open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уул уурхайн олборлолт

Геологийн хувьсал, өөрчлөлтийн дүнд газрын гадаргуу, түүний хэвлийд үүсч бий болсон, аливаа хэрэгцээнд ашиглаж болох байгалийн байдлаараа байгаа эрдсийн хуримтлалыг ашигт малтмал гэдэг. Нөөц, чанар нь тогтоогдсон, үйлдвэрлэлийн аргаар олборлоход эдийн засгийн ач холбогдолтой гэж үнэлэгдсэн газрыг **ашигт малтмалын орд** хэмээн ойлговол зохино.

Уул уурхайн үйл ажиллагааг ерөнхийд нь ашигт малтмалын ордыг илрүүлэхэд чиглэсэн хайгуулын ажил, тогтоогдсон ордыг ашиглах олборлолт, үйлдвэрлэл гэсэн хоёр үндсэн хэсэгт ангилж болно.

Хайгуулын ажлыг хиймэл дагуул болон агаарын зураглал ашиглан зайнаас тандан судлах, геологийн зураглал боловсруулах, чулуулгийн дээжийг химийн аргаар судлах буюу геохимийн судалгаа болон газрын гүнд өрөмдлөг хийх замаар гүйцэтгэдэг. Уул уурхайн хөрөнгө оруулалтын томоохон хэсэг нь хайгуулын үйл ажиллагаанд зарцуулагддаг.

Ашигт малтмалын хайгуул, олборлолтын экосистемд үзүүлэх нөлөөлөл харилцан адилгүй. Хайгуулын ажлын явцад тухайлбал өрөмдлөгийн үед хөрс, ургамлан бүрхэвчийн цэгэн талхагдал үүсдэг бөгөөд байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх шаардлага тавигдана.

Орд газрыг ил, далд хэлбэрээр ашигладаг. Ашигт малтмалын ордыг далд хэлбэрээр ашиглах нь ил олборлолттой харьцуулахад газрын гадаргын эвдрэл, өөрчлөлт харьцангуй бага үүсгэнэ. Монгол улсын хэмжээнд ашиглалтын зөвшөөрөл авсан уурхайнуудын олонх нь ил олборлолт явуулж байна.

Далд уурхайн үйл ажиллагааны явцад зарим тохиолдолд газрын гадаргад  суулт өгөх хэмжээний осол гардаг бөгөөд ингэснээр уурхайн дээр орших байгалийн тогтолцоо алдагдах, газрын төрх эвдрэх замаар экосистемд өөрчлөлт гарна.
Уул уурхайн экосистемд үзүүлэх нөлөөлөл

Уул уурхайн экосистемд үзүүлэх нөлөөллийг хайгуулын, олборлолтын үйл ажиллагааны нөлөөлөл гэж ангилж болно. Ашигт малтмалын ордын хайгуулын үед болон ашиглалтын явцад экосистемийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд үзүүлэх нөлөөлөл нь шууд болон дам байдлаар илэрдэг. Экосистемийг бүрдүүүлэгч хөрс, ус, агаар болон ургамал, амьтны аймагт уул уурхайн аливаа үйл ажиллагаа ерөнхийдөө их, бага ямар нэгэн байдлаар сөрөг нөлөө үзүүлдэг.

Экосистем нь харилцан шүтэлцсэн амьд болон амьгүй бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс бүрддэг учраас уул уурхайн экосистемийн аль нэг бүрэлдэхүүн хэсэгт учруулсан өөрчлөлт, сүйрэл бусад бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд шууд болон дам байдлаар нөлөөлнө. Жишээлбэл хөрс хуулах явцад ургамал ургах орчингүй болох ба улмаар ургамалтай шүтэлцээтэй амьтны аймаг мөхөх, тухайн талбайгаас дайжих зэргээр нөлөөллийн хамрах хүрээ нэмэгдэнэ.

Уул уурхайн экосистемд үзүүлэх нөлөөлөл нь тухайн экосистемийн өөрийнх нь онцлог болон уурхайн олборлох арга, ашиглаж байгаа техник, технологийн нөхцөлөөс хамаараад харилцан адилгүй юм. Монгол орны хэмжээнд ашигт малтмал олборлох явцад хүрээлэн буй орчин, түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд нийтлэг ажиглагддаг нөлөөлөлүүд байдаг.
Диоген

**Синопын Диоген** (эрт. грек. Διογένης ὁ Σινωπεύς; МЭӨ 412 он орчим Синоп хотод төрж, МЭӨ 323 оны 6-р сарын 10-нд Коринф хотод нас барсан) — Эртний Грекийн гүн ухаантан. 

Сургаалдаа Диоген илүү бараа бүтээгдэхүүнээс татгалзах, бие даасан байдал, өөрөө өөрийгөө хүндлэх зэрэг аскетизмын үзлийг сурталчилж амьдарч байсан. Диогены хэлснээр гадаад нөхцөл байдлаас хамааралтай байх мэдрэмжид боолын их зүйл байдаг гэнэ. Тэрээр зөвхөн буулт хийх, чөлөөт амьдралаас татгалзах шаардлагатай гээд эдгээр барааны хэрэгцээнээс татгалзсан байна. Диогены хэлснээр дотоод эрх чөлөөг эзэмшсэн боол хүн бие даасан хүн хэвээр үлдэж чаддаг гэжээ. 

## Намтар 
Диоген Хар тэнгисийн эрэг дээрх Грекийн баян чинээлэг Синоп хотод төрсөн. Түүний эцэг Гикесиус тухайн үеийн мөнгө хүүлэгч байсан. Эртний эх сурвалжийн мэдээлснээр Диоген болон түүний эцэг хуурамч мөнгө хийдэг байжээ. Тэднийг баригдсаны дараа Диоген төрөлх хотоосоо дүрвэж Афин орохоос өөр аргагүй болжээ. 

Амьдралынхаа туршид Диоген Платон, Аристипп, Демосфен, Македоны Александр гэх мэт тухайн үеийн олон агуу хүмүүстэй уулзсан байдаг. Гуйлгачин мэргэн тэрээр эд баялаг, эрх мэдлийг шоолж байсан эдгээр уулзалтын нарийн ширийн зүйл домогт бий. Эдгээр түүхүүд ядуу энгийн ардуудад таалагдсан тул алдартай болж, өнөөг хүртэл хадгалагдан үлджээ.
Сармат (пуужингийн цогцолбор)

**РС-28 «Сарма́т»** (НАТО-гийн ангилалаар: *SS-X-30*) —Оросын 5 дахь үеийн хүнд олон шатлалт шингэн түлшээр ажилладаг тив хоорондын уурхайд байрлах стратегийн баллистик пуужингийн цогцолбор.  "Сармат" нь хуучин ЗХУ-ын R-36M2 "Воевода" пуужингуудыг оронд зэвсэглэлд  авах зорилготой цогцолбор юм.

2022 оны 4-р сарын 20-нд ОХУ-ын Батлан ​​хамгаалах яам Плесецк сансрын нислэгийн талбайгаас анхны пуужин хөөргөснөө зарласан.

2022 онд уг цогцолборыг "Красноярскийн машин үйлдвэрлэлийн үйлдвэр"-т үйлдвэрлэж эхэлсэн.
Ангилал:Оросын зэвсэг
Хөрсний бохирдолд нөлөөлөх нь

Уурхайн үйлдвэрлэлийн болон ахуйн бохир усыг хөрсөнд зайлуулах үед, түүнчлэн хурдас, чулуулгийн овоолго, хаягдлын сангаас гарсан хорт бодис, хүнд металлын тархалт зэрэг нь хөрсний үржил шимийг алдагдуулж, бохирдуулна. Учир нь хөрс бол уулын чулуулагт агуулагдах хорт нэгдэлүүдээс байгаль орчинг хамгаалдаг, зүйрлэж хэлбэл хүний арьс шиг чухал орчин юм. 

Хөрс нь чулуун мандал, агаар мандал, усан мандлын хоорондох бодисын солилцооны бүхий л үйл явц дамжин явагддаг өвөрмөц шинж чанартай тул хөрсний бохирдол үүсэх тохиолдолд хөрс нь өөрөө бохирдлын эх үүсвэр болж хувирдаг. Бохирдсон хөрсийг нөхөн сэргээхэд зардал ихээр шаардагддаг учир бохирдлын судалгааг явуулж бохирдлын бодит түвшинг нарийвчлан тогтоосны дараа хоргүйжүүлэх, саармагжүүлах, дарж булах, хуулж зайлуулах гэх мэт нөхөн сэргээх үйл ажиллагааг судалгааны үр дүнд тулгуурлан явуулна. 
 
Хөрсний бохирдлын хэмжээг тодорхойлоход “Хөрсний чанар, хөрс бохирдуулагч бодис, элэментүүдийн зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ” - Монгол улсын стандарттай жишиж дүгнэлт гаргана. Хөрс бохирдуулагч бодисуудын агуулга нь хөрсөнд байж болох хамгийн их хэмжээ буюу зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс давсан тохиолдолд тухайн хөрсийг бохирдсон гэж тооцно.

