open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лион

**Лио́н** (франц. Lyon) -Франц улсын хот. "Овернь — Рона — Альпы" нутгийн захиргааны төв. Хүн амын тоогоороо Францын гуравдах хот. 

## Газар зүйн байрлал. 
Францын зүүн өмнөд хэсэгт орших "Роне" хэмээх нам дор газарт байрладаг бөгөөд цэцэрлэг, усан үзмийн талбайтай ихтэй муж юм. Нийслэл Парисаас төмөр замаар 392 км зайд оршдог. Лионы баруун талд Массифийн төв, зүүн талд Альпийн нуруу сүндэрлэдэг. Францын хойд хэсгээс Газар дундын тэнгис, зүүнээс Атлантын далай руу Лионоор дамжин өнгөрдөг тул нэг ёсны тээврийн зангилаа хот юм. 

Лион хот далайн түвшнээс дээш 174 метрийн өндөрт байдаг Рон, Саоне хоёр голын уулзвар дээр байрладаг бөгөөд  Фурвиер (299 м), Круа-Русс (250 м) ба Дюшер гэж гурван толгод байдаг. 

## Хотын хүн ам. 
Лион хот 2013 оны байдлаар 507 мянган хүн амтай байсан.

## Үзмэрүүд: 
* Сен-Жан сүм;
* Нотр-Дам-де-Фурвьер сүм хийд;
* Фурвьер дахь төмөр цамхаг;
* дундад зууны Лион хотын Отель-Дьё.
* Хуучин хот /Сона голын эрэг/ зэрэг юм.

## Лион хотод төрсөн алдартнууд: 
* Жан-Батист Арбан — хөгжимчин, профессор, Парисын консерваторийн багш;
* Андре Мари Ампер — физик;
* Вальтер Гизекинг — алдарт төгөлдөр хуурч;
* Жан-Мишель Жарр — хөгжмийн зохиолч;
* Алексис Каррель — мэс засалч, анагаах ухааны Нобелийн шагналт(1912);
* Аллан Кардек (1804—1869) — спиритизм үүсгэгч;
* Антуан Клоде — гэрэл зураг үндэслэгчдийн нэг;
* Братья Люмьер — кино урлагийг бүтээгчид,  Лионд оршуулсан;
* Меллер, Стефан — польшийн түүхч, дипломат, улс төрч;
* Жан Клод Моро — францын цэргийн жанжин;
* Гвендаль Пейзера — мөсөн дээрх уран гулгаач, олимпын 2002 оны аварга;
* Антуан де Сент-Экзюпери — зохиолч, нисгэгч;
* Франсуа Рабле — зохиолч, 1532—1535 онуудад Hôtel Dieu-д ажиллаж байсан;
* Эдмон Одран — францын хөгжмийн зохиолч;
* Жан-Габриель Эйнар (1775—1863) — швейцарын банкир.
* Карим, Мостафа Бензема (1987) - францын хөлбөмбөгчин, Мадридын "Реал"-ын тоглогч.

Ангилал:Францын хот
Герд Мюллер

**Герхард "Герд" Мюллер** (; 1945 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Геманы Бавари мужийн Нёрдлингенд төрж, 2021 оны 8 дугаар сарын 15-нд нас барсан) Баруун Германы хөлбөмбөгчин, Дэлхийн болон Европын аварга, Европын  аваргуудын цомыг 3 удаа хүртсэн. Мюнхений «Бавари» болон ХБНГУ-ын шигшээ багт довтлогч байсан. Хөлбөмбөгийн түүхэнд алдартай довтлогч байжээ. 

Германы шигшээ багт тоглож олон улсын 62 тоглолтод 68 гоол хийсэн, "Бавари" багийн бүрэлдэхүүнд 15 жил тоглохдоо Бундеслигт 427 тоглолтод оролцож 365 гоол оруулжээ. Мюллер Европын 1970 оны шилдэг хөлбөмбөгчнөөр нэрлэгдэж байжээ. 

## Намтар
Герд Мюллер 1945 оны 11 дүгээр сарын 3-нд Германы Нёрдлинген хотод төрсөн. Түүний аав Хайнрих Мюллер ачааны машины жолоочоор ажилладаг байсан, ээж Каролин (залуудаа Юнг) гэрийн эзэгтэй байжээ. Герд айлын зургаан хүүхдийн отгон нь байв. Мюллер зургаан настайгаасаа хөлбөмбөг тоглож эхэлсэн. Аав нь түүнийг арван таван настай байхад нас барж, тэрбээр сургуулиа орхиж, үйлдвэрт ажиллах ёстой байсан ч чөлөөт цагаа хөлбөмбөгт зориулдаг байжээ.

Мюллер мэргэжлийн хөлбөмбөгийн карьераа 1960 онд TSV 1861 клубт анх эхлүүлжээ. Улмаар 1964 онд, тэр үед Бундеслигээс нэг түвшний доогуур буюу бүс нутгийн лигийн өмнөд бүсэд тоглож байсан "Бавари" руу нүүжээ. Гердийн багт Германы хөлбөмбөгийн ирээдүйн од Франц Беккенбауэр, Зепп Майер нар мөн байв. Улирлын дараа Бавари клуб Бундеслигт орж, дахиж орхиогүй юм.

Германы шигшээ багт Мюллер анх удаа 1966 оны 10 дугаар сарын 12-нд Туркийн шигшээ багтай хийсэн нөхөрсөг тоглолтод оржээ. Нийтдээ шигшээд 62 тоглолтод оролцож, 68 гоол оруулсан. Мюллер бол шигшээ багтаа 50-иас олон тоглолтод оролцсон хөлбөмбөгчдийг тооцоход, оролцсон тоглолтын тооноосоо илүү олон гоол оруулсан цөөхөн хөлбөмбөгчдийн нэг юм. Хөлбөмбөгчний эцсийн тоглолт бол 1974 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний шигшээ байв. 7 дугаар сарын 7-нд Мюнхен хотод болсон тоглолтод Герман Нидерландын шигшээ багийг 2:1-ийн харьцаатай хожиж ялалт байгуулахад хожлын гоолыг Мюллер оруулсан юм. Үүний дараа Герд 28 настайдаа шигшээ багт карьераа дуусгах шийдвэрээ гэр бүлийнхэнтэйгээ илүү их цагийг өнгөрөөх хүсэлтэй байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.

Гэвч 1979 онд тэрээр АНУ явж 3 улирал "Форт-Лодердейл Страйкерс" багт тоглож 1982 онд тэтгэвэрт гарч буйгаа зарласан юм.

1982 онд тэтгэвэрт гарсныхаа дараа Мюллер сэтгэлээр унаж, архинд донтсон бөгөөд байнга архи хэтрүүлдэг байв. Гердийн клубийн хуучин хамтрагчид түүнийг сэргээн засах эмчилгээ хийлгэхийг ятгаж, Бавари Мюнхений сонирхогчдын багийн дасгалжуулагчаар ажилд оруулжээ. Адидас компани Герд Мюллер нэртэй хувцасны цуглуулга гаргажээ. 

Мөн Мюллерийн дэмжлэгтэйгээр 2009 оны 10 дугаар сарын 1-нд нээлтээ хийсэн хөлбөмбөгийн менежерийн онлайн тоглоом PerfectGoal-ийг бүтээжээ. 

2015 онд Герд Альцхаймерын өвчнөөр шаналж, асрамжийн газарт оржээ. 

2021 оны 8 дугаар сарын 15-нд Герд Мюллер 75 насандаа таалал төгссөн байна.

Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин
Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:2021 онд өнгөрсөн
Цэцгэн зүйрлэл (дуу)

**"Цэцгэн зүйрлэл" дуу**ны аяыг Монголын анхны поп-рок гитарчин ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч Самбуугийн Баатарсүх түүний "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол аялгуунд зориулж авчирсан арван хэдтэй залуу хүү Загдын Түмэнжаргалын шүлгэнд зориулжээ. Энэ дууг манай эстрадын нэрт дуучдын нэг Хоовойн Галхүү Багшийн сургууль буюу Багш нарыг бэлтгэх сургуулийн дуу-хөгжмийн багшийн ангийн (1967-1971) оюутан байхдаа анх дуулж нийтэд хүргэжээ.    

1969 оны хавар зохиогдсон С.Баатарсүхийн “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлол тэр жилдээ Радио, Телевизийн эфирт гарч, тайзнаа тоглогдож, удалгүй Радиогийн цаг агаарын мэдээгээр эгшиглэх болж нийтэд түгэхэд олон зохиолч, яруу найрагч шүлэг бичиж ирүүлэхэд Радиогийн хөгжмийн редакцийн хариуцлагатай редактор, Радио, Телевизийн Улсын Хорооны цахилгаан хөгжмийн чуулгыг үндэслэн байгуулагч, тус чуулгын уран сайхны удирдагч, удирдаач, “Цэнхэр залаа” хөгжмийг анх сонсоод толгой сэгсрэн, гайхан байж ноотолж буулгасан, хөгжмийн зохиолч Төмөрийн Чимэддорж багш нь "Энэ бол дан хөгжмөөрөө байх ёстой юм байгаа юм" хэмээгээд зөвшөөрөл өгөөгүй гэдэг.  

