open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жон Милтон

thumb|right
**Жон Милтон** (John Milton, 1608 оны 12 сарын 9 – 1674 оны 11 сарын 8) нь Английн их яруу найрагч, улс төрийн зүтгэлтэн юм. *Алдагдсан диваажин* найраглалаараа алдартай.

## Намтар 
Нотариатчийн гэр бүлд төрж, шашны сургуульд суралцжээ. Түүний эцгийг Жон (1562-1647), эхийг нь Сара (1572-1637) гэдэг байсан. 1632 онд Кембрижийн их сургуулийг төгсгөж, урлаг судлалын магистр болсон байна. Англи, латин хэлээр шүлэг зохиож, латинаар гүн ухааны чиглэлийн өгүүллүүд бичиж уран бүтээлийн гараагаа эхэлжээ. Тэрбээр Хортон хэмээх бяцхан эдлэн газарт хэдэн жил амьдрахдаа *Баясгалант иргэн*, *Бодлогоширсон нэгэн* зэрэг олон шүлэг, *Комус* хэмээх шүлэглэсэн жүжгээ бичжээ.
 
1639 онд Милтон Италид түр хугацаагаар очиж суув. Удалгүй тэрбээр нэгэнт ганхаж эхэлсэн хаант засаглалын эсрэг тэмцэхээр эх орноо зорив. 1640-1650 онуудад английн хөрөнгөтний хувьсгалын үеийн гарамгай нийтлэлч хэмээн олноо алдаршжээ. 1644 онд хэвлэлийн эрх чөлөөг хамгаалсан *Ареопагатик*, 1649 онд Английн I Карл хааныг гэмт хэрэгтэн хэмээн шүүн буруутгасан *Иконы тэмцэгч* зэрэг бүтээл туурвижээ. *Английн ард түмнийг хамгаалах нь* (1650-1654) хоёр хочлол зохиолоороо феодалын харгислалыг эсэргүүцсэн байна.
 
Хаант засаглал тогтсон Шинэтгэлийн жилүүдэд Милтон гэсгээл цээрлэл хүлээх болсон тул шорон, хууль цаазаас зугтаж ганцаарчлан амьдрах болов. Ядуу зүдүүгээс гадна, сохрохын аюул нүүрлэсэн хэдий ч тэрбээр амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд уран бүтээлийн олз омог арвинтай байв. *Алдагдсан диваажин* (1667), *Буцаж ирсэн диваажин* (1671) хэмээх Библийн сэдвийг ашиглан бичсэн алдарт найраглалууд туурвисан нь амьдралын амин чухал асуудлуудыг тусгажээ. Эхний найраглалдаа муу зүгийн хар хүчин Сатаны дүрийг бурханы номлолыг үл сахин эсэргүүцэгч хүмүүсийн дүртэй холбосон бол удаах найраглалдаа Библийн дүрүүдийг ашиглан Шинэтгэлийн талынхныг эсэргүүцсэн хандлагаа илэрхийлжээ.

## Бүтээлүүд
;Шүлэг:
* Paradise Lost
* Paradise Regained
* Lycidas
* L’Allegto
* II Penseroso
* On Shakespeare (энэ нь түүний анхны шүлэг байсан)
* On his blindness

;Ном:	 
* Paradise Lost  
* Aeropagitica  
* The works of John Milton  
* The complete poems  
* The Tenure of Kings and Magistrates  
* The political works of John Milton  
* De Doctrina Christiana  
* Eikonoklastes  
* The portable Milton  
* Sansone agonista 

Тэр шүлэг бичихээсээ илүүтэйгээр ном их бичдэг байсан. Эдгээрээс гадна маш олон ном зохиолуудыг олонд түгээсэн.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Английн яруу найрагч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:17-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Туульс
Ангилал:Христийн зохиол
Ангилал:Шинэчлэгч
Ангилал:Соён гэгээрүүлэгч
Ангилал:Лондоны зохиолч
Ангилал:Англичууд
Ангилал:1608 онд төрсөн
Ангилал:1674 онд өнгөрсөн
Хенрик Ибсен

thumb|right|Хенрик Иохан Ибсен
**Хенрик Иохан Ибсен** (1828 оны 3 сарын 20 – 1906 оны 5 сарын 23) нь Норвегийн жүжгийн зохиолч юм. Дэлхийн хүүрнэлт жүжгийн онол зүйн хөгжилд үлэмж нөлөөг үзүүлэн, нийгэм-сэтгэлзүйн жүжгийн шинэ хандлагыг төлөвшүүлсэн хэмээн урлаг судлаачид үнэлдэг.
 
Ибсен Норвегийн Шкиен хотод усан онгоц эзэмшигчийн гэр бүлд төрж өссөн. 1836 онд түүний эцгийн ажил нь дампуурахад, орон гэрийн нь хөрөнгө мөнгөний чадамж буураад зогссонгүй, айл хөршийнхний нь харьцаа хүртэл өөрчлөгджээ. Ибсен хүү энэ бүхнийг тун гярхай ажигласан нь хожмын уран бүтээлд нь туссан байна. Тэрбээр арван таван нас хүрээд туслах эмийн санч болжээ. Их уншиж, шүлэг ч их бичдэг байв. Тэмдэглэлийн дэвтэрт нь орон нутгийн хөрөнгөтнүүд, түшмэдийн тухай наргиантай шүлэг, шог зураг олширсоор, тэдгээр нь хүмүүсийн дунд түгэн тархсаар, тэр хэмжээгээр Ибсен олны танил болж байв.
 
Хорин настайдаа *Каталина* (1848-1849) хэмээх анхныхаа жүжгийг бичжээ. Энэхүү зохиолд түүний бүтээлийн зонхилох сэдэв болох ганцаардсан шазруун нэгний нийгмээ эсэргүүцсэн тэмцэл, үхлийн тухай гардаг. Үүнээс хойш түүний хэд хэдэн жүжиг тайзнаа тавигдаж, нэгэн үе өөрөө театрын уран сайхны удирдагч болж ч явжээ.
 
1848 оноос хойшхи Ибсений уран бүтээлийг гурван цаг үед хуваан үзэж болох юм. Эхнийх нь 1848-1864 онууд буюу романтизмыг баримтлагч байх үе нь. *Ивановын шөнө*, *Сульхаугийн найр*, *Хаан ширээний төлөөх тэмцэл* зэрэг долоон жүжиг энэ үед бичигдсэн бөгөөд цөм түүх домгийн сэдэвтэйн хувьд нийтлэг шинжтэй юм. Хоёр дахь (1864-1884) түүний реалист хандлагаар бичиж байсан үе бөгөөд *Хүүхэлдэйн байшин*, *Бранд*, *Пер Гюнт*, *Нора* зэрэг гүн ухаан, бэлгэдлийн шинжтэй найман жүжиг туурвижээ. Тэрбээр уран бүтээлийн гурав дахь үедээ (1884-1900) *Зэрлэг нугас*, *Гедда Габлер* зэрэг сэтгэлзүйн аястай найман жүжиг зохиосон байна.
 
Хүнийг хайрлах үзэл санаа нэвт шингэсэн түүний бүтээлүүдээс томчуудын хувиа хичээх үзэл, хайхрамжгүй зангийн золиос болон үрэгдэж буй хүүхдүүдийн өрөвдөлтэй дүр төрхийг олонтаа үзэж болно. Ибсений жүжгүүдийн гол онцлог нь аль эртнээс хуримтлагдсан зөрчлийг шийдвэрлэх гэсэн эрмэлзэл болно.
 
*Ардын дайсан*, *Хүүхэлдэйн байшин*, *Нора* жүжгүүд нь монгол хэлнээ орчуулагдсан.Түүний бичсэн Нора жүжгийг хамгийн анх Монголын тайзнаа АЖ Доржсамбуу найруулж, гол дүрд нь АЖ Н.Сувд тоглож байжээ.

Ангилал:Норвегийн жүжгийн зохиолч
Ангилал:Норвегичууд
Ангилал:1828 онд төрсөн
Ангилал:1906 онд өнгөрсөн
Нагиб Махфуз

**Нагиб Махфуз** (Naguib Mahfouz、; (1911 оны 12 сарын 11 – 2006 оны 8 сарын 30) нь голчлон араб хэлээр уран бүтээлээ туурвидаг Египетийн үргэлжилсэн үгийн зохиолч юм. Арабын улсуудаас анхлан Нобелийн шагналыг хүртсэн. "Бейн ал-Касрейн", "Гэбэлавийн хүүхдүүд", "Нүүдлийн шувууд ба намар" зэрэг зохиолууд нь түүнийг нэрд гаргажээ. 

## Намтар 
Кайр хотын нэгэн худалдаачны гэрт төржээ. Түүнийг эх барьсан Нагиб Паша Махфуз профессорын нэрээр нэрлэгджээ. Кайрын их сургуулийг төгсөн, 70 жил орчим Боловсрол, Соёлын яаманд төрийн албанд зүтгэхийн хажуугаар зохиол бичиж байв. Нийт 34 роман, 350 гаран богино өгүүллэг бичжээ. Мөн олон зохиол нь кино болж Исламын ертөнцөд дэлгэцнээ гарсан байна.

