open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Вишневский

**Александр Вишневский** залуу (орос. *Алекса́ндр Алекса́ндрович Вишне́вский,* 1906 оны 24-нд Оросын хаант улсын Казань хотод төрсөн—1975 оны 11-р сарын 19-нд Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн мэс засалч, Ангаах ухааны доктор, эрдэмтэн профессор, ЗХУ-ын Батлан хамгаалах яамны ерөнхий мэс засалч, цэргийн анагаах ухааны албаны хурандаа генерал (1963). 1966 онд ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.

ЗХУ-ын ШУА-ийн Анагаах ухааны салбарын академич Александр Васильевич Вишневский-гийн хүү.

## Намтар 
А.Вишневский 1906 оны 5-р сарын 24-нд Казань хотод Оросын болон зөвлөлтийн нэрт мэс засалч Александр Васильевич Вишневский, дампуурсан караитын тамхи үйлдвэрлэгчийн охин Раиса Семёновна (төрөхдөө-Самойлова) нарын хүү болж төрсөн. Казанийн их сургуулийг төгссөн. Тэрээр профессор И.В.Домрачёвын удирдлага дор дадлага хийж байсан.

1936 онд А.А.Вишневский "Уяман өвчний эмгэг жам, эмчилгээний асуудал" сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан юм.

1939 онд Монгол дахь Халхын голын орчимд Японы милитаристуудын эсрэг тулалдаанд армийн 1-р бүлгийн мэс заслын зөвлөх эмчээр оролцсон байна.

Мөн 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайнд Улаан Армийн 9-р армийн ахлах мэс засалчаар оролцсон.

Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайн эхэлснээр - А.Вишневский Армийн мэс засалч, Волхов, Карелийн фронтын ахлах мэс засалчаар ажиллаж байв. 1948 оноос өөрийн эцэг ЗХУ-ын Анагаах ухааны академич А.В.Вишневскийн нэрэмжит мэс заслын хүрээлэнгийн захирал, нэгэн зэрэг 1956 оноос хойш Зөвлөлтийн армийн ахлах мэс засалч байжээ.

1953 онд дэлхийд анх удаа митрал нарийсалтай холбоотой зүрхний мэс заслыг хэсэгчилсэн мэдээ алдуулалтын дор хийжээ. 1957 онд А.Вишневский ЗСБНХУ-д зүрхний хиймэл уушигны аппарат ашиглан анхны амжилттай "зүрхэнд" мэс заслыг хийжээ.

Александр Александрович Вишневскийн хүүхдүүд анагаах ухааны мэргэжлийн удмыг үргэлжлүүлжээ. Түүний хүү Александр Александрович Вишневский (1939-2013) эцэгтэйгээ адил нэртэй байсан бөгөөд мөн мэс засалч, эрдэмтэн байжээ. Охин Мария Вишневская (1935-2020) Филатовын хүүхдийн эмнэлэгт бараг бүх насаараа ажилласан байна.
Ямхины Жамбалжав

Ямхины Жамбалжав 1968 онд Завхан аймгийн нөмрөг суманд төрсөн. Монголын Цэвдэг судлалын холбооны ерөнхийлөгч.

## Намтар
Бирм хэл

**Бирм хэл** (буюу **мьянмар хэл**; ဗမာစာ: [bəmàsà] — *«бама́ са»*; မြန်မာဘာသာ: [mjəmàbàðà] — *«мьянма́ бата»*, *myanma bhasa*) — хятад-төвөд хэлний аймгийн төвөд-бирмын дэд хэсэгт багтдаг хэл юм. Бирм цагаан толгой нь эртний энэтхэгийн брахми цагаан толгойноос үүсэлтэй гэж үздэг. 

Бирм хэл нь Мьянмар (хуучин Бирм) улсын албан ёсны хэл юм.  Энэ хэлээр бирмчууд болон мон зэрэг хэд хэдэн үндэсний цөөнхүүд хэлэлцдэг  байна. Өнөөгийн байдлаар Бирм хэл дээрх хадаглагдаж үлдсэн 1113 оны чулуун хөшөө дээрх Мьязеди бичвэр байдаг байна. 

Номын хэлний авиа зүй, үгийн сан нь удаан хугацааны туршид харьцангуй бага өөрчлөлтөд орж, орчин үеийн авиа, үг зүйн үзэгдлүүд түүнд бараг нөлөөлөөгүй тул орчин үеийн номын Бирм хэлээр ярьдаг хүмүүс эртний Бирмийн бичвэрүүдийг нэг их төвөггүй уншиж, ойлгож чадна.

Мьянмар буюу бирм хэлний ихэнх үгс нь нэг үетэй бөгөөд Төвөд-Бирмын нийтлэг үгсийн сангаас гаралтай боловч олон үг, ялангуяа зээлсэн үгс нь хэд хэдэн үетэй байдаг. Пали, англи, мон хэлнээс зээлсэн зүйл их байгаа бөгөөд хятад, санскрит, хинди хэлнээс үгнүүд мөн байдаг ажээ.

## Цагаан толгой 
Бирмийн цагаан толгой нь 33 үсэг, 12 нэмэлт эгшиг үсэгтэй; зүүнээс баруун тийш бичдэг байна. Үгсийн хооронд зай байдаггүй ч уншихыг сайжруулахын тулд өгүүлбэрийн хэсгүүдийн хооронд ихэвчлэн зай тавьдаг бөгөөд энэ нь уншихад илүү хялбар болгодог байна.

|

|

|}

Бирмд 10 тооны систем хэргэлдэг бөгөөд араб тоотой адил бичигддэг байна.
Кураш

**Кураш** -бол түрэг үндэсний бөхийн барилдаан бөгөөд сүүлийн үед Узбекистан, Турк улсууд Олон улсын түвшинд хөгжүүлж буй юм. Түрэг хэлээр кураш нь "бөх" гэсэн үг. Узбек хэлээр-кураш, Киргиз хэлээр- күрөш, башкир хэлээр- көреш, казах хэлээр -күрес гэхчлэн үндэстэн бүр өөр өөрсдийнхөөрөө дуудлагатай. 

Кураш бөхийн үүссэн цагийн тухай баттай мэдээлэл байхгүй байна. Нүүдэлчин арт түмэн бөхийн тэмцээнийг баяр ёслол, хурим найрын үеэр, томоохон цуглаан, худалдааны үеэр зохион байгуулдаг байжээ. Кураш бол бие даасан спорт, биеийн тамирын дасгалын нэгэн арга хэлбэр юм.

Анх 1928 онд ЗХУ-д кураш бөхийн тэмцээн зохиогдсон ч хожим буюу 1950-1960-аад оны үед анхны холбоо үүсч байлаа. Гэхдээ Олон улсын Кураш бөхийн холбоо 1998 оны 9-р сарын 6-нд Ташкент хотноо 28 гишүүн оронтой байгуулагдаж, анхны дэлхийн аваргыг 1999 онд зохион байгуулсан байна. 

Кураш бөхөд дараах байдлаар оноо олгоно. Үүнд Халал, Ямбош, Чала. Бөх нь халал оноо авбал ялсанд тооцогдоно. Цэвэр ялахын тулд өрсөлдөгч бөхөө нуруугаар нь унагаах ёстой. Харин нуруугаар нь унагааж чадаагүй ч мэх хийгээд оноо авсан бол ямбош өгнө. Хоёр удаа ямбош болвол тухайн бөх хожно. Харин хийсэн мэх нь халал, ямбош шиг оновчтой болоогүй ч оноо авах тохиолдолд чала өгнө. Кураш барилдааны турш идэвхгүй барилдвал гурван удаа торгодог. Эхний торгуулийг тамбик, хоёрдугаар торгуулийг дакки, харин гирром буюу гурав дахиа торгуулвал барилдаанаа дуусгаж, хасагдсанд тооцно. Өрсөлдөгчийнхөө өмднөөс зуурахыг хориглосон дүрэмтэй.

## Монгол дахь Кураш бөх 
Кураш буюу хүрээ бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо 2024 оны 12-р сарын 4-8-ны өдрүүдэд зохион байгуулагдав. Энэ удаа Кураш бөхийн өсвөр үе, залуучуудын ес дэх удаагийн ДАШТ, ахмадын гурав удаагийн дэлхийн aварга шалгаруулах тэмцээн болов. ДАШТ-ий өмнө кураш бөхийн их хурал хуралдана. Монгол Улсад кураш бөхийн ДАШТ 17 жилийн дараа зохион байгуулагдаж байгаа ажээ.
Цэгмидийн Цэрэнболд

**Цэгмидийн Цэрэнболд** (1977 оны 5-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн ) -Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан цол 2012 онд хүртсэн, найруулагч, зохиолч, тайз болон дэлгэцийн жүжигчин. Улсын Драмын Эрдмийн Театрын жүжигчин.

## Намтар 
Ц.Цэрэнболдын бага нас Налайх дүүрэгт дархан хийдэг өвөг эцэг дээрээ өнгөрсөн байна. Эцэг Цэгмид нь уурхайчин, эх нь налайхын ахуйн үйлчилгээнд оёдолчингоос эхлээд нярав, мэргэжилтэн хүртэл ажилласан хүн байжээ. 

