлж сийлсэн байдал нь монголчуудын бичиг хэрэг хөтлөлтөнд баримталж байсан ноёлох том хүний нийгэмд эзлэх байр, эрх ямбыг харгалзан түүний цол хэргэм, алдар нэрийг буюу айлдсан, зарлиг буулгасан, захиран тушаасан үгийн эхний үсгийг дээр, дунд, доохноос эхлэн бичиж тэр хүнийг хүндэтгэдэг журмыг санагдуулдаг.

Эрдэмтэн Х.Пэрлээ Салбарын Бичигт Ханангийн бичээс болон тамган дүрс зэргийг судлаад НТ-ын X-XI зууны Хятан улсын их бичигтэй холбон үзэж, уг дурсгалыг үлдээгч¬дийн удам нь бусад газрын хадны тамган дүрс хоцроогсодтой нийтлэг гаралтай бөгөөд хожим монгол нэрийн дор ондоошин үлдсэн гэж урьдчилсан дүгнэлт хийсэн билээ.

Ангилал:Кидан
Ангилал:Бичээс
Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Баян-Өндөрийн булш

Түрүү хүрлийн үеийн Хэмцэгийн соёлын оршуулгын цогцолбор.

Ховд аймгийн Булган сумын төвийн араар орших баруун зүүн чиглэлд 20 км гаруй сунаж тогтсон ар өврөөсөө олон суга салаатай хадархаг уулыг Баян-Өндөр гэнэ. 2008 онд Ховд аймгийн түүх археологийн дурсгалуудын бүртгэл баримтжуулалтын ажлын явцад уг дурсгалыг Баян-Өндөр-3-4 хэмээн дугаарлажээ. Үүнээс холгүй орших Хэмцэгийн соёлд хамаарах 2 булшийг Монгол-Оросын хамтарсан экспедици газрын бичил нэрээр нь Хэвийн ам хэмээн нэрлэж судалжээ.   

Баян-Өндөрийн булш нь Булган голын баруун эрэгт голын дэнж дээр оршино. Энэхүү дэнжийн дагуу урдаас хойш цуварсан байдлаар 6 булш оршиж буй. Эдгээрийн хамгийн хойд талын бөгөөд хамгийн том нь Хэмцэгийн соёлд хамаарах юм. Харин бусад нь хөгжингүй хүрлийн үеийн Баян-Өндөрийн хэлбэрийн булшнууд байжээ.

Баян-Өндөрийн Хэмцэгийн соёлын булш нь 20 м голчтой, 1,4 м өндөр шороо чулуу холимог дараастай. Хүрээг нь нимгэн хавтгай чулуугаар хийсэн нь эвдэрч зөвхөн хойд болон баруун, зүүн талуудад тус бүр хоёр том чулуу үлджээ. Чулуун дараасын төв хэсэгт 2,9х1,7 м хэмжээтэй чулуун хайрцаг бий. Үүнийг 1 м хүртэл өндөртэй нимгэн хавтгай чулуудыг босгож хийжээ. Анхандаа мөн адил хавтгай чулуун тагтай байсан нь тонож сүйтгэх үед эвдэрсэн байна. Оршуулгын түвшинд 1 м гүнд голын хайрган чулуудаар шаллаж дэвссэн болох нь илэрсэн бөгөөд хүний муу хадгалалттай яснууд замбараагүй байдалтай илэрсэн байна. Энэхүү булшинд малтлагын янз бүрийн үед 3 хэсэг хүний яснууд илэрсэн байдаг. Булшинд дагалдуулан жижиг ясан сувс, 2 ширхэг чулуун аяга, гонзгой чулуун туйван, чулуун зэвсгийн ялтас зэрэг эд өлгийн зүйлс гарчээ.

Баян-Өндөрийн булш нь НТӨ 2600-2400 онд хамаарах нь цацраг идэвхт нүүрстөрөгчийн аргаар тогтоогдсон байна. Энэ булш Монголын баруун хэсэгт илэрсэн хамгийн эртний булшны нэг болохын хувьд эрдэм шинжилгээний өндөр ач холбогдолтой.

Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын булшны барилга
Жуулчны гудамж

Улаанбаатар хотын худалдааны анхны гудамж XVIII зууны эцсээс XIX зууны эхэнд үүсчээ. Энэ гудамж дундуур Баруун Сэлбийн гол урсдаг байсан бөгөөд одоогийн Барилгачдын талбайгаас баруун тийш Урт цагаан, Бөмбөгөр худалдааны төвийн урд талын замын уулзвар хүртэл худалдааны захууд байжээ. Энд хүнс, мах, төмөр, мод, чулуу, алт мөнгөний төрөлжсөн зах байснаас гадна монгол урчууд, хятад, орос тэргүүтэй гадаадын худалдааны пүүсүүд байрлаж байв. 1954-1961 онд хэрэгжсэн Улаанбаатар хотын анхны ерөнхий төлөвлөгөөгөөр худалдааны гудамжийг өргөтгөж, хойд хэсэгт архитектор Б.Дамбийнямын зураг төслөөр Хоршооллын Худалдаа Үйлчилгээний Нэгдсэн Төвийн барилгыг барьсан нь “Урт цагаан” хэмээн нэршжээ. Худалдааны гудамжийг 1970 онд Октябрийн, 2002 онд Жуулчны гудамж гэж нэрлэжээ.

