open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хэвлэлийн орчин үеийн технологи

**Офсет хэвлэл**: Офсет хэвлэлийн хэвний хэвлэгдэх элементүүд нь хэв бэлтгэх явцад тослог шинжтэй болж, хэвлэл явагдах  агшинд хэвлэлийн будгийг өөртөө хүлээн авдаг. Харин хэвний гадаргуу дээрх хоосон зайн элементүүд нь услаг шинжтэй бөгөөд хэвлэх явцад чийглэгч уусмалыг шингээж, хэвлэлийн будгийг түрхдэг. Офсет хэвлэл нь өнөөгийн байдлаар ус ба чийглэгч уусмал ашигладаг цорын ганц арга юм. Сүүлийн үеийн машинууд нь бүтээгдэхүүнийг бүрэн өнгөөр төдийгүй, шаардлагатай бол 5 ба 6 дахь зориуд будаг хольж гаргасан(Spot) өнгийг (ихэвчлэн ой санамжийн өнгийг хэвлэх эсвэл лакдах) хэвлээд төгсгөлдөө эсгүүр (горвидох, хагас зүсэх, нүхлэх зэрэг бүх ажиллагаа) хийх дамжлагын машинуудыг угсарсан иж бүрэн шугам байдлаар бүтээгдэх болсон.

**Computer to Print**: Энэ бол компьютерт бэлтгэсэн мэдээллийг бага хүчин чадалтай хэвлэгч төхөөрөмжөөр (принтер) шууд хувилах ажиллагаа юм. Цөөн тооны хэвлэлтэнд ашиглагдана.

**Computer to Film**: Энэ бол бэлтгэсэн эхээс фото хальсан дээр өнгө ялгах технологи бөгөөд уламжлалт аргаар фото механикийн аргаар өнгө ялгахтай харьцуулахад чанарын асар их үсрэлт хийсэн дэвшилтэт арга мөн боловч сүүлийн үед энэ технологийг халсан CPT3 технологиуд гарч хэрэглээ нь багасаж байна.
 
**Computer to Plate**: Энэ бол компьютерт бэлтгэсэн мэдээллийг шууд хэвний хавтан дээр лазераар бичих технологи юм. Уг технологийн давуу тал нь цаг хугацаа, тоног төхөөрөмж, санхүү эдийн засгийн асар их хэмнэлт гардагт оршино.

**Computer to Press**: Энэ бол компьютерт бэлтгэсэн мэдээллийг шууд хэвлэх машинд өгч, хэвлэх ажиллагаа нь компьютерээс удирдагдах технологи юм. Энэ технологи хэрэгжсэнээр эх бэлтгэлээс хойшхи бүх дамжлагыг алгасаж, ихээхэн цаг хугацаа, хөрөнгө мөнгө хэмнэх боломж бүрэлдсэн.
Хэрэглээний шинжлэх ухаан

**Хэрэглээний шинжлэх ухаан** (англи. *Applied science*, орос. *Прикладная наука*) нь судалгаа, нээлтүүд нь шууд практик амьдралд хэрэглэхэд чиглэгддэг мэдлэгийн цогц юм. Эдгээр нь шинэ технологийг хөгжүүлэх шинжлэх ухаан, тухайлбал: хүссэн бүтээгдэхүүнийг олж авах үйл ажиллагааны алгоритмууд гэсэн үг юм. Хэрэглээний шинжлэх ухаан нь  практик зорилгод хүрэхийн тулд суурь шинжлэх ухааны одоо байгаа мэдлэг, мэдээллийг ашиглан хөгжүүлж нийгмийн хэрэгцээг хангах зүйлийг амьдралд хэрэгжүүлэх зорилготой шинжлэх ухааны салбар юм.

Хэрэглээний шинжлэх ухаан нь байгалийн болон бусад үзэгдлийг тайлбарлаж, урьдчилан таамаглах шинжлэх ухааны онол, хуулиудыг урагшлуулахад чиглэдэг суурь шинжлэх ухаанаас ихэвчлэн ялгаатай байдаг.

Хэрэглээний байгалийн шинжлэх ухаан бөгөөд албан ёсны болон нийгмийн шинжлэх ухаан гэж байдаг. Хэрэглээний шинжлэх ухааны жишээнд статистик болон магадлалын онолыг ашигладаг генетикийн эпидемиологи, хэрэглээний сэтгэл судлалд криминологи зэрэг орно.
Калимантан арал

**Калиманта́н** **арал** (индон. *Kalimantan*), буюу **Борне́о** (малай. *Borneo*), — Дэлхийд гуравт орох том арал; Индонез, Малайз болон Бруней зэрэг 3 улс хуваан байралдаг цорын ганц далайн арал юм. Талбай нь - 743 330 км². Тус арал Зүүн өмнөд Азид Малайн олтригийн төвд оршдог байна. Калимантан арлыг европчуудад 1521 онд Фернан Магелланы экспедицын аялагчид нээжээ. 

Арлыг олон янзаар нэрлэдэг. Англи хэлээр арлыг "Борнео" гэж нэрлэдэг. Энэ үг нь Бруней улсын нэрнээс гаралтай ажээ.

Индонезийн ард түмэн энэ арлыг "Калимантан" гэж нэрлэдэг. Энэ үгийн гарал үүслийн хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тэдний нэг нь санскрит хэлний "Kalamanthana" гэсэн  "халуун цаг агаартай арал" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай юм гэдэг.

Арлын хамгийн өндөр цэг нь Малайзын хэсэг дахь Сабах мужийн Кинабалу (4095 м) уул юм. Арлын яг энэ хэсэгт Бомбалай хэмээх идэвхтэй галт уул байдаг юм. 

## Хүн ам 
Калимантан арал дээр 21.26 сая хүн ам (2014 оны байдлаар) оршин суудаг, хүн амын нягтрал 26.3 хүн/км².

Арлын дотоод хэсэгт гол мөрний дагуу жижиг хот, тосгонууд байдаг ч хүн амын дийлэнх нь далайн эргийн хотуудад аж ахуй эрхэлж амьдардаг. Хэдэн мянган жилийн өмнөх өвөг дээдсийн нэгэн адил хүмүүс гол мөрөн дээр, үерээс айдаггүй хөвөгч байшинд суурьшсан.
Нүүрсний уурхай

**Нүүрсний уурхай** (герман. *Schacht,* орос. *угольная шахта*) —далд уурхайн системээр ашигт малтмал буюу нүүрс олборлодог аж үйлдвэр юм.

Нүүрсний уурхай бусад уурхайн нэгэн адил ил уурхай болон далд уурхай гэж үндсэн хоёр хэсэгт хуваагддаг байна. 

Нүүрсний уурхай гэдэг нь нүүрс олборлох, тээвэрлэх, уурхайн олборлолтын байгууламж барих, ус зайлуулах суваг, агааржуулалт хийх бүтээмжтэй машин, механизмаар тоноглогдсон механик буюу автоматжуулсан үйлдвэрийг хэлдэг юм. Томоохон ордуудыг ашиглаж байгаа уурхайн ашиглалтын хугацаа 50-70 жил ба түүнээс дээш байдаг.
Величка (давсны уурхай)

**Величка давсны уурхай** (польш. *Wieliczka*) нь 13-20-р зууны үед олборлож байсан Польшийн Краков хотоос холгүй Величка хотод байдаг чулуулаг давсны уурхай юм. Энэ уурхай нь 7 зууны турш давс олборлох арга, технологийн хөгжилтэй юм. Энэ нь 57 м-ээс 198 м-ийн гүнд, нийт 200 гаруй км урт газар доорх долоон түвшний хонгил, галерейгаас бүрдэнэ.

1978 оноос хойш энэ давсны уурхайг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад оруулсан.

1044 онд Сэргээгч I Касимир Величка давсны уурхайд давуу эрх олгож, тэднийг «magnum sal alias Wieliczka» гэж нэрлэжээ.  14-р зуунд давс олборлох, газар доорх тээвэрлэлтийг гар аргаар хийж, тусгай босоо ам ашиглан давсыг уурхайгаас гаргаж авдаг байв. Дараагийн зуунд босоо амыг эргүүлэгээр сольсон, дараа нь морьдоор чирдэг болжээ. Уул уурхайн механикжуулалт нь үйлдвэрлэлийн хэмжээ, ашгийг нэмэгдүүлж уурхайн гүний ажил эхэлсэн байна.

18-р зуунд Австрийн уул уурхайн мэргэжилтнүүд газар доорх ажлыг механикжуулсан: гар өрөмдлөгийг пневматикаар сольсон. Давсны тээрэм, уурын зуухны хүчээр ажилладаг өргүүр барьсан. 1912 онд механикжсан давсны үйлдвэр баригдсан. 1939-1945 оны Германы эзлэн түрэмгийллийн үед цэргийн техник үйлдвэрлэх газар доорх хот байгуулах оролдлого гарч байсан.

Уурхайн ажил 20-р зууны хоёрдугаар хагаст зогссон бөгөөд түүхэн дурсгалт газруудын ойролцоох газруудыг ашиглах нь аялал жуулчлалын маршрутад муугаар нөлөөлсөн байна. 

