open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Антонини Пи

[thumb|right|Ромын эзэн хаан Антонини Пигийн цээж баримал; [Кирене, Умард Африк (Британий Музей)]]
**Антонини Пи** нь (Англи хэл:*Antoninus Pius* бүтнээр *Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius*) (МЭ 86 оны есдүгээр сарын 19-нд Латиумын Лавиниумд төрж, МЭ 161 оны гуравдугаар сарын 7-нд Этрурын Лориумд нас барсан.) Ромын эзэн хаан (МЭ 138–161 он) юм. Галл гаралтай тэрээр Италид шүүх байгууллагад ажиллаж байгаад 120 онд консулаар сонгогджээ. Дараа нь Азийн мужийн захирагчаар (134 оны орчим) ажиллаж байв. Удалгүй Антонини эзэн хаан Хадрианы зөвлөх болж, 138 онд түүний залгамжлагчаар тодров. Түүнийг нас нөгчихөд бурханчлан шүтэж, Пиус (“үнэн сүсэгт”) хэмээн нэрийдэх болжээ. Тэрээр Британи болон бусад мужуудад гарсан бослогуудыг номхотгож, Антонины ханыг бариулжээ. 

## Цахим холбоос 
* *Historia Augusta*, The Life of Antoninus Pius, Latin text with English translation
* Cassius Dio, *Roman History* Book LXX, English translation

Ангилал:Ромын эзэн хаан
Ангилал:2-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Авгур
Ангилал:Аврелий
Ангилал:86 онд төрсөн
Ангилал:161 онд өнгөрсөн
Дашдоржийн Бадраа

**Дашдоржийн Бадраа** (1974 - 2006 оны 6 сарын 15) нь Монгол Улсын Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга агсан төрийн түшмэл юм.

## Намтар
Д.Бадраа 1974 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Тэрбээр 1982-1992 онд Зөвлөлтийн 3-р дунд сургууль (одоогийн Орос 3), 1992-1996 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн дээд сургуульд суралцан төгсөж, 2001-2002 онд Австралийн Үндэсний их сургуульд эдийн засгийн хөгжлийн магистр болсон.

1996-1999 онд Монголбанканд Хянан шалгагч, 1999-2000 онд Сэргээн Босголтын Банканд Монголбанкнаас томилогдсон бүрэн эрхт төлөөлөгчийн орлогч, эрх хүлээн авагчийн орлогч, 2002-2004 онд Монголбанкны Бодлого зохицуулалтын хэлтсийн захирал, 2004-2006 онд Улаанбаатар хотын банкны гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байв. 2006 оны 1 сарын 25-наас Улсын Их Хурлын томилгоогоор Монгол Улсын Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар томилогдон ажиллаж байгаад 2006 оны 6 сарын 15-нд бусдын гарт амиа алджээ.

## Аллага
Тэрбээр Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргын үүрэгт ажлыг хүлээн авмагц, тэр үед хуулийн цоорхойн улмаас маш олширч, иргэдийг ихээр хохироож байсан Хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд шалгалт явуулж эхэлсэн бөгөөд уг шалгалтаар тун олон зөрчил илрүүлсэн. Тэрхүү шалгалтын талаар түүнтэй зөрчилдсөн "Гэр хорооллын барилгажилт" ХЗХ-ны захирал Ц.Түмэнгэрэл 2006 оны 6 сарын 15-ны өдрийн өглөө 9 цагийн орчимд Д.Бадрааг ажилдаа ирэх үед үүдэнд нь хүлээж байгаад хутгалж хөнөөжээ. Ц.Түмэнгэрэл уг хэргийнхээ төлөө цаазаар авахуулсан юм.

Ангилал:Монголын эдийн засагч
Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Австралийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Гэмт хэрэг Монголд
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1974 онд төрсөн
Ангилал:2006 онд өнгөрсөн
Дэмчигийн Моломжамц

**Дэмчигийн Моломжамц** (1920 - 2006 оны 8 сарын 14) нь Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч, төрийн зүтгэлтэн юм.

Тэрээр Дундговь аймгийн Баянжаргалан суманд 1920 онд төрсөн. Багадаа сүмд шавилан сууж байжээ.

1938-1940 онд Санхүүгийн техникумд, 1940-1946 онд Эрхүү хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульд суралцаж төгссөн.

*1946-1948 онд Сангийн Яаманд орлогч сайд
*1948-1957 онд Сангийн Яамны сайд
*1958-1964 онд Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, нэгдүгээр орлогч дарга, Улсын Төлөвлөгөөний Комиссын дарга
*1964-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны эдийн засаг санхүүгийн асуудлыг хариуцсан нарийн бичгийн даргаар тус тус ажиллаж байв.

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатаар 9 удаа сонгогдож байсан.

Ангилал:БНМАУ-ын сангийн сайд
Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын эдийн засагч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч
Ангилал:Санхүү Эдийн Засгийн Техникумын төгсөгч
Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Баянжаргалангийн (Дундговь) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1920 онд төрсөн
Ангилал:2006 онд өнгөрсөн
Жамбын Жамъян

**Жамбын Жамъян** - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, дэслэгч генерал, төр, нийгэм, цэргийн зүтгэлтэн юм.

1935-1937 онд хилийн цэрэгт алба хааж, 1937-1939 онд Дотоод Явдлын Яамны төв сургуульд суралцаж байгаад Зөвлөлт Холбоот Улсад Хилийн цэргийн дунд сургуульд шилжин суралцаж 1940 онд төгсчээ. 1945-1947 онд ЗХУ-д Цэргийн академи, 1948-1951 онд УБДС-ийг оройгоор, 1954-1957 онд ЗХУКН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Намын дээд сургуулийг тус тус дүүргэсэн байна.

*1940-1948 онд Хязгаарын ба дотоодын цэргийн хэрэг эрхлэх газар хэлтсийн дарга, газрын орлогч дарга
*1948-1953 онд Дотоод Явдлын Яамны орлогч сайд бөгөөд Хязгаарын ба дотоодын цэргийн хэрэг эрхлэх газрын дарга
*1953-1954 онд Гадаад Явдлын Яамны хэлтсийн дарга
*1957-1959 онд Хянан Шалгах Яамны орлогч сайд, сайд
*1959-1972 онд Сайд нарын Зөвлөлийн Хянан шалгах комиссын дарга
*1972-1975 онд Иргэний хамгаалалтын газрын дарга
*1975-1983 онд Батлан Хамгаалахад Туслах Нийгэмлэгийн төв зөвлөлийн дарга
*1983-1987 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дэргэдэх Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтний хорооны даргаар тус тус ажиллаж байлаа.

Ж.Жамъян нь Ардын Их Хуралд 10 удаа сонгогдсон бөгөөд Ургац Хураалтын Улсын Комиссын даргаар олон жил ажиллаж "Ургацын" Жамъян гэгддэг байв.

Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын дэслэгч генерал
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1916 онд төрсөн
Ангилал:2007 онд өнгөрсөн
Зүрх

**Зүрх** нь хүн болон бусад амьтанд байдаг, цусыг цусны эргэлтийн системийн нэгэн хэсэг болох судсаар шахах үүрэгтэй булчинлаг эрхтэн. Цус нь организмыг хүчилтөрөгч болон тэжээлийн бодисуудаар хангаад зогсохгүй, бодисын солилцооны хаягдлыг зайлуулахад оролцдог. Зүрх нь цээжний дунд тасалгаанд байрлана.

Хүн, сүүн тэжээлтэн ба шувууны зүрх дөрвөн тасалгаанаас тогтоно: дээд зүүн ба баруун тосгуур; доод зүүн ба баруун ховдол. Ихэвчлэн, баруун тосгуур ба ховдлыг хамтад нь *баруун зүрх*, зүүн талуудыг нь *зүүн зүрх* гэж нэрлэдэг. Загасны зүрх хоёр тасалгаанаас, тосгуур ба ховдол, тогтдогоороо ялгагддаг бол, хэвлээр явагчидынх гурван тасалгаатай байдаг.