Дунд сургуулиа дүүрэгдэг жил гэр бүл нь Налайхаас Багануурт шилжиж очиж, тэрээр гал унтраах 64 дүгээр ангид гурван жил жолооч хийжээ. Тэнд АСК тэмцээн болж тухайн үед Багануурын театрын дарга байсан Д.Бямбацогт уралдаанд орж шалгуулахыг санал болгосон байна. Түүний эх дэмжиж жүжигчин болох зам руу орсон байна. Тэрээр “Мюзикл” дээд сургуулийг жүжигчин, найруулагч мэргэжлээр 2003 онд төгсөөд “Аав” киноны жижиг хэсэгт ээжтэйгээ хамт тогложээ.

2003 онд сургуулиа төгсөөд багш Ч.Түвшингийн "Алтан унага" театрт ажиллсан байна.  2006 оноос УДЭТ-т орсон. 

Түүний анхны тоглосон уран бүтээл бол Австри, Германы хамтарсан “Чингис хаан” баримтат уран сайхны кино юм. Тус кинонд Жамухын дүрд тоглож байжээ. Мөн жүжигчин Ц.Цэрэнболд Украин, АНУ-ын уран бүтээлчдийн хамтарсан “The rising Hawk” буюу “Дүүлэн нисэх шонхор” кинонд тоглохоор болсон. Нийт 110 минут үргэлжлэх энэ киног Ахтем Сейтаблаев, Жонн Винн нар хамтран найруулж байгаа юм.

Тэрээр нэг хэсэг үзэгчдийг байлдан дагуулж байсан “Аав” киноны продюсер болон гол дүрийг бүтээж “Academy awards 2015” наадмаас шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал авсан билээ.

Ц.Цэрэнболд 2016 онд "Алтан гадас" одон хүртсэн байна.

2022 онд "TSEBO" фильм үүсгэн байгуулсан.

## Бүтээсэн дүрүүд 
"2000" уран сайхны кино- цэрэг Энхтайван, "Марко Поло", "Аав".  

## Гэр бүл 
Түүний эхнэр эдийн засагч мэргэжилтэй. Жүжигчин маань эхнэртэйгээ оюутан байхдаа танилцсан аж. Түүнийг сурч байхад эхнэр нь сургуульд санхүү хариуцсан ажилтан байсан гэнэ. Тэрээр Далайцэрэн, Үлэмжгоо гэдэг хоёр хөөрхөн хүүхэдтэй.
Хорихосон

Хубилай хааны захиалгаар Чингис хааны хөргийг 1278 онд зурсан монгол зураач Хорихосон (хятад галигаар Хо-ли-хосун (Ho-li-hosun)) урлажээ.
Нина Чистякова

**Нина Чистякова** (1909 онд Оросын хаант улсын нийслэл Санкт-Петербург хотод төрсөн- онд нас барсан) -Монголын орчин үеийн уран зохиолын үндсэлэгч Дашдоржийн Нацагдоржийн гэргий. 

Нина Чистяковагийн эх нь герман гаралтай фон Фишер овгийн цагаач хүн байсан гэдэг, харин эцэг нь Чистяков гэж орос хүн байжээ. Тэрээр 8 настайдаа бүрэн өнчирч хоцроод загалмайлсан эх дээрээ өссөн гэдэг байна.  Их залуудаа 1927 он орчим монголын эрдэмтэн О.Намнандоржтой анх Санкт-Петербург хотноо танилцан гэрлээд Монголд хамт ирсэн байна. Улмаар Монголд ирээд удаагүй байхдаа О.Намнандоржоос салж, дараа нь Их зохиолч Д.Нацагдоржтой таван жил амьдраад, 1934 оны 3-р сарын 22-нд охин Нацагдоржийн Ананда Ширигээ төрүүлжээ. Их зохиолч Д.Нацагдорж хоригдож тэрээр ганцаараа нялх хүүхэдтэй хэцүү амьдарч байсан тул охиноо хоёр нас хүрээгүй байхад 1936 онд орос руу хүүхэдтэйгээ буцахаар шийдэж замын машинд дайглдан явсан ажээ. Удаан хугацаанд оросын хотууд дамжин явсаар Ленинград хотод буцаж очоод олон жил амьдарч охиноо өгсөж авчээ.
Термосифон хөргөгч хоолой

## ТЕРМОСИФОН ХӨРГӨГЧ ХООЛОЙ. ГЕОКРИО ХХК 
Замын гадарга, ялангуяа асфальт бетон гадарга нь нарны энергийг өөртөө ердийн хөрснөөс илүү их шингээж улмаар хөрсний гүн рүүгээ дулаан дамжуулснаар түүний доорх цэвдгийг тодорхой хэмжээнд гэсгээхэд хүргэнэ. Ингэж цэвдэг гэссэнээр түүнд агуулагдах мөсжилтийн хэмжээнээс хамаарч авто замын гадарга дээр хотойлт суулт үүсдэг.

Энэхүү цэвдэгийн гэсэлтийг тогтоон барих олон улсад хамгийн их хэрэглэгддэг шалгарсан технелоги бол хөргөгч хоолой Термосифон юм.

**Термосифон** хоолой гэдэг нь 2 фазын пассив хөргөх төхөөрөмж бөгөөд агаарын температур нь хөрсний температураас хүйтэн болсон үед тэр хүйтнийг хөрсний гүнд дамжуулдаг онцлогтой. Гадаад орчны хүйтэн температурыг цэвдэгтэй хөрс рүү дамжуулж тухайн орчноо хөргөж хөлдөөнө гэсэн үг юм.

**Термосифон** хоолойн битүүмжлэл алдагдахгүй тохиолдолд, өвлийн улиралтай бүс нутагт тус хоолой нь ямар нэгэн нэмэлт эрчим хүч шаардагдахгүйгээр хэдэн арван жил ажиллах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл термосифон хоолой нь өвлийн хүйтэн жавраар ажилладаг, сэргээгдэх эрчим хүч ашигладаг төхөөрөмж юм.

Цэвдэг судлаач Доктор (ph.D) Я.Жамбалжав
Импичмент

**Импичмент** гэдэг нь төрийн дээд албан тушаалтнуудтай хууль тогтоогч байгууллагын зүгээс хариуцлага тооцох, огцруулах онцгой дэг журам юм.

Импичмент нь хувь хүмүүс өндөр албан тушаалд хүрэх (сонгууль, соёрхон батлах, томилох) үндсэн хуулийн ердийн журмаас татгалзах явдал бөгөөд энэ нь ерөнхийдөө парламентад үнэмлэхүйн олонхыг шаарддаг тул албан тушаалаа ноцтойгоор урвуулан ашигласан гэж үзсэн хүмүүст зориулагдсан байдаг.

Жишээлбэл АНУ-ын Үндсэн хуулийн дагуу, Төлөөлөгчдийн танхимд импичмент хийх цорын ганц эрх мэдэл байдаг бол Сенат нь импичментийг шүүх ( *өөрөөр хэлбэл*, цагаатгах, яллах) эрхтэй юм.

Импичмент нь Монгол улсад байдаг ч нэг ч удаа ашиглаагүй юм. Гэхдээ 2021 онд Монгол улсын парламентад эрх баригч МАН Ерөнхийлөгч асан Халтмаагийн Баттулгат импичмент үзүүлэх гэж оролджээ.
Жованни Палестрина

Жованни Пьерлуижи Палестрина(1525-1594)-италийн хөгжмийн зохиолч, Сэргэн мандалтын үеийн Ромын дэгд хамаарах олон хоолойн томоохон урлаачдын нэг. 

Нидерландчуудын хийж бүтээсэн ололт амжилт бүхэн нь эргээд Европ дахинаа түгэн дэлгэрэх болж, өрнө дахины хөгжмийн сэтгэлгээнд тусгалаа олсон юм. Ялангуяа тухайн үедээ христийн шашны төв болж байсан Италийн хөгжмийн соёлд шууд утгаараа орж ирсэн байдаг. 

Нидерландчуудын бий болгосон хөгжмийн соёлын шууд нөлөөн дор италийн сүмийн хөгжим шат ахисан гэдэг бол түүний голлох төлөөлөгчдийн тэргүүнд Жованни Пьер Луиджи Санте байсан юм. Хөгжмийн түүхэнд түүнийг нэрийг төрсөн нутгаар нь буюу италийн Палестрина хотын нэрээр тэмдэглэн үлдээжээ. Палестрина нь 1526 онд Ром хотын ойролцоох дээрх хотод төрсөн ба багаасаа хөгжимчин болох замаа эхэлсэн бол 1544 оноос төрөлх хотыноо сүмд ажиллаж 1551 оноос гэгээн Петрийн сүмийн Юлиана папын дэргэд капельмейстерийн алба хашиж байжээ. Тэрээр 1594 онд нас барсан байна. Цөөн тооны мадриаглуудыг эс тооцвол Палестрина ихэнхдээ сүмийн хөгжим зохиож байв.  Түүний зохиосон 100 орчим месса, 300 мотет болон бусад олон тооны шашны агуулгатай бүтээл, найрал дуунууд 33 боть болж өнөөдрийг хүртэл хадгалагдсаар байна. 

