open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шинэ Гэрээ

Ариун Библийн дэд хэсэг болох Шинэ Гэрээ нь МЭ 50-96 оны хооронд бичигдсэн. Нийт 27 номоос бүрдэх бөгөөд янз бүрийн мэргэжилтэй, Христэд итгэгчид, болон түүний шавь нар нийт 8 хүн бичсэн. Шинэ Гэрээ нь Хуучин Гэрээг бодвол маш богино хугацаанд бичигдсэн ба ойролцоогоор нэг зууны дотор бүх ном бичигдсэн байна. Шинэ Гэрээний номууд нь бичигчийнхээ нэрээр нэрлэгддэг. Номуудын агуулгаар нь жагсаавал:

**Сайн мэдээний дөрвөн ном** 
* Матайн сайн мэдээ
* Маркийн сайн мэдээ
* Лукийн сайн мэдээ
* Иоханы сайн мэдээ

**Ариун Сүнс ба Шавь нарын үйлс**
* Үйлс ном

**Гэгээн Паулын захидлууд**
* Ром
* 1 Коринт
* 2 Коринт
* Галат
* Ефес
* Филиппой
* Колоссай
* 1 Тесалоник
* 2 Тесалоник
* 1 Тимот
* 2 Тимот
* Тит
* Филемон
* Еврей (*Бичигчийг Паул гэж үздэггүй*) 

**Элч нарын захидлууд** 
* 1 Петр
* 2 Петр
* 1 Иохан
* 2 Иохан
* 3 Иохан
* Иуда
* Илчлэлт зэрэг болно. 

Шинэ Гэрээний агуулгыг хам сэдвээр нь авч үзвэл Есүс Христийн амьдрал болон үйлчлэл, үхэл ба амилалт, Элч нарын Сайн мэдээний тунхаглал болон хэрхэн Христэч зан байдал дотор төлөвших, сүм чуулганыг хэрхэн удирдах, бусадтай хэрхэн харилцах, гэр бүл, гэрлэлт зэргийн талаар өгүүлдэг.

## Мөн үзэх 
* Хуучин Гэрээ
* Библи

Ангилал:Библи
Мурын хууль

Хагас дамжуулагч цахиурын ялтсанд агуулагдах транзисторын тоо их байх тусам микропроцессорын хүчин чадал их байна. Өнөөгийн микропроцессорууд өөртөө хэдэн арван сая транзистор агуулж байна.

Жил ирэх тусам микропроцесорын транзисторын тоо улам олон болж байгаа. Ерөнхийдөө микросхем буюу чипэнд агуулагдах логик элементийн тоо ө.х. нягтшил ихэсч байгаа юм. Энэ чиг хандлагыг америкийн эрдэмтэн, Intel компанийг үндэслэгчдийн нэг Гордон Мур (Gordon Moore) ажиглаад дараах дүгнэлтийг хийжээ: чипэнд агуулагдах транзисторын тоо 1,5 - 2 жил тутамд 2 дахин нэмэгдэнэ. Үүнийг **Мурын хууль** гэдэг ба Интел компанийг үндэслэгчдийн нэг болох Гордон Мур 1965 онд нээсэн.

Нэг ширхэг транзисторын овор хэмжээ багассаны үр дүнд чипний нягтшил ихэсч байгаа нь ойлгомжтой. Хэрэв энэ байдлаар үргэлжлэвэл тодорхой хугацааны дараа технологийн мухардалд орох юм. Учир нь транзисторын овор хэмжээ багассаар байгаад атом, молекулын эрэмбэд хүрнэ гэж бодвол түүний хувьд бидний мэдэх классик механикийн биш харин огт өөр квант механикийн хуулиуд үйлчилж эхлэх юм. Ингэсэн тохиолдолд транзистор яг л эгэл бөөм шиг шинж чанартай болно гэсэн үг ээ. Ж.нь тодорхойгүй харьцааны зарчим үйлчилж эхлэнэ. Тиймээс уламжлалт технологиор ийм квант транзисторууд бүхий чип үйлдвэрлэх боломжгүй юм.

Үүнээс гарах арга зам нь мэдээж цоо шинэ технологи байж таарна. Тухайлбал нанотехнологийн тусламжтайгаар квант компьютер (quantum computers) гээчийг бүтээх боломжтой юм. Энэ нь уламжлалт буюу классик электрон компьютер биш байх бөгөөд огт өөр бүтэц, зохион байгуулалт, ажиллах зарчимтай байх болно.

Ангилал:Микро электроник
Ромб

**Ромб** () нь нэгэн төрлийн дөрвөн өнцөгт бөгөөд 4 талын уртууд нь бүгд тэнцүү дүрс юм. Диагоналиуд нь перпендикуляраар огтлолцдог параллелограм хэмээн тодорхойлсон ч болно. Бүх 4 дотоод өнцөг нь тэнцүү ромб нь квадрат болно.
frame|right|Ромб

Ромб нь параллелограм тул түүний бүх шинж чанарыг агуулна. Тодорхой хэлбэл,
* 2 хос эсрэг талууд нь хоорондоо парралель бөгөөд уртууд нь тэнцүү.
* 2 хос эсрэг өнцгүүдийн хэмжээ нь хоорондоо ижил.
* Диагоналиуд нь тус тусынхаа дундаж цэгээр огтлолцоно
гэх мэт.

Шулуун тэгш хэмт дүрс бөгөөд 2 диагональ нь тэгш хэмийн тэнхлэг болно. Түүнчлэн диагоналиудын огтлолцлын цэгт төвтэй, 180°-ын эргүүлэлтээр өөртэйгээ давхцдаг, өөрөөр хэлбэл цэгэн тэгш хэмтэй юм.

Диагоналиуд нь харилцан перпендикуляр бөгөөд 2 хос зэргэлдээ талууд нь уртаараа тэнцүү байх дөрвөн өнцөгтийг дельтоид гэдэг. Ерөнхий тохиолдолд дельтоидын эсрэг талууд нь параллель биш байдаг бөгөөд ромбыг "Эсрэг талууд нь параллель дельтоид" хэмээн тодорхолж бас болох юм.

Ромбын талбай S-ийг параллелограмын талбайн томъёо S =(талын урт)×(өндөр) хэмээх томъёогоор бодож болох боловч дараах томъёо нь илүү хялбар

S=\frac {AC\times BD}{2}.
Энд AC ба BD нь диагоналиудын уртыг илэрхийлнэ. Дельтоидын талбайг мөн энэ томъёогоор олох боломжтой байдаг.

Ромбыг диагоналиар нь 2 хэсэгт хуваавал хоорондоо тэнцүү адил талт гурвалжингууд үүснэ.

Хөзрийн нэг дүрс болох дөрвөлжин {\color{red}\blacklozenge} нь улаан ромбоор тэмдэглэх нь элбэг.

## Мөн үзэх 
* Квадрат
* Параллелограм

Ангилал:Олон өнцөгт
Түгээгүүр

Компьютерын ухаанд **Түгээгүүр** () нь компьютерүүд буюу компьютерийн эд ангиудын хооронд өгөгдөл солилцох цогц системийг хэлнэ. Компьютерын техникийн үндсэн бүрдэл хэсгүүд болох процессор, санах ой болон оролт, гаралтын блокууд өөр хоорондоо тусгай шугамуудаар холбогдсон байдаг - Физик бүтцийн хувьд эдгээр нь эд ангиудыг холбосон цахилгаан "утаснууд" байна.

Түгээгүүрийг 3 ангилдаг байна:
* Хаягийн түгээгүүр (*Address bus*)
* Удирдлагын түгээгүүр (*Control bus*)
* Өгөгдлийн түгээгүүр (*Data bus*)
Түгээгүүр нь дараах үйл ажиллагаатай байна. Үүнд:

* Өгөгдөл хуваарилалт - Комьпютер дэх бүх төрлийн түгээгүүр нь комьпютер болон түүнд холбогдсон гадаад төхөөрөмжиййн хооронд өгөгдөл дамжуулна. Өгөгдөл нь цуваа эсвэл зэрэгцээгээр дамжигддаг. Түгээгүүрүүдийг ижил цаг хугацаанд шилжүүлэх битүүдээс хамаарч 8 бит, 16 бит, 64 бит зэргээр ангилдаг
* Хүчин чадал - Гадаад төхөөрөмжүүдийг комьпютертэй холбогдоход нь хүчин чадлаар хангадаг
* Тохируулга - Түгээгүүр нь гадаад төхөөрөмжийг бэхлэж синхрончлохын тулд системийн клок дохиогоор хангадаг.

Орон зайн түгээгүүр нь компьютерын нэмэлт төхөөрөмж болон нэмэлт эд ангиудтай холбогдоход дэмжлэг үзүүлдэг.

