open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жувенал Хабяримана

thumb|200px|Жувенал Хабяримана
**Жувенал Хабяримана** (, 1937 оны 3 сарын 8 - 1994 оны 4 сарын 6) нь Хуту омгоос гаралтай, Руандагийн 3 дахь ерөнхийлөгч юм.

1994 оны 4 сард мөн Хуту омгийн хүн бөгөөд Бурундийн ерөнхийлөгч Сиприен Нтарямиратай хамт Кигалийн нисэх онгоцны буудал руу нисч явсан онгоц нь халдлагад өртөж, нас барсан. Түүний үхэл нь тоогоор цөөн боловч эрх мэдэл бүхий Тутси омог болон Хуту омгийнхны хоорондох зөрчил хурцдаж, Руандагийн хядлага гэж нэрлэгдэх болсон үйл явдлын эхлэл болсон билээ.

## Намтар 
Жувенал Кигалийн офицерийн сургуулийг дүүргээд Бельгийн офицерийн сургуулийн дэд захирал болсон бөгөөд Руанда улс тусгаар тогтносны дараа 1963 онд Үндэсний батлан хамгаалах армийн командлагч болов. 1964 оны 1 сард ахмад цолтой болж, 1965 онд Батлан хамгаалах, цагдан сэргийлэх яамны сайдаар томилогджээ. 1973 оны 7 сарын 5-нд ерөнхийлөгч Грегуар Каибандаг түлхэн унагаж, төрийн эргэлт хийн, Хутугийн Чөлөөлөх Хөдөлгөөнийг хавчиж, өөрийн Хөгжлийн төлөө Үндэсний Хувьсгалт Хөдөлгөөн (MRND)-ий дангаар ноёрхох засаглалыг тогтоожээ. 1990 оны эхээр Руандагийн Эх Орончдын Фронт (RPF)-ын цэргүүд Угандагийн хилээр нэвтрэн орж ирж, иргэний дайн дэгдсэн. RPF-ийн хүчний ихэнх нь Тутси омгийнхноос бүрдэж байлаа. Франц, Зайр (одоогийн Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс)-ын тал Хабяриманагийн талд орж, босогчидтой хэлэлцээр хийн 1993 онд гал зогсоох хэлэлцээрт гарын үсэг зуран, байдал түр намжаад байв. 1994 оны 4 сарын 6-нд Кигалид буцаж ирэх ёстой байсан ерөнхийлөгчийн хувийн Фалкон 50 онгоц буудуулж унан, Хабяриманагаас гадна Руандагийн армийн удирдлагууд, Бурундийн ерөнхийлөгч нар амь үрэгджээ. Хуту нар энэ хэргийн хариуцлагыг Тутси нар, ялангуяа RPF-ийн удирдагч Пол Кагамед тохсон боловч Тутси нар эсрэгээрээ "Хуту нар биднийг энэ хэргийг үйлдсэн болгож харагдуулан, ард түмний сэтгэл санааг урвуулахыг оролдсон" гэж бие биеэ буруутгасан юм. Онгоцыг Францын нисгэгч жолоодож явсан бөгөөд Францын талын хийсэн шинжилгээний үр дүн нь Кагамег буруутгасан агуулгатай байв. Ийнхүү засгийн эрх Тутси нарт шилжин, тавхан сарын дотор сая орчим Руандагийн иргэн хядлагад өртсөн билээ. 

Ангилал:1937 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Ангилал:Руандагийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Руандачууд
Бар

**Бар** (*Panthera tigris*) Мийнхэн овгийн зүйл; бөгөөд *Panthera* төрлийн дөрвөн "том муурнууд" дундаа хамгийн том биетэй нь. Зүүн ба өмнөд Азийн ихээхэн хэсэгт тархсан, дээд хэсгийн махчин бөгөөд жинхэнэ махан идэштэн юм. Биеийн нийт урт нь 4 метр хүрдэг, жин нь 300 килограм татдаг том биетэй дэд зүйл нь мийнхэн овгийн хамгийн том биетэй сөнөсөн зүйлүүдтэй дүйцэхүйц хэмжээтэй юм. Том бие, хүч чадлаас гадна цайвраас улаавтар улбар шар үсэн дээгүүр нь гарсан босоо хар судлуудаар барыг танина. Хэвлий нь арай цайвар өнгөтэй. Хамгийн том биетэй дэд зүйл нь Сибирийн бар.

Дасан зохицох чадвар ихтэй тул Сибирийн тайгаас авахуулаад, өргөн тал, тропикийн намаг балчигт хүртэл тархан амьдардаг. Сүргийнхээ хэрэгцээг хангахуйц томоохон нутаг дэвсгэрийг эзлэн амьдардаг. Үүний зэрэгцээ дэлхийд хамгийн их хүн амын нягтшилтай нутагт тархсан байдаг тул хүнтэй ихэд зөрчилдөн тэмцэлддэг. Орчин үеийн барын есөн дэд зүйлээс гурав нь сөнөсөн бөгөөд үлдсэн зургаа нь ховордсон буюу нэн ховордсон амьтанд тооцогддог. Гол шууд шалтгаанууд нь амьдрах орчныг устгах, хэсэгчлэн таслах, агнах зэрэгтэй холбоотой. Бар дээр үед Месопотам, Кавказаас авахуулаад Өмнөд ба Зүүн Ази хүртэл тархаж байсан бөгөөд тоо толгой нь эрс хорогдсон ажээ. Үлдсэн бүх дэд зүйлийн барыг албан ёсоор хамгаалалтад авсан боловч хулгайн ан, амьдрах орчныг устгах зэрэг аюул байсаар байна.
Мөн зарим улсын амьтны хүрээлэнд арслантай эрлийзжүүлэн liger буюу барслан хэмээх амьтанг гаргаж авсан бөгөөд биеийн хэмжээгээр эцэг эхээсээ хавьгүй том, бие гүйцсэн шар үхрийн чинээ болдог ажээ.   

Бар дэлхийн хамгийн алдартай, амархан танигддаг амьтны зүйлийн нэг юм. Эртний домог, ардын аман зохиолд их туссанаас гадна орчин үеийн кино, уран зохиолд ч дүрслэгдсээр байгаа юм. Бар олон улсын төрийн далбаа, сүлдэд орж, спортын багуудын сахиус амьтан болж, Азийн хэд хэдэн улсын үндэсний бэлэг тэмдэг болсон.

## Дэд зүйлүүд 
* Бенгалын бар
* Энэтхэг-Хятадын бар
* Малайн бар
* Суматрын бар
* Сибирийн бар
* Өмнөд Хятадын бар

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* 21st Century Tiger: information about tigers and conservation projects
* Biodiversity Heritage Library bibliography for *Panthera tigris*
* Save China's Tigers: information about tigers and the South China Tiger rewilding project in Africa
* Save The Tiger Fund
* Sundarbans Tiger Project: research and conservation of tigers in the largest remaining mangrove forest in the world
* Tiger Canyons Homepage: information about tigers and the Crossbred Tiger Rewilding project
* Tigers in Crisis
* WWF – Tigers
* Tiger Stamps: Tiger images on postage stamps from many different countries.

Ангилал:Мийнхэн
Филиппиний тэнгис

**Филиппиний тэнгис** (, Тагалог хэл: *Dagat Pilipinas*) нь Филиппиний зүүн, зүүн хойд талд 1,000,000 км² талбайг эзлэн орших, Номхон далайн баруун хэсгийн тэнгис юм. Филиппиний тэнгис нь баруун урд талаараа Филиппиний олтриг (Лусон, Катандуанес, Самар, Лейте, Минданао), зүүн урд талаараа Палау, Яп, Улити (Каролины арлуудын), зүүн талаараа Гуам, Сайпан, Тиниан зэргийг оролцуулаад Марианы арлууд, зүүн хойд талаараа Бонины арлууд болон Иво Жима, хойд талаараа Хоншү, Шикокү, Кюүшү зэрэг Японы арлууд, баруун хойд талаараа Рюүкюү арлууд (Окинава, Мияко, болон Яеяма), баруун талаараа Тайваниар хүрээлэгдэнэ.

Тус тэнгисийн ёроолд Филиппиний тавцан байх бөгөөд тэр нь Евразийн тавцантай мөргөлдсөн хэсэгт Филиппиний олтриг үүсчээ.

## Түүх 
Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр АНУ, Японы тэнгисийн цэргийн хүчнүүд Марианы арлуудын орчимд 1944 оны 6 сард тулгарч Филиппиний тэнгисийн тулалдаан болсон.