Хөрс бохирдуулагч бодисуудын зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээний зэрэглэл:

•	**Хүлцэх агуулга**: Хүлцэх агуулгыг хүн ам оршин суудаг суурин газар, хөдөө аж ахуйн эдэлбэр, газар тариалан, бэлчээрийн эдэлбэр газруудад мөрддөг болгоно.

•	**Хортой агуулга**: Хортой агуулгыг тусгай зөвшөөрөлтэй үйлдвэрлэл, уул уурхайн бүсэд бохирдуулагч бодис, элемэнтийн хөрсөнд агуулагдах зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээтэй адил утгаар мөрдлөг болгоно.

•	**Аюултай агуулга**: Хөрсөнд агуулагдах хорт бодисуудийн нэгдлүүд нь аюултай агуулгаас давсан тохиолдолд хөрсний бохирдлыг арилгах яаралтай арга хэмжээг авч, бохирдсон хөрсийг саармагжуулах, хоргүйжүүлэх, ухаж зайлуулах, газар ашиглалтын үйл ажиллагааг зогсоох, оршин суугчдыг нүүлгэн шилжүүлэх зэрэг багтана.
Агаарын чанарт нөлөөлөх байдал

Дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөн дор сүүлийн жилүүдэд Монгол орны зарим нутагт жилийн агаарын дундаж температур нэмэгдэж  дулаарах, жилд унах хур тунадасны хэмжээ багасах хандлага ажиглагдаж байна.

Сүүлийн 70 шахам жилийн дотор Монгол орны нутаг дэвсгэр дээрх жилийн дундаж агаарын температур 2.14*C-аар дулаарчээ. Өвлийн хур тунадас ерөнхийдөө нэмэгдэж, харин дулаан улирлын болон зуны хур тунадас буурч байна. Хур тунадасны өөрчлөлтийг нутаг дэвсгэрийн хувьд ялган авч үзвэл 1961 оноос хойш дулаан улирлын болон зуны хур тунадас Алтайн уулсын салбар, Алтайн чанад говь, нутгийн зүүн өмнөд хязгаараар ялимгүй өссөн, бусад бүх нутгаар жил тутам 0.1-0.2 мм-ийн хурдтай буурч байна. Дээрх уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр хуурайших, цөлжих хандлага Монгол орны нутаг дэвсгэрийг хамрах боллоо.

Хуурайших, цөлжих явцад өртсөн бүс нутагт орших уурхайнуудад өрөмдлөг, тэсэлгээ хийх, ашигт малтмалыг ачих, тээвэрлэх явцад болон уурхайн овоолго байгуулах үед салхины нөлөөгөөр тоосжилт үүсэж, агаарын чанарыг бууруулах нөлөөлөл гардаг.

Говь цөлийн бүсэд ашигт малтмалын олборлолт, тээвэрлэлтийн явцад боссон шороо тоос нь агаарын чанар, хүрээлэн буй орчны эрүүл ахуйн нөхцөлийг эрс доройтуулж байгаа нь тус бүс нутгийн байгаль орчин, нийгмийн тулгамдсан асуудал болж байна.
Ургамал, амьтны аймагт үзүүлэх нөлөөлөл

Ургамал бүрхэвч нь аливаа экосистемийн тогтвортой байдлыг хангагч, идэш тэжээлийн гинжин хэлхээний эхлэх суурийг бүрдүүлэгч бүрэлдэхүүн хэсэг юм.

Сээр нуруугүйтэн болон сээртэн амьтдын тархац байршилт, популяцийн тоо толгойг тодорхойлогч нь тухайн газар нутгийн ургамалжилт байдаг. Учир нь ургамлан бүрхэвч амьтдын идэш тэжээл, орогнох орчинг бүрдүүлэгч юм. Жишээлбэл, ой мод нь бор гөрөөс, халиун буга, бараан хэрэм, самарч шаазгай зэрэг ойн амьтдын хувьд амьдралыг тодорхойлогч хүчин зүйл болно.

Монгол орны ургамлан бүрхэвч нутгийн умардаас өмнөдрүү шилжих тусам тачир сийрэг, зүйлийн бүрдэл нь цөөрдөг зүй тогтолтой. Энэ нь байгалийн бүс бүслүүрийн уур амьсгалын нөхцөл болон хөрсний үржил шимтэй холбоотой. Иймээс цөлөрхөг хээр, говь цөлийн бүсэд ургамлан бүрхэвчийг хамгаалах, нөхөн сэргээх нь хүч хөрөнгө, цаг хугацаа шаардсан төвөгтэй ажил байдаг. Цөлийн бүсэд ургамлын зүйл бүр экосистемийн өндөр ач холбогдолтой.

Ургамлан бүрхэвчийн доройтол, ундны усны хомсдол, орчны бохирдол, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа, уурхайн барилга байгууламж, техникийн хөдөлгөөн, дуу чимээний нөлөөлөл дор мөн тухайн орчны амьтдын зүйлийн бүрдэл, тоо толгойд өөрчлөлт орох, ан амьтад дайжих, тэдгээрийн байршилт өөрчлөгдөх зэрэг үр дагавартай.

Амьтны зүйл бүр өөрийн гэсэн өвөрмөц амьдрах орчинг шаарддаг. Олон зүйлийн шавж болон мэрэгч амьтдын хувьд хөрс, ургамлан бүрхэвч амьдралд нь чухал ач холбогдолтой байдаг. Хөрсөн бүрхүүлийг хуулах явцад шавж, мэрэгч амьтдын амьдрах орчин устаж үгүй болно.

Монгол оронд төдийгүй дэлхий дахинд ховордсон, тоо толгой нь цөөрсөн зарим зүйлийн амьтад уурхайн эдэлбэр талбай, түүний орчны бүсэд оршин амьдарч, уурхайн үйл ажиллагаа тэдгээрийн оршин амьдрахад ноцтой нөлөө үзүүлж байгаа тохиолдолд ховор амьтдыг хамгаалах асуудал хурцаар тавигдана.
Франко Неро

**Франко Неро** (итали. *Franco Nero*, жинхэнэ нэр нь **Франческо Спаранеро** (итали. *Francesco Sparanero*); 1941 оны 11-р сарын 23-нд Парма хотод төрсөн) — италийн жүжигчин, «Жанго, ширэнгэн ой» кинонд тоглож алдаршсан. 1970-аад онуудад цагдаа, прокурорын дүрд алдарт найруулагчдын удирдлага дор тоглосон.
Павел Воробьев

**Павел Воробьёв** (орос. *Павел Иванович Воробьёв*, 1892 оны 1-р сарын 3-нд төрсөн—1937 оны 11-р сарын 24-нд Ленинградад будуудан хороосон) —зөвлөлтийн дорно дахин судлалын эрдэмтэн, музей судлаач. 1926—1930 онуудад Оросын музейн захирал, дараа нь Улсын түүхийн музей, 1934 оноос Угсаатан зүйн музейн захирал байсан. Мөн Монгол Улсын Засгийн газрын дэргэдэх Шинжлэх ухааны хорооны зөвлөхөөр 1936-1937 онд ажилласан байна. 

## Намтар 
Тэрээр 1892 оны 1-р сарын 3-нд Санкт-Петербург хотод тариачны гэр бүлд төрсөн. 1910 онд дунд сургуулиа медальтай төгсөж, Петербургийн Политехникийн дээд сургуулийн металлургийн ангид элсэн орсон. Нэгдүгээр курсын дараа би Их сургуульд шилжсэн. 1915 онд Петроградын их сургуулийн Дорно дахины хэлний факультетад монгол, хятад хэл сурч төгссөн. 

1917 оны 3-р сард Большевик намд элссэн. 

1921 онд - Амьд дорно дахины хэлний төв хүрээлэнгийн захиргааны хэлтсийн дарга, 1922 оны 5-р сараас ректорын туслах, 1923 оноос Амьд дорно дахины хэлний төв хүрээлэнгийн ректор Владислав Котвичийг явсны дараа ректор болсон.

Павел Воровьёв 1924-1930 онд Ленинградын Улсын Их Сургуульд багшилж, 1924 оноос Баруун, Дорнодын утга зохиол, хэлний харьцуулсан түүхийн судалгааны хүрээлэнгийн ажилтан байв. 1932 онд Улсын түүхийн музейн захиралаар томилогдож Москва руу нүүжээ.

1934 оноос дахин Ленинград хотод ЗХУ-ын ард түмний угсаатны зүйн музейн захирал, ЗХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн орлогч захирал, Ленинградын Улсын их сургуулийн профессороор ажиллаж байв.