## Түгээгүүрийн архитектур 
### Цуваа болон зэрэгцээ түгээгүүр 
Хэд хэдэн өгөгдлийн битүүдийг дамжуулах нь зэрэгцээ гэж нэрлэгддэг түгээгүүртэй ижил юм.  Аль болох өргөн түгээгүүртэй байх нь тохиромжтой учир нь олон тооны шугамыг ашиглаж байгаа үед өгөгдлийн томоохон хэсгийг хурдан дамжуулдаг. Зэрэгцээ түгээгүүрүүд нь голчлон 8, 16, 32 эсвэл 64 өгөгдлийн шугамтай байдаг. Зэрэгцээ түгээгүүрийн жишээ нь ISA, PCI, VESA ба EISA юм.  Цуваа түгээгүүрийг нэг шугамаар байт/үгийн өөр өөр өгөгдлийн битүүдийг дамжуулахад хэрэглэдэг. Цуваа түгээгүүрүүд нь пакет шиг нэг шугамаар битүүд ар араасаа цувран дамжигддаг.USB болон IEEEнь цуваа түгээгүүрийн жишээ юм. Цуваа түгээгүүр нь зэрэгцээ түгээгүүрээс бага үнэтэй боловч зэрэгцээ түгээгүүр нь бүтээмж өндөртэй. 

### **Micro Channel architecture** 
Энэ түгээгүүр нь ISA –н 1987 онд худалдаанд гарсан PS/2-н загварыг гаргахад ISA-р зориулж IBM –ээр хөгжүүлэгдсэн. Түгээгүүрийг ISA түгээгүүрээс хойш техникийн үзүүлэлтээр илэрхийлдэг болсон. Жишээ нь: MCA нь 10MHz –ээс  дээш хурдтай ачаалдаг ба 16 бит эсвэл 32 битийн өгөгдлийн аль алийг дэмждэг.  

## Ашигласан материал 
# http://www.eolss.net/Sample-Chapters/C15/E6-45-02-07.pdf
# http://patkay.hubpages.com/hub/buses


Ангилал:Дижитал техник
Түдэвийн Билэгт

**Түдэвийн Билэгт** нь Монголын улстөрч юм.

Т.Билэгт нь Говь-Алтай аймгийн Тонхил суманд төрсөн. Математик-физикийн багш, улс төр судлаач мэргэжилтэй.  

## Ажилласан байдал 
1971 оноос Ховд аймгийн төвийн 10 жил, Цэцэг сумын дунд сургуульд багш, хичээлийн эрхлэгч

1976 оноос Нийслэлийн Налайх дүүрэгт багш, АДХ-ын Гүйцэтгэх захиргааны байцаагч, МАХН-ын хорооны хэлтсийн эрхлэгч

1984 оноос Хэнтий аймаг, Налайхын МАХН-ын хорооны нарийн бичгийн дарга, нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга

1992 оноос Нийслэлийн Хан-Уул дүүргийн Засаг дарга

1995 оноос Нийслэлийн хянан шалгах хорооны дарга

2000 оноос Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга

2004 оны 12 дугаар сараас Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга

2005 оны 07 дугаар сараас Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга

2007 оны 12 сараас Нийслэлийн засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч

2008 оны 12 сараас дахин Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга

МАХН-ын бага хурлын гишүүн, Нийслэлийн МАХН-ын хорооны тэргүүлэгч гишүүний сонгуультай. 1996 оноос Нийслэлийн ИТХ-ын тэргүүлэгч гишүүнээр сонгогдсон.

## Шагнал 
Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон, Алтан гадас одонгоор шагнагдсан.

Монгол Улсын шилдэг менежер

Ангилал:Монголын улс төрч‎
Ангилал:Монголчууд
Байесын теорем

**Байесын теорем** () нь 1763 онд нээгдсэн, магадлалын онолын теорем юм.

## Ерөнхий ойлголт 
* P(B) = B үзэгдэл явагдах магадлал (prior probability)
* P(B \mid A) = A үзэгдэл явагдсаны дараа B үзэгдэл явагдах магадлал (**нөхцөлт магадлал**, posterior probability)

гэе. Тэгвэл Байесын теорем ёсоор *P*(*A*) > 0 бол 

P(B \mid A) = \frac{P(A \mid B)\, P(B)}{P(A)}

тэнцэтгэл биелнэ.

Байесын теорем нь ямар нэгэн үр дүн мэдэгдсэний дараа, түүнийг тусгасан **нөхцөлт магадлал**ыг бодож олоход хэрэглэгддэг. Уг теоремыг Английн санваартан Томас Байес (1702 - 1761) нээж, хожим Пьер Симон Лаплас нийтэд дэлгэрүүлжээ.

## Мөн үзэх 
* Магадлалын онол
* Байесын таамаглал
* Байесын шүүлтүүр

Ангилал:Магадлалын онол
Сальвадор Дали

**Салвадор Дали** (; 1904-1989) 

Сэрэхээс хоромын өмнөхөн,  анар жимсийг тойрох зөгийн нислэгээс үүдсэн зүүд,
1944 он

Хорь дугаар зууны хамгийн нөлөө бүхий уран бүтээлчдийн нэг Салвадор Дали нь Испаний Каталон мужийн Фигарэс хотод 1904 онд төрсөн. 

Урлагийн сюрреализм урсгалыг үндэслэгчдийн нэг.
1928 онд Карнегийн олон улсын үзэсгэлэн Питсбургд болоход түүний зургуудыг дэлгэн тавьсанаар анх нэр гарчээ. 

Дали эхэндээ кубизм, футуризм бас метафизикийн урсгалаар бүтээлээ туурвиж байгаад сюрреализмийг эхэлжээ. Бас дада-г ч гэсэн сонирхож туршиж  байсан.

Фрэйдийн онолыг сонирхон паранойд-шүүмжлэлт аргуудыг хэрэглэн хүний ухамсаргүйгээр зүүд адил хийсвэрлэн бодох бодролуудыг тусган харуулахыг зорьсон байна. Тэрбээр гол төлөв хүмүүс, эд юмсыг гэрэл зураг адил бодитоор нягт нарийн дүрслэх хэдий ч зүүдэнд байгаа шигээр бодит бусаар дүрсэлдэг байжээ.  

Дали зөвхөн ураан зураач төдийгүй уран барималч, кино бүтээгч байлаа. 1928 онд Луйс Бүнүэлтэй хамтран Андалузийн нохой хэмээх сюрреалист киног бүтээжээ.

1940-48 онуудад дайнаас хөлөөс зугтан эхнэр Галагийн хамт Америкад амьдарсан байна.
Насныхаа эцсийг төрсөн нутагтаа өнгөрүүлсэн. 1989 онд зүрхний өвчин, уушгины хатгалгаатай хавсарсанаас нас барсан бөгөөд шарилыг нь одоо Далигийн музейд хадгалсан гэдэг.

Дали 1500 гаран бүтээл туурвисан ба түүний уран бүтээл нь хүний хийсвэр сэтгэхүйн гайхамшиг болж одоо ч гэсэн бусдыг цочирдуулан гайхуулсаар байна.

## Ном хэвлэл 
* ''Carré d'Art (Салвадор Дали)'', Jean-Pierre Thiollet, Anagramme Ed, 2008. ISBN 2-35035-189-6
Ангилал:Уран зураг
Сэрүүн шаахай

thumb|Өндөр өсгийт сэрүүн шаахай
thumb|Эрэгтэй сэрүүн шаахай

**Сэрүүн шаахай**, **сандааль** (Англи: *sandal*; Орос: *сандалии*) нь улыг хурууны араар бүслэж, шагайны дээгүүр чагтлан тогтоосон оосорнуудтай их төлөв онгорхой байх хийцт гутал юм.

Голдуу халуун уур амьсгалтай орнууд болон бусад газрын халуун улирлуудад хөлөө сэрүүн, чийггүй байлгах үүднээс өмсдөг.

Ангилал:Гутал
Засаглал

**Засаглал** гэдэг бол улс төр, эрх зүйн нэр томьёо юм. Агуулгын тодорхойлолт дээр олон судлаачид зөрдөг.

Монгол хэлний үүднээс үзвэл, "засаг" гэдэг зүйлийн үйлдэж буй явцыг "засаглал" гэж ойлгож байгаа юм. Харин орчуулгын үүднээс "power", "governance" гэдэг огт өөр хоёр үгийг "засаглал" гэж орчуулж байна.

