open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мэргэжлийн байгууллага (Нөхөн төлбөрийн харилцаа)

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуульд мэргэжлийн байгууллагын
оролцоог дараах байдлаар тодорхойлсон байдаг. Үүнд:

• Ой, амьтан, ус, ашигт малтмал зэрэг байгалийн баялаг хамгаалах,
зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх асуудлыг хуулиар болон төрийн
захиргааны төв байгууллагаас олгосон эрхийн дагуу эрхлэн зохицуулж
байгаа аж ахуйн нэгж, байгууллагыг мэргэжлийн байгууллага гэнэ.

• Хуульд заасан үйл ажиллагааг эрхлэн зохицуулах эрх мэргэжлийн
байгууллагад олгох журмыг Засгийн газар батална.

• Мэргэжлийн байгууллага хариуцсан нутаг дэвсгэртээ дараахь үйл
ажиллагааг хэрэгжүүлнэ. Үүнд:

- Төрийн захиргааны төв байгууллага, Засаг даргын шийдвэрийг
үндэслэн иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагатай байгалийн баялгийг
ашиглах гэрээ байгуулах, уг гэрээний дагуу байгалийн баялгийг
ашиглах газрыг зааж өгөх;

- Байгалийн баялгийг хамгаалах, зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх
төсөл, төлөвлөгөө боловсруулах, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх ажлыг
зохион байгуулах, эрх олгосон тохиолдолд нөлөөллийн үнэлгээ
хийх;

- Байгалийн баялгийн нөөцийн судалгаа хийлгэх захиалга өгөх;
Байгалийн баялгийг өвчин, хөнөөлт мэрэгч амьтан, хөнөөлт шавьж,
түймэр зэрэг байгалийн гамшиг, гэнэтийн аюулаас урьдчилан сэргийлэх,
хамгаалах, тэдгээртэй тэмцэх арга хэмжээг хэрэгжүүлэх;

- Байгалийн баялгийг хамгаалах, зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх
талаар иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад технологийн хяналт
тавих, мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх;

- Хариуцсан нутаг дэвсгэртээ байгалийн баялгийн өөрчлөлтийн
ажиглалт хийж, мэдээг мэдээллийн санд тусгуулах;

- Байгалийн баялгийг судлах, хамгаалах, зохистой ашиглах, нөхөн
сэргээх талаар саналаа Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, Засаг
даргад танилцуулж шийдвэрлүүлэх, шаардлагатай бол төрийн
захиргааны төв байгууллагад уламжлах;

- Байгалийн баялгийг хамгаалах, нөхөн сэргээх, зохистой ашиглах,
арчлах, тэдгээрийг ашиглан хууль тогтоомжид заасан журмын
дагуу үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэх;

- Байгаль орчинд учруулсан хохирлыг энэ хуулийн 49 дүгээр зүйлийн
4 дэх хэсэгт заасан аргачлалын дагуу тогтоох.
Улсын байцаагчийн эрх, үүрэг (БОХ тухай хууль)

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 27 дугаар зүйлд Улсын
байцаагчийн эрх, үүргийг дараах байдлаар заасан байдаг. Үүнд:

• Улсын байцаагч нь байгаль орчинд учруулсан хохирлыг илрүүлэх,
нөхөн төлбөр тооцуулах, нөхөн төлбөрийг төлүүлэхтэй холбоотой
харилцаанд дараах эрхийг эдэлнэ. Үүнд:

- Иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага байгаль орчныг хамгаалах
тухай хууль тогтоомжийг хэрхэн биелүүлж байгаад харьяалал
харгалзахгүйгээр хянан шалгах;

- Хяналтад шаардагдах мэдээ, баримтыг холбогдох иргэн, аж ахуйн
нэгж, байгууллагаар гаргуулах;

- Хууль тогтоомж, стандарт, зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээг зөрчиж
байгаль орчинд хортой нөлөөлөл үзүүлсэн иргэн, аж ахуйн нэгж,
байгууллагад уг зөрчлийг арилгахыг шаардах, Зөрчил шалган
шийдвэрлэх тухай хуульд заасан журмын дагуу үйл ажиллагааг нь
түр зогсоох;

- Хяналт, шалгалт хийхээр аж ахуйн нэгж, байгууллагад нэвтрэн орох,
сорьц, дээж авах, тэдгээрийг өөрийн хяналтын дор шинжлүүлэх;

- Байгалийн гамшиг, гэнэтийн аюулын үед шаардлагатай бол
нийтийн тээврийн хэрэгслээр дараалал харгалзахгүйгээр зорчих,
бусад тээврийн хэрэгслийг дайчилж хөлсийг нь төлөх;

- Байгаль орчныг хамгаалах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг
хянах явцдаа тухайн иргэний болон тээврийн хэрэгслийн баримт
бичгийг шалгах, зөрчил илэрсэн тохиолдолд баримт бичиг, хууль
бусаар агнасан, түүсэн, бэлтгэсэн, олборлосон байгалийн баялаг,
ашигласан техник, тоног төхөөрөмж, багаж хэрэгслийг хураах;

- Зөрчлийн тухай хууль зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд шийтгэл
оногдуулах, албадлагын арга хэмжээ авах;

- Байгаль хамгаалагчийн ажлыг шалгах, заавар өгөх;

- Хууль тогтоомж, технологийн зөрчил гаргаж байгаль орчинд
хохирол учруулсан аж ахуйн нэгж, байгууллагын лицензи,
зөвшөөрөл, байгаль орчны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулах эрхийг
хүчингүй болгуулах, үйл ажиллагааг түр болон бүрмөсөн зогсоох
саналаа тухайн эрх олгосон байгууллагад тавьж шийдвэрлүүлэх;

- Байгаль орчны тухай хууль тогтоомжийг зөрчсөн шийдвэр
гаргасан байгууллага, албан тушаалтны шийдвэрийг хүчингүй
болгохыг шаардах, эсхүл дээд шатны байгууллагад гомдол гаргаж,
шийдвэрлүүлэх.
Harchu Entertainment

**Харчу энтертайнмент** нь 2013 онд Ө.Бумцэндийн санаачлагаар үүсгэн байгуулагдсан.
Батболдын Уранчимэг

**Сүрэнжавын Цэрэнлхам** — MC Collection хамтлагийн орон тооны бус гишүүн, Монголын дуучин. 

## Эх сурвалж 
* [MC Collection түүх]

Ангилал:1999 онд төрсөн
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Дуучин
Байгаль хамгаалагчийн эрх, үүргийг зохицуулах нь (БОХ тухай хууль)

“**Байгаль орчныг хамгаалах тухай**” хуулийн 28 дугаар зүйлд Байгаль хамгаалагчийн эрх, үүргийг дараах байдлаар зохицуулсан байдаг. Үүнд:

• Байгаль хамгаалагч дараахь эрхтэй байна:

- Нутаг дэвсгэртээ энэ хуулийн 27 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1, 4,
5-д заасан улсын байцаагчийн эрхийг хэрэгжүүлэх;

- Нутаг дэвсгэртээ энэ хуулийн 27 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 6,
7-д заасан улсын байцаагчийн эрхийг хуульд тусгайлан заасан
тохиолдолд хэрэгжүүлэх;

• Байгаль хамгаалагч энэ хуулийн 27 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт
зааснаас гадна дараахь үүрэгтэй байна:

- Хариуцсан нутаг дэвсгэртээ байгаль орчинд учирч болзошгүй
аюулаас сэргийлэх, байгалийн баялгийг хамгаалах арга хэмжээ
авах;

- Хууль тогтоомжид заасан тохиолдолд байгалийн баялгийн нөөц
ашиглах эрхийн бичиг олгох;

- Иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад гэрээ, тусгай зөвшөөрөл,
эрхийн бичгийн дагуу тухайн баялгийг ашиглах газрыг зааж өгөх,
хяналт тавих;

- Хариуцсан нутаг дэвсгэртээ байгалийн баялгийн өөрчлөлтийн
ажиглалт хийж, мэдээг мэдээллийн санд тусгуулах;

- Байгалийн гамшиг, гэнэтийн аюул гарсан даруйд зохих шатны
Засаг даргад мэдээлж, хор уршгийг арилгах арга хэмжээ авах;

- Хариуцсан нутаг дэвсгэртээ байгалийн баялгийг нөхөн сэргээх
ажлыг зохион байгуулах;

- Хариуцсан нутаг дэвсгэртээ ажиллах нөхөрлөлийн менежментийн
төлөвлөгөө хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх, хамтран
ажиллах;

- Уул, ой модонд бүгсэн оргодол яллагдагч, ялтныг эрэн сурвалжилж
байгаа цагдаагийн албанд газар орны онцлог, байгалийн тогтоц,
байршлын талаар мэдээлэл өгөх, газарчлах, хамтран ажиллах;

- Хариуцсан нутаг дэвсгэртээ орших гол, мөрөн, нуурт усан замын
тээвэрлэлтийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих.

