open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Максим Шабалин

**Максим Андреевич Шабалин** (1982 оны 1 сарын 25-нд Самарад төрсөн) нь Оросын Мөсний бүжигчин юм. Хамтрагч нь Оксана Домнина. Тэд хамтдаа 2010 оны өвлийн олимпоос хүрэл медаль зүүж, 2009 онд дэлхийн аварга болсон бөгөөд 2008, 2010  оны Европын аварга, 2007 оны Гран-Пригийн шигшээ тэмцээний аварга, 3 удаа ОХУ-ын аварга (2005, 2007, 2010) болжээ. 

2010 оны 1 сарын байдлаар тэд чансаагаараа дэлхийд тэргүүлж байв.

Шабалин өмнө нь Елена Халявина,  Маргарита Тотева (Болгар) нартай хослон гулгаж байв.

2002 оны 5 сараас Домнинатай хослон гулгах болж, эхний жилээ оролцсон өсвөрийн бүх тэмцээндээ түрүүлжээ.

2008 оны 6 сард дасгалжуулагч Алексей Горшковоос салж, АНУ-ын Пеннсилвани муж улсын Астон хотноо дасгалжуулагч Наталья Линичук, Геннадий Карпосонов нарын удирдлага дор бэлтгэлээ хийх болжээ.

## Амжилт 
, Наталья Линичук нарын хамт.]]  

(Домнинатай хамт)

* WD = Хасагдсан

(Халявинатай хамт)

(Тотеватай хамт, Болгарыг төлөөлж)

## Эшлэл 
*
* 1997/1998 ISU Junior Series results

## Гадны холбоосууд 
*
* 
*Оксана Домнина & Максим Шабалин - Албан ёсны вэбсайт

Ангилал:Оросын уран гулгагч
Ангилал:Оросын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Болгарын уран гулгагч
Ангилал:Болгарчууд
Жин

Физикийн шинжлэх ухаануудад биеийн **жин** гэдэг нь биеийг гравитацийн оронд тэтгэхэд (өөрөөр хэлбэл түүнийг тэнцвэртэй байдалд байлгах) шаардлагатай, биед үйлчлэх *W* хүчний хэмжээ. Тогтвортой тэнцвэрт буй биеийн жин нь түүнд үйлчлэх татах хүчний хэмжээтэй тэнцэх ба биеийн оршин байж магадгүй шингэн дахь хөвөлтийн хэмжээний нөлөөлөл маш бага байна. Дэлхийн гадаргын ойролцоох чөлөөт уналтын хурдатгал нь ойролцоогоор тогтмол байх тул дэлхийн гадарга орчимд байгаа биеийн жин нь ойролцоогоор масстайгаа пропорциональ хамааралтай.

Өдөр тутмын амьдралд "жин" гэхийг физик дахь "масс" гэсэн ойлголттой ижил утгаар хэрэглэдэг хэдий ч энэ хоёр нь хоёр өөр ухагдахуун юм. Масс бол материйн салшгүй холбоотой хэмжигдэхүүн бол жин нь материд хандах татах хүчний үйлчилсэн *хүч*. Практикийн хувьд масс, жин хоёрыг ялгаж байх нь ач холбогдол бага; үүний учир нь харьцангуй тогтмол гравитацийн оронд энэ хоёрын хэмжээ нь шууд пропорциональ хамааралтай байна. Гэсэн хэдий ч дэлхийн гадаргын өөр өөр цэгүүд дахь татах хүч 0.5 хүртэлх хувиар ялгаатай байх нь бий. Арилжаанд жинг тодорхойлох явцад энэ ялгааг арилгахын тулд биеийн стандарт чөлөөт уналтын хурдатгал буюу 9.80665 м/с-д ямар жинтэй байх тооцоог хийнэ. Мөн **жин** хэмээх үг нь орон, хот суурин, урт,  зэрэг утгыг агуулах бөгөөд монгол хүмүүсийн нэрэнд түгээмэл нэвтэрсэн байдаг. *жишээ:* нь Тэмүүжин, Алтжин, Анужин, Оюужин, Мөнхжин, Наранжин, Эмүжин гэх 

## Масс, жингийн харьцуулал 
Масс, жин хоёр нь ньютоны хоёрдугар хуулиар холбогдоно. Үүнд, W-биеийн жин, m-биеийн масс, g-чөлөөт уналтын хурдатгал гэвэл;

W=mg

Жингийн нэгж нь Ньютон.

## Мөн үзэх 
* Масс

Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Глориа Эстефан

**Глориа Эстефан** (, жинхэнэ нэр нь **Глориа Мариа Милагроса Фахардо Гарсиа**, *Gloria María Milagrosa Fajardo García*; 1957 оны 9 сарын 1-нд төрсөн) нь Кубын дуучин, ая зохиогч юм. Тэрээр дэлхий даяар 90 сая гаруй хувь цомгоо борлуулж чадсан бөгөөд түүхэнд хамгийн их борлуулалттай 100 дуучин, хамтлагийн тоонд багтдаг юм. Тэрээр Грэммийн шагналыг 7 удаа хүртсэн.

*Gloria Estefan Official Site
*Gloria Estefan Official Facebook
*Gloria Estefan Official Fan TV
*Conga OnLine Fans

Ангилал:Кубын дуучин
Амаргазавр

***Амаргазавр*** (, "Ла Амаргагийн гүрвэл") нь 130 - 125 сая жилийн өмнө буюу Эрт Цэрдийн галавын үед одоогийн Өмнөд Америк тивд амьдарч байсан завроподын төрлийн үлэг гүрвэл юм. Завроподууд дундаа харьцангуй жижиг биетэй бөгөөд 10  хүртэлх метр урттай байв. Хүзүү сээрээрээ хоёр эгнээ урт өргөстэй байжээ. Тэдгээр өргөс нь сэлүүр мэт хайрсаар холбогдсон байсан гэсэн таамаглал байсан хэдий ч түүнийг Грегори С. Пол 2000 онд зарласан судалгааны ажлаараа үгүйсгэж чадсан байна.

 
1991 онд Аргентиний Неукен мужийн Ла Амаргагийн хөндийгөөс Аргентиний палеонтологич Леонардо Сальгадо, Хосе Бонапарт нар араг ясыг нь олж, Ла Амаргагийн гүрвэл хэмээх утгатай энэхүү нэрийг өгчээ.

thumb|left|Амаргазаврыг хайрсан сэлүүртэйгээр дүрсэлсэн уран сэтгэмжит зураг.

## Эшлэл
*Salgado, L. & Calvo, J.O. 1992. Cranial osteology of *Amargasaurus cazaui* Salgado and Bonaparte (Sauropoda, Dicraeosauridae) from the Neocomian of Patagonia. *Ameghiniana* 29: 337-346.
*Upchurch, P., Barrett, P.M, & Dodson, P. 2004. Sauropoda. In: Weishampel, D.B., Dodson, P., & Osmolska, H. (Eds.). *The Dinosauria* (2nd Edition). Berkeley: University of California Press. Pp. 259–322.

## Гадны холбоос
Ангилал:Үлэг гүрвэлүүд
Бараан хэрэм

**Бараан хэрэм** (*Sciurus vulgaris*) нь *Sciurus* төрөл буюу хэрэмийн нэг зүйл болно. Тэд Евразид өргөн тархан амьдардаг.
Их Британи болон Ирландад Хойд Америкийн Саарал хэрэмийг (*Sciurus carolinensis*) нутагшуулсанаас болон энэ хэрэмний тоо толгой эрс буураад байгаа аж.

## Гадаад төрх
Бараан хэрэм толгой биеийн урт 19-23 см, сүүл нь 15-20 см байх ба 250-340 гр жинтэй. Эрэгчин эмэгчин адил хэмжээтэй. 

Жилийн улирал болон амьдрах бүсээс шалтгаалан арьсан хүрэмний өнгө өөр өөр байна. Хараас улаан хүртэл хэд хэдэн өнгө бий. Улаан зүсмийнх нь Их Британид голчлон нутагладаг. 

Бараан хэрэмний хэвлий хэсэг нь үргэлж цагаан шаргалдуу өнгөтэй байна. Тэд жилд 2 удаа буюу өвөл зун арьсан хүрмээ солидог аж. 

Тэд бусад хэрэмийн адил хурц, махир хумстай ба энэ нь модонд хурдан өгсөж уруудан авирахад зохицсон. Усанд сэлж чаддаг байна. 

