open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жуулчлал

thumb|280px|Хөвсгөл аймагт жил бүр олон арван мянган дотоод гадаадын жуулчид айлчилж эдийн засгийн чухал бүрдэл орлогыг оруулдаг, Хөвсгөл аймгаар аялж буй АНУ-ын жуулчин
thumb|280px|Бүргэд үзэх аялалын хөтөлбөр нь Монгол ба төв азийн орнуудын жуулчиллаа хөгжүүлэх чухал бүрдэл хэсэг юм
[280px|thumb|Тайландад гинжтэй [Энэтхэг-Хятадын бар|барс харж буй жуулчид]]
left**Жуулчлал** () гэвэл амрах, зугаацаж цэнгэх, заваа өнгөрүүлэх, ажил хэргийн зорилгоор хол газар хэдэн сар, өдрөөр аялах гэдэг утгыг илэрхийлэх **жуулчлах** үйлийн нэр гэж ойлгоно. "Амралт, ажил хэргийн зорилгоор нэг жилийн дотор оршин суудаг газраасаа хол аялан явж амьдраваас түүнийг **жуулчин** гэнэ" гэж НҮБ-ын Дэлхийн Аялал жуулчлалын байгууллага тодорхойлжээ.

Сүүлийн жилүүдэд дунджаар жил бүр 1 тэрбум хүмүүс олон улсад аялж 1 их наяд ам.дол (837 сая евро) зарцуулж байна.  

2010 онд нийт 940 сая хүн улс дамжин жуулчлаж, жуулчлалын орлого 919 тэрбум америк доллараар хэмжигджээ. Энэ нь өнгөрөгч онтойгоо харьцуулахад жуулчдын тоо 6.6%, орлого 4.7% өссөн байна.

Жуулчлал нь, Итали, Тайланд болон арлын Бахамын арлууд, Фижи, Мальдив, Филиппин, Сейшел зэрэг олон орны ажиллах хүч, үйлчилгээ, үйлдвэрлэлийн салбарыг хөдөлгөн, мэдэгдэхүйц орлого бий болгогч эдийн засгийн чухал салбар хэмээгддэг. Жишээлбэл, агаарын, газрын тээврүүд, эмнэлэг, зочид буудал, амралт, үзвэрийн газрууд, цэнгэл, байгалийн хүрээлэнгүүд, мөрийтэй тоглоомын , худалдааны газрууд, хөгжмийн болон жүжгийн тоглолт зэрэг нь жуулчлалын үйлчилгээнд хамрагдана.

## Дэлхий дахины жуулчлалын орлого, тоо 
### 2013 онд хамгийн их жуулчин хүлээн авсан орнууд
2013 онд дэлхий даяар 1,087 тэрбум жуулчид аялж өмнөх оноосоо 5% илүү гарав.  

### 2013 онд хамгийн их жуулчлалын орлоготой орнууд
### 2013 онд Азийн жуулчлал
2013 онд Азид 248,0 сая жуулчид аялав. 

### 2013 онд Европын жуулчлал
2013 онд Европт 563,44 сая жуулчид аялав.

### 2010 онд хамгийн их жуулчлалын орлоготой орнууд
2010 онд дэлхий даяарх жуулчлалын орлого 919 тэрбум америк доллараар хэмжигджээ. Энэ нь өнгөрөгч онтойгоо харьцуулахад 4.7% өсчээ.
2010 онд орлогоороо тэргүүлсэн доорх 10 орныг Дэлхийн Жуулчлалын Байгууллагаас тайлагнажээ.

### **Монголын аялал жуулчлалын компаниуд** 
* **Газарчин аялал** > Дотоод аялал > Гадаад аялал
* **Женко Тур**
* **Монгол аялал**
* **Жуулчин аялал**

## Эшлэл 

Ангилал:Үйлчилгээ
Павел Третьяков

зурсан Третьяковын хөрөг, (1883).]]

**Павел Михайлович Третьяков** (*1832 оны арванхоёрдугаар сарын 27 – 1898 оны арванхоёрдугаар сарын 16*) нь Оросын нэрт бизнесмен, урлагийг санхүүжүүлэгч, цуглуулагч байв. Түүний нэрээр нэрлэгдсэн уран зургийн галерей нь Москва хотын Третьяковын өргөн чөлөөнд байдаг бөгөөд уран бүтээлийн арвин цуглуулга үзмэрүүдтэй билээ.

Түүний дүү Сергей Михайлович Третьяков (*1824–1892*) нь мөн ахынхаа үйл хэрэгт хамтран зүтгэгч нь байжээ.

 болон өмнө нь байрлах Третьяковын хөшөө.]]

Тэрээр гэрийн боловсрол эзэмшсэн бөгөөд эцгийнхээ хамт ажиллаж, худалдааны чиглэлээр карьераа эхлүүлсэн. Гэр бүлийн бизнесээ хөгжүүлж, дүү Сергей Третьяковтай хамт хөвөн ээрэх үйлдвэрүүдийг байгуулж, хэдэн мянган хүнийг ажиллуулжээ. 1866 онд тэрээр ах, хамтрагч Владимир Коншинтэй хамт "Шинэ Кострома маалинган даавууны үйлдвэрийн түншлэл" -ийг зохион байгуулжээ. Павел Третьяковыг нас барах үед түүний хөрөнгө 3,8 сая рубль байжээ.

1850-иад онд тэрээр Оросын уран зураг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд эхнээсээ хотод хандивлахаар төлөвлөж байжээ. 

Зөвлөлтийн одон оронч Людмила Журавлёва  1977 онд Бага гаригийн бүсэд илрүүлсэн нэгэн одыг 3925 Третьяков хэмээн нэрлэн ах дүү Третьяковыг мөнхөлж байв.

## Эшлэл
Ангилал:Оросын соёл урлаг
Ангилал:1832 онд төрсөн
Ангилал:1898 онд өнгөрсөн
Ангилал:Москвагийн түүх
Дадли Жуниор Кэмпбелл

**Дадли Жуниор "Ди Жей" Кэмпбелл** (, *1981 оны арваннэгдүгээр сарын 12-нд төрсөн*) нь Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд Куинз Парк Рейнжерс багийн довтлогч юм. 
## Үзүүлэлтүүд
## Шагналууд
## Эшлэл
## Холбоос
*Ди Жей Кэмпбеллийн профайл lcfc.co.uk
*Ди Жей Кэмпбеллийн профайл blackpoolfc.co.uk
*

Ангилал:1981 онд төрсөн
Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч
Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч
Ангилал:Берентфорд багийн тоглогч
Ангилал:Бирмингем Сити багийн тоглогч
Ангилал:Лестер Сити багийн тоглогч
Ангилал:Блэкпүүл багийн тоглогч
Ангилал:Дерби Каунти багийн тоглогч
Ангилал:Куинз Парк Рейнжерс багийн тоглогч
Ангилал:Премьер лигийн тоглогч
Ангилал:Англичууд
Алексей Писемский

зурсан Писемскийн хөрөг.]]

**Алексей Феофилактович Писемский** (*1821 оны гуравдугаар сарын 23 (хуучин тооллоор гуравдугаар сарын 11) – 1881 оны хоёрдугаар сарын 2 (хуучин тооллоор нэгдүгээр сарын 21*)) нь Оросын үргэлжилсэн үгийн болон жүжгийн зохиолч бөгөөд Иван Тургенев, Фёдор Достоевский нарын нэгэн адил үнэлэгдэх гавъяатан юм. Жүжгийн зохиолд реализм буюу шинэ цагийн уран сайхны сэтгэлгээг Александр Островскийн хамтаар уран бүтээл, үйл хэргээрээ нэвтрүүлсэн байдаг байна.

Түүний 1859 онд туурвисан *Гашуун хувь тавилан* жүжиг нь ихэд алдартай.

## Намтар
Алексей Писемский Оросын Костромын тойргийн Кострома хотод мэндэлжээ.

## Бүтээлүүд
### Эшлэл
### Эх сурвалж
* Banham, Martin, ed. 1998. *The Cambridge Guide to Theatre.* Cambridge: Cambridge UP. ISBN 0-521-43437-8.
*
*Bibliography- Introduction to *Nina*, *The Comic Actor*, and ''An Old Man's Sin'', Maya Jenkins, Ardis Publishers, 1988.
*Bibliography- Handbook of Russian Literature, Victor Terras, Yale University Press 1990.
*Bibliography- McGraw-Hill Encyclopedia of World Drama, Volume 1, Stanley Hochman, McGraw-Hill, 1984.

Ангилал:Оросын зохиолч
Ангилал:Оросын жүжгийн зохиолч
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1821 онд төрсөн
Ангилал:1881 онд өнгөрсөн
Өрнө дахин

**Өрнө дахин** (, "өрнийн ертөнц"), өөрөөр **Өрнө** (; Латин: *Occidens*, "нар жаргах зүгийнхэн") гэдэг нь  Баруун Европ (Киприйг багтаасан), Америк, түүнчлэн Хойд болон Төв Европын орнууд, Австрали, Шинэ Зеландыг багтаасан хэллэг юм. 