Давсны эдгээх шинж чанарыг 16-р зууны эхэн үед анзаарсан байна. Тэдний идэвхтэй хэрэглээ нь 1826 онд давстай ванны эмчилгээг эхлүүлсэн. Доктор Феликс Бочковски 1939-1955 онд өөрийн үүсгэн байгуулсан ванндаа 36 өвчнийг эмчилж байжээ. 1958 онд гуурсан хоолойн багтраа, бронхит, харшлын ринитийг эмчилдэг доктор Миечислав Скулимовски-гийн санаачилгаар уурхайнуудад эмнэлгийн үйл ажиллагааг сэргээсэн байна. Түүний байгуулсан сувилал өнөөг хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

1950-иад оны дундуур тус уурхайд жилд 200 мянга орчим, 1970-аад оны эхний хагаст 750 мянга, 1981 оны хямралын дараа 600 мянган жуулчид ирж уурхайг үздэг байжээ. Энэ хугацаанд уурхай, жуулчны танхимуудыг засч, бэлэг дурсгалын зүйл худалдаалах төвүүдийг байгуулжээ.
Спарта улс

**Спа́рта** **улс** (эрт.-грек. Σπάρτη, латин. *Sparta*; албан ёсоор **Лакедемо́н**, эрт.-грек. Λακεδαίμων, латин. *Lacedaemon*) —  юге Пелопоннесын хойгийн өмнөд хэсэгт Лакониа мужид Эврота голын хөндийд оршиж байсан Эртний Грекийн улс.

## Төрийн байгуулалт 
Эртний Спарта улс бол боолчлогдсон асар их хүн амын (hellots) дургүйцлийг дарахын тулд хувийн өмчийг дэмжиж, Спарта улсын иргэдийн эрх тэгш байдлыг амжилттай хангаж байсан язгууртны улсын жишээ юм. Спартанчуудын дунд улс төрийн эрх мэдлийн зохион байгуулалт нь овгийн тогтолцоо задрах үеийн онцлог шинж чанартай байв: овгийн хоёр удирдагч (Ахай, Дориан овгуудыг нэгтгэсний үр дүнд байж магадгүй), ахмадын зөвлөл, ард түмний хурал. МЭӨ 6-р зуунд "Ликурганы систем" гэж нэрлэгддэг тогтолцоо бий болсон (хелоти байгуулах, Спартан нийгэмлэгийн нөлөөг эдийн засгийн болон улс төрийн эрхээр тэгшитгэх замаар бэхжүүлэх, энэ нийгэмлэгийг цэргийн хуаран болгон хувиргах). Төрийн тэргүүнд жил бүр оддын байрлалаар мэргэ төлөгөөр сонгогддог хоёр "Архагет" байдаг байв. Арми нь тэдэнд захирагдаж байсан бөгөөд тэд олзны цэргийн ихэнхийг авах эрхтэй бөгөөд аян дайнд амьд үлдэх бөгөөд үхэх эрхтэй байв. Улс төрийн эрх мэдэл нь өчүүхэн цөөнхөд харьяалагддаг байсан тул Спарта дахь улс төрийн дэглэмийг олигархи (олигой - цөөнх) гэж нэрлэдэг байв.

* Апелла  (эртний грек. Ἀπέλλα) — Ардын хурал (30 нас хүрсэн эрэгтэй бүрэн эрхт спартчууд ордог) сахрд нэг удаа чуулдаг.
* Спартын хаад — Спарта улсыг байнга Агаид болон Эврипонтид удмын ижил тэгш эрх мэдэлтэй хоёр хаан удирдаж байсан. Хоёр удмын хаад нь  хоёулаа Аристодем хааны удмынх байсан юм. Дайны үед нэг нь аян дайнд явж нөгөө нь Спартад үлддэг байсан.
* Эфорууд (эртний грек. ἔφορος, «харгалзагч, хянагч») — Шүүх засаглалын эрх мэдлийг төвлөрүүлсэн сонгогддог албан тушаалтнууд (нийт 5 эфор байсан).
* Герусиа (эртний грек. γερουσία «ахмад настан») — Спарта улсын Засгийн дээд байгууллага буюу ахмадуудын зөвлөл юм. Герусиа 30 хүний бүрэлдэхүүнтэй (28 геронтууд бүх насаараа сонгогддог 60 дээш насныхан байсан бөгөөд дээр нь 2 хаан ордог) байв.
* Наварх (эртний грек. ναύαρχος) — Спарта улсын усан цэргийн флотын жанжин бөгөөд заримдаа цэргийн асуудлаас давдаг эрхтэй байжээ. (Аристотель Навархын эрх мэдлийг «хааны хоёрдахь эрх мэдэлтэн» гэдэг байсан). 
* Гиппагретууд  (эртний грек. Ίππαγρέται) — Доороо өрийн сонгосон 100 залуустай Эфоруудын сонгосон 30 нас хүрсэн 3 иргэн байв.
Пелопоннесын хойг

**Пелопонне́сын хойг** (грек. Πελοπόννησος, дуудлага: [pɛlɔˈpɔnisɔs], *Пелопонисос*; дундад зууны нэршил— Морея) — Балканы хойгийн өмнөд хэсэг бөгөөд Грек улсын 21 549 км² талбай бүхий 1100 км урт эрэгтэй хойг юм. Ионы болон Эгейн далайгаар хүрээлүүлдэг. Энэ хойгийг Эртний Грекийн соёл иргэншил бий болж хөгжиж ирсэн өлгий нутаг гэж үздэг. 

Дундад зууны үеэс 19-р зууны эхэн үе хүртэл тус хойгийг Мореа гэж нэрлэдэг байв. 1460 онд түүнийг Султан II Мехмедийн удирдлаган дор туркууд эзлэн авсан байна. 17-18-р зууны зааг дээр Венецийн мэдэлд богино хугацаанд орсон. 1820-иод онд Пелопоннес Грекийн хувьсгал, орчин үеийн Грек улсын өлгий болсон түүхтэй юм.

Пелопоннесын хойг дахь гол хотууд ( 2011 оны хүн амын тооллогоор)

* Патра (167 446 хүн.)
* Каламата (54 567 хүн.)
* Триполис (30 866 хүн.)
* Коринф (30 176 хүн.)
* Пиргос (24 359 хүн.)
* Аргос (22 209 хүн.)
* Эйон (20 422 хүн.)
* Амальяс (16 763 хүн.)
* Спарта (16 239 хүн.)
* Нафплион (14 203 хүн.)
* Кьятон (9812 хүн.)
* Като-Ахаия (6618 хүн.)
* Ксилокастрон (5715 хүн.)
* Кипарисия (5135 хүн.)
* Йитион (4279 хүн.)
* Захаро (3145 хүн.)
Баск Улсын Их Сургууль

Баск Улсын Их Сургууль

Баск Улсын Их Сургууль нь Баскын Автономит Нийгэмлэгт Спани нийтийн сургууль юм.

Билбаогын Их Сургуулийн өв залгамжлагч болох энэ нь эхэндээ Саррикогын ( 1955 ) эдийн засаг болон бизнесийн шинжлэх ухаан,  Эм судлал ( 1968 ), болон Шинжлэх ухааны ( 1968 ) онцгой бүлэг тоогоор бүтээгдсэн. Боловсролын Ерөнхий Хуулийн дагуу ( 1970 ), өнөөдрийн маш том гучин төвүүд болох хүртлээ Nautica сургууль ( 1784 ), Билбаогын бизнес судлалын сургууль ( 1818 ) ба Инженерийн Техникийн Сургууль ( 1897 ) нэгдсэн. Энэ нь автономит нийгэмлэгийн гурван аймаг даяар Бизкаяа Байгууллага ( Лейоа, Билбао, Португалете болон Бракалдод ), Гипузкоа Байгууллага ( Сан Себастиан болон Ейбард ) болон Виториа-Гастейз -д байх Алава Байгууллага гэх мэт байгууллагуудтай. Энэ нь Баск улсын хамгийн гол судалгааны байгууллагаараа онцгойрдог ба тэр нутаг дэвсгэр дээрх энгийн судалгааны 90% -ыг даахдаа улсынхаа сайн үйлдвэрлэлийн орчин тойрны нөхцөлөөс давуу тал авдаг.

Одоогоор байгаа гол толгой нь 2021 оноос хойш бүртгэгдсэн эдийн засгийн ганц гол профессор Эва Феррейра юм. 1981 онд бүтээгдсэн UPV/EHU нь зуны курсүүдээ Сан Себастианы Мирамар Палазд явуулдаг.
Майнзын Их Сургууль

Майнзын Их Сургууль

Ёоханнес Гүтэнбэрг Их Сургууль Майнз нь Германы Палатинате Рхинеландын Майнз -д байх нийтийн судалгааны сургууль юм. 

