open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шимизү Такэнори

**Шимизү Такэнори** () нь Монголд дөрвөнтөө томилогдож ажилласан Японы дипломатч, 2011 оны 9-р сарын 1-нээс 2016 оны 12-р сарын 20 хүртэл Монгол Улсад суусан Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайдын албыг хашсан хүн.  
 
## Намтар 
Шимизү Японы Ооита аймгийн Коконоэ хотод төржээ. Аймгийнхаа Бэппү Цүрүмигаока ахлах сургуулийг дүүргээд Чүо их сургуулийн хуулийн тэнхимд суралцаж, 1975 онд төгсөөд Японы Гадаад хэргийн яаманд ажиллах болсон Шимизү 1976 оноос Их Британийн Лидсийн их сургуульд монгол хэл суралцаж, улмаар 1977 оноос Монгол Улсын Их Сургуульд сурч монгол хэлний мэдлэгээ гүнзгийрүүлжээ.
 
1985-89 онд Канад дахь Японы ЭСЯ-нд сурталчилгаа, соёл хариуцсан ажилтан, 1989 оноос Монгол улсад 2 дахь удаагаа томилогдсон. 1997-99 онд “Гадаад хэвлэлийн төв” санд сурвалжлагад дэмжлэг үзүүлэх тасгийн дарга, 1999-2002 онд АНУ дахь ЭСЯ-ны консулын хэлтсийн дарга, 2002-2005 онд 3 дахь удаа Монголд томилогдон аташшегаар ажиллаж байв. Улмаар 2005 оноос Гадаад хэргийн яамны Гадаад бодлогын газрын НҮБ-ын асуудал эрхэлсэн төлөвлөгч, Сайдын хэрэг эрхлэх газрын сурталчилгаа, соёлын харилцааны хэлтсийн төлөвлөгөөний тасагт төлөвлөгч, ГХЯ-ны нийгмийн халамжийн албаны дарга, 2010 оны 7 сараас сурталчилгаа, соёлын харилцааны хэлтсийн олон улсын соёлын харилцааны албаны даргаар ажиллаж байгаад Монголд Элчин сайдаар 2011 онд томилогдон ажилласан байна. 
 
2018 оноос 2023 онд Чуогийн Их сургуульд профессор, 2023 оноос Чибагийн Техникийн сургуульд профессор багшаар ажиллаж байгаа ажээ.  
 
Монгол-Японы найрамдлын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгчөөр 2023 онд томилогдоод удаагүй байна. Энэ нийгэмлэг анх Японы Ерөнхий сайд асан Тошики Кайфү Монголд айлчлах үед буюу 1991 онд байгуулагдаж байжээ.  
 
## Шагнал 
*Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2015)　　　　　　　　
 
Ангилал:Монгол дахь Японы элчин сайд
Ангилал:Японы их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Японы дипломатч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Ойта мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Дарамсала

**Дарамсала** нь Энэтхэг улсын Химачал-Прадеш мужийн Кангра дүүрэгт, цас Гималайн нурууны өвөрт оршдог ариун дагшин хот юм.  Далайн түвшнээс дээш 1250 метрээс 1982 метрийн өндөрт байрлана.

## Дүрслэл 
Дарамсала нь Кангра хөндийн дээд хэсэгт байрласан өтгөн шилмүүст ой, хуш модоор хүрээлүүлсэн хотын захиргаа, засаглалтай хот юм.  Дарамсала хотод дээрхийн гэгээнтэн XIV далай лам сууж ном айлдвар хэлдэг. Дарамсала хотод шашны эд өлгийн зүйлсийн дэлгүүрүүд болон бясалгалын төвүүд бий.  

### Уур амьсгал 
Зун 6 сард хамгийн өндөр халуун 38 цельсийн хэм байдаг бол өвөл 1 сард хамгийн сэрүүн нь 0 цельсийн хэм хүйтэн байна. Хур тунадас унах хэмжээ жилдээ 290-380 см хүртэл орох бөгөөд 7 сараас 9 сар хүртэл борооны улирал үргэлжилнэ.

### Нийтийн тээвэр 
Дарамсала хотоос 18 км зайд Дели хот ба Патанкот, Куллу, Шимла зэрэг хотод хүрэх нисэх онгоцны буудал байдаг. Дели хотоос Дарамсала хотод хүрэх шөнийн болон өдрийн 12-14 цагийн турш явах автобус үйлчилдэг байна.

## Гадаад холбоос 
Х.Батсайхан, Дарамсала хотоор аялсан нь, 2012

Ангилал:Энэтхэгийн суурин
Батлувсангийн Энхтуяа

**Батлувсангийн Энхтуяа** нь Монгол улсын буюу хуучнаар БНМАУ-ын гавьяат жүжигчин хүн юм. 

## Намтар 
Б.Энхтуяа нь 1935 онд Улаанбаатар хотод төржээ.
1949 онд Урлагийн сургуулийн хөгжмийн ангид тэнцжээ. Хичээлдээ явж байхдаа жүжгийн ангид шалгалт өгч тэнцсэнээр Нямын Цэгмид гуайн шавь болсон байна.
1951 онд төгсөөд Хүүхдийн театрт жүжигчнээр оржээ.  
1985 онд Хүүхдийн театр буюу Хүүхэд Залуучуудын театраасаа тэтгэвэртээ гарчээ.

## Киноны дүрүүд 
*1956 он "Манай аялгуу" /бүсгүй/
*1956 он "Бидэнд юу саад болж байна" /ганган дэгжин хүүхэн/
*1961 он "Үүрээр" /нягтлан Сэржид/
*1971 он "Тэмцэл" /Мияко/
*1974 он "Хөдөөгийн баясгалан" /Должин/
*1974 он "Тамирын охин"
*1993 он "Мичидийн зургаан гялаан" /Сэмжээ/ 

## Гавьяа Шагнал 
* 1965 онд БНМАУ-ын гавьяат жүжигчин цол хүртсэн юм.

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1935 онд төрсөн
Мижидийн Бүтэмж

**Мижидийн Бүтэмж** нь Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн (1942 онд төрж 2020 оны 10 сарын 14-ний өдөр таалал төгсчээ).  

## Намтар 
* 1942 оны 9 сарын 27-нд Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын нутагт малчин ард Пунцагийн ууган хүү болон мэндэлж, өвөг эцэг Мижидийн асрамжид өсжээ.
* 1952-1961 онд Нийслэлийн II дунд сургуульд сурчээ. 
* 1961-1968 онд Праг хотын “Урлаг Үйлдвэрлэлийн дээд сургууль”-д зураач мэргэжпээр суралцан “Худалдаа бэлтгэлийн газар”, “Хөнгөн хүнсний үйлдвэрийн яам”-нд тус тус зураачаар ажиллажээ. 
* 1982 онд Монголын Урчуудын Эвлэлийн хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байлаа.  
* 1982-1986 онд МУЭ-ийн хорооны уран бүтээл, сурталчилгааны хэлтсийн дарга зэрэг албыг нэр төртэйгээр хашиж байв.  
* 1986 оны 9 сараас чөлөөт уран бүтээлчээр ажиллажээ. 
* 1993 оны шинэ загварын Мөнгөн тэмдэгтийн загварыг 1992 онд Улсын бага хурал баталсан бөгөөд зураг, загварын ерөнхий тоймыг бүтээсэн.

## Галерей, Музейн сан хөмрөгт 
Монголын уран зургийн галерейн сан хөмрөгт зураачийн 30 орчим бүтээл хадгалагддагаас “Хот айл” бүтээл нь 1976 онд Бүгд Найрамдах Болгар ард улсын Софи хотод болсон олон улсын үзэсгэлэнд Тэргүүн байрыг эзэлж, “Мянган адууны баяр” бүтээл нь шилдгээр шалгарч байв.

Монголын урчуудын эвлэлийн эмгэнэлд "*М.Бүтэмж зураачийн Монголын Дүрслэх Урлагийн түүхэнд оруулсан хувь нэмэр асар их*" гэж  дурджээ.

## Гавьяа Шагнал 
* 1982 онд МУЭ-ийн нэрэмжит шагнал, Алтан гадас одон, 
* 1992 онд Монгол улсын Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг

Ангилал:1942 онд төрсөн
Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын уран зураач
Ангилал:Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Мөнгөн тэмдэгтийн түүх
Цэгмэдийн Бүдбазар

**Цэгмэдийн Бүдбазар** нь Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зураач (1932 онд төрж 2020 оны 10 сарын 13-ний өдөр таалал төгсчээ) хүн байлаа. 

## Намтар 
Ц.Бүдбазар 1932 онд Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын Баруун сөдтийн Цагаан толгой хэмээх газар төрсөн. 1950 оноос Өвөрхангай аймгийн урчуудын салбарт зураачаар ажиллаж эхэлсэн.

