Ургамлын тэжээл

**Ургамлын тэжээл** гэдэгт, ургамал ургахад ба түүний метаболизмд шаардлагатай химийн элементүүд ба нэгдлүүд, мөн тэдгээрийн эх үүсвэр зэргийг багтаан ойлгоно. 1972 онд Э.Эпштейн элементүүдэд, ургамалд шаардагдах ач холбогдолд нь хоёр шалгуурыг тодорхойлсон:

# түүнгүйгээр ургамал ердийн амьралын циклээ дуусгаж чадахгүй;
# тэр нь ургамлын аль нэг үндсэн хэсгийн бүрдүүлэгч эсвэл бодисын солилцоонд оролцогч.

Шалгуурууд нь Юстус фон Либихийн минимумын тухай хуульд захирагдана. Дутагдлын шинж тэмдэг нь навч шарлах, ургамал давжаарах зэргээр илэрнэ.

#### Кальци
Кальци нь бусад тэжээлийн ургамалд шингэх тээвэрлэлтийг зохицуулахаас гадна, хэд хэдэн энзимуудыг идвэхжүүлдэг. Кальцийн дутагдлын үед ургамал давжаардаг. Кальци нь фотосинтез ба ургамлын бүтэцэд оролцдог.

#### Бор
Англи эх сурвалж нь баталгаатай бус байгаа учир түр орчуулалгүй үлдээв!

#### Зэс
Зэс нь фотосинтезэд чухал үүрэгтэй. Зэсийн дутагдлын үеийн гол шинж тэмдэг бол хлороз юм. Зэс нь фотосинтез явагдахад шаардлагатайгаас гадна, олон энзимийн процесст, лигнин (эсийн хана) бий болход болон үрийн үйлдвэрлэлд тус тус оролцдог. Зарим хөрсөнд зэс ховор байдаг.

#### Манган
Манган нь фотосинтез ба хлоропласт бий болход чухал үүрэгтэй. Манганы дутагдал нь навчин дээр өнгөгүй толбо үүсэх зэрэг өнгөний гажуудалуудыг дагуулна.

#### Натри
Натри нь КХБС () ба C4 ургамлуудын фосфоенолпируватын регенерацид оролцдог. Натри нь стоматаг нээх ба хаах калийн зохицуулалтыг орлох чадвартай.

Натрийгийн ач холбогдол:
* C4 ургамал, ховор тохиолдолд C3 ургамалд шаардлагатай;
* Калийг орлох боломж: Ургамлуудыг 4 бүлэгт хуваана:
# А бүлэг - их хэмжээний калийг натригаар орлуулж, өсөлтийг/ургалтыг дэмжих боломжтой ба энэ үр дүнд калигаар хүрэх боломжгүй,
# B бүлэг - натрийгаар тод ирэцтэй биш ч ажиглагдах үр дүнд хүрж болох,
# С бүлэг - өчүүхэн төдий орлолт бий болох ч үр дүнгүй,
# Б бүлэг - орлуулалт явагддаггүй;
* Навчны гадаргуун талбай ба стоматагийн өсөлтийг/ургалтыг дэмжих. Усны балансыг сайжруулна;
* Бодисийн солилцоо дахь натрийн үүрэг:
# C4 бодисын солилцоо,
# Impair the conversion of pyruvate to phosphoenol-pyruvate,
# Reduce the photosystem II activity and ultrastructural changes in mesophyll chloroplast;
* Калигийн үүргийг орлох:
# Дотоод осмос,
# Стоматагийн үүрэг,
# Фотосинтез,
# Холын тээвэрлэлтийг саармагжуулах,
# Энзимийн идэвхи;
* Үр жимсний чанарыг сайжруулна, жишээ нь сахарозыг нэмэгдүүлж луувангийн амтыг сайжруулна.

#### Цайр
Цайр нь маш олон тооны энзимуудад шаардлагатай ба ДНХ-ийн транскрипцад чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Цайрын дутагдлын тод шинж тэмдэг бол навчны үржил хөгжилийн сааралт, давжааралт ба үүнийг "бяцхан навч" гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь өсөлтийн гормон болох ауксины исэлдэлтийн задралтай холбоотой (задралын шалтгаантай).