## Үржил
Үржлийн улирал өвөл орой, 2-3 сард, зун 6-7 сард болно. Нэг эмэгчин хэрэм жилд 2 удаа зулзагалах чадвартай. 38-39 хоног хээлээ тээж нэг удаад 3-4 зулзага, заримдаа 6 гарна. Зулзага төрөхдөө 10-15 гр жинтэй, нүд нь аниастай төрөх ба эх нь ганцаар асарж тэжээдэг. 21 хоноод бие нь үсээр бүрхэгдэн, нүдээ нээж дуу чимээ сонсож эхэлдэг аж.  42 хоноод шүд нь ургаж гүйцнэ. Энэ үеэс хатуу зүйлс идэж чадах ба үүрнээсээ гаран идэш тэжээл хайдаг. Гэсэн ч зулзаган хэрэмнүүд 8-10 долоо хонотол хөхөө хөхсөөр байдаг байна.

Байгальд буй бараан хэрэм 7 орчим наслах ба тэжээвэр нь 10 жил амьдардаг ажээ. Наслалт нь мөн хоол тэжээлийн олдоцоос хамааралтай ба 75–85% зулзаган залуу хэрэм эхний жилийн өвөлдөө үхэж үрэгддэг байна.

## Таксоном
Өдгөө нийт 40 гаруй дэд зүйл тогтоогдоод буй боловч зарим нь тодорхой бус юм. 

**S. v. altaicus* Serebrennikov, 1928
**S. v. anadyrensis* Ognev, 1929
**S. v. argenteus* Kerr, 1792
**S. v. balcanicus* Heinrich, 1936
**S. v. bashkiricus* Ognev, 1935
**S. v. fuscoater* Altum, 1876
**S. v. fusconigricans* Dvigubsky, 1804
**S. v. infuscatus* Cabrera, 1905
**S. v. italicus* Bonaparte, 1838
**S. v. jacutensis* Ognev, 1929
**S. v. jenissejensis* Ognev, 1935
**S. v. leucourus* Kerr, 1792
**S. v. mantchuricus* Thomas, 1909
**S. v. meridionalis* Lucifero, 1907
**S. v. rupestris* Thomas, 1907
**S. v. vulgaris* Linnaeus, 1758

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* ARKive Photographs.Videos.
* WildlifeOnline - Natural History of Tree Squirrels.
* Very close up video of Red Squirrel
* Red squirrels make a comeback as culling of grey rivals brings results
Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл

**Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл** () буюу **Хамтын Нөхөрлөл**, хуучнаар **Британийн Хамтын Нөхөрлөл** нь дөрвөөс бусад нь хуучин Британийн эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд байсан, нийт тавин зургаан тусгаар тогтносон гишүүн улсаас бүрдсэн олон улсын байгууллага юм.

Тус байгууллагын гишүүн орнууд Сингапурын тунхаглалд заагдсан нийтлэг үнэ цэн, зорилгын хүрээнд хамтран ажилладаг. Үүнд ардчилал, хүний эрх, сайн засаглал, хуульт ёс, хувийн эрх чөлөө, эрх тэгш байдал, чөлөөт худалдаа, олон тулгуурт бодлого, дэлхийн энхтайвныг хөхиүлэн дэмжих явдал орно.

Хоёр жил тутам явагддаг Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын засгийн газрын тэргүүдийн уулзалтын хоорондох өдөр тутмын үйл ажиллагааг Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар удирдуулсан Хамтын Нөхөрлөлийн Нарийн Бичгийн Дарга нарын Газар хөтлөн явуулна. Уг чөлөөт холбооны бэлгэ тэмдэг нь Хамтын Нөхөрлөлийн Тэргүүн бөгөөд өдгөө Чарльз болно. Түүнээс гадна Их Британийн хаан нь Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн тусгаар тогтносон, харилцан үл хамаарах 15 улсын төрийн тэргүүн юм.

## Эшлэл 

Ангилал:Лондон дахь олон улсын байгууллага
Ангилал:1931 онд байгуулагдсан
Энерги хадгалагдах хууль

**Энерги хадгалагдах хууль** буюу **Эрчим хадгалагдах хууль** нь тусгаарлагдсан систем дахь нийт энергийн хэмжээ нь цаг хугацааны явцад тогтмол байна (үүнийг цаг хугацааны туршид хадгалагдана гэнэ) гэж тодорхойлох физикийн хамгийн чухал хуулиудын нэг. Энэ хууль ёсоор энерги нь шинээр бий болж, устаж болохгүй, нэг хэлбэрээс нөгөөд л шилжиж болох ажээ. Хаалттай системд энергид тохиолдож болох ганц зүйл нь хэлбэрээ өөрчлөх явдал, жишээ нь химийн энерги кинетик энергид шилжих явдал.

Альберт Эйнштейн-ы харьцангуйн онол нь энерги масс хоёрыг ижил зүйл, цаашлаад аль аль нь нөгөөтэйгээ заавал хамт байдгийг харуулсан. Ийнхүү хаалттай системийн хувьд бол, харьцангуйн онол гарч ирэхээс өмнөх физикийн шинжлэх ухаанд үзэж байсантай адилаар масс, энерги хоёр нь тус тусдаа хадгалагддаг. Харьцангуйн физикийн онцлог нь "матери"-ийн бөөмс (атомыг бүрдүүлэгч бөөмс гэх мэт) нь матери биш энергийн төрлүүдэд (гэрэл]гэх мэт), эсвэл кинетик ба потенциал энергид (дулаан гэх мэт) хувирч болдог. Гэлээ ч энэ хувиргалт нь системүүдийн нийт массад нөлөөлөхгүй, учир нь ямар ч хувиргалтын явцад материйн биш энергийн төрлүүд нь массаа хадгалж үлддэг

Өнөө үед "энерги" хадгалагдана гэдэгт цаг хугацааны явцад системийн нийт энерги хадгалагддаг явдлыг илтгэнэ. Энэхүү энергид бөөмсийн тайван байдлын масс болон систем дахь энергийн бусад бүх төрлүүд орно. Үүний хажуугаар бөөмсийн системийн өөрчлөгдөхгүй масс (хүндийн төвийн инерциал хүрээнээс харсан системийн масс, жишээлбэл жигнэхэд шаардлагатай хүрээ) нь ямар ч ганц ажиглагчийн хувьд цаг хугацааны явцад тогтмол байх ба (нийт энергиэс ялгаатай нь) бүх ажиглагчийн хувьд ижил хэмжээтэй. Ийнхүү тусгаарлагдсан системд матери (тайвны үеийн масстай биетүүд) ба "цэвэр энерги" (дулаан ба гэрэл) нь бие биендээ хувирч болдог хэдий ч ийм маягийн системүүдийн нийт энергийн хэмжээ ба нийт массын хэмжээ нь цорын ганц ажиглагчийн хувьд тогтмол байна. Ийм системүүдээс энергийн ямар нэг төрөл алдагдад хүрвэл ("барьцалдуулах энерги" гэж харна уу) системийн нийт масс нь үүний адилаар буурна.

Энерги хадгалагдах хуулийн үр дүнд мөнхийн хөдөлгөөний машинууд нь гадна орчин руугаа энерги дамжуулахгүй тохиолдоход л үүрд ажиллана. Ийм төхөөрөмжүүд нь тэдэн рүү хийсэн энергиэс илүү хэмжээний энергийг үүсгэвэл массаа алдаж, үүрдийн хугацааны туршид үгүй болно; ийнхүү энэ нь боломжгүй зүйл.

## Гадаад холбоос 
* MISN-0-158 *The First Law of Thermodynamics* (PDF file) by Jerzy Borysowicz for Project PHYSNET.
Ангилал:Эрчим хүч
Ангилал:Термодинамик
Ангилал:Физикийн үндсэн ойлголт
Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмиратууд

Арабын Нэгдсэн Эмират Улс нь 7 эмират (*imarat*; ганц тоо: *imarah*)-аас тогтоно:

## Эшлэл

эмирт нутаг
Марк Ледук

**Марк Ледук** (, 1962 оны 5 сарын 4 – 2009 оны 7 сарын 22) нь 1992 оны Барселоны олимпын мөнгөн медальт, Канадын боксчин юм. 

## Сонирхогчдын бокс
*Үзүүлэлт: 158-26 
*1992 оны олимпын мөнгөн медаль

### Олимпын дэвжээнд 
*Годфри Вакаабу (Уганда) 9-2
*Диллон Кэрью (Гайана) 5-0
*Лайд Бунеб (Алжир) 8-1
*Леонард Дорин (Румын) 13-6
*Хектор Винент (Куба) 1-11

## Мэргэжлийн бокс
Ледук 1992 онд мэргэжлийн бокст шилжсэн ч том амжилтад хүрээгүй бөгөөд Мишель Галамеуд ялагдсаны дараа 4-1-0 гэсэн амжилттайгаар, 1993 онд зодог тайлжээ.

## Зодог тайлсны дараа
1994 онд Ледук *For the Love of the Game* хэмээх телевизийн нэвтрүүлэгт оролцож байхдаа гэй гэдгээ илчилжээ. Мөн Торонтогийн ДОХ-той хүмүүсийн санд сайн дурын ажил хийж байсан аж.