## Бүтэц
### Байрлал ба хэлбэр
]]
ний голд байрлах зүрх.]]

## Анатоми 
Зүрх **COR** нь булчинлаг хөндийтэй эрхтэн юм. Өөрлүүгээ цутгах венийн судсаар орж буй цусыг хүлээн авч улмаар тэр цусыг артерийн судсаар тараадаг болно. Зүрхний хөндий нь дөрвөн тасалгаатай, хоёр тосгуур, хоёр ховдолтой. Зүрх нь ойролцоогоор 260-340 гр жинтэй. Хүний биеийн жингийн 0,4% нь зүрхний жин болно. Зүрх нь 2 уушигний дунд, цээжний хөндийд, зүрхний үнхэлцэг хальсаар хучигдан байрлах ба уртаараа 12-13, хөндлөнгөөрөө 9-10,5 см. Зүрхний орой зүүн тийшээгээ налуу ташуу, доошоо, урагшаа чиглэнэ. Зүрхний орой нь өвчүүний зүүн ирмэгээс 2 см орчим, 5-р хавирга хоорондын завсрын харалдаа байх ба энгийнээр бол зүүн хөхний товчны доохно, энд 2 хавтаст хавхлагын шуугианыг сонсож чагнана. Зүрхний хана 4 давхаргаас бүрэлдэх бөгөөд эдгээр нь эндокард, миокард, эпикард, перикард. Зүрх нь өөрөө өөрөөсөө сэрэл үүсгэх чадвартай пейсмакер эсээс тогтох бөгөөд энэ нь зүрхний тогтмол хэмнэл буюу цохилтыг үүсгэдэг чухал эс юм. Хүний зүрхний нийт жин нь 250-300гр бөгөөд эрэгтэй эмэгтэй хүний зүрхний жингийн зөрүү 50 гр байдаг.

Баруун болон зүүн титэм судас бол зүрхний тэжээгч судаснууд юм. Хүүхэд эхийн хэвлийд бойжих дунд үед буюу 5 сартай байхаас зүрх нь цохилж эхэлнэ. Хүний зүрх 1 минутад 75-80 цохих бөгөөд цохилох бүрдээ 300-350 грамм цус түгээх ба мөн хураана. Зүрх ердийн тайван ажиллаж байхдаа 1 минутад 5 литр цусыг шахаж чадах ба харин хүнд хөдөлмөр хийж байх үед 4 дахин их буюу 20 литр цус шахаж чадна

## Жич
## Эх сурвалж
## Библиограф
*
*
* 
* 

## Гадаад холбоос
*What Is the Heart? – NIH
*Atlas of Human Cardiac Anatomy
*Dissection review of the anatomy of the Human Heart including vessels, internal and external features
*Prenatal human heart development
*Animal hearts: fish, squid

Ангилал:Цусны эргэлтийн тогтолцоо
Ангилал:Зүрхний анатоми
Агвааны Ганбаатар

**Агвааны Ганбаатар** (1964 - 2005 оны 9 сарын 2) нь үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх, Монгол Улсын соёлын гавъяат эүтгэлтэн бөх тайлбарлагч юм.

Тэрээр 1964 онд Өмнөговь аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт төржээ. 1980 онд Өмнөговь аймгийн найман жилийн сургууль, 1983 онд Налайхын Геологи, уул уурхайн ТМС, 1994 онд Үндэсний Биеийн Тамирын Дээд Сургууль, 1998 онд Төрийн эахиргаа, удирдлагын институт төгсч, биеийн тамирын дасгалжуулагч, багш, төрийн удирдлагын менежер мэргэжил эээмшсэн.

1983 оноос Налайхын уурхай, 1986 оноос "Барилгачин", "Хөдөлмөр" нийгэмлэг, Налайх дүүргийн спортын хороонд дасгалжуулагч, арга эүйч, 1994 оноос бөхийн "Говь" клубийг санаачлан байгуулж, эахирал, дасгалжуулагч, Монголын сонгомол бөхийн холбооны нарийн бичгийн дарга, "ХОТШ" бөхийн дэвжээний ерөнхий дасгалжуулагч, Монголын радио, телевизэд хөтлөгч, тайлбарлагч, 2000 оноос МИАТ компанид дасгалжуулагч, 2004 оноос УИХ-ын гишүүний орон тооны бус туслах, "Кёкүтэнхо" сангийн гүйцэтгэх эахирал, ОБЕГ-ын Аврах тусгай ангийн спорт, соёлын төвийн даргын албыг хашиж байлаа.

Тэрээр 1983 оноос бөх тайлбарлагчаар ажиллан, 1993 онд соёлын гавъяат зүтгэлтэн цол хүртжээ. Мөн МҮБХ-ны цэцийн гишүүнээр хоёр удаа сонгогдон ажиллаж байсан байна.

## Амжилт
### Үндэсний бөх
*1990 онд дархан аварга Д.Дамдингаар 5 давж, улсын начин цол хүртсэн.

Ангилал:Монголын дасгалжуулагч
Ангилал:Монголын сурган хүмүүжүүлэгч
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Үндэсний бөхийн дасгалжуулагч
Ангилал:Үндэсний бөхийн тайлбарлагч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Баян-Овоогийн (Өмнөговь) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:2005 онд өнгөрсөн
Месопотами

thumb|right|Эртний Месопотамийн газрын зураг
Эртний хоёр мөрний газар нутаг (Тигр, Евфрат мөрөн) буюу одоогийн Ирак, Сири улсын нутаг болох **Месопотами**д () МЭӨ 3-р мянганд соёл иргэншил үүсэн бий болсон ба анхны хүчирхэг, түүхэнд тэмдэглэсэн эзэнт улс нь Акад байсан. Түүний дараа Ассири, Вавилонийн эзэнт гүрнүүд ноёлж байсан. Ассири, Вавилони нь зэрэгцэн оршиж түүхэн цаг хугацааны үеүдэд аль нэг улс нь хүчирхэг болох үедээ нөгөө улсаа эрхшээлдээ оруулдаг байв. 

## Соёл 
Хоёр мөрний анхны бичиг үсэг нь шавар самбар дээр бичээд хатаадаг байсан юм. Тухайн үеийн түүхэн бичвэрүүд маш хүнд, мөн амархан хагарч гэмтдэг, он цагийн элэгдэл даахдаа муу, зөөвөрлөхөд хэцүү. 2004 онд Ирак уруу Америкчууд довтлох үед  Иракийн нийслэл Багдад хотын музейгээс эртний Ассир, Вавилоны үеийн түүхэн дурсгалт үнэт бүтээлүүд олноор алга болж хар захын наймаачдаар дамлан худалдагдсан нь харамсалтай зүйл болсон. 

### Одон орон судлал, зурхай 
Эртний хоёр мөрний улсад одон зурхай, одон орон судлал хөгжсөн ба эртний Египетийн зурхай судлалаас ялгаатай нь вавилончууд бүх гараг ертөнцийг шүтэж, гараг бүр тодорхой нэгэн бурханд харьялагдаж түүний нэрээр нэрлэгдэж байгаа гэдэгт итгэдэг байжээ. Эртний Ассир, Вавилонд "септенер" гэдэг сонгодог систем бий. Энэ системд тэр үед мэдэгдэж байсан 5 гараг эрхэс ордог ба эдгээр нь өнөөг хүртэл зурхай судлалд ашигладаг. Эртний Египетэд хөдөлгөөнгүй оддыг судалдаг байсан бол харин Ассир, Вавилонд хөдөлгөөнтөй од эрхсүүдийг шинжилж, утга учрыг судалдаг байсан. Тэдгээрийн хоорондын хөдөлгөөнийг харьцуулах ба гараг эрхсийн байрлал нь 12 ордыг маш нарийн систем солбилцлыг тодорхойлох шаардлага гарсан юм. Ийнхүү гараг эрхсийн зурхай судлал үүссэн ба гараг эрхсийн өөрсдийн жинхэнэ байрлал нөлөө хүмүүст хэлмэрчилж хувь тавилан, хүний ирээдүйг харахад тусалдаг гэж үздэг байжээ.

## Хоёр мөрний нэг 
Зөвхөн одон орон төдийгүй газар зүй, физик, газар тариалангийн систем, суваг шуудуу, уран барилга ихээхэн хөгжсөн байжээ.

Мөн эртний Ассири, Вавилоничууд нь маш тулаанч улс үндэстэн байсан юм.


Ангилал:Иракийн түүх
Ангилал:Иракийн газар зүй
Ангилал:Сирийн түүх
Ангилал:Сирийн газар зүй
Ангилал:Ойрх Дорнод
Ангилал:Соёл иргэншил
Галдангийн Совд

**Галдангийн Совд** (хэлний [н] учир **Галданы Совд** гэж бичвэл зөв болно; 1930 оны 7 сарын 13-нд Увс аймгийн Завхан суманд төржээ- 2006 оны 1 сарын 4-нд нас барсан) нь Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн анхны дарга, гавъяат хуульч .

Тэрээр 1956-1958 онд Хууль цаазын дунд сургууль, 1959-1963 онд Зөвлөлт Холбоот Улсад Свердловск хотын Их сургуульд суралцаж төгссөн байна.

