open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агдер Их Сургууль

Агдер Их Сургууль (University of Agder) нь өмнө нь Агдер Коллеж болон Агдер Их Сургуулийн Коллеж нэртэй байсан Норвегийн улсын их сургууль бөгөөд Кристиансанн (Kristiansand) болон Гримстад (Grimstad) хотуудад кампустай.

Энэхүү байгууллага нь 1994 онд Агдер Их Сургуулийн Коллеж болон таван өөр коллежийг (техникийн коллеж, сувилахуйн сургууль зэрэг) нэгтгэснээр их сургуулийн коллеж (høgskole) болж байгуулагдсан. Улмаар 2007 онд бүрэн хэмжээний их сургуулийн статустай болсон.

Агдер бүсэд их сургууль байгуулах санаа анхных биш юм. Дани-Норвегийн холбооны хаан байсан Йохан Фридрих Струэнзэ (Johann Friedrich Struensee) Копенгагены Их Сургуулийг шинэчлэх төлөвлөгөө боловсруулж байх үедээ Тронхеймийн епископ Йохан Эрнст Гуннерус (Johann Ernst Gunnerus)-д илүү нарийвчилсан төлөвлөгөө боловсруулах даалгавар өгчээ.

1771 онд Гуннерус Норвегид шинэ их сургууль байгуулах санал гаргаж, үүнийг Кристиансанн хотод байршуулахыг санал болгожээ.

Кристиансанн хотыг их сургуулийн хот болгох саналыг дэвшүүлсэн шалтгаануудыг өнөөг хүртэл хэлэлцсээр ирсэн. Гэхдээ анхны Норвегийн их сургуулийн төлөвлөлт эхлэхэд энэ санаа няцаагдсан бөгөөд 1811 онд Норвегийн анхны их сургуулийг Кристианиа (өнөөгийн Осло) хотод байгуулах шийдвэр гарсан.

Хэдийгээр энэ бүсэд их сургууль байгуулагдаагүй ч, өндөр боловсролтой ажилтнуудын хэрэгцээ нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор Агдер бүсэд олон жижиг коллежууд байгуулагджээ.
Латвийн соёлын академи

**Латви улсын Соёлын академи** нь соёлын чиглэлээр төрөлжсөн бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгох дээд боловсролын байгууллага юм. Тус академи нь 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Рига хотын захын Латгале хотод байрладаг. 1990 оны 12-р сарын 29-нд Латвийн Сайд нарын зөвлөл хожим Соёлын академи гэж нэрлэгдэх шийдвэрийг гаргажээ.Философич Пэтерис Лакис тус академийн ректороор томилогдож, Латвийн Хөгжмийн Академийн захирал Янис Силиньш-тэй хамтран шинэ академийг үүсгэн байгуулж, сургалтын хөтөлбөрүүдийг төлөвлөх үүрэг хүлээжээ.

1991 оны зуны улиралд сургалт эхэлж, 25 оюутан соёлын онол, түүх, удирдлага чиглэлээр суралцсан бол 5 оюутан Дани, Швед, Норвеги, Польш, Литва хэлийг судалсан юм.

1995 онд анхны бакалаврын түвшний оюутнууд элссэн бол 1997 онд магистрын хөтөлбөрт анхны оюутнууд суралцаж эхэлжээ.

2003 онд академийн анхны докторын зэрэг хамгаалагдсан байна.
Ангилал:Ригагийн боловсрол
Ангилал:Coordinates on Wikidata
Ангилал:1990 онд байгуулагдсан
Ангилал:Латвийн боловсрол
Туркугийн Их Сургууль

**Туркугийн Их Сургууль** (англи. University of Turku) нь олон салбартай, төрийн өмчит их сургууль бөгөөд Финландын баруун өмнөд хэсэгт байрлах Турку хотод байрладаг. Тус их сургууль нь Раума, Пори хотуудад кампустай бөгөөд Кево, Шяльо хотуудад судалгааны төвүүдтэй.

1920 онд байгуулагдсан тус сургууль нь оюутны тоогоороо Финландын гурав дахь том их сургууль бөгөөд **Хельсинкийн Их Сургууль**, **Тампер Их Сургуулийн** дараа ордог. Туркугийн Их Сургууль нь **Коимбрагийн бүлэг** болон **Европын Хот Их Сургуулиудын Кампус (EC2U)** холбооны гишүүн юм.

Орчин үеийн Туркугийн Их Сургууль 1920 онд байгуулагдсан бөгөөд Финландын сэхээтнүүд Финландын анхны цэвэр фин хэл дээр сургалт явуулдаг их сургуулийг бий болгохыг хүссэн юм. Сургуулийн сан бүрдүүлэх аянд нийт **22,040 хүн** хандив өргөсөн. Тус сургуулийн уриа нь Финландын шинээр олж авсан тусгаар тогтнол болон энэхүү хандивын аяныг илэрхийлсэн бөгөөд **"чөлөөт ард түмний чөлөөт шинжлэх ухаанд барьсан бэлэг"** гэсэн утгатай.

Эдгээр хандивлагчдын дурсгалыг хүндэтгэх үүднээс сургууль нь тусгай ликёр гаргаж, түүнийг **"22 040"** гэж нэрлэсэн. Энэ ликёрыг тус сургуулийн хүнсний химийн мэргэжилтнүүд хөгжүүлсэн бөгөөд Финландын онцлог жимс болох **үүл жимс** (шууд орчуулахад) **(cloudberry), тэс жимс** **(rowan), чацаргана (sea buckthorn)** зэргийг агуулсан болно.
Бизнес, санхүүгийн бакалаврын сургууль

Санхүү, Бизнесийн BA Сургууль нь Латви улсын тэргүүлэгч, хувийн бизнесийн сургуулиудын нэг юм. Энэ сургууль нь 1992 онд Латвийн Төвбанкны дор Банкны Коллеж нэртэйгээр байгуулагдан, 1997 онд магадлан итгэмжлэгджээ. 2007 онд Санхүү, Бизнесийн BA Сургууль нь 15 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн байна.

Тус сургууль Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын санаачилгыг дэмжиж, Хариуцлагатай Менежментийн Боловсролын Зарчмуудыг даган мөрддөг. 12-р сарын 11-нд Санхүү ,Бизнесийн BA Сургууль нь "Инвесторс ин Экселленс" (Investors in Excellence) стандартыг хангах шийдвэр гаргасан бөгөөд энэхүү үндэсний стандарт нь Европын Мэргэжлийн Шилдэг Байдлын Загвар (EFQM)-ын үндсэн ойлголт болон есөн шалгуурт суурилдаг.

Өнөөдөр тус сургууль нь Эдийн засаг ба бизнес эрхлэлт, Бизнесийн удирдлага, Санхүү чиглэлээр бакалавр, магистр, докторын хөтөлбөрүүдийг санал болгож байна. Сургалтын үйл явц нь олон улсын хэмжээнд хөгжиж. Төгсөгчид нь үндэсний болон олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн түвшинд бизнес эрхлэгч, менежер, зөвлөх, шинжээч гэх мэт мэргэжлээр ажилладаг.

Ангилал:Ригагийн боловсрол
Ангилал:Webarchive template wayback links
Ангилал:Coordinates on Wikidata
Эстонийн Урлагийн Академи

Эстонийн Урлагийн Академи (Эстон. Eesti Kunstiakadeemia, EKA) нь урлаг, дизайн, архитектур, хэвлэл мэдээлэл, урлагийн түүх болон байгаль хамгаалалт, нөхөн сэргээлт зэрэг чиглэлээр дээд боловсрол олгодог Эстони дахь цорын ганц улсын их сургууль юм.  Энэ нь Таллин хотод байрладаг

EKA-ийн дүрмийн дагуу Эстонийн Урлагийн академийн үйл ажиллагаа нь бүтээлч байдал болон судалгааг дэмжих, нэгдсэн судалгаанд суурилсан орчин үеийн дээд боловсрол эзэмшүүлэх, дүрслэх урлаг, дизайн, хэвлэл мэдээлэл, архитектур, урлагийн түүх, байгаль хамгаалалт, нөхөн сэргээлт ба багшийн боловсролын чиглэлээр дээд боловсролын стандартад нийцэх гол зорилготой юм.

Эстонийн Боловсрол, судалгааны сайдын 2007 оны 2-р сарын 10-ны өдрийн 145 дугаар актаар EKA нь олон улсын шинжээчдийн хороонд итгэмжлэгдсэн байгууллага юм.