Ледук 2009 оны 7 сарын 22-нд Торонто хотноо нас баржээ. Тэрээр орон нутгийн зочид буудлын саунад сууж байгаад нас барсан бөгөөд үзлэг хийсэн эмч түүнийг халуунд цохиулснаас болж нас барсан гэж дүгнэжээ.

## Эшлэл
## Гадны холбоос
* 

Ангилал:Канадын боксчин
Ангилал:Канадын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Канадын олимпын оролцогч
Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Ижил хүйстэн спортод
Ангилал:Канадчууд
Ангилал:1962 онд төрсөн
Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Цахилгаан соронзон цацрал

**Цахилгаан соронзон цацрал** нь вакуум буюу материд өөр өөрийгөө түгээдэг долгионы үзэгдэл. Энэ нь өөр өөрсөддөө перпендикуляр фазтайгаар, энергийн тархалтийн зүгтэй перпендикуляр зүгт хэлбэлздэг цахилгаан, соронзон цацралыг бүрэлдэхүүн хэсгээс тогтоно. Цахилгаан соронзон цацрал нь долгионыхоо давтамжаас хамааран хэд хэдэн төрөлд хуваагдана: үүнд (давтамж ихсэх, долгионы урт багасах дарааллаар): радио долгион, микро долгион, терагерцийн туяа, хэт улаан туяа, үзэгдэх гэрэл, хэт ягаан туяа, рентген туяа, гамма туяа. Төрөл бүрийн организмүүд нь эдгээр давтамжуудаас нарийхан, өөрчлөгдөх завсрыг мэдэрдэг бөгөөд энэ хэсгийг үзэгдэх спектр буюу гэрэл гэнэ.

Цахилгаан соронзон цацрал нь үүнтэй харилцах материд дамжуулагдах болох энерги ба импульстай байна.

## Гадаад холбоос 
* '' Electromagnetic Waves from Maxwell's Equations '' on Project PHYSNET.

Ангилал:Цахилгаан соронзон
1990 оны Азийн наадам

**Азийн XI Наадам** 1990 оны 9 сарын 22-ноос 1990 оны 10 сарын 7-нд Хятадын нийслэл Бээжин хотод зохион байгуулагджээ. Энэ нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад зохиогдсон анхны олон улсын том хэмжээний спортын арга хэмжээ байлаа. Нийт 27 улсын 6,122 тамирчин 27 спортын төрлөөр 308 цогц медалийн төлөө өрсөлджээ. Азийн наадмын хөтөлбөрт софтбол, сепак такрау, вушу, кабадди, каноэгийн спортууд анх удаа багтсан байна.

Тус наадмын үеэр дэлхийн дээд амжилт 7 (6 нь байт харваа, 1 нь дугуй), Азийн дээд амжилт 89 шинээр тогтоогтдож, 1 дэлхийн дээд амжилт, 11 Азийн дээд амжилтыг давтжээ. Хятадын тамирчид нийт алтан медалийн 60%, нийт медалийн 34%-г хүртэж тасархай тэргүүлсэн. 

## Бэлгэдэл
Наадмын албан ёсны бэлгэдэл нь ПанПан хэмээх хулсны баавгай байв.

## Спортын төрлүүд
## Оролцсон үндэсний олимпын хороод
## Медалийн хүснэгт
Эх сурвалж : Медалийн хүснэгт - Бээжин 1990

Ангилал:Азийн наадам
Анхангера

***Анхангера*** (, "хөгшин чөтгөр" хэмээх утгатай) нь Бразилын Сантанагийн ордоос олдсон, Цэрдийн галавын дунд үед амьдарч байсан птерозавр юм. Энэхүү птерозаврыг нээснээр птерозаврууд хоёр, эсвэл дөрвөн хөл дээрээ явдаг байсан эсэх тухай маргаанд цэг тавьжээ.
[thumb|left|Анхангерагийн араг яс, [Хойд Америкийн Эртний Амьдралын Музей.]]
Тэд загасаар хооллодог байсан бөгөөд далавчаа дэлгэсэн урт нь 4-5 м хүрнэ.

## Эшлэл 
* Campos, D. A., and Kellner, A. W. A. (1985). "Panorama of the Flying Reptiles Study in Brazil and South America (Pterosauria/ Pterodactyloidea/ Anhangueridae)." *Anais da Academia Brasileira de Ciências*, **57**(4):141–142 & 453-466 
* Campos, D. de A., and Kellner, A. W. (1985). "Un novo exemplar de *Anhanguera blittersdorffi* (Reptilia, Pterosauria) da formaçao Santana, Cretaceo Inferior do Nordeste do Brasil." In Congresso Brasileiro de Paleontologia, Rio de Janeiro, Resumos, p. 13.

Ангилал:Птерозаврууд
Ойн суусар

**Ойн суусар** (*Martes martes*), нь Хойд Европоос гаралтай нэг зүйл суусар юм. 

## Гадаад төрх 
Энэ амьтан нь гэрийн муурны чинээ биетэй. Биеийн урт 53 см, өтгөн саглагар сүүл нь 25 см, эрэгчин нь үл ялиг биеэр том байна. Биеийн жин дундажаар 1.5 кг юм. Арьс үс нь цайвараас хар бор зүстэй байх ба өвлийн улиралд урт сортой торгомсог байна. Хоолойн хэсгийн үс нь шаргал, шар өнгөтэй.

Ойн суусар мод ихтэй газар нутаглана. Модны хонгил нүхэнд үүрээ засдаг. Модонд авирахдаа чадамгай ба шөнийн цагаар болон үүрээр илүү идэвхтэй юм. Гол идэш тэжээл нь жижиг хөхтөн, шувуу, шавьж хорхой, мэлхий, үхсэн амьтны сэг зэрэг юм. Мөн жимс, өндөг, самар, зөгийн балаар хооллох явдал бий.

Энэхүү суусар тэжээмэл байдалд 18 хүртэл насалсан байна. Зэрлэг тохиолдолд голдуу 9-10 жил амьдардаг. 2-3 настайдаа үржилд орох нас гүйцдэг. Дөнгөж төрсөн зулзага 30 гр жинтэй байх аж. 

## Гадаад холбоос 
* Aigas Field Centre European Pine Marten ecology page 
*  Database entry includes a brief justification of why this species is of least concern
* Wilderness Classroom- Pine Marten
* ARKive Information, movies and images of the European Pine Marten

## Галерей 

Image:Martes.martes.tracks.jpg|Мөр нь.
Image:Martes.martes.tracks.on.snow.jpg|Цасан дээрх мөр.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Суусар
Ангилал:Агнуурын амьтан
Ангилал:Үслэг амьтан
Хар өрөвтас

**Хар өрөвтас** *Ciconia nigra* нь Өрөвтасынхан овгийн томхон, ус гатлагч шувуу юм. 
Энэхүү зүйл нь өргөн тархсан боловч ховор бөгөөд 1 м орчим өндөр, далавчаа дэлгэхэд 1.8 м, биеийн жин нь 3 кг болно. Цагаан хэвлийгээс бусад хэсэг нь хар бөгөөд хошуу, хөл нь улаан өнгөтэй. Алгуур удаан алхаж явна. 

Хар өрөвтас навчит болон шилмүүст модон ойн ойролцоо чийгтэй, намгархаг газар, мөн уулархаг газар нутагладаг. Өндөр модонд үүрээ засна. Гол идэш тэжээл нь хоёр нутагтан, шавьж хорхой зэрэг юм.  

4-5 сард 3-5 цагаан өндөг гаргана.

## Нүүдэл 
Тэд холын зайн нүүдлийн шувуу бөгөөд Африк, Энэтхэгийн дулаан бүсэд өвөлждөг. Иберийн хойгт амьдрах хэсэг нь суурин байна. Хар өрөвтас өдөрт 100-250 км туулах ба хамгийн дээд тал нь 500 км ниссэн бүртгэл бий.

Image:Ciconia_nigra_2_(Marek_Szczepanek).jpg|Black Stork
Image:Ciconia_nigra_3_(Marek_Szczepanek).jpg|Black Stork
Image:Ciconia_nigra_4_young_(Marek_Szczepanek).jpg|Black Stork, juvenile 
Image:Ciconia_nigra_5_young_(Marek_Szczepanek).jpg|Black Stork, juvenile

-->

## Эшлэл
* Webcam (nest in Estland)
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern.
* Mullarney, Svensson, Zetterstrom and Grant, *Collins Bird Guide* ISBN 0-00-219728-6

## Цахим холбоос 
Ангилал:Өрөвтасынхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Хадны суусар

**Хадны суусар** (*Martes foina*), нь Төв Европт хамгийн өргөн тархсан нэг зүйл суусар юм. 

## Гадаад төрх 
Тэд урт, нарийхан бие, өтгөн саглагар сүүл, богино хөлтэй. Биеийн урт 40-50 см, биеийн жин 2 кг байна. Боровтор арьс үстэй ба хоолойн хэсэгт салаалсан цагаан үсээр ойн суусараас ялгаатай. 