*1954-1956 онд Увс аймгийн прокурорт мөрдөн байцаагч
*1958-1959 онд Хууль цаазын дунд сургуульд багш
*1962-1964 онд Улсын Дээд Шүүхийн гишүүн
*1964-1974 онд Монгол Улсын Их Сургуульд (МУИС) тэнхимийн эрхлэгч
*1974-1978 онд Улсын Дээд Шүүхийн нэгдүгээр орлогч дарга
*1978-1979 онд Улсын прокурорын нэгдүгээр орлогч
*1979-1984 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын (БНМАУ) Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн газарт хэлтсийн дарга
*1984-1985 онд Улаанбаатар хотын прокурорт хяналтын прокурор
*1985-1989 онд МУИС-д багш, тэнхимийн эрхлэгч
*1989-1991 онд Шинжлэх Ухааны Академийн (ШУА) Төр, эрх зүйн хүрээлэнгийн захирал
*1991-1992 онд МУИС, ШУА-ийн хууль зүйн сургалт эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн захирал
*1992-1998 онд Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн, Цэцийн анхны дарга.
*1998-2005 онд Удирдлагын академийн эрх зүйн тэнхмийн эрхлэгч, багшаар тус тус ажиллаж байсан.

Ангилал:БНМАУ-ын улс төрч
Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн дарга
Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн
Ангилал:Улсын Дээд Шүүхийн шүүгч
Ангилал:Монголын хуульч
Ангилал:Монголын Улсын прокурор
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Удирдлагын Академийн багш
Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Завханы хүн
Ангилал:Монголчууд
Батмөнхийн Сарантуяа

**Батмөнхийн Сарантуяа** (1970 оны 4 сарын 20-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монголын орчин үеийн поп урлагийн хөгжилд үнэтэй хүвь нэмэр оруулсан эмэгтэй дуучдын нэг юм. 2005 онд Монгол улсын гавьяат жүжигчин цолоор шагнуулсан, хүчтэй хоолоотой дуучин юм. Түүний хоолой *контральто, меццо сопрано* ангиалалд багтдаг. Дуулахдаа дээд өнгөө *фальцейтээр* авдаг. Дуулах ур чадвар, мэдрэмж өндөр билээ.

## Намтар 
Бага насаа Улаанбаатарт өнгөрөөсөн. Эцэг нь барилгын инженер Батмөнх, эх нь якут эмэгтэй. Эгч Б.Сарангуа, дүү Б.Төмөр. Нийслэлийн орос хэлний тусгай 23-р дунд сургуульд 1-р ангид элсэж ороод дараа нь зөвлөлтийн 9-р сургууль руу шилжин орж төгссөн байна.

Анх "Мөнгөн харандаа" хамтлагт дуулж байсан. 1990-ээд оноос "Хөх тэнгэр" хамтлагт орсноор олны танил болох зам нь нээгдсэн. "Зүүдний говь" хэмээх анхны цомгоо 1992 онд гаргаж байлаа. "Хөх тэнгэр" хамтлагаас гарснаасаа хойш ганцаарчлан дуулах болсон.

1994 онд анх бие даасан "Сэтгэлийн хөг" тоглолтоо Соёлын Төв өргөөнд хийсэн. Монголийн поп урсгалийн төлөөлөгчдөөс анхны удаа монгол ардийн дуунуудыг поп урсгалд найруулж "Аргагүй Амраг" цомог гаргаж монгол этник урсгалийг бий болгосон.

2023 оны 4-р сард  Батмөнхийн Сарантуяа 48 дахь бие даасан тоглолт, төрсөн өдрийн 9 дэх "Сэхүүн салхи" тоглолтоо үзэгчиддээ толилуулсан. 

Ийм ч учраас түүнд XX зууны манлай дуучин хэмээх алдрыг Монголын ард түмэн хайрласан билээ.
Мөн МУГЖ /2006-01-26.№26/ цол хүртсэн.

Учрыг лавлавал,  гэв.

## Гаргасан цомгууд 
## Мөн үзэх 
* Сэрчмаа - монголын дуучин, дуу зохиогч юм.
* Ахмадын золбоо

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Поп дуучин
Ангилал:Эстрадын дуучин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:XX зууны манлай
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1970 онд төрсөн
ЛГБТ

**LGBT**（ЛГБТ）гэдэг нь эмэгтэй ижил хүйстэн хүмүүс (лесби, **L**esbian), эрэгтэй ижил хүйстэн хүмүүс (гей, **G**ay), эр эм хүйсийн аль алинд нь татагддаг хүмүүс (бисексуал, **B**isexuality), трансжендер буюу хүйсийн баримжааг илэрхийлсэн ( **T**ransgender) утга бүхий үгнүүдийн эхний үсгийг аван холбосон хэллэг юм. Сүүлийн үед Интерсекс буюу хар ярианд түгээмэл тархсан "манин" хүмүүсийг илэрхийлсэн үгийн эхний "И" үсгийг нэмэн ЛГБТИ хэмээн нэрлэх болсон. Бэлгийн цөөнх хэмээн нэрлэгдэх нь олон боловч ЛГБТ нь илүү тохиромжтой хэллэг гэж дэлхий нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Одоогоор энэхүү хэллэгийг Америк болон Европын олон орнууд болоод Азийн орнуудад ч өргөнөөр ашиглаж байна.

Монгол улсын хувьд сүүлийн 1-2 жилийн хугацаанд энэхүү үгийг хэрэглэдэг болоод байгаа. Гэхдээ сонин болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр бүх ижил хүйстэнээ сонирхдог хүмүүсийг заадаг ерөнхий хэллэг болох (гомосексуал, **H**omosexuality) гэдэг үгнээс гаралтай орос үг болох гомо гэдэг үгийг гей хүмүүс дээр ихээр хэрэглэдэг. Энэ нь нийгэмд эдгээр бэлгийн цөөнх хүмүүсийг гадуурхах, доромжлох хэллэг болон сүүлийн 10-аад жил энгийн өдөр тутмын амьдралд хэрэглэгдэх болсон. Гомо гэдэг Грек утга нь ижил гэсэн утгатай

## LGBT-ын түүх 
1960-д оныүед "Секс хувьсгал" (Sexual revolution) гарах хүртэл, "эсрэг хүйстэнээ сонирхогч (гетеросекс)=жирийн (стрейт) гэгдэх хүмүүс"-ийн коммунитид хэрэглэх үгнээс өөр дээр дурдсан хэсэг бүлэг хүмүүсийг зааж хэрэглэх үг байгаагүй. Дэлхийн 2-р дайнаас өмнө бол "3 дахь хүйс (Third gender)" гэсэн үгийг ашиглаж байсан ч дайны дараа энэхүү үгийг ашиглахаа больсон. Тийм учраас өөрсдийгөө хэн болохыг заах нэрлэх үг зайлшгүй хэрэгцээтэй болж ирсэн. (Хэт давамгайлах байдал=хетеронорматив, Heteronormativity тэй харьцуулах болсон)

Анх ашиглаж эхэлсэн Гомосекс (Homosexuality) хэмээх үг нь өргөн утгатайгаас гадна хэтэрхий гадуурхах утгыг ч бас агуулж байсан учраас  "гей" хэмээх үгээр сольсон. Бас лесби хүмүүс ч лесби гэх үгийг хэрэглэн өөрсдийгөө тодорхойлох болсоноор гей, лесби хэмээх үгнүүд илүү өргөн нийтлэг хэрэглэгдэх болсон. 1969 онд болсон Стонеуоллийн үймээн (Stonewall Rebellion)-ий дараагаас нэгэн үе гей, лесби, бисекс болон трансжендер хүмүүс өөрсдийн бэлгийн чиг баримжааны ялгаанаас болж үл ойлголцол үүссэн билээ. 90-ээд он хүртэл эдгээр 4-н бэлгийн чиг баримжааг нийгэмд ижил зүйл мэтээр ойлгож хүлээн авч байсан. Харин 90-ээд оны сүүлээс өөр хоорондоо ялгаатай гэдгийг хүлээн зөвшөөрч эхэлсэн билээ.

Өдгөө энэхүү ЛГБТ хэмээх үгийг Америк болоод Европын орнууд ялангуяа англи хэлийг эх хэл болгон хэрэглэдэг улс орнуудад өргөнөөр хэрэглэж байна.

## Гадны холбоосууд 
* GLBTQ Соёл урлагийн нэвтэрхий толь　(Англи хэлээр)

*
Хуан Сянфан

**Хуан Сянфан** (уламжлалт ханз:黄現璠; хялбарчилсан ханз: 黄现璠, 1899 оны 11 сарын 13 – 1982 оны 1 сарын 18)Зуван үндэстэн, Хятадын түүхч, Үндэстэн судлагч ,сурган хүмүүжлийн зүтгэлтэн , нийгмийн зүтгэлтэн. "Чжуанын түүх" зохиолоороо нэрд гарсан.

