open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баян-Өнжүүл сум

**Баян-Өнжүүл сум** нь Төв аймгийн сум юм. Хуучин Баянбараат сумын төв Бараат тосгон сумын төвөөс зүүн урагш 30 км зайд оршино.

Улаанбаатар хотоос 155 км байрлах ба газар нутаг нь 479,000 мянган га талбайтай. Далайн түвшнээс дээш 1450 м өндөрт байрлана. 2009 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор 197,228 мал тоолуулсан байна. Баян-Өнжүүл суманд байгалийн үзэсгэлэнт Сөдөтийн ам, Зоргол хайрхан, Морин цохио, Харийн нуур, Халзан хангай, Өнжүүл хангай зэрэг газрууд бий. Баян-Өнжүүл сумаас баруун тийш Улхын булан  гэх газраар Туул гол, Бүжинхийн гол урсдаг. Цээл, Бараат, Бүрд гэсэн багуудтай. Баян-Өнжүүл сумаас олон хурдан буянгууд улсын наадамд уралдан түрүү магнайг авч байсан.

## Хүмүүс
*Монгол Улсын ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн
*Монгол улсын заан Ц.Баярсайхан
*Монгол улсын арслан Л.Сосорбарам
*Монгол улсын  хөдөлмөрийн баатар хоньчин Ажваа 
*Монгол улсын арслан С.Оргодол
*Монгол улсын гавъяат жүжигчин Г.Ариунбаатар
*Монгол улсын хүний гавъяат эмч Г.Түмэннаст
*Монгол улсын хүний гавъяат эмч Д.Дашдорж
*Байт сурын дэлхийн аварга Д.Дэмбэрэл
*Хошууч генерал Г.Дугарсүрэн

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Баянцагаан сум (Төв)

**Баянцагаан сум** нь Төв аймгийн сум юм.

## Нутгаас төрсөн алдартнууд 
Дэндэвийн Сандагсүрэн Алтангадас одонт, сэтгүүл зүйн Ph.D доктор

Дүгэрийн Амбасэлмаа  Соёлын гавьяат зүтгэлтэн сэтгүүлч

Готовын Жамц Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Үнэн сонины эрхлэгч асан

Сампилдондовын Чулуун Академич, шинжлэх ухааны доктор

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Баянцогт сум

**Баянцогт сум** нь Төв аймгийн сум юм. Сумын төв нь *Дунд-Урт*.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Баянчандмань сум

**Баянчандмань сум** нь Төв аймгийн сум юм. Хуучнаар Түшээт хан аймгийн Илдэн гүний хошуу болох тус сум нь 1936 онд байгуулагдсан. Чандмань, Замт, Эрдэнэ гэсэн гурван багтай бөгөөд 3600 гаруй оршин суугчтай. Аймагтаа газар нутгийн хэмжээгээр хамгийн бага ч, аймгийн төвийг оролцуулалгүйгээр хамгийн их хүн амын нягтшилтай сум юм.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Борнуур сум

Төв аймгийн **Борнуур сум** нь хуучнаар Түшээт хан аймгийн Баатар ван Наваан юндэнгийн хошуунд харъяалагдах бөгөөд 1938 онд Баян-Өлзийт сумыг байгуулж 1959 оны улсын бага хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Баян-Өлзийт сумыг Борнуур сум болгосон түүхтэй. Өгөөмөр, Мандал, Бичигт, Нарт гэсэн 4 багийн  нийт 1443 өрхөд 5137 хүн амьдардаг.Хүн амын тоогоор Төв аймгийн 26 сумаас эхнээсээ 4-д, газар нутгийн хэмжээгээр 21-д ордог.

Далайн төвшинээс дээш 1000-1500 м өргөгдсөн. Физик газар зүйн хувьд Хэнтийн захын уулсын мужид, геоморфологийн хувьд Сэлэнгийн бэсрэг уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлийн эрчим 7 балл.Сумын нутаг дэвсгэр нь ойт хээрийн бүс, мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
*Албан ёсны вэбсайт


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Бүрэн сум

**Бүрэн сум** — Монгол улсын Төв аймгийн сум. Төв аймгийн өрнө-өмнө биед Дэлгэрхаан, Эрдэнэсант, Өндөрширээт, Баян-Өнжүүл, Дундговийн Адаацаг, Эрдэнэдалай гэсэн зургаан сумаар хүрээлэгдэн 3,750 км² газар эзлэн оршдог. 

Энэ нутаг урьд цагт Түшээт хан аймгийн Зоригт вангийн хошуу, 1923-1931 оны хооронд Богдхан уулын аймгийн Хүнчэлцавчид уулын хошуунд багтаж байлаа. 1956 оны өөрчлөн байгуулалтаар сумыг татан буулгасан ч удалгүй 1959 онд сэргээн байгуулсан. Түүнээс хойш өөрчлөгдөөгүй. 1959 оноос Бүрэндэлгэрэх нэгдэл ажиллаж байв. Хуучин Өнжүүл сум, Бүрэн сумын төв байсан Булангаа суурин одоогийн сумын төвөөс зүүн урагш 43 км зайд оршино.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Баяндэлгэр сум (Төв)

**Баяндэлгэр сум** нь Төв аймгийн сум юм. Тус сумын хүн ам сүүлийн 2002 оноос эхлэн  хот дагасан их нүүдлийн улмаас тасралгүй буурч ирсэн. 2005 оны байдлаар 429 өрхийн 1226 оршин суугчтай байв. 2007 оны хүн амын тооллогоор 1165 болж буурчээ. Харин 2013 оны хүн амны жилийн эцсийн тооллогоор 1390 хүн ам, нийт 532 өрхтэй болсон.

Сумын төв нь хойд өргөргийн 47044”10/ зүүн уртрагийн 108004”24/-солбицолд, Улаанбаатар хотоос 101 км,  Зуунмод хотоос 108 км, Багануур дүүргээс 26 км зайд алслагдсан байна.

Монгол Улсын орчин үеийн уран зохиолын үндэслэгч, их зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж энэ сумын нутагт "Гүн галуутай" гэдэг газар төрсөн гэдгээрээ алдартай.  

## Газар зүйн байрлал
Байгаль цаг уурын төлөв. Газар зүйн байрлал

Тус сум нь өмнөд талаараа Төв аймгийн Баянжаргалант сумтай, баруун өмнөд талаараа Архуст сумтай, баруун талаараа Эрдэнэ сумтай, зүүн хойд талаараа Мөнгөнморьт сумтай, зүүн талаараа Багануур дүүрэгтэй, зүүн урд талаараа Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумтай тус тус хиллэн Хэнтийн нурууны  өмнөд хэсэгт оршдог.

Өлзийт уул /1980,3м/, Баруун бэрхийн даваа /1992,0м/, Шар булгийн даваа /1937,0м/, Баруун салаа уул /1709,8м/, Хушингийн овоо /2221,2м/, Хүнхэр улаан уул /1791,8м/ зэрэг уул даваанууд байр зүйн зурагт тэмдэглэгдсэн байна.
Үзэсгэлэнт уул нуруу, ан гөрөөс, гол мөрөн, рашаан усаар элбэг бөгөөд бор гөрөөс, буга, аргаль, гахай, чоно, тарвага зэрэг ан амьтад, хун, галуу, нугас, хөхөө, ятуу, хур, бүргэд, тас, бор шувуу зэрэг жигүүртэн шувуу, алгана, тул, цурхай, гутаар зэрэг загас жараахай, шинэс, хус, хуш, улиас, хайлаас зэрэг ой мод, чулуун нүүрс, алт, цагаан тугалга, жонш, цахиур зэрэг ашигт малтмалтай. 
## Түүх
1923 онд Түшээт хан аймгийн Дархан чин ван Пунцагцэрэнгийн хошууны харьяанд Гүн сум нэрээр байгуулагдсан. 1924 онд Баяндэлгэр уулын сум нэртэй болж, 1931 онд одоогийнхоо нэрээр нэрлэгджээ. 1956 онд сумыг татан буулгаж Баян, Эрдэнэ сумдад нэгтгэсэн ч удалгүй 1959 онд дахин байгуулжээ.

## Хүмүүс
* Их зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж тус сумаас төрөн гарсан билээ

## Холбоотой бичлэг
https://www.youtube.com/watch?v=qPosdS8tbNU -Ариунбаатар - Мичид аргадсан нуур 

https://www.youtube.com/watch?v=s0hzLWTT1PA - Их Нацагдоржийн нутаг ган болдоггүй нутаг 

https://www.youtube.com/watch?v=uGHliuc7cC0- Ариунзаяа- Баяндэлгэр хайрхан минь 
## Эшлэл

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Лүн сум

**Лүн сум** нь Төв аймгийн  баруун хэсэгт Улаанбаатар хотоос баруун зүгт 130 км аймгын төв Зуун модоос 175 км зайд тал хээрийн бүсэд далайн төвшнээс дээш 1500-1700 м  оршдог сум. Нийт 252.955 га Газар нутагтай. Улаанбаатар хот болон Төв аймгийн Алтанбулаг, Өндөрширээт, Заамар, Угтаал, Баянхангай, Эрдэнэсант, Булган аймгийн Баяннуур, сумдтай хиллэдэг.