1936 онд Монгол Улсын Засгийн газрын дэргэдэх Шинжлэх ухааны хорооны зөвлөхийн албан тушаалд уригдан Улаанбаатарт иржээ. 1937 оны зун Монгол Улсад Их сургууль нээх асуудлыг хэлэлцэнэ хэмээн Улаанбаатараас дуудсан байна. Улмаар 1937 оны 8-р сарын 11-нд Зөвлөлтийн дотоод яаманд баривчлагдсан байна. Зөвлөлт Оросын Эрүүгийн хуулийн 56-6, 11-р зүйл (Японы тагнуулч) хэргээр 1937 оны 11-р сарын 19-нд НКВД-ын комисс, ЗСБНХУ-ын Прокурор түүнд цаазаар авах ял оноов. 1937 оны 11-р сарын 24-нд Ленинградад буудан хороожээ. 1957 онд цагаатгасан.
Хөрс, газрын хэвлийд үзүүлэх нөлөөлөл

Хөрс нь уурхайн үйл ажиллагаанд эн тэргүүнд өртөх орчин билээ. Ашигт малтмалын олборлолт явуулах, хүдэр баяжуулах, боловсруулах, хурдас чулуулгийн овоолго байгуулах, уурхайн барилга байгууламжийг барих явцад хөрс өртөгдөн элэгдэж, эвдэрч сүйтгэгдддэг.

**Хөрсний элэгдэл, эвдрэл**: Элэгдэл эвдрэл гэж хөрсний үржил шимт үе давхарга ба цаашилбал дэвсгэр эх чулуулаг идэгдэж устах, уугуул байрнаасаа зөөгдөж шинж чанараа алдан өөр газарт тархаж хуримтлагдах үйл явцыг хэлнэ. Хөрсний элэгдэл эвдрэлийг түүнд үйлчилж буй хүчээр усных, салхиных, техникийн гэсэн үндсэн хэсэгт хувааж үздэг.

Уул уурхайн үйл ажиллагаагаар хөрс техникийн хүчээр хурдас чулуулагтаа хүртэл эвдэрч үгүй болж байгаа юм. Түүгээр ч зогсохгүй уурхайн ухшаас гарсан хурдас чулуулагт дарагдах, үржил шимтэй хөрсний овоолгоос болон машин техникийн нөлөөгөөр суларсан хөрс салхинд хийсэх, уусанд урсах зэргээр элэгдэж эвдрэн үржил шимт хэсэг нь алдагдана.

Хөрс техникийн үйлчлэлээр элэгдэж чухамдаа бүрэн устаж, эсвэл ихээхэн хүчтэй доройтолд орно. Техникийн үйлчлэлээр хөрс төдийгүй газрын гадаргын хэв шинж бүхэлдээ өөрчлөгдөх нь цөөнгүй. 

Ил уурхайн явцад газрын гадаргад үүссэн эзэлхүүн томтой ухаш, хонголыг эдийн засгийн хувьд үр ашиггүй нөхцөл байдлыг үүсгэдэг тул дэлхий даяр нөхөн сэргээлгүй орхих нь олонтой гардаг байна.
Газрын доорхи болон гадаргын усанд үзүүлэх нөлөөлөл

Монгол орны гадаргын болон газрын доорхи усны нөөц багатай орон. Ялагуяа гадаргын усны нөөц нутгийн өмнөд хэсэгт нэн ядмаг. Улсын хэмжээнд гадаргын усны нөөцийг хамгаалах, хадгалах, ашиглах талаар авч хэрэгжүүлж буй бодит арга хэмжээ сул байна. Эдийн засгийн аль ч салбарт газрын доорхи усны нөөцийг түлхүү хэрэглэдэг ба хэрэглэсэн усаа цэвэршүүлэн дахин ашиглах байдал учир дутагдалтай. Иймд газрын доорхи болон гадаргын усны нөөцийг зохистой ашиглах, хамгаалах асуудал нэн чухал юм.

Уур амьсгалын өөрчлөлт, хуурайшилтын улмаас ууршилт ихсэж, Монгол орны гадаргын усны нөөц хомсдолд орж байна. Тухайлбал Хэнтий, Дорнод аймгийн хойд талын сумдын нутгийг дамжин урсдаг Угзын гол хуурайшилтын нөлөөгөөр Дорнод аймгийн Дашбалбар, Эрээнцав сумдын нутагт ширгэсэн тохиолдол бий. Энэ байгалийн үзэгдэлд  уул уурхайн шууд нөлөө байгаагүй. Гол нь байгалийн жамаар гадаргын ус хомсдож байгаа нөхцөлд уул уурхайн төслүүд усны нөөцийг ашиглах, хамгаалах талаар нарийн судалгаа, төлөвлөгөөтэй ажиллах шаардлага урган гарч байна.

Олборлолт нь уурхайн талбай дахь гүний болон гадаргын усны горим, усны нөөцөд нөлөөлдөг. Уурхайн талбай дахь ус татах, шүүрүүлэх, ашигт малтмалыг боловсруулах болон уурхайн бусад үйл ажиллагаанд  ашиглах үйлдвэрлэлийн усан хангамжийг бүрдүүлэх, үйлдвэрлэл-ахуйн бохир ус зайлуулах явцад гадаргын болон газрын доорхи усны урсацын горим, голдирол өөрчлөгдөх, усны нөөц хомсдох, бохирдох, чанар нь муудах зэрэг үр дагавартай.
Юрий Мандельштам

**Юрий Мандельштам** (орос. *Ю́рий Влади́мирович Мандельшта́м,* 1908 оны 9-р сарын 5-нд Москвад төрсөн —1943 оны 10-р сарын 18-нд Освенцим хорих лагерийн салбар Явожно-д нас барсан) — орос хэл дээр уран бүтээлээ тууривдаг францын яруу найрагч, уран зохиолын шүүмжлэгч.

## Намтар 
Юрий Мандельштам 1908 онд Москва хотод банкны ажилтан эцэг Владимир Арнольдович Мандельштам (1867—1960), эх Софья Григорьевна Штильман нарын гэрт төрсөн байна. 

Тэрээр 1920 онд эцэг эхийнхээ хамт Франц руу цагаачилсан. Тэрээр Парист орос дунд сургууль, 1929 онд Сорбонны филологийн факультетийг төгссөн.

Оросын Парисын дунд сургуульд түүнд уран зохиолыг алдарт хэл зүйч Сергей Лукьянов хичээл заадаг байв. Юрий Манделстам түүнд сургуулийнхаа жилүүдэд бичсэн "Оросын яруу найргийн тухай шүлэг" хэмээх хайртай багшдаа зориулж байжээ.

Тэрээр "Тойрог", "Замны уулзвар" яруу найргийн нийгэмлэгийн гишүүн байсан бөгөөд Парисын тогтмол хэвлэлд шүлэг, утга зохиолын шүүмжлэлийн нийтлэлүүд (франц хэлээр) идэвхтэй гарч байв. 1939 оноос В.Ходасевичийг нас барсны дараа тэрээр "Возрождение" сонины шүүмжлэлийн хэлтсийг удирдаж байжээ.

1935 онд тэрээр Үнэн алдартны шашинд орсон. 1935 оноос хойш тэрээр хөгжмийн зохиолч Игорь Стравинскийн охин Людмила Игоревна Стравинскаятай гэрлэжээ.

Түүнийг 1942 оны 3-р сарын 10-ны өглөө хотын захиргаанд ир гэсэний дагуу очиход еврей учраас баривчилж хорих лагерь руу авч явжээ. Юрий Владимирович хэд хэдэн лагерь дамжиж Освенцимын салбар Явожнод хоригдож байгаад 10-р сарын 18-нд учир битүүлэг нас барсан байна. 

## Бүтээлүүд 
* Арал /Остров/. — Парис, 1930.
* Үнэнч байдал /Верность/. — Парис, 1932.
* Гуравдахь цаг /Третий час/. — Берлин, 1935.
* Эрэлчид  /Искатели. Статьи/. — Shanghai, 1938.
* Он жилүүд /Годы/. — Парис, 1950.
* Яруу найргийн цомотгол /Собрание стихотворений/. — Хааг, 1990.
Бутырка шорон

**Бутырка шорон** буюу **Бутырын шоронгийн цайз** (орос. ФКУ СИЗО-2 УФСИН России по г. Москве), мөн **Бутырын шорон** буюу **«Бутырка»** — гэдэг- Москва дахь тусгаарлах урьдчилан мөрдөн байцаах газар, Оросын нийслэл дахь хамгийн том бөгөөд хуучин шорон юм. Москва хотын Захиргааны төв тойргийн Тверь дүүрэгт Новослободск гудамжны 45-р байранд Бутырын завставаас холгүй байралдаг байна. 

1930—1940 онуудад хоригдож байсан алдартнууд:

* Варлам Шаламов,
* Осип Мандельштам,
* Сергей Королёв,
* Александр Солженицын,
* Евгения Гинзбург,
* Борис Фомин,
* Алихан Букейханов

## Орчин үе 
Одоогоор тус шорон нь Москва дахь хамгийн том урьдчилан хорих төвөөр ашиглагдаж байна. Энэ бол 20 орчим гурван давхар барилга бүхий цогцолбор юм. Мөн 1980-аад онд олон давхар орон сууцны барилгыг хорих ангийн хэрэгцээнд зориулж өгсөн. Тус хорих анги нь 434 камертай бөгөөд үүнээс 101 нь 6х12 метр хэмжээтэй ерөнхий камер юм. Ханан дээрх дээлний дэгээ нь эдгээр камерт анх 20-25 хоригдол байх ёстой байсныг харуулж байна. Өөр 301 камер нь жижиг талбайтай: эхлээд тус бүр нь дөрвөөс илүүгүй хоригдлуудыг багтаах ёстой байв. 32 хорих анги нь сахилгын шийтгэл ногдуулах зориулалттай.

