open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сергей Чемезов

**Сергей Викторович Чемезов**- Оросын “Ростех” корпорацийн Ерөнхийлөгч, хурандаа генерал.

## Намтар
Сергей Чемезов 1952 оны 8 дугаар сарын 20-ны өдөр хуучин ЗСБНХУ-ын Эрхүү мужийн Черемхово хотод төрсөн.

1975 онд Эрхүү хотын ардын аж ахуйн дээд сургууль, Зэвсэгт хүчний жанжин штабын Цэргийн академийн курсийг төгссөн.

ЗХУ-ын алдарт Улсын аюулаас хамгаалах байгууллагын /КГБ/ нэгдүгээр ерөнхий газрын ажилтан С. Чемезов 1983 оноос ХБНГУ-ын Дрезден хот дахь “Луч” нэгдлийн төлөөлөгчийн газрын даргаар томилогдон ажиллах үеэрээ тэнд үүрэг гүйцэтгэн алба хааж байсан В. Путинтэй нэг байранд амьдарч байсан бөгөөд залуу офицерүүд энэ үеэс үерхэн нөхөрлөж, гэр бүлээрээ найзлах болжээ.

1996 оноос В.Путин ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын  орлогч даргаар ажиллах үедээ өөрийн анд С.Чемезовыг урьж гадаад харилцааны асуудал хариуцуулсан байна. Гурван жилийн дараа В.Путин ОХУ-ын Засгийн газрын тэргүүн болж, С.Чемезов зэвсгийн экспортын чиглэлийн Холбооны төрийн өмчит “Промэкспорт” байгууллагыг удирдах болжээ. 2004 онд цэргийн зориулалттай бүтээгдэхүүний экспорт, импортын асуудлыг хариуцсан “Рособоронэкспорт” улсын үйлдвэрийн газрын захирлаар томилогдож, улмаар тус байгууллагын хувьцааг тууштай нэмэгдүүлж титан үйлдвэрлэлийн томоохон төлөөлөл “ВСМПО-Ависма” үйлдвэрийн хувьцааны 66%, “АвтоВАЗ” компанийн хувьцааны 61,8 хувийг тус тус эзэмших болсон байна.

2007 оны 11 дүгээр сард “Ростехнологии” улсын корпораци байгуулагдахад ерөнхий захирлаар томилогджээ.

Ростех нь 2016 оныг хүртэл Орос-Монголын хамтарсан Эрдэнэт үйлдвэр, Монголросцветмет компаниудын Оросын талын хувьцааг эзэмшдэг байсан бөгөөд С. Чемезов хамтын үйлдвэрүүдийн Монголын талын хувь эзэмшигчээр Монголын төрийн захиргааны байгууллага ажиллаж байгаад шүүмжлэлтэй ханддаг, үйлдвэрүүдийн техник технологийн шинэчлэл, үр ашгийг дээшлүүлэхийн тулд Монголын талын хувьцааны тодорхой хэсгийг аж ахуйн нэгж, байгууллагад худалдах, эсхүл хоёр компанийг нэгтгэх, эсхүл талууд эзэмшлээсээ адил хэмжээний хувьцааг зах зээлд борлуулах зэрэг арга хэмжээг авах шаардлагатай талаар нэг биш удаа саналаа илэрхийлж байсан юм.

## Ажилласан байдал
*1980-1988 онд “Луч” туршилт, аж үйлдвэрийн холбоо
*1983-1988 онд Хуучин Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Ард Улс дахь “Луч” холбооны салбарын тэргүүн
*1988-1996 онд Гадаад худалдааны «Совинтерспорт» холбооны ерөнхий захирлын орлогч
*1996-1999 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн хэрэг эрхлэх газрын гадаад эдийн засгийн холбооны газрын дарга
*1999-2001 онд «Промэкспорт» төрийн өмчит компаний ерөнхий захирал
*2001-2004 онд «Рособоронэкспорт» төрийн өмчит компаний ерөнхий захирлын нэгдүгээр орлогч
*2004-2007 онд «Рособоронэкспорт» төрийн өмчит компаний ерөнхий захирал
*2007 оноос “Ростех” корпорацийн ерөнхий захирал

## Гэр бүл
Эхнэр, гурван хүү, нэг охинтой.

Ангилал:Менежер
Ангилал:Оросын бизнесмен
Ангилал:Оросын генерал
Ангилал:Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хорооны хүн
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1952 онд төрсөн
Сергей Ефимович Донской

**Сергей Ефимович Донской** — Оросын Холбооны Улсын Байгалийн нөөц, экологийн сайд. 1968 оны 10 дугаар сарын 13-ны өдөр Москва мужийн Электросталь хотод төрсөн. 1992 онд И.М.Губкиний нэрэмжит Улсын нефть, хийн академийг автоматик, телемеханикийн мэргэжлээр төгссөн.

## Ажилласан байдал 
* 1992-1998 онд “Газприборавтоматика”, “Ваши ценные бумаги”, “СИНТ”, “Према-Инвест” компаний дилер, мэдээлэл дүн шинжилгээний секторын удирдагч, инженер
* 1999-2000 онд ОХУ-ын Түлш, эрчим хүчний яамны Бүтээгдэхүүн хуваарилах тухай хэлэлцээр бэлтгэх, хэрэгжүүлэх газрын зөвлөх,мөн газарт хэлтсийн дарга
* 2000-2001 онд	“Лукойл” компанийн Санхүү, хөрөнгө оруулалтын ерөнхий газрын ажилтан
* 2001-2005 онд	“Зарубежнефть” компанийн хэлтсийн дарга
* 2005-2008 онд	ОХУ-ын Байгалийн нөөцийн яамны Санхүү, эдийн засгийн газрын захирал
* 2008-2011 онд ОХУ-ын Байгалийн нөөц, экологийн дэд сайд
* 2011-2012 онд “Росгеология” компанийн ерөнхий захирал
* 2012 оны 5 сарОХУ-ын Байгалийн нөөц, экологийн сайд /мөн оноос ОХУ, Монголын Засгийн газар хоорондын комиссын оросын хэсгийн даргаар томилогдсон

Монгол Улсад ОХУ, Монголын Засгийн газар хоорондын комиссын оросын хэсгийн даргын хувьд 3 удаа айлчилсан. Эхнэр, 3 хүүтэй.

Ангилал:Оросын байгаль орчны сайд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1968 онд төрсөн
Игорь Сечин

**Игорь Иванович Сечин** (1960 оны 9 дүгээр сарын 7-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) - Оросын улс төрийн зүтгэлтэн, топ менежер. 

Игорь болон түүний ихэр эмэгтэй дүү Ирина нар Ленинград хотод төрсөн. Эцэг эх нь төмрийн үйлдвэрт ажилладаг байсан бөгөөд сургуульд байхад нь салжээ.   

1977 онд ЗХУ-ын Ленинград хотын франц хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай 133 дугаар дунд сургууль төгссөн. 

1984 онд Ленинградын Улсын Их сургуулийг португал, франц хэлний багшийн мэргэжлээр төгссөн. 1982 онд төгсөх байсан боловч түүнийг Мозамбик руу португал хэлний цэргийн орчуулагчаар 2 жил томилсон байна.

Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтэн цол хамгаалсан.

1986-1988 онд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Гадаад эдийн засгийн хорооны «Техноэкспорт» байгууллагад ажилласан. 

1988 оноос Ленинград хотын захиргаанд ажилласан.

1991-1996 онд Санкт-Петербург хотын Засгийн газарт ажилтан.

1996-1998 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн хэрэг эрхлэх газарт ажилласан.

1998-2000 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газарт ажилласан.

2000-2004 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын орлогч дарга.

2004-2008 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын орлогч дарга, Ерөнхийлөгч В.В.Путиний туслах.

2004-2011 онд “Роснефть” НХН-ийн Захирлуудын Зөвлөлийн тэргүүн.

2008-2012 онд ОХУ-ын Засгийн газрын орлогч дарга.

2012 оны 5 дугаар сараас өнөөг хүртэл “Роснефть” НХН-ийн Удирдах зөвлөлийн дарга бөгөөд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна.

2012 оны 11 дүгээр сараас “Роснефть” НХН-ийн Захирлуудын зөвлөлд дахин сонгогдон бөгөөд 2013 оны 6 дугаар сараас тус компанийн Захирлуудын зөвлөлийн орлогч даргаар ажиллаж байна.

Игорь Иванович Сечин “Роснефть” НХН-ийн 9 000 000 ширхэг хувьцаа буюу тус компанийн дүрмийн сангийн 0,0849%-ийг эзэмшдэг.

