open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ханэда (онгоцны буудал)

**Ханэда олон улсын нисэх онгоцны буудал** (япон. 羽田空港 *Ханэда күүкоо,* Мөн "*Токио хотын олон улсын нисэх онгоцны буудал" (*япон*. 東京国際空港 Тоокёо кокүсай күүкоо*) - Японы нийслэл Токио хотын Ота дүүрэгт байрладаг, Их Токио хотод үйлчилдэг хоёр том нисэх онгоцны буудлын нэг юм. Ханэда буудлаас Токио руу болон буцах дотоодын бараг бүх нислэг үйлддэг бол Нарита олон улсын бараг бүх нислэгийг үйлддэг.

Ханэда нисэх онгоцны буудал 2016 онд 79.7 сая зорчигчдод үйлчилжээ. Үйлчилж буй зорчигчдын тоогоороо Ази тивдээ гуравт, дэлхийд тавдугаарт ордог нисэх онгоцны буудал юм. Ханеда бол "*Japan Airlines", "All Nippon Airways"* гэсэн хоёр том агаарын тээврийн компанийн үндсэн бааз юм.

Японы Тээврийн яамнаас Токиогийн булангийн хэсгийг Ханэда нисэх онгоцны буудлын бүтээн байгуулалтад зориулж далан барихаар нөөцөлсөн ч Токио хотын эрх баригчид энэ талбайг хог хаях зориулалтаар ашиглаж эхэлсэн бөгөөд ингэснээр өргөтгөл хийх боломжтой далан хэлбэртэй хиймэл газар байгуулжээ. 1988 оны 7-р сард энэ талбайд шинэ онгоц хөөрөх зурвас нээгдэв. 1993 оны 9-р сард нисэх онгоцны буудлын хуучин терминалыг хогийн цэг дээр барьсан "Big Bird" нэртэй шинэ зорчигч тээврийн баруун терминалаар сольсон. 1997 оны 3-р сар эхэлж 2000 оны 3-р сард хоёр шинэ хөөрөх зурвасын барилгын ажил дууссан. 2004 онд ANA болон Air Do агаарын тээврийн компаниудын Терминал 2 нээгдсэн; Өнөөдөр Терминал 1 гэгддэг 1993 оны терминал нь JAL, Skymark, Skynet Asia Airways компаниудын үндсэн төв болсон байна.

2007 оны 6-р сард Ханэда 20:30-23:00 цагийн хооронд хөөрөх, 6:00-8:30 цагийн хооронд буух онгоцны зорчигчдод үйлчлэх эрхийг авсан. Нисэх онгоцны буудал 23:00-6:00 цагийн хооронд нислэг хүлээн авч, хөөрч болдог хуваарьтай болжээ. 

Ханэда бол Нарита, Кансай нисэх онгоцны буудлын дараа орох гурав дахь том ачаа тээврийн төв юм. Нисэх онгоцны буудал нь Токиогийн төв хэсэгт ачаа тээвэрлэдэг гол галт тэрэгний буудал болох Токиогийн ачаа тээврийн терминалтай зэргэлдээ байрладаг.
Норильск

**Норильск** - Оросын Красноярскийн хязгаарт харьяалагддаг 2021 оны байдлаар 174 453 хүн амтай хот. Таймырын хойгоос өмнө зүгт, Енисей мөрөнөөс зүүн тийш 90 км, Красноярск хотоос хойд зүгт 1500 км, Умард туйлаас 2400 км зайд оршдог хот юм. 

Өнгөт төмөрлөгийн томоохон төв бөгөөд хот үүсгэн байгуулж буй үйлдвэр нь оросын "Норильскийн никель" уул уурхай, металлургийн компанийн (хуучнаар Норильскийн уул уурхай, металлургийн комбинат) салбар юм.

## Хүн ам 
Хотын хүн амын угсаатны бүтэц олон янз байдаг. 2010 оны байдлаар хүн амын хамгийн олон үндэстэний бүлгүүд нь Орос, Украин, Азербайжан, Татар, Лезгин, Чуваш, Башкир, Беларусь, Осет, Ногай, Казакууд байв. Одоогийн байдлаар Норильскийн хүн ам нь бараг бүхэлдээ 20-р зууны хоёрдугаар хагаст хотод нүүж ирсэн хүмүүс болон тэдний үр удмаас бүрддэг боловч 1953 онд өршөөлд хамрагдсан хоригдлуудын үр удам одоо хүртэл энэ хотод амьдардаг байна. Энэ хотод Ненец, Энец, Нганасан, Долган зэрэг нутгийн уугуул үндэстэн цөөн байдаг.

## Цаг агаар 
Норильск ба түүний эргэн тойрон нь Алс Хойд бүс нутагт хамаардаг. Норильск нь субарктикийн эрс тэс уур амьсгалтай. Энэ бол дэлхийн хамгийн хүйтэн, салхитай хотуудын нэг бөгөөд Мурманскаас хамаагүй хүйтэн юм.

Хотын өвөл урт, хүйтэн байдаг (1-р сарын дундаж температур ойролцоогоор -28 ° C байдаг), түүний онцлог шинж чанар нь хүйтэн жавартай, хүчтэй салхитай байдаг. Хүйтэн температуртай үе нь жилийн 240 орчим хоног, түүний дотор цасан шуургатай 50 гаруй хоног үргэлжилдэг. Өвөл 10-р сарын эхнээс 5-р сарын сүүл хүртэл үргэлжилдэг. Цасан бүрхүүл жилд 7-9 сар үргэлжилдэг байна. Зуны улирал богино бөгөөд +14.3 ° C сэрүүн байдаг байна.
Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар

1992 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд МАХН олонхын санал авч, Пунцагийн Жасрайг ерөнхий сайдаар томилж, 15 яамтай засгийн газрыг байгуулсан. 1996 оны сонгуульд Ардчилсан эвсэл ялалт байгуулж, Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газарт албаа хүлээлгэн өгсөн.

## Засгийн газар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн Газар

## Эшлэл 
Ангилал:1992 онд байгуулагдсан
Ангилал:1996 онд татан буугдсан
Ангилал:Монголын засгийн газар
Рэнцэнгийн Батцэнгэл

**Рэнцэнгийн Батцэнгэл** (1976 онд Улаанбаатар хотод төрсөн- 2024 оны 5-р сарын 18-нд нас барсан)- *“*Монголын нууц товчоог дэлхийд түгээе*”* төслийн санаачлагч, зураач.

## Намтар 
Эцэг Рэнцэн Баянхонгор аймгийн уугуул, эх нь Завхан аймгийнх.

Нийслэлийн 15-р дунд сургууль төгссөн.

Дүрслэх урлагийн "Соёл" сургуульд сурч төгссөн.

2002 онд Чингис хаан мэндэлсний 840 жилийн ойг тэмдэглэх болж, орон даяар ажлууд өрнөсөн. Ойн арга хэмжээний хүрээнд бид гурвын долоон жилийн турш бүтээсэн дөчөөд зургаар “Алтан ургийн домгийн чуулган” нэртэй үзэсгэлэн гарсан юм. 

“Монголын нууц товчоо”-г энгийнээр хялбаршуулан, зургаар амилуулуулсан “Монголын нууц товчоо Түгээмэл эх” номыг Р.Батцэнгэлийн зургаан жилийн хөдөлмөрийн үр дүнд уншигчдын хүртээл болж буй уг ном бүх насны уншигчдад зориулагдсан байна. Эхийн утгыг алдагдуулалгүйгээр дахин найруулж, уран сайхны зургуудаар дүрсэлж үзүүлсэн уг номыг судалгаа, шинжилгээний үндсэн дээр бүтээжээ.

2023 онд "Морин хуурын дууль" ном гаргасан байна.

"Чингис хаан" бүрэн хэмжээний анимэйшн кино бүтээсэн.

Хавдрын өвчинтэй олон жил тэмцсэн тэрээр 2024 оны 5-р сард нас барсан.
Бавуудоржийн Баасанхүү

**Бавуудоржийн Баасанхүү** (1999 онд Хөвсгөл аймагт төрсөн) - Монгол Улсын Жүдо бөхийн шигшээ баг болон "Сүлд" спорт хорооны 48 кг жингийн эмэгтэй Дэлхийн аврага (2024) тамирчин. 

## Намтар 
Эцэг нь Хөвсгөл аймгийн харьяат А.Бавуудорж. Б.Баасанхүү айлын 4 хүүхдийн ууган охин. Анх самбо бөхөөр Хөвсгөл аймагт хичээллэж эхэлсэн.

Тэрээр Хөвсгөл аймгийн Дэлгэрмөрөн цогцолбор сургуулийн биеийн тамирын багш А.Даваадорж, Биеийн тамир спорт хорооны багш Б.Очирбат нарын  шавь. 

2019 онд Дэлхийн цомын аварга болсон.

2024 оны Монгол Улсын аварга, 2024 оны Азийн аварга, “Душанбе 2024” гранд сламын аварга.