Хадны суусар тосгон суурингийн ойролцоо амьдрах ба нуугдах далдлах зүйлгүй ил газар амьдрахаас зайлсхийдэг. Тэд өдрийн цагийг унтаж өнгөрөөх ба харуй бүрийд анд гарна. Гол идэш тэжээл нь чийгийн улаан, жижиг дунд шувууд, өндөг болон жимс жимсгэнэ юм. Үүний эсрэгээр саарал чоно, цармын бүргэд, шилүүс зэрэг махчин амьтдын идэш болдог байна. 

6-8 сард үржлийн улирал болох бөгөөд эмэгчин суусар 3-4 сард зулзагалдаг. Нэг удаад 2-4 зулзага гаргана.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Суусар
Ангилал:Үслэг амьтан
Ангилал:Агнуурын амьтан
Үзэгдэх спектр

**Үзэгдэх спектр** гэж хүний нүдэнд үзэгдэх цахилгаан соронзон спектрийн хэсэг юм. Ийм долгионы урттай цахилгаан соронзон цацралуудыг үзэгдэх гэрэл буюу гэрэл гэнэ. Хүний нүд нь дундажаар 390-750 нм урттай долгионы уртад ханддаг. Давтамжийн хувьд энэ нь 790-400 терагерцэд хамаарана. Гэрэлд дасан зохицсон нүд нь ихэнхдээ 555 нанометр (540 ТГц) буюу оптик спектрийн ногоон хэсэгт хамгийн их мэдрэмжтэй байна. Хүний нүд, тархиний мэдрэх бүх өнгө нь спектрт хамаардаггүй. Ягаан зэрэг ханаагүй өнгөнүүд буюу магент зэрэг нил ягаан өнгөний хувилбарууд нь олон долгионы урттай долгионуудын холимогоос бүрдэх тул спектрт байдаггүй.
Үзэгдэх долгионы уртууд нь мөн дэлхийн агаар мандлын дундуур сулралгүй нэвтэрч чаддаг цахилгаан соронзон спектрийн хэсэг буюу "оптик цонх"-ны дундуур нэвтэрнэ. Цэвэр агаар нь хөх өнгийн гэрлийг улаандуу долгионы уртуудаас илүү ихээр тараадаг, энэ нь тэнгэрийн хөх өнгөний шалтгаан юм. Хүний нүдний хандалт нь хувийн шалгууруудын хувьд тодорхойлогддог боловч гэрэл нэвтрүүлэгч оптик хэрэгслийн хувьд физикийн хэмжилтээр тодорхойлно.

"Үзэгдэх цонх" гэж хүний үзэгдэх хариу үйлдлийн спектртэй давхцаг тул ийнхүү нэрлэдэг. Хэт улаанд ойр цонхнууд (NIR) нь хүний хариу үйлдийн цонхоос арай л гадуур байдаг бол дундаж долгионы урттай хэт улааны цонх ба урт долгионы урттай буюу холын хэт улааны цонх нь хүний хариу үйлдлийн цонхноос бүр хол байна.

Олон зүйл амьтан нь "үзэгдэх спектр"-ээс гадуурх долгионы урттай долгионыг харж чаддаг. Зөгий зэрэг шавьжнууд нь хэт ягаан туяаг хардаг бөгөөд үүний тусламжтайгаар цэцгийн балыг олдог. Шавьжны тусламжтайгаар тоос хүртдэг ургамлуудын нөхөн үржлийн амжилтууд нь бидэнд ямархуу өнгөлөг харагддагаараа бус хэт ягаан туяаы бүсэд яаж харагддаг байдлаар тодорхойлогддог байж магадгүй. Шувууд нь мөн хэт ягаан туяаг (300-400 нм) хардаг бөгөөд хүйсээр ялгаатай өд дээрх тэмдэгүүд нь хэт ягаан туяаны бүснд л харагддаг ажээ.

## Ишлэл 
Ангилал:Өнгө
Ангилал:Цахилгаан соронзон
Сормууниршийн Дашдооров

**Сормууниршийн Дашдооров** (1936 - 1999) нь Монгол улсын төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч цолтой зохиолч байв.

## Намтар 
С.Дашдооров нь Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын нутаг, Шорвогийн хөх овооны бууц гэдэг газар мэндэлжээ.

Дэлгэрхангай сумын бага сургууль, Мандалговь хотын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын Багшийн сургууль, Москва хотын Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийг тус тус дүүргэсэн. Багш, зохиолч мэргэжилтэй.

### Ажилласан байдал 
С.Дашдооров нь редактор, эрдэм шинжилгээний ажилтан зэрэг албан тушаалд ажиллаж байв. 

* 1971-1980 онд Монгол кино үйлдвэрт ерөнхий редактор, 
* 1980-1982 онд Батлан Хамгаалах Яаманд эрдэм шинжилгээний ажилтан,  
* 1983-1995 онд "*Цог*" сэтгүүлийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв.

## Бүтээлүүд
### Шүлгийн түүвэр
**Миний ард түмэн* (1965)
**Говийн магтаал* (1966)
**Талд татсан солонго* (1967)
**Хүлэг* (1972)
**Тал бид хоёр* (1979)
**Монгол* (1981)
**Миний нутгийн алаг толгод* (1983)
**Ерөөл дагуулсан зам* (1985)
**Цагийн хур* (1990)
**Мөнгөн шөнийн анир* (1997)

### Өгүүллэгийн түүвэр
**Талын гэрэл* (1956)
**Дайны жилийн алим буюу сургуулийн зээрд* (1960)
**Улааран байгаа тэнгэрийн хаяа* (1967)
**Энх улирал ханхлахад* (1981)
*Бууж мордох хорвоо (1986)
**Хөдөөгийн мөнгөн сар* (1987)
**Бидний хорвоо* (1991)
**Нуур нуурын шувууд* （1990）

### Тууж
**Өндөр ээж* (1967)
**Талын цуурай* (1968)
**Холын цэнхэр уулс* (1968)
**Айлын хүүхэн Алигэрмаа* (1969)
**Улаан гэрийн Юндэн* (1971)
**Саруул талын ерөөл* (1984)
**Дуут хонгор манхан*
**Урт намар*

### Роман
**Говийн өндөр*
**1-р дэвтэр (1961)
**2-р дэвтэр (1970)

### Найраглал
**Өглөө* (1957)
**Хүлэг* (1967-68)
**Монгол*
**Орос тосгон* (1970)
**Гүн Галуутай* (1971)
**Ам цагаан хулгана жил* (1980)
**Казбек* (1981-82)
**45 оны намар* (1981-1982)
**Миний сулин хээр* (1982 )
**Тангараг* (1982)

### Кино зохиол
**Талын цуурай*
**Өндөр ээж*
**Эх бүрдийн домог*
**Нар хиртсэн жил*
**Хайрхан өндөр хаана байна* (Чехословак улстай хамтран)
**Тэнгэрийн муухай арилдаг*
**Их замын эхэнд*
**Саруул талын ерөөл*
**Чимгээгийн төрсөн өдөр*
**Алаг тууж* (1996, Дамбын Төрбаттай хамт)

### Дуурь
**Амарсанаа* (Донровын Намдагтай хамт)
**Марко Поло*
**Ариунзул*

### Дуу
**Анхны хайр* (*Мартагдашгүй намар* киноны дуу)
**Хөдөөгийн баясгалан* киноны дуу
**Зам дээр хаягдсан цэцэг*

## Гавьяа Шагнал 
* 1975 онд *Говийн өндөр* романаараа төрийн шагнал хүртсэн. 
* 1997 онд Ардын уран зохиолч цол хүртжээ.

## Цахим холбоос 
*Албан ёсны сайт

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан
Ангилал:М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Дэлгэрхангайн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1936 онд төрсөн
Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Варнагийн тулалдаан

**Варнагийн тулалдаан** нь 1444 оны 11 сарын 10-нд зүүн Болгарын Варнагийн ойролцоо болсон тулалдаан юм. Энэхүү тулалдаанд султан II Мурадаар удирдуулсан Османы эзэнт гүрний арми III Владислав, Хуняди Янош нарын удирдсан Польш, Унгарын армийг ялжээ. Энэ нь Варнагийн загалмайтны аян дайны сүүлчийн тулалдаан болсон билээ.