Энэ нэр томъёо ерөнхийдөө Европ дахь Грек Ромын соёл иргэншлээс уг язгууртай, Христийн шашин нийтээр дэлгэрсэн, дэлхийн бөмбөрцгийн баруун хагасыг илэрхийлдэг.
Өрнө дахин-Гол байр эзлэх улс-Франц,Англи,Орос

## Нэмэр
* Дорно дахин

## Эшлэл 

Ангилал:Соёлын бүс
Ангилал:Улс төрийн газар зүй
Ангилал:Хүйтэн дайны нэр томьёо
Суперкомпьютер

**Суперкомпьютер** гэдэг нь маш хурдан тооцоолох чадвартай компьютерыг хэлэх ба ихэвчлэн өндөр хүчин чадал шаардсан тооцоолуурт болон компьютерийн симуляц хийх зориулалтаар ашигладаг компьютер юм. Үүнийг тусгай зориулалтын агааржуулах системтэй өрөөнд байрлуулах бөгөөд ердийн персонал компьютерээс 50000 дахин илүү хурдтай. Батлан хамгаалах, цаг уурын алба, эрдэм шинжилгээний институт, томоохон их дээд сургуулиуд супер компьютерийг ашигладаг.

## Монголд супер компьютерийн хэрэглээ
Монголд 1970-аад оноос тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр хүчин чадалтай компьютер болох мэйнфрейм компьютерийг зүүн европоос оруулж ирж статитикийн төв газар ба цаг уурын тооцоолон бодох төвүүдэд ашиглаж байсан. 2011 оноос АНУ-ын Крей компaний 2 терафлопын хүчин чадалтай супер компьютерийг Цаг уурын тооцоолон бодох төвд ашиглаж байна. 

## Гадаад холбоос
Дэлхийн топ 500 супер компютерийн жагсаалт


Ангилал:Зэрэгцээ тооцоолол
Ангилал:Тархмал тооцоолол
Ангилал:Компьютер
Дорно дахин

**Дорно дахин**, өөрөөр **Дорно**, **Дорнод** () гэдэг нь газарзүйн хувьд Зүүн Ази, түүнчлэн Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд Ази орнуудын янз бүрийн соёл, гүн ухаан, нийгмийг хамтатгасан өргөн хэллэг юм. Мөн заримдаа дундад болон баруун бүсийг бас багтааж, Ази тивийг бүхэлд нь нэрлэх ба ихэвчлэн Хятад, Энэтхэг, Япон орнууд гол төлөөлөгч нь болдог.

## Удиртгал
"Өрнө", "Дорно" гэдэг нь Христийн шашинт Европынхонд зүүн зүгт орших харийн соёл, шашин, нийгэмт улсууд нь ихээхэн ялгаатай санагдсанаас үүссэн нэршил юм. Өрнөдийнхөн Атлантын далайг гатлан, Америк тивийг эзэмшиж, Энэтхэгийг эзэмших үеэс дорныг "Энэтхэгчүүд" (Англи хэлээр *Indies*), "Нар мандах зүгийнхэн" гэж нэрлэх нь түгээмэл болжээ. 

Өрнөдөд хэрэглэгддэг Алс Дорнодын нутгуудад соёл, шашны нийтлэг байдал болон гүн ухаан, урлаг, утга зохиол, бусад зан заншил нь ижил төсөөтэй байдгаас ийнхүү ангилагддаг.

## Дорнын соёл
, Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд Ази]]

Соёлын олон онцлог шинж, уламжлал нь дорно дахинд байдаг. Зарим өргөн тархсныг нь доор жагсаав.

*Дорнын шашин, Дорнын гүн ухаан
**Зүүн Азийн
***Күнзийн шашин 
***Шинто шашин
***Бомбын шашин
**Энэтхэгийн
***Буддын шашин 
***Хиндү шашин 
***Жайна шашин
***Сикхи шашин 
**Баруун Ази (мөн Исламын ертөнц)   
***Христийн шашин
***Исламын шашин
***Иудейн шашин
***Заратуштрын шашин
*Дорнын анагаах ухаан
**Аюурвэд
**Хятадын анагаах ухаан
**Төвдийн уламжлалт анагаах ухаан
**Солонгосын уламжлалт анагаах ухаан

## Нэмэр
* Өрнө дахин
* Дорно


Ангилал:Ази
Уран бичлэг

судрын нэг нүүр]]

**Уран бичлэг** (Англи: *Calligraphy*) гэдэг бол дүрслэх урлагийн нэг төрөл юм. Орчин үед бичээч нь өвөрмөцөөр сэтгэж, аливаа үгсийг гоёмсог, маяг, жигтэй харагдуулахаар урладаг. Мөн зарим бичлэг нь үг, үсэг нь танигдахад бэрх, тал бүрээс өөрөөр уншигдах, эсвэл билэг тэмдэг, хүн, амьтан, юмсыг хамтатган зурагласан байх зэрэг олон талаас дүгнэж болдгоос мөн бичиг болон зургийн холимог урлал болно.

Уран бичлэг мөн хурим, аливаа ёслолын урилга, бичгийн тиг, гараар урлах билэг тэмдэг, шашны урлал, зарлал, чулууны бичиг, дурсгалын бичиг гэх мэт өргөн хүрээнд тусгалаа олдог болсон.
Логик

**Логик** (эртний грек. λογική — «зөв бодлын тухай шинжлэх ухаан»; «сэтгэх чадвар»; λόγος «сургааль, шинжлэх ухаан») зөв шалтгаан ба үндэслэлтэй дүгнэлтийн зарчмуудын зохион байгуулалттай судалгаа юм. Компьютерын шинжлэх ухаан ба математик, гүн ухааны сургуулиудад логикийг оюуны ажиллагаануудад хэрэглэдэг.

Логик бол эртний Грекийн гүн ухаанд шинжлэх ухаан болж үүссэн гэж үздэг. Үүнээс хойш 2 мянга 500 жилийн турш XIX зууны хоёрдугаар хагас хүртэл локигийг гүн ухааны шинжлэх ухааны хэсэг гэж судалдаг байсан. Орчин үеийн тооцоон дэээр суурилсан логикийг Германы эрдэмтэн Г.Фреге «Begriffsschrift» (Ойлголтуудын тооцоолол, 1879) зохиолдоо бичиж үүсгэсэн байна. 

Логикийн гол зорилго ба түүний үүрэг нь өмнөх мэдэгдлүүдээс дараагийн мэдэгдлийг гаргах хуулиудыг өөрчлөхгүй хэвээр хадгалахад оршино. Энэ тохиолдолд дүгнэлтийн үнэн зөв эсэх нь зөвхөн дүгнэлтэд тусгагдсан мэдэгдлүүдийн үнэн зөв, тэдгээрийн бие биетэйгээ зөв уяалдан холбогдсоноос хамаарна. Зарим бодол бусдаас хэрхэн дагалддагийг судалснаар логик сэтгэлгээний хуулиудыг илрүүлдэг байна.

### Логикийн сэдвүүд
*Ой санааны логик
*Таах логик
*Тогтоох логик 
*Загвар логик 
*Чөлөөтэй бодол 
*Математикийн логик
*Гүн ухаанаар өрсөлдөх логик 
*Логик ба тооцолох
Лиам Нисон

**Уильям Жон Нисон** ( OBE, *1952 оны зургаадугаар сарын 7-нд төрсөн*) нь Ирландын жүжигчин бөгөөд Оскар, БАФТА болон Алтан бөмбөрцөгт тус тус нэр дэвшиж Алтан бөмбөрцөгийг гурван удаа авч байв.

Тэрээр *Шиндлерийн жагсаалт* (1993) Оскар Шиндлерийн, *Майкл Коллинзд* (1993) Майкл Коллинз, *Харанхуйн хүнд* (1990) Пейтон Уэслейкийн, *Зовлонд* (1992) Жан Вальжаны, *Оддын дайнд* (1977-2005) Квай-Гон Жинний, *Кинсид* (2004) Альфред Кинсигийн, *Бэтмэн эргэн ирсэнд* (1993) болон *Харанхуйн хүлэг баатрын сэргэлтэд* (2012) Ра'с аль Гулийн, *Нарниагийн он тоолын бичиг* (2005-2010) цувралын Аслан зэрэг дүрүүдийг тус тус бүтээсэн юм.

## Эшлэл 
## Холбоос 
* ITV Local Interview at premiere of Taken
* 
* 
* 
* 
* The American Ireland Fund Performing Arts Award 2008
* Liam Neeson Interview for "The A Team"
* Liam Neeson is Today's Greatest Action Hero

Ангилал:Умард Ирландын кино жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Их Британийн боксчин
Ангилал:Ирландын жүжигчин
Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн офицер
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:Умард Ирландчууд
Ангилал:Ирландчууд
Ангилал:1952 онд төрсөн
Ааруул

**Ааруул** нь цагаан идээ буюу аарцаар хийдэг Монголчуудын уламжлалт хүнсний бүтээгдэхүүн юм. 

Ааруулыг хийхдээ буцалгасан тараг, нэрмэлийн цагааг тусгай уутанд шүүж аарц гаргаж авна. Аарцыг бага зэрэг сүүгээр амталж, хүчлэгийг нь багасган базаж, шахах, шүүх зэргээр нягтруулж ааруул хийдэг. Ааруул нь уураг тос, С, Д, В, А амин дэмээр баялаг. 

## Төрөл ангилал 
Сайн шахаж шүүсэн аарцаар зүсэх, базах, тусгай хэвэнд шахах зэргээр ааруул тавина. Ааруулыг ерөнхийд нь: 

* Чихэртэй ааруул
* Чихэргүй ааруул гэж ангилна. 