## Дэлхийн аварга 
Б.Баасанхүү 2024 оны ДАШТ-ий "D" хэсэгт эхний тойрогт гоц мөргөж, шигшээ 32-т АНУ-ын Мариа Селиа Лаборде, шигшээ 16-д Израилын Шира Ришони, шөвгийн наймд Португалын Катарина Кошта, хагас шигшээд Казахстаны Абиба Абужакынова нарыг ялж шигшээд шалгарсан. Шигшээд Италийн Ассунта Скуттог цаг дуусахаас 7 секундын өмнө вазари үнэлгээгээр ялж дэхийн аварга болжээ.Монгол Улсын Жүдо бөхийн дэлхийн аварга болсон 6 дахь, эмэгтэй 3 дахь тамирчин юм.

## Парис 2024 Олимп 
Тэрээр "Парис-2024" Олимпын наадмын жүдо бөхийн эмэгтэй -48 кг-ын жинд баридаж эхний тойрогтоо Мальтагийн Катрына Эспоситог ялснаар шөвгийн 16-д үлдэж дараагийн тойрогтоо Австрийн Катарина Танзертай барилдаж 18 секундэд цэвэр ялаад шөвгийн 8-д үлдлсэн.  Мөн дараагийн учраа Парагвай улсын Нарваез Габриелаг өчиж ялснаар шөвгийн 4-т үлдсэн. Улмаар зооны аваргын төлөө Испанийн Мартинез Абелендатай барилдаж, нэмэлт цагт ялснаар аваргын төлөө барилдах эрхтэй болсон юм.  

Б.Баасанхүү Олимпын алтан медалийн төлөө "Ханжоу-2022” Азийн наадмын аварга, “Доха-2023” Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний алтан медальт Цунадо Нацумитай өрсөлдөж, ялагдсанаар "Парис-2024" Олимпын наадмын мөнгөн медальтан болсон. 

Б.Баасанхүү олимпын мөнгөн медаль хүртсэн Монгол Улсын 12 дахь тамирчин, жүдо бөхийн спортын түүхэнд 5 дахь мөнгө, түүн дотроо эмэгтэй  жүдочдын олимпын мөнгөн медальтай 2 дахь бөх болсон байна.  

Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:Мөрөнгийн (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:2000 онд төрсөн
Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар

1998 оны 4 сард Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар огцорсны дараа, 4 сарын 23 нд Цахиагийн Элбэгдоржийг тус улсын Ерөнхий сайдаар сонгож, 10 яам бүхий засгийн газрыг байгуулсан. Гэвч тус засгийн газар 3 сарын дараа огцорч, 6 сар үүрэг гүйцэтгэгч байсны эцэст 1998 оны 12 сард Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газарт ажлаа хүлээлгэн өгсөн.

2004 оны УИХ-ын сонгуульд Эх Орон-Ардчилсан холбоо эвсэл 25 суудал авч, МАХН-тай хамтарч эвслийн засгийн газар байгуулахаар тохирч, Цахиагийн Элбэгдорж хоёр дахь удаа Монгол Улсын Ерөнхий сайд болж, эвслийн засгийн газар байгуулсан. 2006 оны 1 сард тус эвсэл задарч, нэг хэсэг нь МАХН-тай хамтарч Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газрыг байгуулсан. 

## Засгийн газар 
### 1998 оны Засгийн газар 
### 2004-2006 оны Засгийн газар 
## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Засгийн газар

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын засгийн газар
Ангилал:1998 онд байгуулагдсан
Ангилал:1998 онд татан буугдсан
Ангилал:2004 онд байгуулагдсан
Ангилал:2006 онд татан буугдсан
Табриз

**Табриз** (**Тебри́з**, **Таври́з**, перс. تبریز‎, дуудлага. [tæbˈriːz] *Tabriz*, азерб. *Təbriz*) — Иран улсын Дорнод Азербайжан мужийн засаг захиргааны төв хот. Сехенд галт уул Эйнали уулын хооронд Урмиа нуурын дэргэд оршдог түүхэн хот юм. 2016 оны байдлаар 1.558.693 хүн амтай байсан ажээ.

Хотын хүн амын дийлэнх нь азербайжан үндэстнүүд байдаг байна. Иран улсын 4 дахь том хот юм.

## Түүх 
* III—VII зуунд Сасанид улсын бүрэлдэхүүнд орж байв. 
* IV зуунд Табриз хотын нэг хэсэг армени-персийн дайнд өртсөн..
* IX зууны сүүлчээр Арабын Халифатын шахалтаар согд гаралтай Сажидын эмиратыг байгуулагдсан. 
* XII—XIII зуунд  — Ильдегизидууд улсын нийслэл байв.
* 1220—1222 онд монголчуудын Өмнөд Кавказ руу хийх тандалтын довтолгоонд 3 удаа өртөж 3 удаа алба гувчуур өгч өнгөрөөж байсан. 
* XIII—XIV зуунд Монголын Хүлэгү хааны Ил хант улсын нэгэн нийслэл байжээ. 
* 1375—1468 онд Кара-Коюнлу /Хар хоёнлу/ хэмээх —Огуз улсын нийслэл байв. 
* 1501—1555 онд Табриз хот Дундад Азийн томоохон соёл, эдийн засгийн төв болсон байна. 
* 1827 онд Орос-персийн дайны үр дүнд оросын цэргүүд эзлэж авсан байна.
Ангилал:Ираны хот
Ангилал:Ази тивийн хот
Нарны идэвхжил ба уур амьсгал

Нарны цацраг болон нарны хувиралтын хэв нь геологийн цаг хугацааны хэмжүүрээс хэдэн саяас тэрбум жилийн хугацаанд уур амьсгалын өөрчлөлтийн гол хөдөлгөгч хүчин зүйл байсаар ирсэн.

Ийм гэдгийг нотлох баримтууд нь олон цагийн хуваарийн дүн шинжилгээ, олон эх сурвалжаас ирдэг бөгөөд үүнд: шууд ажиглалт; янз бүрийн итгэмжлэгдсэн ажиглалтын сагснаас нийлмэл материал; цаг уурын тоон загварууд ордог. Мянган жилийн хугацаанд палеоклиматын үзүүлэлтүүдийг космогеник изотопын элбэг дэлбэг байдалтай харьцуулсан байдгын учир нь сүүлийнх нь нарны идэвхжилийг илэрхийлдэг. Эдгээрийг зуун цагийн хуваарь дээр бас ашиглаж ирсэн боловч үүнээс гадна багажийн мэдээлэл улам бүр олширч байгаа нь (голчлон нарны толбыг дурангаар ажиглах, агаарын температурыг термометрээр хэмжих) бөгөөд жишээлбэл, температурын хэлбэлзэл нь нарны идэвхжилийн өөрчлөлттэй таарахгүй байгааг харуулж байна. Бяцхан мөстлөгийн үеийг Маунерийн минимумтай холбох нь хэтэрхий энгийн бөгөөд нарны өөрчлөлтүүд бага зэрэг үүрэг гүйцэтгэсэн ч хамаагүй том хүчин зүйл нь Бяцхан мөстлөгийн галт уул юм. Сүүлийн хэдэн арван жилд урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй нарийвчлал, мэдрэмж, хамрах хүрээг (нарны идэвхжил, хуурай газрын уур амьсгалын аль алиных нь) ажиглалтыг сансрын хөлгөөс авах боломжтой болсон бөгөөд сүүлийн үеийн дэлхийн дулаарал нь нарны өөрчлөлтөөс шалтгаалаагүй гэдгийг хоёрдмол утгагүй харуулж байна.
Цахилгаан хими

Цахилгаан хими нь цахилгаан потенциалын ялгаа ба тодорхойлогддог химийн өөрчлөлтийн хоорондын хамаарлыг судалдаг физик химийн салбар юм. Эдгээр урвалууд нь ион дамжуулагч ба электрон тусгаарлагч электролитээр (эсвэл уусмал дахь ионы төрөл зүйл) тусгаарлагдсан электродуудын хооронд электрон дамжуулагч фазаар (ихэвчлэн гадаад цахилгаан хэлхээ, гэхдээ цахилгаангүй бүрэх үед байх албагүй) электронууд шилжихийг хамардаг.

Химийн урвал нь электролизийн нэгэн адил цахилгаан потенциалын зөрүүгээр явагдах эсвэл цахилгаан батерей эсвэл түлшний элемент шиг химийн урвалын үр дүнд потенциалын зөрүү үүсэхийг цахилгаан химийн урвал гэж нэрлэдэг. Бусад химийн урвалуудаас ялгаатай нь цахилгаан химийн урвалын үед электронууд атом, ион, молекулуудын хооронд шууд дамждаггүй, харин дээр дурдсан электрон дамжуулагч хэлхээгээр дамждаг. Энэ үзэгдэл нь цахилгаан химийн урвалыг ердийн химийн урвалаас ялгах зүйл юм.