Энэхүү гудамж нь Чингэлтэй дүүргийн 1 дүгээр хороо, Жуулчны гудамж, Дүрслэх урлагийн музей, Барилгачдын талбайгаас баруун тийш Бөмбөгөр худалдааны төвийн урд талын Их тойруу, С.Чоймболын гудамжны уулзвар хүртэл.

Ангилал:Улаанбаатар
Өсвөрийн Зохион Бүтээгчдийн Төв Сургууль

**Өсвөрийн Зохион Бүтээгчдийн Төв Сургууль** нь Монгол Улсын Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүрэгт байрлах сургууль юм.

1975 онд Монголын хүүхэд, залуучуудын техник сэтгэлгээг хөгжүүлэх үүднээс “Идэр техникчдийн ордон” хэмээх барилга сүндэрлэн боссон.

Энэхүү барилгыг баригдаж байх үеэс нь эхлэн тухайн үеийн нам төрийн удирдагч Ю.Цэдэнбал агсны гэргий Филатова “Гэрлэх ёслолын ордон”, “Идэр техникчдийн ордон” хоёрыг ЗХУ-аас бэлгэнд авах санаачлага гаргах гэж ихээхэн зүтгэсэн байдаг. Тухайн үед манай улсын бүхий л салбарт бүтээн байгуулалтын төрөл бүрийн зориулалтын арван барилга баригдахын хэрээр ЗХУ-д эргэн төлөгдөх зээлийн хэмжээ нэмэгдэж байсан тул Филатова гуай уг барилгыг үнэ төлбөргүйгээр бэлгэнд авч Монголын хүүхэд, залуучуудын төлөө хийсэн буянтай үйлсийн нэг томоохон хөрөнгө оруулалтыг шийдвэрлүүлж чаджээ.

Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв /МХЗЭ/ хороонд Идэр техникчдийн ордон харьяалагдан, анхны жилийн нээлтийг 1975 оны 12 дугаар сарын 05-ны өдөр хийснээр хүүхэд, залуусын шинийг сурч мэддэг байнгын ажиллагаатай ордон болжээ.

Он цагийн явцад барилгын нэр хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн байдаг. 1990-ээд оны зах зээлийн хүндхэн үед МХЗЭ татан буугджээ. Техникт дур сонирхолтой хүүхдүүдийг цаашид үргэлжлүүлэн суралцах боломжийг хадгалан авч үлдэх үүднээс Монгол Улсын Ардын Боловсролын Яамны сайдын 1991 оны 7 сарын 16 өдрийн 280 тоот тушаалаар хүүхдийн техник сэтгэлгээ, зохион бүтээх авьяас сонирхлыг хөгжүүлэхэд техникийн төрөлжсөн сургалттай сургууль шаардлагатай байгааг харгалзан “Өсвөрийн Зохион Бүтээгчдийн Төв Сургууль” болгон өөрчилсөн байдаг. Ингэж тус ордон анх байгуулагдсан 1975 оноос Монголын өсвөрийн залуу үеийн техник, зохион бүтээх сэтгэлгээг хөгжүүлж, суурь мэдлэг олгоход үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан байна.

Одоогийн Энэтхэг-Монголын хамтарсан сургуулийг БШУЯ-ны харьяа Өсвөрийн зохион бүтээгчдийн Ерөнхий боловсролын лаборатори ахлах сургууль болгожээ.

Ангилал:Сургууль
Айшвария Рай

Энэтхэгийн нэрт жүжигчин **Айшвария Рай** Баччан 1973 оны 11-р сарын 1-нд төрсөн бөгөөд 1994 оны "Дэлхийн мисс" тэмцээний ялагч болсон билээ. Тэрээр усан боомтын офицер Кришнараж Рай, зохиолч бүсгүй Вринда Рай нарын гэр бүлд төрсөн байна.
Айшвария Райн амжилтын гараа нь 1994 онд болсон «Дэлхийн Мисс» тэмцээнд ялснаар эхэлсэн юм. Энэ мөчөөс эхлэн бүсгүй энэтхэгийн номер нэг загвар өмсөгчдийн тоонд багтаж, ажлын амжилт нь эрчимтэй өссөөр хоёр мянган бүсгүйчүүдийн дундаас Айшвария Райг сонгон Pepsi компанийн рекламны зураг авалтанд оруулж, Vogue сэтгүүлийн нүүрэн дээр гарч, европын болон энэтхэгийн загварын агентлагуудын болон гоо сайхны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн нүүр царай нь болж байлаа.