Эстонийн Урлагийн Академи нь ERASMUS хөтөлбөрт хамрагддаг их дээд сургуулиудтай 80 орчим хоёр талт гэрээ байгуулсан ба ERASMUS-с гадна Швейцарь, АНУ, Орос, Австрали, мөн Европын холбооны зарим хувийн их дээд сургуулиудтай хамтран ажилладаг. 
Ангилал:Таллины боловсрол
Вильнюсын Урлагийн академи

Литвийн Вильнюс хотын Вильнюс урлагийн академи нь урлагийн чиглэлээр төрөл бүрийн зэрэг олгодог. Энэхүү академи нь 1793 онд хуучин Литвийн Их Гүнт улсын Вильнюсийн их сургуулийн Архитектурын тэнхимийг үүсгэн байгуулснаас улбаатай.

## Түүх 
1797 онд Уран зураг, зургийн тэнхим, дараа нь График (сийлбэр) тэнхим, 1805 онд уран баримал, урлагийн түүхийн тэнхимүүд байгуулагдсан. 1832 онд их сургууль хаагдаж, 1919 онд Уран зураг, уран баримал, график урлагийн тэнхимүүдтэй дахин нээгдэв. 1940 онд Литвийн урлаг судлалыг Вильнюсийн урлагийн дээд сургууль, Каунасын урлагийн сургуулийн дэргэд нэгтгэв. Хожим нь тус академи хэд хэдэн өөрчлөн зохион байгуулалтад орж, 1990 онд Вильнюсийн Урлагийн академийн нэрийг сэргээжээ. Тус академи нь 2000 онд ЮНЕСКО-гийн Соёлын менежмент, соёлын бодлогын тэнхим байгуулагдах үед ЮНЕСКО-той хамтран ажиллаж эхэлсэн. Тус академийн музейд 16-р зуунаас эхлээд сүүлийн үеийн оюутнууд, төгсөгчдийн бүтээл хүртэл 12,000 орчим үзмэр байдаг.

## Төгсөгчид 
* Кристина Алишаускайте
* Данас Андриулионис, Литвийн зураач
* Рута Жокубониене
* Арунас Руткус
* Витаутас Томашевичиус
* Гражина Диделите
* Алгис Уждавинис
* Юрга Иванаускайте
* Кристина Сабалиаускайте
* Андриус Закараускас
Ангилал:Латин-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Вильнюс технологи, дизайны коллеж

Вильнюс Технологи, Дизайн коллеж буюу VTDK нь Литвийн төрийн дээд боловсролын байгууллага юм. 

VTDK нь Литвийн хамгийн том хэрэглээний шинжлэх ухааны их сургуулиудын нэг бөгөөд ойролцоогоор 2000 оюутан, 200 профессортой. 

## Түүх 
Тус коллеж нь 1954 онд байгуулагдсан. 2008 онд Вильнюс Техникийн коллеж нь Вильнюс Барилга, Дизайн коллежтэй нэгдэж, VTDK-г үүсгэн байгуулжээ. V

## Тойм 
TDK нь Барилгын инженерийн факультет, Техникийн факультет, Дизайн факультет гэсэн гурван факультетаас бүрдэнэ. Тус коллеж нь 15 бүтэн цагийн сургалтын хөтөлбөр, солилцооны хөтөлбөрөөр хэсэгчилсэн судалгаа, албан бус сургалт, сургалтыг санал болгодог. 

VTDK нь Литвийн болон гадаадын олон түншүүдтэй нягт хамтран ажиллаж, олон улсын янз бүрийн төслүүдэд оролцдог бөгөөд Хэрэглээний шинжлэх ухааны их сургуулиудын сүлжээ (UASnet) болон Европын дээд боловсролын байгууллагуудын холбооны (EURASCHE) гишүүн юм. 

## Сургалтын хөтөлбөрүүд 
VTDK нь 15 бүтэн цагийн сургалтын хөтөлбөр, солилцооны хөтөлбөрөөр хэсэгчилсэн судалгаа, албан бус сургалт, сургалтыг санал болгодог. Хөтөлбөрийн үргэлжлэх хугацаа 3 жил (6 семестр) бөгөөд оюутнууд сургуулиа төгсөөд мэргэжлийн бакалаврын зэрэгтэй болно.

### Барилгын инженерийн факультет 
* Барилгын инженерийн систем
* Геодези, кадастр
* Тээврийн логистик
* Барилгын инженерчлэл

### Техникийн факультет 
* Автомашины техникийн засвар үйлчилгээ
* Цахилгаан ба автоматжуулалтын инженерчлэл
* Механик технологийн инженерчлэл
* Төмөр замын тээврийн инженерчлэл
* Тээврийн мэдээллийн систем
* Сэргээгдэх эрчим хүч
* Автомашины электроник

### Дизайн факультет 
* Гэрэл зургийн технологи
* Мультимедиа дизайн
* График дизайн
* Интерьер дизайн

## Байгууламж 
VTDK нь дараахь байгууламжуудтай.

* 50 лаборатори
* 9 номын сан
* 5 зочны өрөө
* TOYOTA техникийн сургалтын төв
* Хэл сурах төв
* Зайны сургалтын төв
* Спортын байгууламжууд
* Дотуур байр
Marijampolė Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Их Сургууль

Marijampolè Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Их Сургууль нь Литвийн Мариямполе хотод байрладаг дээд боловсролын байгууллага юм. Энэ нь 2001 онд Марижамполе сурган хүмүүжүүлэх ахлах сургууль, Марижамполь хөдөө аж ахуйн ахлах сургуулийг нэгтгэсний дараа байгуулагдсан. Тус их сургууль нь 9 бакалавр, 2 төгсөлтийн дараах сургалтуудыг санал болгодог.

21-нд 2024 оны 2-р сар Литвийн Засгийн газар Мариямполегийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Их Сургуулийг Миколас Ромерис руу нэгтгэх замаар өөрчлөн байгуулахыг зөвшөөрөв. Их сургууль (MRU). 2024 оны 10-р сарын 1-ний өдрөөс эхлэн Миколас Ромерисын их сургуулийн шинэ факультет - Судовиа академийг байгуулснаар өөрчлөн зохион байгуулагдана. Marijampole дахь салбар хэлбэрээр үйл ажиллагаа явуулж байна. Marijampole Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Их Сургууль нь Судовиа муж дахь цорын ганц дээд боловсролын байгууллага юм. Одоогоор Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Их Сургууль нь 2 факультетээс бүрдэж байна. Боловсрол судлал, нийгмийн ажлын факультет нь Хууль зүй, менежмент, харилцаа холбоо, сурган хүмүүжүүлэх, урлаг, нийгмийн ажил гэсэн хоёр тэнхимтэй. Бизнес, технологийн факультет нь технологи, бизнес, эдийн засгийн тэнхимүүдээс бүрддэг. Их сургууль нь 1717 онд байгуулагдсан хуучин Квиетискис Манорын нутаг дэвсгэрт байрладаг.

Ангилал:Coordinates on Wikidata
Тартугийн их сургууль

Тартугийн их сургууль нь Эстони улсын Тарту хотод байрладаг олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Эстонийн үндэсний их сургууль юм. Мөн тус улсын хамгийн том, хамгийн эртний их сургууль юм. Тус их сургуулийг 1632 онд Шведийн Ливони, Ингриа, Карелийн амбан захирагч барон Йохан Скайтте Академи Густавиана нэрээр үүсгэн байгуулж, хааныг 11-р сарын 6-нд таалал төгсөхөөс өмнөхөн Густав Адольфийн батламж бичгийг гардаж авсан байдаг. 

Тус их сургуульд 14,300 орчим оюутан суралцаж байгаагаас 1,800 гаруй нь гадаадын иргэд байна. Ихэнх хичээлийг Эстони хэлээр заадаг. Гэсэн хэдий ч Англи хэлээр заадаг 30 хөтөлбөр байсаар байна: гурав нь бакалаврын түвшинд, 27 нь магистрын түвшинд, үүнд Аналитик химийн чиглэлийн Эразмус Мундус хөтөлбөр орно.

Их сургуулийн түүхэн барилгууд нь "Соён гэгээрлийн үеийн их сургуулийн үзэл санааны илэрхийлэл" хэмээн Европын өвийн жагсаалтад орсон байна. Тартугийн Их Сургууль нь Коимбра групп болон Утрехт сүлжээний гишүүн юм.

Их сургуулийн сахиус нь Тиксу хэмээх хөх шувуу юм.

Тус их сургууль нь анх Шведийн Ливони мужид *Густавиана академи* нэртэйгээр байгуулагдсан. Энэ нь Шведийн эзэнт гүрэнд Упсала их сургуулийн дараа (Шведийн Уппсала хотод) болон Або академийн өмнөх ( Финляндын Турку ) хоёр дахь их сургууль байв. Академийн өмнөх үндэс нь 1583 онд Стефан Баторигийн (тухайн үеийн Польш-Литвийн хаан) үүсгэн байгуулж, Тарту (Дорпат) Польш-Литвийн захиргаанд байсан 1601 он хүртэл оршин тогтнож байсан иезуит гимнастикийн *Dorpatense гимнастик* сургууль байв.
Ангилал:Тарту Их Сургууль
Ангилал:Латин-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Вильнюс их сургууль

**Вильнюс их сургууль** (литв. *Vilniaus universitetas,* латин. *Alma mater Vilnensis*) Литвийн ууган бөгөөд хамгийн том их сургууль төдийгүй Төв болон Зүүн Европын хамгийн эртний, нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллагуудын нэг болох олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. 

