open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кан-оол Даваа

**Кан-оол Даваа** (тува. *Каң-оол Тимур оглу Даваа*; орос. *Кан-оол Тимурович Даваа,* 1963 оны 1-р сарын 7-нд төрсөн) — Оросын болон Тувагийн улс төрийн зүтгэлтэн. 2010 оны 10-р сарын 21-нээс Бүгд Найрамдах Тува Улсын Дээд хурлын дарга. 

## Намтар 
1963 оны 1-р сарын 7-нд ЗХУ-ын Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тува Улсын Каа-Хем хошууны Суг-Бажи тосгонд төрсөн.

1981-1983 онд Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлэгт хугацаат цэргийн алба хаасан. 

1984-1990 онд ЗХУ-ын Барнаул хотын Алтайн Анагаах Ухааны Их Сургуульд сурч төгссөн. 

1990-1991 онд ЗХУ-ын Бүгд найрамдах Тува улсын 1-р эмнэлэгт дадлагажигч эмч.

1991-1995 онд Улуг-Хэм хотын төв эмнэлгт мэс заслын эмчээр ажилласан.

1995 онд Улуг-Хэм хотын клиникийн төв эмнэлгийн мэс заслын тасгийн эрхлэгч.

1998 онд Улуг-Хэм хотын клиникийн төв эмнэлгийн эмчилгээний ерөнхий эмчээр томилогдсон.

1999-2000 онд Бүгд Найрамдах Тува Улсын Улуг-Хем хошууны төлөөлөгчдийн хурлын депутат.

2000 онд ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсын Дээд Хурлын депутатаар сонгогдсон.

2002 онд Бүгд Найрамдах Тува Улсын Их Хурлын Хууль тогтоох танхимын депутат, Бүгд Найрамдах Тува Улсын Их Хурлын Хууль тогтоох танхимын Төрийн байгуулалт, нутгийн өөрөө удирдах байгууллага, бүс нутаг хоорондын харилцааны хорооны орлогч даргаар сонгогдсон. 

2007 онд “Улуг-Хэм хотын төв эмнэлэг” хотын эрүүл мэндийн байгууллагын ерөнхий эмч.

2007 онд Бүгд Найрамдах Тува Улсын Хөдөлмөр, нийгмийн бодлогын сайдаар томилогдсон.

2009 оноос хойш тэрээр "Бүгд Найрамдах Тува Улсын Ширээний теннисний холбоо" бүс нутгийн олон нийтийн байгууллагын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна.

2010 оны 10-р сарын 21-ний өдөр болсон Улсын Дээд Хурлын 1-р хурлын зохион байгуулалтын анхдугаар хурлаар даргаар сонгогдсон.

2014 оны 9-р сарын 14-нд нэг мандаттай Чаа-Хол тойргоос (11-р тойрог) Улсын Дээд Хурлын депутатаар сонгогдсон.

2014 оны 9-р сарын 29-ний өдөр хуралдсан Улсын Дээд Хурлын 2 дугаар чуулганы зохион байгуулалтын анхдугаар хуралдаанаар Даваагийн Кан-оолыг улируулан даргаар сонгосон байна.

Ангилал:Тува ястан
Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:1963 онд төрсөн
Путлер

**Путлер** гэсэн үг нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путины бодлогыг эсэргүүцэгчид **Пут**ин, Хит**лер** хоёр хүний нэрийг нийлүүлэх замаар үүссэн шинэ ёгт доромж нэр юм. Заримдаа **Владольф Путлер**, **Путлер Капут** зэрэг нэрийг цахим ертөнцөд ашигладаг.

## Түүх 
Уг нэр томьёог анх ОХУ-ын Коммунист нам 2009 оны 1-р сарын 31-нд Владивосток хотод хуучин автомашины импортод гаалийн татвар ногдуулахыг эсэргүүцсэн эсэргүүцлийн жагсаалд оролцогчдын нэг эр “Путлер капут!” гэх зурагт хуудас барин жагссан түүхтэй. Ийм зурагт хуудас ашигласных нь төлөө Владивосток хотын прокурорын газраас намын бүсийн хороонд анхааруулга өгч байжээ. Энэ явдлаас хойш 2011 оны ОХУ-ын Думын сонгууль, 2012 оны ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгууль, 2014 оны Крымийг эзлэсэн хэрэг мэтийн улс төрийн шинжтэй үйл ажиллагаа бүрт Путиныг эсэргүүцэгчид Путлер гэх нэрийг өргөн ашиглаж эхлэв. Ялангуяа 2014 онд Крымийн хойгийг ОХУ эзлэсний дараа, 2022 оны 2-р сарын 14 нд Украйнд цэргийн тусгай ажиллагаа явуулах болсноор ерөнхийлөгч Путины зарлигаар Украинд цэргийн ажиллагаа явуулж эхлэснийг Гитлерийн эхлүүлсэн Дэлхийн Хоёрдугаар Дайнтай зүйрлэх болсон. Улмаар Путины зурагт Гитлерийн ооч сахалтай фашист дүрэмт хувцас өмссөн байдлаар засварласан зурагнууд интернетэд ихээр тарсан. 

## Эшлэл 
Ангилал:2009 оны бүтээл
Ангилал:Нэр томьёо
Ангилал:Оросын ерөнхийлөгч
Улз гол

**Улз гол** -Монгол Улсын Хэнтийн нурууны зүүн салбарын Норовлин сумын нутаг Их ба бага бүрдийн булгаас эх аван улсын хил даган хоёр аймгийн 5 сумын нутгийг дайран урсан Оросын нутагт орших Тарь нуурт цутгадаг. 

Улз голын нийт урт 428 км бөгөөд Монголын нутагт 420 км нь ноогддог. Улз голын ус хураах сав газрын талбай нь 27500 км, ус зүйн сүлжээний нягтшил дунжаар 0.015 км/км2.
Улз гол нь Онон, Хэрлэн голын хоорондох уудам тал газраар урсана.  Голын хөндий эхнээсээ эцэс хүртэл өргөн уудам байдгаараа онцлог юм. Голын татам хөндийн өргөнөөс шалтгаалж 1.5-2.0 км зурвас газрыг хамрахын хамт голын сав дагуу олон жижиг үлдэц нуур, хужир марзат хотгор элбэгтэй. Улз гол нь Тээлийн голоор салаалан Хөх нуурт цутгадаг байсан ч өдгөө урсац нь тасраад цутгахгүй болсон. Голын өргөн эхэндээ 1-5 м, цаашид 20-25, уужим газраа 40-50 м хүрэх ба голын голдрил ихээхэн тахирлах бөгөөд усны гүн 0.5-2.0 м, урсгалын хурд 0.5-2.0 м/с, ёроолын хурдаст хайрга, шавар зонхилно. Улз голд Түргэн, Дөч, Сэвсүүл, Хархираа, Мужлан зэрэг томоохон цутгал голууд бий  хойд мөсөн далайгаас эх авна 🧎‍♂️
Халуун ус хадгалах сав

халуун ус хадгалах сав

Халуун ус хадгалах сав (өмнөд Африкийн англи хэлээр халуун усны сав, дулаан хадгалах сав, халуун усны дулаан хадгалах төхөөрөмж, дулаан хадгалах сав, халуун усны цилиндр, гейзер гэж нэрлэдэг[1]) энэ нь халуун ус хадгалах зориулалттай усны сав юм. Орон зайн халаалт эсвэл ахуйн хэрэглээ.

Ус нь өндөр хувийн дулаан багтаамжтай учраас дулаан хадгалах тохиромжтой орчин юм. Энэ нь бусад бодисуудтай харьцуулахад жингийн нэгж тутамд и лүү их дулааныг хадгалах чадвартай гэсэн үг юм. Ус нь хоргүй, өртөг багатай.

Үр ашигтай дулаалгатай сав нь хуримтлагдсан дулааныг хэдэн өдрийн турш хадгалж, түлшний зардлыг бууруулдаг. [2] Халуун ус

танк нь хий эсвэл тос шатаах систем, цахилгаан халаагууртай байж болно. Зарим төрөл нь төвлөрсөн халаалтын систем, эсвэл өөр эрчим хүчний эх үүсвэрээс халаасан ус гэх мэт гадаад дулаан солилцогчийг ашигладаг. Дотоодын нөхцөлд хамгийн ердийн зүйл бол чулуужсан түлш шатаагч, цахилгаан шумбах элементүүд эсвэл төвлөрсөн халаалтын схем юм. [3]

Угаах, усанд орох, хувцас угаах зориулалттай ус халаагч нь 40-60 ° C (104-140 ° F) температурыг зохицуулах термостатын удирдлагатай бөгөөд дотоодын хүйтэн ус хангамжид холбогдсон байдаг.
Абэ Нобүюки

**Абэ Нобүюки** (япон. 阿部信行, 1875 оны 11-р сарын 24-нд төрж, 1953 оны 9-р сарын 7-нд нас барсан) — Японы эзэн хааны армийн генерал, Японы Ерөнхий сайд, Солонгос дахь сүүлчийн генерал-захирагч.

## Намтар 
Абэ Каназава хотод нэгэн самурай хүний ​​гэр бүлд төржээ. Тэрээр Хибия ахлах сургуульд суралцаж, дараа нь 4-р дунд сургуульд суралцаж байхдаа 1894-1895 оны Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд сайн дураараа оролцож байжээ.

Ялалтын дараа Абэ Эзэн хааны армийн Цэргийн академи, дараа нь Дээд цэргийн академийг төгссөн. Генерал Араки Садао түүнтэй нэг ангид сурч байсан. 1918-1921 онд Абэ гуравдугаар артиллерийн ангийн командлагч байв. Тус ангийг Оросын Иргэний дайны үеэр Орос руу илгээсэн боловч байлдааны ажиллагаанд оролцоогүй.