## Намтар 
Хуан Сянфан 1899 оны 11-p сарын 13-нд Гуансигийн Фусуй хотод чжуан үндэстэн ард Чжуанын хөвүүн болон төржээ. 1922 оноос 1926 он хүртэл Ганьсуд суралцаж байхдаа түүхийн авъяас нь тодорч, 1926 оноос 1935 он хүртэл Бээжингийн их сургуульд суралцаж байгаад  1935 оноос 1937 он хүртэл Хятадын Эртний түүхээр мэргэшин Токио их сургуульд үргэлжлүүлэн суралцсан.

1982 онд профессор цол хүртжээ.

Дар хоёр удаа хүмүүний амьдралын эргэлтийн хугацаанд , дөвийн гадаад соёлын харилцааны комиссын гишүүн , анхдугаар хугацааны дундад улсын ардын гадаадад зориулсан соёлын нийгэмлэгийн гэрэг эргэлүүгч , анхдугаар хугацааны бөх улсын ардын төлөөлөгчдийн их хурлын төлөөлөгч , улс дөрийн зөвлөлгөөний тавдугаар хугацааны бөх улсын хорооны гишүүн байжээ . дөвийн үндэстэний айлчлалтын бүлгэмийг зохион байгуулж , гуаншын хуваарь бүлгэмийн дад дараа , гуаншын цөөн тоот үндэстэний нийгэм түүхийн байцаах дугуйлангийн дад дараа , “  хятдын их нэвтэрхий доли бичиг · тоот үндэстэн ”-ий найруулах комиссын гишүүн , анхдугаар хугацааны дундад улсын үндэстэний судлалын судалгааны хурлын зөвлөгч , анхны ,Хоёрдугаар хугацааны хятдын бай юай үндэстэний түүхийн судалгааны нийгэмлэгийн дад дараа байв .

1932 онд анхныхаа түүхийн зохиолыг хэвлүүлжээ ("Хятадын түүх",Ⅰ-Ⅲ, Бээжин, 1932 оноос 1934 он). 1957 онд түүхийн зохиол болох "Чжуанын түүх" романаа хэвлүүлжээ.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Чжуанын профессор: Хуан Сянфан
* Түүхч Хуан Сянфан

Ангилал:Түүхч
Ангилал:Хятадын их сургуулийн багш
Ангилал:Угсаатан судлаач
Ангилал:Хятадын ардын их хурлын гишүүн
Ангилал:Антропологич
Ангилал:Ардын урлаг судлаач
Ангилал:Сурган хүмүүжүүлэгч
Ангилал:Жуан
Ангилал:Хятадууд
Ангилал:1899 онд төрсөн
Ангилал:1982 онд өнгөрсөн
Мөнхсайханы Өсөхбаяр

**Мөнхсайханы Өсөхбаяр** (1984-07-02) нь Булган аймгийн Бүрэгхангай суманд төрсөн, үндэсний бөхийн улсын заан юм. Түүний нагац ах нь улсын заан Д.Баасандорж болно.

## Амжилт
*2004 онд Дорноговь аймгийн наадамд түрүүлж аймгийн арслан цол
*2006 онд Улсын наадамд 5 давж Улсын начин цол
*2009 онд Улсын наадамд 7 давж Улсын заан цол 
*2010 онд Улсын наадамд 6 давж Үнэн зоригт чимэг
*2011 онд Улсын наадамд 5 давж Өсөх идэр чимэг тус тус хүртсэн.

Ангилал:Улсын заан
Ангилал:Бүрэгхангайн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1984 онд төрсөн
Натаниэль Картмелл

**Натаниэль "Цусан хүзүүт" Жон Кармтелл** (, мөн Нэйт, Нэт гэж дуудагддаг, 1883 оны 1 сарын 13 - 1967 оны 8 сарын 23) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч, хоёр олимпын медальтан, Хойд Каролина Тар Хийлс сагсан бөмбөгийн эрэгтэй багийн анхны ахлах дасгалжуулагч байв.

## 1904 оны зуны олимп
Тэрээр Сент-Луйст болсон 1904 оны зуны олимпод оролцож, 100, 200 метрийн зайн гүйлтийн уралдаанаас мөнгөн медаль зүүсэн. Мөн 60 метрийн зайн гүйлтэд оролцсон ч урьдчилсан шатнаас хасагджээ.

## 1908 оны зуны олимп
4 жилийн дараа Лондонд болсон 1908 оны олимпод Картмелл АНУ-ын холимог буухиа багийн бүрэлдэхүүнд Уильям Ф.Хамильтон, Жон Тэйлор, Мэл Шеппард нарын хамт багтаж, хоёрдугаар ээлжинд буюу 200 метрийн зайд гүйсэн бөгөөд багаараа алтан медаль хүртжээ. Тэд нийт 1,600 метр зайг урьдчилсан шатанд 3:27.2, шигшээд 3:29.4 хугацаанд туулжээ. Картмеллын хувьд өөрийн хэсгээ 22.2 секундэд туулсан байна.
 
Тэр 200 метрийн гүйлтийн төрөлд уралдаж, хүрэл медаль зүүв. Нэгдүгээр шатанд 23.0 секунд гүйсэн бол хоёрдугаар шатанд 22.6 секундын амжилт үзүүлж, шигшээд шалгарсан байна. Харин шигшээд 22.7 секунд гүйж, гуравдугаарт оржээ.

Түүнчлэн 100 метрийн гүйлтэд 11.0 секунд гүйж 4-р байрт орсон байна.

## Хойд Каролинагийн багийн дасгалжуулагч
right|thumb|Хойд Каролина Тар Хийлс багийн анхны талбай Бинум гимнази
right|thumb|1910-11 оны багийн бүрэлдэхүүн, дасгалжуулагч Картмелл
Картмелл 1909 оноос Хойд Каролинагийн Их Сургуульд ирж, Тар Хийлс багийн хөнгөн атлетикийн дасгалжуулагчаар ажиллах болжээ. 1911 онд тус сургуулийн оюутан Марвин Рич албаны хүмүүсийн тусламжтайгаар сургуулийнхаа сагсан бөмбөгийн багийг бүрдүүлжээ.

Картмелл мөрийтэй дайс тоглосон хэргээр 1914 онд дасгалжуулагчийн ажлаасаа халагджээ.

## Хожмын амьдрал
Картмелл Баруун Виржинийн Их Сургууль, Принстоны Их Сургууль, Фордхэм Их Сургууль, Манхаттан Коллеж, ЛаСаллын Цэргийн Академи зэрэг сургуулиудад хөнгөн атлетик, сагсан бөмбөгийн дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. Мөн 1923 - 1933 онд Пенн Стэйтэд дасгалжуулагчаар ажиллаж байгаад АНУ-ын Цэргийн Академид шилжиж, 1956 он хүртэл ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарчээ. Тухайн цаг үедээ хүндлэгдсэн хөнгөн атлетикч, дасгалжуулагч байсан тэрээр 1967 оны 8 сарын 23-нд Нью-Йорк хот дахь гэртээ нас нөгчсөн юм.

## Эшлэл
## Гадны холбоос
* Олимпын мэдээллийн сан дахь Нэйт Кармтеллын профиль

Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1883 онд төрсөн
Ангилал:1967 онд өнгөрсөн
Белгичүүд

**Белгичүүд** (Англи хэл:*Belgae*). Секуана (Сейн) ба Матрона (Марне) голуудын умардад нутаглаж байсан Галл оршин суугчид. Юлий Цезарь Галлийн ялалтуудаараа (МЭӨ 54-51 он) тэднийг дагуулан, олон Белгичүүдийг Британи арал руу илгээжээ. Тэд тэндээ өөсдийн хаант улсуудыг үндэслэсний дотор Камулодунум (Колчестер), Веруламиум (Сент Альбанс), Каллева Атребатум (Силчестер) нь илүү чухал үүрэгтэй байв. Тэд өнөөгийн Бельги улсын үндсийг тавьжээ.    

## Цахим холбоос 
*Belgae at Roman-Britain.co.uk
Ангилал:Бельгийн түүх
Ангилал:Келтийн овог
Эрин Брокович

thumb|200px|Эрин Брокович
**Эрин Брокович** (, 1960 оны 6 сарын 22-нд төрсөн) нь албан ёсоор хууль зүйн боловсрол олж аваагүй хэдий ч 1993 онд Калифорни муж улсын томоохон компани PG&E-гийн эсрэг зарга үүсгэж, төлбөр гаргуулж авснаараа алдаршсан эмэгтэй юм.

