Уул

н ноён оргилХатаны нурууны Белуха|159x159px]] 
**Уул** (олон тоо уулс) - эргэн тойрны орчноос дээш өргөгдөн гарсан өндөрлөг газар. Дэлхийн хамгийн өндөр уул бол далайн түвшнээс дээш 8,848 метрт орой нь байх Жомолунгма юм. Нарны аймаг дотор Ангараг гарагийн Олимп уул 21,171 метр өндөр цойлсон нь хамгийн өндөр уул гэгдэнэ. Уул нурууд нь чулуун мандлын хөдөлгөөн, техтоник хавтангуудын шахцалдан мөргөлдсөний үр дүнд үүссэн гэдэг.

**Эх газрын өндөрлөгүүд** гэдэг нь уулстай адил ба үүнийг дэлхийн гадарга дээрх тодорхой цэгийн өндөр намыг ихэвчлэн далайн түвшинтэй харьцуулна. Энэ нь газарзүй, геологи, зураг зүй, хот төлөвлөлтөд чухал ач холбогдолтой байдаг.

## Эх газрын өндөрлөгүүд үүсэх нөхцөлүүд
Эх газрын өндөржилт нь *геологийн хүчин зүйл, байгалийн үйл явцаас шалтгаалан өөр өөр бүс нутагт ихээхэн ялгаатай* байдаг. Уулархаг бүсүүд яагаад ихэвчлэн өндөр өндөрлөгтэй байдаг бол далайн эрэг орчмын бүсүүд яагаад намхан байдаг талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлая:

**Тектоник хөдөлгөөн**: Уулархаг бүсүүд нь ихэвчлэн галт уулын идэвхжилээс үүдэлтэй өргөлт зэрэг тектоник хавтангийн хөдөлгөөнөөс болж үүссэн байдаг. Хуурай газрын тектоник хавтангууд хоорондоо ойртон нийлж, дээш түлхэгдэж өндөр өндөрлөг бүхий уул нуруудыг үүсгэдэг.Далайн эрэг орчмын бүсүүд нь ихэвчлэн тектоник хавтангийн хилийн дагуу оршдог бөгөөд газрын хэлбэр нь **субдукц**, гулсалт зэрэг үйл явцын улмаас байнга өөрчлөгддөг. Үүний үр дүнд эдгээр бүс нутагт суулт эсвэл өргөлт үүсэж болзошгүй бөгөөд энэ нь далайн түвшинтэй харьцуулахад илүү өндөр ч болж болно.

**Элэгдэл:** Дэлхийн гадаргуу нь олон сая жилийн туршид байсан тул мэдээж элэгдэлд ордог. Элэгдэл нь нам дор газар илүү явагддаг. Ялангуяа далайн давлагаа, далайн түрлэг, салхины элэгдэлд өртдөг эрэг орчмын бүс нутагт илүү тод илэрнэ. Энэ элэгдэл нь газрыг нам болгон доошлуулдаг.

**Мөсөн голын үйл ажиллагаа:** Зарим тохиолдолд мөстөлт нь газрын өндрийг ихээхэн өөрчилж болно. Мөсөн голууд нь уулархаг бүс нутагт маш гүн **фьордуудыг** бий болгож, үүнээс үүдэн эх газрыг улам өндөр болгон харуулж, өндөр оргилуудыг бий болгодог. 

**Галт уулын үйл ажиллагаа:** Далайн эргийн бүс нутагт галт уулын идэвхжил үүсэж болзошгүй бөгөөд энэ нь галт уулын арлууд эсвэл лаавын бэлчир зэрэг далайн эргийн шинж чанарыг бий болгоход хүргэдэг. Галт уулын идэвхжил нь өндөрлөг байдлыг бий болгож болох ч далайн давлагаа болон эрэг орчмын бусад үйл явцын элэгдлийн нөлөөгөөр эрэг орчмын бүс нутгийн нийт өндөрлөг бага хэвээр байж болно.

## Эх газрын өндөрлөгүүдийг хэмжих нь..
*"Газрын өндрийг янз бүрийн аргаар хэмжиж болно."*

* **Түвшин тогтоох:** Газар дээрх цэгүүдийн хоорондох босоо зайг хэмжихэд **катетометр** хэмээх багаж ашигладаг. Энэ арга  нь нарийн боловч удаан байдаг.

* **Глобал навигацийн хиймэл дагуулын систем (GNSS):** GPS гэх мэт системүүд нь хиймэл дагуулаас ирж буй дохиог шинжлэн өндрийг тодорхойлох боломжтой. Энэ нь том талбайд нарийвчлалтай хэмжилт хийх боломжийг өгнө

* **LiDAR**: Нисэх онгоц эсвэл хиймэл дагуулаас өндөр түвшний нарийвчилсан зураг үүсгэхийн тулд лазер гэрлийн тусгалыг ашигладаг. Энэ нь ялангуяа ой мод эсвэл хотод маш нарийвчлалтай байдаг.

* **Фотограмметр:** Агаарын зураг эсвэл хиймэл дагуулын зургийг шинжлэн газар нутгийн 3D загварыг бий болгодог. Энэ нь бага нарийвчлалтай боловч том талбайг үр дүнтэй хамардаг.