1932 онд Абэ армийн генерал, Тайванийн армийн ерөнхий командлагч болжээ. 1936 онд түүнийг нөөцөд шилжүүлсэн байна. 

Хиранүма Киичирогийн танхимыг огцруулсны дараа эрх баригчид чөлөөлөгдсөн ерөнхий сайдын албан тушаалд Коноэ Фүмимаро, Хирота Коки нарыг нэр дэвшүүлж, цэргийнхэн генерал Үгаки Казүшигэгийн нэрийг дэвшүүлжээ. Сайонжи Киммочи нэр дэвшигчдийн хэнийг ч дэмжээгүй. Удалгүй Үгаки өвдөж эмнэлэгт хэвтэв. Цэргийн шинэ нэр дэвшигч нь Абэ байсан бөгөөд тэрээр армийн аль ч бүлэгт харьяалагддаггүй тул буулт хийх хүн бололтой.

Ерөнхий сайдын хувьд Абэ дэлхийн хоёрдугаар дайнд Япон улс төвийг сахисан байр сууриа тунхагласан. Тэрээр Японы нацист Герман, фашист Италитай эвсэхийг тууштай эсэргүүцэгч байсан юм.

Абэ Японы улс төрийн намуудын дэмжлэгийг аваагүй тул 1940 оны 1-р сард албан тушаалаасаа огцрохоос өөр аргагүй болжээ.

1942 онд Абэ Японы парламентын Лордуудын танхимын гишүүн болж, 1944 онд Коисо Күниакигийн оронд Солонгос дахь сүүлчийн Ерөнхий генерал-захирагч болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Япон бууж өгсний дараа Абэ Солонгос дахь АНУ-ын цэргийн командлагч Жон Хожид эрх мэдлээ шилжүүлжээ.

Хожим нь Абэг төрийн албанаас халагдсаны дараа, АНУ-ын эзлэн түрэмгийлсэн засаг захиргаа түүнийг баривчилжээ. Шүүх хурал дээр түүнийг бүрэн цагаатгаж, удалгүй сулласан байна.

Ангилал:Японы ерөнхий сайд
Игорь Сикорский

**Игорь Иванович Сикорский** (англи. *Igor Sikorsky*, 1889 оны 5-р сарын 25-нд Оросын эзэнт гүрний Киев хотод төрсөн - 1972 оны 10-р сарын 26-нд АНУ-ын Коннектикут мужийн Истон хотод нас барсан) - Украин гаралтай Америкийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч, эрдэмтэн, зохион бүтээгч, гүн ухаантан. Дэлхийд анхны дөрвөн хөдөлгүүртэй "Оросын баатар" нисэх онгоц (1913), хүнд дөрвөн хөдөлгүүрт бөмбөгдөгч, зорчигч тээврийн "Илья Муромец" (1914), Атлантын далайг дамнасан усан онгоц, цуваа нэг ротортой нисдэг тэрэг (АНУ, 1942) зэргийг зохион бүтээсэн байна.

## Намтар 
Игорь Сикорский 1889 оны 5-р сарын 25-нд Киев хотод төрсөн. Тэрээр нэрт сэтгэцийн эмч, Киевийн их сургуулийн Сэтгэцийн болон мэдрэлийн өвчний тэнхимийн профессор Иван Алексеевич Сикорский (1842-1919) болон Мария Стефановна Сикорская (төрөхдөө Темрюк-Черкасова) нарын гэр бүлийн отгон хүү болж төрсөн байна. 

Түүний эх нь эцгийн нэгэн адил анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн, шинжлэх ухааны ажилд дуртай байсан хэдий ч Ольга, Елена, Лидия, Сергей, Игорь гэсэн таван хүүхэд өсгөхөд өөрийгөө бүрэн зориулжээ.

1903 онд Игорь Санкт-Петербургийн тэнгисийн цэргийн сургуульд элсэн орсон. Тэнгисийн цэргийн офицерын мэргэжлийг сонгох шийдвэр нь буруу бодож байсан бөгөөд Игорийн маш их хүндэлдэг тэнгисийн цэргийн офицер ах Сергейгийнхээ үлгэр жишээг дагах хүсэл эрмэлзэлээс үүдэлтэй байв. Гэсэн хэдий ч гурван жилийн дараа тэрээр дуудлагаа орхиж чадахгүйгээ ухаарч, 1906 онд сургуулиа орхиж, инженер мэргэжлээр суралцахаар шийджээ.
Хүлэмжийн хийн ялгаруулалт

Хүлэмжийн хий (GHG) хүний үйлдлүүд хүлэмжийн нөлөөг илүү эрчимжүүлдэг. Энэ нь цаг агаарын өөрчлөлтөд ихэд нөлөөлдөг. Нүүрс, тос, байгалийн хий гэх мэт нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2) ялгаруулдаг хүчин зүйлс нь цаг агаарын өөрчлөлтөд хамгийн их нөлөө үзүүлдэг. Хамгийн их хий ялгаруулдаг газар нь Хятад бөгөөд түүний хойно Америк ордог. Америк нэг хүнд ноогдох хэмжээгээрээ хамгийн их хийг ялгаруулдаг. Энэ хийн ялгаруулдаг үйлдвэрлэгчид нь том тосны үйлдвэр болон хийн үйлдвэрүүд юм. Хүмүүсийн үйлдлээс ялгарсан хий аж үйлдвэрийн өмнөх үетэй харьцуулахад агаар мандалын хийг 50%-аар ихэсгэсэн. 2010 оны ялгаруулалт жилд 56 тэрбум тонн байсан нь түүхэн дэх хамгийн их хэмжээний ялгаруулалт байв. 1870 оноос 2017 оны нийт хуримтлагдсан нүүрстөрөгчийн ялгаруулалт нь 703 GtC (2575 GtCO2) бөгөөд түүний 484±20 GtC (1773±73 GtCO2) нь чулуужсан түлш болон аж үйлдвэрээс ялгарсан, үлдсэн 219±60 GtC (802±220 GtCO2) нь газар нутгийн өөрчлөлтөөс үүдсэн. Ой модны устгал гэх мэт газрын өөрчлөлт 1870-аас 2017 оны нүүрстөрөгчийн хуримтлалын 31%-ийг учруулсан, нүүрс 32%, тос 25%, хий 10%. 

Нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2) нь хүнээс үйлдлээс гарсан хүлэмжийн хийг учруулдаг гол хий байна. Энэ нь нийт дулаарлын 74% ийг учруулдаг. Метан (CH4) нь ч бас адил хэмжээний богино хугацааны нөлөө үзүүлдэг. Азотын исэл болон фтортжуулсан хийгүүд нь хамаагүй бага хэмжээний нөлөө үзүүлдэг. Метан болон азотын исэл хоёр нь 2023 онд өмнө нь хүрч байгаагүй их хэмжээндээ хүрсэнв
Гидрологийн хуримтлуулагч

**Гидрологийн хуримтлуулагч** нь механик энергийн гадны эх үүсвэрээр шахагдашгүй гидрологийн шингэнийг даралтын дор хадгалдаг сав юм. Гадны эх үүсвэр нь хөдөлгүүр, пүрш, өргөгдсөн жин,  шахмал хий байх боломжтой. Хуримтлуулагч нь гидрологийн системийн онцгой хэрэгцээнд тааруулан хүч багатай насос ашиглан хий шахах, түр зуурын хэрэгцээнд түргэн хариу өгөх, импульсийг зөөлрүүлэх боломжийг олгодог.  Энэ нь нэг төрлийн энерги хадгалах төхөөрөмж юм.

Шахмал хийн хуримтлуулагч буюу шингэнт хийн хуримтлуулагч нь үүний хамгийн түгээмэл төрөл юм. 

**Хуримтлуулагчийн төрлүүд**

Уильям Армстронгийн гидрологийн усан онгоцны анхны хуримтлуулагч нь энгийн ус өргөх цамхгууд байв. Эдгээр цамхгийн дээд хэсэгт байрлах сав руу уураар хий шахдаг байв. Усан онгоцны механизмд гидрологийн хүч шаардагдах үед, газар дээрх усны өндөрт байрлах гидростатик даралт нь шаардлагатай даралтыг хангадаг.

Эдгээр энгийн хуримтлуулагчид нь маш өндөр байсан. Жишээлбэл, 1852 онд баригдсан Grimsby Dock Tower нь 309 фут (94 м) өндөр юм. Хэмжээгээрээ тэд өндөр өртөгтэй байсан тул арав хүрэхгүй жил баригдсан.
Сонгуулийн луйвар

**Сонгуулийн луйвар** заримдаа **сонгуулийн будлиан**, **сонгогчдын луйвар**, **саналыг залилан** гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь аль нэг нь илүүд үзсэн нэр дэвшигчийн саналын хувийг нэмэгдүүлэх, өрсөлдөгч нэр дэвшигчдийн саналын хувийг бууруулах эсвэл хоёуланг нь сонгуулийн үйл явцад хууль бусаар хөндлөнгөөс оролцох явдал юм.  

Сонгуулийн луйврын хоёр томоохон хэлбэр байдгийн нэгдүгээрт сонгогчдыг чөлөөтэй сонгууль өгөхөд нь саад болох, үгүй бол үр дүнг өөрчлөх явдал нэрлэгдэнэ.