Калифорнийн Хинклигийн иргэд орон нутагт нь үйл ажиллагаа явуулдаг химийн үйлдвэрийн хорт бодист 30 гаруй жил хордож, эрүүл мэндээрээ асар их хохирч байсныг тэрээр илрүүлэн, “Pacific Gas and Electric” компанийн эсрэг томоохон зарга үүсгэснээр 333 сая ам.долларын нөхөн төлбөр гаргуулж чадсан юм.  Э.Броковичийн ачаар Хинклигийн 600 гаруй оршин суугч энэхүү мөнгийг хүртсэн бөгөөд тэрээр өөрөө хоёр сая ам.долларын бонус авсан юм. Энэхүү дуулиантай явдлыг дэлгэцийн бүтээл болгосон “Эрин Брокович” кинонд гол дүр бүтээсэн Жулия Робертс Оскараас шилдэг эмэгтэй дүрийн шагнал хүртэж байсан билээ. Энэ киноны ачаар Эрин Броковичийн цаашдын амьдрал ч дэвжиж дээшилсэн бөгөөд тэрээр өдгөө 46 сая ам.долларын хөрөнгөтэй болжээ.

## Кино 
2000 онд найруулагч Стивен Содерберг түүний тухай кино бүтээж, гол дүрд нь Жулиа Робертс тоглосон. Жулиа Робертс энэхүү дүрээрээ шилдэг эмэгтэй жүжигчний Оскарын шагнал, Алтан бөмбөрцөг шагнал хүртсэн.

## Гадаад холбоос 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:1960 онд төрсөн
Ангилал:Америкийн тэмцэгч
Калигула

**Калигула** *албан ёсны нэр:* **Гай Цезарь (Германикус)** (Англи хэл:*Caligula* officially *Gaius Caesar,* латин. *Gaius Iulius Caesar Augustus Germanicus,* 12 оны 8-р сарын 31-нд Латиумын Антиумд төрж, 41 оны 1-р сарын 24-нд Ромд нас барсан)-Ромын эзэн хаан. Хүүхэд насныхаа хоч Калигула (“Бяцхан гутал”) нэрээр нийтэд алдаршсан түүний эцэг эх, ах дүүс нь тодорхойгүй шалтгаанаар нас барсны дараа Ромын эзэн хаан Тибериус өөрийн залгамжлагчаар түүнийг нэрлэжээ. Улмаар Тибериусын үхлийн шалтгаан болсон байж магадгүй гэж түүхчид үздэг. Калигула төр барих хугацаандаа долоон сарын турш хүндээр өвчилж, оюун ухаан нь тогтворгүй болсон төдийгүй зан авир нь харгис хэрцгий болжээ. Триалуудын урвалтыг (38 он) илрүүлж, тэдний дэмжигчдийг болон иргэдээс авилга авагсадыг цаазлажээ. 40 онд Галлыг тонон дээрэмдэж, Британид халдан довтлох төлөвлөгөө боловсруулж эхлэв. Тэрээр өөрийгөө бурхан гэж зарлан, өөрийн эгч Друсиллаг нас барсны дараа "Дарь эх" хэмээн зарлажээ. Харгис дарангуйлал туйлдаа хүрэхэд хуйвалдагчид түүнийг хороохоор шийдсэн бөгөөд цезарийн бие хамгаалагч Праэториан торгон цэргүүд түүнийг хороосон ажээ. 

## Лавлах 
### Анхдагч эх сурвалжууд 
* Cassius Dio, *Roman History*, Book 59
* Josephus, *Antiquities of the Jews*, (trans. W.Whiston), Books XVIII–XIX
* Philo of Alexandria, (trans. C.D.Yonge, London, H. G. Bohn, 1854–1890):
** *On the Embassy to Gaius* 
** *Flaccus*
* Seneca the Younger
** *On Firmness*
** *On Anger*
** *To Marcia, On Consolation*
** *On Tranquility of Mind*
** *On the Shortness of Life*
** *To Polybius, On Consolation*
** *To Helvia, On Consolation*
** *On Benefits*
** *On the Terrors of Death* (Epistle IV)
** ''On Taking One's Own Life* (Epistle LXXVII)
** *On the Value of Advice* (Epistle XCIV)
* Suetonius, *The Lives of Twelve Caesars*, Life of Caligula
* Tacitus, *Annals*, Book 6

### Хоёрдогч эх сурвалжууд 
* *Caligula: the corruption of power* by Anthony A. Barrett (Batsford 1989) ISBN 0-7134-5487-3
* Grant, Michael, *The Twelve Caesars''. New York: Charles Scribner's Sons. 1975
* Hurley, Donna W., ''An Historical and Historiographical Commentary on Suetonius' "Life of C. Caligula"''. Atlanta, Georgia: Scholars Press. 1993.
* Biography from De Imperatoribus Romanis
* Biography of Gaius Caligula
* Straight Dope article
* Caligula
* A chronological account of his reign
* A critical account of a number of his reported activities
* His genealogical tree
* Caligula at BBC History

Ангилал:Ромын эзэн хаан
Ангилал:1-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Авгур
Ангилал:Юлий
Ангилал:12 онд төрсөн
Ангилал:41 онд өнгөрсөн
Буле

**Буле** (Англи хэл:*boule*) Эртний Грекийн хот улсуудад байсан зөвлөл. Энэ нь МЭӨ VI зууны төгсгөл гэхэд хот улсуудын бараг бүх бүтцэд бий болсон байв. МЭӨ 594 онд Солон Афинд язгууртнуудаар бүрдүүлсэн Булег бий болгожээ. Хожим нь Клейсфены удирдлага дор Булег 500 гишүүдтэйгээр байгуулахад язгууртнуудаас 10 төлөөлөл (50 гишүүн бүрийн нэг нь) орох болжээ. Хэмжээнээс хамааруулан хувь тэнцүүлсэн тодорхой тооны гишүүдийг деме бүрт хуваадаг байв. Экклеси ба Ареопагусыг бүрдүүлдэг байсан Буле нь сан хөмрөгийг хянаж, флот болон морин цэргийг шууд удирдаж, албан хаагчдыг дүгнэн, гадаадын элчин сайдуудыг хүлээн авч, стратегустай зөвлөлддөг байв. Эллиний үед Булегийн загвар нь бусад хотуудын зөвлөлийн бүтэц, зохион байгуулалт томоохон нөлөө үзүүлжээ. 
## Лавлах 
* Aristotle. *Constitution of Athens* 4.3, 46.1, 62.3
* Hignett, Charles. *A History of the Athenian Constitution*. Oxford: Clarendon Press, 1958.
* Jones, A.H.M. *Athenian Democracy*. Oxford: Basil Blackwell, 1957. 
* Rhodes, P.J. *The Athenian Boule*. Oxford: The Clarendon Press, 1972.
* Struble, Robert, Jr. *Treatise on Twelve Lights*, Chapter Six, "Ancient Greece".

Ангилал:Эртний Грекийн улс төр
Ангилал:Түүхэн төрийн эрх мэдэл
Ангилал:Эртний улс төр
Каракалла

thumb|right|Каракаллагийн цээж баримал
**Каракалла** буюу **Септими Бассиан** (Англи хэл:*Caracalla* officially *Marcus Aurelius Severus Antoninus Augustus* orig. *Septimius Bassianus*) (МЭ 188 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд Галлын Лугдунумд [Лион] төрж, МЭ 217 оны дөрөвдүгээр сарын 8-нд Месопотамийн Каррахын ойролцоо нас барсан.) Ромын эзэн хаан (198 – 217 он). Каракалла буюу Галл хэвнэг хэмээх хоч түүний хувцаслалтаас бий болжээ. Түүний эцэг умард Африкаас гаралт Септими Север 193 онд эзэн хаан болж, 211 оныг хүртэл төр барьжээ. Каракалла өөрийн ах Гета болон олон нөхдөө хөнөөсний эцэст төр барих нь маргаангүй болсон байна. Тэрээр Ромд асар том халуун усны газар байгуулсан нь өнөөг хүртэл оршсоор байдаг. Каракалла эзэнт гүрнийхээ бүх оршин суугчдад Ромын иргэншил олгосон ч (212 он) өөрийг эсэргүүцсэн бүхэнд онц хэрцгий хандаж, Герман, Парф, Александриагийн иргэдийг харгислан хядаж байв. Түүнийг преторийн префект хороосон гэдэг. Каракаллаг Ромын хамгийн харгис хэрцгий тирантуудын нэг байсан гэж үздэг ба түүний засаглал нь эзэнт гүрний уналтын эхлэл болжээ. 