Палестрины зохиолоос 

Сүмийн захиргааны хувьд хойд зүгээс улбаатай, хойд нутгийн хөрөнгөтний үзэл санаа дүүрэн шингэсэн хөгжмийн хэллэг, хөгжмийн дуурьсал өмнө зүгийн шашныхны таашаалд огт нийцээгүй байдаг. Алсдаа тэр нь шашны нөлөөллийг сүсэгтнүүдийн дунд бууруулах, үгүйсгэх хандлага гарах боломжийг бий болгох магадлалтай хэмээн хянуур хандах хэрэгтэй болж байлаа. Ялангуяа Тридентийн сүмд католик шашны шинэчлэлийн эсрэг үзэл санаа асар хүчтэй байх тэр үед Палестрины хөгжим, түүнийг зохиогчийн нэр алдар хүнд асар хурдацтай өсчээ. Түүхэнд тэмдэглэснээр бол Палестрины бичлэгийн, дуурьслын хэв маяг бол өмнө зүгийнхний үндсэндээ албан ёсны дуурьсал болж байсан юм. 

Жованни Палестрина — энгийн, тодорхой байх гэсэн зарчмыг баримтлагч сүмийн, шашны хөгжмийн сүүлчийн төлөөлөгч байлаа. Хэдийгээр нидерландуудын уран бүтээлийн шинэ чиг хандлагыг хүлээн авч байсан боловч италийн ардын уламжлал, олон зуун жилийн шашны дэг жаяг, сэтгэлгээ, хөгжмийн хэллэгийг хадгалж байснаараа тэрхүү энгийн тод байх гэсэн эрмэлзлийн сүүлчийн төлөөлөгч болж байсан юм. Уламжлалаа хадгалах эрмэлзэлтэй байсан түүний уран бүтээлээр илэрнэ. Тэрээр сүмийн хөгжим-найрал дууны зэрэгцээ ямар нэгэн хөгжмийн зэмсэг авсангүй. Тэрхүү найрал дууныхаа зохиомжид ямар нэгэн нийтийн болон ардын дууны санаа, аялга оруулсангүй. Харин жинхэнэ утгаар нь сүмийн уламжлалт дуу, аялгууг оруулж, түүгээр шимтэн туурвиж байжээ.
Орландо ди Лассо

Жованни Палестринтай ойролцоо нэгэн цаг хугацаанд нас барсан фламандын сүүлчийн их урлаач бол XVI зууны хөгжмийн нэгэн том төлөөлөгч болох Орландо ди Лассо юм. Тэр бол Палестринагаас ч илүү өргөн хүрээнд олон төрлийн бүтээл туурвидаг нэгэн байв. Орландо болон Палестрина нарын уран бүтээл нь шашны, сүмийн зориулалт болон иргэний утга уянгын чиг хандлагаараа ижил түвшинд очих ба тэд франц, итали, герман хэл дээр мотет, мадригал, шансон зэргийгээ зохиож байсан. Харин эцсийн дүнгээрээ Орландо нь Палестринаас илүү олон тооны зохиол туурвисан юм. Орландогийн 2000 гаруй бүтээл өрнийн хөгжмийн түүхэнд тоологддог. Тэр дундаа зохиомж, хэлбэр бүтцийн хувьд 1200 нь мотет байдаг юм. Зохиомжийн төвөгтэй байдлыг эс тооцвол түүний бүтээлүүдэд чөлөөт уран бүтээлчийн, шашны нөлөөнөөс ангид орших хүчтэй сэтгэгчийн арга барил мэдрэгддэг. Мөн түүний мадригалуудаас венецийн дүрслэх арга, францын дууны шинж байдал мөн сонсогддог. Зохиомжийн арга барилын хувьд тэр контрапункт, олон хоолойн бичлэгийн гарамгай их мастер болох нь мэдэгдэнэ. Сүрлэг дуурьсал, эрч хүч түүний зохиомжийн нэг хэсэг байдаг бол уянгын зөөлөн дуулал ч мөн л түүний нэг тал болж харагдана.  

Орландо Лассо. Мотет.

XVI зууны шашны хөгжмийн хөгжил, түүний зураглалыг Ромын католик сүмийн мөргөлөөс гээгдэх болсон каноны явцаас ажиглаж болно. Худалдаачид, хөрөнгөтнүүдийн идэвхжил, тариачдын бослого зэрэг асуудлаас үүдэн шинэчлэл нэрийн дор хуваагдах болсон шашны талцал нь хөгжмийн урлагт нь шууд тусгалаа олж байсан юм.
Фрескобальди

**Жироламо Фрескобальди**[E1]  (итал.Girolamo Frescobaldi.1583-1643) - италийн хөгжмийн зохиолч, орган болон клавесин хөгжимчин. Бароккийн эхэн үеийн алдартай тэргүүлэх төлөөлөгчдийн нэг. Жироламо Фрескобальди италийн Ферраро төрсөн ба түүний эцэг нь хүүдээ хөгжмийн анхны хичээлүүдийг зааж байжээ. Мөн тэрээр орган хөгжим сурах боломж, хүсэл ихээхэн байсан тул түүнийг ордны орган хөгжимчин Луццаско Луцасскид шавь оруулжээ. Энд байхдаа Н.Винчентиногийн архиклавесин дээр тоглож сурав. Жироламо Фрескобальди өөрийн багшийг “ховор органист” хэмээн дурсахын зэрэгцээ түүнд зориулан каприччио зохиосон байдаг. 14 настайдаа Фрескобальди Ферраро хотын Accademia della Morte-ийн органист цолыг хүртсэн юм.

Хожим нь залуу Фрескобальди сурвалжит гэр бүл болох Ферраро хотын Бентиволийн ивээлд багтжээ. 1604 онд Гэгээн Цецилийн Академийн гишүүн болов. Ромын папын дэргэд алба хашихаар болсон Бентивольо явахдаа Фрескобальдиг хажуудаа авч явжээ. 1607 онд Фрескобальди Санта-Мария-ин Трастевере-д орган хөгжимчин болов. 1608 оноос амьдралынхаа эцсийн мөчийг хүртэл тэрээр Ром хотын Гэгээн Петрийн сүмд орган хөгжимчнөөр ажиллажээ. Мөн энэ хугацаанд Флоренц дахь Медичигийн ордонд орган хөгжимчнөөр давхар ажилласан байдаг. 

Фрескобальди нь өөрийн эрин үед хэрэглэж байсан бүх төрлийн орган, клавесин, арф зэрэг хөгжимд зориулан зохиолуудаа туурвидаг байжээ. Дор үзүүлсэн Фрескобальдийн партитын пассакальд олон хоолойн чанд бичлэг, имитац, секвенц зэрэг аргууд хэрэглэгдсэн байх бол түүний зэрэгцээ тухайн зохиолын хөгийг анхааран үзвэл зохино. Мажор, минорын тогтолцоо хараахан бий болоогүй цаг үе байсан тул эртний хөгт зохируулан бичсэн байх ажээ. Энэ талаасаа хувиргалын тэмдгүүдийг чөлөөтэй хэрэглэсэн байна. Мөн дуурьслын үдмэл эгшгүүдийг өргөн хэрэглэсэн нь бароккийн үеийн дуугаралтыг тодотгож байгаа юм.                           

Түүний урын санд токката, партита, ричеркар, уран сэтгэмж, canzona francese (франц маягийн канцон), каприччио, куранты, пассакалии, чаконы, баллетто, месса зэрэг олон тооны бүтээл байдаг. 
----[E1]**Жироламо Фрескобальди**
Чимэддоржийн Амарболд

**Чимэддоржийн Амарболд** (1956 онд  Улаанбаатар хотод төрсөн) -Монгол Улсын Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга, хошууч генерал.  

## Намтар 
* 1964-1974 онд Улаанбаатар хотын 33 дугаар дунд сургууль төгссөн, 1974-1977 онд НАХЯ-ны Цэргийн тусгай дунд сургууль тус тус төгссөн. 
* 1977-1980 онд Хэнтий аймгийн Цагдан сэргийлэх ангид төлөөлөгч, ахлах төлөөлөгч,
* 1980-1984 онд ЗХУ-ын ДЯЯ-ны дээд  сургууль төгссөн, 
* 1984-1985 онд УЦСЕГ-ын  социалист өмчийн хэлтэст тасгийн дарга,
* 1985-1988 онд  Хэнтий  аймгийн  цагдан сэргийлэх  ангийн дарга,
* 1988-1990 онд  Москва хотын ЗХУ-ын Коммунист намын дээд сургуулийг төгссөн.
* 1990 онд Нийслэлийн Найрамдалын районы Цагдан сэргийлэх хэлтсийн дарга, 
* 1990  оны  10 дугаар сараас  1992  онд  ЦЕГ-ын дэд дарга, 
* 1992-1996 онд Улаанбаатар хотын Цагдаагийн газрын дарга,
* 1996-1998 онд  Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга,
* 1999-2001 онд Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга,
* 2002 оноос Монгол Улсаас БНХАУ-д суух Элчин сайдын яаманд консул,
* 2006 оны 9-р сараас ЦЕГ-ын тэргүүн дэд дарга,
* 2008 оны 3-р сарын 19-нд ЦЕГ-ын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогдон  ажиллаж  байсан.

