open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төвөдийн Буддын шашин

thumb|left|200px|Төвөдийн лам нар хийд дотор
**Төвөдийн Буддын шашин** нь Төвөд болон Гималайн бүс (Балба, Бутан, Сикким, Ладакх), Монгол Улс, Өвөр Монгол, Буриад, Халимаг, Тува, Манжид дэлгэрсэн Буддын шашны нэгэн хэлбэр юм. 

Энэ нь дотроо буддын шашин нь 3 яна болох Бага Хөлгөн, Их Хөлгөн, Тарнийн хөлгөн (Очирваань) багтаана. Урьд цагт Төвөдийн Буддын шашныг "ламын шашин" хэмээх нэр томъёо хэрэглэн нэрлэж байсан нь номын багшийг (лам) дээдлэх Бурханы шашны ёсыг буруу ойлгосноос үүдэлтэй гэж үзэх болсон. Мөн уул шашныг дагагчид энэхүү нэр томъёог сөргөөр хүлээн авдаг тул эдүгээ бараг хэрэглэхээ больсон.

## Түүх 
Төвөдийн Бурханы шашны хамгийн анхны урсгал нингма-ва, түүний дараа үүссэн урсгал гарма-ва юм. Хожим нь сажа-ва урсгал үүссэн бөгөөд Их Юань улсын Хубилай хааны үед монголчуудын дунд сажийн ёс дэлгэрч байв. Гэлүг-ва урсгалыг 14-5-р зууны заагаар Буддын шашны их шинэчлэгч Зонхова үндсэлжээ. Гэлүг-ва урсгалыг мөн Шарын шашин,гэж нэрлэх ба нөгөө гурван урсгалыг Улааны шашин гэж нэрлэж заншжээ. Шарын шашин буюу гэлүгвагийн урсгал нь Энэтхэгийн Наландрын их сургуулийн их бандида нарын гүн ухааны үзлийг нэн ялангуяа төв үзлийг баримталдаг юм. Уг гүн ухааны үзэлд хоосон чанар, шүтэн барилдлага, би үгүйн үзлийг судлагдхуун болгон судалдаг. Орчин цагт квант физикийн эрдэмтэд гэлүгвагийн урсгалын лам нартай хамтарсан эрдэм шинжилгээний хурал олныг зохион байгуулж, хамтарсан судалгааны багууд ч ажиллаж байгаа юм

[thumb|right|400px|[Улаанбаатар хотын урд биед байх Будда Ситхарта багшийн сэрэг дүр]] Төвөдийн Буддын шашны сургаалиар орчлонд там, бирд, адгуус, хүн, асур, тэнгэрийн орон хэмээх 6 орон байх агаад эдгээр нь бүгд зовлон гаслангаар дүүрэн. Сүнс орчлонд дахин дахин төрөхдөө эдгээр 6 орны аль нэгэнд оршиж, төрөх, өвдөх, өтлөх, үхэхийн зовлонг эдэлсээр байдаг. Нирваан бол орчлонгийн хүлээснээс ангижирсан бурханы төлөв байдал. Орчлонгоос ангижирч, нирваанд нөхцөн бурхан болох зам мөр бол гэгээрлийн зам мөр. Үүнд хүрэх зам болох орчлонгоос уйсах, бодь сэтгэлийг дадуулах, хоосон чанарыг таних гурав нь Төвөдийн Буддын шашны 3 чухал номлол юм.

Түүнчлэн дан ганцаараа нирваан дүрийг олон будда болох бус, хамаг амьтныг дагуулан гэгээрэлд хүргэхийг сургадаг. Ийнхүү өөрөө гэгээрсэн боловч нирваанд нөхцөхгүй, хамаг амьтныг аврахыг зорьсон төрөлтөнг бодисад гэнэ.

Буддын шашинд орчлон ертөнц үйлийн үрээр бүрэлдэж тогтсон, цаашид хэрхэх нь хамаг амьтны үйлийн үрээр болно гэж сургадаг. Хүний үйлдсэн сайн муу аливаа үйлийн үр хэзээ нэгэн цагт заавал боловсорно. Нүгэлт муу үйлийн шалтгаан нисваанис гэдэг. Үүнд мунхаг, урин, шунал гэсэн гурван үндсэн нисваанис буй.

Гэгээрлийн мөрд орохдоо будда, дхарма, сангха гэх үе шатыг давж аврал зургаан брамидыг гүйцээнэ.

## Нэмэр 
*Буддын шашин
*Хинаяна
*Махаяна
*Важраяна

Ангилал:Буддын шашин
Дөрвөлжин бичиг

**Дөрвөлжин бичиг** () нь Хубилай сэцэн (1215-1294) хааны зарлигаар төвдийн Пагва лам Лодойжалцан 1269 онд зохиосон бичиг юм. Дөрвөлжин бичиг хэлбэр дүрсийн хувьд төвд үсэгт, зурлага бичлэгийн хувьд монгол бичигт тулгуурлан зохиосон үет үсэг болно. 

Эл бичигт монголчуудын соёлын хэрэгцээнд, тухайлбал монголын их Юань гүрний хэмжээнд албан ёсны төрийн бичиг болж 100 гаруй жил буюу Хубилай хааны байгуулсан их Юань гүрнийг мөхтөл (1368) хэрэглэгдэж байжээ. Тийм учраас дөрвөлжин бичгээр эдүгээ өвлөн уламжлагдсан дурсгал, өв соёл гэвэл ихэнхдээ хааны ордны албан хэрэг, зарлиг бичиг, төрийн тамга, тэмдэг, пайз, зоос мөнгө, хөшөө, чулууны бичээс зонхилж байгаагаас үзвэл уг бичиг нийт монгол хэлтэнд өргөн тархаж дэлгэрэлгүй, явцуу хүрээнд хэрэглэгдэж байсан ажээ.

thumb|left|60px|Wiki (Дөрвөлжин бичиг)

Дөрвөлжин үсгээр Юань улсын бүх албан хэргийг хөтлөхийн зэрэгцээ нийт монголчуудын дунд түгээн дэлгэрүүлэх талаар Хубилай хаан өөрийн биеэр ихээхэн зүтгэл, хүч чармайлт тавьж байсан хэрнээ чухам яагаад дөрвөлжин бичиг өргөн олны дэмжлэгийг олж, удаан жил "улсын бичиг" болж чадсангүй вэ гэвэл:
# Дөрвөлжин бичгийг хааны ордны цөөн хүний хэлний аялгуунд өөрөөр хэлбэл нэг л нутгийн аялгуунд үндэслэн зохиосон болохоор монголын олон аялгуунд тэр бүрий таарч тохирсонгүй. 
# Юань улсын бүрэлдэхүүнд байсан монгол, хятад, төвд, уйгар үндэстнүүд өөр өөрийн утга зохиолын хэл, үсэг бичигтэй байсан тул хааны зарлигаар зохиосон шинэ үсгийг шууд авч хэрэглэхэд саадтай байжээ.
# Дөрвөлжин үсэг нь үеийн зохимжтой үет үсэг тул үеийн тоо олон, үгийн хэлбэрийн хувиралт ихтэй, нарийн төвөгтэй хэлэнд тохиромжгүй зэрэг шалтгаанаас монгол туургатнуудын дунд түгээмэл дэлгэрч чадсангүй. 

Тэгэвч дөрвөлжин бичиг Монголчуудын нэгэн үеийн түүх, соёлын хэрэгцээнд үйлчилсэн өвөрмөц нэгэн үсэг бичиг мөн тул монгол үндэстний бахархал, монгол туургатны соёлын нэгэн нандин өв юм дөрвөлжин бичиг нь эрт дээр үеээс уламжлагдан ирсэн байдаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Абугида
Ангилал:Монгол бичиг үсэг
Ангилал:Галиг
Ангилал:Хятад хэлэнд зориулсан галиг
Ангилал:Төвөд хэлэнд зориулсан галиг
Ангилал:Энэтхэг бичигт зориулсан галиг
Ангилал:Хубилай хаан
У Чэнъэнь

**У Чэнь Энь**(吴承恩,1501-1582) 16-р зууны хятадын алдарт зохиолч юм. 

Тэрээр одоогийн Цзянсу мужийн Хуайинь хошуунд түшмэлийн гэр бүлд 1500 онд төрж, 1582 он хүртэл амьдарч байсан юм. Жинхэнэ нэр нь Жүчжүн бөгөөд түүнийг "Ши Ян Шань уулын хүн" гэдэг байжээ. Зэрэг хэргэм олох гэж хэд хэдэн удаа шалгалтад орсон ч тэнцэлгүй явсаар дөчин нас хүрсэн хойноо тэнцэж бага түшмэлийн тушаал авсан ч 1560-аад оны үед албан ажлаа орхин уран бүтээл туурвих болж, улмаар *Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл* хэмээх нийт зуун бүлэгтэй, гурван үндсэн хэсэгтэй уран сэтгэмжийн алдарт романаа 1570 оны орчим бичиж дуусгажээ.

Ангилал:Хятадын зохиолч
Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл

thumb|400px|right|Зохиолын 4 баатар: Бичин, Гахай, Шороо багш, Тансан лам
**Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл** (Хятад: Уламжлалт ханз: 西遊記 Хялбаршуулсан ханз: 西游记), **Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл**, Монголоор **Тансан ламын үлгэр** хэмээн алдаршсан, нь 16-р зууны хоёрдугаар хагаст Мин улсын үед амьдарч байсан бичгийн их хүн У Чэнь Энь-ний зохиосон нэрт роман бөгөөд Хятадын "Алдарт Дөрвөн Зохиол"-ийн нэг юм.