Төв аймгийн Лүн сум нь 1924 онд байгуулагдсан, хуучнаар Түшээт хан аймгийн Мэргэн алтганатай нэрээр байгуулагдсан. Цагаан-Уул, Өгөөмөр, Төв  гэсэн  3 багтай бөгөөд сумын төвийн баруун урд талаар Туул гол урсан өнгөрнө.

***Мал сүргийн бүтэц.*** Сумын хэмжээнд 264787 толгой малтайгаас 405 тэмээ, 14616 адуу, 9349 үхэр, 137446 хонь, 79870 ямаа байна. Нийт сүрэгт тэмээ 0.16 хувь, адуу 6,0 хувь, үхэр 3.9 хувь, хонь 56.9, ямаа 33.0 хувь тус тус эзэлж байна.

448 малчин өрх, 84 мал бүхий өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 66.0 хувийг эзэлж байна.

***Газар тариалан.*** Сумын хэмжээнд жилд 580.3 га газарт газар тариалан эрхэлсэн. Үүнээс 2.2 га талбайд төмс, 524 га талбайд ногоон тэжээл, 50 га талбайд рапс, 2 га талбайд царгас, 2.1 га-д хүнсний ногоо тариалсан байна.

***Зам тээвэр.*** Сумын газар нутгаар улсын чанартай баруун аймгуудыг нийслэлтэй холбосон мянганы замын хэвтээ тэнхлэгийн асфальтан хучилттай гол зам дайран өнгөрдөг. 

***Цахилгаан хангамж.*** Сум нь Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Сумын төвд 1978 онд баригдсан 110/35/10 квт-ын дэд станцтай. Шинээр 2015 онд 400 болон 250 квт-ын дэд станд шинээр баригдсан.

#### *Хүн ам* 
Лүн сум 2700 орчим хүн ам суурьшдаг жижигхэн сум юм.

## Хүмүүс
*Д.Цэрэндулам - Ардын жүжигчин
*Г.Долгорсүрэн - Ардын жүжигчин, ардын багш
* Д.Сэрээтэр - Олимпын хүрэл медальт, гавъяат тамирчин, улсын харцага
* Н.Дугарсанжаа - гавъяат жүжигчин
* Л.Бумбага - гавъяат эмч
* Ш.Эрдэнэчулуун - гавъяат жүжигчин
* Г.Батмөнх - Хөдөлмөрийн баатар
* Ж.Мэнд-Амар - гавъяат жүжигчин, хөгжмийн зохиолч
* Г.Мягмарнаран - Ардын жүжигчин
* Г.Дагва - Төрийн шагналт, хүний эмч

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Мөнгөнморьт сум

**Мөнгөнморьт сум** - Монгол Улсын Төв аймгийн сум юм.

Мөнгөнморьт сум нь Улаанбаатархотоос зүүн хойш 220 км-т байрлах ба Хэнтийн нуруу, Хангайн бүс нутагт ордог. 60000 км² нутаг дэвсгэртэй. 1992 хүн амтай, хүн амын 0,5 хувь нь буриад зон, бусад нь халх ястан оршин суудаг. 

## Газар зүйн байрлал 
Улаанбаатар хотын Багануур дүүрэг, Төв аймгийн Баяндэлгэр, Эрдэнэ, Сэлэнгэ аймгийн Ерөө, Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр, Цэнхэрмандал зэрэг сумдтай хиллэдэг. Далайн түвшнээс дээш 1000-1500 м өргөгдсөн. Физик газар зүйн хувьд Хангайн бүсийн Хэнтийн нурууны тайга зонхилсон бүсийн Хэнтийн төв хэсгийн тайгын тойрог болон Хэнтийн зах уулсын ойт хээрийн бүс, геоморфологийн хувьд Хэрлэн-Туул-Онон гурван голын сав газарт багтдаг. 

Байгалийн  үзэсгэлэнт  газар, том гол нууруудын ай сав газар бөгөөд  Хэрлэн, Туул зэрэг гол нуурууд эндээс эх аван урсдаг. Улаан номд орсон нэн ховор, ховор бор баавгай, Сибирийн хандгай, хүдэр, буга, булга, минж, шилүүс мөн зэрлэг гахай, бор гөрөөс зэрэг амьтад байдаг.

2020 онд Улаанбаатар хоттой хатуу хучилттай замаар холбогдсон. Улаанбаатар хотоос 190 км, Багануур дүүргээс 60 км засмал замаар явж сумын төвд хүрнэ.

## Түүх 
Тев аймгийн Мөнгөнморьт сум анх Сэцэн хан аймгийн Далай дархан бээлийн хошуу нэртэй 1691 онд үүсэн байгуулагдаж 1923 оны шинэ засаг захиргааны зохион байгуулалтаар Төв аймгийн Мөнгөнморьт сум хэмээн нэрлэгдсэн бөгөөд 100 гаруй жилийн түүхтэй сум. 

## Хүн ам 
## Мал аж ахуй 
Сумын хэмжээнд нийт 22 аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулж 217,8 сая төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж улсад 6,6 сая, аймагт 106,4 сая, орон нутагт 85,8  сая нийт 198,8 сая төгрөгийн татвар төвлөрүүлдэг.

Тус сум 59.000 толгой малтай бөгөөд үүний дотроос үхэр сүргийн тоо 2010 онд түм болж Түмэн үхрийн баяр хийснээс гадна 2013 оны жилийн эцсийн байдлаар Жаргалант баг аймагтаа үхэр сүргийн тоогоор тэргүүлсэн амжилт үзүүлсэн.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Өндөрширээт сум

**Өндөрширээт сум** нь Төв аймгийн баруун хэсэгт оршдог сум юм. Тус сум нь 1924 онд байгуулагдсан, хуучнаар Түшээт хан аймгийн Зоригт вангийн  хошуу. Баянтуул, Хайрхан, Уянга, Сант гэсэн 4 багийн  нийт  597 өрхөд 1844 хүн амьдардаг.Хүн амын тоогоор Төв аймгийн 26 сумаас эхнээсээ 20-д, газар нутгийн хэмжээгээр 11-д ордог. Сүүлийн жилүүдэд шилжин ирэх иргэдийн сонирхол харьцангуй нэмэгдэх төлөв ажиглагдаж байна. 

Төв аймгийн баруун өмнөд хэсэгт: Улаанбаатар хотоос   188 км,  Аймгийн төвөөс  235 км зайд байрладаг. Улаанбаатар хот болон Төв аймгийн Эрдэнэсант, Лүн, Алтанбулаг, Бүрэн, Баян-Өнжүүл сумтай хиллэдэг. Далайн түвшнээс дээш 1000-1500 м өргөгдсөн. Газарзүйн хувьд тал хээрийн бүсэд хамаарагддаг. Төв аймгийнхаа баруун өмнөд хэсэгт оршдог. Газар хөдлөлийн эрчим 7 балл.Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Сэргэлэн сум (Төв)

**Сэргэлэн сум** нь Төв аймгийн сум юм. Тус сумын нутаг Хөшигийн хөндийд Улаанбаатар хотын олон улсын нисэх онгоцны шинэ буудал баригдаж 2021 онд ашиглалтад орсон. 

Төв аймгийн Сэргэлэн сум нь 1924 онд байгуулагдсан, хуучнаар Түшээт хан аймгийн Дархан гүний хошуу. Баян бүрд, Хайрхан, Хөшиг, Эрдэнэ-Уул, Авдар гэсэн  5 багийн  нийт  720 өрхөд 2016 хүн амьдардаг.

Улаанбаатар хотоос 62 км, Төв аймгийн төв Зуунмод хотоос 18 км зайд байрладаг.

Нийт хүн амын 46 хувь нь сумын төвд амьдардаг. Сумын хүн амын 60 хувь нь залуу болон дунд насныхан, 25 хувь нь хүүхэд, 15 хувь нь хөгшид байна.

Сумын Засаг дарга Л.Төмөрчөдөр.

### Багууд
*Авдар
*Баянбүрд
*Эрдэнэ-Уул
*Хайрхан
*Хөшиг

## Хүмүүс
* БНМАУ-ын Улсын баатар, Хурандаа Генерал - Бутачийн Цог
* БНМАУ-ын Төрийн хошой шагналт, Ардын Жүжигчин, хөгжмийн зохиолч - Билэгийн Дамдинсүрэн
* БНМАУ-ын анхны Ардын Багш - Гунгаажавын Батсүх
* БНМАУ-ын Хурандаа Генерал - Санжийн Батаа

### Бөхчүүд
*Агваансамдангийн Сүхбат - даян аварга
*Хэнмэдэхийн Амараа - улсын начин
*Хэнмэдэхийн Түвшинсанаа - улсын начин

### Уяачид
*Дамбадаржаагийн Онон
*Цэрэнгийн Хэнмэдэх
*Дорнойн Сундуй
*Банзрагчийн Жанчив

## Эш баримт

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Сүмбэр сум (Төв)

**Сүмбэр сум** нь Төв аймгийн сум юм. Сумын төв нь *Жавхлант*.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Жаргалант сум (Төв)

**Жаргалант** (монгол бичгээр Зураг:Jirɣalangtu.png *жиргалангту*) нь Төв аймгийн сум юм. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос 135 км зайтай оршдог.