Энэ нь 1946 оноос хойш принтерчин Ёоханнес Гүтэнбэргын нэрээр нэрлэгдсэн. 2018 оны байдлаар энд 100 боловсролын сургалтад оролцсон ойролцоогоор 32000 сурагчид орчхоод байсан. Тус их сургууль нь 11 олон бүлнг байгууллагад хуваарилагдсан байдаг.Энэ их сургууль нь Германы нэг бүлэгт багтах арван таван маш том судалгаа болон эмчилгээний их сургуулиуд болох U15 -ын нэг гишүүн юм. Энэ нь мөн IT-Cluster Rhine-Main-Neckar -т оролцож, Rhine-Main-Universities ( RMU ) -г Goethe University Frankfurt болон Technische Universitat Damstadt -ын хамт нэг хэсэг нь болдог. 1477 онд байгуулагдсан, энэ нь Европын хамгийн хөгшин мөн Германы хамгийн алдартай их сургуулиудын нэг юм.
Судлах хичээлүүдийн хамрагдах хүрээ нь маш өргөн боловч их сургууль нь техникийн хичээлүүд, эмчилгээний эмүүд болон шим тэжээлийн хичээлүүдийн дутагдалтай. Гэвч шашин шүтлэг, номуудын түүх, спорт, дуу хөгжим, харагдахуйц урлагууд, театр болон киноны талаар суралцаж болно. 2010 оны байдлаар Ёоханнес Гүтэнбэрг Майнз Их Сургууль нь ойролцоогоор 36000 сурагчидтай ба 150 гаруй байгууллагууд болон эмнэлгүүдээс бүрддэг. Энэ их сургууль нь Бремен  Урлагийн Их Сургуультай хамтын ажиллагаагаар шагнал хожих найрал дуу EuropaChorAkademie гэх мэт олон улсын хичээлүүдийг санал болгодог, 1997 онд Жошард Даус байгуулсан.
Виржили Нэгдүгээр Ровирагийн Их Сургууль

Виржили Нэгдүгээр Ровирагийн Их Сургууль

Виржили Нэгдүгээр Ровирагийн Их Сургууль нь Спанийн Реус болон Таррагонагийн Каталан хотуудад байрладаг. Үүний нэр нь Виржили Нэгдүгээр Ровира Антонигийн хүндэтгэлд зориулсан юм.

Виржили Нэгдүгээр Ровирагийн Их Сургууль ( The University of Rovira I Virgili - URV ) нь Таррагона, Реус, Вила-Сека, Тортоса болон Ел Вендрэллд төвүүдтэй өөрийн улсдаа болон олон улсад танигдсан сурган заах болон судалгааны салбар юм. 2018 болон 2019 онуудад энэ нь Дэлхийн Хамгийн Сайн Залуу Сургуулийн 78-р түвшинд 50-аас бага жилтэйгээр жагсаж байсан ( Times Higher Education World University Ranking ). 2020 онд Times Higher Education 2020 Ranking гэх их сургуулиудыг 17 Нэгдсэн Улсуудын Хэмжигдэхүйц Хөгжлийн Зорилгод тулгуурлан нийгэм болон эдийн засгийн нөлөөгөөр тодорхойлдог үзүүлэлтэд дэлхийн их сургуулиудын хамгийн дээд 200 түвшинд багтаж байсан. 2017 онд URV нь Испанид олон нийтийн бүтээлтэд онцгой бүлэг тоогоор 4 -р түвшинд, мөн Маш Өндөр Мэдлэгтэй Эх Сурвалжтай Цааснуудад онцгой бүлэг тоогоор 7 -р түвшинд тодорхойлогдсон. URV нь 24 явцад хуваасан докторын зэргийн хичээлүүд санал болгодог ба жил болгон 11400 эхний зэрэглэлээ аваагүй сурагчид, 1300 мастер болон 1200 гүн гүнзгий ухааны докторын зэрэглэлтэй сурагчдыг урьдаг.Виржили Нэгдүгээр Ровирагийн Их Сургууль нь 12 бүлэг байгууллага болон сургуулиудаас тогтохын зэрэгцээ 1500 лекц уншигчид болон судлаач нар бүх Европын Өндөр Боловсролын Газарт зохицсон( European Higher Education Area ) шинжлэх ухаан, эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан, нийгэм болон хуулийн шинжлэх ухаан, инженер болон архитектур, урлаг болон хүмүүнлэг гэх мэт бүх мэдлэгийн талбарт курсэд суудаг 11000 эхний зэрэглэлээ аваагүй сурагчид мөн 1500 мастерын зэрэглэл ба докторын зэрэгтэй сурагчдад олгодог.
Жованни Беллини

**Жованни Беллини**, **Жиамбеллино** (итал. *Giovanni Bellini, Giambellino, Zuane Belin*; 1430 буюу 1433 он орчим Венец хотод төрсөн—1516 оны 11-р сарын 26-нд Венец хотод нас барсан) — Сэргэн мандалтын эриний кванточенто үеийн италийн уран зураач. Томоохон уран зураачдын гэр бүлээс гаралтай. Эцэг зураач Якопо Беллини түүний багш байсан. Жентиле ахын хамт венецийн уран зургийн дэг сургуулийг үүсгэсэн гэж үздэг. 

## Намтар 
Жованни Беллини амьд байхдаа хүлээн зөвшөөрөгдсөн уран зураач байсан бөгөөд хамгийн нэр хүндтэй олон бүтээл тууривсан  боловч түүний хамгийн чухал бүтээлүүдийн хувь заяаг хангалттай баримтжуулаагүй тул олонхи зургуудын он цагийг ойролцоогоор гаргасан байдаг. Зураачийн төрсөн он сар өдөр нь ч мөн тодорхойгүй байдаг юм.

Ж.Беллинигийн бүтээлийг судлаачид түүнийг эцгийнхээ урланд суралцсан гэж үздэг. 1460-аад оны дундуур Жованни нэр хүндтэй мастер болж, нэр хүндтэй захиалга хүлээн авч эхэлсэн байна. 1460-1464 оны хооронд тэрээр Санта Мария делла Каритагийн сүмд тахилын зургийг зурахад оролцсон байдаг.
Хэрэглээний математик

**Хэрэглээний математик** нь шинжлэх ухаан, технологийн бусад салбарт математикийн арга, алгоритмыг ашиглах асуудлыг авч үздэг математикийн салбар юм. Ийм хэрэглээний жишээ нь: тоон аргууд, математик физик, шугаман програмчлал, оновчлол ба үйл ажиллагааны судалгаа, тасралтгүй загварчлал (Үргэлжилсэн механик), биоматематик ба биоинформатик, мэдээллийн онол, тоглоомын онол, магадлалын онол ба статистик, санхүүгийн математик ба актуарийн тооцоолол, тооны аргын нууцлал (криптограф) гэх мэт Сүлжээний төлөвлөлт, компьютерийн шинжлэх ухаан гэж нэрлэгддэг ихэнх зүйлийг ашигладаг.
Алонзо Чёрч

**Алонзо Чёрч** (англи. *Alonzo Church*; 1903 оны 6-р сарын 14-нд Вашингтон хотод төрсөн— 1995 оны 8-р сарын 11-нд Охайо мужийн Хадсон хотод нас барсан) — математик логик болон онолын компьютерийн шинжлэх ухааны үндэс суурийг тавихад их хувь нэмэр оруулсан Америкийн компьютер судлаач, математикч, логикч, философич юм. Тэрээр "Ламбда тооцоолол" (англи. *Lambda calculus*), Чёрч-Россер онолыг шийдвэрлэх боломжгүй гэдгийг нотолсон Чёрч-Тюрингийн диссертаци зэргээрээ алдартай. Өөрийн аспирант Алан Тюрингтэй хамт А.Чёрчийг мэдээлэл зүйн буюу компьютерийн шинжлэх ухааныг үндэслэгчдийн нэг гэж үздэг. 

## Намтар 
Алонзо Чёрч 1903 оны 6-р сарын 14-нд Вашингтон хотод төрсөн бөгөөд түүний эцэг Сэмюэл Роббинс Чёрч Колумбын дүүргийн шүүхийн ерөнхий шүүгчээр ажиллаж байжээ. Тэрээр 1881-1901 онд АНУ-ын Сенатын номын санч  Алонзо Уэбстера Чёрчийн ач, математикч, одон орон судлалын профессор, Жоржийн их сургуулийн зургаа дахь ерөнхийлөгч Алонзо Вебстер Чёрчийн (1829-1909) ачанцар юм. Алонзо Чёрч хүүхэд байхдаа хийн бууны ослын улмаас хэсэгчлэн хараагүй болжээ. Эцэг нь хараа муудсаны улмаас их сургуульд ажилгүй болсны дараа гэр бүл нь Виржиниа муж руу нүүжээ. Хүү нь Алонзо Чёрч хэмээх авга ахынхаа тусламжтайгаар Коннектикут мужийн хөвгүүдэд зориулсан хувийн Риджфилд сургуульд суралцаж 1920 онд төгсөөд Чёрч Принстон их сургуульд элсэн орж, онц сайн төгссөн байна. Тэрээр 1924 онд Лоренцын өөрчлөлтийн тухай анхны нийтлэлээ хэвлүүлсэн бөгөөд тэр жилдээ математикийн чиглэлээр эрдмийн зэрэг хамгаалжээ. Тэрээр үргэлжлүүлэн суралцахаар Принстонд үлдэж, докторын зэрэг хамгаалж Освальд Веблений удирдлаган дор гурван жилийн турш математикийн чиглэлээр ажилласан байна.