Түүх

Үндсэн нийтлэл: Цахилгаан химийн түүх

Германы физикч Отто Вон Герике туршилт хийнгээ цахилгаан үүсгүүрийнхээ дэргэд байдаг.

16-18-р зуун

Цахилгааны тухай ойлголт нь XVI зуунаас эхэлсэн. Энэ зуунд Английн эрдэмтэн Уильям Гилберт 17 жил соронзлол, бага зэрэг цахилгаантай туршилт хийжээ. Гилберт соронз дээр хийсэн бүтээлийнхээ төлөө "Соронзон судлалын эцэг" гэгдэх болсон. Тэрээр соронз үйлдвэрлэх, бэхжүүлэх янз бүрийн аргыг нээсэн.
Терагерцийн цацраг

Терагерцийн цацраг буюу терагерцийн долгион, асар өндөр давтамж (THF), Т-цацраг, Т долгион, Т-гэрэл, Т-люкс эсвэл ТГц гэж нэрлэгддэг - ОУЦХБ-ын тодорхойлсон зурвасын доторх цахилгаан соронзон долгионуудаас бүрддэг. 0.3-аас 3 терагерц (THz) хүртэл давтамжтай, хэдийгээр дээд хил нь зарим талаараа дур мэдэн бөгөөд зарим эх сурвалж үүнийг 30 ТГц гэж үздэг. Нэг терагерц нь 1012 Гц буюу 1000 ГГц байна. Терагерцийн зурвас дахь цацрагийн долгионы урт нь 1 мм-ээс 0.1 мм = 100 μм хооронд хэлбэлздэг. Терагерцийн цацраг нь ойролцоогоор 1 миллиметр долгионы уртаас эхэлж богино долгионы урттай болдог тул үүнийг заримдаа миллиметрийн зурвас гэж нэрлэдэг ба түүний цацрагийг ялангуяа одон орон судлалд дэд миллиметр долгион гэж нэрлэдэг. Цахилгаан соронзон цацрагийн энэ зурвас нь богино долгион ба хэт улаан туяаны хоорондох шилжилтийн бүсэд оршдог бөгөөд аль аль нь гэж үзэж болно.

Доод радио давтамжтай харьцуулахад терагерцийн цацраг нь агаар мандлын хийд хүчтэй шингэдэг бөгөөд агаарт энергийн ихэнх хэсэг нь хэдхэн метрийн дотор багасдаг тул хуурай газрын алсын зайн радио холбоог ашиглахад тийм ч тохиромжтой биш юм. Энэ нь материалын нимгэн давхаргыг нэвчиж чаддаг боловч зузаан объектоор бөглөрдөг. Материалаар дамждаг THz цацрагийг материалын шинж чанарыг тодорхойлох, давхаргыг шалгах, хөнгөвчлөх хэмжилт, мөн хатуу биетийн дотоод орчны өндөр нарийвчлалтай зургийг гаргахад рентген туяаг бага энерги зарцуулдаг хувилбар болгон ашиглаж болно.
Ажлын шингэн

Шингэн хүч, ажлын шингэн нь газ эсвэл шингэнийг хөдөлгөөний эсвэл механик хүч болгон хувиргадаг. Гидравлик ус эсвэл гидравлик шингэн гидравлик бүрэлдэхүүн хэсэг, гидравлик насос зэрэгт хүчийг хувиргадаг, гидравлик цилиндр бас гидравлик моторсыг гидравлик машинаар угсардаг. Гидравлик машины систем гэх мэт. Пневматик, ажлын шингэн нь агаар эсвэл өөр хий хүчийг пнематик бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хооронд шилжүүлдэг компрессор , вакум насос, пнематик цилиндрүүд, бас пнематик моторуудад гэх мэт. Пнематик системүүд, ажлын хий бас энерги хуримтлуулна учир нь энэ шахагдах боломжтой.(Хийнүүд шахагдахдаа халдаг бас тэлэх үедээ хөрдөг; энэ тохиолдлын халах насос бол маш ховор ашиглагддаг)( Зарим хийнүүд бас конденсацлагдаж шингэн рүү шилждэг тэд даралт буурах үед шахагддаг бас буцалдаг)

Идэвхгүй дулаан дамжуулалт, ажлын шингэн нь хий эсвэл шингэн, ихэвчлэн хөргөгч шингэн эсвэл халаагч шингэн гэж хэлдэг, тэр юун түрүүнд халуун болгодог эсвэл дамжуулалтаар сонирхлын бүсээс гадуур, конвекц, бас/эсвэл хүчсэн конвекц ( шингэн хөргөх насос, агаар хөргөх гэх мэт. Ажлын шингэний халаагч хөдөлгүүр эсвэл халаагч насос нь хий эсвэл шингэн, ихэвчлэн дахин хөргөгч; хөргүүр шингэн, эсвэл ажлын хий гэж нэрлэдэг, тэр юун түрүүнд дулааны энергийг хувиргадаг механик энерги болнодог (эсвэл эсрэгээр) үе шатаар бас/эсвэл халаагуурын шахагч бас тэлэгч.
I Иван (Иван Данилович Калита)

**I Иван** (**Иван Данилович Калита**) ( 1284 он буюу 1288 оны 10-р сарын 1-нд төрсөн- 1340 оны 3-р сарын 31, Москвад нас барсан) - Москвагийн ван (1322 эсвэл 1325-1340), Владимирын Их ван (1328-1340), Новгородын ван (1328) -1337). Янз бүрийн хувилбараар ядууст өгөөмөр сэтгэлтэй, хэмнэлттэй байдгаараа "Калита" гэх нэр авсан. Тэрээр Даниил Александровичийн хүү бөгөөд Юрий Даниловичийн дүү юм. Невийн Александрын ач хүү ажээ.

Залуу насандаа тэрээр дүүгээ нас барсны дараа Тверьтэй хийсэн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлд оролцож, тэр үед Коломна, Можайск зэрэг Москва голын сав газрыг багтаасан Москвагийн вант улсыг өвлөн авсан. Иван Калита 1327 оны Алтан Ордын эсрэг Тверийн бослогын давуу өөрийн талд ашигласан байна. Алтан Ордны хан Өзбег нь өмнө нь Александр Михайлович Тверскойд байсан хяналтыг түүнд шилжүүлсэн юм. Дараагийн жилүүдэд Өзбег ханы дэмжлэгээр Иван Данилович эрх мэдлээ ихээхэн бэхжүүлж чадсан байна. Түр зуур хоёр хуваагдсан Вант улсын нутаг дэвсгэрийг 1331 онд нэгтгэж чадсан. Иван Калита (зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр) Оросын бусад ноёдуудаас монголчуудад алба гувчуур цуглуулах боломжийг олж авсан бөгөөд үүнийгээ өөрөө баяжихад ашигласан гэдэг.

1339 онд Калита өөрийн гол дайсан Александр Михайлович Тверскойг Алтан Ордод цаазлуулжээ. Иван Даниловичийн эрх мэдэл нь Москваг ихээхэн хүчирхэгжүүлсэн үе байсан бөгөөд түүний ноёд Владимирыг бүрэн хянаж, тэрээр "Бүх Оросын Их ван" гэсэн цолыг авчээ.

Шастир бичигчид Иван Калитагийн ханчлалын үед Алтан Орд баруун Русь руу дайраагүй 40 жилийн тайван байсан гэдэг. Калита Үнэн алдартны шашины сүмийн удирдлагуудтай сайн орй холбоо тогтоож чадсан. Хамба ламтан Пётр Москваг өөрийн оршин суух газар болгосон (ойролцоогоор 1322 оноос), хотыг чулуун сүмүүдээр чимэглэсэн байна.

1340 оны эхээр удаан хугацаагаар өвчтэй байсан Калита 3-р сарын 31-нд тэрээр Москвад нас барж, маргааш нь Москва дахь Архангелийн сүмд оршуулжээ.
Газар шороо (роман)

**"Газар шороо" роман-** Эрдэмтэн зохиолч Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Дүгэржавын Маамын зохиол. 

## Агуулга 
Энэхүү түүхэн уран зохиолд Манжийн дарлалаас ангижирч, тулгар төрөө байгуулан, тусгаар тогтнол эрх чөлөөгөө эдлэхийг хичээж буй Богд хаант засгийн үеийн Монгол үндэстний түүхийг өгүүлдэг бөгөөд Дарь овооны өвөр, Ганга нуурын эрэгт аж төрөн суудаг Дарьганга нутгийнхны өвөрмөц аж төрөл, ангийн хурц ширүүн тэмцлийг эвлэгхэн үзүүлж, сэтгэлд хоногшим олон сайхан дүрүүдийг бүтээсэн байдаг.

Тус романд Шилийн сайн эрсийн өлгий нутаг хэмээгддэг Дарьганга хошуунд төрж өссөн ард түмний баатруудын түүхийг харуулжээ.