## Агуулга талаасаа 
Power and power again  буюу нэг этгээд хүссэн зүйлээ нөгөө этгээдээр хүсэл зоргийг нь харгалзалгүй хийлгэж байгаа явдлыг "засаглал" гэдэг нэр томьёогоор орчуулан ойлгох явдал цөөнгүй байна. Энэ агуулгаар "төрийн засаглал", "засаглал хуваах" гэх мэт нэр томьёо үүссэн байна.
Хууль зүйн нэршилд, power гэдгийг "засаглал" бус, "эрх мэдэл" гэж орчуулдаг агаад Монгол Улсын Үндсэн хуульд "эрх мэдэл" хэмээн нэрлэсэн бий. Иймээс сүүлийн үеийн хууль зүйн номд "эрх мэдэл хуваарилах" гэх нэр томьёог өргөн хэрэглэж байна. Харин улс төр судлалын нэр томьёонд "power" гэдгийг "засаглал" гэх нэрээр хэрэглэсээр байгаа юм.
Төрийн бус байгууллагууд "governance" гэдэг үгийг "засаглал" хэмээн орчуулснаар "сайн засаглал", "ардчилсан засаглал" гэх мэт нэр томьёо сүүлийн үед их хэрэглэх боллоо. Ингэснээр "засаглал" гэдэг үгийн үндсэн утга бүрэн алдагдсан билээ. Good governance гэдгийг "сайн засаглал" гэж буулгаад, эргүүлээд түүнийгээ "сайн эрх мэдэл" гэж ойлговол утгын аймшигтай алдаа гарах нь лавтай.

Тиймээс, Бираагийн Чимид тэргүүтэй зарим эрдэмтэн "засаглал" гэдэг үгийг хэрэглэхгүй байхыг санал болгодог. "Power" гэдгийг "эрх мэдэл", харин "governance" гэдгийг "удирдлага" гэж орчуулахыг тэрээр санал болгдог. Нийгмийн шинжлэх ухааны нарийн ялгаатай ойлголтыг тодорхой зааглах үүднээс Чимид багшийн санаа зарим талаар зөв байх магадгүй юм.
"Засаглал гэдэг нь улс орныг удирдах төрийн эрх барьдаг тогтолцоо юм.
Засаглал нь хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх хэсгээс бүрдэнэ".
Хуучин Гэрээ

Ариун Библийн тэргүүн хэсэг болох Хуучин гэрээ Эхлэл номоос Малахи ном хүртэл нийт 39 номноос бүрдэнэ. Манай дэлхийн хамгийн эртний бичээс гэж хэлж болох ч олон эрдэмтэд үүнийг үгүйсгэхийг оролддог. Хуучин Гэрээ нь МЭӨ 1445 - МЭӨ 430 онуудад бичигдсэн гэж үздэг. Хуучин Гэрээнд Бүтээгч Эзэн нэгэн гэр бүлийг сонгон авч, тэр гэр бүлийг ерөөн Израил үндэстэн болгосон түүх гардаг бөгөөд Израиль үндэстний аж амьдрал, баяр, түүх зэргийг өгүүлдэг. Хуучин гэрээг янз бүрийн мэргэжилтэй 40 орчим хүн бичиж тэмдэглэсэн байдаг. 

Хуучин Гэрээ бол еврейчүүд болон Христэд итгэгчдийн Мөнхийн Эзэний үг хэмээн үздэг Ариун Бичээс юм. Хуучин Гэрээ нь анх еврей, арамей (багахан хэсэг нь) хэл дээр, еврей хүмүүсийн гараар бичигдсэн юм. Исламын шашинтнууд ч мөн Хуучин Гэрээг өөрсдийнхөө Тэнгэрбурханы үг мөн гэдэгт итгэдэг боловч энэ нь еврейчүүдийн тэрслүү байдлаас үүдэн итгэх аргагүй болсон гэж үздэг. Нэг ёсондоо өөрчлөлт орсон гэж үздэг. 
Хуучин Гэрээ нь дотроо 46 номоос бүрдэх бөгөөд тэрхүү номуудыг *уран зохиолын* хэлбэрийнх нь хувьд 4 ангилж үздэг. Протестант урсгалын итгэгчид өөрсдийн үзэмжээр номлолдоо тааруулан зарим номыг хасаж 39 болгон өөрчилжээ. 
* Хууль
* Түүх
* Шүлэг, яруу найраг
* Зөнчид буюу Эш үзүүллэг

**Хууль**: Эхлэл, Гэтлэл, Левит, Тооллого, Дэд хууль

**Түүх**: Иошуа, Шүүгчид, Рут, Самуелын дэд, Самуелын дээд, Хаадын дэд, Хаадын дээд, Шастирын дэд, Шастирын дээд, Езра, Нехемиа, Тобит,  Иудит, Эстэр, 1 Макаби, 2 Макаби

**Шүлэг, яруу найраг**: Иов, Дуулал, Сургаалт үгс, Номлогчийн үгс, Соломоны дуун, Соломоны мэргэн үгс, Сирах 

**Зөнчид буюу Эш үзүүллэг**: Исаиа, Иеремиа, Иеремиагийн гашуудал, Езекиел, Даниел, Хосеа, Иоел, Амос, Обадиа, Иона, Мика, Нахум, Хабаккук, Зефаниа, Хаггаи, Зехариа, Малахи

## Мөн үзэх 
* Шинэ Гэрээ
* Библи
## Цахим холбоос 
* Ариун Библи(Mongolian Bible)
Нуук

**Нуук** (**Nuuk**) нь Данийн эзэмшлийн Гренландын хамгийн том хот бөгөөд 1979 онд байгуулагдсан, арлын өөртөө засан тохинох засгийн газар байрладаг төв юм.

Хотын албан ёсны нэр нь Гренланд хэлээр Нуук гэгддэг боловч даничуудын дунд **Готхоб** (дани хэл: Godthåb "Сайн хүсэл") нэрээр мөн алдартай.

## Түүх 
Нуук хотыг 1728 онд Норвегийн шашин номлогч Ханс Эгеде байгуулсан. (Тэр үед Гренланд нь Норвегийн колони байжээ). Гэхдээ Нуук хот байгаа газарт 10-р зууны үеэс Викинг болон Эскимос, Данес үндэстнүүд оршин сууж байсан ул мөр бий.

## Газар зүй 
Нуук нь Гренландын баруун өмнөд хэсэгт, Хойд туйлын бүсийн өмнөд хязгаараас 240 км алслагдсан Готхобын фьордтой хиллэн орших бөгөөд хүн ам нь 2023 оны 1 сарын 1-ний байдлаар 19,604 байсан.

Хотын нутаг дэвсгэр нь 100,000 орчим км2.

## Ах дүү хотууд 
* , Ольборг

## Соёл боловсрол 
Нуук хотод Гренландын их сургууль байрладаг. Үүнээс гадна анагаахын коллеж, нийгмийн ажилтны коллеж, бизнесийн коллеж, аж үйлдвэрийн, сэтгүүлзүйн болон барилгын сургуулиуд байдаг.

## Дэд бүтэц 
Шинэ олон улсын нисэх онгоцны буудал 2024 оны 11-р сарын 28-нд нээгдсэн. Айр Гренланд нь Нуукт төвлөрөн, Гренландын бусад бүс нутгуудыг холбохоос гадна Данийн Копенхаген болон АНУ-ын Балтимор хүртэл тогтмол нислэгтэй.

## Гадаад холбоос 
* Нуук хотын албан ёсны цахим сүлжээ (Дани хэлээр)


Ангилал:Хойд Америкийн суурин
Ангилал:Гренландын суурин
Ангилал:Хойд Америкийн нийслэл
Цээл сум (Төв)

**Цээл** нь Төв аймгийн сум юм. Тус сум нь 1976 онд Угтаалцайдам сумаас салж байгуулагдсан.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Давид Рикардо

**Давид Рикардо** (, 1772 оны 4 сарын 18 –  1823 оны 9 сарын 11) нь Томас Мальтус, Адам Смит, Жэймс Милл нарын хамтаар хамгийн нөлөө бүхий сонгодог эдийн засагчдын нэгт тооцогддог, Их Британийн улс төрийн эдийн засагч юм.

Ангилал:19-р зууны эдийн засагч
Ангилал:Утилитарист
Ангилал:Английн эдийн засагч
Ангилал:Английн улс төрч
Ангилал:Либерализмын хүн
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1772 онд төрсөн
Ангилал:1823 онд өнгөрсөн
Суй Вен Ти

thumb|right|200px|Суй Вен Ти
**Суй Вен Ти** (541-604) буюу **Сүй улсын эзэн хаан Вен**, хувийн нэр нь **Ян Цзян**, Умард Жоугийн үед **Пулуйру Жиан** (普六茹堅) хэмээх Сяньби нэрээрээ алдаршсан, хоч нэр нь **Налоуян** (那羅延) нь Хятадын Сүй улсын анхны хаан нь байжээ.

Ангилал:Сүй улсын хаан
Ангилал:6-р зууны ноёрхогч
Ангилал:7-р зууны ноёрхогч
Ангилал:541 онд төрсөн
Ангилал:604 онд өнгөрсөн
Английн I Вильгельм

thumb|right|200px
**Английн I Вильгельм** (, 1027/1028 - 1087 оны 9 сарын 9) буюу **Байлдан дагуулагч Вильгельм** (, ) нэрээрээ алдаршсан тэрээр 1035 - 1087 онуудад Нормандийн херцог, 1066 оноос Английн хаан ширээнд суужээ. 