## Түүх
Жаргалант сумын нутаг нь Түшээт Хан аймгийн Баатар вангийн хошуунд харьяалагдаж байсан. Хожим 1927 онд **Сангийн тариалан** нэртэйгээр анх байгуулагдан улмаар **Баян-Өлзийт сум** гэж яваад, 1957 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн тогтоолоор Жаргалант сум болон байгуулагдсан.  

## Газар зүй
Засаг захиргааны анхан шатны нэгж 4 багтай. 186800 га нутаг дэвсгэртэй. Үүнээс: 99000 га  талбай нь бэлчээр, 38000 га тариалангийн талбайтай, 33800 га талбай нь нарсан ойн зонхилсон ойн сан бүхий газартай. Сумын нутаг дэвсгэр далайн түвшнээс дээш 950-1050 метрт өргөгдсөн, жилд дунджаар 200-250 мм тунадас унадаг ой, хээр хосолсон байгалийн бүтэцтэй.

## Хүн ам
2022 оны жилийн эцсийн хүн амын тоогоор 6728 хүн, 1969 өрх тоологдсон. Нийт хүн амын 70%ыг 35 хүртэлх насны залуус эзэлдэг.
Жаргалант сумын засаг Даргаар 
Нямаагийн Энхболд
ИТХ-н даргаар Дашзэвэгийн Дашдаваа нар 2020 оноос хойш ажиллаж байна

## Эдийн засаг
Дэд бүтэц сайн хөгжсөн, Монгол улсын босоо тэнхлэгийн дагуух төв засмал зам дайран өнгөрдөг. Сумын төсөвт байгууллагууд болох ЗДТГ, сумын хүн эмнэлэг, соёлын төв, Ерөнхий боловсролын 12 жилийн бүрэн дунд сургууль, 2 бага сургууль, хүүхдийн 4 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулж байна.
 
2022 оны жилийн эцсийн малын тооллогоор сумын хэмжээнд нийт 181,65 мянган толгой мал тоологдсоноос тэмээ-0,1 мянга, адуу-14,68 мянга, үхэр-18,82 мянга, хонь-93,21 мянга, ямаа-54,94 мянга тус тус тоологдсон байна. Сумын нийт өрхийн 22.3% буюу 440 малчин өрхтэй. Жилд дунджаар 35-40 мянган төл бойжуулан авч байна.

Одоогоор газар тариалан, мал аж ахуй, уул уурхай, аялал жуулчлалын чиглэлээр 98 аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2009 онд сумын хэмжээнд нийт 10025 га талбайд үр тариа, 1254 га-д төмс, 35 га-д хүнсний ногоо тариалаад байна.

Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн арвин их туршлагатай бүтээлч хөдөлмөрч ард түмний дундаас 14 хөдөлмөрийн баатар, 6 гавьяат төрөн гаржээ.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Угтаалцайдам сум

**Угтаалцайдам сум** нь Төв аймгийн сум юм. Товчоор **Угтаал** гэж нэрлэх нь олон. Сумын төв *Ар-Асгат* нь Улаанбаатар хотоос 152 км, аймгийн төв Зуунмодоос 195 км зайтай. Цээл, Заамар, Жаргалант, Баянцогт, Баянхангай, Лүн сумдтай хиллэдэг. Угтаалцайдам сум 1924 онд байгуулагдсан бөгөөд газар тариалан түлхүү хөгжсөн.

154,8 мянган га нутаг дэвсгэр, 2276 хүн ам, 648 өрхтэй.

*Асгат*, *Харчулуут*, *Талын-Уул* хэмээх 3 багт хуваагдана. Асгат баг 1396 хүн амтай, 405 өрхтэй, Харчулуут баг 417 хүн амтай, 119 өрхтэй, Талын–Уул баг 463 хүн амтай, 124 өрхтэй.

Тус суманд ИТХ, Засаг даргын тамгын газар, 3 баг, 11 жилийн бүрэн дунд боловсролын сургууль, хүн эмнэлэг, ”Нарны хаан” хүүхдийн цэцэрлэг, Соёлын төв зэрэг төсөвт байгууллагууд төрийн үйлчилгээ явуулдаг.

78183 толгой малтай. Үүнээс адуу 6451, үхэр 5225, хонь 36081, ямаа 30414 байна. Газар тариалан, ТАА-н 32 мянган га эргэлтийн талбайтай. Жилд дунджаар 5000–10000 га-д үр тариа, 120-200 га–д төмс хүнсний ногоо тариалдаг. Сумын нийт өрхийн 85% нь төмс хүнсний ногоо тариалж байна. Аж ахуйн нэгж, иргэд жилд 300–4500 тн хадлан бэлтгэж дотоодынхоо хэрэгцээг хангаад зогсохгүй, зах зээлд борлуулдаг. Бэлчээрийн талбай 110 мянган га, ой бүхий газар 8,3 мянган га, хадлангийн талбай 1250 га, зам шугам сүлжээний газар 1000 га талбай байна. 32 мянган га тариалангийн талбайг 25 ААН, 68 иргэн эзэмшиж байна.

250 хүний суудалтай соёлын төв, номын сантай, хөгжмийн иж бүрэн зэмсэгтэй, дэлгэцийн киноны техник хэрэгслээр бүрэн хангагдсан.

Төрийн үйлчилгээний байгууллагуудаас гадна мал эмнэлгийн 2 нэгжтэй. Зочид буудал халуун ус, үсчин зурагчин, холбоо, ШТС, уурын зуух, эрчим хүч, цаг уур, цайны газар талх  нарийн боовны цех, бөөний худалдаа зэрэг үйлчилгээний байгууллагууд ажиллаж байна.

## Цахим холбоос 
*Албан ёсны сайт

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Эрдэнэсант сум

**Эрдэнэсант сум** нь Төв аймгийн баруун талын сумын нэг.

## Газар зүйн онцлог 
Эрдэнэсант сум нь 302.4 мянган хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэртэй.

Улаанбаатар хотоос баруун зүгт 216 км зайд оршдог. Аймгийнхаа төвөөс 259 км алслагдсан.

Сумын төвийн газар зүйн координат нь E119°49’-N47°09’

Сумын газар нутаг Хангай-Хэнтийн уулархаг мужид багтах ба Орхон Туулын савын 1500-2000 м  өргөгдсөн бэсрэг уулсын төлөөлөл болно. 

Монгол орны байгалийн бүс бүслүүрийн хувьд Хангайн нурууны зүүн төгсгөлийн ойт хээрийн бүс тал хээрийн бүсэд шилжих заагт оршдог. Тус газар нутгийг шинэ төрмөлийн эриний галт уулын муж дахь гүний хагарал дайрч гардаг. Хөрсөн бүрэвчинд хүрэн, хар хүрэн, нуурын хөндийгөөр аллюви нугын хөрс таарна. Эрдэнэсантын уулс нь жинхэнэ уулын хээрт орших учир нийт нутгаар үржил сайтай хар ба хүрэн хөрс зонхилно.

Засаг захиргааны хувьд Төв, Өвөрхангай, Булган аймгуудын зааг нутаг, Хангай-Хэнтий уулархаг их мужийн Хангайн мужийн зүүн урд, Хэнтийн мужийн баруун урд шувтарга хэсэгт өөрөөр хэлбэл Хангайн, Хэнтийн уулархаг нутгийн уулзварт байрлана.

Эрдэнэсант сум нь 6,000 орчим хүн амтай, эдийн засгийн хувьд аймагтаа дээгүүр ордог сум юм.