Тус их сургуулийг 1579 оны 4-р сарын 1-нд Вильно хотын Иезуит академи (коллеж) нэртэйгээр Стефан Батори үүсгэн байгуулжээ. Энэ нь Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль (Краковын академи ба Альбертинагийн дараа) байв. Арваннэгдүгээр сарын бослого (1830-1831) бүтэлгүйтсэний улмаас их сургууль хаагдаж, 1919 он хүртэл үйл ажиллагаагаа зогсоосон. Дэлхийн 1-р дайны дараа тус их сургуулийг орон нутгийн польшууд, литвачууд болон Зөвлөлтийн цэргүүд түрэмгийлэн дахин эхлүүлэх оролдлого бүтэлгүйтсэн. Эцэст нь 1919 оны 8-р сард Польшийн Стефан Баторигийн их сургууль нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. 1939 оны 9-р сард Зөвлөлт Польш руу довтолсны дараа тус их сургуулийг Литвийн эрх баригчид (1939 оны 10-р сараас), дараа нь Литвийг ЗХУ-д нэгтгэсний дараа (1940 оны 6-р сард), Германы цэргийн ажиллагаанаас хойш, Barrossa-аас тасарчээ. 1941-1944 онд Вильнюс Улсын Их Сургууль нэртэй болжээ.

## Эрдэмтэн судлаачид 
Одоогоор 140 гаруй бакалавр, 140 гаруй магистрын хөтөлбөрт 23,000 гаруй оюутан суралцаж, шинжлэх ухааны 29 чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалж байна. Оюутнууд мөн 60 гаруй анагаах ухаан, шүдний эмчийн резидентурын хөтөлбөрөөс сонгох боломжтой.

Олон улсын оюутнууд анагаах ухаан, шүдний эмч, бизнес ба менежмент, эдийн засаг, математик, мэдээлэл зүй, филологи, хууль зүй, харилцаа холбоо зэрэг чиглэлээр англи хэл дээрх 70 сургалтын хөтөлбөрөөс сонгож болно. Вильнюсийн их сургуульд 2500 гаруй гадаад оюутан суралцаж байгаа нь нийт оюутны 10 орчим хувийг эзэлдэг. 

Тус их сургууль нь гадаадын дээд боловсролын байгууллагуудтай хамтарсан сургалтын хөтөлбөрүүдийг санал болгож байна, тухайлбал Arqus хамтарсан магистрын хөтөлбөр “Европ судлал”, “Олон улсын кибер аюулгүй байдал, кибер тагнуулын чиглэлээр магистр”. Эдгээр хамтын судалгааны явцад хөтөлбөрийн нэг хэсэг нь их сургуульд, нөгөө хэсэг нь гадаадын дээд боловсролын байгууллагад явагддаг. Эдгээр хамтарсан судалгааг дуусгасны дараа шаардлагыг хангасан тохиолдолд хамтарсан мэргэшлийн зэрэг олгох боломжтой.

## Судалгаа 
# Хүмүүнлэгийн ухаан
# Литва судлал
# Нийгмийн бүтэц, хөгжил
# Биологи ба нийгэм сэтгэл зүйн танин мэдэхүй ба хүний хувьсал
# Эрүүл хүн төрөлхтөн, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, оношлох, эмчлэх
# Геном, биомолекул ба биотехнологи
# Экосистем, хамгаалалт, байгалийн нөөцийн өөрчлөлт
# Шинэ функциональ материал ба деривативууд
# Онолын ба хураангуй бодисын физик
# Лазер физик ба гэрлийн технологи
# Суурь ба хэрэглээний математик
# Мэдээлэл зүй, мэдээллийн технологи
Ангилал:Вильнюсийн боловсрол ба судалгаа
Ангилал:Вильнюсийн Их Сургууль
Ангилал:Coordinates on Wikidata
Ангилал:Латин-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Вильнюс Гедиминасын техникийн их сургууль

дахь кампус (2021)]]
Вильнюс Гедиминасын Техникийн Их Сургууль (VILNIUS TECH) нь Литва улсын Вильнюс хотод байрладаг улсын их сургууль юм. Антанас Густатисийн нэрэмжит Нисэхийн дээд сургууль, Архитектур, Бизнесийн удирдлага, Барилгын инженерчлэл, Бүтээлч үйлдвэрлэл, Электроник, Байгаль орчны инженерчлэл, Суурь шинжлэх ухаан, Механик, Тээврийн инженер зэрэг 10 факультет байдаг. Шинжлэх ухааны судалгаа, туршилтын боловсруулалтыг 13 хүрээлэн, 3 судалгааны төв, 23 эрдэм шинжилгээний лаборатори гүйцэтгэдэг. 

VILNIUS TECH нь дэлхийн шилдэг 2.1%-д багтдаг их дээд сургуулиудын нэг бөгөөд Архитектур / Баригдсан орчин (QS Top 101-150), Бизнес ба Менежмент (QS Top 201-250) болон Economics & Econometrics (QS Top 301-350) нь QS World University Rankings-д тус тус хичээлээр багтсан. VILNIUS TECH нь Тээврийн инженерийн факультетийн дэргэд их сургуулийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг салбар дундын Барилгын инженерийн судалгааны төв, Интермодал тээвэр, логистикийн чадамжийн төв гэсэн хоёр судалгааны төвтэй. Тус их сургууль нь 14 судалгааны хүрээлэнтэй.

VILNIUS TECH нь 1956 оны 9-р сарын 1-нд Каунасын Политехникийн дээд сургуулийн (одоогийн Каунасын Технологийн Их Сургууль ) Вильнюс оройн хэлтэс байгуулагдахад анхны деканаар Жеронимас Кудаба ажиллаж эхэлсэн. 1960 онд хэлтэс нь KPI Вильнюс оройн факультет болж өөрчлөгдөв. Александрас Чирас 500 оюутантай факультетийн деканаар томилогдов. 1962 онд нэгдүгээр ангийн төгсөгчид суралцаж төгссөн. 1964 онд Барилгын эдийн засгийн факультет, 1968 онд Хот байгуулалтын факультет шинээр нэмэгдсэн. 

1969 онд тус хэлтэс нь Каунасын Политехникийн дээд сургуулиас салж, Вильнюс Барилгын Инженерийн Институт ( *Vilniaus inžinerinis statybos institutas* ) буюу VISI болж, Чирас анхны ректороор томилогдов. 1971 онд Архитектурын факультет нэмэгдэж, 1987 онд Хотын аж ахуйн факультет байгуулагдсан. 

1990 онд Литв улс дахин байгуулагдсаны дараа Литвийн Дээд Зөвлөл VISI-ийг Вильнюс Техникийн Их Сургууль (VTU) болгон өөрчлөх шийдвэр гаргаж, Эдмундас Казимиерас Завадскасыг ректороор томилов. VTU-ийн дүрмийг 1991 онд баталсны дараа Дээд зөвлөл 1992 оны 7-р сарын 2-нд батлав. VTU Баруун Европын их сургуулийн бүтэц рүү илүү шилжиж, архитектур, барилга, инженерийн харилцаа холбоо, механик, электроникийн факультетуудыг багтаасан. 

Дараа жил нь буюу 1993 онд VTU нь Нисэхийн дээд сургууль, дараа жил нь Тээврийн инженерийн факультетийн хамт бизнесийн удирдлагын нэг, суурь шинжлэх ухааны хоёр факультетийг байгуулсан. 

1996 оны 8-р сарын 22-нд Литвийн засгийн газар 14-р зууны Литвийн Их Гэгээн Гэгээн Гэгээн Гэгээгийн нэрийг VTU-д олгосноор тус их сургууль Вильнюс Гедиминасын Техникийн Их Сургууль нэртэй болжээ. 
Ангилал:Литвын шинжлэх ухаан
Ювяскюлийн Их Сургууль

**Ювяскюлийн Их Сургууль** (англи. University of Jyväskylä) нь Финландын **Ювяскюла** хотод байрлах судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь **1863 онд байгуулагдсан фин хэл дээрх анхны Багшийн Сургалтын Коллежоос** (Багшийн Семинар) үүсэлтэй. Одоогоор тус сургуулийн зэрэг олгох хөтөлбөрүүдэд **14,900 орчим оюутан** суралцаж байна.