Ангилал:11-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Английн хан
Ангилал:Английн бутач
Ангилал:Дундад зууны ноёрхогч
Ангилал:Нормандийн херцог
Ангилал:Англонорманчууд
Ангилал:Норманчууд
Ангилал:11-р зуунд төрсөн
Ангилал:1087 онд өнгөрсөн
Батсүмбэр сум

**Батсүмбэр сум** бол Түшээт хан аймгийн Баатар вангийн хошуу одоогийн Төв аймгийн ууган сумдын нэг юм.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Бах

**Бах** (Bufonidae) нь мэлхийн баг дотор нэгэн овгийг үүсгэдэг. Дэлхий дээр 600 гаруй зүйлүүд бүх тивд байдаг ч Гренланд, Антарктик, Мадагаскар, Шинэ Зеланд, Номхон далайн олон арлуудад тэдний төлөөлөл байдаггүй байна.

## Цахим холбоос 
* Бахын овог дахь зүйлүүдийн жагсаалт
Битүү амьсгаа

**Битүү амьсгаа** нь монгол лимбэчид уртын дуу хөгжимдөхөд хэрэглэдэг амьсгаа юм. Мөн Монголд буддын сүм хийдэд лам нар, уран дархчууд нарийн чимхлүүр зүйл урлахдаа хэрэглэж ирсэн уламжлалтай. **Битүү амьсгаа** нь 2011 онд  "Монгол лимбэчдийн уртын дуу хөгжимдөх арга барил-Битүү амьсгаа" гэсэн нэртэйгээр яаралтай хамгаалах ёстой биет бус соёлын өвөөр ЮНЭСКО-д бүртгэгдсэн.  

## Битүү амьсгаагаар хөгжимдөх арга барил 
Монгол лимбэчид битүү амьсгаагаар хөгжимдөхдөө хацрын хөдөлгөөн оролцуулдаггүй бөгөөд хэлний уран хөдөлгөөнөөр амьсгаануудыг хооронд нь холбож чаддаг. Өөрөөр хэлбэл нэгэнт авсан амьсгаагаар үлээх зуур амны хөндийд байгаа хийг хэлээр шахан даралт үүсгэж түүгээрээ эгшгээ үргэлжлүүлэн дуугаргах явцад хамраар амьсгаа авна. Чухам яг энэ агшинд амны хөндийд буй эгшиг дуугаргаж байгаа хийн даралтын хэмжээг зохих түвшинд хадгалах замаар хамраар авсан амьсгаатайгаа холбодог. Энэ нь огт тасалдалгүй үйлдэл болох бөгөөд хөгжимчнөөс өндөр ур чадвар шаарддаг.

## Сургалт 
Өнөөдөр Монголд мэргэжлийн хөгжмийн сургалтанд битүү амьсгаагаар хөгжимдөх арга барилыг заан сургасаар байгаа бөгөөд энэ сургалт нь уламжлалт заах арга дээр тулгуурласан байдаг. Тодруулбал монгол лимбэчид уртын дууг лимбээр хөгжимдөхөд тухайн дууны утга санаа айзам хэмнэлийг алдагдуулахгүй байх гол арга барилуудын нэг нь битүү амьсгаа болдог. Тиймээс энэ амьсгааг зайлшгүй сурах шаардлага гардаг. Үүнийг уртын дууны хэмнэлийн онцлогтой холбон ойлгох хэрэгтэй. Уртын дууны хэмнэлийг уудам тал, эрх чөлөөт тэнүүн орон зайгаар төсөөлөн тайлбарладаг бөгөөд хэмнэлийн такт буюу тасалдал мэдрэгдэх өрнийн нот тэмдэглэгээгээр тэмдэглэн буулгах боломжгүй байдаг. Нот тэмдэглэгээг өнөө үед уртын дууны эгшгийн өндөрлөг, хэмжээний урт богинын харьцааг тоймлон харуулахад хэрэглэдэг боловч, энэ нь аялгуу хэмнэлийг бүрэн илэрхийлж чаддаггүй. Өөрөөр хэлбэл тэмдэглэн буулгасан аялгуу нь үндсэн дуутайгаа огт (яв цав) тохирдоггүй юм. Энэ бүх онцлогуудаас шалтгаалан битүү амьсгаа заах арга нь тэмдэг тэмдэглэгээ биш бодит байдал дээр үзүүлэн таниулах, дагуулан хөгжимдөх, ардын аман уламжлалт сургалтанд тулгуурладаг.

## Битүү амьсгаагаар хөгжимддөг Монгол лимбэчид 
**А**
*Г.АдъяадоржLhanaajav Altansuh L.Altansuh
**Б**
*М.Бадам
*Ө. Батжаргал                        
*Б.Баттүвшин                        
*Н.Баатар
*Р.Бат-Эрдэнэ

**Г**
*Д.Галсантогтох
**Д**
*Ч.Даваажав
**Ж**
*Н.Жамбалжамц
*Г.Жамбаа

**Ц**
*Л.Цэрэндорж 
*М.Цэнгэлсайхан
*Ц.Цэвэгсүрэн
*Н.Цэрэнпил              
**Э**
*Д.Энхтайван                                              
*Ч.Энхжаргал
*Х.Энхбат
L.Altansuh Erdenelhagva TSogtmagnai Lhagvagerel 4huniig orhiduulsan bna

Ангилал:Монголын хөгжим
Нацагийн Пэрэнлэй

**Нацагийн Пэрэнлэй** нь БНМАУ-ын АИХ-ын депутат, Сайхан сум, Номгоны сангийн аж ахуйн даргаар ажиллаж байв.МАХН-ын ТХ, БНМАУ-ын СнЗ-ийн тусгай хэвлэл Үнэн сонины сурвалжлагч байв. 1939 онд Дундговь аймгийн Буянт суманд төрсөн. Бага, дунд сургууль, техникум, Намын дээд сургууль төгсчээ.

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Өлзийтийн (Дундговь) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1939 онд төрсөн
Дэлхийн хоёрдугаар дайны удирдагчид

**Дэлхийн хоёрдугаар дайны удирдагчид** болно.

## Холбоотнууд 
*ЗСБНХУ-ын удирдагч - Иосиф Сталин
*Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч - Ф.Д.Рузвельт, Х.Трумэн
*Их Британийн ерөнхий сайд - У.Черчилль
*Хятадын ерөнхийлөгч - Чан Кайши
*Монголын удирдагч-Хорлоогийн Чойбалсан

## Тэнхлэгийнхэн 
*Японы хаан - Хирохито
*Германы удирдагч - Адольф Хитлер
*Италийн удирдагч Бенито Муссолини

Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн
Фронт (ЗХУ-ын арми)

**Фронт** гэдэг нь нэгэн жанжны захиргаанд байгаа хэд хэдэн арми,эсэргүүцэл этгээдтэй байлдаж байгаа район юм. Дайсны эсрэг цэргийн байрласан газар гэсэн ерөнхий дайны фронтоос өөр.

Фронтыг командлагч толгойлдог ба түүний ажлын удирдан явуулах үндсэн аппарат бол штаб нь байсан юм. Зөвлөлтийн фронтуудын дэргэд Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөл ажилладаг байжээ. Фронт гэдэг бол дайны үеийн цэргийн хамгийн том нэгтгэл мөн.Энэхүү цэргийн томоохон нэгтгэлийг мэдлэг чадвараараа шалгарсан жанжны ур чадварыг бүрэн эзэмшсэн хүн л командалдаг нь дайны цагийн хууль билээ.Үүнийг тухайн үеийн Зөвлөлтийн цэргийн гарамгай жанжид бүрэн төгс биелүүлсэн гэж баттай хэлж болно

Ангилал:Дайн, тулааны тактик
Ангилал:Улаан армийн зэвсэгт хүчний холбоо
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны зэвсэгт хүчний холбоо
Фронт (дайн)

**Фронт** нь дайсны эсрэг цэргийн байрласан газар юм 

## Эшлэл 
Ангилал:Дайн, тулааны тактик
Ангилал:Зэвсэгт хүчний газар зүй
Томас Хант Морган

**Томас Хант Морган** (, 1866 оны 9 сарын 25 – 1945 оны 12 сарын 4) нь АНУ-ын генетикч, эмбриологич байв. Тэрээр Колумбын их сургуульд багшилж байсан

Морган нь Кентакки муж улсын Лексингтон хотноо еврей гаралтай гэр бүлд төрсөн юм. Хромосом нь удамшлын гол хүчин зүйл болох тухай "Хромосомын онол"-ыг баталж, 1933 онд биологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг хүртсэн. Хожим түүний шавь нараас 8 хүн Нобелийн шагнал хүртсэн юм.

Тэр үед генийн мөн чанар нь ДНХ болох тухай мэдэгдээгүй байсан төдийгүй, гени гэж зүйл байдаг эсэхт эргэлзэх үзэл түгээмэл байсан юм. Морганы судалгаа нь ген нь хромосом хэмээх эсийн нэг хэсэг болохыг харуулсан бөгөөд түүний шинж чанарыг тогтоож, генетикийн шинжлэх ухааныг нэг шат ахиулсан гэж үнэлэгддэг.