## Үйл явдал 
Уг роман нь 629 онд Тан улсын Сюан Жүн (596-664) хувраг ганцаараа нууцаар Энэтхэг орон руу бурхны ном залахаар яваад 600 гаруй судар авч 645 онд буцаж ирсэн тухай түүхэн үйл явдалд үндэслэгджээ.
 
### Нэгдүгээр хэсэг 
Эхний найман бүлэг багтдаг. Энэ хэсэгт Цэцэг жимст уулын Усан үүдэт М,Жүгдэрбарам агуйн гуулин тэргүүт, төмөр магнайт сармагчны их ван ("тэнгэртэй сацуу их богд" Сүн үкүн

### Хоёрдугаар хэсэг 
9 дүгээр бүлэг ордог. Энэ бүлэгт Сюан Жүн хувраг (хааны өгсөн нэр нь Сан Зан, монгол үлгэрт Тансан лам гэдэг)-ийн гарал үүсэл, баруун тэнгэрээс ном залахаар болсон зэрэг үйл явдал гардаг бөгөөд зохиолын аравны нэгийг эзэлнэ.

### Гуравдугаар хэсэг 
10-100 дугаар бүлэг хамрагдах бөгөөд энэ хэсэгт Тансан лам ном залахаар явах замдаа Сүн Шин Жэг тэнхрүүлж шавь болгосон болон Шү Ба Жи (номын нэр нь Ү Нэн, монгол орчуулгад Гахай багш гэдэг), Ша Сэн (номын нэр нь Ү Жин, монгол орчуулгад Шороо багш гэдэг) хоёрыг шавиа болгон олон зовлонгшй мал гахай юм бэрхшээлийг туулах ба гурван шавийнхаа тусламжаар есөн ес наян нэгэн зовлонг туулж эцэст нь бурхны номыг залж ирсэн үйл явдлыг өгүүлжээ. Энэ хэсэгт нь зохиолын үндсэн хэсэг бөгөөд нийт зохиолын тавны гурвыг эзэлдэг. Тансан лам хэмээх сюн зан нь түүхт хүн бөгөөд бусад гурван шавийнх нь тухайд уран сайхны дүр юм.

## Орчуулга 
Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл роман нь дэлхийн олон хэлэнд орчуулагдсан байдаг ба монгол хэлэнд 1721 оны орчим Шинжианд сууж байсан манж цэргийн нэгэн цахар жанжин Арана шүлэглэсэн хэсгийг нь хасаж, утгачлах маягаар анх орчуулсан байна. 1976 онд Өвөр Монголын их сургуулиас эмхлэн засаж дахин хэвлүүлсэн ч жинхэнэ бүрэн гүйцэд орчуулгыг Өвөр Монголын ардын хэвлэлийн хорооноос 4 ботиор хэвлүүлжээ.
 
Монголын кирилл үсэгт 1996 онд УБИС-ийн багш доктор С. Хөвсгөл, Д. Ариунцэцэг нар буулгаж "Тансан ламын баруун этгээдэд зорчсон түүх" нэртэйгээр хэвлүүлсэн байна.
## Анхаарах зүйл
XX зуунд Хятадууд Тансан ламын домгоор Тан гүрний хил хязгаарыг “баталгаажуулж” Дундад азийн жижиг хөршүүдээ үзэл суртлаар дарамтлах газар нутагт нь өнгөлзөх зэвсэг болгож ашиглаж байна.Манайд БНХАУ-ын элчин сайдаар ажиллаж байгаад буцсан Гао Шумао бол Тансан ламын зохиолын судалгаагаар Хятадын урдаа барьдаг судлаачдын нэг байсан гэж ярьдаг.

## Мөн үзэх 
* Хятадын уран зохиол

## Цахим холбоос 
Ангилал:Аяллын уран зохиол
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Аяллын роман
Ангилал:Мин улсын утга зохиол
Ангилал:Хятадын утга зохиол
Ангилал:1592 оны ном
Жодгор

**Жодгор** бол алсын аян замд хүн хоноглох, ан ав хийхдээ түр зуур хэрэглэдэг авсаархан, хөнгөн, бага зайтай асар майхан хэлбэртэй оромж юм.

Эрт дээр үед мөргөлчин, бадарчингууд хөдөө хээр хонож өнжихдөө ихэвчлэн жодгор барьдаг байжээ. 

Түүнийг бөс даавуугаар хийнэ. Ижил хэмжээтэй дөрвөн хэсэг дөрвөлжин даавууг зах захаар нь нийлүүлэн оёж, жодгорын туурга болгоно. Гурвалжлан хошуулдаж эсгэсэн 4 хошуу даавууг нийлүүлж оёод орой болгож, түүнийхээ доод захыг туурганы хэсгийн дээд захтай барьж оёдог. Ийнхүү гурвалжин оройн голд дороос нь баганадан жодгороо босгоод дээврийн дөрвөн өнцгөөс уяагаар татаж гадаслан хялбархан барьдаг.
Дэмбээ

**Дэмбээ** нь монголчуудын дунд их дэлгэрсэн наадгай тоглоомын нэг төрөл юм. Дэмбээг зун цагт цэгээ дэлгэрсэн үед малчин ардууд хонь малаа хотлуулсны дараа зав чөлөөгөөрөө нааддаг байжээ. Дэмбээ нь богино аялгуутай шүлгийн хувьд тоглогчоос эхлээд нэг мөр аялгуулан шууд зохиомжлон хэлдэг. Монголоор зогсохгүй дүрэм нь өөр ч гэсэн Хятад улсад хүртэл үүнтэй ижил аялгуулан дуулдаг тоглоом байдаг ажээ. Монгол дэмбээд, хожигдсон өрсөлдөгч нь тодорхой хэмжээний айргийг уудаг. Дэмбээ манан хө гэж эхэлдэг.

  -Яаж тоглохыг суръя:
Хоёр хүн хоорондоо талцан: "Дэмбээ мэдэх үү, хө?" гэж аялгуулан эхлээд, толгой холбож
 Ганган ганцаа
 Хоёрын хоёроо
 Гунан гурваа
 Дөгөөтэй дөрвөө
 Талын таваа
 Зуравсын зургаа
 Долоотой домбоо
 Найзын наймаа
 Есийн дэгээ
 Арвын хангай
гэж хоёр гарынхаа арван хурууг дэмбээний аялгуугаар ээлжлэн гаргаж наадна. 

Хоёр хүний зэрэг гаргасан хуруунуудын нийлбэр тоотой аль нэгийх нь хэлсэн тоо таарвал ялсан тооцож нэг оноо авна. Оноо авах бүртээ нөгөө гарын нэг хуруугаа даран хумина. Ийм маягаар оноо авсаар эхэлж 4 оноо авсан нь "Цацлаа" гэж мэдэгдээд хумисан байсан хуруунуудаа дэлгэнэ. 5 дахь оноог эхэлж авсан нь хождог. Зарчим нь тоглогч хоёр хүний гартаа гаргасан тооны нийлбэрийг таахад оршино.  

Хоёр тал оноо авсанаа нөгөө гарынхаа хурууг даран тооцдог байна. Хэрвээ аль нэг нь онож таавал, “дэмбээ мөндөө” буруу таавал ”дэмбээдээ бишээ хө” гэж толгой сэгсрэн үргэлжлүүлэн дэмбээддэг.

Бас тоо хуруугаараа гаргахдаа заавал эрхий хуруугаа оролцуулж гаргах ёстой. Гаргахгүй бол бууж өглөө гэсэн үг.

Мөн дэмбээг тоглоход маш олон уран арга мэх, заль бий. Жишээ нь: Гарын дээшээ харуулсан, доошоо харуулсан нь хүртэл хурууны тоонд нөлөөлдөг учир гараа маш хурдтай эргүүлснээр, өрсөлдөгчийхөө толгойг эргүүлдэг, "цацах"-даа гараа хаа нэг тийш сунгадаг тул үүнийг өрсөлдөгчөө сандран мэгдүүлэхэд ашиглах, хуруу гаргаж байхдаа нүүр рүү нь гараа сунган анхаарлыг нь сарниулах гэх мэт өчнөөн олон аргууд байдаг ажээ. 

Аялгууны хувьд нутаг нутгаасаа хамааран, яльгүй өөр байх боломжтой бөгөөд, дээр дурдсанаас арай өөрөөр тоонуудаа шүлэглэх боломж нээлттэй. 

Тоглохдоо тоо таана, тоогоо шүлэглэн хэлнэ, шүлгээ аялгуулан айлдана, мөнхүү дундуур нь элдвийн заль ашиглана гээд маш олон чадвар зэрэг шаарддаг. Дэмбээг ихэвчлэн Өвөрхангай, Архангай, Дундговь аймаг зэрэг газрууд наадан тоглодог. Мөн дэмбээ нь хурдан буюу шогшоо, удаан буюу энгийн гэж байдаг. Үүнээс үзэхэд, дэмбээг тогловол хэл яриа, авхаалж самбаа, хурдан сэтгэх зэрэг нь үлэмж сайжрах нь яриангүй юм. 