## Эшлэл 

Ангилал:Марианы арлууд
Ангилал:Номхон далайн тэнгис
Ангилал:Тайванийн газар зүй
Ангилал:Филиппиний газар зүй
Ангилал:Японы газар зүй
Красноярскийн хязгаар

**Красноярскийн хязгаар** () нь Оросын Холбооны Улсыг бүрдүүлэгч субъектуудын нэг юм. Төв нь Красноярск хот. Сибирийн Холбооны тойрогт хамаарна. 2007 оны 1 сарын 1-нд Эвенкийн автономит тойрог, Таймырын автономит тойрог Красноярскийн хязгаарт нэгдсэн.

ОХУ дотроо газар нутгаараа Сахагийн дараа 2-т орох бөгөөд нийт нутгийн 13%-г эзэлнэ.

## Цагийн бүс 
Красноярскийн цагийн бүс буюу UTC+7 бүст хамаарах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+8 болно.

## Газарзүй 
Хойноос урагш 3,000 орчим км сунаж байрлана. Сибирийн төв хэсэгт орших бөгөөд зүүн талаара Саха, Эрхүү муж, өмнө талаараа Тува, Хакас, баруун талаараа Кемерово муж, Томск муж, Тюмень мужтай хиллэх бөгөөд хойд талаараа Хойд мөсөн далайгаар хашигдана.

## Хүн ам 
Хүн амын ихэнх нь орос, украйнууд юм. Сибирийн уугуул оршин суугчид дөнгөж 1% орчмыг л эзэлнэ.

## Түүх 
17-р зуунаас эхэлсэн оросуудын шилжин суурьшилт Сибирийн төмөр зам баригдсанаар эрчимжжээ.

1934 онд байгуулагдахдаа Эвенкийн автономит тойрог, Таймырын автономит тойргоос гадна Хакасын автономит мужийг багтаадаг байсан бөгөөд 1991 онд Хакас нь бүгд найрамдах улс болж салсан байна.

Иосиф Сталины үед олон орос, украйн, беларусь хүн тус хязгаарт цөлөгдөж байжээ.

## Эдийн засаг 
Томоохон хотууд ба аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн төвүүд нь өмнөд хэсэгтээ төвлөрсөн байдаг. Байгалийн баялаг элбэгтэй. ОХУ-ын никелийн 80%, кобальтын 75%, зэсийн 70%, чулуун нүүрсний 16%, алтны 10%-ыг олборлодог байна. Мөн тус улсын мод боловсруулах үйлдвэрлэлийн 20% нь ноогдоно. Металл боловсруулах, мод боловсруулах, цаасны, химийн, газрын тосны үйлдвэрлэл хөгжсөн. Томоохон усан цахилгаан станцуудтай.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Оросын хязгаар
Сибирийн бар

**Сибирийн бар** (*Panthera tigris altaica*), түүнчлэн **Хар мөрний бар**, **Манжуурын бар**, **Уссурын бар** гэж нэршсэн барын (*P. tigris*) дэд зүйл Алс Дорнодын Хар мөрний бүс нутагт л тархсан бөгөөд тэндээ дархан цаазтай болсон. Орчин үеийн барын есөн дэд зүйлээс хамгийн том биетэй нь бөгөөд мийнхэн овгийн амьтад дундаа мөн хамгийн том юм.

## Физиологи 
Сибирийн бар 107-110 см өндөр Бенгалын бараас мөрөөрөө 2-4 инч өндөр. Бие гүйцсэн эрэгчний толгой, биеийн нийлбэр урт дунджаар 190-230 см. Нэлээн сайн баталгаатай эх сурвалжид дурдагдсан хамгийн том биетэй эрэгчний биеийн урт 350 см байжээ. Бүрэн бие гүйцсэн эрэгчний сүүлийн урт 1 м орчим. 318 кг хүртэл жин татаж байсан тохиолдол бий бөгөөд утга зохиолд 384 кг хүртэл жинтэй аварга эрэгчний тухай өгүүлсэн байдаг боловч Мазакынхаар эдгээр тохиолдлын аль нь ч баталгаатай эх сурвалжаар батлагдаагүй. 1950 онд Сихоте-Алин уулсад буудаж унагасан нэгэн эрэгчний тухай батлагдаагүй мэдээлэлд 384.8 кг жинтэй, 3.48 м урттай эрэгчин байсан тухай өгүүлсэн бий. Эмэгчин нь эрэгчнээсээ жижиг биетэй, 100-167 кг, дээд тал нь 180 кг хүртэл жинтэй.

Сибирийн бар нь 4 нас хүрээд нас бие гүйцнэ. Жилийн аль ч үед нийлэх ба эм нь 3-3сар хагас хээлээ тээнэ. Ихэвчлэн 3-4 бамбар төрүүлэх ба 6 болон түүнээс дээш тохиолдол бас бий. Зулзага нь эр, эм хүйсэнд тэнцүү хуваагдан төрдөг ч насанд хүрсэн 2-4 эмэгчин бар тутам нэг эрэгчин ноогддог байна.
## Монголын нутагт үзэгдсэн байдал 
Х1Х зууны эцэс, ХХ зууны эхээр 1910 оны орчин Баргын нутагтай хил залгаа Сэцэн хан аймгийн хойд нутгаар, Халх, Нөмрөгийн голын сав, Соёлз уулын орчим бамбараа дагуулсан бар үзэгдсэн тухай мэдээ сурвалж Архивын ерөнхий Газар хадгалагдаж байдаг билээ. 
## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* Amur (Siberian) tiger at WWF
* Siberian Tiger Profile at National Geographic
* Wildlife Conservation Society's Siberian Tiger Project
* AMUR - Preserving leopards and tigers in the wild
* Information Resources on Tigers, Panthera tigris: Natural History, Ecology, Conservation, Biology, and Captive Care, AWIC Resource Series No. 34, April 2006, Compiled by: Jean Larson, Animal Welfare Information Center, USDA, ARS, NAL, 10301 Baltimore Avenue, Beltsville, MD 20705, USA. E-mail: awic@nal.usda.gov
* Siberian Tiger Escapes From San Francisco Zoo Cage, Killing 1, Injuring 2
http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/siberian-tiger.html
* 21st century Tiger - fundraising for tiger conservation
Ангилал:Мийнхэн
Киров муж

**Киров муж** () нь Оросын Холбооны Улсын муж юм. Төв нь Киров хот. Ижил Мөрний Холбооны тойрогт харьяалагдана.

## Хүн ам 
Оросуудаас гадна коми, татарууд оршин сууна.

## Аж үйлдвэр 
Автомашин, металл боловсруулах, цаасны, мод боловсруулах үйлдвэрүүд олон бий.

## Түүх 
Тус нутаг нь 15-р зуунд Орост нэгтгэгдэж, оросуудын Уралын бүс нутгийг эзэмших төв нь болсон юм. 1934 онд муж болон байгуулагджээ.

## Зам тээвэр 
Сибирийн төмөр зам дайрч өнгөрнө. Вятка голоор усан тээвэр эрхлэх боломжтой. Мөн орон нутгийн нисэх онгоцны буудалтай.

## Цагийн бүс 
Киров муж нь Москвагийн цагийн бүс буюу UTC+3 бүст багтана. Зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Оросын холбооны муж

!
Каунас

thumb|250px|Каунас хотын захиргааны хуучин байр

**Каунас** (Литва хэл: *Kaunas*, латви хэл: *Kauņa*, , ) нь Литвын хоёр дахь том хот бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улсад нэгдэхийн өмнө Литвын нийслэл байв. Хүн ам нь 2005 оны байдлаар 361,300 орчим. Литвын нутгийн төв хэсэгт орших бөгөөд Немунас, Нерис голуудын цутгалд байх хотын төв хэсэг нь түүхэн барилгууд элбэгтэйгээрээ алдартай. Варшаваас Рига, Таллиннаар дамжин Хельсинки хүрэх "Via Baltica" хурдны зам тус хотоор дайрч өнгөрнө.

## Түүх 
Каунасын түүх нь 10-р зуунаас эхтэй. Хамгийн анх түүхийн дурсгалд нэр нь гарч ирсэн үе бол 1361 он юм. 13-р зуунд Тевтоны рыцариудын довтолгооноос хотоо хамгаалах зорилгоор хэрмэн хана барьсан аж. 1362 онд Тевтоны рыцариуд хотыг эзэлж, Каунас цайзыг сүйтгэсэн бөгөөд түүнийг 15-р зууны эхэнд сэргээн барьсан байна. 1408 онд Магдебургийн хуулиар тусгай эрх олгогдсоноос хойш усан боомт бүхий худалдааны төв болон цэцэглэж эхлэв. 1441 онд Ханзагийн лигт элсч, тус лигийн худалдааны төв нээгдсэн байна. 16-р зуун гэхэд Литвын Их Вант Улсын бүрэлдэхүүнд сургууль, эмнэлэг зэргээр хангагдсан амьдрахад тухтай хот болсон байлаа. 1655 онд Оросууд удаа дараа тус хотыг довтолж, 1701 онд Шведийн армид эзлэгдсэн. Мөн 1657, 1708 онд хар үхэл буюу тахал Каунасыг дайрч байснаас гадна 1731, 1732 онд хотын нэг хэсэг нь түймэрт өртөн сүйрч байжээ.