## Цахим холбоос 
* 
* Nobel e-Museum

Ангилал:Амьтан судлаач
Ангилал:АНУ-ын генетикч
Ангилал:Калифорнийн технологийн хүрээлэнгийн багш
Ангилал:АНУ-ын эрдэмтэн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Папын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Копли медаль шагналтан
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1866 онд төрсөн
Ангилал:1945 онд өнгөрсөн
Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Улсын гарди

**Улсын гарди** нь Үндэсний Их Баяр Наадамд 8 давсан бөхөд олгодог цол юм. 

## Улсын гарди цолтой бөхчүүд 
22
Лиза Жеррард

**Лиза Жеррард** (, 1961 оны 4 сарын 12-нд төрсөн) нь Австралийн ая зохиогч, дуучин, хөгжимчин эмэгтэй. Тэр Австралийн алтернатив рок хөгжмийн «Dead Can Dance (дуудлага нь: Дэд Кэн Дэнс)» хамтлагт Брендан Перритэй хамтран тоглодог байсан билээ. 
## Намтар 
Лиза Жеррард 1961 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд Мельбурн хотноо төржээ. 1981 онд урлагийн гараагаа эхэлснээс хойш бие даасан 4 цомог 4 сингл, хамтлагаараа 8 цомог гаргасан бөгөөд «13 дахь дайчин(1999)», «Дотор хүн(1999)», «Гладиатор(2000)», «Биелэгдэшгүй даалгавар-2(2000)», «Али(2001)», «9/11(2002)», «Нарны нулимс(2003)», «Артур хаан(2004)», «Христийн тачаал(2004)», «Сөүлийн галт тэрэг(2005)», «Балибо(2009)» гэх мэт дэлхийн шилдэг олон кинонуудын хөгжмийг алдарт хөгжмийн зохиолч Ханс Циммерийн хамт бичсэн байна. «Гладиатор» киноны хөгжмийн бүтээлээрээ кино урлагийн **Алтан бөмбөгцөг** наадамд нэр дэвшиж байжээ. Хамгийн сүүлд тэрээр Австралийн найруулагч Тим Копегийн найруулсан «Чингис хааны түүхийн ул мөрөөр» баримтат киноны тайлбар уншсан ажээ.

Лиза Жеррард *контральто* буюу тенор, меззо-сопрана хоолойн өнгийн дундах өнгөөр дуулдаг. 
## Эшлэл 
## Холбоос 
* Лиза Жеррард: Албан ёсны вэбсайт
* Лиза Жеррард: Онлайн худалдаа
* Дэд Кэн Дэнс хамтлагийн номын сан
* Dead-can-dance.com (Дэд Кэн Дэнс хамтлагийн Итали хэл дээрх вэбсайт)
* Дэд Кэн Дэнс хамтлагийн цомгууд
* Дэд Кэн Дэнс хамтлийг радио шоу
* Лиза Жеррард болон Пиетер Бурке нарын ярилцлага
* Лиза Жеррардын MySpace дахь хуудас
* popmatters.com
* discogs.com
* 4ad.com
* chicagomusicguide.com
* milanrecords.com
* Maddox, Garry (2005) "Gerrard's scores are on the board" in *smh.com.au*
* *Киноны бүтээлүүд дээр ажилласан нь*

Ангилал:Австралийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Австралийн дуучин
Ангилал:Австралийн хөгжимчин
Ангилал:Дарк вэйв хөгжимчин
Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Контральто
Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан
Ангилал:Австраличууд
Ангилал:1961 онд төрсөн
Ангилал:Мельбурны хүн
Рашаант сум (Хөвсгөл)

**Рашаант сум** нь Хөвсгөл  аймгийн сум юм. 1,980 км² газар нутагтай. 2010 оны байдлаар 3,900 оршин суугчтай байв. Сумын төв нь аймгийн төв Мөрөнгөөс зүүн урагш 154 км, нийслэл Улаанбаатараас 518 км алслагдсан.

Рашаант нь Хөвсгөл аймгийн урд талын хэсэгт орших баруун өмнөөрөө Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумтай, зүүн өмнөөрөө Булган аймгийн Баян-Агт сумтай хиллэдэг. Хойд хэсгээрээ тус аймгийнхаа Тосонцэнгэл, Их-Уул сумдтай залгаа орших Сэлэнгэ мөрний өмнө хэсэгт нүүдлийн мал аж ахуйг голлон эрхэлдэг халх ястнууд юм. Рашаант сум нь Өндөр хүчдэлийн шугамд холбогдсон, Мобикомын сүлжээ 2007 оны сүүлээр орсон. Гол давуу тал нь Улаанбаатар Мөрөнгийн авто машины замын дайрч өнгөрдөг аялал жуулчлал цаашид хөгжих байгалийн үзэсгэлэн болоод хөрөнгө оруулагчид тус суманд бий. Байгалийн рашаан элбэгтэй нь нэрнээсээ илт байдаг. Тухайн сумын зэрлэг байгалийн заримаас дурьдвал, Дөрөө цагаан нуур гэх цайны хужир гардаг, малын зуны улирлын жинхэнэ ундаа болдог жижиг аяллын төв хэсэг юм. Мөн хойд талд нь Дулаанхаан хэмээх уул сарьдаг оршдог. Сэлэнгэ мөрөн Рашаант сумаар дайрч өнгөрнө.

## Түүх 
1931 онд Хөвсгөл аймаг байгуулагдахад Рашаант сум бий болжээ. 1915 онд байгуулагдсан Рашаантын Хүрээ буюу Хялганатын хийдийн ойролцоо сумын төв нь байгуулагдсан. 1932 онд гарсан зэвсэгт бослогын үеэр сумын төв шатсан юм. 1933 оны байдлаар тус сум 719 өрхийн 2,400 оршин суугч, 47,000 орчим толгой малтай байв. 1955 онд Тариалан суманд нэгтгэгдсэн ч 1959 онд дахин зохион байгуулагдсан. 1952 онд байгуулагдсан Улаан-Од нэгдэл 1990 оны мал хувьчлал хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж байсан юм.

## Эдийн засаг 
2004 оны мал тооллогоор ойролцоогоор 123,000 толгой мал тоологдсоны 51,000 орчим нь хонь, 55,000 нь ямаа, 8,900 нь үхэр буюу сарлаг, 8,200 нь адуу байсан бөгөөд тэмээ тоологдоогүй.

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.119

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа

**Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа** (1947 оны 12 сарын 5-нд Булган аймгийн , Гурванбулаг сум) нь Монгол улсаас сансарт ниссэн цорын ганц, дэлхийн 101 дэх, Азийн хоёр дахь сансрын нисгэгч бөгөөд нислэгийн инженер, хошууч генерал  БНМАУ-ын баатар, ЗХУ-ын баатар хүн юм. Сансрын нисгэгч Ж.Гүррагчаа дэлхийн 101 дэх, Азийн хоёр дахь сансрын нисгэгч болж түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн юм.

Гүррагчаа 1947 онд Булган аймгийн Гурванбулаг суманд Жүгдэрдэмидийн том хүү болон төржээ.

## Сансарт ниссэн нь 
Ж.Гүррагчаа 1966 онд цэргийн албанд татагдаж, 1971 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Фрунзе хотын нисэхийн дамжаанд нисэх онгоцны радиоэлектрон төхөөрөмжийн 8796 механикч мэргэжилтэй болж, 1973 онд Москва хотод Жуковскийн нэрэмжит Агаарын цэргийн академид суралцан төгсчээ. 
1978 оноос тэрээр ЗХУ-д Юрий Гагарины нэрэмжит Сансрын нисгэгчдийг бэлтгэх Сургалтын төвд М.Ганзоригийн хамтаар бэлтгэгдэж эхэлсэн байна. Энэ үед тэрээр ардын армийн ахмад цолтой байв. 

1981 оны 3 сарын 22-нд Байконурын сансрын нислэгийн төвөөс ЗХУ-ын сансрын нисгэгч Владимир Жанибековын хамт Союз-39 хөлгөөр сансарт хөөрч Салют-6 сансрын станцтай холбогджээ. В.Жанибеков, Ж.Гүррагчаа нар сансарт 7 хоног, 20 цаг 42 минутыг өнгөрүүлж, дэлхийг 124 удаа тойрсоны дараа эх дэлхийдээ амжилттай газардсан юм.

Socialist Mongolia Suit of Mongolian Cosmonaut.jpg|Монголын анхны сансрын нисэгчийн хувцас, Монголын үндэсний түүхийн музей

## Улс төрд 
Тэрээр 2000 - 2004 онд Н.Энхбаярын толгойлсон засгийн газарт Батлан хамгаалахын сайдаар ажиллаж байгаад 2004 онд УИХ-ын сонгуулийн 59-р тойрогт нэр дэвшин өрсөлдөж сонгогдоод УИХ-ын гишүүнээр ажиллаж байв.