## Алдартнууд
### Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар 
*Жигжидийн Мөнхбат - тамирчин
*Гивааны Содномдагва - хэвлэх үйлдвэрийн ажилтан
*Готовын Амаржаргал - оёдолчин
*Тэрбишийн Лувсанцэрэн - тариаланч
*Т. Сүрэнхүү - хоньчин
*П.Базаррагчаа - хоньчин
*Ц.Батдэлгэр - хоньчин

### Монгол улсын гавьяат цолтон
*Буучийн Жигмиддорж - гавьяат жүжигчин 
*Дамбадаржаагийн Гомбодаш - гавьяат малчин 
*Д.Долгоржав - аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан 
*С.Бавуусүрэн - аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан 
*А.Бадарчин - гавьяат агрономич
*Д.Дамбасүрэн - гавьяат багш
*Ш. Мөнхбат - гавьяат багш
*Г.Үүрцолмон - самбо бөхийн дэлхийн 3 удаагийн аварга, гавъяат тамирчин 
*Ц.Баасанжав - үйлчилгээний гавьяат ажилтан 
*Мөнхбатын Даваажаргал -  гавьяат тамирчин, мэргэжлийн сумогийн их аварга 

### Төрийн шагналтан
*Жанчивын Нарантуяа - хүний их эмч.

### Эрдэмтэн 
Доктор Э.Дашдондог Ж.Доржпүрэв, Г.Төмөрхадуур, Дашпунцаг 

Хүний их эмч Дашдэмбэрэлийн Нарантуяа ( Анагаах Ухааны Доктор)

Түгжамбын Навчаа (Боловсролын Доктор) 

Хүний их эмч Түгжамбын Алимаа ( Анагаах Ухааны Доктор)

### Улс төр нийгмийн зүтгэлтэн 
Штабын дарга, корпус командлан захирагч Жигдэнгийн Малж, 

Партизан Ж.Содном

Улсын Бага Хурлын гишүүн Ц.Баярмагнай, 

Улсын Их Хурлын гишүүн Ц.Баасанжав / Улаанбаатар хотын дарга асан/, 

До.Ганболд / УИХ-ын дэд дарга/, Ц.Сүхбаатар, бригадын генарал Бадамбазар, 

Төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Б.Нацаг, Г.Дарамбазар, Б.Барамсай, Б.Зэнэмэдэр, З.Баярбат, Д.Гүньбазар

### Үндэсний бөх 
Үндэсний бөхийн дархан аварга, олимпын мөнгөн медальт, хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Жигжидийн Мөнхбат тус суманд төрсөн юм.
Даншиг наадмын  их аварга Намжилжав, Чүлтэм, Баянмөнх 
*Эрдэнийн Зундуй - улсын заан
Монгол Улсын начин Дэлэгийн Шадав, Д.Даваасүрэн, Базарбидэрнаагийн Бадам-Очир

### Мал аж ахуй тариалангийн салбарт 
Улсын аварга малчин, тууварчин, мэргэжилтэн 13, Улсын сайн малчин 7, Улсын аварга тариаланч 27, Улсын аварга тариаланч хамт олон 3 төрөн гарчээ.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Заамар сум

**Заамар сум** нь Төв аймгийн сум юм. Төв аймгийн Заамар сумын нутагт нийт 7500 өрх 37500 хүн ам суурьшсан 2900 ам км нутаг дэвсгэртэй Монгол орны томоохон сумдын нэг юм. Анх 1959 онд байгуулагдсан сумын төвийн *Бат-Өлзийт* суурин 2008 оны байдлаар 5800 хүн амтай. Ган зуд тохиодоггүй тул Тосон Заамар хэмээн алдаршсан байсан боловч сүүлийн үед алтны уурхай зохисгүй эрхэлснээс сумын нутаг ихэд бохирдсон гэсэн ойлголт түгээмэл байдаг. 

## Газар зүй
Заамар сумын нутаг дэвсгэрийн ихэнхийг эзлэн орших Заамарын нуруу нь Их Хэнтийн нурууны үргэлжлэл бөгөөд хус, улиас, хар мод ургадаг. Саарал чоно, халиун буга, үнэг, хярс, цагаан зээр, бор гөрөөс, тарвага гээд олон янзын амьтад амьдрах бөгөөд тэр ч бүү хэл Наймганы нуруунд аргаль бий.

## Эдийн засаг
1980-1990-ээд онуудад улсын тэргүүний газар тариалангийн бүс нутаг байлаа. Малын тоо 2011 оны байдлаар 400 гаруй мянгад хүрээд байгаа бөгөөд 25 мянгат малчинтай. Нэг өрхөд ногдох малын тоогоор аймагтаа тэргүүлж, улсад 9-т бичигдэж байгаа юм.

Тус суманд нэг 12 жилийн сургууль, нэг 10 жилийн сургууль, 2 цэцэрлэг, нэг МСҮТ, бүс дундын цагдаагийн газар, 2 хүн эмнэлэг, 150 сурагчийн багтаамжтай дотуур байр, 10 халуун ус, сауны газар, спорт болон урлаг заал тус тус 3, дэлгүүр 40, супермаркет 4, талх нарийн боовны цех болон оёдлын цех тус тус 2, 2 цахилгаан уурын зуух үйл ажиллагаа явуулж байна.

## Хүмүүс
*Дуламсүрэнгийн Намдаг - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Жанчивын Отгонбаяр -  Үндэсний бөхийн улсын начин
*Батын Содном - Монгол улсын ардын жүжигчин

## Засаг дарга нар
*2014-2018: Даваасамбуугийн Болормаа

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Хатгал

**Хатгал тосгон** нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын тосгон юм. Хөвсгөл нуурын өмнөд үзүүрт оршино. Хатгал тосгонд нисэх онгоцны буудал, усан боомт, сургууль, шуудан зэрэг албан байгууллагууд бий.

## Түүх
Хатгал тосгоны нутаг нь 1600 оны дунд үе хүртэл Засагт ханы бүрэлдэхүүн нутаг байсаар ирсэн юм. Энэ нутагт баруун монголын цэргийн зэвсэгийн төмөр хайлуулдаг газар байсан тухай Оросын түүх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Хатгал орчим нь зэвсэг бэлтгэх цэргийн хүрээ буудалладаг газар байжээ. 1696 онд халх Монгол манжийн дарлалд орсоноос хойш Оросын хилийн дагуу Харуулын алба байгуулагдахад одоогийн Хатгал орчимд Хатгал харуулыг байгуулжээ. Ингэж Хатгал сумын суурийн газар болох эхлэл тавигдаж эхэлжээ. Улмаар Манж, Хятад, Монгол ноёд Хатгал орчмын газар нутгийн тансаг сайхан байгалийг хараад биширч, энэ нутгийг амарч зугаацахад аятай тохитой газар юм гэж үзэж ойр хавьд нь айл мал байлгахгүй байхыг шаардаж байжээ. Ийнхүү нь 1727 оноос Хатгал суурин газрын шинжийг олж байгуулагджээ. 1910 он гэхэд Оростой хийх худалдааны зам дайрч өнгөрдөг бяцхан тосгон болсон байв. 1914 онд Оросын хилийн хот Мондоос Улиастай хүртэл телеграфын шугам татагдсан нь Хатгалыг дайран өнгөрч байсан бөгөөд 1921 оны байдлаар 150 орос иргэн амьдардаг Монголын хойд зүгийн Улиастай хотын дараа орох томоохон суурийн газрын нэг болж байжээ. 1921 онд Оросын цагаан цэрэг Хатгалыг эзлэн авахад Д.Сүхбаатар "...бид умар зүгийн гол стратегийн чухал газраа дайсанд алдлаа гэж онцгойлон төлөвлөгөө зохиож Чойбалсан тэргүүтэй цэрэг хөдөлгөн чөлөөлж байсан" монгол орны чухал газрын нэг юм.

1921 онд Хатгал нь бүс нутгийнхаа засаг захиргааны төв нь болов. 1931 онд Хөвсгөл аймаг зохион байгуулагдахад аймгийн төв болж байсан ч 1933 онд аймгийн төвийг Мөрөн уруу шилжүүлжээ.

1990 оны байдлаар 7000 орчим оршин суугчтай байсан тус тосгонд бага оврын цахилгаан станц баригдсан ч удалгүй модны үйлдвэр хаагдаж, ачаа тээвэрлэлт багассан тул хүмүүс Хатгалыг орхин одох нь нэмэгдсээр 1994 онд 3,756, 2000 онд 2,498 оршин суугчтай гэж бүртгэгджээ. 2006 оны 12 сарын байдлаар 2,796 оршин суугчтай байсан тооцоо байна. (https://web.archive.org/web/20080528115803/http://www.rprpmongolia.mn/pdf/2007semi_annual_report_eng.pdf).  2008 онд Хатгал нь төвийн эрчим хүчний шугам болон үүрэн холбооны сүлжээнд холбогдсон байна.

## Эдийн засаг
Хөвсгөл нуурын эрэг дээр байрлах гэр-хотхонууд, амралтын газруудад зочлогсод Хатгалаар дайрч өнгөрдөг тул тус сумын эдийн засагт аялал жуулчлалын салбар ихээхэн нөлөө үзүүлнэ. 2007 онд нисэх онгоцны буудал шинээр баригдаж ашиглалтад орсон http://owasia.ru/mongolia-pressa_2007+M500362f6468.html#1.

## Хүмүүс
Хатгал сумаас төрөн гарсан алдартай хүмүүс:
*Б.Чадраабал - "Сүхбаатар" усан онгоцны анхны ахмад, гавьяат тээвэрчин
*Ч.Бат - "Сүхбаатар" усан онгоцны хоёр дахь ахмад үе залгамжилсан ахмад
*Ламжавын Гүндалай - Эрүүл мэндийн сайд асан, Улсын Их Хурлын гишүүн 


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Вера Крепкина

**Вера Самуиловна Крепкина** (*Калашникова*, , 1933 оны 4 сарын 16-нд төрсөн) нь Зөвлөлт Холбоот Улсын хөнгөн атлетикч, Ромын олимпын аварга юм.