1795 онд Польш-Литвын холбооны нэг хэсэг байсан тус хотыг Оросын Хаант Улс эзэлж, Вилений губерны харьяанд оруулсан байна. 1812 онд Наполеоны цэргүүд Орост довтлох үеэрээ хотыг 2 ч удаа түйвээсэн билээ.
Польш, Литвад Оросыг эсэргүүцсэн 2 удаагийн бослогын (1830-31, 1863-64) үеэр Оросууд Каунаст цэрэг оруулан бослогыг дарж байсан гэдэг. 1843 онд Каунаст төвтэй Ковно (Каунас) губерн байгуулагдсан аж. 1862 онд Орос, Германыг холбосон төмөр зам ашиглалтад ороход Каунас чухал зангилаа болсон юм. Мөн 1898 онд цахилгаан станц баригджээ.

1919 онд большевикууд Вильнюсыг эзлэхэд Литвын засгийн газар Каунаст байрлаж байв. Мөн Польшууд Вильнюсыг эрхшээлдээ оруулахад Каунасыг түр нийслэлээ болгосон бөгөөд энэ нь 1939 онд Литва улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орох хүртэл үргэлжилсэн байна.

Дэлхийн 2 дайны хооронд Каунас хот нь Литвын хамгийн том хот, аж үйлдвэрийн төв нь болжээ. Балтын орнууд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд ороод удалгүй Нацист Германд эзлэгдэж, хот ихээхэн сүйтгэгдсэн. 1991 онд ЗХУ задрахад Литва улс тусгаар тогтнолоо олон, Каунас нь тус улсын бүрэлдэхүүнд оржээ.

## Хүн ам 
Өдгөө Каунасын оршин суугчдын ихэнх нь литвачууд боловч 19-р зуунд тэд дөнгөж 6.6%-г эзэлдэг байв

## Уур амьсгал 
## Ах дүү хотууд 
* , Амой
* , Вроцлав
* , Оденсе
* , Калининград
* , Гренобль
* , Тарту
* , Тампере
* , Харьков
* , Брно
* , Линц
* , Лос-Анжелес

## Цахим холбоос 
* Kauno miesto savivaldybė
* Kauno technologijos universitetas
* Kauno futbolo beisbolo klubas

## Эшлэл 

Ангилал:Каунас дүүргийн суурин
Ангилал:Литвын хот
Ангилал:Литвын урьдын нийслэл
Ангилал:Неман голын суурин
Ангилал:Нерис голын суурин
Ангилал:Ханзе хот
Ангилал:Литвын их сургуулийн хот
Бенгалын бар

**Бенгалын бар** (*Panthera tigris tigris* буюу *Panthera tigris bengalensis*) Энэтхэг, Бангладешт голдуу тархсан барын дэд зүйл. Түүнчлэн Балба, Пакистан, Бутан, Мьянмар, өмнөд Төвөдөд тархсан.  Урьд нь Бенгалын барыг Сибирийн барын дараа хоёрт орох том дэд зүйл гэж үздэг байсан боловч Хойд Бенгалын бар Сибирийн бараас ихэнхдээ том байдаг. Судалгааны зорилгоор Балбад барьж авсан хамгийн хүнд жинтэй Бенгалын бар сүүлийн үед барьж авсан Сибирийн баруудаас хүнд байв. Барын дэд зүйлүүд дундаа хамгийн түгээмэл тархсан дэд зүйл бөгөөд амьдрах орчны хувьд тал, субтропик, тропикийн ширэнгэ ой, бут сөөг, чийгтэй болон хуурай ой зэрэгт нутагладаг. Бенгалын дэд зүйл *P. tigris tigris* нь Бангладешийн үндэсний бэлгэ тэмдэг бол, зүйлийн түвшинд бар буюу *Panthera tigris* нь Энэтхэгийн үндэсний бэлгэ тэмдэг юм .

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* Information Resources on Tigers, Panthera tigris: Natural History, Ecology, Conservation, Biology, and Captive Care, AWIC Resource Series No. 34, April 2006, Compiled by: Jean Larson, Animal Welfare Information Center, USDA, ARS, NAL, 10301 Baltimore Avenue, Beltsville, MD 20705, USA. E-mail: awic@nal.usda.gov
* All about Bengal tigers from Save The Tiger Fund
* Sundarbans Tiger Project Research and Conservation of tigers in the largest remaining mangrove forest in the world.
* Cat Specialist Group on Bengal Tigers
* Tiger Facts
* Discovery Channel website quoting critics of the Tiger Canyons Project (South Africa)no on
* [Chinese Tigers Learn Hunting, Survival Skills in Africa, Leon Marshall in Johannesburg for National Geographic News, March 2(https://mn.wikipedia.org/wiki/March_2) 2005. (An absurd example being given to India regarding safeguarding her Bengal tigers by China. Chinese demand for tiger bones and meat for use in Traditional Chinese Medicine TCM has led to severe decline in Bengal tiger population in India through large scale illegal poaching)]
* 21st Century Tiger

Ангилал:Мийнхэн
Энэтхэг-Хятадын бар

**Энэтхэг-Хятадын бар** буюу **Корбеттийн бар** (*Panthera tigris corbetti*) Камбож, Лаос, Малайз, Бирм, Тайланд, Вьетнамд тархсан барын дэд зүйл. Корбеттийн бар хэмээх нэр нь энэ дэд зүйлийн латин нэршлээс (*Panthera tigris corbetti*) гаралтай бөгөөд латин нэрийг анчин Жим Корбеттийн дурсгалд зориулан өгсөн ажээ.

## Биеийн шинж
Эрэгчин бар 2.55-2.85 м урт, 150-195 кг жинтэй, гавлын урт 319-365 мм. Дундаж эрэгчин 2.74 м урт, 180 орчим кг жинтэй. Том эрэгчин 250 кг-аас ч дээш жин татдаг.

Эмэгчин нь 2.30-2.55 м урт, 100-130 кг жинтэй, гавлын урт 275-311 мм. Дундаж эмэгчин 2.44 м урт, 115 орчим кг жинтэй.

## Гадны холбоос
* Description from Fort Worth Zoo
* IndoChinese Tiger Description from Save The Tiger Fund

Ангилал:Мийнхэн
Малайн бар

**Малайн бар** (*Panthera tigris jacksoni*, малайгаар: *Harimau Belang*) Малайн хойгийн өмнөд ба төв хэсгээр тархсан барын дэд зүйл. 2004 он хүртэл тусдаа дэд зүйл гэж тооцогддоггүй байсан. АНУ-ын Үндэсний хорт хавдрын хүрээлэнгийн харъяа Генийн төрөл зүйлийн лабораторийн эрдэмтэн судлаач Луо С-Ж ба бусад хүмүүсийн судалгаагаар дэд зүйл болох нь батлагдсан. 

Сүүлийн үеийн тооллогын дүнгээс үзэхэд зэрлэгээр 600-800 Малайн бар байсан бөгөөд барын дэд зүйлүүд дундаа тоо толгойгоор Бенгалын бар, Энэтхэг-Хятадын барын дараа орж байна. Гэсэн ч энэ дэд зүйл ховордсонд тооцогддог.

## Биеийн шинж 
Малайн бар Суматрын барын нэгэн адил бие жижигтэй, барын дэд зүйлүүд дундаа хамгийн жижигт тооцогдоно. Судлын хээ нь Энэтхэг-Хятадын бартай төстэй боловч хэмжээгээр Суматрын бартай ойрхон. Бие гүйцсэн эрэгчний дундаж жин 120 кг, эмэгчнийх 100 кг. 
Эрэгчин Малайн бар толгойноос сүүлээ хүртэл 237 см бол эмэгчин нь 200 орчим см.

## Малайзын үндэсний бэлэгдэл 
ын.]]
Малайн бар Малайзын сүлдэнд төр засгийг төлөөлж дүрслэгдсэн байдгаас гадна Мэйбанк, Протон компани, Малайзын хөлбөмбөгийн холбоо зэрэг байгууллагын эмблемд орсон. Малайзчуудын хувьд бар эр зориг, хүч чадлын бэлэг тэмдэг юм.