## Шагнал 

Heroy MNR.jpg|Монгол Улсын баатар 
Золотая Звезда Героя Советского Союза.svg|Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар
Order of Alexander Nevsky (Russia).jpg|Александр Невскийн одон, 2021 он
Orde van Suha Bator.jpg|Сүхбаатарын одон
Тэргүүн дээд, тэргүүнзэргийн Чингис хааны одон.jpg|Чингис хаан одон
Order of Lenin obverse Turova TB.png|Гадаадын: Лениний одон (Зөвлөлт Холбоот Улс)
 
Тэрээр сансарт ниссэнийхээ дараа Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар цолоор шагнагдаж байжээ. Тэрбээр Монгол хүн сансарт ниссэн 40 жилийн ойн баярын өдөр Монгол Улсын төрийн дээд шагнал болох Чингис хаан одонгоор шагнуулжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын хошууч генерал
Ангилал:Монголын нисгэгч
Ангилал:Монголын сансрын нисгэгч
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний нисгэгч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Салют хөлгийн бүрэлдэхүүн
Ангилал:Союз хөлгийн бүрэлдэхүүн
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:Монгол улсын баатар
Ангилал:Александр Невскийн одон шагналтан
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан
Ангилал:Гурванбулагийн (Булган) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1947 онд төрсөн
Василь Быков

thumb|right|250px|Василь Быков
**Василь Владимирович Быков** (, , 1924 оны 6 сарын 19 - 2003 оны 6 сарын 22) нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны тухай олон зохиол бичсэн, Беларусийн (хуучнаар Зөвлөлт Холбоот Улс) уран зохиолд ихэд хувь нэмэр оруулсан, Нобелийн шагналд нэр дэвшсэн зохиолч байв.

## Амьдрал 
Василь Быков 1924 оны 6 сарын 19-нд Быски тосгонд (Витебсктай ойрхон) төржээ. 

Герман улс Зөвлөлт Холбоот Улсад халдахад тэрээр Украинд байсан бөгөөд 17 настайдаа Улаан Армид сайн дураараа элсэн орсон байна. Дайн дууссаны дараа ч гэсэн тэрээр армид байсаар байсан бөгөөд 1950-аад оны үед л ЗХУ-даа буцсан байна. Тэгээд тэрээр Хродна Правда сонинд сэтгүүлчээр ажиллах болжээ. Энэ үед тэрээр зохиолуудаа туурвиж эхэлжээ. Эдгээрээс "Сотников" (1970), "Хөшөө" (1971), "Өглөө болтол тэсэхсэн" (Дожить до рассвета, 1973) зэрэг нь нилээд алдаршжээ.

Быковын зохиолуудын гол онцлог нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаануудын дүрс зургыг маш тодоор гаргасан байдаг явдал нь болно. Дүрүүд нь аймшигт тулалдаануудын үед дайснууд ба өөрсдийн амьдарч буй нийгмээс гарсан сорилтуудыг давах хэрэгтэй болдог. "Талийгаачид өвдөлтийг мэдэрдэггүй" (1965), "Хүнд сорилт" (1970), "Чонын сүрэг" (1975), "Азгүйдлийн тэмдэг" (1983) зэрэг зохиолуудад дайны албан ёсны хувилбартай тэсрэлдсэн байдал ажиглагдана. Үүнээс болж Улаан армийн генералууд болон Коммунист намын хэвлэлийн газраас Быковыг шүүмжилж буруушаасан байна. Гэхдээ тэрээр ЗХУ-ын хамгийн хүндэтгэлтэй зохиолчдын дунд байсаар хэвээр байв. 1980 онд Белорусын ССР-ийн Ард түмний зохиолч гэсэн хүндэт цолыг авсан байна.

Быков нь Беларусийн зохиолчдоос гадаадад хамгийн нэр хүндтэй нь бөгөөд түүний зохиолуудыг олон хэл дээр орчуулсан байдаг. Быков зохиолуудаа Беларусь хэлээр бичдэг байсан ч тэдгээрийн зармыг Орос хэл руу өөрөө орчуулдаг байжээ.

Өөрийн орны ерөнхийлөгч Александр Лукашенкогийн эсэргүүцэгч тэрээр гадаадад олон жил амьдарч (Финланд, Герман, Чех), нас барахынхаа өмнө 1 сарын өмнө эх орондоо иржээ. 2003 оны 6 сарын 22-нд нас барсан ба оршуулгад нь 50000 гаруй хүн иржээ.

## Шагнал 
* Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн шагнал

## Гадаад холбоос 
* Василь Быков (Орос, Беларусь, Англи хэлээр)
* Василь Быковын бүтээлүүд
* Василь Быков "Find-A-Grave"-д

Ангилал:Зөвлөлтийн зохиолч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Беларусь хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Беларусьчууд
Ангилал:1924 онд төрсөн
Ангилал:2003 онд өнгөрсөн
Лү Шүнь

**Лү Шүнь** (, 1881 оны 9 сарын 25 - 1936 оны 10 сарын 19) нь 20-р зууны Хятадын их зохиолчдын нэг юм. Жинхэнэ нэр нь **Жоү Шүрэнь** ().

## Амьдрал 
Лү Шүнь нь 1881 оны 9 сарын 25-нд Жөжиэн мужийн Шаошин хэмээх багавтар хотод ядуу айлын гэрт төржээ. Өсвөр насных нь үед эцэг нь нас барсны улмаас тэрээр анагаах ухаанд суралцахаар шийджээ. Хятадад суралцаж байснаа Чин улсын засгийн газрын тэтгэлэгтэйгээр 1902 онд Японд суралцахаар шийджээ. Тэнд байхдаа Лү Шүнь нь ард түмнийг өвчин эмгэгээс ангижруулахаас илүү, зовлон зүдгүүрээс ангижруулах нь чухал гэдэг санааг бодож олжээ. Үүн дээр тулгуурлан, уран зохиолыг хөөхөөр болж, Хятад руу буцаад Бээжингийн их сургууль, Бээжингийн эмэгтэй багш нарын коллежид багшилж байх явцдаа зохиолоо туурвиж эхэлжээ.1918 оны 5 сард "Лү Шүнь" нэрээ анхныхаа удаад хэрэглэж, анхныхаа зохиол болох "Галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл" нь хэвлэгдэн гарчээ. 

1918 онд, анх удаа “лөө шион” гэдэг бичгийн нэрээр “ шинэ залуучууд ” сэтгүүл дээр хятдын од үеийн утга зохилын түүхэн дээрх анхны нэгэн ут үеийн өсгийн дэг зохион бүтээсэн охор ярины хэлний туужс “солиё хүний этрийн тэмдэглэл ” нийтэлсэн .1921 оны 12 сарт , дар бас аа Q-гийн дүр төрхийг амьдлагаар бүтээж ,  доож “ аа Qийн жинхэнэ намтар ” нийтлэсэн.1924 онд , лөө шион, жев жуве рен , чаан шиован дүн , лин юй зэргийн хүмүүний гаргийн сэтгүүл “үгсийн чуулган ”үүдэн байгуулсан .  

Лү Шүнь нь энэ үеэс Хятадын шинэ утга зохиолчдын хөдөлгөөнийг (хожим таван сарын дөрөвний хөдөлгөөн гэж алдаршсан) удирдах болжээ. 1921 онд бас нэг алдартай зохиол нь болох "А-Кьюгийн үнэн түүх" зохиол нь нийтлэгджээ. Тэрээр 1924-1926 онд зохиолуудаа туурвисаар, 1926 оны 5 сарын 18-ны аллагын дараа Бээжингээсээ нүүж, 1927 онд Шанхайд оршин суухаар болжээ. Энд нас барах хүртлээ амьдарсан ба 1936 оны 10 сарын 19-нд сүрьеэгийн улмаас нас баржээ.

## Бүтээлүүд 
* А-Кьюгийн үнэн түүх
*" Хашгарах "
*" Эргэлзэх "

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Хятадын зохиолч
Ангилал:Псевдоним
Ангилал:Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөний хүн
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Хятадууд
Ангилал:1881 онд төрсөн
Ангилал:1936 онд өнгөрсөн
Жейн Остин

thumb|right|250px|Эгч Кассандра нь зурсан гэгдэх Жейн Остиний хөрөг
**Жейн Остин** (; 1775 оны 12 сарын 16 - 1817 оны 7 дугаар сарын 18) нь Английн алдарт риалист үргэлжилсэн үгийн зохиолч байв. 

Амьд ахуй цагт нь түүний уран бүтээл нь түүнд багахан нэр хүнд хэдхэн эерэг шүүмжлэлийг авчирч байв. 19-р зууны дунд үе хүртэл түүний уран бүтээл зөвхөн элитүүдийн дунд танил байв. Гэвч 1869 онд түүний ач Жейн Остины дурсамж нэртэй ном бичин түүний амьдрал уран бүтээлийг олон нийтэд дэлгэжээ. 