## Гэр бүл
Эхнэр, охин, хүүтэй.

## Нэмэлт мэдээлэл
И.И.Сечинийг В.Путиний хамгийн ойр, дотнын хүн хэмээдэг. В.Путин “От первого лица” номондоо “Би хотын захирагчийн орлогч болчхоод олон хүнийг ажиглаж судалдаг байлаа. И.Сечин үнэхээр надад таалагдсан учир хамт ажиллахыг санал болгосон. Энэ бол 1992-1993 онд болсон явдал. Дараа нь Москвад ажиллахаар явах болоход тэрбээр намайг гуйсан. Би түүнийг дагуулаад явсан” хэмээн бичсэн байна. В.Путин 2000 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож И.Сечинийг Тамгын газрынхаа орлогчоор томилжээ. 
И.Сечин 2004-2011онд “Роснефть” НХН-ийн захирлуудын зөвлөлийн даргаар сонгогдон ажилласан. 2008-2012 онд В.Путинийг ОХУ-ын Засгийн газрын даргаар ажиллах хугацаанд И.Сечин Засгийн газрын даргын орлогчоор ажиллаж түлш – эрчим хүчний цогцолборын асуудлыг хариуцаж байв. 2012 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон В.Путин ажилдаа орсны дараа И.Сечинийг “Роснефть” НХН-ийн ерөнхийлөгчөөр томилуулах саналаа тус нийгэмлэгийн захирлуудын зөвлөлд уламжилж шийдвэрлүүлсэн. 

ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путин 2012 оны 6 дугаар сард Ерөнхийлөгчийн дэргэд Түлш-эрчим хүчний цогцолборын хөгжлийн стратеги, экологийн аюулгүй байдал хариуцсан Комисс байгуулах тухай зарлигт гарын үсэг зурж комиссын хариуцлагатай нарийн бичгийн даргаар И.Сечинийг томилсон байна. 

Ангилал:1960 онд төрсөн
Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн
Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:Оросын бизнесмен
2007 оны Формула-1

thumb|right|287px|*Кими Райкконен*
thumb|right|287px|*Түрүү жилийн дэлхийн аварга Фернандо Алонсо*
**2007 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 58 дахь улиралын тэмцээн ба нийт 17 гран при уралдаан болжээ.  Улиралын тэмцээн гуравдугаар сарын 18-аас аравдугаар сарын 21-ний хооронд явагдсан. Энэ улиралын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн нь хамгийн сүүлчийн уралдаанаар шийдэгдсэн бөгөөд Кими Райкконен анхныхаа дэлхийн аварга цолыг авчээ. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цол Феррарид очлоо.

#2007
Ангилал:2007 оны Формула-1-дэлхийн аварга
Санжаасүрэнгийн Оюун

**Санжаасүрэнгийн Оюун**  (1963 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрч, Гадаад хэргийн сайдаар ажилласан, геологич мэргэжилтэй хүн юм.

## Намтар
С.Оюун 1981 онд Нийслэлийн 10 жилийн 23 дугаар дунд сургууль, 1987 онд БНСЧСУ-ын Карлын Их сургууль Геохимич мэргэжлээр, 1996 онд Англи улсын Кембрижийн их сургуулийн аспирантур тус тус төгссөн.

Эрдмийн зэрэг, цол: Байгалийн ухааны доктор

## Ажилласан байдал 
* 1988 - 1999 онд Монгол-Чехословакметал хамтарсан үйлдвэрт геологич
* 1990 - 1991 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын хөгжлийн хөтөлбөрт төслийн мэргэжилтэн
* 1996 - 1998 онд Англи улсын "Рио Тинто" компанид геологич
* 1998 оноос "Зориг" сангийн тэргүүн
* 1998 - 2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 1999 оноос Монголын геологичдын холбооны ерөнхийлөгч
* 2000 - 2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2000 оноос С.Оюун УИХ-д сонгогдмогцоо ахынхаа намаас гарч, Иргэний Зориг Намыг Х.Хулан, Т.Эрдэнэбилэг, З.Нармандах, ДарьСүхбаатар нарын хамт үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус нам 2000-2016 он хүртэл тасралтгүй парламентад суудалтай байсан билээ.
* 2004 - 2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2004 - 2005 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга, Монгол Улсын Их Хурал дахь "Эх орон- Ардчилал" эвслийн бүлгийн дарга
* 2006 - 2007 онд Монгол Улсын Их Хурлын Мянганы хөгжлийн зорилт, ядуурлыг бууруулах асуудлын дэд хорооны дарга
* 2007 - 2008 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Гадаад хэргийн сайд
* 2008 - 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2012 - 2014 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн сайд

## Шагнал 
* 2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойн медаль
* 2005 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
* 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль
* 2006 онд Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн тэргүүний ажилтан

## Гэр бүл 
*Аав Санжаасүрэн нь Монголын дээд боловсролын салбарын томоохон зүтгэлтнүүдийн нэг, МУИС-ийн декан, Боловсролын яамны орлогч сайдын албыг хашиж явсан.
*Ээж Доржпалам нь их эмч, Оросын нэрт эрдэмтэн, монголын анхны газрын зургийг зохиогч, монгол судлаач А. Симуковын охин мөн Сэрэлт киноны гол дүр болох орос эмчийн дүрийг бүтээсэн хүн юм.
*Ах Зориг нь ардчилсан хувьсгалын удирдагчдын нэг байсан бөгөөд 1998 онд түүнийг алагдсаны дараа Оюун ахынхаа үйл хэргийг залгамжлана хэмээн улс төрд оржээ.

Ангилал:Монголын байгаль орчин, ногоон хөгжлийн сайд
Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Иргэний Зориг Ногоон Намын дарга
Ангилал:Геохимич
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Карлын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Кембрижийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1962 онд төрсөн
Мэригийн чонын өргөс

]]

**Мэригийн чонын өргөс** ( ) нь гэсэрт цэцэгтний овгийн нэг эсвэл хоёр наст ургамал. Улаанаас, бэхийн ягаан өнгөтэй цэцэгтэй, цагаан судас бүхий гялалзсан хар ногоон навчтай. Өмнөд Европоос, Азиар дамжин дэлхий даяар тархсан.

## Эх сурвалж
Дуань (аймаг)

**Дуань** (ханз: 段, пиньинь: Duàn) бол эртний Сяньбигийн холбоонд багтаж байсан аймгийн нанхиад нэршил нь юм. Энэ аймаг нь III зууны сүүл үеэс эхлэн одоогийн Хятад улсын Хэбэй мужийн зүүн хойд нутаг, Ляонин мужийн баруун  талын нутагт нүүдэллэн амьдарч эхэлсэн. Энэ үед биеэ даасан жижиг улсыг байгуулаад МЭ 338 онд Муюны Янь улсад эзлэгдэх хүртэл оршиж байсан.

## Дуань аймгийн хангууд 
Ангилал:Монгол угсаатан
Ангилал:Эртний Монголчууд
Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан
Сюй Да

**Сюй Да** нь Юань улсын сүүл үед тодрон гарсан Жү Юаньжаний бослогын цэргийн жанжин, түүнчлэн Мин улсыг байгуулахад томоохон гавъяа байгуулсан зүтгэлтэн байсан. 

## Амьдрал
Уг гарлаараа тариачин байснаа 1353 онд Улаан алчууртны бослогод нэгдсэн. Улмаар Жу Юань Жаний итгэлт жанждын нэг болж, бусад босогчдоо нэгтгэсээр, 1368 оны 9 сард Ханбалиг хотыг дайран эзлэж Юань улсын нанхиад газар дахь засаглалыг унагасан юм. 1372 онд гурван замын 150,000 цэргийг ерөнхийлөн захирч, өөрөө таван түмэн цэргээр монголын гүнд нэвтрэн оржээ. Уг ондоо Хөхтөмөрийн цэрэгт хиар цохиулж, цөөн тооны цэрэгтэйгээр Мин улс руугаа буцсанаар Монголыг нэг мөсөн дайлан эзлэх нь бүтэлгүйтжээ. Энэ явдлаас хойш дайнд төдийлөн оролцохгүй байсаар 1385 онд үхсэн.

Ангилал:Мин улс
Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн
Иргэний нийгэм

**Иргэний нийгэм** (англи. *civil society,* франц*. société civile,* орос*. гражданское общество,* герман*. Zivilgesellschaft*) бол төрийн эрх мэдлээс гадуур байдаг иргэдийн нэгдэл юм. Засгийн газар, арилжааны бүтцээс гадуурх нийгмийн харилцааны цогц; төрийн эрх баригчдын шууд хөндлөнгийн оролцоо, дур зоргоороо зохицуулалтаас хамгаалагдсан эрх чөлөөтэй иргэд, сайн дурын үндсэн дээр байгуулагдсан ашгийн төлөө бус нийгэмлэг, байгууллагуудын өөрийгөө илэрхийлэх хүрээ юм.    

Өргөн утгаар нийгмийн хөгжлийн тодорхой төлөв байдал, иргэн бүрийн хувийн эрх чөлөө, ашиг сонирхлыг дээдэлж хүндэтгэдэг нээлттэй ил нийгмийн цогц бүрдэл гэж үздэг.   

Хөгжингүй иргэний нийгэм бол эрх зүйт төр, түүний эрх тэгш түншийг бий болгох хамгийн чухал урьдчилсан нөхцөл юм. Америкийн улс төр судлаач Дэвид Истоны  (англи. *David Easton*; 1917—2014) сонгодог үзэл баримтлалын дагуу *иргэний нийгэм* нь олон нийтийн шаардлага, улс төрийн тогтолцоог дэмжих шүүлтүүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байна.  