Мойл, тошлой, нэрс, хад зэрэг байгалийн зэрлэг жимс эсвэл янз бүрийн жимсний чанамалтай холих замаар олон төрлийн ааруул хийдэг.

### Хэлбэр хэмжээний ангилал 
* Хурууд
* Сүүн хурууд
* Зоосон ааруул
* Базмал ааруул
* Хорхой ааруул
* Дөрвөлжин ааруул
* Дугуй ааруул

### Гарал үүслийн ангилал 
* Тэмээний хурууд
* Ямааны ааруул (Ямааны бор ааруул)
* Сарлагийн ааруул (Сарлагийн цагаан ааруул)

### Шинж чанарын ангилал 
* Хатуу ааруул
* Зөөлөн ааруул
* Тос даасан зөөлөн ааруул 

## Мөн үзэх 
Н.Дариймаа, Монгол айлын ширээний ном, 2008

## Гадаад холбоос 
*Ааруул хийх, аарц гаргаж авах
*Ааруул хийх арга/How to make Aaruul
*Ааруул гэж юу вэ?

Ангилал:Цагаан идээ
Ангилал:Монгол хоол
Ангилал:Сүүн бүтээгдэхүүн
Махмуд Ялавич

**Махмуд Ялавич** (ялавич(түрэг үг)-Их Монгол Улсын Элчин сайд, 1185 он орчим Хорезмд төрсөн- 1254 онд нас барсан) нь Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, хорезм гаралтай ислам шүтлэгтэй хүн юм.

1218 онд Чингис хааны Хорезмын шах Муххамед руу илгээсэн элч нарын бүрэлдэхүүнд орж байв. Дундад Азийг байлдан дагуулсны дараа Өгэдэй хаан түүнийг Мавренахраын амбанаар томилжээ. 1239-1240 оны орчимд Цагадай өөрийн дураар Махмудыг албанаас огцруулсан бөгөөд хожим өөрийн энэ үйлдлийг ёс бус байсан гэдгийг дүүгийнхээ өмнө хүлээсэн байна. Хятадын хилээс Бухар хүртэл бүх мужууд Махмуд Ялавичийн хүү Масуд бэхэд шилжсэн байна. 1241 оны сүүлэр Өгэдэй хаан нас барж, бэлэвсэн хатан Дөргөнэ засаг барьж эхэлжээ. Тэрбээр Өгэдэйн зөвлөх байсан Елюй Чуцай, Чинхай, Махмуд Ялавич нарыг огцруулж цөлсөн ба Махмуд Ялавич, Чинхай нар Өгэдэй хааны 3-р хүү болох Годаныд хоргодож байжээ. 1246 онд Орхон голын эрэг Хархорины ойролцоо болсон их хуралдайгаар Гүюг их хаанд өргөмжлөгджээ. Тэрбээр хаан болоод эхний ээлжинд Махмуд Ялавич, Чинхай нарыг чөлөөлж, Махмуд Ялавичийг Бээжингийн амбанаар томилсон байдаг.
                                               
## Мөнх хааны хаанчлалын үе
Баялгаа баталгаажуулахын тулд байлдан дагуулалтыг үргэлжлүүлэх хэрэгтэй байсан Мөнх хаан бүх хүрээнд эцсийн бөгөөд эхний тооллого хийсэн. Эзэнт гүрний эд баялаг, байлдааны ур чадвартай хүмүүсийг дайчилж, энэ тооллогоор газар нутаг, амьтан, түүхий эд /төмөр, давс/ зэргийг тогтоож загварчилсан. 1252 онд Хятадад Бүжир, Махмуд Ялавичийн ажилчид, Мөнхийн хэсгийнхний удирдлага дор тооллого эхлүүлсэн байна. Махмуд Ялавч 1254 онд Чунду хотод нас барсан байна. 

Дутуу үлдсэн хүн амыг илрүүлэх, бууж өгсөн газар нутгийн шинэ оршин суугчдыг бүртгэхээр 1255, 1257 болон 1258 онуудад дахин тооллогыг явуулсан бөгөөд Азийн баруун хэсгийг Аргун Ахагаар удирдуулан тоолуулжээ. Хаадын гол төлөөлөгчидтэй ойр дотно хэлхээ холбоо тогтоохын тулд тэр Афганистан, Иран, Ирак, Кавказ зэрэг нутгуудыг 1253-1258 онуудад ажиглаж нягталж үзэв. Алтан орд анх 1254 онд эмх замбараатай болж төвхнөв. Бодит тооллого хойд Кавказад 1254 онд, мөн Новогородод дээд цэгтээ хүрч дууссан. 1259 онд Оросын ноёрхол дээд цэгтээ хүрсэн. Ард түмний татвар төлөх үүргийг тус тусад нь тогтоох болсон бөгөөд үүнийг 1230-аад оны үеэр Туркестанд Махмуд Ялавич анхлан нэвтрүүлжээ. Түүний санаачлага дор татварыг 3 үндсэн төрөл болгон ангилж байсан.

#Толгой татвар /гувчуур/ зоосоор бүх насанд хүрсэн эрэгтэй хүмүүст оногдуулдаг байсан.
#Хөдөө аж ахуйн татвар /халан/ -ыг орон нутгийн хүмүүс төлдөг байсан.
#Арилжааны татвар /тамга/ -ыг бүх арилжаа хийдэг наймаачдаас цуглуулан авдаг байжээ.
Энэ татвараа хотын зах зээлд болон олон тооны харилцагчидтай буудлуудад бэлнээр цуглуулж төвлөрүүлдэг байжээ.

Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Чингис хааны албат
Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1254 онд өнгөрсөн
Хараун Жидүн

Чингис хаан монгол овогтноо хамтатгаад юуны өмнө улс орноо зүүн, баруун, төв түмэн гэдэг гурван том хэсэгт хувааж захируулжээ. Хараун Жидүн хэмээх зүүн их түмэн нь Дорнот Монгол, Хянганы нурууг давсан нутаг усанд оршин сууж агсан 63 мянган өрхтэй байв. Түүнийг Жалайр овогт Гоо Мухулайд өгч захируулжээ. Чингис хаан Мухулайд "Туг сүлдийг барьж, үл хөдлөх чулуун хөшөө" гэж түүний хугарашгүй ноён нурууг үнэлсэн байдаг. Эдүгээ Дорнот аймгийн зүүн этгээд Монгол улсын зүүн хойт хил дээр "Хараун Жидүн" гэх нэртэй газар бий.
Ангилал:Монгол овог аймаг
Ангилал:Дорнод аймгийн газар зүй
Ангилал:Их Монгол Улс
Любэ

**Любэ** хамтлаг 1989 онд байгуулагдажээ. Игорь Матвиенко продюсерлэж, Николай Расторгуев ахладаг хамтлаг юм байна. Рок н Рол, Орос ардын дуу, цэргийн дуунуудыг түлхүү дуулдаг. Тэднийг алдарт гаргасан дуу нь АТАС. Дараа дараагаар нь "Не валяй дурака, Америка", "Не губите, мужики", "Батько Махно" зэрэг олон дуу гаргаж амжилтанд хүрчээ. Гоцлол дуучин Николай Расторгуев 2007 онд ОХУ-ын Ардын Жүжигчин цол авсан байна. Тус хамтлаг одоогоор 16 цомог гаргаж, 15 клип хийжээ. Ихэнх байлдаантай кинонуудын дууг дуулдаг.

## Цахим холбоос 
* Хамтлагийн албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Оросын хамтлаг
Ангилал:Фолк рок хамтлаг
Ангилал:Шансон хамтлаг
Хүн Танаа (жүжиг)

Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа 2009 онд тавигдсан дуулалт хошин жүжиг. Монгол болон Өвөрмонголын уран бүтээлчид хамтран бүтээсэн эл жүжгийн зохиолыг Г.Навчинхуар бичиж, туслах найруулагчаар ажилласан байна. Уг жүжигт хүн байгалийн олон талт харилцааг тусган харуулж, "Сандарч үймэх хэрэггүй сав ертөнц өө" гэсэн уриаг дэвшүүлжээ. Жүжгийн ерөнхий найруулагчаар Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Н.Ганхуяг ажиллаж, гол дүрүүдэд Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран, Гавьяат жүжигчин Л.Чаминчулуун, С.Сарантуяа, ӨМӨЗО-ны жүжигчин Д.Бадмаа, Соёлын тэргүүний ажилтан Л.Дэмидбаатар нар тоглосон байна. Мөн Соёл Урлагийн Их Сургуулийн жүжигчний хоёр, дөрөвдүгээр курс болон дуулаачийн төгсөх курсын оюутнууд, ардын хөгжим, хөөмийн ангийн оюутнууд, ӨМӨЗО-ны жүжигчид оролцон тогложээ.
Ангилал:2009 он
Ангилал:Жүжиг
Ангилал:Монголын утга зохиол
Намаас өмнө урлаг байсан

Урлаг соёлыг намаас удирддаг, уран бүтээлийг намын хороо хянадаг байсан хуучин нийгмийн үед театрын сургуулийн оюутан Н. Цэвээнравдан ойдоо зориулан концерт найруулж байтал нэгэн намын үүрийн дарга “Энэнийг хас, үүнийг өөрчил!” хэмээн дүрэмдэн томорчээ. Тэрээр үүнд нь шаралхаж, “Намаас өмнө урлаг байсан юм. Битгий дэмийр!” гэж хэлжээ. Үүнээсээ болж нам засгийн бодлогыг эсэргүүцсэн нэр зүүж, хөдөө суманд нэгдлийн клуб руу цөлөгдөж байсан тухай дурсамжаар энэ ном эхэлдэг.