## Эшлэл 
;Ерөнхий материал
* Luo SJ, Kim JH, Johnson WE, Walt Jvd, Martenson J, et al. (2004) Phylogeography and Genetic Ancestry of Tigers (Panthera tigris). PLoS Biol 2(12): e442. Available online

## Гадны холбоос 
* Malayan Tiger Description and Conservation - Save The Tiger Fund
* 21st Century Tiger - Fundraising for tiger conservation
* Mummified Malayan Tiger Pictures

Ангилал:Мийнхэн
Суматрын бар

**Суматрын бар** (*Panthera tigris sumatrae*) Индонезийн Суматра арал дээр тархсан барын дэд зүйл. Зэрлэгээрээ 400-500 толгой байдаг нь арлын үндэсний паркуудад голдуу тархсан. Сүүлийн үеийн генетикийн судалгаагаар Суматрын барыг эх газрын бусад бүх дэд зүйлээс ялгах генетикийн тэмдэглэгээнүүдийг илрүүлсэн. 

## Шинж чанар 
Суматрын бар одоо байгаа барын бүх дэд зүйлээс хамгийн жижиг биетэй нь. Эрэгчний дундаж урт толгойноос сүүл хүртэл 234 см, жин 136 кг. Эмэгчин нь 198 см урт, 91 кг жинтэй. Судал нь бусад дэд зүйлийнхээс нарийн, ялангуяа эрэгчин нь илүү зогдортой. Жижиг биетэй тул тропикийн ширэнгэн ойгоор хурдан шалмаг хөдөлдөг. Хурууных нь завсраар хальстай тул маш хурдан сэлдэг. Туруутан олзоо ус руу туудгаараа алдартай. Ялангуяа олз нь удаан сэлдэг амьтан бол ус руу туудаг ажээ.

Суматрын бар том биетэй туруутан, тухайлбал зэрлэг гахай, тапир, буга зэрэг амьтан барихаас гадна, жижиг усны шувуу, загас барьдаг. Түүнчлэн орангутан барих ч тохиолдол бий. Гэхдээ орангутан газар дээр буух нь ховор тул баранд бараг баригддаггүй.

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* Save China's Tiger homepage, information regarding the South China Tiger rewilding project
* The Sumatran Tiger Trust
* Sumatran Tiger Conservation Program
* Palm Oil Threat to Sumatran Tiger and Orangutan
* Sumatran Tiger: WhoZoo
* Sumatran tiger (Panthera tigris sumatrae)
* Endangered species: Sumatran tiger
* Save The Tiger Fund - Sumatran Tiger
* Tiger Facts - Sumatran Tiger
* Sumatran Tiger
* IUCN/SSC Cat Specialist Group
* https://web.archive.org/web/20070312082719/http://www.sumatran-tiger.org.uk/ Sumatran Tiger Site
Ангилал:Мийнхэн
Өмнөд Хятадын бар

**Өмнөд Хятадын бар** (, *Panthera tigris amoyensis*), түүнчлэн Хятад, Амой, Шиамен бар гэгддэг барын дэд зүйл Өмнөд Хятадын ойн уугуул амьтан юм. Барын одоо байгаа дэд зүйлүүд дундаа жижгэвтэр биетэй, хамгийн ховордсон дэд зүйл.  Дэлхий дээр 20 хүрэхгүй толгой үлдсэн гэж шинжээчид үздэг бөгөөд дараачийн арван жилийн дотор устаж болохыг анхааруулсаар байгаа юм. Саяхан 2007 оны 11-р сард Өмнөд Африкийн дархан газарт нэг бар төрсөн нь Хятадаас гадна төрсөн анхны тохиолдол болсон. 2007 оны 10-р сард Шаанси мужийн Жэнпинг тойргийн ойн хэлтэс *P. t. amoyensis*-ийн уугуул орчиндоо байгаа гэрэл зургийг тавьсан боловч, хуурамч байсан нь илэрсэн Өмнөд Хятадын бараас бусад бүх барын дэд зүйл салаалж гарсан гэж үздэг. Өмнөд Хятадын бар саяхан дэлхийн хамгийн ховордсон 10 амьтны нэгд тооцогджээ.

## Эшлэл 
## Бусад эх сурвалж 
* Qiu-Hong Wan et al.:*Use of oligonucleotide fingerprinting and faecal DNA in identifying the distribution of the Chinese tiger (*Panthera tigris amoyensis *Hilzheimer)*. Biodiversity and Conservation, Springer Netherlands, Volume 12, Number 8 / August, 2003.

## Гадны холбоос 
* Save China's Tiger homepage, information regarding the rewilding project
* A video of the rare South China tiger hunting, the tigress in this video is from the Save China's Tiger re-wilding project
* National Geographic article documenting Save China's Tiger project
* A video of a South China tiger named Hope tackling a blesbuck

Ангилал:Мийнхэн
Ирвэс

**Ирвэс** (*Uncia uncia* буюу *Panthera uncia*) Төв Азийн Цоохор ирвэсийн дэлхийн тархалт нь Хөхнуур-Төвөдийн өндөрлөгөөс Төв Азийн уулс хүртэл, хойд хэсэг нь Хималайгаас Сибирийн өмнөд уулс хүртэл үргэлжилнэ. Энэ нь Алтай Саяан, Тянь-Шань, Кунлун, Памир, Хиндү Куш, Каракорам, Гималайн нуруу ба Говийн бүсэд орших уулархаг газрууд тохиолддог бөгөөд эдгээр нь Афганистан, Бутан, Хятад, Энэтхэг, Казахстан, Киргиз, Монгол, Балба, Пакистан, Орос, Тажикстан, Узбекистан гэх 12 орны хил дамнасан уулсын системд цоохор ирвэсийн популяци алаг цоог тархана .

Судалгаанаас үзэхэд хоолойнд байдаг архирахад шаардлагатай морфологийн нэгэн шинж байдаггүй учир архирч чаддаггүй.

## Тодорхойлолт 
Ирвэс мийн овгийн бусад том биетэй зүйлүүдээс биеэр бага боловч төстэй. Биеийн жин 36-42 кг, урт 74–130 см-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Биеийн урттай тэнцэхүйц хэмжээний урт сүүлтэй .

Ирвэс ихэр зулзага төрүүлэх нь маш цөөн. Хааяа ихэр зулзага төрүүлэх боловч 2-оос дээшилдэггүй.

Ирвэс зузаан үстэй, суурь өнгө нь утаан саарлаас, гандуу шаравтар өнгөтэй, хэвлий нь цагаавтар. Бараан саарал, хар цагариган толботой, толгой дээрээ жижиг толботой бол хөл, сүүл нь том толботой.

## Нэршил 
Цоохор ирвэсийн зулзагыг гүем, эрийг нь гэнд, эмийг гинс гэнэ.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Snow leopard photo gallery at National Geographic
* ARKive - images and movies of the Snow leopard *(Uncia uncia)*
* PBS Nature: *Silent Roar: Searching for the Snow Leopard*
* Snow Leopard Network
* Snow Leopard Trust
* Snow Leopard Conservancy (detailed range map)
* Wildlife Conservation Network (WCN)

Ангилал:Мийнхэн
Ярра гол

[thumb|right|250px|[Мельбурн хотын дундуур урсах Ярра гол]]
thumb|right|150px|Кэйнс гүүрэн дээрээс харагдах байдал
**Ярра гол** () нь Австралийн Викториа мужийн өмнөд хэсгээр урсах гол юм. Мужийн төв Мельбурн хотыг дайран өнгөрнө. 242км орчим урттай.

## Газар зүй 
Ярра Рэйнжес Үндэсний Хүрээлэнгийн намгархаг газраас эх авна. Мельбурн боомтоор Порт Филиппийн буланд цутгана.

Дээд Яррагийн далан нь Мельбурн хотын усны хэрэгцээний ихэнхийг хангадаг.

[thumb|600px|Зүүн талд нь [Мельбурны бизнесийн төв дүүрэг, баруун талд нь Саутбанк дүүрэг харагдаж байна.]]
thumb|600px|

## Ном зүй 
*Кристин Отто; *Yarra*, Melbourne: Text Publishing, 2005, (ISBN 1-920885-78-1)

## Гадаад холбоос 
*Ярра голын бохирдол


Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын гол мөрөн
Ангилал:Викториагийн гол мөрөн
Азийн үчимбэр

**Азийн үчимбэр** (*Acinonyx jubatus venaticus*) одоо **Ираны үчимбэр** гэгдэх болсон, Энэтхэгт саяхан устсан боловч **Энэтхэгийн үчимбэр** нэрээр мөн нэрлэгдэг. 