Төрийн зохион байгуулалтын зэрэгцээ иргэдийн идэвхитэй амьдралын хэв маяг оршиж байдаг тухай эртний Грек, Ромын сэтгэгчид анх тэмдгэлжээ. Харин энэ нь нилээд хожим 18-р зууны сүүл, 19-р зууны эхэн үеэс “иргэний нийгэм” гэдэг ухагдахуун улс төрийн амьдралаас тусгай бие даасан ойлголт болж эхэлжээ. Уг ойлголтыг хөгжүүлэхэд Томас Гоббс, Жон Локк, Шарль Монтескье, Жан Жак Руссо, Георг Вильхелм Гегель, Иммануэл Кант, Карл Маркс нар болон сүүл үеэс М.Вебер, П.Сорокин, С.Франк, Г.Алмонд, К.Поппер нарын эрдэмтэд ихээхэн үүрэг гүйцтгэсэн ажээ. Иргэний нийгэм гэдэг ойлголтыг хамгийн өргөн утгаар нийгмийн хөгжлийн тодорхой төлөв байдал, иргэн бүрийн хувийн эрх чөлөө, сонирхлыг дээдэлсэн нээлттэй нийгмийн тогтолцоо гэж үздэг.  

Иргэний нийгэм нь өвөрмөц сонирхлоороо эдийн засгийн, угсаатны, соёлын ...г.м нэгдэж нийлсэн төрийн үйл ажиллагааны хүрээний гадна сонирхолоо хэрэгжүүлэгч нийгмийн бүлгүүдийн цогц мөн. 
Ангилал:Ардчиллын хэлбэр
Ангилал:Улс төрийн оролцоо
Ангилал:Нийгмийн дундаж давхарга
Ангилал:Нийгмийн хувьсал
Ангилал:Нийгэм
Ли Фа Жан

**Ли Фажан** (, кирилл монгол үсгээр Лей Фажан гэж бичих нь зүйтэй; 1903 - 1986), Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад 1945 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдөр явагдсан тусгаар тогтнолын төлөөх бүх ард түмний санал хураалтыг ажиглахаар томилогдон ирсэн арван хоёр хүний бүрэлдэхүүнтэй Дундад Иргэн Улсын төлөөлөгчдийн тэргүүн. Тухайн үедээ ДИУ-ын Дотоод явдлын яамны орлогч сайдын албан тушаалд байв. Тэрбээр хожим 1981 онд "Монголд томилогдон бүх ард түмний санал хураалтыг ажигласан нь" хэмээх өгүүлэл бичиж Хятадын Дорнодахин сэтгүүлийн 1981 оны дугаар 7-д нийтлүүлсэн байна.

Ангилал:Хятадууд
Ангилал:1903 онд төрсөн
Ангилал:1986 онд өнгөрсөн
Шинэ Наран Сургууль

**Шинэ Наран Сургууль** нь Дархан-Уул аймагт байрлах, япон хэлний сургалттай дунд сургууль юм.

## Түүх 
Шинэ Наран сургууль нь 2003 онд Дархан-Уул аймгийн Япон хэлний сургалттай Наран 23-р дунд сургууль хэмээн байгуулагдсан ба 2015 оны 9-р сарын 1-ээс Шинэ Наран хэмээн нэрээ өөрчлөн одоог хүртэл сургалтаа явуулсаар байна. Анх 8 сурагч 2 Япон багштайгаар эрдмийн өргөөний үүд хаалгаа нээж байсан бол 2015-16 оны хичээлийн жилийн байдлаар 100 гаруй сурагч, 5 Япон багш, 20 гаруй Монгол багш ажилтантай.

Удирдах зөвлөлийн дарга Л. Мижид нь сургуулийн үүсгэн байгуулагч болно.

Ангилал:Дархан-Уул аймаг
Ангилал:Монголын сургууль
Фолксваген (салаа утга)

* Фолксваген, автомашины марк
* Фолксваген ХК, германы Вольфсбург хотын автомашины үйлдвэрлэгч
* Virtual World, виртуал ворлд  буюу хийсвэр дэлхий
Биоинформатик

thumb|350px|Хүний Х хромосомын зураглал
**Биоинформатик** () нь биологийн их хэмжээний мэдээллийг компьютерийн програмаар боловсруулах зориулалттай салбар хоорондын шинжлэх ухаан юм. Завсрын судалгааны аргачлал учраас биоинформатик нь компьютерийн ухаан, статистик, математик, инженерчлэлийг хослуулан биологийн мэдээллийг боловсруулдаг. 


Ангилал:Компьютер
Шан улс

**Шан улс** нь МЭӨ 1600-1046 оны орчимд оршин тогтнож байсан эртний Хятадын төрт улс юм. Уг улсын талаар Сыма Цяний түүхийн номонд бичигдсэн хагас домгийн шинж чанартай улс юм. Одоогийн төв хятадын Хатан гол, Хөх мөрний сав газарт төвлөрч байсан боолын нийгэмт улс юм.


Ангилал:МЭӨ 2-р мянган
Ангилал:Хятадын династи
Калийн гидроксид

**Калийн гидроксид** нь KOH химийн томъё бүхий органик бус нэгдэл, идэмхий кали гэж мөн нэрлэдэг. Натрийн гидроксидтэй (NaOH) нэгэн адил, өнгөгүй хатуу, хүчтэй суурь.

## Үйлдвэрлэл 
Калийн карбонатыг кальцийн гидроксидын өндөр концентрацитай уусмал дээр нэмхэд солилцох урвал явагдаж, тунадас байдалтай кальцийн карбонат, уусмал байдалтай калийн гидроксид үүснэ:

:Ca(OH)2 + K2CO3 → CaCO3 + 2 KOH

Тунадас байдалтай кальцийн карбонатыг шүүж ялгаад үлдсэн уусмалыг буцалгаж усыг ууршуулан калийн гидроксидийг гарган авна. Энэ арга нь 19-р зууны сүүлээр нээгдсэн калийн хлоридын уусмалын электролизийн аргаас өмнө калийн гидроксидийг үйлдвэрлэх үндсэн арга байсан ба хожим жагсаалаас бараг гарсан.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холболт 
*Newscientist article dn10104
*MSDS from JTBaker
*CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards

Ангилал:Гидроксид
Ангилал:Идэмхий бодис
Ангилал:Калийн нэгдэл
Ангилал:Хатаагч бодис
Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис
Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис
Биоинженерчлэл

**Биоинженерчлэл** (англ. Biological engineering, bioengineering) нь биологийн тусгайлсан аргачлал, ойлголтоор (физик, хими, математик, компьютерийн ухааны аргачлалуудыг хавсруулан хэрэглэн) бодит ертөнцийн асуудлуудыг шийдэх, шинээр өөрчлөхийн тулд технологийн аргууд ба шинжилгээг хослуулан хэрэглэх арга ажиллагаа юм. Үүнд уламжлалт технологийн арга нь физик, математикийн ухаанаар юмсыг шинжилж, судалж бодит зүйлийг угсарч бүтээн гаргадаг бол биоинженерчлэл нь молекул биологийн аргачлалыг голчлон хэрэглэн организмын хөгжилт, ургалтыг удирдан залж биотехнологийн процессоор ба бүтээл гаргадаг болно. 

Ангилал:Биологи
Ангилал:Биотехнологи
Ангилал:Инженерийн шинжлэх ухаан
Нарны салхи

thumb|350px|400-750км/сек хурдтай нарны салхи гарах байдал

**Нарны салхи** нь нарны дээд атмосфер дэх цэнэгжсэн эгэл биетүүд (галын дөл хэлбрийн зүйл)-ийн плазм тал бүр тийш хийсч гарсныг хэлнэ. Энэ плазм голдуу электрон, протон, альфа эгэл биетээс бүтдэг бөгөөд 1,5 - 10 кэВ цэнэгтэй байна. Нарны салхинд гариг хоорондын соронзон орон агуулагддаг. Нарны салхи нь нарны уртрагаас хамаарч янз бүрийн нягтрал, температур, хурдтай байдаг. Салхины ширхэг жижиг биетүүд нь их цэнэгтэй, нарны титмийн их температуртай ба соронзтой, цахилгаан ба цахилгаан соронзон үзэгдлүүдтэй байдаг учир нарны асар их татах хүчийг даван гарч хийсдэг.  

Ангилал:Нар (од)
Ангилал:Нарны аймаг
Ангилал:Цацраг
Цинь ванлиг

**Цинь ванлиг** нь МЭӨ 770 онд Жоу улсын харъяат байсан Фэйзи гүнгийн үед анх Жоу улсын хаанаас авсан газарт байгуулагдсан жижиг улс байсан. Сүүлд 770 онд Рун, Ди улс аймгийн дайнд Баруун Жоугийн хаан ялагдснаар Цинь Сян гүн биеэ даасан улс болгосон. Өдгөөгийн Шэньси мужийн нутагт төвлөрч байсан. МЭӨ IV-III зууны үед хүчирхэг армитай болж бусад улсуудаа байлдан эзэлсээр 221 онд **Их Цинь улсыг** байгуулсан.

Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Ангилал:Жоу улс
Янь ванлиг

**Янь** улс нь Хятадын Байлдаант улсуудын үед байсан вант улсуудын нэг юм. Газар нутаг нь МЭӨ IV зууны сүүл үед зүүн зүгт одоогийн Ляонин мужийн баруун хэсэг газар, Лууха гол орчим, Солонгосын Кужусон улстай, хойд талын хэрмээр Дунхугийн аймгийн холбоотой, баруун, баруун өмнө хэсгээр Жаогийн ванлигтай, өмнө талаараа Чи ванлигтай тус тус хиллэж  зүүн хойд хятадыг эзэгнэн оршиж байсан. Нийслэл хот нь Жичэн. (одоогийн Бээжин хот)

МЭӨ 221 онд Цинь ванлигт эзлэгдэн мөхсөн.

Ангилал:Түүхэн Хятад улс
Ангилал:Жоу улс
Ангилал:Хавар Намрын улсын үе
Жао ванлиг

**Жао ванлиг** нь (МЭӨ 403-МЭӨ 222) эртний хятадын байлдаант улсуудын үед оршиж байсан. Умард хил дагуулан Хүннү нараас хамгаалан хэрэм босгосон нь Цинь улсын үе болоход бусад хэрэмтэй залгагдаж нэгэн цогц болсон. МЭӨ 403 онд Жин ванлиг задрасанаар Жао, Хань, Вэй зэрэг гурван улс болон тогтсон. Умард, баруун, баруун умард талаараа Хүннү, баруун өмнөд талаараа Цинь ванлиг, өмнөд талаараа Вэй, зүүн өмнө талдаа Чи ванлигтай, зүүн хойд талдаа Янь ванлигтай тус тус хиллэж байлаа.
Шинжлэх Ухааны Үндэсний Сан

**Шинжлэх Ухааны Үндэсний Сан** (англ. The National Science Foundation (NSF)) нь АНУ-ын засгийн газрын агентлаг шинжлэх ухааны бүх чиглэлүүдийг дэмжиж санхүүжүүлэх зориулалттайгаар ажилладаг байгууллага юм. Анагаахын салбартай хамаатай ажиллагааг Үндэсний Эрүүл Мэндийн Институт хариуцдаг. 2012 онд жилийн төсөв нь 7 тэрбум ам.долл байсан. Энэ сан нь АНУ-ын шинжлэх ухааны байгууллагууд, их дээд сургуулиуд дээрх нийт судалгааны ажлын 24%-ыг санхүүжүүлдэг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:АНУ-ын сан
Ангилал:АНУ-ын шинжлэх ухааны байгууллага
Ангилал:Виржинийн байгууллага
Ангилал:1950 онд байгуулагдсан
TOPIX

**TOPIX** (англ. Tokyo Stock Price Index - TOPIX, япон.東証株価指数) нь Никкей 225-ын хамтаар Японы Токиогийн Хөрөнгийн Биржийн (ТХБ) чухал индекс юм. Уг индекс нь биржийн 1-р Хэсгийн дотоодын бүх компаний мэдээллийг агуулдаг. Индексийг ТХБ-ээс тооцоолж худалдааны өдөр тутам зарладаг. 2011 оны 2 сарын 1-ий байдлаар ТХБ-ийн 1-р Хэсэгт 1669 компани орсон бөгөөд тэдгээрийн зах зээлийн нийт үнэлгээ 197,4 их наяд иен байна. 

Ангилал:Хувьцааны индекс
Фанни Кадео

**Фанни Кадео** (; 1970 оны есдүгээр сарын 11; Лигури, Лаванья — Италийн эмэгтэй кино жүжигчин, загвар өмсөгч. 

Ангилал:Италийн кино жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Плейбой загвар өмсөгч
Ангилал:Лигурийн хүн
Ангилал:Италичууд
Ангилал:1970 онд төрсөн
Сэжун

**Сэжун** (; ) — Өмнө Солонгос улсын **өөртөө засах онцгой хот**.

465 км² газар нутагтай, 206 мянган хүнтэй. Хот суурин, хөдөө хээрийг багтаасан нутаг юм.

Урьдын **Ёньги** **хошууг** ирээдүйн нийслэл болгохоор 2007 онд шийдэж, 2012 онд Сэжун хот хэмээсэн. 

Одоо энд Өмнө Солонгос улсын засгийн газрын зарим яам, агентлаг шилжин байрлаад байна.

## Нэр 
Солонгос үсгийг зохиосон Чусонь улсын «Сэжун» вангийн нэрээр хотыг нэрийдсэн. 

Түүнээс өмнө «Ёньги» (연기 - «утаа, үзүүлбэр») нэртэй хошуу нутаг байв.

## Газар зүй 
Сэжун Сөүлээс өмнө зүгт 121 км зайтай. 

Тэжонь, Чонань, Чонжү гурван хотыг холбох уулзварт байдаг. 

### Хотын үзэмж 
2007 онд шийдвэр гарсанаас хойш хоосон байсан газар барилга байшин шинээр барьж байна. Засгийн газрын байруудаас гадна зоогийн газар, сургууль, хүнсний зах барьсан. 2015 оны байдлаар эмнэлэг баригдаагүй байна.

## Түүх 
2004 онд Өмнө Солонгос улсын ерөнхийлөгч Ну Мүхёнь улсын нийслэлийг Сөүлээс Чүнчонд шилжүүлэх төлөвлөгөө боловсруулсан. Еньги-Кунжү, Кунжү-Нуньсаньд гэсэн хоёр санал гарсан. Хотыг 500000 хүнтэй байхаар төлөвлөсөн. 

Улсын хурлаар төлөвлөгөөг хэлэлцэхэд ширүүн маргаан болжээ. И Мёньбаг ерөнхийлөгч төслийг эхлүүлсэн. Одоогийн ерөнхийлөгч Паг Гыньхе улс төрийн сөрөг хүчин байхдаа эсэргүүцэж байсан. Анх хотыг нийслэл хэмээсэн ч, дээд шүүх үүнийг хууль бус хэмээжээ. 

Өмнө Чүнчон аймгийн Ёньги хошууг бүхэлд нь, Кунжү хошууны гурван сум, Чонвонь хошууны нэг сумтай нийлүүлж 2012 онд Сэжун хотыг албан ёсоор үүсгэн байгуулав.

## Нутгийн хуваарь 
thumb|Хот босгохын өмнө. 2009 он
thumb|
Сэжун хот дараах 13 нутагт хуваагдаж байна. Үүнээс 3 хороо нь хот газар болно. 

# Ханьсуль хороо (한솔동 *Hansol-dong*)
# Тудам хороо (도담동 *Dodam-dong*)
# Арым хороо (아름동 *Areum-dong*)
# Чучивонь балгас (조치원읍 *Jochiwon-eup*)
# Ёньги сум (연기면 *Yeongi-myeon*)
# Ёньдун сум
# Пүган сум
# Кымнам сум
# Чангүнь сум
# Ёньсо сум
# Чонүй сум
# Чоньдун сум
# Сужон сум

## Хүн ам зүй 
Сэжунгийн хүн амын тоо 2015 онд 206,044 байна. 2020 онд 300000, 2050 онд 500000 хүрэх төлөвлөгөөтэй.

## Эшлэл
Ангилал:Өмнөд Солонгосын суурин
Ангилал:Төлөвлөсөн хот
Хань ванлиг

**Хань ванлиг** улс нь хятадын байлдаант улсын Жинь ванлигийн задралын үр дүнд үүссэн юм. Уг ванлиг нь одооогийн Хэнань, Шэньси мужийн нутагт оршиж байсан. Баруун этгээдэд Цинь ванлиг, умардад Вэйгийн ванлиг улс, Зүүн Жоугийн нутаг, өмнөд этгээдэд Чу улстай тус тус хаяа залган оршиж байсан. МЭӨ 230 онд Цинь ванлигт эзлэгдэн мөхсөн. 

Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Ангилал:Жоу улс
Шаньюй

**Шаньюй** — Хүннүгийн хааны цол. 
 сийлсэн ваар, Өвөр Монголын музей]]
Хятад бичгийн сурвалжнаа «單于» *чаньюй* гэсэн, хүннүгийн өөрийн сурвалж олдоогүй.

Хятад сурвалжнаа шаньюйг ихэвчлэн «улсын ван» (хятадаар *王*), зарим онд «хаан» (хятадаар *хуанди*) цолтой дүйцүүлжээ.

Лев Гумилев «насан туршийн удирдагч» гэсэн утга болов уу хэмээн тайлсан. Бас Өвөр Монголын профессор Учралт "Хүннү хэлний судлал" гэх номдоо "шаньюй" гэж эзэн богд Чингис хааны "Чингис"-ийн язгуур бүхий "Чингь (Чинги)" хэмээх үгийн эртний хятад хэлээр тэмдэглэсэн авиа мөн гэж бичжээ.

Анхны нэр нь тодорсон шаньюй бол Түмэн (НТӨ 220-209), хамгийн алдартай цуутай нь Модун (НТӨ 209-174) байв.