1959 онд бичсэн "Гэбэлавийн хүүхдүүд" зохиолыг нь "Шашныг басамжлан доромжилсон" гэсэн шалтгаанаар Египетэд худалдаалахыг хориглож байв. 

"Бейн ал-Касрейн" зэрэг төрсөн нутаг Кайр хотоо зохиолынхоо талбар болгон бичих нь цөөнгүй. Ёс заншил, уламжлал болон модернизацын хооронд даажигнуулах хотын жирийн иргэдийг гол баатраа болгон бичиж байсан нь "Египетийн Бальзак" гэгдэх болгожээ. Шашны хүлцэнгүй, зохист байдлын талаар тайлбарлаж бичиж байв.
 
Түүнчлэн ардчилал зэргээр төр засагтаа захиалга санал хүсэлтээ илгээж, Исламын үндсэрхэг үзэлд шүүмжлэлтэйгээр хандаж байвв 1988 онд "Нийт хүн төрөлхтөнд зохимжтой Арабын онцлогийг тусгасан бичгийн урлаг юм" хэмээж Египетээс анх удаа, араб хэлээр бичдэг зохиолчдоос анхлан Нобелийн шагнал хүртжээ. Мафхузын бүтээлүүд нь Исламын ертөнцийн эсрэг хэмээн ихэнх Арабын улсуудад худалдаалахыг хориглосон байсан нь, Нобелийн шагнал авсны дараа эдгээр хоригийг цуцласан байна.

1989 онд Ираны удирдагч Хомейни нь "Чөтгөрийн (Сатаны) шүлэг" романыг бичсэн Салман Рушдиг цаазаар авах ялаар яллахад, Исламын ертөнцөд үүнийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байхыг уриалж байв.

1994 онд Кайр хотод гэрийнхээ дэргэд Исламын хэт үндсэрхэг үзэлтнүүдийн нэг болох "Ислам бүлэглэл"-ийн гишүүнд хүзүүндээ хутгалуулсан бөгөөд (Дараа нь уг бүлэглэл нь алдаа байсан хэмээн уучлал эрсэн) тэр үед авсан баруун гарынх нь бэртэл хүнд байжээ. Үүнээс хойш дандаа бие хамгаалагчаар хамгаалуулах болжээ. 

1999 онд Сирийн соёлын зүтгэлтнүүдийн хамтарсан хурлаар "20-р зууны шилдэг Араб зохиолч" болж байв. Тэрээр Кайр хотын эмнэлэгт 2006 оны 8 сарын 30-нд нас эцэслэжээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Египетийн зохиолч
Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан
Ангилал:Египетийн утга зохиол
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Араб хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Эссе
Ангилал:Кино зохиолч
Ангилал:Египетийн уран бүтээлч
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн
Ангилал:Египетчүүд
Ангилал:1911 онд төрсөн
Ангилал:2006 онд өнгөрсөн
Мольер

thumb|right|200px|Молиер
**Мольер** (,  тайзны нэрээрээ алдаршсан, 1622 оны 1 сарын 15 - 1673 оны 2 сарын 17) нь 17-р зууны Францын хошин жүжгийн зохиолч, жүжигчин байв. Түүнийг Пьер Корнель, Жан Расин нартай зэрэгцэн Сонгодог урлагийн 3 том төлөөллийн нэг гэгддэг.

## Намтар 
Тэрээр Парис хотод төрсөн. Их сургуульд Хуулийн мэргэжлээр төгссөнийхөө дараа, жүжигчин болсон авч нэр алдрыг ололгүй, нэгэн жүжгийн труппаг ахлан хөдөө орон нутгаар явдаг байжээ. Тэгж явах зуураа анхлан хошин инээдмийн жүжгийн зохиолоо бичиж эхэлжээ.

1658 онд Парист эргэн очиж, ээлж дарааллан өөрийн жүжгээ тайзнаа тоглуулан, "Эхнэрүүдийн сургууль" (1662) нь олны таашаалыг хүлээж жүжгийн зохиолч гэж олонд хүлээн зөвшөөрөгдөв.

Мольерын жүжгийн зохиолууд нь Эзэн хааны ордонд ч гэсэн таалал хүртэж, хошин жүжгийн тухайн үеийн үнэ цэнэ, үнэлэмжийг дээшлүүлсэн байна. 
"Хүнд дургүй", "Дон Жуан", "Хотын эрхэмсэг угсаатан", "Хуурамч өвчтөн", "Аргагүйн эрхэнд оточ" зэрэг хошин жүжгийн зохиолуудыг бичсэн.

Түүнийг нас барсны дараа "Комеди Франсез"(1680) хэмээх Францын улсын теартын хамтлагийг байгуулжээ.

Ангилал:Францын жүжгийн зохиолч
Монголын уран зохиолын дээжис

**Монголын уран зохиолын дээжис** бол Монголын нэн эртнээс эдүгээг хүртэлх уран зохиолын цуврал 108 боть юм. Хорьдугаар зуунаас хойшхи уран зохиол голлодог. Энд *Монголын нууц товчоо, Гэсэр, Жангараас* авахуулаад орчин үеийн зохиолчдын шүлэг, найраглал, үргэлжилсэн үгийн зохиол багтсан. Энэхүү цувралд шилдэг зохиолуудаас гадна тухайн зохиолыг бичсэн зохиолчийн намтар хүртэл багтсан байдаг.

Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Оскар Уайльд

thumb|200px|Оскар Уайльд
**Оскар Уайльд** (, 1854 оны 10 сарын 15 өдөр - 1900 оны 11 сарын 30 өдөр) Ирландын уугуул үргэлжилсэн үгийн болон жүжгийн зохиолч. "Саломея", "Хичээнгүй байхын мөн чанар" зэрэг дуурийн зохиол, "Аз жаргалтай хан хүү", "Дориан Грэйний хөрөг" зэрэг үргэлжилсэн үгийн зохиолуудаараа алдартай.
 
Хатан хаан Викториягийн үеийн Английн утга зохиолын төлөөлөгчдийн нэг.
Дублинд протестант англо-ирланд гэр бүлд төржээ. Эцэг Вилльям Уайльд нь эмч, бичээч. Эх Жэйн Пранческа Элги нь яруу найрагч.    

1871 оноос 1874 он хүртэл Дублины Их сургуулийн Торинида коллежд суралцаж байхдаа Эртний Грек хэлд авъяас нь тодорч, тэтгэлэгт хамрагдан 1878 он хүртэл Оксфордын Их сургуулийн Моодорин коллежд үргэлжлүүлэн суралцсан.
Сургуулиа төгссөний дараа Дублинд ирэн, жүжигчин Флоренс Ан Лемон Баркомд дурлажээ. Гэвч Флоренс нь Брэм Стокертой сүй тависнаар, сэтгэлээр унасан Уайльд Дублиныг хаян явж, бараг буцаж очоогүй байна. Тэрээр Лондон, Парис, Америкт Утга зохиолын талаар лекц уншиж байжээ. 

1881 онд анхныхаа шүлгийн түүврээ хэвлүүлжээ. 1888 онд хүүхдийн зохиол болох "Аз жаргалтай хан хүү" романаа хэвлүүлжээ.

1895 он, уран бүтээлийнхээ оргил үедээ байхад нь, Күинбэрийн 9-р тайж Жон Дугласын 3-р хүү Алфред Дуглас болон Уайльд 2-н хоорондох ижил хүйстний хайр дурлал нь ил болж, 1895 он 4 сарын 5-ны өдөр, эр хүмүүсийн хүйсийн харьцааг зохицуулах хуулийг зөрчсөн хэргээр баривчлагдан, 1895 оны 5 сарын 25-нд 2 жилийн хөдөлмөрийн ял сонсжээ. Шоронд байх хугацаандаа хөрөнгөө барж дампуурчээ.

1897 оны 5 сарын 19-нд ялын хугацаа нь дуусан, шоронгоос гарангуутаа шууд Франц руу гарчээ. 
Тухайн үеийн английн шоронгийн системийг шүүмжилсэн шүүмж бичгийг тухайн үеийн өдөр тутмын сонинд хэвлүүлэн, 1898 онд "Ридинг шоронгийн яргалал" хэмээх найраглалаа бичжээ. Уг найраглалд өөрийнхөө шоронгийн хувийн дугаар болох "С.3.3"-г нийтэд зарлаж олныг шуугиулж байжээ.

Үүнээс хойш онц үнэлгээ бүхий бүтээл туурвисангүй. Хүнд хатуу шоронгийн амьдрал түүний бүтээл туурвилын онгодыг хийсгэсэн ч гэгддэг. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Басчян Мермос гэж нэрээ өөрчлөн ядуухан амьдарч байгаад, Парист насан эцэслэжээ.

Түүнийг нас барсны дараа, 1905 оны 2 сард "Там дахь тэмдэглэл" (Хэсэгчлэн засварласан) нь хэвлэгдсэн нь түүнийг дахин үнэлэх боломжийг олгож, 1908 онд нийт 13 боть нь хэвлэгджээ.