Нийтдээ Бутырка шоронд 3500-аас илүүгүй хоригдол байх ёстой; Сэргээн босголтын өмнө 75 хавтгай дөрвөлжин метр талбай бүхий том камерууд энд 3-4 ээлжээр унтдаг 60 хүртэлх хүнийг хүлээн авах боломжтой байсан (1996 онд ийм өрөөнд 120 гаруй хоригдол байсан).

Сүүлийн жилүүдэд урьдчилан хорих төвд дараах нэрд гарсан хүмүүс хоригдож байна: мөрдөн байцаагч өмгөөлөгч Сергей Магнитский, Болотная хэргийн шүүгдэгч Николай Кавказский, хөлбөмбөгчин Александр Кокорин, Павел Мамаев, Алексей Навальныйгийн ах Олег Навальный, Москва мужийн Серпухов дүүргийн дарга асан Александр Шестун. 2022 онд мөн Илья Яшин хоригдож байсан.
Хариуцлагатай уул уурхай

Хариуцлагатай уул уурхайн баримтлах зарчмуудын тэргүүн эгнээнд “Байгаль орчин, хүний аюулгүй байдлын өмнө хариуцлага хүлээх” зарчим тооцогдоно.

Уул уурхайн үйл ажиллагааг байгаль орчин, нийгэмд сөрөг нөлөөлөл багатай, мөн нийгэм эдийн засагт ашигтай хөгжүүлэхийн тулд хууль эрх зүйн зохицуулалт гол үүрэгтэй. Түүнчлэн уул уурхайн байгууллагуудын хариуцлага хүлээх чадавхи чухлаар тавигдаж байна.

Уул уурхайн байгууллагуудын байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх чиглэлд баримтлах эрхэм зорилт бол үйл ажиллагаандаа аль болох байгаль орчинд нөлөөлөл багатай арга, техник-технологийг ашиглах явдал юм. Ингэж чадвал эргээд нөхөн сэргээлтэнд зарцуулах зардал төдий чинээ буурдаг. Үүний тулд хариуцлагатай уул уурхайн дараах зарчмуудыг үйл ажиллагаандаа мөрдлөг болгох нь чухал билээ.

Хариуцлагатай уул уурхайн зарчмууд:

	олон талын оролцоог хангах

	ил тод нээлттэй байх

	хуулийн сахин дээдлэх

	байгаль орчин, хүний аюулгүй байдлын өмнө хариуцлага хүлээх

	ирээдүйн хөгжилд хөрөнгө оруулах

	үр өгөөжтэй байх

	хүмүүнлэг ёс зүйтэй байх

	дэвшилтэт технологид суурилсан байх
Нөхөн сэргээлт хийх Монгол улсын хууль, эрх зүйн орчин

Байгал орчин, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, доройтлоос сэргийлэх, нөхөн сэргээх нь Монгол улсын олон улсын өмнө хүлээсэн үүрэг юм. Монгол улсын Их Хурал 1993 онд “Биологийн олон янз байдлын тухай” конвенцийг соёрхон баталснаар Монгол улс олон улсын энэхүү конвенцид нэгдэн орсон.

Биологийн олон янз байдлын тухай конвенци нь дэлхийн улс орнуудын биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, түүний бүрэлдэхүүн хэсэг, генетикийн нөөцийг тогтвортой ашиглах, зохистой технологийг дамжуулан эзэмшүүлэх, санхүүжүүлэх замаар уг нөөцийг эрх зүйн дагуу шударга, тэгш зарчимд үндэслэн үр ашигтай ашиглах зорилготой, генийн нөөц, төрөл зүйл, экосистем зэрэг биологийн олон янз байдлын бүхий л хүрээг хамарсан дэлхий дахины анхны гэрээ бичиг юм (Биологийн олон янз байдлын үндэсний хөтөлбөр 2015-2025 он).

Монгол улс өнгөрсөн 30 гаруй жилийн хугацаанд нийгэм эдийн засгийн өөрчлөлт шинэчлэл хийх явцад Дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас манай улсын байгаль орчны төлөв байдалд өөрчлөлт орж, уул уурхай, мал аж ахуй зэрэг зарим эдийн засгийн салбарын байгаль орчин, биологийн олон янз байдалд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн тул байгаль орчны холбогдох хууль тогтоомжийг үүссэн нөхцөл байдалтай уялдуулж шинэчлэх шаардлага тулгардаг.
Лийдс

**Лийдс** (англи. *Leeds* [ˈliːdz]) — Их Британий Йоркшир мужийн Эйр (англи. *Aire*) гол дээр орших 757,7 мянган хүн амтай ( хотын орчимтой 2 сая гаруй). Энэ хотоор Их Британий хамгийн том "А1" авто зам өнгөрдөг юм.  Лийдс хотод 1904 онд байгуулагдсан Лийдсийн Их сургууль (англи. *University of Leeds*) байдаг юм.
Levan Saginashvili

Леван гэдэг нь Чинбатын Гүрж нэр юм. Чинбат нь Монгол улсын 65кг-ын гар барилдааны аврага юм. Тэрбээр Улаанбаатарт төрсөн бөгөөд Одоо Хэнтий аймгийн Бэрх тосгонд амьдарч байгаа.
Скотт Бессент

**Скотт Кеннет Хомер Бессент** (англи.*Scott Kenneth Homer Bessent*, 1962 оны 8-р сард АНУ-ын Өмнөд Каролина мужийн Конвэй хотод төрсөн) - америкийн хөрөнгө оруулалтын "хеж"-(англи. *hedge* )- гийн удирдагч. "*Soros Fund Management" -*тэй түншилж байсан бөгөөд дэлхий нийтийн макро хөрөнгө оруулалтын "*Key Square Group"* компани үүсгэн байгуулагч байсан.

Тэрээр Доналд Трампын 2024 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажлын эдийн засгийн зөвлөх бөгөөд томоохон хандивлагч байсан юм. Скотт Бессентийг 2024 оны 11-р сард сонгогдсон Ерөнхийлөгч Трамп АНУ-ын Сангийн сайдад нэр дэвшүүлсэн юм.

## Намтар 
Скотт Кеннет Хомер Бессент нь 1962 оны 8-р сард Өмнөд Каролинагийн Конвей хотод Барбара (МакЛеод) болон үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлагч Хомер Гастон Бессент залуу нарын гурван хүүхдийн хамгийн том нь болон мэндэлжээ. Тэрээр Францын Хугенот овгийн гаралтай.

Скотт Бессент 1984 онд Иелийн Их сургуульд улс төрийн шинжлэх ухааны бакалаврын зэрэг хамгаалсан. Коллежид байхдаа тэрээр "*The Yale Daily News"* сонины редактор, "Wolf's Head Society" нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч, 1984 онд ангийнхаа санхүүгийн нярав байжээ. 1984 онд Йель төгсөгчдийн сангийн дарга байсан. Сургуулийн захирлын Хөнгөн атлетикийн спортын асуудлаарх туслах байсан ажээ.

Тэрээр сургуулиа төгсөөд *Brown Brothers Harriman*, *Kynikos Associates* болон бусад компаниудад ажиллаж байсан. Скотт Бессент 1991 онд Соросын санд (англи. *Soros Fund Management* (SFM) элссэн бөгөөд 1990-ээд оны турш тэнд хамтран ажиллаж, улмаар Лондон дахь оффисыг тэргүүлэх болсон. 1992 онд Бессент багийн тэргүүлэх гишүүн байсан бөгөөд 1992 оны 9-р сарын 16-ний "Хар лхагва гариг"-т Британийн фунт уналтанд орсон бооцоо нь пүүст нэг тэрбум гаруй доллар авчирсан юм. 2013 онд түүний япон иентэй бооцоо тавьсан нь нэмэлт ашиг авчирсан.

Ангилал:1962 онд төрсөн
Монгол улсын нөхөн сэргээлтийн стандарт, аргачлал

Уурхайн олборлолт, үйлдвэрлэлийн биологийн олон янз байдал, тэдгээрийн амьдрах орчин, агаар, ус, хөрсний орчинд үзүүлэх нөлөөллийг боломжит хамгийн бага төвшинд барих, байгаль хамгаалал, нөхөн сэргээлтийг үр дүнтэй хэрэгжүүлэхийн тулд Монгол улсын хууль тогтоомжийг үйл ажиллагаандаа мөрдөхийн зэрэгцээ, нөхөн сэргээлийн стандарт, аргачлалыг нэвтрүүлэх нь зүүтэй.