Тэрээр Киров мужийн Котельнич хотод төрж, Вологда, хожим Киевийн Локомотив клубт бэлтгэл хийж байв.

Крепкина анх 19 настайдаа Хельсинкийн олимпод оролцож, 100 метрийн гүйлтийн төрөлд хагас шигшээ уралдаанд 5-р байр эзлэн хасагдсан бол 4х100 метрийн буухиа гүйлтэд түүний багтсан Зөвлөлтийн баг Их Британийн багаас 0.1 секунд хоцрон 4-т орсон байна.

1954 онд Швейцарын Берн хотод зохиогдсон Европын АШТ-д оролцож, 4х100 метрийн буухиа гүйлтийн төрөлд алтан медаль зүүв.

1956 оны Мельбурны олимпод оролцсон 2 төрөлдөө өмнөх олимптой яг ижилхэн амжилт үзүүлжээ.

1958 оны Европын АШТ Стокхольмд болоход 100 метрийн гүйлтийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. Ингэхдээ түрүүлсэн Их Британийн Хеатер Армитажтай адилхан 11.8 секундын амжилт үзүүлсэн аж. Түүнчлэн 4х100 метрийн буухиа гүйлтэд багийн нөхдийн хамт дахин түрүүлжээ.

1960 оны Ромын олимпод эхлээд 100 метрийн гүйлтийн төрөлд оролцож, хагас шигшээ уралдаанд 6-р байр эзлэн, шигшээд шалгарч чадсангүй. Харин ойрын зайн гүйлтийн төрлөөр мэргэшсэн тэрээр уртын харайлтын төрөлд оролцож, 6 метр 37 сантиметр харайн, олимпын дээд амжилт тогтоон түрүүлсэн нь хэний ч санаанд оромгүй явдал болов. Ингэхдээ өмнөх олимпын аварга Польшийн Элзбиета Кресинска болон дэлхийн дээд амжилтын эзэн Германы Хилдрун Клаус нарыг ялж түрүүлжээ. Мөн 4х100 метрийн буухиа гүйлтэд "уламжлал ёсоор" 4-р байр эзэлсэн байна.

Олимпоос харьж ирээд Лениний одонгоор шагнуулжээ.

## Хувийн дээд амжилт
* 100м - 11.3 сек (1958)
* 200м - 23.9 сек (1958)
* Уртын харайлт - 6м 37см (1960)

## Гадаад холбоос
* Олимпын мэдээллийн сан дахь профиль

Ангилал:Уртын харайлтын олимпын аварга
Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн европын аварга
Ангилал:ЗХУ-ын хөнгөн атлетикийн улсын аварга
Ангилал:ЗХУ-ын 100 метрийн гүйгч
Ангилал:ЗХУ-ын 200 метрийн гүйгч
Ангилал:ЗХУ-ын 4х100 метрийн буухиа гүйгч
Ангилал:ЗХУ-ын уртын харайгч
Ангилал:ЗХУ-ын олимпын аварга
Ангилал:ЗХУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:1952 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1956 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1960 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1933 онд төрсөн
Ростов муж

**Ростов муж** (орос. *Ростовская область*) нь Оросын Холбооны Улсын Өмнөд Холбооны тойрогт багтдаг муж юм. Мужийн төв Донын Ростов нь мөн 2002 онд байгуулагдсан Өмнөд Холбооны тойргийн төв болно.

## Түүх 
13-р зууны эхээр Монголчууд Дон руу довтлон иржээ. Түрэмгийллийн аюулд тулгарсан Половцчууд өмнөх дайсагналаа мартаж оросуудаас тусламж гуйжээ, 1223 онд Калка гол дээр Монгол-Татаруудтай тулалдаж, Половцчууд болон оросууд бут ниргүүлсэн байна. Үүний дараа Донын нутаг Алтан Ордны эрхшээлд удаан хугацаагаар оров. Азов (Азов) хот нь Азовын тэнгисийн эрэг дээр боссон бөгөөд газарзүйн таатай байрлал нь түүнийг томоохон худалдааны төв болгон хувиргасан.

14-р зууны төгсгөлд Төмөрийн цэргүүд Дон руу довтолж, эцэст нь Алтан Ордны баруун өмнөд хэсгийг авч Азак, Тана хоёр хот эзлэгдсэн байна. 

15-р зуунд Алтан Ордны уналтыг далимдуулан Азовын тэнгисийн эргийг Османы эзэнт гүрэн эзлэн авав. Азакыг Азов гэж нэрлэж эхэлсэн бөгөөд туркууд үүнийг хүчирхэг цайз болгон байна. Эндээс Оросын хаант улсын зүүн өмнөд хил рүү Туркийн довтолгооны аюул байнга гарч байжээ.

Москвагийн вангийн эрх мэдэл эдгээр нутагт байгаагүй тул казакуудын чөлөөт хүмүүс энд оршдог байв. Салангид казакуудын бүлгүүдээс цэрэг-улс төрийн байгууллага болох Донын цэрэг үүсч эхлэв. Цэргийн өөрөө удирдах ёс үнэхээр ардчилсан, бүх албан тушаал сонгогддог, даргын үг хууль байсан үе юм.

18-р зуунаас хойш Доны казакуудын газар нутаг Оросын эзэнт гүрний нэг хэсэг болж, тусгаар  бие даасан байдлаа алджээ. Өмнөх эрх чөлөөгөө алдахыг хүсээгүй казакууд оросын хааны засгийн газрыг идэвхтэй эсэргүүцэж, Степан Разин, Кондраты Булавин, Емельян Пугачёв нарын удирдлаган дор тариачдын дайн, бослогыг өрнүүлж байв.

19-р зууны дунд үе гэхэд Дон мөрөн дээр хоёр төв бий болсон: цэрэг-захиргааны төв - Новочеркасск хот, аж үйлдвэр, худалдааны төв - Доны Ростов хот.

## Газарзүй 
Ростов муж нь баруун талаараа Украин улстай хиллэнэ. ОХУ дотроо хойд талаараа Волгоград муж, Воронеж муж, өмнө талаараа Краснодарын хязгаар, Ставрополийн хязгаар, зүүн талаараа Бүгд Найрамдах Халимаг Улстай хиллэдэг.

Европын томоохонд ордог Дон мөрөн тус мужийн нутгаар урсана. Мужийн газар нутгийн 0.4% нь нуур цөөрөм болно.

## Хүн ам 
Оросын "Росстат" байгууллагын мэдээлснээр 2024 онд тус бүс нутгийн хүн ам 4,152,518 хүн байна. Хүн амын нягтрал - 41.13 хүн/км2. Хотын хүн ам - 68.52 % (2022).

### Цагийн бүс 
Москвагийн цагийн бүс буюу UTC+3 бүсэд харьяалагдах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
 боомт]]


Ангилал:Оросын холбооны муж
Донын Ростов

**Донын Ростов** мөн **Дон дахь Ростов** () нь Оросын Холбооны Улсын Өмнөд Холбооны тойрог болон Ростов мужийн захиргааны төв бөгөөд Дон мөрний эрэг дээр, Азовын тэнгисээс 46 км зайд орших хот юм.

## Газар зүй 
### Уур амьсгал 
## Зургийн цомог 

Rostov adm.JPG|Ростов мужийн захиргааны барилга
Fountain Rostov on Don1.jpg|Хувьсгалын цэцэрлэгт хүрээлэн дэх усан оргилуур

## Цахим холбоос 
* grants.rsu.ru
* www.rostov.ru

## Эшлэл 
Ангилал:Далайн боомттой суурин

Ангилал:Дон мөрний суурин
Ангилал:Европын суурин
Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл
Ангилал:Оросын их сургуулийн хот
Ангилал:Ростов мужийн суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:1749 онд байгуулагдсан
Бөмбөлөг

**Бөмбөлөг** (, гре. σφαῖρα)  буюу **Сфер** нь бөмбөрцгийн гадаргуу. Математикт бөмбөлгийг зайн тухай ойлголт өгөгдсөн огторгуйн тодорхой цэгээс ижил зайд орших элементүүдийн олонлог хэмээн тодорхойлдог. Тэрхүү цэгийг бөмбөлгийн төв гэх бөгөөд бөмбөлөг нь төвийнхөө хувьд, мөн төвийг дайрсан дурын шулуун, дурын хавтгайн хувьд тэгш хэмтэй дүрс болно. Бөмбөлгөөр хашигдсан огторгуйн хэсэг нь бөмбөрцөг юм. Ерөнхийдөө бөмбөлөг гэвэл Евклидийн огторгуй *E*3-д тодорхойлогдсон буюу 3-хэмжээст бөмбөлгийг ойлгоно.

Бөмбөлөгийн талбайг градусаар илэрхийлвэл (нумуудын хэмжээнүүд тогтмол бус гэдгийг тооцон) 41252.96 кв. градус гарна.