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* Тулалдааны газрын зураг (унгар хэлээр)
*  (Онлайнаар унших: Номын танилцуулга (PDF))

Ангилал:Туркүүдийн дайны тулалдаан 
тулалдаан
Ангилал:Болгарын тулалдаан 
Ангилал:Польшийн түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:Сербийн түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:1444 он 
Ангилал:15-р зууны тулалдаан
Гидрогеологи

**Гидрогеологи** () нь газрын доорхи усны үйл ажиллагааг судлахаас гадна тухайн усны найрлага хийгээд нөөц хэмжээг судалдаг шинжлэх ухаан юм.
Хараа гол

**Хараа гол** нь Улаанбаатар хотын баруун хойно орших Хүйн голоос эх авч урсана. Голын урт 291 км, ус хуралдуулах талбай 15000 хавтгай дөрвөлжин км юм. Хараа голд Бага Хэнтийн нуруунаас эх авсан Сөгнөгөр, Түнхэл, Баян зэрэг голууд цутгах учир голын өргөн, гүн нь адаг руугаа нэмэгдэж, хөндий нь уужирна.

7-9 дүгээр сард хур борооны үерийн долгион ажиглагдах ба 9 дүгээр сарын дундаас хойш усны түвшин эрс буурч өвлийн үед шилжинэ. 10 дугаар сарын сүүлээр хөлдөж жилийн 146-162 хоног зузаан мөсөөр хучаастай байна.

Хараа голд цурхай, зэвэг, хайруус, алгана, гутаарь, цулбуурт, булуу цагаан, улаан сүүлт, мөрөг зэрэг олон янзын загас бий.

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Дархан-Уул аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем
Ангилал:Төв аймгийн гол мөрөн
Голио

**Голио** нь тал хээрийн бүсэд зонхилон тархан нутаглах нэг зүйл шавж юм. 

## Гадаад төрх 
Энэхүү шавж нь толгойдоо мэдрэх тэмтрүүлтэй, бүлтгэр нүд, амтай, ар шилэндээ чимээ анир гаргах ангархайтай, голигор цүдгэр гэдэстэй, зэгзгэр нарийн хөлтэй байна. Голио гэдэг нэр нь голигор гэдгээс үүсчээ. 

Голио гол төлөв цэцэг ургамлаар хооллох ба зарим хортон шавьжийг устгадаг тул ашигтай гэж үздэг.

Ангилал:Шавж
Бууцай

**Бууцай** (*Spinacia oleracea*) нь идэж болох *Amaranthaceae* овгийн цэцэгт ургамал юм. Энэхүү ургамал нь баруун өмнөд Азиас гаралтай нэг наст ургамал. 

30 см хүртэл өндөр болж ургах ба тал тал тийш салаалсан навч нь 2-30 см урт, 1-15 см өргөнтэй. Навчис дундаас үр нь шигтгээ мэт хэд хэдээр гардаг. Бууцайн цэцэг шар ногоон өнгөтэй, 3-4 мм голчтой байна. 

Бууцай нь эрүүл мэндэд тустай төрөл бүрийн аминдэм, төмөр зэрэг эрдэс бодис, уураг, нүүр усаар баялаг юм. Дорно дахины анагаах ухаанд  ядарч доройтсон хүний биеийг тэнхрүүлэх, цус төлжүүлэх, аминдэмийн дутагдал, чийг бам болон ходоод гэдэсний өвчинг эмчлэхэд хэрэглэж ирсэн уламжлалтай.

## Цахим холбоос 
* FAO spinach data sheet
* Fresh-Market Spinach: Background Information and Statistics USDA 2007
* Factors Affecting Spinach Consumption in the United States USDA 2004 
* US import/export data
* Powell, D. and Chapman "Fresh and Risky" Food Safety Network, September 15, 2006

Ангилал:Хүнсний ногоо
Хэбэ Камарго

**Хэбэ Мариа Камарго** (, 1929 оны 3 сарын 8) нь Бразилын дуучин юм.
 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Бразилын телевизийн нэвтрүүлэгч
Ангилал:Бразилын дуучин
Ангилал:Бразилын кино жүжигчин
Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан
Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан
Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан
Ангилал:Таубатегийн хүн
Ангилал:Бразилчууд
Ангилал:1929 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Эгэл тосондой

**Эгэл тосондой**, *Suillus luteus* нь Suillaceae овгийн идэж болдог ургамал юм. 

## Гадаад төрх 
Малгай нь голчоороо 6—16см, бөмбөгөр байснаа томорч хавтгай болдог. Гялгар. салслаг гадаргуутай. хүрэн бор, шарга, бор ногоовтор өнгөтэй. гадар хальс хуурамтгай.

Элгэн тал нь цайвар шаргал өнгөтэй ба махлаг эд нь огтлоход өнгө нь үл мэдэг ягаардаг.

Шилбэ нь 6-12 см өндөр, 1-2.5 см өргөнтэй болж ургах ба доошоогоо бүдүүвтэр бөгөөд цагирагтай.

Ургах газар: Шинэсэн ба холимог ойд ургадаг.

## Боловсруулж хэрэглэх 
Малгайн хальсыг хуулж, шинээр нь болон цуужуулж хэрэглэнэ

## Цомог 

Suillus. Eastern Siberia.jpg|thumb| Эгэл тосондой. Зүүн Сибирь
Suillus. Picked Mushrooms. Eastern Siberia.jpg|thumb|Сибирьт ургацын тос хураажээ

## Гадаад холбоос
*Suillus luteus at MushroomExpert.com
*Suillus luteus at MykoWeb
Ангилал:Мөөгний аймаг
Хусандай

**Хусандай** (), мөн **Барзгар таахай** гэгддэг энэ мөөг нь идэж болох хүнсний ургамал юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, Европт өргөн тархан ургах ба зөвхөн хус модон ойд таардаг. 
## Гадаад төрх
Малгай нь голчоороо 2—14см, эхлээд тал бөмбөлөг, цаашдаа хавтгайдуу гүдгэр болно. Гадаргуу нь гөлгөр,цайвар, шар юмуу бараандуу хүрэн.

Элгэн тал: Цагаан саарал өнгөтэй, зарим үед хүрэнтолботой. Гуурснуудын амсар шигүү.

Шилбэ нь 5-15 см урт, 1-3.5 см өргөн, цайвар саарал өнгөтэй, шулуун, доошоо аажим бүдүүрнэ. Гадаргуудаа бараан хайрстай.

Махлаг эд: Цагаан юмуу цайвар, огтлоход өнгө нь хувирдаггүй.

Ургах газар: Хусан ой, улиангаран ой, хааяа холимог ойд ургана.

## Боловсруулж хэрэглэх 
Шинээр нь чанаж, шарах юмуу цуужуулж, давсалж хэрэглэнэ. 

## Гадаад холбоос 
* Pilzgalerie: Leccinum scabrum (Birkenpilz)
Ангилал:Мөөгний аймаг
Ангилал:Хоол хүнс
Бидэрт сархиаг

**Бидэрт сархиаг**,  ***Lactarius torminosus***, нь *Lactarius* төрлийн томхон мөөг юм.  

## Гадаад төрх 
Малгай: Голчоороо 5—13см. ягаан, улаавтар ягаан өнгөтэй. голдоо гүн биш хонхортой. хунисан ирмэгтэй, хилэнлэг гадаргуутай, хөгшрөх үед цагираг нь улайдаг.

Салбан: Цайвар шаргал, эсвэл цагаан, улбар шар өнгөтэй, шилбээ дагаж доошоо нийлж ургасан байна.

Шилбэ: Хөндий, цайвар юмуу улбар шар өнгөтэй.

Махлаг эд: Нягт, цагаан, эсвэл ягаавтар. давирхайрхуу үнэртэй, гашуун амттай, огтолж үзэхэд цайвар ягаан шүүс ялгарна.

Ургах газар: Хусан ой, навчит ой, холимог ойд ургана. 

## Хэрэглээ
Финланд, Орост болон Хойд Европын орнуудад сайтар чанаж болгох, даршлах зэргээр иддэг. Норвегид хуураад кофенд хийж хэрэглэдэг байна.
Ангилал:Мөөгний аймаг
Ангилал:Хоол хүнс
Цагаан мөөг

**Цагаан мөөг** буюу талын цагаан мөөг нь Салбант мөөгний овогт хамаарагдах хамгийн их тархсан тэжээллэг чанараараа нилээд үнэлэгддэг сайн чанарын ургамал юм. 

## Гадаад төрх 
Цагаан мөөгний малгайн орой нь цагаан, томорсон үедээ голчоороо 6-19 см, зарим нь 21 см ч байдаг. Шилбэ нь суурь руугаа бүдүүрсэн богионовтор, малгайтайгаа бат бэхлэгдсэн, малгайтайгаа адил цагаан өнгөтэй байна. Доод тал буюу спор бүхий давхарга нь цагаан өнгийн салбангуудаас тогтоно. 6 дугаар сарын сараас 9-10 дугаар сар хүртэл ургадаг.

