open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Роналдиньо

**Роналдиньо** буюу **Роналдиньо Гаучо** гэж алдаршсан **Роналдо де Ассес Морейра** (, 1980 оны 3 сарын 21-нд Порто Алегред төрсөн) нь Бразилын хөлбөмбөгчин бөгөөд өдгөө АС Милан багт тоглодог, Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ багийн гишүүн. Үеийнхэн дундаа хамгийн авьяаслаг хөлбөмбөгчдийн нэг гэгддэг. Чөлөөт цохилтын мастер тэрээр гайхалтай хууралтын чадвартай билээ.  

Роналдиньо гэдэг нь португал хэлээр "Бяцхан Роналдо" гэсэн утгатай бөгөөд өөр нэгэн алдартай хөлбөмбөгчин Рональдог Бразилд Роналдиньо гэж дууддаг байсан тул "Гаучо" хэмээх хочоороо нутагтаа алдаршжээ. Рональдо Европт очихдоо өөрийн нэрээ хэрэглэх болсон бол Роналдиньо мөн адил Европ руу шилжихдээ Гаучо гэх хочоо гээжээ.

Милан руу шилжихээсээ өмнө тэрээр Пари Сен-Жермен болон Барселона багуудад тоглож байсан бөгөөд 2006 онд Аваргуудын лигт түрүүлж, 2005 онд Баллон д'Ор буюу Европын шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг хүртжээ. Роналдиньо 2007 оны 1 сард Испанийн иргэншилтэй болсон.

Шигшээ багийнхаа хамт 2002 онд дэлхийн аварга цолыг хүртсэн бол 2008 оны Бээжингийн олимпоос хүрэл медалиар энгэрээ мялаажээ.

## Гавьяа шагнал 
;Парис Сэйнт-Жермэйн
*УЕФА Интэртото Цом(1): 2001
;Барселона
*Ла Лига(2):2004-05, 2005-06
*Испаний Супер Цом(2): 2005, 2006
*УЕФА Аваргуудын Лиг(1): 2005-06

;Шигшээ баг
*Копа Америка(1): 1999
*Дэлхийн Аварга(1): 2002
*Тив хоорондын цом(1): 2005

;Хувийн шагнал
*Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчин(2): 2004, 2005
*Европын шилдэг хөлбөмбөгчин(1): 2005

## Эшлэл 
Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгчин
Ангилал:Бразилын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин
Ангилал:Бразилчууд
Ангилал:1980 онд төрсөн
Сонода Ёшио

**Сонода Ёшио** (, * 1945 оны 8 сарын 30-нд Фүкүока мужид; † 2018 оны 1 сарын 29) нь Японы жүдоч юм. Дүү нь олимп, дэлхийн аварга жүдоч Сонода Исамү.

## Намтар 
Фүкүока Технологийн Их Сургуулийн харьяа Жоото ахлах сургуулийг дүүргээд Фүкүока Технологийн Их Сургуульд элсэн орсон. Тэр үед оюутны улсын аварга цолыг хүртэж байв. Мехикод болсон 1969 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож, дүүтэйгээ хоёулаа алтан медаль зүүсэн. Зодог тайлаад дасгалжуулагч болж, Тани Рёоко, Күсакабэ Киэ нарын шилдэг тамирчдыг бэлтгэн гаргажээ. Төрөлх ахлах сургуулийнхаа захирлаар ажилласан.

## Гол амжилтууд
*1965 -　Бүх Японы оюутны аварга шалгаруулах тэмцээн　Тэргүүн байр
*1967 -　Универсиад　Тэргүүн байр
*1969 -　Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн　Тэргүүн байр

## Цахим холбоос 
* JudoInside.com *Yoshio Sonoda*

## Эшлэл 
Ангилал:Японы жүдоч
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга
Ангилал:Жүдогийн универсиадын аварга
Ангилал:Фүкүока мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
I Абдул Хамид

**Бурханд үйлчлэгч** хэмээн алдаршсан **I Абдул Хамид** буюу **I Абд Ал-Хамид** (Османы Турк: عبد الحميد اول *`Abdü’l-Ḥamīd-i evvel*, 1725 оны 3 сарын 25 – 1789 оны 4 сарын 7) нь Османы эзэнт гүрний 27 дахь султан юм. Тэрээр султан III Ахмед (1703&ndash;30)-ын хүү бөгөөд ах III Мустафа (1757–74)-гаа залгамжлан, 1774 оны 1 сарын 21-нд султан ор суужээ. Абдул Хамид Истанбулд төрсөн. Ээж нь Валиде Султан буюу Султан ээж Рабиа Шарми.

Ангилал:1725 онд төрсөн
Ангилал:Стамбулын хүн
Ангилал:Осман овог
Ангилал:Османы султан
Ангилал:1789 онд өнгөрсөн
2010-11 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг

**2010-11 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг** (, ) нь 73 дахь жилдээ зохион байгуулагдаж буй тэмцээн юм. Марсель баг аварга цолыг хамгаалан тоглож байгаа. Тэмцээний тов 2010 оны 5 сарын 21-нд тодорхой болсон бөгөөд 8 сарын 7-нд эхэлсэн уг тэмцээн 2011 оны 5 сарын 29-нд өндөрлөх ба 12 сарын 23-наас 2011 оны 1 сарын 15-ныг хүртэл өвлийн улирлаас шалтгаалж завсарлах төлөвтэй байгаа. 2009-10 оны улирлаар хоёрдугаар лигээс гурван баг дэвшин гарах болзлоо хангасан бол энэ лигээс гурван баг улирсан. Нийт 20 баг өрсөлдөж буй. Францын хөлбөмбөгийн лигийн хамтран зохион байгуулагчаар Германы спорт хувцас үйлдвэрлэгч Пума компани оролцож байна.
## Дэвшсэн болон улирсан багууд 
**Дэвшсэн багууд**
* Кан
* Брест
* Арль-Авиньон

**Улирсан багууд**
* Ле-Ман
* Булонь
* Гренобль
## Багийн товч мэдээлэл 
### Багуудын газар зүйн байрлал 
## Лигийн хүснэгт 
## Үр дүнгүүд 
## Үзүүлэлтүүд 
### Гоолын тоогоор тэргүүлэгчид 
Хамгийн сүүлд шинэчилсэн нь: 2011 оны 2 сарын 26
Source: Official Goalscorers' Standings

### Ашигтай дамжуулалт 
Хамгийн сүүлд шинэчилсэн нь: 2011 оны хоёрдугаар сарын 24
Source: Official Assists' Table

## Шагналууд 
### Сарын онцлох 
#### Сарын онцлох тоглогч 
## Цэнгэлдэх хүрээлэн 
1Эх сурвалж: 2010 оны арванхоёрдугаар сарын 11-ний байдлаар.
## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Албан ёсны вэбсайт

#2010/11
Францын
Малайз улс Олимпод

**Малайз** Улс **олимпын наадам**-д анх 1956 онд оролцсон бөгөөд 1980 оны олимпын Америкаар удирдуулсан бойкотыг эс тооцвол түүнээс хойшхи бүх зуны олимпод тамирчдаа илгээжээ. Малайз нь өвлийн олимпод оролцож байгаагүй.