* **Интерферометрийн синтетик диафрагмын радар (InSAR):** Хиймэл дагуулаас авсан зураг нь газар хөдлөлт гэх мэт байгалийн үйл явдлаас үүдэлтэй өндрийн өөрчлөлтийг харуулдаг.

* Далайн түвшин нь дэлхийн хэмжээнд газрын өндрийг хэмжих стандарт жишиг цэг болдог.

* Ихэвчлэн далайн түвшнээс дээш метр эсвэл футээр хэмжигддэг, заримдаа километр эсвэл милээр илэрхийлэгддэг.

## Өндөрлөгүүдийн төрлүүд
**Үнэмлэхүй өндөр:** Энэ нь дэлхийн гадаргуун цэг нь далайн түвшнээс дээш байх өндрийг хэлнэ. Энэ нь газар ба далайн хоорондын өндрийг харьцуулах стандарт хэмжилтийг өгнө.

**Харьцангуй өндөрлөг:** Харьцангуй өндөрлөг нь дэлхийн гадаргуу дээрх хоёр цэгийн өндрийн зөрүүг хэлнэ. Энэ нь далайн түвшин гэх мэт цэгт тулгуурладаггүй.

**Байр зүйн өндөрлөг:** Дэлхийн гадарга дээрх цэгийн өндрийг хэлнэ. Хүрээлэн буй орчны газрын хэлбэр, онцлогийг ойлгоход хэрэгтэй.

Эдгээр төрлийн газрын өндөрлөгүүд нь өөр өөр зорилгоор хэрэглэгддэг бөгөөд газарзүй, геологи, зураг зүй, барилгын инженерчлэл зэрэг янз бүрийн салбарт дэлхийн гадаргууг тодорхойлох, ойлгоход ашиглагддаг.

## Эх газрын өндөрлөгүүдийн ач холбогдолууд
**Газарзүй, геологи:** Газрын өндөр нь дэлхийн гадаргууг бүрдүүлдэг бөгөөд элэгдэл, өгөршил, тектоник хөдөлгөөн зэрэг геологийн үйл явцад нөлөөлдөг. Өндрийг ойлгох нь газрын хэлбэр, байгалийн нөөц, геологийн аюулыг судлахад тусалдаг.

**Уур амьсгал ба хүрээлэн буй орчин:** Өндөр нь температур, хур тунадас, ургамлын хэв маягт нөлөөлж уур амьсгалд нөлөөлдөг. Өндөр өндөрлөг газар нь нам өндөрлөгүүдтэй харьцуулахад өөр өөр экосистемтэй байх ба сэрүүн байх хандлагатай байдаг. Энэ нь мөн амьдрах орчин, биологийн төрөл зүйл, байгаль хамгаалах хүчин зүйлст нөлөөлдөг.

**Хот төлөвлөлт ба дэд бүтэц:** Зам, барилга, ус зайлуулах систем зэрэг дэд бүтцийг төлөвлөхөд газрын өндөрлөгүүдийн талаарх мэдлэг их шаардлагатай. Энэ нь үерийн эрсдэлийг үнэлэх, бүтээн байгуулалтад тохиромжтой байршлыг тодорхойлох, хот, хөдөөгийн газар ашиглалтыг зохицуулахад тусалдаг.

**Навигаци ба зураглал:** Газрын өндрийн өгөгдөл нь газар, далай эсвэл агаараар үнэн зөв навигаци хийхэд маш чухал юм. Энэ нь тээвэр, аялал жуулчлал, онцгой байдлын үйлчилгээ зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгддэг газрын зураг, график, газарзүйн мэдээллийн систем (GIS) үүсгэх үндэс суурь болдог.

**Нөөцийн менежмент**: Өндөр нь ус, ашигт малтмал, ой мод зэрэг байгалийн нөөцийн тархалтад нөлөөлдөг. Өндөржилтийг ойлгох нь усны менежмент, уул уурхайн үйл ажиллагаа, ойн аж ахуй зэрэг эдгээр нөөцийг тогтвортой удирдахад тусалдаг.

**Эрсдлийн үнэлгээ ба гамшгийн менежмент:** Үер, хөрсний гулсалт, цунами зэрэг байгалийн гамшигтай холбоотой эрсдэлийг үнэлэхэд өндрийн өгөгдөл нь чухал юм. Энэ нь эдгээр үйл явдлын үр нөлөөг урьдчилан таамаглах, багасгах, амь нас, эд хөрөнгийг хамгаалахад тусалдаг.

Ерөнхийдөө газрын өндөрлөг нь дэлхийн гадарга, хүний үйл ажиллагаа, байгаль орчны үйл явц, нийгэм-эдийн засгийн хөгжлийг тодорхойлох үнэ цэнэтэй ойлголтыг өгдөг газарзүйн үндсэн шинж чанар юм.