• Энэ хуулийн 26 дугаар зүйлийн 5 дахь хэсэгт заасан шаардлага хангасан
байгаль хамгаалагчид байгаль орчны хяналтын улсын байцаагчийн
эрх олгох бөгөөд эрх олгох журмыг Байгаль орчны асуудал эрхэлсэн
төрийн захиргааны төв байгууллага, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий
газар хамтарч батална.
Улсын байцаагчийн хүлээх үүрэг (БОХ тухай хууль)

Улсын байцаагч нь байгаль орчинд учруулсан хохирлыг илрүүлэх,
нөхөн төлбөр тооцуулах, нөхөн төлбөрийг төлүүлэхтэй холбоотой
харилцаанд дараах үүргийг хүлээнэ. Үүнд:

- Байгаль орчныг хамгаалах үүргээ биелүүлэхдээ хууль тогтоомж,
түүнд нийцүүлэн гаргасан дүрэм, журмыг чанд сахин биелүүлэх;

- Байгаль орчныг хамгаалах тухай хууль тогтоомжийн зөрчлийн
шинж байдал /зөрчил гаргагчийн нэр, хаяг, үйлдлийн шинж
байдал, учруулсан хохирол, хөнгөрүүлэх болон хүндрүүлэх нөхцөл/-
ын тухай тэмдэглэл хөтлөн зөрчил гаргагчийн гарын үсэг зуруулах
буюу зурахаас татгалзсан бол энэ тухай тайлбар тэмдэглэл хийх;

- Иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад захиргааны шийтгэл ногдуулах,
тэдгээрийн хууль бус үйл ажиллагааг түдгэлзүүлэн зогсоохдоо
түүний үндэслэл, шалтгааныг хууль тогтоомжийн зүйл, заалтын
дагуу тодорхойлж, баталсан загвараар үйлдсэн акт буюу торгуулийн
хуудаст тэмдэглэх;

- Илрүүлсэн зөрчлийг таслан зогсоох, арилгах арга хэмжээ авахдаа
иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг
хүндэтгэх, үйлдвэрлэлийн нууцыг хадгалах;

- Байгаль орчныг хамгаалах, зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх,
хяналт тавих үйл ажиллагаанд орон нутгийн иргэд, олон нийтийн
оролцоог нэмэгдүүлэх, тэдний идэвх санаачлагыг өрнүүлэх, зөвлөн
туслах, зохион байгуулах, хамтарч ажиллах.
Тооцооллын үед анхаарах асуудлууд

**Мэргэжлийн хандлага**:
 
Байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээний суурь үндэслэл болох
экологи-эдийн засгийн үнэлгээг хуульд зааснаар мэргэжлийн компани
гүйцэтгэх бөгөөд мэргэжлийн баг бүрдүүлэх үүрэгтэй. Мэргэжилтний
хийсэн хэмжилт, гаргасан үр дүн нь нөхөн төлбөр төлөгчийн хариуцлагыг
бататгаж, шүүх, хяналтын байгууллагын өмнө хамгаалагдах нөхцөлтэй
байх ёстой. Гэвч энэ асуудал бүрэн хэрэгжихгүй байгаа явдал бий. Байгаль
орчны үнэлгээ, судалгааны мэргэжилтнүүдийн ёс зүйн хэмжээг хуульчилан
тогтоогоогүй, үнэлгээний аргачлал нь олон салаа хувилбартай, байгаль
орчны суурь мэдээллийн сан дутмаг зэрэг олон бодит шалтгааны улмаас
шүүхийн шатанд очсон байгаль орчинд учруулсан хохирлын нөхөн төлбөр
гаргуулах асуудлууд шүүх, шүүхийн хяналтын шатанд хэрэгсэхгүй болох
тохиолдол олон давтагдаж байгаа юм.

Үүний хамгийн чухал нь судалгааны баг бүрэлдэхүүн, түүний дотор
мэргэжилтний хандлага байх бөгөөд тооцоолж гаргасан үр дүн нь
маргаантай, хянан магадлагааны үнэлгээгээр зарчмын зөрүүтэй гарах
явдалтай холбоотой байна. Тухайлбал, Өвөрхангай аймгийн Уянга суманд
хийсэн хянан магадлагааны үр дүнгээр хохирол тооцсон мэргэжилтэн нь
хариуцагчийг газрын доорхи ус ашигласан байхад гадаргын ус ашигласан
хэмээн тооцоолсон тохиодол байдаг.

Мөн түүнчлэн судалгааны нэг удаагийн ажилд олон мэргэжилтнээс
бүрдсэн баг ажилладаг бөгөөд мэргэжилтнүүд өөрсдийн тайлангаа өөр
өөрсдийн хэмжилтийн дүн, хэмжих нэгжээр тайлагнадаг. Эндээс тайланд
дараах төрлийн алдаа гардаг. Үүнд:

• Хэмжилтийн зөрүү үүсдэг.

• Эвдрэлийн хэлбэр дүрсийг олон хувилбараар зураглаж, бүлэг бүр өөр
өөр үзүүлэлттэй болдог.

• Ашиглалт, эзэмшлийн талбайд нийтэд нь хохирол тооцсон талбайн
болон ажлын хэмжээ өөр өөр өгөгдөлтэй болдог.

• Байрзүйн хувьд алдаатай байх тохиолдол ч байдаг.

• Хэмжих нэгжүүдийг хөрвүүлэх болон орон шилжүүлэхдээ алддаг.
Тооцооллын үед анхаарах асуудлууд-1.3

**Газрын хэвлийд учруулсан хохирлын тооцоолол**:
Хэрвээ хариуцагч нь өөрийн техникгүй бол уул уурхайд түгээмэл
ашиглаж байгаа хүнд техник, машин механизмийн техникийн үзүүлэлтийг
тооцоололд ашиглана. Үүнд:

• Нөхөн дүүргэлт хийхэд шаардлагатай техникийн жагсаалт

• Уул уурхайн техникийн цагийн хүчин чадал, техник үзүүлэлтээр

• Техникийн шатахуун зарцуулалт, норм нормативаар

• Механикжуулагчийн цалин хөлс, хөдөлмөрийн норм нормативаар

Уурхайн малталтыг дүүргэх ажлын зардлыг дараах байдлаар тооцно.
Үүнд:

Уурхайлалтад шууд өртсөн талбайд малталтаас үүссэн орон зайн
тодорхой хэсгийг буюу ихэнх тохиолдолд 30-50 хувийг нөхөн дүүргэдэг.
Нөхөн дүүргэлтэд

• ЭО4321 экскаватор,

• Краз маркийн автосамосвал,

• D8R маркийн бульдозер ашигланна гэж тооцвол тэдгээрийн техникийн
үзүүлэлтүүдийг цуглуулж томъёонуудыг ашиглана тооцолно.

Нөхөн сэргээлт хийгдэх талбайг тэгшлэх ажлын зардал. Уурхайн дүүргэлт
хийсэн талбай, овоолго, далан суваг, шуудуу тусгай байгууламжуудын талбай
тэгшлэх ажлын зардал тооцоход тэгшлэлт хийх талбай, нөхөн сэргээгдэх
талбайд дэвсэх шимт хөрсний зузаан зэргийг тооцох хэрэгтэй. Мөн
чулуулгийг бульдозероор тэгшлэх ажил дахин хийгдэнэ гэж үзвэл дахин
хийх ажлын хэмжээг тооцно.

Уул аргачлалаар тооцсон хохирлын дүн нь ихэнх тохиолдолд байгаль
орчинд учруулсан нийт хохирлын тал хувийг эзэлдэг бөгөөд энэ нь “Байгаль
орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-ыг
захиалсан анхны шаардлагатай холбоотой юм.
Тооцооллын үед анхаарах асуудлууд-1.4

**Амьтны экологи-эдийн засгийн үнэлгээний аргачлалын
хэрэглээ**:

Амьтны экологи-эдийн засгийн үнэлгээний аргачлалыг амьдралд бодит
байдлаар бараг хэрэглэхгүй байгаа. Хэрэглэхгүй байгаагийн шалтгааныг
уг аргачлал нь хөхтөн амьтдад учирсан хохирлыг тооцох зорилгоор
боловсрогдсонтой холбоотой. Гэтэл хөхтөн амьтад зах зээл болон хулгайн
анд өртөхөөөс өөр тохиолдлоор хохиролд өртөх нь бага, газар ашиглалтын
үйл ажиллагааны дуу чимээнээр дайжаад явчихдаг гэсэн тайлбартай байдаг.
Бернард Барух

**Бернард Барух** (англи. *Bernard Mannes Baruch,* 1870 оны 8-р сарын 19-нд АНУ-ын Өмнөд Каролина мужийн Камдэнд төрж, 1965 оны 6-р сарын 20-нд Нью-Йорк хотод нас барсан) - Америкийн санхүүч, хөрөнгийн наймаачин, улс төр, төрийн зүтгэлтэн байв.