Малайн Холбоо гэсэн нэртэй байсан үедээ *Малай* (MAL) гэсэн нэрээр 1956, 1960 оны олимпод оролцсон бөгөөд 1956 оны зуны олимпод Хойд Борнео тусдаа баг илгээжээ. Мөн Малайн Холбоонд багтаж байсан Сингапур нь 1948-аас 1960 оны олимпод оролцсон байдаг. Тэдгээр Британийн колониуд 1963 онд тусгаар тогтнож, *Малайз* гэдэг нэртэй болсны дараа 1964 оны Токиогийн олимпод анх удаа оролцжээ. Сингапур нь 1965 онд Малайзаас тусгаар тогтносон тул 1968 оноос Сингапур гэдэг нэрээрээ оролцох болсон.

Малайзын тамирчид олимпын наадмаас 4 медаль хүртсэнийг цөмийг бадминтоны төрлөөр хүртжээ.

Малайзын Үндэсний Олимпын Хороо 1953 онд байгуулагдаж, 1954 онд Олон Улсын Олимпын Хороогоор хүлээн зөвшөөрөгджээ.
__TOC__

## Медальтнууд
## Медалийн хүснэгт
### Зуны олимпын наадмаар
### Спортын төрлөөр
## Эшлэл 
* 
* 


Ангилал:Олимпын түүх
Лувсан-Очирын Нямсүрэн

**Лувсан-Очирын Нямсүрэн** - БНМАУ-ын Гавьяат Жүжигчин  /1990-11-01.№18/.

## Намтар
Л.Нямсүрэнгийн эцэг эх нь хүүгээ айлд өргүүлсэн ажээ. 

1960 оноос Л.Нямсүрэн Налайхын Соёлын ордонд сайн дурын уран сайханчаар ажиллах болсноор урлагтай амьдралаа холбожээ. 1965 онд Драмын театр дагалдан жүжигчнээр орж, гавъяат жүжигчин Л.Лувсангийн шавь болжээ. 1968-1971 онд Шарын голын уурхайн соёлын ордонд найруулагчаар ажиллаж байсан. 1971 онд Драмын театртаа буцаж ирэн, тэтгэвэрт гартлаа ажиллажээ. Хожим "Харцага", Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд сургуульд багшилж байсан.

## Бүтээлүүд
### Кино
**Эх бүрдийн домог* - ,Догшин хар
**Ичээнд нь* - Мөнхнасан
**Мандухай сэцэн хатан* - Мандуул хаан
**Давааны цаана даваа* - Жав дарга
**Тод магнай* - Хошуу ноён

### Жүжиг
**Отелло* - Яго
**Гамлет* - Офелиагийн ах
**Нандин эрдэнэ* - Дамчаа
**Найрын ширээний ууц* - Ойдов дарга
**Ээдрээ* - Гончигдорж

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Эрдэнэбулганы хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:2003 онд өнгөрсөн
Хөх нугас

thumb|150px|left|Өдөө янзалж буй хөх нугас
**Хөх нугас** (*Hymenolaimus malacorhynchos*) нь нэгэн төрлийн нугас юм. ***Hymenolaimus*** төрлийн цорын ганц зүйл болно. Тус шувууг маори хэлээр ***whio*** гэдэг нь эрэгчингийнх нь дууг дуурайлган хэлснээс гаралтай. Төрөхдөө ногоон өнгийн хушуутай байх бөгөөд 8 цагийн дараа үндсэн өнгөндөө ордог.

54 см урттай тус зүйлийн шувууд зөвхөн Шинэ Зеландад тархсан, модны хөндий, жижиг агуй, хонгилд үүрлэдэг. Уулын түргэн урсгалт голын орчимд тархсан, ховор шувуу болно. Хүчтэй урсгалтай голд ч сайн сэлдэг боловч нисэхдээ тийм ч чадмаг биш. 

Шинэ Зеландын $10-ын дэвсгэртийн ар талд хөх нугас дүрслэгдсэн байдаг.

## Эшлэл
*  Database entry includes a range map, a brief justification of why this species is endangered, and the criteria used

* Madge, Steve & Burn, Hilary (1987): *Wildfowl : an identification guide to the ducks, geese and swans of the world*. Christopher Helm, London. ISBN 0-7470-2201-1

## Цахим холбоос 
*
*ARKive: Images and movies of the Blue Duck (*Hymenolaimus malacorhynchos*)
*BirdLife Species Factsheet.
*Department of Conservation Blue duck/Whio
*Large scale predator control improves the productivity of a rare New Zealand riverine duck
*Blue Ducks likely to die out in UK after male birds get together

Ангилал:Ангир
Жэмо арал

**Жэмо арал атолл** нь Номхон далайд орших, хүнгүй шүрэн арал бөгөөд Маршаллын арлуудын Ратак Чэйн бүлэг аралд харьяалагдаж, Ликиеп атоллын зүүн хойно байрлана. Эллипс хэлбэртэй тус арал нь зүүн хойш хэдэн километр урт сунасан далайн дундах нарийн хярын баруун өмнөд үзүүр юм. Нийт талбай нь дөнгөж . Уг арлыг Жоахим, Лижоан деБрумын гэр бүлийнхэн хүнсний нөөц хадгалах зорилгоор эзэмшдэг байсан аж. 

## Эшлэл
*Marshall Islands site
*Oceandots entry for Jemo Island

Ангилал:Маршаллын арлуудын арал
Ангилал:Эзэнгүй арал
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал
Ангилал:Номхон далайн арал
Түмэнбаярын Дашцэдэн

**Түмэнбаярын Дашцэдэн** (1923 - 2010 оны 7 сарын 25) нь Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар (2006), гавьяат багш (1999), хэл бичгийн ухааны доктор, профессор юм.

Тэрээр 1923 онд Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн Цагаандалай вангийн хошуу (одоогийн Хөвсгөл аймгийн Галт сум)-ны нутагт төржээ. 1941 онд Багшийн Сургууль, 1958 онд МУИС-ийг төгсөж, монгол хэлний багш мэргэжил эзэмшсэн.

1941 - 1954 онд Завхан, Дорноговь, Хөвсгөл аймагт багш, хичээлийн эрхлэгч, 1958 - 1967 онд МУИС-д багш, декан, орлогч захирал, 1967 - 1974, 1983 - 1989 онд Зүүн Германы Хумбольдтын Их Сургуульд профессор, 1974 - 1982 онд Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын дээд, тусгай дунд техник мэргэжлийн боловсролын улсын хорооны орлогч дарга, нэгдүгээр орлогч дарга, 1982 - 1983 онд МУИС-ийн нэгдүгээр орлогч захирал, 1989 - 2010 онд МУИС-ийн Монгол Судлалын сургууль, Монгол Хэл Соёлын Сургуульд багш, зөвлөх профессороор ажиллаж байжээ.

Т.Дашцэдэн багш боловсролын байгууллагад далаад жил ажиллахдаа багш, удирдах ажил эрхлэхийн зэрэгцээ монгол бичгийн сургалт судалгаа, монгол хэлний үгзүй, “**Монголын нууц товчоон**”-ын судлалаар дагнан ажиллажээ.