С.Баатарсүх хөгжмийн зохиолч мэргэжил эзэмшснийхээ хойно: “Цэнхэр залаа” - гурван ангитай дан хөгжмийн бүтээл. Одоо харахад "сонатын формын экспозиц" байна гэж боддог хэмээжээ.  

*Загдын Түмэнжаргал "Цэцгэн зүйрлэл" дууны шүлгээ анх "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол аялгуунд зориулж авчирчээ:*

С.Баатарсүхийг нэг өдөр чуулга дээрээ байхад нь З.Түмэнжаргал “Баатарсүх гэж хүн аль нь вэ” хэмээн сурагласаар ирж “Баатарсүх ахаа би нэг ийм шүлэг бичсэн юм” гэжээ. Хартал хөөрхөн үгтэй шүлэг санагдаж, гэвч “Цэнхэр залаа”-г дуу болгохгүй гэсэн шийдвэр гарсан байсан тул “Энэ аяар бол дуулуулахгүй” гээд шүлгий нь “Цэнхэр залаа”-гийн аяар гитардаж дуулж үзүүлэхийг сонссон чуулгын хөгжимчин Бизьяагийн Даваа, Лунжгайн Батаа нар “Энэ арай биш ээ” гэжээ. С.Баатарсүх З.Түмэнжаргалд “Энэ шүлгэнд би өөр ая хийж өгье” гэхэд тэрээр урам муутайхан буцжээ. Удалгүй түүний С.Баатарсүхэд өгсөн "Цэцгэн заяа" шүлэг нь “Цэцгэн зүйрлэл” дуу болсныг сонссон тэрбээр “Цэнхэр залаа”-гаасаа гоё ("Цэнхэр залаа"-гийн аяар дуулахаас илүү гоё) болж хэмээн баярласан гэдэг. 

Дууг анх дуулсан дуучин Х.Галхүүгийн хувилбар Радиод бичигдэж үлдээгүй хэмээн хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх дурссан байдаг. Тэрээр "З.Түмэнжаргал над дээр 1969 оны сүүл 1970 оны эхээр ирсэн" гэдэг бөгөөд "Цэцгэн зүйрлэл" дууныхаа партитур (ноотны эх гар бичвэр) дээр "1970 он" бичиж тэмдэглэжээ.  

Энэ дууг дуучин Н.Гантулга 1999 оны сүүлээр анх дүрсжүүлж https://www.facebook.com/watch/?v=854652804872356, хожим түүний дуулснаар ирээдүй хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх “Монгол тулгатны 100 дуу”-нд https://www.youtube.com/watch?v=qfAbd49aTXc оржээ.

Наймны зургаа ритмтэй (хэмнэлтэй) энэ дуу МУГЖ Г.Эрдэнэбат, СТА Н.Гантулга, Н.Гантулга & БоБо, Г.Мөнх-Оргил зэрэг дуучдын урын санд орж дуулагдаж иржээ.  

Жич: Дуучин Г.Мөнх-Оргил 2020 онд хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүхтэй уулзаж ноотон дээр нь үгийг нь хуваарилж бичсэн гар бичвэрийг нь авч дуулжээ. https://www.youtube.com/watch?v=HaXoQcqZVC4 

Ангилал:Монголын хөгжим
Ангилал:1994 оны дуу
Александр Квасньевски

**Алекса́ндр Кваснье́вски** (; 1954 оны 11 дүгээр сарын 15-нд БНПАУ-ын Биавоград хотод төрсөн) -польшийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1995-2005 онд Польшийн ерөнхийлөгч байсан (2000 онд дахин сонгогдсон).

Гданьскийн Их сургуулийг 1977-1981 онд сурч төгсөөд Польшийн оюутны социалист холбоонд ажилласан. 1979 онд тэрээр Иоланта Квасньевскатай гэрлэсэн (1981 онд охин нь Александра төрсөн). 1981-1984 онд тэрээр оюутны долоо хоног тутмын "Идд" сэтгүүлийн ерөнхий редактор, дараа нь алдартай "Штандар Млодых" сонинд (1984-1985) ажиллаж байв.

1985 оноос - Залуучуудын асуудал эрхэлсэн сайд, 1987-1990 онд Бүгд Найрамдах Польш Улсын Залуучуудын асуудал, спорт, биеийн тамирын хорооны дарга, 1988-1991 онд Польшийн Үндэсний олимпын хорооны ерөнхийлөгч. 

1977-1990 онд ПАНН-ын /Польшийн Ажилчны Нэгдсэн нам/ гишүүн байсан.

Бүгд Найрамдах Польш Улсыг татан буулгасны дараа тэрээр Польшийн Социал-демократ намын зүүн жигүүрийн удирдагч, хуучин эрх баригч Польшийн ажилчдын нэгдсэн намын залгамжлагч үе, Ардчилсан зүүний холбоог үүсгэн байгуулагчдын нэг болжээ.

1991-1995 онуудад Польшийн Сеймын гишүүн. Квасньевски шашинд үл итгэх үзэлтэй. 

1995 онд ерөнхийлөгчөөр сонгуулийн хоёр дахь шатанд Лех Валенса-г ялж Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2000 онд Ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдсон.

Квасньевскийн эдийн засгийн бодлогын чиглэл бол зах зээлийн ардчилал, Европын холбоо, НАТО -д элсэх, төрийн өмчийг хувьчлах явдал байсан юм. Олон талаараа хууль батлах нь сөрөг хүчний давамгайлалаас болж хүндрэлтэй байв. 1997 оны 7 дугаар сарын 16-нд Польшийн шинэ Үндсэн хуулийг бүх нийтийн санал асуулгаар баталсан нь Польш дахь олон улс төрийн хүчний дунд маргаан үүсгэсэн юм.

Польш Улс 1997 онд Чех, Унгарын хамт НАТО-д элссэн бөгөөд 2004 оны 5 дугаар сарын 1-нд Европын Холбоонд элсэв. 

Парламентын ээлжит бус 2007 оны сонгуулиар Квасньевски «Зүүнүүд ба ардчилагчид» (польш. Lewica i Demokraci, LiD) блок тэргүүлж орсон боловч ялагдал хүлээсэн байна. 

2014 оноос Украины байгалийн хий олборлдог «Burisma Group» компаний захирлуудын Зөвлөлд байгаа.

Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)
Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)
Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Румыны Од шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)
Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)
Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Польшийн Нэгдсэн Ажилчдын Намын гишүүн
Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Эрх Хара

**Эрх Хара** буюу **Эрх Хар** бол Хэрэйдийн ханлигийн Куржакуз буюруг ханы отгон хүү. Эцгийгээ нас барсны дараа ах Тоорил ханы, хан суурингийн төлөөх тэмцэлд Тайтөмөр, Бухатөмөр гэсэн хоёр ахынхаа хамт хуйвалдаж, Хэрэйдийн дотор самуун дэгдээсэн хэдий ч, Тоорил хан, Есүхэй баатарын цэрэгт ялагдал хүлээж, Найманы ханлигт дүрвэж очсон. 1194 оны үед Найманы цэргийн дэмжлэгийг авсан Эрх Хар ноён Тоорил ханыг ялж, улс албатаас нь хөөжээ. 1198 оны орчимд Тоорил хан, өөрийн холбоотон боржигины Тэмүүжин ханаас цэргийн тусламж авч, Байдраг голын хавьд Эрх Хар болон Хөгсэү сабраг баатрын цэргийн хүчийг бут ниргэж, ялсан байдаг. Энэ явдлаас хойш Эрх Хара гэх энэ хүний нэр түүхэнд дахин бичигдсэнгүй. 

Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:12-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын түүх
Цагаан шөнө (гитарын гоцлол)

**"Цагаан шөнө" гитарын гоцлол** Монголын анхны поп-рок гитарчин ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч Самбуугийн Баатарсүхийн гитар хөгжимд зориулсан бүтээлүүдийн нэг. Энэ гоцлолын аялгуу С.Баатарсүхийг 1980-аад оны эхээр Говь-Алтай аймагт байхад нь түүнд анх сонсогдсон гэдэг. 1995 онд тэрээр энэ аялгуугаа гитарын гоцлол болгожээ.

*Гоцлол:  *

Гоцлол 1990-ээд оны сүүлээр Монголын Радиод "Цагаан шөнө" нэрээр авагдсан. 

1998 онд "Цэнхэр залаа" хуурцаг, 2016 онд “Цэнхэр залаа” цомог, 2019 онд түүний эхлүүлсэн гоцлол гитарын цомогт "Цагаан шөнө" нэрээрээ орсон.

*Аялгуу төрсөн тухай зохиогчийн дурсамжаас:*

1982 онд би хөгжмийн их сургууль (Уралын консерваторт долоон жил суралцан хөгжмийн зохиолч мэргэжил эзэмшсэн) төгсөж ирээд “Хөдөө орон нутагт гурван жил ажилла” гэхэд нь Ардын Дуу Бүжгийн “Алтай” чуулгыг сонгож, тус чуулгын уран сайхны удирдагчаар 1985 он хүртэл ажилласан. 