Бернард Барух АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вудро Вилсон, Франклин Рузвельт нарын зөвлөхөөр ажиллаж байсан. 1947 онд тэрээр "хүйтэн дайн" гэсэн нэр томьёог албан ёсны нөхцөлд дэлхийд анх удаа ашигласан.

## Намтар 
Бернард Барух Өмнөд Каролинад Саймон, Белле Барух нарын дөрвөн хүүгийн хоёр дахь нь болж төрсөн. Түүний эцэг еврей гаралтай Саймон Барух (1840–1921) 1855 онд Германаас АНУ руу цагаачилжээ. Эмч мэргэжилтэй тэрээр Америкийн Иргэний дайны үед Өмнөдийн талд цэргийн алба хааж байсан бөгөөд физик эмчилгээний аргыг үндэслэгчдийн нэг юм.
 хамт, 1961 он.]]
1881 онд түүний гэр бүл Нью-Йорк хот руу нүүж, Бернард Нью-Йорк хотын коллежид (англи. *City College of New York*) элсэн орж төгсөөд "*A. A. Housman and Company*"-д брокероор ажиллаж эхэлсэн байна. Тэрээр Нью-Йоркийн хөрөнгийн биржид суудал авч, элсэн чихрийн гэрээгээр амжилттай наймаа хийж байв. 1903 онд тэрээр өөрийн брокерийн пүүсийг байгуулж, 33 настайдаа саятан болсон. Тухайн үед зах зээлийг удирдах зорилгоор янз бүрийн трастуудыг үүсгэн байгуулдаг жишиг дэлгэрч хамтаар ажилладаг байсан ч Барух бүх үйл ажиллагаагаа ганцаар явуулж, үүнийхээ төлөө "Уолл Стритийн чоно" хэмээх хоч авч байжээ.

Барух Америкийн улс төрийн амьдралд 1912 оноос идэвхтэй оролцож эхэлсэн байна. Тэрээр өөрийн мөнгөө ​​Вудро Вилсоны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажилд зарцуулжээ. Барух Ардчилсан намд 50,000 доллар хандивласан. Үүнд талархан Вилсон Үндэсний батлан ​​хамгаалах яаманд түүнийг томилов. Дэлхийн 1-р дайны үед тэрээр Дайны аж үйлдвэрийн зөвлөлийн дарга болж, Америкийн аж үйлдвэрийг цэргийн хэрэгцээнд чиглүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Дэлхийн 1-р дайны дараа тэрээр Версалийн бага хурлын Эдийн засгийн дээд зөвлөлд ажиллаж, ерөнхийлөгч Вудро Вилсоны эдийн засгийн хувийн зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. Вудро Вилсоны дараа тэрээр ерөнхийлөгч Уоррен Хардинг, Херберт Хувер, Франклин Рузвельт, Харри Трумэн нарын байнгын хамтрагч бөгөөд сүүдэр мэт дагалдагч байв. Дэлхийн 2-р дайны үед ерөнхийлөгч Ф.Д. Рузвельт резиний каучукийн хомсдолыг арилгахын тулд Барухыг хорооны даргаар томилож байжээ. 

Харри Трумэн 1946 онд Барухыг НҮБ-ын Атомын энергийн комиссын төлөөлөгчөөр томилов. 1946 оны 6-р сарын 14-нд болсон Комиссын анхны хурлаар Барух АНУ-ын цөмийн зэвсгийг бүрэн хориглох төлөвлөгөөг зарласан нь түүхэнд "Барухын төлөвлөгөө" нэрээр бичигдэн үлдсэн. Цөмийн судалгаа хийж буй бүх улс холбогдох мэдээллээ солилцох, бүх цөмийн хөтөлбөр нь зөвхөн энх тайвны шинж чанартай байх ёстой гэж заасан байдаг.

Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:АНУ-ын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:1870 онд төрсөн
Ангилал:1965 онд өнгөрсөн
Тооцооллын үед анхаарах асуудлууд-1.2

**Газрын үнэлгээ, түүний хэмжилт-судалгаа**:

Газрын эвдрэлийг хэмжиж, зураглал үйлдэх нь хээрийн судалгаагаар
хэмжиж тогтоосон эвдрэлийн ангилал, эвдрэлийн төрөл ангилалд
үндэслэдэг. Эвдэрсэн талбайн хэмжилтийг үнэн зөв тодорхойлж, эвдрэлийн
зураглалыг ойлгомжтой боловсруулах нь хохирлын үнэлгээний тооцооллын
олон хэсэгт нөлөөлнө. Тухайлбал, газрын хэвлий, хөрс, ургамалд учруулсан
хохирлын хэмжээг тогтооход хамрах талбайн хэмжээг тооцдог тул газрын
эвдрэлийг хэмжээг тогтоосон судалгаанд тулгуурлана.

Эвдэрсэн газрын хэмжээг хээрийн судалгаагаар цуглуулсан эвдрэлийн мэдээллийг зураг зүйн аргаар боловсруулж зурагласнаар эвдрэлийн төрөл ангилал, хэмжээс бүхий зураг үйлдэгдэнэ. Эвдрэлийн зургийг буруу үйлдсэнээс тооцсон хохиролд эргэлзсэн хариуцагч болон шүүх, хяналтын шатны ажилтнуудаас дахин үнэлгээ хийх шаардлагатай байдлыг хүсэмжилж хянан магадлагааны багийг бүрдүүлж, хохирлын үнэлгээг шинээр хийх тохиолдол гардаг.

Газрын эвдрэлд хохирол тооцох нь эвдэрсэн бодит хэмжээст үндэслэдэг
тул газрын эвдрэлийн хэмжээсийг зарчмын хувьд алдаагүй, зөв тогтоох
шаардлагатай бөгөөд учир нь дараах асуудлууд үүсдэг. Үүнд:

• Газрын эвдрэлийн хэмжээст хариуцагчийн үүсгээгүй элдэв эвдрэлийг
(хариуцагчийг үйл ажиллагаа эхлүүлэхээс өмнө үүссэн) оруулан
тооцсон нь хэмжээсийг ихэсгэдэг.

• Нөхөн сэргээлтэд ашиглах техникүүд өөр байгаагаас нэгж ажлын
үнэлгээ зөрүүтэй гардаг.

Хэрвээ эвдэрсэн газар нь хот суурин газрын ангилалд хамаарч, мал
сүрэг бэлчээрлэхгүй, тариаланд ашиглагдахгүй бол хохирлын хэмжээг
тооцоолох өгөгдөл цуглуулах боломжгүй болж ирнэ.
Норвегийн хөгжмийн академи

Норвегийн **Хөгжмийн Академи** (Норвеги: *Norges musikkhøgskole , NMH) нь Норвегийн* Осло хотод, Фрогнер мужийн Майорстуен хотын ойролцоо байрладаг их сургуулийн түвшний хөгжмийн консерватор юм . Энэ нь Норвеги дахь хамгийн том хөгжмийн академи бөгөөд тус улсын хамгийн өндөр түвшний хөгжмийн боловсролыг санал болгодог. Тусгай их сургуулийн хувьд ( *vitenskapelig høgskole* ) бакалавр болон аспирантурын сургалтуудыг санал болгодог. Олон жилийн туршид академи нь Норвегийн хамгийн алдартай хөгжимчдийг бэлтгэсэн.

Норвегийн Хөгжмийн Академи нь жүжигчид, хөгжмийн зохиолчид, сурган хүмүүжүүлэгчдийг бэлтгэж , хөгжмийн янз бүрийн чиглэлээр судалгаа хийх үндэс суурийг тавихыг хичээдэг. Энэ нь ардын хөгжим , сүмийн хөгжим , сонгодог хөгжим, ялангуяа дараачийн жилүүдэд жазз ертөнцөд амжилттай ажиллаж буй олон уран бүтээлчдийг сургадаг .

Академи нь Ослогийн хамгийн том концертын зохион байгуулагч бөгөөд жилд 300 орчим концерт тоглодог.

Норвегийн боловсролын тогтолцооны бүх сургуулиудын нэгэн адил тус сургууль үнэ төлбөргүй байдаг. Оюутнуудыг зөвхөн сонсгол болон/эсвэл баталгаажуулах боломжтой бусад шалгуураар л хүлээн авах боломжтой.

## Түүх 
Норвегийн Хөгжмийн Академи нь 1973 онд байгуулагдсан. Одоогийн Академи нь 1996 онд Олав Селваагийн үүсгэн байгуулсан Вейтветийн хөгжмийн сургуулийг залгамжлагч байсан хуучин *Østlandets musikkonservatorium-* тай нэгдсэний үр дүн юм .