Бөмбөлөгийг дараах байдлаар мөн тодорхойлдог:

* Бөмбөлөг нь бүх гурван тэнхлэг нь ижил хэмжээтэй эллипсоид юм.
* Бөмбөлөг нь **бөмбөрцгийн** гадаргуу юм.

Цилиндрийн эзлэхүүн V1, түүн дотор багтаасан, хоёр суурийг нь шүргэх сферын эзлэхүүн V2, цилиндрийн нэг суурьтай давхацсан суурьтай, нөгөө суурийн төвд оройтой конусын эзлэхүүн V3 бол V1:V2:2V3=3:2:1 байна.

## Ерөнхий тодорхойлолт 
Метрийн огторгуй (*X*, *d*)-ийн хувьд *c* цэгийг бэхлэн, уг *c* цэгээс нэгэн ижил *r* &gt; 0 зайд орших бүх цэгүүдийн олонлог
:U_r(c) = U(c;r):=\{x\in X\mid d(x,c)=r\}
-ийг *c* төвтэй, *r* радиустай **бөмбөлөг** гэнэ. *r* → 0 үед {*c*} хэмээх ганц элемент бүхий олонлог үүсэх тул *r* = 0 үеийг мөхсөн бөмбөлөг гэж авч үзэх нь бий.

## Евклидийн огторгуй дахь бөмбөлөг 
*xyz*-тэгш өнцөгт координатын систем бүхий 3-хэмжээст Евклидийн огторгуй байг. Түүн дээрх (*x*0, *y*0, *z*0) координаттай цэгээс *r* зайд орших (*x*, *y*, *z*) цэгүүд нь
:(x - x_0 )^2 + (y - y_0 )^2 + ( z - z_0 )^2 = r^2 
нөхцлийг хангана. Энэ нөхцлийг хангах бүх цэгүүдийн олонлог нь бөмбөлөг болох юм. *r* = 1 үед **нэгж бөмбөлөг** гэнэ. Уг бөмбөлгийн гадаргуугийн талбай *S* = 4π*r*2  болно. Координатын эх дээр төвтэй бөмбөлгүүд нь дараах дифференциал тэгшитгэлийг хангана.
:x\,dx + y\,dy + z\,dz = (x,y,z)\begin{pmatrix}dx\\dy\\dz\end{pmatrix}= 0
Энд бөмбөлгийн дээр орших дурын (*x*, *y*, *z*) цэгийн хувьд түүний шүргэгч вектор (*dx*, *dy*, *dz*) нь бөмбөлгийн гадаргуутай перпендикуляр байна.

Бөмбөлөг нь хавтгайтай огтлолцоход тойрог үүснэ.

## Геометрийн үндсэн томъёнууд 
; Сферын талбай
:
: S = \ 4\pi r^2 = \pi d^2

; Сферээр хязгаарлагдсан бөмбөрцөгийн эзлэхүүн
:
: V = \frac{4}{3}   \pi r^3

; Сферын сегментийн талбай
:
: s = \ 2 \pi r H = 2 \pi r^2 ( 1 - \cos ( \alpha ) ) ,

үүнд: H — сегментийн өндөр,  \alpha  — зенитын өнцөг.

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Геометрийн дүрс
Эрдэнэ сум (Төв)

**Эрдэнэ сум** нь Засаг захиргааны хувьд Төв аймагт харьяалагддаг юм. Эрдэнэ сумын төв нь нийслэл Улаанбаатар хотоос 72 км-ийн зайд оршдог. Төв аймгийн Баяндэлгэр, Архуст, Мөнгөнморьт, Сэргэлэн, Батсүмбэр сумдтай болон Улаанбаатар хотын Налайх дүүрэг, Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумтай тус тус хиллэдэг.   

Төв аймгийн Эрдэнэ сум 1924 онд Туул, Булнайн отог нэртэй байгуулагдаж БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 2-р сарын 7-ны өдрийн "05" дугаар тогтоолоор хэд хэдэн отог нийлж өргөжин сум болсон түүхтэй. Өгөөмөр, Чулуут, Баянтуул, Хушинга, Тамган гэсэн  5 багийн нийт 1291 өрхөд 2011 оны байдлаар 3762 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор Төв аймагтаа эхний 5-д, газар нутгийн хэмжээгээр 1-д ордог (аймгийн төвийг оролцуулалгүйгээр) хүн амын нягтрал 213,6 хүн/га/ сум юм.      

Жанчивлин болон Ар Жанчивлан рашаан сувилаллууд тус сумын нутагт бий. Төв аймгийн Эрдэнэ сум нь байгалийн олон үзэсгэлэнт газартай, сүүлийн үед аялал жуулчлал ихээр хөгжиж буй сумдын нэг юм. Тус суманд гадаад дотоодын жуулчдын анхаарлын төвд байгаа Чингис хааны хөшөөт цогцолбор- Цонжинболдог, 13 дугаар зууны аж амьдралыг харуулсан жуулчны бааз, Гүнжийн сүм зэрэг олон алдартай дурсгалт газрууд бий. Мөн тус сумын дунд сургууль нь МСҮТ-тэй нэгдэн МСЕБС болж, 2024 оны 7-р сард "Эрдэнэ Политехник Коллеж" болсон. Энэ сургуульд төгсөгчид нь 11-р ангийн боловсролыг давхар мэргэжлийн үнэмлэхтэй төгсдөгөөрөө бусад сургуулиудаас онцлог ялгаатай юм.

## Түүх 
Халх Монголд 16-р зууны дунд үеэс эхлэн хошуу гэдэг засаг захиргааны нэгж бий болсон юм. Батмөнх Даян хаан нас барахынхаа өмнө өөрийн захирч байсан албат ард, эзэмшил нутгаа хөвгүүддээ хуваан өгчээ. Батмөнх хааны отгон хүү Гэрсэнзийг нас барсаны дараа түүний хатан нь өөрийн 7 хөвгүүдэд эцгийнх нь захирч байсан 13 отог албатуудыг 7 болгон хувааж өгөөд хошуу гэж нэрлсэн байна. Энэ үеэс "Халх 7 хошуу" гэж түүхэнд нэршсэн байдаг. Үүнээс хойш Халхын хошууд нэмэгдсээр 1760 он гэхэд 86 хошуутай болж 20-р зууны эхэн хүртэл энэтоо өөрчлөгдөөгүй байна.

Өнөөгийн Төв аймгийн Эрдэнэ сум Дархан чин вангийн хошуунд багтаж байжээ. Хошууг нэг том язгууртан толгойлон үе улиран захирдаг байсан бөгөөд үүнийг "Хошууны засаг" гэж нэрлэдэг заримдаа "Засаг ноён" ч гэж нэрлэж байжээ. Засаг ноёны доор хошууны бүх албан хэргийг явуулдаг түшмэл, бичээч нараар бүрдсэн албатууд байдаг байсан. Манжийн үеийн Халхын томоохон хошуудын нэг бол Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошуу юм. 

1911 онд Монгол Улс Манж Чин улсын дарлалаас ангижирч, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан боловч 1921 оны Ардын хувьсгал хүртэл Манжийн үеийн засаг захиргааны хуваарь хэлбэрийг өөрчилж чадаагүй юм. 

Ардын Засгийн газрын 1923 оны 10-р сарын 19-ний өдрийн 38-р тогтоолоор Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошууг Богд хан уулын аймгийн Богд хан уулын хошуу гэж нэрлэх болжээ.

## Алдартнууд 
*Зохиолч Доржийн Гармаа
*Дуучин, МУГЖ Дамбын Хоролсүрэн
*Улсын арслан Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Монгол 1972 оны Зуны Олимпод

**Монгол Улс** Баруун Германы Мюнхен хотноо зохиогдсон 1972 оны зуны олимпын 20-р наадам буюу **Мюнхений олимп**од оролцсон. 1 мөнгөн медаль хүртсэн амжилтаар 33-р байранд оржээ.

## Медальтнууд
### н медаль 
*Хорлоогийн Баянмөнх

## 30px Байт харваа
**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Бокс
Монгол улс боксын спортоор анх удаа олимпын дэвжээнд өрсөлдөв.

## 30px Буудлага
**Эрэгтэй**

## 30px Жүдо
Монгол Улс жүдогийн төрлөөр олимпын наадамд анх удаа оролцсон. Хөнгөн жинд хүч сорьсон Бахааваагийн Буядаа мөнгөн медаль зүүсэн хэдий ч тэмцээний дараах сэргээшийн шинжилгээгээр кофейн илэрч, медалиа хураалгасан байна.  

*Чойдорын Өвгөнхүү тамирчнаар оролцохоор явсан боловч барилдаж чадаагүй.