## Хүннүгийн Шаньюй нар 
# Түмэн шаньюй (НТӨ 220 оны орчим - НТ 209 он)
# **Модун шаньюй** (НТӨ 209-174)
# Лаошан шаньюй (НТӨ 174-160)
# Жюнчэн шаньюй (НТӨ 161-126)
# Ичиси шаньюй (НТӨ 126-114)
# Увэй шаньюй (НТӨ 114-104)
# Үшилү шаньюй (НТӨ 104-102)
# Гоулихү шаньюй (НТӨ 102-101)
# Чедихөү шаньюй (НТӨ 101-96)
# Хүлүгү шаньюй (НТӨ 96-85)
# Хуяньди шаньюй (НТӨ 85-68)
# Шюйлюйчюаньчюй шаньюй (НТӨ 68-60)
# Уяньгюйди шаньюй (НТӨ 60-58)
# Хуханье шаньюй (НТӨ 58-31)
# Жижи шаньюй (НТӨ 58-36)
# Фүжүлэй шаньюй (НТӨ 31-20)
# Соусе шаньюй (НТӨ 20-12)
# Чөяа шаньюй (НТӨ 12-8)
# Үжүлюй шаньюй (НТӨ 8 - НТ 13)
# Үлэй шаньюй (НТ 13-18)
# Юй шаньюй (НТ 18-46)
# Удадихоу шаньюй (НТ 46-46)

### 1.1 Умард Хүннү (НТ 46-93 он) 
Умард Хүннү одоогийн Монгол улс болон Төв Азийн нутаг дэвсгэрт

# Пүнү шаньюй (НТ 46 - ?)
# Ёулю шаньюй (НТ ? - 87)
# Умардын шаньюй (НТ 88-91)
# Юйчужянь шаньюй (НТ 91-93)

### 1.2 Өмнөд Хүннү (НТ 48-216) 
Өмнөх Хүннү нь одоогийн Өвөр Монголын нутагт оршдог бөгөөд Хань улсын вассал улс юм

# Би шаньюй (НТ 48-56)
# Чюфү ёоуди шаньюй (НТ 56-57)
# Ифа Юлүти шаньюй (НТ 57-59)
# Шитун Шижү Хоуди шаньюй (НТ 59-63)
# Чючү Жюлинди шаньюй (НТ 63)
# Хүсе Шижү Хоуди шаньюй (НТ 63-85)
# Итү Юлүти шаньюй (НТ 85-88)
# Түньтүхэ шаньюй (НТ 88-93)
# Аньгүо шаньюй (НТ 93-94)
# Шизи шаньюй (НТ 94-98)
# Тань шаньюй (НТ 98-124)
# Ба шаньюй (НТ 124-128)
# Шюли шаньюй (НТ 128-142)
# Чэнью шаньюй (НТ 142-143)
# Доулоучү шаньюй (НТ 143-147)
# Жюйчөр шаньюй (НТ 147-172)
# Түтө Руоши Жүжю шаньюй (НТ 172-178)
# Хүжөн шаньюй (НТ 178-179)
# Чянчү шаньюй (НТ 179-188)
# Юфүлуо шаньюй (НТ 188-195)
# Хүчүчюань шаньюй (НТ 195-216)

### Шаньюй нар 

## Холбоотой өгүүлэл 
* Хаан
* Ван


Ангилал:Хүннү
Ангилал:Хүннү улс
Ангилал:Төрийн тэргүүний цол
Ангилал:Сурвалжит язгууртны цол
Чу ванлиг

**Чу ванлиг** нь (МЭӨ 1030-МЭӨ 223) (хятадаар:楚, пиньинь галиг:Chǔ, эртний хятад хэл:**S-r̥a*) эртний хятадын байлдаант улсуудын үед оршиж байсан улсуудын нэгд зүй ёсоор ордог. Газар нутаг нь одоогийн Хөх мөрний дагуух Хубэй, Хунань, Чуньцин, Гуйжоу, Хэнань, Аньхуй, Жяньши, Жяньсү, Жөжян, Шанхай мужуудын газар нутгийг хамран тогтнож байв. Зүүн Жоу улсаас МЭӨ 703 оны орчимд салан тусгаарлажээ. Хожим 10 гаруй том, жижиг ванлиг улсыг нэгтгээд МЭӨ 223 онд Цинь ванлигт эзлэгдсэн. Хожим нь хятадын түүхэнд энэ улсын нэрийг ашигласан олон феодалын том, жижиг төрт улс байгуулж байсан. 

Ангилал:Жоу улс
Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Вэй ванлиг

**Вэй ванлиг** нь (МЭӨ 403-МЭӨ 225) өнөөгийн Хөбэй, Шаньси, Шаньдун, Хэнань мужуудын нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршин тогтнож байсан эртний хятад улс юм. Баруун талаараа Цинь, зүүн талаараа Чи ванлиг, өмнө талдаа Чу ванлиг, хойд талаараа Жао ванлигтай хиллэж байсан. 

Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Чи ванлиг

**Чи ванлиг** нь эртний хятадын улсуудын нэг юм. Анх МЭӨ 1046 онд Жян Зия байгуулж, Жоу улсын вассаль улс болсон. Өнөөгийн Шаньдун мужийн нутагт оршиж байсан. МЭӨ 221 онд мөхсөн. 

Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Ангилал:Жоу улс
Никель

**Никель** нь **Ni** химийн тэмдэг, 28 атомын дугаар бүхий химийн элемент. Мөнгөлөг цагаан, алтлаг туяатай, гялтгар, шилжилтийн металл. Никелийг деформацад оруулахад хүнд металл.

## Эх сурвалж 
## Эшлэл 
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:4-р үеийн элемент
Шүлтийн металл

**Шүлтийн металууд** нь лити (Li), натри (Na), кали (K), рубиди (Rb), цези (Cs), франци (Fr) зэрэг химийн элементүүдийг багтаасан, үелэх системийн нэгэн бүлэг. Энэ бүлэг нь S-блокд орших ба энэ блокын элемнтүүдийн, бүх шүлтийн металууд мөн адил, гадаад давхрааны электронууд нь S-орбиталд байна. Энэ электрон нь тухайн элементүүдийн шинж чанаруудыг тодорхойлно. Шүлтийн металууд гомолог шинжүүдийг тод агуулдаг ба үүгээрээ үелэх системийн үелэх хуулийн сонгодог жишээ болдог.

## Эшлэл 

Ангилал:Үелэх системийн бүлэг
Монгол улсаас ОХУ-д суугаа элчин сайдын яам

**Монгол Улсаас Оросын Холбооны Улсад суугаа Элчин сайдын яам** нь Монгол Улсыг Оросын Холбооны Улсад төлөөлөх дипломат төлөөлөгчийн газар юм.

Москва дахь манай улсын дипломат төлөөлөгчийн газрын тэргүүнийг 1922-1941 онд Бүрэн эрх төлөөлөгч, 1941-1950 онд Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин, 1950 оноос Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд дипломат төлөөлөгчийн газрыг Элчин төлөөлөгчийн газар, Элчин яам, Элчин сайдын яам гэх зэргээр тухай бүр уялдуулан өөрчилж байжээ.

## Элчин сайд нар
### Орос Улс
*1922—1924 Ж. Даваа

### ЗХУ
*1922-1924 онд гүн Жамсрангийн  Даваа
*1924-1925 онд Баатуд овогт Ажвааны Данзан
*1925-1926 онд гүн Бүрдийн Буянчуулган
*1927-1928 онд Цээжит овогт Ганжуурын Гүрсэд
*1929-1930 онд Дуламжавын Гомбожав
*1930-1931 онд Д. Цэенрэгзэн
*1931-1934 онд Гончигийн Самбуу
*1934-1936 онд Лхамхүүгийн Дарьзав
*1936-1937 онд Жамьяангийн Дэндэв
*1937-1946 онд Жамсрангийн Самбуу
*1946-1953 онд Нүдэнхүүгийн Ядамжав
*1953-1956 онд Дашийн Адилбиш
*1956-1959 онд Санжийн Батаа
*1959-1960 онд Бат-Очирын Жамбалдорж
*1960-1964 онд Сономын Лувсан
*1964-1973 онд Нямын Лувсанчүлтэм
*1973-1979 онд Хаянгийн Банзрагч
*1979-1984 онд Дахын Готов
*1984-1990 онд Цэрэнгийн Гүрбадам
*1990-1994 онд Нямын Мишигдорж

### Оросын Холбооны Улс
*1994—1996 онд Надмидын Бавуу
*1996—2000 онд Цэрэндашийн Цолмон
*2001—2005 онд Санжаагийн Баяр
*2006—2008 онд Лувсандандарын Хангай
*2009—2013 онд Долоонжингийн Идэвхтэн
*2013–2015 онд Шүхэрийн Алтангэрэл
*2015-2019 онд Банзрагчийн Дэлгэрмаа
*2019-2021 онд Дуламсүрэнгийн Даваа
*2021 оноос-   Өлзийсайханы Энхтүвшин 

!
ОХУ
Ангилал:ОХУ дахь дипломат корпусын жагсаалт
Хаянгийн Банзрагч

Галшар овогт **Хаянгийн Банзрагч** (1921-2002) БНМАУ-ын улс төрийн зүтгэлтэн, Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд, дипломатч.

Тэрээр  1921 оны 10 дугаар сарын 8-нд Хэнтий аймгийн Галшар суманд төржээ.