Ц.Бүдбазарын бүтээлүүд хүн байгалийн холбоо, аж байдлыг тод томруун илэрхийлдгээрээ монгол түмний соёл, зан заншил, уламжлал, байгаль ертөнцийн тухай үзэл, гүн ухааныг олон улсын хэмжээнд сурталчлан таниулахад үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан байдаг.  "Буур", "Багшийн шуудан", "Хэрлэн", "Сонгуульд", "Хөвгүүний хөрөг", "Ингэ саалт", "Оторчин", "Үтрэм дээр", "Усжуулалт" зэрэг олон зуун уран зураг зурснаас олон улсын үзэсгэлэн болон музейд дэлгэгдэж байлээ. Ц.Бүдбазарын бүтээл өдгөө ОХУ-ын Москва хотын “Дорно дахины музей”-д, Г.Дмитровын хөрөг зураг Болгарын Элчин сайдын яаманд хадгалагдаж буй. 

Монголын урчуудын эвлэлийн эмгэнэлд "*Зураач Ц.Бүдбазар нь сонсгол, хэл ярианы бэрхшээлтэй хүүхдүүдийг амьдрал, хөдөлмөрт бэлтгэх, тэдний авьяас чадварыг нээн хөгжүүлэхэд асар их хувь нэмэр оруулсан буянтан билээ*" гэжээ.

## Гавьяа Шагнал 
* 1955 онд Улсын нэгдүгээр зэргийн зураачаар шалгарч байв. 
* 1959 онд “Буур” бүтээлээрээ Улаанбаатар хотын урлагийн үзлэгийн алт, улсын үзлэгийн мөнгөн медаль
* 1962 онд "Хөдөлмөрийн хүндэт медаль"
* 1971 онд "Алтан гадас одон"
* 1974 онд "Соёлын тэргүүний ажилтан"
* 1991 онд "Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан"
* 1992 онд "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон"
* 1995 онд Дүрслэх урлагийн академич
* 2009 онд "Ард түмний гавьяат" зураач
* 2013 онд "Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол"

Ангилал:Монголын уран зураач
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан
Ангилал:Боловсролын Тэргүүний Ажилтан
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Бат-Өлзийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1932 онд төрсөн
Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Сооронбай Жээнбеков

**Сооронбай Шарипович Жээнбеков** (; 1958 оны 11 сарын 16-нд төрсөн) — Киргизийн улс төрч бөгөөд 2017 онд Киргизийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож, 2020 онд Парламентын сонгуулийн дараахь эмх замбараагүй байдлыг намжаах үүднээс өөрийн хүсэлтээр огцрох хүртлээ ажиллаж байв. Мөн 2016—2017 онд Ерөнхий сайдаар ажилласан.

Тэрбээр 1995 онд Ардын хурлын депутат, 2007 онд Хөдөө аж ахуй, усны нөөц, боловсруулах үйлдвэрийн сайд, 2010 онд Ош дүүргийн Засаг дарга, 2015 онд Төрийн албаны зөвлөлийн дарга, 2016 оны 3 сард Ерөнхий сайдаар томилогдох хүртлээ Ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дэд даргаар тус тус ажиллаж байв.

Улмаар 2017 оны 8 сарын 21-нд Ерөнхий сайдын албанаасаа Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөхийн тулд огцорч 54.74 хувийн саналаар (нийт 1.7 сая сонгогчоос) Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм.

Өмнөх ерөнхийлөгч Атамбаевт хөдөлмөрийн баатар цол хүртээж байсан хэдий ч Атамбаев 2019 оны 8 сарын 18-нд олон нийтийг тэмцэлд уриалсан, авлига авсан хэргээр 11 жилийн хорих ял авч байсан билээ. 2019 оны 5 сарын 14-нд уран олборлохыг хориглон захирамжилжээ.

## 2020 оны Парламентын сонгуулийн дараахь үймээн 
Киргиз улсад 21-р зууны эхээр Алтан зул цэцгийн хувьсгал (2005), Киргизийн хувьсгал (2010) гарч байсан. Ерөнхийлөгч Жээнбековийн үед, 2020 оны 8 сард коронавирусийн цар тахлыг үл харгалзан парламентын сонгуулийг хойшлуулахгүй гэж мэдэгдсэн, сонгуулийн үеэр хэд хэдэн нам санал худалдаж авсан гэх зэрэг асуудлууд мандаж, 10 сарын 4-ний сонгуулиар суудалгүй хоцорсон сөрөг хүчний 12 нам эрх баригчдыг сонгуулийн санал худалдаж авсан, үр дүнг зассан гэж буруутгаж сонгуулийн дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүйгээ мэдэгдсэнээр тус улсын нийслэл Бишкек хотын Ала-тоо төв талбайд 5000 хүнийг хамарсан жагсаал эхлэн Жээнбеков огцрох хүртэл хурцадсан билээ. Тайван эхэлсэн жагсаал тэмцлийн хурц хэлбэрт шилжиж, төрийн ордныхоо хаалгыг эвдлэн орж шатаасан.

## Эшлэл 
Ангилал:Киргизийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Киргизийн ерөнхий сайд
Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн
Ангилал:Киргизийн парламентын гишүүн
Ангилал:Киргизийн сайд
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Киргизүүд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Жеффри Дамер

**Жеффри Лайонел Дамер** (; 1960 оны 5 сарын 21 — 1994 оны 11 сарын 28) — Америкийн цуврал алуурчин, Милуоки муж улсад 1978-аас 1991 оны хооронд 17 хөвгүүнийг мөчлөн хороосон гэмт хэрэгтэн байв. Сүүлд үйлдсэн аллагуудын хохирогчид нь некрофил, каннибализмын золиос болсон нь тэдний араг яс, эд эрхтнийг хадгалсан байдлаас харагдана.

Дамер 1991 оны 7 сарын 22-нд баривчлагдан, Милуоки муж улсын хуулиар 16 удаагийн бүх насаараа буюу 941 жил Висконсин мужийн нэгэн шоронд хоригдохоор яллагдсан байдаг. Улмаар 1994 оны 11 сарын 28-нд шоронгийн ялтан Кристофер Скарверийн гарт амиа алдсан юм.

## Эшлэл 
Ангилал:1960 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Ангилал:АНУ-ын гэмт хэрэгтэн
Риск Энвайрон ХХК

**Риск Энвайрон ХХК** нь гамшгийн эрсдэлийн болон байгаль орчны үнэлгээ, судалгааны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг, Монголын компани юм.

2018 оны 6-р сарын 21-нд Оюуны өмч, улсын бүртгэлийн ерөнхий газрын Хуулийн этгээдийн бүртгэлийн газраас Улсын бүртгэлийн гэрчилгээ авч, үйл ажиллагаагаа эхэлсэн.

## Үйл ажиллагааны  үндсэн чиглэл
* Эрсдэлийн тойм судалгаа
* Гамшгийн эрсдэлийн үнэлгээ
** Уул уурхайн салбарын
** Үйлдвэр, үйлчилгээний салбарын
* Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ
** Уул уурхайн салбарын
** Дэд бүтцийн салбарын
** Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэл 
** Үйлчилгээ
* Менежментийн зөвлөгөө
* Судалгаа, эрдэм шинжилгээ
* Геофизикийн суурь судалгаа
* Зөвлөх үйлчилгээ
* Төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлэх
* Гал түймрийн аюулгүй байдал, гамшгаас хамгаалах сургалт
* Хууль зүйн зөвлөх үйлчилгээ

Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Мелани Мартинес

**Мелани Мартинес** (, 1995 оны 4-р сарын 28-нд төрсөн) бол Америкийн дуучин, ая зохиогч, жүжигчин, найруулагч, гэрэл зурагчин, зохиолч юм. Нью-Йорк хотын Квинс дүүргийн Асториад төрж, Болдуин хотод өссөн Мартинес 2012 онд Америкийн телевизийн дууны уралдаан болох The Voice нэвтрүүлэгт оролцсоны дараа нэр хүнд нь өсчээ.

Ангилал:Америкийн дуучин
Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:1995 онд төрсөн
НҮБ-ын өдөр

**Нэгдсэн Үндэстний Байгуулллагын өдөр** (НҮБ-ын албан ёсны хэлүүдээр: *, , , **,** )* - 1948 оноос эхлээд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 2 дугаар чуулганы № 168 дугаар шийдвэрээр НҮБ-ын Дүрэм хүчин төгөлдөр болсон 1945 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийг НҮБ-ын Өдөр гэж тэмдэглэж эхэлсэн. 

1971 оны Ерөнхий Ассамблейн 26 дугаар чуулганаар энэ өдрийг олон улсын баярын өдөр гэж зарлаад гишүүн улс орнууддаа Төрийн баяр болгож тэмдэглэж байхыг уриалсан юм. 

НҮБ-ын өдрийг тохиолдуулан НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга жил бүр дэлхий нийтэд хандсан илгээлт хүргүүлдэг уламжлал тогтсон юм.

Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын олон улсын өдөр
Ангилал:Аравдугаар сарын баяр ёслолын өдөр
Гэгээн нуур

Хүний гараар бүтсэн хамгийн залуу нуур Говь-Алтай аймгийн Тайшир суманд орших Гэгээн нуур юм. **Улаан Боомын хавцалд 2008 онд** “Тайшир гуулин” УЦС-ыг байгуулахын тулд 50 метр өндөр, 190 метр урт далан байгуулан Завхан голын усыг хуралдуулсан нь 17,2 гаруй километр урт, 3,7 орчим километр өргөнтэй нуур бий болжээ.

Тус нууранд Завхан голд байдаг Монгол хадран, Алтайн сугас гэсэн хоёр төрлийн загас үржиж, усны шувууд суурьшин, мал ундаалах болжээ. Гэгээн нуурыг энэ 2018 онд “Google” хайлтын системд албан ёсоор бүртгэгдсэн байна.

Ангилал:Монголын нуур
Мөнхжаргалын Бэлгүтэй

**Мөнхжаргалын Бэлгүтэй** нь Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Наадмын амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2220 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 805 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Өвөрхангай аймгийн Баянгол сумын харьяат аймгийн арслан Б.Батсүхэд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан Хандсүрэнгийн Мэндбаярт өвдөг шороодсон.
*Тулгар төрийн 2228 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 813 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 98 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Дундговь аймгийн Сайхан-Овоо сумын харьяат аймгийн харцага У.Мөнхчулуунаар нэг давж хоёрын даваанд Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын харьяат улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнэд өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Монгол бөхийн өргөөнд шөвгөрсөн амжилт 
#### Улс,аймаг 
#### Аймаг,цэрэг 
МҮБХ-ноос зохион байгуулсан аймаг, цэргийн начин цолтой бөхчүүдийн 2017 оны 10 сарын барилдаанд Архангай аймгийн Ихтамир сумын харьяат аймгийн начин Д.Төрбаяраар тав давж шөвгөрсөн. Мөн 12 сард зохион байгуулагдсан энэхүү барилдаанд аймгийн начин Ч.Мөнхбатаар долоо давж түрүүлсэн.

#### Сумын цолтон 
Ангилал:Улсын харцага
Ангилал:Баян-Уулын (Дорнод) хүн
Ангилал:1993 онд төрсөн
Ангилал:Монголчууд
Таганрог

**Таганрог** () — ОХУ улсын Ростов мужид харьяалагдах, 248.643 мянган хүнтэй хот (2020 он).

1698 онд Оросын хаан I Петр байгуулсан хот юм. Таганрог Оросын анхны усан цэргийн түшиц далайн боомт хот болсон байна. 

Энэ хотод Орсын алдарт зохиолч Антон Павлович Чехов 1860 онд төржээ.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Европын суурин
Ангилал:Ростов мужийн суурин

Ангилал:Оросын их сургуулийн хот
Жанчивын Оюунгэрэл

**Жанчивын Оюунгэрэл** (1955 онд Улаанбаатарт төрж, 2020 оны 10 сарын 28-нд Германд нас барсан) нь Монголын бизнес эрхлэгч эмэгтэй, Петровис группийг үүсгэн байгуулсан хүн юм.

Оюунгэрэл 1963 онд Улаанбаатар хотын 1-р дунд сургуульд элсэн орж, 1973 онд төгсөөд МУИС-ийн математикийн ангид шалгалт өгч тэнцсэн. Улмаар гадаадад суралцуулах шалгалтад тэнцсэнээр Эрхүүд 1 жил орос хэлний бэлтгэл анги, Москва хотын И.М.Губкиний нэрэмжит Их сургуулийг нефтийн инженер-эдийн засагч мэргэжлээр суралцан, 1979 онд төгсчээ.

1979-1982 онд Улаанбаатар хотын Нефть хангамжийн баазад нягтлан бодогч-мэргэжилтэн, 1982-1990 онд Тээврийн яамны Нефть Хангамжийн Удирдах газарт ахлах эдийн засагч,
1990-1992 онд Нефть импорт хангамжийн нэгтгэлийн ерөнхий захирал, 1992-1996 онд НИК ХХК-д ерөнхий захирлын албыг хашиж, 1996 оноос нас барах хүртлээ “Петровис” ХХК-ний ТУЗ-ийн даргаар ажиллажээ.

Оюунгэрэл 2019 онд дэлгэцнээ гарсан "Шарк танк Монгол" цувралын 2-р улиралд шүүгч-хөрөнгө оруулагчаар ажилласан.

Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:Худалдааны гавьяат ажилтан
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Барабинск

**Барабинск** () — ОХУ улсын Новосибирск мужид харьяалагдах, 28.704 мянган хүнтэй хот (2020 он).

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
Ангилал:Новосибирск мужийн суурин

Ангилал:Оросын их сургуулийн хот
Wide area network

**Өргөн бүсийн сүлжээ** нь харьцангуй том газар нутгийг хамрах бөгөөд хот улсуудын хооронд дамжин тухайн улсуудын томоохон технологийн компаниудаар дамжин хэрэгждэг. Эдгээр сүлжээнүүд нь сүлжээний загварчлалын доод түвшинд буюу ихэвчлэн сүлжээний холболт, бодит холболтын түвшингийн үүргийг гүйцэтгэн алсад байрласан дотоод сүлжээнүүдийн хооронд мэдээллийг аюулгүйгээр солилцуулахад чухал үүрэгтэй.

Ангилал:Сүлжээний төрөл
Банзарын Жаргалсайхан

**Банзарын Жаргалсайхан** (1959 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын бизнесмен, БСБ Сервис компанийн ерөнхий захирал. ГЯЯ-ны орлогч сайд Жамбалын Банзарын хүү.

## Намтар 
1976 онд Польш улсын Варшав хотын Зөвлөлтийн 10 жилийн дунд сургууль, 1983 онд Хуучнаар ЗХУ-ын (Одоогийн Беларусь улсын) Минск хотод УААА-н дээд сургуулийг Худалдааны эдийн засагч мэргэжлээр, 1994 онд Нидерланд улсын Маастрихт хотын ОУ-ын менежментийн сургуулийг тус тус төгссөн, дээд боловсролтой, худалдааны эдийн засагч мэргэжилтэй, орос, польш, англи хэлтэй.

1983 онд Улаанбаатар хотын худалдааны наймдугаар конторт ажилласан. 1983-1990 онд Худалдаа бэлтгэлийн яаманд Төлөвлөгөө санхүүгийн хэлтэст мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. 

1991-1993 онд Засгийн газар байгуулагдахад Эдийн засгийн бодлогын зөвлөлд дотоод худалдаа хариуцсан референт. 

Улмаар 1990-ээд оны эхээр зах зээлийн нийгмийн үед хувийн бизнес эрхлэх болсон ба энэ үедээ БСБ Сервис ХХК-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг болох А.Сүхдоржтой бизнесийн хамтрагч болсон.

Тэрээр 1996 оноос БСБ Сервис компанийн хувь нийлүүлэгч болж, улмаар компанийн хариуцлагатай албан тушаалуудад томилогдон ажиллаж байгаад 2003 оноос эхлэн БСБ Сервис компанийн ерөнхий захирлаар одоог хүртэл ажиллаж байна.

## Гавьяа шагнал 
*2000 онд   Монгол Улсын Худалдааны тэргүүний ажилтан
*2001 онд   МҮХАҮТ-ийн “Хийморь” одон
*2015 онд   МУ-ын Төрийн Дээд Шагнал Алтан гадас одон
*2020 онд   МУ-ын Худалдааны Гавьяат Ажилтан

## Гишүүнчлэл 
* Монголын Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын Удирдах зөвлөлийн гишүүн

## Зүүлт тайлбар 
Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Худалдааны гавьяат ажилтан
Ангилал:Беларусийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1959 онд төрсөн
Биробижан

**Биробижан** (, идиш.: ביראָבידזשאַן) — ОХУ улсын Еврейн өөртөө засах мужийн төв, 71.843 мянган хүнтэй хот (2020 он).

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
Ангилал:Еврейн өөртөө засах мужийн суурин
Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл
Дмитрий Покотилов

**Дмитрий Дмитриевич Покотилов (1865—1908)** нь Оросын дипломат. Хятад дахь Элчин сайд. 

1865 оны 8 дугаар сарын 1 (13) -нд Хаант Оросын Санкт-Петербург хотод цэргийн барилгын инженер, хожим Санкт-Петербургийн Думын гишүүн, хошууч генерал болсон Дмитрий Викторович Покотиловын гэр бүлд төрсөн. 

Тэрээр 1878-1883 онд Санкт-Петербургийн филологийн хүрээлэнгийн “Филологийн гимнази”-д суралцаж мөнгөн медальтай төгссөн. 

1887 онд Санкт-Петербургийн Их сургуулийн Дорно дахины факультетэд суралцаж төгсөөд Хаант Оросын Гадаад харилцааны яаманд алба хашиж байгаад Хятадад ажиллахаар томилогдож байжээ. 