## 30px Сонгомол бөх
## 30px Хөнгөн атлетик
**Эрэгтэй**

## 30px Хүндийн өргөлт
Монгол улс хүндийн өргөлтийн төрлөөр анх удаа олимпын наадамд оролцлоо.

## 30px Чөлөөт бөх
*Дугарын Цэрэндаш, Бавуугийн Намжим, Должингийн Адъяатөмөр нар нөөц тамирчнаар явжээ.

## Цахим холбоос 
*Олимпын албан ёсны тайлан
*ОУОХ-ны мэдээллийн сан

Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч улсуудын багийн бүрэлдэхүүн
зуны олимп 1972
Чулууны Хулан

**Чулууны Хулан** (1985 оны тавдугаар сарын 30- Өвөрхангай аймгийн Хархорин суманд төрсөн) нь 2007 онд бүтээгдсэн оросын "*Монгол* " кинонд Чингис хааны их хатан Бөртэ -гийн дүрд тоглосон болно. Мэргэжлийн жүжигчин бус, оюутан байсан. 

1985 онд Өвөрхангай аймгийн Хархорин суманд төрсөн Чулууны Хулан хоёр эгчтэй, айлын бага охин. Түүний аав  жолооны багш мэргэжилтэй,  ээж нь инженер мэргэжилтэй хүн аж. 

Тэрээр бага ангид  байхдаа уран нугаралтаар чармайн хичээллэдэг, ер нь л спортод дуртай охин байж. Гар бөмбөг, сагсан бөмбөг, таеквондо гээд хэд хэдэн спортын төрлөөр хичээллэж байсан гэсэн. Харин одоо бол иог, усанд сэлэлтээр хичээллэж байгаа юм билээ.  Монгол нутгийн охин тэрээр байгальд хайртай. Ан амьтанд хайртай. Тэрдундаа  морь,  нохойнд их хайртай, аялал зугаалгаар явах, байгалийн сайхныг бишрэх дуртай аж.  

Ч.Хулан тэр үед монголдоо сэтгүүлзүйн чиглэлээр суралцдаг байсан бөгөөд пробонд тэнцсэнээр “Монгол”-д тоглох боломж нь бүрэн нээгджээ. Тэрээр мэргэжлийн жүжигчин биш учраас 2006 онд  Москва хотод Ксения Громова багштай жүжигчний курст суралцсан байна. 

Ч.Хулан зөвхөн жүжигчин биш. Найруулагч болохоор шамдаж байгаа юм билээ. Тэр 2008-2009 онд  “Cinema Hotel Corporation” компани, найруулагч Ануар Райбае-ын “ Лаве” кинонд найруулагчийн туслахаар ажилласан бол 2010 онд  “Kazakhfilm” & “Alemstudio”  компаниудын хамтарсан, найруулагч Асиа Сулеева болон Ануар Райбае-ын “Женіс семсері” кинонд найруулагчийн туслахаар ажиллажээ. Мөн  “Kazakhfilm” & “Office 111-t” film компаниудын хамтарсан, найруулагч Ермек Турсунов-н “Далады дары із” кинонд найруулагчийн туслахаар ажилласан байна. 

Мөн Ч.Хулан гадаад хэл сурах сонирхолтой. Тэр одоогоор  орос , англи,  казах хэл сураад байна. 

## "Монгол" кино 
“Монгол” уран сайхны киноны зураг авалт  2005-2007 оны хооронд үргэлжилсэн байдаг.  “Eurasia”, “CTB”, Andrey’s banner”, “X-Filme Creative Pool” “Kinofabrika Gmbh”, “Picturehouse” film компаниудын хамтын бүтээл юм. 

*Монгол* киноны зураг авалтын багийн төлөөлөгч Гука Омарова Улаанбаатар хот дахь Хятадын элчин сайдын яамны үүдэнд визний мэдүүлэг өгөхөөр зогсож байх үедээ түүнтэй тааралдаж, түүнийг зураг авалтанд шалгуулахыг зөвлөсөн байдаг. Найруулагч Сергей Бодров хэлэхдээ түүнтэй уулзсаны дараа "мэргэжлийн бус жүжигчнийг яагаад кинонд тоглуулж болохгүй гэж" гэсэн бодол надад төрсөн, эрсдэлтэй байж болох байсан ч дараа нь би харамсаагүй гэжээ.

## Хувийн амьдрал
*Монгол* кинонд тоглож байх явцдаа, Сергей Бодровын туслах **Нарын Игилик** /Naryn Igilik/ хэмээх казах залуутай хайр сэтгэлийн холбоотой болж гэрлэсэн ба сүүлд олдсон мэдээллээр нөхрийн хамт Казахстан улсын Алматын ойролцоох хотод амьдарч буй.

## Эшлэл
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Казахстаны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1985 онд төрсөн
Монгол 1988 оны Зуны Олимпод

**Монгол улс** Зөвлөлт Холбоот Улсын тэргүүлсэн бойкотод оролцон нэг олимпыг алгассаны дараа Өмнөд Солонгосын Сөүл хотноо зохиогдсон 1988 оны зуны олимпын 24-р наадам буюу **Сөүлийн олимп**од оролцож, 1 хүрэл медаль хүртжээ. Спортын 5 төрөлд эрэгтэй 24, эмэгтэй 4, нийт 28 тамирчин өрсөлдсөн байна.

## Медальтнууд
### медаль 
*Нэргүйн Энхбат

## 30px Байт харваа
**Эмэгтэй хувийн дүн**

**Эмэгтэй багийн дүн**

## 30px Бокс
## 30px Буудлага
**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Жүдо
## 30px Чөлөөт бөх
## Эшлэл
*Олимпын албан ёсны тайлан
*ОУОХ-ны мэдээллийн сан

Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч улсуудын багийн бүрэлдэхүүн
зуны олимп 1988
Борис Ельцин

**Борис Николаевич Ельцин** (; 1931 оны 2-р сарын 1 - 2007 оны 4-р сарын 23) нь Оросын Холбооны Улсын анхны ерөнхийлөгч юм.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны сайт дахь профиль. 1985 он хүртэл
* Албан ёсны сайт дахь профиль. 1985-1990 он
* Албан ёсны сайт дахь профиль. 1991-1995 он
* Албан ёсны сайт дахь профиль. 1996-1999 он

Ангилал:Оросын ерөнхийлөгч
Ангилал:Оросын ерөнхий сайд
Ангилал:Чеченийн дайны хүн
Ангилал:Барилгын инженер
Ангилал:Зөвлөлтийн улс төрч
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1931 онд төрсөн
Ангилал:2007 онд өнгөрсөн
Монгол 1992 оны Зуны Олимпод

**Монгол улс** Испанийн Барселон хотноо зохиогдсон 1992 оны зуны олимпын 25-р наадам буюу **Барселоны олимп**од оролцож, 2 хүрэл медаль хүртжээ. Анх удаа Монголоос эмэгтэй тамирчин медаль хүртсэн.

## Медальтнууд
### медаль 
*Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр
*Намжилын Баярсайхан

## 30px Байт харваа
**Эмэгтэй хувийн дүн**

## 30px Бокс
## 30px Буудлага
**Эмэгтэй**

## 30px Дугуйн спорт
**Эрэгтэй хувийн бөөн гараатай уралдаан**
*Жамсрангийн Өлзий-Орших &mdash; 4:45:14 (→ 79-р байр)
*Дашжамцын Мөнхбат &mdash; 5:02:11 (→ 83-р байр)
*Дашнямын Төмөр-Очир &mdash; Барианд ороогүй (→ 119-р байр)

**Эрэгтэй багийн бөөн гараатай уралдаан**
* (Ж.Өлзий-Орших, Д.Мөнхбат, Д.Төмөр-Очир, З.Наран) &mdash; 2:16:52 (→ 19-р байр)

## 30px Жүдо
**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Хөнгөн атлетик
**Эрэгтэй**

## 30px Хүндийг өргөлт
## 30px Чөлөөт бөх
## Эшлэл
*Олимпын албан ёсны тайлан
*ОУОХ-ны мэдээллийн сан

Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч улсуудын багийн бүрэлдэхүүн
зуны олимп 1992
Монгол 1996 оны Зуны Олимпод

**Монгол улс** Америкийн Нэгдсэн Улсын Атланта хотноо зохиогдсон 1996 оны зуны олимпын 26-р наадам буюу **Атлантын олимп**од оролцож, 1 хүрэл медаль хүртжээ.

## Медальтнууд
### медаль 
*Доржпаламын Нармандах

## 30px Байт харваа
**Эмэгтэй хувийн дүн**

## 30px Бокс
## 30px Буудлага
**Эмэгтэй**

## 30px Дугуйн спорт
**Эрэгтэй хувийн бөөн гараатай уралдаан**
*Дашнямын Төмөр-Очир &mdash; Барианд ороогүй (→ Байр эзлээгүй)

## 30px Жүдо
**Эрэгтэй**

## 30px Хөнгөн атлетик
**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Хүндийг өргөлт
*Цэнхэржавын Хосбаяр 108кг-ийн жинд өрсөлдөх байсан ч гэмтлийн улмаас оролцож чадаагүй.

## 30px Чөлөөт бөх
*Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар 57кг-н жинд нөөц тамирчнаар явсан.

## Эшлэл
*Олимпын албан ёсны тайлан
*ОУОХ-ны мэдээллийн сан

Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч улсуудын багийн бүрэлдэхүүн
зуны олимп 1996
Монгол 1976 оны Зуны Олимпод

**Монгол Улс** Канадын Монреаль хотноо зохиогдсон 1976 оны зуны олимпын 21-р наадам буюу **Монреалийн олимп**од оролцож, 1 мөнгөн медаль хүртжээ.