1984 онд болсон Монгол судлалын IV их хуралд Т.Дашцэдэн гуай “Монголчуудын нууц товчооны бичвэрийн асуудал” сэдвээр илтгэл тавьж, хөшөөний бичвэрийг шинээр хийх саналыг тусгаж байжээ. урт эгшгийн агшилтын тухай түүний таамаглал.1985 онд Улаанбаатарт бичвэрийг транскрипцээр сэргээн засварласан бүтээл хэвлэгджээ.

Түний 90 насны ойд зориулж “Тэнгэрийн зардас буюу Түмэнбаярын Дашцэдэн”, “Монгол хэл, бичиг судлал”, “Миний монгол бичиг” номыг хэвлүүлжээ. 

## Бүтээлүүд
*Монгол-Герман толь
*Монгол хичээнгүй бичиг
*Монгол таталган бичиг
*Монголын нууц товчооны галиг (1985, 2009)

Ангилал:Монголын эрдэмтэн
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Монголын чөлөөт либерал залуучуудын холбоо

Монголын Чөлөөт Либерал Залуучуудын холбоо нь 2010 оны 5-р сарын 20-нд байгуулагдсан нийгэмд үйлчилдэг төрийн бус байгууллага юм. 

## Түүхэн тойм 
Монголын Чөлөөт Либерал Залуучуудын Холбоо нь ардчилсан, либерал үзэл санаатай, түүнийг дэмждэг залуучуудын нийгэм дэх оролцоог дэмжих, итгэл үнэмшлийг хөхүүлэн дэмжиж нэгтгэх, нийгэмд эзлэх байр суурийг нь бэхжүүлэх, эрх ашгийг нь хамгаалах, мэдлэг боловсролыг нь дээшлүүлж, тэдний эрх, аюулгүй байдлын төлөө төр ба төрийн бус байгууллагатай хамтран болон дангаар олон нийтийн хөдөлгөөнийг өрнүүлэх, арга хэмжээ зохин явуулах зэрэг үйл ажиллагаа явуулдаг ашгийн төлөө бус, нийгэмд үйлчилдэг төрийн бус байгууллага мөн.

Холбоо нь 30.000 гаруй дэмжигчтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

## Цахим холбоос 
Монголын Чөлөөт Либерал Залуучуудын Холбооны ФБ хуудас: http://www.facebook.com/MongolLiberal
Ангилал:Монголын төрийн бус байгууллага
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:2010 онд байгуулагдсан
Патрик Лихи

**Патрик Жозеф (Пэт) Лихи** (, 1877 оны 5 сарын 20 – 1926) нь Ирландын хөнгөн атлетикч бөгөөд Их Британи ба Ирландын нэрийн өмнөөс 1900 оны зуны олимпод оролцож, өндрийн харайлт болон уртын харайлтын төрөлд медаль хүртсэн тамирчин юм.

Тэрээр Лимерик тойрог, Корк тойргийн хил дээр орших Чарльвиллийн Креганд мэндэлжээ. Ах дүү долуулаа спортын хүмүүс болсны нэг нь Пэт байв. Түүний ах Кон нь мөн олимпын медальтай харайгч байснаас гадна өөр нэг ах Тимоти нь харайлтаар амжилттай хичээллэж байсан. Патрик 1898 онд Дублин хотод 6 фут 4 инч (1.93 м) дээгүүр харайж, Британийн өндрийн харайлтын дээд амжилтыг тогтоож байв.

1900 оны олимпын наадамд Лихи харайлтын 3 төрөлд оролцож, өндрийн харайлтаар АНУ-ын Ирвинг Бакстерийн ард орж мөнгөн медаль хүртсэн бол уртын харайлтын төрлөөр Алвин Кранцлайн, Майер Принштайн нарын дараа орж хүрэл медаль зүүжээ. Мөн харайлт, алхалт, үсрэлт (гурвын харайлт)-ийн төрөлд Принштайн, Жеймс Коннолли, Льюис Шелдон нарын дараа орж дөрөвдүгээр байр эзэлсэн.

1909 онд Патрик, Кон Лихи нар АНУ руу нүүсэн бөгөөд Патрик тэндээ 1926 онд 49 настайдаа нас нөгчжээ.

## Цахим холбоос 
*databaseolympics.com дахь профиль

Ангилал:Ирландын өндрийн харайгч
Ангилал:Ирландын уртын харайгч
Ангилал:Ирландын гурвын харайгч 
Ангилал:Их Британийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Их Британийн олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Их Британийн олимпын оролцогч
Ангилал:1900 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1908 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Ирландчууд
Ангилал:1877 онд төрсөн
Ангилал:1926 онд өнгөрсөн
Картахена

**Картахена** () нь Испанийн хот бөгөөд Иберийн зүүн өмнөд хэсэгт орших Газар дундын тэнгисийн эрэгт байрладаг тэнгисийн цэргийн томоохон бааз юм. 2018 оны 1-р сарын байдлаар 218,943 хүн амтай.

## Эшлэл 
Ангилал:Испанийн хот
Фёдор Толбухин

**Фёдор Иванович Толбухин** (1894 оны зургаадугаар сарын 16 - 1949 оны аравдугаар сарын 17)нь Зөвлөлтийн цэргийн жанжин байв. 
## Намтар 
Толбухин Москвагийн зүүн хойд нутгийн Ярослав мужид тариачин гэр бүлд мэндэлжээ. 1914 онд Эзэн хааны Армид сайн дураараа элсэн орж Дэлхийн I дайнд байлдаж байв. Эргэлт буцалгүйгээр цэргийн эгнээнд шилжсэн Толбухин 1916 онд ахмад цол хүртжээ. 

1918 оы наймдугаар сард Толбухин Улаан Армийн эгнээнд элсч буудлагын 56 дугаар дивизийн штбаын даргаар томилогдон улмаар 1921 онд Оросын Иргэний дайн дуусах үед дарга нь болсон байв. М. В. Фрунзийн нэрэмжит Цэргийн академид элсэн суралцаж байх хугацаандаа штабын бүрэлдэхүүнд дадлагажиж 1931 онд сургуулиа дүүргэсэн байна. 1937 онд Толбухин дивизийн командлагчаар томилогдон ажиллаж, дараа жил нь Өвөр Кавказын цэргийн тойргийн штабыг удирдах болсон байна.

Толбухин «Барбароссын операц»-ийг 1941 оны наймдугаар сард эхлэх хүртэл дээрх албан тушаалыг хашиж байгаад Крымын Фронтын штабын даргаар 1942 оны гуравдугаар сар хүртэл ажиллажээ. 1942 оны тавдугаар сараас долоодугаар сарыг хүртэл Сталинградын цэргийн тойргийн командлагчийн туслахаар байж байгаад дараа нь 1943 оны гуравдугаар сарыг хүртэл 58 дугаар армийн командлагчийн албыг хашив. 58 дугаар арми тэр дундаа Толбухин онцгой үүрэгтэйгээр Сталинградын тулалдаанд оролцсон бөгөөд түүний командлалын бүрэлдэхүүн болон цэргийн ур чадвар онцгой байсныг хурандаа генерал Андрей Еременко сайшаасан нь бий. Дараа нь түүнийг 57 армийн командлагчаар томилсон бөгөөд удалгүй Өмнөд фронтын цэргийн командлагчаар томилсон байдаг байна. 