Хэнтий аймагт бага сургууль төгсөөд, Улаанбаатар хотод шилжиж ирээд дунд сургуулиа дүүргэсэн. 1939-1946 онуудад Дотоод яамны Хилийн цэргийн эмнэлэгт сувилагчаар ажиллаж байсан.

1947-1953 онд ЗХУ-ын Москва хотын К.А.Тимирязевын нэрэмжит Хөдөө аж ахуйн Академийг сурч төгссөн.

## Ажилласан байдал
*1953-1961 Сангийн аж ахуйн удирдах газар агроном, ерөнхий агроном
*1961-1963 Улсын төлөвлөгөөний комиссын орлогч дарга  
*1963-1968 Сангийн аж ахуйн удирдах газрын дарга
*1968-1973 Улсын төлөвлөгөөний комиссын орлогч дарга
*1973-1979 БНМАУ-аас ЗХУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд
*1979-1980 МАХН-ын Төв Хорооны Хөдөө аж ахуйн хэлтсийн зааварлагч
*1980-1982 БНМАУ-ын Сангийн аж ахуйн яамны сайд
*1982-1988 БНМАУ-аас Бүгд Найрамдах Афганистан Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд
*1988-1990 БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яамны газрын захирал.
*1990 онд тэтгэвэртээ суусан бөгөөд 2002 онд Улаанбаатар хотноо нас барсан.

## Цэргийн алба
Х.Банзрагч 1939 оны Халхын голын болон 1945 оны Чөлөөлөх дайнд оролцож явсан.  

## Гавьяа шагнал
Х.Банзрагч БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар олон удаа сонгогдсон. Төрийн дээд шагнал Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, "Сүхбаатар" болон        

"Алтан гадас" одон ардын хувьсгалын ойн медалиуд, ЗХУ-ын "Найрамдал" одонгоор тус тус шагнагдаж байсан. 

Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд дипломат цолтой /1976/.

## Гэр бүл
Эхнэр Б.Сүхжав. 2 охинтой.

Ангилал:1921 онд төрсөн
Ангилал:2002 онд өнгөрсөн
Ангилал:Афганистан дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:ЗХУ дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголчууд
Инерт хий

**Инерт хий** (мөн ***инертийн хийнүүд*** эсвэл ***үнэт хийнүүд***) нь ижил шинж чанартай химийн элементүүдийн нэгэн бүлэг. Стандарт нөхцөлд тэд бүгд үнэргүй, өнгөгүй, моноатомт, химийн идэвхи маш сул хий. Долоон инерт хий байх бөгөөд үүнд байгалийн гаралтай гели (He), неон (Ne), аргон (Ar), криптон (Kr), ксенон (Xe) таван элемент болон цацраг идэвхт гаралтай радон (Rn), зохиомлоор гаргаж авсан мөн л цацраг идэвхт унунокти багтана. Энэ бүлэг нь үелэх системийн үндсэн 8-р бүлэг буюу шинээр хуваарилсан үелэх системийн дагуу 18-р бүлэг гэж нэрлэгдэх ба үелэх системийн баруун захад галогенуудын дэргэд байрладаг.

Эдгээр элементийн үндсэн ижил шинж чанарт электрон давхарга нь бүгд бүрэн электроноор дүүрсэн байх буюу эсвэл хоосон байна. Атомын орбиталууд нь бүгд дүүрэн байх учраас инертийн хийнүүд нь маш онцгой нөхцөлд химийн урвалд ордог ба эдгээр нь хоорондоо ч мөн молекулын холбоо үүсгэдэггүй, харин нэг атомт хийнүүд юм. Энэхүү химийн идэвхгүй байдлаас нь шалтгаалан энэ бүлгийн элементүүдийг үнэт хийнүүд (*англ.* *Noble gas*) хэмээн нэрлэх бөгөөд учир нь инертийн хийнүүд нь түүнтэй яг адилхан химийн идэвx маш муутай үнэт металл гэсэн нэршилтэй адилтган нэрлэсэн нэршил юм..

Гели нь хамгийн ихээр тохиолдох инерт хий. Дэлхий дээр хамгийн их байх хий нь аргон бол үлдсэн бүх элемент нь ховор элементүүдийн тоонд орно. Бүх хий нь агаарыг бүрдүүлэгч хийнүүдийн хэсэг бөгөөд харин газар доор гелигээс бусад нь байгалийн хийн найрлагад маш бага хэмжээгээр бас байдаг. Инертийн хийнүүдийг 2006 онд нээсэн унуноктигоос бусдыг нь 1868-аас (гели) 1900 оны  (радон) хооронд богино хугацаанд дараалуулан нээсэн аж. Ихэнх инертийн хийг их британы химич Уильям Рамзай хамгийн анх тусгаарлан гаргаж авчээ.

## Хими шинж чанар 
тай. Инерт хийнүүд нь, гелийг эс тооцвол, гадаад давхаргадаа найман электроныг агуулдаг. Гелийгийх хоёр байдаг.|alt=An atomic shell diagram with neon core, 2 electrons in the inner shell and 8 in the outer shell.]]

Стандарт нөхцөлд үнэргүй, өнгөгүй, амтгүй, шатдаггүй хийнүүд. Өмнө тэднийг үелэх системийн *0-р бүлгийн* элементүүд гэж нэрлэдэг байсан. Учир нь, тэднийг, 0 валент чанартай ба бусад химийн элементтэй химийн нэгдлийг үүсгэдэггүй гэж үздэг байсанд оршино. Хожим тэдний зарим нь химийн нэгдэл үүсгэдэг болохыг тогтоосон ба үүнээс хойш тэгж нэрлэхээ больсон.

### Электрон бүтэц 
Бусад бүлгүүдтэй адил, инерт хийнүүд электрон бүтэцдээ нь өөрийн онцлогтой. Ялангуяа гадаад давхраа нь тухайн бүлгийн химийн шинж чанарыг тодорхойлох хандлагатай байдаг.

## Өнгө 
## Эшлэл 
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл

Ангилал:Үелэх системийн бүлэг
Опел Чеветте

**Опел Чеветте** нь 1980-1982 оны хооронд үйлдвэрлэсэн Опелын жижиг дунд ангилалд орох автомашин юм. Түүнийг Их Британийн опелын салбар үйлдвэр болох Воксхоллд 1975-1984 оны хооронд **Воксхолл Чеветте** гэсэн нэртэйгээр үйлдвэрлэсэн байна.

Опел Чеветтег германы зах зээлд **1980-1982** он хооронд худалдаанд гаргасан. Ингэхдээ тухайн үед үйлдвэрлэлтийг нь хаан Опел Кадетт C түүний залгамж үе болох Опел Кадетт D-тэй зэрэгцүүлэн түүнээс хямд үнэтэй энэ загварыг санал болгосон нь бодлогын чанартай алхам байсан юм.

Vauxhall Chevette 4 d first registered 31 March 1978 1256cc.JPG|Воксхолл Чеветте (1975-1979)
Vauxhall Chevette Estate UK with recreational greenery.jpg|Воксхолл Чеветте (1975-1979)
1977 Vauxhall Chevette GL Saloon (8530916424).jpg|Воксхолл Чеветте (1977-1979)
Chevette (3444774246).jpg|Воксхолл Чеветте (1979-1982)

Чеветте
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
Ангилал:Комбилимузин
Ангилал:Комби
Ангилал:Лимузин
Гломалин

**Гломалин** нь, хөрс ба үндэсний, арбускул микориза мөөгөнцөрүүдийн (АММ), гиф ба спорууд дээр маш ихээр үүсдэг глико-уураг (гликопротеин). АНУ-ын ХААЯ-ны ХААЭШХ-гийн эрдэмтэн Sara F. Wright 1996 онд нээсэн.

Гломалин нь АММ-с гаралтай гэдгийн өөр нэгэн хөндлөнгийн баримт бий. Хөрсийг АММ-ийн эзэн ургамлаас салган тусгаарлахад ГТХУ-ийн агууламж буурдаг. Ойн болон газар тариалангийн инкубацад оруулсан газар, фунгицидээр боловсруулсан хөрсөнд мөн ижил зүйл ажиглагдсан (ГТХУ-ийн агууламж буурсан). Хөрсөн дэх гломалины агууламж нь экосистемийн анхдагч бүтээмжтэй харилцан уялдаатай байна.

ГТХУ-ийн хими гүйцэд судлагдаагүй, мөн гломалин, ГТХУ, АММ хоорондох холбоо тодорхой бус хэвээр байна.  Мөөг дэх гломалиний физиологийн үүрэг судлагааны сэдэв юм.

## Нөлөө 
Гломалиний төрлийн хөрсний уургууд (ГТХУ) нь, гуминий хүчилтэй хамт, хөрсний эрдэс хэсгүүдийг хооронд нь холбож, чанарыг нь нэмэгдүүлдэг, хөрсний органик материйн чухал бүрдүүлэгч. Гломалиний нүүрстөрөгч ба азотыг хадгалах шинж чанар, мөн түүний нүүрстөрөгчийг шингээх арга зэргийг судалсан.