Тэрээр 1925 онд Мэри Жулиа Кучински-тэй гэрлэсэн. Хосууд бага Алонзо (1929), Мэри Анн (1933), Милдред (1938) гэсэн гурван хүүхэдтэй болжээ.

Тэрээр докторын зэрэг хамгаалсны дараа Чикагогийн их сургуульд багшаар богино хугацаанд ажилласан. Тэрээр 1927-1928 онд АНУ-ын Үндэсний судалгааны хоёр жилийн тэтгэлэгт хамрагдаж Харвардын Их Сургуульд, дараа жил нь Гёттингений Их Сургууль, Амстердамын Их Сургуульд суралцсан юм. 

Тэрээр 1929-1967 онд Принстонд 40 жил орчим философи, математикийн хичээл заасан. Тэрээр 1967-1990 онд Лос-Анжелес дахь Калифорнийн Их Сургуульд Философи, Математикийн Флинт профессорын зэрэг хүртсэн. Тэрээр 1962 онд Стокхольм дахь Олон улсын математикчдын Бага хурлын /ICM/- даргаар ажиллаж байсан.

Ангилал:1903 онд төрсөн
Ангилал:1995 онд өнгөрсөн
Ангилал:Принстон их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Принстон их сургуулийн багш
Томмазо Кампанелла

**Томмазо Кампанелла** (итали. *Tommaso Campanella*, латин: *Thomas Campanella*; 1568 оны 9-р сарын 5-нд Стило хотод төрсөн – 1639 оны 5-р сарын 21-нд Парис хотод нас барсан) -Италийн гүн ухаантан, теологич, зохиолч, "Нарны хот" хэмээх утоп зохиолоороо алдартай бөгөөд Сэргэн мандалтын хожмын үеийн хамгийн чухал сэтгэгчдийн нэг юм.

## Намтар 
Томмазо Кампанелла бичиг үсэггүй гуталчдын гэр бүлээс гаралтай боловч ер бусын чадварынхаа ачаар шашны боловсрол эзэмшиж чадсан юм. Сүм хийдийн сахилга бат үзэл бодлыг дагахыг хүсдэггүй, ид шидэд сонирхолтой байсан тул хийдийг орхин Итали даяар аялж байжээ. 1591-1598 оны хооронд тэрээр дөрвөн удаа баривчлагдаж, Ромын инквизицийн мөрдөн байцаалтын дараа түүнийг "шашны тэрс үзэлтэн" хэмээн зарлаж, шашнаас хөөх ял оноожээ. Төрөлх Калабриа руу цөлөгдөж, 1599 онд тэрээр Османы эзэнт гүрний флотын оролцоотойгоор Испанийн эрх баригчдын эсрэг бослого гаргах төлөвлөгөө боловсруулжээ. Урвасан хэргийнхээ уршгаар тэрээр тав дахь удаагаа баривчлагдаж, эрүүдэн шүүгдсэн ч галзуу мэт дүр эсгэж цаазаар авах ялаас мултарсан юм. Бүх насаар нь хорих ялаар шийтгүүлсэн тэрээр Наполи хотын янз бүрийн шоронд 27 жилийг өнгөрүүлжээ. Энэ хугацаандаа тэрээр гүн ухаан, теологи, одон орон судлал, анагаах ухаан, физик, математик, улс төрийн чиглэлээр хэд хэдэн боть зохиол бичиж, эрчимтэй уран зохиолын ажил хийдэг байжээ. Үүнд:

* «Мессийн хаант ёс» (*Monarchia Messiae*, 1606 онд бичиж, 1633 онд хэвлэгдсэн),
* «Метафизик» (*Metaphysica*, 1609—1623),
* «Шашингүй ёсын ялагдал» (*Atheismus triumphatus*, 1607 онд бичиж, 1631 онд хэвлэгдсэн),
* «Галилейг дэмжих зохиол» (*Apologia di Galileo*, 1616),
* «Теологи» (*Theologia*, 1613—1624) болон бусад зохиолууд.

Кампанеллагийн олон бүтээлийг устгасан бөгөөд тэрээр тэдгээрийг эргэн санан сэргээж, мөн өөрөө латин хэл рүү орчуулсан байна. 1617-1623 онд Кампанеллагийн зарим бүтээл Германд хэвлэгджээ. Нийтдээ 30000 хуудастай 100 гаруй бүтээл хэвлүүлсэн байна.

1626 онд Кампанеллаг Испанийн эрх баригчид сулласан боловч 1628 он хүртэл түүнийг Инквизицид шалгаж, Ром руу шилжүүлжээ. Дараа нь Кампанелла зурхайн болон ид шидийн мэдлэг, дадал зэргээрээ Ромын Пап VIII Урбаны анхаарлыг татаж, эцэст нь суллагдан Ватиканд хэсэг хугацаа өнгөрүүлжээ. 1629 онд Доминикан шашныхан Кампанелла теологийн ухааны магистрын зэрэг олгсон байна. Кампанеллагийн шавь нарын бэлтгэсэн Испанийн эсрэг хуйвалдааны хэргээс болж 1634 онд тэрээр Франц руу цагаачилж, герцог де Ришельегийн ивээлд орж, Сорбонны их сургууль түүний бүтээлүүдийг хэвлэв. 1637 онд тэрээр "Нарны хот"-ийн шинээр хэвлүүлж, 1638 онд шинэ төрсөн XIV Луи хааны зурхайг зурж, ирээдүйн хаан Нарны хотыг амьдрал дээр хэрэгжүүлнэ гэж найдаж байгаагаа илэрхийлсэн магтаал нийтэлжээ.

Шинжлэх ухааны хувьсгалын үед байсан Кампанелла өөрийн сонирхол, ертөнцийг үзэх үзлээрээ Сэргэн мандалтын үеийнх байсан бөгөөд уламжлалт бус санаануудыг консерватив хэлбэрээр байнга тэтгэдэг байв. Тэрээр философи, байгалийн шинжлэх ухаан, хүмүүнлэгийн мэдлэгийг нэгтгэсэн бүх нийтийн шинжлэх ухааны синтез бол өөрийн гол ажил гэж үзсэн.
Кызылорда

**Кызылорда́** (каз. *Қызылорда / Qyzylorda*; орчуулга. *Улаан нийслэл*, 1867 оноос өмнө *Ак-Мешить* (каз. *Ақ-Мешіт*), 1867—1925 онуудад *Перо́вск*, 1925—1997 онуудад *Кзыл-Орда*) — Казахстаны хот, Кызылорда мужийн засаг захиргааны төв. 

Хотын хүн ам нь 2023 оны байдлаар 315,550 байсан бөгөөд хотын захиргаанд харьяалагдах нутаг дэвсгэрт орших зэргэлдээ суурин, тосгонтой нийлээд 354,793 хүн амьдардаг байна. 

Энэ хот нь 1820 онд Кокандын хант улсын Ак-Мечет цайз, бусад эх сурвалжийн дагуу 1817 онд Камыскала суурингийн суурин дээр Коканд ханы Акмечет бэхлэлт хэлбэрээр байгуулагдсан. Казахстан улсын нийслэл Астана хотоос баруун өмнө зүгт 830 км зайд Сырдарья мөрний эрэг дээр оршдог. Төмөр замын буудал, нисэх онгоцны буудалтай. Хотын захиргаа нь Тасбогет, Белкол, Кызылжарма тосгоныг мөн хариуцдаг.

1925-1927 онд Зөвлөлт Орос улсын бүрэлдэхүүнд байсан Зөвлөлт Казах Автономит улсын нийслэл байсан.

## Хүн ам 
## Эшлэл
Ангилал:Казахстаны суурин
Ангилал:Кызылорда мужийн суурин
Ангилал:1820 онд байгуулагдсан
Линчёпинг шинжлэх ухааны парк

Линкопингийн шинжлэх ухааны парк[хуучины нэрээр Мажардеви шинжлэх ухааны парк ба шинжлэх ухааны парк Мажардеви] нь Линкопинг хотын Остерготланд дахь хотын дүүрэг, технологийн бүс юм.

Мажардеви хэсэг нь Линкопингийн их сургуулийн Валла хотхоны яг гадна талд байрладаг бөгөөд шинжлэх ухааны парк нь Линкопин болон ойр орчмын бүс нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг хэдий ч Линкопингийн шинжлэх ухааны паркийн гол бүс юм.Линкопингийн шинжлэх ухааны парк нь нийт 14000 ажилтантай 600 орчим компанийг багтаадаг[2023].Эдгээр компаниудын ихэнх нь Линкопингийн их сургуулийн инновацийн ачаар байгуулагдсан.Компаниуд нь харилцаа холбоо, бизнесийн систем, програм хангамж, системийн инженерчлэл, электроник, гэрийн харилцаа холбоо, тээврийн хэрэгслийн аюулгүй байдал зэрэг технологийн салбарт голчлон үйл ажиллагаа явуулдаг. Ericsson, Releasy, IFS, Sectra, Infor, Combitech болон CGI групп.  