Азийн үчимбэр өдгөө зөвхөн Иранд байдаг, үчимбэрийн нэн ховор дэд зүйл юм. Пакистаны баруун өмнөд хэсгээр хаа нэг тааралдана. Өргөн уудам элсэн цөлд, энд тэнд алаг цоог нутаглана. Урьд нь Баруун Өмнөд Азид Арабаас Афганистаныг оруулаад Энэтхэг хүртэл өргөн уудам нутагт тархаж байсан олон тоо толгойтой, түгээмэл байсан амьтан сүүлийн зууны турш эрс хорогдон, ихэнх нутагт устаж үгүй болжээ. Хамгийн сүүлийн судалгаанаас үзэхэд дөнгөж 70-100 Азийн үчимбэр байгаагийн ихэнх нь Иранд байгаа ажээ. Энэ тоог сүүлийн 10 жилийн турш Ираны элсэн цөлд амьдардаг газраар нь камер урхи тавьж судалсны үр дүнд тогтоосон. Өдгөө Иранд мийнхэн овгийн том амьтдаас Азийн үчимбэр, Персийн ирвэс хоёр л үлдсэн. Нэгэн үе ихэд тархаж байсан Каспийн бар, Азийн арслан сүүлийн зуунд энэ нутаг устаж үгүй болсон. Азийн арслангийн хувьд Энэтхэгт л цөөн тоотой үлджээ.

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* Iranian Cheetah Society (ICS) - A non-profit organisation set up to save the Asiatic cheetah.
* The Asiatic or Iranian Cheetah (Acinonyx jubatus venaticus) - by: Norman Ali Khalaf-von Jaffa (in German).
* http://www.cheetah.org/?key=81&showdescription=1&html=people&data=people
* Iran Department of Environment
Ангилал:Мийнхэн
Үчимбэр

**Үчимбар** (*Acinonyx jubatus*) асар хурдтай мөртлөө авирах чадваргүйгээрээ онцлог, мийнхэн овгийн содон гишүүн. Тиймээс ч үчимбэрийг өөрийнх нь төрөл ***Acinonyx***-д ангилдаг. Хуурай газрын хамгийн хурдан амьтан бөгөөд 460 м хүртэл богино зайд цагт 112-120 км/цаг хурдалж чадна. Гурван секундын дотор 110 км/цаг хүртэл хурдаа авч чаддаг.

### Дэд зүйлүүд 
Олон эх сурвалж зургаа буюу түүнээс олон дэд зүйл жагсаадаг боловч ихэнхийнх нь таксономийн статус шийдэгдээгүй юм. *Acinonyx rex* - хаан үчимбар (доорхи зургийг үзнэ үү) - энэ дэд зүйл рецессив ген байсан нь илэрсэн тул няцаагдсан. *Acinonyx jubatus guttatus* - ноосорхог үчимбар - мөн л рецессив гентэй холбоотой байсан нь тогтоогдсон. Хамгийн түгээмэл хүлээн зөвшөөрөгдсөн дэд зүйлүүдээс доор жагсаав:

* Азийн үчимбар (*Acinonyx jubatus venaticus*): хойд Африк (Алжир, Жибути, Египет, Мали, Мавритани, Марокко, Нигер, Тунис, Баруун Сахаар) ба Ази (Афганистан, Энэтхэг, Иран, Ирак, Израил, Йордан, Оман, Пакистан, Саудын Араб, Сири, Орос)
* Баруун Хойд Африкийн үчимбар(*Acinonyx jubatus hecki*): баруун Африк (Бенин, Буркина-Фасо, Гана, Мали, Мавритани, Нигер, Сенегал)
* *Acinonyx jubatus raineyii*: зүүн Африк (Кени, Сомали, Танзани, Уганда)
* *Acinonyx jubatus jubatus*: өмнөд Африк (Ангол, Ботсвана, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс, Мозамбик, Малави, Өмнөд Африк, Танзани, Замби, Зимбабве, Намиби)
* *Acinonyx jubatus soemmeringii*: төв Африк (Камерун, Чад, Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс, Этиоп, Нигери, Нигер, Судан)
* *Acinonyx jubatus velox*

## Эшлэл 
### Ерөнхий лавлах материал 
* *Great Cats, Majestic Creatures of the Wild*, ed. John Seidensticker, illus. Frank Knight, (Rodale Press, 1991), ISBN 0-87857-965-6
* *Cheetah*, Katherine (or Kathrine) & Karl Ammann, Arco Pub, (1985), ISBN 0-668-06259-2.
* *Cheetah (Big Cat Diary)*, Jonathan Scott, Angela Scott, (HarperCollins, 2005), ISBN 0-00-714920-4
* *Science* (vol 311, p 73)
* *Cheetah*, Luke Hunter and Dave Hamman, (Struik Publishers, 2003), ISBN 1-86872-719-X
* Allsen, Thomas T. (2006). "Natural History and Cultural History: The Circulation of Hunting Leopards in Eurasia, Seventh-Seventeenth Centuries." In: *Contact and Exchange in the Ancient World*. Ed. Victor H. Mair. University of Hawai'i Press. Pp. 116–135. ISBN-13: ISBN 978-0-8248-2884-4; ISBN-10: ISBN 0-8248-2884-4

## Гадны холбоос 
* 110km/h Cheetah attack gazelle Video showing cheetah's speed, running mechanics, and hyenas stealing a cheetah's prey.
* Biodiversity Heritage Library bibliography for *Acinonyx jubatus*
* Cheetah Conservation Fund
* De Wildt Cheetah and Wildlife Trust
* Fake Flies and Cheating Cheetahs: measuring the speed of a cheetah
* Mutant Cheetahs: information on color variants of cheetahs

Ангилал:Мийнхэн
Баруун Хойд Африкийн үчимбэр

**Баруун Хойд Африкийн үчимбэр** (*Acinonyx jubatus hecki*), түүнчлэн **Сахаарын үчимбэр** гэдэг үчимбэрийн нэн ховордсон дэд зүйл гол төлөв Хойд Африкт л тархсан. Бенин, Буркина-Фасо, Алжир, Мали, Того, Нигерт тархсан. Нийт тоо толгой нь 250 бие гүйцсэн үчимбэрээс хэтрэхгүй байх магадлалтай. 

## Лавлах материал 
Ангилал:Мийнхэн
Их Морави

thumb|180px|Сватоплукийн үе (871-894)-ийн хамгийн том газар нутагтай байсан Их Морави
[thumb|180px|right|Гэгээн [Кириллийн хөшөө. Моравийн Оломоуц хот]]

**Их Морави** (Чех хэл: *Veľkomoravská ríša*) нь 9-өөс 10-р зууны эхэн үед хөгжин цэцэглэж байсан, славуудын байгуулсан хаант улс юм. Одоогийн Словак, Чех улсын Моравийг захирч байв.

## Түүх 
9-р зууны эхэн үеийн түүхийн дурсгалд анх Их Моравийн тухай дурьдагдсан байдаг. Анхны хаан Моймир I (830-846 онд хаанчилсан) нь католик шашны Зальцбургийн хамба ламыг хүлээн зөвшөөрч байсан бол 846 онд хаан болсон Ростислав нь Зүүн Франкийн хаант улсын дарамтаас ангижрахын тулд Зүүн Ромын эзэнт улс, үнэн алдартны шашинтай ойртож, улсдаа гэгээн Кирилл ба Мефодий нарыг урьж байжээ. Чухам тэд глагол үсгийг зохиосон нь одоогийн кирилл үсгийн үндэс болжээ. Гэвч Ростиславын үеэл Сватоплук Франкуудтай нийлж, Ростиславыг хаан суудлаас зайлуулсан байна. Ингээд Зүүн Ромоос залагдсан номлогчид хөөгдөж, католик шашинд дагаар орсон аж. Сватоплукийг нас барсны дараа хаан ширээний төлөө тэмцэл, Зүүн Франкийн дарамт, мөн мажаруудын довтолгоо зэрэг олон шалтгааны улмаас 10-р зууны эхний хагас гэхэд мөхсөн юм.

## Мөн үзэх 
*Кирилл үсэг

## Цахим холбоос 
* Дундад зууны эхэн үеийн Чех: Их Морави (англи, герман, чех хэлээрх мэдээлэл)

Ангилал:Морави
Ангилал:Европын түүхэн улс
Ангилал:Словакийн түүх
Ангилал:Унгарын Хант Улс
Ангилал:Чехийн түүх
VII Александр (Ромын пап)

**VII Александр** (, 1599 оны 2 сарын 13 - 1667 оны 5 сарын 22) нь 1655-1667 оны Ромын пап юм. Жинхэнэ нэр нь **Фабио Кижи** (). Урлагт их дуртай байсан тэрээр Жан Лоренцо Берниниг ивээлдээ авч, бүтээл туурвилыг нь дэмждэг байв. Мөн Жансенизмтай тэмцэж, Есүсийн нийгэмлэгийг хамгаалж, Францтай сөргөлдөж байсан гэдгээрээ түүхэнд үлдсэн юм.