**Уно Сигнэус** нь ард иргэдийг боловсролтой болгохыг зорьж, Финланд дахь бага сургуулиуд зохион байгуулах хөтөлбөр боловсруулсан. Түүний төлөвлөгөө 1863 онд биелж, Ювяскюла хотод багшийн семинар байгуулагдсан бөгөөд өнөөгийн их сургуулийн кампус дээр байрладаг.

Ювяскюла хот нь стратегийн төв байршилтай тул **Финланд дахь анхны фин хэл дээрх** **хөвгүүд болон охидуудын дунд сургуулиудыг** энэхүү хотод байгуулжээ. **Дэлхийд алдартай Финландын боловсролын үндэс** **аргачлал суурь нь Ювяскюлийн Их Сургуульд тавигдсан** гэж үздэг.

**Багшийн Семинар** нь 1937 онд **Боловсролын Коллеж** болон өргөжиж, докторын зэрэг олгох эрхтэй болсон. **1960-аад онд** тус сургууль байгалийн ухааны чиглэлээр сургалт, судалгаа явуулж эхэлсэн бөгөөд **1967 онд албан ёсоор Ювяскюлийн Их Сургууль** хэмээн нэрлэгдсэн билээ.
Литвийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Их Сургууль

Литвийн Бизнесийн коллеж нь Литва улсын Клайпеда, Вильнюс хотод байрладаг хувийн коллеж юм. Дээд боловсролын байгууллага нь 1994 онд байгуулагдсан. Литвийн Бизнесийн коллеж нь бакалаврын сургалтуудыг санал болгодог. 

## Түүх 
1994 онд Илтгэгчдийн сургуулийг доктор Анжеле Лилейкиене, Доктор Женовайте Авизониэне нар үүсгэн байгуулжээ. Тэр үед 35 оюутан байсан. 1995 онд тус сургуульд дээд боловсрол олгох зөвшөөрөл олгосон. 1997 онд анхны төгсөлтийн анги гарч ирэв. 1998 онд Шауляй дахь салбар байгуулагдсан. 2001 оны наймдугаар сард тус сургууль их сургууль болсон. Хожим нь Баруун Литвийн бизнесийн коллеж (Vakary Lietuvos verslo kolegija) гэж нэрлэгдсэн.

2010 онд мэргэжлийн бакалаврын сургалтыг Хууль зүй, Бизнесийн удирдлага, Эдийн засаг, Худалдааны удирдлага, Албан байгууллага, бизнесийн удирдлага, Хэрэглээний мэдээлэл зүй, Амралт зугаалга, аялал жуулчлалын бизнесийн менежмент, Барилгын бизнесийн удирдлага, Нягтлан бодох бүртгэл гэсэн есөн сургалтын хөтөлбөрөөр явуулсан.

## Лавлагаа 
Ангилал:Вильнюсийн боловсрол ба судалгаа
Оптималын онол

Амьдралын хүчин зүйл нь амьд биетэд үйлчлэх
хамгийн зохистой үеийг оптималь байдал гэж үзнэ. Өөрөөр хэлбэл
тухайн хүчин зүйлийн организмд хамгийн тохиромжтой үйлчлэх хэм
хэмжээг оптималь (ашигтай, тааламжтай) хэмжээ гэнэ. Оптималь
хэмжээ багасах эсвэл ихсэхийн хирээр амьд биеийн доройтох байдал
нэмэгдэх бөгөөд амьдрах орчны доод хязгаар хүрэхэд амьдрах чадвар
тэсвэрийн хязгаар хэтэрч амьд биет мөхөлд хүрнэ. Хүчин зүйлийн
тааламжтай (оптималь) хэмжээ хязгаараас хямралын цэг хүртэлх
хэмжээг доройтлын бүс гэнэ.
Оулогийн Их Сургууль

**Оулогийн Их Сургууль** (англи. University of Oulu) нь Оуло (англи. Oulu) хотод байрладаг бөгөөд Финландын хамгийн том их сургуулиудын нэг. Оулогийн их сургууль нь 1958 оны 7-р сарын 8-нд байгуулагдсан бөгөөд одоогоор 14,200 оюутан, 3,800 ажилтантай. Оулогийн Их Сургууль нь 21 төрлийн олон улсын магистрын хөтөлбөр санал болгодог. Энэ их сургууль нь Финландын шилдэг их сургуулиудын нэг гэж тооцогддог бөгөөд дэлхийд шилдэг 400 их сургуулийн тоонд багтдаг.

## Түүхэн үйл явдлууд 
* 1919 он – Оулогийн Коллежийн Холбоо байгуулагдаж, Оуло хотод их сургууль байгуулах ажлыг зохион байгуулжээ.
* 1958 он – Оулогийн Их Сургуулийн тухай хууль батлагдав.
* 1959 он – Их сургуулийн үйл ажиллагаа эхэлсэн:

# Философийн факультет (биологи, математикийн хөтөлбөрүүд)
# Технологийн факультет (архитектур, иргэний ба үйлдвэрийн инженерчлэл)
# Оулогийн Багшийн Сургууль байгуулагдсан.

* 1960 он – Анагаахын факультет байгуулагдав.

* 1965 он – Хүмүүнлэгийн ухааны сургалт эхлэв.
* 1965 он – Цахилгааны инженерчлэл, машин инженерчлэлийн танхимүүд Технологийн факультетэд нэмэгдэв.
* 1972 он – Философийн факультет салбарлаж, Хүмүүнлэгийн факультет, Байгалийн шинжлэх ухааны факультет байгуулагдав.
Амьд биетийн үржил, хөгжил, тархацыг тодорхойлох

Амьд биетийн үржил, хөгжилд шаардлагатай
дулааны хэмжээ нь ашигтай температурын нийлбэрээр тодорхойлогдох
бөгөөд аливаа амьд биет босго дулаанаасаа бага температурт үржиж
хөгжихгүй ба босго хэмжээнээсээ их температурыг тэсвэрлэхгүй. Тиймээс
байгалийн ухааны судлагдахуунд амьд биетийн халуун, хүйтэнд тэсвэрлэх
хязгаарыг тогтоосноор амьдрах орчинг бүрдүүлэх замаар өндөр ургац авах,
мал аж ахуйг эрчимтэйгээр хөгжүүлэх зэргээр хүнсний хангамж, нөөцөө
сайжруулж байна. Дулааны зохистой хэмжээ доод хязгаараасаа доошилбол
физиологийн горим явагдахгүй, харин дээд хэмжээнээс хэтэрвэл биологийн
буцалтгүй урвалд орж амьдрал төгсөнө.
Амьдралын хүчин зүйлүүд, түүний оролцоо

Нарны
энергийн 50 хүрэхгүй хувь нь дэлхийн гадарга дээр шууд юмуу сарнисан
цацрагаар ирдэг бөгөөд шууд цацраг нь 01-30.0 мянган нм цахилгаан соронзон
долгионы урсгал юм. Нарны шууд цацрагийн дөнгөж 1-5 хувь нь хэт ягаан
туяа байх бөгөөд түүнээс арай уртхан (290-380 нм) долгион дэлхийн гадаргад
ирж, амьд биед үхлийн аюултай хэсэг нь озоны давхаргад шүүгдэж байдаг тул
нарны гэрлийн зохистой хэмжээг нөхцөлдүүлж байдаг байна. Нарны гэрлийн
энэхүү зохистой хэмжээг физиологийн цацраг гэх ба физиологийн цацрагийг
долгионы уртаар нь хэд хэдэн бүс болгодог нь угтаа эх дэлхийн газар зүйн
бүсийг тодорхойлох тул амьд биетийн гэрэлтэй харьцах байдлыг биологи болон микробиологийн шинжлэх ухаанд өргөн ашигладаг. Хэрвээ озоны
давхарга нарны хэт ягаан туяаны богино долгионыг шүүхгүй бол нарны
цацрагийн зохистой хэмжээнд амьд биетийн тэвчээрийн хязгаараас давах
хүртлээ өөрчлөлт орж болзошгүй гэж судлаачид үздэг.
Эстонийн Нисэхийн Академи

Эстонийн Нисэхийн Академи (Eesti Lennuakadeemia) нь Эстонийн нисэхийн аж ахуйн нэгж, байгууллагуудад боловсон хүчнийг сургах төрийн өмчит байгууллага юм. Тус академи нь Тарту нисэх онгоцны буудлын ойролцоо байрладаг. Эстонийн Нисэхийн Академийн сургалт нь тус улсын Боловсрол Судалгааны Яам болон олон улсын агентлагуудын (ICAO, JAA, EASA, EUROCONTROL) хөтөлбөрийн шаардлагад нийцдэг.