Хөгжмийн боловсролын төрийн байгууллага байгуулах хүсэлт 19-р зууны үеэс эхэлдэг. 1883 онд Людвиг Матиас Линдеман (аав) болон Питер Брайни Линдеман (хүү) нар Кристианиа (хуучин Осло ) хотод "Органистуудын сургууль" гэж нэрлэгдэх болсон . Энэ нь Норвегийн хөгжмийн анхны бөгөөд хамгийн том консерватори болж хөгжсөн бөгөөд Норвегийн хөгжмийн академийн чухал үндэс суурийг тавьсан юм. Линдеманы консерваторийг 1973 онд татан буулгасан. Линдеманы гэр бүлийн дурсгалыг хүндэтгэхийн тулд академийн хамгийн том концертын танхимыг 400 гаруй хүний ​​багтаамжтай *Lindeman Hall гэж нэрлэдэг.*

## Эрхэм хүндэт багш нар 
* Эдвард Флифлет Брайн , хөгжмийн зохиолч, удирдаач
* Лалла Карлсен , дуучин, жүжигчин
* Хенрик Хеллстениус , хөгжмийн зохиолч, хөгжим судлаач
* Тронд Халштейн Мое , дуурийн дуучин
* Софи Кауэр , виолончельчин, жүжигчин 
* Турид Карлсен , сопрано
* Арне Нордхайм , хөгжмийн зохиолч
* Маркус Паус
* Руне Ребне , хөгжмийн зохиолч
* Лейф Солберг , сонгодог хөгжмийн зохиолч, органист

## Гадаад холбоосууд 
* Wikimedia Commons дахь  тэй холбоотой хэвлэл мэдээлэл
* Албан ёсны вэбсайт

Ангилал:Ослогийн боловсрол
Молде их сургуулийн коллеж

**Molde University College - Логистикийн мэргэшсэн их сургууль** ( Норвеги : *Høgskolen i Molde - Vitenskapelig høgskole i logistikk* , товчилсон *HiM* эсвэл *HiMolde* ) нь Норвегийн төрөлжсөн их сургууль юм . Энэ нь Норвегийн Море ог Ромсдал тойргийн Молде хотын Молде хотод байрладаг . Их сургууль нь бизнесийн удирдлага , ложистик , мэдээллийн технологи , эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны чиглэлээр дээд боловсрол олгодог . 

Бакалавр , Шинжлэх ухааны магистр , докторын зэрэгт зэрэг олгох боломжтой . Тус байгууллага нь 2010 оны 1-р сарын 1 хүртэл их сургуулийн коллежид харьяалагдаж байсан бөгөөд логистикийн чиглэлээр мэргэшсэн их сургууль гэсэн шинэ статусаа авсан. Энэ нь Норвегийн дээд боловсролын тогтолцооны төрөлжсөн есөн их сургуулийн нэг юм. Гол кампус нь Молде хотод байдаг боловч зарим сургалтын хөтөлбөрийг Кристиансунд хотод санал болгодог . Møre судалгааны хүрээлэн мөн оюутны хотхонд байрладаг. 

## Сургалтын хөтөлбөрүүд 
### Бакалаврын зэрэг олгох хөтөлбөрүүд 
засварлах

* Нийгмийн судлал
* Бизнесийн удирдлага
* Логистик
* Спортын менежмент
* Мэдээллийн технологи
* Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан

### Магистрын зэрэг олгох хөтөлбөрүүд 
засварлах

* Логистикийн чиглэлээр магистр
* Инженерийн логистикийн чиглэлээр магистр
* Газрын тосны логистикийн чиглэлээр магистр
* Үйл явдлын менежментийн чиглэлээр магистр
* Багийн спортын менежментийн чиглэлээр магистр
* Бизнесийн удирдлагын магистр

### Докторын зэрэг олгох хөтөлбөрүүд 
засварлах

* Логистикийн ухааны доктор
* Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны доктор

## Лавлагаа 
# "Index.HTML - Høgskolen i Molde"
# "Молде их сургуулийн коллеж - Логистикийн мэргэшсэн их сургууль" 
# Møreforsking Molde AS. 2006 оны 1-р сарын 15
Осло хотын Архитектур, дизайны сургууль

Осло Архитектур, дизайны сургууль нь Норвегийн их сургуулийн системд харьяалагддаг бие даасан байгууллага юм. Тус сургууль нь архитектур, хот байгуулалт, дизайн, байгалийн үзэсгэлэнг архитектурын чиглэлээр судалгаанд суурилсан боловсролыг санал болгож, энэ нь олон улсад хүчтэй байр суурь эзэлдэг. Oслогийн их сургууль нь гурван бүтэн цагийн магистрын хөтөлбөрийг санал болгодогв Үүнд нь Архитектурын магистр зэрэг, Дизайны магистр зэрэг, Байгалийн үзэсгэлэнг архитектурын магистрийн зэрэг гэх мэт нь багтдаг.  байгалийн үзэсгэлэнг архитектурын чиглэл буюу landscape architecture магистрын хөтөлбөрийг Осло болон Тромсо дахь Арктикийн их сургуульд санал болгодог. Тус сургууль нь мөн Хот байгуулалт, Архитектурыг хамгаалах чиглэлээрх мэргэжлийн сурагчдад мөн дээрх магистрын сургалтуудыг санал болгодог. Нэмээд Осслогийн их сургууль нь нэг төрлийн докторын зэрэг болох философийн ухааны докторын зэргийг ч мөн олгодог байна. Уг сургууль нь дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа шууд байгуулагдаж, дайн эхэлснээс болж эрдмийн зэрэг хамгаалж чадаагүй архитектурын оюутнуудад зориулсан "хямралын курс"-ын нэрээр байгуулагдсан аж. Үүнээс өмнө Архитектурын зэрэг авах Норвегийн цорын ганц сонголт бол Тронхейм дахь Норвегийн Технологийн Институт байсан юм. 20-р зууны эхний хагаст хэсэг архитекторууд политехникийн боловсролоос илүү гоо зүй, академийн чиг баримжаатай архитектурын сургууль байгуулахын төлөө шаргуу ажилласан. Нийслэлд тус улсын шилдэг туршлагатай архитекторуудтай танилцах боломжтой гэж ерөнхийд нь үзэж байсан тул тус сургууль эцэстээ Осло хотод байрладаг болсон байв.
Анги (Зурагт)

**Анги (Анг: Episode)** гэдэг нь радио, зурагтад зориулагдсан цуврал мэт томоохон бүтээлийг өгүүлэх хэсэг юм.

Анги нь мөн *үргэлжилсэн* том ямар ч төрлийн бүтээл доторх өгүүлэмж юм. Орчин үеийн цуврал ангиуд нь ихэвчлэн 20-50 минут үргэлжилдэг.
VID төрөлжсөн их сургууль

**VID төрөлжсөн их сургууль** () нь Осло хотод төвтэй, Норвегийн магадлан итгэмжлэгдсэн, хувийн, ашгийн бус их сургууль юм. VID нь 6000 оюутан, 700 орчим ажилтантай байгууллага. VID нь Лютеран шашны байгууллага болох Норвегийн сүмийн бие даасан, ашгийн бус диаконы байгууллага болох Диаконхеммет сангийн охин компани юм.

VID нь 2016 онд Диаконхемметийн их сургуулийн коллежийг 1843 оноос хойших түүхтэй хэд хэдэн жижиг коллежтой нэгтгэснээр үүсгэн байгуулагдсан. Төв байр буюу хамгийн том кампус болох VID Диаконхеммет нь Осло хотын Фрөнд, мөн Диаконхемметийн эзэмшлийн Диаконхеммет эмнэлгийн хажууд байрладаг. VID-ийн анхны ректор нь Ингунн Мозер байв.

VID нь эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухаан, теологийн чиглэлээр судалгаа хийж, бакалавраас докторын түвшний сургалтын хөтөлбөрийг санал болгодог. VID нь гурван төрлийн докторын хөтөлбөрийг багтаасан 50 орчим сургалтын хөтөлбөртэй. Энэ бол Норвеги дахь докторын зэрэг олгодог хувийн хэвшлийн хамгийн том байгууллага юм. Гол үйл ажиллагаа болох сувилагчийн боловсрол нь Диаконхеммет эмнэлэг болон бусад эмнэлгүүдтэй хамтран хэрэгжүүлдэг хамгийн том сургалтын хөтөлбөр хэвээр байна.

Ангилал:Норвегийн их сургууль
Ангилал:Ослогийн боловсрол
Ангилал:1843 онд байгуулагдсан
Берген архитектурын их сургууль

Берген Архитектурын Сургууль нь Норвеги улсын Берген хотод байрладаг хувийн болон академик бие даасан сургууль юм. Уг сургууль нь байгалийн өвөрмөц байвал буюу landscape-ийн чиглэлээр, Мэргэшсэн Архитектурын магистр, Архитектурын магистр гэсэн хоёр магистрын хөтөлбөр санал болгодог. Энд дурдагдаж буй сургуулийн хөтөлбөрүүд нь Европын холбооноос магадлан итгэмжлэгдсэн байдаг ба Норвегийн Боловсролын Үндэсний хуулиар хамгаалагдсан бөгөөд санхүүгийн дэмжлэгийн ихэнх хэсгийг Норвегийн засгийн газраас авдаг. 

