Дөрвөн Ойрадын холбоо

**Дөрвөн Ойрад** бол 14-р зууны сүүлчээс (1399?) 17-р зууны эх (1676?) хүртэл оршин тогтносон Ойрад нарын холбоо-нийгэмлэг юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд Чингис хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж  бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1635 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн Галдан бошигт хаан 1676 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог Чорос, Хошууд аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын Эрдэнэбаатар хунтайж дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан.

## Түүх
]]

Ойрадууд бага хаадын үед Алтайн нурууны баруун бие, Шинжааны хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн Казахстаны зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Хошууд Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд (Хамил тойрог орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), цорос, өөлд хоёр Или мөрний эхэнд, торгууд Тарвагатайн нуруу, Зүүнгарын Алатау нуруу, Алакөл нуур орчим, дөрвөд, баяд хоёр хамгийн хойно Зайсан нуур орчимд Эрчис мөрний эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал хошуудууд Эмиль гол, Или мөрөн, Зүүнгарын Алатау хавиар, хойд Аягуз гол хавиар нутаглаж байв.

12-р зуунд ойрадууд Хөвсгөл нуурын баруун тал, өнөөгийн Тувагийн зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн Байгал нуур орчим  Саяны нурууны хойд хэсгээр байсан бололтой. Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж Енисейгээс Эрчис хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна. 

Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд Или мөрөн, Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв. Ойрдууд цааш Ташкент, Туркистан, Шахрух хотуудыг довтолж буцахдаа Абулхаирт хүндхэн нөхцөлтэй энхийн гэрээ тулган хүлээлгэжээ. ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ. 16-р зууны үед Алтайн Урианхай Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм.

### Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо
*Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ.
**Бусад аймгууд: Баяд (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), Алтайн Урианхай, Тува, Хотон, Захчин. 18-р зуунд Зүүнгар унасны дараа мянгад нар хотгойдийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. Алтай ястан буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, хөөмийг сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг.

## Удирдагчид
* Бөө хан: Чорос аймгийг үндэслэгч ойрадын ноён. (Бөөхан **Явган мэргэн**ий эхнэр Тангринтай завхайрсан)
* Уультай будан тайш (?-?), Юань улсын сүүл үеийн Ойрадын ноён, Бөөханы хүү.
* Хуухай Даюу (?-1399), Ойрадаас Монголын хаанд шадарлаж байсан ноён. Үйлинтэй Бадан тайшийн хүү.
* Үгэчи хашиха (Мөнхтөмөр, ?-1408), Ойрадын ноён.
* Батула чинсан (1415), Хуухай даюугийн хүү, Ойрадын ноён.
* Эсэхү (Тайван, ?-1424), Ойрадын Мөнхтөмөр ноёны хүү. 1409 онд Мин улсын хаанаас **Сянь-и ван** цол хүртсэн.
* Батболд (?-1438), Ойрадын Мөнхтөмөр ноёны хүү. 1409 онд Мин улсаас **Аньлэ ван** цол хүртсэн. 
* Тогоон тайш (1418-1438)
* Эсэн тайш (1439-1455)
* Амасанж (1454-1455)
* Өштөмөр (1455-1478)
* Хишиг өрлөг (1478-1486)
* Хамаг тайш (1486-1491)
* Архан чинсан (1486-1495)
* Бүүвэй мирз (1495-1530)
* Ханай ноён Хонгор (1530-1587)
* Абида Була тайш (1587-1600)
* Ахай хатан (1587-1612)
* Байбагас баатар (1612-1625)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан
* Гүш хаан (1628-1654)
* Очирт сэцэн хан (1638-1676)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан
* Хөндлөн Убаши: Хошуудын ноён. Ханай ноён Хонгорын хоёрдугаар хүү.
* Хархул (1600-1634)- Ойрадын зүүн гарын тайш

## Зураг

File:Moghulistan.PNG|1450 он
File:Chagatai Khanate (1490).png|1490 он
Файл:Oirad 16 zuun tugsgul.jpg
Файл:Oirad 17-r zuunii eh.jpg
Файл:Дөрвөн Ойрадын баруун хил 17 зуунд.gif
Файл:Дөрвөн Ойрад 17-р зууны эхэнд.gif|17-р зуунд Ойрадууд баруун хойшоо Алтайн хязгаар, Алтайн Бүгд Найрамдах Улс, Обь, Эрчис мөрний хооронд нутаглаж байв.
Файл:Дөрвөн Ойрад, Хотгойдын Алтан улс, Казах, Сибирийн ханлиг.jpg|Дөрвөн Ойрад, Хотгойдын Алтан улс, Казах, Сибирийн ханлиг
File:Семиреченская область 1900.svg|Оросын хаант улсын бүрэлдэхүүн дэхь Семиречье буюу Долоон ус муж. 1900 он
Файл:Syrdaryamap.png|Киргизстан атлас
Файл:Altai, Tienschan-Orte.png|Шинжаан (Хятад) атлас
Файл:DEM Mongolia.png|Монгол улс
Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|
Файл:Казахстан-газарзүйн нарийвчилсан атлас.jpg|Казахстан-газарзүйн нарийвчилсан атлас
Файл:Зүүн Казахстан.jpg|Зүүн Казахстан
Файл:Map of Kazakhstan physic.jpg|Казахстан 
Файл:Оросын физик газарзүйн атлас.jpg|Орос-улс төр, газарзүйн атлас
Файл:Оросын баруун хэсэг.gif|Оросын баруун хэсэг
File:Lakebalkhashbasinmap.png|Или мөрний сав
Файл:Баруун Монгол, Алтайн голууд.jpg|Монголын баруун аймгууд, Зүүн Казахстан, Алтайн голууд
File:Irtysh river basin map.png|Эрчис мөрөн, түүний цутгал Омь гол. 16-р зууны сүүлээр Омь голоор Дөрвөн Ойрад Оростой хиллэх болжээ
File:Irtysh basin.png|Эрчис мөрний сав
File:Ob watershed.png|Обь мөрний сав
Файл:Ob river basin.png|Обь, түүний цутгал Катунь, Бия голууд
Файл:Томь гол.png|17-18-р зууны эхэнд Томь голийн эрэг дээрх Томск хотоос урд зүгт Дөрвөн Ойрад, Зүүнгарын хил өнгөрч байв.
File:Yeniseirivermap.png|Енисейн сав
Файл:Enisey.png|Енисей

## Мөн үзэх
*Монголын түүх
*Монгол Улс 1368-1691
*Зүүнгар
*Зүүнгар нутаг
*Монгол хаад
*Казахстаны түүх

## Эшлэл 
## Ном зүй
* 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年
* Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003.
* Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991.
* Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990.

## Гадаад холбоос
*[Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - Лев Гумилёв(https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%91%D0%B2) "Древняя Русь и Великая степь"]
*ХАН АБАК
*ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири
*Алтай: Чагатайская земля
*Телеутская землица 
*Покорение Сибири: Мифы и реальность
*Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты
*Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I
*Присоединение территории Алтая к Российскому государству
*Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв
*Телеуты и русские в XVII-XVIII веках
*Краткая история Ойротии
*Западная Сибирь . Белые пятна в истории
*Род и община у телеутов в XIX - XX веках
*Расселение алтайцев
*Телеуты и русские в XVII-XVIII веках
*Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев

Ангилал:Умард Юань Улс
Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс
Ангилал:Ойрадын түүх