Тэрээр 2008 оны *Долоодугаар сарын нэгний түйвээн* -ний үеэр гэх дөрвөн хүний амь нас хохирсон хэрэгт буруутгагдаж, Урьдчилан саатуулах төвд хоригдож байсан. ЦЕГ-ын даргын үүрэг гүйцэтгэгч асан, хошууч генерал Ч.Амарболд, Нийслэлийн Цагдаагийн газрын дарга асан О.Зоригт, тус газрын Хэв журмын хэлтсийн дарга асан С.Ганбаатар, Эргүүл хамгаалалтын газрын дарга асан Ш.Батсүх нарын ар гэрийнхний зүгээс тэднийг батлан даалтад гаргах асуудлаар Сүхбаатарын дүүргийн шүүхэд удаа дараа хандсан ч хүсэлтийг хүлээн аваагүй юм.

Шүүхээс Ч.Амарболдод 6.6 жилийн хорих ялж оноож, Өршөөлийн хуульд хамруулснаар 3.6 жилийн ялыг эдлэхээр болж байлаа. Түүнийг  Эрүүгийн хуулийн гурван зүйл ангиар буруутган шүүхээс ялласан юм. 

## Шагнал 
Цэргийн  гавьяаны улаан тугийн одон, Цэргийн гавьяаны одон, Байлдааны  медаль, Онц сэргийлэгч тэмдгээр  шагнагдсан, хошууч генерал.
Мүнь Жэ-инь

**Мүн Жэ Ин** ( 1953 оны 1-р сарын 24-нд төрсөн). 2017-2022 онд Өмнөд Солонгосын 19 дахь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан Өмнөд Солонгосын улс төрийн зүтгэлтэн юм. Үндэсний ассамблейн гишүүн, Солонгосын Ардчилсан намын удирдагчаар ажиллаж байсан.

Ангилал:Өмнөд Солонгосын хуурай газрын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч
Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний хурлын гишүүн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:1953 онд төрсөн
Ангилал:CS1 солонгос-language sources (ko)
Ангилал:CS1 uses солонгос-language script (ko)
Ангилал:Articles containing Korean-language text
Сефевийн улс

**Ираны Хамгаалагдсан Гүрэн**, буюу **Сефевийн Иран**, **Сефевийн Перс** эсвэл **Сефевийн эзэнт гүрэн**, нь Ираны хамгийн том, хамгийн удаан оршсон эзэнт гүрний нэг байсан юм. 1501-1736 он хүртэл Сефевийн династи захирч байжээ. Сефевийн улсыг ихэвчлэн орчин үеийн Ираны түүхийн эхлэл, мөн дарьны эзэнт гүрний нэг гэж тооцогддог.

## Тэмдэглэл
## Эшлэл
Ангилал:Персийн хаант улс
Ангилал:1501 онд байгуулагдсан

Ангилал:1736 онд татан буугдсан
Михаил Пиотровский

**Михаил Пиотровский** (орос. *Михаи́л Бори́сович Пиотро́вский,* 1944 оны 12-р сарын 9-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Армений Ереван хотод төрсөн) — зөвлөлтийн болон оросын дорно судлаач, араб болон ислам судлаач, музей зохион байгуулагч. Түүхийн ухааны Доктор, профессор. 1992 оноос Эрмитаж музейн захирал. Санкт-Петербургийн улсын Их сургуулийн Дорны тэнхимийн эрхлэгч. Оросын Шинжлэх ухааны Академийн тэргүүлэгч гишүүн. 2001 оноос Оросын музейн Холбооны Ерөнхийлөгч.

Түүний эх археологч Рипсимэ Жанполадян, эцэг нь 1964 оноос 1989 онд 25 жил Эрмитажийн захирал асан Борис Пиотровский юм.
Миланы Их сургууль

**Миланы Их сургууль** (итали. *Università degli Studi di Milano* буюу итали. *Statale di Milano*) — Италийн Милан хот дахь хамгийн том улсын дээд боловсролын байгууллага юм. Төв байр нь XV зуунд Миланы ван Франческо Сфорцагийн бариулсан Ca' Granda -д байдаг. Тус их сургууль нь Европын судалгааны их сургуулиудын Лигт (англи. *League of European Research Universities*, товч. LERU) ордог италийн цорын ганц Их сургууль юм. 

Тус их сургууль нь 9 факультет, 78 тэнхим, 134 эрдэм шинжилгээний сургалтын хөтөлбөртэй: барилга нь 200 гаруй барилга байгууламжийг эзэлдэг, 113 номын сан, төрөл бүрийн судалгааны төвүүд, найрал хөгжимтэй. Турин болон Павиагийн их сургуулиудтай хамтран Холбооны төвийн үйл ажиллагаанд оролцдог.

Миланы Их сургуульд 65 мянган оюутан сурдаг бөгөөд 2206 багш нартай ажээ.
Тахрирын талбай

**Тахрирын талбай** (араб. ميدان التحرير‎ *Майдану Тах̣рир* — «Эрх чөлөөний талбай») —Каир хотын төвд орших талбай. Эхлээд **Исмалийн талбай** (араб. ميدان الإسماعيلية،‎ *Майда́ну ль-Исма’и́ли́ях*) в честь хедива Исмаила-Паши, который внедрял европейские подходы в развитие города, стремясь построить «Париж на Ниле». Переименована после революции в Египте 1952 года.
Толь бичиг

**Толь бичиг** (монгол бичиг: ; англи: Dictionary) нь ямар нэгэн хэлний үг, нэр томьёо, өгүүлбэр зэргийн утгыг цагаан толгойн дэс дарааллаар нэг ба түүнээс дээш олон хэл, бичгээр тайлбарлан бичсэн лавлах зориулалттай ном юм.  

Үүний үүрэг зориулалт нь тухайн уншиж буй хүний хайж байсан мэдлэг, мэдээллийг өгөх, нарийн мэргэжлийн үг, нэр томьёо зэргийг хайж олоход туслах. 

## Төрөл 
Толь бичгийг дараах байдлаар ангилж болно. 

# Харь хэлний толь бичиг: Нэг хэлний үг, нэр томьёог нөгөө хэл рүү орчуулсан толь бичиг, жишээ нь: Англи-Монгол толь бичиг, Монгол-Хятад хэлний толь бичиг гэх мэт
# Нэвтэрхий толь бичиг: Ямар нэг хэлний үгийн утга, мэдлэгийг тайлбарлахад зориулсан байдаг. Жишээ нь: Монгол хэлний товч тайлбар толь, Британника гэх мэт
# Тусгай мэргэжлийн толь бичиг: Зөвхөн нэг мэргэжил, мэргэшлийн хүрээний үгс, нэр томьёо, далд утгыг нэг болон олон хэлээр тайлбарласан толь бичиг. Жишээ нь: Уул уурхайн толь бичиг, Хууль эрх зүйн толь, Анагаах ухааны толь бичиг
# Зурган тайлбарт толь бичиг: Хүүхэд, багачуулд мэдлэг олгоход зориулсан зураг, тайлбартай толь бичиг.
# Угсаатны зүйн толь бичиг: Угсаатан, ястны хэл соёлын ямар нэгэн сэдвийн утгыг тайлбарласан толь бичиг. 
# Онлайн толь бичиг: Компьютер бүтээгдснээс хойш үүссэн төрөл.

Ангилал:Толь бичиг
Ил уурхайн нөхөн сэргээлтийн зардал

Ил уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэлд орсон газрыг нөхөн сэргээх ажлын үндсэн зардлуудад дараах үйл ажиллагааны зардлуудыг оруулсан байна. Үүнд:

1. Нөхөн сэргээлт хийхэд шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын зардал.

2. Техникийн нөхөн сэргээлтийн ажлын зардал:

	Ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт, боловсруулалтын явцад уурхай, түүний туслах барилга байгууламжуудад өртөх талбайн шимт хөрсийг хуулах, ачих, тээвэрлэх, шимт хөрсийг овоолгод агуулан хадгалах ажлын зардал.

	Ашиглагдсан орон зайг нөхөн дүүргэх ажлын зардал.

	Ашигдлагдсан орон зай, ухшийг хэвгийжүүлэх, хэлбэржүүлэх ажлын зардал.

	Эвдэрсэн газрыг болон овоолгыг тэгшлэх, гадаргууг нь хэлбэржүүлэх тэгшлэх ажлын зардал.

	Овоолгын хажууг хэвгийжүүлэн дэвсэгжүүлэх ажлын зардал.

	Тэгшилсэн талбайг нягтаршуулах ажлын зардал.

	Хөрс боловсруулалт, сайжруулалтын ажлын зардал.

	Биологийн нөхөн сэргээлт хийх талбайг шимт хөрсөөр хучих ажлын зардал.