#### Никель
Дээд ургамлуудад никель нь Ni2+ ион хэлбэртэйгээр шингээгдэнэ. Никель нь уреаза ферментийн идэвхжилд чухал бөгөөд энэ энзим нь азотын солилцоонд оролцож шүвтрийг боловсруулдаг. Никель үгүу тохиолдолд хордлого өгөх хэмжээний шүвтэр хуримтлагдаж, энэ нь некрозын үүсэлийг дагуулна. Доод ургамлуудад, никель нь янз бүрийн үүргүүдийг гүйцэтгэхэд оролцох хэд хэдэн энзимуудыг идэвхжүүлхээс гадна, зарим энзимуудад кофактор байдлаар цайр ба төмрийг орлох чадвартай.

#### Хлор
Хлор нь хлоридийн нэгдэл хэлбэртэйгаар осмос ба ионы балансад чухал ба фотосинтезэд мөн үүрэг гүйцэтгэнэ.

#### Кобальт
Кобальт нь цөөн тооны ургамлуудад хэрэгцээтэй ба дийлэнх зүйл ургамлуудад шаардлагатай биш. Хэдий ийм ч, кобальт нь азотын фиксацийг явуулдаг, буурцагт болон бусад ургамлуудтай симбиоз үүсгэдэг бактериудад шаарлагатай байдаг.

#### Хөнгөн цагаан
* Цайны ургамал нь хөнгөн цагааны хордлогод тэсвэртэй ба түүний ургалтын идэвхийг хөнгөн цагаанаар бордож нэмэгдүүлдэг. Үүний шалтгаан нь Cu, Mn ба P хордлогыг үгүй болгодогт оршиж байж болох юм.
* Хөнгөн цагаан нь зарим төрлийн үндэсний ялзралын эсрэг фунгицидийн үүргийг гүйцэтгэдэг тухай дурьсан байдаг.

#### Цахиур
Цахиур нь ургамлын үржил хөгжилд шаардлагатай элементэд тооцогддоггүй. Цахиур нь хүрээлэн буй орчин маш элбэг агуулагддаг ба хэрэгцээ үүсэн үед түүнийг чөлөөтэй авах боломжтой. Цахиур нь ургамлын бүтэцээс олдсон ба ургамалыг эрүүл байхыг нь дэмждэг.

Туршилтаар, цахиур нь ургамлын эсийн ханыг бэхжүүлдэгээс гадна, ургамлын бэхжилт, эрүүл мэнд, үр өгөлт зэргийг тус тус сайжруулдаг нь харагдсан байна. Цахиур нь ургамлын, ган ба хүйтэн тэсвэрлэх, ишийг уртасгах, хортон шавь ба өвчинтэй тэмцэх байгалийн хамгаалах системийг сайжруулах зэргээр нөлөөлдөг нь судалгаагаар илэрсэн. Цахиур нь үндэсний жин ба нягтыг нэмэгдүүлж, улмаар ургамлын хүч чадал ба физиологийг сайжруулж, ургамлын газар дээрх хэсгийн биомассыг ба үр жимсний ургацыг тус тус нэмэгдүүлдэг болох нь тогтоогдсон. Цахиурыг "ургамалд хэрэгцээтэй бодисийн" жагсаалтад оруулах тухай хэлэлцэгдэж байна.

#### Ванади
Ванади нь маш бага концентрацитайгаар зарим ургамалд шаардлагатай байх магадлалтай юм. Мөн молибденийг оролдог байх боломжтой.

#### Селен
Селени нь цэцэгт ургамалд шаардлагатай биш, гэхдээ ургамлын ургалтыг дэмжих, исэлдэлтийн сөрөг нөлөөг эсэргүүцэх, өвчлөл ба өвсөн тэжээлтний сөрөг нөлөөллөөс хамгаалах зэрэгт хэрэгцээтэй.

Селени нь амьтны (хүн мөн адил) чухал тэжээлийн эрдэс элемент ба селенийн дутагдал нь селен дутагдалтай хөрстэй газруудын ургамалаар хооллох үед илэрдэг. Органик бус селенийн бордоог ашиглах нь тэжээлийн ургамал дахь селенийн агууламжийг нэмэгдүүлж, улмаар амьтны эрүүл мэндийг сайжруулдаг.

## Мөн үзэх
*Жимс ногооны тариалан
*Фотосинтез
*Ургамлын физиологи
*Фитохими
*Хөрсний pH
*Хөрс

## Жич
## Эх сурвалж
## Гадаад холбоос 
* *Journal of Plant Nutrition*
* International Fertilizer Industry Association
* Principles of Plant Nutrition

Ангилал:Агрохими