## Намтар 
Сиенагийн алдартай гэр бүл Кижигийн удмын Фабио нь мөн Ромын пап V Павелын үеэл юм. Сиенагийн их сургуульд философи, шашин судлал, хууль заалгаад 1627 онд Феррарагийн дэд хамбын элч болжээ.

## Тайлбар
Ангилал:Пап
Ангилал:Кардиналын төрийн нарийн бичгийн дарга
Ангилал:17-р зууны кардинал
Ангилал:1599 онд төрсөн
Ангилал:1667 онд өнгөрсөн
Ягуар

**Ягуар** (*Panthera onca*) Хуучин ертөнцийн бар, арслан, цоохор ирвэсийн хамт *Panthera* төрлийг бүрдүүлдэг дөрвөн том муурын нэг, Шинэ ертөнцийн зүйл юм. Шинэ ертөнцийн цорын ганц *Panthera*. Ягуар бар, арсланы дараа орох гуравдахь том мий бөгөөд Ертөнцийн баруун хагасын хамгийн том, хүчирхэг мий. Ягуар өдгөө Мексикээс эхлээд Төв Америкийн ихээхэн хэсгийг оруулаад, өмнө зүгт Парагвай, хойд Аргентин хүртэл тархсан. Аризонд Таксоноос баруун өмнөд зүгт байх үржлийн нэг популяцийг эс тооцвол ягуар АНУ-д 1900-гаад оны эхнээс устсан. Гэхдээ өмнөд Аризон, Нью-Мексико, тэр байтугай Техаст хүртэл судлагдаагүй бүс нутгаар ягуарын популяцууд байх өндөр магадлалтай. 

Энэхүү толбот муур цоохор ирвэстэй гаднах байдлаараа хамгийн их төстэй боловч том, бахим биетэй бөгөөд амьдрах орчин, зан төлвийн хувьд бартай ойролцоо. Өтгөн ширэнгэн ойд илүү зохицсон боловч ягуар ойт болон задгай хээр нутгаар ч тархсан. Устай газартай ойр нутагладаг ягуар барын нэгэн адил сэлэх дуртай. Ягуар гол төлөв ганц ганцаар амьдардаг бөгөөд мөшгөж, отдог махан идэштэн бөгөөд тааралдсанаа иддэг. Экосистемийг тэнцвэржүүлж, олз болдог зүйлийнхээ тоо толгойг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг тулгуур бөгөөд дээд түвшний махчин. Ягуарын хазалт бусад том мууртай харьцуулахад хүртэл асар хүчтэй. Ийм хүчтэй хаздаг тул хуягт мөлхөгч амьтдын хуягийг нэвт хазахаас гадна амьтны хоёр чихний хоорондуур шууд гавлыг нь цөм хазаж, тархинд нь үхлийн гэмтэл учруулдаг аргатай.

Ягуар ховордох дөхсөн зүйл бөгөөд тоо толгой нь буурсаар байгаа юм. Амьдрах орчин хумигдаж, хуваагдаж тусгаарлагдах аюул учирсаар байгаа ажээ. Ягуарын эд эрхтний худалдааг олон улсын түвшинд хориглосон боловч ялангуяа Өмнөд Америкт фермер, ранчер алж устгах явдал байнга гардаг. Тоо толгой нь багассан ч угаасаа өргөн тархсан байсан тул тархац нь их хэвээр байгаа. Ягуар Америкийн уугуул ард түмэн, тэр дундаа Маяа, Ацтекийн домог ярианд их орсон байдаг.

## Эшлэл, тайлбар 
## Гадны холбоос 
* ARKive: Jaguar (*Panthera onca*): general information, pictures and videos
* *Guia de Convivência Gente e Onças* (Guidelines for the Coexistence between People and Jaguars) - illustrated guide available for download (in Portuguese)
Ангилал:Мийнхэн
Пума

**Пума** (*Puma concolor*), түүнчлэн **кугар**, **уулын арслан**, **пантер** гэгддэг мийнхэн овгийн энэ зүйл Америк тивүүдэд тархсан мийнхэн Хайваннар. Энэ том, ганц ганцаараа амьдардаг муур Ертөнцийн баруун хагасын хуурай газрын хөхтөн амьтад дундаа хамгийн өргөн тархсан зүйл. Тухайлбал Канадын Юконоос авахуулаад Өмнөд Америкийн Андын нуруу хүртэл тархсан. Дасан зохицох чадвартай пума Америк тивүүдийн экологийн гол гол бүсүүдэд тааралдана. Америкийн тивүүдэд ягуарын дараа хоёрт орох хүнд жинтэй муур бөгөөд дэлхийд бар, арслан, ягуарын, цоохор ирвэстэй, ирвэстэй дараа алта орох ойролцоо жинтэй. Гэхдээ мийнхэн овгийн жижиг биетэй мийн дэд овогт хамгийн ойр төрөл.

Мөшгөж, отохдоо чадамгай пума олон янзын амьтан барина. Голдуу буга, хандгай, аргалиас гадна үхэр, адуу, хонь зэрэг мал барьдаг. Мөн шавьж, мэрэгч мэтийн жижиг амьтдыг ч иддэг. Пума мөшгөхөд тохиромжтой өтгөн бут сөөг, чулуутай газрыг эрхэмлэх боловч задгай газар ч амьдарч чадна. Пума нутаг дэвсгэр тогтоон амьдардаг бөгөөд тоо толгойн нягтшилыг бага байлгадаг. Нэг пумад ногдох нутаг дэвсгэрийн хэмжээ тухайн газар орны байдал, ургамал, амьтан хэр элбэгээс шалтгаална. Том махчин боловч, тархалтынхаа хүрээнд үргэлж зонхилох махчин байж чаддаггүй. Тухайлбал ягуар, саарал чоно, Америкийн хар баавгай, гриззли баавгайтай хоолоо булаалддаг. Хүнээс дөлдөг. Хүнд халдах нь ховор боловч сүүлийн үед ийм тохиолдол өсч байна.

Европчууд Америк тивүүдийг колоничилсны дараа пумаг алж, устган, пумагийн нутаг дэвсгэрийг хүмүүс хөгжүүлсээр байгаагийн уршгаар тоо толгой нь ихэнх нутагт буурсан. Ялангуяа Хойд Америкийн зүүн хэсгээр Флорида дахь субпопуляцийг эс тооцвол пума орон нутгийн чанартай устсан. Гэхдээ зүүн хэсгийн нутаг дэвсгэрт пума дахин тархаж эхэлж байж болно. Пума өргөн уудам нутагт тархсан учраас олон янзын нэртэйгээс гадна уугуул иргэдийн домог, орчин үеийн соёл урлагт янз бүрийн байдалтай туссан.

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* Video, Pictures and Information on Mountain Lions
* Description of a Cougar attack
* Cougar Facts and Photos - NatureMapping Program
* No Place for Predators? Liza Gross, PLoS Biology, explains how Washington State wildlife officials implemented a hunting policy, in response to a state measure passed to protect wildlife, that led to the highest rates of human-caused cougar mortality since the height of the bounty era
Ангилал:Мийнхэн
I Николай

**I Николай** буюу **Николай Павлович Романов** (1796 оны 7 сарын 6 - 1855 оны 3 сарын 2) нь Романовынхны удмын 11 дэх хаан, мөн Польшийн үндсэн хуульт хаант улсын 2 дахь хаан.  I Павел,  Мария Фёдоровна нараас төрсөн 3 дахь хүү.

Ах I Александрын хаанчлалын үеэс хуучинсаг үзлээрээ алдартай байсан тул түүнийг хаан ширээнд суух үед декабристууд бослого гаргаж байсан.

Бослогыг хүчээр дарсан I Николай өөрийн дарангуйллыг тогтоож, 1830, 1848 онуудад гарсан Польшийн өөртөө засах эрхийг өргөжүүлэхийн төлөө хөдөлгөөнийг цус урсган дарсан юм. Польшийг хааны томилсон захирагч захирдаг байснаа 1830 оны бослогын дараа Оросын засгийн газрын шууд удирдлагад оруулж, автономийг устгасан байна. Мөн 1848 онд Европт өрнөсөн хувьсгалыг дарахад цэргээ илгээж байжээ. Түүнийг мөн Оросын төмөр замын суурийг тавигч гэдэг.

Гадаад бодлогоо Панславизмд тулгуурлаж, улс орноо өмнө зүгт тэлэх арга хэмжээ авч байсан. Балканы хойг дахь Грек, Сербийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг дэмжиж байв. Баруун Азийн чиглэлд Персийн Кажар династид Туркманчайн гэрээг тулган хүлээлгэж, Арменийг нэгтгэж чадсан байна.