Энэ тоглоом хүний хараа, ой ухааны хурд, авхаалж самбаа, мэдрэмж зэргийг ихэд хөгжүүлдэг байна.  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

ангилал:дуун наадгай
Ангилал:Монгол наадгай
Авга болон нагац

**Авга** гэдэг нь монголчуудын ураг төрлийн ёсонд эцгийн төрлийн ахмад хүнийг дуудах нэр юм. Аавын эгчийг, мөн аавын эмэгтэй дүүг авга эгч, аавын ах эсвэл эрэгтэй дүүг авга ах гэдэг. Бас эцгийн садантай урагласан хүнийг авга бэргэн, авга хүргэн хэмээнэ. Эцгийн төрлийн дүүмэд хүнийг авга дүү гэх буюу ах дүүгийн хүүхдийг үеэл, хаяал, үе хаяа гэдэг. Харин нагац гэдэг нь эхийн төрлийн хүнийг дуудах нэр юм. Ээжийн ах ба эрэгтэй дүүг нагац ах гэх ба ээжийн эгч эмэгтэй дүүг нагац эгч гэнэ.

Ангилал:Гэр бүл
Ангилал:Ураг төрөл
Авга (овог)

:*Энэ хуудас Монголын овог аймгийн тухай. Ураг төрлийн нэр бол Авгыг үзнэ үү.*

**Авга** нь Монголын овог аймаг юм. Хуучин Өвөр Монголын Шилийн голын 10 чуулганы харъяат дөрвөн хошууны нэр.

Авга, авга нар нь угтаа Чингис хааны дүү Бэлгүтэйн 17 дугаар үе Баясах бүргэд ноёны удмын ноёдын эзэмшил болно. Авга хэмээх үг нь үгийн гарлын хувьд аавын төрлийн хүнийг авга гэх аж. Авга, Авга нар хэмээх овог нь нэлээд эртний түүхтэй бөгөөд Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулсны хойно “мөхөс би Бэлгүтэйн бөхөөр, Хасарын харвалгаар ертөнцийг эзэлвэй” хэмээн өөрийн дүү нарын гавъяаг өндрөөр үнэлэн хувь иргэн олгосон аж. Үүнээс Бэлгүтэйн хувь иргэн 1500 өрх Онон, Хэрлэн голын сав газар нутаглан байжээ. Бэлгүтэй нь Хутуху, Янсунбуха, Гүнбуха гэсэн гурван хөвгүүнтэй бөгөөд Хубилай хааны үе гэхэд Бэлгүтэйн үр сад нь 800 хүн болсон гэдэг. 

Монголын Юань улс мөхсөний хойно Хасар, Бэлгүтэй, Хачиуны хойчис ноёлох аймгуудыг “гурван оннигуд”, Монгол хаадын “гуя албат” гэх зэргээр тэмдэглэн мөн “баруун гурван авга” хэмээн нэрийдэх болсон байна. XVII зууны эхэн үе гэхэд тэдгээр аймгуудыг нийтэд нь авга, оннигуд. гэх болсон аж. Авга нар 1450 оны үед Бэлгүтэйн 8-р үеийн ач Муулихай вангийн үед товойн гарч ирж байгаад удалгүй дарагдсан байна. XVI зууны сүүл үеэс Ном Тэмгэт ханы хатан Сайн зул, Түмэдэй засагт, Будшир засагт, Сэцэн жонон тэргүүтэй баруун гурван авга нар Онон, Хэрлэн голын сав газар нутаглан байснаа өмнө тийш шахагдаж эхэлсэн аж. 

Завхан аймгийн нутаг дахь Авга хэмээх овог нь 1582 онд Сайн зул хатныг даган Халхын баруун гарт нүүн, Засагт ханы харъяат болсон Авга нарын үлдэц юм. 1660 оны Засагт ханы хямралын үед Авга нар хуучин нутагт нутагшин Сэцэн ханд харъяалагдах болсон аж. Халхын хангуудын элдэв шахалтаас үүдэн 1665-1666 оны үед Сэрэн мэргэн, Түн исрэв нар харъяат албатаа аван өмнөш нүүдэллэсэн бөгөөд харин Халхад үлдсэн Авга нь энэ үеэс овгийн байдалтайгаар орших болжээ. 

Өмнөш нүүдэллэсэн хэсгийн үр удам Эдүгээ Өвөр Монголын өөртөө засах орны Шилийн гол аймгийн Авга нар хошуунд оршин суудаг. Төв нь Шилийн хот.

Ангилал:Монгол овог аймаг
Жас

**Жас** гэдэг нь сүм хийдийн аж ахуйн газар юм. 

Жас нь орон хүрээний дуган сүм, эд агуурс, мал хөрөнгийг хариуцна. Өөрөөр хэлбэл, хурал номын зардал, хэрэглэгдэхүүнийг нийлүүлдэг аж ахуйн алба юм.

Жасын албыг жасын нярав, даамал нар эрхлэн явуулна. Жасын албанд зам (тогооч) бас хамаарагдана. Жас нь олон мал сүрэгтэй байсан бөгөөд түүнийг жасын сүрэгчнээр маллуулна. Жасын сүргийг жилд нэг тоолж, сүрэгчинд тусгай хөлс шан хүртээнэ. Алдаж осолдсон бол төлүүлнэ. Жасын сүрэг өглөгийн эздээс өргөсөн олны өмч болно. Хуучин цагт зарим жас ихэд баяжин, мөнгө хүүлж байжээ. Жасын эд хөрөнгийг дураар сүйтгэж үл болно. Чингэвэл хатуу цээрлүүлэн шийтгэнэ.

Монголчууд Манжийн эрхшээлийн үед урьдын адил нүүдлийн мал аж ахуйгаа эрхлэж, таван хошуу малаа өсгөн, жилийн дөрвөн улирлын турш өвс, ус, бэлчээрийн соргогийг даган нүүдэллэж байв. Мал аж ахуйгаас гадна газар тариалан, ан агнуур эрхэлж байв. Дурьдан буй үед монголчууд хичнээн тооны малтай байсан нь тодорхойгүй. Харин мал сүргийн нэлээд хувь нь томоохон хутагт, хувилгаад болон сүм хийд, жасын мэдэлд байсан юм. 

1930-аад онд сүм хийд лам нарыг үй олноор нь хоморголон устгах үед олон хүрээний жасын хөрөнгө хураагдаж, хамтрал коммуны хөрөнгө болж үрэгдсэн байна.

Ангилал:Буддын шашин
Лүд

**Лүд** гэж Буддын шашны бага хэмжээний уншлагын ном юм. 

Лүд гэдэг нь Шулам гэсэн үг. Ихэнхидээ нас барсан хүмүүс, тэдний ар гэрийнхэнд зориулж уншдаг бөгөөд догшидод ивээлдээ авахыг хүсэн гуйдаг байна. Лүд уншсаны дараа тухайн хүний аз жаргалыг зөгнөн гурван ерөөл уншина. Ерөөлийг унших үеэр тухайн хүний дээрээс үр тариа цацдаг.
Мөн лүд гэдэг нь бурханы дүрийг олоход тусладаг.

Ангилал:Буддын шашин
Ёочин

thumbnail|right|376x376px|Ёочин
**Ёочин** нь 4 хөлт сууринд тавьж утсан чавхдасыг хоёр (туян) хулсан цохиураар цохиж хөг аяс гаргаж тоглодог трапец хэлбэртэй модон гадрага бүхий хавтгай хөгжмийн зэмсэг юм. 

Энэ нь Халхчуудын хэрэглэж байсан хөгжмийн зэмсгийн чавхдаст цохилуур хөгжмийн төрөлд багтана.

Урьд нь "оёчир", "янжир" гэх мэтийн янз бүрийн нэртэй байсан бөгөөд олон хэлбэр төрхөөр Ази болон зүүн Европын зарим улс үндэстний дунд нэлээд тархсан хөгжмийн зэмсэг юм.

Ёочин хөгжмийн зэмсгийг "Ян цинь" гэж хятадаар хэлдэг (утга нь гадаад хуур) чавхдаст хөгжмийн зэмсэг. Мин улсын үед (1368-1644) Хятадад нэвтэрсэн. Араб Персээс өрнө дахинд уламжилсан цаг үетэй төлөв тохирох ажээ гэж судлаачид тайлбарладаг. Монголоор янчир нэртэй байсныг сунжруулан ёочин гэх болжээ. Дундад зуунаас эдүгээ хүртэл орон тив дамжин хувьсан өөрчлөгдөхдөө тухай тухайн үндэстний хөгжмийн сэтгэлгээнд тохируулан хэрэглэсээр ирсэн байна. Ийм төрлийн зэмсэг Иранд-Сантур, Польш, Унгар, Молдав, Румын, Украйнд-Цимбал, Узбект-Чанг, Тажикт-Чанк, Солонгост-Янгум гэх олон төрөл зүйл болон дэлгэрсэн. Манай уламжлалд 1991 оноос хойш 8, 10, 12 эгшгийн эгнээг багтаасан 6-7 төрлийн ёочинг хэрэглэж эдүгээ хүрчээ. № 400, 401, 402, 501, 601 загварын ёочин орчин цагийн хөгжмийн туршлагад бүрэн нэвтрээд байна.