Кино найруулагчид ч бас Райг зүгээр орхисонгүй. Болливуд Айшвария Райг кинонд тоглох саналаар буллаа. 1997 онд тоглосон түүний анхны кино Iruvar нь том амжилт олоогүй. Харин түүний тоглосон хоёр дахь кино («Aur Pyaar Ho Gaya») нь Айшвария Райд  дебют тоглолтын шагналыг авчирсан юм. Харин 2000 онд «Үүрд чинийх» киногоороо шилдэг эмэгтэй дүрийн шагналыг хүртжээ. Жүжигчин бүсгүйд жинхэнэ амжилтыг авчирсан уран бүтээл болох «Девдас» кино нь олон улсын Каннын кино наадамд оролцсон анхны Болливудын кино болсон юм. Энэхүү кино нь  борлуулалтаараа Энэтхэгт төдийгүй АНУ-д ч тэргүүлж чаджээ. Холливудад түүний тоглосон анхны кино нь «Сүйт бүсгүй ба атгаг санаа», дараа нь араас: «Бардам сэтгэл ба сануулга», «Сүүлчийн  легион», «Ягаан ирвэс-2» кинонууд цуварч эхэлжээ. Харин «Хаос» болон «Астерикс ба Обеликс» киноны хамтрагчаар алдарт Майкл Дуглас, Жерар Депардье ба Ален Делон нар тоглосон байна.

Ангилал:Кино зохиолч
Марко Пологийн хөшөө

**Марко Пологийн хөшөө** нь 2011 оны 12-р сард Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайн зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч Барсболдын Дэнзэнгийн урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр Марко Полог бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ.

Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. 

Ангилал:Улаанбаатар
Соёлын Төв Өргөө

**Соёлын Төв Өргөө** - Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайн зүүн талд байрлах соёлын томоохон цогцолбор юм.

Соёлын Төв Өргөөний барилгыг анх Шинжлэх ухаан, техник, соёлын ордон нэртэйгээр Зөвлөлтийн тусламжаар барьж, 1988 оны 12-р сарын 29-ний өдөр Монголчуудад бэлэглэсэн бөгөөд ашиглалтанд орсон цагаас хойш өнөөг хүртэл тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулсаар ирсэн.

Нийт 15000 ам. дөр. метр талбайтай. Цогцолбор нь 1325, 280, 150 хүний суудалтай хурал, концерт, кино, лекцийн танхим, номын сан, музей, үзэсгэлэнгийн танхим, 12 давхар захиргааны барилга зэргээс бүрддэг.

Уг цогцолборт Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи, Монголын Урлагийн Ажилтны Холбоо, Соёл урлагийн хороо, Хүүхдийн номын ордон, Сөүлийн соёл мэдээллийн төв, Уран зургийн галерей, Соёлын өвийн төв, Театрын музей, Нийслэлийн Соёл Урлагийн Газар, Улсын филармони, Морин хуурын чуулга, “Баянмонгол” чуулга, “Соёл-Эрдэнэ” хамтлаг, Хошин урлагийн “Х-түц”хамтлаг, “Хувьсал” продакшн зэрэг шинжлэх ухаан, соёл урлагийн салбарын төрийн ба төрийн бус олон нийтийн байгууллага, хувийн хэвшлийн 100 гаруй аж ахуйн нэгж төвлөрч үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Тус ордонд жилд ойролцоогоор 300 орчим нийтийг хамарсан урлаг соёлын олон талт арга хэмжээ зохиогдож, давхардсан тоогоор 350-400 гаруй мянган үзэгчдэд хүрч үйлчилдэг.

Соёлын Төв Өргөөний үндсэн бүрэлдэхүүн нь өнөөгийн байдлаар 80 гаруй ажиллагсадтай,

* • Санхүүжилт менежментийн алба
* • Уран бүтээл, техникийн алба
* • Инженер техникийн алба
* • Маркетинг үйлчилгээний алба
* • “Соёл-Эрдэнэ” хамтлаг гэсэн 5 үндсэн албатайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
* Гадны холбоос

* Албан ёсны сайт 

Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж
Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг
Bamboo Airways

**Bamboo Airways** буюу () нь Вьетнамын үндэсний авиа компани. Таншоннят олон улсын нисэх онгоцны буудлаас олон улсын байнгын нислэг үйлддэг. 
Агаарын тээврийн компани 2018 оны 10-р сард нислэгээ эхэлнэ. Эхний ээлжинд агаарын тээврийн компани Airbus-аас лизингийн онгоц ашиглах болно.

Тус компани 24 Airbus A321neo-т зориулж Airbus-тэй гэрээ байгуулсан байна. 2018 оны 6-р сарын 26-нд Боинг компанитай 20 Боинг 787 Dreamliner-тай гэрээ байгууллаа. Уг онгоцыг 2020 онд хүргэх болно.