1984 онд манай “Алтай” чуулга баруун бүсээс шалгарч улсад түрүүлсэн амжилт үзүүлсэн тэр жил, нэг удаа би хотоо, гэрээ, найзуудаа санаад болдоггүй, тэгэхлээр нь ганцаараа хээр гарч чулуу сандайлаад шөнө болтол суучихсан.

Тэр шөнө их саруул шөнө байсан, арваас хорин метрийн зайд байгаа юм харагдахаар, арван метрийн зайд байгаа хүн бараг танигдахаар тийм нэг сонин цагаан шөнө байсан.  

Бүрий болох үеэр хэдэн нохой хүрээд ирсэн, сүүлээ шарвагануулан зарим нь хөл шөргөөлж, зарим нь гар, бүр хацар нүүр долоох гэж ч байх шиг. Гэхдээ тэд надад нэг их төвөг болоогүй, хоорондоо эрхэлж тоглож байснаа нэг харахнээ амраад хэвтээд өгсөн байсан. Ноход чимээ аваад явах хүртэл хэр удаан тэгж сууснаа би мэддэгггүй юм. Тэгсэн чуулгын миний хэдэн шавь гартаа мод, чулуу, төмөр шийдэм барьчихсан “Бид нарын санаа зовоод” гэсээр ирснээ нөгөө хэдэн нохойг “Наадуул чинь чонотой нийлээд зэрлэгшчихсэн, мал амьтан, хүн хүртэл барьчихдаг юм” гэлээ.

Алтай нутгийн тэр нэгэн сонин цагаан шөнө тэгж гэрээ, гэрийнхнийгээ, хотоо, найз нөхдөө санаад хээр гарч чулуу сандайлаад сууж байхад минь энэ гоцлолын аялгуу надад анх сонсогдсон. 

*Гитарын гоцлол төрсөн тухай зохиогчийн дурсамжаас:*

1995 онд миний гар саажиж мэдээгүй болоход ээж, эгч ах дүү төрөл төрөгсөд, гэр бүл, найз нөхөд гээд хайртай дотны хүмүүс маань надаас ч илүү сэтгэл нь зовж, гар минь эргээд мэдээ ороход надаас ч илүү баярлаж байгааг нь хараад, тэднээсээ алс хол Алтайд байхдаа, тэднийгээ санаж, хээр гарч чулуу сандайлаад сууж байхдаа сонссон аялгуугаа гитарын гоцлол болгосон.

Алтай нутгийн цагаан шөнө анх сонсогдсон аялгуу болохоор гитарын гоцлолоо "Цагаан шөнө" гэж нэрлэсэн. 

## Сонсох 
С.Баатарсүх гитараар гоцлон хөгжимдсөн: 

1.МҮОНР, Цагаан шөнө (С.Баатарсүх гитараар гоцлон эстрад хөгжмөөр хөгжимдөнө) 

2.1998 он, "Цэнхэр залаа" хуурцаг 

3.2016 он, "Цэнхэр залаа" цомог
Ангилал:Монголын хөгжмийн хамтлаг
Бахдал баясал (гитарын гоцлол)

**“Бахдал баясал” гитарын гоцлол** Монголын анхны поп-рок гитарчин ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч Самбуугийн Баатарсүхийн гитар хөгжимд зориулсан дан хөгжмийн бүтээлүүдийн нэг. Түүний залуу насны дурсамжийг сэргээж, түүний бие даасан уран бүтээлийн анхны тоглолт, "Цэнхэр залаа-25" тоглолтыг ивээн тэтгэж хийлгэсэн нэгэн сонсогч хийгээд тэрхүү тоглолтыг хүрэлцэн ирж үзсэн үзэгч олны түүнд өгсөн урам энэхүү гитарын гоцлол болж эгшиглэсэн гэдэг

*Гоцлолын нэрний тухай:*

Зохиогч гоцлолдоо анх “Таван хуруу” гэдэг нэр өгчээ.

Зохиогч гоцлолоо “Таван хуруу”, "Таван-Эрдэнэ" гэж бичиж тэмдэглэж ирсэн байдаг байна.

2019 онд түүний эхлүүлсэн гоцлол гитарын цомогт уг гоцлол “Бахдал баясал” нэрээр орсон.              

*Гоцлолын тухай зохиогчийн дурсамжаас:*

1994 оны 10 сард би Дархан хотод томилолтоор очиж ажиллаж байлаа. Нэг танил маань бидний буусан буудалд нэг залууг дагуулж авчирч надтай танилцуулсан. Тэр бол “Титэм” компанийн захирал Элбэг гэж залуу байлаа. Тэрээр "Радиогоор явдаг байсан таны гитарын гоцлолуудыг арван жилд байхдаа их сонсдог байсан, тоглосон хүн нь яг ямар хүн байдаг юм бол гэж их боддог байлаа. Би гитар сурах гэж оролдож байсан. Таны гоцлолуудыг тоглох гээд болоогүй. Та гитараа тоглооч, таны тоглохыг хармаар байна" гэлээ. 1994 он бол миний хувьд "Цэнхэр залаа", “Оддын дуулал” ("Долоон бурхан"), "Сансрын хөлөг" (“Сансрын хүлэг”) гитарын гоцлолууд, "Нүдэн нуур" дуу зэрэг бүтээлүүдийн маань 25 жилийн ой тохиосон жил байсан. Ер нь бол тоглолт хийх бодолтой явснаа хэлтэл тэрээр "Та тоглолтоо хий, таны тоглолтыг ивээн тэтгэе" гэлээ. Тэгээд сарын дараа 1994 оны 11-р сарын 2, 3, 4-нд Соёлын Төв Өргөөнд "Цэнхэр залаа-25" бие даасан уран бүтээлийн анхны тоглолтоо хийсэн.

Элбэгтэй анх уулзаж байхад Элбэг надад 1966-1974 оны үеийг маань тод санагдуулсан. Би яг л залуу насандаа эргээд оччих шиг болсон. 1966-1969 онд намайг МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-д тоглодог байхад оюутан найзууд “Баатар аа, чи яаж ингэж гоё тоглоод байдаг байна аа, наад хуруу гар чинь ямар хурдан хөдөлдөг юм бэ” гэдэг байсан. Бас 1969-1972 онд МРТУХ-ны Цахилгаан хөгжмийн чуулгад, 1972-1974 онд Улсын Филармонийн "Баянмонгол" чуулгад ажилладаг байхад тайзны тоглолтын үеэр гитараа тоглож байгаад нэг харахад үзэгчид босч ирээд тайзанд тулаад зогсчихсон, гарыг нь харах гэсэн юм гээд зогсож байдаг байсан, заримдаа тоглолтын дараа хүмүүс гарт чинь хүрч үзэж болох уу гэх тохиолдол гардаг байсан.

“Титэм” компанийн захирал Элбэг гэдэг, гитар хөгжим сонирхдог, жирийн нэг тэр сонсогч залуугийн надад өгсөн урам, өгөөмөр сэтгэл, түүний ивээн тэтгэж хийлгүүлсэн миний “Цэнхэр залаа-25” бие даасан уран бүтээлийн анхны тоглолтод тоглогдсон гоцлолуудыг маань дахиулах гэсэн танхим дүүрэн үзэгчдийн халуун алга ташилт “Таван хуруу” гитарын гоцлол болон эгшиглэсэн.
Ангилал:Монголын хөгжим
Ангилал:20-р зууны хөгжим
GS25

**GS25** (Монгол: ЖИ ЭС ХОРИН ТАВ)  нь Солонгос улсад 15000 орчим салбартай, Вьетнам улсад 100 салбартай конвиниенс дэлгүүрийн сүлжээ.

GS25 гэх нэр нь хоногийн 24 цагийн 25 цагт нь буюу нэг илүү цаг байгаа мэт хэрэглэгч, үйлчлүүлэгч нартаа хүлээлтээс давсан үйлчилгээ үзүүлэхийг зорьдог гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

## Түүх 
GS25 нь анх 1990 онд “LG25” хэмээх нэрээр Сөүлийн Донгдаемун-гу хотод анхны дэлгүүрээ нээж байжээ. Харин 2005 онд “GS Group” нь “LG корпораци”-аас салж, “LG25” хэмээх нэрийг GS25 болгон өөрчилсөн түүхтэй. GS25 гэх шинэ нэртэй болсноос хойш анх удаа буюу 2019 оны 3-р сард брэндийн дүр төрхөө шинэчилж “Lifestyle Platform” гэсэн шинэ уриан дор үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж буй.

## Монгол Улс дахь үйл ажиллагаа 
2020 оны 9 сарын 8-ны өдөр Шунхлай групп, АПУ болон БНСУ-ын GS Retail компанитай хамтарсан компани байгуулан GS25 сүлжээг Монголд нээж ажиллуулах гэрээг үзэглэв.