1943 оны аравдугаар сард Өмнөд фронтыг Украйны 4 дүгээр фронт болгон өөрчилсөн бөгөөд Родион Малиновскийгийн удирдсан Украйны 3 дугаар фронттой хүч хавсран «Доод Днеприйн операци» болон «Днепр-Карпатын операци»-д тус тус оролцов. Толбухин 1944 оны тавдугаар сард Украйны 3 дугаар фронтын командлагчаар томилогдон тухайн оны зургаадугаар сараас аравдугаар сарыг хүртэл Малиновскийн цэргийн нэгтгэлтэй хамтран Балканы дайралт болон Румыныг эзлэн авах төлөвлөгөөг амжилттай хэрэгжүүлсэн байна. Ийн онцгой гавъяа байгуулсан Малиновский 1944 оны есдүгээр сарын 12-нд, Толбухин хоёр хоногийн дараа Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал цолыг тус тус хүртсэн юм. Энэ завсар Малиновскийн нэгтгэл баруун хойд тал руу шилжиж, Болгарыг чөлөөлсөн Толбухины нэгтгэл Унгар болон Югослав тийш чиглэн тулалдаж тус тус чөлөөлсөн билээ.

Дайны дараа Толбухин Өмнөд бүлгийн командлагчаар ажиллаж байгаад 1947 оны нэгдүгээр сард Өвөр Кавказын цэргийн тойргийн командлагчаар томилогдон 1949 оны аравдугаар сарын 17-нд таалал төгсөх хүртлээ уг албыг хашсан юм. 

## Цахим холбоос 
* ЗХУ-ын маршал Ф.И.Толбухиний мэндэлсний 120 жилийн ойд

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч
Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Оросын эзэнт гүрний хүн
Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Цэргийн Эр Зоригийн одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:Софийн хүндэт иргэн
Ангилал:Белградын хүндэт иргэн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1894 онд төрсөн
Ангилал:1949 онд өнгөрсөн
Адриана Дунавска

**Адриана Дунавска** (, 1972 оны 4 сарын 4 - ) нь Болгарын уран сайхны гимнастикч, олимпын мөнгөн медальт тамирчин юм. Ихрийн өрөөсөн Камелиа нь мөн уран сайхны гимнастикийн Болгарын шигшээ багийн тамирчин байв.

Уран сайхны гимнастикаар Болгарын бүсгүйчүүд дэлхийд тэргүүлж байсан 1980-аад онд тэмцээн уралдаанд орж байв. 1987 оны ДАШТ-ийн олон төрөлтийн тэмцээнд өөрийн нутгийн Бианка Пановагийн дараа орж мөнгөн медаль хүртсэн бол, Сөүлийн олимпод Панова урьдчилсан шатанд хасааны төрөлдөө алдаа гаргасны улмаас алтан медалийн төлөөх өрсөлдөөн Дунавска болон ЗХУ-ын Марина Лобач нарын хооронд болжээ. Дунавска шигшээ уралдааны бүх 4 төрөлдөө бүтэн оноо авсан боловч урьдчилсан шатны оноо арай бага байсны улмаас Лобачид 0.05-хан оноогоор ялагдан мөнгөн медалийн эзэн болсон билээ. Олимпод оролцох үедээ Дунавска гэмтэлтэй байсан гэдэг. Түүний хүртсэн мөнгөн медаль нь одоогоор Болгарын уран сайхны гимнастикчдаас хувийн төрлөөр олимпоос хүртсэн цорын ганц медаль юм.

Дунавска өдгөө Болгарын үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагчийн ажил эрхэлдэг.

Ангилал:Болгарын уран сайхны гимнастикч
Ангилал:Болгарын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Болгарчууд
Навариногийн тулалдаан

**Навариногийн тэнгисийн тулалдаан** нь 1827 оны 10 сарын 20-нд Ионий тэнгист, Пелопоннесын хойгийн баруун эргийн Навариногийн булан (одоогийн Пилос)-д болсон, Грекийн тусгаар тогтнолын дайн (1821–32)-ы хүрээний тулалдаан юм. Уг тулалдаанаар Османы эзэнт гүрэн болон Египетийн армадаг Британи, Франц, Оросын хамтарсан тэнгисийн цэргийн хүч бут цохисон билээ. Бүхэлдээ далбаат завь оролцсон томоохон тулалдаануудаас түүхэнд хамгийн сүүлчийнх нь болон үлдсэн тус тулалдаанд холбоотны хөлөг онгоцууд дайснуудаасаа сайн зэвсэгтэй, цэргүүд нь сайтар бэлтгэгдсэн байсан тул бүрэн ялж чадсан гэж үздэг.

## Эшлэл
* Dakin, D. (1973) *The Greek Struggle for Independence*
* James, W. (1837) *Naval History of Great Britain (Vol. VI)*
* Runciman, S. (1965) *The Fall of Constantinople 1453* Cambridge University Press
* Woodhouse, Christopher Montague (1965) *The Battle of Navarino*

## Ном зүй
**Naval wars in the Levant 1559–1853* (1952), R. C. Anderson.  ISBN 1-57898-538-2

## Цахим холбоос 
*Extract from W. James Naval History of Great Britain (1837) Vol VI 471-90 Includes reproduction of several original documents, esp. Codrington's own report on the battle
*Aerial View of Navarino Bay
*Navarino Bay (Aerial View)
*Navarino with Location Map

Ангилал:19-р зууны тэнгисийн тулалдаан
Ангилал:Османы эзэнт гүрний тэнгисийн тулалдаан
Ангилал:1827 оны зөрчилдөөн
Ангилал:Грекийн тусгаар тогтнолын дайн
Ангилал:Пилос-Нестор
Ангилал:Францын тэнгисийн цэргийн түүх
Ангилал:Францын түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:Британийн түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:Британийн тэнгисийн цэргийн түүх
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний тэнгисийн тулалдаан
Ангилал:Газар дундын тэнгисийн тэнгисийн цэргийн түүх
Хэлэн Энгелманн

**Хэлэн Энгелманн** (, хожим **Ярошка** (*Jaroschka*) гэдэг овогтой болсон , 1898 оны 2 сарын 9 – 1985 оны 8 сарын 1) нь Австрийн уран гулгагч юм.

Тэрээр алдарт уран гулгагч Бага Эдуард Энгелманны охин бөгөөд багаасаа уран гулгалтаар хичээллэж эхэлжээ.

1913 онд Хэлэн Карл Майстрикийн хамтаар хос гулгалтын дэлхийн аварга болсон бөгөөд 15-тайдаа дэлхийн аварга цолыг хүртсэн, хос гулгалтын төрлийн хамгийн залуу дэлхийн аварга билээ.

Хожим 1922, 1924 онд Альфред Бергертэй хамт дэлхийн аварга болсноос гадна 1924 онд анхны өвлийн олимп зохиогдоход мөн алтан медаль зүүжээ. 1930 он хүртэл хос гулгалтын төрөл Европын АШТ-д багтдаггүй байсан тул Энгелманн Европын АШТ-д оролцож үзээгүй юм.