## Эшлэл 
Ангилал:Вьетнамын авиа компани
Ангилал:Ханойн байгууллага
Ангилал:2018 онд байгуулагдсан
Скэтмэн Жон

**Скэтмэн Жон** (, ж. нэр **Жон Пол Ларкин** (), 1942 оны 3 сарын 13 - 1999 оны 12 сарын 3) - Америкийн дуучин.

## Цомгууд 
* *John Larkin* (1986)
* ''Scatman's World* (1995)
* *Everybody Jam* (1996)
* *Take Your Time* (1999)
* *Listen to the Scatman'' (2001)

## Синглүүд 
* „Scatman (ski-ba-bop-ba-dop-bop)“ (1994)
* „Scatman's World“ (1995)
* „Song of Scatland“ (1995)
* „Everybody Jam!“ (1996)
* „Сү сү сү сүпэр кирэи“ (1996)
* „Pripri Scat“ (1996)
* „Only You“ (1996)
* „Let It Go“ (1996)
* „Scatmambo“ (1998)
* „The Chicken Song“ (1998)
* „Ичи, ни, сан... го!“ (1999)

Ангилал:1942 онд төрсөн
Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Ангилал:Америкийн дуучин
Пинчений тулаан

**Байдөн уулын тулаан** (хятадаар: 白登之戰)   Хятадын Хань улс , Хүннү улсын хоорондын  газар нутгийн зөрчилөөс үүдэж,  МЭӨ 200 онд болсон. Хан улсын  нутаг дэвсгэрт Хүннү нар МЭӨ 200 онд довтолсон. Модун шаньюйгаар удирдуулсан Хүннү улсын цэргийн хүч,  Хань улсын эзэн хаан Гаоди Лю Баны удирдсан морьт цэргийн хүчийг Пинчөн хотоос өдөөж гарган Байдөн ууланд 7 хоногийн турш бүслэн хаажээ.

Бүслэлтийн явцад Хүннүчүүд 4 талаас нь бүслэхдээ  морьдийн өнгөөр ижилсэн сүрийг үзүүлжээ. Баруун талаас нь цагаан морьтонууд, зүүн талаас хээр морьтонууд, хойд талаас хар бараан морьт цэрэг, өмнөд талаараа зээрд морьтонууд довтолж, Хань улсыг хүнд байдалд оруулж чадсан. Иймээс Гаоди хаан Хүннүгийн яньжиг үнэт бэлэг сэлтээр хахуульдан Модун шаньюйг бүслэлтээ султгаж, найрамдахыг гуйлгажээ. Яг энэ үед Хань улсын гол хүч болох явган цэргүүд тулааны газарт дөхөж ирэхэд, Модунд бууж өгсөн Ван Хуан, Жао Ли зэрэг хятад жанжид нэмэлт хүч болох амлалтаасаа ухарсан нь Модун шаньюй бүслэлтээ зогсоож, найрамдал тогтоох алхам хийхэд хүргэжээ. Эцсийн дүндээ Хүннү улс Хань улсын хааныг гутамшигт байдалд оруулж, цэрэг дайны хүчээр шахалт үзүүлж энх ургийн гэрээ хийж, хоёр улс бие биенээ харилцан хүлээн зөвшөөрөн, Хүннү улсад жил бүр бөс торго, торгон дээл, архи сархад, будаа хүнсийг өргөн барих болж, Хань улсын хааны гүнжийг Хүннүгийн шаньюйгийн бага хатан болгон өгөх болсон.

## Ашигласан материал 
Ангилал:МЭӨ 200 он
Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:Эртний тулалдаан
Ангилал:Хятадын түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:Хүннү улс
Ангилал:Хань улс
Ангилал:МЭӨ 2-р зууны зөрчилдөөн
.mx

**.mx** - Цахим сүлжээнд Мексик улсыг илтгэх, латин үсгийн домэйн нэр.

Ангилал:Улс орны домэйн нэрс
Андрей Антонович Гречко

**Андрей Анто́нович Гре́чко** (, 1903 оны 10-р сарын 17-нд Оросын Таганрог мужид төрсөн  — 1976 оны 4-р сарын 26-нд Москва хотод нас барсан) —украин үндэстэн,  ЗХУ-ын цэргийн жанжин, улс төрийн болон намын зүтгэлтэн, ЗХУ-ын Маршал. ЗХУ-ын хошой баатар (1958, 1973), Чехословак улсын Баатар  (1969). ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын Сайд  (1967—1976). Төв Хорооны Гишүүн, (1961—1976). ЗХУКН-ын Улс төрийн товчооны  Гишүүн (1973—1976) хүн.

1967 оны 4-эр сараас 1976 онд нас барах хүртлээ ЗХУ-ын Батлан ​​хамгаалахын сайдаар ажилласан. 1968 онд Зөвлөлтийн цэргийг Чехословак руу оруулах ажлыг зохион байгуулагчдын нэг.