Гломалинийг, хөрсний агрегатуудын усны нөлөөлөлийн тэсвэрийг нэмэгдүүлсэнээр, хөрсний элэгдлийг бууруулдаг гэж таамагладаг. Олон төрлийн хөрсний ГТХУ ба хөрсний агрегатын усны нөлөөллийн тэсвэрлэх чадвар хоёрын хооронд хүчтэй хамаарал байдаг нь тодорхой боловч, механизм нь үл мэдэгдэх хэвээр байна.

## Мөн үзэх 
*Нүүрстөрөгчийн цикл
*Гумус
*Хөрсний амьрал
*микориза мөөгөнцөр ба хөрсний нүүрстөрөгчийн агууламж

## Эх сурвалж 
Ангилал:Хадгалагч уураг
Ангилал:Микологи
Ангилал:Хөрс судлал
Юу-гийн гурвалжин

зургаан зүйл ургамлын генетик хамааралыг харуулна. А, В, С геномуудын хромосомуудыг өөр өөр өнгөөр ялгасан.]]

**Юу-гийн гурвалжин** нь байцааны төрлийн ургамлуудын зүйл хоорондын эволюц ба хамааралын тухай онол юм. Энэ онол нь, байцааны төрлийн удмын гурван зүйлийн геномуудаас орчин цагийн хүнсний ногооны болон тосны ургамлууд үүсдэг гэж үздэг. Уг онол ДНХ ба уургуудын судалгаагаар батлагдсан.

Онолыг анх 1935 онд, Солонгос-Япон ботаникч Вүү Жан-чүүн нийтэлсэн. Түүний япон нэрийг "Нагахару Юу" гэдэг байсан бөгөөд энэ нь түүний нэрний ханз үсгийн япон дуудлага юм. Вүү, диплоид ба тетраплоид зүйлүүдээс синтетик гибридүүдийг гарган авсан ба үүссэн триплоидуудын хромосомууд нь яаж хосолдог болохыг тайлбарласан.

## Тойм 
Юу-гийн гурвалжинг зурагт үзүүлэв. Энэ бүдүүвчид, байцааны төрлийн гурван зүйл ургамалыг, AA, BB, CC гэж тэмдэглэсэн, уг төрлийн удмын гурван зүйлийн геномуудаас гарган авахыг үзүүлсэн. AA, BB, CC диплоид геномууд нь дангаараа байцааны төрлийн нэг нэг зүйлийг үүсгэнэ. *n* нь геном тус бүрийн хромосомын тоог илэрхийлнэ. Жишээ нь, *Brassica rapa* A &minus; n=10 (AA &minus; 2n=20) тэмдэглэгээтэй. Энэ нь, ургамалын соматик эс бүр хоёр бүрэн геномын хуулбарыг (диплоид) агуулдаг ба геном бүр 10 хромосомыг агуулдаг гэсэн үг. Тэгэхээр эс болгон 20 хромосом агуулах ба диплоид учир 2n = 2x = 20 гэж бичигддэг. 

* **AA – 2n=2x=20**   – *Brassica rapa* (син. *Brassica campestris*)     – Манжин, Хятад байцаа
* **BB – 2n=2x=16**   – *Brassica nigra*      – Хар гич
* **CC – 2n=2x=18**   – *Brassica oleracea*   – Байцаа, Брунколи, Брокколи, Брюсель байцаа, Өнгөт байцаа, Кольраби

Эдгээр гурав нь, тус тусдаа бие даасан зүйл боловч маш ойрын хамаатнууд учир эрлийзжих боломжтой. Харамсалтай нь эдгээр зүйлүүдийн хоорондын эрлийзжилтээс, хяналтад оруулж чадахгүй байгаа бохирдлыг тэсвэрлэх геномыг үүсгэдэггүй. Зүйл хоорондын эрлийзжүүлэлтээр тетраплоид байцааны төрлийн гурван зүйлийг гарган авдаг. Хоёр ялгаатай зүйлээс гаралтай геном учир эдгээр гибрид ургамлуудыг аллотетраплоид (хоёр өөр овгийн зүйлээс гаралтай 4-н генийг агуулдаг) гэж нэрлэдэг. Илүү нарийвчилбал, тэд, амфидиплоидууд, өөрөөр хэлбэл, байцааны хоёр өөр зүйл бүрээс нэг нэг диплоид геномыг агуулдаг. Молекуляр судалгаанаас үзэхэд, тус бүрдээ палеополиплоид болох гурван диплоид зүйл тогтоогдсон.

* **AABB – 2n=4x=36**   – *Brassica juncea*      – Энэтхэг гич
* **AACC – 2n=4x=38**   – *Brassica napus*      – Рапс, манжин
* **BBCC – 2n=4x=34**   – *Brassica carinata*      – Эфиоп гич

## Мөн үзэх 
* Сорт
* Гибрид

## Эх сурвалж 
### Жич 
### Ном 
* Нагахару Юу. "Genome analysis in Brassica with special reference to the experimental formation of B. napus and peculiar mode of fertilization." *Japanese Journal of Botany* 7: 389–452 (1935).
Хувьсах хүчдэл

аар үүссэн холимог хүчдэл
График 2: Түүний хувьсах хүчдэлийн хэсэг]]

**Хувьсах хүчдэл** гэдэг нь хүчдэлийн туйлууд нь тодорхой давталтаар хувьсах боловч хугацааны дундаж утга нь стандартын дагуу тэг байх цахилгааны хүчдэлийг нэрлэнэ. Энэ хүчдэлийн графикийн хэлбэр нь ямар ч хамааралгүй болоод заавал синусын функцийн графикийн дагуу байх албагүй.

## Бичиглэл
Цахилгаан хүчдэлийн физик тоо хэмжээний томъёоны тэмдэг нь U; тогтмол- эсвэл холимог хүчдэлийг хооронд нь ялгах үүднээс хувьсах хүчдэлийг долгионтой зураасаар индекслэнэ (жишээлбэл: U_\sim&nbsp;). 230&nbsp; Вольтийн хувьсах хүчдэлийн тэмдэглэгээг дараах байдлаар бичнэ:
: U~ = 230&nbsp;В
Хэрэв хувьсах тоо хэмжээг агшин зуурын хугацааны утгаас хамааруулан бичих бол жижиг үсгээр буюу u эсвэл u(t) гэж бичнэ.

## Тодорхойлолт
Хугацаанаас хамааран өөрчлөгдөх цахилгааны хүчдэлийг u(t) *хувьсах хүчдэл* гэж нэрлэхийн тулд дараах хоёр дүрмийг биелүүлэх ёстой. Үүнд:
* Хүчдэл нь үелэх буюу түүний тэгшиггэл нь
::u(t)=u(t+ n\cdot T)
: T = Үеийн үргэлжлэх хугацаа; n = бүхэл тоо ≠ 0.
* Түүний арифметикийн дундаж утга нь тэгтэй тэнцүү; эсвэл ижил утгатай: Тухайн графикийн шулуун болон координатын тэг тэнхлэгийн хооронд үүсэх талбайн нэг хэсэг нь эерэг бол нөгөө хэсэг нь сөрөг утгатай бөгөөд үеийн эцэст тэгтэй тэнцүү. Түүний тэгшитгэл нь:
::\int_{t_1}^{T+t_1} u(t)\;\mathrm dt=0
: t_1 = дурын хугацаа

## Хэрэглээ
Өдөр тутмын амьдралд тааралдах хамгийн энгийн жишээ бол лаазан залгуурын цахилгаан сүлжээний хүчдэл юм. Хувьсах хүчдэл нь Омын хуулийн ерөнхий хэлбэрээр хувьсах гүйдэлтэй холбогдох учир ачаалалтай эсэргүүцэлтэй тогтмол гүйдлийн эсэргүүцэл болоод хувьсах гүйдлийн эсэргүүцэл байгаа гэж үзээд тооцоолох дүрэмтэй, *комплекс хувьсах гүйдлийн тооцоо*г үзнэ үү.

Цахилгаан хангамжаас гадна хувьсах хүчдэлийг мэдээллийн техникт хэрэглэнэ. Үүний жишээнд микрофон орно. Микрофон нь дуу хүлээж аваад хүлээн авсан дуугаа дүрслэх хувьсах хүчдэлийг үүсгэдэг байна. 

Ангилал:Цахилгаан соронзон
Галли

**Галли** нь **Ga** химийн тэмдэг, 31 атомын дугаар бүхий химийн элемент. Элемент галли байгальд дангаар оршдоггүй, харин Ga(III) ул мөр төдий цайрын хүдрүүд ба бокситэд агуулагддаг. Галли нь хөнгөн, мөнгөлөг металл ба элемент галли нь бутрамхай хатуу боловч, -д хайлдаг (тасалгааны температураас бага зэрэг их). Галлигийн хайлах температурыг эталон цэг болгон ашигладаг. Галинстан (68.5% галии, 21.5% инди, 10% цагаан тугалгаас тогтох хайлш) нь  хайлах температуртай ба энэ нь усны хөлдөх температураас ч бага юм. 1875 онд нээгдсэнээс хойш, галлийг нам температурын хайлшуудыг хийхэд ашиглаж ирсэн. Галли мөн хагас дамжуулагчийн (допант) үйлдвэрлэлд ашиглагддаг.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:4-р үеийн элемент
Лаазан залгуур

thumb|Schuko төрлийн лаазан залгуур
**Лаазан залгуур** (оросоор *розетка* буюу монголчилсон үг нь *разетк*) нь дамжуулах шугамуудыг  хооронд нь холбох холбогч залгуур үүргийг гүйцэтгэнэ. Лаазан залгуур нь хананд нүхлэн суулгаж хөдөлгөөнгүй холбох зориулалттай хийц байхаас гадна зөөврийн зориулалтааар битүү олон залгууртай хувилбар ч байдаг.