Уул уурхайн үйл ажиллагааны явцад эвдэрсэн газрыг нөхөн сэргээхэд тавигдах шаардлага, доройтож, эвдэрсэн газрыг ангилал, түүнчлэн нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагааг төлөвлөх, тайлагнахад хэрэглэгдэх нэр томъёог тодорхойлсон Монгол улсын стандартуудыг дор сийрүүлэв:

•	Эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлт MNS 5914:2008

•	Уул уурхайн үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаагаар эвдэрсэн газрын ангилал MNS 5915:2008

•	Газар шорооны ажлын үед үржил шимт хөрс хуулалт, хадгалалт MNS 5916:2008

•	Уул уурхайн үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаагаар эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлт MNS 5917:2008

•	Эвдэрсэн газрыг ургамалжуулах MNS 5918:2008

Стандарт, хууль тогтоомж, журмыг хэрэгжүүлэх, нөхөн сэргээлтэнд мөрдүүлэхийн тулд Байгаль орчин, Ногоон хөгжил, Аялал жуулчлалын яам 2015 онд “**Уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэлд орсон газарт техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт хийх аргачлал**”-ыг баталсан байна. Энэхүү аргачлалд:

•	Эвдэрсэн газрыг нөхөн сэргээж, аж ахуйн эргэлтэнд оруулах чиглэлүүд

•	Эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлтэнд ашиглах хөрс боловсруулалт

•	Ил, далд уурхайн техникийн нөхөн сэргээлт

•	Биологийн нөхөн сэргээлт

•	Уурхайн хаалт, нөхөн сэргээсэн газарт тавих хяналт аргачлалууд тусгагдсан байна.
Байгаль орчны хяналт шинжилгээ

Байгаль орчны менежментийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бол орчны хяналт шинжилгээний хөтөлбөр юм. Уурхайнуудын хяналт шинжилгээний ажил агаар, ус, хөрс, биологийн олон янз байдал гэсэн хүрээлэн буй орчны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг бүрээр хэрэгжиж байна. Байнгын хяналт шинжилгээний үр дүнд:

1.	Хүрээлэн буй орчинд сөрөг нөлөөлөл учруулж болзошгүй уурхайн аливаа үйл ажиллагааг эрт илрүүлэх боломж бүрдэж аливаа осол, гамшгийн эрсдэлээс урьдчилан сэргийлж чадна.

2.	Хүрээлэн буй орчинд сөрөг нөлөөлөл учруулж буй уурхайн үйл ажиллагаа, техник  технологийг илрүүлж, сөрөг нөлөөллийн шалтгааныг арилгах, нөлөөллийн цар хүрээг багасгах арга хэмжээг авч хэрэгжүүлдэг.

3.	Хүрээлэн буй орчныг хамгаалах арга хэмжээнүүдийн хэрэгжилт, үр дүнг тооцох, үнэлгээ өгөх мэдээ баримтыг хяналт шинжилгээний хүрээнд цуглуулж дүгнэлт хийн, цаашид авах арга хэмжээнүүдийг төлөвлөх боломж бүрддэг.
Уул уурхайн төлөвлөлтөд нөхөн сэргээлтийн эзлэх байр суурь

Уул уурхай нь газрын хэвлийн ашигт малтмалыг олборлох ашиглах  үйл ажиллагаа тул байгалийн унаган төрх өөрчлөгдөх, сүйтгэгдэх нөхцөл гарцаагүй үүсдэг. Гагцхүү ашигт малтмалыг олборлосны дараа тухайн газраа нөхөн сэргээх нь дэлхийн аль ч улс оронд тавигдах шаардлага болжээ. Уул уурхайн нөхөн сэргээлттэй холбоотой олон улсын хэмжээнд туршигдсан эрх зүй, стандарт аргачлал, шинэ техник технологийг нэвтрүүлэх шаардлага бий.

Уурхайн үйл ажиллагаа эхлэхтэй зэрэгцэн хаалт хүртэлх бүх үе шатанд хийгдэх ёстой байгаль хамгааллын үндсэн ажлуудын нэг бол нөхөн сэргээлт байдаг.

Иймд нөхөн сэргээлтийг амжилттай гүйцэтгэхийн тулд шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тооцоо судалгаа, төлөвлөлт маш чухал юм. Сайн төлөвлөлт хийхийн тулд мөн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй суурь судалгаа шаардлагатай.

Уул уурхайд нөхөн сэргээлтийг 3 үе шаттай хэрэгжүүлдэг. Үүнд:

	Барилгын ажлын дараах нөхөн сэргээлт

	Олборлолттой зэрэгцүүлэн хийх нөхөн сэргээлт (завсрын)

	Үйлдвэрлэл зогсож төслийг бүрэн хаасны дараах нөхөн сэргээлт 

Уул уурхайн үйл ажиллагаанд өртсөн талбайг нөхөн сэргээхэд баримтлах 4 үндсэн зорилт нь:

	Хүн, мал сүрэг, зэрлэг амьтдад аюулгүй орчин бүрдүүлэх

	Орчныг бохирдуулагч эх үүсвэргүй болгох

	Тогтвортой оршиж чадах экосистем бий болгох

	Уурхайг хаагдсаны дараа тухайн газрыг аж ахуйн зориулалтаар дахин ашиглаж болохуйц байх ёстой.
Байгаль орчин, нийгэм-эдийн засгийн суурь судалгаа

Уул уурхайн төслийг амжилттай хэрэгжүүлэхийн тулд шинжлэх ухааны үндэслэлтэй суурь судалгаа, түүний үр дүнд үндэслэсэн төлөвлөлт чухал юм. Сайн төлөвлөлтийг зөвхөн сайн судалгаанд тулгуурлан боловсруулах боломжтой.

Төслийг хэрэгжүүлэх суурь судалгааг дараах 3 үндсэн чиглэлээр гүйцэтгэдэг. Үүнд:

•	Уурхайн үйл ажиллагааны суурь судалгаа (геологи, ордын өрөмдлөгийн судалгаа, дэд бүтцийн судалгаа).

•	Экосистемийн (байгаль орчны) суурь судалгаа (уурхай байгуулах орчны ургамалжилт, хөрс, зэрлэг ан амьтад, ус зүй, уур амьсгал, газар ашиглалт, археологи, ховор амьтан, ургамлын зүйлийн судалгаа).

•	Нийгэм-эдийн засгийн суурь судалгаа (уурхай байгуулах нутгийн нийгэм, эдийн засгийн байдал, соёл, уламжлал, аж ахуй эрхлэлтийн байдал г.м.)

Эдгээр суурь судалгаа нь төслийн байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний ажил болгон төслийн техник-эдийн засгийн үндэслэлийг (ТЭЗҮ) боловсруулахад хэрэглэгдэх учиртай. Түүнчлэн уурхайн үйл ажиллагааны явцад байгаль орчны хяналт, шинжилгээ явуулах шаардлага гарах бөгөөд хяналт, шинжилгээний ажлын суурь мэдээ, баримтыг тус судалгаагаар бүрдүүлнэ. Мөн уурхайн нөхөн сэргээлтийн үр дүнг эцэст нь энэхүү суурь судалгааны мэдээтэй харьцуулан дүгнэх учиртай юм.

Экосистемийн суурь судалгааны хүрээнд нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагааг төлөвлөх олон чухал мэдээллийг бүрдүүлж чадна. Тухайлбал уурхай байгуулагдах талбай болон орчны бүсийн ургамалжилтын судалгаагаар ургамлын зүйлийн бүрдэл, зонхилох ургамлын эвшил, нөхөн сэргээлтэд ашиглах боломжтой ургамлын зүйлүүдийг урьдчилан шалгаруулах боломжтой.
Глюкозамин

Глюкозамин нь бие махбодын холбогч эд болох мөгөөрс, үе холбоос, шөрмөс, зүрхний хавхлаг үений шингэн болон ү, хумсны бүтцэд оролцдог. үений мөгөөрсийг төлжүүлэх өрөвсөл дарах өвчин намдаах гурвалсан үйлчилгээтэй. Гиалуроны хүчил нь үений мөгөөрсийг бүтээгч глюкозамины нийлэгжилтийг дэмждэг давуу талтай
Эрдэнэ засгийн унага (дуу)

**Эрдэнэ засгийн унага-** Монгол ардын уртын дуу. 

Монголын үргэлжилсэн үгийн нэрт зохиолч Чадраабалын Лодойдамба "Тунгалаг тамир" романаа бичиж дуусгаад хяналтанд өгч. МАХН-ын Үзэл сурталын хэлтэс, Соёлын яамны эрх бүхий хүмүүс уг романыг хянаад нэг зүйлийг өөрчлөхыг даалгасан гэдэг. Энэ нь шилийн сайн эр Төмөр засарч хүмүүжээд шинэ засгийн бодлогыг дэмжин сайхан амьдарч буй хэсэгт "Эрдэнэ засгийн унага" гэдэг дууг дуулж байгаа нь үзэл суртлын хувьд тохирохгүй байна. Үүнийгээ өөрчил гэсний дагуу Лодойдамба гуай уг дууны бадаг бүрийн сүүлийн хоёр мөрийг аав ээжийн тухай үг болгон өөрчилсөнөөр энэ дуу аав ээжийн тухай дуу болон монгол даяар дуулагдах болсон юм. Уул нь баруун монголын шилийн сайн эрийн тухай дуу ажээ.