1973 оноос «1939-1945 оны Дэлхийн хоёрдугаар дайны түүх» (орос. *История Второй мировой войны 1939—1945)*. 12 боть нэвтэрхий толь бичгийн ерөнхий редактор байсан. 

## Цахим холбоос 
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Улаан армийн командлагч
Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн
Ангилал:Зөвлөлтийн улс төрч
Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн
Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийн дээд командлагч
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:Эх Орны Гавьяаны Алтан одон шагналтан
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1903 онд төрсөн
Ангилал:1976 онд өнгөрсөн
Андрей Иванович Ерёменко

**Андрей Иванович Ерёменко** (* 1892 оны 10 сарын 14грег./ 10 сарын 2юлийн, Хаант Оросын Марковка буюу өнөөгийн Украины Луханск муж; † 1970 оны 11 сарын 19-нд Москва) нь Зөвлөлтийн цэргийн командлагч, аугаа эх орны их дайнд оролцогч, ЗХУ-ын маршал (1955), ЗХУ-ын баатар, (1944), ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны гишүүн (1956-1970), цэргийн стратегич байсан юм.

## Ном, зохиол 
* *Абрамов А.* У Кремлёвской стены. — М., 1974.
* Дороги храбрых. — Донецк, 1967.
* Командный и начальствующий состав Красной армии в 1940—1941 гг. Структура и кадры центрального аппарата народного комиссариата обороны СССР, военных округов и общевойсковых армий. Документы и материалы. — М.; СПб.: Летний сад, 2005.

## Цахим холбоос 
* Андрей Ivanovich Eremenko ОХУ-ын батлан хамгаалах яамны цахим хуудас дээрх мэдээлэл
* Eremenko, Andrei Ivanovich
* Маршалуудын намтар

## Эшлэл 
Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч
Ангилал:Улаан армийн командлагч
Ангилал:Цэргийн стратегич
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан
Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн
Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1892 онд төрсөн
Ангилал:1970 онд өнгөрсөн
Матвей Васильевич Захаров

**Матвей Васильевич Захаров** (1898 оны 8 сарын 17 - 1972 оны 1 сарын 31) — Зөвлөлтийн цэргийн командлагч, ЗХУ-ын маршал (1959), ЗХУ-ын хоер удаагийн баатар,, ЗХУКН-ын Төв хорооны гишүүн, ЗХУ-ын Дээд зөвлөлийн депутат, Профессор хүн юм.

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч
Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийн дээд командлагч
Ангилал:Цэргийн академийн захирал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны гишүүн
Ангилал:Герман хүйтэн дайнд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1898 онд төрсөн
Ангилал:1972 онд өнгөрсөн
1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ

## Гадаад холбоос 
*1934 FIFA World at FIFA.com
*1934 FIFA World at RSSSF.com

## Эшлэл 


#1934
Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн #1934
Палермо ХББ

«**Палермо**» () — Италийн хөлбөмбөгийн дээд лигийн баг. 1900 онд үүсэн байгуулагдсан. 

Тус баг Палермо хотод байрладаг. 36,349 суудалтай «Ренцо Барбера» цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглодог.

## Амжилт 
### Дотоодын тэмцээн 
* Италийн хөлбөмбөгийн хоёрдугаар лигийн түрүү — 5 удаа: 1931–32, 1947–48, 1967–68, 2003–04, 2013–14

Ангилал:Сицилийн хөлбөмбөгийн клуб

Ангилал:1900 онд байгуулагдсан
2018 оны Өмнөговь аймгийн наадам

Их монгол улс байгуулагдсаны 812 жилийн ой,Тулгар төрийн 2227 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, Өмнөговь аймаг үүсэн байгуулагдсаны 87 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд \ 2018-07- 05,06 \ улс, аймаг, цэргийн цолтон болон залуу бөх оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Хүчит бөхийн барилдааныг улсын начин Баян-Овоо сумын харъяат Т.Энхтуяа, Булган сумын харъяат Б.Сумъяа, Ханхонгор сумын харъяат Ц.Одбаяр нар магнайлан барилдлаа.

Өмнөговь аймгийн наадмаас шинээр аймгийн арслан цолтон, аймгийн начин цолтон хоёр нийт гурван шинэ цолтон төрөн гарлаа. Мөн Өмнөговь аймгийн Номгон сумын харьяат М.Адъяахүү зургаа давж харцага цолоо хоёр дахь удаагаа баталсан бол Өмнөговь аймгийн Баяндалай сумын харьяат аймгийн начин Т.Төгсдөлгөөн тав давж шөвгөрөн аймгийн начин цолоо баталж " Нэмэх " чимэгтэй начин боллоо. Баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны зургаагийн даваанд энэхүү хоёр хүчтэн тунан барилдаж аймгийн харцага М.Адъяахүү давж харцага цолоо баталсан билээ.