Тайз, дэлгэцийн нэртэй жүжигчин Н.Цэвээравдангийн амьдрал, уран бүтээлийн тухай энэ дурсамжийн номд түүний амьдралд тохиолдсон эрээнтэй бараантай, инээд баясалтай, аз жаргалтай мөчүүдийг дүрсэлсэн байна.

Ангилал:21-р зууны утга зохиол
Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Хүний тухай бүтээл
4-р Далай лам

**Ёндонжамц** (төвд. ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ, Вайли *yon tan rgya mtsho*) (1589—1617) буюу  Билгийн тоооллын шороон үхэр жилийн 12-р сарын 30-нд Монголд төрсөн.. Зарим эх сурвалжид түүнийг үхэр жилийн нэг сард төрсөн гэдэг.

Түмэдийн Алтан хан Төвөдийн улс төр, шашны зүтгэлтэн.Алтан хан болон 2-р эхнэр Пакен Нулагийн дундаас төрсөн Чокур омгийн удирдагч Цүлтэмцоожийн хүү тэрээр Алтан ханы том ач хүү юм. Ёндонжамц нь 6-р Далай ламыг эс тооцвол цорын ганц Төвд үндэстэн биш Далай лам юм (6-р Далай лам нь Монпа хүн байсан бөгөөд Монпа нарыг Төвөдийн нэг ястан, эсвэл ойр төрлийн үндэстэн гэж үздэг).

Төвөдийн зөнч Нэчунг, Цангпа ламо нар Далай ламын хойд дүр Монголд төрнө гэж таамагласан. Тэр үед 3-р Далай ламын ахлах дагалдагч Төвөдийн эрх баригчдад түүний тухай, Далай ламын хойд дүр тодорсон хэмээн ийн захиа явуулсан гэдэг

1599 онд 10 настай Ёндонжамц аав болон Төвөдийн лам нар, албаны хүмүүс болон 1000 монгол цэргийн хамтаар Төвөдийг зорин хөдөлж, зам дагуух бүх томоохон сүм хийдүүдэд саатсаар 1603 онд Төвөдөд морилжээ.

Тэрээр Лхаст хүрэлцэн ирээд, Далай ламд өргөмжлөгдөж, Гадэн хийдийн хамба асан, Зонховын удмын Сангэн Ринченээр шашны хэрэг заалгуулжээ.

27 настайдаа 1617 оны 1 дүгээр сард Дрэпунг сүмэд учир битүүлэгээр нас барсан. (Хордуулсан байж болзошгүй). 

## Эшлэл
Ангилал:Алтан ураг
Ангилал:Далай лам
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1589 онд төрсөн
Ангилал:1617 онд өнгөрсөн
Бүрэн эрхт улс

**Бүрэн эрхт улс** (Англи: *Sovereign state*; Орос: *Суверенное государство*), энгийнээр **Улс** гэдэг нь байнгын хүн ам, төр, бусад бүрэн эрхт улсуудтай харилцах эрх мэдэл зэрэг дотоод болон гадаад бүрэн эрх бүхий хил хязгаарт улсыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, ямарваа нэг улсын харъяат эсвэл хараат бус улс гэж ойлгож болох ба ихэвчлэн тусгаар тогтносон улс байна. 

Бусад бүрэн эрхт улсууд хүлээн зөвшөөрөөгүй бол хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс гэх бичигдээгүй хууль тогтсоноос ийм улс нь бусад улсуудтай харилцаа тогтооход хүндрэлтэй тулгардаг.

Ангилал:Олон улсын эрх зүй
Ангилал:Улс төрийн газар зүй
Ангилал:Суверенитет
Улсын наадмын бөх барилдааны тойм

## Жил жилийн шөвгийн дөрөв 
## Мөн үзэх 
* Үндэсний бөх
* Наадам

## Гадны холбоос
SAP

**SAP AG** (, ) нь Германы софтвэйрийн компани бөгөөд бизнес үйл ажиллагаа, хэрэглэгчтэй харилцах үйл ажиллагааг удирддаг энтерпрайс софтвэйруудыг үйлдвэрлэдэг. Төв нь Баден-Вюртемберг мужийн Валлдорф хотод байдаг тус компани дэлхий даяар маш олон салбартай, энтерпрайс хэрэглээний програмын зах зээлийн тэргүүлэх компани .
## Түүх 
1972 оны 6 сард Германы Баден-Вюртемберг мужийн Вайнхаймд IBM-ийн инженер Дитмар Хопп, Ханс-Вэрнэр Хэктор, Хассо Платтнэр, Клаус Чира, Клаус Вэллэнройтэр нар анх үндэслэн байгуулсан бөгөөд SAP нь компютерийн систем, программ хангамж, нэгдсэн мэдээллийн баазын тусламжтай байгууллагын үйл ажиллагааг хялбаршуулах нэгтгэх утгаараа Systeme, Anwendungen und Produkte in der Datenverarbeitung буюу (**Systems**, **Applications and Products in Data Processing**) өгөгдлийн боловсруулалтад систем шинжилгээ хийх гэсэн Герман үгнээс гаралтай. 

1973 онд SAP R/1 хэмээх анхны erp цогц бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэн гаргасан ба түүнээс хойш 6 жилийн дараа буюу 1979 онд SAP R/2-оо гаргасан.
1992 онд ERP R/3 гарсан. Анх 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан тус компани өнөөдөр Америк, Герман, Итали, Япон, Солонгос зэрэг дэлхийн 50 гаруй орны 50000 гаруй ажилтантай, ERP-ийн зах зээлд тэргүүлэх байр эзэлсэн дэлхийн хэмжээний том корпораци болон өргөжсөн юм. 2010 оны байдлаар компанийн нийт орлого 12.5 тэрбум еврод хүрсэн ба төв нь Германы Валлдорфт байрладаг.

## Эшлэл 

Ангилал:Германы аж ахуйн нэгж
Ангилал:Маркийн нэр
С
Ангилал:1972 онд байгуулагдсан
Ордос

**Ордос** (монгол бичиг: ; хятад: 鄂尔多斯, пиньинь: È'ěrduōsī) нь монгол хэлээр Хааны орд өргөөдийг төлөөлдөг үг байснаа 15-17-р зууны үеэс овог аймгийн нэр болон хувирчээ. Ордос гэдэг үгийн язгуур нь “орд” гэдэг үг бөгөөд олон тооны “с” дагавар залгаж ордос хэмээх үг бүтдэг. Монголчууд эгэл ардын орон сууцыг "гэр", ноёдын орон сууцыг "өргөө" гэдэг бол, хаадын орон сууцыг хүндэтгэн "орд" буюу "ордон" хэмээн дууддаг уламжлалтай. 

## Түүх
13-14-р зууны Монголын их хаадын ордосыг сахин хамгаалагч түшмэд, цэрэг, албат нийлсэн олон овгийн хүмүүс удаан хугацаагаар тодорхой нэг хүрээлэлд амьдрах болсноор 15-р зууны үед Ордос хэмээх нэг аймаг, түмэн болж бүрэлдэв. Ингэхдээ тус аймагт Чингис хаан таалал төгссөний дараагаар түүний орд өргөө болон сүнс онгоныг тахиулахаар нэг бүлэг хүмүүсийг томилсон нь уламжлагдсаар Хубилай хааны цагт тусгайлан зарлигдаж Чингис хаан тэргүүтэй хаад, хатдын тахилгын орд сэлтийг үүсгэн "Найман цагаан гэр"ийг байгуулж, тахилгын ёс дүрэм, хугацааг тогтоож мөрдүүлсэн. Юань Улс мөхсний дараа монгол нутагт шилжин ирснээс хойш Ордос аймгийг Жинон цолтон захирах болсон нь тэрхүү шүтээнтэй шууд холбогддог.  

Ордос аймгийн тухай анхны мэдээ баримт нь 1451 оны үед Тайсун хааны дүү Агваржин жонон Ордосын Хатантөмөр нэрт элчийг Ойрадын Эсэн тайш руу илгээж үг дайлгажээ. Энэ үеэс эхлэн Монголын түүхэнд Ордосын гэх тодотголтой ноёдын нэрс цөөнгүй дурдагдах болж, Батмөнх Даян хааны үед Ордос нь баруун гурван түмний гол цөм болж байсныг мэдэж болно. Ордост эхлээд Улсболдыг жононгоор томилсон ч, дараагаар Барсболдыг жонон болгож Ордос түмнийг захируулсан. Энэ үеэс Ордос түмэн Ар Монголоос Хатан голын Бор тохойд нүүдэллэн ирж нутаглах болсон.

### Ордос түмний отог 
17-р зуунд бичигдсэн монголын түүхийн эх сурвалжаас Ордос түмэнд дараах отог харьяалагдаж байсан. Даян хааны үед Ордос түмэн баруун зүүн гарын дөрвөн хороо, найман отгоос бүрэлдэж байснаа, Барсболд жононгийн хөвүүн Гүнбилэг жононгийн 9 хөвүүд тус бүртээ өмч таслан авснаар баруун, зүүн гарын хорь гаруй отог болж хуваагдсан. 