Ихэнх булхайнууд сонгуулийн кампанит ажлын үеэр буюу түүний дараахан тэр зуур болж өнгөрдөг. Сонгуулийн үйл явцад хөндлөнгөөс саад хийхээс гадна, сонгогчдыг тоолох явцад будлиан үүсгэж болдог. Үүнээс гадна сонгуулийн үйл явцыг дэглэн найруулах замаар алсаас нь ихээхэн стратегийн шинжтэй луйврыг бүр эртнээс эхлүүлсэн байж ч болно. Жишээ нь, урьдаас төлөвлөсөн үр дүнгээ гаргаж авахын тулд сонгуулийн тойргийг төлөвлөж ашиглах явдал байдаг.
Радио дасгал

"**Радио дасгал**" (Япон хэл: ラジオ体操, Галиг: ражио тайсоо) бол хөгжмийн дагуу ба радио нэвтрүүлгийн зааварчилгаагаар биеэ халаах дасгалууд юм. Тухайн дасгал хөдөлгөөн нь АНУ-аас гаралтай; Япон, Хятад, Хойд Солонгос ба Тайвань улс орнуудад нийтлэг байдаг.

## Япон 
NHK радио 1951 онд  дасгалынхаа гормыг; боловсролын яам, эрүүл мэндийн яам, Японы Гимнастикийн Холбоо ба Японы Зугаа Цэнгэлийн Холбоо гэсэн байгуулгууд дэмжлэгээр дахин танилцуулсан.
Ангилал:Японы боловсрол
Ангилал:Биеийн тамирын дасгал
Ангилал:Японы соёл
Сэтгэцийн эрүүл мэнд

Сэтгэцийн эрүүл мэнд нь танин мэдэхүй, ойлголт, зан аашд нөлөөлж сэтгэл хөдлөл, сэтгэл зүй, нийгмийн эрүүл мэндийн байдлыг хамардаг. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын (ДЭМБ) мэдээлснээр энэ нь "Хувь хүн өөрийн чадвараа ухамсарлаж, амьдралын хэвийн стрессийг даван туулж, үр бүтээлтэй, үр бүтээлтэй ажиллаж, нийгэмдээ хувь нэмрээ оруулж чадах сайн сайхан байдлын төлөв байдал". Энэ нь мөн адил хувь хүн стресс, хүмүүс хоорондын харилцаа, шийдвэр гаргах үйл явцыг хэрхэн зохицуулдагийг тодорхойлдог. Сэтгэцийн эрүүл мэндэд субьектив сайн сайхан байдал, өөрийгөө үнэлэх чадвар, бие даасан байдал, ур чадвар, үе дамжсан хамаарал, оюуны болон сэтгэл хөдлөлийн чадавхийг бие даан хэрэгжүүлэх зэрэг орно. Эерэг сэтгэл судлал эсвэл нэгдмэл байдлын үүднээс сэтгэцийн эрүүл мэндэд хувь хүний ​​амьдралаас таашаал авах, амьдралын үйл ажиллагаа, сэтгэлзүйн уян хатан байдалд хүрэх хүчин чармайлтын хоорондын тэнцвэрийг бий болгох чадварыг багтааж болно.

Соёлын ялгаа, хувь хүний ​​философи, субьектив үнэлгээ, өрсөлдөх мэргэжлийн онолууд бүгд "сэтгэцийн эрүүл мэнд"-ийг хэрхэн тодорхойлоход нөлөөлдөг. Сэтгэцийн эрүүл мэндийн хүндрэлтэй холбоотой зарим шинж тэмдгүүд нь нойрны цочромтгой байдал, эрч хүч сулрах , хоолны дуршилгүй болох, өөрийгөө болон бусдад хор хөнөөл учруулахыг оролдох, өөрийгөө тусгаарлах (гэхдээ дотогшоо болон тусгаарлалт нь эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлдөггүй), байнга бүсчлэх зэрэг юм.

Канадын Нийгмийн эрүүл мэндийн агентлагаас тодорхойлсон сэтгэцийн эрүүл мэнд гэдэг нь хувь хүн, нийгэм, соёлын хил хязгаарыг хүндэтгэн амьдралын чанарыг сайжруулах арга замыг мэдрэх, сэтгэх, үйлдэл хийх чадвар юм. Эдгээрийн аль нэгнийх нь үнэ цэнийн бууралт нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн бүрэлдэхүүн хэсэг болох сэтгэцийн эмгэг, сэтгэцийн эмгэгийн эрсдэлт хүчин зүйл болдог.
Ууршилтын энтальпи

Ууршилтын энтальпи

Термодинамикийн хувьд ууршилтын энтальпи (AHvap тэмдэг) нь ууршилтын (далд) дулаан эсвэл ууршилтын дулаан гэж нэрлэгддэг бөгөөд энэ нь тухайн бодисын хэмжээг өөрчлөхийн тулд шингэн бодист нэмж шаардлагатай энергийн хэмжээг (энтальпи) хий болгодог. Ууршилтын энтальпи нь хувиргалт (ууршилт эсвэл ууршилт) явагдах даралт ба температурын функц юм.

Бодисын хэвийн буцлах температурын хувьд ууршилтын энтальпийг ихэвчлэн иш татдаг. Хэдийгээр хүснэгтэн утгыг ихэвчлэн 298 К хүртэл засдаг боловч энэ залруулга нь хэмжсэн утгын тодорхойгүй байдлаас бага байдаг.

Ууршилтын дулаан нь температураас хамаардаг боловч бага температурын хязгаарт болон бууруулсан температурын хувьд тогтмол ууршилтын дулаан байна гэж үзэж болно Tr « 1. Температур нэмэгдэх тусам ууршилтын дулаан багасч, тодорхой хэмжээнд бүрэн алга болдог тэр цэгийг эгзэгтэй температур гэж нэрлэдэг (Tr = 1). Эгзэгтэй температураас дээш, шингэн ба ууршилтын үе шатууд нь ялгагдахгүй бөгөөд бодисыг суперкритик шингэн гэж нэрлэдэг.
Химийн кинетик

Химийн кинетик буюу урвалын кинетик нь химийн урвалын хурдыг ойлгоход чиглэсэн физик химийн салбар юм. Энэ нь химийн термодинамикаас ялгаатай, учир нь химийн термодинамик нь урвал ямар чиглэлд явагдахыг авч үздэг боловч хурдны талаар мэдээлэл өгдөггүй. Химийн кинетик нь туршилтын нөхцөл урвалын хурданд хэрхэн нөлөөлж байгааг судалдаг бөгөөд урвалын механизм, шилжилтийн төлөвийн талаарх мэдээллийг гаргаж өгдөг, мөн химийн урвалын шинж чанарыг тайлбарлах математик загваруудыг бүтээхийг багтаадаг. 

Түүх

Химийн кинетикийн анхны судалгааг 1850 онд Германы химич Людвиг Вильхелми хийсэн. Тэрээр сахарозын урвалыг судалж, энэ урвалын кинетикийг тодорхойлоход интегралдсан хурдны хуулийг ашигласан. Түүний ажлыг 34 жилийн дараа Вильхелм Оствальд анзаарчээ. Вильхелмигийн дараа Петер Вааге ба Като Гульдберг нар 1864 онд химийн урвалын хурд нь урвалд оролцож буй бодисын хэмжээнээс хамаардаг хэмээх массын үйлчлэлийн хуулийг нийтэлсэн. 

Вант Хофф химийн динамикийг судалж, 1884 онд "Etudes de dynamique chimique" хэмээх алдартай номоо хэвлүүлсэн. Тэрээр 1901 онд химийн динамик ба уусмал дахь осмосын даралтын хуулийг нээсэн хэмээн анхны химийн салбар дахь Нобелийн шагнал хүртсэн.
Дэлхийн туйлын бүсүүд

Дэлхийн туйлын бүсүүд, мөн хүйтэн бүсүүд гэдэг нь Дэлхийн туйлын мөсөн бүрхүүлүүд буюу Дэлхийн газарзүйн туйлуудыг (Хойд болон Өмнөд туйлууд) хүрээлсэн бүсүүд юм. Эдгээр өндөр өргөргүүд нь Хойд туйлд Арктик далайн ихээхэн хэсгийг бүрхсэн хөвөгч далайн мөсөөр, өмнөдөд Антарктид тив ба Өмнөд далайг хамарсан Антарктидын мөсөн бүрхүүлээр зонхилдог. 

### Тодорхойлолт
Арктик нь янз бүрийн тодорхойлолттой бөгөөд үүнд Арктик тойргийн хойд хэсэг (2010 оны байдлаар 66°33'44" N) эсвэл зүгээр л хойд өргөрөг 60°-ийн хойд хэсэг, эсвэл Хойд туйлаас ой модны шугам хүртэлх бүс орно. Антарктик нь ихэвчлэн зүгээр л өмнөд өргөрөг 60°-ийн өмнөд хэсэг буюу Антарктид тив гэж тодорхойлогддог. 1959 оны Антарктидын гэрээ нь өмнөх тодорхойлолтыг ашигладаг.

Туйлын хоёр бүс нь дэлхийн бусад хоёр уур амьсгалын болон биометрийн бүсээс ялгаатай бөгөөд экваторын ойролцоох халуун бүс, халуун ба туйлын бүсүүдийн хооронд орших дунд өргөргийн бүсүүдээс ялгаатай.