Монгол орны ойт хээр, тал хээрийн бүсэд маш өргөн тархсан асар их бэлтгэл нөөцтэй. Хээрийн цагаан мөөг гол төлөв чийглэг зөөлөн хөрсөнд уулын ар, хажуу хөндийг өгсөн хөх манан татуулан ургадаг. Хээрийн цагаан мөөгний хүрээнд өөр ямар ч мөөг холилдон ургахгүй, мөөгний махлаг хэсгийг хугалсны дараа цагаан өнгөө алддаггүй онцлогтой.

Цагаан мөөгийг намар 8 дугаар сард түүж авна. Хур бороо ихтэй жил элбэг ургана. Өглөө эрт түүх нь илүү тохиромжтой. Эрт түүхэд сая гарсан мөөг чийрэг чанга байхаас гадна өглөөний нарны туяанд тод харагдах талтай.

## Боловсруулж хэрэглэх 
Сийрсэн сав хувинд түүх нь илүү тохиромжтой. Мөөгийг гүйцэт хатаах хэрэгтэй. Хэрэв дутуу хатсан бол амархан муудах хэт хатсан бол чанараа алдана. Хатаахын өмнө шороо, тоос, өвс, ургамлаас нь сайтар цэвэрлэж бөх утсанд хэлхэн өлгөж хатаана. Цэвэрлэхдээ угааж болохгүй харин арчих буюу их шороотой хэсгийг огтлон хаяж цэвэрлэх нь зүйтэй Мөөгний өт хорхойг устгахын тулд буцламтгай халуун усанд 2-3 удаа хурдан дүрээд усыг сэврээнэ. Том мөөгийн 4-6 хэсэг болгож арай жижгийг 2-4 хэсэг бүр жижиг мөөгийг хэвээр нь хатаана. Утсанд хэлхэж хатаахдаа мөөгний хэрчим бүрийн хооронд жижиг цаас хавчуулна. Мөн түүнчлэн цахилгаан хатаагч шүүгээний 45 хэмийн халуун нөхцөлд дэлгэцэн дээр сийрэг тарааж тавьж 5-6 цаг болгоод, гүйцэт хатаахын тулд 60-70 хэмийн халуун болтол нэмээд хатаана. Хатааж гүйцсэн мөөгийг гараараа барьж үзэхэд хуурай, амархан үйрч унахгүй хөнгөн байдаг. Цагаан мөөг нь хоолны хольцонд хэрэглэгддэг үнэтэй материал төдийгүй экспортын чухал ач холбогдолтой.

## Эшлэл
## External links
Ангилал:Цагаан мөөгний төрөл
Ангилал:Хүнсний мөөгний төрөл
Ангилал:Геномын дараалалтай мөөг
Анархист (цомог)

**Анархист** нь Метроном хамтлагийн EP (Extended Play) цомог бөгөөд 2010 онд гарсан.

## Дуунууд
#*Даралт*
#*Анархист*
#*Даралт (демо)*
#*Анархист (демо)*
#*Үнэгүй зөвлөгөө*
Ангилал:2010 оны цомог
Гамма цацраг

thumb|200px|Атомын цөмөөс ялгарах гамма цацрагийн (*γ*) дүрслэл

**Гамма цацраг буюу гамма туяа** (, ) — өндөр давтамжийн буюу долгионы урт маш богинотой (5·10−3 нанометрээс бага) цахилгаан соронзон долгион. *γ* үсгээр тэмдэглэдэг. Электрон-позитроны устал, саармаг пионы задрал, цацраг идэвхт задрал, цөмийн нэгдэл, цөмийн задрал, одон орон-физикийн процессууд дахь урвуу Комптоны эффект зэргийн үр дүнд үүсдэг. Гамма цацрагууд нь ихэвлчлэн 1019 Гц-ээс илүү өндөр давтамжтай байх ба 100 кeВ-с дээш энергитэй, 10 пикометрээс бага долгионы урттай, хэмжээгээрээ атомаас жижиг. Гамма задралын фотонууд нь ихэнхдээ хэдэн зуун кeВ энергитэй байх ба бараг дандаа 10 МeВ энергиэс бага байна.

Гамма цацраг нь ионжуулагч цацрал тул амьд эсэд маш хүнд гэмтэл учруулдаг, эрүүл мэндэд хортой цацраг идэвхт задралын нэгэн төлөөлөгч юм.

Францийн химич, физикч Паул Виллард, радийгаас ялгарах цацраг идэвхжлийг судалж байхдаа гамма цацрагийг нээсэн. Альфа, бета цацрагууд нь 1899 он гэхэд аль хэдийнээ мэдэгдэж, Эрнест Резерфордийн судалгааны ажлын үр дүнд нэрлэгдсэн. Эрнест Резерфорд 1903 онд Виллардын шинээр нээсэн цацралд "гамма цацраг" гэсэн нэрийг оноосон.

Өнгөрсөн цагт рентген туяа, гамма цацрагуудыг энергиээр (өөрөөр хэлбэл давтамж/долгионы уртаар) ялгаж байсан ба гамма цацрагийг рентген туяаны илүү өндөр энергитэй хувилбар гэж үзэж байжээ. Харин өнөөгийн шулуун хурдасгуур ("linacs") болон одон орон-физикийн процессүүдээр үүссэн өндөр энергийн рентген туяанууд нь цацраг идэвхт гамма задралаар үүссэн гамма цацрагуудаас өндөр энергитэй. Тэр байтугай цөмийн анагаах ухаанд гамма цацраг ялгаруулагч хамгийн түгээмэл изотопуудын нэг болох Технеци-99m нь оношлогооны рентрен туяаны төхөөрөмжтэй бараг ижил хэмжээний энергийг (140 кeВ), харин хорт хавдарын радиоэмчилгээнд хэрэглэгдэх шулуун хурдасгууруудын үүсгэх эмчилгээний рентрен цацрагуудаас бага энергийг үүсгэнэ. Энэ хоёр цахилгаан соронзон цацраглал нь ийнхүү энергийн түвшний хувьд давхцаж байх тул өнөө үед эх үүсвэрээрээ тодорхойлогдох болжээ: рентген цацрагууд нь цөмийн гадуурх электронуудаас ялгарах бол гамма цацрагууд нь цөмөөс (өөрөөр хэлбэл гамма задралын үр дүнд) буюу өөр төрлийн бөөмийн задрал, устлын үр дүнд үүснэ. 

Цөмийн урвалуудаар үүссэн фотонуудын энергид доод хязгаар байхгүй тул хэт ягаан туяа болон эдгээр процессүүдээр үүсэх илүү бага энергитэй фотонууд нь ч "гамма цацраг" хэмээн тодорхойлогдоно. Эх үүсвэр нь заримдаа тодорхойгүй байх одон орон зэрэг салбаруудад гамма цацраг ба рентген туяанууд нь хуучны адил энергиэрээ тодорхойлогддог.

## Эшлэл 
Ангилал:Цацраг идэвхт задрал
Ангилал:Ионжуулагч задрал
Ангилал:Эгэл бөөмийн физик
Ангилал:Цахилгаан соронзонгийн спектр
Цахилгаан соронзон

**Цахилгаан соронзон** нь байгалийн дөрвөн үндсэн харилцан үйлчлэлийн нэг. Цахилгаан цэнэгтэй бөөмсийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг бий болгодог хүч бөгөөд үүний явагдах огторгуйн хэсгийг цахилгаан соронзон орон гэнэ.

Татах хүчийг эс тооцвол цахилгаан соронзон үйлчлэл нь өдөр тутмын амьдралд тохиолдох бараг бүх үзэгдлийн шалтгаан болно. Жишээлбэл материаллаг зүйлсийг түлхэх/татах нь бидний болон материаллаг зүйлсийн молекулууд хоорондын хүчнээс үүднэ. Эдгээр нь цаашлаад атом хоорондын үйлчлэлээр бий болдог.

Атом дахь электрон, протонуудыг барьцалдуулдаг, молекукул дахь атомуудыг барьцалдуулдаг хүч нь мөн цахилгаан соронзон хүч юм. Ийнхүү тус хүч атомуудыг тойрон эргэх электронуудын харилцан үйлчлэлийн дүнд үүсэх химийн процессүүдийг мөн захирдаг болно.