2021 оны 5 сарын 18-ны өдөр “премиум” зэрэглэлийн гурван салбарыг Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод албан ёсоор  нээн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн юм. Цар тахлын үетэй холбоотойгоор технологийн шийдэл, шууд дамжуулалт зэрэг аргуудыг хослуулан нээлтийн үйл ажиллагаагаа зохион байгуулсан.

### Бүтээгдэхүүн 
GS25 Монгол нь одоогоор нийт 5000 нэр төрлийн бараа бүтээгдэхүүнийг салбар дэлгүүрээрээ дамжуулан хүргэдэг. CAFE25, Chicken25, болон YouUS, Real Price брэндийн бүтээгдэхүүнүүдийг албан ёсны зөвшөөрөлтэй худалдаалдаг. Үүний сацуу дотоодын үйлдвэрлэгч, нийлүүлэгчтэй хамтран ажилладаг.  

## Гадны холбоос 
* Албан ёсны вэб хуудас

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын жижиглэн худалдааны аж ахуйн нэгж
Ангилал:Өмнөд Солонгосын жижиглэн худалдааны аж ахуйн нэгж
Ангилал:1990 онд байгуулагдсан
Дондогийн Бямбаа

**ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР Д.БЯМБАА**

1924 онд Булган аймгийн Баян-Агт сумын Дулаан нуга гэдэг газарт төрсөн. 1940-өөд оны дундуур ардын цэргийн эрдэмд суралцсан байна. Цэргээс халагдаж ирээд сумандаа худалааны агент, нэгдлийн нярав зэрэг ажлыг богино хугацаагаар хийж байгаад 1959 оноос нэгдлийн хонь маллах болсон. Эхнэр Б.Долгоржавын хамт нэгдэлдээ 36 жил хонь маллахдаа сүүлийн 10 жилд мал сүргээ хорогдолгүй онд оруулж тогтмол дээд амжилт үзүүлж, жил бүр 100 эхээс 110 төл бойжуулан, бусад ашиг шимийн төлөвлөгөөт даалгавар болон уралдаанд авсан үүргээ давуулан биелүүлж, хөдөлмөрийн гарамгай амжилт гаргасны учир **1981** онд БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цолоор шагнуулжээ.

Д.Бямбаа хонь, ямаа ихэрлэдэг нь тарга хүчтэй холбоотойг ажиглан мэдэж, ихэрлэдэг удмын мал төлөөр хуц, ухна тавихад ихэрлэх явдал нь мэдэгдэхүйц нэмэгдэж байсан байна. Тэр хавар эрт агь нүдэлсэн газрыг сонгон нүүж дөрөв, тав, зуравдугаар сард малд хар махан тарга, долоо, найм, есдүгээр сард өөхөн тарга авхуулж, ногоо ургахаас сөл тасартал жижиг гэрээр соргог сэрмүүн газраар оторлон явж эм хонийг намар дундажаар 55-56 кг, эм ямааг 44-45 кг жинд хүргэж таргалуулдаг нь баатрын ажлын гол амжилт болжээ. 

Д.Бямбаа Хөдөлмөрийн баатар, алдарт хоньчин З.Очир, Г.Цогтгэрэл нартай туршлага солилцож, зөвлөгөө авч явсан төдийгүй бас зөвөлгөө өгч байжээ. Д.Бямбаа 1963, 1969 онд Ардын Их Хурлын депутатаар хоёр удаа сонгогдож, 1973 онд улсын Аварга малчин, 1979 онд хошой Аварга малчин болж, төрийн дээд шагнал Сүхбаатарын одонгоор хоёр, хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одонгоор хоёр удаа тус тус шагнуулжээ. 

Эхнэр Банзрагчийн Долгоржав 1932 онд айлын 10 хүүхдийн 6 дахь хүүхэд болон Номт гэдэг газар мэндэлсэн. Бага насаа эцэг эхийн хамт өнгөрүүлсэн бөгөөд 1951 онд Д.Бямбаатай гэр бүл болж 10 хүүхэд төрүүлж өсгөж хүмүүжүүлсэн. 1956 оноос өдийг хүртэл нэгдэл нийгэмдээ 61 жил мал маллаж Мойлт уулынхаа ар, өврөөр нутаглан амьдарсан байна. Б.Долгоржавыг улсаас “Наран ээж”, “Гэрийн сайн багш”, “60 жилийн гавшгайч”, “Алдарт эхийн одон 1, 2”, “Алтангадас одон”, ойн болон бусад олон медаль, шагналуудаар шагнагджээ.

Тэдний охин Жавзандолгор, хүү Даваасүрэн нар нь улсын аварга малчин болж, аавынхаа шийрийг хатааж, алдарт малчин удамтай болохоо харуулжээ. Мөн зээ хүү Гонгорын Галсан, Намнангийн Жаргалсайхан, Намнангийн Уламбаяр нар нь мөн улсын Аварга малчин болсон.

Ангилал:Баян-Агтын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Монголын малчин
Ангилал:1924 онд төрсөн
Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль

**Эрхүүгийн Улсын Их сургууль** (товч.ЭУИС, орос:-Ирку́тский госуда́рственный университе́т) -ОХУ-ын Эрхүү хотын дээд боловсролын байгууллага бөгөөд оросын Дорнод Сибирийн ууган Их сургууль.

XIX зууны хоёрдугаар хагаст нийгмийн шаардлагаар Эрхүү хотод олон нийтийн шинжлэх ухааны анхны байгууллага - Оросын газарзүйн нийгэмлэгийн Сибирийн хэлтэс үүсч Эрхүү хотод Их сургууль байгуулах санаачтлга гарсан байна. Тус улсын алдартай эрдэмтэд, олон нийтийн зүтгэлтнүүд болох проф. A.P.Щапов, Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев, М.В.Загоскин болон бусад олон хүмүүс Эрхүү хотод их сургуулийн зохион байгуулах талаар хүчтэй кампанит ажлыг зохион байгуулжээ.

## Түүх 
Эрхүүгийн Их сургууль нь 1918 оны 10-р сарын 27-нд Сибирийн түр Засгийн газар байгуулж байсан түүхтэй. Их сургуулийг үндэслэгч, анхны ректор бол философич, багш, профессор **Моисей Матвеевич Рубинштейн** юм. Анхны тэнхмүүд нь: түүх, филологи, хууль байсан. 1920 -иод онд хэд хэдэн удаа дахин зохион байгуулалт хийсний дараа 1930 онд Их сургуулийг татан буулгаж, 1931 оны намар дахин "Дорнод Сибирийн их сургууль" /Восточно-Сибирский Университет/ болгон үйл ажиллагаагаа эхэлүүлсэн байна. Энэ үеэр хими, хөрс-газарзүйн болон физик гэсэн гурван салбартай болсон байна. Үүний зэрэгцээ хичээлийн лекцийн хэлбэрийг сэргээж, 1933 оны 5-р сард факультетийн системийг сэргээсэн байна. 

Физик, математик, биологи, хими, геологи-хөрс-газарзүй гэсэн 4 факультетэд элсэлт авчээ. Хүмүүнлэгийн ухааны факультетийг 1940 онд сэргээсэн. Ийнхүү 1930 -аад оноос хойш байгалийн шинжлэх ухааны чиглэлээр мэргэшүүлэх нь их сургуулийн тэргүүлэх чиглэл болжээ. 1925 оноос хойш тус их сургууль нь төрөл бүрийн мэргэжлээр Монгол, Хятад, Африк, Арабын орнуудаас ирсэн гадаадын иргэдэд эрдэм шинжилгээний сургалт явуулжээ.

ЗХУ-ын үед (1939-1989) ЭУИС нь А.А.Ждановын нэрэмжит байсан. 2014 онд Дорнод Сибирийн Улсын Боловсролын Академи тус Их сургуульд нэгдсэн байна. 

2018 оны 10 дугаар сарын 27-нд Эрхүүгийн Их сургууль 100 жилийн ойгоо тэмдэглэв. 

2019 оны 9 -р сарын 1-нээс эхлэн ЭУИС-д цэргийн сургалтын төв үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв. Одоогийн байдлаар их сургуулийн боловсролын цогцолбор нь 8 боловсролын хүрээлэн, 8 факультет, 1 салбар, зохиолч Валентин Распутины нэрэмжит шинжлэх ухааны номын сантай. Их сургуулийн бүтцэд 13 шинжлэх ухааны тэнхим байдаг байна. 