## Эшлэл
Ангилал:Цохилуур хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Хятадын хөгжим
Дуударам

**Дуударам** бол хөгжлийн урт түүхтэй хөгжмийн зэмсгийн нэг юм. 

Дөрвөлжин модон хүрээн дотор жижигхэн нүх гаргаж, нүх бүрт нь жижиг зэс таваг бэхлээд өндөр ишин дээр байрлуулсан цохилуурт хөгжмийг дуударам гэнэ.

Хөгжимчин дуударамын ишнээс баруун гараар барьж, зүүн гараар нарийхан савхаар тавагнуудыг цохиж, аялгуу дуурсган тоглодог. Дуударам нь эхэндээ 30 зэс тавагтай байснаа хөгжлийнхөө явцад, тухайлбал 20-р зууны эхэн үед тавгийн тоо цөөрч 12 болжээ. Энэ нь их гоё эгшиглэнт аялгуу гардаг болсон байна. Юань гүрний үед түүнийг хэрэглэж байсан баримт байдаг ажээ.
Алтан Дарь овоо

:*Энэ хуудас тахилгат уулын тухай. Рашаан бол Алтан Овооны рашаан-ыг үзнэ үү.*

**Алтан Овоо** нь Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын нутагт Молцог элсний хойд захад Дарьганга сумын төвийн дэргэд оршдог  өндөр унтарсан галт уул. Мөн Дарь Овоо, Алтан Дарь Овоо хэмээн нэрлэдэг.

Галт уулын шовгор хэлбэр нь эвдрээгүй үлдсэн. Галт уулсын хүрмэн чулуу их. Амсар нь баруун хойшоо сэтэрч урсчээ. Харьцангуй өндөр нь  боловч аль ч талаасаа их алсаас (60км-ээс) сүр бараатай харагддаг сайхан галт уул. Алтан Овоо уулыг бүр 17-р зуунаас нутгийн тахилгатай болгосон бөгөөд 1913 оноос төрийн их тахилгатай болгосон Монголын их тахилгатай уулсын нэг юм. Энд орших хүн чулуудыг 1998 онд улсын хамгаалалтад авчээ. 2004 онд ерөнхийлөгчийн зарлигаар Дарь-Овоог Төрийн тахилгат уул болгж 4 жилд нэг удаа тахидаг болмон юм.

Алтан Овоо баруун талд Дуут нуур, харин зүүн талд Шилийн богд уул байдаг. Алтан-Овооны сорогшин модыг Отгонтэнгэр хайрхнаас газар хүргэлгүй залж авчирсан гэдэг. Овооны гол мод буюу амь модыг сорогшин хэмээнэ. Энэ модыг авахдаа газар дэлхийн лус савдагт тахил балин идээ цайныхаа дээжийг өргөж сан тавина. 

Алтан овоонд бүсгүй хүн гарахыг олон жилийн өмнөөс цээрлэж ирсэн байна, иймд тэд бэлээр нь тойрч гороолж санасан хүслээ шивнэдэг ажээ. 

Дарь овоо, Ганга нуур хоёрын нэрийг нийлүүлэн холбож Дарьганга сум, нутгийн нэрийг өгсөн байдаг юм.  

## Цааш унших 
* Алтан овооны хүн чулуу

## Эх сурвалж
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн газар зүй
Ангилал:Унтарсан галт уул
Ангилал:Төрийн тахилгат уулс
Алтан Овооны рашаан

**Алтан Овооны рашаан** нь Архангай аймгийн Цэнхэр сумын дэргэд орших гидрокарбонат кальци, натрийн найрлагатай рашаан юм.

Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Борц

**Борц** нь удаан хугацаагаар хадгалж болох уриншуулж хатаасан мах бөгөөд олон зуун жил уламжлагдан ирсэн монгол үндэстний өвөрмөц хүнс юм. 

Муудаж ялзрахгүй, чанараа алдахгүй, шим шүүсээ дотроо агуулж байдаг. Борцны нэг давуу чанар бол хамгийн хялбар аргаар байгалийн нөхцөлд бүтээдэгт байгаа юм. Хаврын тарчиг цагт хүний биед амин дэмийг ихээр өгдөг. Борцыг жилийн дөрвөн улирлын турш идэж болдог. Борц хөнгөн жинтэй учир холын аян замд болон сансрын нисгэгчид авч явахад тохиромжтой. Борцыг нүдэж хөшиглөөд бөс уут, хувин, ямар ч саванд хадгалж болно. Хоолонд бага хэмжээгээр хийдэг учир их арвин байдаг. Нүдсэн борцыг бүлээн усанд хийж дэвтээгээд шөлний хамт хоолонд хийдэг. 

## Борц хийх 
Борцыг өвөл 12-2 сарын хооронд хийвэл зохимжтой. Учир нь борцолсон мах шим шүүстэйгээ хөлдөнө. Дараа нь эврэн аяндаа цагаан борц болж хатна.

Идшээ хийсэн айл үхэр, ямаа, тэмээний махаар борц хийдэг. Адуу, хонины махаар борц хийдэггүй. Гуя, хааны махыг хэт өргөн биш, хэт нарийн биш, 4 хуруу өргөн, хоёр хуруу хэртэй зузаан зүсэж, нарийн бургас юм уу, дээсэнд тохож хатаана. Хөдөөгийн айлууд сургааган пүнзэнд өлгөж битүү хатаадаг. Хотод бол илүү байшин, эсвэл тагтан дээрээ хатаана.
Харин зүүсэн махаа цэвэр хатаахын тулд бөс шуудайгаар бүрхэн ороож, оёж шиднэ. Тэгж хатааж байгаа борц шороо тоос болохгүй, шувуу ч идэж чадахгүй. Орчин үед борцыг үйлдвэрийн аргаар хийх болсон.

## Сонирхолтой баримтууд 
*Монголчуудын сансар судлалд оруулсан нэг том хувь нэмрийн нэг нь өнөөдрийг хүртэл оросын сансрын нисгэгчдийн хоол хүнсэнд монгол борц, монгол чацаргана байдаг байна. Эдгээр зүйлсийг анх "Интеркосмос" олон улсын программын хүрээнд 1981 онд Монголын сансрын нисгэгч Ж.Гүррагчааг нисэхэд анх туршин үр дүн нь сайн байсан тул оросын сансрын нисэгчийн хоолны цэсэнд үлдээсэн түүхтэй.

## Мөн үзэх 
*Монгол хоол

Ангилал:Хатаасан мах
Ангилал:Монгол хоол
Бантан

**Бантан** нь хийхэд төвөггүй, амт, шим тэжээл, шингэц сайтай нэгэн зүйл монгол хоол юм. 

Хуурай гурил дээр ус дусагнуулан жижиг жижиг бөөм болгон хоёр гарын алган завсраа үрж нитгэрэн бүдүүвтэр няцалж талхсан арвайн чинээ болгоно. Түүнийгээ мах чанасан шөл, эс бөгөөс хярж, жижиг хөшгилөсөн махны буцалж байгаа шөлөн дээр цацаж, бөөгнөрч түүхийрүүлэхгүйн тулд сайтар хутгана.
Идэх хүмүүсийн таашаалд нийцүүлэн бантангийн гурилаа буцалж буй шөлөнд их бага хэмжээг тааруулан хийнэ. 

Бантанг өтгөн, шингэвтэр гэхээс гадна бэлдсэн гурилын ширхгээс шалтгаалан бүдүүн, хурган бантан гэдэг.
Бас сүүтэй бантан ч хийдэг. Халуун тогоонд шар тос хийн хайлуулж, гурилаа хуураад дээрээс нь сүүгээ хийж чихэр, давсаар амтлан буцалгаж бэлэн болсон хоолыг сүүтэй бантан гэнэ. 

Бантанг өвгөд хөгшид, бага насны хүүхдэд голдуу бэлдэж өгдөг. Мөн олны дунд архины шарталтыг намдаахад тустай гэж ярьдаг.

## Мөн үзэх 
*Монгол хоол

Ангилал:Монгол хоол
Ангилал:Махан хоол
Асбест

**Асбест** (Англи: asbestos) нь шөрмөсөн чулуу хэмээх эрдэс бодисоос гаргаж авдаг бүлэг минералыг хэлнэ.

Маш нарийн ширхэг бүхий энэ чулууны ширхэг нь хүний үсийг 5000 хуваасны нэгтэй ойролцоо нарийхан байдаг байна.

Газраас шөрмөсөн чулууны эрдсээс гаргаж авдаг. Удаан эдэлгээтэй, бөх бат, халуун дамжуулдаггүй, галд тэсвэртэй анх нээсэн үед нь "Гайхамшигт эрдэс" хэмээн барилга байгууламж, цахилгаан бараа, автомашин, гэр ахуйн бараа зэрэгт өргөн хэрэглэж иржээ. Гэвч агаарт тархсан шөрмөсөн чулууны нунтаг ширхэг нь амьсгалын замаар уушиганд орсноор 20-оос 40 жилийн дараах хорт хавдрын эх үүсвэр болдог болохыг тогтоож, 2006 оноос эхлэн "Энх цагийн бөмбөг" зэргээр нэрлэх болсон. 
 
Асбестийг цементтэй хольж материалтай хольж хэрэглэдэг. Хаягдал асбестийг тодорхой журмын дагуу, хуулах юмуу эсвэл ялган цэвэрлэж хураах ёстой. Байгаль орчин болон хүний эрүүл мэндэд асар их хортой бодис юм. Нэлээд хэдэн оронд тодорхой заасан нөхцөлөөс гадуур асбест хэрэглэхийг хориглодог.