#### Шөвгийн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
*Тавын даваа*

1.У.н Т.Энхтуяа  - С.з **Б.Мөнхбат**

2.У.н Ц.Одбаяр - А.н **Т.Төгсдөлгөөн**

3. А.х.а **Ш.Дарханбат** - С.з Б.Гансүх

4. А.х.а Б.Мижидсүрэн - С.з **Ц.Пүрэвсүрэн**

5. А.а **Э.Нямаа** - А.а Д.Бямбацогт

6. А.а С.Идэрсүрэн - А.х **М.Адъяахүү**

7. А.з **Б.Амгаланбаатар** - А.х Б.Амар-Амгалан

8. А.з **Ц.Анхбаяр** - А.н С.Амартүвшин

*Зургаагийн даваа*

1.А.х.а **Ш.Дарханбат** - С.з Ц.Пүрэвсүрэн

2.А.а **Э.Нямаа**  - С.з  Б.Мөнхбат

3. А.з **Б.Амгаланбаатар** - А.з Ц.Анхбаяр

4. А.х **М.Адъяахүү**  - А.н Т.Төгсдөлгөөн

*Долоогийн даваа*

1.А.х.а **Ш.Дарханбат** - А.а Э.Нямаа

2.А.з **Б.Амгаланбаатар** - А.х М.Адъяахүү

*Наймын даваа*

1.А.х.а Ш.Дарханбат - А.з **Б.Амгаланбаатар**

#
2018 оны Говьсүмбэр аймгийн наадам

Их монгол улс байгуулагдсаны 812 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 107 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, Говьсүмбэр аймаг үүсэн байгуулагдсаны 27 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд \ 2018-07-07,08 \ аймаг, цэргийн цолтон болон залуу бөх оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Хүчит бөхийн барилдааныг аймгийн арслан А.Отгонбаатар, Ч.Булганхүү, Т.Занданбат нар магнайлан барилдлаа.

#### Шөвгийн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
***Тавын даваа***

1.А.а А.Отгонбаатар  - С.з О.Эрдэнэ-Очир

2. А.а Ч.Булганхүү  -  С.з Б.Баясгалантөр

3. А.а Т.Пүрэвсүрэн -  А.з Д.Ганцоож

4. А.а Э.Мөнхбаатар  - А.х Б.Энхсайхан

5. А.з М.Батцэнгэл  -  С.з Ж.Жавхлан

6. А.з М.Бямбадорж - С.з Анхбаяр

7. А.х Д.Пүрэвдорж  - С.з М.Хүрэлбаатар

8. А.х Л.Төртогтох  - А.н Б.Содхүү

***Зургаагийн даваа***

1.А.а Т.Пүрэвсүрэн - А.н Б.Содхүү

2. А.а Э.Мөнхбаатар  - С.з Б.Баясгалантөр

3. А.з М.Бямбадорж  - С.з О.Эрдэнэ-Очир

4. С.з М.Хүрэлбаатар - С.з Ж.Жавхлан

***Долоогийн даваа***

1.А.а Э.Мөнхбаатар - С.з Ж.Жавхлан

2. А.з М.Бямбадорж   - А.н Б.Содхүү

***Наймын даваа***

1.А.з М.Бямбадорж - с.з Ж.Жавхлан

#
Уильям Жойс

**Уильям Брүүк Жойс** (* 1906 оны 4 сарын 24-нд Брүүклин, Нью-Йорк; † 1946 оны 1 сарын 3-нд Уондсуэрт) нь ирланд-америк гаралтай фашист улс төрч байсан ба дэлхийн хоёрдугаар дайны үед үндсэрхэг социалистуудын радиогийн суртал ухуулгын нэвтрүүлэгч байв. Түүнийг Британичууд эх орноосоо урвасан хэмээн хэрэг тулган цаазаар авчээ. 

## Намтар 
## Цахим холбоос 
* BBC сонин дээрх түүний тухай гарчиг (*англиар*)
* Намтар (*англиар*)

## Эшлэл 
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:Их Британийн улс төрч
Ангилал:Фашизмын хүн
Ангилал:Нацизмын суртал ухуулгын хүн
Ангилал:Их Британийн цаазлагдсан хүн
Ангилал:20-р зуунд цаазлагдсан хүн
Ангилал:Ирландчууд
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:Германы хүн
Ангилал:1906 онд төрсөн
Ангилал:1946 онд өнгөрсөн
2018 оны Налайх дүүргийн наадам

Их монгол улс байгуулагдсаны 812 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 107 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, Налайх хотын үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд \ 2017-07-07,08 \  аймаг, цэргийн цолтон болон залуу бөх оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Хүчит бөхийн барилдааныг улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнэ, Ш.Жаргалсайхан улсын заан Д.Баасандорж, М.Өсөхбаяр, Б.Батмөнх, Т.Санчир, Б.Соронзонболд нар магнайлан барилдлаа.

