Монгол ноёдын цол хэргэм

Ноёдын цол үе улиран залгамжлагддаггүй бол хэргэм үе улиран залгамжлагддагаараа ялгаатай.

## Хүннү 
*Шаньюй
*Түци ван- Г.Сүхбаатар түшээ гэсэн утгатай гэж үзжээ.
*Жүки ван
*Гули ван
*Лүли ван
*Их данху
*Их дувэй
*Түмтийн ноён
*Мянгатын ноён
*Зуутын ноён
*Аравтын дарга
*Овгийн тэргүүн, хан

## Сяньби 
*Хаан

## Нирун 
*Каган
*Сайд
*Бичээч

## Түрэг 
# Хаан
# Тардуш
# Шад
# Бэхи
# Буюруг
# Тегин
# Билгэ
# Бойла/Пэйло

## Их Монгол Улс (1206-1271) 
*Их Хаан: Их Монгол Улсын төрийн хэргийг хэмжээлшгүй эрх мэдэлтэйгээр захирах дээд албан тушаалтан. Чингис хааны алтан ургийн дотроос өргөмжлөгдөж байв.  
*Их Хатан:  Их Хааны албан ёсны эхнэр, төрийн их хатан. Улсын бүх эмэгтэйчүүдийн тэргүүн. Хааныг таалал төгссөний дараа төрийн хэргийг түр захирах эрхтэй.
*Үжин: Хааны болон ноёны эхнэрүүдийн хүндэтгэлийн нэр. Сурвалжит айлын охид үжинд тооцогдоно. 
*Хан: Их Монгол Улсаас хараат Зүчийн улс, Цагаан ордны улс, Цагаадайн улс, Ил ХаадынУлсыг захирагч эздийн албан тушаал, цол.
*Хунтайж: Их Хааныг залгамжлагчийн хан хөвгүүнд олгож байсан цол. ИМУлсад Хубилай хаан үеэс энэ цол хэрэглэж эхэлсэн. 
*Улсын ван: Жалайрын Мухулай вангийн удмын ноёны хятад нутгийг захирах албан тушаалтан.
*Заргач: Шүүгч тушаалтан
*Улсын Бэхи
*Хорч: Хааны торгон цэргийн нум сум агсагч цэргийн даргын тушаал.
*Чэрби: Хааны торгон цэргийн удирдах тушаалтан.
*Хишигтэн: Хааны торгон цэргийг заасан ерөнхий нэр.
*Чинсан: Төрийн гол хэргийг захирагч сайд. Одоогийнхоор Ерөнхий сайд, Шадар сайдтай дүйцэх тушаалтан. 
*Өрлөг: Хааны итгэлт цэргийн жанжинд олгох тусгай цол чимэг. 
*Баатар: Дайнд гавьяа байгуулсан хүнд өгдөг цол
*Дархан: Хааны болон ван ноёдод гавьяа байгуулсан хүнийг албаны татвараас чөлөөлж, нутаг дархлан суух, дайны олз хишигээ үл хуваалдах зэргийн эрх мэдлийг эдлэх хүний цол.
*Даргач: Аливаа нутаг дэвсгэр, суурин балгадыг захирагч албан тушаалтан..
*Түмтийн ноён
*Мянганы ноён
*Зуутын дарга
*Аравтын дарга

## Их Юань улс (1271-1368) 
# Их Хаан
# Хуан тайхоу: Хааны эмэг эх, эсвэл талийгаач хааны их хатанд өгөх хятад цол.
# Хатан: Хааны их хатныг нэрлэх хятад цол
# Бэйж: Хаан болон сурвалжит ноёдын бага эхнэр. Хятадын Фэйзи буюу татвар эм гэсэн үгний монголжсон хувилбар. 
# Хунтайж: Юань улсын үед 9 хүнийг хунтайжийг өргөмжилж, дараагийн хаан болгохоор бэлтгэж байсан. 
# Төрлийн ван:  Улс оронд гавьяа байгуулсан Алтан ургийн болон Өрлөг ноёдод олгож байсан хятад цол. Юань улсын үед 44 том ван байсан.
# Чинсан
# Пинжан жэнши: Чинсан тушаалтны доорх шадар ноёд. Одоогийн Яамдын Төрийн нарийн бичгийн даргатай ойролцоо үүрэгтэн. Юань улсад 4-8 хүний орон тоотой байсан.
# Зайсан
# Цаньжэн жэнши: Пинжан ноёны туслах ноён.
# Тайши: Хааны төрийн хэрэгт зөвлөх үүрэгтэй ноён.
# Тайбо: Төрийн тамга хадгалагч түшмэл.
# Тайвэй
# Заргач
# Цэргийн явдлын хүрээлэнгийн хэрэг мэдэгч
# Улсын багш
# Жи хуй ши: Дунд тушаалын цэргийн ноён. Мянгатын ноёнтой дүйцэх хятад цол.
# Даргач
# Түмтийн ноён
# Мянгатын ноён
# Зуутын дарга
# Аравтын дарга
# **...**