### Цаг агаар
Туйлын бүсүүд дэлхийн бусад хэсгүүдээс бага эрчимтэй нарны цацраг хүлээн авдаг. Учир нь нарны энерги ташуу өнцгөөр ирж, илүү өргөн талбайд тархаж, мөн дэлхийн агаар мандалаар илүү урт замыг туулж, шингэх, сарних, эсвэл ойх магадлалтай байдаг. Энэ нь өвлийн улиралд дэлхийн бусад хэсгүүдийг бодвол хүйтэн болгодогтой адил юм.
Савх

**Савх** (англи. *Chopsticks, япон.箸-хаши*) Зүүн Азийн орнуудын уламжлалт хоол идэх хэрэгсэл юм. Савхыг Хятад, Япон, Солонгос, Монгол, Вьетнам зэрэг оронд голлон хэрэглэдэг.  

19-р зуунд Тайландын V Рама хаан Европын хоол ундны хэрэгслийг эргэлтэд оруулснаар савхаар зөвхөн гоймон эсвэл шөл иддэг болсон байна. Савхыг ихэвчлэн мод, металл, яс, зааны яс, орчин үед хуванцраар мөн хийдэг болсон. Мөнгөн савхыг Хятадын эзэн хааны ордонд өгч буй хүнс хортой эсэхийг илрүүлэх зорилгоор ашигладаг байсан гэдэг (хор нь мөнгөтэй урвалд орохоор өнгө нь өөрчлөгддөг).

## Түүх 
Хятадад савхыг куайзы (хятад: 筷子, пиньинь: kuàizi) гэж нэрлэгддэг бөгөөд археологийн судалгаагаар МЭӨ XVII–XI Шангийн эрин үед (3 мянга орчим жилийн өмнө) гарч, зааны ясан савхаар хаад, хатад зоогоо савхаддаг байсан нь хамгийн үнэтэй, дээд зэрэглэлийнхэд тооцогддог байв. Домогт өгүүлснээр бол нэг эр халуун буцалж буй шөлнөөс мах гаргаж авахдаа түлэгдэхгүйн тулд модноос хоёр жижиг мөчрийг тасдаж авч хэрэглэсэн гэдэг. Баруун Жоу улсын үед хүрэл савх, хожим Тан улсад мөнгө савх үнэ цэнтэйд орох болов.  

### Савхны музей 
Дэлхийд цор ганц гэгдэж буй савхны музейн эзэн Лань Сян ярьж буйгаар, хулс мод, яс, хаш чулуу, хуванцар, металл гэсэн таван төрлийн эдээр савхыг хийдэг аж. Соёлын хувьсгалын он жилүүдэд (1966–1976 он) эртний түүхт, үнэтэй, чамин савх, эд хэрэгслийг олноор сүйтгэжээ. Тэр үеэс Лань Сян Хятад даяар явж, дээр үеэс хэрэглэж ирсэн, өвөрмөц хийц, түүхтэй савхнуудыг цуглуулан 2000 орчим үзмэртэйгээр музейгээ нээсэн байна. Үзмэрүүдийнх нь 600 орчим нь Тан (618–907 он), Сүн (960–1279 он), Юань (1271–1368 он), Мин (1368–1644 он)  болон Чин (1644–1912 он) гүрний үед хамаарах эдлэлүүд аж. Тэрээр 1988 онд Шанхай хот дахь гэрээ музей болгон тохижуулж, үзмэрүүдээ олонд толилуулсан тэрбээр савхны хийц, загвар, үүх түүхийг өгүүлсэн ном бичиж хэвлүүлсэн ажээ. 

### Баримтууд 
Дэлхий дээрх хүн амын 30 гаруй хувь хоол идэхдээ савх хэрэглэдэг, 30 хувь нь халбага, сэрээ хэрэглэдэг бөгөөд үлдсэн 30-аад хувь гараараа хоол иддэг байна. 

Савхыг ширээн дээр тавихад өнхрөхгүй байхын тулд хавчиж иддэг доод хэсгийг нь дугуй хэлбэртэй, доод хэсгийг нь дөрвөлжин хэлбэртэй хийдэг байна. Савхны урт нь ойролцоогоор 24 см байдаг бөгөөд хулсаар хийсэн савх арай урт байдаг ажээ.

## Монголд 
Эртнээс Монголчууд савх хэрэглэж ирсэн бөгөөд хүн бүр өөрийн аяга, хутга, савх, арчих алчууртай байсан бөгөөд түүнийгээ биедээ байнга авч явдаг байжээ. Эр хүний хуйтай хутганы хажууд хос савх хатгаастай байдаг байжээ.

1930-аад оны дунд үеэс социализмын соёлжих хөдөлгөөн нэрийн дор Оросын нөлөөгөөр халбага, сэрээ хэрэглэх болжээ. Сүүлд 1990 оноос монголчууд халбага сэрээний сацуу, эргээд савхыг өргөн хэрэглэж байна.  

Ангилал:Азийн соёл
Ангилал:Хоолны хэрэгсэл
Ангилал:Хятадын соёл
Олон улсын боловсрол

Олон улсын боловсрол гэдэг нь улс төр, соёлын хил хязгаарыг даван хүмүүс, оюун ухаан, санаа бодлын аялал, хөдөлгөөнийг хамарсан динамик ойлголт юм. Энэ нь газар зүйн хязгаарлалтыг эдийн засаг, нийгэм, соёлын зохион байгуулалтанд улам бүр арилгаж буй даяаршлын үзэгдлээр хөнгөвчлөгддөг. Энэ ойлголт нь албан ёсны боловсрол, албан бус суралцах зэрэг өргөн хүрээний суралцахуйн төрлүүдийг агуулдаг. Мөн академик үзэл санааг дэлхий нийтийн ойлголт руу чиглүүлэхийг зорих зэрэг өөрчлөлт хийх боломжтой. Жишээ нь, Улсын их сургуулиудын үндэсний холбоо нь олон улсын, нийгмийн, улс төрийн, соёлын, эдийн засгийн харилцан ярианы бүх хүрээг тусгасан "зөв боловсрол"-ыг нэвтрүүлэхийг зөвлөдөг. Олон улсын боловсролын ажилтнууд нь оролцогчдод соёлын хувьд олон янзын хүмүүс болон санаа бодолтой зохих ёсоор, үр дүнтэй, ёс зүйтэй харилцахад туслах хөтөлбөрүүд болон үйл ажиллагааг зохион бүтээх, удирдах, хөнгөвчлөх үүрэгтэй.Түүхэн үндэслэл.Олон улсын боловсролын үүсэл гарал нь боловсрол, суралцахуйн, оюуны солилцоог хэрэгжүүлэх зорилготой өнгөрсөн үеийн олон улсын болон тив дамнасан санаачлагуудтай холбоотой байж болох юм.
Хөгсү Сабраг

Монголын Найман амйгийн Таян хааны цэргийн жанжин. Ван хан Тэмүжин нар Найманы Буйрун хааныг довтлон цохиход Таян хааны зарлигаар Тэмүжин, Тоорил нарын цэрэгтэй Байдрагийн голд байлджээ. Хоёр этгээдийн цэрэг дийлэх дийлэгдэх нь ялгараагүй байлдаж бүхий үед Тэмүжин, Тоорил нарын дунд хагарал гарч, Тэмүжин хойш ухран Хангай уулыг давж нутагтаа буцаж иржээ. Гэтэл Хөгсү Сабраг Хэрэйдийн ван ханы холбоотон нар салан одсоныг мэдээд Ван ханы цэргийн сүүлээс нь довтлон дайрч цохисон байна. 
Энэ жанжины тухай мэдээ баримт хомс
Хуйлдар

Чингис хааны  дөрвөн хошууч жанжидын нэг.  Хуйлдар  “Арван гурван хүрээ”-ний байлдааны дараах Жамухын харгис хэрцгийг жигшиж түүнээс салан Урууд, мангуудууд бол Хабич баатрын долоон хөвгүүний нэг Начин баатарын хоёр хүү Уруудай, Мангудай нарын удам юм.

Хуйлдар өөрийн ахтай маргалдан мангууд аймгаа дагуулан Чингистэй нийлэхэд их хаан түүнээс “Ах чинь Жамухын дэргэд байхад чи юунд энд үлдэх? ”  гэж асуухад Хуйлдар хэлэх үгээ олж ядан нэгэн сум авч хугалаад “ Энэ биеийг эцэслэтэл эзэн чамд эс зүтгэвээс энэ сум мэт болтугай” гэжээ. Чингис хаан түүний үнэнч шударгыг биширч “Сэцэн” цол олгож анд бололцжээ.

1203 оны “Муу өндрийн тулалдаан”-нд Хуйлдар сэцэн Зүрчидэйн хамт Хэрэйдийн эсрэг “ Андын өмнө бид хатгалдая, үлдэж хоцорсон үр хөвгүүдийг асрамжилахыг анд мэдтүгэй” хэмээн хэлж дайран орсон ба энэ тулалдаанд Хуйлдар шархдан унахад Чингис хаан ихэд харамсан мянган лангийн ховор эмээ шавж түрхээд майхандаа авч хонолоо гэдэг.

Үүнээс хойш сар орчмын дараа ан агнах үед шарх нь хүндрэн нас барсан  Хуйлдарыг Халх голын Орнугын хэлтгий хад хэмээх газар оршуулжээ.
Тэмээ эврээ алдсан нь

**Тэмээ эврээ алдсан** нь үлгэрийг монголчууд "Тэмээ буга хоёр", "Тэмээ бугад эврээ алдсан нь", "Тэмээ ус уухдаа алсыг ширтэх болсон нь" зэргээр нэрлэж иржээ. 

## Тэмээ эврээ алдсан нь 
Эрт урьд цагт тэмээ одоогийн бугынх шиг арван хоёр салаа эвэртэй байсан ажээ. Бас өтгөн болоод урт сайхан сүүлтэй байж гэнэ. Харин тэр цагт буга эвэргүй мухар мулзан, адуу сүүлгүй шахам годон шодон байсан юмсанжээ.

Иймд тэмээ, сүрлэг сайхан эвэртэйдээ их л биеэ тоон эврээрээ ямагт гайхуулан хөөрлөдөг байжээ.

Тэмээ нэг өдөр ус уухаар нуурын хөвөөнд ирээд уухаасаа илүү усанд туссан дүрсээ олж үзээд сүр жавхлангаа их л бахдан хараад зогсож байжээ.

Тэгтэл энэ үеэр ойгоос буга гарч ирээд толгой бөхийлгөн мэхэсхийж гунигтайгаар хэлжээ:

– Өнөө үдэш би ойн амьтдын чуулганд айлчлан очих учиртай билээ. Ийм муухай мөлчгөр мухар духтай яаж очих билээ? Ядаж нэг цагийн төдий ч бол чинийх шиг ийм сайхан эвэртэй явж үзэхсэн, тэмээ чи өршөөж, өнөөдөр надад эврээ түр өгөөч! Маргааш чамайг ус уухаар энд ирэхэд чинь би эврий чинь авчирч өгөмз гэж гуйжээ.

Тэмээ бугыг үзвэл үнэхээр өрөвдмөөр сүр үзэмжгүй харагдсан тулд эврээ мултаж өгөөд «Ус уухаар ирэхэд минь заавал авчирч өгөөрэй!» гэж захив. Сүрлэг сайхан чимэглэл болсон эврийг шүүрч аваад буга ойдоо орчив. Замд нь морь дайраддсанд буга хэнээс звэр авснаа хэлж өгчээ. Морь бас нэг гоё сайхан юм олж авах санаатай тэмээнд

очоод сүүлийг гуйжээ. Сайхан сэтгэлт тэмээ аанай л морины үгэнд ороод сүүлээ бас сольчихжээ.

Түүнээс хойш өдөр хоног өнгөрсөөр он удсан боловч хөөрхий тэмээ эвэр сүүл хоёрынхоо аль алиныг олж авч чадсангүй ажээ. Авлагатай амьтадтайгаа уулзаад эвэр сүүл хоёрыг нь эргүүлж өгнө гэж амласныг нь сануулахад цаадуул нь дооглон инээгээд буга бас нэмж хэлсэн нь:

– Тэхийн эврийг тэнгэрт тулахаар тэмээний (шинэ) сүүлийг газарт хүрэхээр өгөмз гэжээ.

Тэр цагаас хойш одоо болтол тэмээ ус уух бүрдээ усан дотор эвэргүй мухар мулзан болсон дүрсээ олж хараад дур нь гутаж толгойгоо сэгсэрдэг болсон гэх ба ус хэд балгаад энэ тэр уулын орой харж байн байн өлийн зогсдог нь усан дээр эврийг нь авчирч өгнө гэж (амласан бугын болзоог санаад «Буга эврий минь авчирч яваа болов уу» гэж горьдож хардаг учраас тэр гэнэ. Бас бугын звэр жил бүр нэг удаа булгарч унадаг нь тэр звэр угаас бугад заяасан биш, тэмээнээс залилж авсны учраас тэгдэг гэнэ.

## Зохиол бүтээл 
"Домгийн тэмээ жангар" номыг зохиолч Б.Цэрэн, зураач, редактор Б.Төрмөнх нар бүтээжээ. 

Хатагийн Го.Аким доктор профессор "Тэмээ эвэртэй байсан уу?" нийтлэлдээ хадны сүг зургийг тайлбарлахдаа: "Ширээ бөхтэй, шодон сүүлтэй, сэлмэн эвэртэй тэмээг ертөнцийн зүгээр урагш харуулан сийлжээ. Сийлэхдээ дүрсийг хүрээлэн хонхойлгох аргаар сийлсэн аж. Энэ тэмээ эврээ шилэндээ хаяаад, хурдлан тэшүүлж байна гэж жигтэйхэн. Эвэр нь бугынх шиг арван хоёр салаа биш юм, гэхдээ бадриун, урт, урд бөхөө хүрчээ" гэжээ. 

### Бусад 
Тэмээ эвэртэй байсан хэмээг домог үлгэрээс үүдэлтэй "Эвэртэй тэмээ" уран бүтээлийн нэгдэл бий. 

## Гадаад холбоос 
Тэмээ эврээ алдсан нь

Тэмээ буга хоёр

Домгийн тэмээ жангар

ТЭМЭЭ ЭВЭРТЭЙ БАЙСАН УУ?
Гурван фазын цахилгаан эрчим хүч

Гурван фазын цахилгаан эрчим хүч нь цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх, дамжуулах, түгээхэд ашиглагддаг хувьсах гүйдлийн түгээмэл төрөл юм. Энэ нь гурван утас ашигладаг олон фазын системийн нэг төрөл бөгөөд дэлхий даяар цахилгаан дамжуулах сүлжээнд ашигладаг хамгийн түгээмэл арга юм.Гурван фазын цахилгаан эрчим хүчийг 1880-аад онд хэд хэдэн хүмүүс боловсруулсан. Гурван фазын цахилгаан эрчим хүчний хувьд утас тус бүрийн хүчдэл нь бусад утас тус бүртэй харьцуулахад фазын 120 градусаар шилждэг. Энэ нь хувьсах гүйдлийн систем тул хүчдэлийг трансформаторыг ашиглан дамжуулахдаа өндөр хүчдэлд хялбархан өсгөж, түгээхэд буцааж буулгах боломжийг олгодог, үр ашиг ихтэй.Гурван утастай гурван фазын хэлхээ нь өгөгдсөн хэмжээний цахилгаан эрчим хүчийг дамжуулахад бага дамжуулагч материал ашигладаг тул ижил хүчдэлтэй хоёр утастай нэг фазын хэлхээнээс илүү хэмнэлттэй байдаг.Гурван фазын хүчийг голчлон том асинхрон мотор, бусад цахилгаан мотор болон бусад хүнд ачааг тэжээхэд шууд ашигладаг. Жижиг ачаалалд ихэвчлэн гурван фазын системээс гаралтай хоёр утастай нэг фазын хэлхээг ашигладаг.
Тэмээн жингийн цуваа

**Тэмээн жингийн цуваа** бол тэмээн жин тээсэн цуваа ачаатай тэмээг хэлдэг. С.Жамбалдоржийн (1997) тодорхойлсноор, тэмээн жин хоногт 10–16 цаг, цагт 3–4 км-ын хурдтай явдаг бөгөөд жингийн цуваанд 20-30-аас 200-1000 хүртэл атан тэмээ, 200 гаруй жинчин оролцдог ба аян жингийн нэг удаагийн замын урт 20 өртөө (600 км) хүртэл байвал ойрын, 50 өртөө (1500 км) бол холын, үүнээс дээш бол алсын аян жин гэдэг байна. 

Монголчууд 2000 гаруй км хүртэл алсын замд жин тээдэг байжээ. Жинд 7– 17 насны атан тэмээг хэрэглэдэг. Жил бүрийн 11 сарын 1-нээс дараа жилийн 4 сар хүртэл аян жинд явдаг байжээ.

## Түүхэн тойм 
Тэмээг Монголчууд эрт дээр үеэс ачлага уналганд ашиглаж нүүх суух, алсын аян жин тээх, ачих, тэргэнд хөллөх, унаж эдлэх зэргээр нүүдлийн ахуй амьдралд зохицуулан ашиглаж ирсэн уламжлалтай.

Ази Европыг холбосон худалдааны буюу Торгоны замын гол тулгуур нь тэмээ, тэмээний цуваа байсныг түүх гэрчилнэ. Энэхүү торгоны замыг хөгжүүлэхэд Чингис хааны үеийн Монголын эзэнт гүрэн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд 13-р зуунд Монголд "Тэмээ ачааны яам" гэгчийг байгуулж байжээ. Тэмээ холын замд тээвэрлэх, дайнд зэвсэг ачих, олз тээвэрлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн тул Тэмээний яамыг байгуулжээ.

1941 онд Ховд аймгийн Манхан сумаас Борондангийн Лувсан тэмээн жин гол мөрөн, уул толгод хавсарсан хэцүү замыг туулан 5 сарын дараа зорьсон газраа хүрчээ. Аялал 12, нэгдүгээр сарын хахир хүйтнийг дамнан үргэлжилсэн учир тэмээчид хоёр тэмээний голд хэвтэр засан жавар тачигнасан өвлийн хүйтэн шөнийг өнгөрөөдөг байж

Монголчууд Хятадын нутгаас цайг малын нойтон арьсанд боож тэмээн жингээр зөөхдөө нэг удаагийн жингийн цуваанд мянга хүртэл тэмээ явдаг, нэг тэмээ нуруундаа 200 кг, тэргэнд хөллөсөн үед 400 кг ачаа тээвэрлэдэг, хоногт 30-40 км замыг туулдаг байжээ. “Жангар” цайны замын соёлын өвийн наадмын хүрээнд 2023 оны 9 сард “Тэмээн жин тээх” уралдааныг зохион байгуулж байв. Тус уралдаанд Манхан, Зэрэг, Жаргалант сумдаас 5 багийн 10 жинчин, 60 тэмээтэйгээр оролцож байжээ. Тэмээн жингийн цуваа 41 км газрыг туулсан байна. 

Монгол ёс заншил, өв уламжлал, нүүдэлчдийн ахуй соёлыг харуулсан Дорноговь аймгийн Хамарын хийдээс Улаанбадрах сум уруу ном тээсэн тэмээн жингийн аялал 2018 оны 12 сарын 06-нд явж байжээ. 