## Зорилго 
Эстонийн Нисэхийн Академи нь нисэхийн боловсон хүчнийг олон улсын жишигт нийцүүлэн сургах, үндэсний агаарын тээврийн соёлыг хөгжүүлэх болон нисэхийн салбарын үйл ажиллагааг хөгжүүлэх эрхэм зорилготой юм.  

## Сурах орчин 
2011 онд баригдсан гол барилга нь Тарту нисэх онгоцны буудлын хажууд байрладаг.

## Мэргэшлийн тойм 
* Агаарын тээврийн үйлчилгээ
* Нисэхийн холбооны удирдлага, навигацийн тандалт
* Нисэх онгоцны жолоодлого
** Нисэх онгоцны жолоодлого
** Нисдэг тэрэгний жолоодлого
* Нисэхийн менежмент
* Нисэх онгоцны инженерчлэл
Ангилал:Coordinates not on Wikidata
Эстонийн Аюулгүй Байдал Шинжлэх Ухааны Академи

Эстонийн Аюулгүй Байдал Шинжлэх Ухааны Академи нь Эстони улсын мэргэжлийн их сургууль юм. Энэ нь Эстонийн Дотоод Хэргийн Яамны харьяа Эстонийн төрийн албан хаагчдад мэргэжлийн боловсрол олгодог. Академи нь аюулгүй байдал, тогтвортой хөгжлийг хангах, Европын холбооны аюулгүй байдалд хувь нэмэр оруулах зорилготой юм. 1992 оны 4-р сарын 15-нд байгуулагдсан бөгөөд Таллин хотод байрладаг. Энэ нь Парну Муж, Вайке-Мааржа Париш, Нарва, Мерикула зэрэг газруудад байгууламжтай.

## Түүх 
Тус академийг 1992 оны 4-р сарын 15-нд Эстонийн засгийн газар байгуулсан. Сургалт аравдугаар сарын 12-нд эхэлсэн. Цагдаа, мөрдөн байцаалт, гааль, хил, батлан ​​хамгаалах зэрэгт зориулсан сургалтууд байсан. 1993 онд тус сургуулийг Эстонийн Үндэсний Батлан ​​Хамгаалахын Академи болгон өөрчилсөн. 1999 онд Батлан ​​хамгаалахын офицеруудын сургалтыг Эстонийн Цэргийн Академид шилжүүлэв. 2004 онд Вайке-Мааржа Аврах Сургууль, Пайкузе Цагдаагийн Сургууль тус академид элссэн бол 2006 онд Мурасте Хилийн Цэргийн Сургууль мөн тус академид элссэн. 2010 онд Цагдаа, Хилийн Цэргийн Хамтарсан Зөвлөл байгуулагдсанаар тус академийг шинэчилж, цагдаагийн коллеж, хилийн цэргийн коллежийг нэгтгэсэн. Үүнээс гадна Дотоод Аюулгүй Байдлын Хүрээлэн байгуулагдсан. 2015 онд шилжилт хөдөлгөөний судалгааг Таллины их сургуульд шилжүүлсэн. 
Ангилал:Таллины боловсрол
Эстонийн Цэргийн Академи

**Эстонийн Цэргийн Академи** ( ) нь Эстони улсын Тарту хотод орших үндэсний батлан хамгаалахын дээд боловсролын байгууллага юм.

Энэхүү байгууллагын эрхэм зорилго нь Эстонийн Батлан хамгаалах хүчин, Эстонийн Батлан хамгаалах лиг болон бусад цэргийн байгууллагуудын байнгын офицеруудыг сургахад оршино. 

EMA-ийн сургалтын хөтөлбөр нь сурагчдад цэргийн болон иргэний чиглэлээр боловсрол олгодог. EMA-ийн эрдэм шинжилгээний ажилтнуудыг Эстони даяар их, дээд сургуулиудын эрдэм шинжилгээний нийгэмлэгийн гишүүд дэмжиж ажилладаг.

## Түүх 
### 1919-1940 он 
Тус сургуулийг 1919 оны 4-р сарын 3-нд Эстонийн Батлан хамгаалахын ерөнхий командлагч, хошууч генерал Йохан Лайдонерийн зарлигаар байгуулжээ. Эстонийн Тусгаар тогтнолын дайны үед фронтын шугамд зэвсигт хүчний шаардлагад орсон тул комисст бус офицеруудын бэлтгэл хязгаарлагдмал байв. Гэсэн ч дайны дараа цэргүүдийг сургаж чадах офицеруудын хэрэгцээ улам бүр нэмэгдэв. Ийнхүү бага офицеруудын сургууль байгуулагдав. Кадетууд тактик, топографи, удирдлага, бэхлэлт, пулемёт ажиллуулах, цэргийн хууль, эрүүл мэнд, эстон хэл, артиллерийн шинжлэх ухаан, гимнастик заадаг байв. Эхний курсууд 4 сар үргэлжилсэн. Курс төгссөний дараа кадетууд прапорщик цол хүртэв. 
Ангилал:Тартугийн боловсрол
Ангилал:Эстонийн боловсрол
Люцерн Хэрэглээний Шинжлэх Ухаан, Урлагийн Их Сургууль

Люцернийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухаан, Урлагийн Их Сургууль (германаар Hochschule Luzern, HSLU) нь 1997 онд байгуулагдсан бөгөөд улсын санхүүжилттэй, бүс нутгийн хэрэглээний шинжлэх ухааны долоон их сургуулийн нэг юм. 2007 оны 10-р сарын 15 хүртэл уг их сургуулийг Төв Швейцарийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Их Сургууль (германаар Fachhochschule Zentralschweiz) хэмээн нэрлэж байв. Люцернийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухаан, Урлагийн Их Сургууль нь Люцерн, Хорв, Эмменбрюк, Роткреуз зэрэг хотуудад байрладаг Швейцарийн улсын мэргэжлийн их сургууль юм. Өмнө нь санхүүгийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулах зориулалттай жижиг кампус Зуг хотод байгуулагдаж байсан.

## Хөтөлбөрүүд 
Их сургууль нь Англи, Герман хэл дээр суурилсан бакалавр ба магистрын зэргийн сургалт санал болгодог. Дизайн, хөгжим, дүрслэх урлаг, 2D/3D анимейшн, объектын дизайн, банк санхүү, олон улсын менежмент ба эдийн засаг, тогтвортой эрчим хүчний систем зэрэг чиглэлээр бакалавр, магистр, гэрчилгээ олгох хөтөлбөрүүдийг санал болгох ба бусад олон төрлийн сургалтуудаас цөөн тоогоор жагсаах боломжтой.   

2018 оны өвлийн семестрээс эхлэн тус их сургуулиас оюутнууд одоо йоделийн чиглэлээр суралцах боломжтой гэдгээ зарлав. Энэхүү зарлал нь Германы Jodeldiplom гэсэн нэр томъёотой, ашиггүй, хоосон зүйлд тулгуурласан зэрэгтэй холбоотой тул хэвлэлээр цацагдсан.   Сургалтын төгсгөлд оюутнууд хөгжмийн урлагийн бакалаврын зэрэг олгоно.
Ангилал:Coordinates on Wikidata
Эстонийн Хөгжим, Театрын Академи

Эстонийн Хөгжим, Театрын Академи (Eesti Muusika-ja Teatriakadeemia) нь дэлхийн 1-р дайны өмнөхөн Эстонийн Нийгэмлэгийн Хөгжмийн Тэнхимийн (EMD) холимог найрал дуугаар ажиллаж эхэлсэн. Эстонийн Нийгэмлэгийн чуулган 1918 оны 11-р сарын 17-нд Таллин хотын хөгжмийн их сургуулийг байгуулжээ. 1919 оны 9-р сарын 19-нд нээлтээ хийсэн. 1923 онд энэхүү боловсролын байгууллагыг Таллин Консерватори гэж нэрлэв. 1938 онд Улсын Драмын Сургууль нээгдэв. 1993 онд тус сургуулийг Эстонийн Хөгжмийн Академи болгон өөрчилсөн. 1995 онд Драмын факультетийг Театрын Дээд Сургууль болгон өөрчилсөн юм.

Эстонийн хөгжмийн академийг төгсөгчдийн дунд дуучин Айл Асзони, Хели Лаац, Айн Ангер, удирдаач Роман Мацов, Тону Калжусте, Оли Элц, Эри Клас, Кристиина Поска, хөгжмийн зохиолч Арво Парт, Лепо Сумера, Андреур-Равен, Найруулагч Варрескис нар багтжээ . Пуустусмаа, жүжигчин Тону Аав, Хэйно Мандри, Элмо Нүганен, Айн Луцепп, Маргус Оопкауп, Ян Ууспөлд, Тону Тепанди, Таави Ээлмаа нар .