Компьютерийн түүхийн музей болох IT-ceum нь 2005 онд Мажардеви хотод баригдсан бөгөөд 2009 онд түүнийг мужийн музей болох Остерготландсийн музейд шилжүүлсэн.
Плов (хоол)

**Плов** буюу Пилаф (англи. *Pilaf,* *pilav or pilau,* перс. *کابلی پلو,* узбек. *palov,* урдү*. pulāv* ) бол махан дээр будаа жигнэж хийдэг дорнын ард түмний хоолны төрөл юм. Пловын нэг онцлог шинж чанар нь амьтаны эсвэл ургамлын гаралтай өөх тос нэмснээр будаа нь хоорондоо наалдахаас сэргийлдэг үйрмэг чанартай болдог юм.

## Нэршлийн гарал үүсэл 
Хоолны нэр санскрит पुलाक *pulâka* («будааны бөмбөлөг») хэлний гэж үгнээс гаралтай, цаашлаад хинди पुलाव *pulāu/palāu*, → перс. پلو‎ *polov* («бэлдсэн будаа»), → турк. *pilâv* («болгосон будаа»), → орос. *плов*. гэж орсон.

## Түүх 
Пилафыг дундад зууны үеийн араб, перс уран зохиолын дурсгалт "Мянга нэгэн шөнө" -д, мөн Персийн алдарт эмч Авиценна (980-1037) -ийн бүтээлүүдэд эм гэж дурдсан байдаг. 

Плов болон түүнтэй төстэй хоол нь Ойрхи Дорнод, Баруун Ази, Балкан, Карибын тэнгис, Өмнөд Кавказ, Төв Ази, Зүүн Африк, Зүүн Европ, Латин Америк, Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд Азийн хоолонд түгээмэл байдаг. Эдгээр газруудад тэдгээрийг өөрийн үндсэн хоол гэж үздэг. Төв Азийн узбек, тажик, туркмен, киргиз, афган, түүнчлэн перс, азербайжанчуудын гол үндэсний хоол гэгддэг. 2016 онд Узбек, Тажикийн пловыг ЮНЕСКО-гоос дэлхийн биет бус соёлын өв гэж хүлээн зөвшөөрсөн.

Эдгээр ард түмний амьдралд чухал үйл явдлууд (хурим, хүүхэд төрүүлэх, оршуулах ёслол) нь пловгүйгээр төсөөлхийн аргаггүй. Өдөр тутмын амьдралд эмэгтэйчүүд гэрийн плов бэлтгэдэг; Олон тооны хүмүүст зориулсан пловыг эрэгтэйчүүд эсвэл уригдсан плов хоол хийх мастерууд бэлддэг байна.

## Орц 
Плов хоолонд үзэм, лууван, сонгино, сармис болон үхэр эсвэл хурганы мах, будаа зэргээс бүрддэг. Бүс нутгаас хамааран плов хоолны өөр өөр хувилбарууд байдаг. 

Плов хийх будаа их чухал үүрэгтэй байдаг учраас будааны чанар, сорт их чухал. Зарим тогооч "басмати" будаа хэрэглэхийг илүүд үздэг, учир нь энэ төрлийн будаа "хөнгөн, сэвсгэр, салангид" хэвээр үлддэг плов бэлтгэх нь илүү хялбар байдаг. Гэсэн хэдий ч бусад төрлийн урт үр тарианы будаа бас ашиглагддаг. Гадаргуугийн цардуулыг арилгахын тулд будаа нь хэрэглэхийн өмнө сайтар олон удаа зайлж угаагаад дэвтээдэг. Пловыг хонины болон ухрийн махны шөлөн дээр жигнэж чанаж болгодог.
Мерага

**Мерага** (мөн Мераге, Марага) - Ираны баруун хойд хэсэгт орших Зүүн Азербайжан мужид байдаг хот, Шахрестаны төв юм. Урмиа нуурт цутгадаг Сафи голын хөндийд Сэхэнд галт уулын (3707 м) өмнөд хэсэгт оршдог. 2006 оны байдлаар 150 мянган хүн амтай байсан. Монголын Ил Хаант улсыг үндэслэгч Хүлэгү хан энэ хот орчим 1265 оны 2-р сарын 8-нд өвчнөөр нас барсан гэдгээрээ алдартай. 

Мерага бол эртний хот боловч яг хэзээ байгуулагдсаныг тогтоогоогүй байна. 7-р зуунд арабчууд байлдан дагуулж, хуучин перс нэрний оронд "морьтой бэлчээр" гэсэн утгатай Мерага гэж араб нэр өгчээ. 8-р зуунд Раввадидууд халифуудын шадар ван болж энэ хотыг захирч байжээ. 1038 онд Мерагаг Селжүкүүд эзлэсэн байна. 1107 онд рабби Ахмадил ибн Ибрахим Селжүкийн султан I Мухаммедын дайснуудын эсрэг тэмцэлд туслалцаа үзүүлсний төлөө Мерагагийн захирагч болжээ.

1221 оны 3-р сарын 30-нд Монголын жанжин Сүбэдэй, Зэв нарын цэргүүд Мерага хотыг довтолж, шатаажээ. 1225 оны 5-р сард Мерага Желал ад-Динд тулалдалгүйгээр бууж өгчээ.

Хүлэгү ханы Ойрх Дорнодын аян дайн (1256-1260) болон шинэ Ил Хаант улс байгуулсны дараа Мерага хот хэсэг хугацаанд Хүлэгү ханы нийслэл хот байсан.

Ангилал:Ираны суурин
Jönköping Их Сургууль

Jönköping Их Сургууль нь Шведийн  Jönköping хотод байрладаг  их сургууль юм.

Jönköping Их Сургууль нь 1977 онд байгуулагдсан их сургууль бөгөөд бизнес, инженерчлэл, эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан, харилцаа холбоо зэрэг чиглэлээр бакалавр, магистрын 80 гаруй хөтөлбөрүүдийг санал болгодог.

Тус сургууль нь ойролцоогоор 882 ажилтан, 10,992 оюутантай.

Тус сургууль нь судалгааны болон практик хэрэглээнд чиглэсэн сургалтаар онцлогтой. Судалгааны чиглэлүүдэд бизнесийн удирдлага, бүтээгдэхүүн боловсруулах, үйлдвэрлэл, мэдээллийн технологи, эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан, нийгмийн ажил зэрэг багтдаг.

Jönköping Их Сургууль нь 2021 оны “Times Higher Education” (THE) агентлагийн залуу их сургуулиудын чансаанд багтсан бөгөөд 2014 онд 800 их сургуулийн дунд 65 дугаарт эрэмбэлэгдэж байсан.

Энэхүү их сургууль нь магистр болон докторын зэрэг олгох эрх бүхий байгууллага юм.

Jönköping
Стокгольмын эдийн засгийн сургууль

Стокгольмын Эдийн засгийн сургууль (SSE; Швед: Handelshögskolan i Stockholm, HHS) нь Шведийн Стокгольм хотын төв хэсэгт орших Васастаден дүүрэгт байрладаг хувийн бизнесийн сургууль юм. SSE нь BSc, MSc, MBA хөтөлбөрүүдийг докторын болон удирдах түвшний боловсролын хөтөлбөрүүдийн хамт санал болгодог.
 
SSE нь EQUIS-ээр магадлан итгэмжлэгдсэн бөгөөд CEMS-ийн гишүүн юм. SSE байгуулсан охин компаниуд: Латви Рига дахь SSE Riga, ОХУ-ын Санкт-Петербург болон Москва дахь SSE Russia. Мөн Япон улсын Токио хотод байдаг Европын Япон судлалын хүрээлэнг удирддаг.
 