Цахилгаан соронзон хүч нь цахилгаан орон, соронзон орны аль алинд илэрхийгээр үзэгдэнэ: энэ хоёр нь ердөө л цахилгаан соронзонгийн хоёр төрх, иймд хоорондоо нарийн уялдаатай. Цахилгаан орон өөрчлөгдөхөд соронзон орон үүсч, урвуугаараа мөн адилаар соронзон орны өөрчлөлтөөр цахилгаан орон үүснэ. Энэ үзэгдлийг цахилгаан соронзон индукцлэл гэх бөгөөд цахилгаан генератор, индукцийн мотор, трансформатор ажиллах үндэс суурь болно. Математикийн хувьд соронзон ба цахилгаан орнууд нь 4-векторын байдлаар харьцангуй хөдөлгөөнөөр солигддог.

Цахилгаан орон нь цахилгаан потенциал (батарэйн хүчдэл гэх мэт), цахилгаан гүйдэл (гар чийдэнгээр урсах цахилгаан гэх мэт) зэрэг түгээмэл үзэгдлүүдийн үр дүнд бий болдог. Соронзон орон нь соронзонтой холбогддог хүчний эх үүсвэр болно.

Цахилгаан соронзон хүч нь фотон, виртуал фотон гэсэн мэдээлэл дамжуулах бөөмсийн дамжуулалтаар ажиллана. Биетүүд нь өөр өөр хоорондоо мэдээлэл дамжуулах бөөм солилцсоноор ойлголцох хүч үүсч, солилцоо нь бөөмсүүдийг хооронд нь түлхэх буюу татахын оронд эдгээрийг солилцуулах бөөмсүүдийн шинж чанарыг өөрчилнө.

Цахилгаан соронзонгийн онолын хувьдах судалгааны үр дүнд 1905 онд Альберт Эйнштейн харьцангуйн тусгай онолыг хөгжүүлж бий болгожээ.
Стэллэрийн далайн арслан

**Стэллэрийн далайн арслан** (*Eumetopias jubatus*) нь Номхон далайн хойд хэсгээр нутаглах Чихт далайн хавын овгийн нэг зүйл юм.

## Гадаад төрх 
Нас гүйцсэн нь бусад зүйлийн далайн арслантай харьцуулахад цайвар зүстэй, цайвар шараас бор шаргал, улаавтар өнгөтэй байна. Зулзага нь төрөхдөө бараг хар өнгөтэй байх ба 23 кг жинтэй байдаг. 5 нас хүртлээ эр, эм зулзагууд хурдацтай өсөж томрох ба үүнээс хойш эмэгчингийн өсөлт удаашран 2.5 м урт, 300 кг хүрээд зогсдог. Эрэгчин далайн арслан нэмж томорсоор 3 м гаруй урт болно. Мөн эрэгчин нь өргөн магнай, арай хавтгай богино хоншоор, илүү бараан зүстэй бөгөөд бүдүүн хүзүүүгээ тойроод зогдортой.

## Гадаад холбоос
*US National Marine Fisheries Service Steller Sea Lion web page
*ARKive - images and movies of the Steller sea lion *(Eumetopias jubatus)*
*Animal Diversity Web page on Steller sea lions
*Alaska Department of Fish and Game page on Steller sea lions
*Overview of Steller sea lion research at NOAA, National Marine Fisheries Service, National Marine Mammal Lab
*Nature documentary about the decline of Steller sea lions
*News media report on Steller sea lions and sturgeon interactions
*SeaLionPredation.com - news and information on seal and sea lion predation of salmon and steelhead in the Pacific Northwest
*NOAA fact sheet on pinnipeds in the Columbia River
* Georg Steller's original description in *De Bestiis Marinis, or, The Beasts of the Sea* (1751)
Хайнаг

thumb|250px|Монгол хайнаг
**Хайнаг** бол гэрийн үхэр, сарлагийн эрлийз амьтан юм. Монгол, Төвөд, Балбад элбэг тааралдана. Үхэр, сарлагаас том биетэй, хүчтэй байдаг бөгөөд сүү, махны гарц элбэгтэй.

thumb|250px|Анжист хөллөсөн хайнаг
Монголын бух, сарлагийн үнээнээс гарсан хайнагийг наран хайнаг, сарлагийн бух, монголын үнээнээс гарсан хайнагийг саран хайнаг гэж нэрлэдэг.

Хайнагийн үнээг, сарлагтай эрлийзжүүлбэл ортоом, дараах үеийг нь усан гүзээ, удаах үеийг нь усан палайн гэж нэрлэдэг..

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Мал
Ангилал:Гэршүүлсэн амьтан
Ангилал:Монголын соёл
Ангилал:Үхрийн үүлдэр
Ангилал:Төвөдийн соёл
Ангилал:Сарлаг
Ангилал:Эрлийз хөхтөн амьтан
Алх

**Алх** гэдэг нь ямар нэг зүйлийг цохиж, дэлдэх багаж юм. Алхыг хадаас хадах, углуургуудыг бэхлэх, металлыг давтах, ямар нэг юмыг эвдлэхэд ихэвчлэн хэрэглэнэ. Алх нь голдуу ямар нэг тусгай зориулалтаар хийгдсэн байдаг учраас хэлбэр, бүтэц нь янз бүр байдаг. Бүх алханд байдаг ерөнхий хэсэг нь бариул болон толгой болно. Алхны толгойнд жингийн ихэнх хэсэг нь ногдоно. Ердийн алх нь гараар барьж ажиллахад зориулагдсан байдаг ч хүнд, том зүйлтэй ажиллах зориулалттай механик удирдлагат алхнууд ч бий.

Алх нь одоогоор олдоод байгаа хамгийн эртний багаж зэвсэг гэж хэлж болно. МЭӨ 2,600,000 жилийн үеийн чулуун алх олдсон байдаг.

Алх нь янз бүрийн мэргэжлийн ажилд үндсэн багаж хэрэгсэл нь болдог билээ.

## Түүх 
Хүн төрөлхтөн МЭӨ 2,400,000 жилийн үеэс мод, яс, чулууг нүдэх зорилгоор янз бүрийн хэлбэртэй чулуунуудыг хэрэглэж эхэлжээ. Харин савааны үзүүрт сур буюу амьтны шөрмөс ашиглан чулууг тогтоосон алх МЭӨ 30,000 жилийн орчим буюу Хуучин чулуун зэвсгийн үеийн дунд хавиас ашиглаж эхэлсэн байна. Тэрхүү археологийн олдворууд нь алхыг хүн төрөлхтний хамгийн эртний багаж хэрэгсэл болохыг илтгэдэг юм.

## Алхны төрлүүд 

Зураг:hammer2.jpg|
Зураг:Framing hammer.jpg|
Зураг:BrokenConcretion22.jpg|
Зураг:Hammer tapissier.jpg|
Зураг:Hammer-1.jpg|
Зураг:Ball-peen hammer 380mm.JPG|
Зураг:Mallet.jpg|
Зураг:Wooden mallet.jpg|
Зураг:Hammer stone tapping.jpg|
Зураг:Hammer stone head.jpg|
Зураг:Hammer Long cross-face.jpg|
Зураг:Hammer twist.jpg|
Зураг:Hammer dog-head.jpg|
Зураг:Hammer ball pane.jpg|
Зураг:Hammer straight pane sledge.jpg|
Зураг:Stockhammer.JPG|

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Юндэндоржийн Оюун

**Юндэндоржийн Оюун (**1952 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн-2000 онд нас барсан) БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин, XX зууны манлай балетчин юм.

## Намтар
Тэрээр 1964 онд ЗХУ-д бүжгийн сургуульд элсэн суралцаж, Дэлхийн балетын өлгий болсон Санкт-Петербург хотын А.Я.Вагановагийн нэрэмжит балетын сургуулийг 1972 онд “Онц” дүнтэй дүүргэж, ДБЭТ-т хуваарилагдан ирээд анх 1973 онд Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Ж.Чулууны “*Уран хас*”-ын Хандармаа, 1974 онд Л.Минкус “*Кихот ноён*” балетын гол дүр Китрид бүжиглэж чадалтай балетчин гэдгээ анх удаа үнэлүүлсэн гэдэг. 1990-ээд оныг хүртэл бүжигчнээр ажиллахдаа 25 бүжгэн жүжгийн гол дүрийг бүтээжээ.

1993 оноос ХБДС, УДБЭЧ-д багшаар ажиллаж байгаад хорт хавдар хэмээх аймшигт өвчний улмаас 2000 онд нас нөгчжээ.

## Бүтээлүүд
*1973: *Уран хас* (Ж.Чулууны) - Хандармаа
*1974: *Кихот ноён* (Л.Минкус) - Китри
*1975: *Хунт нуур* (П.Чайковский)
*1975: *Айболит доктор*(А.Морозов)
*1977: *Испани бүжгийн цоморлиг*
*1979: *Жизель* (А.Адан)
*1979: *Мөнгөн залаа* (Э.Чойдог)

*1980: *Хун* (К.Сен Санс)
*1981: *Эрдэнэсийн уул* (З.Хангал)
*1982: Цөмөөхэй (П.Чайковский)
*1984: *Спартак* (А.Хачатурян) 
*1985:  *Энхийн тойрог* (Д.Шостакович)
*1986: *Корсар* (А.Адан)
*1987: *Үйлийн гурван толгой*  (Ж.Мэнд-Амар)
*1990: *Нойрссон гүнж* (П.Чайковский)
*1990: *Бөртэ Чоно* (Х.Билэгжаргал)
*1993: *Сүйрлийн дараах амьдрал* (Зангель Брук, З.Хангал, Э.Чойдог)

Мөн төрийн болон хүндэтгэлийн ойн концертуудад 40 гаруй удаа оролцож, өөрийн тайзнаа Болгарын И.Дрангажав, ЗХУ-ын алдарт бүжигчин Марис Лиепа, Швейцарийн Хайнс Мейстер нартай “Хунт нуур”,“Кихот ноён”,“Жизель” бүжгийн жүжгүүдэд гоцлож, Москва, Санкт-Петербург, Львов, Новосибирск, Будапешт, Кабул, Тбилиси, Ереван, Ханой, Улаан-Үд, Бээжин, Хөх хот, Шининь хотуудад айлчлан тоглолт хийж явжээ.1974,1977 онуудад Варна болон Москвагийн ОУ-ын балетчдын тэмцээнүүдэд 2-р шат, 1981-Москвагийн тэмцээнд 3-р байр /хүрэл медаль/ 1978,1980 оны Токиод болсон ОУ-ын тэмцээнээс 5, 11-р байруудад шалгарч хүрэл медаль тус тус авч байсан байна. Сүүлд 1990 онд Токиод Оросын алдарт балетчин А.Павловын дурсгалд зориулсан “Галла” концертод Очи Минорүгийн урилгаар бүжиглэж, 1993 онд Москвагийн ОУ-ын балетын тэмцээнд хүндэт зочноор уригдсан байна.

## Шагнал
“Соёлын яамны тэргүүний уран бүтээл” шагналаар 1975, 1979, 1982, 1984 онуудад, Монгол, Вьетнам улсын “Соёлын тэргүүний ажилтан”, 1976 онд “Засгийн газрын хүндэт жуух”, 1978 онд “БНМАУ-ын Гавъяат Жүжигчин”, 1986 онд “БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин” цол тэмдгээр шагнуулсан. 1991 онд “Зууны Манлай балетчин”  өргөмжлөл олгосон.

Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Вьетнамын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:XX зууны манлай
Ангилал:Монголын балетчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1952 онд төрсөн
Ангилал:2000 онд өнгөрсөн
Гравитаци

**Гравитаци** буюу **таталцлын хүч** нь байгалийн үндсэн дөрвөн харилцан үйлчэлийн нэг бөгөөд масстай биес өөр хоорондоо татагддаг шалтгаан. Өдөр тутмын амьдралд гравитаци нь масстай биеүүдэд жин өгч, тэдгээрийг газарт унагаадаг байдлаар ажиглагдана. Гравитаци нь тараагдсан материг хоорондоо нэгдэхэд хүргэдэг тул дэлхий, нар, мөн ертөнц дахь бүхий л томоохон хэмжээтэй биетүүд оршин буй шалтгаан юм. Дэлхий болон бусад гаригуудыг нарыг тойрч байх, сар дэлхийг тойрч байх, далайн түрлэг татлага явагдах, конвекци буюу нягт, гравитацийн нөлөөгөөр шингэн урсах, үүсч буй нар болон гаригуудын дотор маш өндөр температурт халах, дэлхий дээр ажиглагдах маш олон төрлийн үзэгдлийн шалтгаан болдог.

Орчин үеийн физикийн шинжлэх ухаан нь гравитацийг инерциал биетүүдийн хөдөлгөөнийг захирах орон зай-цаг хугацааны муруйлтын үр дүн хэмээн харьцангуйн онолын тусламжтайгаар тайлбарладаг. Үүнээс илүү хялбараар Ньютоны бүх ертөнцийн таталцлын хууль нь ихэнх тооцоонд тохирох ойролцоо утгыг гаргадаг.

## Ишлэл 
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Тэнгэрийн механик
Ангилал:Потенциалын онол
Гилл Санс

**Гилл Санс** () нь англи хэлний шрифт юм.

## Галерей 

Зураг:BBC logo (1997-2021).svg|
Зураг:Philips logo.svg|
Зураг:BenQ wordmark.svg|
Зураг:Pickering station sign.jpg|Лондонгийн метро

## Гадны холбоос 
* Гилл Санс Арабик

Ангилал:Бичиг үсгийн төрөл
Льюис Шелдон

**Льюис Пендлтон Шелдон** (, 1874 оны 6 сарын 9 - 1960 оны 2 сарын 18) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч байв. Тэрээр Парис хотноо зохиогдсон 1900 оны зуны олимпоос гурвын харайлт (13.64 м) болон байрнаас өндөрт харайх (1.5 м) төрөлд хүрэл медаль хүртэж, байрнаас уртад харайх, байрнаас гурвын харайлтын төрөлд дөрөвдүгээр байр эзэлжээ.

Ангилал:АНУ-ын олон төрөлтийн тамирчин
Ангилал:АНУ-ын гурвын харайгч
Ангилал:АНУ-ын уртын харайгч
Ангилал:АНУ-ын өндрийн харайгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:1900 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1874 онд төрсөн
Ангилал:1960 онд өнгөрсөн
Хумхаагийн шумуул

***Хумхаагийн шумуул*** (*Anopheles*) гэдэг нь шумуулны нэг төрөл юм. Одоогоор мэдэгдээд байгаа 460 орчим зүйл байгаагаас 100 гаруй зүйл нь хүнд хумхаа өвчин халдаах чадвартай, гэхдээ тодорхой бүс нутагт тархсан 30-40 зүйл нь хумхаагийн үүсгэгч болох *Плазмоди* хэмээх бүдүүлэг биетнийг паразит байдлаар агуулж, халдаадаг аж. Тэднээс хүмүүст хамгийн ихээр мэдэгдээд байгаа нь *Гамбийн хумхаагийн шумуул* бөгөөд түүний тээдэг  *Халуун орны плазмоди* хэмээх бүдүүлэг биетэн нь хамгийн аюултай юм.

Ангилал:Шумуулныхан
Ангилал:Хумхаа
Мартти Ахтисаари

**Мартти Ойва Калэви Ахтисаари** (, 1937 оны 6 сарын 23-нд төрсөн 10 сарын 16 2023) нь Финландын 10 дахь ерөнхийлөгч (1994–2000), 2008 оны Энхтайвны салбар дахь Нобелийн шагналтан, НҮБ-ын дипломатч, зуучлагч юм.

Ахтисаари нь Косовогийн статусын асуудлыг зөвшилцөх хэлэлцээрт НҮБ-ын тусгай элчээр оролцсон бөгөөд түүний хичээл зүтгэлийн үрээр тус бүс нутагт энхтайван байдал тогтож, 2008 онд Косово нь удаан хугацааны зөрчилдөөний эцэст Сербиэс тусгаар тогтнолоо тунхаглаж чаджээ. Түүнийг нь үнэлж 2008 оны 10 сард Нобелийн шагнал олгосон бөгөөд шалтгааныг нь "Тив тивд гарсан олон улсын зөрчилдөөнүүдийг шийдвэрлэхэд гурван арваны турш гавъяа байгуулсан" гэж тодотгожээ. Ахтисаари нь Намиби, Индонез, Косово, Ирак болон бусад бүс нутгуудад гарсан зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн билээ.

## Шагнал 
* Унгар Улсын Гавьяаны одон

## Цахим холбоос 
* 

## Эшлэл 
Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Финландын ерөнхийлөгч
Ангилал:Финландын Социал Демократ Намын гишүүн
Ангилал:НҮБ-ын тусгай төлөөлөгч
Ангилал:Финландын улс төрч
Ангилал:Финландын элчин сайд
Ангилал:Танзани дахь элчин сайд
Ангилал:Замби дахь элчин сайд
Ангилал:Мозамбик дахь элчин сайд
Ангилал:Сомали дахь элчин сайд
Ангилал:Данеброг одон шагналтан
Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан
Ангилал:Заан одон шагналтан
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Серафимов одон шагналтан
Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Румыны Од шагналтан (колланэ)
Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан
Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Шонхрын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Май одон шагналтан
Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан
Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан
Ангилал:Угаалгын одон шагналтан
Ангилал:Австралийн одон шагналтан (офицер)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:Санкт Галлен их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Хүндэт иргэн
Ангилал:Финландчууд
Ангилал:1937 онд төрсөн