## Амжилт 
Альфред Бергертэй хамт

Карл Майстриктай хамт

Ангилал:Австрийн уран гулгагч
Ангилал:Австрийн олимпын аварга
Ангилал:Австричууд
Ангилал:1898 онд төрсөн
Ангилал:1985 онд өнгөрсөн
Цүнэнохана Кан-Ичи

**Цүнэнохана Кан-Ичи** (, 1896 оны 11 сарын 23 - 1960 оны 11 сарын 28) нь Японы Окаяма мужийн Окаямагийн уугуул, Дэваноүми дэвжээнд харьяалагддаг байсан мэргэжлийн сүмо бөх, 31 дэх ёкозүна юм. Жинхэнэ нэр нь **Яманобэ Кан-Ичи** (山野辺 寛一). Ид үедээ 178 см өндөртэй, 112 кг жинтэй байв.

## Макүүчид үзүүлсэн амжилт
## Эшлэл
Ангилал:1896 онд төрсөн
Ангилал:1960 онд өнгөрсөн
Ангилал:Японы сүмоч
Ангилал:Ёкозүна
Нани

**Луиш Карлуш Алмейда да Кунья** (; 1986 оны арваннэгдүгээр сарын 17, Прая), **Нани́** () — Португалын хөлбөмбөгчин, Туркийн «Фенербахче» болон Португалын шигшээн хагас хамгаалагч.
## Замнал
Нани хөлбөмбөгийн замналаа «Спортинг СиПи» багаас эхэлсэн бөгөөд 2003 онд залуучуудын багт нь элсч, 2005 оноос үндсэн бүрэлдэхүүнд багтах болжээ. Португалын багт өнгөрүүлсэн 2 жилийн хугацаандаа Нани 2006-07 оны улиралд Португалын цомд л түрүүлжээ. 2007–08 оны улирал эхлэхийн өмнө Наниг «Манчестер Юнайтед» баг элсүүлснээр түүний хувьд амжилтаар цангахаа больжээ. Уг багтайгаа Премьер лигт 4 удаа түрүүлснээс гадна Аваргуудын лиг, Английн лигийн цомд аваргалсан.

2014/2015 онд мэргэжлийн гараагаа эхэлж байсан «Спортингдоо» зээлээр тоглоод 2015 оны долдугаар сарын 6-нд Туркийн «Фенербахчетэй» гурван жилийн гэрээ байгуулсан ба 4.25 сая фунтээр тохиролцжээ.

Нани Португалын шигшээ багт анх 2006 онд багтаж, өдгөө багийнхаа түлхүүр тоглогчдын нэг болжээ. Тэрээр шигшээ багтайгаа 2008 болон 2012 оны ЕАШТ-д оролцсон.

## Амжилт
;Спортинг
* Португалын цомын эзэн: 2007, 2015
* **Нийт: 2 цом**
;Манчестер Юнайтед
* Премьер лигийн аварга (**4**): 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13
* Английн лигийн цомын эзэн (**2**): 2009, 2010
* УЕФА Аваргуудын лигийн түрүү: 2008
* Английн лигийн супер цомын эзэн (**4**): 2007, 2008, 2010, 2011
* ДАШТ (Клуб): 2008
* **Нийт: 12 цом**
;Хувийн
* Английн лигийн шилдэг бүрэлдэхүүнд багтсан: 2010/11
* Премьер лигийг ашигтай дамжуулалтаар тэргүүлэгч: 2010/11

## Лавлах холбоос 
## Гадны холбоос 
* 
* Профайл - *ManUtd.com* 
* Үзүүлэлт - *StretfordEnd.co.uk* 
* Профайл - «Спортинг» 

Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч
Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч
Ангилал:Спортинг Лиссабон багийн тоглогч
Ангилал:Фенербахче багийн тоглогч
Ангилал:Португалчууд
Ангилал:1986 онд төрсөн
Цүрүми Шүүжи

**Цүрүми Шүүжи** (, 1938 оны 1 сарын 29 - ) нь Японы Токио хотын уугуул, гимнастикч. 1960 оны Ромын олимп, 1964 оны Токиогийн олимпоос эрэгтэйчүүдийн багийн төрөлд хошой алтан медаль хүртсэн. Японы Биеийн Тамирын Их Сургуулийг дүүргэсэн. Зодог тайлсныхаа дараа төрөлх сургуульдаа болон Кавай Гакки компанийн гимнастикийн багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж байв. Хожим Японы Гимнастикийн Холбооны Удирдах Зөвлөлийн гишүүн, Японы Дожболын Холбооны Удирдах Зөвлөлийн гишүүний сонгуульт албыг хашиж байсан. Өдгөө Японы Олимпчидын Холбооны Удирдах Зөвлөлийн гишүүн.

1960 оны Ромын олимпод Цүрүми нарын 6 тамирчны бүрэлдэхүүнтэй Японы баг ЗХУ-ын багийг ялж алтан медаль зүүснээс гадна хувийн олон төрөлтөд бүх 6 тамирчин эхний 9-д орж, гайхалтай амжилт үзүүлэхэд Цүрүми 4-р байр эзэлсэн бөгөөд модон морины төрөлд хүрэл медаль зүүсэн байна. 4 жилийн дараа нутагтаа болсон олимпод Японы эрэгтэй гимнастикчид амжилтаа бататгахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн Цүрүми хувийн олон төрөлт, суга савлуур, модон морины төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. Дэлхийн АШТ-ий дэвжээнд Цүрүми 1962 онд Прагад болсон тэмцээнээс хувийн олон төрөлтөөр 9-р байр эзэлж, 1966 онд Дортмундад болсон тэмцээнээс мөн хувийн олон төрөлтөөр 2-р байр эзэлж мөнгөн медаль хүртсэнээс гадна хоёуланд нь багийн төрлөөр алтан медаль хүртжээ. 1998 онд түүний амжилтыг үнэлж тус улс "Хөх туузат алдрын одон" хүртээсэн бол 2008 онд Олон Улсын Гимнастикийн Алдрын Танхимд багтсан 11 дэх япон хүн болжээ.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* SHUJI TSURUMI （Олон Улсын Гимнастикийн Алдрын Танхим）
* 鶴見修治

Ангилал:Гимнастикийн олимпын аварга
Ангилал:Гимнастикийн дэлхийн аварга
Ангилал:Японы гимнастикч
Ангилал:Японы олимпын аварга
Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:1960 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Токио мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1938 онд төрсөн
Науру

**Науру** (), албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Науру Улс** нь Өмнөд Номхон далайн Микронезид орших арлын улс юм. Науруд хамгийн ойр орших арал болох Кирибатигийн Банаба арал нь Науругаас зүүн тийш 300&nbsp;км-ийн зайд оршино. Науру нь дэлхийн хамгийн жижигхэн, арлын улс бөгөөд дөнгөж 21&nbsp;км² газар нутагтай.

Микронези, полинезийн уугуул оршин суугчидтай Науру арал нь 19-р зууны сүүлчээр Германы эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд орж, түүний колони гэгдэж байлаа. Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Науру нь Үндэстний Лигийн мандат дор Австрали, Шинэ Зеланд, Нэгдсэн Вант Улсаар удирдуулах болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Науруг Японы арми эзэлсэн бөгөөд дайн дууссаны дараа өмнөх захиргаандаа буцаж очсон аж. Науру улс тусгаар тогтнолоо 1968 онд олж авсан.