Банкир Кнут Агатон Валленберг 1903 онд Стокгольм хотод бизнесийн сургууль байгуулах лоббид зориулж 100 000 швед крон (2023 онд 7 сая кронтой тэнцэх) хандивласан. Валленберг "Худалдаачдын ангийн нийгмийн статусыг дээшлүүлэх нь чухал" гэж үзсэн. Өрнөдийн сэтгэлгээний сонгодог уламжлал нь эртний Грекчүүдээс улбаатай худалдааг үл тоомсорлодгоороо эрт дээр үеэс алдартай байсан тул лобби хийх шаардлагатай байсан. Худалдааг хулгайтай дүйцүүлж, бохир, бүдүүлэг ажил гэж үздэг байсан Дундад зууны үед ч мөн адил санал зөрөлдөөн ажиглагдаж байв.
Nord их сургууль

Nord их сургууль (Норвегиэр: Норд университет; Өмнөд Сами: Noerhte universitete; Луле Сами: Nuortta universitiehtta) нь Норвегийн Нордланд болон Тронделаг мужид байдаг улсын их сургууль юм. Тус их сургууль нь Норвегийн хойд болон төв хэсэгт байрлах сургуулиудад 11,000 оюутантай бөгөөд гол кампусууд нь Нордланд мужийн нийслэл Бодо, Тронхейм Фьордын өмнөд эрэгт орших их сургуулийн хот болох Левангер хотод байрладаг.. Бусад кампусууд нь Мо и Рана, Намсос, Несна, Санднесжёен, Штайнкжер, Стёрдалшалсен, Вестерален хотуудад байрладаг.
Тус их сургууль нь хөх, ногоон хөгжил, инноваци, бизнес эрхлэлт, түүнчлэн нийгмийн халамж, эрүүл мэнд, боловсролд анхаарлаа төвлөрүүлж боловсролын болон судалгааны хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр итгэмжлэгдсэн. Норд их сургууль нь загасны аж ахуй, социологи, бизнесийн боловсрол, сувилахуй болон багш бэлтгэх зэрэг эрдэм шинжилгээний болон мэргэжлийн чиглэлээр 180 хөтөлбөр санал болгодог. Тус их сургуулийг хойд бүс нутгуудад зориулж буйгаа тодотгох үүднээс "хойд" гэсэн утгатай Норвегийн Норд гэдэг үгээр нэрлэсэн. Хойд туйлын их сургуулийн гишүүний хувьд Норд их сургууль нь туйлын судалгааг санал болгодог олон улсын их дээд сургуулиудын сүлжээний төв юм.
Чалмэрс Технологийн Их Сургууль

Чалмэрс Технологийн Их Сургууль нь Шведийн Готэнбүрг хотод байрлалтай судалгааний хувийн их сургууль юм. Чалмэрс нь инженерчлэл болон шинжлэх ухааны чиглэлд төвлөрдөг боловч усан тээврийн зохион байгуулалт, удирдлагын боловрсол болон судалгааны ажлыг илүү өргөнөөр нэвтрүүлдэг. Энэхүү их сургууль нь ойролцоогоор 3100 ажилчин, 10000 оюутантай. Чалмэрс нь шведийн квантум компютер болон грапин флагшип-ийн хөгжүүлэлтийг зохицуулдаг. Энэхүү их сургуулийг CDIO анхлан үүсгэн байгуулсан. Мөн UNITECH олон улсын програм, The IDEA League, The Nordic Five Tech, ENHANCE холбоо, мөн EURECOM，CESAER сүлжээдийн гишүүн юм. Чалмэрс нь 1829 онд Шведийн Дорнын Энэтхэг компанийн удирдагч болох William Chalmers тусламжтай байгуулагдсан. Энэхүү их сургууль 1937 он хүртэл хувийн эзэмшилд байсан бөгөөд үүний дараа Төрийн эзэмшилд шилжсэн. 1994 онд төрөөс чалмэрсийг төрийн өмчит хувийн байгуулага болгосон.
Marie Cederschiöld college

Мари Седершёльдийн Их Сургууль (өмнө нь Эрста Скондал Брикке Их Сургууль) нь Шведийн дээд боловсрол, судалгааны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг хувийн их сургууль юм. Тус сургууль нь сувилахуйн боловсрол, нийгмийн ажил, шашин судлал, сэтгэл засал зэрэг чиглэлээр хөтөлбөрүүдтэй бөгөөд нийгмийн ухаан, халамжийн эрх, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний судалгаа, сэтгэл засал, шашны судалгаа, байгууллагын болон ажлын ёс зүй, сэтгэл судлалын судалгааны чиглэлээр ажилладаг.

Судалгааны хөтөлбөрийн зорилго нь сургуулийн шашны уламжлалтай нийцдэг. 1851 онд Мари Седершёльд Шведийн анхны сувилагчийн сургалтыг Эрста Диаконийн ивээл дор эхлүүлсэн. Нийгмийн чиг баримжаатай үндэсний хэмжээний анхны хөтөлбөр ХХ зууны төгсгөлд Стора Скондал сангийн дэргэдэх шашны сургалтаар эхэлсэн. Өнөөдөр Мари Седершёльдийн Их Сургууль нь Эрста Диакони, Стора Скондал сан, Брикке Диакони болон Стокгольмын Сюкхемийн өмчлөлд байдаг бөгөөд Стокгольмын өмнөд хэсэгт орших Сёдермальм болон Стора Скондал гэсэн хоёр кампустайкампустай.
Урмиа нуур

**Урмиа нуур** (перс. دریاچه ارومیه‎ — *Дерьячейе-Орумие* — *Орумие* *нуур*, азерб. *اۇرمییا گؤلو / Urmiya gölü*, армени. Ուրմիա լիճ) —  Иран улсын баруун хойд хэсэгт орших Зүүн ба Баруун Азербайжаны мужуудын хооронд Арменийн өндөрлөг газарт орших давстай битүү нуур юм.

Ираны хамгийн том нуур юм. Курдын нурууны зүүн талд 1275 м өндөрт оршдог. Хойд зүгээс урагш сунасан; хамгийн урт нь 140 км, өргөн нь 40-55 км. Талбай нь 5200-6000 км² хооронд хэлбэлздэг. Дундаж гүн нь 5 м, дээд тал нь 15 м хүрдэг байна. 

Сүүлийн жилүүдэд тус нуурын ус байнга ширгэж байгаль орчны аюул нүүрлээд байгаа юм.

Ангилал:Ираны нуур
Монголын худалдаа

Их Монгол улс байгуулагдсан үеийн худалдаа нь чөлөөт хэлбэрээр нийтэд дэлгэрч улс гүрнүүдийн хооронд гадаад харилцааны нэг чухал хэлбэр, мэдээлэл цуглуулах хэрэгсэл хэмээн гойд анхаарагдаж Их эзэн Чингис хааны санаачилга, өөрөө биечлэн оролцох идэвхийг нь өрнүүлж байжээ. Үүний үр дүнд олон улсын худалдаа эдийн засгийн байгууллага болох “Худалдааны холбоо” үүсэж өрнөөс дорно зүгт Газрын дундад тэнгисээс Хархорум хүртэл, өмнөөс умар зүгт Басра хотоос Мисир (Египет) хүртлэх өргөн уудам газар нутагт нөлөөгөө түгээж Ойрх Дорнод ба Дундад Азийн худалдааны онц эрхийг барьж байжээ. Нэг ёсондоо монголчуудын байлдан дагуулал нь нүүдэлчдийн дунд анх үүссэн чөлөөт зах зээл, чөлөөт худалдаааны үзлийг дэлхий дахинд түгээсэн хэмээн эрдэмтэд үнэлэн дүгнэдэг байна. Энэ нь эрт үеэс үүссэн боловч хаагдсан “Торгоны зам”-ыг нээж, хожим “Цайны зам” үүсэж өргөжих нөхцөлийг бүрдүүлсэн байдаг.

Гурван зуу гаруй жилийн туршид үүсэж хөгжиж байсан Их Монгол улсын худалдааны төрөл, хэлбэр чиглэл нь XVII зууны эхэн үед Манжийн эрхшээлд байсан 200 гаруй жилийн үед бүрэн зогсож устгагдсан ба 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний дараагаар дахин сэргэсэн юм. 

МАХН-ын Төв хороо, Ардын Засгийн Газраас санаачлан 1921 оны 3-р сард Монгол ардын харилцан туслалцах хоршоог байгуулж, Худалдаа бэлтгэлийн ажлыг хариуцсан тусгай хэлтсийг Сангийн Яамны харъяанд нээснээр Монголын худалдааны байгууллагын суурь тавигдсан байна. 
1921 оны 12-р сарын 16-нд Монголын ардын харилцан туслалцах төв хоршоог 116 гишүүн, тэднээс хуримтлуулсан 8300 янчааны хувь хөрөнгө болон улсын сангаас олгосон 10 мянган лан мөнгөнд суурилуулан байгуулжээ. ЗХУ-н Хоршоодын төв холбооноос (Центросоюз) Монголын ардын харилцан туслалцах хоршоонд (Монценкооф) 4,3 мянган лан мөнгөөр буцалтгүй тусламж үзүүлж хот хөдөөгийн хүн амыг хямд үнэтэй өргөн хэрэглээний бараагаар хангаж байжээ.

Монгол улсын худалдаа 1950 он хүртэл зөвхөн Монгол ардын харилцан туслалцах хоршоо төдийгүй хөдөө аж ахуй, хөнгөн хүнсний үйлдвэрлэлийн яамдтай хамтран төрийн өмчийн томоохон салбар болон хөгжсөн байна. Өнгөрсөн зууны сүүлийн хагасаас Гадаад худалдааны яам, Худалдаа бэлтгэлийн яамдын хүрээнд өргөжин хөгжиж улсын төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийг бэхжүүлэх үйлсэд ихээхэн хувь нэмэр оруулжээ.