#### Шөвгийн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
*Долоогийн даваа*

# А.з Б.Түмэндэмбэрэл   -  с.з Б.Өлзийсайхан
# А.х Ш.Чинтулга  - А.х Б.Зоригтбаатар

*Наймын даваа*

# А.з Б.Түмэндэмбэрэл   - А.х Б.Зоригтбаатар

#
Урвалт

**Урвалт** — хэн нэгийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэхгүй, итгэл эвдэн зөрчихийг хэлдэг байна.
Урвалтыг нийгмийн ёс зүйн хуулийг зөрчсөн гэж зкдэг бөгөөд ихэнхи шашшин шүтлэгт хамгийн хүнд нүгэлд тооцдог байна. 

## Холбоос 
* *Морозов К. Н., Морозов А. Ю.* Границы и трактовки предательства в российской революционной субкультуре // Российские социалисты и анархисты после Октября 1917 года
Ангилал:Нийгмийн харилцаа
Ангилал:Ёс суртахууны үйлдэл
2018 оны Төв аймгийн наадам

Их Монгол Улс байгуулагдсаны 812, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, Төв аймаг байгуулагдсаны 95 жилийн ой, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт Гомбожавын ГОМБОСҮРЭНГИЙН мэндэлсний 100 жилийн ойн баяр наадмын (2018-07-09,10) хүчит бөхийн барилдаан улс, аймаг, сумын цолтон болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх барилдлаа.

Хүчит бөхийн барилдааныг улсын заан Б.Батмөнх, Т.Санчир, Д.Амгаланбаатар улсын харцага Ө.Даваабаатар нар магнайлан барилдлаа.

#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
***Тавын даваа***

# У.з Б.Батмөнх  - А.х **Н.Даш**
# У.з Т.Санчир  - С.з **Б.Ганзолбоо**
# У.з Д.Амгаланбаатар  - С.з **Л.Энхтүвшин**
# У.х Ө.Даваабаатар  - А.н.н **М.Тэгшбаяр**
# У.ө.и.н Ж.Отгонбаяр  - С.з **Г.Болдбаатар**
# У.ө.и.н Ч.Батчулуун  - С.з **Д.Түмэнжаргал**
# У.н Г.Ганжад  - С.з **Л.Даваажамц**
# А.а **Э.Ууганбаяр**  - А.а Г.Өсөхбаяр

***Зургаагийн даваа***

# А.а **Э.Ууганбаяр**  - С.з Б.Ганзолбоо
# А.х **Н.Дашдаваа**  - С.з Д.Түмэнжаргал
# А.н.н **М.Тэгшбаяр**  - С.з Г.Болдбаатар
# С.з **Л.Даваажамц**  - С.з Л.Энхтүвшин

***Долоогийн даваа***

# А.а **Э.Ууганбаяр**  - С.з Л.Даваажамц 
# А.х Н.Дашдаваа  - А.н.н **М.Тэгшбаяр** 

***Наймын даваа***

# А.а **Э.Ууганбаяр** - А.н.н М.Тэгшбаяр

#
2018 оны Баянхонгор аймгийн наадам

Тулгар төрийн 2227 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 812 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, Баянхонгор аймаг үүсэн байгуулагдсаны 77 жилийн ойн үндэсний их баяр наадмын (2018 оны 07 сарын 10,11) хүчит бөхийн барилдаанд улс, аймаг, сумын цолтой хүчит 256 бөх барилдлаа.

Хүчит бөхийн барилдааныг улсын начин Б.Баянжаргал, аймгийн хурц арслан Л.Жанцандорж, аймгийн арслан М.Отгонням, Б.Баянмөнх, Ч.Баасанбат, Д.Энхбат, Давж.Батбаяр нар магнайлан барилдлаа.

#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
***Тавын даваа***

# У.н Б.Баянжаргал - С.з **Энхтүвшин** 
# А.а Б.Баянмөнх -  А.з **Б.Буянмөнх**
# А.а Ч.Баасанбат -  А.н **Б.Болдбаатар**
# А.а Д.Энхбат - С.з **Д.Энхбат**
# А.з **М.Батцэнгэл** - С.н Баттогтох 
# А.з **Д.Бямбасүрэн** - А.н Б.Лхамдорж
# А.з Д.Уртнаст - С.з **Э.Амгаланбаатар**
# А.х **Т.Дүүрэнсаран** - А.х А.Отгонбаатар

***Зургаагийн даваа***

# А.з Б.Буянмөнх - С.з **Д.Батсүмбэр**
# А.з **М.Батцэнгэл** - С.з Энхтүвшин
# А.з **Д.Бямбасүрэн** -  а.н Б.Болдбаатар
# А.х Т.Дүүрэнсаран  - С.з **Э.Амгаланбаатар**

***Долоогийн даваа***

# А.з **М.Батцэнгэл  -** С.з Д.Батсүмбэр
# А.з Д.Бямбасүрэн - С.з **Э.Амгаланбаатар**

***Наймын даваа***

# А.з **М.Батцэнгэл  -** С.з Э.Амгаланбаатар

#
2018 оны Дорнод аймгийн наадам

Тулгар төрийн 2227 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 812 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, Дорнод аймаг үүсэн байгуулагдсаны 87 жилийн ойн үндэсний их баяр наадамд улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, хүч чадлаа сорин өрсөлдлөө.