Роман дөрвөн дэвтэртэй бөгөөд уншигч бидний гар дээр гурван боть ном болон хүрсэн. Тус зохиолд Дарьганга хошууны ард иргэд Манжийн дарлалын үед хэрхэн зовж зүдэрч ирснийг, ямар ажил алба гүйцэтгэж, хэдий хэмжээний алба гувчуур төлдөг байсныг, дарлал мөлжлөгт нэрвэгдэхийн хэрээр номхон хүлцэнгүй байсан ардуудын зүрхэнд үсэрсэн тэмцлийн оч хэрхэн түймэр болон дүрэлзсэнийг нүдэнд харагдтал дүрсэлсэн байдаг.

Зохиолчийн бүтээсэн дүрүүд дотроос хамгийн их сэтгэл булаасан дүр бол **Хангай Базар, Ард Дагдан** болон **Буруу Цолмон**гийн дүр юм. Шилийн сайн эр, муу хулгай зэргээр хошуу нутагтаа адлагдан, есөн эрүү шүүлтэд орж, олон яргалалыг давж байсан Хангай Базарын дүрээс эх орон, элгэн садныхаа төлөө хэрхэн тэмцэж, хүн хүнээрээ, үзэл бодол өөртөө үнэнчээр үлдэж болдогийг тод харж болно. Бух Дагдан хочоо Ард Дагдан хэмээх хүндэтгэлийн нэрээр сольж буй жинтэй үгтэй, бат нягт бодолтой, хэлэх хийхээсээ өмнө сайтар боддог Дагдангийн дүр бол эр хүн ийм л баймаар даа гэсэн бодлыг олон уншигчдад төрүүлэхүйц дүр. Харин Цолмонгийн дүр бол Уулын Дугар ноёны ганц хүү хэмээн хүний өмсөөгүйг өмсөж, эдлээгүйг эдэлж явсан эрх танхи хүү хилс хэрэгт орж олзны цэрэг болон Учаны бослогод оролцдог.
Ангилал:Уран зохиол
Ангилал:Роман
Ангилал:Монголын уран зохиол
Ангилал:Монголын роман
Эргэдэг соронзон орон

Эргэдэг соронзон орон гэдэг нь ороомгийн системээр гаргасан  соронзон орон юм, үүнийг тэгш хэмтэй байрлуулдаг ба олон фазын гүйдэлтэй холбогддог. Эргэдэг соронзон орон поли-фаз үйлдвэрлэж чадна гүйдэл эсвэл нэг фаз гүйдэл өгдөг , сүүлийн тохиолдолд , хоёр ороомогууд холбогддог ба хоёр үр дүнгийн соронзон орон үүсгэнэ.

Эргэдэг соронзон орон ихэвчлэн ашиглагдсан электромеханикуудын программуудад, гэх мэт индукц моторс , электрик үүсгэгчүүд ба индукц зохицуулагчид.

Түүх 

1824 онд, Франц физикч Франкоис Араго томъёолсон эргэдэг соронзон орны оршихуй эргэдэг  зэсэн диск ба зүү ашигладаг , "Арагогийн эргэгч "гэж нэрлэдэг. Англи туршилтууд Чарлес Баббэйж ба Жон Хэршэл тэд Арагогийн зэсэн диск эргэлдэж буй тах соронзын доор өдөөдгийг олж мэдсэн, Английн шинжлэх физикч Мишел Фарадая дараа нь өөрчлөлтийг электромагнет индукцтай хамааруулсан. Английн Физикч Валтер Байли тах соронзыг дөрвөн электромагнетуудаар сольсон, гараар унтраах асаах шилжүүлгүүд , эртний индукцен мотор үзүүлсэн.
Тусгай хэрэгцээт боловсрол

**Тусгай боловсрол** (тусгай хэрэгцээт боловсрол, туслах боловсрол, альтернатив сургалт, онцгой сурагчдын боловсрол, тусгай хэвлэл, SDC, SPED гэгддэг) нь сурагчдын өвөрмөц ​​ялгаа, хөгжлийн бэрхшээл, тусгай хэрэгцээнд нийцүүлэн хангах сургалт юм. Үүнд заах арга техник, тохирсон тоног төхөөрөмж, материал, хүртээмжтэй тохиргоог хүн бүрт төлөвлөж, системтэйгээр хянадаг зохицуулалт орно. Эдгээр арга хэмжээ нь тусгай хэрэгцээтэй хүмүүст бие даах чадвар, сургууль болон нийгэмдээ илүү өндөр түвшинд амжилтанд хүрэхэд нь туслах зорилгоор бүтээгдсэн бөгөөд хэрэв сурагчид зөвхөн ердийн боловсрол эзэмших тохиолдолд боломжгүй байж магадгүй юм. 

Тусгай хэрэгцээт боловсрол нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд, суралцахад хөгжлийн бэрхшээлтэй (унших чадваргүй байх өвчин гэх мэт), харилцааны эмгэг, сэтгэл хөдлөл, зан үйлийн эмгэг, бие бялдрын хөгжлийн бэрхшээлтэй (хэврэг ясны өвчин, тархины саажилт, лисенцефали тархины эмгэг, Санфилиппо хам шинж, булчин сулрах гэх мэт), бусад хөгжлийн бэрхшээлтэй (аутизмын спектрийн эмгэг, оюуны хомсдол гэх мэт) сурагчдад тохирсон боловсрол олгох зорилготой.
Дотоод бодлого

**Дотоод бодлого** гэдэг нь тухайн улсын хил доторх бүх асуудал, үйл ажиллагаатай шууд холбоотой захиргааны шийдвэрт харгалзан хяналт тавих төрийн бодлогын нэг төрөл юм. Энэ нь засгийн газар гадаадын улс төрд ашиг сонирхлоо хэрэгжүүлэх арга замаас хамаарах ба гадаад бодлогоос ялгаатай. Дотоод бодлого нь бизнес, боловсрол, эрчим хүч, эрүүл мэнд, хууль сахиулах, мөнгө ба татвар, байгалийн баялаг, нийгмийн халамж, хүний эрх, эрх чөлөө зэрэг өргөн хүрээг хамардаг.

**Хэрэгжилт**

Аливаа улсын засаглалын хэлбэр нь тухайн улсын дотоод бодлого хэрхэн бүрдэж, хэрэгжиж байгааг тодорхойлдог. Дарангуйлагч засаглалын үед эрх баригч бүлэг нь засаглаж буй хүмүүсийн санал, зөвшөөрөлгүйгээр дотоод бодлогын зорилгоо хэрэгжүүлж болно. Харин парламентын засаглалтай ардчилсан нийгэмд ард иргэдийн хүсэл, зорилго их нөлөөтэй. 

Ардчилсан нийгэмд дотоод бодлогын албан ёсны загвар нь голдуу сонгогдсон удирдагчид, хууль тогтоох байгууллага, төрийн мэргэшсэн байгууллагуудын үүрэг юм. Гэхдээ энэ үйл явцад өөр хэд хэдэн хүчин зүйлс бас үүрэг гүйцэтгэдэг. Тухайлбал, ямар хувь хүн, улс төрийн намууд бодлого тодорхойлох эрх мэдэлтэйг сонгуульд саналаа өгөгчид тодорхойлдог.
Сансрын физик

Сансрын физик буюу сансрын плазмын физик гэж нэрлэгддэг сансрын физик нь дэлхийн агаар мандлын дээд давхарга болон Нарны аймгийн бусад хэсэгт орших байгалийн плазмуудыг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Энэ нь аэроном, аврора, гаригийн ионосфер ба соронзон мандал, цацрагийн бүс, сансрын цаг агаар гэх нэр томъёонуудыг багтаасан ойлголт болно. Мөн нарны физик, нарны салхи, титмийн халалтын асуудал, нарны энергийн тоосонцор, гелиосферийг судалдаг гелиофизикийн салбарыг хамардаг.

Сансрын физик нь радио дамжуулалт, сансрын хөлгийн үйл ажиллагаа (ялангуяа харилцаа холбоо , цаг уурын хиймэл дагуул) болон цаг уурын салбарт хэрэглэгдэх цэвэр хэрэглээний шинжлэх ухаан юм. Сансрын физикийн чухал физик үйл явцад соронзон дахин холболт, синхротрон цацраг, цагираг гүйдэл, Альфвен долгион, плазмын тогтворгүй байдал орно. Үүнийг пуужин, сансрын хөлгөөр шууд газар дээр нь хэмжилт хийх, плазмаас үүссэн цахилгаан соронзон цацрагийг зайнаас шууд бусаар тандах, онолын соронзон гидродинамикийн аргаар судалдаг.

Энэ ойлголттой холбоотой салбаруудад суурь физик, хиймэл плазмыг судалдаг плазмын физик; Нарны аймгийн гаднах байгалийн плазмууд болох дэлхийн агаар мандлын доод түвшин болон астрофизикийн плазмуудыг судалдаг атмосферийн физик зэрэг орно.

#### Түүх 
Сансрын физикийг луужин ашигладаг ч хэрхэн ажилладагийг нь ойлгодоггүй байсан хятадуудаас харж болно. ХVI зууны үед  Виллиам Гилберт Де Магнетэд дэлхийн соронзон орны тухай анхны тодорхойлолтонд дэлхий өөрөө агуу соронз гэдгийг харуулсан бөгөөд энэ нь луужингийн зүү яагаад хойд зүгийг чиглүүлдэг болохыг тайлбарласан.
Бямбын Ариунболд

**Бямбын Ариунболд** (1966 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Ардчилсан намын Геологи, уул уурхай, газрын тосны бодлогын зөвлөлийн дарга.

## Намтар 
Бямбын Ариунболд нь 1966 онд Улаанбаатар хотын Ажилчны районд төрсөн. Өнөөг хүртэл төрөлх дүүрэгтээ л ажиллаж, амьдарч байгаа Хан-Уул дүүргийн унаган хүүхэд. Багадаа Хан-Уул дүүргийн 46-р цэцэрлэгт хүмүүжсэн. Тус дүүргийнхээ Хосе Мартын нэрэмжит 52 дугаар сургуулийг төгссөн. Аав Бямба нь Ховдын Булган голын торгууд, ээж Тунгалаг нь Хөвсгөлийн Рашаант сумын хүн. Аав нь инженер, ээж нь багш мэргэжилтэй, эрдэм номыг эрхэмлэсэн хүмүүс байлаа. Аав Бямба нь Монгол Улсын эрчим хүчний горимын тооцоог 1972 онд боловсруулсан нь өнөөг хүртэл энэ горимоор эрчим хүчний салбар ажиллаж байна. 

Бямбын Ариунболд нь дунд сургуулиа дүүргээд Политехникийн дээд сургуулийн цахилгааны инженерийн ангид элсэн суралцаж төгссөн. Улаанбаатар цахилгаан шугам сүлжээний газарт 1984 онд монтёроор ажлын гараагаа эхэлж, 1991-1995 онд инженерээр ажиллаж байв. Түүний үүсгэн байгуулсан “STA” ХХК өнөөг хүртэл эрчим хүчний салбарт хувь нэмрээ оруулан ажиллаж байна. Тэрээр ардчиллын он жилүүдэд оюутан байхдаа сургуулийнхаа оюутнуудыг уриалан түүчээлж, хичээл хаялт зарлан, ардчиллыг дэмжин жагсаал цуглаанд оролцож явсан. Тэр үеэс хойш ардчиллын үнэт зүйлсийн төлөө тэмцэж, хүний эрх, шударга ёсны тэмцэлд хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн. 1997-2007 онд МоАХ-ны тэргүүлэгч гишүүн, 1999-2001 онд БЗД-ийн МоАХ-ны дарга, 2000-2002 онд МЗХ-ны Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байлаа. Мөн Хан-Уул дүүргийн Ардчилсан намын даргаар ажиллаж тус дүүргээс 2008-2012 онд Нийслэлийн ИТХ-д сонгогдож Ардчилсан нам анх удаа хотын “парламентад” бүлэгтэй болоход бүлгийн даргаар ажилласан. Хотын өөрөө удирдах ёсны байгууллагад ардчилал, олон ургалч үзлийн салхи оруулахын төлөө журмын нөхдийнхөө хамт тэмцэж үр дүнд хүрсэн. НИТХ-ын АН-ын бүлэг сайн ажилласан нь 2012 оны орон нутгийн сонгуулиар Ардчилсан нам нийслэлд үнэмлэхүй ялалт байгуулахад нөлөөлсөн гэж үздэг.
Ангилал:1966 онд төрсөн
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгч
Ангилал:Торгууд
Аюушийн Цогцэцэг

**Аюушийн Цогцэцэг** (1963 онд төрсөн) нь 2016-2017 онд Монгол Улсын Эрүүл мэндийн сайд байсан арьс өнгөний өвчнөөр мэргэшсэн зөвлөх зэрэгтэй эмч юм. 

## Намтар 
Тэрээр 1963 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын уугуул. 1980-1986 онд Анагаах ухааны дээд сургуулийг Хүний их эмч мэргэжлээр суралцан төгсөөд, 1986-1988 онд Арьс өнгөний эмгэг судлалын үндэсний төвийн их эмч, 1988-2003 онд тус төвийн тасгийн эрхлэгч, 2003-2016 онд тус төвийн ерөнхий захиралын албан тушаалд томилогдон ажиллаж байсан. 

Ажиллах хугацаандаа 1998-1999 онд Анагаах ухааны дээд сургуульд Анагаах ухааны магистр зэрэг, 1999-2001 онд Удирдлагын академид Төрийн удирдлагын менежер, 2009 онд ОХУ-ын Москва хотын Арьс өнгөний эрдэм шинжилгээний төвд Анагаах ухааны доктор, 2007 онд Клиникийн профессор, 2014 онд Монгол Улсын Зөвлөх зэргийн эмч зэрэг цолыг тус тус хамгаалсан.

Ингэж ажиллах хугацаандаа дараах бүтээлийг туурвьсан. 

* Арьс цайрах өвчинийг эдгээхэд зориулж, Мелагенин ДОЦ шингэн түрхлэг бүтээж (№2587 дугаартай патент), 
* Аутоиммун өвчнийг иммунофлюресценци аргаар оношлох арга, эдэд иммунно-гистохимийн шинжилгээг хийх стандарт, 
* Арьсны эдийн шинжилгээний хурдавчилсан арга, 
* Эмчилгээний гоо засал, арьсны өвчний 85 орчим стандартыг боловсруулсан
* Эмчилгээний гоо заслын үйлчилгээнд лазер эмчилгээг хэрэглэх патент
* Арьсны өвчин судлалын 4 боть сурах бичгийг гаргаж ерөнхий зохиогчоор ажиллаж, цөөнгүй номыг хянан тохиолдуулжээ. Нөхөр, 4 хүүхдийн хамт амьдардаг.

2016 онд Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газарт Эрүүл мэндийн сайдаар сонгогдон томилогдож, 2017 оны 10 сард тус засгийн газар огцрох хүртэл ажилласан.  2017 оноос Монголын эрүүл мэндийн нийгэмлэгүүдийн нэгдсэн холбооны Удирдах зөвлөлийн даргын албан тушаалд томилогдон ажиллаж байна. 

ОЛОН УЛСЫН ГИШҮҮНЧЛЭЛ: 

* 2012 оноос Америк нэгдсэн улсын Арьсны өвчин судлалын академийн гишүүн 
* 2008 оноос Америк нэгдсэн улсын Хөгшрөлтийн эсрэг нийгэмлэгийн гишүүн 
* 2003 оноос Дэлхийн арьсны эмч нарын нийгэмлэгийн гишүүн 

## Мөн үзэх 
* Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар

Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монголын байгаль орчин ба аялал жуулчлалын сайд
Ангилал:1963 онд төрсөн
Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн
Нанзадын Баярчимэг

## Боловсрол 
* 1998-2003 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль
* 2008-2010 онд Пэсифис Стэйтс Их Сургууль, Калифорни муж, АНУ
* 2018-2020 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль

## Ажилласан байдал 
* 2002 - 2003 онд Розенблатт Ассосэйтс Канадын хуулийн фирмийн Монгол дахь төлөөлөгчийн газар, эрх зүйн зохицуулалт хариуцсан менежер
* 2003 - 2006 онд Мобиком корпораци ХХК, мэргэжилтэн, салбарын захира
* 2011 онд “Моннис интернэйшнл” ХХК-д хуулийн мэргэжилтэн
* 2011 - 2016 онд “Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк” ХХК-д хуульч, ахлах хуульч, хэлтсийн дарга
* 2016 - 2017 онд Засгийн газрын тохируулагч агентлаг Үндэсний хөгжлийн газар, Концесс, төр хувийн хэвшлийн түншлэлийн албаны мэргэжилтэн, Хөрөнгө оруулалтын нэгдсэн бодлогын хэлтсийн дарга
* 2017 - 2018 онд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам, мэргэжилтэн, Хуулийн хэлтсийн дарга
* 2018 - 2020 онд “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК, Хууль зүйн газар хариуцсан дэд захирал
* 2020 - 2023 онд нийслэлийн Засаг даргын Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын асуудал хариуцсан орлогч.
* 2020 оноос нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч.
* 2021 -2024 онд Улаанбаатар хотын хөгжлийн корпорацийн захирал.
Януш Камински

**Януш Зигмунт Камински** (польш. *Janusz Zygmunt Kamiński*; 1959 оны 6-р сарын 27-нд Польшийн Зиембице хотод төрсөн) — польшийн кино зурагчаач, найруулагч, продюсер. "Шиндлерын жагсаалт", "Байлдагч Райныг аварах" гэсэн киногоор Оскарын шагналын "шилдэг зураглаач"-ийн шагнал хүртсэн. 

Алдар найруулагч Стивен Спилберг "Шиндлерын жагсаалт" (1993) киноноос хойш түүнтэй үргэлж хамтран ажиллаж ирсэн байна.

Януш Камински Польшийн Зиембице хотод эх Явига Челнер, эцэг Мариан Камински нарын гэр бүлд төржээ. Ерөнхий сайд Войцех Ярузельский 1981 онд Польшид цэргийн байдал тогтоосны дараа 21 настайдаа АНУ руу цагаачилжээ.

Тэрээр 1982-1987 онд Чикагогийн Колумбийн коллежид кино урлагийн чиглэлээр суралцаж, AFI консерваторид шилжиж, Дүрслэх урлагийн магистрын зэрэг хамгаалсан.
Боловсрол сургалтын технологи

**Боловсрол сургалтын технологи** (англи. *Educational technology* , ихэвчлэн edutech, эсвэл edtech гэж товчилдог) нь суралцах үйл явцыг хөнгөвчлөхийн тулд компьютерийн техник хангамж, програм хангамж, боловсролын онол, практикийг хослуулан ашиглах явдал юм. "EdTech" гэсэн товчилсон нэрээр энэ нь ихэвчлэн боловсролын технологийг бий болгодог компаниудын салбарыг хэлдэг. EdTech Inc.-д: Дижитал эрин үед дээд боловсролыг борлуулах, автоматжуулах, даяаршуулах, Таннер Миррлис, Шахид Алви (2019) нар "EdTech нь салбарын эзэмшил, зах зээлийн дүрэмд үл хамаарах зүйл биш" гэж үзэж, "EdTech салбарыг бүх хувийн өмчит компаниуд гэж тодорхойлдог. Одоогийн байдлаар боловсролын зах зээлд арилжааны техник хангамж, программ хангамж, соёлын бараа, үйлчилгээ, платформыг санхүүжүүлэх, үйлдвэрлэх, түгээх ажилд оролцож байгаа бөгөөд эдгээр компаниудын ихэнх нь АНУ-д төвтэй бөгөөд Хойд Америк даяар боловсролын зах зээлд хурдацтай өргөжин тэлж дэлхий даяар улам бүр нэмэгдэж байна.

Практик боловсролын туршлагаас гадна боловсролын технологи нь харилцаа холбоо, боловсрол, сэтгэл судлал, социологи, хиймэл оюун ухаан, компьютерийн шинжлэх ухаан зэрэг төрөл бүрийн салбаруудын онолын мэдлэг дээр суурилдаг. Энэ нь сургалтын онол (learning theory), компьютерт суурилсан сургалт (computer-based training), онлайн сургалт (online learning), хөдөлгөөнт гар утасны технологийг ашигладаг m-learning зэрэг хэд хэдэн салбарыг хамардаг байна.

Боловсролын Харилцаа Холбоо, Технологийн Холбоо (англи. The Association for Educational Communications and Technology, AECT) нь боловсролын технологийг "зохистой технологийн үйл явц, нөөцийг бий болгох, ашиглах, удирдах замаар суралцах үйл ажиллагааг хөнгөвчлөх, гүйцэтгэлийг сайжруулах судалгаа, ёс зүйн дадлага" гэж тодорхойлсон. Энэ нь сургалтын технологийг "Сурах үйл явц, нөөцийг зохион бүтээх, хөгжүүлэх, ашиглах, удирдах, үнэлэх онол, практик" гэж тодорхойлдог байна.
Радиатор

**Радиатор** буюу дулаан солилцогч нь нэг орчноос нөгөөд дулааны энергийг шилжүүлэх, түүнийг хөргөх, халаах зорилготой. Дийлэнх радиатор нь машин, барилга, цахилгаан хэрэгсэлд ашиглагдахаар зохион бүтээгдсэн. 

Радиатор нь үргэлж хүрээлэн буй орчны халаалтын эх үүсвэр болдог ч гэсэн зарим үед хуурай хөргөлтийн хэсгээс нийлүүлсэн шингэн зүйлийг хөргөх хөргөгч, автомашины хөдөлгүүрийг хөргөх хөргүүр, агааржуулагч болох зориулалттай байх боломжтой. Нэрийг нь үл харгалзан ихэнх Радиаторүүд дулааны ихэнх хэсгийг дулааны цацрагийн оронд конвекцоор дамжуулдаг.

**Түүх**

Эртний Ромын гипокаст нь барилгын орон зайг халаах зориулалттай анхдагч радиаторийн жишээ юм. Санкт-Петербургт амьдардаг Прусс гаралтай Оросын бизнесмэн Франц Сан Галли нь 1855 онд халаалтын Радиаторийг зохион бүтээсэн бөгөөд 1857 онд Радиаторийн патентаа авсан боловч Америкийн Жозеф Насон 1841 онд халуун ус, уураар халаах зориулалттай анхдагч загварын Радиаторийг зохион бүтээж, АНУ-ын хэд хэдэн патентыг авсан.
МОНГОЛЫН ДУУ ОРУУЛАХУЙН УРЛАГИЙН ХОЛБОО

“МОНГОЛЫН ДУУ ОРУУЛАХУЙН УРЛАГИЙН ХОЛБОО” нь 2022 оны 5 сарын 13ны өдөр байгуулагдсан, Монгол улсын хэмжээнд дуу оруулах уран бүтээлийн салбарт ажиллаж буй Дуу оруулагч, Дууны найруулагч, Орчуулагч гэх мэт нийт ажилчидын уран бүтээлийн болон нийгмийн нийтлэг эрх ашгийг хамгаалахын төлөө гишүүддээ үйлчлэх ашгийн бус, төрийн бус байгууллага болно.

**ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА**

Монголын дуу оруулахуйн урлагийн холбооны зорилго нь дуу оруулах урлагийн салбарт ажиллаж буй дуу нийт уран бүтээлчдийн хууль ёсны эрх ашгийг хамгаалах, хөдөлмөрийн үнэлэмжийг дээшлүүлэх, уран бүтээлийн чанаржуулж, уран бүтээлчдийн ур чадварыг нэмэгдүүлэхэд оршино.

**БҮТЭЦ, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ**

-Холбооны Тэргүүн

-Гүйцэтгэх захирал

-Удирдах зөвлөлийн 7 гишүүн

-Гишүүд (180 хүн)

**ҮЕ ҮИЙН УДИРДЛАГУУД**

Анхдугаар үе

2022-2024 хүртэлх Тэргүүн                    Өлзийбаярын Мөнгөнтулга   (Дуу оруулагч)

2022-2024 хүртэлх Гүйцэтгэх захирал    Батсуурийн Анир                  

2022-2024 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн         Өлзийн Наранбаатар            (Дуу оруулагч) 

2022-2024 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн         Гомбын Равдан                     (Дуу оруулагч)

2022-2024 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн         Баярсайханы Алтаншагай      (Дуу оруулагч)

2022-2024 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн         Оюунгэрэлийн Билгүтэй        (Дуу оруулагч)

2022-2024 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн         Энхбатын Мөнхболд              (Дуу оруулагч)

2022-2024 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн         Доржийн Зоригтбаатар          (Дуу оруулагч)

2022-2024 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн         Лхагвасүрэнгийн Сарантуяа   (Дуу оруулагч)

Хоёрдугаар үе

2024-2028 хүртэлх Тэргүүн                   Александрын Миеэгомбо       (Дуу оруулагч)

2024-2028 хүртэлх Гүйцэтгэх захирал   Өлзийбаярын Мөнгөнтулга    (Дуу оруулагч)

2024-2028 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн        Доржийн Зоригтбаатар         (Дуу оруулагч)

2024-2028 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн        Лхагвасүрэнгийн Сарантуяа  (Дуу оруулагч)

2024-2028 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн        Могойторын Мөнгөнсүх         (Дуу оруулагч) 

2024-2028 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн        Шижирболдын Батболд        (Дуу оруулагч)

2024-2028 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн        Нарангэрэлийн Золжаргал    (Дуу оруулагч)

2024-2028 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн        Баасангийн Мөнх-Эрдэнэ      (Дууны найруулагч)

2024-2028 хүртэлх ТУЗ ын гишүүн        Чулуунбатын Ганцоож          (Орчуулагч)
Бээжингийн дуурь

**Бээжингийн дуурь** буюу **Бээжин дуурь**, Жинжү (хятад: 京劇, пиньинь: jīngjù, англи. *Peking opera* буюу *Beijing opera*) Хятадын уламжлалт дуурийн хамгийн алдартай хэлбэр юм. 

Энэ нь Манж Чин улсын дунд үед (1644-1912) Бээжинд үүссэн бөгөөд 19-р зууны дунд үеэс бүрэн  бүрэлдэн хөгжиж, хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Энэ хэлбэр нь Чин улсын ордонд маш их алдартай байсан бөгөөд Хятадын соёлын үнэт зүйлсийн нэг гэж тооцогддог байв.

Хөгжим, гоцлол дуу, пантомим, бүжиг, уран нугаралтыг хослуулсан урлаг юм. 2010 оноос хойш ЮНЕСКО-гийн хүн төрөлхтний Соёлын биет бус өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн.

Бээжин дуурийн гол төлөөллүүд нь тус улсын хойд хэсэгт Бээжин, Тяньжинь, өмнөд хэсэгт Шанхайд байрладаг байна. Бээжингийн дуурийн төлөөллийн нэг хэлбэр Тайваньд мөн байдаг.

Бээжин дуурь нь шэн (*sheng* -эхэмсэг эрэгтэй), дан (*dan* -эхэмсэг эмэгтэй), жин (*jing* -энгийн эрчүүд), чоу (*chou -*алиалагч) гэсэн дөрвөн үндсэн дүртэй. Жүжигчдийн баг нь ихэвчлэн төрөл бүрийн хэд хэдэн төлөөлөгч, түүнчлэн олон тооны хоёрдогч болон дээд түвшний жүжигчидтэй байдаг. Урлаг, өнгөлөг хувцастай жүжигчид нь ихэвчлэн энгийн Бээжингийн дуурийн тайзны цорын ганц гол дүр байдаг юм. Тэд яриа, дуулах, бүжиглэх, зодоон хийх ур чадвараа бодит гэхээсээ илүү бэлгэдэлийн санааг агуулсан хөдөлгөөн ашигладаг байна.

Бээжингийн уг уламжлалт дуурийг Хятадын Соёлын хувьсгалын үеэр (1966–1976) "феодал", "хөрөнгөтний" гэж буруушааж ихэвчлэн хувьсгалт дууриар сольсон байна. Соёлын хувьсгалын дараа эдгээр өөрчлөлтүүд үндсэндээ буцаж хэвийн байдалд орсон. Сүүлийн жилүүдэд Бээжингийн дуурь үзэгчдийн тоо буурч байгаатай холбогдуулан тоглолтын чанарыг сайжруулах, тоглолтын элементүүдийг өөрчлөн шинэчилэх, уран бүтээлийг богиносгох, шинэ жүжиг гаргах зэрэг шинэчлэл хийх оролдлого хийж байна. 

## Нүүр будалт 
Бээжин дуурьт дүр бүр өөрийн гэсэн нүүр будалттай байдаг. Жүжгийн дүрийн сэтгэл санаа, ёс суртахууны чанар, бодол санаа, мэдрэмж, гадаад төрх байдал, нас, нийгмийн байдал зэрэгт тулгуурлан бодит байдал, бэлгэдэл зэргийг хослуулан нүүр будалтын зураачид энэ бүхнийг гадаад төрх, зан чанарын хамгийн ердийн шинж чанараар нэгтгэн дүгнэж илэрхийлдэг. Үүний дагуу янз бүрийн нүүр будалтаар дүрийн шинж чанарыг гаргаж ялгаж өгдөг байна. Ер нь нүүр будалтын улаан өнгө нь үнэнч, шударга байдлын өнгө, хар нь шулуун шударга байдал, эр зоригийн өнгө- хөх, ногоон өнгө нь зориг, шийдэмгий байдал, шар, царцсан цагаан нь-харгислал, заль мэх; алт-мөнгөн өнгийг домогт баатруудад ашигладаг уламжлалтай байна.
Одой гараг

*Бага гарагтай бүү андуураарай.*

**Одой гараг** нь нарны эргэн тойронд шууд тойрог замд байдаг, таталцлын дагуу бөөрөнхийлөхөд хангалттай жинтэй, гэхдээ Нарны аймгийн найман гараг шиг Тэнгэрийн заадаст давамгайлах боломжгүй жижиг гаргийн масстай биет юм. Одой гаргийн гол төлөөлөгч Дэлхийн ван нь 2006 онд "одой" гэх нэр томьёо батлагдахаас өмнө олон арван жилийн турш гараг ​​гэж тооцогддог байсан.

Одой гаргийн талаар геологичид геологийн идэвхтэй биет байж магадгүй гэсэн таамаглал 2015 онд Церера руу хийсэн "Үүрийн гэгээ", Далайн ван руу хийсэн "Шинэ хязгаар" судалгааны үр дүнд бий болгосон.

Одон орон судлаачид дараах дор хаяж 9 биетийг одой гараг гэдэгт ерөнхийдөө санал нэгдээд буй (диаметрийн буурах дарааллаар): Далайн ван, Эрис, Хаумеа, Макемаке, Гонгон, Кваоар, Седна, Церера, Оркус. Харин 10 дахь том биет болох Салациагийн тухайд санал нэгдэж амжаагүй тул түүнийг одой гаргийн завсрын биет гэж үзэж болно. Уг арван биетийн хоёрт (Далайн ван ба Церера) нь сансрын хөлөг хүрсэн, үлдсэн наймын 7 (Седнагаас бусад) нь ядаж нэг дагуултай болох нь мэдэгдэж буй. Энэ нь тэдгээрийн массыг тодорхойлох боломжийг олгодог бөгөөд ингэснээр тэдгээрийн нягтралыг тооцоолох боломжийг ч мөн олгон эргээд ертөнцийн мөн чанарыг тодорхойлохын тулд геофизикийн загварт багтах боломжтой юм. Таамагласан гаргуудаас Седна дээр очиж үзээгүй, мөн дагуулгүй болохоор массыг нарийн тооцоолоход хэцүү байгаа юм. Зарим одон орон судлаачид бусад олон жижиг биетүүдийг одой гараг гэж ангилдаг ч энэ нь өргөн дэмжлэг аваагүй байна.


Ангилал:Нарны аймаг
Сидни Поллак

**Сидни Ирвин Поллак** (англи. *Sydney Irwin Pollack*; 1934 оны 7-р сарын 1-нд АНУ-ын Индиана мужийн Лафейетт хотод төрсөн— 2008 оны 5-р сарын 26-нд Лос-Анжелес хотод нас барсан) — америкийн алдарт кино найруулагч, продюсер болон жүжигчин. Поллак 20 гаруй кино, 10 телевизийн шоу хийж 30 кинонд тоглосон байна. 

Түүний 1985 онд бүтээсэн "Африкаас гарсан" (англи. *Out of Africa*) кино Оскарын шагналын шилдэг найруулагч, продюсерийн шагналыг хүртсэн. Мөн 1969 оны "Тэд морьдыг бууддаг, тийм үү?" (англи. *They Shoot Horses, Don’t They?*) киногоороо "Шилдэг найруулагч" номинацид нэр дэвшсэн. 1982 онд "Тутси" (англи. Tootsie) киног найруулж өөрөө нэг дүрд нь тоглосон.

Түүний хамгийн алдартай бүтээлүүд бол- Жеремиа Жонсон (1972), Бидний туулсан зам (англи. *The Way We Were*) (1973), Кондорын гурван өдөр (англи. *Three Days of the Condor,* 1975), Буруу санаагүй (англи. *Absence of Malice,* 1981) зэрэг кинонууд юм. Түүний дараагийн кинонууд нь Хавана (1990), The Firm (1993), The Translator (2005) зэрэг кинонуудыг багтаасан бөгөөд тэрээр Майкл Клэйтон (2007) кинонд продюсер болон тоглосон. Тэрээр NBC телевизийн "Will & Grace" (2000–2006) дээр Уилл Трумэний эцгийн дүрд тоглосон.
Сезар шагнал

**Сеза́р шагнал** (франц. *César*) —Францын үндэсний кино шагнал. Францын "Кино урлагийн академи" (франц. *Académie des arts et techniques du cinéma*) ийн санал асуулгаар 1976 оноос олгож эхэлсэн шагнал. 

Энэхүү шагналыг Францын уран барималч Сезар Балдаччини-гийн нэрэмжит болгон нэрлэсэн байна. 

Шагнал гардуулах ёслол жил бүрийн 2-р сарын сүүл эсвэл 3-р сарын эхээр Парисын  Плейел (франц. *salle Pleyel*) концертын танхимд болдог (2002-2016 онуудад Парис хотын Шатле театрт болсон). 

Түүхэнд хамгийн олон Сезарын шагналыг (тус бүр 10) хоёр кино авсан - Франсуа Трюффо-гийн найруулсан "Сүүлчийн метро" (франц. *Le Dernier Métro,* 1980), Жан-Поль Раппно-гийн найруулсан "Сирано де Бержерак" (франц. *Cyrano de Bergerac,* 1990) юм.  Эдгээр хоёр киноны гол дүрд Жерар Депардье тоглосон байна. Депардье эдгээр киногоороо хоёрхон удаа эрэгтэй гол дүрд нь Сезар шагнал авсан ч карьерынхаа туршид 16 удаа нэр дэвшиж байжээ. 2005 онд Жак Одиар-ын (франц. *Jacques Audiard*) найруулсан "Зүрх маань тэр хэмнэлийг алгассан байна" (франц. ''«De battre mon cœur s'est arrêté»*)  кино 8 шагнал хүртэж байсан түүхтэй.

Жүжигчид дотроос энэ шагналыг 1982, 1984, 1989, 1995, 2010 онуудад 5 удаа шилдэг эмэгтэй жүжигчнээр Изабель Аджани (франц. *Isabelle Yasmina Adjani'') шалгарсан байна.

1974 онд Жорж Кравенн Францын "Кино урлагийн академи"-д Америкийн Оскарын шагналтай нэгэн адил Францын кино шагналыг бий болгох санааг анх дэвшүүлсэн байна. 

1976 оны 4-р сарын 3-нд анхны Сезарийн шагнал гардуулах ёслолын анхны ерөнхийлөгчөөр Жан Габэн сонгогдож байсан түүхтэй.
Сезар Балдаччини

**Сезар Балдаччини** (франц. *César Baldaccini,*  1921 оны 1-р сарын 1-нд Францын Марсель хотод төрсөн - 1998 оны 12-р сарын 6-нд Парист нас барсан) - Францын алдарт уран барималч. Сезар 1960-аад онд хаягдал төмрөөр хийсэн бүтээлүүдээрээ алдартай болсон бөгөөд сүйрсэн автомашины үлдэгдэлээр хийсэн барималаараа дэлхий даяар хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна. Барималч өөрийн нэрийг уран бүтээлч нууц нэр болгон ашигласан. Францын киноны Сезар шагналыг түүний нэрэмжит болгож, алтадсан шагналыг тэр бүтээсэн байна. 

Уран бүтээлийнхаа эхэн үед (1953 оноос хойш) Сезар Балдаччини гагнуурын машин ашиглан холбосон төмрөөр баримал бүтээдэг байжээ. Эдгээр бүтээлүүдэд Пабло Пикассо, Жермен Ричиер нарын нөлөө мэдрэгддэг. Сезарын барималууд нь янз бүрийн хэлбэр, бүтэцтэй байдаг бөгөөд тэрээр хаягдал төмрийн шинж чанарыг далдлаагүй, харин эсрэгээрээ идэвхтэй ашигладаг байв.

1965 онд тэрээр эрхий хурууны томруулсан хуулбар (1.85 метр өндөр) болох алдарт Pouce-ээ галерейд болсон үзэсгэлэнд толилуулжээ. 1988 оны Сөүлийн Олимпын наадмын үеэр Сезар 6 м өндөртэй хүрлээр цутгасан энэ баримлыг толилуулжээ. Дараа нь зургаан метрийн хоёр хүрэл хурууг цутгаж, нэгийг нь 1984 онд Парисын Ла Дефенс дүүрэгт хөшөө болгон суурилуулж, 2007 онд дуудлага худалдаагаар 1,219,000 еврогоор зарсан бол нөгөө нь зураачийн төрөлх хот Марсель хотод байрладаг байна.
Франсуа Трюффо

**Франсуа Роланд Трюффо** (франц. *François Roland Truffaut* [fʁɑ̃swa ʀɔlɑ̃ tʁyfo]; 1932 оны 2-р сарын 6-нд Парист төрсөн - 1984 оны 10-р сарын 21-нд Нойли-сюр-Сен нас барсан) - Францын кино найруулагч, кино зохиолч, жүжигчин, шүүмжлэгч, "Францын шинэ долгион давалгаа"-г (франц. *Nouvelle Vague*) үүсгэн байгуулагчдын нэг. Тэрээр 30 гаруй кинонд зохиол, жүжигчин, найруулагч, продюсероор оролцсон.
ЗХУ-ын маршалуудын жагсаалт

Энэхүү жагсаалтад цэргийн албан тушаал хашиж байсан, ЗХУ-ын маршал цолоор шагнагдсан бүх цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтнүүдийн овог нэрс, амьдралын жилүүд, цол олгосон өдөр, цол хүртэх үед хашиж байсан албан тушаалын мэдээллийг багтаасан болно.

ЗХУ-ын Маршал цолыг 1935 оны 9-р сарын 22-ны өдөр ЗХУ-ын Төв Гүйцэтгэх Хороо, Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн "Улаан армийн командлагчдын хувийн цэргийн цол олгох тухай" тогтоолоор олгож эхэлжээ.

ЗХУ-ын маршал цолыг 41 удаа хүртсэний 36 нь мэргэжлийн цэргийнхэн, 5 нь улс төрийн зүтгэлтнүүдэд олгогджээ. Хамгийн сүүлд 1990 оны дөрөвдүгээр сарын 28-нд Д.Т.Язовт ЗХУ-ын маршал цол олгож байжээ.
Бүгд Найрамдах Тува Улсын Дээд хурал

**Бүгд Найрамдах Тува Улсын Дээд хурал** (тува. *Тыва Республиканың Дээди Хуралы (парламентизи)* орос. *Верховный Хурал Республики Тыва*) — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хуулийн дагуу төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг нэг танхимтай хууль тогтоох төлөөллийн байгууллага.

## Түүх 
1993 оны 10-р сард Бүгд Найрамдах Тува Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны дагуу 1993 оны 12-р сард Бүгд Найрамдах Тува Улсын Дээд Хурлын (парламент) анхдугаар хурлын сонгууль болсон. Улсын Дээд Хурлын 32 депутат сонгогдож, байнгын ажиллагаатай парламтент бүрджээ. 1994 оны 1-р сарын 21-нд бүс нутгийн энэхүү парламентад 6 хороо байгуулагдав.

* Үндсэн хууль, эрх зүйн бодлогын хороо;
* Эдийн засаг, санхүүгийн зээлийн бодлогын хороо;
* Нийгмийн бодлогын хороо;
* Төрийн байгуулалтын хороо;
* Олон улсын хэрэг, парламент хоорондын харилцааны хороо;
* Газар тариалангийн бодлого, байгаль орчны менежментийн хороо.

Хөдөө аж ахуйн, Бүрэн эрхт Тувагийн Ардын нам, эмэгтэй депутат гэсэн 3 фракц тэр үед байгуулагдсан.

1994 оны 1-р сард Каадыр-оол Алексеевич Бичелдэй Бүгд Найрамдах Тува Улсын Дээд Хурлын анхны чуулганы даргаар сонгогдож байв. 

## Бүтэц 
2014 оноос хойш Бүгд Найрамдах Тува Улсын Дээд Хурлын дарга Кан-оол Тимурович Даваа, орлогч дарга Виктор Глухов.

Улсын Дээд Хуралд найман хороотой. Үүнд:

* Эрчим хүч, барилгын хөгжлийн хороо;
* Газар тариалангийн бодлого, байгаль орчны менежментийн хороо;
* Төсөв, эдийн засгийн хөгжлийн хороо;
* Төлөөлөгчдийн Хуралтай харилцах, нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг хөгжүүлэх хороо;
* Эрүүл мэнд, нийгмийн хөгжлийн хороо;
* Боловсрол, соёл, залуучуудын бодлого, спортын хороо;
* Үндсэн хууль, эрх зүйн бодлогын хороо;
* Олон нийтийн аюулгүй байдал, хилийн асуудал эрхэлсэн хороо.

Тува улсын Дээд хурлын албан ёсны цахим хуудас: https://khural.rtyva.ru/

Дээд хурал
Байир Путеев

**Путеев, Байир Эдуардович** (1986 оны 1-р сарын 23-нд төрсөн, Халимагийн Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын Их Буурал дүүргийн Их Буурал тосгонд төрсөн) нь Оросын болон халимагийн улс төрч, ОХУ-ын сенатор (2023 оноос хойш), ОХУ-ын Холбооны Зөвлөлийн Үйл ажиллагааны дүрэм, зохион байгуулалтын хорооны гишүүн.

1986 оны 1-р сарын 23-нд ЗХУ-ын Автономит Зөвлөлт Халимаг Бүгд Найрамдах улсын Ики-Бурул тосгонд төрсөн, 2008 онд Халимагийн Улсын Их Сургуулийг түүхийн багш мэргэжлээр төгссөн. 2008 оноос Халимагийн Приютненск дүүргийн Первомайский тосгоны "Ленком" хөдөө аж ахуйн хэрэглээний үйлчилгээний нэгдэлд (анх үйлдвэрлэлийн талбайн даргаар, 2009 оноос дарга) ажилласан. 2013-2016 онд Первомайскийн хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн нэгдэлд машинистаар ажилласан. 2018 оноос хойш Приютненск дүүргийн захиргаанд ажиллаж, 2020-2022 онд Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан. 2023 онд Нэгдсэн Орос намаас АИХ-ын VII хурлын депутатаар сонгогдсон.

2023 оны 11-р сарын 7-нд Халимагийн Ардын Хурлын депутатуудын санал хураалтаар 2022 оноос хойш Нэгдсэн Орос намын бүс нутгийн салбарын тэргүүний албыг хашиж байгаа Байир Путеев ОХУ-ын сенатор, Оросын Холбооны Улсын парламентын төлөөлөгчөөр сонгогдов.