## Ректорууд: 
Их сургуулийн Ректор болон Ректорыг түр орлон гүйцэтгэгчид: 

# М. М. Рубинштейн, философийн профессор (1918-1921)
# Н. Д. Бушмакин, анагаах ухааны профессор (1921-1926)
# Г. Т. Чуич, доцент, хэл судлаач (1929-1930)
# Г. К. Русаков, хуульч, багш (1931-1935)
# Н. С. Шевцов, физикийн профессор (1935-1945)
# Т. Т. Деуля, доцент, геолог (1945-1956)
# В. Я. Рогов, доцент, физик (1956-1962)
# П. Ф. Бочкарёв, профессор, химич (1962-1967)
# Н. Ф. Лосев, профессор, физик (1967-1976)
# Ю. П. Козлов, профессор, биолог (1977—1989)
# Ф. К. Шмидт, профессор, химич (1990—1997)
# А. И. Смирнов, профессор, химич (1997—2012)
# А. В. Аргучинцев, профессор, математик (2012—2017)
# И. В. Бычков, үүрэг гүйцэтгэгч, ШУА-ийн академик, математикч (2017—2019)
# А. Ф. Шмидт, профессор, химич, (2020 оны 5 сараас-).
Ангилал:Оросын их сургууль
Залуусын дуу (гитарын гоцлол)

**“Залуусын дуу” гитарын гоцлол** Монголын анхны поп-рок гитарчин, ТШ, МУУГЗ Самбуугийн Баатарсүхийн гитар хөгжимд зориулсан бүтээлүүдийн нэг. 1971 онд нийтийн хүртээл болсон энэхүү гоцлол нь Монголын цахилгаан хөгжмийн дан хөгжмийн анхны бүтээлүүдийн нэг төдийгүй чөлөөт бүжгийн манай дан хөгжмийн анхны бүтээлүүдийн нэг юм.

*Гоцлолын нэрний тухай:*

Зохиогч гоцлолоо “Хөх саран” гэдэг.

Гоцлол Монголын Радиод анх "Залуусын дуу” нэрээр бичигджээ.

Зохиогч гоцлолоо "Биг-бит-2", "Биг D", "D dur" ("Ре мажор"), "Залуусын дуу", “Золбоот залуус”, "Хөх саран" гэж бичиж тэмдэглэж иржээ.

2016 онд “Цэнхэр залаа” цомогт гоцлол “Ре мажор” нэрээр орсон.

2019 онд түүний эхлүүлсэн гоцлол гитарын цомогт "Залуусын дуу" нэрээр орсон.

*Гоцлолын тухай:*

Зохиогч энэхүү гоцлолоо “Энэ бол чөлөөт бүжгийн хэмнэлтэй миний биг-бит чиглэлийн гоцлолуудын нэг” хэмээжээ.  

Тэрээр тухайн үеийнх нь залуу хүмүүс чөлөөтэй бүжиглэх гэдэг байсан хэрэгцээг 22-23 настай залуу хүний хувьд мэдэрч, хөгжимчин, уран бүтээлч хүний хувьд илэрхийлсэн нь энэ гэдэг.

*Гоцлолыг “Мөрөн” хамтлагийн гитарчин П.Лхагвын cоver тоглосноор сонсох:*   

Lhagva Purev, МУУГЗ С. Баатарсүх гитарын аяз, 2017-02-03 https://www.youtube.com/watch?v=CbhJDrzeLj4
Ангилал:1971 оны хөгжим
Ангилал:Монголын хөгжим
Мөнгөн зүү (гитарын гоцлол)

**“Мөнгөн зүү” гитарын гоцлол** нь Монголын анхны поп-рок гитарчин, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч Самбуугийн Баатарсүхийн гитар хөгжимд зориулсан бүтээлүүдийн нэг. Тэрээр энэхүү гоцлолоо дорно дахины уламжлалт эмчилгээний арга зүү эмчилгээний гайхамшгийг өөрийн биеэр мэдэрснээс үүдэн зохиосон гэдэг. “Мөнгөн зүү” гоцлол 1995 онд зохиогджээ.

*Гоцлолын нэрний тухай:*

Зохиогч гоцлолоо "Мөнгөн зүү" гэж нэрлэсэн. 

Гоцлол 1990-ээд оны сүүлээр Монголын Радиод "Мөнгөн зүү" нэрээрээ авагдсан. 

1998 онд “Цэнхэр залаа” хуурцагт гоцлол "Таван-Эрдэнэ" нэрээр орсон.

2016 онд “Цэнхэр залаа” цомогт мөн “Таван-Эрдэнэ” нэрээр орсон.

2019 онд түүний эхлүүлсэн гоцлол гитарын цомогт "Мөнгөн зүү" нэрээрээ орсон.

*Гоцлол төрсөн тухай зохиогчийн дурсамжаас:  *

Нэг удаа 1995 онд миний гар саажиж мэдээгүй болж зүү эмчилгээ хийлгэсэн юм. Бараг сар гаруй эмчилгээ хийлгэж эдгэрсэн санагддаг.

Тэр үед миний гоцлол гитарын концертын бэлтгэл ажил явагдаж ачаалал ихтэй ажиллаж байлаа. 1969-1972 онд Монголын Радиод анх бичигдэж 1992 он хүртэл Радиогоор явж ирсэн гоцлолуудаа хөгжмийн анхны тэр бүтэц, зохиомж, найруулга, дуугаралт, аранжировкаар нь дуу бичлэгийн студид дахин бичүүлэхээр ажиллаж байх үед гар саажиж гэнэт мэдээгүй болоод унжчихад “За ингээд гитараа барих минь ч өнгөрлөө дөө” л гэж бодогдож байсан. 

Би анх 1955-1956 оны үед долоо найман настай байхдаа өвөөгийнхөө найз нэг местный орос ах гитардаж дуулахыг хараад гитар хөгжимд их дурласан шиг байгаа юм, гитартай болох гэтэл хоршоо дэлгүүрт гитар байдаггүй, ойр хавийн орос айлуудаас эвдэрч хэмхэрсэн гитар цуглуулж өвөөтэйгээ нийлж гитар босгох гэж оролдож бүтэлгүйтэхэд харин тэр өвөөгийн найз орос ах долоон утастай гитараа надад өгч хоёр дуу зааж өгч байсан гэж бодохоор тэр үед (1995 онд) бол гитартай нөхөрлөөд дөчин жил болсон байсан байгаа юм. 

Саажиж мэдээгүй болсон байсан гар минь эргэж мэдээ ороход энэ гоцлолын ая надад сонсогдсон болохоор гоцлолоо "Мөнгөн зүү" гэж нэрлэсэн.  

## Сонсох 
1.С.Баатарсүх гитараар гоцлон хөгжимдсөн:

* МҮОНР, Мөнгөн зүү (С.Баатарсүх гитараар гоцлон эстрад хөгжим хөгжимдөнө) 
* 1998 он, "Цэнхэр залаа" хуурцаг 
* 2016 он, "Цэнхэр залаа" цомог 

*2.Соver гоцлол: “Мөрөн” хамтлагийн гитарчин П.Лхагва*   

Lhagva Purev, МУУГЗ Баатарсүхийн гитарын аяз Таван эрдэнэ, 2017-02-09 https://www.youtube.com/watch?v=-FyAnCjyVGo
Ангилал:1995 оны хөгжим
Ангилал:Монголын хөгжим
Есөн тахил (гитарын гоцлол)

**“Есөн тахил” гитарын гоцлол** нь Монголын анхны поп-рок гитарчин, ТШ, МУУГЗ Самбуугийн Баатарсүхийн гитар хөгжимд зориулсан бүтээлүүдийн нэг. Түүний талархсан сэтгэлийн өргөл болох энэхүү гоцлолоо тэрээр 1995 онд 47 насандаа зохиожээ.

Гоцлолын нэрний тухай:  

Зохиогч гоцлолоо "Есөн тахил" гэж нэрлэсэн. 

Тэрээр гоцлолоо "Есөн тахил", "Есөн тахилын дээж" гэж бичиж тэмдэглэсэн байдаг.  

Жич: Тэрээр түүний анхны дуу болох "Нүдэн нуур" дууных нь шүлгийн эзэн, зохиолч яруу найрагч Ш.Шажинбатын "Есөн тахилын дээжээр ундаалж Намайг тэнхрүүлсэн эх орон минь уу зээ, Ганцхан хоногийн чинь боловч Ачийг тань хариулах юмсан даа" гэсэн үг бүхий "Есөн тахилын дээж" шүлгэнд ая хийж 1990-ээд оны эхээр дуу болгосон байдаг байна.  

Гоцлол 1990-ээд оны сүүлээр Монголын Радиод "Есөн тахил" нэрээр авагдсан. 

1998 онд "Цэнхэр залаа" хуурцагт гоцлол "Есөн тахил" нэрээр орсон.

2016 онд “Цэнхэр залаа” цомогт “Есөн–Эрдэнэ” нэрээр орсон.

2019 онд түүний эхлүүлсэн гоцлол гитарын цомогт "Есөн тахил" нэрээрээ орсон.

*Гоцлол төрсөн тухай зохиогчийн дурсамжаас:*

Энэ бол 1995 онд миний гар саажиж мэдээгүй болоод эргэж мэдээ орсноос хойш долоо хоногийн дараа гарсан гоцлол. 