1992 онд сургалтын бүтцэд өргөн хүрээтэй шинэчлэл хийж, сургууль нь хичээл дээр суурилсан сургалтын тогтолцоог нэвтрүүлсэн.  Зэрэг олгох сургалтыг нэвтрүүлсэн ба дөрвөн жилийн хөтөлбөрт хамрагдсан оюутнууд бакалаврын зэрэгтэй болох боломжтой болсон. 1993 онд хоёр жилийн магистрын хөтөлбөр нэмэгдсэн. 1996 онд хөгжим судлалын дөрвөн жилийн докторын хөтөлбөрийг нэвтрүүлсэн бол 2000 онд жүжигчид, хөгжмийн зохиолчдод зориулсан сургалтын хөтөлбөрүүдийг боловсруулсан. 2006 онд драмын урлагийн шинэ хөтөлбөр нэмэгдсэн бөгөөд энэ нь мөн бүтээлч ач холбогдолтой юм. 1999 оноос хойш Эстонийн Хөгжмийн Академи Таллин хотын төвд байрладаг барилгад байрлаж байна. 2002 оноос хойш Эстонийн Урлагийн Академи, Эстонийн Бизнесийн Сургуультай хамтран соёлын менежментийн чиглэлээр хамтарсан магистрын зэрэг олгохыг санал болгож байна.  Академийн одоогийн нэр нь Эстонийн Хөгжим, Театрын Академи нь 2005 онд батлагдсан.
Ангилал:Таллины боловсрол
Ангилал:Coordinates not on Wikidata
Зүүн Финландын Их Сургууль

**Зүүн Финландын Их Сургууль** (англи. University of Eastern Finland) нь **Финланд** дахь 2010 онд байгуулагдсан их сургууль бөгөөд **Йоэнсуу** **(англи.** Joensuu**)** болон **Куопио** **(англи.** Kuopio**)** хотуудад кампусуудтай. 

= Түүх =
Финландын Парламент **2009 оны 6-р сарын 16-нд Их Сургуулийн хуулийг** баталж, үүнээс гадна Финландын их сургуулиудын бие даасан байдлыг өргөжүүлж, тус бүрийг **независим хууль эрх зүйн хувь хүн** болгон олгосон (олон нийтийн корпораци эсвэл сан). Мөн их сургуулиудын удирдлага, шийдвэр гаргах системүүдийг шинэчилсэн.

= Удирдлага ба Зөвлөл =
Зүүн Финландын Их Сургууль нь **Шууд Удирдлагын зөвлөл**, **Ректор**, **Академик Ректор**, **Коллегийн Гүйцэтгэх Хороо**, **Тэнхмийн зөвлөлүүд болон тэдний Деканууд** болон бусад захиргааны гишүүдийн удирдлаганд ажилладаг. Сургуулийн практик захиргааны үйл ажиллагааг **Их Сургуулийн Үйлчилгээний ажилтнууд** гүйцэтгэдэг.

Зүүн Финландын Их Сургуулийн удирдах байгууллага нь **Удирдлагын зөвлөл** бөгөөд энэ нь сургуулийн хамгийн өндөр гүйцэтгэх байгууллага юм. Удирдлагын зөвлөл нь нийт 10 гишүүнтэй бөгөөд түүний 4 нь гадаад гишүүд байдаг. Зөвлөлийн гишүүдийн үүрэг 3 жилийн хугацаатай байдаг.

= Боловсрол =
Зүүн Финландын Их Сургууль нь олон салбарт боловсрол олгодог их сургууль юм. Сургуулийн дөрвөн факультет нь ойролцоогоор **100 үндсэн чиглэл ба хөтөлбөрүүдэд** сургалт явуулдаг. Их сургуулийн жил бүрийн оюутны элсэлт **3,300 орчим** байдаг бөгөөд их сургууль нь жил бүр **31,000 орчим** элсэгчийн өргөдөл авдаг.
Ваасагийн Их Сургууль

**Ваасагийн Их Сургууль** (англи. University of Vaasa)нь олон салбарт чиглэсэн, бизнесийн чиг баримжаатай их сургууль бөгөөд Финландын **Вааса** (англи. Vaasa) хотод байрладаг. Их сургуулийн кампус нь **Ботнийн булангийн эрэг** (англи. Gulf of Bothnia) **дээр, Вааса хотын төвийн ойролцоо** байрладаг. Тус их сургууль нь **1968 онд байгуулагдсан Эдийн засгийн сургуулиас** өргөжин хөгжиж, өнөөдөр **дөрвөн сургуультай их сургууль** болсон. Үүнд:

* Нягтлан бодох бүртгэл, санхүүгийн сургууль
* Менежментийн сургууль
* Маркетинг, харилцаа холбооны сургууль
* Технологи, инновацийн сургууль

Ваасагийн Их Сургууль нь **Финландын хамгийн том бизнесийн их сургуулиудын нэг**  бөгөөд одоогоор тус сургууль **600 орчим ажилтантай** бөгөөд үүнд  **428 нь багш, профессор болон судлаачдад** багтдаг. Мөн түүнчлэн, одоогоор **6000 орчим оюутан** янз бүрийн зэрэг олгох хөтөлбөрүүдэд суралцаж байна.

## Түүхэн үйл явдлууд 
* **1966 он** – **Засгийн газрын Зөвлөл** Вааса хотод **Эдийн засаг, Бизнесийн удирдлагын сургууль** байгуулах шийдвэр гаргасан. Вааса хот нь 1940-өөд оноос эхлэн дээд боловсролын байгууллагатай болохыг зорьж ирсэн.
* **1967 он** – Эхний **90 бизнесийн ангийн оюутан, 60 зайн сургалтын оюутан** сургуулиа эхлүүлэв.
* **Анхны захирал** – **Триггве Саксэн**, **Анхны дэд захирал** – **Маури Паломаки** томилогдсон. Маури Паломаки нь тус сургуулийн түүхэн дэх хамгийн удаан ажилласан захирал болсон.
Англи хэлний үйл үг

Үйл үг нь англи хэлний өгүүлбэрийн үндсэн хэсгийн нэг юм. -ate (formulate), -fy (electrify), and -ise/ize (realise/realize) гэх мэт үйл үг үүсгэдэг тодорхой дагаварууд байдаг ч англи үйл үгний үндсэн хэлбэр нь ямарваа нэг төгсгөлөөр тодорхойлогддоггүй. Олон үйл үг un- (unmask), out- (outlast), over- (overtake), and under- (undervalue) гэх мэт угтвартай байдаг. Дүрмийн дагуу хувирдаг үйл үгнүүд өнгөрсөн (past tense) болон үйлт нэрийн өнгөрсөн цаг (past participle) дээр ижил төгсгөл (-ed) авдаг. Гэвч 100 гаруй үйл үг дүрмийн бусаар хувирдаг.

Дүрмээр хувирдаг англи хэлний үйл үгнүүд нь үндсэн нэг хэсэгтэй бөгөөд бусад бүх хувирал нь түүнээс хувиран гардаг. Энэ нь үндсэн үг буюу толь бичигнээс хайхад харагдах хэлбэрийг хэлж байгаа юм. Жишээ нь exist гэх үндсэн үг нь exist, exists, existed, existing гэх мэт байдлаар олон төрлөөр хувирч байна. Үндсэн үгийг мөн bare infinitive буюу -to хэлбэргүй infinitive гэж нэрлэдэг. 

Харин дийлэнх дүрмийн бусаар хувирдаг үйл үгнүүд гурван үндсэн хэлбэртэй байдаг. Жишээ нь:  write гэх үйл үг write (үндсэн хэлбэр), wrote (өнгөрсөн цаг), and written (үйлт нэрийн өнгөрсөн цаг) зэрэг хэлбэрүүдтэй. Харин үндсэн хэлбэрээс writes, writing зэрэг байдлаар мөн хувирдаг.

Have, do and say гэх үйл үгнүүд нь одоо цагт гуравдугаар бие дээр дүрмийн бусаар хувирдаг (has, does /dʌz/, says /sɛz/). “Be” нь хамгийн их дүрмийн бус хувиралтай үйл үг юм (одоо цагт am, is, are, өнгөрсөн цагт was, were, үйлт нэрийн өнгөрсөн цагт  been гэж хувирдаг).

Англи хэлэнд ашигладаг дийлэнх үйл үгнүүд Хуучин Англи хэлнээс үүсэлтэй ч маш олныг нь Латин, Франц хэлнээс авсан байдаг. Түүнчлэн үйл үг аливаа үгийн гаралгүй дан нэр үг, тэмдэг нэрнээс үүсч болдог. "Separate", "direct" гэх тэмдэг нэрнүүд 16-р зуунаас эхлэн үйл үг болон ашиглагдаж эхэлснээр Латин идэвхгүй үйлт нэрнээс англи хэлэнд үйл үг үүсгэн ашиглах нь хэвийн үзэгдэл болжээ. Үйл үг биш Латин үгийн язгуураас "-ate" гэх дагавар залгаж үйл үг (жш: “capacitate") үүсгэх болсон.