Япон улсад 1970 оны эдийн засгийн өндөр хөгжлийн үед асбестыг их хэмжээгээр ашигласнаас болсон гэх уушигны хорт хавдар болон арьсны хорт хавдраар нас барагсдын тоо эрс нэмэгдэж буй. Асбест хэрэглэсэн барилга байгууламжийн ашиглалтыг зогсоож, асбестыг бүрэн цэвэрлэж дууссаны дараа дахин ашиглах тусгай тушаал Засгийн газраас нь гараад байгаа юм. Өмнөд Солонгос болон Европын олон оронд ч мөн адил асбестын талаар хатуу хууль дүрмүүд хэрэгжиж эхлээд байна.

## Гадны холбоос 
*

Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис
Ангилал:Хорт хавдар үүсгэгч бодис
Ангилал:Эрдсийн утаслаг
Ангилал:Тусгаарлагч утаслаг
Ангилал:Бодисын бүлэг
Ангилал:Цахиурын нэгдэл
Ангилал:Нэхмэлийн утаслаг
Ангилал:Галд тэсвэртэй материал
Хүчиллэг бороо

**Хүчиллэг бороо** (хүчлийн бороо) буюу хүчиллэг тунадас гэдэгт pH-ын хэмжээ маш багатай бороо, цас, шүүдэр, агаар мандалд агуулагдах хуурай тоосонцорыг багтаан ойлгоно. Өөрөөр хэлбэл хүхэр, азотын давхар исэл агаар мандалд дэгдэн, усны уурт уусаж, улмаар конденсацлагдан, рН-ын маш бага хэмжээтэй (рН нь 5.0-аас бага) хур тунадас болон газрын хөрсөнд буух үзэгдлыг хэлнэ. 

Энэ нь хөрс, урсгал болон тогтмол усны рН-ын хэмжээг бууруулах ба карбонат чулуулаг, барилгын материалын өгөршилийг нэмэгдүүлэн, ой мод, усан дахь амьтан, ургамалд их хэмжээний сөрөг нөлөө үзүүлнэ.

Хүчлийн бороо нь хүний буруутай үйл ажилгаанаас үүсдэг.Дэлхийн дулааралтай холбоотой

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* National Acid Precipitation Assessment Program Report - a 98-page report to Congress
* Acid rain for schools
* U.S. Environmental Protection Agency - New England Acid Rain Program (superficial)
* Acid Rain (more depth than ref. above)
* U.S. Geological Survey - What is acid rain?
* Acid rain analysis - freeware for simulation and evaluation of titration curves and pH calculations
* CBC Digital Archives – Acid Rain: Pollution and Politics
* Larssen, Thorjørn et al. “Acid Rain in China”. Environmental Science and Technology, 40:2, 2006, pp 418-425.
* Acid Rain: A Continuing National Tragedy - a report from The Adirondack Council on acid rain in the Adirondack region
* Assortment of Summaries on Acid Rain
* Acid rain linked to decline of the wood thrush, a songbird of the Eastern Forest

Ангилал:Байгаль орчны бохирдол
Ангилал:Ой хамгаалал
Ангилал:Байгаль орчин
Ангилал:Хур тунадас
Алтай сум

* Алтай сум (Говь-Алтай)
* Алтай сум (Ховд)
* Алтай сум (Баян-Өлгий)
Баяннуур сум

* Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур сум
* Булган аймгийн Баяннуур сум
Бугат сум

* Бугат сум (Баян-Өлгий)
* Бугат сум (Булган)
* Бугат сум (Говь-Алтай)
Мацүо Башо

**Мацүо Башо** (Япон хэл: *松尾 芭蕉, Matsuo Bashō* 1644—1694 оны 11 сарын 28, жинхэнэ нэр нь Мацүо Мүнэфүса) бол Японы Эдогийн эриний алдарт яруу найрагч, японы хайкү хэмээх яруу найргийн төрлийг үндэслэгч юм. 

Мацүо Ига мужийн Үэн хэмээх жижигхэн хотод дунд зэргийн амьдралтай самүрайн гэр бүлд төржээ. Тэднийх засгийн зүгээс ямар ч тэтгэлэг авдаггүй байсан учир эцэг нь самүрайн хувьд шаардлага гарвал цэргийн алба хааж, амьдралын ахуйгаа залгуулахын тулд бичгийн багш л хийдэг байжээ.

Башоо бүр багаасаа шүлэг зохиол бичих сонирхолд хөтлөгдөн хайкү маягаар шүлэг туурвиж ихээхэн хөдөлмөрлөсний үр дүнд нэлээд нэрд гарч, улмаар 1672 онд уран бүтээл туурвих хамгийн боломжтой гэж тооцогддог байсан Эдо хотод ирж суурьшин өөрийн дэг сургуулийг үүсгэж, тэр үеийн Японы нэр нөлөө бүхий зохиолчидтой холбоо тогтоож ажилласан нь ирээдүйн их найрагч болох замын эхлэл болсон юм. Энэ үедээ олон шавьтай болж, Японы хайкүгийн төрлийн тэргүүн зэргийн найрагч гэж үнэлэгдэх болтлоо өссөн юм.

Харамсалтай нь тэр туйлын ядуу амьдарч, бичсэн зохиолоо зарах буюу шавь нарынхаа өгсөн мөнгөөр хоног өнгөрүүлж байсан учир амь зуухын эрхээр 1680 онд Эдогоос хүн цөөтэй, зэлүүддүү Фүкагавад ирж суурьшив. 1681 онд түүний нэг шавь Рика нь тэдний байшингийн дэргэд гадил (японоор башо гэдэг) мод суулгасан нь үр жимсээ их өгч, нөхөд нь тэдний байшинг Башо-Ан (гадилын байшин) гэж нэрлэснээр яруу найрагч өөртөө Башо гэдэг уран зохиолын нэр авсан түүхтэй. Энэ үеэс Башо зэн буддизмыг судалж эхлэсэн нь түүний хожмын уран бүтээлд үлэмж их нөлөөлсөн юм.

1684 онд тэрбээр өөрийн уран бүтээлийн замаа өөрчилж, олон удаагийн аялалд удаа дараа явсаар 1694 онд өвчин тусч, шавь нартаа өөрийн хогшил хөрөнгө, гар бичмэл, номоо яах тухай гэрээслээд 10 сарын 12-нд нас барсан байдаг.

Башо аялалд явахдаа олон гайхамшигтай хайкү туурвиж, өдрийн тэмдэглэл хөтөлсөн нь түүний амьдралын намтар болоод зогсоогүй, сэтгэлгээ, үзэл бодол, үйл хэргийнх нь илрэл болсноороо хойч үеийнхний дунд ихээхэн үнэ цэнэтэй болж үлдсэн юм. Энэ үеийнх нь бүтээл дотор л түүний шилдэг хайкунууд бий. Тухайлбал:

*Нүцгэн мөчир дээр*

*Ганц хэрээ сууна.*

*Намрын үдэш...* гэх юм уу,

*Хуучин цөөрөм*

*Мэлхий үсэрч*

*Ус цалгиллаа* гэж өнөөдөр хүртэл "эвдэгдээгүй" хайкү төрлийн төгс төгөлдрийн бэлгэдэл болсон бүтээлүүдээ туурвисан юм.

Ер нь хайкү байгалийн гоо сайхныг зураглах, түүнийг уран сэтгэлтэйгээ холбож мэдрэх яруу найраг юм. Харин Мацүо Башо хайкүд гүн ухааныг оруулж ирснээрээ сэрэл мэдрэмжийн зохицол илэрсэн жинхэнэ хайкү яруу найргийг үлэмж утгаар нь хөгжүүлсэн гавъяатай ажээ.

Ангилал:Японы яруу найрагч
Ангилал:17-р зууны утга зохиол
Ангилал:Япон хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Уянгын шүлэгч
Ангилал:Миэ мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1644 онд төрсөн
Ангилал:1694 онд өнгөрсөн
Луис Камоэнс

**Луис Ваз де Камоис** (; заримдаа  гэдэг, ~1524 – 1580 оны 6 сарын 10) бол Португалын их яруу найрагч бөгөөд сэргэн мандалтын утга зохиолын томоохон төлөөлөгч юм.

## Намтар 
Луис Камоэнс нь Лиссабонд төрж, ерөнхий болон дээд боловсрол эзэмшээд хааны ордныхны хатгалгаар Марокко руу (1549-1551) цэрэгт дайчлагдан явж, хожим нь буцаж ирээд ордны матаач этгээдтэй дуэль хийсэн тул цаазлуулах ял заагдаж, удахгүй өршөөгдөн Энэтхэг рүү жагсаалын цэргээр илгээгджээ. Харин 1570 онд Португалд *Лузиада* хэмээх найраглалынхаа гар бичмэлтэй эргэж ирсэн байна. Түүнээс хойш Камоэнс эх орондоо уран бүтээлээ туурвин байсаар ядуу зүдүү нөхцөлд нас нөгчжээ.

Тэрбээр уран бүтээлээ уянгын яруу найрагчийн хувиар туурвиж, олон шүлэг зохиол бичсэний дотор 350 гаруй сонет буй. Ихэнх нь сэтгэлийн уянга зонхилсон, азгүй дурлалын тухай, уйтгар гунигийн аястай. Түүний зарим сонетуудад ордны амьдралыг эгдүүцсэн, нийгмээ шүүмжилсэн мөрд ч олон байдаг.