## Цахим холбоос 
* Life of Caracalla (*Historia Augusta* at LacusCurtius: Latin text and English translation)

Ангилал:Ромын эзэн хаан
Ангилал:3-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Септимий
Ангилал:Севери
Ангилал:Эртний Ромчууд
Ангилал:188 онд төрсөн
Ангилал:217 онд өнгөрсөн
Каррахын тулалдаан

, Хузестан орчмоос олдсон баримал.]]
**Каррахын тулалдаан** (Англи хэл:*Carrhae, Battle of*) (МЭӨ 53 он) Ромын түрэмгийллийг Месопотамийн Парфын улс зогсоосон тулалдаан. Ромын армийг удирдсан Красс том ялалт байгуулан триумвиратыг хамтран үүсгэсэн Юлий Цезарь, Помпей нартай эн тэнцэхийг хүсч байв. Долоон легионтой (44,000 орчим цэрэгтэй) ч морин цэрэг цөөтэй Красс Парфын жанжин Сурений командалсан 10,000 морин цэрэгтэй тулалдан ялагдаж, арга буюу хэлэлцээр хийхээр оролдож байхдаа алагджээ. Парфууд нь дан морин цэрэгтэй, шилдэг харваачидтайгаа ашиглан ромын цэргээс Крассын хүүгийн командалсан морин цэргийг таслан бут цохиод дараа нь явган цэрэг бүхий гол хүчийг бүслэн бут цохисон байна.  Энэ ялагдал нь Ромын алдар хүндэд сэв суулгасан ба Крассын үхэл Цезарьт эрх мэдлийн төлөө тэмцэл хийхэд түлхээс болжээ. 

## Лавлах 
* 

## Цахим холбоос 
The only two ancient records of the battle:
* Плутарх *Parallel Lives*, 23–27 (Online)
* Cassius Dio's *Roman History*, 40:21–4 (Online)

Ангилал:Ромын бүгд найрамдах улсын тулалдаан
Ангилал:Парфын улсын тулалдаан
Ангилал:МЭӨ 53 он
Ангилал:МЭӨ 1-р зууны тулалдаан
Ангилал:Месопотами
Их Катон

**Катон, Марк Поркиус** буюу **Их Катон** (*Cato, Marcus Porcius* known as *Cato the Censor* or *Cato the Elder*) (МЭӨ 234 онд Латиумын Тускулумд төрж, МЭӨ 149 онд нас барсан.) Ромын төрийн зүтгэлтэн, Латины анхны үргэлжилсэн үгийн зохиолч, уран илтгэгч. Плебей гаралтай тэрээр Пунийн хоёрдугаар дайнд оролцож байв. Катоны уран илтгэх авъяас нь улс төрд амжилт олоход нь нөлөө үзүүлжээ. Тэрээр хуучинсаг анти-Грек үзэл баримладаг байсан ба Грекийг дэмжигч Сципионы гэр бүлтэй тэмцэлдэж, тэднийг эрх мэдлээс зайлуулжээ. МЭӨ 184 онд Кенсороор (тооллого, татвар ба олон нийтийн үйл ажиллагааг зохицуулдаг шүүгч) сонгогдон ажиллаж байхдаа Ромын ёс журмыг сулруулж байгаа Грекийн нөлөөтэй тэмцэх ёстой гэж үздэг байсан бөгөөд Мос мажорумыг (“Өвөг дээдсийн заншил”) дахин сэргээхийг хичээж байв. Тэрээр баян тансаг байдал, эмэгтэйчүүдийн санхүүгийн эрх чөлөөний эсрэг хууль санаачлаж байв. Мөн Карфагеныг сүйрүүлэхийг шаардахаа хэзээ ч зогсоодоггүй байв. Катон түүх, анагаах ухаан, хууль, цэргийн шинжлэх ухаан болон хөдөө аж ахуйн талаар олон зохиол туурвиж байсан. Түүний жич хүү Бага Катон (МЭӨ 95 – МЭӨ 46 он) Юлий Цезарийн эсрэг бүгд найрамдах засгийг хамгаалах Оптиматийг (хар Оптимат ба Популарууд) тэргүүлж байв. 

## Гадаад холбоосууд 
* Cato's De Agricultura: Latin text, English translation, information on the manuscripts, prefatory material.
Ангилал:Эртний Ром
Кимон

**Кимон** (Англи хэл:*Cimon*) (МЭӨ 510 онд төрж, МЭӨ 451 онд Кипрт нас барсан.) Афины төрийн зүтгэлтэн, цэргийн жанжин. Тэрээр Милтиадийн хүү юм. Хуучинсаг үзэлт тэрээр Спартыг дэмжиж, Периклийг эсэргүүцэж байв. Персүүдийг Саламисийн тулалдаанд ялсны ачаар, МЭӨ 461 он хүртэл жил бүр Стратегусаар сонгогдож байжээ. Делиан холбооны захирагч тэрээр Персүүдээс Газар дундын тэнгисийн дорнод нутгийг  цэвэрлэж,  Афины эзэнт гүрний үндсийг тавихад үнэтэй хувь нэмэр оруулжээ. МЭӨ 461 онд Перикл Македон, Спарттай хамтран түүнийг буруутган, 10 жилийн цөллөгт явуулжээ. Тэрээр Персүүдийн эсрэг тэнгисийн аялал удирдаж байхдаа нас баржээ. 

## Цахим холбоос 
* Cimon of Athens, in About.com.

Ангилал:Афины улс төрч
Ангилал:Афины цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Эртний Грекчүүд
Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 449 онд өнгөрсөн
Аврелиан

250px|right|thumb|Ромын эзэн хаан Аврелианы цээж баримал
**Аврелиан** (Англи хэл:*Aurelian*; Латин хэл:*Lucius Domitius Aurelianus*) (215 онд төрж, 275 онд Византийн ойролцоо нас барсан.) Ромын эзэн хаан (МЭ 270 – 275 он). Балканаас гаралтай байж магадгүй гэгддэг Аврелиан нь эзэн хаан Клавдий II нас барж, түүний ах богино хугацаанд төр барьсны дараа хаан ширээнд суужээ. Тэрээр эзэнт гүрнийг дахин нэгтгэж, халдан түрэмгийлэгчдийг няцааж, бослогуудыг номхотгохын зэрэгцээ улс орныхоо зүүн болон умард мужуудыг хамгаалж, умадад Германчуудыг ялж, Европт Ромын эрх мэдлийг дахин сэргээсэн тул реститютор орбис (*“Орчлонг дахин сэргээгч”*) хэмээн алдаршжээ. Тэрээр Ромыг тойруулан шинэ хэрэм бариулж, ядууст хүнс тараахыг нэмэгдүүлсэн ч мөнгө, шашны шинэтгэлүүд нь бүтэлгүйсэн байна. Перс рүү аян хийх үеэр Өөрийнх нь итгэж байсан цэргийн дарга нар амийг нь хороожээ. 

## Цахим холбоос 
* Aurelian coinage, at Wildwinds.com
* On coins of Aurelian with the title *dominus et deus* (Section 1.9)
* www.McBrumm.at Site about Aurelian coinage, his mints and his life, English and German language

Ангилал:Ромын эзэн хаан
Ангилал:Ромын хаант улсын үеийн зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:3-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Домиции
Ангилал:214 онд төрсөн
Ангилал:275 онд өнгөрсөн
Клавдий

**Клавдий** (Англи хэл:*Claudius* in full *Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus* orig. *Tiberius Claudius Nero Germanicus*) (МЭӨ 10 оны наймдугаар сарын 1-нд Галлын Лугдунумд (өнөөгийн Лион хот) төрж, МЭ 10 оны аравдугаар сарын 13-нд нас барсан.) Ромын эзэн хаан (МЭ 41 –МЭ 54 он). Калигулаг алагдсны дараа Тиберийн ач хүү Клавдий нь санамсаргүйгээр эзэн хаан болжээ. Бие султай, болхи, царай муутай, боловсролгүй тэрээр хэд хэдэн түүхийн ном бичсэн ч үлдээгүй байна. Клавдий экүйт, сенаторуудад догшин ханддаг, дээд давхрагынханд дургүй, чөлөөлөгдсөн боолчуудад таатай ханддаг нэгэн байв. 43 онд Британид халдан довтлохын зэрэгцээ умард Африкийн Мавритан, Бага Азийн Ликиа болон Фракийг өөртөө нэгтгэж, Иудейг харъятаа болгожээ. Тэрээр хотжилтыг дэмжин нийтийн ажилд хөрөнгө харамгүй зарцуулж, Ромын харъятуудыг эзэнт гүрэн даяар нэмэгдүүлж байв. 48 онд өөрийн гуравдах эхнэр Валериа Мессалинаг төлөвлөгөөнийхөө дагуу цаазлан өөрийн хамаатан дүү Бага Агриппинатай гэрлэжээ. Агриппина Клавдийг дарамтлан хаан ширээг залгамжлагчаар Клавдийн хүү Британникийн оронд өөрийн хүү Луцийг (хожмын Неро) нэрлүүлжээ. Агриппина Клавдийд хор өгч хөнөөсөн байж магадгүй гэж үздэг.
## Лавлах 
* Baldwin, B. "Executions under Claudius: Seneca’s Ludus de Morte Claudii". *Phoenix* 18 (1964).
* Griffin, M. "Claudius in Tacitus". *Classical Quarterly*, 40 (1990), 482–501.
* Levick, B.M., "Claudius: Antiquarian or Revolutionary?" *American Journal of Philology*, 99 (1978), 79–105. 
* Levick, Barbara. *Claudius*. Yale University Press. New Haven, 1990.
* Leon, E.F., "The Imbecillitas of the Emperor Claudius", *Transactions and Proceedings of the American Philological Association*, 79 (1948), 79–86.
* McAlindon, D., "Claudius and the Senators", *American Journal of Philology*, 78 (1957), 279–286.
* Major, A., "Was He Pushed or Did He Leap? Claudius' Ascent to Power", *Ancient History*, 22 (1992), 25–31.
* Momigliano, Arnaldo. *Claudius: the Emperor and His Achievement* Trans. W.D. Hogarth. W. Heffer and Sons. Cambridge, 1934.
* Oost, S.V., "The Career of M. Antonius Pallas", *American Journal of Philology*, 79 (1958). 113–139. 
* Ruth, Thomas De Coursey. *The Problem of Claudius*. (Johns Hopkins Diss., 1916).
* Ryan, F.X. "Some Observations on the Censorship of Claudius and Vitellius, AD 47–48", *American Journal of Philology*, 114 (1993), 611–618.
* Scramuzza, Vincent. *The Emperor Claudius* Harvard University Press. Cambridge, 1940.
* Stuart, M. "The Date of the Inscription of Claudius on the Arch of Ticinum" *Am. J. Arch.* 40 (1936). 314–322.
* Suhr, E.G., "A Portrait of Claudius" *Am. J. Arch.* 59 (1955). 319–322.
* Vessey, D.W.T.C. "Thoughts on Tacitus' Portrayal of Claudius" *American Journal of Philology*, 92 (1971), 385–409.