"Оскар Уайльд" (1997 он) хэмээх кинонд түүнийг амьдралыг нарийн тусган үзүүлсэн байдаг.

Ангилал:1854 онд төрсөн
Ангилал:Ирландын зохиолч
Ангилал:Ирландын жүжгийн зохиолч
Ангилал:Ирландчууд
Ангилал:1900 онд өнгөрсөн
Сапфо

[thumb|right|200px|*Сапфо*, [Густав Климт]]
**Сапфо** (Аттик Грек:Σαπφώ, Аиолик Грек:Ψάπφω) нь Лесбос аралд төрсөн Эртний Грекийн гаргууд яруу найрагч эмэгтэй юм. Тэрээр өмнө нь хэнч бичиж байгаагүй гал эрмэлзлэл бүхий, тачаангуй яруу найргийн хэвийг бий болгожээ. Түүнчлэн хувь хүний сэтгэл зүй, нарийн тансаг эгшиг яруу байдлыг гаргуун дүрслэн бичиж, орчин үеийн хувь хүнийг чухалчлах үзлийг эхлүүлэгч гэгддэг. 

## Амьдрал 
Амьдралынхаа туршид гаргууд яруу найрагч хэмээгдэж, Сицилийн арлын Сиракузад зочлох үед нь түүнд зориулж хөшөө хүртэл босгож байжээ. Сапфо анхны уянгын их найрагч байсан юм. Түүнийг суут сэтгэгч Сократ шүтэн биширдэг байсан тухай Платон анх зарласан бөгөөд Солон, Плутарх, Аристотель гээд олон сэтгэгчид гоц авъяасыг нь бахдан тэмдэглэжээ. Платон нь Сапфогийн шүлгүүдийг өндрөөр үнэлж, Сапфог "10 дахь Музы" гэж дуудаж байжээ.

Түүний нөхөр нь чинээлэг тул, улс төрт оролцох сонирхолтой байсан ба Сапфог дагуулан олон газраар аялж байжээ.

Мөн тэрээр нэг төрлийн сургууль байгуулан, тэндээ хараахан гэрлээгүй байгаа бүсгүйчүүдэд утга зохиолын хичээл зааж байжээ. Түүний бичсэн ихэнх шүлгүүд нь сургуулийнхаа сурагч нарт зориулан бичжээ. 
Түүний бүтээлүүд нь 5 хөлтэй дөрвөн мөртүүд олон байсан ба энэ бичлэгийн хэлбэрийг "Сапфогийн шүлгийн систем" гэдэг. Ихэвчлэн хайр дурлалын сэдэвт шүлэг голчилдог. Хамгийн алдартай нь "Афродитагийн магтаал дуу" юм.

Хайр дурлалын шүлгээрээ Сапфо нь Эртний Ромын үед ч алдартай байсан. Овидын "Хайрын тухай" шүлгийн шүүмж бичигт "Өнөөдөр Сапфогийн нэрийг дэлхийн улс бүр мэддэг болжээ" гэж бичсэн байдаг. 

Харин хойч үеийнхэндээ Сапфогийн бүтээл нь цаг үеээ олоогүй хэмээн шүүмжлүүлдэг. Ромын эриний үед Сапфо нь шүүмжлэлийн бай болж, Христосын шашин цэцэглэлтийнхээ үед орохтой зэрэгцэн түүний ихэнх бүтээлүүд нь үрэгдэж алга болжээ.

Шүүмжлэлийн дунд түүнийг доромжлон ижил хүйстэн биеэ үнэлэгч, дууч эмсийн зууч байсан гэж гүтгэж байжээ. Юутай ч Сапфо нь авааль нөхөртэй, охинтой байсан ажээ. НТӨ 580 оны үед улс төрийн шалтгаанаар яруу найрагч Алкейн хамтаар Сицили рүү цөлөгдсөн баримт бий.
Түүнчлэн нас тогтсон хойноо залуу хархүүд дурлаж, хадан цохионоос тэнгис рүү үсрэн амиа хоролосон гэлцдэг билээ. 

Орчин үед эмэгтэй ижил хүйстнүүдийг "лесби" гэж нэрлэдэг нь Сапфогийн төрсөн арал Лесбосоос гаралтай юм.
Монгол хэлнээ анх яруу найрагч судлаач Г.Аюурзана уран бүтээлээс нь орчуулж "Дэлхийн сонгомол яруу найраг" номондоо хэвлэж байжээ.

## Уран бүтээл 
*ТЭР ХАМГААС ИЛҮҮ* 
 Дэргэдээ суулгаж хүлцсэнээрээ
 Тэнгэр бурхан минь болов тэр 
 
 Дуу хоолойн чинь уянгалаг ярууг 
 Сэм чагнахад сэтгэл бүлээцэж 
 Дур булаам инээмсэглэл чинь 
 Зүрхний цохилтыг түргэсгэх юм 
 
 Хэрэв чамтай гэнэт тулгарвал 
 Хэл гацаад, дуугарч чадахгүй юм 
 Арьсан доогуур нимгэхэн дөл гүйж 
 Алаг нүд харанхуйлчих юм
 
 Чихний минь хэнгэрэг л 
 Нинжигнэн дэлдэх дуулдаж 
 Хөлсөө дагаад би урсчих юм 
 
 Чичирч дагжаад бүхий л бие 
 Хатсан өвснөөс илүү сиймийж 
 Үхэлд тэврүүлчих шиг л болох юм.

Ангилал:Эртний Грекийн яруу найрагч
Уильям Йейтс

**Уильям Батлер Йейтс** (, 1865 оны 6 сарын 13 - 1939 оны 1 сарын 28) нь 20-р зууны утга зохиолын талбарт тэргүүлэх зэрэгт орох Ирландын яруу найрагч, жүжгийн зохиолч юм. Английн нууцлалт адал явдал эрэлхийлэгчдийн "The Hermetic Order of the Golden Dawn" бүлэглэлийн гишүүн.

Тэрээр Дублин хотын ойролцоох Сандимоунтын уугуул. Нууц адал явдал эрэлхийлсэн сэдвээр бичсэн бүтээлүүд туурвиж, Кельтийн соёл сэргэн мандалын тэргүүн эгнээнд Августа Грегори, Эдвард Мартин нартай зэрэгцэн алхалж, Ирландын бичгийн соёлыг нэгэн шат ахиулсан гэж үздэг. Ирландын соёл нь Английн соёлоос тэс өөр гэдгийн дэлхий дахинд мэдрүүлж, Англиас тусгаар гэсэн Ирландын айдэнтити?-г хадгалж үргэлжлэхэд их хувь нэмэр оруулсан хөдөлгөөн байжээ. Энэхүү үзэл нь Ирландын ардын аман зохиол, домог, үлгэр, түүхэн үйл явдлуудад маш ихээр тусгагдсан байдаг.

Ирландын үндэсний театр Абвэйг байгуулж эхэн үеийнх нь гол жүжгийн зохиолуудыг бичиж, тоглуулж байв. Йейтс нь Ирландын соёлын тулгуур багануудын нэг болж байснаас гадна,  Ирландын үндэсний Сенатын гишүүнээр 2 удаа сонгогдож байв.

1923 онд утга зохиолын салбарт Нобелийн шагналын эзэн болоход нь "Нэгэн үндэстний бүхий л санаа бодол, сэтгэлийг тухай урлагийн өндөр түвшинд илэрхийлж, үргэлж сэтгэлийн урам олгох яруу найраг бол түүнийх" хэмээн шагналыг олгох зөвлөлийнхөн үнэлж байжээ.

Тэрээр Нобелийн шагналтан болсныхоо дараа ч гэсэн агуу бүтээлүүдээ туурвиж байсан цөөхөн хүмүүсийн нэг юм. 1928 онд "Цамхаг", 1929 онд "Эргэдэг шат ба бусад шүлэг" зэрэг яруу найргийн алдарт бүтээлүүдээ тэрлэж байв.
 
Тэрээр Лондонд суралцаж байсан боловч, хүүхэд насныхаа чөлөөт цагийг Слайго хотод өнгөрүүлжээ.

Хүүхэд байхдаа уран зургийн сургуульд суралцахын зэрэгцээ түүнийг хамгийн их татсан Ирландын нууцаллаг, учир битүүлэг домог яриатай учирчээ.

1887 онд эхнийхээ номоо хэвлүүлж байсан. Түүний эхэн үеийн бүтээлүүдэд нь Эдмунд Спенсер, Перси Биши Шелли нарийн бичлэгийн хэвээр Пре-рафаэлитийн яруу найргаас илүү уянгын яруу найраг бичиж байжээ.