## **Эх газрын өндөрлөгүүдийн** **тухай баримтууд** 
**Эверестийн оргил:** Дэлхийн хамгийн өндөр цэг Эверест нь далайн түвшнээс дээш 8,848 метр (29,029 фут) өндөрт хүрдэг. Энэ нь Балба, Хятадын хил дээр оршдог бөгөөд Гималайн нурууны нэг хэсэг юм.

**Сөнөсөн тэнгис:** Иордан, Израилийн хооронд орших Сөнөсөн тэнгис нь дэлхийн хуурай газрын хамгийн нам дор цэг бөгөөд эрэг нь далайн түвшнээс 430 метр (1,411 фут) доогуур оршдог.

**Долоон оргил:** Авиралт сонирхогчид долоон тив бүрийн хамгийн өндөр оргил болох Долоон оргилыг эзлэхийг зорьдог. Эверест уул, Аконкагуа, Денали, Килиманжаро, Винсон Массиф, Эльбрус, Пунчак Жаяа нар энэхүү жагсаалтанд байна.

**Мауна Кеа:** Эверест уулыг далайн түвшнээс дээш хамгийн өндөр оргилд тооцдог бол Хавай дахь Мауна Кеа нь дэлхийн хамгийн өндөр уул бөгөөд 10,203 метрийн өндөрт өргөгдсөн. Номхон далайн ёроолыг оргилд нь хүргэхээр өндөр

**Хамгийн өндөр барилгын өндөр:** Газрын түвшнээс дээш хамгийн өндөр барилга бол АНЭУ-ын Дубай дахь Бурж Халифа бөгөөд 828 метр (2,717 фут) өндөрт хүрдэг. Гэсэн хэдий ч суурингаас оргил хүртэл нь хэмжихэд хамгийн өндөр барилга бол Мауна Кеа галт уул юм.

**Газрын хамгийн нам цэг:** Дэлхийн хуурай газрын хамгийн нам дор цэг нь Сөнөсөн тэнгисийн эрэг боловч хамгийн нам дор цэг нь Номхон далайд байрладаг Мариана суваг дахь Челленджерийн гүн бөгөөд ойролцоогоор 10,994 метр (36,070 фут) гүнд хүрдэг. ) далайн түвшнээс доош.

**Өндрийн туйл:** Өндрийн ялгаа асар их. Жишээлбэл, Эверест болон Челленджерийн гүн хоорондын өндрийн ялгаа нь ойролцоогоор 19,842 метр (65,099 фут) бөгөөд энэ нь дэлхийн топографийн эрс тэс байдлыг харуулж байна.

**Өндөржилтийн өөрчлөлт:** Зарим газарт харьцангуй богино зайд өндөр эрс өөрчлөгддөг. Жишээлбэл, Балбын Кали Гандакийн хавцлыг дэлхийн хамгийн гүн хавцал гэж нэрлэдэг бөгөөд голын ёроолд нь далайн түвшнээс дээш 2520 метр (8270 фут) оршдог бол эргэн тойрны оргилууд нь 8000 метрээс дээш өргөгдсөн байдаг.

## Хуурай газрын хамгийн өндөр цэгүүд
**(Ази)** **Эверестийн оргил** - Дэлхийн хамгийн өндөр цэг Эверест нь далайн түвшнээс дээш 8,848 метр (29,029 фут) өндөрт хүрдэг. Энэ нь Балба, Хятадын хил дээр оршдог бөгөөд Гималайн нурууны нэг хэсэг юм.

**(Хойд Америк)** **Денали** (өмнө нь МакКинли уул гэгддэг байсан) - АНУ-ын Аляскад байрладаг Денали нь далайн түвшнээс дээш 6,190.5 метр (20,310 фут) өндөртэй Хойд Америкийн хамгийн өндөр оргил юм.

**(Өмнөд Америк)** **Аконкагуа** - Аргентины Андын нуруунд орших Аконкагуа нь Өмнөд Америкийн хамгийн өндөр оргил бөгөөд далайн түвшнээс дээш 6,960.8 метр (22,837 фут) өндөрт хүрдэг.

**(Африк)** **Килиманжаро уул** - Танзани улсад байрладаг Килиманжаро уул нь Африкийн хамгийн өндөр оргил бөгөөд далайн түвшнээс дээш 5,895 метр (19,341 фут) өргөгдсөн. Энэ нь мөн дэлхийн хамгийн өндөр өөр ямар нэгэн нуруудтай нийлээгүй салангад уул юм.

**(Европ)** **Эльбрус уул** - ОХУ-ын Кавказын нуруунд байрладаг Эльбрус уул нь Европын хамгийн өндөр оргил бөгөөд далайн түвшнээс дээш 5642 метр (18510 фут) өргөгдсөн.

**(Австрали)** **Костюшко уул** – Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльсийн цаст ууланд орших Костюшко уул нь Австрали тивийн хамгийн өндөр оргил бөгөөд далайн түвшнээс дээш 2228 метр (7310 фут) өндөрт хүрдэг.

**(Антарктид)** **Винсон Массиф** - Антарктидын Эллсворт ууланд байрладаг Винсон Массиф нь далайн түвшнээс дээш 4,892 метр (16,050 фут) өндөртэй Антарктидын хамгийн өндөр оргил юм.