1994 онд Элбэг гэдэг залуу “Радиогоор явдаг байсан таны гитарын гоцлолуудыг их сонсдог байсан, тоглосон хүн нь яг ямар хүн байдаг юм бол гэж боддог байлаа. Та гитараа тоглооч” гээд миний бие даасан уран бүтээлийн “Цэнхэр залаа-25” анхны тоглолтыг ивээн тэтгэж хийлгүүлэхэд тайзан дээр би хоёр гоцлол тоглосон. Хоёр гурав хоног Соёлын Төв Өргөөнд танхим дүүрэн үзэгчидтэй болсон тэр тоглолтоос үзэгч сонсогчид намайг бас гоцлол гитарчин, гоцлол хөгжимчин гэдгээр нь хараад хүлээгээд байдаг юм байна гэдгийг ойлгосон. 1974-1982 онд ЗХУ-д суралцаж хөгжмийн зохиолч мэргэжил эзэмшснээсээ хойш би мэргэжлийн хөгжмийн бүтээлүүд, симфони бүтээлүүд дээрээ түлхүү анхаараад гитар хөгжимд зориулсан бүтээлүүдээ харин орхигдуулчихсан юм билээ. Тэгээд 1969-1972 онд Монголын Радиод тоглож бичүүлсэн, 1992 он хүртэл Радиогоор байнга явдаг байсан гитарын гоцлолуудаа, хөгжмийн анхны тэр бүтэц, зохиомж, найруулга, дуугаралт, аранжировкаар нь дуу бичлэгийн студид дахиж тоглож бичүүлэхээр болсон. Мөн дан гитарын гоцлолуудаараа тусад нь нэг концерт тавихаар бэлдэж эхэлсэн. 

Яг тэр үед миний гар саажиж мэдээгүй болж, зүү тавиулж эмчилгээ хийлгүүлсэн. 

Гар мэдээ ороход нэг шинэ гоцлол (“Мөнгөн зүү”) төрж, гар мэдээ орсноос хойш гар хурууны хөдөлгөөн өдрөөс өдөрт сайжирч, гар минь мэдээгүй болоход надаас илүү сэтгэл нь зовж, гар эргээд мэдээ ороход надаас ч илүү баярлах хайртай дотны (ээж, эгч хоёр маань намайг 1955-1956 оны үеэс, долоо наймтайгаасаа гитар сонирхож эхэлснийг мэдэх хүмүүс) хүмүүсээсээ хол байхдаа тэднийгээ санаж суухдаа сонссон аялгуугаа бас тэр үед гитарын гоцлол (“Цагаан шөнө”) болгож, хийж бүтээсэн, баярлаж талархсан бүтэн долоо хоног өнгөрөхөд энэ гоцлол гарсан. 

Баярлаж талархсан сэтгэл минь “Есөн тахил” гитарын гоцлол болж эгшиглэсэн. 

## Сонсох 
С.Баатарсүх гитараар гоцлон хөгжимдсөн:   

1.МҮОНР, Есөн тахил    

2."Цэнхэр залаа" хуурцаг, 1998 

3."Цэнхэр залаа" цомог, 2016
Ангилал:1995 оны хөгжим
Ангилал:Монголын хөгжим
Лувсанвандангийн Маналжав

**Лувсанвандангийн Маналжав** (1938 оны 9 дүгээр сарын 16-ны өдөр нийслэл Улаанбаатар хотноо төржээ). Монгол улсын хятад судлаач, багш, доктор, профессор. Монголын алдарт Академич Бэсүд овогтой Шадавын Лувсанвандангийн ууган охин юм.  

## Намтар 
1946 онд Улаанбаатар хотын 10 жилийн нэгдүгээр дунд сургуульд элсэн суралцаж, 1954 онд наймдугаар ангийн сурагч байхдаа 10-р ангийн төгсөлтийн улсын шалгалт өгч амжилттай тэнцжээ.

1954 онд Л.Маналжав БНХАУ-ын Бээжин Их Сургуулийн хятад хэлний бэлтгэл ангид хоёр жил сурч, үргэлжлүүлэн Бээжин Их Сургуулийн хятад хэл, утга зохиолын ангид таван жил суралцаж, 1961 онд амжилттай дүүргэсэн байна.

хэмээн Л.Маналжав гуай хэрхэн хятад хэл сурч судалж эхэлсэн тухайгаа дурссан байдаг. 

Судлаач Л.Маналжав Монгол Улсын ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнд "Монголын нууц товчооны хэлний авиалбарын тогтолцоо" сэдвээр 1973 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдөр хэл шинжлэлийн ухааны дэд эрдэмтний зэргийг амжилттай хамгаалжээ.

1961-1964 онд МУИС-ийн Хэл бичгийн факультетад хятад хэлний багшаар хөдөлмөрийн их гараагаа эхлүүлжээ. 

1965 оноос ШУА-д шилжин 1972 оныг хүртэл ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан. 

1972-1990 онд Гадаад харилцааны салбарт хятадын асуудал эрхэлсэн мэргэжилтэн, 

1991-1993 онд Гадаад хэлний дээд сургуулийн захирал, 

1993-1996 онд "Шинжээч 21" дээд сургууль, Монгол мэдлэгийн их сургуулийн салбарын эрхлэгч, дэд захирал, 

1996-1998 онд Монголын их дээд сургуулиудын консорциумын гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга, 

1998-2003 онд МУБИС-ийн Дорно дахины судлалын тэнхимийн эрхлэгч, 

2003-2009 онд Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуулийн Хэл соёлын сургуулийн Азийн хэл, соёлын тэнхимийн эрхлэгч, Ази, Номхон далайн бүс судлалын төвийн эрхлэгч, багшаар, 

2002 онд Тайванийн Жэньжи их сургуульд монгол хэл, эх бичиг судлал, 

2006 онд Берлийн Чөлөөт их сургуульд дорно дахины судлал, 

2012 онд Тайванийн Улсын номын сангийн Хятад судлалын төвд "Монголын нууц товчоо"-ны хятад орчуулгын судлалын чиглэлээр уригдан лекц уншиж, эрдэм шинжилгээний ажил хийж байсан байна.

## Эрдмийн ажил 
"Монголын нууц товчоо"-ны хэлний судлалаар түүний хамгийн анх бичиж туурвисан эрдэм шинжилгээний чамбай өгүүлэл бол 1968 онд хэвлүүлсэн "Монголын нууц товчооны хэлний урт эгшгийн тухай асуудал" хэмээх бүтээл юм."Монголын нууц товчоо"-ны монгол үсгийг галигласан хятад дүрс үсгийн судалгаа. 

"Хятад улсаас Ази тивд явуулж байгаа гадаад бодлого", "Монгол-Хятадын эдийн засгийн харилцаа", "Гадаад хэлийг заахад соёлтой холбож авч үзэх нь", "Монгол- Хятад хэлний толь зохиох арга зүйн асуудал", "Монгол оюутанд хятад хэл заахад авиалбар зүйн онол, практикийн ач холбогдол", "Лао Чида“ (Ногулдай) тэргүүтэн эрдэм шинжилгээний олон илтгэл тавьж хэлэлцүүлсэн байна.

## Шагнал 
1993 онд дэд профессор, 2003 онд профессор цол хүртээсний зэрэгцээ 1999 онд "Боловсролын тэргүүний ажилтан", 2004 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 2005 онд "Шинжлэх ухааны тэргүүний ажилтан", 2016 онд академич Б.Ринчений нэрэмжит шагнал олгожээ.

Ангилал:1938 онд төрсөн
Ангилал:Монголын эрдэмтэн
Мадагаскар (хүүхэлдэйн кино)

***Мадагаскар*** () нь 2005 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд DreamWorks Animation бүтээж, DreamWorks Pictures кино компани 2005 оны 5 сарын 27-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ.

## Дүрүүдэд 
* Бен Стиллер — Алекс
* Крис Рок — Марти

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2005 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:3D кино
Ангилал:Хүүхэлдэйн кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Трафальгарын тулаан

**Трафальгарын тулаан** (англи. *Battle of Trafalgar*)- Наполеоны аян дайнуудын нэг хэсэг болох Британчууд болон Франц-Испаний усан цэргийн хүчний хоорондын 1805 оны 10-р сарын 21-нд болсон далай дахь түүхэн том тулаан юм. 

Их Франц Англи руу довтлон ялахын тулд Франц өөрийн болон холбоотнуудын бүх усан цэргийг нэгтгэж, Ла-Манш сувгийг хяналтандаа авах төлөвлөгөө боловсруулжээ. Адмирал **Пьер-Шарль де Вильнёв**ын удирдлаган дор Франц-Испанийн хамтарсан усан цэргийн флот 1805 оны 10-р сарын 18-нд Испанийн өмнөд хэсэгт орших Кадиз боомт хотоос гарчээ. Тэрээр Испанийн баруун өмнөд эрэг дагуу Атлантын далайд Адмирал Нельсоны удирдлага доорх Британийн цэргийн флоттой Трафальгар хошууны ойролцоо уулзжээ. Вильнёв Британичуудтай тулахад бэлэн биш байсан бөгөөд өөрийн цэргийн флотоо бүрэн зохион байгуулалтад оруулж амжаагүй байжээ. Нельсон харин шийдэмгий байж, Британийн флотыг хоёр эгнээ зохион байгуулж дайсны учраа олохгүй байсан шугамыг таслахаар довтолжээ. Энэхүү ширүүн тулаанд Их Британийн 27 усан онгоц Франц, Испанийн 33 усан онгоцтой тулалдсан байна. Их Британийн тэргүүлэгч хөлөг онгоцууд хүнд гэмтсэн боловч Нельсоны тэргүүлэгч "HMS Victory" бараг чадваргүй болсон ч Эзэн Хааны Тэнгисийн цэргийн арвин туршлага, сургалт нь Франц, Испанийн тоогоор илүү флотыг ялсан байна. 