Мөн 1544-1549 оны хооронд бичигдсэн боловч түүний амьд сэрүүнд хэвлэгдээгүй гурван жүжиг бий. *Амфитриончуудын тухай хошин жүжиг*, *Селевк хаан*, *Филодемо* жүжгүүддээ Камоэнс хос залуусын хайр дурлалын нарийн харьцаанаас эхлээд эзэнт гүрнийг үндэслэгчийн амьдрал хүртэл олон эгзэгтэй асуудлуудыг тусгажээ.

Камоэнсыг үлэмж их алдаршуулсан бүтээл бол арван хэсгээс бүрдэх *Лузиада* найраглал юм. Португалчуудын үүсэл гарлын тухай эртний домгоос нэр нь улбаатай уг найраглал 9000 орчим шад шүлгээс бүрдэх бөгөөд түүндээ яруу найрагч португал аялагч Васко да Гамагийн Энэтхэг хүртэл аялсан түүх болон тэр орныг эрхшээлдээ оруулсан эх орон нэгтнүүдийнхээ тухай өгүүлсэн. Уг найраглалдаа Португалын ард түмний эр зориг, баатарлаг үйлсийг магтан дуулжээ.

Ангилал:Португалын яруу найрагч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:16-р зууны утга зохиол
Ангилал:Португал хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Португалчууд
Ангилал:16-р зуунд төрсөн
Ангилал:16-р зуунд өнгөрсөн
Самуэл Беккет

**Самуэл Барклэи Беккет** (Samuel Barclay Beckett, 1906 оны 4 сарын 13 – 1989 оны 12 сарын 22) нь Ирландын жүжгийн зохиолч, яруу найрагч, зохиолч байлаа. 

Тэрээр Англи, Франц хэлээр зохиолоо бичдэг байв. 1969 оны Нобелийн шагналтан. Ирландын нийслэл Дублинд коллеж төгсөөд, 1928-1930 онуудад Парист Английн утга зохиолын хичээл зааж байхдаа *Whoroscope* хэмээх анхны найраглалын номоо хэвлүүлжээ. Зохиолч Жеймс Жойсын нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан бөгөөд тэрбээр Беккетэд их урлахуйн томоохон нөлөө үзүүлсэн гэдэг.

Беккет 1937 оноос эхлэн Францад амьдрах болж, дараа жил нь *Мерфи* анхны романаа туурвижээ. Зохиолч М. Прустын тухай ном болон Ж. Жойсын тухай эссэ бичсэн нь судлаачид болон уншигчдын зүгээс талархал хүлээж байв. Беккетийг Европ болон АНУ-д алдаршуулсан бүтээл нь *Годог хүлээсэн нь* (1952) хэмээх эмгэнэлт жүжиг болно. Энэ зохиолын гол баатар нь *Тоглоом өндөрлөхүй* (1957), *Краппсын сүүлчийн дуу хураагч хальс* (1958), *Аз жаргалтай өдрүүд* (1961) зэрэг бусад томоохон жүжгүүдийнхтэй адил хүн төрөлхтний мөхөс дорой байдлын улмаас сэтгэл санаагаараа гутарч яваа нэгэн юм. 1967 оноос Беккет зохиосон жүжгүүдээ өөрөө найруулан, голдуу Франц, Герман улсад тайзнаа тавьдаг байлаа.

Беккетийн уран бүтээлд амьдрал бүхэлдээ учиргүй гэсэн далд эргэцүүлэл зонхилдог нь утга зохиолын уналт, гутранги үзлийн илрэл гэж зарим судлаачид үнэлсэн нь бий.

Ангилал:1906 онд төрсөн
Ангилал:Ирландын зохиолч
Ангилал:Ирландын жүжгийн зохиолч
Ангилал:Ирландчууд
Ангилал:1989 онд өнгөрсөн
Жеймс Жойс

**Жеймс Августин Алоисиус Жойс** (Англи: James Augustine Aloysius Joyce, Ирланд: Séamus Seoighe, 1882 оны 2 сарын 2 – 1941 оны 1 сарын 13) бол Ирландын зохиолч, авангардизмын төлөөлөгч юм. 

Дублин хотын их сургуулийг төгсөөд багшаар ажиллажээ. Их Британий колоний дарлалын эсрэг үндэсний эрх чөлөөний тэмцлийн явцад нь итгэл алдрахдаа Жойс 1904 онд Европ тивийг зорьжээ.

Анагаах ухаан, хөгжмийг сонирхон судалж байв. 1907 онд *Цөөхүүл хөгжим* гэсэн уянгын шүлгийн түүвэр гаргасан нь 19-р зууны Элизабет хатны үеийн яруу найргийн уламжлал хийгээд символизмын нөлөө тодорхой хэмжээгээр туссан ажээ. Хүний өөдрөг хүсэл тэмүүллийг мөхөөж буй нийгмийн тухай өгүүлсэн *Дублинийхэн* (1914) өгүүллэгийн түүвэртээ Дублин хотын оршин суугчдын уйтгарт амьдралыг зураглан үзүүлж, Ирландыг засаглан захирагч англичууд, тэднийг аялдан дагалдагч ирландчуудыг шүүмжлэн буруушаажээ. Гэхдээ л энэ бүтээлд үндэсний эрх ашгийг төлөөх тэмцлээс зайлсхийх хандлага ажиглагддаг.

Зураачийн залуугийн хөрөг романдаа Жойс ёс суртахууны дарамт, дарангуйллыг эсэргүүцэн, шашин суртлыг үгүйсгэж, гэр бүл, бэртэгчин ахуй орчноос залхаж гүйцсэн зураач Стивен Дедалусын оюуны өсөлт хөгжилтийг дүрслэн харуулсан байна. Дедалус хэдийгээр эх оронч сэтгэлгээтэй боловч ард түмнээ чөлөөлөх тэмцлээс татгалзаж, уран бүтээлийнхээ хүрээнээс халилгүй байсаар эх орноо харуусалтайгаар орхиж буй тухай өгүүлжээ.

1922 онд Жойс Гомерийн Одиссей дууллын үйл явдлаас сэдэвлэн жирийн гурван хүний нэг өдрийн амьдралыг дэлгэрэнгүй өгүүлсэн *Улисс* хэмээх роман бичсэн бөгөөд уг бүтээлдээ хүний санаа сэтгэл, дотоод ертөнцийг өөрчлөлт хувирал дунд дүрсэлсэн нь ухамсрын урсгал (stream-of-consciousness) гэдэг чиглэлийн анхны бүтээл болсон юм. Жойс өдөр тутмын ердийн аж байдал, хэрэг явдлыг ер бусын сонирхолтой бичиж чаддаг зохиолч байжээ.

Ангилал:Ирландын зохиолч
Ангилал:Ирландчууд
Ангилал:1882 онд төрсөн
Ангилал:1941 онд өнгөрсөн
Цунами

ёроолын галт уулын дэлбэрэлтээс үүсэх үлэмж хэмжээний материал цунами үүсгэж болно.]]
 доорхи газар хөдлөлт нь далайн царцдасыг шилжүүлэх (эвдэх) ба далайн ус түлхэгдэн цунами үүснэ.]]

***Цунами*** (япон. 津波 IPA: [t͡sɯnä́mí], 津 — «булан», 波 — «давалгаа») -Газар хөдлөлт, галт уулын идэвхижилт, хөрсний гулсалт, томоохон хэмжээний солир унах, цөмийн бөмбөгийн туршилтаар үүсэх энергийн нөлөөгөөр далай, тэнгисийн усны асар том давалгаа үүсэхийг нэрлэнэ. Цунами нь япон гаралтай үг юм. 

Газар хөдлөлт, галт уулын дэлбэрэлт болон усан доорх бусад дэлбэрэлтүүд (усан доорх цөмийн төхөөрөмжийн дэлбэрэлтийг оролцуулан), хөрсний гулсалт, мөсөн гол, солир болон усны түвшнээс дээш буюу доогуур бусад хөдөлгөөнүүд нь цунами үүсгэх боломжтой. 

Ихээхэн хохирол учруулсан цунамигийн жишээ бол 2004 оны Энэтхэгийн далайн газар хөдлөлтөөр үүссэн цунами юм. Ойролцоогоор 300,000 хүн нас барсны 168,000 нь Индонезийн иргэд байсан. Далайн давалгааны өндөр 33 метрт хүрч, Индонез, Тайланд, Малайз, Бангладеш, Энэтхэг, Шри Ланка, Мальдив зэрэг хоорондоо хэдэн мянган км алслагдсан орнууд нэрвэгдсэн байна. Уг цунами нь Африкийн зүүн эргийн Сомали, Кени, Танзани төдийгүй, газар хөдлөлтийн эпицентрээс 13,000 км хол орших Мексикийн эрэгт (давалгааны өндөр 2.6 метр гэж тэмдэглэгдсэн) хүрсэн байна.

## Мөн үзэх 
* Байгалийн гамшиг
* Газар хөдлөлт
* Үер
* Галт уул

## Цахим холбоос 
* Tsunami database with detailed statistics
* Tsunami education and outreach site
* Tsunami Information from the Coastal Ocean Institute, Woods Hole Oceanographic Institution
* The International Centre for Geohazards (ICG)
* ITIC tsunami FAQ
* USGS: Surviving a tsunami (United States)
* Tsunamis and Earthquakes
* What Causes a Tsunami?