Бергений сургууль нь 1986 онд Арч компанийн санаачилгаар албан ёсоор байгуулагдсан бөгөөд мөн Профессор Свейн Хатлой болон Берген архитекторуудын нийгэмлэгийн дэмжлэг үүсч байгуулагджээ. С.Хэтлой 2007 оны 8-р сарын 31 хүртэл эрдэм шинжилгээний болон захиргааны захирлаар ажилласан. Архитектор, хот төлөвлөгч Мариан Скжулхауг С.
Хэтлойг 2007 оны 9-р сарын 1-нд сургуулийн захирал, сургалтын захирлаар томилсон. Тус сургууль нь 5 ангид хуваагдсан 160 орчим сурагчтай. 5 жилийн хугацаатай магистрын хөтөлбөрүүд нь хоёр мөчлөгт хуваагддаг. Эхний гурван ангид сурагчдын хийсэн бүтээлийг шалгаснаар эхний улиралаа төгсдөг байна.
Кристианиа их сургуулийн коллеж

Кристианиа их сургуулийн коллеж нь Норвегид Эрнст Г.Мортенсений байгуулсанболовсролын байгууллага юм. 2022 оны байдлаар Кристианиа нь ойролцоогоор 19 000 оюутантай бөгөөд Осло, Берген болон онлайнаар дээд боловсрол эзэмшдэг. Кристианиа нь харилцаа холбоо, менежмент, маркетинг, санхүү, инноваци, технологи, урлаг, дизайн, хэвлэл мэдээллийн чиглэлээр төрөл бүрийн сургалтын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Төв байр нь Норвегийн Осло хотод байрладаг бөгөөд их сургуулийн коллеж нь Ослогийн өмнөх нэр болох Кристианиагийн нэрээр нэрлэгдсэн.

1914 онд тус байгууллагыг үүсгэн байгуулагч Эрнст Г.Мортенсен харилцааны чиглэлээр боловсрол олгохоор шийджээ. Түүний зорилго нь хаана байгаагаас үл хамааран боловсролыг хүн бүрт хүртээмжтэй боловсрол олгох явдал байв. Norsk Korrespondenceskole (NKS) 1914 онд 125 оюутан байсан бол 1929 онд 9 000 оюутан болж өссөн. 1939 онд Эрнст Мортенсен Гэгээн одонгийн баатар цолоор шагнагджээ. Олав бол "Норвеги болон хүн төрөлхтөнд үзүүлсэн онцгой үйлчилгээ"-д олгодог шагнал юм. Кристианиа их сургуулийн коллежийн оюутны холбоо (SHK) нь оюутнуудад зориулсан бие даасан байгууллага юм. Үүний зорилго нь оюутнуудын сонирхлыг хангах, тэдний санал бодлыг удирдах зөвлөл, төрөл бүрийн салбарууд болон олон нийтэд сонсоход оршино.
Хөрсөн бүрхэвчийн судалгаа, зураглал

Хөрсний үнэлгээг экологийн үнэлгээ, эдийн засгийн үнэлгээ гэсэн
үндсэн хоёр хэсэгт хуваана. Хөрсний экологийн үнэлгээгээр хөрсний үржил
шимийн түвшин, эвдрэлийн зэрэглэлийг тогтоох бөгөөд экологийн үнэлгээг
эдийн засгийн аргаар буюу мөнгөн дүнгээр илэрхийлж тооцох зарчмыг
хөрсний эдийн засгийн үнэлгээ гэнэ. Энэ хоёр үнэлгээ нь хоорондоо салшгүй
холбоотой. Хөрсний экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээг ялзмагийн
нөөцөөр тогтоох нь харьцангуй үнэмшилтэй аргазүй гэж үзэж болно.

Хөрсний экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээн дээр хөрсний эвдрэлээс
үүсэх шууд бус хохирлыг нэмж тооцож болно. Үүнд: газар ашиглалтын хохирол,
тариалангийн газраас авах орлогын алдагдал, бэлчээр ашигласнаас олох
орлогын алдагдал, мөн түүнчлэн орчны тоосжилт үүсэх, амьдрах орчныг
устгах гэх мэт хамаарна.

-**Хөрсний экологийн суурь үнэлгээ**: Хөрсний экологийн суурь
үнэлгээ нь тухайн газрын хөрсний эвдрэлийн зэрэглэл, ялзмагийн нөөц,
үржил шимийн түвшин, чулуурхаг, урвалын орчин, давсжилт зэрэг хөрсний
өөрийн шинж чанарын үзүүлэлт, мөн газрын налуу, гадаргын овон товон,
хад чулуурхаг, ургамлан бүрхэвч зэрэг газарзүйн хүчин зүйлүүдийн нийлмэл
цогцолбор үзүүлэлтээр тооцогддог.

-**Хөрсний эдийн засгийн үнэлгээ**: Хөрсний эдийн засгийн үнэлгээг
тооцохдоо зах зээлийн үнэлгээ, үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний өртөг гэх
мэт олон янзын үзүүлэлтүүдийг харгалзан тооцдог.

-**Хөрсний эвдэрлээс үүсэх шууд бус нөлөөлөл**: Хөрсний эвдрэл
үүссэнээс шалтгаалж янз бүрийн шууд бус сөрөг нөлөөллүүд үүсдэг. Үүнд:

- Газар ашиглалттай холбоотой хохирол (тариалангийн, бэлчээрийн,
хадлангийн газар г.м);

- Тоосжилт үүсэх;

- Нам дор газар хурдас хуримтлал үүсэх;

- Биологийн төрөл зүйлийн амьдрах орчин устах.

Хөрсний экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээн дээр нэмж шууд бус
хохирлын тооцоог хийж болно. Үүнд: нөөцөөс-нөөцөд, үйлчилгээнээс-
үйлчилгээнд, хамаарлын үнэлгээний хандлагуудыг ашиглаж болно.
Хөрсний экологийн үнэлгээний ажлын дараалал

1. Судалгаа явуулж буй газрыг хөрсний эвдрэлийн зэрэглэлийн дагуу хувааж
зураглах;

2. Хөрсний эвдрэлийн зэрэглэл тогтоосон газрын хөрсний эвдрэлийн газарзүйн
үзүүлэлтүүдийг тодорхойлох;

3. Зэрэглэл тогтоосон газар бүрт хөрсний зүсэлт, морфологи бичиглэл хийж,
шинжилгээнд зориулан дээж авах;

4. Эвдрэлд ороогүй газрын хөрсний зүсэлт, морфологи бичиглэл хийж, дээж
авах;

5. Хөрсний эзэлхүүн жингийн дээж авах;

6. Лабораторийн задлан шинжилгээгээр хөрсний ялзмагийн агууламж, эзэлхүүн
жин болон бусад үзүүлэлтүүдийг тодорхойлох;

7. Хөрсний ялзмагийн нөөцийг эвдэрсэн хөрсний ялгавар тус бүрээр
тодорхойлох;

8. Хөрсний эвдрэлийн зураглалын эхийг зохиож, GIS программ ашиглан
компьютерт оруулж, эвдэрсэн хөрсний талбайг тодорхойлох;

9. Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээг эвдэрсэн хөрсний талбай тус бүрээр
тооцоолох.
Хөрсний эвдрэлийн зэрэглэл

Тухайн газрын хөрс нь янз бүрийн
хэмжээнд эвдрэлд орсон байж болно. Хөрсний эвдрэлийн зэрэглэлийг
харьцуулсан судалгаагаар тодорхойлно. Тухайн газрын хөрстэй адил
нөхцөлд орших хүний үйл ажиллагааны нөлөөлөлд ороогүй болон эвдрэлд
орсон газрын хөрсний зүсэлт хийж, морфологи тогтцын бичиглэл, хөрсний
дээж авч харьцуулан судална.

Хөрсөн бүрхэвч байхгүй болсон газар онцгой их эвдрэлтэй хөрс гэдэг
зэрэглэлд багтана. Тухайлбал, уурхайн карьер, хөрс үүсгэгч чулуулаг газрын
гадарга дээр ил гарах гэх мэт. Хүчтэй эвдрэлд орсон хөрсний “А” давхарга
байхгүй болж зөвхөн “В” давхаргын тодорхой хэсэг нь үлдсэн байна.
Хөрсний эвдрэлийн зэрэглэлийг ялзмагийн нөөцөөр тогтооход
хөрсний үе давхаргуудын зузаан, ялзмагийн агууламж, эзлэхүүн жин гэсэн
үзүүлэлтүүдийг тогтоосон байх шаардлагатай.

Хөрсний эвдрэлд газарзүйн хүчин зүйлүүд тодорхой нөлөө үзүүлнэ. Хэт
налуу газарт байгалийн элэгдэл, эвдрэл илүү их явагддаг онцлогтой. Гуу
жалга бол хөрсөн бүрхэвчийн шугаман элэгдэл, эвдрэлийн гол үзүүлэлтийн
нэгд тооцогдоно. Тухайн газрын хөрсний эвдрэлийг хээрийн нөхцөлд шууд
тогтоох хамгийн хялбар арга нь ялзмагт давхаргын зузааны багасалтыг
ижил нөхцөлд орших эвдрэлд ороогүй хөрстэй харьцуулан судлах арга юм.