## Медальтнууд
### н медаль 
*Зэвэгийн Ойдов

## 30px Байт харваа
**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Бокс
## 30px Буудлага
**Эрэгтэй**

## 30px Жүдо
## 30px Сонгомол бөх
## 30px Чөлөөт бөх
## Цахим холбоос 
*Олимпын албан ёсны тайлан
*ОУОХ-ны мэдээллийн сан

Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч улсуудын багийн бүрэлдэхүүн
зуны олимп 1976
Монгол 2004 оны Зуны Олимпод

**Монгол улс** Грекийн Афин хотноо зохиогдсон 2004 оны зуны олимпын 28-р наадам буюу **Афины олимп**од оролцож, 1 хүрэл медаль хүртжээ.

## Медальтнууд
### медаль 
*Хашбаатарын Цагаанбаатар

## 30px Бокс
## 30px Буудлага
**Эмэгтэй**

## 30px Жүдо
**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Усанд сэлэлт
**Эрэгтэй**

## 30px Хөнгөн атлетик
Хөнгөн атлетикийн төрлөөр Монгол улсаар эрэгтэй, эмэгтэй тус бүр 1 тамирчин марафон гүйлтийн төрөлд уралдсан. Бат-Очирын Сэр-Од уралдааны эхний үед тэргүүлж байсан бол Лувсанлхүндэгийн Отгонбаяр уралдааны явцад гэмтсэн ч ялагчаас цаг гаруй, өмнөх тамирчнаасаа 30 гаруй минут хоцрон барианд орсон юм.

**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Хүндийг өргөлт
**Эмэгтэй**

## 30px Чөлөөт бөх
**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## Эшлэл
*Олимпын албан ёсны тайлан
*ОУОХ-ны мэдээллийн сан

Ангилал:2004 оны зуны олимп
2004
Дмитрий Медведев

**Дмитрий Анатольевич Медведев** (; 1965 оны 9-р сарын 14) нь Оросын Холбооны Улсын 3 дахь ерөнхийлөгч, өнөөгийн ерөнхий сайд юм.

## Цахим холбоос 
* 
* Хувийн цахим хуудас (оросоор)

Ангилал:Одооны засгийн газрын тэргүүн
Ангилал:Оросын ерөнхийлөгч
Ангилал:Оросын ерөнхий сайд
Ангилал:20-р зууны эрх зүйч
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан (колланэ)
Ангилал:Газпром
Ангилал:Санкт-Петербургийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1965 онд төрсөн
Монгол 2000 оны Зуны Олимпод

**Монгол улс** Австралийн Сидней хотноо зохиогдсон 2000 оны зуны олимпын 27-р наадам буюу **Сиднейн олимп**од оролцож, 1964 оноос хойш анх удаа медаль хүртэж чадсангүй.

## 30px Бокс
## 30px Буудлага
**Эмэгтэй**

## 30px Жүдо
**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Усанд сэлэлт
ОУОХ олимпын эрх авч чадаагүй улсуудыг олимпод тамирчнаа илгээхэд нь туслах үүднээс усанд сэлэлт, хөнгөн атлетикийн төрөлд тус бүр эрэгтэй, эмэгтэй 1 тамирчныг урилгаар оролцуулах болсон. Ийнхүү манай усанд сэлэгчид олимпын наадмын дэвжээнд анх удаа өрсөлдлөө.

**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Хөнгөн атлетик
**Эрэгтэй**

**Эмэгтэй**

## 30px Чөлөөт бөх
**Эрэгтэй**

Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар 58кг-н жинд 5-р байр эзэлсэн ч тэмцээний дараах сэргээшийн шинжилгээгээр фуросемид илэрсэн тул байр нь хүчингүй болж, барилдах эрхээ 1 жил хасуулсан.
Харин О.Пүрэвбаатар сэргээш хэрэглээгүй гэж мэдэгдэж байсан ба үүнийгээ нотлохын тулд ДАШТ-с медаль авах зорилго тавин 2001 онд ДАШТ-ий мөнгөн медаль авчээ.

## Цахим холбоос
*Олимпын албан ёсны тайлан
*ОУОХ-ны мэдээллийн сан

Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч улсуудын багийн бүрэлдэхүүн
зуны олимп 2000
1962 он

1962 он -Билгийн тооллын "Хар Бар жил". 

## Энэ онд болсон үйл явдлууд 
12-р сарын 17-нд БНСУ-ын генерал Пак Жон Хи Ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажилдаа орсон. 

## Энэ онд төрөгсөд 
* 6 сарын 21 – Виктор Цой
* 8 сарын 30 эсвэл 12 сарын 4 - Александр Литвиненко, Оросын тагнуулч
## Энэ онд нас барагсад 
* 8 сарын 5 - Мэрилин Монро Америкийн кино жүжигчин (* 1926)


#
1949 он

## Энэ онд болсон үйл явдлууд 
## Энэ онд төрөгсөд 
:*Ангилал:1949 онд төрсөн*
* 4 сарын 7 — Валентина Матвиенко
* 4 сарын 15 — Оросын нэрт дуучин Алла Пугачёва
* 12 сарын 26 — Михаил Боярский

## Энэ онд нас барагсад 

#
11 сарын 10

**11 сарын 10** нь Григорийн тооллын жилийн 305 дахь (өндөр жил бол 306 дахь) өдөр юм. Мөн он дуустал 60 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд 
**Энэ өдөр Монгол Улсын түүхэнд болсон онцлох үйл явдлууд:**

* 1919.11.10: Монголын автономитыг устгах явдлыг улсын Дээд, Доод хурлаар хэлэлцүүлэхээр оруулсан ч зөвшөөрөөгүй.

* 1971.11.10: Монголын үйлдвэрчний эвлэлийн 10 дугаар Их хурал хуралдаж, 802 төлөөлөгч оролцов.

* -БНМАУ-ын нам засгийн төлөөлөгчид Кубад айлчилжээ. БНМАУ Олон улсын хөрөнгө оруулалтын банкинд гишүүнээр элсэв.

* БНМАУ-ын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн цолыг анх бий болгожээ.

* БНМАУ-ын гавьяат эдийн засагч цолыг Б.Янживт олгожээ.

* БНМАУ-ын гавьяат уурхайчин цолыг Ж.Отгонцагаанд анх олгов.

**Энэ өдөр дэлхий дахинд болсон онцлох үйл явдлууд:**

* 1951: Франц, Их Британи, АНУ, Турк улсууд Ойрх Дорнодын аюулгүй байдлын хөтөлбөрийг зөвшилцжээ.

* 1961: Сталинград хотыг Волгоград гэж нэрлэх болов.
* 1980: Польшид "Эв санааны нэгдэл" бие даасан үйлдвэрчний эвлэл албан ёсоор бүртгүүлэв.

* 1983: Компьютерын аюулгүй байдлын хурал дээр Фред Коэн анхны компьютерын вирусийг танилцуулжээ.
** Билл Гэйтс Windows үйлдлийн системийн анхны хувилбараа танилцуулсан. 

## Энэ өдөр төрөгсөд 
* 1975 - Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин Дамдинсүрэнгийн Оюунтүлхүүр
*1977 - Өмнө Солонгосын жүжигчин Вонь Бинь

## Энэ өдөр нас барагсад 
* 1982 - Леонид Брежнев

## Тэмдэглэлт баярууд 
* Индонезид Баатруудын өдөр
* АНУ-д Тэнгисийн явган цэргийн корпусын өдөр.

----

1110
#10
Игорь Сорин

**Игорь Владимирович Сорин** (1969 оны 11 сарын 10 – 1998 оны 9 сарын 4) нь Оросын яруу найрагч, хөгжимчин, жүжигчин байв.

## Гадны холбоос 
* Игорь Сорины дурсгалын сайт
* 

Ангилал:1969 онд төрсөн
Ангилал:Оросын яруу найрагч
Ангилал:Оросын хөгжимчин
Ангилал:Оросын жүжигчин
Ангилал:1998 онд өнгөрсөн
8 сарын 3

**8 сарын 3** нь Григорийн тооллын жилийн 215 дахь (өндөр жил бол 216 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 150 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд 
## Энэ өдөр төрөгсөд 
*1999 -- SS501 хамтлагын гишүүн Kim Hyung-Jun
*1999 -- Davichi хамтлагын гишүүн Kang Min-Kyung

## Тэмдэглэлт баярууд 
## Энэ өдөр нас барагсад 
* 2008: Александр Солженицын

----

0803
#03
1955 он

## Энэ онд болсон үйл явдлууд 
* 11 сарын 15: Санкт-Петербургийн метро нээгдсэн
## Энэ онд төрөгсөд 
* 1 сарын 28: Николя Саркози, Францын 23 дахь Ерөнхийлөгч

## Энэ онд нас барагсад 

#