Ангилал:Ромын эзэн хаан
Ангилал:1-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Авгур
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Клавдии
Ангилал:Ромын эзэнт гүрний Британи
Ангилал:Цензор
Ангилал:Юлий
Ангилал:Эртний түүхч
Ангилал:МЭӨ 10 онд төрсөн
Ангилал:54 онд өнгөрсөн
Виктор Ющенко

**Виктор Андреевич Ющенко** (, 1954 оны 2 сарын 23-нд төрсөн) нь Украин улсын 3 дахь ерөнхийлөгч юм.

## Шагнал 
* Унгар Улсын Гавьяаны одон

## Цахим холбоос 
Ангилал:Украины ерөнхийлөгч
Ангилал:Украины ерөнхий сайд
Ангилал:Украины үндэсний банкны ерөнхийлөгч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Серафимов одон шагналтан
Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан
Ангилал:Гейдар Алиевын одон шагналтан
Ангилал:Львовын хүндэт иргэн
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1954 онд төрсөн
Церера

**Церера** буюу албан ёсоор **1 Церера** (тэмдэг: ) нь нарны аймаг дахь одоогоор тогтоогдсон хамгийн жижиг одой гараг бөгөөд эдгээрээс бага гаргийн бүсэд байрлах цорын ганц нь юм. 1801 оны 1 сарын 1-нд Жузеппе Пиацци нээсэн бөгөөд Ромын ургамал ургах, ургаж, эхийн хайрын бурхан Церерагийн нэрээр нэрлэгджээ.

950 км диаметртэйгээрээ Церера нь бага гаргийн бүс дахь хамгийн том, хамгийн их хэмжээтэй биетүүдийн нэг бөгөөд бага гаргийн бүсийн нийт массын 32%-г өөртөө агуулна. 

Церерагийн үзэгдэх гэрэлтэлт нь 6.7-с 9.3 хүртэл хэлбэлзэх тул ямар ч үедээ жирийн нүдэнд харагдах боломжгүй.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Movie of one Ceres rotation (processed Hubble images)
* How Gauss determined the orbit of Ceres from keplersdiscovery.com
* An up-to-date summary of knowledge about Ceres, plus an Earth-Ceres size comparison (the Planetary Society)
* A simulation of the orbit of Ceres
* A website dedicated entirely to 1 Ceres

Ангилал:Одой гараг
Каннын тулалдаан

.]]

, Трайсимен нуур ба Канн, зүүнээс баруун тийш]]

**Каннын тулалдаан** (Англи хэл:*Cannae, Battle of*) (МЭӨ 216 он) Пунийн хоёрдугаар дайны үед зүүн өмнөд Италийн Апули дахь Канн суурингийн ойролцоо болсон эртний дэлхий дахины түүхэн дэх шийдвэрлэх хамгийн том тулалдааны нэг юм.  Тулалдаанд 80,000 цэрэгтэй Ромын арми Ханнибалын удирдсан Карфаген болон түүний холбоотон Африк, Галл, Испани нийт 50,000 цэрэгтэй тулалдан бүрэн бүслэгдэн бут ниргэгджээ. Ханнибалын цэргүүд дайсны талын эсрэг хоёр жигүүртээ хамгийн шилдэг явган цэргүүд болон маневрын хувьд хурдан шалмаг морин цэргээ байрлуулан тойрон бүслэх “бүслэлт” маневрын сонгодог жишээ болон дэлхийн түүхэнд орсон юм. Ромчууд тулалдаанд 65,000 гаруй хүнээ алдаж, харин Карфаген 6,000 орчим цэргээ алджээ. 

## Гадаад холбоосууд 
* *"Battle At Cannae"* Mommsen History of Rome. Book 03 From the Union of Italy to the Subjugation of Carthage and the Greek States. Page 50
* *"The Battle of Cannae"* at www.unrv.com
* *"The Battle of Cannae"* at Roman-empire.net
* *Cannae* - a treatise by General Fieldmarshal Count Alfred von Schlieffen

## Эшлэл 
Ангилал:Пунийн хоёрдугаар дайны тулалдаан
Ангилал:МЭӨ 216 он
Ангилал:Ханнибал
Ангилал:Апулийн түүх
Ангилал:МЭӨ 3-р зууны тулалдаан
Санчир

**Санчир** нь нарны аймгийн хоёр дахь том гараг (Бархасбадийн дараа), нарнаас тоолбол зургаа дахь гараг юм. Санчир болон Бархасбадь, Далайн ван, Тэнгэрийн ван нарыг хийн аварга гаргууд гэдэг. 

Санчир гараг нь устөрөгч болон бага хэмжээний гели зэргээс тогтоно. Бүтэц нь чулуулаг, мөснөөс тогтох цөм, металл устөрөгчөөс тогтох манти ба хийн гадаад давхраа юм. Гаднах атмосфер нь ерөнхийдөө өнгөлөг биш ч гэсэн хааяа удаан орших онцлогууд бий болдог. Санчир дээр салхины хурд 1,800 км/цагт хүрэх бөгөөд энэ нь Бархасбадийнхаас харьцангуй их юм. Татах хүч нь дэлхийн болон Бархасбадийн хүчүүдийн дундаж орчим юм.
thumb|center|upright=2|Санчир гаргийг 2013 оны 7 сарын 19-нд Кассини хөлгөөс нарны сүүдэр талаас нь авсан зураг

## Дагуул
Санчир нь мөс, бага хэмжээний чулууны хэлтэрхий, тоосноос тогтох цагаригийн системтэй. Одоогоор уг гаргийг тойрон эргэлдэх 82 дагуулаас гадна зуу гарам дагууланцрууд цагариг дотор оршино. Санчирын хамгийн том дагуул Титан нь нарны аймгийн хоёр дахь том дагуул (Бархасбадийн Ганимедийн дараа орно) бөгөөд Буд гаргаас ч том хэмжээтэй. Үүнээс гадна ихээхэн хэмжээний агаар мандалтай цорын ганц дагуул юм. Мөн Санчирын дагуул Энселадусын өмнөд туйлын мөсөн бүрхүүл доор шингэн ус байгааг тогтоосон. Санчир гаргийн 3 дахь том дагуул болох Япетус нь одоогоор нарны аймагт мэдэгдэж байгаа хамгийн том гидростатик тэнцвэрт бус биет юм. Лапетус нь Италийн одон оронч, математикч Живанни Доминико Кассинийн(1625-1712) нээсэн Санчир гаргиЙн 4 дагуулын (Япетус, Тетис, Реа, Дионе) нэг нь. 

Санчирын англи нэр *Saturn* нь Ромын хөдөө аж ахуй, ургацын бурхан Сатурны нэрээр нэрлэгдсэн. Одон орны тэмдэг нь тухайн бурхны хадуур болно (юникод: ♄). 