1893 онд тэрээр Сангийн яамны албанд шилжиж, Япон, Солонгосыг хариуцсан хэлтсийн дарга болсон байна. 

1894 оны зун Төмөр замын барилгын туршлагыг судлуулахаар түүнийг Канад руу илгээжээ.

1895 онд "Орос-Хятадын банк" байгуулагдахад Д.Покотилов энэ банкны Бээжин дэх салбарын захирал болж, шинэ байгууллагыг газар дээр нь зохион байгуулахаар дахин Хятад руу томилогдсон байна. 1897 оны 1 дүгээр сараас Хятад дахь Сангийн яамны албан ёсны төлөөлөгч, Ерөнхий сайд С.Ю.Виттегийн хамгийн ойрын хамтрагч, түүний Алс Дорнод дахь "нүд чих" болж байсан гэдэг. 1897 оны 6 дугаар сард тэрээр Хятадын хүдрийн нөөцийг хөгжүүлэх синдикатын удирдах зөвлөлд орж, мөн оны 10 дугаар сард Сөүл дэх "Орос-Солонгосын банк- болон "КВЖД" нийгэмлэгийн удирдах зөвлөлийн гишүүн болов.  Тэрээр Хятадын Зүүн төмөр зам ба Порт Артурын статусын талаар Ли Хун Жантай хийсэн хэлэлцээнд идэвхтэй оролцсон. 

1900 онд Бээжинд амьдардаг европчуудын нэгэн адил тэрээр Элчин сайдын яамдыг бүсэлсэн "боксчдын бослого"-ын дайралтаас амьд үлдэж чадсан. 

1905 онд Хятадад суугаа ОХУ-ын элчин сайд П.М.Лессарыг нас барсны дараа тэрбээр Элчин сайдаар томилогдсон байна. Портсмутын энхтайвны бага хуралд "Манжуур дахь Оросын төмөр зам болон бусад аж ахуйн нэгжүүдийн төлөө" төлөөлөгчөөр оролцсон ажээ. 

1908 оны 2-р сарын 23-нд Бээжинд нас барсан. Түүний Хятад дахь Элчин сайдын ажлыг И.Коростовец хүлээн авсан байна.

Хятад хэлтэй Д.Покотилов Алс Дорнодын талаарх түүх, улс төр, эдийн засгийн "Минь гүрний үеийн Зүүн Монголчуудын түүх. 1368-1634 онууд. Хятад эх сурвалжаас" зэрэг бүтээлүүд гаргасан байна.

Ангилал:Оросын дипломатч
Ангилал:1865 онд төрсөн
Ангилал:1908 онд өнгөрсөн
Жыюань

**Жыюань** (хятадаар:至元, пиньинь галиг:Zhì yuán) хэмээх оны цол нь Их Монгол Улсын Хубилай хааны 2 дахь, Их Юань улсын Тогоонтөмөр хааны анхны  оны цол юм. Тус цолыг 1264 оны 8 сараас 1294 дуустал 31 он, 1335-1340 он дуустал 6 жил хагасын хугацаа нийт 37 жил Монголын эзэнт гүрэн даяар хэрэглэж байсан оны цол юм. 

## Цаг тооны бичиг 
## Нэрний утга 
Жыюань гэх үг нь **Их үүсгэлт****, Ихийн туйлд хүрэх** гэсэн утгийг агуулж байдаг. Түүхийн ном сударт ихэвчлэн орчуулахгүйгээр хэрэглэдэг.

## Холбоотой өгүүлэл 
* Жунтун
* Хубилай хаан
* Юань улсын хаад
* Юаньтун
* Жыжөн

## Эшлэл 
Ангилал:Юань улс
Эрх зүйн философи

Хүн төрөлхтөн өөр хоорондын харилцааг зохицуулах хамгийн зохистой арга, хэлбэрийг эрж хайх эргэцүүллийн үр дүнд эрх зүй бий болсон бөгөөд эрх зүйн хөгжлийн явцад ямар эрх зүйг хамгийн зөв, шударга гэж үзэх вэ? гэсэн эрх зүйн сэтгэлгээний үр дүнд **эрх зүйн философи** үүсжээ. 

## Түүх 
Эрх зүйн санаа нь философи болон хөгжихөд эртний Грекийн сэтгэгчид ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Эрх зүйн философийг үндэслэгчид нь нэрт сэтгэгч Сократ, Платон, Аристотель нар юм. 

Эрх зүйн философийн сэтгэлгээ нь НТӨ V зууны дунд үеэс хөгжиж байсан түүхэн уламжлалтай. Харин Эрх зүйн философи гэсэн нэр томьёо нь ХVIII зууны сүүлчээр үүсэж, энэ үеэс шинжлэх ухааны бие даасан судлагдахуун болж өнөөг хүртэл хөгжиж байна. Германы хуульч Густав Гуго нь “эрхийн тухай сургаалын философийн хэсэг” гэсэн утгаар ”Эрх зүйн философи”-ийн нэр томьёог анхлан бий болгосон гэж үздэг байна. 

## Зорилго чиглэл 
Эрх зүйн философийн үндсэн зорилго нь эрх зүйд үнэний хайгуул хийх явдал юм. 

## Хүсэл зориг ба Ашиг сонирхол 
Германы сонгодог философийг үндэслэгч И.Кант: “*Хүний хүсэл зориг нь эерэг, сөрөг гэсэн хоёрдмол шинжийг агуулж байдаг. Хүсэл зоригийн эерэг тал нь ёс суртахуунд захирагдаж байдаг бол, сөрөг тал нь дур зоргод захирагддаг*” гэжээ. Хүсэл зоригийн сөрөг шинж нь хувийн ашиг сонирхлыг дээдлэх, амин хувиа хичээх гэсэн аминч үзлээр илэрдэг. Гэвч объектив бодит байдалд нийтийн ашиг сонирхлыг дээдлэхгүйгээр хүн өөрийгөө ахуйд хадгалах боломжгүй юм. 

Хүний объектив, субьектив байдал нь хоорондоо зөрчилдөж байдаг байна. Хүний хүсэл зориг нь гадаад ертөнцөд буюу нийгмийн харилцаанд ашиг сонирхлоор илэрдэг. Ашиг сонирхол нь хүний үйлдэл, объектив зүй тогтлын хоорондын харилцаа холбоогоор илэрдэг нийгэм, хууль зүйн үндсэн категори юм. Ашиг сонирхол нь субъектийн үйл ажиллагааг чиглүүлж, хүний зан үйл, үйлдлийн шалтгааныг тодорхойлдог байна.

## Ном товхимол 
Хууль зүйн яам, Хууль зүйн салбарын үйлчилгээг сайжруулах” төсөл, Эрх зүйн философи, гарын авлага, УБ 2013

## Мөн үзэх 
* Философи
* Эрх зүй
* Эрх зүйт төр


Ангилал:Философийн салбар
Байгаль орчны сэтгүүл зүй

**Байгаль орчны сэтгүүл зүй** гэдэг нь (Хүрээлэн буй орчны сэтгүүлч) хүн, байгаль орчны харилцан уялдаа хамааралтай холбоо бүхий үйл явдал, чиг хандлага, нөхцөл байдал, хүний үйлдлийн талаарх мэдээллийг цуглуулах, нягтлан шалгах, олон түмний мэдээллийн хэрэгслээр сэтгүүл зүйн мэргэжлийн зарчимд тулгуурлан түгээн дэлгэрүүлэх үйл явц юм. 

Хүрээлэн буй орчны сэтгүүл зүй- Environmental journalism, Environmental reporting, Ногоон сэтгүүл зүй-Green journalism зэргээр нэршдэг ба Экологийн сэтгүүл зүй –Ecology journalism гэж нэрлэх нь бий. 

## Түүх 
Кристофор Колумбын аяллын тэмдэглэлээс эхтэй гэж үздэг. XIX зууны сүүлч яруу найрагч, зохиолч Ральф Уолдо Эмерсон, зохиолч, гүн ухаантан Генри Дэвид Торо нартай холбоотой.  

## Сэтгүүлч 
**Байгаль орчны сэтгүүлч** гэж хүрээлэн буй орчны түүхэн үйл явцын тухай мэдлэгтэй, шинжлэх ухааны хэл хэллэг, үндсэн асуудлыг ойлгож мэддэг байхаас гадна байгаль орчны байгууллагын үйл ажиллагааг үнэлэн дүгнэх чадвартай, байгаль орчны талаарх бодлого шийдвэрийн тухай ерөнхий ойлголттой, тэрхүү цогц мэдээллээ нарийн түвэгтэйгээс үл хамааран хялбар ойлгогдохоор олон нийтэд түгээж, дамжуулдаг чадварыг эзэмшсэн байвал зохино. 