**Баруун гарын отог**

# Хэгүд, Шувуучин нэг отог
# Урад, Тангуд гэжээ. 

1634 онд Ордосын Ринчин жонон Манжийг дагаж Чин улсын захиргаанд оржээ. 1649 онд Ордос аймгийг Баруун гарын өмнөд, дундад, хойд гурван хошуу, Зүүн гарын өмнөд, дундад, хойд гурван хошуу болгон хувааж тус тус засаг ноён томилон захируулжээ. 1736 онд Баруун гарын өмнөд адгийн хошууг байгуулж Ордосын 7 засаг хошуу болгон Их зуугийн чуулганд харьяалуулсан байна. 1949 оноос хойш ӨМӨЗО-ы Их зуу аймгийг байгуулж Отог хошуу, Отгийн өмнөд хошуу, Үүшин хошуу, Хангин хошуу, Эзэн Хороо хошуу, Зүүнгар хошуу зэрэг хошуунд хуваажээ. 2001 оноос Их Зуу аймгийн нэрийг Ордос хот гэж сольж, 2001 онд Дуншэн дүүрэг, 2003 онд Хиа Багш дүүргийг зэргэлдээх хошуудаас салган бие даасан дүүрэг болгожээ. 

## Холбоотой өгүүлэл 
* Ордос хот
* Эзэн хороо
* Их Зуугийн чуулган

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол овог аймаг
Ангилал:Өвөр Монголын аймаг
Монгол хаадын ургийн хэлхээ

### Бөртэ Чоноос Бодончар мунхаг хүртэлх үе 
### Бодончар мунхагаас Чингис хаан хүртэлх үе 
### Чингис хаанаас Лигдэн хаан хүртэлх үе 
## Эшлэл 
*  (Хятад хэл)
* Шударга. On the tampering of the Northern Yuan Khans by Mongolian historians in the 17th century, Inner Mongolia Social Sciences, 2003, Issue No.1 (Хятад хэл)
* 井上治『ホトクタイ＝セチェン＝ホンタイジの研究』風間書房、2002年 (Япон хэл)
* 岡田英弘訳注『蒙古源流』刀水書房、2004年 (Япон хэл)
* 岡田英弘『モンゴル帝国から大清帝国へ』藤原書店、2010年 (Япон хэл)

Ангилал:Монголын хаан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Алтан ураг
Шинто

**Шинто шашин** (япон. 神道 *синто:*, «бурхадын зам»)  Японы эртний уламжлалт олон шүтээнтэй /политиеист/ шашин юм. 

Шинто шашинд сургаалиас илүү зан үйл гол үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Шинто шашин шүтлэг норито хэмээх унлага болон өргөлөөр дамжуулан ками буюу бурхантай харилцдаг байна. Хүн амьдралынхаа туршид кэгарэ (муу муухай)-гаар хуримтлуулдаг гэж үздэг. Үүнээс сүнсээ угаахын тулд та цэвэршүүлэх ариусгах зан үйл - Мисоги хэмээх үйлдэл хийх ёстой бөгөөд энэ үеэр Шинто шашинтнууд усанд орж, бузар нь гадагшлүүлдаг гэж үздэг байна. Шинто шашны ками шүтлэгийн чухал хэсэг нь олон мянган мацури (зан үйл, ёслолын жагсаал) байдаг. Тэдний хамгийн том нь олон зуун мянган үзэгчдийг татдаг. Өнөөдөр олон мацури зан үйл нь өмнөх эртний шашны утга учрыг алдаж зүгээр л шашны баяр болж хувирсан. 

## Цахим холбоос 

Ангилал:Политеизмийн шашин
Ангилал:Синкретизмийн шашин
Ангилал:Байгалийн шашин
The Criminal Investigator 2

**The Criminal Investigator 2** (; ) нь Хонконгийн телесериал юм. 1996 оны 10 сарын 28-ноос 12 сарын 9 хүртэл TVB телевизээр гарчээ. Television Broadcast Limited-ийн бүтээл.

Ангилал:Хонконгийн телевизийн цуврал
Ангилал:1990-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Цэрэнгийн Чулуунцэцэг

**Цэрэнгийн Чулуунцэцэг** (1962 онд Дундговь аймгийн Өлзийт суманд төрсөн) - Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин цолтой дуучин.  

## Намтар 
Дашийн Цэрэнгийн охин болж 1962 онд төрсөн. Эх нь сайхан дуулдаг, үйл үртсэнд уран М.Чулуунбат гэж эмэгтэй байсан.

Сумынхаа дунд сургуульд суралцаад тухайн үеийн нам, засгийн бодлогын дагуу МХЗЭ-ийн илгээлтээр мал аж ахуйн үйлдвэрлэлд гарч ажилласан юм. Ингээд 1979 онд болсон Нэгдэлчдийн урлагийн их наадамд авьяасаараа шалгаран оролцсоноор урлагийн замд хөл тавьсан төдийгүй “Өнөр бүл” киноны Цэрмаагийн дүрд чадварлаг тоглон үзэгч олны танил болсон юм. Ц.Чулуунцэцэг СУИС-ийг төгсөж, Цэргийн дуу бүжгийн чуулга, “Түмэн эх” чуулгад дуулж, Соёл урлагийн их сургуульд багшлан уран бүтээл дээрээ өссөнөөр 2008 онд Монгол улсын гавьяат жүжигчин цол хүртсэн билээ.

Дүү Туяацэцэг, Отгонцэцэг нар нь нэр сүрээ орон даяар гаргасан дуучид болсон. Гурвуулаа “Говь сайхан нутаг” нэртэй тайлан тоглолт хамтраад хийсэн нь Улаанбаатарыхныг ёстой хуйлруулсан. Өмнө нь нутгийн гурван гавьяат “Өлгий нэгтэй гурван гавьяат” нэртэй тайлан тоглолт хийсэн нь ч дууриал болоо биз ээ. 

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн багш
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Өлзийтийн (Дундговь) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1962 онд төрсөн
Крис Эванс (жүжигчин)

**Кристофер Роберт "Крис" Эванс** (, ''1981 оны зургаадугаар сарын 13-нд төрсөн) нь Америкийн жүжигчин юм.

## Түүний амьдрал 
Крис Эванс нь Бостоны Садбюриг хотод өссөн.Түүний ээжийн нэрийг Лиса (Капуона).Түүний ээж Конкорд залуучуудын театрын найруулагч.Тэрээр 2 эгч нэг ахтай аж.

= Карер =
1999 онд Эванс Hasbro ТУЗ тоглоомны Таялор дүрийн модел байсан.

Хөнөөлтэй Брайс болон Лондон тоглох нь strung- тоглож Дирк Wittenborn-ын харгис хүмүүс: бус, өөр нэг Teen Movie дээр боосон зураг авалтын дараа,Эванс хар тугалга үүрэг төгс оноо болон үүрэн газардсан, дараа нь Чикаго хотод бие даасан хоёр кинонд тоглосон бөгөөд түүний харилцаа асуудалтай байсан ба мансууруулах бодис хэрэглэсэн байжээ. Тэрээр Fantastic Four 2005 оны комик номын Хүн бамбарын дүрд тоглосон. Эванс 2007 оны үргэлжлэн Fantastic Four:Rise Of the Silver Surfer тоглож өсөж дэшсэн байна. Энэ жил тэрээр Дэнни Бойл-ын Sunshine шинжлэх ухаан сансрын зөгнөлт кинонд тоглосон аж.

= Хувын амьдрал =
Тэрээр Жэссика Бэелтэй 2001 оноос 2006 он хүртэл үерхсэн байна.

Эванс Буддын шашинтай.

= Дэлгэцэндэх дүр =
Кино 

## Холбоос
* 
* link=https://en.wikiquote.org/wiki/Chris_Evans|24x24px Wikiquote (en) — **Крис Эванс**
* 

Ангилал:1981 онд төрсөн
Ангилал:Киноны продюсер
Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Бостоны хүн
Цөмийн физик

**Цөмийн физик** гэдэг нь атомын цөмийн бүтэц, хувирлыг судалдаг физикийн шинжлэх ухааны нэгэн салбар. Атомын цөм эгэл бөөмсийг бүртгэх, тэдгээрийн хувирлыг судлахад, тусгай төхөөрөмжүүдийг ашигладаг. Тэдгээрийн тоонд спинтарископ, Гейгерийн тоолуур, Вильсоны камер зэрэг хамаарна. Цөмийн бие тогтворгүй цөм нь цацраг идэвхт цацрагаар ангилагдана.

## Ерөнхий мэдээлэл 
Цөм дэх протоны тоог (цэнэгийн тоо, мөн элементийн атомын дугаар) ихэвчлэн Z, нейтроны тоог N-гэж тэмдэглэдэг байна. Тэдний нийлбэр A = Z + N-ийг цөмийн жингийн тоо гэж нэрлэдэг. Ижил Z (өөрөөр хэлбэл ижил элементийн атомууд), гэхдээ өөр N-тэй атомуудыг изотопууд гэж нэрлэдэг, ижил A, гэхдээ өөр Z - изобар, ижил N, гэхдээ өөр Z - изотонууд.

Цөмийн физик нь астрофизикийн олон салбаруудад (анхдагч нуклеосинтез, одод дахь термоцөмийн урвал үндсэн дарааллаар болон түүнээс гарах үед), мөн цөмийн болон ирээдүйд термоцөмийн энергийн хувьд чухал ач холбогдолтой юм.