## Баяжихын бэлэгдэл 
Д.Өрнөхдэлгэрийн "Монголчуудын тэмээн жингийн соёл" өгүүлэлд "Нэг зуун тэмээгээр жин тээх үед «Гүл шар» гэж нэрлэгдсэн гуулин хонхыг зүүдэг. Нэг удаад нэг зуун тэмээгээр тээх нь баяжихын бэлгэдэл гэж жинчид бэлэгшээдэг, замд тохиолдогсод ч тэдэнд хүндэтгэл үзүүлдэг байна" гэжээ. 

## Уран бүтээлд 
Монгол улсын эстрадын ууган хамтлагуудын нэг "Соёл-Эрдэнэ" хамтлаг "Тэмээн жингийн цуваа" дуу гаргасан байдаг.

"Тэмээн жингийн цуваа" дуунд:

"Тэмээн жингийн тэргүүн цуваа

Тэнгэрийн хаяанаас наашлан айсуй

Тэнүүн говийн тэнхээт алхаагаар

Тэнгээ тээгээд наашлан айсуй" гэж гардаг. 

## Гадаад холбоос 
Ном тээсэн жингийн цуваа А.Эрдэнэ-Очир найрагчийн нутгийг зорилоо

ХОВД: Тэмээн жингийн цуваа 41 км газрыг туулна

ФОТО: Тэмээн жингийн цуваа

Тэмээн жингийн цуваа

## Эшлэл
Жинчин

**Жинчин** бол тэмээн жин тээх, тэмээн жингийн цуваанд явдаг хүнийг жинчин гэдэг. Тэмээн жинг даамал удирдаж явдаг бөгөөд хамгийн хашир туршлагатай хүнээр жингийн даамал тавьдаг.

## Түүхэн тойм 
Тэмээн жин, тэмээн жингийн цуваа буюу жинчин хүмүүсийн, жинчдын түүх Торгоны замын үеэс улбаатай. Тэмээн жинд 4–6 жинчин, 40–50 тэмээг хариуцдаг. Жингийн даамал нь жинчдэд зөвлөгөө өгөх, явах, буух хугацаа, ажлын цагийн хуваарийг хариуцахаас гадна тэднийг төлөөлөн гэрээ хэлэлцээ хийх, хөлс хүч тохирох ажлыг мөн хариуцдаг байна. Тэмээн жин бол атан тэмээ, эр хүн хоёрыг шалгадаг, жинчний эр зориг хүн чанарыг сорьсон залуу хүний булчин махыг задалж бяр тэнхээ суулган бялдаржуулдаг хийморьлог ажил гэж үздэг.

## Жинчин хүн 
### Жинчний арга ухаан 
Тэмээн жин тээх ажлын онцлогтой уялдсан янз бүрийн өвөрмөц арга ухаан олон байдаг байжээ. Жинчин хүн ганцаар ачааг ачих тохиолдолд хүн мод тээвэрлэдэг. Хүн мод гэдэг нь тэмээний буруу талын тэнг өргөж тавьдаг мод юм. Хүн мод нь ачаа ачих хоёр дахь хүнийг төлөөлдөг бөгөөд энэ нь нэг метр орчим өндөр, нэг үзүүртээ хоёр ацтай мод, энэ ацаар нь газар тулна. Уг модны ац нь 50 см орчим алцгар зайтай байна. Жинчин хүн, хүн модоо ацаар нь газар хатгаж, дээд шулуун үзүүр дэх хос оосроор нь шатны хойд урд үзүүрээс уяад ачаагаа дээр нь тавихад хөдөлдөггүй тулгуур болж өгдөг өөрөөр хэлбэл жинчин хүн буруу талын ачаа тэнг өргөж тэмээний нуруунд «хүн модоор» түшүүлэн газар тулна. Тэгээд нөгөө талд нь гарч тэнгээ өргөж холбоно. Дараа нь «хүн модоо» авч тэнгээ тэгшлэн татдаг аж. Говийн тэмээ мөсөн дээгүүр явж чаддаггүй учир шороо зөөж асгадаг. Өндөр даваанаас зарим тэмээ сүрдээд явдаггүй. Тэгэхээр нүдийг нь бооход ямар ч өндөр давааг давдаг.

## Жинчинд хэлэх үг 
Жин тээж яваа хүнтэй тааралдвал:

"Буйлаа хугалалгүй 

Бурантгаа сунгалгүй 

Ачаа хүнд 

Аян зөөлөн болог" хэмээн ерөөдөг. 

### Тэмээн жингийн аялал 
Тэмээн жинг Халх аялал, Харчин аялал буюу Халх явалт, Харчин явалт гэж ангилдаг.

Халх аялал буюу халх явалт нь өвлийн өглөө 5–6 цагийн хооронд хөдөлж, 11–13 цаг яваад орой 16–18 цагийн үед буудаг байна. Харчин аялал буюу харчин явалт нь үдээс хойш 15–17 цагийн турш яваад шөнө 2–3 цагийн хооронд буудалладаг байна. 

## Уран бүтээлд 
Зураач Пунцагийн Цэгмид "Идэр жинчин" бүтээл нь олноо алдартай болсон уран зураг юм.  

Б.Цэвээн "Жинчин" тууждаа алс холын аян жинд идэр залуугийн бяр чадал, золбоо хийморио бадруулж яваа жинчин эрийн амьдралыг урнаар өгүүлсэн байдаг. 

Монгол орон даяар ардын дуу мэт дэлгэрсэн алдарт дуучин М.Дугаржавын "Идэр жинчин" уртын дуунд: 

"...Алс холын замаар Алхлан сажлан туулж Ачаа жингийн хүндийг  Амар сайнаар нэвтрүүлэгч  Атан олон тэмээд минь  Арын говийг бүрхжээ" гэж монгол атан тэмээний бяр чадал, монгол жинчин залуусын эрэмгий зориг, авхаалж самбаа зон олноо гэсэн эрхэм буянтай үйлсийг магтан өгүүлжээ. 

## Цахим холбоос 
"Жинчин" тууж

Жинчин

## Эшлэл
12 жилийн үлгэр

**12 жилийн үлгэр** нь Монгол цаг тооллын үечлэлийн тухай басхүү тэмээний тухай шинжийг харуулсан үлгэр юм.

## Нэршил 
* 12 жил үлгэр
* 12 жилийн үлгэр
* 12 жилийн тухай үлгэр
* Яагаад тэмээ 12 жилд ороогүй вэ?
* Тэмээ яагаад 12 жилд ороогүй вэ?

## 12 жилийн үлгэр 
Урьд эрт цагт , цаг дөнгөж эхэлж байхад өвөг дээдэс маань  монгол тооллыг арван хоёр жилд ангилан адгуусан амьтны нэршилээр нэрлэх болж гэнэ.Тэгээд сүүлийн арван нэгэн амьтны нэрийг  оноож чадсан боловч 12 жилийн хамгийн эхний жилд ямар амьтны нэр өгөх вэ гэтэл тэмээ, хулгана хоёр нэрээ оруулахаар булаацалдан тэмцэлдэж гэнэ .

Өвөг дээдэс маань учирыг эс олсон тул тэдэнд “Өөрсдөө шийдэх” боломжийг гаргаж өгч гэнэ. Тэр хоёр удаах өдрийн өглөөний мандах нарны улаан туяаг хэн түрүүлж үзсэн нь 12 жилийн эхэнд ногдохоор болж, мэлзээ тогтоож гэнэ. 

Тэмээ нар ургах зүүн зүг харж нар мандахыг хүлээж зогсов. Хулгана харин тэмээний бөхөн дээр гарахыг гуйхад толгой минь бөхөөсөө өндөр билээ хэмээн бардамнан бөхөн дээрээ гарахыг зөвшөөрөв. Тийн хулгана  баруун зүг харан цаг ямагт уулын оройг ширтэж байв. 

Цаг урсаж нар мандах мөч болоход, ургах нарны анхны туяа баруун уулын оройд туссанд хулгана нарны туяаг түрүүлж үзлээ хэмээн хашхирчээ. Тэмээ мэлзээгээ алдсандаа уурсан хулганыг дэвсэж алах гэж оролдон дорвитой хөдөлтөл, хулгана овоолсон үнсэн доогуур гүйн орж амь хоргодож гэнэ. 

Тэр цагаас хойш тэмээ үнс асгасан газар харах бүрдээ өстөн дайсан болсон хулганыг бяц дарах санаатай үнсийг дэвсэлж хөрвөөдөг болсон юмсанжээ. Ийнхүү хулгана арван хоёр жилийн эхэнд орж, тэмээ хасагдсан учир ийн ажээ. 