1900 оноос бодот, реалист яруу найраг бичиж эхэлжээ. 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Английн яруу найрагч
Ангилал:Английн жүжгийн зохиолч
Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Ирландын утга зохиол
Ангилал:Уянгын шүлэгч
Ангилал:Эссе
Ангилал:Розенкройцтон
Ангилал:Теософич
Ангилал:Неопаганизмын хүн
Ангилал:Ирландын Сенатын гишүүн
Ангилал:Дублины хүн
Ангилал:Ирландчууд
Ангилал:1865 онд төрсөн
Ангилал:1939 онд өнгөрсөн
Снорри Стурлусон

**Снорри Стурлусон** (1179 – 1241 оны 11 сарын 23) нь Исландын түүхч, яруу найрагч, улс төрч юм. Снорри нь Исландын соёлын төв болсон Оддид боловсрол эзэмшжээ. Тэрээр тухайн үеийн  Исландын хууль тогтоох байгууллага Алтингд 1215-1218 ба 1222-1231 онуудад 2 удаа сонгогдон хуулийн төсөл өргөн баригч хийж байжээ.

Норвегийн үлгэр домог, Шведийн хааныг элэглэсэн Гилфагиннинг, шүлгийн хэллэг бүхий Скалдскапармал, богино мөртүүдийн түүвэр болох Хаттатал зэргийг агуулсан "Эдда найраглал" ботийг авторласан байна. Мөн Норвегийн хааны эрэлхэг дууль хэмээх "Хэймскрингла" түүхийн ботийг бичжээ. 

1218-1220 оны үед тэрээр Скандинавын орнуудыг зорьсон гол шалтгаан нь Норвегид очих байв.  Норвегийн хаан IV Хоконы дагалдагчдын нэг болж түүнд зүтгэж байжээ. Түүний шүлгийн түүвэр болох "Шүлэглэхүй ухаан"-д нь Хокон хааныг магтан дуулсан хэсэг ч байдаг. Нөгөө талаас тэрээр Исландын тусгаар тогтолыг хамгаалахын тулд Исландын Норвегид дагалдан орохыг дэмжигч дотоодын хүчин болон хаан Хокон нарийн холбоог таслахыг оролдож байжээ.

1237 онд хаан Хокон болон Скули 2 нь хэлэлцээр хийн бүтэлгүйтэх үед түүнийг Скулигийн талд орсон гэгдэж гадаад оронд зорчихыг нь хориглосон байна. Гэвч Снорри нь энэ тушаалыг зөрчин Исланд руугаа буцснаас болж эзэн хааны өшт дайсан болжээ. 1241 онд Сноррид Хоконоос илгээсэн захиаг Сноррийн хүргэн Арни нь өгөлгүй хоцроосноос болж, эзэн хааныг үл тоомсорлосон болов.1241 оны 9 сарын 22-нд эзэн хааныг дэмжигч хүргэн Гиссүрт ордныхоо рашаанд орж байх үедээ баригдан алуулжээ. Түүнийг алагдсанаас хойш 21 жилийн дараа Исланд нь Норвегийн эрхшээлд оржээ.

Ангилал:13-р зууны утга зохиол
Ангилал:Исландын яруу найрагч
Ангилал:Исландын түүхэн хүн
Ангилал:Исландын улс төрч
Ангилал:Исландчууд
Ангилал:1179 онд төрсөн
Ангилал:1241 онд өнгөрсөн
Цэгэн зураг

ийг ашиглан зурсан цэгэн зургийн жишээ юм]] 

**Цэгэн зураг** бол дижитал урлагийн төрөл ба растер графикс прогамм хангамж буюу зургийг цэгийн түвшинд янзлагддаг програмуудаар бүтээдэг. Эхэн үеийн компьютер, видео тоглоомууд, график тооны машины болон гар утасны олон төрлийн тоглоомууд цэгэн зургаар хийгдсан байдаг.

## Түүх
*Цэгэн зураг* гэсэн ойлголтыг анх Зирокс Рало Алто судалгааны төвийн Адэйл Голдберт ба Роберт Флэгал нар 1982 онд үүсгэсэн байдаг. Үүнээс 10 орчим жилийн өмнө ч хэрэглэгдэж байсан тохиолдол бий гэдэг: 1972 онд Ричард Шоупийн SuperPaint систем болон Xerox PARC.

Зарим нэг шигтгэмэл оёдол, шигтгэмэл зураг зэрэг эртний зургийн төрлүүд зургийг жижиг жижиг өнгөт хэсүүдээр хийдгээрээ одоо үеийн цэгэн зурагтай зарим талаараа адил төстэй байдаг.

## Тодорхойлолт
Цэгэн зураг нь бусад төрлийн дижитал урлагуудаас гар ажиллагаа ихээхэн шаарддаг болон цэгийн түвшинд зургийг янзалдгаараа ялгаатай (ямар нэг шүүлтүүр буюу эффект, автомат анти-алайз хийдэг программ эсвэл онцгой рендэргүйгээр). Дижитал урлагийн энэ төрөлд хүссэн үр дүндээ хүрэхэд "цэг болгоныг зөв байрлуулах нь" чухал байдаг. 

Жинхэнэ цэгэн зураачид цэгэн зургийг зөвхөн цэг л зурдаг хэрэглүүрээр (жишээ нь 'pencil' програм) зурах ёстой ба аливаа тахир шулуун, дугуй болон дөрвөлжингүүдийг хэрэглэхгүй байх гэсэн дүрмийг баримталдаг байна. Харин зүгээр шулуун болон bucket-fill ашиглах нь таны цагийг бас хэмнэдэг сайн талтай. 

Энэ дүрмээс үүдэн зурганд эффэкт өгөгчид буюу филтер (жишээ нь бүрэлзүүлэгч эсвэл альфа-бленд) эсвэл автомат анти-алайз хийгч хэрэглүүрүүд нь ерөнхийдөө цэгэн зурагт тохиромжтой хэрэглүүрүүдэд тооцогддог.

## Мөн үзэх 
*Дижитал урлаг

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Компьютерын урлаг
Фирдоуси

**Хаким Абул-Касим Фирдауси Туси** (Перс: حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی) буюу **Фирдоуси** (935 – 1020) нь Персийн яруу найрагч байв.

Персийн түүхийн хаад болон баатарлаг дайчдын тухай дуулсан "Шахнаме" (Хаадын туульс) нь түүний алдарт бүтээлүүдийнх нь төлөөлөл юм. Энэхүү туулийг бичихийн тулд амьдралынхаа 30 жилийг зарцуулж 1009-1010 оны үед бичиж дуусгажээ. Арабын эзэнт улсад эзлэгдсэн Персийн ард түмэнд сэтгэл санааны дэмжлэг болох зорилготой бүтээгдсэн гэгддэг.

## Намтар 
Тэрээр Хорасан хэмээх Ираны нэгэн аймагт 935 онд төрсөн. Түүний эцэг нь баян газрын эзэн байжээ. Саманидын хааны үед ид оргил үе нь байсан гэгддэг. Саманидын хаант улс унасны дараа байгуулагдсан Газнавидын эзэнт гүрний үед тухайн үеийн султан Махмуд Газнид бараалхан өөрийнхөө бүтээлийг бэлэглэсэн боловч, султан амласан шан харамжаа бүрэн өгөөгүй байна. Фирдоуси мөнгөгүйрэн ядуурахын эрхэнд номоо нэгэн ядуу архины худалдаачинд заржээ. Тэрээр Газнигаас Түс рүү буцан хаанд зориулж шүлэг бичиж өөрийнхөө уур хилэнг илэрхийлж байв.

Султан уучлал эрэн өөрийнхөө элчийг шан харамжтайгаар илгээсэн боловч элчийг очиход Фирдоуси нь амьсгал хураагаад хэдхэн цаг болж байжээ. 
Султаны бэлгэнд авсан хөрөнгөөр түүний охин нь том гүүр бариулсан гэж зарим түүхийн сурвалжид дурьдсан байдаг. 

Ангилал:Иран судлал
Ангилал:Иранчууд
Ангилал:Персчүүд
Ангилал:Персийн яруу найрагч
Ангилал:10-р зуунд төрсөн
Ангилал:1020 онд өнгөрсөн
Кака

**Рикардо Изексон дос Сантос Лейти** (, 1982 оны 4 сарын 22-нд Бразилд төржээ) буюу **Кака** () нь Бразилын шигшээ болон Италийн АС Милан багт тоглодог хөлбөмбөгчин юм. Кака 8 наснаасаа орон нутгийнхаа клубт тоглож эхэлсэн энэ үеэс түүний хөлбөмбөгийн карьрер эхэлсэн гэж үздэг. Тэр Сао паулогийн клубт 15 насандаа шилжин орсон. Энэ нь түний хөлбөмбөгийн анхны мэргэжилийн гэрээ байсан. 
2003 онд Миланд 8,5 сая еврогоор зарагдасан тэр жилдээ Bаллон Д'Ор шагналын эзэн болсон.
2007 онд ФИФА-гийн шилдэг тоглогчоор шалгарсан. 2009 онд Реал Мадрид руу 56 сая еврогоор зарагдсан нь хамгийн үнэтэй тамирчин болсон боловч Кристиано Рональдо удалгүй 80 сая еврогоор түүний араас ирэн энэ дээд амжилтыг эзэмшигч болсон юм.
    