3. Биологийн нөхөн сэргээлтийн ажлын зардал:

	Техникийн нөхөн сэргээлт хийсэн газрыг хөрсжүүлэх, ургамалжуулах зардал

	Олон наст ургамлын үр суулгах зардал

	Мод, бут, сөөг тарих зардал

	Агротехникийн боловсруулалт хийх зардал

	Арчилгаа тордолт

4. Хаалтын дараах мониторингийн зардал:

	Нөхөн сэргээлт хийсний дараах хяналт-шинжилгээний зардал

	Орон нутгийн зардал
Далд уурхайн нөхөн сэргээлтийн ажлын зардал.

Далд уурхайгаас олборлолт явуулахад хоосон орон зай нь газрын гүнд үүсдэг ба уулын цул, чулуулгийн нуралтаас хамгаалж бэхэлгээ, чигжээс, хамгаалалт сайн хийсний дараа олборлолтын үйл ажиллагаа явуулдаг. Сайтар бэхлэгдээгүй далд уурхайн газарт цөмрөлт, хотойлт, газрын хагарал их үүсдэг. Цөмрөлт хотойлт их бий болсон газрын гадаргад ил уурхайн нөлөөгөөр эвдэрсэн газрын нэгэн адил дүүргэлт, тэгшилгээ хийх замаар нөхөн сэргээлтийн ажлыг гүйцэтгэж болно.

Далд уурхайн нөхөн сэргээлтийн зардлыг тооцоход техникийн нөхөн сэргээлтийн зардал дээр онцлох зүйлүүд бий. Далд уурхайн нөхөн сэргээлтийн үндсэн зардлыг  нэгтгэвэл. Үүнд:

1.	Уурхайн талбайд цөмрөлт, хотойлт үүсгэж болзошгүй дотоод нуралтыг бүрэн зогсоох, бэхэлгээ хийх ажлын зардал.

2.	Газрын гадаргад нуралт, хотойлт үүссэн газарт дүүргэлт хийх, тэгшлэх, биологийн нөхөн сэргээлт хийх зардал.

3.	Уурхайн бусад объектууд болон дэд бүтцийн барилга байгууламжуудад өртсөн газрыг тэгшлэх ажлын зардал.

4.	Босоо амыг хамгаалах, хашаа хаалт хийх, аюулгүй болгох зардал.

5.	Хаягдлын санг нөхөн сэргээх, хоргүйжүүлэх ажлын зардал.

6.	Биологийн нөхөн сэргээлтийн ажлын зардал.

7.	Хаалтын дараах мониторингийн зардал.
Лэгцэгийн Өвгөн

**Лэгцэгийн Өвгөн** Монгол Улсын гавьяат багш, Физик-математикийн ухааны доктор, профессор.

= Намтар =
1936 онд Увс аймгийн Хяргас суманд малчин Өөдлөхийн Лэгцэг, Нанзадын Өлзийт нарын гэр бүлд төрсөн. МУИС-д 1959-2021 онд математикийн багшаар ажиллаж, Тооцон бодох математикийн чиглэлийн мэргэжилтэн бэлтгэх ажлыг санаачлан зохион байгуулж 1970 оноос хойш 500 гаруй мэргэжилтэн төгсгөсөн. Дунд болон их дээд сургуулийн сурагч, оюутан, математикийн багш нарт зориулсан сурах бичиг, бодлогын хураамж, гарын авлага зохион хэвлүүлж, редакторласан эрдэмтэн.

= Боловсрол =

* 1945-1952 онд Хяргас сумынхаа бага сургууль, Мөндөөхэйн 7 жилийн бүрэн бус дунд сургууль
* 1952-1955 онд Увс аймгийн 10 жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.
* 1955-1959 онд МУИС-ийн Физик математикийн салбарыг физик-математикийн багш мэргэжлээр суралцаж төгссөн. 
* 1974 онд Киевийн их сургуульд “Хоёр хэмжээст хувийн утгын бодлогыг өндөр нарийвчлалтай ялгаварт схемийн тусламжтайгаар бодох нь” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан.

= Ажил =

* 1959-2021 онд МУИС-д математикийн багш 

= Шагнал =

* Монгол улсын гавьяат багш (2006)
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (1997)
* Монголын математикийн багш нарын академийн Академич (1999) 
* Хөдөлмөрийн хүндэт медаль (1991)
* Ардын хувьсгалын 40, 60, 90, 100 жилийн ойн медаль

= Бүтээл =

# Эрдэм шинжилгээний хуралд 20 гаруй илтгэл, үүнээс 5-ыг олон улсын хуралд хэлэлцүүлсэн
# Академик ном, сонин, сэтгүүл, эрдмийн ажилд, судалгааны бүтээлүүдийг нэгтгэсэн ESAN цахим санд 10 гаруй бүтээл байрласан.
# Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математик”, 1-р дэвтэр 1986, 2-р дэвтэр 1988 он
# Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математикийн бодлогын хураамж”, 
# Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Тооцон бодох математик”, 1995, 2006 он
# А.Мекей, Л.Өвгөн “Математик 1000 бодлого”, 1984, 1990, 1993, 1998, 2022 он
# Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн тест”, МУИС, 1999-2004 он 6 удаа хэвлэгдсэн. 
# А.Мекей, Л.Өвгөн, Б.Чимэд-очир “Математикийн тест”, ХИС, 2002, 2004 он 
# Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн сорилго”, МУИС, 1905-1911 он 6 удаа хэвлэгдсэн.  
# Р.Ринчинбазар, Л. Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого”, 2001 он
# Р.Ринчинбазар, Л.Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого бодох зөвлөмж”, 2002 он
# Л.Өвгөн, хамтын “Математик компьютерын сургуулийн түүхэн замнал: 1942-2012 он, 70 жил”, 2012 он
# А.Галтбаяр, Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Дифференциал тэгшитгэлийн бодлогын хураамж”, 2007 он
# Л.Өвгөн “Судоку”, 2022 он

Ангилал:Монголын математикч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Хяргасын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1936 онд төрсөн
Нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагаанд орон нутгийн иргэд, байгууллагуудын оролцоог дэмжих.

Уул уурхайн төслүүд нөхөн сэргээлтийг төлөвлөж гүйцэтгэхдээ нутгийн иргэдийн саналыг тусгаж байх хэрэгтэй бөгөөд харин орон нутаг нь хариуцлагатай уул уурхайн төслүүдийг дэмжих нь нутгийн иргэдийн аж амьдрал, орон нутгийн хөгжилд ашиг тустай юм.
Орон нутийн иргэд нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагаанд:

	Хувь хүний оролцоо

	Нутгийн иргэдийн үүсгэн байгуулсан байгууллага, нөхөрлөлийн хүрээнд оролцох

	Орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагаар дамжуулан оролцож болно.

Нутгийн иргэд нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагаанд оролцохдоо холбогдох хууль тогтоомжийн заалт болон тухайн уул уурхайн төслийн нөхөн сэргээлтийн төлөвлөлтийг харгалзах ёстой.

Нөхөн сэргээлтийн үйл ажилагааны дараах үе шат, үйл ажиллагаанд нутгийн иргэдийн оролцоог бий болгох боломжтой байдаг. Үүнд:

•	Нөхөн сэргээлтийн төлөвлөлт, нөхөн сэргээсэн талбайн ашиглах зориулалтыг тогтооход нутгийн иргэд, орон нутгийн байгууллагуудын санл, санаачлагыг тусгах

•	Хөрс боловсруулах, органик бордоо нийлүүлэх зэрэгт нутгийн иргэдтэй гэрээлэн ажиллах

•	Нөхөн сэргээлтэд тарих ургамлын үр түүх, хадгалах, худалдан авахад нутгийн иргэдтэй хамтран ажиллах

•	Ойжуулалтад ашиглах модны суулгац бойжуулах, ойжуулалтын талбай байгуулах, суулгац худалдан авах ажилд нутгийн иргэдийн оролцоог бий болгох

•	Нөхөн сэргээсэн талбайг хаших, ургамал, хөрс, ойжуулсан талбайг хамгаалах ажил дээр нутгийн иргэд, орон нутгийн байгууллагуудтай хамтран ажиллах боломжтой юм.
Дүйцүүлэн хамгаалалт

Монгол улсын “Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай хууль”-ийн 2012 онд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу уул уурхайн төсөл хэрэгжүүлэгч аж ахуй нэгжүүдийн дунд байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллөөс зайлсхийх, боломжит сөрөг нөлөөллийг хамгийн бага түвшинд байлгах, үлдэгдэл нөлөөллийг тооцож улмаар дүйцүүлэн хамгаалах арга хэмжээний талаар зохицуулалт орсон.

“Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай хууль”-ийн томъёо хэсэгт “ “**биологийн олон янз байдлыг дүйцүүлэн хамгаалах**”- гэж төслийн үйл ажиллагаанд өртөгдөн унаган төрх, хэв шинж, амьдрах орчноо алдсан биологийн олон янз байдлыг өөр газарт нөхөн хамгаалах арга хэмжээ”-г хэлнэ гэж тодорхойлсон.
 