Гэвч тэмээ арван хоёр жилд багтаагүй боловч арван хоёр жилд багтсан бүх амьтны шинжийг цөмийг биедээ агуулсан байдаг ажээ. Уг шинж нь: 

1. Хулгана чихтэй

2. Үхэр гэдэстэй

З. Бар тавагтай

4.Туулай хамартай

5. Луу биетэй

6. Могой нүдтэй

7. Морин дэлтэй

8. Хонин ноостой

9. Мичин бөхтэй

10. Тахиа өрвөлөгтэй

11. Нохой гуятай

12. Гахай сүүлтэй

## 12 жилийн бэлэгдэл 
Эрдэнийн зүйлээр бөөлжөөд байдаг 

Эрүү цагаан хулгана нэгэн жил 

Эвэр сүүл нь тэнцүүхэн байдаг 

Эзэндээ ээлтэй үхэр хоёр жил 

Арын модонд алаглаад байдаг 

Алаг эрээн бар гурван жил 

Дэлхий дээгүүр дэгдээд байдаг 

Дэлдэн чихтэй туулай дөрвөн жил 

Хөх тэнгэрт хүржигнээд байдаг 

Хүч ихтэй луу таван жил 

Цаг үргэлж цагриглаад байдаг 

Цагаан эрээн могой зургаан жил 

Холын газрыг товчлоод байдаг 

Хомбон туурайтай морь долоон жил 

Хотгор газрыг хорголоор дүүргэдэг 

Хотондоо ээлтэй хонь найман жил 

Харсан/Үзсэн бүхнээ элэглээд байдаг 

Илбэчин эрдэмтэй бич есөн жил 

Үүрийн жингээр донгодоод байдаг 

Эвэр хошуутай тахиа арван жил 

Хортон дайсныг хоргоогоод байдаг 

Хон хон дуутай нохой арван нэгэн жил 

Хөрст газрыг сэндийлээд байдаг 

Хөндлөн соёотой гахай арван хоёр жил

## Цахим холбоос 
12 жилийн тухай үлгэр

Тэмээ яагаад 12 жилд ороогүй вэ?

Арван хоёр жил үлгэр twelve animals of zodiac
Ангилал:Монгол ардын аман зохиол
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__

## Зохиогч 
Зохиогч 2405:5700:310:7EA:B8A6:5AF7:842C:2A9A 13:08, 8 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC)
Перес де Куэльяр

**Хавьер Перес де Куэльяр де ла Герра** (испани. *Javier Pérez de Cuéllar y de la Guerra*; 1920 оны 1-р сарын 19-нд Перу улсын Лиа хотод төрсөн — 2020 оны 3-р сарын 4-нд Лима хотод нас барсан) — перугийн дипломат, 1982 оны 1-р сарын 1-нээс 1991 оны 12-р сарын 31-ний өдөр хүртэл НҮБ-ын 5 дахь Ерөнхий нарийн бичгийн даргааар ажилласан. 2000-2001 онд Перу улсын Ерөнхий сайдын алба хашсан. 

Хавьер Перес де Куэльяр 1940 онд Перугийн Олон улсын харилцааны яаманд ажиллаж эхэлсэн бөгөөд дараа нь 1944 онд дипломат албанд шилжсэн байна. Тэрээр Франц, Их Британи, Боливи, Бразил дахь Перугийн Элчин сайдын яаманд ажиллаж байсан. 1964 онд Перу улсаас Швейцар дахь Элчин сайдаар, 1969-1971 онд Перу улсаас ЗХУ, Польш улсад болон 1977-1979 онд Венесуэлд Элчин сайдаар томилогдон ажилласан байна. Үүнээс гадна 1971-1982 онд. Хавьер Перес де Куэльяр НҮБ-д суугаа Перугийн байнгын төлөөлөгчөөр ажилласан байна. 

1981 онд де Куэльярыг НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилох шийдвэр гарахаас өмнө 16 удаа санал хураалт явуулж байжээ. 1982 оны 1-р сарын 1-нд НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон тэрбээр энэ албан тушаалд хоёр удаа улиран ажиллаж, олон зөрчил мөргөлдөөнд зуучлагчаар идэвхтэй оролцож байжээ.

1995 онд тэрээр Перугийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдсөн ч 22 хувийн санал авч, япон гаралтай Альберто Фүжиморид ялагдсан.

2000-2001 онд Перес де Куэльяр Перугийн Ерөнхий сайд болон Гадаад хэргийн сайд, 2002-2004 онд Латин Америкийн Холбооны Конгрессын даргаар ажиллаж байжээ.

## Сонирхолтой баримтууд 
* Хавьер Перес де Куэльяр бол орчин үеийн дэлхийн хамгийн урт насалсан төр, засгийн тэргүүнүүдийн нэг юм.
* Хавьер Перес де Куэльяр бол Перугийн бүх удирдагчдын хамгийн өндөр насалсан хүн байсан юм.
* Хавьер Перес де Куэльяр бол зуу гаруй жил амьдарсан дэлхийн хорин төр, засгийн тэргүүний нэг юм.
24 дугаар сургууль

Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 24 дүгээр сургууль нь Т,Нарантуяа захиралтай хамт олон нь 23 ажилтан 119 багш 3755 суралцагчтай 23 ажилтан 119 багш 3755 суралцагчтай мөн олон улсын хамтын ажилгаатай МАТЕМАТИК АНГЛИ ХЭЛНИЙ ГҮНЗГИЙРҮҮЛЭН СУРГАЛТТАЙ СУРГУУЛЬ ЮМ мөн 24thschool.com оор мэдээлэл авах боломжтой

## ЭРХЭМ ЗОРИЛГО 
Суралцагч нэг бүрийн хүсэлд хөтлөгдсөн хөгжлийн түүчээ “ХҮСЛИЙН СМАРТ СУРГУУЛЬ” болно.

## АЛСЫН ХАРАА 
Алсын хараа: Техник технологийн смарт орчин бүрдүүлсэн, байгаль эх дэлхийдээ хайртай, боловсролын үйлчилгээний чанараараа манлайлан, үндэсний хэмжээний Хүүхэд бүрийн “Хүслийн ухаалаг жишиг сургууль” болно.

## ЭРХЭМ ЗОРИЛГО 
Суралцагч нэг бүрийн хүсэлд хөтлөгдсөн хөгжлийн түүчээ “ХҮСЛИЙН СМАРТ СУРГУУЛЬ” болно.

## УРИА 
Бүтээлч үйлийн зөв орчинтой “Би, бид чадна” гэсэн итгэлтэй, сэтгэлтэй, зүтгэлтэй хамт олон болно.

## БИДНИЙ АМЖИЛТ 
##### 1964 
1964 оны БНМАУ-ын Гэгээрлийн яамны хүндэт үнэмлэх

##### 1982 
1982 оны “Социалист хөдөлмөрийн бригад” цол мандат

##### 1983 
1983 оны Улсын ариун цэвэр хавдар судлалын байцаан шалгах газрын Диплом

##### 1988 
1988 оны Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн төв хорооны Баярын бичиг

##### 1990 
1990 оны Улаанбаатар хотын Ардын Боловсролын Удирдах Газрын БАЯРЫН БИЧИГ

##### 1994-1998 
Чингэлтэй дүүргийн тэргүүний сургууль, Нийслэлийн тэргүүний сургууль, Улсын тэргүүний сургууль

##### 2000, 2002, 2003, 2006-2014 
Чингэлтэй дүүргийн тэргүүний сургууль, Нийслэлийн тэргүүний сургууль, Нийслэлийн хошой тэргүүний сургууль, Улсын хошой тэргүүний сургууль.Чингэлтэй дүүргийн шилдэг үнэлгээтэй сургууль, Чингэлтэй дүүргийн шилдэг сургууль

##### 2015 
2015 оны Нийслэлийн шилдэг тохижилт үйлчилгээтэй сургууль

##### 2018 
2018 оны Нийслэлийн шилдэг индекстэй сургууль, Чингэлтэй дүүргийн шилдэг тохижилттой сургууль

##### 2019 
2019 оны Чингэлтэй дүүргийн онцлох сургууль, Магадлан итгэмжлэгдсэн анхны ЕБС

##### 2020 
2020 оны Нийслэлийн шилдэг индекстэй сургууль

##### 2021 
2021 оны Чингэлтэй дүүргийн шилдэг тохижилттой сургууль, Хүүхдэд ээлтэй сургууль онд Ерөнхийлөгчийн санаачилгаар Батлан хамгаалах яамны сайдын ивээл дор зохион байгуулагддаг цэрэг спортын “Дөл” цогцолбор тэмцээнд багш Б.Батцогтын бэлтгэсэн “Хар сүлд” тасаг Чингэлтэй дүүргийн аваргаар шалгарч, улсад дэд байр эзэлсэн ЭЕШ – аар Чингэлтэй дүүрэгт 13 удаагийн тэргүүний ЭЕШ – аар улсын топ 20 сургуулийн 8-р байранд орсон Чингэлтэй дүүргийн спорт наадмын 10 удаагийн аваргаар шалгарсан бахархам амжилтын эзэн болсон сургууль юм.

##### 2022 
2022 онд Шилдэг менежментэй сургууль
Иргэний Индэр нам (Польш)

**Бүгд Найрамдах Польш Улсын Иргэний индэр нам** (польш. *Platforma Obywatelska Rzeczypospolitej Polskiej*) — Польшийн либерал-консерватив улс төрийн нам. Иргэний индэр нам нь 2001 оны 1-р сарын 24-нд анх холбоо хэлбэрээр үүсгэн байгуулагдсан Польшийн төв үзэлтэй улс төрийн нам бөгөөд жилийн дараа 2002 оны 3-р сарын 5-нд Бүгд Найрамдах Польш Улсын Иргэний индэр нам нэртэй бүртгэгдсэн байна. 

Тус нам оршин тогтнох эхний үед либерал эдийн засгийн үзэл бодол, үзэл суртлын асуудлаар консерватив байр суурийг илэрхийлж байсан бөгөөд дараа нь аажмаар зүүний үзэл бодолтой болсон. Судалгаанаас үзэхэд эхний жилүүдэд Иргэний индэр намыг баруун болон төвийн үзэлтэй сонгогчид голчлон дэижиж, зүүнийхэн бага зэрэг дэмжиж байсан. 2000-аад оны сүүлийн хагаст зүүн жигүүрийн сонгогчид төв болон баруун жигүүрийн сонгогчдоос бага болж эхэлсэн.