Ангилал:Газар хөдлөлт
Ангилал:Галт уул судлал
Ангилал:Урсгал ба давалгаа
Ангилал:Үерүүд
Ангилал:Япон хэлц
Шота Руставели

**Шота Руставели** (Гүрж: შოთა რუსთაველი, . 1160 орчим буюу 1172 он орчим төрсөн-1216 орчим буюу 1220 оноос хойш нас барсан) нь XII зууны Гүржийн яруу найрагч бөгөөд Гүржийн уран зохиолын хэлийг үндэслэгч гэгддэг. 

Түүний намтрын хуудас нь тодорхойгүй бөгөөд хатан хаан Тамарагийн дэргэд улсын их сангийн нярав хүн байсан гэдэг. 

Тэрээр "*Барсан хэвнэгт баатар"* (Гүржээр "Vepkhistqaosani") хэмээх Гүржийн алдарт туулийн зохиогч билээ. Энэ нь юуны өмнө хайр сэтгэл, нөхөрлөлийн тухай найраглал юм. Зохиолын агуулга сэдэв нэн ээдрээтэй хэдий ч утга санаагаараа төгс холбогдож, Арабын болон Энэтхэгийн гэсэн хоёр үндсэн өгүүлэмжийн хүрээнд өрнөдөг. Зохиолын гол дүр үзэсгэлэн гоо бүсгүй Нестан-Дарежан өөрийг нь хүчээр дургүй хүнтэй гэрлүүлэхээр завдан буйг мэдмэгцээ бүхий л бие сэтгэлээрээ эсэргүүцэж, Кажет хэмээх аюумшигт цайзад хоригдоно. Түүний анд, гурван хөлөг баатар бүсгүйг чөлөөлөхөөр тэмцэж эцсийн дүнд Кажет цайз сүйрч, ялалт байгуулснаар шударга ёс мандаж буй хэсэг гарна. Хүн зүрх зориг гаргаж аз жаргалаа олж авна гэсэн санаа зохиолын гол сэдэв билээ.

Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Гүржүүд
Ангилал:Гүржийн зохиолч
Ангилал:Гүржийн яруу найрагч
Ангилал:Гүржийн улс төрч
Авеста

**Авеста** бол Зороастрианизмын судар бөгөөд Ираны уран зохиолын хамгийн эртний дурсгал юм.

Энэ бол нэг цул зохиол биш, түүх нийгмийн хөгжлийн олон үе шатыг хамарсан агуулга нь олон үе давхаргатай. Авестад аман хэлний арга барил зонхилж, бичгийн хэлний элемент бага тусгагдсан онцлогтой. Авеста шууд зохиогдоогүй, ардын билиг төсөөлөл, бичиг зохиолын хөрсөн дээр суурилж гарч ирсэн юм.

Энэ зохиолын гол хэсэг болох Заратустрын номлоосон *Гаадаа* хэмээх сударт Иран овогтны тахин шүтэж байсан хуурамч, домог үлгэрийн тэнгэр нарыг шүүмжилж, тэр үеийн нүсэр их тахил тайлгыг эсэргүүцсэн байдаг. Гаадаагийн нийт сургаал нь ёс суртахууны асуудал, аж төрлийн практик талд ихэвчлэн хандсан байдаг. Дүрийн нийт тогтолцоо нь байгаль, нийгэмд бодтой илэрч байдаг эсрэг тэсрэг үзэгдлийн мөргөлдөөнийг тусган сайн муу гэсэн хоёр талд туйлширчээ. Бас бүх ертөнцийг биет, бодот "юмсын ертөнц" болон гадны хийсвэр "санааны ертөнц" гэж хоёр их мандал болгон хуваажээ.

Өдгөө *Гаадаа* хэдий үед зохиогдсон нь нарийн тогтоогдоогүй байна. Зарим эрдэмтэд (Струве, Тревер, Толстов, Двяконов) Ираны баруун хэсэг Мидийд НТӨ IX-VII зууны үед зохиогдсон гэж үзсэн ажээ.

Авеста судар 21 номоос бүрдэх боловч уламжлан ирсэн нь нэн цөөхөн бөгөөд бидний үед хоёр янзын хувилбараар хадгалагдаж иржээ. Эхнийх нь авеста хэлээр бичигдсэн мөргөлийн уншлагын эмхэтгэл тул Заратустрын сахилтан мөргөл хийхдээ уншдаг. Хоёр дахь хувилбар нь өмнөхийн адил хэсгүүдээс бүтсэн боловч уншлага, мөргөлд зориулаагүй, системтэй судлахад зориулагдсан байдаг байна. Энэ хувилбарыг бүлэг ном болгон ангилсан төдийгүй дундад үеийн перс хэлээр тайлбарласан орчуулгыг хамтатгасан байдаг.

Авеста нь бусад  судар Библи, Куран, Вээдийн нэгэн адил анх эхэлж хянан зохиогдохдоо тэр үеийнхээ мэдлэгийн бүх л салбарыг хамарсан байна. Авестагийн хамгийн эртний үе давхарга бол бүр Гаадаа судрыг зохиохоос өмнө байсан шүтлэг төсөөлөл, ардын аман зохиол юм. Авестагийн үе давхарга нь ард түмний хөдөлмөрийн туршлага болон ертөнцийг үзэх үзэл бодолтой нь салшгүй холбоотой ардын эртний аман яруу найраг хэрхэн үүссэнийг илэрхийлэх үе шатууд юм. Иймд Авеста бол уран илтгэх урлагийн үеийн ардын уран бүтээл туурвилыг бүхэлд нь тусгасан дурсгал бичиг юм.

Авеста бол эртний хүний ухамсар, мэдлэгийн зааг ялгаа гараагүй байх цаг үеийн нийлэг хам сэтгэлгээг нь тусгасны хувьд уран зохиолын түүх, байгалийн ухаан, шашин, гүн ухаан, газар зүйн ухааны чухал хэрэглэгдэхүүн юм.

Ангилал:Их хөлгөн судар
Агваандандар

**Агваандандар** нь яруу найрагч, буддын гүн ухаантан, учир шалтгааны ухаанч, хэл шинжлэлтэн байв. 

Алашаа хошууны хүн. Төрсөн нутгийнхаа нэрээр Алашаа Дандар, Алашаа лхарамба хэмээн алдаршжээ. Төвдийн Лхас, Гүмбүм зэрэг хийдэд шавилан сууж, буддын шашин, гүн ухааны лхарамбын зэрэг хамгаалсан.

Буддын гүн ухаан, учир шалтгааны ухаан, хэл шинжлэлч, яруу найргийн онол, шашны зан үйл, толь бичиг зэрэг олон мэдлэгийн салбараар дөчөөд бүтээл туурвисны дотор *Дигнага*, *Дхармакирти* зэрэг эртний Энэдхэгийн буддын учир шалтгааны ухаантны зохиолыг судлан тайлбарласан бүтээл нь зонхилдог. Агваандандар учир шалтгааны гаргалга, баталгаа хийхдээ юм, үзэгдэл нь мөнх хөдлөх маш нарийн тоосноос тогтдог бөгөөд хөдөлгөөний эх сурвалж бол эсрэг, тэсрэгийн зөрчил гэж үзэж байв.

Агваандандарын зохиосон *Хүний номын баяр хурим сургаал*, *Зохист аялгууны толь*-ийн гурван бүлгийн жишээ шүлэг, *Саруул оюутны хүзүүний чимэг үзэсгэлэнт сувд эрхи хэмээх яруу найраг*, *Монгол үгсийн ёсыг сайтар номлосон хэлний чимэг хэмээгдэх оршив*, *Сарны гэрэл дохионы бичиг* зэрэг олон зохиол нь алдаршжээ. Тэрбээр *Үгсийн онол мэргэдийн амны чимэг* зохиолдоо хэлний боловсролын чухлыг өргөн дээдэлсэн байдаг бөгөөд уг санааг гаргасан завсрын шүлэгтээ:
:*Эрдмийг олонтаа сонсовч, номлохуйд эс мэргэжвээс*
:*Эмээр хоосрон гуцуудсан мэргэн сайн эмч мэт,*
:*Эгнэгт тэмцэхүйд мэргэн ч, туурвих ёсыг эс мэдвээс*
:*Элдэв зуун хэлтэн болж өгүүлэвч, хэлгий балай мөн.*
:*Зохиох туурвихуйд сайн боловч, бичих дадхал муу аваас*
:*Зориг хүчит их баатар боловч, гар мухар мэт*
:*Бичих зохиохуйд үг үсгийг ёсоор эс найруулбаас* 
:*Билгүүн сайн эрдэмтэн авч сонжуурлагдахын гэмт*
:*Үг үсэг алдаагүй ч, яруу хэллэг төгөлдөр бус аваас*
:*Үзэсгэлэнт эхнэр чармай нүцгэн гүйсэн мэт,*
:*Илт өгүүлэхүй хуучин дохио үгээр эс чимэвээс*
:*Эгнэгт бүдүүлэг хар үг холилдох тул, мэргэд орхивоос зохист*
гэжээ (Доктор Л. Хүрэлбаатарын хөрвүүлэг).