Уул уурхайн олборлолтын явцад амьдрах орчны хомсдол, доройтлын улмаас биологийн олон янз байдал бүхэлдээ нөлөөлөлд ордог ба ургамал, амьтдын төрөл зүйл, амьдрах орчинг хамгаалахын тулд сөрөг нөлөөлөл үүсгэж болзошгүй зарим үйл ажиллагаанаас зайлсхийх, нөлөөллийг бууруулах, нөхөн сэргээх арга хэмжээг шат дараалан авдаг. Гэвч эдгээр арга хэмжээг авсан хэдий ч нөхөн сэргээх боломжгүй газарт аюулд өртөж буй биологийн олон янз байдлыг хамгаалах арга хэмжээг дүйцүүлэн хамгаалал гэж олон улсад ойлгодог.

Хариуцлагатай уул уурхай бол “биологийн олон янз байдлын сүлжээний хохирол үүсэхээс сэргийлэх, харин сүлжээний эерэг үнэ цэнэ” бий болгохын төлөө ажилладаг
Уурхайн хаалт

Нөхөн сэргээлтийг амжилттай гүйцэтгэсний дараа уурхайг хаах арга хэмжээг хэрэгжүүлэх нөхцөл бүрдэнэ. Уурхайг бүхэлд нь эсхүл хэсэгчлэн хаах боломжтой. Эдэлбэр талбай ихтэй томоохон орд газрыг эзэмшин олборлолт явуулж байгаа уул уурхайн төслүүд ихэвчлэн хэсэгчлэн хаах арга хэмжээг хэрэгжүүлдэг.

Уурхайг хаахын өмнө нь:

•	Уурхайг хаасны дараа уг газрыг аж ахуйн болон байгаль хамгааллын зориулалтаар ашиглах боломжтой, үр өгөөжтэй болгож нөхөн сэргээх.

•	Хаагдсан талбай нь орчны бүсийн экологийн аюулгүй байдлыг хангах.

•	Хаагдсан талбай нь орчны бүсийн нийгэм, эдийн засагт сөрөг үр дагавар учруулахгүй байх зорилтуудыг шийдвэрлэсэн байх учиртай.

Олон улсын жишгээр бол уурхай эхлэхээс өмнө хаалтын төлөвлөгөөг боловсруулсан байх учиртай. “Уурхайн хаалтын менежментийн төлөвлөгөө”-г боловсруулахдаа уурхайн техник-эдийн засгийн үндэслэл, байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний үр дүн, инженер-геологийн судалгаа, нөхөн сэргээлтийн ажилд ашиглах техник технологи, зураг төсөл, нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөө, зардлын тооцоо зэрэг судалгааны мэдээ баримтыг ашигладаг.

Уурхайн хаалтын менежментийн төлөвлөгөөнд уурхайг хаах үйл ажиллагаатай холбойтойгоор хүний эрүүл мэнд, байгаль орчин, нийгэм эдийн засагт учруулж болзошгүй сөрөг үр дагаврыг арилгах арга хэмжээг нэг бүрчлэн нарийвчлан тусгана. Мөн уг төлөвлөгөөнд уурхайг түр болон бүрмөсөн хаах арга хэмжээг иж бүрэн хамруулах бөгөөд уурхайг хугацаанаас нь өмнө хаах тохиолдолд ч уурхайн эрхлэгч нь хаалтын үйл ажиллагаа, түүнд шаардагдах зардлыг бүрэн хариуцна.
Биологийн нөхөн сэргээлтийн ажлын зардал.

Техникийн нөхөн сэргээлт хийгдсэн талбайд хөрс боловсруулах, ургамалжуулах, талбайг хамгаалах, арчилгаа, тордолт хийж, амьтны аймгийг нутагшуулах ажлыг бид “**биологийн нөхөн сэргээлт**” гэж нэрлэж заншсан.

Техникийн нөхөн сэргээлтийн дараа ургамалжуулах ажил хийгдэнэ. Нэг наст болон олон наст ургамлыг талбайн онцлогт тохируулан тариалах ёстой. Хөрсөн бүрхүүлийг хамгаалах, бэхжүүлэхэд хурдан ургах чадвартай нэг наст ургамлууд тохиромжтой байдаг.

Ургамалжуулах ажлын зардлыг тооцоход нэг наст, олон наст ургамлын үрээр ургамалжуулах ажил, ургамлын үр худалдан авах, нийт ургамалжуулах талбай болон ургамалжуулах ажлыг гүйцэтгэх ажиллах хүчний тоо, ажлын өдөр, ашиглах техник хэрэгслийн өртөг зэргийг тооцно.

Эвдэрсэн газрыг нөхөн сэргээх ажлын нэг гол хэсэг бол мод, сөөг тарималжуулах ажил бол үр дүн нь удаан гарч, нилээд хүч хөдөлмөр зардаг ажил юм. Мод, сөөг тарималжуулахад мод, суулгацыг худалдан авах үнэ, ажиллагсдын цалин, тээвэрлэлт болон усалгааны зардал зэргийг тооцно.

Уул уурхайн компани нь уурхайн эдэлбэр газарт үйл ажиллагаа явуулсны дараа техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлтийн ажлыг хийгээд тухайн орон нутагт нь газрыг эргүүлэн хүлээлгэж өгнө.

Биологийн нөхөн сэргээлтийн ажлын үр дүн, экосистемийн нөхөн сэргээгдэх байдал нь удаан хугацаанд үргэлжлэх учир эдэлбэр газрыг хүлээн авснаас хойш ойжуулалт, ургамалжуулалт, нөхөн сэргээлтийн явц байдлыг орон нутгийн мэргэжлийн байгууллага хянах шаардлагатай болно. Иймд энэхүү ажилд шаардлагатай зардлыг уул уурхайн компаниуд нөхөн сэргээлтийн ажлын төсөлд тусган төлөвлөж, орон нутагт шилжүүлж өгөх хэрэгтэй.
Дмитрий Хворостовский

**Дмитрий Хворостовский** (орос. *Дми́трий Алекса́ндрович Хворосто́вский,* 1962 оны 10-р сарын 16-нд ЗХУ-ын Красноярск хотод төрсөн—2017 оны 11-р сарын 22-нд Их Британийн Лондон хотод нас барсан) — оросын дуурийн дуучин (баритон хоолоотой), 1995 онд Оросын Ардын жүжигчин цол хүртсэн.

## Намтар 
Дмитрий Александрович Хворостовский 1962 оны 10-р сарын 16-нд ЗХУ-ын Красноярск хотод (хаалттай байсан) төрсөн.

Түүний эцэг Александр Степанович Хворостовский, химийн инженер. Тэрээр дуулах, төгөлдөр хуур тоглох дуртай байсан бөгөөд дэлхийн дуурийн тайзны оддын дуу бичлэгийн томоохон цуглуулгатай байжээ. Эх  Людмила Петровна, эмэгтэйчүүдийн эмч байжээ.

Өсвөр насандаа тэрээр Борис Ефимович Шиндарёв багшид шавь орж сурч байжээ.

Тэрээр А.М.Горькийн нэрэмжит Красноярскийн сурган хүмүүжүүлэх сургууль, Красноярскийн урлагийн дээд сургуулийг Зөвлөлт Оросын гавьяат жүжигчин, профессор Е.К.Иофелийн ангид сурч төгссөн байна.

1985-1990 онд Красноярскийн Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрын гоцлол дуучнаар ажилласан.

1989 онд Английн Кардифф хотод BBC телевизийн компаний зохион байгуулдаг олон улсын дуурийн дуулаачдын нэр хүндтэй тэмцээнд түрүүлсний дараа тэд дэлхийн шилдэг дуурийн театруудын тайзнаа уригдаж эхэлсэн: Royal Theatre Covent Garden (Лондон), Баварийн Улсын дуурь (Мюнхений Улсын дуурь), Берлиний Улсын дуурь, Ла Скала театр (Милан), Венийн Дуурийн театр, Колон театр (Буэнос Айрес), Метрополитен Опера (Нью-Йорк), Уянгын дуурь Чикагогийн дуурь, Санкт-Петербургийн Марийны театр, Москвагийн шинэ дуурийн театр, Зальцбургийн наадмын дуурийн тайз зэрэг.

1994 оноос хойш тэрээр Лондонд байшин худалдаж авч байнга оршин суух болсон байна. Тэрээр Оросын болон Их Британийн давхар иргэншилтэй байсан.

2017 оны 11-р сарын 22-ны үдээс хойш Хворостовскийн гэр бүлийнхэн “Facebook” цахим хуудаснаа “Тархины хорт хавдартай хоёр жил хагас тэмцсэний эцэст тэр шөнө буюу 11-р сарын 22-ны өдөр лондонд гэр бүлийнхэний дэргэд амар тайван нас барсан” гэсэн мэдэгдэл нийтэлжээ. 

## Уран бүтээл 
Тэрээр Бернард Иохан Хайтинк, Клаудио Аббадо, Майкл Тилсон Томас, Зубин Мехта, Жеймс Левайн, Сейзи Озава, Лорин Маазель, Валерий Гергиев, Евгений Колобов, Юрий Темирканов, Владимир Федосеев зэрэг манай үеийн шилдэг хөгжмийн удирдаач нартай хамтран ажилласан.