## Эрдэнэ засгийн унага дууны үг 
Эрдэнэ засгийн унага нь хө

Эрвэлзүүлсэнхэн жороо хө

“Элст манхан” нутагтай шүү

Эмгэн буурал ээжтэй шүү

Тов засгийн унага нь

Товолзуулсанхан жороо шүү

“Товцог толгод”-оор нутагтай

Тун чиг өвгөн аавтай шүү

Өндөр засгийн ууланд

Өвөл зунгүй бүглээ шүү

Өргөн цагаан замаар

Өглөө үдэшгүй дөгийлөө шүү

“Намхан цагаан уул”-д нь

Намар хаваргүй бүглээ шүү

Нарийн цагаан замаар

Намар хаваргүй дөгийлөө шүү.
Ангилал:Ардын дуу
Ангилал:Монголын дуу
Ангилал:Уртын дуу
Николай Муравьёв-Амурский

**Николай Муравьёв-Амурский** ван (орос. *Граф Никола́й Никола́евич Муравьёв-Аму́рский,* 1809 оны 8-р сарын 24-нд Санкт-Петербург хотод төрсөн— 1881 оны 11-р сарын 30-нд Парис хотод нас барсан) —Оросын хаант улсын төрийн зүтгэлтэн, 1847-1861 онуудад Дорнод Сибирь мужийн генерал-захирагч байсан. Оросын хаант улсыг Сибир нутгийг эзлэн тэлэхэд Муравьёв-Амурский их үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Тэрээр 1689 онд Чин улсад алдаад байсан нутгийг Амар мөрөн хиллэн буцааж 1858 онд авахад их үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд түүнийг Благовещенск, Хабаровск болон Владивосток зэрэг хотуудыг үүсгэн байгуулагч гэж үздэг байна.
Ангилал:1809 онд төрсөн
Ангилал:1881 онд өнгөрсөн
Сэхээтний төөрөгдөл

Улс орныхоо төлөө сэтгэл зовниж, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, нам, төрийн удирдлагын алдаа дутагдлыг шүүмжилсэн сэхээтнүүдэд МАХН-ын удирдлагаас өгсөн нэр

   1956 онд ЗХУКН-ын XX их хурал болж, Сталиныг тахин шүтэж байсны хор уршгийг арилгах талаар тогтоол гаргасан. Энэ хурлын дараа МАХН-ын Төв Хорооны IV бүгд хурал болж, МАХН-ын үйл ажиллагаанд дүгнэлт хийв. Тус бүгд хурал өмнөх бүгд хурлуудаас эрс өөр, зарчимч, шүүмжлэлт уур амьсгалд болсон. Бүгд хурлын үзэл санаанд зоригжсон бүтээлч сэхээтнүүд улс орныхоо өмнө тулгамдсан асуудал, дутагдал доголдлыг шүүмжилж, тухайн үеийн удирдагчдын үнэн нүүр царайг илчилж эхлэв. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо сэхээтнүүдийн үзэл бодлыг чөлөөтэй сонсож, цаашдын ажилдаа тусгах шийдвэр гаргаж, нийслэлд сэхээтнүүд төвлөрсөн гол газруудад хурал цуглаан зохион байгуулсан байв. Ингэж шүүмжлэл өрнүүлэхийн өмнө санаа бодлоо чөлөөтэй ярь, дараа нь ямар нэг хэл гаргахгүй гэж амлаж байв.

   Сэхээтнүүд ард түмний аж амьдрал дорой байна, ардын аж ахуйтны чинээлэг хэсгийг хавчин хяхах нь буруу, мал аж ахуйн түүхий эдээ ЗХУ-д зүгээр шахуу өгч байна., үйлдвэрийг хөгжүүлэхдээ мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг боловсруулах, байгалийн баялаг, ашигт малтмалыг ашиглах, хүнд үйлдвэрийг, тухайлбал төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, ашигтай бол ямар ч улстай худалдаа хийх, сонгуулийн ардчилал ёс төдий хэрэгжиж буй, түүх, соёлоо гэсэн бүхнийг пролетарийн интернационализм нэрийн дор үндсэрхэх үзэлтэн хэмээн нухчин дарж, үндэсний бахархлыг сэргээн идэвхжүүлэхийн эсрэг ашиглаж байгаа зэргийг эштэй баримттай шүүмжилэв. Гэтэл намын удирдлага эдгээр шүүмжлэлд эмзэглэж, Ю.Цэдэнбалын шууд санаачилгаар 1956 оны 12 дугаар сард МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо “Манай намын бодлогод харш үзэл санаа, үг үгүүлэл гарч байгаа тухай” тогтоол гаргаж, “Сэхээтний төөрөгдөл” гэгчийг гаргаж тавив. Дээрх тогтоолыг 1956 оны 12 дугаар сарын дунд үеэс 1957 оны гуравдугаар сарын эх хүртлэх хугацаанд намын бүх шатны хаалттай хурлаар хэлэлцүүлэв. Уг тогтоолын үзэл санааг ч намын гишүүд шүүмжлэлтэй хүлээн авсан юм. МУИС-ийн намын байгууллагын хурал дээр профессор Ц.Дамдинсүрэн, “Энэ тогтоолоор сэхээтний амыг бөглөж болох боловч ард түмний цоорхой гэрийг нөхөж болохгүй. Би Зөвлөлт, Монголын найрамдалд хортой юм хэлснийг эсэргүүцнэ. Гэвч энэ нэрээр эх оронч үзэл, өвөө хадгалахыг дарчихсан нь огт буруу” хэмээн шүүмжилж байв.  Энэ үеэс олон ургальч үзлийг түүх цаг үеийн нэгэн хэрчимд дахин сэргэх аргагүй болтол нь “булшлах” үүд хаалгыг нээв. (Ж.Болдбаатар)
Хаврын 17 учрал (кино)

**"Хаврын 17 учрал"**  *(*орос. *Семна́дцать мгнове́ний весны́)* —1971-1973 онд бүтээсэн Зөвлөлтийн телевизийн 12 ангит уран сайханы кино. Найруулагч Татьяна Лиознова, зохиолыг Юлиан Семёновын романыг үндэслэн бичсэн байна. 

Нацист Германы дээд түвшинд нэвтэрсэн Зөвлөлтийн тагнуулын офицерын тухай цэргийн кино. 

## Уран бүтээлчид 
* Зохиолч: Юлиан Семёнов
* Найруулагч: Татьяна Лиознова
* Зураглаачид: Пётр Катаев; Анатолий Буравчиков
* Хувцас: Мариам Быховская
* Зураач: Борис Дуленков
* Дууны найруулагч: Леонард Бухов
* Текст уншсан: Ефим Копелян

## Дүрүүдэд 
* Вячеслав Тихонов
* Леонид Броневой
* Валентин Гафт
* Лев Дуров
* Василий Лановой
* Олег Табаков
* Николай Пропокович
* Екатерина Градова
Николай Крючков

**Николай Крючков** (орос. *Никола́й Афана́сьевич Крючко́в,* 1911 оны 1-р сарын 6-нд Москва хотод төрсөн—1994 оны 4-р сарын 13-нд Москвад нас барсан) —зөвлөлтийн болон оросын жүжигчин. 1980 онд ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар цол авсан. 1965 онд ЗХУ-ын Ардын жүжигчин хүртсэн.

Монголын үзэгчид "Үер" киноны орос өвгөн Михаил дүрээр санй мэддэг.
Гараж (кино)

**Гараж  (кино)** —1979 онд Зөвлөлтийн найруулагч Эльдар Рязановын «Мосфильм» кино студид бүтээсэн хошин шогийн эмгэнэлт драмын кино.

Зөвлөлтийн үед Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн хувийн автомашинтай ажилтнууд хамтралын гараж бариулж хувьдаа авахтай холбоотой амиа бодох, эрээ цээргүй нэг нэг рүүгээ давшилж, мөнгө болон албан тушаал бүхнийг шийдэж байгааг харуулсан сонирхолтой кино.