## Хүүхэд нас
Рикардо Изексон дос Сантос Лейти нь Боско Изексон Препра (инженер) ба Слигоне дос Сантос (бага сургуулийн багш) нарын том хүү болон Бразилын Гама хотод төржээ. Тэднийх санхүүгийн боломжтой байсан тул хичээл болон хөлбөмбөгт төвлөрөх боломжтойгоор өсчээ. Түүний дүү Родриго (Диган гэж алдаршсан) болон үеэл Эдуардо Делани нар нь мөн мэргэжлийн хөлбөмбөгчид юм.

Какаг 7-той байхад түүний гэр бүл Сан-Паулу руу нүүсэн. Түүнийг сургууль нь *Альфавилль* хэмээх орон нутгийн өсвөрийн багт оруулж өгсөн байна. Тэндээс Сан-Паулу багийнхан түүнийг анзаарч, гэрээ байгуулжээ.

18 настай байхдаа усанд сэлж байгаад нугасандаа гэмтэл аван хөгжлийн бэрхшээлтэй ч болж магадгүй маш хүнд байдалд байсан боловч гайхалтай тохиолдлоор эдгэрсэн байна. Тэр Бурхан өөрийг нь эдгээсэн гэж үздэг ба үүнээс хойш өөрийн орлогын аравны нэгийг сүмд хандивладаг болжээ.

## Хувийн амьдрал
Кака хүүхэд насны хайр болох Каролайне Келикотой 2005 оны 12 сарын 23-нд Сан-Паулу хотын сүмд гэрлэсэн байна.
Тэдний анхны хүүхэд Луко Целико 2008 оны 10 сард Сан-Паулуд төржээ. 2011 оны 2 сарын 23-нд дараагийн хүүхэд болох Изабел нь төрсөн. Тэр Адидас, Армани, Долчи Габбана зэрэг брэндүүдтэй гэрээ хийн хамтран ажилладаг.

## Цахим холбоос 
* 
*Kaka profile on SambaFoot
* Career timeline, photo gallery and detailed statistics - Football Database
* Tactical Profile - Football-Lineups.com

Ангилал:Бразилын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Милан багийн тоглогч
Ангилал:Сан-Паулу багийн тоглогч
Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин
Ангилал:Европын оны шилдэг хөлбөмбөгчин
Ангилал:Бразилын оны шилдэг хөлбөмбөгчин
Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга
Ангилал:Псевдоним
Ангилал:Бразилиагийн тамирчин
Ангилал:Бразилчууд
Ангилал:1982 онд төрсөн
Их Хэлмэгдүүлэлт (салаа утга)

**Их Хэлмэгдүүлэлт** нь 1920-1940-өөд онд Сталин ба Х.Чойбалсан нар тус тусын удирдаж байсан улсдаа Коммунист нам ба ердийн хүмүүсийн эсрэг явуулсан улс төрийн хэлмэгдүүлэл байсан юм.

Энэ нь 2 улсад явагдсан:
*Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)
*Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)
Гораций

ийн зураг]]
**Гораций**(Quintus Horatius Flaccus, МЭӨ 65 он - МЭӨ 8 он ) нь Эртний Ромын эриний Өмнөд Италийн яруу найрагч юм. Августтай нэг үед амьдарч байсан Латин утга зохиолын алтан үеийн яруу найрагч.

Тэрээр Вергилийтэй зэрэгцэн үнэлэгддэг. "Хошин элэглэл", "Шүлгийн түүвэр", "Эпидос" зэрэг бүтээлүүдээрээ алдартай.

Түүний "Шүлгийн тухай" захидлын цуглуулга нь Аристотелийн "Шүлэг судлахуй"-той зэрэгцэн, сонгодог шүлгийн хэлэлцүүлэгт чухал байр суурь эзэлдэг. Энэ дундаас "Шүлэг нь зураг шиг..." (*ut pictura poesis*) гэх мөр нь, дараа үедээ уран зурагт нөлөө үзүүлсэн байна.

Ангилал:Эртний Ромын яруу найрагч
Физик космологи

**Физик космологи** нь орчлон ертөнцийн гарал үүсэл, түүний хөгжлийн талаар судалдаг одон орон судлалын нэг салбар юм.

## Мөн үзэх 
*Космологи
Хурдатгал

**Хурдатгал** гэж нэгж хугацааны турш дахь хурдны өөрчлөлтийн хэмжээ юм. Жигд биш хөдөлгөөний хурд нь хугацааны агшин бүрд өөр өөр байх бөгөөд энэ өөрчлөлтийн хэмжээ болон чиглэлийг тодорхойлогч нь хурдатгал юм. Хурд нь хоёр янзаар өөрчлөгдөх боломжтой: хэмжээгээр болон чиглэлээр. Нэг талаас хурдатгал нь тухайн зүйлийн хурдсах буюу удаашрах хурд бол нөгөө талаас чиглэлийнх нь өөрчлөгдөх хурд юм. СИ систем дахь нэгж нь м/с²

Хурдыг **v**, хугацааг **t** гэвэл хурдатгал **a** нь:
a=\frac{\delta v}{\delta t}

Сонгодог механикийн онолоор, биеийн хурдатгал нь түүнд үйлчлэх нийт хүчтэй шууд пропорциональ хамааралтай (Ньютоны хоёрдугаар хууль):

F=am; a=\frac{F}{m}

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Механик
Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Ангилал:Кинематик
Атлантис

**Атлантис** (, Atlantis) нь домогт гардаг сөнөсөн соёл иргэншил бөгөөд арлын нэр юм. 

Атлантисын тухай хамгийн анх эртний грекийн сэтгэгч Платон  өөрийн "Тимей", "Критий" хэмээх харилцан ярианууддаа дурдсан байдаг. Түүний зохиолд дурдсанаар Атлантис нь Атлантын далайд байсан томоохон арал (эсвэл тив) бөгөөд ойролцоогоор 10-8 мянган жилийн өмнө байгалийн аюумшигт гамшгийн улмаас "нэг өдөр, нэг шөнийн дотор" усанд живж алга болжээ. Атлантисын оршин суугчдыг атлантууд гэдэг байв. Атлантууд нь 4 метр гарам өндөр оюун ухааны маш өндөр хөгжилтэй ард түмэн байсан гэж үздэг. Төрөлх арал нь сүйрч алга болоход амь гарч үлдсэн атлантууд Атлантын далайн зүүн, баруун эргийн дагуу орших газар орнуудад хүрч, уугуул оршин суугчдыг соёл иргэншлийн үндэстэй танилцуулсан гэнэ. Эдгээр газар орнууд нь Умард Африк, Хоёр мөрний хөндий, баруун өмнөд Европ болон Төв Америк, Өмнөд Америк бололтой.

Ангилал:Домгийн газрууд
Плазм (физик)

**Плазм** нь бодисын дөрөв дэх төлөв бөгөөд хийг ионжуулж гарган авдаг. "Ионжсон" гэдэг нь атом, молекулаас тусгаар нэг юм уу түүнээс дээш тооны чөлөөт электроныг хэлнэ.

Биеийг халаагаад байх тусам бөөмс улам хурдан болдог. Цааш нь улам өндөр температурт халаавал бөөмс илүү хүчтэй мөргөлдөж эхлэх бөгөөд үр дүнд нь бөөмс бутран задарч нэмэх, хасах цэнэгтэй ионууд болно. Энэ төлөвийг плазм гэнэ. 

Орчлон ертөнц дээрх хамгийн түгээмэл төлөв нь нар болон бусад одод дээр орших плазмын төлөв юм. Энгийн жишээ л гэхэд Нарны аймгийн массын 99% нь плазм байдаг. Цахилгаан цахих нь дэлхийн гадаргуу дээрх плазмын нэг жишээ юм. Энэ үед температур нь ойролцоогоор 28000К хүрдэг байна.

Хийн атомууд ионжих шалтгаан олон боловч голдуу температураас хамаарч байдаг, өөрөөр хэлбэл температур ихсэх тусам атомууд электроноо алдаж ионждог байна. Тэгэлээр ионжлолын зэргээс (хэр сайн ионжсоноос) хамаарч плазмыг сул, хүчтэй иончлогдсон гэж ангилж болно.

Гал нь плазм төлөв дэх хэсэг бодис юм.

Ангилал:Плазмын физик
Космологи

**Космологи** (грек хэлнээс: κοσμολογία (космология, κόσμος (космос) + λογος (логос) үг, шалтгаан, төлөвлөгөө) нь ертөнцийн бүтэц, мөн чанар, түүхийг математикийн үүднээс судладаг шинжлэх ухаан юм.
Индукцийн ороомог

thumb|right|250px|Ороомгууд.
thumb|right|150px|Индукцийн ороомгийг төлөөлөх тэмдэглэгээ
**Индукцийн ороомог** нь индукцлэх шинж чанараараа цахилгаан хэлхээнд өргөн ашиглагддаг пассив элемент юм. 
## Цахилгаан хэлхээнд 
### Зэрэгцээ 
Индукцийн ороомог нь зэрэгцээ холбогдсон тохиолдолд хэлхээний салаа болгон дээрх хүчдэл ижил байх бөгөөд нийт индукцлэл нь: 
: A diagram of several inductors, side by side, both leads of each connected to the same wires

: \frac{1}{L_\mathrm{eq}} = \frac{1}{L_1} + \frac{1}{L_2} + \cdots +  \frac{1}{L_n}

### Цуваа 
Индукцийн ороомог нь цуваа холбогдсон тохиолдолд хэлхээний дагуу гүйх гүйдэл ижил, харин хүчдэл өөр байна. Хэлхээний нийт индукцлэл нь:

: A diagram of several inductors, connected end to end, with the same amount of current going through each

: L_\mathrm{eq} = L_1  + L_2 + \cdots + L_n \,\! 