1990 оноос хойш зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны үе дэх Монголын худалдаа төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн хөгжлийн агуулга, төрөл хэлбэрээ бүрэн өөрчилсөн боловч хувийн өмч эрхлэгч бизнесменүүдийн хүч оролцоогоор тодорхой байр суурь эзэлж байна.
Британийн Колумбын Их Сургууль

**Британийн Колумбын Их Сургууль**

Британийн Колумбын Их Сургууль (UBC) нь Канадын Британийн Колумбын Ванкувер болон Келоуна хотуудын ойролцоо кампустай олон нийтийн эрдэм шинжилгээний их сургууль юм. Жилд 893 сая долларын судалгааны төсөвтэй UBC нь үйлдвэрлэлийн салбарт, түүнчлэн засгийн газар болон төрийн бус байгууллагуудын хүрээнд янз бүрийн чиглэлээр жилд 9,992 төсөлд санхүүжилт олгодог. Ванкувер кампус нь Ванкувер хот болон Их сургуулийн сангийн газар (University Endowment Lands)-ын хажууд байрлах Point Grey кампусын газарт байрладаг. Их сургууль нь Ванкувер хотын төвөөс баруун тийш 10 км (6 миль) зайд оршдог. UBC нь мөн Канадын үндэсний бөөм ба цөмийн физикийн лаборатори болох TRIUMF-ийн төв нь дэлхийн хамгийн том циклотронтой. Дээд судалгааны Питер Уолл Институт, Стюарт Блуссон Квант Материйн Институт зэрэгтэй хамт UBC болон Макс Планк нийгэмлэг нь Хойд Америкт анхны квант механик судлалын чиглэлээр мэргэшсэн Макс Планк Институтыг хамтран байгуулсан. Грийн Коллеж нь UBC-ийн олон салбарт хамаарах хагас бие даасан төгсөгчдийн дотуур байртай коллеж бөгөөд кампусын зүүн хойд үзүүрт Буррард булангийн хажууд байрладаг. Канадын хамгийн том судалгааны номын сангуудын нэг болох UBC-ийн номын сангийн систем нь 21 салбартаа 8.3 сая гаруй ном (хэвлэмэл болон цахим хэлбэрээр) цуглуулсан байна. Жилд 3.1 сая хүн эсвэл 9.7 сая хүн виртуал аргаар зочилдог.
Альбертагийн Их Сургууль

**Альбертагийн Их Сургууль** нь Канадын Альберта мужийн Эдмонтон хотод байрлах олон нийтийн эрдэм шинжилгээний их сургууль юм. Тус сургууль нь 1908 онд Альберта мужийн анхны ерөнхий сайд Александр Камерон Рутерфорд болон тус сургуулийн анхны ерөнхийлөгч Хенри Маршалл Тори нарын санаачилгаар байгуулагдсан. Энэ нь Дээд Боловсролын Тухай Хуулийн дагуу байгуулагдсан юм. Их сургуулийг "цогц эрдэм шинжилгээний их сургууль" (CARU) гэж үздэг бөгөөд энэ нь бакалавр болон магистрын зэрэг олгох өргөн хүрээний эрдэм шинжилгээний болон мэргэжлийн хөтөлбөрүүдийг санал болгодог гэсэн үг юм.

Тус их сургууль нь Эдмонтон хотод дөрвөн кампустай, Камроуз хотод Августана кампустай, Калгари хотын төвд ажилтны төвтэй. Умард кампус нь Эдмонтон хотын төвөөс баруун болон хөндлөн чиглэлд Умард Саскачеван голын хөндийн өмнөд эрэг дээр 50 хотын хорооллыг хамарсан 150 барилгаас бүрддэг. Канад болон 150 өөр орны 39,000 оюутан 18 факультетийн 400 хөтөлбөрт хамрагддаг.

Альбертагийн Их Сургууль нь 260,000 гаруй төгсөгчдийг бэлтгэсэн; төгсөгчид болон багш нарын хүртсэн шагналд 3 Нобелийн шагнал, 72 Родсын тэтгэлэг багтдаг.


Ангилал:1906 онд байгуулагдсан
Ангилал:Канадын их сургууль
Лэйкхэдийн Их Сургууль

Лэйкхэдийн Их Сургууль нь Канадын Онтарио мужийн Тандер Бэй болон Ориллиа хотуудад кампустай олон нийтийн эрдэм шинжилгээний их сургууль юм. Лэйкхэдийн Их Сургууль, товчлоод "Лэйкхэд Ю" нь шашин шүтлэггүй бөгөөд мужаас дэмжлэгтэй. Энэ нь бакалаврын хөтөлбөр, магистрын хөтөлбөр, Бора Ласкины Хуулийн Факультет, Хойд Онтариогийн цорын ганц олон улсад магадлан итгэмжлэгдсэн (AACSB) бизнесийн сургуультай бөгөөд Хойд Онтариогийн Анагаах Ухааны Сургуулийн баруун кампусын төв юм.

Лэйкхэд 45,000 гаруй төгсөгчтэй. Тандер Бэй дэх гол кампус нь 7,900 орчим оюутантай. 2006 оны 9-р сарын байдлаар Торонтогоос хойд зүгт 150 километр (93 миль) зайд байрлах Ориллиа хотод шинэ байнгын өргөтгөлийн кампус 1,400 орчим оюутантай болсон. Их сургууль нь есөн факультеттэй: Бизнесийн Удирдлага, Боловсрол, Инженерчлэл, Байгалийн Нөөцийн Менежмент, Эрүүл Мэнд, Зан Үйлийн Шинжлэх Ухааны Факультет, Шинжлэх Ухаан, Байгаль Орчны Судалгаа, Нийгмийн Шинжлэх Ухаан, Хүмүүнлэгийн Ухаан, Анагаах Ухаан, Төгсөлтийн Судалгаа. Хуулийн факультет 2013 оны 9-р сард анхны оюутнуудаа хүлээн авсан. Уугуул, Анхны Үндэстний болон Метис оюутнуудад зориулсан Лэйкхэдийн Их Сургуулийн тэтгэлэгүүдэд дараахь зүйлс багтана:

* Хамлин Гэр Бүлийн Сангийн Сувилахуйн Тэтгэлэг;
* Хамлин Гэр Бүлийн Сангийн Тэтгэлэг;
* Хамлин Гэр Бүлийн Сангийн Уугуул Тэтгэлэг;
* Лэйкхэдийн Их Сургуулийн Уугуул Шагнал;
* ТБэйТэл Тэтгэлэг.
Лавалийн Их Сургууль

Лавалийн Их Сургууль нь Канадын Квебек мужийн Квебек хотод байрлах олон нийтийн эрдэм шинжилгээний их сургууль юм. Тус их сургууль нь 1663 онд Франсуа де Монморанси-Лавалийн байгуулсан Семинар де Квебекээс гаралтай бөгөөд энэ нь Канадын хамгийн эртний дээд боловсролын байгууллага бөгөөд франц хэлээр дээд боловсрол олгодог Хойд Америкийн анхны байгууллага юм.

Хуучин Квебек хотод байгуулагдсан тус их сургууль 1950-иад онд хотын захын дүүрэг Сент-Фой-Силлери-Кап-Руж хотод шинэ кампус руу нүүсэн. Энэ нь судалгааны санхүүжилтээр Канадын шилдэг 10 их сургуулийн тоонд ордог бөгөөд дөрвөн Канадын Төгс Судалгааны Тэргүүлэгчтэй. 2002 оны байдлаар Лавалийн Их Сургууль 38,000 гаруй оюутанд 350 гаруй хөтөлбөр санал болгож байсан. Тус их сургууль нь жил бүр 2,500 гаруй гадаадын оюутан элсүүлдэг бөгөөд Квебекээс гадуурх Канадын мужуудаас 1,000 орчим оюутан элсүүлдэг. Канадын болон дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн оюутнуудад франц хэлийг хоёр дахь хэл болгон заадаг Франц хэл нь Франц хэлгүй хүмүүст зориулсан хөтөлбөрт олон оюутан ирдэг. Энэ нь мөн Квебек мужид ойн инженер бэлтгэдэг цорын ганц их сургууль юм. 1980-аад оны дунд үеэс Лавалийн Их Сургууль нь зайны сургалт явуулж ирсэн; 30 гаруй хөтөлбөр, 400 курс зайны сургалтаар санал болгодог бөгөөд тэдгээрийн 80% нь интернэтээс хандах боломжтой.
Гуэлфийн Их Сургууль

Гуэлфийн Их Сургууль нь Канадын Онтарио мужийн Гуэлф хотод байрлах олон нийтийн эрдэм шинжилгээний цогц их сургууль юм. Энэ нь 1964 онд Онтариогийн Хөдөө Аж Ахуйн Коллеж (1874), Макдоналдын Хүрээлэн (1903) болон Онтариогийн Мал Эмнэлгийн Коллеж (1922) нэгдсэний дараа байгуулагдсан бөгөөд 2019 оны намар хүртэл 30,000 орчим оюутантай (Хамбер кампус, Риджтаун кампус, кампусаас гадуурх зэргийн элсэлт, дипломын элсэлт болон цагийн бус оюутнуудыг багтаасан) байгууллага болж өргөжин, 830 орон тооны багш ажиллуулдаг. Энэ нь олон төрлийн чиглэлээр 94 бакалаврын зэрэг, 48 магистрын хөтөлбөр, 6 дэд зэрэг санал болгодог.