Франц-Испанийн усан цэргийн флот 22 усан онгоцоо алдсан бол британичууд алдагдалгүй үлджээ. Тулааны үеэр Нельсон францын мэргэн буучинд буудуулж тулаан дуусахаас өмнөхөн нас барсан бол Вильнёв тэргүүлэгч "Bucentaure" онгоцны хамт олзлогджээ. Дараа нь тэрээр Их Британид олзонд байхдаа Нельсоны оршуулганд оролцсон байдаг. Адмирал Федерико Гравина, Испанийн хэсгийн ахлах офицер, үлдсэн флотын хамт зугтаж, тулалдааны үеэр авсан шархаа даалгүй таван сарын дараа мөн нас баржээ. Энэхүү ялалт нь Их Британийн тэнгисийн цэргийн хүч илүү давуу гэдгээ батласан юм. Тухайн үед тэдний байлдааны дадлага нь дайсны талын флотууд хоорондоо нэг параллель шугамын дагуу харилцан тулалдаж, команд дамжуулах, салгах ажлыг хөнгөвчлөх, галын талбайг нэмэгдүүлж байв. Үүний оронд **Нельсон** хөлөг онгоцуудаа дайсны флотын перпендикуляр шугамаар байрлуулсан тул давуу байрлал болж ялах боломжтой болсон гэж цэрэг дайны тулаан судлаачид үздэг ажээ.  

## Тулааны үр дүн 
Холбоотнууд 18 хөлөг онгоцоо алдаж (нэг нь живсэн, үлдсэнийг нь олзолсон), 15 мянга орчим хүн алагдаж, шархдаж, бууж өгчээ. Британичууд нэг ч хөлөг онгоцоо алдалгүйгээр холбоотнуудын бараг бүх флотыг устгасан бөгөөд олзолсон байна. Амиа алдсан болон шархадсан нийт хүмүүсийн хохирол 2 мянга орчим хүн байжээ. Их Британийн олон хөлөг онгоц эвдэрч сүйрсэн, жишээлбэл, тэргүүлэгч онгоц болох "Викториа" / Ялалт/- ыг Англид хүрэхээс өмнө Гибралтарт засварлах шаардлагатай болсон (мөн Нелсоны шарилыг тэнд хүргэж өгөх болно). Гэсэн хэдий ч энэ тулааны стратегийн үр дүн илүү чухал байв. Франц, Испани хоёр далай дахь эрх мэдлээ үүрд алдаж Наполеон Англид цэрэг оруулж, Неаполын вант улс руу довтлох төлөвлөгөөгөө орхисон түүхтэй юм.  **Их Британи эцэст нь тэнгисийн эзэн** статусыг олж авч ноёрхол тогтоосон ач холбогдолтой ажээ.
Ангилал:1805 оны зөрчилдөөн
Ангилал:Гуравдугаар эвслийн тулалдаан
Ангилал:Эвслийн дайны тулалдаанууд
Гунгаагийн Баясгалан

**Гунгаагийн Баясгалан**- (1964 онд Баянхонгор аймгийн Баянхонгор суманд төрсөн)- Монгол улсын хуульч, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн.

**Боловсрол** 

1981 онд Баянхонгор аймгийн 10 жилийн нэгдүгээр дунд сургууль төгссөн,

1986 онд ОХУ-ын Москва хотын Улсын Их Сургуулийн хуулийн анги дүүргэсэн,

1998 онд БНЭУ-ын Дели хотын их сургууль төгссөн.

Хуульч мэргэжилтэй, Хууль зүйн магистр зэрэгтэй. Орос, англи хэлтэй.

**Ажилласан байдал  **

1986-1991 онд Баянхонгор аймгийн прокурорын газарт мөрдөн байцаагч, хэсгийн прокурор, туслах прокурор,

1991-1999 онд Улсын ерөнхий прокурорын газарт хяналтын прокурор, Улсын ерөнхий прокурорын туслах, хэлтсийн дарга, Улсын ерөнхий прокурорын зөвлөх,

1999-2000 онд Хууль зүйн яаманд газрын дарга,

2000-2001 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга,

2001-2005 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Хуулийн бодлогын зөвлөх,

2006-2012 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга,

2012-2016 онд “Партнерс форэвэр” ХХК-ийн захирал,

2016-2018 онд  Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга,

2018-2019 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын тэргүүн дэд дарга.

Монгол Улсын Их Хурлын санал болгосноор Монгол Улсын Их Хурлын 2019 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдрийн 58 дугаар тогтоолоор Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байна.

2024 оноос Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн даргаар ажиллаж байна.

Ангилал:Баянхонгорынхон
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын хуульч
Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх
Ангилал:Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн
Ангилал:20-р зууны эрх зүйч‎
Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Дүрслэл

**Дүрслэл** гэдэг нь газар, бодит зүйл, дүр болоод бүлгийг тод харагдуулах зорилготой дэлгэрүүлж хөгжүүлэн хүүрнэсэн хэв маяг юм. 

## Уран зохиолд 
Өнө эртнээс уран зохиолд уран сайхан дүр дүрслэл ашиглаж ирсэн байдаг. Тиймээс уран зохиолын дүрслэл нь зураглал шиг бичигчийн сэтгэгдэл болоод үзэл бодол нэвт шингэсэн байдаг.  Тодорхой шаардлагын улмаас өгүүлж хэлэх санааг уран дүрслэлтэй, уянга яруу, содон сонирхолтой, далд нууцлаг болгон илэрхийлэх зорилгоор хэлний нөөц боломжийг бүрэн ашиглахыг дүрслэх хэрэглүүр гэнэ. 

## Сурвалжилгад 
Сэтгүүл зүй нь 2021 оны байдлаар 200 гаруйхан жилийн түүхтэй тул эхэндээ уран зохиолоос эхтэй байв. Тиймээс ч уран зохиолын дүрслэл, зураглалыг ашиглаж ирсэн. Тэгэвч хөгжлийнхөө явцад мэдээ, сурвалжилга зэрэгт бичигчийн үзэл бодлоос ангид байх сэтгүүл зүйн зарчим үйлчлэх болсон. Иймд сурвалжилгын "Сурвалжилга гэж орон зай, цаг хугацааны явцуу хүрээнд болж буй үйл явдал, үзэгдэлд зохиогч өөрөө оролцож, гэрч болсны үндсэн дээр түүний хөгжил, хөдөлгөөн дундаа бичдэг нийтлэл найрууллын нэгэн төрөл юм" гэсэн сонгодог тодорхойлолтын дагууд ажиглалтад суурилсан үзэл бодлоос ангид дүрслэл байна.

## Тайлбар тольд 
Монгол хэлний их тайлбар тольд: 

1. Дүрслэн бүтээсэн нь; 2. Хэлбэржүүлэл, галбиржуулал, хийц; 3. Урлал, бүтээлт: дүрслэл сайтай (дүр төрхийн урлал, хийц сайтай), оновчтой дүрслэл (тод томруун дүрслэн гаргасан нь), уран дүрслэл (ургуулан бодсон хийсвэр урлал), дүрслэлийн хэмжигдэхүүн (дүрслэхэд шаардлагатай хэмжээс, хэм хэмжээ), дүр дүрслэл [хоршоо] (дүр төрхийн хэлбэржүүлэл, урлал)
Ангилал:Сэтгүүл зүйн нэр томьёо
Ангилал:Бичиг
Ангилал:Реторик
Ангилал:Өгүүллэг судлал
Ангилал:Хэлний дүрэм
Ангилал:Утга зохиол
Вацлав Заторски

**Вацлав Заторски** (польшоор:- Wacław Zatorski ,  1898 оны 9 дүгээр сарын 21-нд Ченстохово хотод төрсөн, 1970 оны 12 дугаар сарын 4 -нд Груец хотод нас барсан) - Польшийн армийн морин цэргийн мэргэшсэн хошууч, зохиолч.

1898 оны 9 -р сарын 21 -нд Ченстохова хотод  эцэг Францисек, эх Анна Кухарчик нарын гэр бүлд төрсөн. 1914 онд тэрээр Польшийн легионд элссэн байна. Тэрээр Улааны 1 -р хороонд /морин цэрэг/ алба хааж байжээ. 1917 оны 2 дугаар сарын 6-наас 4 дүгээр сарын 4-ний хооронд Остролец дахь Улааны 1-р дэглэмийн офицеруудын морин цэргийн ангид суралцаж сайн дүнтэй төгссөн байна. Тэр үед ланцер байсан. Хожим нь түүнийг капрал буюу бага офицероор томилжээ. Тэр жилийн зун тангараг өргөснийхөө дараа тэрээр Шчипёрн хотод дадлага хийжээ. 