## Уран бүтээлчид 
* Кино зохиолч: Эмиль Брагинский, Эльдар Рязанов
* Найруулагч— Эльдар Рязанов
* Ерөнхий зураглаач— Владимир Нахабцев
* Ерөнхий зураач— Александр Борисов
* Хөгжмийн зохиолч— Андрей Петров
* Туслах найруулагч— Игорь Петров
* Дууны оператор— Юрий Рабинович
* Монтаж— Валерия Белова
* Хувцас— Наталья Фирсова

## Гол дүрүүдэд 
* Лия Ахеджакова — *Елена Павловна Малаева,* 
* Ия Саввина — *Лидия Владимировна Аникеева,* 
* Светлана Немоляева — *Гуськовын эхнэр*
* Валентин Гафт — *Валентин Михайлович Сидорин, гаражийн удирдах зөвлөлийн дарга*
* Георгий Бурков — *Виталий Кузьмич Фетисов,* 
* Вячеслав Невинный — *Карпухин, ажилтан*
* Андрей Мягков — *Семён Александрович Хвостов, ажилтан*
* Леонид Марков — *Павел Константинович Смирновский, доктор* 
* Игорь Костолевский — *Милосердов даргын хүү*
* Ольга Остроумова — *Марина, Смирновский докторын охин*
* Анастасия Вознесенская — *Алла Алексеевна Кушакова, хүнсний захын эрхлэгч*
Андрей Мягков

**Андрей Мягков** (орос. *Андре́й Васи́льевич Мягко́в,* 1938 оны 7-р сарын 8-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн —2021 оны 2-р сарын 18-нд Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын тайз, дэлэгцийн жүжигчин, дуу оруулагч, театрын найруулагч, зохиолч. Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин (1986), ЗХУ-ыгн Төрийн шагналтан (1977).

Түүний театрт тоглосон анхны дүрүүдийн нэг бол 1965 онд "Авга ахын зүүд" /Дядюшкин сон/ авга ахын дүр юм. Театрын тайзан дээр Мягков "Ёроолд", "Балалайкин ба Ко", "Энгийн түүх", "Большевикууд" болон бусад олон жүжигт тоглосон.

Тэрээр анх 1965 онд "Шүдний эмчийн адал явдал" инээдмийн кинонд шүдний эмч Чесноковын дүрээр кинонд тоглож байжээ. Тэрээр найруулагч Эльдар Рязановтой олон жилийн турш "Хувь тавилангийн инээдэм, эсвэл усанд ороорой!", "Ийм нэгэн явдал", "Гараж", "Харгис романс" зэрэг кинонд тоглосон. Тэрээр үндэсний хэмжээнд алдар нэрийг олж авсны дараа юуны түрүүнд инээдмийн жүжигчний хувьд театр, кино урлагт олон тооны томоохон драмын дүрд тоглосон - Иван Пырьевын "Ах дүү Карамазов" кинонд Алёша, "Турбинуудын өдрүүд" кинонд Алексей Турбин. Владимир Басов, Марлена Хуциевагийн "Эцсийн үг" жүжгийн эрдэмтэн Швырков, "Энгийн түүх" жүжигт Александр Адуев, Горькийн "Ёроолд" жүжгийн Барон, Современник театрт Галина Волчекийн найруулсанаар тоголжээ.

Ангилал:1938 онд төрсөн
Ангилал:2021 онд өнгөрсөн
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Оросын театрын найруулагч
Ангилал:ЗХУ-ын театрын найруулагч
Вячеслав Тихонов

**Вячеслав Тихонов** (орос. *Вячесла́в Васи́льевич Ти́хонов***,** 1928 оны 2-р сарын 8-нд ЗХУ-ын Москва мужийн Павловский Посад хотод төрсөн—2009 оны 12-р сарын 4-нд Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, дуу оруулагч. 1982 онд ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, 1974 онд ЗХУ-ын Ардын жүжигчин, 1980 онд Ленины шагнал, 1970 онд ЗХУ-ын Төрийн шагнал тус тус хүртсэн байна. 

В.Тихоновт хамгийн том алдар нэр авчирсан кино бол Татьяна Лиозновагийн "Хаврын 17 учрал" (1973) телевизийн 12 ангит кинонд тагнуулын ажилтан Исаевын (Штирлиц) дүрд тоглосон явдал байсан юм.

Түүний эцэг эх нь түүнийг инженер эсвэл агрономич болгох санаатай байсан ч эцэг эхээсээ нууцаар кино жүжигчин болохыг мөрөөддөг байв. 1944 онд Автомеханикийн дээд сургуулийн үндсэн курст элсэн орсон. 1945 онд тэрээр Бүх оросын улсын кино урлагийн дээд сургуульд орохыг оролдсон байна. Эхлээд түүнийг хүлээж аваагүй боловч элсэлтийн шалгалтаа өгсний дараа Борис Бибиков, Ольга Пыжова нар түүнийг авсан бөгөөд Вячеслав сураад 1950 онд төгссөн байна.
Хятадын Их нэвтэрхий толь бичиг

**Хятадын Их нэвтэрхий толь бичиг**(хятад. 中國大百科全書, хялбар. 中国大百科全书, пиньинь *Zhōngguó dà bǎikē quánshū*) —Орчин цагийн Хятад дахь бүх нийтийн нэвтэрхий толь бичгүүдийн хамгийн том бөгөөд бүрэн гүйцэд хэвлэгдсэн нэвтэрхий толь бичиг юм. 

## Анхны хэвлэл (1980–1993) 
Хятадын Их нэвтэрхий толь бичгийг бүтээх ажил 1978 онд эхэлсэн бөгөөд анхны хэвлэл нь 73 боть, түүний дотор 80 мянга гаруй өгүүлэл, тусдаа лавлах боть багтаж байсан юм. Энэхүү нэвтэрхий толь бичиг нь 1980-1993 онд Бээжин дахь "Хятадын нэвтэрхий толь хэвлэл" (хятад. 中國大百科全書出版社, хялбар. 中国大百科全书出版社, пиньинь- *Zhōngguó dà bǎikē quánshū chūbǎnshè*) -ийн газар хэвлэгдэж байжээ. Барууны нэвтэрхий толь бичгүүдээс ялгаатай нь өгүүллүүдийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар эрэмбэлдэггүй, харин мэдлэгийн салбаруудын дагуу боть болгон ангилсан байдаг. Оюуны соёлтой холбоотой ботиуудаас “Хятадын уран зохиол” хоёр боть, “Гадаад уран зохиол” хоёр боть, “Хятадын түүх” гурван боть, “Гүн ухаан”, “Археологи”, “Шашин”, “Дэлхийн ард түмэн”, “Драмын болон өгүүлэх урлаг” гэх мэт хуваагддаг байна. 

## Хоёр дахь хэвлэл (1995–2009) 
Толь бичгийн хоёр дахь хэвлэлтийн ажил 1995 онд эхэлсэн бөгөөд бүх 32 боть нь 2009 онд хэвлэгдэж дууссан байна. Энэ удаад нэвтэрхий толь бичгийн нийтлэлүүдийг латин цагаан толгойн үсгийн дарааллаар пиньинь өгүүллийн гарчгийг уншиж цэгцэлсэн нь Хятад улсын анхны том хэмжээний иж бүрэн нэвтэрхий толь болсон юм. Хоёр дахь хэвлэл нь 60,000 гаруй өгүүлэг, 600 сая ханзаас бүрдсэн байна. 

## Гурав дахь хэвлэл (2017–2021) 
2017 оноос хойш толь бичгийн гурав дахь хэвлэлийг бүтээхээр ажиллаж эхэлсэн. Гурав дахь удаагийн хэвлэх ажлын хүрээнд 80 боть гаргахаар төлөвлөж байв. Гурав дахь хэвлэлийг түүх, газарзүй, утга зохиол, гүн ухаан, соёл зэрэг тодорхой сэдвүүдэд зориулагдсан ботиудыг орос хэл рүү таван боть болгон орчуулж байгаа ажээ. 2020 онд эхний хоёр боть хэвлэгдэж, "Хятадын Их нэвтэрхий толь бичиг"-ийн орос хэл дээрх хоёр дахь хэвлэлийг 2021 онд хэвлүүлжээ.
Александр Абдулов

**Александр Абдулов** (орос. *Алекса́ндр Гаврии́лович Абду́лов,* 1953 оны 5-р сарын 29-нд ЗХУ-ын Тюмень тойргийн Тобольск хотод төрж, 2008 оны 1-р сарын 3-нд Оросын Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн болон Оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, дуучин, кино найруулагч, кино зохиолч, телевизийн нэвтрүүлэг хөтлөгч. 1991 онд Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин цол хүртсэн. 

## Намтар 
Эцэг нь Гавриил Данилович Абдулов, театрын зүтгэлтэн, найруулагч, эх нь Людмила Александровна Абдулова (төрөхдөө Крайнова), театрын нүүр будагч, хувцас сонгогч байсан. 1956 оноос 1969 оны хооронд Зөвлөлт Узбекистаны Фергана хотод амьдарч айсан. 

Сургуульд байхдаа спортоор хичээллэж, туяалжуур сэлэм спортын ЗХУ-ын спортын мастерын нэр дэвшигч цолыг хүртэж байжээ. 

Тэрээр дунд сургуулиа төгсөөд эцгийнхээ шаардлагын дагуу Щепкиний нэрэмжит театрын сургуульд орохыг оролдсон боловч амжилтад хүрсэнгүй. Москвагаас буцаж ирээд Фергана улсын сурган хүмүүжүүлэх дээд сургуулийн биеийн тамирын ангид элсэн орсон. Үүний зэрэгцээ тэрээр эцгийнхээ театрт тайзны ажилчин хийж байсан. Жилийн дараа Москвагийн Улсын Театрын урлагийн дээд сургуульд Иосиф Раевскийн курст оржээ.