20-р зууны эхний хагасын турш Науру нь "ханган нийлүүлэгч орон" гэгдэж байв. Фосфоритоос бүрдсэн тус арал нь "Номхон далайн фосфат" компани 1907 онд олборлолт хийж эхэлснээр фосфатын гол экспортлогч орон болсон бөгөөд Британийн Фосфатын Комисс 1919 онд байгуулагдаж, Науруг тусгаар тогтносны дараа ч фосфатын бизнесийг хяналтдаа байлгаж байв. Тус арлын фосфатын нөөц 1980-аад онд дуусах хүртэл Науру нь Науру Фосфат Корпораци буюу уул уурхайгаас бүрэн хамааралтай улс байлаа. Уул уурхай ид цэцэглэж байсан 1960-аад оны сүүлч, 1970-аад оны эхээр Науру нь нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээгээр дэлхийд тэргүүлж байсан гэдэг. Фосфатын нөөцөө барж, байгаль орчноо сүйтгүүлсэн тус арлын орны ирээдүй тун бүрхэг байв. Орлого олохын тулд засгийн газар нь янз бүрийн стандарт бус арга хэмжээ авч байсан бөгөөд 1990-ээд он гэхэд бараг татваргүй улс, хууль бус мөнгө угаах үйл ажиллагааны төв болоод байв.

Мөн 2005 оны 12 сараас 2006 оны 9 сар хүртэл тус арлын цорын ганц агаарын гүүр болдог Айр Науру компани үйл ажиллагаагаа зогсоосноор гадаад ертөнцөөс бараг тусгаарлагдаж, хөлөг онгоцоор л холбогдож байв. Тус компани Тайванийн мөнгөн тусламжаар Аур Эйрлайн гэсэн нэрээр үйл ажиллагаагаа сэргээсэн юм. Арал дээр Науругийн олон улсын нисэх онгоцны буудал хэмээх ганц нисэх онгоцны буудал бий.

## Тэмдэглэл 
## Цахим холбоос 
* Науругийн засгийн газар (англиар)
* Науру дахь НҮБ-ын төлөөлөгчийн газар (англиар)

## Эшлэл 

Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал
Ангилал:Австрали ба Далайн орон
Ангилал:Атолл
Ангилал:Микронези
Ангилал:Номхон далайн арал
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Даллас Лонг

**Даллас Крачер Лонг** (, 1940 оны 6 сарын 13) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч, бөөрөнцөг түлхэлтийн төрлөөр 4 удаа дэлхийн дээд амжилт тогтоож байсан тамирчин юм.

Лонг Өмнөд Калифорнийн Их Сургуульд суралцаж байв. Тэрээр 1960 оны Ромын олимпод нэг нутгийн Билл Найдер, Пэрри О'Брайен нарын ард орж хүрэл медаль хүртсэн бол 4 жилийн дараа Токиогийн олимпод түрүүлж, алтан медаль хүртжээ.

Лонг зодог тайлсныхаа дараа шүдний эмч болсон.

## Эшлэл
*USA Track & Field profile
*Wallechinsky, David and Jaime Loucky (2008). In *The Complete Book of the Olympics - 2008 Edition*. London: Aurum Press, Limited. p. 929.

Ангилал:20-р зууны эмч
Ангилал:АНУ-ын бөөрөнцөг түлхэгч
Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1960 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1940 онд төрсөн
Сергей Ильюшин

**Сергей Владимирович Ильюшин** *(1894 оны гуравдугаар сарын 30 - 1977 оны хоёрдугаар сарын 9)* нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч байсан ба «Ильюшин» нисэх загварын товчоог үүсгэн байгуулагч юм. 
## Намтар
Ильюшин Оросын Хаант Улсын «Дилялево» тосгонд мэндэлсэн бөгөөд 1910 онд нисэх хүчний салбарыг туйлаас сонирхон суралцаж, Дэлхийн I дайнд нисгэгчээр оролцож байв. 1926 онд Агаарын цэргийн академийг төгсөн инженерийн мэргэжил эзэмшсэн ба энэ үеэс нисэх онгоц зохион бүтээх ажилд шаргуу хөдөлмөрлөсөн байна. Түүний бүтээсэн «Ильюшин ИЛ-2» болон «Ильюшин ИЛ-4» хэмээх байлдааны нисэх онгоцууд Дэлхийн II дайнд онцгой хувь нэмэр оруулсан билээ. Дайны дараа «Ильюшин ИЛ-18» болон «Ильюшин ИЛ-62» загварын зорчигч тээврийн онгоцууд нь мөн л адил тайван цагийн хөгжил цэцэглэлтэнд хувь нэмрээ оруулан өдгөө ч үйлчилсээр байгаа юм.Монгол улсын агаарын хүчинд ч түүний зохион бүтээсэн 78 нэгж /ширхэг/ дайрагч онгоц ИЛ-2-ийг 1945 оны 6 дугаар сарын сүүлээр 34 нэгж /ширхэг/ Як-9 сөнөөгч онгоцны хамт Баянтүмэнд /одоогийн Дорнод аймгийн төв Чойбалсан/ хүлээн авсан ба 1956 он гэхэд дээрх бүх онгоц зэвсэглэлээс хасагдсан байна. 1956 онд Иргэний агаарын тээвэрт зорчигч тээврийн Ил-14 онгоц 5 ширхэгийг ЗХУ-аас бэлгийн журмаар, 2 ширхэгийг Чехословак улсаас худалдан авч ашигласан ажээ.   

Нэрт зохион бүтээгч, инженер Ильюшин 1977 онд зуурдаар таалал төгссөн бөгөөд «Новодевичьегийн оршуулгын газар» нутаглуулсан ажээ.

## Шагнал 
* ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн төлөөлөгчөөр 1937-1970 оны хооронд ажиллаж байв.
* ЗСБНХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар цолоор 1941, 1957, 1974 онуудад
* Лениний шагналаар 1960 онд
* Сталиний шагналаар 1941, 1942, 1943, 1946, 1947, 1950, 1952 онуудад
* Лениний одонгоор найман удаа
* Төрийн шагнал 1971 онд
* Октябрын хувьсгалын одонгоор хоёр удаа
* Улаан тугийн одонгоор хоёр удаа
* Суворовын I ба II зэргийн одон
* Эх орны дайны I зэргийн одонгоор хоёр удаа
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
* «Улаан од» одонгоор хоёр удаа
* Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон

## Түүний бүтээсэн онгоцууд
### Сөнөөгч болон дайрагч
*ИЛ-1
*ИЛ-2
*ИЛ-8
*ИЛ-10
*ИЛ-16
*ИЛ-20 (I)
*ИЛ-40
*ИЛ-102
### Бөмбөгдөгч
*ДБ-3
*ИЛ-4
*ИЛ-6
*ИЛ-22 (I)
*ИЛ-28
*ИЛ-30
*ИЛ-46
*ИЛ-54
### Ачаа тээврийн
*ИЛ-12
*ИЛ-20 (II)
*ИЛ-32
*ИЛ-76
*ИЛ-78
*ИЛ-80
*ИЛ-106
*ИЛ-112
### Зорчигч тээврийн
*ИЛ-14
*ИЛ-18 (1947)
*ИЛ-18
*ИЛ-62
*ИЛ-86
*ИЛ-96
*ИЛ-108
*ИЛ-114
### Хайгуулын
*ИЛ-20 (III)
*ИЛ-22 (II)
*ИЛ-24
*ИЛ-38
*А-50
### Туршилтын
*А-60
### Дадлагын
*ИЛ-103