Судалгаа явуулж буй газрын хөрсний эвдрэлийн зэрэглэлийг өнгөн
хөрсний эвдрэлийн шинж чанарын үзүүлэлтүүд болон хөрсний
эвдрэлийн газарзүйн үзүүлэлтүүдийг ашиглан тодорхойлж, хөрсний
эвдрэлийн зэрэглэлийн дагуу зураглаж талбайг тодорхойлно. Хөрсний
зураглалын аргазүйг ашиглахаас гадна, агаар сансрын зураг, газарзүйн
мэдээллийн системийг өргөн ашиглана.
Хөрсний эвдрэлийн зураг зохиох

Судалгаа явуулж буй газрын хөрсийг
эвдрэлийн зэрэглэлийн дагуу зураглана. Дэлгэрэнгүй том масштабын
1:5000–аас 1:25000 хүртэл зураг байх ёстой. Хөрсний эвдрэлийн зураг дээр эвдрэлийн янз бүрийн зэрэглэлтэй хөрсний эзлэх талбайг дүрсэлнэ. Хөрсний
зураг хийх нь нэлээд нарийн төвөгтэй ажил бөгөөд зургийн чанараас хөрсний
экологи-эдийн засгийн үнэлгээний үр дүн шууд хамаарна. Нэгж талбар дахь
хөрсний ялзмагийн нөөцийг талбайгаар үржүүлж тооцдог учраас эвдэрсэн
газрын хил хязгаарыг үнэмшил сайтай, нарийвчлан зураглах шаардлагатай.
Мэргэжлийн дадлага туршлагатай хөрс судлаач, зураг зүйч нар энэ ажлыг
хийж гүйцэтгэнэ. Нэгж талбар тус бүрт нэгээс доошгүй бүрэн зүсэлт болон
морфологи бичиглэл хийж, үе давхарга тус бүрээс дээж авч, дээд үе
давхаргуудад эзэлхүүн жинг тодорхойлох дээжийг цагираг хэлбэрээр авна.
Лабораторийн шинжилгээгээр ялзмаг, эзэлхүүн жин, чулуулгийн агууламж,
карбонат зэргийг тодорхойлно.

Эвдрэлд ороогүй байгалийн унаган төрхөөрөө байгаа хөрсний үнэлгээг
тухайн газрын хөрсний экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээ гэнэ. Тухайн
газар орны онцлог, хөрсний ялзмагт давхаргын зузаан, ялзмагийн агууламж
гэх мэт олон шинж чанараас шалтгаалж, нэг ижил хэвшинж, дэд хэвшинж,
төрлийн хөрсний экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээ нь янз бүр байна.
Иймээс тодорхой хэвшинжийн хөрсний үнэлгээ нь тогтмол нэг суурь үнэтэй
байх боломжгүй юм. Гэхдээ тодорхой бүс нутгийн экосистемийн онцлогийг
харгалзан хөрсний хэвшинж болон дэд хэвшинж, эмпирик хамаарлыг
нэгтгэж хөрсний суурь үнэлгээг тодорхойлж болно.
Хөрсний эдийн засгийн үнэлгээ

Хөрсний эдийн засгийн үнэлгээг
тооцохдоо зах зээлийн үнэлгээ, үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний өртөг гэх
мэт олон янзын үзүүлэлтүүдийг харгалзан тооцдог.

Зах зээлийн үнээр тооцох жишээ: Улаанбаатар хот цэцэрлэгжүүлэх
компани 2009 онд 40.0 м3 хар хөрсийг 660 000 төгрөгөөр үнэлэн зарж
байна. 1.0 м3 шимт хөрс 16 500 төгрөг болно. Энэ үнэлгээ нь зах зээлийн
үнэлгээ бөгөөд хөрсний үржил шимийн түвшинг нарийвчлан тооцоогүй.
Газрын байрлал, зайнаас хамаарч, тээвэрлэлтийн зардал янз бүр гарна.

Үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний өртгөөр тооцох жишээ: Тухайн газрын
хөрсний хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх үр өгөөжийг тооцож,
эдийн засгийн үнэлгээг гаргана. Нэгж талбайгаас 1 жилд авч болох ургац,
бэлчээрийн нөөцийг мөнгөн дүнгээр тооцож, тухайн газрын хөрсний 1
жилийн эдийн засгийн үнэлгээг тооцно. Нэгэнт эвдрэлд орсон хөрсийг олон
жил ашиглах боломжгүй учраас 1 жилд газрын хөрснөөс авч болох орлогыг
олон жилээр илэрхийлэх шаардлагатай.
Усны экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээ

Манай орны нөхцөлд ундны усны үнэ ба гол мөрний усны нөөц урвуу
шүтэлцээтэй байна. Өөрөөр хэлбэл, усны нөөц элбэгтэй сав газарт усны
үнэ бага, усны бага нөөцтэй сав газарт усны үнэ их байх зохистой хандлага
байдаг.

Монгол орны нутаг дэвсгэрийг услагаар нь үндсэн гурван хэсэг болгон
хувааж болно. Усны нөхөн сэлбэгдэх нөөцийг аймгуудаар үнэлбэл:

- Хөвсгөл, Сэлэнгэ, Хэнтий аймаг элбэг устай;

- Архангай, Баян-Өлгий, Булган, Орхон, Завхан, Төв аймаг, Улаанбаатар
хот хэвийн дундаж устай;

- Баянхонгор, Өвөрхангай, Говь-Алтай, Дорноговь-Говьсүмбэр,
Дундговь, Өмнөговь, Сүхбаатар, Увс, Ховд аймаг бага устай байна.

Манай орны нутаг дэвсгэрийн хойт хэсэгт гол, мөрний урсац 2.0 л/с км2
ба түүнээс их услагтай, цэнгэг устай, гол мөрөн, булаг, нуурын усанд хүйтэн,
цэнгэг усны олон төрөл, зүйлийн амьтан, ургамал, загас байх бөгөөд манай
орны гол, мөрний эхний сав газар тэнд оршино.

Усны сав газрыг байгуулсантай холбоотойгоор гадаргын усны экологи-
эдийн засгийн үгнэлгээг сав газар бүрт өөр өөр байдлаар үнэлж тогтоосныг
2011 онд Засгийн газрын 302 тоот тогтоолыг баталсан.
Усны экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээ , төгрөг/шоометр

Монгол орны нутаг дэвсгэрийг услагаар нь үндсэн гурван хэсэг
болгон хувааж болно. Үүнд: Гадаргын ус элбэгтэй /Р>33%/, хэвийн устай
/33%<Р<66%/, ус багатай /Р<66%/ зэрэг болно. Гадаргын ус элбэгтэй бүсэд
олон жилийн дундаж урсацын модуль 2.0-16.0 л/ам км ба түүнээс их услаг
бүхий манай орны уулархаг нутаг, хэвийн услагтай бүс нутагт 0.5-2.0 л/ам
км урсацтаорчмын нутаг, ус багатай бүс нутагт 0.02-0.5 л/ам км услаг бүхий тал хээр,
0.01 л/ам км ба түүнээс бага услагтай говийн бүс бүхэлдээ хамрагдана.

Гол, мөрний урсац 2.0 л/с км2 ба түүнээс их услагтай сав газруудын
гадаргын усны эдийн засгийн үнэ (Үэ) 1.0 шоо метр тутамд 2000 төг, үүнээс
доош орших хийгээд 0.5-1.9 л/с км2 урсацтай уулс хоорондын хотгор, хөндий,
голуудын сав газарт усны эдийн засгийн үнэ 1.0 шоо метр тутамд 800 төг,
ус багатай бүс нутагт 0.02-0.5 л/с км2 услаг бүхий тал хээрийн бүсийн гол,
булаг, сайруудын савд 1500 төг, 0.01 л/с км2 ба түүнээс бага услагтай говийн
бүсэд 1800 төг тус тус байна. Аж ахуйн үйл ажиллагаанд үлэмж өртсөн бөгөөд
байгаль, уур амьсгалын эмзэг нөхцөлтэй Туул гол, Алтай, Хангай нурууны
өвөр, Говь-Алтай нуруунаас усжих голуудын сав газарт 1.0 м3 усны эдийн
засгийн үнэ 2000 төг байна.
Усны урсац км-ээр