Тус их сургууль нь их хэмжээний судалгаа хийдэг бөгөөд бакалавр, магистр, мэргэжлийн зэрэг олгодог. Зочлох үйлчилгээ, аялал жуулчлалын судалгааны сэтгүүлийн мэдээлснээр тус их сургуулийн Зочлох үйлчилгээ, аялал жуулчлалын менежментийн хөтөлбөр нь Канадын хамгийн өндөр судалгааны индекс үзүүлэлттэй. Гуэлфийн Их Сургуулийн багш нар нь байгалийн шинжлэх ухаан, инженерчлэл, эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны судалгааны чиглэлээр 23 Канадын Судалгааны Төслийн Тэргүүлэгчдийн албан тушаалтай.
Цагаан бадамлянхуа цэцэг одон

**Цагаан бадамлянхуа цэцэг одон** (орос. *О́рден Бе́лого Ло́тоса*) —Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын Их Хурлын 1993 оны 8-р сарын 7-ны өдрийн 81-IX тоот тогтоолоор байгуулагдсан Халимагийн одон. Анх Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын өмнө байгуулсан гавьяаны одон буюу орос хэлээр *«За заслуги перед Республикой Калмыкия — Хальмг Тангч»* гэж нэрлэж байсан.  Уг одонг Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын гавьяат жүжигчин Харцхаев Жиргал Монголович бүтээсэн байна.

Дүрэмд зааснаар "Цагаан бадамлянхуа" одонг Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын хөгжил цэцэглэлтэд оруулсан онцгой гавьяаг төр нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүдэд олгодог.

Шагнагчид Цагаан бадамлянхуа одон, одонгоор шагнасан батламж, Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын төрийн шагналын үнэмлэхийг гардуулж байна.

Цагаан бадамлянхуа одонг хүзүүний туузан дээр зүүдэг байна. 

## Одонгоор шагнуулсан хүмүүс 
* Алексий II — Москва болон Бүх Оросын Үнэн алдартны шашны тэргүүн хамба лам;
* XIV Далай лам  (2006 оны 11-р сарын 29);
* Алексей Гордеев — Оросын Хөдөө аж ахуйн сайд;
* Александр Игнатьев — Элстэй хотын хөлбөмбөгийн «Уралан» багийн тоглогч;
* Кирсан Илюмжинов — Хамлимагийн анхны Ерөнхийлөгч, 2012 оны 4-р сарын 5-нд шагнуулсан;
* Геннадий Кулик — Оросын Төрийн Думын гишүүн;
* Семён Липкин — Халимагийн "Жангар" туулсийг орос хэл рүү орчуулсан орчуулагч;
* Пётр Надбитов —Улсын бүжгийн «Ойрдууд» театрын уран сайханы удирдаач;
* Андрей Саморуков — Элстэй хотын хөлбөмбөгийн «Уралан» багийн тоглогч.
* Мингиян Семёнов — Оросын чөлөөт бөхийн 2012 оны аварга.
Даларна их сургууль

Даларна Их Сургууль (Шведээр: Högskolan Dalarna) нь Шведийн Даларна мужийн Фалун болон Борлэнже хотуудад байрлах их сургуулийн коллеж (högskola) юм. Даларна Их Сургууль нь Шведийн харьцангуй шинэ дээд боловсролын байгууллагуудын нэг бөгөөд 1977 онд байгуулагджээ. Энэ нь нийслэл Стокгольмоос баруун хойд зүгт 200 км-ийн зайд орших Даларна мужид байрладаг.

2023 оны байдлаар тус сургууль 13,936 оюутантай байсан бөгөөд тэдний 10,096 нь тодорхой хэмжээгээр зайн сургалтаар суралцаж байв. Их сургуулийн кампусууд нь мужийн захиргааны төв болох Фалун хот болон хөрш зэргэлдээ Борлэнже хотод байрладаг.

Даларна Их Сургууль нь Шведийн Дээд Боловсролын Үндэсний Агентлагаас докторын зэрэг олгох эрхтэй гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Тус их сургууль Микродата шинжилгээ, Эрүүл мэнд ба сайн сайхан байдал (нотолгоонд суурилсан практикт төвлөрсөн), Боловсролын ажил, Нөөцийн үр ашигтай барилга байгууламж гэсэн чиглэлүүдээр PhD (докторын) зэрэг олгодог.

Борлэнже хот дахь кампус нь нийлмэл системийн судалгаа болон микродата шинжилгээ чиглэлээр бизнес, аж үйлдвэртэй хамтран судалгаа хийдэг. Энэхүү судалгаа нь бүс нутгийн худалдаа, мэдээллийн технологи, тээвэр, аялал жуулчлалын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэхэд хувь нэмэр оруулдаг.

Энэхүү судалгааны чиглэл нь жилд ойролцоогоор 35 сая SEK-ийн санхүүжилттэй бөгөөд 50 орчим судлаач, багш Борлэнже кампус дээр ажилладаг. Үүнээс гадна 30 гаруй докторын оюутан Даларна Их Сургуульд суралцаж, судалгаагаа үргэлжлүүлэх боломжтой.
Конкордиа Их Сургууль

Конкордиа Их Сургууль нь Канадын Квебек мужийн Монреал хотод байрлах англи хэл дээрх олон нийтийн эрдэм шинжилгээний их сургууль юм. 1974 онд Лойола Коллеж болон Сэр Жорж Вильямсын Их Сургууль нэгдсэний үр дүнд байгуулагдсан Конкордиа нь Квебек мужид англи хэл нь заах үндсэн хэл болсон гурван их сургуулийн нэг юм. 2022-23 оны хичээлийн жилийн байдлаар Конкордиагийн зээлийн болон зээлийн бус курст 49,898 оюутан суралцаж, тус их сургуулийг оюутны тоогоор Канадын хамгийн том их сургуулиудын нэг болгосон. Тус их сургууль нь ойролцоогоор долоон километр (дөрвөн миль) зайтай хоёр кампустай:

Сэр Жорж Вильямсын Кампус нь Виль Мари дүүргийн Монреал хотын төвд байрлах Quartier Concordia хороололд байрлах гол кампус юм; мөн Нотр-Дам-де-Грас хотын суурьшлын дүүрэгт байрлах Лойола Кампус. Дөрвөн факультет, төгсөлтийн сургууль, олон тооны коллеж, төв, хүрээлэнтэй Конкордиа нь 400 гаруй бакалаврын болон 120 гаруй магистрын хөтөлбөр, курс санал болгодог.

Конкордиа нь шашин шүтлэггүй, хамтарсан сургалттай байгууллага бөгөөд 254,000 гаруй төгсөгчтэй. Тус их сургууль нь Канадын Их Сургууль, Коллежийн Холбоо, Олон Улсын Их Сургуулиудын Холбоо, Судалгааны Номын Сангийн Канадын Холбоо, Холбоодын Хоорондын Мэтгэлцээний Канадын Их Сургуулийн Нийгэмлэг, Олон Улсын Боловсролын Канадын Товчоо, Их Сургуулийн Хэвлэлийн Канадын Холбооны гишүүн юм.
Карлетоны Их Сургууль

Карлетоны Их Сургууль нь Канадын Онтарио мужийн Оттава хотод байрлах англи хэл дээрх олон нийтийн эрдэм шинжилгээний их сургууль юм. 1942 онд Карлетоны Коллеж нэртэйгээр байгуулагдсан тус байгууллага нь Дэлхийн 2-р дайнд оролцож буцаж ирсэн ахмад дайчдад үйлчлэх зорилгоор хувийн, шашин шүтлэггүй оройн коллеж хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Карлетон нь 1952 онд мужийн засгийн газраас "Карлетоны Их Сургуулийн тухай хууль"-иар их сургуулийн эрхтэй болж, 1957 онд тус хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, тус байгууллагад одоогийн нэрийг нь өгсөн. Их сургуулийг тухайн үед Оттава хотыг багтаасан одоо татан буугдсан Карлетон мужийн нэрээр нэрлэжээ.

Карлетон нь таван факультетэд хуваагддаг бөгөөд 65 гаруй зэргийн хөтөлбөртэй. Тус сургууль нь Артур Крогерын Нийтийн Асуудлын Коллеж, Норман Патерсоны Олон Улсын Асуудлын Сургууль, Карлетоны Сэтгүүл Зүйн Сургууль, Нийтийн Бодлого, Захиргааны Сургууль, Спроттын Бизнесийн Сургууль зэрэг хэд хэдэн мэргэшсэн байгууллагатай. 2023 оны байдлаар Карлетон жил бүр 25,000 гаруй бакалаврын болон 5,000 магистрын оюутан элсүүлдэг. Карлетон нь Хуучин Оттава Өмнөдөөс баруун тийш, Глеб болон Холбооны Өндөрлөгүүдийн ойролцоо 150 акр кампустай.