Хворостовский тайзан дээр зөвхөн дуурийн дуучин төдийгүй танхим, кантата, оратори жанрын бүтээлүүдийг тоглох концертын мастер гэдгээрээ бүтээлч, уран сайхны авьяасаа мөн харуулсан байна.

## Дурсгал 
Дуурийн алдарт дуучны төрсөн Красноярск хот бөгөөд ажлын гараагаа эхлүүлж байсан Красноярск хотын дуурь бүжгийн эрдмийн театрыг 2018 оны 2-р сард, 2019 онд Красноярск хотын Олон улсын нисэх буудал зэргийг Хворостовскийн нэрэмжит болгосон байна.
Стамбул нисэх буудал

**Стамбул хотын Олон улсын нисэх онгоцны буудал** (турк. *İstanbul Havalimanı*; ИАТА: **IST**, ИКАО: **LTFM**), мөн **Стамбулын шинэ нисэх онгоцны буудал** буюу **Стамбулын 3 дахь нисэх онгоцны буудал** (турк. *Üçüncü Havalimanı*) — Турк улсын Стамбул хотын европ хэсэг дахь Арнавуткёй дүүрэгт орших олон улсын нисэх онгоцны буудал. Хотын төвөөс 35 км зайтай орших бөгөөд 2018 оны 10-р сарын 29-нд албан ёсоор нээгдсэн байна. 

Туркийн Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоан тус нисэх онгоцны буудал нь жилд 150 сая орчим зорчигчдод (200 сая хүртэл өргөжин тэлэх боломжтой) үйлчлэх хүчин чадалтай, дэлхийн 350 гаруй чиглэлд үйлчилдэг дэлхийн хамгийн том нисэх онгоцны буудал болно гэж баригдахаас өмнө мэдэгдэж байжээ. Тус буудлаас анхны нислэгийг нийслэл Анкара хот руу хийсэн байна. Энэ нь өргөтгөл хийх боломж хомс байсан Ататурк, Сабиха Гокчен зэрэг буудлын дараах Истанбул хотын з дахь нисэх онгоцны буудал юм.
Гжегож Гаевски

**Гжегож Гаевский** (польш. *Grzegorz Gajewski*; 1985 оны 7-р сарын 19-нд Скиерниевице хотод төрсөн) — польшийн шатрын Их мастер (2006). Польшийн шатрын аварга (2015). 

Польшийн үндэсний шигшээ багийн гишүүнээр 2008, 2014 оны Олимпиадад оролсон Европын аваргад 2007—2009, 2013, 2015 онд оролсон байна. 

Тэрээр Гукеш Доммаражуг 2024 оны дэлхийн аваргын төлөөх тэмцээнд бэлтгэсэн байна.
Уурхайн хаалтын менежментийн төлөвлөгөө

Уурхайн хаалтын менежментийн төлөвлөгөөнд дараах асуудлуудыг хэрхэн шийдвэрлэх талаар тусгасан байна. Үүнд:

•	Нөхөн сэргээлт хийх талбайн хог хаягдал, овор хэмжээ ихтэй том чулуулгийг цэвэрлэж, зайлуулах.

•	Ухсан газарт дүүргэлт хийх, хэлбэршүүлэх, тэгшлэх.

•	Овоолгуудыг тэгшлэх, хэлбэршүүлэх.

•	Ашигт малтмалын баяжуулах, боловсруулах үйлдвэрт ашигласан химийн хорт бодис агуулсан хаягдлыг саармагжуулах, хоргүйжүүлэх.

•	Химийн бодис, түүний үлдэгдэл болон хорт бодис агуулсан хаягдлыг зохих журмын дагуу устгах.

•	Уурхайн үйл ажиллагаанд өртөж, эвдэрсэн газрыг цаашид аж ахуйн тусгай зориулалтаар ашиглах боломжтойгоор техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт хийх, түүнд шаардагдах хөрөнгө зардлыг иж бүрэн төлөвлөх.

•	Нөхөн сэргээлт хийх явцад тухайн газрын үнэ цэнэ бүхий онцлог шинж чанар /түүх, соёлын дурсгалт зүйлс, улсын болон орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг г.м./-ыг хадгалан үлдээх.
 
•	Уурхайн үйл ажиллагааны явцад бий болсон барилга байгууламж, дэд бүтэц, техник тоног төхөөрөмжийг цаашид аль болох үр ашигтайгаар ашиглах шийдлийг зөв тодорхойлж хэрэгжүүлэх.

•	Уурхайг хааснаас үүдэн гарах нийгэм, эдийн засгийн сөрөг үр дагаврыг бууруулахад чиглэсэн арга хэмжээг урьдчилан төлөвлөж хэрэгжүүлэх.

•	Уурхайн хаалтын дараа тэнд ажиллаж байсан ажиллагсдыг шинээр ажлын байртай болоход нь туслах, сургалтад хамруулах,тэднийг шинэ газар руу нүүлгэн шилжүүлэх ажлыг тусгай төлөвлөгөөний дагуу зохион байгуулах.

•	Төсөл хэрэгжүүлэгч нь уурхайн хаалтыг бүрэн хийсний дараа уг газрыг аж ахуйн бусад зориулалтаар ашиглахад үр өгөөжтэй, тогтвортой байхаар нөхөн сэргээж үлдээх.

•	Уурхайг хааснаас хойш нөхөн сэргээлт хийсэн газарт урт хугацаанд хийх хяналт - шинжилгээний ажлыг нарийвчлан төлөвлөж, түүнд шаардагдах хөрөнгө зардлыг тухайн орон нутгийн тусгай дансанд байршуулах.

•	Төсөл хэрэгжүүлэгч нь уурхайн хаалтын нөхөн сэргээлтийн ажлыг бүрэн дуусгасны дараа байгаль орчны аудитын дүгнэлт болон аймаг, нийслэлийн Байгаль орчны албаны дүгнэлт гаргуулж, тухайн орон нутгийн холбогдох байгууллагад зохих журмын дагуу хүлээлгэн өгөх зэрэг болно.

Уурхайн нөхөн сэргээлт бол хаалтын төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх үндсэн ажлуудын нэг бөгөөд зарим уурхай олборлолт эхэлсэн жилээс нөхөн сэргээлтийг хэрэгжүүлж эхэлдэг.
Мицубиши групп

**Мицубиши групп** буюу **Mitsubishi Group** (япон. 三菱グループ *Мицүбиши гүрүүпү*) — Японы олон компаниуд нэгтгэсэн анхны томоохон конгломерат. Мицубиши группийн бүрэлдэхүүнд ордог томоохон компаниуд: Mitsubishi Corporation, Mitsubishi UFJ Financial Group, Mitsubishi Heavy Industries, Mitsubishi Motors, Mitsubishi Chemical Holdings, Nikon. Төв байр нь Токио хотод байрладаг.

## Түүх 
1870 онд Ивасаки Ятаро анх усан онгоцны тээврийн "Tsukumo Shokai Shipping Co" фирм байгуулсан юм. 1873 онд нэрээ "Mitsubishi Shokai" гэж өөрчилсөн байна. "Mitsubishi" (япон. 三菱 *Мицүбиши*) гэх худалдааны нэр нь *mitsu* (япон. 三 *мицү*, «гурав») болон *hishi* (япон. 菱 *хиши*, «усны самар») гэсэн хоёр үгнээс бүрдэж байсан. Компанийн лого бол модны 3 навч нийлүүлсэн хэлбэртэй байдаг нь компани үүсгэгч хоёр гэр бүлийн овгийн сүлдийг нийлүүлсэн ажээ. 

Компани эхлээд усан онгоц үйлдвэрлэх болон засварлах, нүүрс олборлох болон далайн тээврийн даатгал эрхэлж байжээ. ХХ зууны эхэнд  "Mitsubishi" томоохон фирм болсон бөгөөд Дэлхийн хоёрдугаар дайн дуусах хүртэл нэг гэр бүл эзэмшиж байсан байна. 

## Бүрэлдэхүүн компаниуд 
* Nikon
* Mitsubishi Motors
* Mitsubishi UFJ Financial Group
* Mitsubishi Corporation
* Mitsubishi Kakoki Kaisha
* Mitsubishi Heavy Industries
* Mitsubishi Chemical Holdings
* Mitsubishi Electric
* Mitsubishi Aluminum
* Kirin Holdings
* AGC
* Tokio Marine
* NYK Line
* Meiji Yasuda Life
* Eneos Holdings
* Mitsubishi Paper Mills, Ltd.
* Mitsubishi Estate
Ивасаки Ятаро

**Ивасаки Ятаро** (япон. 岩崎 弥太郎, англи. *Iwasaki Yataro*, 1835 оны 1-р сарын 9-нд Японы Тоса мужид төрсөн —1885 оны 2-р сарын 7-нд Токиод нас барсан) — японы ажил хэрэгч хүн, худалдаа аж үйлдвэрийн Мицубиши корпорацыг үүсгэн байгуулагч. Самурай Япон улсыг аж үйлдвэрийн шинэ эринд шилжүүлэхэд чухал хувь нэмрээ оруулсан бизнес эрхлэгчдийн нэг.