№ **Монгол орны усны сав газар:  Гадаргын ус   Газар доорх ус**

1. **Сэлэнгэ мөрний сав газар**  1050             4072

2. **Хөвсгөл нуур, Эгийн голын сав газар** 1507   1438

3. **Шишхэд голын сав газар**    1050             1337

4. **Дэлгэрмөрөнгийн сав газар** 1050             1510

5. **Идэр голын сав газар**       918             1510

6. **Чулуут голын сав газар**     918             1510

7. **Хануй голын сав газар**     1347             2311

8. **Орхон голын сав газар**     2783             4945

9. **Туул голын сав газар**      2651             9440

10. **Хараа голын сав газар**    2183             2764

11. **Ерөө голын сав газар**     1424             2764

12. **Онон голын сав газар**     1225             1663

13. **Улз голын сав газар**      1478             2780

14. **Хэрлэн голын сав газар**   1791             2835

15. **Буйр нуур, Халх голын сав газар** 2097      2081

16. **Мэнэнгийн талын сав газар**       1013      3700

17. **Умард говийн гүвээт-Халхын дундад талын сав газар** 1420    3700

18. **Галба-Өөш Долоодын говийн сав газар** 1420  3996

19. **Онги голын сав газар**            2240      3250

20. **Алтайн өвөр говийн сав газар**    1410      4433

21. **Таац голын сав газар**            1410      1939

22. **Орог нуур, Түйн голын сав газар** 1410      1939

23. **Бөөнцагаан нуур, Байдраг голын сав газар**  1522     2352

24. **Хяргас нуур, Завхан голын сав газар**       1675     2716

25. **Хүйсийн говь, Цэцэг нуурын сав газар**      1122     2352

26. **Үенч Бодонч голын сав газар**                800     2506

27. **Булган голын сав газар**                     800     1729

28. **Хар нуур, Ховд голын сав газар**            1747     2506

29. **Увс нуур, Тэс голын сав газар**             1195     2506
Ойн төлбөрийн муж

Ойгоос мод авч, айл өрх, албан байгууллагын
тохижилт, цэцэрлэгжүүлэлтэд шилжүүлэн суулгах зориулалтаар
зөвшөөрөлгүй ашигласан тохиолдолд энэхүү үнэлгээг ашиглах ба Шилмүүст
модонд: шинэс, нарс, хуш, гацуур, жодоо; Навчит модонд: хус, хайлаас, улиас,
улиангар, бургасыг хамруулна.

Ойгоос мод зөвшөөрөлгүй бэлтгэх буюу арчилгаа, тордолт хийгээгүйгээс
модыг үхүүлэх, мөн “Улаан ном”-д орсон модыг зөвшөөрөлгүйгээр авч, ойн
санд хохирол учруулсан үед дээрх үнэлгээг баримтлан хохирлыг тооцно.

Монгол Улсын “Ойн тухай” хуулиар ойн бүсийг хамгаалалтын,
ашиглалтын бүс гэж 2 ангилсантай холбогдуулан ойгоос хэрэгцээний мод,
түлээ бэлтгэж ашигласны төлбөр тогтоох мужийн хилийн заагийг доорх
байдлаар ангилсан байдаг. Төлбөрийн муж нь ашигласны муж биш бөгөөд
хохирол учруулсан тохиолдолд болон суурь үнэлгээг тооцоход түүнийг
ашиглана.

**Нэгдүгээр муж**: Ойн сангийн хамгаалалтын бүсийн бүх ой;

Ойн сангийн хамгаалалтын бүсэд ороогүй ой:

- Монгол Алтайн нурууны ой;

- Байдраг, Түйн голын сав газрын нутгийг хамаарах Баянхонгор
аймгийн ой.

**Хоёрдугаар муж**: Ойн сангийн ашиглалтын бүсэд багтах ой;

- Онон голын сав газрын Дорнод аймгийн нутгийн ой;

- Увс аймгийн Хархираа, Ханхөхийн нурууны ой;

- Орхон, Онон голын сав газрын Өвөрхангай аймгийн нутгийн ой.

**Гуравдугаар муж**: Ойн сангийн ашиглалтын бүсэд багтах шилмүүст болон навчит мод бүхий
ой:

- Хангайн нурууны Архангай, Завхан, Хөвсгөл, Булган аймгийн нутгийн
ой;

- Хэнтийн нурууны Сэлэнгэ, Төв, Хэнтий аймгийн нутгийн ой.

**Дөрөвдүгээр муж**: Монгол улсын ойн сангийн ашиглалтын бүсэд багтах ойгоос Хөвсгөл,
Хэнтий аймгийн нөөц ой.

Нэгдүгээр мужид 2007 онд батлагдсан “Ойн тухай” хуулийн дагуу бүх
хамгаалалтын ой орно. Ойн төлбөрийн мужийн зураг дээр нийслэл, аймаг,
сумдын ногоон бүсийн ойн хил зурагдахад сайн гарахгүй байгаа тул түүнийг
оруулж тооцох хэрэгтэй.

Нийслэлийн ногоон бүсийг Засгийн газар, нийслэлээс бусад хотын 30
хүртэл км доторх ногоон бүсэд хамаарах ойн заагийг аймаг, сумын иргэдийн
Төлөөлөгчдийн Хурлын тэргүүлэгчдийн баталснаар төв, суурин газрын
ногоон бүсэд хамаарах ойн заагийг тухайн сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн
Хурлын баталсан тогтоолыг үндэслэн нэгдүгээр мужид багтаан оруулж,
төлбөрийг тооцно.
Байгаль орчинд учруулсан хохирлыг нэгтгэн тооцох

**Бодит хохирол**:

Тооцоонд боломжит болон бууруулсан хохирол хэмээх ойлголтуудыг
хэрэглэх бөгөөд эдгээр хохирлын зөрүү нь бодит хохирол болно.
             
              Хбод = Хбол-Хбуур

Энд: Хбод - бодит хохирол (байгаль орчинд учирсан бодит хохирлын хэмжээ);

Хбол - боломжит хохирол (байгаль орчинд учруулах хохирлын нийт хэмжээ);

Хбуур - бууруулсан хохирол (байгаль хамгаалах арга хэмжээний үр дүнд боломжит
хохирлыг бууруулсан хэмжээ)

**Боломжит хохирол**

Байгалийн нөөц баялгийг ашиглах, боловсруулах, үйлдвэр, үйлчилгээ
эрхлэх явцад байгаль орчинд учруулсан хохирол нь байгалийн бүрэлдэхүүн
(агаар, ус, хөрс, газар, газрын хэвлий, ургамал, ой, ан амьтад г.м) хэсэг тус
бүрийн нийлбэр хохирлоор илэрхийлэгдэнэ. Энэ нь үйлдвэрлэлийн үйл
ажиллагаанаас байгаль орчинд учрах боломжит хохирол болно.

Хбол = Хгазар + Ххөрс +Xус + Хург + Хой + Хамьт +Ххэвл +Хагаар

Энд: Хбол –үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа явуулах бүх хугацаанд байгаль орчинд
учруулах хохирлын боломжит нийт хэмжээ, мян.төг;

Хгазар– эдэлбэр газарт учруулах хохирлын хэмжээ, мян.төг;

Ххөрс – газрын хөрсөнд учруулах хохирлын хэмжээ, мян.төг;

Хус – усан санд үзүүлэх хохирлын хэмжээ, мян.төг;

Хагаар– агаар мандалд учруулах хохирлын хэмжээ, мян.төг;

Хамьт– амьтны аймагт учруулах хохирлын хэмжээ, мян.төг;

Хург – ургамлын бүрхэвчинд үзүүлэх хохирлын хэмжээ, мян.төг;

Хой – ойн нөөцөд учруулах хохирлын хэмжээ, мян.төг;

Ххэвл - газрын хэвлийд учруулах хохирлын хэмжээ, мян.төг;
Хатан хаан доктор Ума Дар Сингх

**Хатан хаан доктор Ума Дар Сингх W.B.C.S.C., B.P.S.C., N.E.T., J.R.F., Ph.D.** нь энэтхэгийн сэтгэл судлалын философич бөгөөд Видиасагар Их Сургуульд профессор, Жадавпур Их Сургуулийн Танин Мэдэхүйн Ухааны Сургуулийн зочин багш байсан.

Тэрээр Энэтхэгийн Философийн Судалгааны Зөвлөлөөс хоёр удаагийн ерөнхий тэтгэлгийг хүртсэн. Мөн тэрээр "Энэтхэгийн Уламжлалт Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хоёрдугаар Их Хурал"-д төлөөлөгчөөр оролцож, Жадавпур Их Сургуульд болсон "Шри Ауробиндо Боловсрол Соёлын Хувьд Оруулсан Хувь Нэмэр"-ийн Үндэсний Семинарт оролцож байжээ.

## Боловсрол 
Дар Видиасагар Их Сургуульд философийн профессорын албан тушаалд шалгалт, ярилцлагад тэнцсэнээр томилогдсон. Гэсэн ч тэрээр докторын судалгаагаа үргэлжлүүлсээр байв. Тэрээр Бихар мужийн нийтийн үйлчилгээний шалгалтыг давж, профессорын албан тушаалд томилогдсон боловч докторын ажлаа үргэлжлүүлэхийн тулд татгалзсан.

Дар нь Жадавпур Их Сургуульд философийн докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд NET/JRF шалгалтыг давсан. Тэрээр докторын ажлаа доктор Амита Чаттержигийн удирдлаган дор гүйцэтгэсэн бөгөөд тэрээр Пресидэнси Их Сургуулийн анхны ерөнхийлөгч байсан. Энэтхэгийн Философийн Судалгааны Зөвлөлөөс 2003 болон 2013 онд хоёр удаа ерөнхий тэтгэлэг хүртсэн.

Тэрээр 2014 оны ICPR судлаачдын уулзалтад “Энэрэлийн Бясалгал” нэртэй судалгааны илтгэлээ танилцуулсан. Мөн Энэтхэгийн Философийн Судалгааны Зөвлөлийн (JICPR) насан туршийн гишүүн.

## Намтар 
Дар 1965 оны 9-р сарын 21-нд Хатхкола язгууртны гэр бүлд төрсөн. Тэрээр Кашмир-Бенгал гаралтай язгууртны удамтай. Түүний элэнц эмээ Хатхколагийн хаан Шивнараян Басугийн дөрөвдүгээр охин байсан. Тэрээр Энэтхэгийн нэр хүндтэй хүмүүс болох хунтайж хуульч Нрипендра Нат Сиркар зэрэг удамтай.

Тэрээр хунтайж Такур Винайак Сингх Оберойн эх бөгөөд НДА-ийн гишүүн, Догра-Суряванши Ражпут язгууртны удам болох Такур Ражив Сингхийн хоёр дахь эхнэр юм.

## Эшлэл
Аргачлалыг шинэчлэн боловсруулах хэрэгцээ, шаардлага

Байгалийн нөөц баялгийг зүй зохистой ашиглах, хамгаалах хууль, журам, эрх зүйн хэм хэмжээг зөрчиж, экологийн хохирол үүсгэж буй аливаа үйлдлийн үр дагаврыг үнэлж тогтоох, гэм буруутай этгээдэд хариуцлага тооцох механизмыг боловсронгуй болгох нь өнөөгийн нийгмийн тулгамдсан асуудал болж байна. Тиймээс БОАЖЯ-наас асуудлыг байгаль хамгаалах бодлогын үүднээс авч үзэн “Байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-ыг шинээр бий болсон хууль, эрх зүйн баримт бичгүүдэд нийцүүлэх, улмаар байгаль орчны эсрэг үйлдэгдэж байгаа зөрчил, гэмт хэрэгт хариуцлага хүлээлгэх, маргаан таслах чадамжтай байх шаардлага тавьж байгаа болно.

Байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлалыг шинэчлэн боловсруулах хэрэгцээ, шаардлага нь:

1. Байгаль орчны багц хууль, газрын тухай хууль болон газрын үнэлгээний эрх зүйн баримт бичгүүдэд нэлээдгүй өөрчлөлт орж, газрын суурь үнийг үнэлгээний тойргоор, нэгдсэн сангийн ангилал, ашиглах зориулалтыг харгалзан тогтоосон тул аргачлалыг шинээр бий болсон эрх зүйн баримт бичигт нийцүүлэх шаардлага тавигдаж байна.

2. Өнгөрсөн хугацаанд огт өөрчлөлт хийгдээгүй эдэлбэр газар, газрын хэвлий, хөрсөн бүрхэвч, ургамлан нөмрөгийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг шинэчлэх шаардлагатай болсон.

3. БОХтХ-ийн хуулийн 49 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн 6, 7 дахь (газрын хэвлий, хөрс) заалтад заасан хохирлыг “Байгаль орчны болон Хууль зүйн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүний баталсан байгаль орчны хохирлын үнэлгээ тооцох аргачлалаар тогтоосон хэмжээгээр нөхөн төлбөр тооцох” болсон.

4. 2022 онд “Шүүх шинжилгээний тухай” хууль батлагдаж, уг хуулиар шүүх шинжилгээний байгууллага, шүүх шинжилгээ хийх эрх бүхий этгээд хүрээлэн буй орчны хохирлыг тооцох, шинжилгээ хийх, дүгнэлт гаргах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ гэж заасан нь аргачлалыг шинэчлэх үндэслэл болсон.
Аргачлалыг боловсруулахад баримталсан зарчим. 2024

Зөвлөх баг нь байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлалыг шинэчлэн боловсруулахдаа түүний хэрэгцээ нь нийгмийн тулгамдсан асуудлыг оновчтой шийдвэрлэхэд өөрийн үүргээ бүрэн хангах талаасаа ач холбогдолтой байхыг чухалчлан үзэж дараах зарчмуудыг баримталсан. Үүнд:

• Аргачлалыг ашиглан гаргаж ирсэн үр дүн маш тодорхой, нийтэд ойлгомжтой бөгөөд тооцоолол нь хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц байх;

• Тооцоонд хэрэглэсэн тоон утгууд, хэмжилт судалгааны үр дүнгүүд нь хэмжигдэхүйц, нотлогдохуйц байх;

• Хэмжилт, судалгааны параметр, ажиглалтын бичиглэл, зураглал, дүгнэлт-баримт бичгийн боловсруулалт нь цөөхөн, чанартай, мэргэжлийн байх;

• Тооцоонд ашиглах өгөгдөл, параметр, хэмжээс, итгэлцүүрийг давхцуулахгүй байх зарчмууд болно
Аргачлалыг хэрэглэхэд баримтлах зарчим.(БОХ хууль. 2024)

Хэрэглэгч байгалийн нөөцийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээний аргачлалыг хэрэглэхэд дараах зарчмыг баримтална. Үүнд:

• Үнэлгээний үр дүн, тооцоолол нь хээрийн судалгааны ажиглалт, хэмжилт, бичиглэл, тогтоосон байршил, фото зургаар нотлогдсон байх;

• Хээрийн судалгаа болон экологи-эдийн засгийн үнэлгээг холбогдох чиглэлийн мэргэжилтэн хийх боломжтой бөгөөд аргачлалын хэрэглээний сургалтад хамрагдсан байх;

• Хээрийн судалгааны ажиглалт, хэмжилтээр бүрдүүлсэн өгөгдөл, датаг энэ аргачлалын дагуу боловсруулах бөгөөд өгөдлийн нотолгоог бүрдүүлэхэд ARCGIS программыг ашиглан зураглал боловсруулах;

• Мэргэжилтэн нь өөрийн ажлын үр дүнгээ маргаан таслах, шүүхэд нотолгоо болгох шаардлагад нийцүүлэн боловсруулах ба шаардлагатай тохиолдолд гарсан үр дүнг хамгаалах, тайлбарлах чадвартай, итгэл үнэмшилтэй байх.
Амарсанаа болон түүний хамууд

Бид бол хамгийн хөөрхөн нь. Ялангуяа бор Болд. Хамгийн царай муутай нь Уудам. Хамгийн ГОГО нь Амарсанаа өөрөө.
NLA Их Сургууль

NLA Их Сургууль (норвегоор: NLA Høgskolen) нь Норвегийн Боловсролын Чанарын Баталгаажуулалтын Агентлагаар магадлан итгэмжлэгдсэн, хувийн Христийн шашны их сургууль юм. Энэхүү сургууль нь ойролцоогоор 2,000 оюутан, 200 ажилтантай бөгөөд гурван салбартайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг. Үүнд нь: Берген дэх NLA Коллеж, Кристиянсанд хот дахь Гимлеколлен NLA Коллеж, Осло хотын Стаффельдцгат NLA Коллеж юм. Тэдгээрийн дундаас Берген дэх салбар хамгийн том бөгөөд сургуулийн төв оффис нь тэнд байрладаг байна. Осло болон Кристиянсанд хот дахь коллежууд нь 2013 оны 1-р сарын 1-нд NLA Их Сургуультай нэгдсэн.

NLA Их Сургууль нь Норвегид бага ангийн багш бэлтгэдэг цорын ганц хувийн их сургууль юм. Энэ хөтөлбөрийг тэд Берген хотод мөн санал болгодог бөгөөд тус хотод мөн сургуулийн өмнөх боловсролын багшийн сургалт, боловсрол судлал, соёл хоорондын ойлголцол, теологи / практик теологи ба удирдлагын бакалавр болон магистрын хөтөлбөрүүд олгох хичээлүүдийг ордог. Осло хотод Хауге Менежментийн Сургуулийн хүрээнд эдийн засгийн бакалаврын зэрэг, мөн хөгжим гүйцэтгэл болон практик теологийн бакалаврын зэрэг олгох сургалтууд явагддаг. Гимлеколлен дэх салбарт сэтгүүл зүйн бакалавр болон магистрын зэрэг, соёл хоорондын харилцаа, харилцаа ба амьдралын чиг баримжаа, мэдээлэл ба харилцааны ажил зэрэг чиглэлээр бакалаврын болон нэг жилийн хөтөлбөрүүд санал болгодог.