Ангилал:Зөвлөлтийн зохион бүтээгч
Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Агаарын тээврийн пионер
Ангилал:Нисэх онгоцны зохион бүтээгч
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:Сталиний нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Москвагийн их сургуулийн багш
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1894 онд төрсөн
Ангилал:1977 онд өнгөрсөн
Блэкпүүл (хөлбөмбөгийн баг)

**Хөлбөмбөгийн Блэкпүүл баг** () нь **Блэкпүүл** хотын далайн эргийн бага хот «Ланкашир»-ээс гаралтай 1887 онд байгуулагдсан Английн хөлбөмбөгийн баг юм. Тэд 2009-10 оны улирлын төгсгөлд «Английн хөлбөмбөгийн лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн»-ий «плей-офф»-ын тоглолтонд түрүүлэн 2010-11 оны улирлаар Премьер лигт дэвшсэний сацуу лигийн тэмцээнд тасралтгүй **100** дахь улирлаа угтаж байгаа ажээ. Блэкпүүл анх удаагаа Премьер лигт өрсөлдөж байгаа бөгөөд энэ нь 1971 онд тэргүүн дивизээс унаснаас хойш энэ удаа дэвшин гарч ирсэн нь багийн түүхэн дэх томоохон үзүүлэлт болж байгаа юм. Есөн жилийн хугацаанд дөрвөн дивиз дамжин тогложээ. Дээрх плей-оффын шатны тоглолтоор дивиз өөд дэвшдэг заншил нь Блэкпүүлийг содон үзүүлэлтийн эзэн болгодог. Энэ нь нийт дөрвөн удаа плей-оффоор дамжин дэвшиж байсан тохиолдол юм. 

Блэкпүүл 1953 онд «АХХ-ны» цомын тэмцээнд түрүүлсэн нь өдгөөг хүртэл хамгийн шилдэг амжилт нь бөгөөд тодотговол, Болтон Уондерерс багийг 4-3 харьцаагаар Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэнд хожихдоо Стэнли Мэтьюзийн ачаар гайхалтай ялалт байгуулан «Мэтьюзийн шигшээ тоглолт» хэмээн нэршиж хэвшжээ. 
thumb|left

Тус багийг 2009 оны тавдугаар сараас Англи мэргэжилтэн Иан Холлоуэй дасгалжуулах болж, алба хаших анхныхаа улирлаа Премьер лигт багийнхаа хамтаар дэвшсэн билээ. 2009-10 оны улирлын төгсгөлд Блэкпүүлийн энэхүү дасгалжуулагч 41.3 хувийн өндөр амжилтыг үзүүлж, хорин таван жилийн өмнөх түүхэн үеийг авчирсан эрхэм юм.
## Тоглогчид 
[thumb|right|Блэкпул багийн ахлагч [Жейсон Эуэл]]
:*2010 оны есдүгээр сарын 1-ний байдлаар.*

### Алдартай тоглогчид 
## Шагналууд 
## Лигийн үзүүлэлтүүд 
## Уншиж болох ном, товхимолууд 
* 
* 
* 
* 
* 
## Эшлэл 
## Холбоос 
* Блэкпүүл багийн албан ёсны вэбсайт
* Өсвөрийн багийн албан ёсны вэбсайт
* Бүсгүйчүүдэд зориулсан вэбсайт
* BBC Sport:
: Тэмцээн
: Үр дүн
: Хүснэгт
: Үзүүлэлтүүд

Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг
Ангилал:Премьер лигийн баг
Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн
Дамдинжамцын Жадамбаа

**Дамдинжамцын Жадамбаа** (1940 - 2010 оны 8 сарын 4) нь Булган аймгийн Сайхан сумын уугуул, Монгол улсын начин цолтой бөх юм.

## Намтар
1960 онд Булган хотын 10 жилийн сургууль, 1966 онд МУИС-ийг төгссөн. Цахилгааны инженер мэргэжилтэй.

Хөнгөн бетон заводод инженер, Барилгын техникумд багш, Шастины нэрэмжит нэгдсэн 3-р эмнэлэгт тоног төхөөрөмжийн инженерээр ажиллаж байжээ.

## Амжилт
Тэрээр 1963 оны улсын наадамд 5 давж, улсын начин цол хүртжээ.

Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Цахилгааны инженер
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Сайханы (Булган) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:2010 онд өнгөрсөн
2010 оны сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

**2010 оны сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** () нь Турк улсад 2010 оны 8 сарын 28-наас 9 сарын 12-ны хооронд зохион байгуулагдаж буй тэмцээн юм. Уг тэмцээнийг Олон Улсын Сагсан бөмбөгийн Холбоо (ФИБА), Туркийн Сагсан бөмбөгийн Холбоо нар хамтран зохион байгуулж байгаа бөгөөд Олимпын сагсан бөмбөгийн тэмцээний нэгэн адил нэр хүндтэй юм.
## Зохиох эрхийн төлөө 
## Тэмцээн болох газар 
### Шалгарсан багууд 
Тэмцээнд шалгарсан 24 баг.

;2009 оны Африк тивийн АШТ (3)
* 
* 
* 
;2009 оны Азийн АШТ (3+1)
* 
* 
* 
*  (Эрхийн хуудас)

;2009 оны Америк тивийн АШТ (4+1)
* 
* 
* 
* 
*  (2008 оны Олимпын аварга)
;2009 оны Далайн орнуудын АШТ (2)
* 
* 

;2009 оны Европын АШТ (6+4)
* 
* 
*  (Эрхийн хуудас)
* 
*  (Эрхийн хуудас)
*  (Эрхийн хуудас)
* 
* 
*  (2006 оны Дэлхийн аварга)
*  (Зохион байгуулагч орон)

### Эрхийн хуудас 
Тэмцээнд дөрвөн багт «эрхийн хуудсаар» (вайлд карт) оролцох гэж буй. ФИБА буюу Олон Улсын Сагсан бөмбөгийн Холбоонд хөлс төлөн уг хуудсыг авдаг ажээ.
Хуудас бүрийн үнэ 500,000 €. Герман, Ливан, Нигер болон Оросын багууд уг хуудсын эзэд болсон.

## Хэсгийн оноолт 
Уг оноолт арванхоёрдугаар сард гарсан бөгөөд A, B, C, болон D гэсэн дөрвөн хэсэгт зургаа зургаа багаар жагсаасан. 