Иргэний индэр намыг үүсгэн байгуулагчид нь Анжей Олеховски (тэр 2000 онд ерөнхийлөгчийн сонгуульд хоёрт орсон), Мачей Плажынски (тэр үеийн Сеймийн дарга байсан) болон Дональд Туск (тэр үед Сенатын дэд дарга) нар байв. 2007-2015 онуудад Иргэний индэр нам нь Сейм, Сенатын хамгийн том улс төрийн хүчин байсан бөгөөд Польшийн Ардын намтай хамтран засгийн газрын парламентын суурь болсон засгийн газрын эвслийг (2014 он хүртэл Дональд Туск, 2014 оноос Эва Копач) байгуулсан байна. 2015-2023 онд Иргэний индэр нам Польшийн парламент дахь хамгийн том сөрөг хүчин болсон (мөн 2019 оноос Сенатын олонхын гол цөм байсан), мөн 2001-2007 онуудад ч мөн олонхи байсан.

2019 оноос хойш тус нам нь Иргэний эвслийн (польш. *Koalicji Obywatelskiej*) гол хүч нь болж, 2023 оноос хойш эрх баригч эвслийн хамгийн хүчирхэг бүрэлдэхүүн болж, Дональд Тускийн засгийн газрыг "Гурав дахь зам" болон Зүүний үзэлтэй намтай хамтран байгуулсан. 2004-2019 онуудад Европын парламент дахь Польшийн намуудын хамгийн олон төлөөлөлтэй байсан. 2009-2012 онд Иргэний индэр намын гишүүн Ежи Бузек Европын парламентын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан. 2010-2015 онд тус намаас нэр дэвшсэн Бронислав Коморовски Бүгд Найрамдах Польш Улсын Ерөнхийлөгчийн албыг хашиж байсан. 2014-2019 онуудад Дональд Туск (2003-2014 онд дарга, дараа нь хүндэт дарга, 2021 оноос дахин Иргэний индэр намын дарга) Европын зөвлөлийн ерөнхийлөгчөөр ажилласан.

## Намын удирдлага 
* Мачей Плажыньски (2001 —2003)
* Дональд Туск (2003 — 2014)
* Эва Копач (2014 — 2016)
* Гжегож Схетына (2016 — 2020)
* Борис Будка (2020 — 2021)
* Дональд Туск (2021 оны 7-р сараас)
Европын Зөвлөл

**Европын Зөвлөл** (англи. *Council of Europe*, франц. ''Conseil de l'Europe'') эрх зүйн хэм хэмжээ, хүний ​​болон иргэний эрх, эрх чөлөө, ардчиллыг хөгжүүлэх чиглэлээр европын гишүүн улс орнуудын хууль ёсны болон соёлын харилцан үйлчлэл, хамтын ажиллагааг дэмжих олон улсын байгууллага юм. 

1949 онд байгуулагдсан Европын Зөвлөл нь Европын хамгийн эртний олон улсын байгууллага юм. Энэ нь 670 сая гаруй хүн амтай 46 гишүүн улсаас бүрддэг.

Европын зөвлөл нь 27-хон улсыг нэгтгэдэг Европын холбооны нэг хэсэг биш, бүрэн бие даасан тусдаа байгууллага юм. Европын холбооноос ялгаатай нь Европын зөвлөл нь заавал дагаж мөрдөх хуулиудыг гаргах боломжгүй боловч Европын улс орнуудын янз бүрийн сэдвээр байгуулсан олон улсын хэлэлцээрийг хэрэгжүүлэх эрхтэй. Европын зөвлөл болон Европын Холбооны сүлд дуу, далбаа гэх мэт бэлгэдлийн шинж чанартай зүйлтэй төстэй байдаг.

Европын Зөвлөлийн хамгийн чухал ололтуудын нэг бол Хүний эрх, үндсэн эрх чөлөөг хамгаалах тухай Европын конвенцийг боловсруулж, баталсан явдал юм.

## Түүх 
Дэлхийн 2-р дайны дараа Европын нэгдмэл байдал, нэгэн төрлийн "Европын Нэгдсэн Улс" байгуулах уриалгын дагуу Европын зөвлөл байгуулагдсан. Энэ санааг Уинстон Черчилль хамгийн идэвхтэй дэмжигч байсан гэж үздэг.

Уинстон Черчилль 1946 оны 9-р сарын 19-нд Цюрихийн их сургуульд "Европын Нэгдсэн Улс" ба Европын зөвлөлийг байгуулах тухай алдарт илтгэлээ тавьжээ. Тэрээр 1943 оны эхээр радиогоор ард түмэндээ хандаж Европын зөвлөлийг байгуулах санааг дэвшүүлж байжээ. Улмаар Европын зөвлөлийн бүтцийг улс төрийн тэргүүлэх удирдагчид удаан хугацаанд хэлэлцсэн юм. Байгууллагын өөр өөр бүтцийг санал болгосон хоёр үндсэн чиглэл байсан: эхнийх нь гишүүн орнуудын төлөөлөгчдийг оролцуулсан олон улсын сонгодог байгууллага байгуулахыг санал болгосон бол хоёр дахь нь парламентын гишүүдтэй улс төрийн чуулган-форум байгуулахыг санал болгосон.

Европын Зөвлөл анх 1949 оны 5-р сарын 5-нд албан ёсоор байгуулагдсан. Европын Зөвлөлийн дүрэмд Бельгийн Вант Улс, Данийн Вант Улс, Бүгд Найрамдах Ирланд Улс, Бүгд Найрамдах Итали Улс, Люксембургийн Их Гүнт Улс, Нидерландын Вант Улс, Норвегийн Вант Улс , Их Британи Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс, Бүгд Найрамдах Франц Улс, Шведийн Вант Улс гэсэн 10 улс Лондон хотод гарын үсэг зуржээ. Европын Зөвлөлийн төв байр нь хоёр орны эвлэрлийн бэлгэдэл болгож Франц, Германы хил дээр орших Страсбург хотод байрлуулахаар шийджээ.
Эртний Палео-Сибирь

Археогенетикийн шинжлэх ухаанд **Эртний Палео-Сибирь** гэдэг нэр томъёо нь хойд болон зүүн хойд Сибирийн 15-10-р мянган жилийн өмнөх анчин гөрөөчин хүмүүсийн өвөг дээдсийг хэлдэг юм. Эртний Палео-Сибирийн хүмүүс нь Зүүн Азийн бусад хүмүүсээс заримдаа 26-36 кя хооронд хувьсаж, улмаар Эртний Хойд Евразиуд болж  (АНЭ) тэдгээр нь эртний Зүүн Азийн хүмүүстэй холилдон үүссэн гэж үздэг.     Эртний Палео-Сибирийн хүмүүсийн дунд Эртний Хойд Зүүн Азийн  AR19K, AR14K зэрэг 13,000-аас дээш жилийн настай Амар мөрний эртний Зүүн хойд Азийн хүмүүс болон Чөтгөрийн агуйгаас гэх газраас олдсон Эртний Зүүн хойд Азийн хүмүүстэй холилдон Эртний Хойд Евразичуудыг бий болгосон байна. 

Эртний Палео-Сибирчүүдийг голчлон хоёр хүний археологийн сорьцоор тодорхойлдог: Сибирийн өмнөд хэсэгт орших Байгаль нуурын ойролцоо олдсон 14,000 жилийн настай  (UKY) болон 9-10,000 жилийн настай Зүүн сибирийн Kolyma_M . .  Тодруулбал, Байгаль нуурын *УстьКяхта-3* (UKY) сорьц (14,050-13,770 BP) нь 30% Эртний Хойд Еврази (ANE) өвөг, 70% Эртний Зүүн Хойд Азийн(Амар мөрний Анчин Гөрөөчин) хүмүүсийн холимог байв.  Эртний Палео-Сибирчүүд нь орчин үеийн зүүн хойд Сибирийн хүмүүс, ялангуяа Корякууд болон Америкийн уугуул иргэдтэй хамгийн ойр.    Уугуул америкчуудийн өвөг дээдэс эртний Палео-Сибирийнхтэй ижил хольцтой бөгөөд 67% нь Зүүн Ази, 33% нь (Эртний Зүүн Хойд Еврази) ANE гаралтай аж. 

Эртний Палео-Сибирчүүд Зүүн Хойд Өвөр Азийн (Юмин шиг) удам угсаатай нийлэн Cisbaikal_LNBA-ийн удам угсааг үүсгэсэн бөгөөд энэ нь эртний Енисей хэлээр ярьдаг хүмүүстэй холбоотой байж болох юм.  Эртний палео-сибирьчүүд мөн Алтайн нурууны анчин гөрөөчдийн өвөг дээдсийн гарал (7500 МЭӨ) Ботай шиг болон, Окунево соёлын хувьд  нэмэлтээр Байгаль нуурын анчин гөрөөчин, Афанасьево төрлийн гэх мэт хүмүүсийн хольцоос үүссэн. . 

Тэд хожим нь Неосибирь ба Неолитын Амар мөрний хүмүүс нутагт нь суух болсон нь энэ нь түрэг, монгол, тунгус хэлээр ярьдаг , магадгүй эрт үеийн юкагир, урал хэлээр ярьдаг хүмүүс (7-11 кя) хүмүүсийн өвөг байж ч магадгүй юм. .  

* Сибирийн уугуул хүмүүс
* Палеосибирийн хэлнүүд

## Хавсралт 
## Эх сурвалжууд 
Ангилал:Мезолит
Ангилал:Умард Азийн археологи