## Мөн үзэх
* Улс орны залгуур, сүлжээний хүчдэл болон давтамжийн төрөл
* Цахилгаан холболт

## Гадаад холбоос
* Дэлхий даяар хэрэглэх лаазан залгуурын төрлийн тойм
* WorldStandards.eu – Дэлхий даяар хэрэглэх цахилгааны холболтын тухай мэдээлэл

Ангилал:Холбогч залгуур
Сүй улс

**Сүй улс** нь 581-618 оны хооронд богино хугацаанд оршиж байсан дундад эртний төрт улсын нэг юм. Энэ улс бол Жинь улсаас хойш олон хэсэгт хуваагдсан нанхиад дахин нэгтгэж, Тоба нарын Баруун Жоу улс, Хань угсаатний Чэнь улсыг цэргийн хүчээр нэгтгэсэн.Сүй Вэньди хаан бүх хятадыг 589 онд нэгтгэж Чэнь улсыг мөхөөсөн. Үүний дараа Ляодунгийн хойг орчим газрыг дахин нэгтгэхийг зорьж, Когурё улстай удаан хугацаанд дайтахын хамт, умард зүгт Хөх Түрэг улсыг дипломат аргаар задлан дагуул улсаа болгосон. Гэхдээ энэ бүхэн нь удаан тогтсонгүй. Сүй Яньди хааны засаглалын жилүүдэд умардад Түрэг улстай, зүүн умардад Когурё улстай удаан хугацааны амжилтгүй дайн хийж, алба татварын хэмжээ ихээр нэмэгдсэн, ган гачиг ихээр нүүрлэж байсан нь Сүй улсыг мөхлийг түргэтгэсэн. 


Ангилал:Хятадын династи
Таван улс, арван ванлигийн үе

**Таван улс, арван ханлигийн үе** нь (907-960) умард хятад нутагт Тан улс мөхсөн үеэс эхлэн Сүн улс байгуулагдах үеийг хятадын түүх бичлэгт Таван улс, арван бага улсын үе гэж ерөнхий байдлаар нэрлэж иржээ. Энэ бол төв хятад үзлээр нэршиж хэвшсэн ойлголт юм. Сүн улс байгуулагдсан үеэс хойш хорин жил өнгөрч байж өмнөд хятадын жижиг улсуудыг бүрэн эзлэж чадсан нь Сүн улс байгуулагдсанаар бүх хятад орон нэгдсэн улс боллоо гэсэн үг биш юм. Таван улс дотор дараах улсууд орно. 

Үүнд: 
# Хожуу Лян (907-923)
# Хожуу Тан
# Хожуу Жинь (936-947)
# Хожуу Хань (947-951)
# Хожуу Жоу болно.
Харин нөгөө арван улс бол хожуу Лян улс байгуулагдсны сүүлээр биеэ даасан жижиг мужуудын эзэдийн биеэ өргөмжилсөнийг хэлж байна. 

Үүнд: 
# Ян У улс (907–37)
# Уюэ (907–78)
# Минь (909–45)
# Ма Чу улс (907–51)
# Өмнөд Хань (917–71)
# Түрүү Шу (907–25)
# Хожуу Шу (934–65)
# Жиннан (924–63)
# Өмнөд Тан улс (937–75)
# Умард Хань улс (951–79).

Ангилал:Таван улсын үе
2015 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

**2015 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** 2015 оны 8-р сарын 24-30-нд Казахстаны нийслэл Астана хотод зохион байгуулагдсан. Алау мөсөн ордонд зохиогдсон тус тэмцээнд дэохийн 120 орны 729 тамирчин оролцжээ.

## Медалиуд
### Медалийн хүснэгт
 Зохион байгуулагч орон

### Эрэгтэй медальтнууд
### Эмэгтэй медальтнууд
## Эшлэл
## Цахим холбоос 
*Албан ёсны цахим хуудас
*Олон Улсын Жүдогийн Холбоо

#
Жүдо
#
Ангилал:2015 оны спорт
Шинь улс

**Шинь улс** (НТӨ 9 - НТ 23) (хятад: 新朝; пиньинь: *Xīn Cháo*; Ваде-Глейс: ''Hsin Ch'ao'')бол эртний хятад нутагт оршиж байсан төрт улс. Энэ улсыг Баруун Хань улсын тэргүүн сайд Ван Ман хэмээх хүн эзэн хаадаа огцруулаад, Хань улсын суурин дээр байгуулсан феодалын төрт улс юм. Эзэн хаан Ван Манг нас барсны дараа Хань гүрнийг Хань улсын Жин хааны холын хамаатан Лю Шю сэргээсэн байна. Тиймээс Шинь улсыг ихэвчлэн Хань улсыг Баруун Хань, Зүүн Хань гэж хуваагдах үеийн завсрын улс гэж үздэг. 

 


Ангилал:Хятадын династи
Гурван улсын үе

**Гурван улсын үе** хэмээх нь (220-280) хятадын Зүүн Хань улсын дараа оршиж байсан гурван том улсын үеийг хэлдэг. Энэхүү гурван улс нь: Цао Вэй улс (220-265), Шу Хань улс (220-263), Зүүн У улс (220-280) болно. Эдгээр гурван улсын тухай үлгэр домог нь дундад эртний хятадад Гурван улсын үлгэр гэж бичигдсэн алдар зохиол болсон.


Ангилал:3-р зуун
Асрагч нэртийн түүх

**Асрагч нэртийн түүх** хэмээх сурвалж бичиг бол Халхын баруун гарын Сайн ноён хошууны засаг ноён Шамба эрх дайчингийн (Жамба) 1677 онд  зохиосон түүхийн сурвалж бичиг юм. Энэ түүхэн сурвалж бичиг нь 16-17 дугаар зууны үеийн Монголын түүхэн хэрэг явдал, ар халхын ноёдын угийн бичиг зэргийг багтаажээ. 

Анх энэ сурвалж нь тодорхой оноосон нэргүй байсан бөгөөд 1958 онд түүхч, археологич Хөдөөгийн Пэрлээ оршил, зүүлт тайлбар хийж, анх зохиосон **Жамба** буюу Шамба эрх дайчин ноёны нэрний монгол орчуулгаар нэрлэж хэвлүүлсэн юм. 2006 онд МУИС, Монгол судлалын төвөөс монгол түүхийн сурвалж бичгүүдийг Ш.Чоймаа нарын эрдэмтэн судлаачид хамтран 30 ботиор хэвлүүлсний дотор Асрагч нэртийн түүх нь багтсан юм. 2015 онд нэмж засварлаж 33 боть болгон хэвлүүлэхэд мөн багтсан. 

## Гадаад холбоос 
* Asragch Nertiin Tuukh (Монгол бичиг)

## Холбоотой мэдээ 
* Алтан товч
* Эрдэнийн товч

Ангилал:Монголын утга зохиол
Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг
Гумитууд

**Гумитууд** нь An(SiO4)m(F,OH)2 ерөнхий томъёо бүхий силикатын төрлийн эрдсүүд.

Хэрвээ эрдсийн А нь магни бол дараах гумитийн дэд бүлэгт багтана:
*норбергит, Mg3(SiO4)(F,OH)2
*хондродит, (Mg,Fe,Ti)5(SiO4)2(F,OH,O)2
*гумит, (Mg,Fe)7(SiO4)3(F,OH)2
*клиногумит, (Mg,Fe)9(SiO4)4(F,OH)2

Манган бол манган-гумитийн дэд бүлэг,
*аллегханиит, (Mn2+)5(SiO4)2(OH,F)2
*мангангумит, (Mn,Mg)7(SiO4)3(OH)2
*сонолит, Mn9(SiO4)4(F,OH)2

эсвэл leucophoenicite дэд бүлэгт багтана:
*риббеит, Mn5(SiO4)2(OH)2
*leucophoenicite, (Mn,Ca,Mg,Zn)(SiO4)3(OH)2
*jerrygibbsite (Mn,Zn)9(SiO4)4(OH)2

Хондродит нь гумитууд дотроос хамгийн өргөн тархсан нь ба титаныг, TiO2 хэлбэртэйгээр 9.6% хүртэл агуулж болдог.

Гумитууд нь серпантинийг үүсгэн эсвэл магнигаар баялаг хлоритыг үүсгэн хувирдаг, эсвэл төмрийн ислийг үүсгэн байгалийн элэгдэлд орон задардаг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Эрдсийн бүлэг
Калийн гумат

**Калийн гумат** нь гуминий хүчлийн калийн давс. Хүрэн нүүрсийг (леонардит) шүлтээр боловсруулан гарган авдаг ба хөрсний нэмэлт болгон ашигладаг.

Ангилал:Хөрсний хими
Ангилал:Калийн нэгдэл