Ангилал:Англи хэлний дүрэм
Англи хэлний дайвар үг

Дайвар үг нь үйл үг, тэмдэг нэр, өөр дайвар үгс, тодорхойлогч үг, гишүүн өгүүлбэр, угтвар үг, өгүүлбэр зэргийг хувиргадаг үг хэллэгийг хэлдэг. Дайвар үгнүүд нь яаж, ямар байдлаар, хэзээ, хаана, ямар хэмжээнд гэх асуултуудад хариулах байдлаар төрх байдал, газар, цаг хугацаа, давтамж, зэрэг, тодорхой байдлыг илэрхийлдэг. “Аdverb” гэх үг нь Латин хэлний adverbium гэх үгнээс Франц хэлээр дамжин англи хэлэнд орж иржээ. Жишээ өгүүлбэр:

-She sang loudly (loudly гэдэг үгээр дуулах (sang) гэдэг үйл үгийг тодотгож, ямар байдлаар дуулж байгааг илэрхийлж байна)

-We left it here (here гэдэг үгээр left it гэсэн үйл үг бүхий хэллэгийг тодотгон газрыг нь зааж байна)

-I worked yesterday (yesterday гэсэн цаг хугацаа заасан үгээр worked гэх үйл үгийг тодотгож байна)

-You often make mistakes (often гэсэн давтамж заасан үгээр make mistakes гэх хэллэгийг тодотгож байна)

-He undoubtedly did it (undoubtedly гэх гарцаагүй байдлыг илэрхийлсэн үгээр did it гэсэн хэллэгийг тодотгож байна)

Англи хэлэнд яаж гэдэг асуултанд хариулах дайвар үгнүүд нь тэмдэг нэрний ард -ly залгаж үүсдэг боловч дан дайвар үгнүүд нь (жш нь: *drive fast*, *drive slow*, and *drive friendly*) тэмдэг нэртэйгээ адил хэлбэртэй байдаг.

Бусад хэлэнд мөн адил байдлаар тэмдэг нэрээс дайвар үг үүсдэг (Франц хэлэнд жишээ нь -ment залгавраар үүсдэг). Эсвэл тэмдэг нэр, дайвар үг адил хэлбэртэй байдаг. Гэвч бусад дайвар үгнүүд тэмдэг нэртэй холбоогүй үүсдэг. Өөрөөр хэлвэл өөр бусад үг хэллэгээс үүсч болдог. Англи хэлэнд байдаг энэ төрлийн дайвар үгсийг дурдвал: here, there, together, yesterday, aboard, very, almost гэх мэт.

Дайвар үгнүүд давуу болон харьцуулсан зэргээр хувирдаг. Англи хэлэнд дайвар үгийн өмнө More, most гэсэн үгийг авдаг (more slowly, most slowly).
Ангилал:Англи хэлний дүрэм
Ангилал:Үгийн төрөл
Ишжамцын Болоож

**Ишжамцын Болоож** (1958 оны 1-р сарын 4-нд төрсөн - 2025 оны 4-р сарын 2-нд нас барсан) Өргөө хамтлагийн ахлагч, хөгжмийн зохиолч, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

Түүний зохиосон дуу, дууны хөгжим нийлсэн 500 гаран уран бүтээл байдаг бөгөөд үүнээс "Зүүд", "Алтанзул", "Дандаа чамайг хайрлаж явья", "Алган дээр буусан од", "Сайхан хорвоо", "Мөргөлийн дуу", "Бөмбөг битгий хаяарай", "Бүжээрэй", "Намар" зэрэг зуун дамнаж түмэнд түгсэн олон сайхан дууны хөгжмийг зохиосон байдаг.

Тэрээр өөрийн том охин Б.Алтаннард зориулж "Нар инээдэг юм", Бага охин Б.Алтанзулд "Алтанзул" дуугаа зориулсан төдийгүй охидынхоо ээжид "Дандаа чамайг хайрлаж явъя" дуугаа зориулсан гэдэг.

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Ангилал:2025 онд өнгөрсөн
Англи хэлний угтвар үг

Нэг угтвар үг цаг хугацаа, орон зай, хийсвэр зэрэг маш олон төрлийн утгатай байдаг. Дийлэнх угтвар үгнүүд дайвар үг болж ашиглагддаг. Нийтлэг англи хэлний угтвар үгнүүд: of, in, on, over, under, to, from, with, in front of, behind, opposite, by, before, after, during, through, in spite of or despite, between, among гэх мэт. 

Угтвар үгийг ихэнхдээ нэр үгийн дагавар болгож ашигладаг. Угтвар үгийг дагавартай нь хамт угтвар үгт хэллэг гэдэг. Жишээ нь: under the table, after six pleasant weeks, between the land and the sea. Угтвар үгт хэллэг нь дагавар, нэр үгийн хувиргагч (the man in the car, the start of the fight), үйл үг, тэмдэг нэрийн дагавар (in deal with the problem, proud of oneself), дайвар үг бүхий хэллэг (see above) болдог.

Асуух болон хамаатуулах өгүүлбэрт асуух, хамаатуулах төлөөний үг буюу угтвар үгийн дагавар нь өгүүлбэрийн эхэнд бичигдснээр угтвар үг байрандаа үлддэг. Албан ёсны англи хэлэнд энэхүү өгүүлбэрийн бүтцийг хэрэглэдэггүй. Жишээ нь:

·       *What are you talking about?* (Боломжит хувилбар: *About what are you talking?*)

·       *The song that you were listening to ...* (Илүү албан хэлбэр: *The song to which you were listening ...*)

Хоёр дах өгүүлбэрт хамаатуулах төлөөний үг болох *that* хасагдсан байна.

Preposition гэх үг нь Латин хэлний prae- prefix (pre- prefix) ("before") буюу угтвар болон ponere ("to put") байрлуулах гэсэн 2 үгнээс үүссэн. Латин болон Грек хэлэнд үндсэн үгний урд орж буй үгсийг ийн нэрлэдэг. Синди, Хиндустани, Турк, Унгар, Солонгос, Япон зэрэг хэлэнд ийм төрлийн үгс дийлэнхдээ үндсэн үгийн ард ордог. Англи хэлний угтвар үгний хэрэглээг жишээ болгон харуулья. Угтвар үгт хэллэгийг налуу фонтоор, угтвар үгсийг тод фонтоор бичсэн бол угтвар үгийн дагаврын доогуур зурсан байгаа.

Нэр үгний тодотгол:

·       the weather ***in*** *March*

·       cheese ***from*** *France* ***with*** *live bacteria*

Үйл үгний тодотгол:

·       sleep ***throughout*** *the winter*

·       danced ***atop*** *the tables **for** hours*

·       dispense ***with*** *the formalities*

Тэмдэг нэрийн тодотгол:

·       happy ***for*** *them*

·       sick ***until*** *recently*
Ангилал:Үгийн төрөл
Англи хэлний холбоос үг (дүрэм)

Англи хэлний дүрмэнд холбоос үг гэдэг нь үг, хэллэг, өгүүлбэрийг хооронд нь холбодог үгсийг хэлдэг. Өгүүлбэрүүдийг тусгаарлахын тулд таслал ашигладаг. Англи хэлэнд туслах өгүүлбэр эхэнд бичигдсэн тохиолдолд бие даасан өгүүлбэрээс туслах өгүүлбэрийг салгахад таслалыг ашигладаг. Жишээ нь: *After I fed the cat, I brushed my clothes.*

Зарим тохиолдолд 2 бие даасан өгүүлбэр холбох тохиолдолд холбоос үгийн өмнө таслал авах ёстой. Дараах өгүүлбэрт 2 дах өгүүлбэр нь дангаар утга илэрхийлж чадах буюу бие даасан өгүүлбэр тул таслал ашигласан байна.

·       *Mary walked to the party, but she was unable to walk home.*

·       ''Designer clothes are silly, and I can't afford them anyway.*

·       *Don't push that button, or twelve tons of high explosives will go off right under our feet!*

Дараах жишээнд өгүүлбэрийн 2 дах хэсэг нь бие даасан өгүүлбэр биш (тодорхой эзэн биегүй) тул таслал ашиглаагүй байна.