## Орчин үед 
Өнөө үед ихэнх хэвлэл мэдээллийн байгууллага байгаль орчинг чухал сэдэв гэж үзэн, боломжтой үед энэ талаар мэдээлэхэд хүч бололцоогоо зарцуулахад бэлэн байдаг. Байгаль орчны сэдвээр бичих нь нарийн төвөгтэй ажил байсаар байх болно. Байгаль орчны асуудал нь эдийн засаг, улс төр, социологи, нийтийн эрүүл мэндтэй холбоотой. Ийм асуудал хил хязгаар дамнан гардаг. Хөгжиж буй орнуудад өсөх хөгжих хэрэгцээ их байхын хэрээр экологийн хор хохирол учруулах нь илүү байдаг тул энэ асуудал их хурцадсан байдаг. Цаг хугацаанд нь, үнэн зөв мэдээлэх хэрэгцээ бүр их болсон.

## Сэдэв чиглэл 
* Ой мод
* Цөлжилт
* Хог хаягдал
* Хөдөө аж ахуй
* Хорт хавдар
* Ус
* Усны инженерчлэл

## Мөн үзэх 
Экологи

Байгаль

Байгаль орчны голлох асуудлуудын жагсаалт

## Ном товхимол 
## Гадаад холбоос 
Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам

Элчин сайдын яам Монгол дахь байгаль орчны сэтгүүлзүйн ач холбогдлыг онцоллоо

Байгаль орчны сэтгүүл зүй “аудит”-ын үүрэг гүйцэтгэх цаг ирнэ

“Байгаль орчны сэтгүүлзүйн шилдэг бүтээл 2014” уралдааны шагналтнууд тодорлоо
Ангилал:Сэтгүүл зүй
Ангилал:Байгаль орчин
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Байгаль орчны голлох асуудлуудын жагсаалт

Байгаль, хүрээлэн буй орчинд үзүүлж буй хүний ​​үйл ажиллагааны хор хөнөөлтэй талуудыг **Байгаль орчны голлох асуудлууд** хэмээн, доор цагаан толгойн үсгийн дагуу жагсаав. 

## Голлох асуудлууд 
***Агаарын бохирдол**- чулуун нүүрсний хэрэглээ, үйлдвэржилт, машины түлш шатахууны утаа, тасалгааны агаарын чанар гэх мэт.
***Байгаль хамгаалал**- Төрөл зүйл аюулд өртөх, Төрөл зүйлийн мөхөл, Шүр цайралт гэх мэт.
***Бохирдол**-нүүрсний үйлдвэрлэл, эх сурвалж тодорхойгүй бохирдол, гэрлийн бохирдол, чимээний бохирдол, дүрсний бохирдол гэх мэт.
***Генетикийн инженерчлэл**-Генетикийн бохирдол, Генетикийн өөрчлөлтөд орсон хүнсний бүтээгдэхүүний талаарх санал зөрөлдөөн гэх мэт
***Нанотехнологи**- нанохор, нанобохирдол гэх мэт.
***Орчны доройтол**-замагшил, амьдрах орчны сүйрэл, давст нуур гэх мэт.
***Орчны эрүүл ахуй**-Агаарын чанар, Цахилгаан соронзон орон, Радио идэвх, тасалгааны агаарын чанар гэх мэт.
***Озоны давхарга цооролт**-биологийн төрөл зүйл нарны хэт ягаан туяанд хордох гэх мэт.
***Уул амьсгалын өөрчлөлт**- Дэлхийн дулаарал, чулуун нүүрс, далай тэнгисийн ус нэмэгдэлт, хүлэмжийн хий гэх мэт
***Усны бохирдол**-хүчлийн бороо, далай тэнгисийн бохирдол, далайн хог хаягдал, газрын тосны бохирдол, бохир ус, далайн тэнгисийн хүчил, усан завины бохирдол гэх мэт.
***Хог хаягдал**- Электроникийн хаягдал, ялгадас, эмнэлгийн хог хаягдал, барилгын хог хаягдал гэх мэт
***Хөрсний гэмтэл**-хөрсний бохирдол, цөлжилт, хөрсний нуралт гэх мэт
***Хүн амын хэт өсөлт**-шарил, ундны усны асуудал, улс орны хүйсийн тэнцвэргүй байдал гэх мэт.
***Цөмийн асуудал**-Цөмийн хог хаягдал,  цөмийн цахилгаан станц, цөмийн болон цацраг идэвхийн хордлого, цөмийн аюулгүй байдал, өндөр түвшний цацраг идэвхт хог хаягдлын менежмент гэх мэт
***Эрчим хүч**-Эрчим хүчний зохистой хэрэглээ, Сэргээгдэх эрчим хүч, нүүрсний хэрэглээнээс үүдсэн байгаль орчны асуудал, усан цахилгаан станц гэх мэт.

Ангилал:Экологи
Жунтун

**Жунтун** (хятадаар:中统, галиг:Zhōng tǒng) нь Их Монгол Улсын Хубилай хааны, их сууринд суусан 1260 оны 5 сараас 1264 оны 8 сар хүртэл хугацаанд хэрэглэсэн оны цол юм. Мөнх хааныг нас барсны дараа Их Монгол Улсад хоёр хаан нэгэн зэрэг гарч ирсэн бөгөөд зүүн гарын ноёд жанждын шууд дэмжлэгтэй Хубилайг, хаан сууринд өргөмжилсөн. Энэ цолыг хэрэглэх үед Хубилай хаан, хятад газарт төвлөрсөн цэргийн хүчийг удирдаж байсан учраас хятад ноёд, ардын сэтгэлийг татахын тулд Жунтун гэх оны цол хэрэглэжээ. 1264 онд Аригбөх хаан, Шанд хотод ирж, ялагдлаа хүлээн зөвшөөрч бууж өгсөн тул уг цолыг өөрчилж, Жиюань гэх шинэ оны цолыг зарлан тунхагласан. 

## Цаг тооны бичиг 
## Нэрний утга 
Жунтун (中统) гэдэг нь монгол хэлээр **төв ёст, дундадыг нэгтгэх, төв ёсыг нэгтгэх** гэсэн утгыг агуулдаг. 

## Холбоотой өгүүлэл
* Их Юань Улс
* Хубилай сэцэн хаан
* Жиюань
* Оны цол

## Эшлэл
‍‍‍‍

Ангилал:Юань улс
Жыда

**Жыда** (хятадаар:至大, пиньинь галиг:Zhì dà) хэмээх нь Монголын Юань улсын гуравдугаар их хаан Хайсан Хүлэг хааны 1308-1311 оны хооронд ашиглаж байсан оны цол уриа юм. 1308 оны 1 сарын 24-ний өдрөөс 1311 оны 10 сарын 26-ний өдрийг хүртэл хэрэглэж байлаа.

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл
* Жунтун
* Жыюань
* Дадө
* Юань улсын хаад

## Эшлэл
Ангилал:Юань улс
Хуанцин

**Хуанцин** (хятадаар:皇慶, пиньинь галиг:Huáng qìng) бол Монголын Юань улсын 4-р их хаан Аюурбарбадын эхний оны цол юм. Хуанцин гэх уг тооллыг 1312 оны 2 сарын 9-нөөс 1314 оны 1 сарын 22 хүртэл хэрэглэж байсан. 2015 онд Өвөр Монголд хэвлэгдсэн "Юань улсын түүхийн нэр томьёоны хятад монгол харьцуулсан толь"-д "**Тэнгэрлэг Соёрхолт"** гэж орчуулжээ. Харин англи хэлэнд **Celebration of Emperor** гэж орчуулсан байна. 

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл 
* Буянт хаан
* Юань улсын хаад
* Жыда

## Эшлэл
Ангилал:Юань улс
Дадө

**Дадө** (хятадаар:大德, пиньинь галиг:Dà dé) хэмээх нь Монголын Юань улсын хоёрдугаар их хаан Төмөрийн засаглалын 1297 оны 2 сарын 28 наас 1307 он дуустал 11 жил үргэлжилсэн оны цол, хаанчлалын уриа юм. Хайсан хүлэг хаан 1307 оны 5 сард их сууринд суусны дараа жуух бичиг гаргаж, ирэх жилийн шинийн нэгнээс Дадө гэх уг цолыг байлгаж, Жыда хэмээх шинэ цол хэрэглэхээр тогтоож өгсөн байдаг. 

## ЦАГ ТООНЫ БИЧИГ 
## Нэрний утга 
Уг цолыг Юань улсын судрыг орчуулсан Дандаа чинсан Дэмчигдорж гуай **Их Эрдэмт**, Өвөр Монголд хэвлэгдсэн "Юань улсын түүхийн нэр томьёоны хятад монгол харьцуулсан толь"-д **"Их Хишигт"** гэж орчуулсан байдаг. 

## Холбоотой өгүүлэл 
* Юаньжэнь
* Жыда
* Юань улсын хаад

## Эшлэл 
Ангилал:Юань улс
Сайн сайхан байдал

**Сайн сайхан байдал** гэдэг нь (амар амгалан байдал, сайн байдал, сайн сайхан байх нь гэх мэт) дутагдах гачигдах зүйлгүйгээр гэр бүл, найз нөхөдтэйгөө харилцах харилцаа, сэтгэл хөдлөлийн болон бие махбодын эрүүл мэндийн сайн сайхан байх хүний оршихуйн асуудал юм. 