1975 онд (зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр, 1974 онд) Москвагийн Лениний Комсомол Театрын (Ленком) ерөнхий найруулагч Марк Захаров Александр Абдуловыг төгсөлтийн тоглолтод үзүүлсэн дүрийг нь тэмдэглэж, театрт урьсан байна.

1970-аад оны эхээр Абдулов кинонд тоглож эхэлсэн бөгөөд тэрээр оюутан байхдаа 1973 онд Михаил Пташукийн кинонд усан цэрэг Козловын дүрд тоглож, анхны дебютээ хийжээ.

1974 онд тэрээр "Вера ба Федор" богино хэмжээний кинонд (найруулагч Виталий Гоннов) анхны гол дүрээ бүтээжээ. Тэрээр нийтдээ 112 кинонд тоглосон.

Тэрээр Марк Захаровын найруулсан, Евгений Шварцын ижил нэртэй жүжгээс сэдэвлэсэн "Ердийн гайхамшиг" (орос. *Обыкновенное чудо*, 1978) телевизийн кинонд Баавгайн дүр бүтээсний дараа олонд танигдсан. Түүний дараагийн амжилттай дүр нь Александр Володины жүжгээс сэдэвлэсэн Павел Арсеновын "Хайртай хүмүүсээсээ бүү сал" (орос. *С любимыми не расставайтесь,* 1979) мелодрама байв. Абдулов гол эрэгтэй дүр болох Митя, эхнэр Ирина Алфёрова эмэгтэй гол дүрд тоглосон.
Ангилал:Оросын жүжигчин
Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:Оросын дуучин
Ангилал:Оросын кино найруулагч
Ангилал:Тобольскийн хүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1953 онд төрсөн
Ангилал:2008 онд өнгөрсөн
Башар Асад

**Башар Хафез аль-Асад** (араб. بشار حافظ الأسد‎; 1965 оны 9-р сарын 11-нд Дамаск хотод төрсөн) — Сири улсын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 2000 оны 7-р сарын 17-ноос хойш Сири улсын Ерөнхийлөгч, Сирийн Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч, улс төрийн "Баас" намын нарийн бичгийн дарга.

Тэрээр 1971-2000 онд Сири улсын Ерөнхийлөгч байсан Хафез аль-Асадын хүү юм.

Тэрээр сирийн зэвсэгт бослогчид 2024 оны 12-р сарын 8-нд нийслэл Дамаскийг эзлэхэд үм мэдэгдэх газар руу зугтаасан байна.
Лайпцигийн их сургууль

**Лайпцигийн Их сургууль** (герман. *Universität Leipzig*) — орчин үеийн Германы Хайделбергийн их сургуулийн дараа орох хоёр дахь ууган их сургууль юм. Лайпцигээс өмнө байгуулагдсан Кёльн, Эрфурт, Вюрцбургийн их сургуулиуд үйл ажиллагаагаа хэсэг хугацаанд тасалдаж, улмаар дахин нээгдэж байжээ.

2007-2008 оны хичээлийн жилийн улиралд тус их сургуульд 26978 оюутан суралцаж байжээ. Тус их сургууль нь 8579 багш ажилтны ​бүрэлдэхүүнтэй. Лайпцигийн их сургууль бол хотын хамгийн том дээд боловсролын байгууллага юм.

1409 онд Прага дахь Карлын их сургуулийн эмх замбараагүй байдлын үр дүнд мянга орчим Герман багш, оюутнууд Лайпциг хот рүү нүүж, тэнд Чөлөөт урлагийн факультетийн ажлыг үргэлжлүүлжээ. 

1409 оны 12-р сарын 2-нд тус сургуулийн ректороор сонгогдсон теологич Йоханнес Отто фон Мюнстерберг сургуулийн дүрмийг уншиж танилцуулжээ. Анагаах ухааны факультет 1415 онд, хуулийн факультет 1446 онд байгуулагдсан. Альбертина их сургуулийн номын сан нь 1543 онд байгуулагдсан түүхтэй.
Нөхөн сэргээлтийн төлөвлөлт

Ашигт малтмалын олборлолтын явцад байгаль орчны аюулгүй байдлыг хангах, хөрсний элэгдлээс сэргийлэх, зэрэлг ан аамьтдын амьдрах орчинг сүйтгэхгүй байх, хөрс усны бохирдлоос сэргийлэх зэрэг арга хэмжээнүүд нь нөхөн сэргээлттэй уялдана.
Олборлолтын явцад гадаргын нуралтаас сэргийлэх, мөн түүнчлэн овоолго, хаягдлын далан байгуулахдаа гадаргын усны урсацыг тооцох шаардлагатай.Гадаргын усны нөөц элбэгтэй, үерийн урсацтай газарт усны урсацыг тооцолгүй, энэ чиглэлд хяналт, төлөвлөлтгүй ажиллавал Орхон голыг бохирдуулсан жишээг давтаж болзошгүй юм.

Олборлолт, нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагааны аль алинд нь байгаль орчинд ээлтэй шилдэг техник, технологийг ашиглах, шинжлэх ухааны шилдэг мэргэшсэн эрдэм шинжилгээний байгууллагууд, үндэсний мэргэжилтнүүдийн оролцоотой мэргэжлийн баг болон ажиллах хүчний нөөцийг бүрдүүлсэн байх хэрэгтэй.
 
Нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагааг 9 үе шаттайгаар хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Үүнд:

1.	Байгаль орчин, нийгэм-эдийн засгийн суурь судалгаа болон байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний ажлын хүрээнд нөхөн сэргээлттэй холбоотой суурь мэдээллийг цуглуулах
2.	Уурхайн олборлолт, нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагааг төлөвлөх, туршилт тавих
3.	Уурхайн хаалт, нөхөн сэргээлтийн дараах газрын төрх байдлыг төлөвлөж, зураглах
4.	Техникийн нөхөн сэргээлт
5.	Хөрсжүүлэх, хөрсний агротехникийн боловсруулалт
6.	Ургамалжуулах
7.	Ургамалжуулсан талбайг тусгай зориулалтын хэрэгцээнд зориулж нөхөн сэргээх
8.	Нөхөн сэргээлтийн дараах хяналт, шинжилгээ
9.	Нөхөн сэргээсэн талбайг хүлээлгэн өгөх

 Нөхөн сэргээлтийн үр дүнг тооцоход 7-р үе шат нөлөөлдөг тул уг шатны зорилтыг 2-р шатанд төлөвлөх нь зүйтэй.

Нөхөн сэргээлтийн туршилт судалгаа нь үргүй зардлыг бууруулах, нөхөн сэргээлтийг амжилттай цаг хугацаа хожиж гүйцэтгэх боломжийг бүрдүүлнэ.

Нөхөн сэргээсэн талбайг дахин ашиглах зориулалтыг тогтоохдоо уурхайн олборлолт эхлэхээс өмнөх тус талбайг ашиглаж байсан зориулалт болон орон нутгийн иргэдийн хүсэл сонирхолыг харгалзах нь зөв юм.
Нөхөн сэргээлтийн зардал

Ашигт малтмалын хайгуул, олборлолтын явцад байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх чиглэлийн үйл ажиллагааг санхүүжүүлэх үүрэг нь тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчид ноогдоно. Нөхөн сэргээлтийн зардал нь тухайн уурхайн үйл ажиллагааны онцлог, газар зүйн байршил, байгаль орчны онцлого зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаараад уурхай бүр дээр харилцан адилгүй байх боловч зайлшгүй гардаг үндсэн зардлууд байдаг.

Монгол улсын Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд, Эрдэс баялаг, эрчим хүчний сайдын 2010 оны 5-р сарын 10-ны өдрийн хамтарсан №А-132/112 тушаалаар “Уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэлд орсон газрыг нөхөн сэргээх ажлын зардлын үнэлгээ тооцох аргачлал”-ыг баталсан. Нөхөн сэргээлтийн ажлыг төлөвлөх, зардлыг тооцоход энэхүү аргачлалыг ашиглах нь зүйтэй юм.

Уг аргачлалд нөхөн сэргээлтийн ажлыг уулын ажлын салшгүй нэг хэсэг гэж үзэн, ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч аж ахуйн нэгж нь жил бүрийн үйлдвэр, санхүүгийн төлөвлөгөөндөө энэ үйл ажиллагаанд зардал тусган хэрэгжүүлэх ёстойг онцолсон байна.

Уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэх нийт талбайн хэмжээг тогтооход ашигт малтмалын хайгуул, олборлолт хийх, уурхайн барилга байгууламж, ажиллагсдын тосгон барьж байгуулах, баяжуулах үйлдвэр, хаягдлын сан байгуулах болон бусад үйл ажиллагаанд өртөж эвдэрсэн бүхий л газрууд хамрагдана.