Дандар тавин настайдаа *Зохист аялгууны толь*-ийг суралцахаар шийдэж, улмаар *Эгшигтнийг баясгах эгшиг дуу* зохиолыг үндэс болгон *Зохист аялгууны толь*-ийг судлах анхны туршлага зохиол бичжээ.

Оросын эрдэмтэн И. Щербатский Агваандандарыг "тэргүүн зэргийн гүн ухаантан" гэж үнэлсэн нь бий.

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын гүн ухаантан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Хэл шинжлэлийн эрдэмтэн
Вергилий

**Публий Вергилий Марон** (Латин: *Publius Vergilius Maro*, МЭӨ 70 оны 10 сарын 15 – МЭӨ 19 оны 9 сарын 21) нь эртний Ромын яруу найрагч бөгөөд хойд Италийн Мантуа хотын орчим чинээлэг тариачны гэр бүлд төржээ. Тэрбээр Кремона, Милан, Ром, Неаполь зэрэг хотуудад боловсрол олж, тэндхийн язгууртнуудын хүүхдүүдтэй хамт гүн ухаан, ялангуяа Эпикурын сургаалыг хичээн үзэж, бас анагаах ухаан, физик, математикт суралцаж байв. Вергилий энэ үед Юлий Цезарийн ач, хожмын хаан Август Октавиантай тохой нийлүүлэн сурч байсан гэдэг.

Тэрбээр МЭӨ 42-39 онд бичсэн анхныхаа бүтээл *Буколики (Малчны дуу)* хэмээх амар жимрийн аястай арван бүлэг дуулалдаа амрагийн сэтгэлд умбасан малчдын аж төрлийг магтан дүрсэлжээ. МЭӨ29 онд *Георгики (Газар тариалан)* гэдэг сургаал найраглал бичиж, Италийн газар эзэмшлийн аж ахуйг сэргээн хөгжүүлэх чухал асуудал хөндсөн байдаг. Энэ зохиолдоо эртний Грекийн шулуун шударга хэлдэг сургаалын аясыг өрнүүн бадрангуй, сэтгэлийн халил илтгэсэн уянгын хэмнэлтэйгээр сольж бичжээ.

Вергилий эзэн хаан Октавианд *Энейн дуулал* гэдэг гол зохиолоо зориулсан юм. Үүнийг Грекийн алдарт туульс *Илионы дуулал, Одиссейн дуулал* хоёртой эн зэрэгцэхүйц зохиол болсон гэж зарим судлаачид үздэг.

Вергилий уг зохиолоо дуусгаж чадаагүй бөгөөд Ромын үндэсний дууллыг зохион туурвихаар хэрэг явдлын болсон газрыг нүдээр үзэхээр Грек, Бага Азиар аялж явах замд нь Афин хотод түүнтэй Август хаан дайралдаж шүлэгчийн өвчин шаналгаатайг мэдэж, нутагтаа буцахыг зөвлөн, хөлөг онгоцондоо суулгасан боловч тэрбээр Неаполь хот хүрч чадалгүй замдаа өөд болжээ.

Вергилий алдарт *Энейн дуулал*-даа Тройн иргэн Энейн тухай домгоос иш авч Хомерын хэлбэрээр зохиожээ. *Энейн дуулал* зохиомжийн хувьд Энейн аялал болон Эней Италийг байлдан дагуулсан тухай гэсэн хоёр үндсэн хэсэгтэй.

Зохиолд Трой хот дайсанд эзлэгдсэний дараа Эней хөгшин эцэг, хэсэг хүмүүсийн хамт зугтаж, далайгаар аялан явсаар Африкт очиж, хатан хаан Дидонатай хайр сэтгэлтэй болсон ч өөрийн зөн совин, үүрэгт ажилдаа хөтлөгдөн Лацийн нутагт очиж, олон дайнд оролцож ялан дийлж буй тухай өгүүлдэг. Зохиолын гол санаа бол Эней Латин оронд шинэ улсыг үндэслэж, үр удам нь дэлхий ертөнцийг захирах хувь зохиолтой гэснийг гаргасан явдал юм.


Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Эртний Ромын зохиолч
Ангилал:Латин хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Туульс
Ангилал:Эртний Ромчууд
Ангилал:МЭӨ 70 онд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 19 онд өнгөрсөн
Сөүлийн Үндэсний Их Сургууль

**Сөүлийн Үндэсний Их Сургууль** (Солонгос: 서울대학교, англи: *Seoul National University*, товчлол нь: SNU), **СҮИС** нь 1946 оны 8 сарын 22-нд, Сөүл орчмын арван дээд боловсролын байгууллагын (сургуулийн) суурин дээр байгуулагдсан, БНСУ-ын Сөүл хотод байрладаг нэр хүндтэй боловсролын байгууллага юм. Анхны ерөнхийлөгч нь Хэнри Антсеhttp://archives.snu.ac.kr/main/cyber/histo/page5_1.html. 

Одоогийн байдлаар 30,869 оюутан, үүнээс, бакалаврын түвшинд 20,304, докторын сургалтад 2,973 оюутан суралцаж байна. Багш, профессоруудын тоо 1,928, ажилтан, албан хаагч 991 байна. 

"The Times Higher Education Supplement"-ийн "Дэлхийн Их сургуулиудын рейтинг, 2007 он" жагсаалтад Сөүлийн Үндэсний Их Сургууль нь 51-т оржээ (2006 оны жагсаалтад 63-т байсан бөгөөд 2019 онд 36-т оржээ). 

## Салбар сургуулиуд 
## Сургуулийн оюутны хотхон 
thumb|Сөүлийн Үндэсний Их Сургуулийн төв хаалга
2003 онд Хөдөө Аж ахуй, Мал эмнэлгийн салбар нь Сөүл хотоос урагш 40 км-т байрлах Сувон хот дахь Саннок хотхоноос Гванак хотхон руу нүүж ирснээр, Сөүлийн Үндэсний Их Сургууль (СҮИС) нь үндсэн 2 хотхонтой болсон байна. Анхны Ёнгон хотхон нь Сөүл хотын хойд хэсэгт байрлана. Уг хотхонд Анагаах ухаан, Шүдний, Сувилахуйн ухааны коллежиуд, СҮИС-ийн эмнэлэг байрлана. Хоёрдахь буюу үндсэн хотхон - Гванак хотхон (Сөүл хотын өмнөд хэсэгт, Гванак дүүрэг) нь 1975 онд байгуулагдсан байна. 

#### Гванак хотхон 
* Гванак хотхон нь Сөүлийн метроны 2-р шугамын Сөүлийн Үндэсний Их Сургууль нэртэй буудлаас 1.5 км зайд оршино. Уг метроны буудлаас СҮИС хуртэл сургуулийн автобус үйлчилнэ. 
* Инчоны Олон улсын нисэх буудлаас 6003, 6017 дугаарын автобусаар СҮИС хүрч болно. 
* Мөн Сөүл хотын нийтийн тээврийн 02, 501, 651, 750, 5412, 5511, 5512, 5513, 5515, 5516, 5518, 5614, 6511 дугаартай автобусууд СҮИС хүрнэ. 

## Номын сан 
1946 онд байгуулагдсан СҮИХ-ийн төв номын сан нь Гванак хотхонд байрлах ба ойролцоогоор 2.6 сая ном, товхимолтой. 

## Музей 
СҮИС нь Гванак хотхондоо СҮИХ музей, СҮИХ-ийн урлагийн музей гэсэн 2 музейтэй. 

## Цахим холбоос 
* Seoul National University English Website
* SNULIFE, SNU students' portal site
* Gwanaksa, students' dormitory of Gwanak Campus

## Эшлэл 

Ангилал:Өмнөд Солонгосын их, дээд сургууль
Ангилал:1946 онд байгуулагдсан
Цахиур

**Цахиур** (Латин: silicium)  нь **Si** гэж тэмдэглэгддэг химийн элемент юм. Атомын дугаар нь **14**. Орчлон ертөнцийн хэмжээнд найм дахь, дэлхийн царцдаст хоёр дахь (хүчилтөрөгчийн дараа) өргөн тархалттай элемент болно. Дэлхийн царцдасын 25.7% - ыг (массын) цахиур бүрдүүлнэ. 

Цахиурыг шил, цемент, эмнэлэгт хэрэглэхээс гадна, хамгийн гол нь хагас дамжуулагчийн үйлдвэрлэлд өргөн хэрэглэнэ. 

Цахиур нь ургамалын, ялангуяа өвслөг ургамлын метаболизмын үйл ажиллагаанд маш чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.
 
#### Изотопи 
22-оос 44 хүртэл атом масс бүхий изотопиуд мэдэгдэж байгаагаас 28Si (92.23%), 29Si (4.67%), ба 3030Si (3.1%) гэсэн тогтвортой изотопиуд, мөн Аргоны задралаар үүсдэг 32Si (хагас задралын хугацаа нь 170 жил) нь өргөн тархалттай болно.

## Цахим холбоос 
* WebElements.com – Silicon
* Mineral.Galleries.com – Silicon

## Эшлэл 
Ангилал:14-р бүлгийн элемент

Ангилал:Хагас металл
Ангилал:Хагас дамжуулагч
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:3-р үеийн элемент
Ангилал:Хагас дамжуулагч
Ангилал:Эрдэс
Ангилал:Кубын талст систем
Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент
Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц
Ангилал:Цахилгаан техникийн материал