## Намтар 
Ивасаки Ятаро Японы Тоса мужийн жижиг тосгонд энгийн тариачны гэр бүлд төрсөн боловч ядуу самурай гэр бүлээс гаралтай - өвөө нь өр төлбөрөө төлөхийн тулд самурай цолоо зарахаас өөр аргагүй болсон гэдэг. 1854 онд 19 настайдаа Ятаро Эдо (одоогийн Токио) хотод боловсрол эзэмшихээр явсан боловч жилийн дараа эцгийнхээ хүнд шархадсаны улмаас гэртээ харихаас өөр аргагүй болжээ. Гэртээ, нутгийн нөлөө бүхий гэр бүлүүдтэй томоохон зөрчилдөөн гарсны дараа Ивасаки 7 сар шоронд суужээ. Шоронд байхдаа тэрээр нэг өрөөнд хоригдож байсан хүнээс худалдааны анхан шатны мэдлэг эзэмшиж, суллагдсаныхаа дараа бизнес эрхэлж эхэлсэн байна. 

1867 онд Японд шогуны ноёрхлыг устгаж, тус улс олон улсын худалдаанд нээлттэй болсны дараа Нагасаки боомт бол гадаадынхантай худалдаа хийхийг зөвшөөрдөг цорын ганц боомт байв. Ивасаки худалдаа, далайн менежментийн ур чадвар эзэмшсэний зэрэгцээ Tosa -гийн бүтээгдэхүүнийг зарж, гадаадаас зэвсэг худалдаж авдаг байв. 1870 онд Мэйжийн эрин эхэлсэний дараа түүнд Тоса-гийн далайн тээвэр эрхэлдэг Цүкүмо Шокай компанийг удирдах үүрэг хүлээсэн байна. Тэрээр Кочи-Кобэ чиглэлд гурван хөлөг онгоцон дээр ачаа тээвэрлэж эхлэв. 1871 онд бүх аймгуудыг татан буулгаж, мужуудаар сольсны үр дүнд компани хувийн гарт шилжсэнээр ирээдүйн худалдаа, аж үйлдвэрийн эзэнт гүрний үндэс суурийг тавьсан юм. 

1873 онд Цүкүмо Шокай компанийг "Мицубиши Шокай" гэж нэрлэж, Ивасаки түүний эзэн болжээ.

1874 онд Ивасаки компанийн төв байрыг Токио руу нүүлгэжээ. Энэ хугацаанд Япон улс “соёл иргэншлийн хөгжлийн” чиглэлийг тогтоож, том усан онгоц ашиглан ачаа тээвэрлэх нь шинэ эриний түүхий эдийн урсгалыг өргөжүүлэхэд дэмжлэг болсон. Энэ үед далайн дотоод замыг өргөтгөхөөс гадна Япон улсыг Солонгосын хойг, Хятадтай холбосон чиглэлийн замууд нээгдэв.

1884 онд Ивасаки Нагасаки хотод усан онгоцны үйлдвэр, усан онгоцны засварын хэд хэдэн үйлдвэр байгуулжээ.

Компанийн зардлыг бууруулахын төлөөх тэмцэлд Ивасаки Японд анх удаа ажилчдад урамшуулал олгох системийг нэвтрүүлсэн. 1876 ​​онд Ивасаки "Мицубиши-кисен" компанийн дүрмийг баталж, орчин үеийн аж ахуйн нэгжүүдийн дүрмийг нэвтрүүлж, ажилчдын эрх, тэдний ажлын хариуцлагыг тодорхойлсон тогтолцооны эхлэлийг тавьсан юм. Энэхүү өөрчлөн байгуулалтаар компанийн удирдлагын эрх мэдлийг тодорхой болгож, компанийн ашиг, алдагдлыг зөвхөн захирал нь хариуцах болсон юм. Ингэснээр Ивасаки Японы худалдааны байгууллагуудын уламжлалт хамтын ажиллагааны зарчмыг эвдсэн гэж үздэг.

Ивасаки аж үйлдвэрчний саруул ухаан, санхүүч хүний ​​зөн совинтой байсан нь түүнд анхны жижиг үйлдвэрээ Японы хамгийн баян трестүүдийн нэг болгох боломжийг олгосон юм. Түүний сонирхдог гол салбар бол уул уурхай, усан онгоцны үйлдвэрлэл, санхүү байв.

Ятаро Ивасаки 1885 оны 2-р сарын 7-нд 50 насандаа ходоодны хорт хавдраар нас баржээ.

## Ишлэл 
# Iwasaki Yataro // Encyclopædia Britannica (англи.)
Дефляци

**Дефляци** (латин. *deflatio* «дүүргэж үлээх») — Барааны болон үйлчилгээний үнийн ерөнхий түвшин буурахыг хэлдэг бөгөөд инфляцийн эсрэг процесс юм.  Гэхдээ үүнийг тухайн улсын үндэсний валютаар дүн шинжилгээ хийдэг байна. 

Дефляци нь ревальваци буюу дахин үнэлгээ дагалдаж болдог байна. Ревальваци - гадаад валюттай харьцуулахад үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн ханшны өсөлт юм. Гэвч бодит байдал дээр дефляцийн үед тухайн улсын төв банкууд нийт мөнгөний эрэлтийг нэмэгдүүлэхийн тулд үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг девальваци хийдэг буюу үнэгүйдүүлэхийг эрмэлздэг байна. 

20-р зууны дефляцийн хамгийн энгийн том жишээ бол 1920-1930 оны Их хямралын үеийн үнийн уналт юм.
Жамсрангийн Гомбосүрэн

**Жамсрангийн Гомбосүрэн** (1923 онд өнөөгийн Завхан аймгийн Алдархаан суманд төрсөн- 2008 онд нас барсан)-Монгол Улсын спортын анхны гавьяат багш, гавьяат дасгалжуулагч, цэргийн хошууч цолтой ахмад дайчин. 

## Намтар 
Ж.Гомбосүрэн 1923 онд малчин Жамсрангийн хүү болон төрсөн бөгөөд тэднийх нутгийн айл Бэгзийнхтэй /Дорнын их яруу найрагч Б.Явуухулангийн эцэг/ айлсан хамт нутагладаг байжээ. 

1938 онд Цэргийн Ерөнхий сургуульд сурч байх үед нийт 16 сонсогчийн хамт ЗХУ руу явж Зөвлөлт Украины Киев хотын Холбооны цэргийн дунд сургууль, 1948-1952 онд Ленинград хотын цэргийн биеийн тамирын дээд сургуульд тус тус суралцаж төгссөн байна. Улмаар Монгол улсаас анх удаа ганцаараа амжилттай төгссөн юм. Аугаа эх орны дайны үед Киев хотын хамгаалалтад мэргэн буудагч, холбоочноор оролцож тулалдаж явсан байна. 

1945 онд Чөлөөлөх дайнд Холбооны тусгай хорооны холбооны сумангийн даргаар үүрэг гүйцэтгэжээ. Түүний гавьяа зүтгэлийг үнэлэн Эх орны дайны II зэргийн одон, Монгол-Зөвлөлтийн "Бид ялав" медалиар шагнуулсан юм.

1952 онд биеийн тамирын багш мэргэжлээр төгсөж ирээд ЦЕС-д багшаар томилогдон цэргийн биеийн тамирын хичээлийг анх удаа зааж эхэлжээ. Монгол улсад хөнгөн атлетик, гимнастик, тэшүүр, самбо, ширээний теннис, спорт тоглоом зэрэг спортын төрлүүдэд өсвөр залуу үеийнхний сонирхлыг татаж оролцуулах, дугуйлан секц хичээллүүлэх ажлыг амжиллтай зохион байгуулсан. 

Тэрээр 1957 онд Б.Жигмэддорж, Л.Чимэддорж нарын хамт Монгол Улсад спортын анхны Гавьяат багш цолыг хүртсэн байна. Спортоор сонирхон хичээлэгчээс эхлээд зэрэг цолтой тамирчдыг бэлтгэн, дотоод гадаадын тэмцээнд оролцох өндөр ур чадвар бүхий тамирчдыг төрүүлэн гаргасан тул 1971 онд АИХ-ын шийдвэрээр БНМАУ-ын Гавьяат багш цолыг Гавьяат дасгалжуулагч цол болгон өөрчилсөн байна.  

МУИС-д 1954-2006 онуудад тасралтгүй 52 жил биеийн тамирын багш, тэнхимийн эрхлэгч, зөвлөх багшаар томилогдон ажиллах хугацаанд 2800 гаруй шавь нарынх нь дотроос Олимпийн медальтнууд, Үндэсний бөхийн аваргууд, спортын олон зуун алдартнууд төрөн гарсан байна. 

2018 оны 10-р сарын 15-нд МУИС-ийн захирлуудын зөвлөлийн шийдвэрээр МУИС-ийн спорт заалыг Жамсрангийн Гомбосүрэнгийн нэрэмжит болгох шийдвэр гарсан байна.