Европын өнцөг булан бүрт хувьсгал, тэмцлүүд өрнөж, түүний давалгаа нь Орост хүрч эхэлж байх үед томуу тусч 1855 онд нас баржээ.

## Хүүхдүүд 
* II Александр Оросын хаан (1818 - 1881)
* Мария Ройхтенбергийн гүн Максимилианы хатан (1819 - 1876)
* Ольга Вюртенбергийн хаан I Карлын хатан (1822 - 1892)
* Александра Хессен-Касселийн гүн Фридрихийн хатан (1825 - 1844)
* Константин Артенбургийн гүнгийн охин Александратай гэрлэсэн (1827- 1892)　
* Николай Ольденбургийн гүнгийн охин Александратай гэрлэсэн (1831 - 1891)
* Михайл Бадений их вангийн охин Ольгатай гэрлэсэн (1832 - 1909)

Ангилал:1796 онд төрсөн
Ангилал:Романов овог
Ангилал:Оросын хаан
Ангилал:1855 онд өнгөрсөн
Африкийн цоохор ирвэс

**Африкийн цоохор ирвэс** (*Panthera pardus pardus*) хамгийн түгээмэл цоохор ирвэсийн дэд зүйл. 

## Биеийн төрх байдал 
Африкийн цоохор ирвэсийн суурь өнгө янз бүр. Байршил, амьдрах орчноосоо хамаараад улаавтар хүрнээс, бараан шар хүртэл өнгөтэй. Дотроо цэггүй хар толботой бөгөөд хээ нь ирвэс бүрт өөр. Эрэгчин нь эмэгчнээсээ том, хүнд.

## Лавлах материал 
*" Leopard." www.bigcatrescue.org. 1 Bigcat Rescue. 14 Feb. 2008 .
*"African Leopard » Panthera pardus » 'Luiperd'." www.safarinow.com. 1 SafarNow. 14 Feb. 2008 .
*"Leopard {Panthera pardus}" 22 June 2008 .

Ангилал:Мийнхэн
Цоохор ирвэс

**Цоохор ирвэс** (*Panthera pardus*) мийнхэн овгийн *Panthera* төрлийн дөрвөн зүйл дундаа хамгийн жижиг нь; бусад гурав нь бар, арслан, ягуар. Урьд нь өмнөд Ази, Африк даяар, Солонгосоос Өмнөд Африк хүртэл тархаж байсан цоохор ирвэсийн тархалт ан, амьдрах орчны алдагдал зэргээс болж эрс хумигдсан бөгөөд өдгөө Сахаараас өмнөх Африкт л голдуу тархсан. Түүнчлэн Пакистан, Энэтхэг, Энэтхэг-Хятадын хойг, Малайз, Хятадад алаг цоог тархалттай. Тоо толгой нь багассаар байгаагийн зэрэгцээ, тархац нутаг нь хумигдаж байгаа тул энэ зүйлийг ховордох дөхсөн зүйлийн тоонд оруулсан. Гэхдээ *Panthera* төрлийн бусад зүйлтэй харьцуулахад тоо толгой олон. 

Цоохор ирвэс харьцангуй богино хөл, урт бие, том гавалтай. Биеийн төрх байдлын хувьд ягуартай төстэй боловч жижиг, туранхайвтар биетэй. Үс нь голдоо цэггүй толботой тул ягуараас ялгагдана. Хар буюу маш бараан зүстэй, мелани цоохор ирвэсийг хар ирвэс гэцгээдэг.

Зэрлэгээрээ устаагүй үлдсэн нь түүний таарснаа барьдаг, янз бүрийн орчинд дасан зохицож чаддаг, цагт 60 орчим км хурдан явдаг зэрэгтэй нь холбоотой. Цоохор ирвэс бараг бүх зүйлийн амьтныг барьж иддэг. Ширэнгэн ойгоос, цөлийн бүсэд хүртэл нутаглана. Экологийн үүрэг роль нь Америк тивүүдэд тархсан ойролцоо хэмжээтэй пуматай төстэй.

## Тайлбар 
## Лавлах материал 
* Allsen, Thomas T. (2006). "Natural History and Cultural History: The Circulation of Hunting Leopards in Eurasia, Seventh-Seventeenth Centuries." In: *Contact and Exchange in the Ancient World*. Ed. Victor H. Mair. University of Hawai'i Press. Pp. 116-135. ISBN-13: ISBN 978-0-8248-2884-4; ISBN-10: ISBN 0-8248-2884-4
* Khalaf-von Jaffa, Norman Ali Bassam Ali Taher (2005). The Arabian Leopard (Panthera pardus nimr). Gazelle: The Palestinian Biological Bulletin. Number 42, June 2005. pp. 1-8. (in German).
* Khalaf-Sakerfalke von Jaffa, Norman Ali Bassam Ali Taher (2006). The Chinese leopard (Panthera pardus japonensis, Gray 1862) in Neunkirchen Zoo, Neunkirchen, Saarland, Germany. Gazelle: The Palestinian Biological Bulletin. Number 60, December 2006. pp. 1-10.
* Leopards and spots on ears and tail http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-leopard.html
* DeRuiter, D.J. and Berger, L.R. (2000) Leopards as Taphonomic Agents in dolomitic Caves - Implications for bone Accumulations in the Hominid-bearing Deposits of South Africa. J. Arch. Sci. 27, 665-684.

## Гадны холбоос 
* Pictures and Information on Leopards
* Leopards at wild-cat.org
* South African Leopard and Predator Conservation
* Leopard: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation
* African leopard
* The Nature Conservatory's Species Profile: Leopard
* Persian Leopard Conservation Society
* Images and movies of the South Arabian leopard *(Panthera pardus nimr)* from ARKive
* Images and movies of the Sri Lankan leopard *(Panthera pardus kotiya)* from ARKive
* Center for Animal Research and Education Providing Sanctuary for over 50 big cats
Ангилал:Мийнхэн
Мурманск муж

**Мурманск муж** () нь Оросын Холбооны Улсын Баруун Хойд Холбооны тойрогт багтах муж юм. Мужийн төв нь Мурманск хот.

## Газарзүй 
4 улсын нутгийг хамрах Лапланд бүсийн зүүн хэсэгт, Колийн хойгийг бүхлээр нь эзлэн оршино. Баруун талаараа Норвеги, Финланд улсуудтай хиллэх бөгөөд ОХУ дотор өмнө талаараа Карельтай хиллэнэ. Мөн Цагаан тэнгис, Баренцын тэнгисээр хүрээлэгдэнэ.

Гол мөрөн, нуур цөөрөм элбэгтэй. Хамгийн том нуур нь Имандра.

Нутгийн ихэнх хэсэг нь Тундр, ойт тундрын бүст хамаарах бөгөөд өмнөд хэсгээр нь тайга бий.

### Цагийн бүс 
Москвагийн цагийн бүс буюу UTC+3 цагийн бүст хамаарах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.

## Хүн ам 
Хүн амын ихэнх нь оросууд боловч сами үндэстэн цөөн тоотой амьдарна. Самичуудын хувьд Мурманск муж нь түүхэн холбоотой нутаг юм. Мурманск Санкт-Петербургийг холбосон төмөр замын дагуух нутгуудад хүн ам нь төвлөрсөн байдаг.

## Аж үйлдвэр 
Загас агнуур ихэд хөгжсөн. Апатит, төмрийн хүдэр, зэс, никель зэрэг ашигт малтмалуудтай. Мөн Баренцын тэнгисээс газрын тос олборлодог.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Оросын холбооны муж
Өмнөд Хятадын тэнгис

**Өмнөд Хятадын тэнгис** нь 
* Хятадын өмнө, 
* Филиппиний баруун, 
* Сабах (Малайз), Саравак (Малайз), Брунейн баруун хойд,
* Индонезийн хойд,
* Малайн хойг (Малайз), Сингапурын зүүн хойд,
* Вьетнамын зүүн хэсэгт орших тэнгис юм. 
Тус тэнгис нь Номхон далайн нэг хэсэг бөгөөд Сингапураас Тайванийн хоолой хүртэл үргэлжилсэн, 3,500,000 км² талбайтай, хэмжээгээрээ дэлхийд томд орох тэнгисүүдийн нэг болно. Өмнөд Хятадын тэнгист хэдэн зуун арал оршино. Өмнөд Хятадын тэнгис, түүний хүн оршин суудаггүй арлууд нь хөрш орнуудын хооронд газар нутгийн маргааны үндэс болсоор ирсэн билээ. Иймээс уг тэнгисийг улс бүр өөрийнхөөр нэрлэх нь бий.

## Нэрс 
*Өмнөд Хятадын тэнгис* гэдэг нь уг тэнгисийн хамгийн их хэрэглэгддэг нэр боловч хөрш зэргэлдээ орнууд нь өөрсдийнхөөрөө нэрлэдэг байна.

Хятадууд эртнээс нааш уг тэнгисийг *Өмнөд тэнгис* (南海; Nán Hǎi) гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд одоо олон улсын нэршлээр *Өмнөд Хятадын тэнгис* (南中國海, Nán Zhōnggúo Hǎi) гэдэг. 

Харин Вьетнамд уг тэнгисийг *Зүүн тэнгис* (Biển Đông) гэдэг. 

Филиппин нь өөрийн эзэмшлийн хэсгийг "Лусоны тэнгис" (*Dagat Luzon*) гэж нэр оноосон газрын зургийг хэрэглэдэг.

Зүүн Өмнөд Азид 16-р зуунаас өмнө тус бүс нутагт оршин байсан тэнгисийн улсын нэрээр Чампагийн тэнгис буюу Чамын тэнгис хэмээн нэрлэдэг аж.

## Ном зүй 
* UNEP (2007). *Review of the Legal Aspects of Environmental Management in the South China Sea and Gulf of Thailand*. UNEP/GEF/SCS Technical Publication No. 9.
* Zou, Keyan (2005). *Law of the sea in East Asia: issues and prospects*. London/New York: RoutledgeCurzon. ISBN 0-415-35074-3

## Цахим холбоос 
* The South China Sea on Google Earth - featured on Google Earth's Official Blog
* South China Sea Virtual Library - online resource for students, scholars and policy-makers interested in South China Sea regional development, environment, and security issues.
* Energy Information Administration - The South China Sea
* Tropical Research and Conservation Centre - The South China Sea
* Weekly Piracy Report
* Reversing Environmental Degradation Trends in the South China Sea and Gulf of Thailand
* UNEP/GEF South China Sea Knowledge Documents


Ангилал:Австралазийн дундад тэнгисийн тэнгис
Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази
Ангилал:Борнеогийн ус зүй
Ангилал:Брунейн ус зүй
Ангилал:Вьетнамын ус зүй
Ангилал:Индонезийн ус зүй
Ангилал:Малайзын ус зүй
Ангилал:Сингапурын газар зүй
Ангилал:Хятадын ус зүй
Ангилал:Филиппиний ус зүй
Энэтхэг-Хятадын хойг

thumb|350px|Энэтхэг-Хятадын хойг. Тод ногоон өнгөөр үргэлж хамааруулдаг, цайвар ногоон өнгөөр ихэнхдээ хамааруулдаг, улаан өнгөөр хааяа хамааруулдаг хэсгийг тэмдэглэв.
**Энэтхэг-Хятадын хойг** нь Хятадын өмнө, Энэтхэгийн зүүн өмнөд хэсэгт орших Зүүн Өмнөд Азийн хойг юм. Энэхүү нэршил нь тус бүс нутгийг колоничилж байсан Францчууд *Indochine* гэж нэрлэж байснаас үүдэлтэй.

Түүхийн хувьд Зүүн Өмнөд Азийн эх газрын хэсэг болох Энэтхэг-Хятадын хойгийн улсууд (Вьетнам, Лаос, Камбож, Тайланд, Мьянмар) нь Энэтхэг болон Хятадын нөлөөг янз бүрийн хэмжээгээр авсан байна. Камбож, Лаост Энэтхэгийн соёлын нөлөө түлхүү ажиглагддаг бол Вьетнамд Хятадын нөлөө их бий.

## Газарзүй 
Тус хойг нь зүүн талаараа Өмнөд Хятадын тэнгис, баруун талаараа Бенгалын булангаар хашигдана. Зүүн хэсэгт нь Аннамын нуруу, баруун хэсэгт нь Араканы нуруу байх бөгөөд тэдгээрийн хооронд Мекон мөрөн, Чао Праяа, Иравади зэрэг голууд умраас өмнийг чиглэн урсан, адагтаа том дельт үүсгэдэг.

## Мөн үзэх 
* АСЕАН
* Францын Индосина
* Малайн хойг

## Цахим холбоос 
* History of the mountain people of southern Indochina up to 1945 (Bernard Bourotte, i.e. Jacques Méry, U.S. Agency for International Development, 195?

Ангилал:Азийн хойг

Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази
Ангилал:Өмнөд Хятадын тэнгисийн хойг
Ангилал:Вьетнамын газар зүй
Ангилал:Камбожийн газар зүй
Ангилал:Лаосын газар зүй
Ангилал:Тайландын газар зүй
Шилүүс

**Шилүүс**ийн төрөлд мийнхэн овгийн дөрвөн дунд зэргийн биетэй зүйл багтана. Гэхдээ эдгээр мийг хэрхэн ангилах талаар маргаантай байсаар байна. Зарим эрдэмтэд тэднийг *Felis* төрөлд багтаадаг. Персийн буюу Африкийн шилүүс гэгддэг Каракал энэ төрөлд багтахгүй.

## Гадаад төрх 
thumb|left|Филадельфийн амьтны хүрээлэн дэх Канадын шилүүс.
Шилүүс богино сүүлтэй, чихнийхээ үзүүрт туг хар үстэй байдгаараа өвөрмөц. Хүзүүнийхээ дор зангиа шиг харагддаг өрөвлөгтэй. Том хавтгай тавхайтай байдаг нь цасан дээр явахад зохимжтой бөгөөд нүүрэндээ урт сахалтай. Биеийн өнгө дунд зэргийн хүрнээс, алтлаг, хул ухаа цагаан өнгөтэй, хааяа ялангуяа мөчин дээрээ бараан хүрэн толботой. Шилүүсийн бүх зүйл цээж, гэдэс, хөлнийхөө дотор талд цагаан үстэй. Мөн шилүүсийн өнгө, үсний урт, тавхайн хэмжээ цаг уурын бүсээс хамааран өөр өөр байна. Баруун өмнөд АНУ-д үс нь богино, өнгө нь бараан, тавхай нь жижиг байдаг бол Умардын хүйтэн цаг ууртай газрын шилүүсийн үс өтгөн, өнгө нь цайвар (харагдахгүй байх), тавхай нь өргөн болдог. Бусад муурын овгийн амьтдыг бодвол шилүүс байгальд орших үедээ амьтан, хүнд аюултай амьтан боловч гаршуулсан тохиолдолд гэрийн муур шиг дасдаг ажээ.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* SOS Lynx: photos, news and information about the Iberian Lynx in English and Portuguese
* Canada Lynx in the Southern Rockies
* The Iberian Lynx The natural history of the Iberian lynx
* The Nature Conservatory's Species Profile: Lynx
* Canada lynx (U.S. Fish & Wildlife Service
* Lynx photos European Lynx wildlife photography

Ангилал:Мийнхэн
Кемерово муж

**Кемерово муж** (; ) нь Оросын Холбооны Улсын Сибирийн Холбооны тойрогт хамаарах муж юм. Төв нь Кемерово хот.

1943 оны 1 сарын 26-нд муж болон зохион байгуулагдсан.

Монгол улстай идэвхтэй харьцаатай бөгөөд Кемерово мужийн захирагчийн тэтгэлгээр монгол оюутнууд тус мужид суралцдаг.

Хамгийн хуучин хот нь Ермакийн удирдаж байсан козакууд дайрч өнгөрсний дараа удалгүй 1618 онд баригдсан Новокузнецк хот бөгөөд мужийн төв Кемеровогоос том хот болно.

## Газарзүй 
Сибирийн баруун өмнөд хэсэгт хойд талаараа Томск муж, зүүн талаараа Красноярскийн хязгаар, Хакас, өмнө талаараа Алтайн хязгаар, баруун талаараа Новосибирск муж, Алтайн Бүгд Найрамдах Улстай хиллэнэ.

19 дүүрэгт хуваагддаг. Сибирийн төмөр зам нь тус мужаар дайрч өнгөрнө.

### Цагийн бүс 
left|75px
Тус муж нь Красноярскийн цагийн бүс буюу UTC+7 бүст харьяалагдах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+8 болно.

## Аж үйлдвэр 
Нүүрсний уурхай элбэгтэй тул гол аж үйлдвэрийн салбар нь чулуун нүүрс олборлолт юм. Мөн автомашин, химийн үйлдвэрлэл хөгжсөн.

## Хүн ам 
Оросуудаас гадна татар, украйн, чуваш, германууд оршин суудаг. Сибирийн бүс нутаг дундаа хүн амын төвлөрөл харьцангуй ихтэй муж болно.

## Эш холбоос 
## Цахим холбоос 
* Кемерово мужийн засгийн газрын албан ёсны сайт
* Кемерово мужийн газрын зураг

Ангилал:Оросын холбооны муж