## Нэмэр 
* Бямба гараг

## Цахим холбоос 
* Introduction to Saturn by NASA's Solar System Exploration
* Saturn Fact Sheet, by NASA
* Cassini-Huygens mission to Saturn, by NASA
* Research News about Saturn
* General information about Saturn
* Studies on the Rings of Saturn
* Astronomy Cast: Saturn

## Эшлэл 

Ангилал:Нарны аймгийн гараг
Ангилал:Цагиргийн системтэй одон орны объект
Вэстлайф

**Вэстлайф** () нь 1998 оны 7 сарын 3-нд байгуулагдсан, Ирландын хамтлаг юм. Анх байгуулагдахдаа Ники Байрн, Кайан Эган, Марк Фийхили, Шэйн Филан, Брайан МакФадден гэсэн 5 гишүүнтэй байсан.
Тус хамтлагийн эхний 7 дуу нь Нэгдсэн Вант Улсад шууд нэгдүгээрт жагсаж, дэлхий даяар 40 сая гаруй цомог нь борлогджээ.

Анх Саймон Коуэллтэй гэрээ байгуулж байсан тэдний менежер нь өдгөө Луйс Валш юм. 2008 онд тэд орлогоороо Ирландын 30-аас доош насны алдартнууд дунд 9-д, нийт алдартнууд дунд 13-т бичигджээ. Тэд 14 Нэгдсэн Вант Улсын чартыг тэргүүлсэн 14 синглтэй бөгөөд энэ амжилтаараа түүхэнд Элвис Пресли, Битлз нарын дараа, Клифф Ричардтай хамтдаа гуравдугаарт бичигддэг.

Ихэнх хит дуунуудыг нь Стив Мак, Уэйн Хектор зэрэг хөгжмийн зохиолчид бичсэн хэдий ч хамтлагийн гишүүд бас өөрсдөө дуу зохиодог.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Поп хамтлаг
Ангилал:Ирландын хамтлаг
Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг
Ангилал:BRIT Award шагналтан
Хаумеа

**Хаумеа**, албан ёсоор **(136108) Хаумеа** (тэмдэг: ) нь Куйперийн бүс дахь одой гараг юм. Масс нь дэлхийн вангийн массын гуравны нэгтэй тэнцүү. Хаумеаг АНУ-д Калифорны техникийн институтын Майкл Брауны тэргүүлсэн баг Паломар одон орон судалгааны төвд 2004 онд, Испанид Хосе Луис Ортиз Мореногийн тэргүүлсэн баг Сьерра Невада одон орон судалгааны төвд 2005 онд нээжээ (энэ нь тодорхой бус). 2008 оны 9 сарын 17-нд Олон Улсын Одон Орны Холбоо түүнийг одой гараг болгон ангилжээ. Нэр нь Хавайн төрөлтийн бурхны нэр юм.

Хаумеагийн хэлбэрт шууд ажиглалт хийгээгүй байгаа ч, гэрлийн муруйгаар нь тооцоо хийхэд эллипсойд хэлбэртэй (Хамгийн урт эргэлтийн тэнхлэг нь хамгийн багаасаа хоёр дахин их) хэмээн таамаг дэвшүүлж байгаа. Харин татах хүч нь гидростатик тэнцвэр тогтоход хүрэлцэхүйц хэмжээнд хүрсэн хэмээн үзэж байгаа тул одой гаргийн тодорхойлолтод нийцэж буй. Энэ хэлбэр болон маш хурдтай эргэлт, өндөр нягт, өндөр албедо (кристалл хэлбэртэй усны мөснөөс) зэрэг нь том мөргөлдөөний үр дүнд бий болсон гэж үзэж байгаа.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Visualization of Haumea's orbit by NASA
* (136108) Haumea, Hiʻiaka, and Namaka at Johnston's Archive.com (updated September 17, 2008)
* International Year of Astronomy 2009 podcast: Dwarf Planet Haumea (Darin Ragozzine)

Ангилал:Одой гараг
Тэнгэрийн ван

**Тэнгэрийн ван** нь нарны аймгийн гурав дахь том, дөрөв дэх хүнд, нарнаас тоолбол долоо дахь гариг юм. Тухайн гариг нь эрт үед мэдэгдэж байсан 5 гаригтай ижлээр ил нүдэнд харагдах ч тод бус байдал, удаан орбитоос шалтгаалж гаригт тооцогддоггүй байв. 1781 оны 3 сарын 12-нд Сэр Уильям Хершель тэнгэрийн ванг нээснийг мэдэгдэж орчин үеийн түүхэнд нарны аймгийн мэдэгдэх хил хязгаарыг ихэсгэсэн анхны тохиолдол болж байв. Үүнээс гадна энэ нь дуран авайгаар олдсон анхны гариг байжээ.

Тэнгэрийн ван нь бүтцээрээ Далайн вантай төстэй бөгөөд бусад хийн гариг Бархасбадь, Санчираас ялгаатай тул одон орон судлаачид заримдаа "мөсөн гаригууд" хэмээн ангилдаг. Атмосфер нь Бархасбадь, Санчиртай ижил устөрөгч, гелигээс ихэнхдээ тогтох ч бага буцлах температуртай бодис (ус, аммон, метан, маш бага хэмжээний нүүрсустөрөгчид) ихтэйгээрээ онцлог.  1986 онд Вояжер 2 сансрын хөлгөөс авсан зургаар тэнгэрийн ван нь үзэгдэх гэрлээр онцлог үзэмжгүй гариг болох нь харагджээ.

Тэнгэрийн вангийн англи нэр *Uranus* нь эртний Грекийн тэнгэрийн бурхан эмэгтэй бурхан Ураны нэрээр нэрлэгдсэн. ()

## Цахим холбоос 
* Edge On! ESO Press Release
* NASA's Uranus fact sheet
* Uranus Profile by NASA's Solar System Exploration
* Keck pictures of Uranus show best view from the ground — Press release with some photographs showing rings, satellites and clouds
* News reports of December 22, 2005 rings and moons discovery
** New Moons and Rings found at Uranus*, SPACE.com
** Two more rings discovered around Uranus*, MSNBC
* Planets—Uranus A kid's guide to Uranus.
* Spring Has Sprung on Uranus
* Uranus at Jet Propulsion Laboratory's planetary photojournal.
* Uranus (Astronomy Cast homepage)

## Эшлэл 
Ангилал:Нарны аймгийн гараг

Ангилал:1781 онд нээгдсэн одон орны объект
Ангилал:Цагиргийн системтэй одон орны объект
Савагт хирс

**Савагт хирс** (, ) нь Евразийн эх газрын хойд хэсгийн тал нутагт Плейстоцен эриний сүүл үе хүртэл амьдарч байсан, хирсний устсан зүйл юм.

Сэрвээний өндөр 4 метр, 3-4 тонн жинтэй байсан гэж үздэг. Хамар дээрээ хоёр эвэртэй бөгөөд урд талынх нь илүү том, урт байв. Хөгшин эрэгчингүүдийн зарим нь 1 метр гаруй урттай эвэртэй байжээ. Савагт хирсний дүрс хуучин чулуун зэвсгийн үеийн хадны сүг зураг дээр байдаг.

Одоогийн Их Британиас Сибирийн дорнод хэсэг хүртэл өргөн уудам нутагт тархаж, тундрын бүст амьдардаг байсан. Арьс нь зузаан үс ноосоор хучигдаж, дулаан бага алдахын тулд жижиг чихтэй байсан нь хүйтэн уур амьсгалд зохицсон амьтан байсныг нь илтгэнэ. Шүд нь ч тундрт ургах хатуу өвс ургамалыг идэхэд зохицолдсон байдаг. Ижил цаг үед оршиж байсан арслан заанаас ялгаатай нь Хойд Америк тивээс чулуужсан яс нь олддоггүй бөгөөд 10000 жилийн өмнө учир битүүлэг шалтгаанаар устжээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хирснийхэн
Ангилал:Устсан битүү туурайтан
Бернард Кац

**Сэр Бернард Кац** (, 1911 оны 5 сарын 26 - 2003 оны 4 сарын 20) нь Герман гаралтай Английн биологич юм. Лайпцигт төржээ.

1970 онд Жулиус Аксельрод, Ульф фон Ойлер нарын хамт Анагаах ухаан, биологийн салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн.

## Цахим холбоос 
* Sir Bernard Katz Biography
* Guardian Obituary
* Australian Neuroscience Society Obituary
* Sabbatini, R.M.E.: Neurons and synapses. The history of its discovery IV. Chemical transmission. *Brain & Mind*, 2004.
* Bernard Katz: "An autobiographical sketch"
* König-Albert-Gymnasium Leipzig

Ангилал:Нейробиологич
Ангилал:Биофизикч
Ангилал:Лондон Их Сургуулийн Коллежийн багш
Ангилал:20-р зууны эмч
Ангилал:Английн биологич
Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг)
Ангилал:Копли медаль шагналтан
Ангилал:Рыцарь бакалавр
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Нацизмын үед Германы эзэнт гүрнээс дүрвэгч
Ангилал:Их Британийн хүн
Ангилал:1911 онд төрсөн
Ангилал:2003 онд өнгөрсөн
Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн