open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гукеш Доммаражу

**Гукеш Доммаражу** (тамил. குகேஷ், телүгү గుకేష్ దొమ్మరాజు; 2006 оны 5-р сарын 29-нд Энэтхэгийн Ченнай хотод төрсөн) — 2019 онд Энэтхэгийн шатрын Их мастер цол хүртсэн, 2024 онд дэлхийн 18 дахь шатрын аварга юм.

Гукеш дэлхийн шатрын түүхэн дэх хамгийн залуу аварга юм. Тэрээр 17 настайдаа FIDE-гийн 2750 оноог давсан хамгийн залуу тоглогч, 16 настайдаа 2700-г давсан хамгийн залуу тоглогчоор тодорсон. 12 настайдаа шатрын түүхэн дэх хамгийн залуу гурав дахь шатрын Их мастер юм. 

## Намтар 
Гукеш Доммаражу 2006 онд Энэтхэгийн Ченнай (өмнө Мадрас гэдэг байсан) хотод Энэтхэгийн өмнөд Андхра Прадеш мужаас гаралтай Тэлүгү гэр бүлд төрсөн. Түүний эх Падма микробиологич, эцэг Ражиникант нь чих хамар хоолойн мэс засалч ажээ. Гукешийн гэр бүл Андхра Прадеш мужийн Тирупати дүүргийн Сатяведугийн ойролцоох Ченчуражу Кандрига тосгоноос гаралтай. Түүний өвөг эцэг Шанкар Ражу Ченчуражу Кандрига хотод төрж өссөн бөгөөд Энэтхэгийн төмөр замд ажиллаж байжээ. Түүний хүү буюу Гукешийн эцэг Ражиникант дараа нь эмчийн мэргэжлээр ажиллахаар Ченнай хотод суурьшиж, Падмаватитай гэрлэжээ. Гукешийн өвөг эцэг Шанкар Ражугийн оршин сууж буй Ченчуражу Кандрига хотод гэр бүл нь үл хөдлөх хөрөнгө эзэмшдэг байна.

Гукеш төрөлх хотынхоо "Виламмал Видьялайя" дунд сургуульд сурч байхдаа 7 настайгаасаа шатрын спортоор хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2010-аад оны дунд үеэс Ази тивийн хүүхдийн тэмцээнд амжилттай оролцсон байна. Гукеш шатраар 2013 онд хичээллэж эхэлсэн бөгөөд долоо хоногт гурван удаа зохион байгуулдаг нэг цагийн хичээлээс эхэлжээ. 2017-2018 онд түүний эцэг нь Гукештэй хамт янз бүрийн тэмцээнд явахаар ажлаасаа гарсны дараа эх нь цорын ганц тэжээгч болсон. Гэр бүл нь санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарсан тул Гукешийг тухайн үед эцэг эхийнх нь найзууд, сургууль зэрэг ивээн тэтгэж байжээ. 

Улмаар 2018 онд Испанийн Сантьяго-де-Компостела хотод болсон 12 хүртэлх насны хүүхдүүдийн ДАШТ-нд түрүүлсэн байна. 2019 оны 1-р сарын 15-нд 12 нас 7 сар 17 хоногтой байхдаа Гукеш шатрын Их мастер цолны болзлыг хангасан байна.

2022 оны 8-р сард Ченнай хотод болсон Дэлхийн шатрын олимпиадад Энэтхэгийн хоёрдугаар шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд орж, хүрэл медаль хүртжээ. Улмаар 2024 оны 9-р сард Унгарын Будапешт хотод болсон Дэлхийн шатрын олимпиадад аварга болсон билээ.

Мөн 2024 оны 4-р сард тэрбээр Канадын Торонто хотод болсон дэлхийн аваргатай өрсөлдөх шатарчныг тодруулах тэмцээнд 9 оноо авч түрүүлсэн юм. Энэ үеэр түүний дасгалжуулагчаар Польшийн их мастер Гжегож Гаевски байсан. Ингээд 17 настай Гукеш аваргын төлөө өрсөлдөх хамгийн залуу шатарчин болсон юм. 

2024 оны 12-р сарын 12-нд Шатрын дэлхийн аварга цолны төлөөх халз тоглолтын 14 дэх өрөгт Энэтхэгийн их мастер Гукеш Доммаражу 58 дахь нүүдэл дээр Хятадын шатарчин, дэлхийн аварга Дин Лижэнийг хожсон байна. Сүүлчийн 14 дэх өрөгт Дин Лижэн цагаанаар, Гукеш хараар тоглосон бөгөөд Энэтхэгийн шатарчин хожсоноор нийлбэр дүнгээр 7,5:6,5 гэсэн онооны харьцаагаар Хятадын их мастерыг илүүрхэж, дэлхийн 18 дахь аварга болсон байна.  

Ангилал:2006 онд төрсөн
Ангилал:Энэтхэгийн шатарчин
Ангилал:Шатрын их мастер
Ангилал:Ченнайн тамирчин
Ангилал:Шатрын дэлхийн аварга
Ангилал:Ражив Ганди Кхел Ратна шагналтан
Кэрол Дуэк

**Кэрол С.Дуэк** (англи. *Carol S. Dweck*; 1946 оны 10-р сарын 17-нд төрсөн) - Америкийн алдарт сэтгэл судлаач. АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн (2012), Стэнфордын Их Сургуулийн профессор. 

Түүний “Уян хатан ухамсар. Насанд хүрэгчид болон хүүхдүүдийн хөгжлийн сэтгэл зүйд шинэ хандлага" шинжлэх ухааны монографи нь Дэлхийн боловсролын холбооноос оны шилдэг номоор шалгарч байжээ. Тэрээр 1967 онд Барнардын коллежийг төгсөж, 1972 онд Иелийн их сургуульд докторын зэрэг хамгаалсан. Кэрол Дуэк 2004 онд Стэнфордын их сургуульд орохоосоо өмнө Колумбын их сургууль, Харвардын их сургууль, Иллинойсын их сургуульд багшилж байсан.

Кэрол С.Дуэкийн судалгааны гол чиглэл нь сэдэл, зан чанар, түүний хөгжил юм. Тэрээр хувь хүний ​​болон нийгмийн хөгжил, сэдэл төрүүлэх чиглэлээр хичээл заадаг юм. Түүний нийгмийн сэтгэл зүйд оруулсан гол хувь нэмэр нь оюун ухааны далд онолуудтай холбоотой гэж үздэг юм.

Хувь хүн өөрийнхөө сэтгэхүйг мэддэггүй байж болох ч тэдний сэтгэлгээг зан авираар нь ялгаж болдог. Энэ нь бүтэлгүйтлийн хариу үйлдлийг ажиглахад мэдэгддэг байна. *Тогтмол сэтгэлгээтэй* хүмүүс бүтэлгүйтлээс болж зовж шаналж, үүнийг өөрсдийн үндсэн авьяас чадварын сөрөг нотолгоо гэж үздэг бол *өсөлтийн сэтгэлгээтэй* хүмүүс алдаа гаргахаас айдаггүй, учир нь тэд амжилтаа ахиулж, суралцах нь бүтэлгүйтлээс ирдэг гэж үздэг байна. Энэ хоёр сэтгэлгээ нь хүний ​​амьдралын бүхий л салбарт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Дуэк өсөлтийн сэтгэлгээ нь хүнийг стресс багатай, илүү амжилттай амьдрах боломжийг олгоно гэж үздэг юм.

## Эх сурвалж 
* New York Times, Unboxed: If You’re Open to Growth, You Tend to Grow, July 6, 2008.
* Stanford News Service press release: Fixed versus growth intelligence mindsets: It’s all in your head, Dweck says
* Lisa Trei, «New study yields instructive results on how mindset affects learning», Stanford Report, Feb. 7, 2007
* Indiana University Human Intelligence project Carol Dweck profile
* Stanford University Carol Dweck profile
* Dweck, C.S., & Bempechat, J. (1983). Children’s theories of intelligence: Implications for learning. In S. Paris, G. Olson, and H. Stevenson (Eds.) Learning and motivation in children. Hillsdale, NJ: Erlbaum.

## Нэмж харах 
* https://web.archive.org/web/20241215025805/https://www.mindsetworks.com/Science/Default (англи хэлээрх ***сэтгэлгээний өсөлтийн*** тухай сайт)

Ангилал:АНУ-ын эрдэмтэн
Ангилал:1946 онд төрсөн
Лхамжавын Батжав

**Лхамжавын Батжав** (1976 онд Хэнтий аймагт төрсөн) Монгол Улсын Хууль зүйн ухааны доктор, профессор.

## Намтар 
Л. Батжав нь Чойжинжавын Лхамжав /Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээ сум/ Хэнтий аймгийн хуулийн хэлтсийн дарга, Эх Түвдэнгийн Өлзийхутаг /Дорнод аймгийн Булган сум/ нарын хүү болж 1976 онд төрсөн байна.

* 1993 онд Ерөнхий боловсролын дунд сургууль төгссөн.
* 1997 онд Цагдаагийн дээд сургууль /бакалавр/
* 1998 онд Улс төрийн их сургууль /бакалавр/
* 1998 онд Цэргийн их сургууль /бакалавр/
* 2004 онд ИУИС-ийн Хууль зүйн сургууль /бакалавр/
* 2012 онд Удирдлагын академи /магистр/
* 2019 онд Эко Ази дээд сургууль /магистр/
* 2021 онд БНХАУ-ын Олон Улсын Бизнес Эдийн засгийн их сургууль /магистр/ төгссөн.

Цэргийн Их сургуулийн хуулийн тэнхимд багш, тэнхмийн эрхлэгч, ЕТГ-т хуулийн асуудал эрхэлсэн ахлах референт, УИХ-ын Тамгын газар хуулийн референт, Байгаль орчны яаманд хэлтэс, газрын дарга, Засгийн газрын ХЭГ-т референт зэрэг алба хашсан.

2024 оны УИХ-ын сонгуульд бие дааж Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар аймгаас дэвшсэн боловч ялагдсан байна.
Аюурзанын Цанжид

**Аюурзанын Цанжид** (1948 онд Говь-Алтай аймагт төрсөн) -Түүхийн ухааны доктор, профессор. Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Монгол Улсын Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд.

## Намтар 
Тэрээр 1973 онд Польш улсад Вроцлав хотын Политехникийн дээд сургуулийг цахилгааны инженерийн мэргэжлээр төгссөн. 1982 онд Намын дээд сургууль, нийгмийн ухааны академи төгссөн. 

1973-1980 онд Говь-Алтай аймгийн барилга угсралтын комбинатад инженер, Эрчим хүчний үйлдвэрийн дарга.

1980-аад оны эхэн үеэс их, дээд сургуульд багшилж, эрдэм судлалын ажил эрхэлж ирсэн. 

1988 онд ЗХУ-ын Москва хот дахь Зөвлөлтийн Коммунист намын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академид дэд докторын зэрэг хамгаалжээ.

1996-2000 онд МАХН-ын дэргэдэх сургалт судалгааны "Прогноз" төвийн захирал.

2000-2004 онуудад Монгол Улсын Боловсрол, Соёл Шинжлэх Ухааны сайдаар ажилласан. 

2000-2004, 2004-2008 ондуудад УИХ-ын гишүүнээр 2 дахин сонгогдон ажилласан. 

2017 оноос Этүгэн их сургуулийн төгсөлтийн дараах сургалтын албаны дарга.  

Монголын Шинжлэх ухааны академийн нийгмийн ухааны салбарын бага чуулганы дэргэдэх  Гүн ухаан, социологи, улс төр, соёл, урлаг судлалын шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалуулах эрдмийн зөвлөлийн 2018 оны 11-р сарын 15-ны өдрийн хуралдаанаар А.Цанжид “Монголын төрт ёс” сэдвээр Улс төрийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. 

Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Философийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан.

## Бүтээлүүд 
'Улстөрийн шинжлэх ухаан', 'Төрийн захиргаа' сурах бичиг, 'Монгол соёл иргэншил', 'Хөгжлийн стратегийн талаар эргэцүүлэх нь' зэрэг судалгааны бүтээл, 'Залуучуудын хүмүүжил', 'Ардчилсан социализм',  'Төр барихуй монгол ухаан',  'Бодлого судлал' зэрэг сурталчилгааны товхимол, олон арван судалгаа, сурталчилгааны өгүүлэл бичиж нийтлүүлсэн. 'Бодлогын шинжилгээ', 'Боловсролын социолог' зэрэг номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан. 'Бодь модны дор бодлогоширном' нэртэй шүлгийн ном бичиж нийтлүүлсэн. Уг номонд зохиогчийн өөрийн болон польш хэлнээс орчуулсан яруу найргийн бүтээлүүд багтсан. 'Монголчуудын түүх, соёлын атлас', Монголын шинжлэх ухаан-108 боть, Монголын түүхэн сурвалж бичгийн цуврал 30 боть зэрэг олон бүтээлийн ерөнхий редактор, төслийн багийн ахлагч, зөвлөхөөр ажиллажээ. 

Төрийн ордонд төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө барих, шижир алт, цалин цагаан мөнгө, эрдэнийн зүйлсээр 'Монголын нууц товчоо', 'Үндсэн хууль' номыг бүтээхэд зөвлөхөөр ажилласан.
Дэмидийн Хишигт

**Дэмидийн Хишигт** (1931 онд төрсөн Архангай аймгийн Хашаат сумын “Гүнгийн өвөпжөө” гэдэг газар төрсөн) -Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, кино найруулагч, кино зохиолч.

## Намтар 
Тэрээр 1944 онд 3-р ангид байхаасаа л кино урлагтай сэтгэлийн сэжмээр холбогджээ. Учир нь тэр үед Архангайн Булган ууланд “Цогт тайж” киноны зураг авалт болоход тэрээр ихэд сонирхож байсан бөгөөд Т.Цэрэндэндэв гуай “Хүрч ирээд манай ажилд тусал” гээд тулаан болсон зураг авалтын дараа талбай дээрээс жүжигчдийн нум сум, илд, бамбай, жад зэргийг цуглуулан ангилж хураах ажил хийж шанд нь чихэр авдаг байсан тухай дурсжээ. 

1947 онд дунд сургуулиа төгсөөд шууд Урлагийн сургуульд сурч 1950 онд төгсөөд Хүүхдийн төв театрын анхны жужигчдийн нэг, туслах найруулагч болжээ. 1951 онд Монголын Хүүхдийн төв театр  нээгдэхэд орж 1957 он хүртэл жүжигчинээр ажилласан байна. 

1957-1959 онд ЗХУ-ын Ленинград хотод Кино урлагийн Дээд Сургуульд 2 жил сурч эрүүл мэндийн шалтгаанаар дундаас нь буцсан байна. 1959 онд ирээд Монгол кино үйлдвэрт ассистент найруулагчаар ажилласан юм. Дорнод аймгийн Хөгжимт Драмын театрын уран сайхны удирдагч, , баримтат киноны найруулагч, 

1967 онд ЗХУ-ын Москва хотод Зурагт радиогийн 6 сарын курс төгсөөд 1967-1991 онд Монгол телевизэд найруулагч, 1991 оноос Радио Телевизийн Дээд сургуулийн багшаар ажилласан байна.

Дэмидийн Хишигт 1991 онд Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цолоор шагнуулсан байна.

## Бүтээлүүд 
”Монгол гэр”, “Монгол хеөмий”, “Монгол эмээп”, “Ингэн эгшиг”, "Хөвсгөл", “Дэмбээ” зэрэг 100 орчим баримтат кино, “Учиртай гурван толгой” кино дуурь найруулж, “1962 онд “Баясгалан”, “1964 онд “Тус биш ус” уран сайхны кинонуудыг найруулсан, "Алтан өргөө" кинонд туслах найруулагчаар ажилласан бөгөөд 1966 онд “Нөмрөг хадны цуурай”, 1983 онд ‘Гарьд магнай”, 1990 онд “Тод магнай”, 1994 онд “Цэц магнай” киноны зохиолуудыг Ардын уран зохиолч Шаравын Сүрэнжавын хамтаар бичиж, “Цэргийн хүү” киноны Навааны дурийг дэпгэцнээ бүтээсэн байна.

Тэрээр мөн “Эрх цагаан”, “Тус”, “Эвтэй дөрвөн амьтан” зэрэг Монголын хамгийн анхны хүүхэлдэйн киноны найруулагчаар ажиллсан байна.

2023 оны 2-р сард Соёл урлагийн их сургуулиас санаачилж түүний уран бүтээлийн тухай "Дэмидийн Хишигт" ном гаргасан байна.
Дорждугарын Гантулга

**Дорждугарын Гантулга** (Хэнтий аймгийн Мөрөн суманд 1987 оны 10 сарын 21-нд төрсөн) - Монголын улс төрч.
2016 онд МАН-аас нэр дэвшин Монгол Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдон 2 жил ажиллаад хүчингийн гэмт хэрэгт холбогдсоны улмаас 2018 онд чөлөөлөгдсөн.

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Мөрөнгийн (Хэнтий) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1987 онд төрсөн
Чогдонгийн Тогтох

**Чогдонгийн Тогтох** (1946 онд Увс аймгийн Давст суманд төрсөн)- Монгол Улсын анхны дээд мэргэжилтэй зураглаач, баримтат кино найруулагч.

## Намтар 
Ч.Тогтох Увс аймгийн Давст суманд төрөөд бага насаа өнгөрүүж дунд сургуульд сураад 7-р ангиасаа Улаангомын дунд сургуульд шилжин орж суралцаад 1966 онд онц, сайн төгссөн байна.

1966 онд ЗХУ-ын Москва хотын Бүх оросын кино урлагийн дээд сургуульд зураглаач мэргэжлээр сурч 1972 оны хавар төгссөн байна.  

1972 оны 5-р сараас Монгол телевизэд оператороор ажиллаж эхэлсэн байна.  Улмаар 15 жил Монгол телевизийн операторын албаны дарга хийсэн.

1978 онд “Үнэн” сонины сурвалжлагч Гаажидын Дамбын хамт Камбож, Вьетнамын дайны фронтыг сурвалжилахаар ажилласан байна.  

Монгол хүн анх сансарт нисэхэд мөн тухайн үед Москвад очиж баримтат кино зураг авсан байна.
Алиса гайхамшгийн оронд

**«Алиса гайхамшгийн оронд»** монголоор "Элис" гэж уншина (англи. *Alice in Wonderland*) бүтнээрээ **«Алисагийн гайхамшгийн орон дахь адал явдал»** (англи. *Alice’s Adventures in Wonderland*) — Английн математикч, яруу найрагч, зохиолч Льюис Кэрроллын зохиож 1865 оны 7-р сарын 4-нд хэвлүүлсэн үлгэр юм.

## Үйл явдал 
Үлгэрт Элис хэмээх охин туулайн үүрийн нүхээр орж хачирхалтай антропоморф амьтдын амьдардаг төсөөллийн ертөнцөд байгаа тухай өгүүлдэг. Үлгэр нь хүүхэд, насанд хүрэгчдийн дунд их алдартай байж ирсэн.

Ангилал:Британийн хүүхдийн зохиол
Ангилал:Британийн хүүхдийн ном
Алиса гайхамшгийн оронд
Газын дайн

**Израил-Хамасын дайн** буюу **Израил-Газын дайн** нь Газын зурвас болон Израилд 2023 оны 10 сарын 7-ноос Израил болон Хамас тэргүүтэй Палестины зэвсэгт бүлэглэлүүдийн хооронд болж буй зэвсэгт мөргөлдөөн юм. 2008 оноос хойших Газа-Израилын мөргөлдөөний тав дахь дайн бөгөөд 1973 оны Йом Киппурийн дайнаас хойших бүс нутагт хамгийн ноцтой цэргийн ажиллагаа юм. Энэ нь Израил-Палестины мөргөлдөөний түүхэн дэх палестинчуудын хувьд хамгийн их үхэлд хүргэсэн дайн юм.

Энэ нь 2023 оны 10-р сарын 7-нд Хамасын Израилын эсрэг хийсэн дайралтаар эхэлж, Израилын Газын зурвасыг бөмбөгдөж, дараа нь Палестины энэ нутаг дэвсгэрийг эзлэн түрэмгийлсээр байна. Израил, Газын хоорондох тав дахь шууд мөргөлдөөн болох дайн нь Израил-Палестины мөргөлдөөн эсвэл Израил-Арабын мөргөлдөөний хүрээнд илүү өргөн хүрээг хамардаг. Эмнэлгийн тоног төхөөрөмж, түргэн тусламжийн машинууд эвдэрч, олон эрүүл мэндийн ажилтнууд амь үрэгджээ. Дүрвэгсдийн хуаран дахь ариун цэврийн нөхцөл нь гамшигтай байгаа нь тахал өвчний эрсдэлд хүргэдэг. Хезболла болон Израилын хоорондох мөргөлдөөний улмаас бүс нутагт дайн тархах аюул заналхийлж байна; Хоёр улсад хилийн бүс нутгийг нүүлгэн шилжүүлэх ажил асар их байна. Израил Баруун эрэг рүү олон удаа дайрч байна. АНУ тус бүс нутаг руу хоёр нисэх онгоц тээгч хөлөг илгээж байгаа бөгөөд Йемений хуситууд пуужингийн довтолгоогоор хөндлөнгөөс оролцож, нисгэгчгүй онгоц илгээсэн нь түүнийг олон улсын болгох вий гэсэн болгоомжлолыг төрүүлэв. 2024 оны 1-р сарын 26-нд Олон улсын шүүх геноцидын гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, шийтгэх тухай конвенцийн дагуу шийдвэр гаргаж, Израилыг геноцидын аливаа үйлдлээс урьдчилан сэргийлэх, Газын зурваст хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэхийг үүрэг болгов. 2024 оны арваннэгдүгээр сард Олон улсын эрүүгийн шүүх Израилын Ерөнхий сайд Биньямин Нетаньяху болон түүний Батлан ​​хамгаалахын сайд асан Йоав Галлант нарын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн, хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн хэргээр баривчлах тушаал гаргажээ. Аль-Маваси дахь агаарын дайралтаар устгасан.

## Тэмдэглэл 

## Эшлэл 

Ангилал:Биньямин Нетаньяху
Ангилал:2020-д оны зөрчилдөөн
Ангилал:Израил-Палестины мөргөлдөөн
Ангилал:Газа–Израилын мөргөлдөөн
Ангилал:Иран–Израилын мөргөлдөөн
Ангилал:Хуситууд
Мөнгөнцогийн Ганхүлэг

**Мөнгөнцогийн Ганхүлэг** (1990 онд Хэнтий аймагт төрсөн) нь Монголын улс төрч, 2024 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн (6-р тойргоос сонгогдсон). 2021-2024 онд Хүнс Хөдөө Аж Ахуй Хөнгөн Үйлдвэрийн яамны дэд сайдаар ажиллаж байв.

2022 оноос Социал Демократ Монголын Оюутны Холбооны Ерөнхийлөгч.

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1990 онд төрсөн
Техникийн нөхөн сэргээлт

Уул уурхайн эвдрэлд орсон газрыг нөхөн сэргээх ажлын эхлэл нь техникийн нөхөн сэргээлт юм. Олборлолтын дараа чөлөөлөгдсөн орон зайг цаашид аж ахуйн үйл ажиллагаанд үргэлжлүүлэн ашиглах, экосистемийг тогтворжуулахын тулд техникийн нөхөн сэргээлт зайлшгүй хийгдэх ёстой.

Техникийн нөхөн сэргээлт нь дараах зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд чиглэгдэнэ. Үүнд:

•	Биологийн нөхөн сэргээлт хийх талбайг уулын чулуулаг, ашиглалтаас гарсан үйлдвэрлэлийн байгууламжуудаас чөлөөлөх

•	Хөрс хуулалт, олборлолтын явцад эвдэрсэн газрын гадаргууг сийрүүлэн тэгшлэх, овоолгын налуу гадаргууг стандартад заасны дагуу хэлбэршүүлж, тогтворжуулах, хана мөргөцгийг налуулах, овоолгын оройг намсгах

•	Олборлолтын үйл ажиллагаанаас шалтгаалан чиглэлийг нь өөрчилсөн гол горхины гольдролын чиглэлийг буцааж урсгалд нь оуулах

•	Уурхайн зориулалтаар хийсэн хаалт, далан, шороон овоолгын хэрэггүйг нь тэгшилж засах замаар устгах, хэрэгтэйг нь үргэлжлүүлэн ашиглах, усжуулалтын сүлжээ болон бусад төрлийн гидротехникийн байгууламжуудыг нөхөн сэргээх

•	Тэгшилж хэлбэржүүлсэн талбайг суурь хөрс болон шимт хөрсөөр хучих

•	Нөхөн сэргээлтэд хамрагдаж буй газрын хөрсний өнгөн давхаргыг бүрэлдүүлэх зорилгоор урьдчилан хуулсан үржил шимт хөрсний физик-химийн шинж чанарыг сайжруулахад чиглэгдсэн хөрс сайжруулах арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх.

Уурхайн ухаш ордыг нээхтэй холбоотой үүссэн овоолго, түүний хажууг тэгшлэх, хөрсөөр хучих, уурхайн далан хаалтуудыг нээх, тэгшлэх ажлуудыг уурхай уулын хүнд машин механизмуудыг ашиглан гүйцэтгэнэ. Дээрх үйл ажиллагаануудыг хэрэгжүүлсний үр дүнд эвдрэлд орсон газрын төрх сэргэх ба гадаргын усны урсац хэвийн гольдролд орж, ургамалжуулах ажлын бэлтгэл хангагдана.

Иймд уул уурхайн ашиглалтын болон байгаль орчны инженерүүд нягт хамтарч багаар ажиллах шаардлагатай.
Хөрсний нөхөн сэргэлтэд ашиглах үе давхарга

Хөрс нь газрын гадаргын дээд хэсэгт химийн болон физик шинж чанарын хувьд тодорхой ялгарах хэд хэдэн үеэс тогтоно. Хөрсний үе давхаргууд нь тухайн хөрсний үүсэх онцлог шинж чанараас хамаарч янз бүр байх боловч ерөнхийдөө A, B, C, D гэсэн үндсэн давхаргуудад ангилдаг. “A” давхарга нь хамгийн өнгөн хэсгийн үе бөгөөд хар бараан өнгөтэй, ялзмаг агуулсан, органик бодисын үхсэн амьтан, ургамлын гаралтай хуримтлалтай бөгөөд хөрсний шимт чанарыг тодорхойлогч гол давхарга юм. “B” давхарга нь органик  хуримтлалын давхаргаас хурдас чулуулагт шилжих завсрын шинж чанартай. Харин “C” хөрс үүсгэгч хурдас, “D” чулуулаг давхарга болно.