## Ил Хаант Улс 
# **Ил хаан**
# **Везир**: тус улсын Ерөнхий сайд
# **Даргач:** тус улсын муж, хот, суурин, тосгон, монгол түрэг цэргийн хүрээг захирагч нарт олгох албан тушаал.
# **Түмтийн ноён**
# **Мянгатын ноён**
# **Зуутын дарга**
# **Аравтын дарга**

## Алтан ордны улс 
* **Хан**
* **Везир**
* **Даргач**
* **Эмир**
* **Бек**

## Цагаадайн улс 
* **Хан**
* **Султан**
* **Эмир**
* **Бек**

## Бутралын үеийн Монгол (1368-1691) 
*Их Хаан
*Хан-ханлигийн эзэн. Зарим үед их хаантай эн тэнцүү хүч нөлөөтэй Хангууд гарч байсан.
*Жонон-Баруун 3 түмний эзэн. Ордос түмнийг шууд захирагч.
*Хунтайж-хаан ширээ залгамжлагч.
*Тайш - Ойрадын удирдагчийн цол. 
*Чинсан- Хааны төрийн сайдын тушаал байсан ч, сүүлдээ отог, аймгийн ахлагч нарын цол болжээ.
*Хонжин- Тайлга, найр хуримыг хариуцсан түшмэл 
*Шигүши- цэргийн цол. 
*Ун- Хасар, Бэлгүтэйн угсааны ноёдын цол. Хятадын Ван цолыг монгол хэлээр **Он** юмуу **Ун** гэж хэлж бичдэг байв.
*Тайж- боржигин овгийн эрчүүдийн цол
*Цөхүр- цол
*Илдэн- Илд агсагч ноёны цол чимэг
*Тавнан- хаад ноёдын хүргэд
*Пинжан - чинсангийн туслах түшмэл
*Өрлөг- цэргийн дээд зиндааны цол. Том аймгийн ахлагчид зүүж байсан.
*Хиа- Хунтайжийн туслах, бага отог, овгуудын захирагчид хэрэглэж байсан.
*Гүен- цэргийн тушаал. 
*Хошууч-цэргийн албан тушаал.
*Зайсан- Ойрадын отогийг захирч байсан.
*Дэмч (Дөчин)-зайсангийн туслах. 40 гэрийн дарга
*Шүүлэнгэ - Хошуу ноёдын эд хөрөнгө хариуцсан даамал
* Хорин- 20 гэрийн дарга

## Зүүнгарын хаант улс 
* Хаан
* Хунтайж
* Зайсан

## Манж чингийн үе ба Богд Хаант Монгол Улсын үеийн цол хэргэм 
*Хан
*Чин ван
*Жүн ван
*Бэйл
*Бэйс
*Түшээ гүн
*Туслагч гүн
*Тавнан
*Тэргүүн зэргийн тайж
*Дэд зэргийн тайж
*Гутгаар зэргийн тайж
*Дөтгөөр зэргийн тайж
*Хошууны мэйрэн
*Хошууны занги
*Хутагт
*Шанзудба
*Донир
*Хамба
*Да лам
*Хиа: Манж чингийн үед Ноёдын бараа бологчдийн Хиа хэмээн нэрлэдэг байжээ.
*Амбан: Чин улсын хаадын илгээсэн удамшлын бус түшмэд.
*Засаг ноён: Чин улсын үеийн хошуу захирагч ноён засаг заслал - засгийн захиран тушаах арга хэмжээ засаг суух хуучир. Засаг нь Хан, Ван, Бэйл, Бэйс, Гүн, Тэргүүн зэргийн тайжийн гарчигтай.

## Мөн үзэх 
1923 онд Монгол Ардын Нам хуучин үеийн бүх албан тушаалыг татан буулгаж, ЗХУ-ын жишгээр орчин үеийн институцуудыг байгуулжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Цол
!

Ангилал:Монголын нийгмийн түүх