## Түүх 
1896 онд Францын химич Антуан Анри Беккерел (франц. *Antoine Henri Becquerel*; 1852—1908) ураны давсны цацраг идэвхт чанарыг санамсаргүйгээр илрүүлсэн бөгөөд энэ нь агаарыг иончлох, гэрэл зургийн эмульсийг харлуулахад хүргэдэг үл үзэгдэх туяа аяндаа ялгарах замаар илэрдэг байна. Хоёр жилийн дараа Пьер Кюри, Мари Кюри нар торийн цацраг идэвхт чанарыг олж илрүүлж, ураны давснаас полони, радийг тусгаарлаж, цацраг идэвхт чанар нь уран, торийн цацраг идэвхт байдлаас хэдэн сая дахин хүчтэй болохыг тогтоожээ.

Цацраг идэвхт цацрагийн нарийвчилсан туршилтын судалгааг Эрнст Рутерфорд  (англи. *Ernest Rutherford,* 1871-1937) хийсэн юм. Тэрээр цацраг идэвхт цацраг нь α-, β-, γ-туяагаар тус тус үүсдэг болохыг харуулсан. *Бета* туяа нь сөрөг цэнэгтэй электронуудаас бүрддэг, *Альфа* туяа нь эерэг цэнэгтэй хэсгүүдээс (альфа бөөмсүүд нь хожим нь гели-4 цөм болох нь тодорхой болсон), *Гамма* туяа нь рентген туяатай төстэй (цэнэггүй), гэхдээ мэдэгдэхүйц илүү хатуулаг ажээ.
Ангилал:Цөмийн физик
Стэнли Туччи

**Стэнли Туччи** (, *1960 оны арваннэгдүгээр сарын 11-нд төрсөн*) нь Америкийн жүжигчин, зохиолч, кино продюсер, найруулагч юм. Тэрээр хэд хэдэн шагналд нэр дэвшиж хүртэж байсан ба Оскарын шагналын Шилдэг туслах эрэгтэй дүрийн номинацид 2009 онд нэр дэвшиж байв.

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* Стэнли Туччитай холбоотой асуулт хариултууд

Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч
Ангилал:Киноны продюсер
Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан
Ангилал:Эмми шагналтан
Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1960 онд төрсөн
Хьюго Уивинг

**Хьюго Уоллес Уивинг** (, *1960 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд төрсөн*) нь Нигерид төрсөн Англи-Австралийн жүжигчин юм. Түүнийг Матрикс цуврал киноны төлөөлөгч Смит болон Бөгжний эзний Элрондын дүрээр тус тус мэдэх билээ.
* киноны нээлтийн үеэр, 2003 он.]]

## Эшлэл 
* *The Dictionary of Performing Arts in Australia&nbsp;– Theatre&nbsp;. Film&nbsp;. Radio&nbsp;. Television&nbsp;– Volume 1*&nbsp;– Ann Atkinson, Linsay Knight, Margaret McPhee&nbsp;– Allen & Unwin Pty. Ltd., 1996
* *The Australian Film and Television Companion''&nbsp;– compiled by Tony Harrison&nbsp;– Simon & Schuster Australia, 1994

## Холбоос 
* 
* 
* 
* Hugo Weaving at the National Film and Sound Archive

Ангилал:Австралийн жүжигчин
Ангилал:Австралийн хүн
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1960 онд төрсөн
Хот улс

thumb|300px|Монако
**Хот улс** гэдэг нь тусгаар тогтносон байх юм уу эсвэл ямарваа нэгэн орон нутгийн засагт хамаарахгүй өөртөө засах эрхтэй байх хот этгээд юм.

## Эдүгээ цагийн хот улс 
### Бүрэн эрхт 
#### Ватикан 
Ватикан нь Католик шашны тэргүүн Папын хот улс юм.
#### Монако 
Монакогийн Гүнт Улс бол Европын хот улс юм. 
#### Сингапур 
Сингапур бол Ази тив дэх арлын хот улс юм.

Ангилал:Улс төрийн газар зүй
Ангилал:Төрийн байгууламж
Сүх

**Сүх** эсвэл **Балт** - мод хагалах, түлээ бэлтгэх, цаашилбал ямарваа нэгэн бэлэг тэмдэг болсон хөдөлмөрийн багаж зэвсэг. Түлээ, мод бэлтгэх хурц иртэй урт сүхийг Хангинуур сүх, сүхний төмөр толгойг Балт гэж бас нэрлэдэг.

Ангилал:Багаж
Ангилал:Цавчих- ба хатгах зэвсэг
Ангилал:Аяллын хэрэглэл
Ангилал:Ойн аж ахуйн төхөөрөмж
Үсэг

Я үсэг]]
**Үсэг** гэдэг нь аливаа нэг бичиг үсгийн үндсэн махбод болох цагаан толгойн тэмдэг юм. Заавал гэх албагүй боловч ихэвчлэн ярианы хэлний нэгж авиаг тэмдэглэдэг.

Ангилал:Бичгийн техник
Ангилал:Бичиг үсэг
Ангилал:Бичгийн тэмдэг
Монгол хатад

## Их Монгол Улсын их хатад 
# Бөртэ үжин (1206-1227)
# Борогчин хатан (1229-1230?)
# Дөргөнэ хатан (1230?-1246)
# Огул Хаймыш хатан (1246-1251)
# Хутугтай хатан (1251-1260)

## Их Юань Улсын их хатад 
# Чамбуй хатан (1260-1281), Хубилай хааны их хатан
# Намбуй хатан (1283-1294), Хубилай хааны их хатан
# Шилиндалай хатан (1295-1305), Өлзийт Төмөр хааны их хатан
# Булган хатан (1305-1307), Өлзийт Төмөр хааны их хатан
# Жэнгэ хатан (1307-1311), Хайсан хүлэг хааны их хатан
# Раднашири хатан (1311-1320), Буянт хааны их хатан
# Сугабал хатан (1321-1323), Шадбал хааны их хатан
# Бабухан хатан (1323-1328), Есөнтөмөр хааны их хатан
# Будшир хатан (1328-1329; 1329-1332), Тугтөмөр хааны их хатан
# Маалайдай хатан (1329), Хүслэн хааны бага эхнэр. Тогоонтөмөр хааныг төрүүлсэн.
# Бабуша хатан (1329), Хүслэн хааны их хатан.
# Дарьтэмиш хатан (1332), Ринчинбал хааны их хатан
# Данашир хатан (1333-1335), Тогоонтөмөр хааны их хатан
# Баянхутаг хатан (1337-1365), Тогоонтөмөр хааны их хатан
# Өлзийхутаг хатан (1365-1370), Тогоонтөмөр хааны их хатан

## XIV-XVII зууны Монгол улсын хатад 
# Квон хатан (권황후): Билэгт хааны курё гаралтай хатан. Андон Квон овогт Квон Кём (권겸) түшмэлийн охин.  
# Хөвгүүндэй хатан (Элбэг хааны хатан): Самур гүнжийг төрүүлсэн.
# Өлзийт гоо хунбэйж (Элбэг хааны бэйж буюу бага хатан. Үгэчи хашиха ноёны хатан болсон)
# Самар хатан ( Адай хааны их хатан?)
# Нугандашир хатан ( Тайсун хааны их хатан): Абадин нэрт хүү төрүүлсэн. Тогоон тайшийн охин.
# Алтай хатан/Алтгалжин хатан (Горлосын Цэвдэн ноёны охин. Тайсун хааны бага хатан)
# Самур тайху: Тайсун хааны бага хатан. Махагүргис хааныг төрүүлсэн.
# Махтум ханум (Эсэн хааны бага хатан. Моголистаны Юнус хааны эгч. Ибрагим, Ильяс нэрт хоёр хүү төрүүлсэн.)
# Мөнгөлдэй хатан (Молон хааны их хатан)
# Их Хамарт Юнгэн хатан (Мандуул хааны хатан)
# **Мандухай хатан** (Мандуул хаан, Даян хааны нарын хатан)
# **Жимсхэн хатан** (зарим сурвалж бичигт Самур тайху гэдэг. Даян хааны 2 дахь хатан)
# **Гүүши хатан** (Даян хааны бага хатан)
# Сутай тайху (Лигдэн хааны хатан. Зүрчидийн Ехэ Нара овгийн Дэлгэр тайшийн охин)
# Наннан тайху (Лигдэн хааны хатан. Боржигин Намужун. Бөх Бэлгүтэйгийн удам Авга хошууны Дорж жюнь вангийн охин. 1635 онд Манжийн Абахай сэцэн хааны татвар эм болж, Бөмбөгөр нэрт хүү төрүүлсэн.)
# Бадамзуу тайху (Авга хошууны Дорж тайжийн охин. Лигдэн хааны бага хатан. 1635 онд Манжийн Дээд эрдэмт хааны татвар эм болсон.)
# **Эржэй тайху** (Лигдэн хааны бага хатан байсан. 1635 онд манжийн **Абатай** чин вангийн бага хатан болсон.)
# **Бочи үжин** (Лигдэн хааны бага хатан. 1635 онд Абахай сэцэн хааны ахмад хүү **Хүүгэ** агийн татвар эм болсон.)
# **Гүртүмэн үжин** (Лигдэн хааны бага хатан байсан. Манжид олзлогдсоны дараа эхлээд **Гончиг зайсан**гийн бага эхнэр болов. Дараа нь **Хятад чэрби**тэй дахин гэрлэв.)

## Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хатад 
# Дондогдулам хатан (1911-1923)
# Гэнэнпил хатан (1923-1924)

## Эшлэл 
Ангилал:Хүмүүсийн жагсаалт
Ангилал:Монгол хатан
!
хатан
Есөнтөмөр хаан

**Есөнтөмөр** (Yesün Temür; 1293–1328) — Юань улсын 1323-1328 онд төр барьсан зургаа дахь **хаан**.

## Жин ван 
Есөнтөмөр 1293 оны 11 сарын 28 -нд хонгирадын Буянхэрмэш хатнаас төрсөн. Гамала (1258-1303) жин вангийн хүү, Чингимийн ач, Хубилай хааны гуч юм. 

Есөнтөмөр Гамала эцгийн цол буюу жин ван (жонон) цолыг 1303 онд хүртэж, Говийн умард нутгийг захиран Хархорумд эзэн суусан. Удаах хорин жилд Төмөр өлзийт, Хайсан хүлэг, Аюурбарбад буянт, Шадбал гэгээн дөрвөн хаан солигдсон байна. 

1323 оны 9-р сард Тэгш ноён Шадбал гэгээн хааныг хороосон ба Есөнтөмөрийг хаан бол хэмээн улсын тамгыг хүргүүлжээ.

## Хаан 
Есөнтөмөр 1323 оны 10 сарын 4-нд Хэрлэнгийн хөдөө аралд гэнэт таалал төгсчээ. Шалтгаан тодорхойгүй, хорлогдсон мэт байна.

## Гэр бүл 
* Эцэг — боржигин овгийн Гамала Жинь ван
* Эх — хонгирад овгийн Буянхэрмэш хатан
### Хатан 
* **Бабухан хатан** — хонгирад овогт
* **Ринчинбал хатан** - Ихирэсийн **Чан ван Ашиг** ноёны охин. Сугабал хатны дүү.
* **Хула хатан**
* **Эсү хатан**
* **Садабал хатан** - **Наймачин** овгийн хүн. Гамалагийн охин Шоу нин да жан гүнжийн охин. Есөнтөмөр хааны үеэл дүү эсвэл өргөмөл охин байх боломжтой.
* **Буянхэримиш хатан**
* **Ширитөмөр хатан**
* **Тэни хатан**
* **Бихан хатан** - Хонгирад овгийн Толин ноёны хүү Янь ван Майжүханы охид. Сүхдарь хатны эгч эсвэл дүү нь юм.
* **Сүхдарь хатан**

### Хөвгүүн 
* Аригиба хаан
* Бадамрэгжийбуу ван
* Ёндончинбуу тайж
* Шооса тайж

## Сурвалж, тайлбар 
Ангилал:1293 онд төрсөн
Ангилал:1328 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Юань улсын хаан
Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Аригиба хаан

**Аригиба** (Рагибаха/Ражабаг, 1320–1328) — Юань улсын долоодугаар **хаан** байв. 1328 онд нэг сарын турш хаан суусан.

## Бага нас 
Аригиба (, , *ra khyi phag*) 1320 оны цагаан бичин жил хожмын Есөнтөмөр хааны Бабухан хатнаас мэндэлсэн. Гамалагийн ач, Чингимийн гуч хүү юм. 1324 онд эцэг нь хаан болоход хунтайж хэмээн нэр заагдсан.

## Хоёр хаан 
1328 оны 8 сарын 15-нд Есөнтөмөр хаан Шандуд нас нөхцсөн тул 10-р сард Бабухан их хатан, Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан Далааш, Ляо ван Тогтох, Лян ван Ванчин нар Аригиба ханхүүг хаан өргөмжилжээ. 

Үйл таслах яамны хэрэг мэдэгч Яньтөмөр, Раднаашир ван зэрэг жанжид балчир хааныг түлхэх унагаахаар хуйвалдан Дайду дахь хааны ордныг бүсэлж 10 сарын 16-нд Хүлэг хааны хөвүүн Тугтөмөрийг залж хаан өргөмжлөснөөр нэг доор хоёр хаантай болов. 

### Дайн 
Шанду Дайду хоёр нийслэлээрээ хуваагдан дайтав. Аригибаийн шадар Ванчин ван Цавчаал боомтыг эзлэхэд Яньтөмөр цэрэглэн Ванчины цэргийг бут ниргэсэн ба Далааш түшмэл Артөмөр, Худтөмөр нарыг илгээвэл мөн Яньтөмөрийн цэрэгт дийлджээ. Аригиба хааны мэдлийн Ляодун хойгийн хэдэн түмэн цэрэг Дайду руу дөтлөхөд Төвтөмөр хаан Тодтөмөрийг илгээж Жижоуд тулгаран байлдаж хоёр талаас маш олноор үхэж, Ляодуны цэрэг Дайдугийн таван хаалгыг бүслэн очсон ч өмнөдөөс цэрэг татан хамгаалав. Ашидхэв хааны Артөмөр, Түмэндарь жанжид Төвтөмөр хааны цэрэгт ялагдав. 

11-р сард Ерүтөмөр, Бухтөмөр нар Шандуг бүсэлж мухардуулснаар Аригиба хаан, Далааш ноён нар хас эрдэнийн тамгыг өргөн барьж бууж өгчээ. Аригиба хаан болон Бабухан хатан, Далааш нар баривчлагдан Дайду хот руу аваачин Тугтөмөр хаанд сөгдүүлсэн ба Аригиба хаан, Бабухан нарыг алс газар цөлж, Далааш, Балшир, Мамууш, Ляо ван Тогтохын хүү Бат нарыг цаазлан хороожээ.

## Гэр бүл 
* Эцэг: Боржигин овогт **Есөнтөмөр хаан**
* Эх: Хонгирад овогт **Бабухан хатан**
* Дүү: Бадамрэгжийбуу жинь ван, **Ёндончинбуу тайж, Шооса тайж** 

## Сурвалж, тайлбар 
Ангилал:1320 онд төрсөн
Ангилал:1328 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын хаан
Ринчинбал хаан

**Ринчинбал хаан** (1326 он 5 сарын 1-ий өдөр- 1332 он 12 сарын 14-ий өдөр) — Юань улсын аравдугаар **хаан** байв. 1332 онд 2 сар хаан суусан.

## Бага Нас 
Ринчинбал ( *Ринчинбал* гэдэг нь “эрдэнэцогт” гэсэн үг) 1326 оны 5 сарын 1-нд хожмын Хүслэн хутагт хааныг Цагаадайн улсын нутагт байхад хоёрдугаар хүү нь болон төржээ. Эх нь зарим сурвалжид найман, заримд хонгирад аймгийн гэдэг Бабуша хатан байв. 1328 онд эцэг нь хаан болоод Шандуд ирээд нас нөхцөж, Тугтөмөр авга нь хаан болсон. Тугтөмөр хааны Будшир хатан Ринчинбалын ах Тогоонтөмөрийг Гуулин улс руу цөлж, 1330 онд Ринчинбалын эх Бабушаг хүүгээ хаан болгох гэсэн хэмээн хилсдүүлж хороосон.

## Нэхэн өргөсөн нэр 
Хаан 12 сарын 14-нд 6 насандаа таалал төгссөн. Хаадын оршуулгын газарт оршуулсан. Тогоонтөмөр хаан ор залгав. 

1338 онд Тогоонтөмөр хаан Ринчинбал хааныг «Балчир богд тахимдуу хаан» (*Чун шэн си сяо хуанди*) хэмээн нэхэн өргөмжилж, сүмийн хятад цолыг «*Нинзун*» хэмээж, монгол үгийг эрхэмлэж «Эрдэнэцогт хаан» хэмээн нэхэн цолложээ. 

thumb|200px|Хааны эх, хааны хатан хоёр

## Гэр бүл 
* Эцэг — боржигин овогт Хүслэн хутагт хаан
* Эх — хонгирад овогт Бабуша хатан
### Хатан 
* Дарьтэмиш хатан — хонгирад овогт

## Лавлах холбоос
Ангилал:1326 онд төрсөн
Ангилал:1332 онд өнгөрсөн
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Юань улсын хаан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хан
Ангилал:Хүүхэд
Шадбал гэгээн хаан

**Шадбал гэгээн хаан** (1303–1323 он; 20 насалсан) — Юань улсын тавдугаар **хаан** байв. 1320–1323 онд төр барьсан. 

## Ханхүү 
Шадбал () 1302 оны 2 сарын 2-нд Аюурбарбад буянт хааны ахмад хүү болж, хонгирад овогт Раднашири хатнаас төрсөн. 

Хайсан хүлэг, Аюурбарбад буянт ах дүү хоёр хаан өөрсдийнх нь үр хүүхэд ээлжлэн хаан ширээнд суухаар тохирсон боловч Буянт хаан ахынхаа гэрээс, тангаргаа зөрчин Хүлэг хааны ахмад хүү Хүслэнг бус өөрийн хүү Шадбалыг 1316 онд ханхүү өргөмжилж олны дургүйг хүргэж, алтан ургийн ноёдын дунд хаан ширээний төлөө эрээ цээргүй тэмцлийг өрнүүлжээ.