## Философийн хандлага 
Сайн сайхан байдал ба аз жаргал гэдэг нь ялгаатай ойлголт гэж үзэж байна. Иймд "*аз жаргалтай байдал*", "*сэтгэл ханамжтай байдал*", "*таашаал*" эсвэл "с*айн сайхан байдал*" гэсэн нэр томьёо нь хэд хэдэн боломжит төлвийг илэрхийлж болно. 
* Өнгөрсөн үйл явдлын талаарх тусгал
* Аз жаргалын тухай агшин зуурын үнэлгээ
* Өөрөө эсвэл өөр хүнтэй хамт
* Тархинд үүссэн зураглалын дүгнэлт 
* Мэдрэхүйгээс үүссэн мэдрэмж (өвдөлт, таашаал)
* Танин мэдэхүйн бүтцээс хамаарсан (буруу сэтгэхүй, төөрөгдөл)
* Буянаас үүдэлтэй (залбирал нь угаасаа сайн сайхан байдалд нөлөөлдөг үү?)
* Амьдрал, туулсан туршлагын үргэлжлэх хугацаа
* Бусад хүчин зүйлүүдэд үзүүлэх нөлөө (жишээлбэл, хувийн удирдлага, эрх мэдэл)
* Давтагдах байдал (донтолтоос үүдэлтэй таашаал аз жаргалтай нийцэхгүй гэж үү?)
* Бодит байдал ("эрүүл хооллолт" эсвэл "хурьцал" нь үргэлж тааламжтай байдаг уу?)
* Хэт өөрийгөө дөвийлгөх эсвэл хэт жижигрүүлэх үзэлтэй эсэх,
* Аз жаргал нь сэтгэлийн хөдөлгөөнийг илэрхийлдэг эсэх (нөлөөлөлд суурилсан сэтгэгдэл төсөөлөл)
* Аз жаргал нь танин мэдэхүйн дүгнэлтийг тусгасан эсэх (амьдралын сэтгэл ханамжийн сэтгэгдэл төсөөлөл)

## Төрөл ангилал 
Сайн сайхан байдал ойлголт нь өргөн хүрээний ойлголт бөгөөд төрөл ангилал, нэршил нь улам бүр баяжиж байна. 

* Нийгмийн сайн сайхан байдал
* Соёлын сайн байхан байдал
* Сэтгэл зүйн сайн сайхан байдал
* Амьдралын сайн сайхан байдал
* Дотоод сайн сайхан байдал (сэтгэлийн амгалан байдал)

гэх мэт олон ангилал бий.

## Шинжлэх ухааны хандлага 
Сэтгэл судлалын гурван дэд салбар нь сэтгэл зүйн сайн сайхан байдлыг судлахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. 
* Сэтгэл зүйн сайн сайхан байдлыг насан туршийн өсөлтийн хэв маягаар шинжилж болох хөгжлийн сэтгэл зүй байна.
* Маслоу, Рожерс, Юнг, Аллпорт нарын сэтгэл зүйн сайн сайхан байдлыг харгалзан үзэх боломжтой хувийн сэтгэл зүй байна. 
* Сайн сайхан байдал нь махбодын ба сэтгэлзүйн болон нийгмийн хэрэгцээнээс бүрдэх эмнэхүйн сэтгэл зүй байна.

## Бусад хэрэглээ 
Нийгмийн сайн сайхан байдал нь аз жаргалын болоод амьдралын чанарын хэмжүүр үзүүлэлт болж байдаг.

## Мөн үзэх 
* Хайр
* Соёл
* Эрүүл мэнд
* Амьдрал
* Сэтгэл судлал
* Санаа

## Гадаад холбоос 
* Хүүхэд, залуучуудын нийгмийн харилцааны болон сэтгэл хөдлөлийн сайн сайхан байдлыг хангах нь
* COVID- 19 БА НИЙГЭМ
* Эрүүл амьдрал, сайн сайхан байдал
* Сэтгэлзүйн сайн сайхан байдал, сэтгэлзүйн эрүүл мэндээ эрхэмлэе

Ангилал:Нийгмийн бодлого
Ангилал:Сэтгэл судлалын үнэлгээ
Яньёу

**Яньёу** (хятадаар:延祐, пиньинь галиг:Yán yòu) хэмээх нь Монголын Юань улсын 4 дэхь их хаан Аюурбарбадын хоёр дахь оны цол юм. Юань улсын Монгол хаадын онц цол нэрийг хятад мэтийн суурин иргэнийг эвээр захирахын тулд хааны зарлигаар тогтоож байлаа. Уг Яньёугийн тоолол нь 1314 оны 1 сарын 22-ноос 1320 оны 12 сарын 1 хүртэл Юань улс даяар хэрэглэгдэж байсан. Гэгээн хаан сууринд суусны дараа зарлиг буулгахдаа Яньёугийн оныг халж, Жыжыгийн оныг зарлан тунхаглажээ. 

## Цаг тооны бичиг 
## Нэрийн утга 
Яньёу (延祐) гэх энэ үгийг монгол хэлэнд дараах байдлаар орчуулжээ. 

1. Идээ ундааны жинхэнэ товч (1982 онд монголоор орчуулсан Хөхлуу): **Илүү ивээлт** 

2. Өвөр Монголд хэвлэгдсэн *"Юань улсын түүхийн нэр томьёоны хятад монгол харьцуулсан толь"*-д **Өнөд ивээлт**

## Холбоотой өгүүлэл
* Юань улсын хаад
* Хуанцин
* Буянт хаан

## Эшлэл 
Ангилал:Юань улс
Юаньжэнь

**Юаньжэнь** (хятадаар:元貞, пиньинь галиг:Yuán zhēn) хэмээх нь бол Монголын Юань улсын хоёрдугаар их хаан Төмөрийн их сууринд суух үедээ зарлан тунхагласан оны цол билээ. Хубилай сэцэн хаан тэнгэрт хальсны дараа түүний зарлигаар хунтайжид өргөмжилсөн Төмөрийг хааны сууринд суулгаж, улс даяар жуух бичиг тараахдаа, шинэ хаан тодорсон тул шинэ оны нэр цолыг зарласан нь Юаньжэнь юм. Нийтийн тооллоор 1295 оноос 1297 оны 2 сарын 27 хүртэл хэрэглэж байгаад, Төмөр хааны зарлигаар Дадө гэх шинэ оны цолыг тунхагласан тул Юаньжэнь гэх энэ цолыг хэрэглэхээ больсон юм. Уг нэрийг монголоор "Их Амгалант" гэж орчуулжээ.

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл
* Жунтун
* Жыюань
* Дадө
* Юань улсын хаад
 

 

Ангилал:Оны цол
Ангилал:Юань улс
Тайдин

**Тайдин** (хятадаар:泰定, пиньинь галиг:Tàidìng) хэмээх нь Монголын Юань улсын 6 дахь их хаан Есөнтөмөрийн хаан сууринд суусны дараа хэрэглэж байсан оны цол юм. 1324 оны 1 сарын 27 ноос 1328 оны 4 сарын 7 хүртэл нийт 4 жил 2 сар үргэлжилсэн. Өвөр монголын хэвлэлийн хорооноос гаргасан "Юань улсын түүхийн нэр томьёоны хятад монгол харьцуулсан толь"*-*д "**Энх тайвант"** гэж орчуулжээ.

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл
* Юань улсын хаад
* Жыжы (Гэгээн хаан)
* Жыхө

## Эшлэл
Ангилал:Юань улс

Ангилал:Оны цол
Ангилал:Юань улсын оны цол
Жыхө

**Жыхө** (хятадаар:致和, пиньинь галиг:Zhì hé) бол Юань улсын 6 дахь их хаан Есөнтөмөрийн хоёр дахь оны цол юм. 1328 оны 4 сарын 7-ноос 1328 оны 10 сарын 4 хүртэл 7 сар хэрэглэж байсан. Энэ оны 9 сард Есөнтөмөр хааны дараа түүний суурийг залгамжилсан Рагибаха хунтайж хаан сууринд суугаад, 10 сарын 4 нөөс Тяньлигийн оны тооллыг хэрэглэж эхлэв.

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл
* Тайдин
* Тяньли
* Жышүнь
* Юань улсын хаад

 

## Эшлэл
Ангилал:Юань улс
Тяньшүнь (1328 он)

Тяньшүнь (хятадаар:天顺, пиньинь галиг:Tiānshùn) хэмээх нь Монголын Юань улсын 7-р их хаан Ашидхэвийн хэрэглэж байсан оны цол юм. 1328 оны 10 сарын 4-нөөс 1328 оны 10 сарын 16-ны хооронд Юань улсын хойд хагаст хэрэглэж байлаа. Баядын Элтөмөр жанжны утсан хүүхэлдэй Тугтөмөр хааны их цэрэгт ялагдсаны дараа Тяньшүний оны цолыг хүчингүй болгожээ.