## Уран бүтээлүүд 
### Романууд 
*  (1811),
*  (1813),
*  (1814),
*  (1815),
*  (1817) (нас барсных нь дараа хэвлэгдэн гарсан),
*  (1817) (нас барсных нь дараа хэвлэгдэн гарсан)

### Дуусгаагүй бүтээлүүд 
*  (Хатагтай Сузэн) 
*  (Ватсоныхон)
* 

## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:Английн зохиолч
Баянмөнхийн Гантогтох

**Баянмөнхийн Гантогтох** нь Монголын үндэсний бөхийн гарди цолтой бөх юм. 2012 онд Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн зарлигаар Монгол улсын Гавьяат тамирчин болсон.

## Амжилт 
### Үндэсний бөх 
*1994 оны улсын наадмаар 7 даван шууд улсын заан цол хүртсэн. 
*1995 онд 6 давж Г.Өсөхбаярт унасан. 
*1996 онд Олимпын жил барилдаагүй.
*1997 онд 4 давж А.Сүхбатад унасан.
*1998 онд 5 давсан.
*1999 онд 5 давсан.
*2000 онд 8 давж үзүүрлэсэн.
*2001 онд 6 давж Д.Бумбаярт унасан.
*2002 онд 8 давж үзүүрлэсэн.
*2003 онд 4 давж Д.Амгаланбаатарт унасан.
*2004 онд 8 давж үзүүрлэсэн.
*2005 онд 6 давсан.
*2006 онд 5 давж шөвгөрчээ.
*2007 онд 4 давсан.
*2008 онд 3 давсан.
*2009 онд 4 давсан.

Улсын их баяр наадамд 3 удаа үзүүрлэж 2004 онд ерөнхийлөгчийн зарлигаар гарьд цол хүртсэн. Хоёрт нь А.Сүхбаттай, нэгд нь Г.Өсөхбаяртай үлдэж үзүүрлэсэн.

### Сонирхогчдын сүмо
Тэрээр сонирхогчдын сүмогийн Монголоос төрсөн анхны дэлхийн аварга, мөн Японоос өөр улсаас төрсөн анхны дэлхийн аварга.

### Чөлөөт бөх
Гантогтох чөлөөт бөхийн олон улсын хэмжээний мастер цолтой, 1996 оны Атлантын олимпод хүч сорьж явсан.

## Гэр бүл
Түүний аав нь үндэсний бөхийн дархан аварга, хөдөлмөрийн баатар, олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга Хорлоогийн Баянмөнх бол охин Гантогтохын Хандсүрэн нь волейболын үндэсний шигшээ багийн тамирчин.

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Улсын гарьд
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Увсынхан
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1972 онд төрсөн
Жиоржио Наполитано

**Жиоржио Наполитано**  () 1925 оны 6 сарын 29-ний өдөр төрсөн. Итали улсын улс төрч, сенатч асан, Итали улсын 11 дэх ерөнхийлөгч юм.

Ангилал:1925 онд төрсөн
Ангилал:Италийн улс төрч
Ангилал:Италийн ерөнхийлөгч
А-Кьюгийн үнэн түүх

**А- Кьюгийн үнэн түүх** () нь 1921 оны 12 сарын 4-нөөс 1922 оны 2 сарын 12-ний хооронд хэвлэгдэн гарсан Лү Шүний зохиол юм.

Зохиолд гол баатар нь болох, тухайн цаг үеийн Хятадын тариачдын төдийгүй ерөөс зовж зүдсэн орны үгээгүй ядуу ардын нийтлэг шинж төрхийг илэрхийлсэн, боловсрол муутай, тогтсон ажилгүй, А-Кьюгийн "адал явдал" дүрслэгддэг. А-Кью бол байнга бусдад дээрлэхүүлж, ялагдаж, доромжлуулж байдаг ч гэсэн, өөрийгөө ялсан гэж өөрийгөө хуурч мэхлэдэг нэгэн.

## Агуулга 
Энэ зохиолын бүлгүүд нь:
#Оршил
#Гаргуун ялалтын товч тэмдэглэл
#Гаргуун ялалтын товч тэмдэглэлийн үргэлжлэл
#Хайр дурлалын эмгэнэлт явдал
#Амьдрах аргын асуудал
#Сэргэлтээс мухардалд
#Хувьсгал
#Хувьсгалд оруулсангүй
#Их бүрдэл

Оршил хэсэгт зохиолч А-Кьюгийн жинхэнэ нэрийг мэдэхгүй гэж өгүүлдэг. "А" буюу 阿 нь Хятад нэрүүдийн өмнө залгагддаг угтвар. "Кью" буюу Q нь "Куэй" хэмээх нэрийн товчлол бөгөөд тийм дуудлагатай олон ханзнаас алийг нь хэрэглэхээ мэдэхгүй байсан тул латин үсэг хэрэглэсэн гэж байдаг.

Дараагийн бүлгүүдэд А-Кьюгийн ерөнхий дүр төрх гардаг. Тэрээр Вэйжүан тосгонд ямар ч нэр хүндгүй, орон гэр гэхээр зүйл ч үгүй, айлд зарцлагдан олсон, хааяа хулгай хийж олсон хэдэн зоосоороо гэдсээ тэжээж, үлдснийг нь архинд өгчихөөс ч буцдаггүй нэгэн. Мөн тосгон дахь байр сууриа дээшлүүлэх гэж, арай эр хүндтэй хүмүүсийнх нь хийж буй үйлдлийг дуурайж байдаг. Энэ бүхнээс харахад, А-Кью нь үнэхээрийн тэнэг амьтан шиг санагдах боловч түүний эхнэр авъя гэсэн санаа, хот руу ажил хайхаар явсан зэрэг нь түүнийг бүр ухаангүй тэнэг, яадгаа алдчихсан амьтан биш болохыг нотолж байна. Лү Шүнь нь хотод Цюй жэнь гэгч алдартай ноёныд очиж ажиллан нилээд хугацаа өнгөрүүлэн, хэрэндээ "баяжаад" тосгондоо ирсэн нь түүний алдар нэр хүндийг өсгөж, бүр Жао ноёны хатан хүртэл түүний хөшгийг өндөр үнээр авна. Энэ хэсэг нь А-Кьюгийн хүнлэг шинж бөгөөд тосгоныхны бүдүүлэг байдлыг гаргаж ирсэн. Нэг өдөр Вэйжүан тосгонд нь хувьсгалын тухай мэдээ орж ирнэ. Үүнийг далимдуулаад тосгоныхон "хувьсгалчдын арми" нэртэйгээр баячуудан гэрийг дээрэмдэнэ. А-Кью ч гэсэн хувьсгалч болъё гэсэн ч, чадалгүй, дээрмийн хэргээр гүтгэгдэж, цаазлагдана. Цаазлагдахынхаа өмнө тэрээр мөн л өөрийгөө мэхлэн, өөрийгөө зоригтой хүн болж дахин төрнө гэж өөртөө итгүүлнэ.

## Үзэл санаа 
Тухайн үед Хятад нь уламжлалт зан ёс ба орчин үеийн капиталист, аж үйлдвэржсэн нийгмийн үзэл суртал хоорондын сөргөлдөөн болж байв. Зохиолын гол санаа бол засаглалын хэлбэр хичнээн солигдсон ч, жирийн хөдөөгийн ард түмэн нь уламжлалт ёсоо дагасаар, хуучнаараа амьдарсан хэвээр байна гэсэн явдал юм.

## Цахим холбоос 
* А-Кьюгийн үнэн түүх (Англи хэлээр)
* 阿Q正传 / А-Кьюгийн үнэн түүх (хялбарчлагдсан ханз)
*А-Кьюгийн үнэн түүхийн түүхэн үндэс: Лү Шүнь ба Япон улс

Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Орчин үеийн хятадын уран зохиол
Ангилал:Өгүүллэг
Цэнгэлтийн Жигжиджав

**Цэнгэлтийн Жигжиджав** (1894 - 1933 оны 5 сарын 2) нь Монгол Улсын найм дахь ерөнхий сайд юм. 

Тэрээр 1894 онд төржээ. 1924 онд сангийн яамны дэргэдэх нягтлан бодохын сургуулийг төгссөн.

1928-1930 онд Монголын харилцан туслалцах хоршооны нягтлан бодогч, даргаар ажиллаж байсан. 1930 оны 4 сарын 27-нд Монгол улсын ерөнхий сайдаар томилогдсон. 1932-1933 онд Худалдаа зам тээвэр, харилцан нэвтрэлцэх яамны сайдаар ажиллаж байсан.

1933 оны 5 сарын 2-ны өдөр гэртээ буу алдаж учир битүүлгээр нас барсан. Нас барсаных нь дараа хувьсгалын эсэргүү Лхүмбийн хэрэгт холбоотой байсан гэж зарлажээ. 

Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1894 онд төрсөн
Ангилал:1933 онд өнгөрсөн
Тоомойн Очирхүү

**Тоомойн Очирхүү** (1943—2001) нь Монголын яруу найрагч юм.

## Амьдрал 
Тоомойн Очирхүү 1943 онд Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын малчны гэрт төржээ. Бага дунд сургууль, АУДС (одоогийн ЭМШУИС), ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв хорооны дэргэдэх нийгмийн ухааны академи төгсжээ.

1971 онд Анагаах ухааны дээд сургуулийг эмчийн мэргэжлээр төгссөн. Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сум, Монголын радио, Засгийн газарт ажиллаж байсан. Тоомойн Очирхүү нь 1994 онд Чадраабалын Лодойдамбын нэрэмжит шагналыг хүртсэн.
 
Тэрээр 1974 онд МАХН-д гишүүнээр элссэн юм.

## Бүтээлүүд 
**Ильичийн хуучин хүрэм* (1978)
**Аргамжааны чулуу* (1978)
**Эмээл* 
**Найрагчийн өрөөнд* (1977)
**Гэрлийн тухай бодол* (1978)

## Хэвлүүлсэн яруу найргийн номнууд 
**Сэтгэлийн үер*
**Тэнгэрийн хаяаны од*
**Алтайн унага* 

## Дууны уран бүтээлээс 
* Оюутан цагаа дурсана уу (хөгжим: Х.Баатар) 
* Урам хайрла (хөгжим: Б.Мөнхжаргал) 

## Гавьяа шагнал 
* 1983 он: *«Морьтой хүн»* шүлгийн түүврээрээ Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал 

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Чадраабалын Лодойдамбын нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан
Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Тонхилын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:2001 онд өнгөрсөн
Жэймс Камерон

thumb|right|220px|Жеймс Камерон 1986 онд
**Жеймс Фрэнсис Камерон** (James Francis Cameron, 1954 оны 8 сарын 16 - ) нь Канад алдарт кино найруулагч, продюсер, кино зохиолч хүн. 

Тэрээр 1997 онд Титаник киногоороо Оскарын шагналыг шилдэг найруулагч, Алтан бөмбөрцөг шагналыг шилдэг кино найруулагчийн ангилалд тус тус хүртсэн. 

## Найруулсан кинонууд 
Ангилал:1954 онд төрсөн
Евклид

thumb|200px|right|Зураачийн төсөөлж зурсан Евклидийн зураг
**Евклид** буюу **Эвклид** бол МЭӨ 300 -аад оны үед амьдарч байсан Эртний Грекийн нэрт математикч юм.

"Геометрийн Эцэг" гэгддэг Евклид Нэгдүгээр Птолемигийн үед (МЭӨ 323-283) Александриа хотод амьдарч байжээ. Түүний "Elements" (Элементүүд) ном нь математикийн түүхэн дэх хамгийн алдартай бөгөөд чухал номнуудын нэг болж чадсан билээ. Уг номонд, цөөн тооны аксиомд тулгуурлан "Евклидийн Геометр"-ийг (Euclidean Geometry) анх зохиосон байна. Евклидийн Геометрийн, логик үндэслэлүүдээр теоремуудыг батлах аргачлал одоогийн математикийн гол үндэс суурь болсоор байна. 

## Амьдрал 
Евклидийн тухай түүний судалгаа шинжилгээний ажлуудаас л мэддэг бөгөөд түүний хувийн амьдралын талаар түүхэнд бараг өгүүлдэггүй. Түүний тухай бидэнд байдаг мэдээллүүдийн ихэнх нь Проклүс болон Александрийн Паппүсээс авсан ишлэлүүд байдаг. Евклид нь Александрийн агуу Номын санд идэвхтэй ажиллаж суралцдаг байсан ба Грек дахь Платогийн Академид суралцаж байсан байж магадгүй хэмээн үздэг аж. Түүний хаана төрж, нас барсан нь тодорхойгүй бөгөөд түүний эцгийг Нэүкратэс гэдэг байсан байх магадлалтай хэмээн бичжээ.

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Антикийн математикч

Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 4-р эсвэл 3-р зуунд өнгөрсөн
Хот

[thumb|alt=Shanghai|[Шанхай бол хамгийн их хүнтэй хот]]
[thumb|alt=from shinjuku|[Токио|Өргөн Токио бол хотуудын бөөгнөрлийн хамгийн том нь юм]]
[thumb|alt=from shinjuku|[Лодзь, Польш, аж үйлдвэр, шинжлэх ухааны төв]]
[thumb|[Тампере, Финланд]]
**Хот** (Монгол:*Хота*, Буриад: *Хото*, Халимаг: *Балһсн*; Самгарди: कोट्ट *Котта* "бэхлэлт"; Англи: *City*) нь хүн олноор хуран цугларч, барилга байшин цогцлоон суурьшсан томоохон хэмжээний суурин газар юм. Хүн ам ихтэй суурин газрыг ерөнхийд нь гацаа, тосгоноос ялган хот хэмээх боловч захирах, хууль зүйн тусгай эрх, түүхэн тохиолдлуудаас хамааран хот хэмээгдэж болдог. 

Хот нь дэд бүтэц, ус дамжуулах тогтолцоо, газар ашиглалт, барилга байгууламж, тээвэр хөгжсөн байхыг шаарддаг. 

Олон хүн амтай, орчин тойрны хотоос гаднах нутгыг хамтатгасан, засаг захиргааны адармаатай бүтэцтэй болсон хотыг **Их хот** гэх бөгөөд хаяагаа тэлэн өргөжиж, өөрөөсөө жижиг хотуудтай нийлсэн (**хотуудын бөөгнөрөл**) хотожсон нутгийн төв бол **Өргөн хот** хэмээнэ.

## Хандлага 
[thumb|Хотын иргэдийн эзлэх хувиар ялгасан газрын зураг ([2005 он)]]
Дэлхий дахинд аж үйлдвэржилттэй уялдан сүүлийн хэдэн зуун жилд хаа сайгүй хотжиж, хүмүүс орлого өсөхийнхөө хэрээр илүү том хот, байшинд суухыг зорих болсон. 19-р зуунд аж үйлдвэрийн хотууд товойн ялгардаг байсан бол 20-р зууныг хотжилтын зуун гэхэд буруудахгүй. 1900 онд дэлхийн хүн амын 13% нь хотод амьдардаг байсан бол зууны төгсгөлд 47%, зарим орнуудад 90%-аас давсан. 

## Эшлэл 

Ангилал:Суурьшлын хэлбэр
Ангилал:Хотын тохижуулалт
Ангилал:Засаг захиргааны нэгж
Их Тэсрэлт

**Их тэсрэлт** (Англи: *Big Bang*; Орос: *Большой взрыв*) нь одон орон судлал дахь орчлон ертөнцийн загвар бөгөөд одоогоор ертөнцийн үүслийн талаарх, хамгийн өргөн хүлээн зөвшөөрөгдөөд буй үзэл болоод байна. 1929 онд Эдвин Хаббл огторгуйн биет хоорондын зай нь тэдгээрийн солонгон задлал дахь улайсалттай холбоотойг нээсний дараа ертөнц тэлж байгааг илрүүлсэн билээ. Үүнээс үүдэн ертөнцийг урьд цагт илүү жижиг, нягт ихтэй, халуун байсан гэсэн таамаглал дэвшүүлсэн бөгөөд уг үзлийг батлахаар хэт нягтшил, хэт өндөр температур зэргийг судлан одоогоор бидний ажиглах боломжтой байгаа ертөнцтэй ижил үр дүнд хүрчээ. Одоогоор их тэсрэлтийг 13,8 тэрбум жилийн өмнө болсон гэж нарийвчилж тогтоосон бөгөөд энэ тоо ч ирээдүйд өөрчлөгдөх магадлал өндөр юм. 

Их тэсрэлтийн Англи хэлний *Big Bang* гэсэн нэрийг уг санааг үнэгүйдүүлэх зорилготойгоор, Их тэсрэлтийн загварыг үгүйсгэгч Фред Хойл анх ашиглажээ. Гэсэн хэдий ч, 1964 оны огторгуйн бичил долгионы нээлт нь Их Тэсрэлтийн онолыг үгүйсгэх аргагүй болгов.

Хол орших одны аймгуудын ялгаруулж буй гэрлийн тусгалыг судлахад, тусгал нь илүү урт долгионууд руу туйлширч, уг туйлшрал нь галактикийн дэлхийгээс орших зайтай шууд пропорционал хамааралтай байсан нь ертөнцийг тасралтгүй тэлж байгааг харуулжээ. 1964 онд нээсэн сансрын богино долгион нь огторгуйг маш халуун төлвөөс одоог хүртэл хөрснийг баталдаг. Сансрын богино долгионыг нээснээр, бараг дэлхий даяар Их Тэсрэлтийг бүрэн хэмжээгээр биш ч ерөнхий хэлбэрээрээ ертөнцийн үүслийг тодорхойлж чадах загвар гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн билээ.

Ангилал:Физик космологи
Ангилал:Астрофизик
Ангилал:Харьцангуйн ерөнхий онол
Ангилал:Космологи