## Хаан 
Шадбал гэгээн хаан 1320 оны 4 сарын 19-нд нийслэл Дайду хотын Даминдянь ордонд Юань улсын хаан сууринд заларч, төрийн хас тамгыг атгажээ. 

### Бичиг суртал 
Шадбал хааны зарлигаар судар бичгийн хүрээлэнгийн түшмэд «Буянт хааны үнэн түүх», «Хатадын намтар», «Гавьяат сайд нарын шастир», «Их Юань улсын нэвтэрхий толь», «Их Юань улсын хууль цаазын бичиг» зэрэг номыг эмхтгэн гаргасан. 

Хаанд жалайр овгийн Байжу (1298-1323) залуу түшмэл дотно үйлчилж, күнзийн суртлыг төрийн хэрэгт хэрэглэж байв.

Хаан хуулийг ширхэгчлэн мөрдөхийг журамлан, зөрчсөн Нангиадай, Лю Гуй нарыг цаазаар аваачив. 1322 онд Тэмүдэрийн шадар бараа бологч Жан Шимөн хээл хахуулийн хэргээр алагдав. Мөн нөлөө бүхий Таж хатан эмэг, Тэмүдэр чинсан нар дараалан нас барсан ба Тэмүдэрийн цолыг нэхэн огцруулж, гэр бүлийг нь гудамжинд хөөжээ.

## Гэр бүл 
* Эцэг — боржигин овогт Аюурбарбад буянт хаан 
* Эх — хонгирад овогт Раднашири хатан
### Хатан 
* Сугабал хатан — ихэрэс овогт
* Ябахутулу хатан
* Доржбан хатан

## Сурвалж, тайлбар 
Ангилал:1303 онд төрсөн
Ангилал:1323 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Юань улсын хаан
Гүнтөмөр хаан

**Гүнтөмөр**ийн гарал үүслийн тухайд “Эрдэнийн товч” зэрэг Монгол шастируудад түүнийг өмнөх Элбэг нигүүлсэгч хааны их хөвгүүн хэмээн тодорхойлсон бөгөөд Төмөрийн улсад эмхэтгэсэн Персийн түүхийн материалд Алтан ургийн бусад салбарууд хэмээн дүрсэлсэн байдаг. Гэвч Гүнтөмөрийн “Эрдэнийн товч”-д мэдээлсэнээс өмнөх болон дараачийн удмын бичиг үнэмшилгүй тул олон эрдэмтэд Гүнтөмөрийг Аригбөхийн удмын хүн гэж үздэг.

Гүнтөмөр хаан 1377 оны улаагчин могой жил дор төрсөн бөгөөд 1400 оны цагаан луу жил дор хаан ширээнд суужээ хэмээн Эрдэнийн товчоо бичжээ. “Алтан товч”-д Гүнтөмөр өмнөх хаан Элбэгийг туулай жил (1399) алсны дараа хаан ширээнд суусан гэж тэмдэглэжээ. Энэ хааны үед түүний өмнөх хааны үеэс эхэлсэн Ойрад ба Зүүн Монголын хагарал гүнзгийрэв. 1402 оны хар морин жил нас баржээ.

## Эшлэл
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын бага хаан
Ангилал:Умард Юанийн ноёрхогч
Ангилал:1377 онд төрсөн
Ангилал:1402 онд өнгөрсөн
Өрөгтөмөр хаан

**Өрөгтөмөр** () юмуу **Ёлтөмөр**, **Гүйличи** (зөвхөн хятадын сурвалж бичигт дурддаг) нь 1402 оны Хар морин жил хаан ширээг булаан авч 1408 оны хар хулгана жил алагджээ. 

Өрөгтөмөр хаан байсан эсэх талаар 17-р зууны монголын түүхийн бүх сурвалж бичигт 1403-1408 онд ийм нэртэй хаан байсан тухай нэг ч мэдээ байдаггүй, зөвхөн 1403-1410 онд Өлзийтөмөр хаан, хаан болж найман жил монголыг захирч байсан гэж тэмдэглэдэг. Зөвхөн хятадын Мин улсын түүхэнд ойрадын эзэн **Үгэчи хасаха** 1402 онд Гүнтөмөр хааныг хороож, Гүйличи цолтойгоор хаан ширээнд сууж, 1408 он Асудын Аругтай тайшд хөөгдөх хүртэл хаанчилсан гэх ойлголт байна. Төмөрийн улсад эмхэтгэсэн янз бүрийн түүхийн материалаас үзэхэд, 1415-1425 онд монголын зарим хэсгийг захирсан Ойрадай хааны аав нь Аригбөхийн удмын ойрадын ноён байсан **Өрөгтөмөр хаан** гэжээ.

Хятадын Мин улсын сударт Гүйличи хаан, хаан болсны дараа «Юан» хэмээх улсын цолоо халж «Дадань» (Татар) гэж цоллосон. 1425 он хүртэл захирсан гэж бичдэг. Ингэхээр Өрөгтөмөр, Үгэчи хашаха хоёр нь нэг хүн мөн эсэх дээр нилээн маргаантай сэдэв юм.

1430-аад онд Перс хэлээр бичигдсэн "Шажарат ал-Атрак" нэртэй түүхийн номонд Гүнтөмөр, Өлзийтөмөр хаадын завсарт Өгөөдэй хааны удмын Актөмөр гэгч хаан болсон гэж тэмдэглэжээ.

## Эшлэл

Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1408 онд өнгөрсөн

Ангилал:Монголын хаан
Өлзийтөмөр хаан

**Өлзийтөмөр хаан** (зарим монгол сурвалжд **Улуйтөмөр**, хятад сурвалжд **Буяншир** (本雅失里)) нь 1379 онд Элбэг нигүүлсэгч хааны хүү болон мэндэлжээ. Хаан ширээний тэмцлийн улмаас 1400 оны орчимд Самарканд хотод очиж Доголон Төмөрийн ивээлд амьдарч байсан. Зүүн Монголын Аругтай тайш, өөрийн Өрөгтөмөр хааныг хөөн явуулж, оронд нь түүнийг залан ирж Монголын хаан болгожээ. 

Өлзийтөмөр хааныг хэдэн жил хаан суусан тухай хоёр төрлийн үзэл байдаг. 

# 17-р зуунд бичигдсэн Саган сэцэний Эрдэнийн товч, Их Шар тууж зэрэг зохиолд Өлзийтөмөр хааныг "хорин таван насанаа харагчин хонин жил (1403) хаан ор сууж, найман жил болоод, цагаан бар жилд (1410) халивай" гэдэг. Энэ баримтаар 1403-1410 онд хаан ширээнд сууж, Өрөгтөмөр нэртэй хаан байгаагүй гэж үзэхэд хүрнэ.
# Лу.Алтан товч, Хураангуй Алтан товч зэрэг монголын эртний ном сударт "хан ор сууж, гурван он болж барс жилээ (1410 он) халив" Төмөрийн Улсыг 1405-1409 онд захирч байсан Халиль султан найр хийж байгааг дүрсэлсэн өнгө будаггүй хар зураг байдаг. Уг зурагт Султаны баруун гар талд хивсэн дээр суусан Чингис хааны удмын 4 ханхүү дүрсэлсний хамгийн эхэнд "Taizi oghlan (تعیـزی اوغلان)" гэсэн нэртэй язгууртныг Өлзийтөмөр хаан гэж таамагладаг. Энэ зургийг баримт болговол түүнийг 1408 онд хаан ширээнд залсан нь үнэн байх магадлалтай болдог. 

## Намтар 
**Намтар**

1379 онд  Элбэг нигүүлсэгч хаан болон Хөвгүүндэй хатан нарын хөвгүүн болж төржээ.

### Мин улстай дайтсан нь 
1408 онд хаан болсны дараа Мин улсын Юнлө хаан захидал илгээж, дагаж орохыг тулган шаардсан байдаг. Харин Буяншир хаан элчийг хороожээ. Энэ явдлаар шалтаглан 1410 онд Юнлө хаан 100,000 цэргийг илгээхэд бут цохижээ. Харин 1411-1412 онд Юнлө хаан өөрийн биеээр 500,000 их цэргийг удирдан, монгол нутагт орж ирээд харилцан байлдахад Буяншир хаан ялагдаад, цөөн цэргийн хамт Самарканд руу зугтах замдаа Батула чинсангийн цэргүүдийн гарт тэнгэр болсон. Ингээд түүнд байсан Юань улсын их хааны тамга Ойрдын Батула чинсан-гийн гарт орсон. Өлзийтөмөр хааны дараа Батула Дэлбэг хаан болгон дэмжиж, Аругтай тайшийг Хэрлэн гол хүртэл хөөн нэхэн, Мин улсын Юнлө хааны 100,000 цэрэгт Туул голын Тэрэлжийн орчим бут цохиулсан. Үүний дараа Батула чинсан Дэлбэг хааныг хороосон. 

### Ойрад, Зүүн Монгол хоёрын сөргөлдөөн 
Зарим сурвалжид Дөрвөн Ойрадуудын дэмжиж байсан хануудыг хүлээн зөвшөөрөөгүй тул Зүүн Монголын  Адай хааныг хаан ширээг залгамжлагчаар сонгосон байдаг.

 

## Эшлэл 
Ангилал:1379 онд төрсөн
Ангилал:Монголын бага хаан
Ангилал:1412 онд өнгөрсөн

Ангилал:Монголын хаан
Ангилал:Боржигин