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл
* Юань улсын хаад
* Жыхө
* Тяньли

## Эшлэл
Ангилал:Юань улс
Порт-Луи

**Порт-Луи** () нь Африк тивийн дорно зүгт Энэтхэгийн далайд орших арлын улс Маврикийн нийслэл юм.

Тус хот нь 150.000 оршин суугчтай бөгөөд энэ тоогоороо тус улсын хамгийн том хотод тооцогдохын сацуу арлын улсын эдийн засаг, соёлын төв болно.

## Газар зүй 
### Байршил 
Порт-Луи хот нь арлын баруун хойд эрэг дээр оршино. Хотын ар талаар орших уулын өвөр хотыг зүүн өмнөөс салхилах салхины урсгалаас хамгаална. Тэнгис тал руу жижиг толгод байх ба тэндээс хотыг ерөнхийд нь харах боломжийг олгоно.

### Уур амьсгал 
## Цахим холбоос 
* Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 
Ангилал:Африкийн нийслэл
Ангилал:Маврикийн суурин
Ангилал:Африкийн суурин

Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:1638 онд байгуулагдсан
Жыжы (Гэгээн хаан)

**Жыжы** (хятадаар:至治, пиньинь галиг:Zhì zhì) бол Монголын Юань улсын 5 дахь их хаан Шадбал Гэгээн хааны оны цол юм. 1321-1324 оны хооронд Юань улсад ашиглаж байсан. 1321 оны 1 сарын 29-ний өдрөөс эхлэн 1324 оны 1 сарын 26 хүртэл үргэлжилсэн. 

## Цаг тооны бичиг 
## Нэрийн утга 
Жыжы хэмээх цолыг монгол хэлэнд дараах байдлаар орчуулжээ.

# Дэмчигдоржийн орчуулсан **Юань улсын сударт** **Туйлын төвшин**, 
# Өвөр Монголд хэвлэгдсэн "Юань улсын түүхийн нэр томьёоны хятад монгол харьцуулсан толь"*-*д **Гарамгай засагт** гэж орчуулсан.

## Холбоотой өгүүлэл 
* Юань улсын хаад
* Яньёу
* Их Юань улсын нэвтэрхий хууль

## Эшлэл 
Ангилал:Юань улс
Тяньли

**Тяньли** (хятадаар:天曆, пиньинь галиг:Tiān lì) бол Монголын Юань улсын Тугтөмөр хаан, Хүсэлэ Хутагт хааны үед 1328-1330 оны хооронд хэрэглэж байсан хятад оны цол билээ. Есөнтөмөр хаан 1328 оны 9 сард нас барсны дараа Юань улсын хоёр нийслэл хотод биенээ үл зөвшөөрөх ноёд жанждын гаргаж ирсэн 2 тоглоомын хаан гарч ирсэн. Түүний нэг болх, Дайду хотод асуд цэргийн жанжин, баяд аймгийн Элтөмөрийн шууд оролцоотой их хааны сууринд заларсан Тугтөмөр хааны их сууринд суухдаа зарлан тунхаглсан оны цол юм. Уг оны цолыг 1329 онд их сууринд заларсан Хутагт хаан Хүсэлэ мөн үргэлжлүүлэн хэрэглэж байлаа. Тяньлигийн жилүүдэд Юань улсад Дайду, Шанду хотоор төвлөрсөн монгол ноёд жанждын хооронд өрнөсөн дотоодын дайн самуун их гарсан нь цаашид Монголын эзэнт гүрэн нурж унах боломжтойг эзлэгдсэн ард иргэдэд мэдрүүлсэн явдал болжээ.

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл
* Тугтөмөр хаан
* Хүслэн хутагт хаан
* Жышүнь
* Яньтөмөр 

Ангилал:Юань улс
Жышүнь

**Жышүнь** (хятадаар:至順, пиньинь галиг:Zhì shùn) бол Монголын Юань улсын 8-р хаан Тугтөмөр хаан, 9-р хаан Ринчинбал хааны оны цол юм. 1330 оны 5 сарын 25-наас 1333 оны 11 сарын 14-ны хооронд хэрэглэж байсан оны цол юм.

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл
* Тяньли
* Тугтөмөр хаан
* Юань улсын хаад

## Эшлэл
Ангилал:Юань улс
Оужа: Чөтгөрийн самбар

**«Оужа: Чөтгөрийн самбар»** (англ. Ouija) — 2014 оны Америкийн ер бусын аймшгийн кино бөгөөд Майкл Бэй продюсерлэн, Стайлз Уайт найруулсан кино.

## Эшлэл 
Ангилал:2014 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:Аймшгийн кино
Юаньтун

**Юаньтун** (хятадаар:元統, пиньинь галиг:Yuán tǒng) бол Монголын Юань улсын сүүлчийн хаан Тогоонтөмөр хааны сэнтийд суусны дараах анхны оны цол юм. Уг цолыг 1333 оны 11 сарын 15-наас 1335 оны 12 сарын 7 хүртэл хэрэглэж байлаа. Уг тооллыг Яньтөмөрийн талын ноёдыг улс төрөөс зайлуулсны дараа хэрэглэхээ больж, Хубилай хааны хэрэглэж байсан Жыюань хэмээх тооллыг ахин хэрэглэх болжээ.

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой мэдээлэл
* Жышүнь
* Жыюань
* Юань улсын хаад
* Жыжөн

Ангилал:Юань улс
Өмнөд Судан

**Өмнөд Судан Улс** (, албан ёсоор  (RoSS); ) нь Африк тивд орших улс  юм. Tус улс нь 2011 оны долоодугаар сарын 9-нд Суданаас тусгаар тогтносон юм. Үүний өмнө Өмнөд Судан Улс нь 1972 оноос 1983 он хүртэл мөн 2005 оноос 2011 оныг хүртэл Судан улсын өөртөө засах муж байлаа. Өмнөд Судан Улс нь умард талаараа Судантай, зүүн талаараа Этиоптой, зүүн өмнөд талаараа Кенитэй, өмнө талаараа Угандатай, баруун урд талаараа Ардчилсан Конго Улстай, баруун талаараа Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улстай хиллэдэг. 2013 оноос 2018 оныг хүртэлх иргэний дайнаас шалтгаалан тус улсыг дампуурсан улс хэмээн үздэг. Нэг хүнд ногдох нэрлэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний нийлбэр нь 2017 онд 228 Америк доллар байсан ба үүгээрээ дэлхийн улсуудын хамгийн сүүлд жагсдаг.

## Газар зүй 
Улсын нутаг дэвсгэрийн хойд хэсгээр халуун орны ойт хээрийн бүс болон хуурай ойн бүс зонхилох бол өмнөд хэсэгт халуун орны чийглэг ой зонхилно. Хамгийн өндөр уул нь Иматонгийн нурууны Киньети уул (3187 м) юм. Цагаан Нил мөрөн тус бүс нутгаар урсан өнгөрөх ба улирлын онцлогоос хамааран Суддыг үүсгэх ба энэ нь дэлхийн хамгийн том намгархаг газруудын нэг болдог. Нил мөрний хажуугийн цутгал Бахр эл-Араб гол нь улсын Судантай хиллэх баруун хойд хилийг ерөнхийд нь бүрдүүлнэ. Гэвч хилийн тогтоосон тэмдэглэгээ байхгүй учраас Абьей мужаас гадна хил орчмын бэлчээрийн газар нутаг болон ашигт малтмал бүхий орд газрууд аль улсад харьяалагдах нь тодорхойгүй байгаа бөгөөд үүний жишээнд Кафиа Кинги анклавыг нэрлэж болно.

## Тэмдэглэл 
## Цахим холбоос 
* Gurtong Peace Project
* Mareike Schomerus, Tim Allen: *Southern Sudan at odds with itself. Dynamics of conflict and predicaments of peace*

## Эшлэл 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Матт Смит

**Матью Роберт „Матт” Смит** () нь 1982 оны 10-р сарын 28-нд Их Британийн Нортхэмптон хотод төрсөн Их Британийн тайз, дэлгэцийн жүжигчин юм. Их Британийн алдарт зөгнөлт „Доктор Хэн” цувралын 11 дэх Докторын дүр болон Нетфликсийн оригиналь „Титэм” цувралд Эдинбургийн гүн, хунтайж Филипийн дүрийг бүтээснээрээ алдартай.

Ангилал:1982 онд төрсөн
Ангилал:Английн кино жүжигчин
Цэндийн Молом

**Цэндийн Молом** (1932 онд Увс аймгийн Давст сумын нутагт төрсөн- 2020 оны 11-р сарын 10-нд нас барсан) БНМАУ-ынь Сангийн сайд, Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга зэрэг албан тушаал хашиж явсан, Монголын төрийн зүтгэлтэн байв. 2006 онд Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч цол хүртсэн.