Хүчит бөхийн барилдааныг улсын начин Ж.Гансүх, Д.Цогзолдорж нар магнайлан барилдлаа.

#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
***Тавын даваа***

# У.н Ж.Гансүх - С.з **Ц.Бээжин**
# У.н Д.Цогзолдорж - С.з **Э.Таванбаатар**
# А.а Б.Батхуяг  - А.н **Б.Булгантамир**
# А.а **Г.Төрмөнх**  - А.а П.Мөнхбат
# А.з Р.Анхбаатар - С.з **Г.Гантулга**
# А.х **Г.Эрхэмбаяр**  - С.н Бат-Эрдэнэ
# А.х Э.Мөнхзоригт - А.н **Г.Төрболд**
# А.н.н **Б.Батдорж** - А.н.н М.Билгүүтэй

***Зургаагийн даваа***

# А.а **Г.Төрмөнх**     - С.з Г.Гантулга
# А.х **Г.Эрхэмбаяр**  - А.н Б.Булгантамир
# А.н.н **Б.Батдорж**  - С.з Н.Бээжин
# А.н **Г.Төрболд**      - С.з Э.Таванбаатар

***Долоогийн даваа***

# А.а Г.Төрмөнх     - А.н **Г.Төрболд**
# А.х Г.Эрхэмбаяр  - А.н.н **Б.Батдорж**

***Наймын даваа***

# А.н.н **Б.Батдорж**  - А.н Г.Төрболд

#
Оюунгэрэлийн Наранбаатар

**Оюунгэрэлийн Наранбаатар** нь Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын харьяат. Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх. Зэвэгийн Ойдов багшийн шавь юм. 

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Ангилал:Хархорины хүн
Энх-Амгалангийн Ариунбуян

**Энх-Амгалангийн Ариунбуян** нь Дундговь аймгийн Адаацаг сумын харъяат. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Адаацагийн хүн
Нямдоржийн Өсөхбаяр

**Нямдоржийн Өсөхбаяр** (1998 оны 11-р сарын 4-нд Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн) - Монгол Улсын Үндэсний бөхийн улсын гарьд цолтой бөх. 186 см өндөртэй.

Анх Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2018 онд мөн Сүхбаатар аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага М.Гансүхээр найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртжээ.

Н.Өсөхбаяр 2025 оны Улсын Баяр наадмаар 8 давж үзүүр түрүүнд үлдэж улсын гарьд цол хүртсэн юм. Үүнд:

* Нэгийн даваанд – Баянхонгор аймгийн харьяат, сумын заан Н.Батзориг
* Хоёрын даваанд – Ховд аймгийн харьяат, аймгийн арслан Б.Даваадалай
* Гурвын даваанд- Төв аймгийн харьяат, Улсын начин Г.Ганжад
* Дөрвийн даваанд: Хэнтий аймгийн харьяат, Улсын харцага Г.Бадрах
* Тавын даваанд: Завхан аймгийн харьяат, Улсын гарьд Б.Гончигдамба
* Зургаагийн даваанд: Завхан аймгийн харьяат, Улсын заан М.Лхагвагэрэл
* Долоогийн даваанд: Ховд аймгийн харьяат, Улсын заан Б.Пүрэвсайханыг давж их шөвгийн дөрөвт тунасан байна.
* Наймын даваанд: Увс аймгийн харьяат Дархан аварга Н.Батсуурийг давж Улсын гарьд цол хүртсэн. 

## Үндэсний бөхийн амжилт 
## Эх сурвалж 
Ангилал:Улсын гарьд
Ангилал:Онгоны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1998 онд төрсөн
Баярсайханы Орхонбаяр

**Баярсайханы Орхонбаяр** (1998 оны 7-р сарын 1-нд Сэлэнгэ аймгийн Цагааннуур суманд төрсөн) - үндэсний бөхийн Улсын арслан цолтой бөх.

"Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд  компанийн бөх, "Аварга” БТДС-ийн оюутан. Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга Д.Дамдин, Х.Баянмөнх, Б.Бат-Эрдэнэ, улсын арслан Ө.Эрдэнэ-Очир, улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнэ нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм.

Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан Нетфликсийн Физикал: Ази цувралд Монголын багийн гишүүн болж оролцсон.

## Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд 
2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн.

2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн.

## Улсын наадмын дэвжээнд 
2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн.

2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн.

2022 оны АХ-ын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн.

2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн.

2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн.

2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн.

## Үндэсний бөхийн амжилт 
## Эх сурвалж 
Ангилал:Улсын арслан
Ангилал:1998 онд төрсөн
Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн
Ангилал:Монголын бөх