·       *Mary walked to the party but was unable to walk home.*

·       *I think designer clothes are silly and can't afford them anyway.* 

Өгүүлбэрийг *and, but, yet* зэрэг холбоос үгээр эхэлж болдог хэмээн нийтээрээ мэддэг. Гэвч зарим хүмүүс үүнийг зохисгүй гэж үздэг. Бага сургуулийн хүүхдүүдэд and гэх холбоосоор өгүүлбэрээ эхлэхээс зайлсхийж илүү ярвигтай үг, өгүүлбэр ашиглахыг зааснаас энэ хандлага үүссэн гэж таамагладаг. Браян А.Гарнер “Өгүүлбэрийг *and, but, so* гэх мэт холбоос үгээр эхлэх нь алдаа юм гэсэн өргөн түгсэн итгэл үнэмшил нь түүхийн болон дүрэм зүйн ямар ч үндэслэлгүй юм. Сайн зохиолчид дийлэнхдээ эдгээр холбоос үгсээр өгүүлбэрээ эхэлсэн байдаг” гэж хэлж байжээ.

Түүнчлэн өгүүлбэрийг *because* гэж эхэлж болохгүй гэсэн буруу ойлголт байдаг. *Because* нь захирагдаж буй холбоос үг бөгөөд туслах өгүүлбэрийг илэрхийлдэг. Иймд үндсэн өгүүлбэр нь араас нь бичигдсэн тохиолдолд өгүүлбэрийг *Because'' гэж эхэлж болно.

Жишээ:

·       "And now we have Facebook and Twitter and Wordpress and Tumblr and all those other platforms that take our daily doings and transform them into media."

·       "So any modern editor who is not paranoid is a fool"
Ангилал:Англи хэлний дүрэм
Ангилал:Үгийн төрөл
Ангилал:Хэлний дүрэм
Лапландын Их Сургууль

**Лапландын Их Сургууль** (англи. University of Lapland) нь Финландын **Рованиеми** (англи. Rovaniemi) хотод байрлах төрийн өмчийн их сургууль юм. Тус сургууль **1979 онд байгуулагдсан** бөгөөд **Европын Холбооны хамгийн хойд** **зүгт оршдог их сургууль.**

Одоогоор Лапландын Их Сургууль сургуульд **4,000 бакалаврын оюутан, 500 орчим докторын оюутан** суралцаж байна. Оюутнуудын ихэнх нь **Финландын өмнөд хэсгээс** **болон гадаадаас** ирсэн. Лапландын Их Сургууль нь дэлхийд **2570-р байранд** жагсдаг.

## Судалгааны чиглэл, стратеги 
Лапландын Их Сургууль нь **урлаг, дизайны ухаан, хууль, нийгмийн шинжлэх ухаан, хойд туйл болон Арктикийн бүсийн асуудлуудад** голлон төвлөрдөг. Сургуулийн стратегийн тэргүүлэх чиглэлд дараах асуудлууд багтдаг:

* **Арктикийн бүсийн дэлхийн хариуцлага**
* **Тогтвортой аялал жуулчлал**
* **Ирээдүйн үйлчилгээний удирдлага, зайн менежмент**

Тус их сургууль нь **Арктикийн Их Сургуулиудын олон улсын сүлжээний гишүүн** бөгөөд тус байгууллагын **олон улсын нарийн бичгийн газрыг хостолдог**. Лапландын Их Сургууль дэлхийн бусад их дээд сургууль, байгууллагуудтай хамтран **судалгаа, боловсрол, соёлын солилцоог** дэмжих чиглэлээр ажилладаг.

### Санхүү, ажиллах хүч 
Лапландын Их Сургууль **642 ажилтантай**, үүнээс **46 нь профессор** байна. 2018 онд Лапландын Их Сургуулийн хөрөнгийн нөөц, төсөв **ойролцоогоор 50 сая евро** байжээ.
Аалтогийн Их Сургууль

**Аалтогийн Их Сургууль** (англи. Aalto University) нь **Эспоо** (англи. Espoo), Финландын нийслэлийн (Хельсинк) ойролцоо байрлах төрийн өмчийн судалгааны их сургууль юм. Энэ нь 2010 онд **Хельсинкийн Технологийн Их Сургууль** (англи. Helsinki University of Technology), **Хельсинкийн Эдийн Засгийн Сургуулиуд** (англи. Helsinki School of Economics) болон **Хельсинкийн Урлаг ба Дизайны Их Сургууль** (англи. University of Art and Design Helsinki) гэсэн гурван том Финландын их сургуулиудын нэгдэхийн үр дүнд байгуулагдсан. Шинжлэх ухаан, бизнес, урлагийн салбаруудын хамтын ажиллагаа нь олон салбарын боловсрол ба судалгааг дэмжих зорилготой юм.

Финландын Засгийн газар 2010 онд **инновацийг дэмжих** их сургуулийг байгуулах зорилгоор гурван байгууллагыг нэгтгэж, энэ их сургуулийг байгуулахаар шийдсэн. Аалтогийн Их Сургууль нь **6 факультеттэй**, ойролцоогоор **17,500 оюутан** болон **4,000 ажилтантай** бөгөөд энэ нь Финландын хоёр дахь том их сургууль юм. Сургуулийн гол кампус нь **Отаниеми** (англи. Otaniemi), Эспоо хотод байрладаг. Аалтогийн Их Сургууль нь **Төөлө** (англи. Töölö), Хельсинки хотод **Аалтогийн Гүйцэтгэх Боловсрол** сургалтыг явуулдаг. Түүнчлэн их сургууль нь **Их Хельсинкийн бүсийн** гадна **Миккели** (англи. Mikkeli) хотод **Олон Улсын Бизнесийн бакалаврын хөтөлбөр** болон **Метсахови Радио Обсерватори**-д **Киркконүмми** (англи.  Kirkkonummi) хотод үйл ажиллагаа явуулдаг.

Их сургууль нь Финландын алдартай архитектор, дизайнер, өмнө нь Хельсинкийн Технологийн Их Сургуульд суралцаж байсан **Алвар Аалто**-гийн нэрийг хадгалан нэрлэгдсэн бөгөөд тэрбээр Отаниемийн гол кампусын дизайныг ихээхэн хэмжээгээр хийсэн юм.
Англи хэлний олон тоо

Англи хэлний олон тооны хувирал гэдэг нь англи хэлний нэр үг, тодорхойлогч үг олон тоон дээр хувирахыг хэлнэ. Энэхүү нийтлэлээр ганц тооноос олон тоо руу хувирдаг хувирлууд болоод англи хэлэнд ганц тоо, олон тоо ашиглахтай холбоотой гардаг асуудлуудыг хөндөх болно. 

Plural гэдэг нь ерөнхийдөө нэгээс олон гэсэн утгатай боловч дүрэм зүйн талаас арай өөр утга илэрхийлдэг. Англи хэлэнд singular гэдэг нь нэг эсвэл хасах нэг, plural гэдэг нь нэг биш гэсэн утга илэрхийлдэг. Өөрөөр хэлбэл plural гэдэг нь нэгээс олон гэдэг утгатайгаас гадна нэгээс бага тоонд ч ашиглагддаг (*the temperature is zero degrees; 0.5 children per woman).*

Англи хэлний дүрмийн дагуу хувирдаг олон тоо нь үгийн ганц тоон дээр байгаа сонсогдох байдлаас хамааран 3 хэсэгт хуваагддаг. 

Англи хэлэнд 6 исгэрэх авиа үсэг байдаг: /s/, /z/, /ʃ/, /ʒ/, /tʃ/, /dʒ/. Ганц тоон дээрх үг нь эдгээр авиагаар төгсвөл **-es**, ганц тоо нь -e үсгээр төгсч байвал **-s** авдаг.  

Англи хэлэнд 5 исгэрдэггүй авиа үсэг байдаг: /p/, /t/, /k/, /f/, and /θ/. Тухайн үгийн ганц тоо нь дээрх гийгүүлэгчээр төгсвөл олон тоон дээр дан -s авна. 

**Дүрмийн бусаар хувирдаг олон тоо** 

Англи хэлний хуучин хэлбэрээс үүссэн эсвэл өөр хэлнээс зээлдсэн үгнүүд олон тоон дээр дүрмийн бусаар хувирах бишгүй тохиолдол бий. Зарим нэр үгнүүд ганц болон олон тоон дээр ижил хувиралтай байдаг. Дийлэнх нь амьтдын нэршил байдаг: 

Bison, buffalo (or buffaloes), carp, cod, deer, fish (or fishes), kakapo, salmon, sheep, shrimp or shrimps.

Уугуул Америкчуудын дийлэнх нэр олон тоон дээр хувирдаггүй (Cherokee, Cree, Comanche, Delaware, Hopi, Iroquois).

Ангилал:Англи хэлний дүрэм
Ангилал:Webarchive template wayback links
Ангилал:Энгийн IPA-тай хуудас
Ангилал:All articles with unsourced statements
Ангилал:Фин-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Ангилал:Итали-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Ангилал:Герман-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Ангилал:Унгар-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Ангилал:Уэльс-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Ангилал:Эртний Грек-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл