open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтай (хот)

**Алтай** (монгол бичгээр Зураг:Altai.png *алтаи*) — Монгол улсын Говь-Алтай аймгийн төв нь болох хот. Аймаг дотроо бас Есөнбулаг суманд харьяалагддаг. Алтай гэдэг нь өөрөө түгээмэл нэр. Тиймээс энэ нутгийг монгол хэлнээ **Алтай хот** гэж бусдаас нь ялгаж салгаж ойлгодог.

Алтай хот Улаанбаатараас баруун урагш 1001 км зайд д.т.дээш 2181 м өндөрт 51 км² газар нутгийг эзлэн оршдог. 2008 онд 15,800 оршин суугчтай байсан. Тэгэхээр Монголдоо хамгийн өндөр газрын хот, бас 20-р олон хүн амтай хот юм.

## Тээвэр 
Алтай хотын нисэх буудал нь нислэгийн нэг шороон зурвастай. Эндээс Арвайхээр- Улаанбаатарын чиглэлд хуваарьт нислэгтэй байдаг.

## Түүх соёлын дурсгал, барилга 
Алтай хотын төв талбай нь 1945 оны чөлөөлөх дайны үед Жанчхүүгийн давааны Японы бэхлэлтийг дайран эзлэх үед амь насаа үл хайрлан цэргийн үүргээ биелүүлэн дайсны галан доор тасарсан холбооны утсаа амаараа зуун анги нэгтгэлийн хоорондын харилцааг ханган алтан амиа алдсан Монгол улсын баатар Жанчивын нэрээр нэрлэгдсэн байна. Мөн талбайд холбооны дамараа барин буугаа мөрөвчилсөн Жанчив баатарын гэрэлт ирээдүйн төлөө урагш алхаж байгаа хөшөө сүндэрлэж байдаг. үүнээс гадна Жанчивын талбай дах бас нэг онцлог дурсгал нь Баруун монгол, тэр тусмаа Алтай нутгийн бахархал болсон Алтайн нуруунд зориулан Монголын хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч нарын шилдэг бүтээл болох "Зулай цагаан Алтай" дууны хөшөө аймгийн Төрийн захиргааны ордоны өмнө сүндэрлэж байдаг. Энэхүү нийтэд ихэд түгэн алдаршсан Алтайн магтаал дуунд зориулсан хөшөө нь Монгол улсад дуунд зориулан босгосон 2 дахь хөшөө юм. 
Дээрхээс гадна Говь-Алтай аймгийн хөгжимт драмын театрын сүлд чимэг болдог "Алтай" чуулгын театрын байр нь архитектурын өвөрмөц шийдэл бүхий уран барилга юм.
Аймгийн төвд орших "Аймгийн орон нутгийг судлах төв музей" нь Алтай нутгийн түүх, уламжлал, хүн ам, түүний ёс заншил, ахуй амьдрал, алдартангуудын тухай төдийгүй амйгийн хэмжээний геологийн тогтоц, ашигт малтмалын тухай баялаг үзмэр сан хөмрөгтэй.

## Газар зүй 
### Уур амьсгал 
## Алдартнууд 
* Ардын зохиолч Чадраабалын Лодойдамба
* Ардын зохиолч Лодонгийн Түдэв
* Монгол Улсын Баатар Магсарын Жанчив
* Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар Гомбын Лодойхүү
* Монгол Улсын нэрт зураач Балдуугийн Шарав

## Сонирхолтой баримтууд 
* Алтай хот буюу Есөнбулаг суурин нь унд ахуйн усан хангамжийн талаар хатуулаг ихтэй ус бүхий газарт оршдогоороо онцлог.
* Говь-Алтай аймгийн Бигэр суманд социализмын үед сум нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан Лодойхүү баатарын хөдөлмөрийн үр дүнд Бигэр суманд чацаргана тариалж түүгээр дарс хийж байсан нь өнөөг хүртэл уламжилж үлджээ. Иймд Алтай хотын дэлгүүрүүдэд Бигэрийн жимсээр хийсэн "Бигэр", "Алтай" дарсууд, "Бигэр" шампан дарс буюу оргилуун дарс, "Бигэр" виски зэрэг бүтэгдхүүнүүд зарагддаг.


Ангилал:Монголын хот
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн суурин
Ангилал:Монголын аймгийн төв
!
Ангилал:Монголын суурин
Алтай сум (Говь-Алтай)

**Алтай** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.

Алтай сум нь Монгол улсын баруун хязгаарт БНХАУ, Бугат,Төгрөг, Цээл сумуудтай хиллэн оришдог бөгөөд сумын төв нь Баян-Овоо. Улаанбаатар хотоос 1365 км, Говь-Алтай аймгийн төвөөс 365км оршдог сум юм.
Тус суманд хилийн цэргийн 0214-р анги, АДХ-304 -р салбар байдаг сумын засаг даргаар 2020 оноос Д.Эрдэнэжаргал сонгогдон ажиллаж байна. Тус суман дахь Алтайн цэргийн анги нь 2014 онд аймгийн болон сумынхаа тэргүүний байгууллагаар шалгарсан МУ-н баатар мэргэн бууч Дүгэрийн Гуулингийн нэрэмжит анги юм. 

Тус ангийн даргаар Ш.Баатарсүх хурандаа ажиллаж байгаа ажээ. 

Мөн Аж богдын уул уг сумын нутаг дэвсгэрт оршдог.

Монгол орны хамгийн нам дор цэг Говь-Алтай аймгийн Алтай сумын нутагт бий.  

Тодруулбал, Монгол орны хамгийн нам цэг Дорнод аймагт бус Говь-Алтай аймагт байдаг. Монгол орны хамгийн нам дор газрыг шинэчлэн тогтоож, баталгаажуулах хээрийн хэмжилтийг Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн Физик газарзүйн салбарын судлаач доктор Э.Авирмэдээр ахлуулсан баг өнгөрсөн онд хийжээ.

Хэмжилтэд 24 цагийн турш тасралтгүй ажиллагаатай GNSS (Global Navigation Satellite Systems) багажны бүрдэл хоёр долгионы TRMBLE R8 model 4 хүлээн авагчийг ашиглан хэмжиж, Говь-Алтай аймгийн Алтай сумын төвд Гравиметрийн цэг болох ГР077 цэгт үндэслэн RTK горимоор хяналтын хэмжилт хийж хамгийн нам цэг нь Говь-Алтай аймгийн Алтай сумын нутаг Номингийн говийн Элст хотгор далайн түвшнээс дээш 526.74 м гэж тодорхойлжээ.

Газарзүйн байршлын хувьд зүүн уртрагийн 95o 38' 36.307", хойд өргөргийн 43o 47' 57.942", БНХАУ-ын хилээс 300 м, хилийн тоот баганаас 560 м зайтай, Говийн Их Дархан газрын А хэсэгт хамрагдах юм. Энэ цэг 1980 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн 149 дүгээр тогтоолоор баталсан хамгийн нам дор цэг болох Дорнод аймгийн Хөх нуурын түвшин далайн түвшнээс дээш 560 м цэгээс 34 м-ээр нам аж.


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Монгол-Хятадын хилийн гарц
Химийн элементүүдийн жагсаалт

**Химийн элементүүдийг** доор харуулснаар үсгийн дарааллаар жагсаав.

**Нэр****Тэмдэглэгээ**&nbsp;&nbsp;&nbsp;**Атом дугаар**
АктиниAc89
АлтAu79
АзотN7
АмерициAm95
АргонAr18
АстатAt85
БариBa56
БерклиBk97
БериллиBe4
ВисмутBi83
БориBh107
Бор (химийн элемент)B5
БромBr35
ВольфрамW74
ВанадиV23
ГадолиниlGd64
ГаллиGa31
ГафниHf72
ГерманиGe32
ГелиHe2
ГольмиHo67
ДармштадтиDs110
ДиспрозиDy66
ДубниDb105
ЗэсCu29
ЕвропиEu63
ИодI53
ИндиIn49
ИридиIr77
ИттербиYb70
ИттриY39
КадмиCd48
КалиK19
КальциCa20
Калифорни (химийн элемент)Cf98
КобальтCo27
КопернициCn112
КсенонXe54
КриптонKr36
КюриCm96
ЛантанLa57
ЛоуренсиLr103
ЛивермориH116
ЛитиLi3
ЛютециLu71
МагниMg25
МейтнериMt109
МанганMn12
МенделевиMd101
Мөнгөн усHg80
МолибденMo42
МосковиUup115
МышьякAs33
Мөнгө (химийн элемент)Ag47
НатриNa11
НеодимNd60
НеонNe10
НептуниNp93
НикельNi28
НиобиNb41
НихониUut113
НүүрстөрөгчC6
НобелиNo102
ОганесонH118
ОсмиOs76
ПалладиPd46
ПлутониPu94
ПолониPo84
ПразеодимPr59
ПрометиPm61
ПротактиниPa91
РадонRn86
РадиRa88
РениRe75
РодиRh45
РентгениRg111
РубидиRb37
Резерфорд (химийн элемент)Rf104
РутениRu44
СамариSm62
СкандиSc21
СиборгиSg106
СелениSe34
СтронциSr38
СурьмаSb51
ТаллиTl81
ТанталTa73
ТеннессинH117
ТехнециTc43
ТеллурTe52
ТербиTb65
ТориTh90
Төмөр (химийн элемент)Fe26
ТулиTm69
ТитанTi22
УстөрөгчH1
Уран (химийн элемент)U92
ФермиFm100
ФлеровиUuq114
ФторF9
ФранциFr87
ФосфорP15
ХассиHs108
Хар тугалгаPb82
ХлорCl17
ХөнгөнцагаанAl13
ХромCr24
ХүхэрS16
ХүчилтөрөгчO8
ЦахиурSi14
ЦайрZn30
Цагаан алтPt78
Цагаан тугалгаSn50
ЦезиCs55
ЦериCe58
ЦиркониZr40
ЭйнштейнEs99
ЭрбиEr68

## Мөн үзэх
* Үелэх систем


Ангилал:Химийн жагсаалт
Баян-Уул сум (Говь-Алтай)

**Баян-Уул** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.

## Түүх
Говь-Алтай аймгийн Баян-Уул сум 1924 онд байгуулагдсан. Хуучнаар Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошуунд харъяалагдаж байжээ. 

## Засаг захиргааны хуваарь
Засаг захиргааны Алтан гадас, Баянговь, Баянбогд, Баянхайрхан Хүйсийн говь, Чандмана хайрхан гэсэн 6 багтай. 

## Газарзүй
Аймгийн баруун хойд хэсэгт, төвөөс 146 км Улаанбаатар хотоос 1147 км зайд байрладаг. Шарга, Жаргалан, Дарви, Хөхморьт сум, Завхан аймгийн Дөрвөлжин, Ховд аймгийн Дарви сумдтай хиллэдэг.
Далайн түвшнээс дээш 1500-3000 м өргөгдсөн. Физик газар зүйн хувьд Ургамал газарзүйн мужлалаар Евроазийн хээрийн мужийн Монгол-Алтайн уул хээр, их нууруудын хотгорын цөлөрхөг хээрийн тойрогт хамаарна. Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр , мал аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой.
Хуурайдуу сэрүүн зунтай, өвөлдөө цас ихтэй.
Сумын төвд байрлах хөшөө дурсгал: Шадар сайд, баатар жанжин, чин ван Базарвааны түүхэн хөшөөг 2010 онд Улаанбаатар хот дахь нутгийн зөвлөл, сумын иргэдийн хандив хөрөнгөөр залж, хар тугны тахилга үйлдсэн.
 
## Тус сумаас төрсөн алдар цуутнууд 
* Хөдөлмөрийн баатар Таасүрэнгийн Дүйнхэр
* Хөдөлмөрийн баатар Шөвгөрийн Цэдэндорж
* Хөдөлмөрийн баатар Нанзадын Дорж
* Хөдөлмөрийн баатар Дагвадоржийн Ганбаатар
* Хөдөлмөрийн баатар
 Ч.Баатар/Хүйсийн говь баг/ 
* Монгол улсын гавьяат цолтон: Ө.Бямбажав
* Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Д.Цэрэнжигмэд


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Бугат сум (Говь-Алтай)

**Бугат** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм. Сумын төв нь аймгийн төвөөс баруун зүгт 210 км-ийн зайд орших бөгөөд баруун талаараа БНХАУ, хойд талаараа Тонхил, зүүн талаараа Төгрөг, урд талаараа Алтай сумтай хиллэдэг. Засаг захиргааны нэгжийн хувьд 5 багт хуваагддаг.

## Газар зүй
Энэ нутаг Алтайн уулт өндөрлөг мужид багтдаг. Бугат сумын нутагт орших Алаг хайрхан уул нь Монгол Алтайн нурууны дунд хэсгийн өндөр уулсын нэг бөгөөд ховор, нэн ховор ургамал вансэмбэрүү, юмдүүжин, сэржмядаг, бамбай зэрэг ургамал, хулан, тахь, аргаль, янгир, харсүүлт, ирвэс, хойлог гэх мэт дархан цаазат ан, амьтан шувуудын байршил нутаг юм. Алаг хайрхан уул далайн түвшнээс дээш 3738 м өндөр. Энэ уулыг 1996 онд улсын тусгай хамгаалалтад авсан байна. Мөн Бүс хайрхан, Бижийн гол, Хонин усны говь, Бугын даваа, Алаг нуур гэх мэт олон сайхан газар бий. Тус сумын нутагт Тамчийн бэлчирийн хүн чулуу, Дунд нуурын буган хөшөө зэрэг түүх соёлын дурсгалт газрууд байдаг юм.

## Түүх
Бугат сум нь 1946 онд байгуулагдсан.        

## Хүмүүс
*Пунцагийн Жасрай - Монгол улсын 17 дахь ерөнхий сайд  
*С.Эрхэмбаяр - Монгол улсын начин
*Д.Батбаяр - Монгол улсын начин 
*Г. Лхагважаргал - Анагаах ухааны доктор
*Б. Дашзэвэг - Монгол улсын мэргэн

## Соёлын төв
Тус сумын соёлын төв анх 1946 онд Жоронгийн Зундуй эрхлэгчтэй, Шар хад хэмээх газарт Улаан гэр нэртэйгээр байгуулагджээ.


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Ангилал:1946 онд байгуулагдсан
Дэлгэр сум

**Дэлгэр** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм. Сумын нутгийн хойд хэсэгт Гуулин тосгон оршино. Дэлгэр сум нь алтай хотоос 90 км зайд оршдог тал хээрийн сум юм.

## Түүх 
Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сум нь 1924 онд байгуулагдсан. Хуучнаар Хантайшир уулын аймгийн Хантайшир уулын хошуу байжээ.

### Засаг захиргаа 
Засаг захиргааны нэгжийн хувьд Баян-өндөр, Баянбуурал, Баянсан, Баянхонгор, Гуулин багуууд, Тайгам, Гуулин гэсэн 2 тосгонтой. Тус сумд Гуулингийн 1800 га тариалангийн талбайн  услалтын систем, Дагналтайн 80 га-н тариалангийн талбайн услалтын системтэй мал аж ахуй, газар тариалан хосолсон, 662507 га талбайг хамран оршдог. 

### Хүн ам 
3022 хүн амтай, баруун бүс чиглэлийн улсын чанартай 128 км хатуу хучилттай авто зам дайран өнгөрдөг, Говь-Алтай аймагтаа 18 сумаас хүн амын тоогоор 3, мал сүргийн тоогоороо  1-рт ордог томоохон сумдын нэг юм. Баруун алтай нутгийн үүд хаалга  их хөгжлийн хоймор тал болсноороо онцлог нутаг билээ. Дэлгэр нутагт зам барилга, цахилгаан дулаан, усан хангамж, дэд бүтцийн асуудлууд шийдэгдсэн бусад сумдтай харьцуулахад хөгжлийн боломж дүүрэн сум юм.

## Газар зүй 
### Байгаль, газар зүйн онцлог 
Далайн түвшнээс дээш 2750-3100 м өргөгдсөн. Физик газар зүйн хувьд Монгол Алтайн нурууны үргэлжлэл мужид хамаардаг учир мал аж ахуй газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

Сумын нутаг дэвсгэр нь баруун талаараа Баянбуурал, Хөх сэрхийн нурууд, өмнө талаараа зөөлөн хөрс бүхий Говь, тал хээрийн бүсэд хамааран оршдог учраас мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд нэн тохиромжтой.

### Цаг уур 
Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй.
* 1 дүгээр сарын дундаж
температур  Агаарт -25,5 хөрсөндөө-26,2°С
* 7 дугаар сарын дундаж
температур Агаарт +20,1 хөрсөндөө 26,7°С
* жилийн дундаж салхины хурд 4-9 м/с
* жилийн хур тунадасны нийлбэр 121,1 мм
Өдөр шөнийн халуун хүйтний зөрүү 10 хэм

Жилийн дунджаар 248,3 мм тунадас унадаг.


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Жаргалан сум

**Жаргалан** нь Говь-Алтай аймгийн сум юм. Сумын төв нь аймгийн төв Алтай хотоос хойш 90 км орчим зайд байдаг. Сумын баруун талд нь Хасагт хайрхан уул, хойд хэсгээр нь Жаргалан уул байдаг бөгөөд говь, хангай хосолсон нутаг юм. Улаанбаатар хотоос 1130 км зайд орших Жаргалан сум нь 368 ам км газар нутагтай сум юм. 2023 оны байдлаар энэ суманд 2785 хүн оршин сууж байгаа ажээ.

## Түүх 
Хуучнаар Засагт хан аймгийн Үйзэн гүний хошуу бөгөөд 1924 оны 6-р сарын 5–ны өдрийн Хантайшир-Уулын аймгийн Мөнх–Өлзий дэлгэр Уулын хошууны иргэдийн анхдугаар хурлаар байгуулагджээ. Энэ хурлаар тус хошуунд Батбуянт-Уулын сум, Жаргалан-Уулын сум гэсэн 2 суманд өрх 249, гэр – 10, баг 6 харгалзуулан зохион байгуулжээ. Хожим нь дээрх 2 сум нэгдэн 1924 оны сүүлээр Жаргалан сумыг байгуулсан түүхтэй.

Социализмын үед Батнайрамдал нэгдэл үйл ажиллагаа явуулдаг байсан.  

## Байршил 
Сумын газар нутгийн баруун захаас зүүн захын цэг хүртэл шулуун шугамаар 85 км, хойноос өмнөд цэг хүртэл 83 км байдаг ажээ. Тус сум нь баруун хойд талаараа Говь-Алтай аймгийн Шарга, Баян-Уул, зүүн талаараа Завхан аймгийн Алдархаан, Цагаан хайрхан, Цагаан чулуут, Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумтай хиллэдэг.

Засаг захиргааны хувьд 3 багт хуваагдана. Нэгдүгээр баг нь Бүрэн. Сумын төвөөс зүүн хойшоо 28 километрийн зайд байдаг. Хоёрдугаар баг нь Тээл. Сумын төвөөс баруун тийш. Гуравдугаар баг нь Завхан гол орчим сумын төвөөс урагш 10 километрийн зайд байдаг. Далайн түвшнээс дээш 1000-1500 м өргөгдсөн уулын хэв шинжид хамаарагдах, Хасагт хайрхан уул нь далайн түвшнээс 3000-3400 т орчим өндөр өргөгдсөн. 

Жаргалан сумын нутгийн уур амьсгал нь Их нууруудын хотгорын уур амьсгалтай салшгүй холбоотой эрс тэс юм. Уур амьсгалын үндсэн шинж нь гандуу дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй.

## Алдартнууд 
*Шаравын Батсуурь - Үндэсний бөхийн дархан аварга


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Тонхил сум

**Тонхил** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм. 1924 онд байгуулагдсан. *Алтан-Соёмбо, Алтайн-Оргил, Тамч, Бүс, Зүйл* гэсэн 5 багтай. Улаанбаатар хотоос 1200 км, Говь-Алтай аймгийн төвөөс 210 км зайд оршдог, алслагдсан сум юм.

## Газар зүй
Тус суманд 2008 онд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар "Төрийн тахилгат" уул болсон Сутай хайрхан, мөн Хараат, Ширээт, Бамбагар Ямаат, Бүс-Хайрхан зэрэг Монгол Алтайн нурууны 1-р салбар эгнээ болсон уул нуруудтай. Нутгийн өмнөд хэсгээр Хонин усны говь байх ба уг говь нь хулан, хар сүүлт, тахь зэрэг ховордсон амьтад, мөн ховордсон ургамалтай. Байгалийн бүсийн хувьд говь-цөлийн, хээрийн, өндөр уулын гэсэн 3 бүстэй. Тонхил, Хулам, Амттай зэрэг нуурууд, Зүйл, Хужирт, Хулд зэрэг гол, горхитой. Баруун талаараа Ховд аймгийн Дарви, зүүн талаараа Бугат, Төгрөг, Дарви сумдтай, урд талаараа БНХАУ-тай хил залгадаг.


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Ангилал:1924 онд байгуулагдсан
Төгрөг сум (Говь-Алтай)

**Төгрөг** нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.

## Түүх
Хуучнаар Засагт Хан аймгийн Дайчин вангийн хошууны нутаг дэвсгэрт харьяалагддаг байв. Дайчин жүн вангийн сүүлчийн удам Мижидийн Шагдар гэж байлаа. М.Шагдар хоёр хүүтэй.

Арван зургаадугаар жарны модон хулгана жил буюу 1924 онд **Ханжаргалан сум** буюу одоогийн Төгрөг сум байгуулагджээ.

## Газар зүй
Сумын төв нь аймгийн төв Алтай хотоос баруун өмнө зүгт 145 км-т, Улаанбаатар хотос 1145 км зайд, хойд өргөргийн 45°49’, зүүн уртрагийн 94°41’ байрлалд оршино. Нийт 5,427 мянган км² нутагтай. Баруун талаараа Бугат, Тонхил, хойд талаар Дарви, Шарга, зүүн талаараа Халиун, Цээл, өмнө талаараа Алтай сумдтай хиллэдэг. Засаг захиргааны нэгжийн хувьд *Цагаанхайрхан, Тунгалаг, Хүрэнгол, Төгрөгийн эх, Мааньт* багуудад хуваагдана. 

Төгрөг сумын нутагт Буурал хайрхан, Өвгөн хайрхан, Их хүрэн, Цагаан хайрхан, Ар, Өвөр Улаан хайрхан, Очир хайрхан, Хөх ооны шовгор, Дөрвөлжин, Хүнхэрийн ирмэг, Шинэ усны даваа, Дээд, доод Хөх ташуу, Шавартын өндөр зэрэг далайн түвшнээс дээш 2500 м - 3200 м өндөрт өргөгдсөн уулс, Өгөөмөр, Далан түрүү, Ишиг, Тунгалаг, Төхөм, Босгын хоолой, Хавцгайт, Мааньт, Ёл, Төгрөг, Цахиур, Номин, Үерт, Хүрэн гол, Боом, Холбоо, Арбулаг, Нурамт, Дуут, Хар үзүүрийн сайр,хөндийнүүд, Шаргын болон Алаг нуурын говь оршдог.

## Эдийн засаг 
Тус суманд Хүрэнгол, Мааньтын нүүрсний уурхай ажиллаж байна. 

## Цахим холбоос 
*Төгрөг сум гэрэл зургийн дуранд
*Ү.Хүрэлбаатар "Ёотон шиг цайраад л..."


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Хөхморьт сум

**Хөхморьт** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.
1924 онд үүсгэн байгуулагдсан. Хөхморьт сум 629 мянган га нутагтай, 2700 гаруй хүн амтай. Говь-Алтай, Завхан, Ховд гэсэн гурван аймгийг холбодог.

## Алдартнууд
### Бөх
*Монгол улсын заан Ундрахын Пүрэв
*Монгол улсын начин Баасангийн Онх


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Ангилал:1924 онд байгуулагдсан
Цогт сум

**Цогт** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм. Сумын нутгийн Говийн хэсэгт Баянтоорой тосгон оршино.

## Газар зүй 
Говь-Алтай аймгийн Цогт сум нь Алтайн нурууны төгсгөл, Их говийн баруун хойд хэсэгт сумын төв нь аймгийн төвөөс 188 км, Улаанбаатар хотоос 1050 км, баруун талаараа Алтай, Цээл  хойд талаараа Халиун, Бигэр зүүн талаараа Эрдэнэ, Урд талаараа  БНХАУ-н Шинжаан уйгарын өөртөө засах оронтой тус тус хиллэн оршино. 

Тус сумын хамгийн нам дор цэг нь далайн түвшнээс дээш 861 м өргөгдсөн, (Алтайн цаадахь говь Гашуун гүний хоолой), хамгийн өндөр цэг нь 3765 м өндөртэй Эмээлцэгийн хяр юм. Цогт сумын нутагт Их тооройн нуруу, Их мэлтсийн нуруу, Талын мэлтсийн хойд нуруу, Хар үзүүрийн нуруу зэрэг Монгол Алтайн нурууны салбар нурууд байхаас гадна, Хулангийн бор толгойн хөндий, Нүдэн булгийн хөндий, Хоолойн довонгийн хөндий, Эх дэлийн хөндий, Балчингийн хоолой зэрэг оршино. 

## Амьтан ургамлын аймаг 
Цогт сумын өвөр хэсгээр цөлийн бор саарал, хөрс, ууландаа уулын нугын ба уулын хүрэн хөрстэй, нутгийн хойд хэсгээр хүрэн хөрстэй, Цогт сумын өврөөр говийн ургамалтай, ууландаа уулын хээр, хойд хэсгээрээ хээрийн ургамал тархжээ. Сумын нутагт дэлхийд нэн ховордсон бөхөн, хулан, хавтгай, мазаалай болон бусад олон төрлийн амьтад амьдардаг байна, Сумын хэмжээгээр зуун тавиад мянган толгой  малтай бөгөөд малын олонхи нь хонь, ямаа юм. Газар тариалан бараг хөгжөөгүй газар болно.