1918 оны 11 дүгээр сараас эхлэн тэрээр Польшийн Армид алба хааж байжээ. Тэрээр большевикуудтай Татар морин хороонд дэслэгч, сүүлд командлагчаар дайнд оролцсон.1930 он хүртэл тэрээр Плоцк дахь 4 -р морин цэргийн ангид үргэлжлүүлэн алба хааж байжээ. 

1931-1933 онд Варшавт Цэргийн дээд сургууль дүүргэсэн. 

1933 оны 10 дугаар сарын 1 -нд сургуулиа төгсөөд мэргэшсэн офицерын эрдмийн цол хүртсэнийхээ дараа түүнийг Уж хотын IV корпус дүүргийн командлалд шилжүүлэв. Морьт офицеруудын корпуст 7 -р зэргийн хошуучаар томилогдсон. 1939 оны хавар тэрээр Варшав дахь Цэргийн түүхийн албанд хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ. Тэрээр мөн Варшав дахь сэтгүүлзүйн сургууль, Варшавын Юзеф Пилсудскийн их сургуулийн Хүмүүнлэгийн ухааны түүхийн анги төгссөн. 

1948 онд тэрээр төрсөн хот руугаа буцаж ирсэн. 

Тэрээр 1970 оны 12 -р сарын 4 -нд Груец **/Grójec/** хотод нас баржээ.

## Бүтээлүүд: 
"Przegląd Historyczno-Wojskowy" нийтлэлүүд, **"Чингис хаан" номыг 1939 онд** Дэлхийн II дайн эхлэхийн өмнөхөн Цэргийн ерөнхий номын газар хэвлүүлжээ.

Сүүлд 2015 онд Познань хэвлэлийн газраас "Чингис хааны дайн-1194–1242 он" нэртэйгээр энэ номыг дахин хэвлүүлжээ.

Ангилал:1898 онд төрсөн
Ангилал:1970 онд өнгөрсөн
Ангилал:Польшууд
Ангилал:Силези мужийн хүн
Ангилал:Польшийн зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Польшийн зохиолч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Арвид Блументалс

**Арвид Блументалс** (, 1925 оны 3 сарын 19-нд Латвийн Дундагад төрж, 2006 оны 10 сарын 13-нд Австралид өнгөрсөн) нь "Матар хочит Данди" киноны прототип буюу бодит хүн нь болох Латвийн анчин юм.

Сургуулиа төгсөөд Нацист Германы Латвийн легион буюу СС-ийн 15-р дивизид алба хааж байгаад 1944 онд баруун фронтод томилогджээ. Дайны дараа 1947 онд Францын Легионд элсэж, тэндээсээ Австралид очиж суурьшжээ.

Германы бароны охинтой гэрлэсэн тэрбээр 1955 оноос хойш бүхий л амьдралынхаа туршид матар агнасаар ирсэн бѳгѳѳд нийт 40 орчим мянган матар агнасан гэдэг. Эхнэр нь матрын арьсаар бүтээл урлан хамтаа амьдарсаар ирсэн бѳгѳѳд нутгийн иргэд түүнээр газарчлуулах буюу гол усаар явахдаа Блументалсад хандаж матраас бие хамгаалуулдаг байжээ.

Ангилал:1925 онд төрсөн
Ангилал:2006 онд өнгөрсөн
Ангилал:Латвийн хүн
Ангилал:Германы хүн
Ангилал:Австралийн хүн
Цэдэн-Ишийн Чинзориг

**Цэдэн-Ишийн Чинзориг** нь Төрийн соёрхолт, Монголын хөгжмийн зохиолч.

1955 онд Булган аймгийн Могод суманд төрсөн. 1975 онд Улаанбаатар хотноо Багш нарыг бэлтгэх сургуулийн дуу хөгжмийн ангийг, 1986 онд Уралын хөгжмийн дээд сургуулийн хөгжмийн зохиолчийн ангийг тус тус төгссөн.

Анхны багш нь Төрийн хошой соёрхолт, Ардын жүжигчин Н. Жанцанноров, анхны уран бүтээл нь “Учран золгохын ерөөл” дуу байв. Урын сандаа 300 гаруй зохиолын дуу, найрал дуу, цөөхүүл болон найрал хөгжмийн 400 гаруй бүтээл туурвисан.

1990 онд “Илдэн уулын цуурай” оратори нь Азийн шилдэг бүтээлийн жагсаалтад бичигдэж, ЮНЕСКО-гийн алтан санд бүртгэгдсэн.

1994 онд “Дууны хорвоо” бүтээл нь шилдэг бүтээлээр шалгарч “Морин хуур” уралдааны тэргүүн шагналыг хүртсэн.

"Илдэн уулын цуурай", "Тэмүүжин" дуурь, "Үүлэн цэнхэр хангай", "Ус мөрөн олон чиг", "Намрын дурсамж", "Зүүдний говь", "Учран золгохын ерөөл" бүтээлүүдээрээ 1996 онд Төрийн соёрхол хүртсэн.

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Могодын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1955 онд төрсөн
Төрийн ёслолын газар

**Монгол Улсын Төрийн ёслолын газар** нь Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын төрийн ёслол хүндэтгэлийн үйл ажиллагааг зохион байгуулдаг нэгж юм. Энэ нэгж нь Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайдын үйл ажиллагааны ёслол болон төрийн арга хэмжээний ёслолын үйл ажиллагааг эрхлэн явуулах үндсэн үүрэг хүлээж, энэ хүрээнд Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайдын үйл ажиллагааны ёслолын арга хэмжээ, төрийн арга хэмжээний ёслолын үйл ажиллагааг холбогдох журмын дагуу эрхлэн явуулах чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг байна. 

## Түүх 
Монгол төрийн ёслол хүндэтгэлийн үйл ажиллагааг зохион байгуулах, илүү ёс төртэй болгох үүднээс 1970 оны 2 дугаар сарын 25-нд МАХН-ын Төв хороо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд Анхны даргаар Ядамын Ширэндэв 3 хүний бүрэлдэхүүнтэй /"Буурал" хэмээх Цамба/ Ёслол үйлчилгээний тасгийг байгуулсан нь өнөөгийн Төрийн ёслолын албаны орчин үеийн эх суурь тавигдсан гэж үздэг. Энэ үед *Нэгдүгээрт:* МАХН-ын шугамаар ирж байгаа зочид төлөөлөгчид, ах дүү коммунист, социалист, ажилчны намын төлөөлөгчдийг хүлээн авч үйлчлэх, *Хоёрдугаарт*:- Нам, төрийн удирдагчдын ёслолын асуудлыг хариуцан зохион байгуулах, үндэсний хэмжээний баяр, ёслолын зохион байгуулах, *Гуравдугаарт*:- БНМАУ-ын АИХ, түүний тэргүүлэгчид, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн шугамаар ирж буй зочин төлөөлөгчдийг хүлээн авахтай холбоотой ёслолын ажил, түүний дотор бэлэг дурсгалын сан байгуулж үйл ажиллагааг хариуцах үндсэн үйл ажиллагаа эрхэлж байжээ.  1970-1988 онуудад Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Ёслол үйлчилгээний тасгийн даргаар Я.Ширэндэв, Өлзийбаярын Сүх-Очир нар ажиллаж байсан байна. 1988 оноос хойш тус байгуулагын даргаад Чулууны Батжаргал ажиллаж байжээ.     

Шинэ Үндсэн хуулийг 1992 онд баталж, олон намын системд шилжиж, парламентын засаглатай болж улмаар манай улсын үндэсний үзэл сэргэж, гадаад харилцаа өргөжин тэлж төрийн ёслолын арга хэмжээг зохих байр сууринд хүргэх шаардлага урган гарсан байна. 1993 оны 6 дугаар сарын 11-ний өдрийн Засгийн газрын хуралдаанаар Төрийн ёслолын албыг байгуулах шийдвэр гаргаж баталсан байна. Мөн энэ үеэр Төрийн ёслолын журмыг баталж үйл ажиллагааны эрх зүйн үндэс болж байжээ.    

Одоо энэ алба Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, УИХ, Засгийн газар, төрийн бусад гол байгууллагын  ёслол, хүндэтгэлийн бүхий л ажлыг эрхэлж байна.

## Дарга нар 
* 1970- оноос Ядамын Ширэндэв
* 1976-1988 оноос Ө.Сүх-Очир 
* 1993 оноос-2001 онуудад Төрийн ёслолын албаны анхны даргаар Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин **Чулууны Батжаргал** ажиллаж байжээ.

* 2002-2003 онд Р.Алтангэрэл /дарга/

* 2004-2005 онд Д.Нямбаяр үүрэг /гүйцэтгэгч/
* 2005-2009 онд О.Нямдаваа /дарга/
* 2009-2011 онд А.Батсайхан /дарга/
* 2012-2016 онд Ж.Сэрээжав /дарга/
* 2017-2020 онд А.Жанцан /дарга/
* 2021 оноос Э.Одмөнх /дарга/

## Гадны холбоос 
* Төрийн ёслолын газар

Ангилал:Монголын төрийн байгууллага