Ангилал:Электроник
Цахилгаан гүйдэл

**Цахилгаан гүйдэл ** нь цахилгаан цэнэгийн урсгал (хөдөлгөөн) юм. Гүйдлийн СИ систем дэхь нэгж нь Ампер бөгөөд нэг ампер нь нэг секундэд урсан өнгөрөх нэг кулон цэнэгийн хэмжээгээр илэрхийлэгдэнэ.

## Тодорхойлолт 
Тухайлбал зэс дамжуулагчийн хөндлөн огтлолоор урсан өнгөрөх цахилгаан гүйдлийн хэмжээг (Ампераар хэмжигдсэн) тухайн хөндлөн огтлолоор тодорхой хугацаанд урсан өнгөрөх цахилгаан цэнэгийн хэмжээгээр (Кулоноор хэмжигдсэн) тодорхойлно. Хэрэв цэнэгийн хэмжээ Q, түүний тухайн хөндлөн огтлолоор урсан өнгөрсөн хугацааг t гэвэл дундаж гүйдлийн хэмжээ I нь

:I = \frac{Q}{t}

болно.
T хугацааг тэгрүү дөхүүлбэл тухайн агшин зуурын гүйдлийг *i(t)* дараах байдлаар гаргаж авч болно:

:i(t) = \frac{dQ}{dt}

Цахилгаан гүйдлийн нэгж болох Ампер нь СИ системийн суурь нэгж бөгөөд эндээс цахилгаан цэнэгийн хэмжээг тодорхойлогч кулоныг гаргаж авдаг.Кулоныг Австрийн нэрт эрдэмтэн Моцарт гарган авсан.Байгаль дээр 2 төрлийн цахилгаан цэнэг байдаг. (эерэг, сөрөг)  Ижил цэнэг түлхэлцэн, эсрэг цэнэгүүд таталцан.  (+)>(-) энэ үед эерэгээр цэнэглэгдэнэ, (-)>(+) үед сөргөөр цэнэглэгдэнэ,  (+)=(-) тэнцүү үед цахилгаан саармаг буюу цэнэггүй орчин үүсэнэ.  Эерэг, сөрөг цэнэгүүдийн нэгэн зүгт чигэлсэн  цэгцтэй хөдөлгөөнийг цахилгаан гүйдэл гэнэ. 
Цахилгаан үүсгүүр бүр хүчдэлтэй байдаг. Хэлхээнд залгасан элемент бүр эсэргүүцэлтэй. 
ЦАХИЛГААН ХЭЛХЭЭГ ЭНЕРГИЭР ИЛЭРХИЙЛЭХ:Цахилгаан хэлхээ нь энерги дамжуулагч систем бөгөөд гол хэмжигдэхүүн нь энерги юм.

Ангилал:Цахилгаан гүйдэл
Ангилал:Цахилгааны тоо хэмжээ
Электроник

**Электроник** нь төрөл бүрийн орчин, вакуумаарх электронуудын хөдөлгөөний удирдлагыг хэрэглэдэг шинжлэх ухаан ба технологийн салбар юм. Электроны урсгалыг удирдах чадварыг гол төлөв өгөгдлийн боловсруулалт, төхөөрөмжийн удирдлагад хэрэглэнэ. Электроник нь, цахилгаан чадлын үүсгэл, удирдлага хэрэглээг авч үздэг цахилгааны шинжлэх ухаан, технологиос ялгаатай. 1906 онд Ли де Форест триодыг бүтээн механик бус төхөөрөмжөөр цахилгаан өсгөлтийг бий болгосноор энэхүү хоёр салбарыг ялгах болжээ. 1950 он хүртэл электроникийн салбарыг радио технологи гэдэг байв. Учир нь тухайн үед ихэнхдээ радио дамжуулагч, хүлээн авагч, электрон лампын загварчлал, онолд л тус салбарын оролцоо байдаг байжээ.

Өнөө үеийн ихэнх электроникийн төхөөрөмжүүдэд электроныг удирдахын тулд хагас дамжуулагч бодисыг хэрэглэдэг. Хагас дамжуулагч төхөөрөмж, холбох технологийн судалгааг физикийн салбар гэж үздэг бол практик асуудлыг шийдвэрлэхэд электроникийн хэлхээг загварчлан зохион бүтээхийг электроник инженерчлэлийн хэсэг гэдэг.
Давтамж

**Давтамж** - Давтамж гэдэг нь цаг хугацааны нэгжийн үйл явдлын тоог хэмждэг. Давтамжийг тооцоолохын тулд хугацааны интервалыг тодорхойлж, үйл явдлын давтамжийг олон удаа давтаж, энэ хэмжээ нь хугацааны интервалаар хуваагдана.

Квант механикт усны долгионы функцийн хэлбэлзлийн давтамж энэ төлөвийн энергийг илэрхийлэх ба ингэснээр нэгжийн тогтолцоо нь давтамж ба энерги Тэдгээр нь ижил нэгжээр илэрхийлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, давтамж ба энергийн хоорондох хөрвөлтийн коэффициент - Е = hν тэгшитгэл дэх Планкийн тогтмол нь 1 юм. 

Мөн давтамжаас дууны хурдан удаан нь хамаардаг. Хэлбэлзэж буй хэсгийн 1 сек-д хийж байгаа хэлбэлзлийн тоог давтамж гэнэ. Давтамж их байх тусам, өөрөөр хэлбэл нэг хоромд болох мөчлөгийн тоо олон байх тусам өгөгдөл дамжих хурд ихэснэ.

:f = \frac{1}{T}

Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл
Ангилал:Долгион
Тив

йг (улаан өнгөөр) ихэвчлэн Европ, Ази хоёр тив гэдэг байхад заримдаа Хойд, Өмнөд Америкийг нэгтгээд Америк (ногоон өнгөөр) гэж ангилдаг.]]

**Тив** (сам. *dvīpa* гэдгээс) — нэгэн томоохон хэсэг эх газар ба тэр хавийн арал хойгуудын хам нэр. Дэлхий бөмбөрцгийн хуурай газрыг ихэвчлэн Ази, Африк, Умард Америк, Өмнөд Америк, Антарктид, Европ, Австрали гэх долоон тив болгон ялгадаг

## Тивүүд 
* Австрали
* Антарктид
* Африк
* Еврази (Европ болон Азийг нийлүүлээд)
* Хойд Америк
* Өмнөд Америк

Хойд Америк, Өмнөд Америк тивүүд Панамын сувгаар, Европ ба Ази тивүүд Уралын нуруу, Урал гол, Каспийн тэнгис, Хар тэнгис, Газар дундын тэнгисээр тусгаарлагдана.

## Ангилал 
Дэлхийн улс орнууд тивүүдийг хэд хэдэн янзаар ангилдаг байна. 

7 тив бүхий ангилалыг Баруун Европ, Хойд Европ, Төв Европ, Зүүн өмнөд Европ, Хятад болон Англи хэлээр ярьдаг ихэнхи орнууд хэрэглэдэг бол Еврази бүхий 6-тивт ангилалыг Орос, Зүүн Европ болон Япон, Америк тив бүхий 6-тивт моделийг Латин Америк, Итали, Иранд хэрэглэдэг болно. Австрали ба далайн орнууд бүхий модел нь Австралид хэрэглэгддэг.

## Талбай ба хүн ам 
Тивүүдийг талбайн хэмжээ болон хүн амаар нь жагсаавал, 

 

## Эшлэл 


Ангилал:Дэлхийн царцдас
Ангилал:Газар зүйн нэр томьёо
Африк

**Африк** тив нь Еврази тивийн дараах дэлхийн хор дахь том тив бөгөөд 30,221,532 км² талбайтай (дэлхийн нийт гадаргуугийн 6.0%, хуурай газрын 20.4% ). 2021 оны 9-р сарын байдлаар 1,380,000,000 орчим  хүн амтай (дэлхий хүн амын 18,2%), 54 тусгаар улс оршдог тив юм. Хойд талаараа Газар дундын тэнгис, зүүн хойд талаараа Суэцийн суваг, Улаан тэнгисээр, зүүн өмнөд талаараа Энэтхэгийн далай, баруун талаараа Атлантын далайгаар хүрээлэгдэнэ.

Африк тивийн нийт нутгийн 90% нь ой, цөл бөгөөд үлдэх 10% нь хөдөө аж ахуйд тохиромжтой. Уг тивд заан, арслан, анааш зэрэг олон ховор зүйл амьтад байх бөгөөд 2,000 гаруй төрлийн загастай. 

Африк тивд анх хүн үүссэн гэж зарим судлаачид үздэг.

Африк тивд 54 тусгаар улс, хүлээн зөвшөөрөөгүй 6 улс байдаг. Тэдний ихэнх нь олон жилийн турш Европын улсуудын колони байсан бөгөөд зөвхөн XX зууны 50-60-аад онд тусгаар тогтнолоо олж авч эхэлсэн юм. Үүнээс өмнө зөвхөн Египет (1922 оноос хойш), Этиоп (Дундад зууны үеэс), Либери (1847 оноос хойш), Өмнөд Африк (1910 оноос хойш) тусгаар тогтносон байжээ; 

Өмнөд Африк, Өмнөд Родезид (Зимбабве) уугуул иргэдээ ялгаварлан гадуурхсан апартеидын дэглэм 1980, 1990 -ээд он хүртэл үргэлжилсэн ажээ. Өнөөдөр Африкийн олон орныг цагаан арьстнуудыг ялгаварлан гадуурхдаг дэглэмүүд удирддаг. Freedom House судалгааны байгууллагын мэдээлснээр сүүлийн жилүүдэд Африкийн олон оронд (жишээлбэл, Нигери, Мавритани, Сенегал, Конго (Киншаса), Экваторын Гвинейд) ардчилсан ололт амжилтаасаа авторитаризм руу ухрах хандлага ажиглагдаж байгаа ажээ. 

Тивийн умард хэсэгт Испанийн (Сеута, Мелилла, Канарын арлууд), Португалийн (Мадейра) гэсэн газар нутаг байдаг.

## Африк тив дахь улс орнууд 
## Түүх
### Европын колоничлол
## Эшлэл 

Ангилал:Тив
Монгол Улсын Төрийн сүлд

**Монгол Улсын Төрийн сүлд** нь 1992 онд үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсон цагаас хойш хэрэглэгдэж эхэлсэн Монгол Улсын бэлгэ тэмдэг юм. Сүлдний эх загварыг Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач, яруу найрагч Цэвээндоржийн Ойдов зохиожээ.

## Утга Учир 
Төрийн сүлд нь ариун цагаан өнгийн бадам цэцэг суурьтай, төгсгөлгүй үргэлжлэн дэлгэрэх түмэн насан хээгээр хөвөөлсөн, мөнх тэнгэрийг бэлгэдсэн дугираг хөх дэвсгэртэй байна. Сүлдний төв хэсэгт Монгол улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, цог хийморийг илтгэсэн алтан соёмбо, эрдэнийн хүлгийг хослуулан дүрсэлсэн байна. Сүлдний хүрээний магнайн хэсэгт эрт, эдүгээ, ирээдүй гурван цагийг бэлгэдсэн хүслийг хангагч чандмань эрдэнэ, доод хэсэгт эх газрыг төлөөлсөн ногоон өнгийн уулан хээ, ашид дэвжихийн өлзий хутаг оршсон хүрдийг тус тус дүрсэлнэ. Хүрдийг хадгаар дээдлэн сүлжсэн байна.

## Дүрслэл 
Төрийн сүлдийг өнгө ялгах буюу ялгахгүйгээр үйлдэж дүрсэлж болно. Төрийн сүлдийг өнгө ялган дүрслэхэд соёмбо, эрдэнийн хүлэг, түмэн насан хээ, хүрд нь алтан шар, тэнгэр нь хөх, уулан хээ нь тодоос шингэрээж гурваар дагнасан ногоон, бадам цэцэг нь алтан шар өнгийн хүрээтэй цагаан, хадаг нь алтан шар утсаар хүрээлсэн цэнхэр, чандмань эрдэнэ нь ногоон, улаан, хөх өнгийг дөрвөөр дагнаж алтан шар өнгийн зураасаар хүрээлсэн байна. Төрийн сүлдний чандмань эрдэнэ, түмэн насан хээ, бадам цэцэг нь элгэн хүрэн дэвсгэр дээр байрлана.

## Төрийн сүлдийг байрлуулах 
Төрийн сүлдийг дараах зүйлд хэрэглэн байрлуулна

# Монгол Улсын Төрийн тамганд
# Монгол Улсын хилийн багананд
# Улсын Их Хурлын болон Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн санал хураалтын хайрцаг дээр
# Улсын Их Хурлын чуулган, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл, Үндсэн хуулийн цэцийн хуралдааны болон Төрийн ордны соёмбот танхим, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө, Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд, Үндсэн хуулийн цэцийн даргын албан тасалгаанд
# иргэдийн Төлөөлөгчдийн болон Нийтийн Хурлын хуралдааны байранд-хуралдааны хугацаанд;
# бүх шатны шүүхийн шүүх хуралдааны болон иргэдийн төрөлт, гэрлэлтийг бүртгэх танхимд
# бүх шатны Засаг даргын албан тасалгаанд
# Улсын дээд шүүх, Улсын ерөнхий прокурорын газар, Монгол Улсын яам, Засгийн газрын агентлаг, иргэдийн Төлөөлөгчдийн болон Нийтийн Хурлын Тэргүүлэгчид, Монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа Дипломат болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, Консулын газрын хаягт
# Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл,Үндсэн хуулийн цэц, Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс, иргэдийн Төлөөлөгчдийн болон Нийтийн хурал, бүх шатны Засаг дарга, шүүх, прокурор, монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, консулын газрын хэвлэмэл хуудаст
# галт тэрэгний зүтгүүр, суудлын вагоны хажуу тал

## Хуучин төрийн сүлднүүд 
## Мөн үзэх 
* Монгол улсын төрийн далбаа
* Монгол улсын төрийн дуулал

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг
сүлд
Ангилал:Төрийн сүлд
!Төрийн сүлд
Асуаны далан

**Асуаны далан** (араб. سد أسوان‎) Египет улсын өмнө зүгт, Асуан хотоос ойролцоогоор 13 км урд Нил мөрнийг асар том усан сан болгож усан цахилгаан станц болдог далан юм. Голыг хөндлөн хаасан шинэ Асуан Өндөр Далан ба хуучин Асуан Нам Далан гэж хоёр далан байдаг. Жил болгоны зун зүүн Африкаас ус цутган ирж үерлэдэг байв. Эдгээр үерүүд нь шим тэжээлтэй минериаллаг бодисыг Нилийн хөндийд авчирж аж ахуйд тохиромжтой хөрсийг бий болгосон. Голын дагуух хүн ам өсөхийн хэрээр хөвөн даавуун тариалан болон аж ахуйгаа үерийн уснаас хамгаалахын тулд үерийн усыг удирдах хэрэгтэй болсон. Их устай жилүүдэд бүхий л ургацаа алдах, харин бага устай жилүүдэд олныг хамарсан өлсгөлөн ган гачиг тохиодог байв. Энэ усны сангийн төсөл нь үерийн аюулыг арилгах, цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх, хөдөө аж ахуйг усаар хангах зорилготой.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Египетийн усан цахилгаан станц
Ангилал:1970-аад онд барьсан
Ангилал:1900-аад онд барьсан
Ангилал:Асуан муж
Ангилал:Египет-Оросын харилцаа
Ангилал:Египетийн боомт (далан)
Квадрат

**Квадрат** гэж дөрвөн тал нь тэнцүү тэгш өнцөгт дөрвөлжин дүрсийг хэлнэ. Мөн хөрш талуудын урт ижил тэгш өнцөгтийг квадрат гэж нэрлэж болно.

## Шинж чанар
Зөвхөн дараах нөхцөлүүдийн аль нэгийг хангасан тохиолдолд дөрвөн өнцөгтийг квадрат гэнэ:

* Хөрш талуудын урт тэнцүү тэгш өнцөгт
* Тэгш өнцөгт ромбо
* Дотоод өнцгүүд нь хоорондоо тэнцүү ромбо
* Хөрш талуудын урт тэнцүү, ядаж нэг өнцөг нь тэгш параллелограм
* Дөрвөн тал нь тэнцүү урттай, дотоод өнцгүүд нь тэгш дөрвөн өнцөгт
* Диагоналиудын урт тэнцүү, тэд нэг нэгнийхээ перпендикуляр бисектрисс (жишээ нь: Ромбын диагоналиуд) болох дөрвөн өнцөгт
* Дотоод өнцгүүд *a*, *b*, *c*, *d* 180 градусаас бага бөгөөд талбай нь: A= \tfrac{1}{2}(a^2+c^2)=\tfrac{1}{2}(b^2+d^2) байх дөрвөн өнцөгт.

## Эшлэл
Ангилал:Олон өнцөгт
Ангилал:Дөрвөн өнцөгт
Еврази

Европ, Ази хоёр тивийг агуулсан асар том хуурай газрыг **Евроази** гэж нэрлэдэг. Заримдаа ерөөс хоёр тивийг хамтатгаад нэг л тив гэж үзэх нь бий. 

Дэлхийн гадаргуугийн 10.6%, дэлхийн хуурай газрын 36.2% болох 52,990,000 км2 талбайг хамардаг. Хойд талаараа Умард мөсөн далай, баруун талаараа Атлантын далай, урд талаараа Газар дундын тэнгис, Улаан тэнгис, Энэтхэгийн далай, зүүн талаараа Номхон далайтай зах хязгаар нийлдэг учраас ихэнх бие нь дэлхийн бөмбөрцгийн умард, дорнод хагаст багтдаг.

Евразид дэлхийн хүн амын 72.5% (Европт 12.5%, Азид 60%) болох 5 тэрбум хүн оршин сууж байна.

Хамгийн өндөр цэг: Жомолунгма(Эверест) далайн түвшнээс дээш 8848м

## Мөн үзэх 
* Афро-Еврази

## Цахим холбоос 
* EurasiaNet
* Eurasia Group


Ангилал:Азийн газар зүй
Ангилал:Европын газар зүй
Ангилал:Тив
Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг
Абу-Даби

**Абу-Даби** ( - *Abu Dhabi*) — Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын нийслэл хот. Мөн Абу-Даби нутгийн төв. Улсын эдийн засаг, аж үйлдвэр, улс төр, соёлын төв бөгөөд гагц энэ хотод улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 56% бүтээгддэг. 896,800 оршин суугчтайгаараа Дубайн дараах улсынхаа 2-р олон хүнтэй хот болно.

*CNN*-ийн мэдээлснээр Абу-Даби нь дэлхий дэх хамгийн баян хот ажээ. 

## Уур амьсгал 
## Зураг

Зураг:Abu Dhabi SPOT 1034.jpg
Зураг:Abu Dhabi Corniche Mall.jpg
Зураг:AbuDhabi02.JPG

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:АНЭУ-ын хот
Ангилал:Абу-Дабийн газар зүй (эмират)
Ангилал:Азийн нийслэл
Арабын Нэгдсэн Эмират Улс

**Арабын Нэгдсэн Эмират Улс** (АНЭУ) нь Ойрх Дорнод буюу Баруун Азид орших Арабын хойг дахь 7 орны холбоо улс юм. 7 улс буюу эмират нь Абу-Даби, Ажман, Дубай, Фужайра, Рас ал-Хайма, Шаржа, Умм ал-Кувейн юм.

## Түүх 
Оманы булангийн баруун хойд эрэг болон Персийн булангийн өмнөд эргийн дагуу байрлах багаахан шейх омгууд 17-р зуунд Исламын шашин дэлгэрсэн Арабын халифтын бүрэлдэхүүнд орсон. Энэ үед Дубай, Шаржа, Эль-Фужайра хотууд үүсжээ. Халифтын хүч сулрахын хэрээр шейхүүд бүх эрх мэдлийг өөртөө авч байсан. Х-ХI зуунд Арабын хойгийн дорнод хэсэг карматовын бүрэлдэхүүнд орж, харин түүнийг задрахад Оманы эрхшээлд орсон байна. 
15-р зууны сүүлчээр тус бүсэд Европын нөлөө ихээр орж ирсэн юм. Португал нь Бахрейн болон Жульфар мөн Ормузын хоолойд хяналт тогтоон тус хойгт бэхлэгдэж чадсанаараа барууны гүрнүүдээс анхдагч нь болжээ. Гол төлөв худалдаа эрхэлдэг Арабын вант улсын хүн ам 18-р зуунаас Их Британитай тэмцэлдэж эхэлсэн. Их британийн усан онгоцууд Персийн булангийн боомтуудын хооронд ачаа зөөвөрлөхөд голлож байсан нь нутгийн иргэдийг амьдрах гол эх үүсвэрээс нь салгасан. Энэ нь "Ост-Индийн компани" болон Арабын нутгийн иргэдийн хооронд дуусашгүй зөрчилдөөн үүсэхэд хүргэжээ. Арабын нутгийн иргэдийг англичууд - "далайн дээрэмчид", харин вант улсын бүс – "далайн дээрэмчдийн эрэг" гэж нэрлэдэг байв. 

### Британийн протекторат (ивээн эзэрхэх журам) 
Ост-Индийн компани цэргийн ангиа байнга Персийн булан руу чиглүүлж байсан ба 1820 онд Арабын 7 вант улсын эмир шейхүүдэд Оманыг Имамат Оман, Султанат Маскат, Далайн дээрэмчдийн эрэг гэж 3 хуваах "ерөнхий гэрээ"-нд гарын үсэг зурахыг тулгасан. 1853 оноос энэхүү вант улсуудыг "Гэрээний Оман" гэж нэрлэх болсон.

Вант улсын нутаг дэвсгэр дээр английн цэргийн бааз үүссэн юм. Английн улс төрийн тагнуулч улс төрийн эрх мэдлээ хэрэгжүүлж байсан. Гэсэн хэдий ч английн протекторат нь нутгийн уламжлалт хуучин системийг нь эвдэж чадаагүй юм. Нутгийн иргэд эртний ёс заншлаа хадгалсаар байсан. Гэвч тэд цөөхөн хүн амтай төдийгүй дотроо бусад овог аймгуудтайгаа байнга хагаралдаж байсан учраас колоничлогчдод нухацтай эсэргүүцэл үзүүлж чадахгүй байсан. 
Энэхүү газар нутаг дээр зонхилж тодорч байсан овог нь үржил сайтай баян бүрдүүд болох Лива ба Аль-Айнд анхнаасаа нутагшиж байсан Бани-яз овог юм. 1833 онд Мактумын омог - Бани-яз нь баян бүрдээсээ нүүж, Дубайд суурьшин, улмаар хотынхоо тусгаар тогтнолыг зарласан. Ингэж Мактум гүрэн үүссэн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл Дубайн эмиратыг захирч байна.

1920 оны эхээр "Гэрээний Оман"-д тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл өрнөсөн бөгөөд энэ нь Шаржа ба Рас-эль-Хаймд илүү далайцтай болсон. Яг энэ үед Эмиратын болон бүх Ойрх Дорнодын түүхэнд эрс өөрчлөлтийн үйл явдал болсон нь Персийн буланд нефтийн асар их нөөцийг олж нээсэн.
1922 онд англичууд шейхийн эрхэнд хяналт тогтоож, нефть хайж олборлох концесс байгуулсан. Харин "Гэрээний Оман"-д нефть олборлолт нь ашиг авчраагүй бөгөөд вант улсад үндсэн орлогыг сувдны худалдаа л авчирж байлаа.

## Тэмдэглэл
## Эх сурвалж 

Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Арабын түүх
Ангилал:Холбооны Хаант Улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Сугар

**Сугар** (англи. Venus, орос. Венера) нь Нарны аймгийн (англи. Solar System) нарнаас хоёрдахь алслагдсан бөгөөд томоороо 6 дахь, хөрст (хатуу чулуурхаг гадаргуутай) гараг юм. Сугар гараг нь нүүрсхүчлийн хий, хүхрийн хүчлээс тогтсон агаар мандалтай. Хүхрийн хүчил нь Дэлхий дээр шингэн төлөвт байдаг боловч Сугар гараг маш халуун учир хийн төлөвт оршино. Уг хүхэрлэг үүл цагт 360 км нүүдэг байна. Хүлэмжийн хийн эффект нь Сугар гаргийг Нарны аймгийн хамгийн халуун гараг болгодог байна.  

Сугар гараг нь нарыг дэлхийн 224,7 өдөрт бүтэн тойрох ба тэнхлэгээ 243 орчим хоногт нэг бүтэн эргэнэ. Дэлхий, Сугар гаргийн хоорондох зай нь 40 сая км бөгөөд Сугар гаргийн татах хүч нь дэлхийнхтэй ойролцоо байна. 

Сугар гарагт байгалийн хиймэл дагуул байдаггүй. Дэлхийн тэнгэрт Сугар гараг бол Нар, Сарны дараа гурав дахь хамгийн тод гэрэлтэн харагддаг юм. 

Сугар гарагаас Нар хүртэл — 108 сая км (0,723 астрономын нэгж). Сугар гарагаас Дэлхий хүртэл 38-аас 261 сая км хооронд хэлбэлздэг байна. Тус гарагийн Радиус 6051,8 км (95 % дэлхийн), жин нь — 4,87⋅1024 кг (81,5 % дэлхийн) байдаг ажээ. 

Телескопоор жижиг ч гэсэн та гаригийн дискний харагдах фазын өөрчлөлтийг хялбархан ажиглаж болно. Үүнийг 1610 онд алдарт италийн одон орон судлаач Галилео Галилей анх ажиглаж байжээ. 

Сугар гараг нь өглөө эрт, эсвэл нар жаргасны дараа тэнгэрт хэдэн цагийн турш харагдана. Монголчууд уг гаргийг "Үдшийн гялаан", мөн "Үүрийн цолмон" гэж нэрлэдэг.

## Нэмэр 
* Нарны аймаг
* Одон орон
* Баасан гараг

## Цахим холбоос 
* Nine Planets: Venus
* The Planet Venus
* Images of Venus

## Эшлэл 

Ангилал:Нарны аймгийн гараг
Ангилал:Транзит гараг