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Цээл сум (Говь-Алтай)

**Цээл** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.

## Хүмүүс
*Бямбажавын Рагчаа - Монгол Улсын гавьяат эмч, академич, доктор, профессор 
*Жанцангийн Бат-Эрдэнэ - Үндэсний бөхийн улсын гарьд
*Сэдбайдарын Баатар - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Лхагвасүрэнгийн Гантулга - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Алагийн Зул - Чингэлтэй дүүргийн анхны засаг дарга


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Чандмань сум (Говь-Алтай)

**Чандмань** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.

Алтайн магтаал аялгууны уугуул гарал Говь-Алтай аймгийн Чандмань сум.  Чандмань сумын засаг дарга Эрдэнэ-Очир ажиллаж байна.


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)

**Эрдэнэ** () нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.

## Газарзүй
Говь-Алтай аймгийн Эрдэнэ сум нь газар нутгийн хэмжээгээрээ Монгол улсын 330 сумаас 3 дугаарт ордог сум юм. Тус сум нь Алтайн нурууны төгсгөл, Их говийн баруун хойд хэсэгт (сумын төв нь аймгийн төвөөс 246 км, Улаанбаатар хотоос 946 км), баруун талаараа Цогт, хойд талаараа Бигэр, зүүн талаараа Чандмань, Урд талаараа Баянхонгор аймгийн Баян-Өндөр сум, БНХАУ-ын ӨМӨЗОрон, Ганьсу мужтай тус тус хиллэн оршино. 

Тус сумын хамгийн нам дор цэг нь далайн түвшнээс дээш 861 м өргөгдсөн Алтайн цаадахь говь Гашуун гүний хоолой, хамгийн өндөр цэг нь 3765 м өндөртэй Эмээлцэгийн хяр юм. Өндөр уулсын болон говь-тал хээрийн бүсийг хамрах тус сумын нутагт Гичгэний нуруу, Говийн их дархан газрын "А" бүс нутаг, Зарман, Алтайн өвөр говь, Онь-Өтгөн, Гашуун гүний хоолой, Хатан суудлын тал, Зармагийн баянбүрд, Хараат (2995м), Зүрх хайрхан (3171м), Цагаан-Уул (2600м), Юмт (2054м), Чингис зэрэг өндөр уулс, Өлзийт, Алдар, Цахир салаа, Жавхлант, Гурван гол, Хүдэр, Шатангийн голууд, Цэцэг нуур, Сангийн далай, Цагаан нуур, Олгой, Цац нуур зэрэг оршино. 

Хараат хайрхан нь говийн их дархан цаазат газар, сүрлэг Алтайн уулс хоёрын эмжээр болон оршдог бөгөөд Алтайн тэнгэр баганадсан оргилууд дундуур явж оройд нь гарахад ойр хавийн хэдэн зуун км газар нутгаас БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны газар нутаг хүртэл цэлгэр уудам говь зурайн харагдана.

## Хүмүүс
*Улсын баатар - В.Шарав  
*Хөдөлмөрийн баатар - Я.Намгаа  
*Хөдөлмөрийн баатар - Н.Лувсандорж  
*Төрийн соёрхолт - Д.Гунгааням  
*Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан - Ш.Чогсомжав  
*Гавъяат эдийн засагч - П.Лувсандорж  
*Гавъяат жүжигчин - З.Дашбалбар  
*Гавъяат жүжигчин - Б.Туяа  
*Монгол улсын заан - Б.Соронзонболд
*Монгол улсын хамгийн олон малтай хүнээр шалгарсан -З. Авирмэд 
*Монгол улсын анхны сайн малчин- Мичин.  


Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Алтай

**Алтай** (монгол бичгээр Зураг:Altai.png *алтаи*) —
## Газар орны нэр
* Алтайн нуруу
* Говь Алтайн нуруу
* Монгол Алтайн нуруу
### Монголд 
* Говь-Алтай - аймаг
* Алтай хот - Говь-Алтай аймгийн төв
* Алтай сум - гурван өөр сумын нэр
** Алтай сум (Говь-Алтай)
** Алтай сум (Ховд)
** Алтай сум (Баян-Өлгий)

### Орост 
* Бүгд Найрамдах Алтай Улс - Оросын холбооны махбод
* Алтайн хязгаар - Оросын холбооны махбод

### Хятадад 
* Алтай тойрог - Шиньжян-Уйгурын өөртөө засах орны тойрог
* Алтай хот (БНХАУ) - Алтай тойргийн төв

## Хэл, ард түмэн 
* Алтай хэлний язгуур - Евроазиар тархсан хэлний язгуур
* Алтай ястан - Түрэг салбарын хэлт ард түмэн
* Алтай хэл - Алтай ястны хэл

## Хувь хүн 
* Зоригийн Алтай

## Бусад 
* Алтай хонь
Үүрэн телефон

The **Хөдөлгөөнт утас**, **үүрэн утас** буюу гар утас нь хөдөлгөөнт холбоонд хэрэглэгддэг зөөврийн цахим хэрэгсэл юм.

## Үйлдвэрлэгчид
Хөдөлгөөнт утас үйлдвэрлэгчдийг хоёр хэсэгт хувааж болох юм. Эхний хэсэгт дэлхийн зах зээлд зарагдаж буй утаснуудын 75 хувийг нийлүүлж буй Nokia, Motorola, Samsung, SonyEricsson болон LG компаниуд орно. Хоёр дахь хэсэгт тодорхой нэг бүс нутаг буюу зах зээлийн хамрах хүрээ бага жижиг үйлдвэрлэгчид хамрагдана. 
Nokia Corporation бол дэлхийн хамгийн том үйлдвэрлэгч бөгөөд 2007 оны эхний улирлын байдлаар дэлхийн зах зээлийн 36 хувийг хангаж байна.

Бусад хөдөлгөөнт утасны нийлүүлэгчид Эппл Инк., Аудиовокс (одоо UT Старком), Бенефон, BenQ-Сименс, Хай Тек Компьютер корпораци (HTC), Фүжицүү, Кёосэра, LG мобайл, Мицүбиши, Моторола, NEC, Неонод, Панасоник, Пантек Курител, Филипс, [[Ресэрч ин Мошн], Сажем, Самсунг, Санёо, Шарп, Сименс, Сьерра Вайрлэсс, SK Телетек, Соним Текноложис, Сони Эрикссон, T&A Алкател, Тоошиба, болон Веризон. 

## Ишлэл
Ангилал:Мэдээллийн технологи
Ангилал:Ухаалаг утас
Үелэх систем

**Химийн элементийн үелэх систем** (мөн **Менделеевийн үелэх систем** гэж нэрэлдэг) гэдэг нь орчин үед мэдэгдэж буй химийн элементүүдийн жагсаалт юм. Үелэх системд химийн элементүүд нь өөрсдийн атомын дугаарын дарааллаараа (багаас их рүү) байрлана. 

Химийн элементүүдийг үелэх системд *Үе* болон *Бүлгүүдэд* хуваана. 

Үелэх системийн мөрийн дагуу, 7 *үе* байх ба эхний үед (үе 1) зөвхөн Устөрөгч, Гели гэсэн 2 элемент, 2 ба 3-р үе тус бүр 8 элемент агуулна. Бусад үеүүд харьцангуй олон химийн элементүүдийг агуулна. 

Үелэх системийн баганыг *бүлэг* гэж нэрлэх ба стандарт үелэх системд нийтдээ 18 бүлэг ялгана. Нэг бүлэгт багтах химийн элементүүдийн электрон байгуулалт нь төстэй байх учир химийн шинж чанар нь ойролцоо байна. Жишээлбэл, 18-р бүлгийн элементүүдийг инерт хийнүүд гэж нэрлэх ба эдгээр нь өөр элементүүдтэй урвалд ордоггүй. 

Үелэх системийг Оросын химич Дмитрий Менделеев (1834-1907) 1869 онд нээж гаргасан ажээ.

Анх Химийн үелэх системийг 1869 оны 3-р сарын 26-27-нд Менделеевын "Химийн үндэс" «Основы Химии» (ч. 1, вып. 2) номонд хэвлэгдсэн байна. Дараа нь Менделеев орон нутгаар аялж явахдаа агуу юм нээснээ мэдэрч энэхүү Үелэх системийг "Нийгмийн ашиг тус" «Общественная польза» хэвлэх үйлдвэрт бусад химичдэд тусгайлан илгээхээр 3-р сарын 29-нд хэвлүүлжээ. Албан ёсоор 1969 оны 4-р сарын 17-д германы Лайпциг хотын "Практик химийн сэтгүүл" «*Journal für Praktische Chemie*» -д хэвлэгдэж олон нийтийн хүртээл болжээ.

## Стандарт үелэх систем 
Улаан өнгөөр шүлтийн металл

Улбар шар өнгөөр газрын шүлтийн металл 

Ягаан-улаан өнгөөр шилжилтийн металлууд 

Саарал өнгөөр бусад металлууд

Бор өнгөөр металлоидууд 

Ногоон өнгөөр бусад металл бишүүд 

Шар өнгөөр галогенууд 

Цэнхэр өнгөөр инерт хийнүүд

Бүдэг ягаан өнгөөр лантаноидууд

Тод ягаан өнгөөр актиноидууд

Жирийн нөхцөл (стандарт температур, даралт) дэх төлвийг атомын дугаарын өнгөөр илэрхийлэв:
* Хөх өнгөөр хий
* Ногоон өнгөөр шингэн
* Хар өнгөөр хатуу төлвийг тэмдэглэв.

Цацраг идэвхит шинж
* Үргэлжилсэн шугамаар хүрээлэгдсэн элементүүд тогтвортой изотопитой
* Тасархай шугамаар хүрээлэгдсэн элементүүд байгальд тааралддаг цацраг идэвхит изотопитой
* Цэгээр хүрээлэгдсэн элементүүд байгальд тааралдахгүй (Синтетик элементүүд)
* Хүрээгүй элементүүдийн хагас задралын хугацаа хэт богино тул одоогоор нээгдээгүй байна

## Мөн үзэх 
* Химийн элемент
* Үелэх системийн бүлэг
* Үелэх системийн үе

## Гадаад холбоос 
* Periodic Table of the Elements - displays basic properties
* The Pictorial Periodic Table
* WebElements Periodic table


Ангилал:Дмитрий Иванович Менделеев
Програм хангамжийн инженерчлэл

**Программ хангамжийн инженерчлэл** () нь сайн программ хангамж үйлдвэрлэхэд чиглэсэн компьютерын шинжлэх ухаан, инженерчлэлийн нэг салбар юм. "Программ хангамжийн системтэй, зарчимч мөн тодорхой арга аргачилал бүхий хөгжүүлэл, үйл ажиллагаа, арчилгааг програм хангамжийн инженерчлэл гэнэ." гэж IEEE 610.12 нормд дурджээ.

Программ хангамжийн инженерчлэл нь программ хангамжийн хөгжүүлэлийн бүхий л үе шатыг хамарсан дотроо маш олон дэд салбартай. Программ хангамжийн салшгүй нэгэн хэсэг нь хөгжүүлэлтийн хажуугаар түүнийг цааш авч явах арчилгаа байдаг.

## Программ хангамжийн инженерчлэлийн салбарууд 

**Үндсэн үйл ажиллагаа**

**1. Төлөвлөлт **

Үүргийн дэвтэр
Арчилгааны дэвтэр (техникийн баримтуудаар баяжуулагдсан, үүргийн дэвтэр)
Зардлын баримжаа (Function-Point-Арга эсвэл COCOMO)
Үйл ажиллагааны загвар

**2. Анализ**

Шаардлагын шинжилгээ
Үнэлгээ
Процессийн анализ
Системийн анализ
Бүтэцчилсэн анализ(Structured Analyse)
Объект хандалтат анализ (ОХА)

**3. Загварчилал**

Програм хангамжийн архитектур
Бүтэцлэсэн загвар (Structured Design)
Объект хандалтат загвар (OOD)
Unified Modeling Language (UML)
Fundamental Modeling Concepts (FMC)

**4. Программчлал**

Стандартчилагдсан программчлал
Бүтэцлэгдсэн программчлал
Объект хандалтат программчлал (OOP)
Функциональ программчлал

**5. Шалгалт ба биелэлт**

Модулын шалгалт (Low-Level-Test)
Холболтын шалгалт (Low-Level-Test)
Системийн шалгалт (High-Level-Test)
Чанарын шалгалт (High-Level-Test)

**Түших үйл ажиллагаа**
**6. Төслийн менежмент**
Business case
Defining and managing Project Scope
The Work Breakdown Structure and Project Estimation
Төслийн хуваарь болон Төсөвлөлт
Төслийн эрсдлийн Хяналт
Төслийн харилцаа холбоо, Tracking, болон Тайлагнал
Managing Organisational Change, Resistance, болон зөрчилдөөн
Project Procurement Management and Outsourcing
Leadership and Ethics
Төслийн гүйцэтгэл, Closure, болон Үнэлгээ
**7. Чанарын менежмент**

Capability Maturity Model Integration
Spice (Norm) (Software Process Improvement and Capability Determination)
Incident менежмент
Problem менежмент
Програм хангамжийн хэмжүүр
Статистик анализ (Сул талуудын тооцоо)
Програм хангамжийн эргоном (тохь тух гэж болох юм)

**8. Тохиргооны менежмент **

Хувилбарын зохион байгуулалт (version management)
Өөрчлөлтийн менежмент
Гаргалтын менежмент
Хэрэглээний менежмент

**9. Баримтжуулалт**

Програм хангамж баримтжуулалтын хэрэгслүүд
Техникийн баримтжуулалт (Хөгжүүлэгчийн гарын авлага)
Системийн баримтжуулалт (Үргэлжлүүлэн хөгжүүлэл ба алдаа засалт)
Бизнесийн процесс (Үргэлжлүүлэн хөгжүүлэх ухагдахуун ба аргачилал)
Хэрэглэгчийн гарын авлага

Программ хангамжийн төсөл бүр зайлшгүй дээр дурдсан үе шатууд хэрэгжих албагүй. Ямар байдлаар төсөл хэрэгжих нь тухайн төслийн төсөв болон даалгавар өгөгчийн шаардлагаас хамаарна. 

## Цаашид үзэх 
* Вэб инженерчлэл

Ангилал:Програм хангамжийн инженерчлэл
Ангилал:Техникийн мэргэжлийн салбар
Ангилал:Мэдээллийн технологи
Ангилал:Компьютерын инженерчлэл
Вэб инженерчлэл

**Вэб инженерчлэл** нь портал систем, вэб дэлгүүр (э-коммерс) эсвэл ямар төвөгтэй вэб програм гэх мэт вэб програм хангамжийн хөгжлийг тодорхойлдог ухагдахуун. 
Вэб инженерчлэл нь зөвхөн хөгжүүлэлийг авч үздэггүй ба өмнө хийгдсэн вэб програм хангамжийг цааш хөгжүүлэх арчилах өргөтгөх зэрэг үйл ажиллагааг авч үздэг.

Ангилал:Интернэт
Седиментологи

**Седиментологи** нь орчин үеийн тунадас, түүний хуримтлагдах процессийг судладаг геологийн нэгэн салбар ухаан юм. Орчин үеийн тунадас хуримтлагдах зүй тогтлыг судласнаар эртний тунамал чулуулгийн хуримтлагдасан нөхцөлийг тодорхойлж (Униформизмийн зарчим) болно. 

Тунамал чулуулаг нь Дэлхийн гадаргуугийн ихэнхи хэсгийг бүрхэх (бүрдүүлэх) учир, энэ судалгаа нь Дэлхийн хөгжлийн түүхийг сэргээн ойлгоход үлэмж хувь нэмэр оруулна. Седиментолги нь тунамал чулуулгийн үелэл, тэлгээрийн харилцан хамаарлыг судладаг давхрагазүйтэй нягт холбогдоно.

### Тунамал чулуулгийн төрлүүд
Гарал үүслээр нь тунамал чулуулгийг үндсэн гурван төрөлд хувааж болно. Үүнд: хэмхдэст буюу өгөршлөөр, химоген буюу химийн тундасжилтаар үүссэн, биоген буюу органик гаралтай чулуулаг.

## Ач холбогдол
Тунамал чулуулгийг доорхи салбаруудад хүн төрөлхтөн эртнээс нааш хэрэглэж ирсэн байна.  
* Урлаг: гантиг \гантиг нь хэдийгээр шохойн чулууны хувирмал төрөл боловч\ 
* Барилга болон Керамик: элс, элсэн чулуу, занар, шавар, шохойн чулуу \цементийн үйлдвэрлэлд\ 
* Ашигт малтмал: тунамал чулуулагтай холбоотойгоор хар тугалга-цайр-мөнгө, зэс, алт, вольфрам, үнэт чулуу зэрэгийн ордууд үүснэ. 
* Эрчим хүч: газрын тос, нүүрс, ураны ордууд 
* Газрын доорхи ус: тунамал чулуулаг нь дэлхийн цэвэр усны үлэмж хэмжээний нөөцийг агуулж байдаг.

## Мөн үзэх 
* Чулуулгийн формаци
* Нүүрс
* Шатдаг занар
* Хэмхдэст чулуулаг

Ангилал:Петрологи

Ангилал:Тунамал чулуулаг
Пик ойл

**Пик ойл** () гэдэг нь дэлхийн газрын тосны олборлолтын дээд цэг. Зарим эрдэмтэд 1950-иад оны үед газрын тосны олборлолт дээд цэгтээ хүрч буурах динамикийг ойлгох нь чухал болохыг анхааруулсан байна. Үүнийг үнийн өсөлт бууралтыг газрын тосны олборлолтын дээд цэгтэй уялдуулсан нь өнөө үеийн олон улсын аливаа том арга хэмжээг тайлбарлахад дөхөмтэй.

Ангилал:Ашигт малтмалын геологи
Эрнст & Янг

**Эрнст Энд Янг** () нь аудит болон баталгаажуулалтын үйлчилгээ үзүүлдэг олон улсын компани юм. Монгол Улсад 1999 оноос хойш үйл ажиллагаа явуулж байна.

## Цахим холбоос 
* Ernst & Young Монгол
* Ernst & Young олон улс

## Эшлэл 
Ангилал:Нью-Йорк хотын аж ахуйн нэгж
Ангилал:Английн аж ахуйн нэгж
Ангилал:Эдийн засгийн тайлан
Ангилал:Татварын зөвлөгөөний аж ахуйн нэгж
Ангилал:1989 онд байгуулагдсан
Пунцагийн Жасрай

**Пунцагийн Жасрай** (1933 оны 11 сарын 26-нд төрсөн Говь-Алтай аймгийн Бугат суманд төрсөн – 2007 оны 10 сарын 25-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) нь Монголын улс төрч, эдийн засагч. 1992 оноос 1996 он хүртэл Монгол Улсын 17 дахь Ерөнхий сайд.

## Намтар
### Боловсрол
1950 онд Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын долоон жилийн дунд сургууль, 1956-1961 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Москва хотын Эдийн засаг-статистикийн дээд сургуулийг төгсчээ.

Тэрээр 1970 онд Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан бөгөөд Олон улсын дээд боловсролын академийн жинхэнэ гишүүн, Москвагийн эдийн засаг, статистик, информатикийн их сургууль, МУИС-ийн Хүндэт доктор цолтой.

===Ажил

## Баримтууд 
*Монгол улсын Ерөнхийлөгч П. Очирбат, Ерөнхий сайд П.Жасрай нарын зөвшөөрлөөр 1995 онд Монгол улсын газар нутгийг Айбекс гэдэг группт 90 жилийн хугацаатай концессээр олгох мөн Молам группт Монгол улсын агаарын орон зай, гадаад худалдааны эрхийг 60 жилийн хугацаатай олгох тухай гэрээнүүдийг байгуулж байсан нь мэдэгдэн шуугиан тарин цуцлагдаж байжээ.
* Ерөнхий сайд Жасрайн зөвшөөрлөөр Монгол Улсын Засгийн Газар  Базарсадын Жаргалсайханы Буян компанид  баталгаа гаргаж өгсөнөөс уламжлан Жаргалсайхан нь энэхүү баталгаагаараа японы Марубени корпорациас ихээхэн хэмжээний /хэдэн сая ам доллар/ зээл авсан байна. Дараа нь Жаргалсайхан нь зээлээ төлөхөөс зугатсан тул "Марубени" нь Монгол улсын Засгийн газрыг Олон улсын арбитрын шүүхэд өгч байсан дуулиант хэрэгтэй холбоотой асуудал нь худал мэдээлэл болсон тул. Энэхүү хэрэг нь шийдэгдсэн билээ.
* Зээ охин Аюушийн Ариунзаяа нь Нийгмийн хамгааллал, хөдөлмөрийн сайдаар 2020-2022 онд ажилласан.

## Бүтээлүүд
*Магадлалын онол
*Мал аж ахуйн зардлыг тооцох арга зүйн асуудал
*Эдийн засгийн онол
*Эдийн засгийн мэдээлэл, шинжилгээ

## Эх сурвалж 
Ангилал:1933 онд төрсөн
Ангилал:2007 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Бугатын (Говь-Алтай) хүн
Ангилал:БНМАУ-ын улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч
Сент Жоржес

**Сент Жоржес** (St. George's) нь Карибын тэнгист орших Гренада улсын нийслэл. Хүн ам нь 7500. (1999 он).

Экспортын гол бараа нь какао, хушга юм. Английн колони байсан учраас 17-18-р зууны үеийн Английн хотуудыг санагдуулам улаан дээвэртэй тоосгон барилгууд олонтой. Байгалийн тогтоц нь усан боомт болоход тохиромжтой тул далайгаар тойрон аялал хийх жуулчид олноор зорчдог.

2004 оны 9 сард гарсан Хуррикан Иваны улмаас томоохон хохирол амссан.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Гренадын суурин
Ангилал:Төв Америкийн нийслэл
Ангилал:Гренада дахь дэлхийн өв‎
Ангилал:1650 онд байгуулагдсан
Тектоник

]]
**Тектоник** (*tekton*-Грек гаралтай үг) нь Дэлхийн царцдасын (мөн бусад гаригийн) структур, уг структурыг үүсгэгч хүч, хөдөлгөөнийг судалдаг геологийн нэгэн салбар ухаан юм. 
 
Тектоник нь уул үүсэх үзэгдэл (ороген), эртний талстат метаморф суурь буюу кратон, террейн, мөн газар хөдлөлт, галт уул дэлбэрэх зэргийг судлана. Түүнчлэн тектоник нь өгөршлийн үйл явцыг тайлбарлах, газрын тос, төрөл бүрийн хүдрийн орд илрүүлэх, эрж хайхад чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. 

Геологийн цаг хугацааны хувьд сүүлийн үед явагдаж буй тектоник үзэгдлийг судалдаг дэд салбарыг неотектоник гэж нэрлэнэ. 

Тектоникийн салбарт 1960-аад оноос хүчтэй хөгжиж эхэлсэн онол бол плит тектоникийн онол юм. 

## Ашигласан материал
* Edward A. Keller (2001) *Active Tectonics: Earthquakes, Uplift, and Landscape* Prentice Hall; 2nd edition, ISBN 0-13-088230-5
* Stanley A. Schumm, Jean F. Dumont and John M. Holbrook (2002) *Active Tectonics and Alluvial Rivers*, Cambridge University Press; Reprint edition, ISBN 0-521-89058-6

## Мөн үзэх
* Плит тектоник
* Геофизик

## Гадаад холбоос
* The Origin and the Mechanics of the Forces Responsible for Tectonic Plate Movements
* The Paleomap Project
Ангилал:Дэлхийн царцдас
Өмд

**Өмд** гэдэг нь хувцасны нэг төрөл бөгөөд биеийн доод хэсэгт, дотуур хувцасны гадуур өмсдөг. Биед бүс буюу мөрөвч ашиглан тогтоодог.

## Түүх 
ы Торсберг намгаас олдсон 4-р зууны үеийн өмд]]

Иран, скиф зэрэг Евразийн нүүдэлчин үндэстнүүд нь анх өмд өмсдөг байсан хэмээн сурвалжид дурдсан байдаг бөгөөд тэднээс унгар, османуудаар дамжин орчин үеийн Европт нэвтэрсэн гэдэг.

Өмд нь морь унах үед өмсөхөд тохиромжтой учир монгол үндэстэн ч эртнээс нааш өмссөөр иржээ. Эртний Хятадад өмдийг зөвхөн морин цэргүүд л өмсдөг байсан нь умардын нүүдэлчдээс санаа авсан аж.

Европт дундад зууны үед өмд нь язгууртнууудын л хэрэглээ байсан бөгөөд 16 зуунаас хойш жирийн иргэд өмсөх болжээ.

### Эрэгтэй өмд 
Англи хэлний өмд гэсэн утгатай үг болох Trousers нь олон тоон дээр байдаг учир нь өмдний үүсэлтэй холбоотой. 15-р зууны үед эрэгтэйчүүд урт оймс өмсөн, дээд хэсгийг нь уяагаар уяж тогтоодог байв. Яваандаа тэдгээр нь нэгдэж, өмдний хэлбэрийг олсон боловч одоогийн өмднөөс ялгаатай нь салтаа нь задгай байлаа. Эрчүүд нууц эрхтнээ кодпис гэгдэх эдээр халхалдаг байсан бөгөөд хөгжлийн явцад кодпис ч өмдний нэг хэсэг болжээ.

19-р зуунд жийнсэн өмд дэлгэрснээр өмд нь эрчүүдийн салшгүй гоёл болсон юм.

### Эмэгтэй өмд 
100 гаруй жилийн өмнөөс гадаа ажилладаг эмэгтэйчүүд ажлын хувцас болгон эрэгтэй хүний өмдийг өмсдөг байсан ч 20-р зууны сүүлийн хагас хүртэл өмд нь эмэгтэйчүүдийн гоёлын хувцаст тооцогддоггүй байв.

Уиганы нүүрсний уурхайд ажилладаг эмэгтэйчүүд ажилдаа өмд өмсдөг байсан бөгөөд тэд өмдөн дээрээ юбка өмсч, түүнийгээ шуудаг байжээ.

19-р зууны Америкийн баруун хэсгийн фермүүдэд ажилладаг эмэгтэйчүүд морь унахдаа өмд өмсөх болсон, мөн 20-р зууны эхэн үед эмэгтэй нисэгчид өмд өмсдөг байв. Харин нийтэд дэлгэрэхэд жүжигчин Марлен Дитрих (Marlene Dietrich) болон Катарин Хепбурн (Katharine Hepburn) нарын 1930-аад онд авахуулсан өмд өмссөн зураг тус болжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр үйлдвэрт ажилладаг эмэгтэйчүүдийн дунд дэлгэрч, улмаар дайны дараа далайн эрэг зэрэг зугаа цэнгэлийн үед чөлөөт хувцас болгон хэрэглэх болжээ.

1960-аад онд Андре Курреж (André Courrèges) анх загварын тайзнаа эмэгтэйчүүдэд өмд өмсгөж, яваандаа эмэгтэйчүүдийн өдөр тутмын хэрэглээ болон хувирчээ.

## Мөн үзэх 
* Хувцас загвар

## Цахим холбоос
Гент

thumb|Гонхон 
 thumb|Хотын захиргааны байр 

**Гент** (германаар: Gent, англиар: Ghent) нь Бельгийн хот. Брюссель, Антверпений дараа улсдаа 3-т орох том хот юм. Хүн ам нь 224,800 (2000 оны байдлаар) бөгөөд Дорнод Фландр мужийн төв. *Цэцгийн хот* хэмээх нэрээрээ алдартай.

Монголчууд оросоос орж ирсэн Гент хэмээх нэрээр нь дууддаг боловч бельгичүүд өөрсдөө нидерланд хэлээр **Хент** (Gent), франц хэлээр **Ган** (Gand) гэж дууддаг болно.

## Түүх 
Хотын нэр нь "(Голууд) нийлэх, нэгдэх" гэсэн утгатай кельт хэлнээс гаралтай. Германчуудын эзэмшилд байх үед буюу 7-р зуунд католик шашны 2 сүм байсан гэдэг. Дундад зууны сүүлчээр гар урлал, нэхмэл эдлэлийн үйлдвэрлэл хөгжиж, хүн ам нь Паристай эн зэрэгцэхүйц болтлоо томорчээ. Гэвч аж үйлдвэрийн хувьсгалын дараа улс төр, эдийн засгийн хувьд бууралтын шатандаа оржээ. Өдгөө цэцгийн тариалалтаараа дэлхийд дээгүүр ордог. 

## Соёл 
1913 онд Экспо үзэсгэлэн зохиогдож байсан удаатай.

Мөн 5 жилд 1 удаа (дараагийнх нь 2010 онд), "Гент Флоралиа" хэмээх цэцгийн баяр зохиогддог.

Гэгээн Бавогийн цогчин дуганд Ян ван Эйкийн "Ид шидэт хургануудын хүндэтгэл" хэмээх алдартай уран зураг байдаг.

## Ах дүү хотууд 
* , Таллинн

## Гадаад холбоос 
* Хотын албан ёсны цахим хуудас (нидерланд хэл, франц хэл, англи хэл, герман хэл)

Ангилал:Бельгийн хот
Литани гол

**Литани гол** (*Nahr al-Litani*) нь Ливаны Бекаагийн тэгш өндөрлөгөөс эх авч, Тырусын умард хэсэгт Газар дундын тэнгист цутгадаг гол юм. Литани нь Ливаны хамгийн урт гол болно.

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Ливаны гол мөрөн
Ангилал:Левантын тэнгисийн усны систем
Албан ёсны хэл

**Албан ёсны хэл** бол тодорхой улс, газар нутаг болон олон улсын байгууллагад хуульчлан хэрэглэгддэг хэл юм. Энэ нь ерөнхийдөө тухайн улсын голлох үндэстний буюу Төрийн хэл нь байдаг. 

## Төрийн (албан ёсны) хэл 
Төрийн (албан ёсны) хэл гэдэг нь тухайн улсад эсвэл хууль ёсны нутаг дэвсгэрийн хүрээнд хэрэглэж болох хуулиар тогтоосон хэл юм.

Ихэнх тохиолдолд төрийн (албан ёсны) хэл нь тухайн улсын хамгийн олон хүн (угсаатны) хэл байдаг юм. Үүний зэрэгцээ зарим улсын хууль тогтоомжид төрийн албан ёсны баримт бичгийг бусад зарим хэлээр давхар нийтлэх ёстой гэж заасан тохиолдлууд байдаг.

1953 онд ЮНЕСКО-гийн мэргэжилтнүүд "төрийн хэл" ба "албан ёсны хэл" гэсэн хоёр ойлголтуудыг хооронд нь ялгаж байхыг санал болгосон юм.

* Төрийн хэл гэдэг нь тухайн улсын хэмжээнд улс төр, нийгэм, соёлын хүрээнд интеграцийн үүрэг гүйцэтгэдэг, тухайн улсын бэлгэ тэмдэг болдог хэл юм.
* Албан ёсны хэл нь Засгийн газар, хууль тогтоомж, шүүх хуралдаанд ашигладаг хэл юм.

## Албан ёсны хэл  
## Дэлгэрүүлж үзэх 
* Албан ёсны хэлнүүдийн жагсаалт (хэлээр)
* Албан ёсны хэлнүүдийн жагсаалт (улс орноор)
* Албан ёсны хэлнүүдийн жагсаалт (байгууллагаар)

## Цахим холбоос 
* Constitutional Topic: Official Language - US Constitution Online


Ангилал:Хэлний төрөл зүйл
Ангилал:Захиргааны эрх зүй
Сүхбаатарын бунхан

**Сүхбаатарын бунхан** нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байрлаж асан Дамдины Сүхбаатарын бунхан юм.

Уг бунханг Х. Чойбалсанг нас барсны дараа 1952 онд барьжээ. Сүхбаатарыг 1923 онд нас барсны дараа Алтан өлгийд оршуулсан бөгөөд сүүлд тэндээс шилжүүлсэнтэй холбоотойгоор бунханд байх занданшуулсан шарилыг Сүхбаатар мөн эсэх талаар эргэлзэх хүн байдаг байв.

ОХУ-д байх Лениний бунхантай өнгө нь ялгаатай боловч, загвар нь төстэй. Энэ бунханд мөн Хорлоогийн Чойбалсангийн занданшуулсан шарил мөн хадгалагддаг байв.
Сүхбаатар, Чойбалсан нарын шарилыг буддын шашны уламжлалын дагуу 2004 онд чандарлаж, бунханг буулгаад оронд нь 2005 онд Чингис хааны дурсгалд зориулан, Төрийн хүндэтгэлийн цогцолбор барьжээ.

## Гадаад холбоос 
*Cremation of old ruler's bodies
Олноо өргөгдсөн

**Олноо өргөгдсөн** гэдэг нь Богд Хаант Монгол Улсын төрийн оны нэр бөгөөд аргын тооллын 1911 оноос эхэлнэ.

## Богд хаант засгийн үеийн хэрэглээ
1911 оны 10 сард Учаний бослого гарч Манж Чин улсын хүч суларсан бөгөөд тэр үеийг ашиглан Халхын ноёд 12 сарын 1-нд Хүрээнд (одоогийн Улаанбаатар) хуралдаж, Монголын тусгаар тогтнолыг зарлан, 12 сарын 29-нд Шарын шашны тэргүүн 8-р Жавзандамба хутагтыг Богд хаанд өргөмжилж, ёслол үйлджээ. Ийнхүү Богд Хаант Монгол Улс байгуулагдаж, он тооллыг шинээр эхлүүлжээ. 1915 оны Хиагтын гэрээгээр Богд Хаант Монгол Улс нь Дундад Иргэн Улсын "автономит" эрхтэй улс болсон тул мөн оны 6 сарын 9-нөөс уг оны нэрийг хэрэглэхийг хориглосон аж.

## Барон Унгерны сэргээсэн Хаант Монгол Улс дахь хэрэглээ
1921 онд Барон Унгерны удирдсан цагаан арми Хүрээг эзэлж, Хятадын цэргийг үлдэн хөөв. Чингээд 2 сарын 15-нд Богд Хаант Монгол Улсыг сэргээснээ зарласнаар, Олноо өргөгдсөн хэмээх оны нэр дахин хэрэглэгдэх болов. 

## Хэмжээт эрхт Хаант Монгол Улс дахь хэрэглээ
Түүний дараа Улаан Армийн тусламжийг хүртсэн Монгол Ардын Намын арми Унгерны армийг зайлуулж, цус урсгалгүйгээр Хүрээг эзэлсэн бөгөөд ардын засгийн газар нь Богд хааныг хэмжээт эрхт хаан болгов. Ингэхдээ оны нэрийг хэвээр үлдээсэн байна. 1924 оны 5 сарын 20-нд Богд хаан нас нөгчин, 6 сарын 3-наас 7 сарын 8-нд хуралдсан МАН-ын төв хорооны бүгд хурлаас "Оны нэрийг Олноо өргөгдсөн гэхийг халж, 7-р сарын 10-наас Монгол улсын гэж нэрлэх" тухай шийдвэр гаргажээ. Гэхдээ Олноо өргөгдсөний 14-р оныг Монгол улсын 14-р он хэмээн нэрийдэж, тооллын эхийг хэвээр үлдээсэн байна.

## Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс дахь хэрэглээ
1924 оны 11 сарын 6-нд нээлтээ хийсэн Анхдугаар Их Хурал нь 11 сарын 26-нд Үндсэн хуулийг баталж, хаант засаглалыг халан, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тунхагласан бөгөөд Үндсэн хуулийн 1-р зүйлд оны нэрийг "Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын" хэмээн заав. 1940 онд Үндсэн хууль шинэчлэгдэх хүртэл уг заалт хэвээр байсан боловч албан бичигт оны нэрийг ашиглахаа аажмаар больж, хамгийн сүүлд 1925 онд гаргасан албан бичигт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын 15-р он хэмээн тэмдэглэгдсэн байдаг, 1934 онд ерөнхий сайд П. Гэндэнгийн гаргасан тушаалд аргын тооллын оноор огноог тэмдэглэжээ.

## Мөн үзэх
*Он тоолол
*Монгол Улс
*Хаан

Ангилал:Оны нэрс
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс
Баянтал сум

**Баянтал сум** — Монгол улсын Говьсүмбэр аймгийн харьяат сум. Улсын бага хурлын 1991 оны 6-р сарын 21-ний өдрийн 46 дугаар тогтоолын дагуу 1991 оны 7-р сараас Чойр хотын Баянтал хороо болж, улмаар 1994 онд Засаг захиргааны шинэ бүтэц зохион байгуулалтад орж Говьсүмбэр аймгийн Баянтал сум болон үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн юм. Тус сум 2 баг 860 гаруй хүн амтай, төмөр замын 14, 16, 18-р зөрлөгүүдийг харьяалж, Дундговь, Төв аймагтай хиллэдэг.

## Эх сурвалж

Ангилал:Говьсүмбэр аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Рибонуклейн хүчил

.]]

**Рибонуклейн хүчил** буюу **РНХ** нь полимерыг бүрдүүлдэг олон нуклеотидуудаас бүрдсэн нуклеиний хүчил юм. Нуклеотид бүр нь азотлог суурь, рибозын сахар, фосфатаас бүрэлддэг. РНХ нь Дезоксирибонуклеиний хүчил (ДНХ)-ээс генетикийн мэдээллийг уургуудад хөрвүүлэх процесст хэд хэдэн чухал үүргийг гүйцэтгэдэг. Нэг төрлийн РНХ нь ДНХ болон рибосом гэгддэг уургийн нийллэгжилтийн хооронд мэдээлэл илгээгч маягаар ажилладаг бол харин бусад нь уургийн нийллэгжилтэнд ашиглагдах амин хүчлүүдийн молекулуудыг зөөх замаар ажиллаж рибосомуудын бүтцийн голлох хэсгүүдийг бүрдүүлдэг ба эсвэл идэвхтэй генүүдийг өөрчилдөг байна.

ДНХ нь дезоксирибонуклеиний хүчил гэдгийн товчлол бөгөөд харин РНХ нь рибонуклеиний хүчил гэдгийн товчлол юм. РНХ нь ДНХ-тэй тун төстэй боловч цөөн хэдэн бүтцийн чухал ялгаагаар ялгагддаг. РНХ нь ихэвчлэн ганц хэлхээтэй бол ДНХ нь ихэвчлэн хос хэлхээтэй байдаг. РНХ-ийн нуклеотидууд нь рибозуудыг агуулдаг бол ДНХ-ийнх дезоксирибозуудыг (хүчилтөрөгчийн нэг атом дутуу рибозын төрөл) агуулдаг. РНХ нь ДНХ-д байдаг тиминий оронд өөрийн найрлагандаа урацил нуклеотидыг ашигладаг. РНХ нь ДНХ-ээс РНХ полимераз гэгдэх ферментээр хөрвүүлэгддэг.

Нуклеиний хүчлийг анх 1868 онд Иоганн Фридрих Мишер (1848-1895) нээсэн. Тэрээр үүнийг бөөм (nucleus) дотроос олсон учраас 'нуклеин' гэж нэрлэжээ. Сүүлд нь бөөмгүй прокариот эсүүд мөн нуклеиний хүчлийг агуулдгийг нээн илрүүлжээ. Торбёрн Касперсон, Жеан Бражет, Жак Шултц нарын хийсэн туршилтууд дээр үндэслэн 1939 оноос хойш уургийн нийллэгжилтэнд РНХ-ийн үүрэг буйг таамаглаж ирсэн байна. Губерт Шантрен рибосом дахь уургуудын нийллэгжилтэнд РНХ нь мэдээлэл илгээгчийн үүрэг гүйцэтгэдэг болохыг гаргаж тавьсан. Эцэст нь Северо Очоа РНХ-г нээж 1959 онд Анагаахын шинжлэх ухааны Нобелийн шагналыг хүртсэн. 1964 онд Роберт В. Холлей хөрөнгөний РНХ 77 нуклеотидуудын дарааллыг илрүүлсэн бөгөөд Холлей 1968 онд Анагаахын шинжлэх ухааны Нобелийн шагналыг хүртжээ. 1976 онд Гентийн их сургуульд Вальтер Фиерс болон түүний баг MS2 бактериофагийн РНХ-ийн нуклеотидын дарааллыг бүрэн тодорхойлсон.

## Эшлэл
Инамори Казүо

**Инамори Казүо** (, 1932 оны 1 сарын 30 - ) нь Японы бизнесмэн. Кёосэра, Дай-ни Дэндэн (Өдгөөгийн KDDI) корпорациудын үүсгэн байгуулагч.

Кагошима аймагт төрсөн. Нутагтаа дунд сургууль төгсөөд 1955 онд Кагошима их сургууль, технологийн факультетыг дүүргэсэн.

1959 онд 8 ажилтантайгаар Кёото серамикс (өдгөө Кёосэра) компанийг үүсгэн байгуулж, 10 жилийн дараа хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй хувьцаат компани болтол нь өргөжүүлжээ. Тус компани нь керамик эдлэлийн технологиороо дэлхийн тэргүүлэгч компани билээ. 1984 онд Дай-ни Дэндэн (DDI, өдгөө KDDI)-г байгуулсан нь өнөөдөр Японы гар утасны тэргүүлэгч компаниудын нэг болжээ.

1984 онд "Инамори сан"-г байгуулж, Кёото шагналыг бий болгосон. Мөн залуу бизнесмэнүүдэд зориулсан ашгийн төлөө бус "Инамори дугуйлан"-г үндэслэж, залуу үеийг сурган хүмүүжүүлж иржээ.

Түүний амьдралын философийг өгүүлсэн "Амжилтад хүрэх гал эрмэлзэл" ном нь 2006 онд ЭМОС клубийн орчуулгаар монгол хэлээр хэвлэгдэн гарсан юм.

## Бүтээлүүд 
*"Инамори Казүогийн практик ухаан. Бизнес удирдлага ба нягтлан бодох" 『稲盛和夫の実学 経営と会計』日本経済新聞社、2000年、ISBN 978-4532190064
*"Амьдрах арга. Хүний хувьд хамгийн чухал зүйл"『生き方 人間として一番大切なこと』サンマーク出版、2004年、ISBN 978-4763195432
*"Амёб менежмент. Ажилтан болгон гол дүр"『アメーバ経営 ひとりひとりの社員が主役』日本経済新聞社、2006年、ISBN 978-4532312954
*"Амжилтад хүрэх гал эрмэлзэл" ЭМОС клубийн орчуулга. Адмон хэвлэлийн үйлдвэр, 2006 он. ISBN–99929–0–057–1
**Номын япон эх 『成功への情熱 - PASSION』PHP研究所、1996年、ISBN 978-4569550152

## Мөн үзэх 
*Мацүшита Кооносүкэ

## Цахим холбоос 
Инамори Казүогийн албан ёсны сайт, япон хэлээр

Ангилал:20-р зууны бизнесмен
Ангилал:21-р зууны бизнесмен
Ангилал:Японы бизнесмен
Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн хүлэг баатрын командлагч шагналтан
Ангилал:Кагошимагийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1932 онд төрсөн
Түрэг хэлний язгуур

thumb|right|250px|Түрэг төрлийн хэл олонход тархсан улс, муж, өөртөө засах орон, аймаг
**Түрэг хэлний язгуур** хамаарагдах хэлүүдээр нийт 165-180 сая хүн хэлэлцдэг юм. Турк, Казахстан, Киргиз, Узбекистан, Туркменистан, Азербайжан улсуудад яригддагаас гадна Хятад улсын Шинжаан-Уйгурын автономит нутагт болон Оросын Холбооны Улсын Тува, Татарстан, Саха-Якут, Алтай зэрэг өөртөө засах бүгд найрамдах улсуудад хэрэглэгдэнэ.

## Эшлэл 

Ангилал:Хэлний бүл
!