Монгол орны байгалийн бүс бүслүүр бүрээр хөрсний дээрх үе давхаргуудын зузаан харилцан адилгүй байна. Ялангуяа хамгийн үржил шимтэй ялзмагт “А” үе давхаргын зузаан ууланд болон тал хөндийд, хангайд болон говьд тархсан хөрсөнд ихээхэн ялгаатай байдаг.

Эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлтэд шимт хөрс буюу “А”, “В” давхарга, суурь хөрс буюу “В, С” болон “С” давхаргыг ашиглана.  Хөрс олон төрлийн нэртэй бөгөөд эндээс тухайн хөрсний тархсан газарзүйн мужлалын талаарх мэдээллийг авч болно. Жишээлбэл: тундрийн хөрс нь туйлын бүсэд орших бөгөөд түүний зузаан 2-3 см байдаг тул уг хөрсөнд үүссэн эвдрэл маш удаан хугацаанд нөхвөрлөгдөхгүй эмзэг тогтоцтой байдаг.
Хөрсний үржил шимт чанар

Хөрсний хурдас чулуулгаас ялгарах гол шинж бол түүний үржил шимт чанар юм. Нөхөн сэргээлтэнд ашиглах хөрс нь үржил шимтэй байх ёстой. Хөрсний үржил шимийг “Ургамлыг амьдралынх нь хугацаанд ус, агаар, шим тэжээлийн бодис, дулаанаар зэрэг хангах хөрсний чадавхийг үржил шим гэнэ” гэж тодорхойлсон байдаг. Үүнээс үзэхэд хөрс нь ургамлын амьдралын 5 хүчин зүйлийн гэрлээс бусдаар хангаж байж үржил шимтэйд тооцогдох болж байна.

Хөрс үржил шимтэй байхад түүний бүтэц ихээхэн үүрэгтэй. Бүтэц сайтай хөрсөнд шим тэжээлийн бодис, ус, агаар зэрэг нь ургамалд шаардлагатай хэмжээгээр агуулагдах нөхцөл бүрдэнэ. Хөрсний бүтэц гэдэг нь хөрс бутрахад үүсэх янз бүрийн хэлбэр, хэмжээтэй агрегатуудын нэгдлийг хэлнэ. Хөрсний механик ширхэгүүд нэгдэж агрегат үүсгэх ба эдгээр агрегатууд хоорондоо нэгдэж холбогдон хөрсний бүтэц болдог. Ингэж буй болсон бүтэцтэй хөрсний нарийн хялгасан нүх сүвэнд ус, том нүх сүвэнд агаар оршиж ургамалд ашиглагддаг байна.

Хөрсний үржил шимд ихээхэн нөлөө бүхий хөрсний өөр нэг физик шинж чанар бол түүний механик бүрэлдэхүүн юм. Энэ нь тухайн хөрсөнд агуулагдах элс, шаврын харьцаагаар илэрхийлэгдэх бөгөөд шаврынх нь эзлэх хувиар элс(10%-иас бага), элсэнцэр (10-20%), хөнгөн шавранцар (20-30%), дунд шавранцар (30-45%), хүнд шавранцар (45-60%), шавар (60%-иас дээш) гэж ангилдаг.

Хөрсний ялзмагийн бодисын агууламж, АВ давхаргын зузаан, урвалын орчин (pH), азот (N), фосфор(P), хүхэр(S), кали(K), кальци(Ca) болон бусад микро элементүүдийн хангамж нь ургамлын өсөлт хөгжилтөд чухал ач холбогдолтой үржил шимийн үзүүлэлт болдог.

Монгол орны хөрсөн бүрхэвч нь уулын ой тайга, өндөр уул, хээр, говь, цөлийн бүсийн онцлогоос хамаарч, олон янз байх ба ерөнхийдөө чулуурхаг, нимгэн, органикийн агууламж багатай, шүлтлэг хөрс давамгайлна. Говь, цөлийн бүсийн хөрс бусад хөрснөөс ихээхэн ялгаатай бөгөөд ялзмаг хуримтлалын давхаргагүй, чулуулаг болон гөлтгөнө, карбонатын хуримтлал ихтэй байна.
Хучилт хийх хөрсийг сайжруулах

Нөхөн сэргээлт хийх талбайн хөрсний үржил шимийг нэмэгдүүлэх зорилгоор тухайн үед төлөвлөж буй нөхөн сэргээлтийн чиглэлийг харгалзан хөрс сайжруулалт хийх ба уг үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд дараах зүйлсийг харгалзан үзнэ. Үүнд:

•	Нөхөн сэргээлт хийх талбайд хөрс сайжруулалт хийх зайлшгүй шаардлага

•	Нөхөн сэргээлтэд хамрагдах талбайг бэлтгэсэн байдал

•	Нөхөн сэргээлтээд ашиглахаар нөөцөлсөн шимт хөрсний хэмжээ

•	Үржил шимт хөрсний үе давхаргын шинж чанарын үзүүлэлтүүд

•	Хөрс сайжруулалт хийхэд шаардагдах материал, түүний олдоц

•	Нөхөн сэргээх газрыг цаашид ашиглах чиглэл болон байгаль орчин, нийгэм-эдийн засгийн үр өгөөж зэрэг болно.

Хучилт хийх хөрсний үе давхарга нь хөрс сайжруулалт хийхэд тохиромжтой эсэхийг урьдчилан тодорхойлох бөгөөд уг хөрс зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс илүү агууламжтай цацраг идэвхт элемэнт, хүнд металл, пестицидийн үлдэгдэл болон бусад хортой нэгдлүүдийг агуулаагүй, үйлдвэрлэлийн хаягдал, хайрга чулуу болон барилгын материалын хаягдлаар бохирдоогүй байх шаардлагатай.

Хөрс сайжруулах үйл ажиллагааг нийтэд нь эсвэл сонголтоор гэсэн 2 хувилбараар хэрэгжүүлдэг. Нийтэд нь хөрсний чанарыг сайжруулах ажлыг нэг төрлийн хөрстэй газарт явуулна. Харин сонгож хөрсний чанарыг сайжруулах ажлыг хөрсөн бүрхэвч нь хэд хэдэн төрлийн хөрснөөс бүрдсэн, илт мэдэгдэхүйц микрорельеф бүхий эдэлбэр газарт хэрэгжүүлнэ.

Мөн хөрсний үе давхаргын үржил шим, механик бүрэлдэхүүнээс хамаарч, хучилт хийх хөрсний чанарыг сайжруулах үйл ажиллагааг ердийн ба хосолмол гэж 2 хуваадаг. Хөрс сайжруулах ердийн үйл ажиллагааг хучилт хийх хөрсний мөхлөгийн бүтэц болон нөхөн сэргээлт хийж буй газрын хөрсний мөхлөгийн бүтэц маш бага ялгаатай байх нөхцөлд нэг удаагийн үйлдлээр хэрэгжүүлнэ. Харин хөрс сайжруулах хосолмол үйл ажиллагааг дээрх үзүүлэлтүүд ихээхэн ялгаатай байх нөхцөлд 2 үе шаттай хэрэгжүүлдэг. Үүнд:

•	1-р үе шат: Шимт хөрсөөр 10-15 см зузаантай хучилт хийх ба түүнийг сайжруулж буй хөрстэй холих.

•	2-р үе шат: Шимт хөрсөөр нөхөн сэргээлтийн төсөлд тусгагдсан хэмжээнд хүртэл хучилт хийх.
Оросын уран зохиол

**Оросын уран зохиол** (орос. *Русская литература*) - орос хэл дээрх зохиогдсон уран зохиолыг хэлнэ.

Оросын уран зохиолыг 10-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн гэж үздэг бөгөөд Оросын соёлын хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг юм. Хөгжлийнхөө үндсэн үе шатанд нийгэм, ёс суртахууны тулгамдсан асуудлын цар хүрээ, гоо зүйн шийдлийн шинэлэг байдлын хувьд дэлхийн уран зохиолын түвшинд үзэл суртлын болон урлагийн өөрийн гэсэн үнэт зүйлсийг бий болгосон юм. Оросын уран зохиолын олон бүтээлүүд хүн төрөлхтний түүхтэй холбоотой бөгөөд Орос хүний амьдралын үндсэн үнэт зүйлийн асуудлуудыг харуулдаг юм. Гадаадын судлаачид Оросын нийгмийг бүхэлдээ утга зохиол төвтэй гэж үздэг байна.

## Түүхэн үеүүд 
19-р зууны төгсгөлд хэвлэгдсэн **Брокхаус нэвтэрхий толь бичигт** Оросын уран зохиолын түүхийг үндсэн 3 үеийг тодорхойлсон байна. **1.** Анхны хөшөө дурсгалаас эхлээд Монголын түрэмгийлэл хүртэл, **2.** Монголын түрэмгийлэлээс XVII зууны эцэс хүртэл. **3.** 18-р зуунаас толь бичиг хэвлэгдэх хүртэл (өөрөөр хэлбэл 19-р зууны эцэс хүртэл).

ЗХУ-д 1929 онд хэвлэгдсэн ***Утга зохиолын нэвтэрхий толь*** нь Оросын уран зохиолын үеүүдийг дараахь үе шатуудад хуваасан байдаг: **1.** Эртний Оросын уран зохиол, **2.** XVII зууны уран зохиол, **3.** XIX зууны уран зохиол, **4**. Октябрийн хувьсгалаас өмнөх XX зууны уран зохиол, **5.** Октябрийн хувьсгалын дараах XX зууны уран зохиол. 

2004-2007 онд хэвлэгдэн гарсан ***Оросын Их нэвтэрхий толь*** нь Оросын уран зохиолын түзүхийг дараах үед ялгаж үздэг: **1.** Эртний Оросын уран зохиол; **2.** XVIII зуун; **3.** XIX зуун; **4**. XIX зууны төгсгөл - ХХ зууны эхэн үе; **5.** Зөвлөлтийн үе; **6.** Гадаадад орос хэлтнүүдийн; **7.** XX-XXI зууны Оросын ард түмнүүдийн уран зохиол; **8.** Зөвлөлтийн дараах үе.

### XVIII зууны оросын алдарт зохиолчид 
Михаил Ломоносов, Гавриил Державин, Александр Радищев, Денис Фонвизин, Николай Карамзин. 

### XIX зууны оросын алдарт зохиолчид 
Иван Крылов, Василий Жуковский, Александр Грибоедов, Фёдор Тютчев, Кондратий Рылеев, Александр Пушкин, Николай Гоголь, Александр Герцен, Михаил Лермонтов, Иван Тургенев, Александр Островский, Афанасий Фет, Михаил Салтыков-Щедрин, Николай Некрасов, Фёдор Достоевский, Лев Толстой, Николай Чернышевский, Антон Чехов. 

### XX зууны оросын алдарт зохиолчид 
Александр Блок, Николай Гумилёв, Сергей Есенин, Марина Цветаева, Михаил Булгаков, Владимир Набоков, Сергей Довлатов, Иван Бунин, Борис Пастернак, Максим Горький, Михаил Шолохов, Александр Солженицын, Михаил Зощенко, Валентин Распутин, Алексей Толстой,
Станислав Говорухин

**Станислав Говорухин** (орос. *Станисла́в Серге́евич Говору́хин,* 1936 оны 3-р сарын 29-нд ЗХУ-ын Свердловск мужийн Березники тосгонд төрсөн— 2018 оны 6-р сарын 14-нд Москва мужийн Барвиха тосгонд нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын кино жүжигчин, кино найруулагч, кино зохиолч, продюсер, нийгэм улс төрийн зүтгэлтэн. 2006 онд Оросын Ардын жүжигчин цол хүртсэн. 1994 оноос нас барах хүртлээ буюу 2018 он хүртэл ОХУ-ын Төрийн Думын гишүүн байсан.
Экосистемийн нөхөн сэргээлтийн шалгуур үзүүлэлт

Уул уурхайн нөхөн сэргээлтийн үндсэн зорилго нь экосистемийг уурхайн үйл ажиллагаанаас үүдсэн урт хугацааны бохирдол, доройтлоос сэргийлэх, доройтож сүйтгэгдсэн экосистемийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг сэргээн цогцлоож, газрыг аж ахуйн эргэлтэнд дахин оруулахад оршино.

Байгаль орчны нөхөн сэргэлт бол урт удаан хугацаанд явагддаг биологийн процесс юм. Уурхайн үйл ажиллагаанд өртөж эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлт амжилттай болсон эсэхийг хэрхэн үнэлэх талаар шалгуур үзүүлэлт манай улсад тодорхойгүй байна. Монгол орны нөхцөлд уул уурхайн улмаас эвдрэлд орсон газрын нөхөн сэргээлтийн үр дүнг дараах шалгуур үзүүлэлтээр тодорхойлж болохоор байна. Үүнд:

•	Уул уурхайгаас гаралтай байгаль орчны бохирдуулагч эх үүсвэрийг зогсоосон байх

•	Нөхөн сэргээсэн талбайн хөрсөн бүрхүүл хэлбэршиж, салхи усны элэгдэлээс хамгаалагдсан байх

•	Нөхөн сэргээсэн талбайн ургамлан бүрхэвч, мод бут сөөг хүний арчилгаа шаардахааргүй ургаж, үржих чадвартай болсон байх

•	Уугуул амьтад нөхөн сэргээсэн талбайд нутагшиж эхэлсэн байх

•	Нөхөн сэргээсэн талбайг аж ахуйн зориулалтаар дахин ашиглаж болохуйц байх зэрэг шалгууруудыг нөхөн сэргээсэн талбайг хүлээж авахад ашиглаж болно.

Уул уурхайн компаниуд нөхөн сэргээлтийн ажлыг дараах хэлбэрээр зохион байгуулж байна. Үүнд:

•	Нөхөн сэргээлтийн ажлыг олборлолт эрхэлж байгаа компани бүрэн хариуцан гүйцэтгэх.

•	Техникийн нөхөн сэргээлтийг ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компани өөрийн хүчээр харин биологийн нөхөн сэргээлтийг мэргэшсэн байгууллагатай гэрээлэн хийлгэх

•	Нөхөн сэргээлтийн ажлыг мэргэшсэн байгууллагатай гэрээлэн хариуцуулж хийлгэх хэлбэрүүд байдаг.
Америкийн уран зохиол

**Америкийн уран зохиол**- АНУ болон хуучин колони байсан орнуудад голчлон англи хэл дээр бичигдсэн уран зохиол. АНУ-ын түүх нь Европ, Азийн орнуудын уран зохиолын түүхээс хамаагүй богино боловч 19-р зууны хоёрдугаар хагасаас хойш өргөн тархаж хөгжиж ирсэн. АНУ-ын  зохиолч Марк Твен, Эдгар Аллан По, Эрнест Хемингуэй, Рэй Брэдбери, Теодор Драйзер, Жэк Лондон нар болон бусад олон зохиолчдын бүтээлүүд дэлхийн уран зохиолд том хувь нэмэр оруулсан юм. 21-р зууны эхэн үед АНУ-д дэлхийн аль ч улсаас илүү олон ном хэвлэгдэж, жил бүр худалдаалагдаж байна.


Ангилал:Хойд Америкийн уран зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Уран зохиол
Жэк Лондон

**Жэк Лондон** (англи. *Jack London*; төрөхдөө *Жон Гри́ффит Че́йни*, *John Griffith Chaney*; 1876 оны 1-р сарын 12-нд Сан-Франциско хотод төрсөн— 1916 оны 11-р сарын 22-нд Глен-Эллен хотод нас барсан) — америкийн зохиолч, цэргийн сэтгүүл, нийгмийн зүтгэлтэн. Адал явдалт роман зохиолуудаараа алдартай.

## Бүтээлүүд
Хиймэл оюун ухаан эрүүл мэндийн үйлчилгээнд

Эрүүл мэндийн салбар дахь хиймэл оюун ухаан нь нарийн төвөгтэй анагаах ухаан болон эрүүл мэндийн өгөгдлийг шинжлэх,ойлгох,боловсоруулахад хүний танин мэдэхүйн чадварыг хуулбарлан ашиглаж буйг илэрхийлдэг.ХОУ нь зөвхөн хүний чадварыг дуурайх төдийгүй оношлох эмчилгээ хийх өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх ажлыг илүү хурдан нарийвчлалтайгаар хийх боломжийг олгосоноор хүний чадамжаас давсан үр дүнг үзүүлж чадна.Жишээлбэл машин сургалт болон гүн сургалтын технологийг ашиглан ХОУ нь их хэмжээний эмнэлзүйн мэдээлэл болон электрон эрүүл мэндийн бүртгэлийг боловсруулж өвчнийг хурдан нарийвчлан илрүүлэх боломжтой.

ХОУ нь оношолгоо эмчилгээний арга боловсруулах эмийн судалгаа хөгжүүлэлт хувь хүнд тохирсон анагаах ухаан өвчтөний хяналт зэрэг олон талбарт өргөн хэрэглэгдэж байна.Ялангуяа рентген зураг зэрэг дүрс оношилгоонд ХОУ ны тусламжтайгаар эрэмблэх тайлбарлах үйл явцыг хялбаршуулж радиологийн салбарын үр ашиг чанарыг сайжруулах боломжтой.Мөн ХОУ нь олон янзын соёл ёс заншилд нийцсэн эрүүл мэндийн үйлчилгээг нэвтрүүлэхэд улам бүр чухал үүрэгтэй болж байна.

ХОУ ны программуудыг оношолгоо үйлчилгээний протокл боловсруулах эмийн судалгаа хийх хувь хүнд тохирсон анагаах ухаан өвчтөний хяналт асаргаа зэрэгт өргөн ашиглаж байна.Рентген зураг нь радиогийн тасгуудад хамгийн түгээмэл ашигладаг дүрс оношилгооны арга тул уламжилалт рентген зургийг эрэмбэлэх тайлбарлах үйл явцад ХОУын тусламж үзүүлэх боломж онцгой анхаарал татаж байна.
Цэрэнхүүгийн Шаравдорж

**Цэрэнхүүгийн Шаравдорж** (1954 онд Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд төрсөн) -Монгол Улсын Гавьяат хуульч, Батлан хамгаалахын сайд байсан.  

## Намтар 
1972-1992 онд Сэлэнгэ, Дорнод аймгийн шүүхэд орлогч дарга, дарга, Улсын дээд шүүхэд шүүгч, Бүгд хурлын нарийн бичгийн дарга, орлогч дарга, Иргэний хэрэг эрхэлсэн шүүх коллегийн дарга. 

1992-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүн, Хууль зүйн байнгын хорооны дарга, Засгийн газрын гишүүн бөгөөд Батлан хамгаалахын сайд, 

2008-2012 онд Улсын Их хурлын Тамгийн газрын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 

2016 оны 1-р сараас Мэргэжлийн хяналтын болон Цацрагийн Улсын ерөнхий байцаагчаар ажиллаж байсан. 

## Бүтээлүүд 
Монгол шагайн домогт харваач, Эгэн морилсон шүтээн, Социализмын сүүлчийн хэлмэгдүүлэлтийн золиос Юмжаагийн Цэдэнбал, Дүр эсгэсэн ардчилал-ын үеийн хэлмэгдүүлэлтийн золиос Энхбаяр номууд бичсэн
Шаравдоржийн Түвдэндорж

Шаравдоржийн Түвдэндорж (1967 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Монгол Улсын Батлан хамгаалахын сайд, Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга байсан.

## Намтар 
1985 онд Нийслэлийн 5-р дунд сургууль, 1989 онд Цэргийн нэгдсэн дээд сургуулийг радио холбооны инженер мэргэжлээр, 1999 онд "Отгонтэнгэр" Их сургуулийг хуульч өмгөөлөгч мэргэжлээр, 2000 онд Удирдлагын академийг төрийн захиргааны менежер мэргэжлээр тус тус төгссөн. Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) цол хамгаалсан.

Тэрбээр 1984-1990 онд Ардын армийн 124 дүгээр ангийн салааны захирагчаар ажиллаж байгаад 1992-1996 онд МҮАН-ын дүүргийн дарга, 1996-1999 онд МҮАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдон ажилласан байна.

Ш.Түвдэндорж 1999-2000 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан Хамгаалахын сайд, 2003-2008 онд МОАХ-ны дарга, 2004-2006 онд ЗГХЭГ-ын дэд дарга, 2005-2006 онд Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2006-2012 онд МОАХ-ны гүйцэтгэх захирал, 2010-2012 онд Ардчилсан намын Нийслэлийн даргын албыг тус тус хашиж байгаад 2012 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Хууль зүйн Байнгын хорооны даргаар томилогдон ажиллаж байв.

2018 онд Ардчилсан намын Намын байгуулалт хариуцсан нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон.
Бунибазарын Дорж

**Бунибазарын Дорж** (1878 онд Түшээт хан аймгийн Түшээ вангийн хошуу, одоогийн Өмнөговь аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт төрсөн- 1943 онд хэлмэгдэж хорих газар нас барсан)-  1923-1924 онд Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны сайд байсан. 1934 онд Улсын наадамд сурын харваагаар түрүүлж, Улсын мэргэн цол хүртэж байсан.

## Намтар 
Бунибазарын Дорж 1878 онд Боржигон овогт хөх тайж Бунибазарын 5 дахь хүү болж төрсөн. Бага наснаасаа монгол бичиг, тоо бодлогод бие даан сурч, ах лам Чойнхорбалаараа төвөд ном, монгол-төвөд анагаах ухаан заалган сурсан байна.  
* 1898-1907 онд Чуулганы жасаа, хошуу Тамгын газарт бичээчийн хөтөл, бичээч,
* 1911-1919 онд Гадаад яаманд эх зохиогч дэс түшмэл,
* 1921-1923 онд Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл (Дэд сайд), Улсын Бага Хурлын гишүүн,
* 1923-1924 онд Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны сайд,
* 1924-1927 онд Сангийн яаманд эрхэлсэн түшмэл бөгөөд Хоршооны ерөнхий хорооны гишүүн,
* 1932-1940 онд Судар бичгийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан.

Б.Дорж сайд - Гаалийн дүрэм, Уул уурхайн дүрэм, Худалдаа, үйлдвэрлэлийн нэгдсэн татвар хураах дүрэм батлуулсан.

* Монгол-Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн худалдаа, аж үйлдвэрийн банк байгуулж үйл ажиллагааг нь эхлүүлсэн
* Эдийн засгийн үндсэн бодлого баримт бичиг батлуулсан
* Гаалийн албыг бэхжүүлж, үйл ажиллагааг нь өргөжүүлсэн бөгөөд энэ хүрээнд Гаалийн нягтлан бодогчдын түр сургууль байгуулсан нь цаашдын Санхүүгийн сургуулийг үүсгэл болжээ.

1942 онд улс төрийн хилс хэрэгт холбогдуулан хорих лагерт 15 жил хорьж, хувьд ногдох хөрөнгийг нь хураахаар шийдвэрлэсэн байна. Тэрээр 1943 онд 65 настайдаа хорих лагерт нас нөхцжээ.

1960 онд Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дэргэдэх Цагаатгалын ажил эрхэлсэн комиссын 70 дугаар тогтоолоор түүнийг цагаатгасан.
Амьтны ферм

**Амьтны ферм** -(англи. *Animal Farm: A Fairy Story*)- Британий алдарт зохиолч Жорж Орвеллын 1943-1944 онд бичиж 1945 оны 8-р сард хэвлүүлсэн улс төрийн элэглэл зохиол.

Жорж Орвелл уг зохиолд хувьсгалт зарчим, хөтөлбөрүүдийн доройтол, өөрөөр хэлбэл бүх нийтийн тэгш эрх эхлээд утопи байгуулах үзэл санаанаас аажмаар дарангуйлал сүүлдээ тоталитаризм руу шилжин хүргэж байгааг харуулдаг юм. 

Монгол хэл рүү 2021 онд О.Тогоохүү орчуулж, "Адмон принт" ХХК-д хэвлүүлсэн байна.
Владислав Реймонт

**Владислав Станислав Реймонт**, төрөхдөө **Реймент** (польш. *Władysław Stanisław Reymont (Reyment)*; 1867 оны 5-р сарын 7-нд Радомско хот орчим төрсөн— 1925 оны 12-р сарын 5-нд Варшав хотод нас барсан) — Польшийн зохиолч, яруу найрагч 1924 оны Нобелийн уран зохиолын шагналтан.

## Намтар 
Владислав Реймент Польшийн Радомско хотын ойролцоо Кобиеле Виелки тосгонд сүмийн орган хөгжимчин Иозеф Рейментийн гэр бүлд төрсөн байна. Владиславаас гадна тэдний гэр бүлд найман хүүхэд байсан юм. Түүний эх Антонина Купчинска Краковын ядуу язгууртан гэр бүлээс гаралтай бөгөөд бичих авьяас чадвартай байжээ. Эцэг нь гэр бүлийн хамт Лодзоос хотоос холгүй орших Түшин руу нүүсэн тул Владислав бага насаа тэнд өнгөрөөсөн байна. Тэрээр орон нутгийн сургуульд боловсрол эзэмшсэн. Эцэг эх нь түүнийг католик шашны санваартан болохыг хүсдэг байв. Гэсэн хэдий ч Владислав зөрүүд нэгэн байжээ. Сургуулиа орхиж, мэргэжлээ байнга сольдог байв. Польш, Европоор их аялсан. Варшавт (1880-1884) оёдолчны шавь хүртэл хийлгэхээр эцэг нь илгээсэн боловч ажил хаялтад оролцсон тул гэрийн хорионд орсон байна. Эцгийнхээ хатуу ширүүн байдал, эхийнхээ хэт их сүсэг бишрэлтэй байдлаас болж тэрээр гэрээсээ зугтаж, аялан тоглолтын жүжигчний (1884-1887) багт, мөн төмөр замын ажилчнаар ажилласан байна.

1893 онд тэрээр Варшавт суурьшиж, утга зохиолын орлогоор амьдарч байжээ. 1900 онд төмөр замын тээврийн ослын дараа өндөр нөхөн олговор авсан нь түүнд санхүүгийн бие даасан байдлыг олж авахад тус болжээ. 

1924 оны 11-р сард түүнийг Үндэсний шилдэг туульс болох "Тариачид" (польш. *Chłopi*) роман бичсэний төлөө Нобелийн утга зохиолын шагнал хүртэж байжээ. Уг роман нь Липце тосгонд амьдарч буй иргэдийн амьдралыг дөрвөн улирлын турш харуулдаг.

## Дурсгал 
Варшавын нэг том гудамжийг, Вроцлав, Гданьск, Краков, Познань зэрэг хотуудын гудамжийг түүний нэрээр нэрлэсэн бөгөөд Лодзь хотын олон улсын нисэх онгоцны буудлыг Владислав Реймонтын нэрэмжит болгосон байна.
Монгол Улсын Иргэний Үнэмлэх

**Монгол Улсын Иргэний Үнэмлэх** () буюу **Иргэний үнэмлэх** нь 16-аас дээш насны Монгол Улсын иргэнд заавал олгох иргэний үнэмлэх юм. Үнэмлэхний хэрэглээг Улсын бүртгэлийн ерөнхий хууль болон Иргэний улсын бүртгэлийн тухай хуулиар зохицуулдаг.

Иргэний үнэмлэх дээр эзэмшигчийн овог, эцэг /эх/-ийн нэр, эзэмшигчийн нэр; төрсөн он, сар, өдөр; хүйс; иргэний бүртгэлийн дугаар; олгосон байгууллагын нэр; олгосон он, сар, өдөр болон хүчинтэй хугацааг ил харагдах бичилтээр хийдэг.

1990 оны Ардчилсан хувьсгал, 1992 оны Үндсэн хуулинд Монгол Улсад иргэд чөлөөтэй зорчих, оршин суух эрх олгосон бөгөөд иргэний паспортын нөөц дуусч, иргэний паспорт нь нууцлалгүй, хүний эрх зөрчсөн олон мэдээлэл агуулсан зэрэг янз бүрийн дутагдалтай шалтгаанаас үүдэн 1999-2003 онд иргэний үнэмлэх шинээр олгож эхэлсэн. 2022 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, эзэмшигчийн гэрийн хаяг, регистрийн дугаарыг биет үнэмлэхнээс хассан.

## Олголт 
Иргэний үнэмлэхийг 16, 25, 45 насны Монгол Улсын иргэнд олгох бөгөөд иргэн тухайн нас хүрсэнээс хойш 30 хоногийн дотор өөрийн биеэр мэдүүлэг өгөх үүрэгтэй.

## Мөн үзэх
* Монгол Улсын Гадаад Паспорт

## Эшлэл
Монгол
Иргэний үнэмлэх
Иргэний үнэмлэх
Гровер Кливленд

**Стивен Гровер Кливленд** (англи. *Stephen Grover Cleveland*; Стивен гэх нэрээ албан ёсоор ашиглаж байгаагүй; 1837 оны 3-р сарын 18-нд Нью-Жерси мужид төрсөн —1908 оны 6-р сарын 24-нд Принстонд нас барсан) — америкийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн бөгөөд 1885—1889 онуудад АНУ-ын 22 дахь, 1893—1897 онуудад АНУ-ын 24 дахь Ардчилсан намаас сонгогдсон Ерөнхийлөгч байсан юм. Хоёр бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх хугацааны хооронд завсарлагатай ажилласан АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч юм.
Турар Рыскулов

**Турар Рыскулов** (казах. *Тұрар Рысқұлов*; орос. *Турар Рыскулович Рыскулов*, 1894 оны 12-р сарын 26-нд Хаан Оросын Семиреченск мужийн (өнөөгийн Алмата муж) тосгонд төрсөн—1938 оны 2-р сарын 10-нд ЗХУ-ын Москва хот буудуулан нас барсан) —Зөвлөлтийн болон Зөвлөлт казахын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Төв Азийн ард түмний үндэсний эрх чөлөөний төлөөх бослогод оролцогч, Казакийн сэхээтний төлөөлөгч, түрэг ард түмнүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч "Бухара" нийгэмлэг үүсгэн байгуулагч, 1919 онд Туркестаны Коммунист намын ислам шашны товчооны дарга. 1924-1925 онд Монгол дахь Коминтерны бүрэн эрхт төлөөлөгч байсан. Тэрээр энэ үеэр 1924 онд Монгол Улсын анхны Үндсэн хууль боловсруулах ажилд идэвхитэй бөгөөд нөлөөтэй оролцсон байна.   

## Намтар 
1907-1910 онд Меркений дотуур байртай Орос-Казах сургуульд суралцсан. 1914 онд Пишпек (өнөөгийн Бишкек)-ийн Хөдөө аж ахуйн сургуулийг төгссөн бөгөөд энэ үеэр Зөвлөлт Казахстаны ирээдүйн нэрт төр нийгмийн зүтгэлтэн Максут Жылысбаевтай танилцсан байна. 1916-1917 онд Ташкентын багш нарын семинарт суралцсан байна. 

Тэрээр 1916 оны Дундад Азийн ард түмний үндэсний эрх чөлөөний бослогод оролцож баривчлагджээ.

Зөвлөлт Орост болсон их хэлмэгдүүлэлтийн үеэр Турар Рыскуловыг “ард түмний дайсан” хэмээн зарлаж, 1938 оны 2-р сарын 10-нд цаазалсан байна. Сүүлд ОХУ-ын Холбооны Аюулгүй байдлын Албаны /ФСБ/ мэдээлснээр түүнийг Дотоод хэргийн Ардын Комиссарын газрын /НКВД/ "Коммунарка" хэмээх тусгай байгууламжид хороож оршуулсан байна. Сүүлд 1956 онд түүнийг нас барсны дараа нэрийг нь нөхөн цагаатгасан байна.
Монголын Морин Спорт Уяачдын Холбоо

**Монголын Морин Спорт Уяачдын Холбоо** -Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр болж буй хурдан морины уралдааныг удирдан зохион байгуулж, уялдуулан зохицуулдаг спортын холбоо юм. 

## Түүх 
1995 оны 5 дугаар сарын 25-нд Монголын уяачдын 19 аймгийн 221 төлөөлөгчдийн Их хурлаар анх байгуулагдсан холбоо. 1995 оны 6 дугаар сард Монгол улсын Хууль зүйн яаманд бүртгүүсэн. 1995 оны 7 дугаар сард Монголын Үндэсний Олимпийн Хороонд гишүүнээр элссэн. Ингээд Олон Улсын Олимпийн Хартийн дагуу Монгол Улсын хэмжээнд, хурдан морины уралдааны төрлөөр бодлого, үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэх эрх, үүрэг хүлээсэн албан ёсны спортын холбоо болсон юм.

Монголын Морин Спорт, Уяачдын Холбоог Галын Баттөмөр санаачилсан байна. Тэрээр Төв аймгийн Баянжаргалан суманд 1942 онд төрсөн. XIX-XX зуунаас уламжилж ирсэн олон үеийн уяач удамтай, Ар халхын нэрт уяач Донойдоогийн Галын хүү. МУИС төгссөн. Цахилгааны инженер мэргэжилтэй. 1995 оноос хойш ММСУХ-ны дэд тэргүүн, тэргүүлэгчээр тасралтгүй сонгогдон ажиллаж ирсэн. 2004 онд Монгол Улсын Алдарт уяач цол хүртсэн.

## Тэргүүлэгчид 
ММСУХ-ны Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч, МУ-ын Манлай уяач **Баасансүрэнгийн НЯМЖАВ**

Албан ёсны цахим хаяг:  https://web.archive.org/web/20250102130738/http://www.morinerdene.mn/
Сэрээжавын Энхболд

**Сэрээжавын Энхболд** (1979 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) -Монгол Улсын Эрүүл мэндийн сайдаар 2021-2024 он хүртэл ажилласан. 

## Намтар 
* 1995 онд Нийслэлийн Ерөнхий боловсролын 22 дугаар сургууль төгссөн.
* 2000 онд АШУҮИС-ийг хүний их эмч мэргэжлээр төгссөн. 
* 2004-2006 онд Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны их сургуулийг тус тус төгссөн. Анагаах ухааны магистр зэрэгтэй. 
* 2007-2019 онд Улсын Нэгдүгээр төв эмнэлгийн Дүрс оношилгооны төвийн эмч, дарга.
* 2019 оноос хойш Улсын Хоёрдугаар төв эмнэлгийн дарга, 
* 2021 оны 1-р сараас 2024 оны 7-р сар хүртэл Эрүүл мэндийн сайдаар ажилласан.

Ангилал:1979 онд төрсөн
Базарын Дэмбэрэл

**Базарын Дэмбэрэл** (1934 онд Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн суманд төрж, 2013 онд нас барсан) - БНМАУ-ын Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар 1966-1973 онд ажиллаж байсан. 1992-1996 онд Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдож байсан. Анагаахын шинжлэх ухааны доктор, академич.

## Намтар 
Б.Дэмбэрэл Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн суманд Базарын 8-р хүү болон төрсөн. 

1957 онд МУИС-ийн Хүн Эмнэлгийн Факултет (одоогийн Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль)-ыг төгсөөд сургуульдаа багш, 

1960-1963 онд ЭХЯ-ны хэлтсийн дарга, 

1963–1966 онд Эрүүлийг хамгаалах яамны орлогч сайд, 1966-1973 онд БНМАУ-ын Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд,

1973-1978 онд Дархан хотын эрүүл мэндийн газрын дарга,

1970-1990 онд Ардын Их Хурлын депутатаар 3 удаа, 

1992-1996 онд Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож байсан. 

## Дурсгал
2014 онд Сэлэнгэ аймгийн Нэгдсэн эмнэлгийг академич Базарын Дэмбэрэлийн нэрэмжит болгосон байна.

Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Баруунбүрэний хүн
Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:2013 онд өнгөрсөн
Саригийн Батчулуун

**Саригийн Батчулуун** - Монгол Улсын Их хурлын гишүүнээр 1992-1996 онд ажилласан, Хууль зүйн сайдын алба хашсан.

С.Батчулуун Казиногийн хууль баталсан ч тендер будлиулж, авлига авсан гэх хэргээр УИХ-ын гишүүн Д.Энхбаатар, Д.Баттулга нарын хамт анх удаа гишүүний бүрэн эрхээс нь түдгэлзүүлж, шүүхээс ял оноож байсан. Тэрээр шоронгоос гараад удалгүй нас барсан байна.
Михаил Барышников

**Михаил Барышников** (орос. *Михаи́л Никола́евич Бары́шников,* 1948 оны 1-р сарын 28-нд Зөвлөлт Латвийн Рига хотод төрсөн) — зөвлөлтийн сүүлд 1974 оноос америкийн балетчин, балетмейстер, жүжигчин, цуглуулагч, гэрэл зурагчин бөгөөд нийгмийн зүтгэлтэн. 1974 онд Канад улсад тоглолтоор яваад тэндээ үлдсэн бүр мөсөн үлдсэн Зөвлөлтийн балетчин юм.

## Намтар 
Тэрээр Зөвлөлтийн Армийн офицерын гэр бүлд төрсөн бөгөөд 12 настай байхад нь эх нас барж өнчирсөн байна. Ригагийн бүжиг дэглэлтийн дунд сургуульд багш Юрис Капралис, Валентин Блинов нартай хамтран балетын чиглэлээр суралцаж эхэлсэн. Тэрээр Александр Годуновтой нэг ангид сурч байсан бөгөөд Ленинградын бүжиг дэглэлтийн сургуульд Александр Пушкиний ангид үргэлжлүүлэн суралцсан (өмнө нь Рудольф Нуриевын багш байсан). 

1967-1974 онд Кировын нэрэмжит Ленинградын Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын тэргүүлэх гоцлол бүжигчин байсан. Людвиг Минкусын “Дон Кихот” балетын Базилийн дүр, Пётр Чайковскийн “Нойрсож буй гоо бүсгүй” жүжгийн Хүсэл, Николай Чирвинскийн ижил нэртэй балетын Гамлет, “Ерөнцийг бүтээн байгуулалт” балетын Адамын дүрийг бүтээсэн.

Тэрээр 1974 онд Канадад Зөвлөлтийн "Большой театр"-ын хамт олонтой аялан тоглолтын үеэр эртний танил Александр Минцээс "Америкийн Балетын театр"-т ажиллах урилга авч оргосон байна.  1974-1978 онд тэрээр Нью-Йорк дахь Америкийн балетын театрын тэргүүлэх бүжигчнээр  ажилласан юм.

2016 оны 12-р сарын 21-нд тэрээр Латви улсын иргэн болох хүсэлтээ Латвийн парламентад илгээжээ. 2017 оны 4-р сард Латвийн Сейм бүжигчнийг Латвийн иргэншилтэй болгох асуудлыг санал нэгтэй баталсан байна.
Гүржавын Туваан

**Гүржавын Туваан** (1910 онд Түшээт хан аймгийн Дайчин бээсийн хошуу, өнөөгийн Дундговь аймгийн Адаацаг суманд төрсөн -1992 онд нас барсан)- БНМАУ-ын Хүний гавьяат эмч, 1950-1954 онд БНМАУ-ын Эрүүлийг хамгаалах яамны сайд байсан.   

## Намтар 
Г.Туваан нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр хөдөө орон нутагт гэрийн сургалтаар бичиг үсэг сурч тал бичээчийн зиндаанд хүрчээ. 

1927-1932 онд ЗХУ -д Эрхүүгийн Рабфакийн бэлтгэл болон Санхүү, эдийн засгийн рабфакийн бэлтгэл ангийг төгсөөд, уг сургууль татан буугдсан учир эх орондоо ирж Улаанбаатарт хүн эмнэлгийн техникумыг төгссөн. 1924-1927 онд Улаанбаатар хотын захиргаа, Хоршоодын холбоо, Аж ахуйн яам зэрэг газарт тал бичээч, 1932-1935 онд мал эмнэлгийн сургуулийн хичээлийн эрхлэгч, Мал, тариалангийн яаманд байцаагч, Хүн эмнэлгийн техникумд суралцаж байхдаа сургуульдаа хэлмэрч, төв больницын түргэн тусламжид эмчээр хавсран ажиллаж байжээ. Техникумаа төгсөөд 1937-1940 онд Ховд аймгийн Булган сумын хүн эмнэлгийн салбарт бага эмч, 1940 онд Ховд хотод бага эмчээр ажиллаж, анх удаа сувилагчийн дамжааг байгуулж хичээл зааж байжээ.  

1940-1943 онд Москвад Дорно дахины хөдөлмөрчдийн коммунист их сургууль /КУТВ/-т, 1950-1952 онд МУИС-д тус тус суралцан төгсчээ. Хүний их эмч мэргэжил, эрүүлийг хамгаалахын зохион байгуулагч мэргэшилтэй. 

1943-1947, 1952-1954 онд Эрүүлийг хамгаалах яамны орлогч сайд, 1947-1950, 1954-1966 онд мөн яамны сайдаар ажилласан. 

1966-1969 онд дипломат албанд шилжиж Элчин сайдаар ажилласан.

1969-1972 онд Эрүүлийг хамгаалах яамны гадаад харилцааны хэлтсийн даргаар ажилласан. 

Манай улсын нэр хүнд олон улсад өсч байсан 1950-иад оны үеэс эрүүлийг хамгаалахын гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд ихээхэн чармайлт гаргасан анхны сайд байжээ 1956 онд социалист орнуудын Эрүүлийг хамгаалах яамны сайд нарын анхдугаар зөвлөлгөөнд төлөөлөгчөөр, 1960, 1961, 1965 оны зөвлөлгөөнд төлөөлөгчдийн тэргүүнээр оролцжээ. 1962 онд Швейцар улсын Женев хотноо Дэлхийн эрүүлийг хамгаалах байгууллагын XV чуулганд Монголын эрүүлийг хамгаалахын төлөөлөгчдийг тэргүүлэн оролцож, улсаа энэ байгууллагын гишүүн орон болгожээ. 1963-1965 онд ДЭХБ-ын XVI, XVII, XVIII чуулган, 1970 онд ДЭХБ-ын Зүүн өмнөд Азийн бүсийн 23 дугаар чуулган, 1970, 1971 онд ДЭХБ-ын гүйцэтгэх хорооны 45, 46 дугаар хуралдаан, 1972 онд ДЭХБ-ын чуулганы бэлтгэл ажлаар хийсэн социалист орнуудын Эрүүлийг хамгаалах яамны удирдах ажилтны зөвлөлгөөнд төлөөлөгчөөр оролцож, Намын Төв Хорооны гишүүнээр гурван удаа, орлогч гишүүнээр нэг удаа сонгогдож байжээ. 

Тэрээр өөрийн амьдрал, ажил үйлсийн тухай “Эрүүл энхийн албанд” хэмээх дурсамжийн ном бичиж хэвлүүлжээ. Сүхбаатарын одон, Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон, хошой “Алтан гадас” одон, “Бид ялав” медаль, ойн медалиудаар шагнагджээ. 

Эхнэр нь Хүний гавъяат эмч Р.Нямаа, охин Ардын жүжигчин Тувааны Цолмон.