## Намтар
Ц.Молом 1932 онд Увс аймгийн Давст суманд төрж, 1950 онд Санхүү эдийн засгийн техникум, 1958 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Санхүү, эдийн засгийн дээд сургуулийг төгсөж, санхүүч эдийн засагч мэргэжил эзэмшжээ.

Тэрбээр 1950-1963 онд Сангийн яаманд зааварлагч, Увс аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанд байцаагч, Санхүү эдийн засгийн техникумд багш, хичээлийн эрхлэгч, захирал, Сангийн яаманд хэлтсийн дарга, орлогч сайд, 1963-1965 онд Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны олон улсын банкны ерөнхий хорооны гишүүн, 1965-1968 онд БНМАУ-аас ЗХУ-д суугаа ЭСЯ-д худалдааны төлөөлөгч.

1968-1969 онд Сангийн яамны нэгдүгээр орлогч сайд, 1969-1979 онд Сангийн яамны сайдаар тус тус ажилласан. Улмаар 1979-1983 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга бөгөөд Улсын ардын хянан шалгах хорооны даргаар ажиллаж байв.

1983-1985 онд Хөдөлмөр, нийгэм хангамжийн улсын хороонд ахлах эдийн засагч, 1985-1988 онд Монголын иргэний агаарын тээврийн газарт орлогч дарга, 1988-1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааны яамны орлогч сайд байсан. Энэ үеэр социалист орнуудын хамтын валют шилжих рублийн бодит ханш, түүнийг үндэсний валютад хөрвүүлэх, худалдааны бус төлбөр тооцоог боловсронгуй болгох, гадаад худалдааны үнэ дотоодын бөөний үнийн уялдаа холбоог зохицуулах, Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны олон улсын банктай хамтран  урт хугацааны хөнгөлөлттэй зээл авах, түүнийг ашиглах нөхцөлийг тодорхойлох ажлыг гүйцэтгэжээ. Мөн социалист орнуудын хамтын валют болох шилжих рублийн бодит ханш, түүнийг үндэсний валютад хөрвүүлэх, худалдааны бус төлбөр тооцоог боловсронгуй болгох, гадаад худалдааны үнэ дотоодын бөөний үнийн уялдаа холбоог зохицуулах, Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны олон улсын банктай хамтран  урт хугацааны хөнгөлөлттэй зээл авах, түүнийг ашиглах нөхцөлийг тодорхойлох ажлыг гүйцэтгэжээ.

1990-1994 онд Монгол Улсаас ХБНГУ-д суугаа ЭСЯ-нд худалдаа, эдийн засгийн зөвлөх, 1994-1997 онд “МИАТ” компанийн ОХУ дахь ерөнхий төлөөлөгчөөр тус тус ажиллажээ.

## Цол, шан
*Санхүү, банкны тэргүүний ажилтан
*Алтан гадас одон
*Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
*Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч (2006)

Ангилал:БНМАУ-ын сангийн сайд
Ангилал:Монголын эдийн засагч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Давстын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1932 онд төрсөн
Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Ростех

**Ростех** (), албан ёсоор Хөгжлийн тусламж, өндөр технолгийн аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, экспортыг дэмжих **"Ростех"** улсын корпораци () нь ОХУ-ын иргэний болон цэргийн өндөр технологийн аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, экспортлох зорилготой 2007 онд байгуулагдсан төрийн өмчит корпораци юм. Анх **Ростехнологии** гэдэг нэртэй байв.

“Ростех” корпораци нь 14 үндсэн холдингийн 700 орчим байгууллагаас бүрддэг. 11 холдинг нь цэргийн, 3 нь иргэний салбарын үйлдвэрлэл, үйл ажиллагаа явуулдаг юм. Корпорацийн үйлдвэрлэл нь ОХУ-ын засаг захиргааны 60 субъектэд үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд 70 гаруй улсад бүтээгдэхүүнээ нийлүүлдэг. 100 хувийн оросын төрийн өмчит корпораци юм.

“Ростех” корпораци “Эрдэнэт үйлдвэр”, “Монголросцветмет” ХХК-ийн Оросын талын хувийг 2016 он хүртэл эзэмшиж байв.

2019 оноос хойш тус компани Rostec.digital брэндийн дор дижитал төслүүдийг боловсруулж байна.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 
Ангилал:Буу зэвсэг үйлдвэрлэгч
Ангилал:Зэвсэгт хүчний тээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэгч
Ангилал:Москвагийн үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж
Ангилал:Оросын зэвсэг үйлдвэрлэгч
Ангилал:Оросын программ хангамж үйлдвэрлэгч
Ангилал:2007 онд байгуулагдсан
Жыжөн

**Жыжөн** (хятадаар:至正 , пиньинь галиг:Zhì zhèng) бол Монголын Юань улсын сүүлчийн их хаан **Тогоонтөмөрийн** 1341-1370 оны хооронд хэрэглэж байсан оны цол юм. Энэ оны цолыг хэрэглэж байхад Юань улсад байгалийн гамшгаас болж олон мянган хүн амиа алдаж байснаас улбаалан Улаан алчууртны бослого самуун дэгдэж, улмаар дотоодын дайн болж тэлж өргөжин монгол үндэстэн хятад дахь засаглалаа алдаж, хятад нутгаас хөөгдөж Давааны арын Монгол нутагт шилжин ирсэн түүхтэй. 

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл
* Жыюань
* Юань улсын хаад
* Монгол хаад
* Улаан алчууртны бослого

## Эшлэл
Ангилал:Юань улс
Сюаньгуан

**Сюаньгуан** (хятадаар:宣光, пиньинь галиг:xuānguāng) бол Монголын Юань улсын сүүлчийн хаан Тогоонтөмөрийн ууган хүү Билэгт хаан Аюушридарын оны цол юм. 

## Түүхэн тойм 
1370 онд Тогоонтөмөр хаан Инчан хотод нас барсны дараа, хунтайж Аюушридар Хархорум хотод ирж их сууринд суухдаа **Билэгт хаан** хэмээн өргөмжлөгдсөн. Оны цолыг Сюаньгуан (宣光) Чжоу улсын Сюань ван, Хань улсын Гуан Уди 2-ын гавьяагаар энэ 2 улс сэргэсэн гэсэн утгаар) хэмээн нэрлэжээ.  Сюаньгуан гэх энэ цолыг хэрэглэж байсан тухай анхны мэдээлэл нь Солонгосын Курё улсын түүхэнд тодорхой бичигдэн үлджээ.

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл 
* Жыжөн
* Тяньюань
* Билэгт хаан
* Юань улсын хаад

## Эшлэл 
Ангилал:Юань улс
Хархорумын мөнгөн мод

Тухайн үеийн шилдэг уран дархчуудын бүтээсэн нэгэн томоохон бүтээл бол Түмэн Амгалант ордон дотор байрлаж, уран гоё хийцээрээ олон түмэнд шагшигдаж байсан Мөнгөн мод болно. Түүнийг бүтээх ажлыг Мөнх хаан Францын нийслэл Парис хотын алдарт уран дархан Вильгельм Бушьед хааны сангаас санхүүжилт хийж, 50 туслах дархан өгч бүтээлгэжээ. В.Бушье түүнийг 1254 онд хийж дуусгаад, уран барилгын хосгүй бүтээл Түмэн Амгалант хэмээх их ордны дотор талд, хааны сэнтийн өмнөх талбайд байрлуулан залжээ. Мөнгөн модны ёроолд тус бүрээс нь айраг олгойдон гарах цоргон амтай дөрвөн мөнгөн арслан байрлуулжээ. Модны дотуур оройд нь хүртэл дөрвөн босоо хоолой татаж, тэдгээрийн амсрыг доош унжуулан, тус бүрийн амсрыг алтан шармал могойн ам маягтай үйлдэж сүүлээр нь мөнгөн модыг ороолгон урлажээ. Эдгээр хоолойн нэгээс дарс, нөгөөгөөс дан айраг, гурав дахиас балын ундаа, дөрөв дэхээс террацина хэмээх будааны шар айраг гоождог байв.

Модны ёроол хавьд амттан ундааг юүлэх тусгай мөнгөн савнуудыг хоолой бүрийн дор тосон байрлуулжээ. Мөнгөн модны орой дээр бүрээ барьсан Ангель хэмээх тэнгэрийн элчийн дүрийг Вильгельм дархан урлан босгож модны доорхи газарт хүн далд орохуйц зоорь бэлдэн модны голоор Ангелийг хүртэл бас нэг цорго үйлджээ. Эхлээд тэнд тулман хөөрөг хийсэн авч тэр нь олигтой хөөрөгдөж чадсангүй. Ундааг сөгнөх үйлчлэгч нар тэнд бэлэн хүлээж зогсох ажээ. Модны мөчир, навч, жимс бүгдийг цул мөнгөөр урлажээ.

Ангилал:Хархорум
Ангилал:1254 онд байгуулагдсан

Мөнгөн модны загвар нь одоогоор Чингис хаан үндэсний музей дотор байрлаж байна.