## Багийн бүрэлдэхүүн 
Тэмцээнд нийт 24 оролцогч орон тус бүр 12 тоглогчийн мэдүүлгийг өгсөн байх ёстой.

## Урьдчилсан байдал 
*Бүх цаг орон нутгийнхаар (UTC+2)*

### A хэсэг (Кайсери) 
### B хэсэг (Истанбул) 
### C хэсэг (Анкара) 
### D хэсэг (Измир) 
## Хасагдах шатны тоглолт (Стамбул) 
### Тав болон наймдугаар байрын төлөөх тоглолт 
### Шөвгийн арван зургаа 
### Дөрөвний нэг шигшээ 
### Тав болон наймдугаар байрын төлөөх тоглолт 
### Долоодугаар байрын төлөөх тоглолт 
### Тавдугаар байрын төлөөх тоглолт 
### Хагас шигшээ 
### Гуравдугаар байрын төлөөх тоглолт 
### Аваргын төлөөх тоглолт 
## Эшлэл 
## Холбоос 
* Албан ёсны вэбсайт

#2010
дэлхийн аварга
дэлхийн аварга
Николай Панин

**Николай Александрович Панин-Коломенкин** (, 1872 оны 1 сарын 8 Юлийн тооллын 1871 оны 12 сарын 27 – 1956 оны 1 сарын 19) нь Оросын уран гулгагч, дасгалжуулагч юм. 1908 оны зуны олимпод цорын ганц удаа тусгай гулгалтын төрөл багтахад алтан медаль хүртсэн. Панин нь Оросоос төрсөн олимпын анхны аварга билээ. Тэрээр Дэлхийн уран гулгалтын алдрын танхимд 2009 онд багтсан.

ын үеэрх зурагт хуудас: "Олимпын анхны алтан медалийн 100 жилийн ой".]]

## Эшлэл 
* Sports-reference дахь профиль

## Гадны холбоосууд 
* databaseolympics.com дахь профиль
* Уран гулгалтын академийг Панины нэрэмжит болгов

Ангилал:Оросын уран гулгагч
Ангилал:Оросын олимпын аварга
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1872 онд төрсөн
Ангилал:1956 онд өнгөрсөн
Татар хэл

**Татар хэл** (*tatar tele*, *tatarça*, *татар теле*, *татарча*) нь Түрэг язгуурын хэл бөгөөд татар үндэстэн тус хэлээр ярилцана. **Казанийн татар хэл** гэж нэрлэх нь бий.

## Газар зүйн тархалт 
Татар хэл нь Оросын Холбооны Улс (5.3 сая орчим), Төв Ази, Украин, Польш, Хятад, Финланд, Турк улсуудад хэрэглэгддэг.

Тус хэл нь татар үндэстнээс гадна хэдэн мянган Маричуудын төрөлх хэл болно. Мордвачуудын Каратаи ястан мөн татар хэл хэрэглэнэ. 2002 оны тооллогоор татар үндэстний 94% нь татар хэлний мэдлэгтэй байсан.

### Албан ёсны статус 
[200px|thumb|[Казанийн метро дахь хос хэлтэй заавар.]]

Татар хэл нь орос хэлний хамтаар Бүгд Найрамдах Татарстан Улсын албан ёсны хэл болно. Татар хэлний албан ёсны бичиг нь кирилл цагаан толгойд хэдэн нэмэлт үсэг хэрэглэдэг. Заримдаа латин, араб зэрэг өөр үсэг хэрэглэх нь бий.

## Эшлэл 

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Татарстан
Ангилал:Түрэг хэлний бүлэг
Ангилал:Азербайжаны хэл
Ангилал:Хятадын хэл
Ангилал:Финландын хэл
Ангилал:Казахстаны хэл
Ангилал:Туркийн хэл
Ангилал:Украины хэл
Ангилал:Узбекистаны хэл
Ангилал:Аюулд орсон хэл
Ямамото Гомбээ

thumb|150px|Ямамото Гомбээгийн дурсгалын хөшөө. Кагошима

**Ямамото Гомбээ** буюу **Ямамото Гоннохёоэ** (, хуучин ханзаар 山本 權兵衞, 1852 оны 11 сарын 26 - 1933 оны 12 сарын 8) нь Японы самурай, тэнгисийн цэргийн адмирал, улс төрч, тус улсын 16, 22 дахь ерөнхий сайд. Нэрийнхээ ханзны өөр дуудлагаар Гоннохёоэ гэдэг нэрийг ерөнхий сайд байхдаа хэрэглэж байв.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Японы Хаант Улсын ерөнхий сайд
Ангилал:Японы Хаант Улсын тэнгисийн цэргийн сайд
Ангилал:Самүрай
Ангилал:Бошины дайны хүн
Ангилал:Японы Хаант Улсын тэнгисийн зэвсэгт хүчний адмирал
Ангилал:Хятад-Японы нэгдүгээр дайны хүн
Ангилал:Орос-Японы дайны хүн
Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)
Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1852 онд төрсөн
Ангилал:1933 онд өнгөрсөн
Тайвань улс Олимпод

**Бүгд Найрамдах Хятад Улс (ROC)** нь өдгөө **Тайвань** гэдэг нэрээр **Олимпын наадам**д оролцдог. БНХУ анх зуны олимпод 1932 онд оролцож байсан бөгөөд Хятадын иргэний дайны дараа БНХУ-ыг Тайвань арал төлөөлөх болсон юм.
## Медальтнууд 
## Медалийн хүснэгт 
### Олимпын наадмаар 
;*ROC*:

;*TPE*:

### Спортын төрлөөр 
Ангилал:Тайвань улс Олимпод
Ангилал:Олимпын түүх
Ито Сачико

**Ито Сачико** (, 1975 оны 10 сарын 11 - ) нь Японы софтболын тамирчин юм. Бээжингийн олимпод аваргалсан тус улсын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтаж алтан медаль зүүсэн. Айчи аймгийн Нагоя хотын уугуул.

Айчи Шүкүтокү ахлах сургууль, Чүүкёо их сургуулийг дүүргэжээ. Тоёота Моторс корпорацид ажилладаг.

Ангилал:Японы софтболчин
Ангилал:1975 онд төрсөн
Ангилал:Японы олимпын аварга
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Мируц Еифтер

**Мируц Еифтер** (*Miruts Yifter*, 1938 оны 1 сарын 1 буюу 1944 оны 5 сарын 15-нд төрсөн) нь Этиопын хөнгөн атлетикч, 1980 оны Москвагийн олимпын хошой алтан медальт тамирчин юм. Түүний нэрийг заримдаа **Мурусе Ефтер** гэж дуудах нь бий.

Этиопын Тиграй бүсийн Адигратад мэндэлсэн Мируф Еифтер бага залуудаа янз бүрийн үйлдвэрүүдэд ачааны машины жолоочоор ажиллаж байв. Этиопын Агаарын Цэргийн Хүчинд алба хааж байхдаа хол зайд гүйх авъяас нь илэрсэн гэдэг.

Еифтер 1968 оны Мехикогийн олимпод шигшээ багтаа дуудагдсан боловч оролцох завшаан тохиолдоогүй бөгөөд 4 жилийн дараа Мюнхений олимпод анх оролцож, 10,000 метрийн зайд хүрэл медаль зүүжээ. Харамсалтай нь 5,000 метрийн зайн шигшээ уралдаанд хоцорч ирсний улмаас оролцож чадалгүй, дахин нэг медаль авах боломжоо алдсан байна.

1976 оны Монреалийн олимпыг Этиоп улс бойкотлосны улмаас тэрээр тус олимпод оролцож чадаагүй. 4 жилийн дараа Москвад амжилтаар цангасан Еифтер ирж, хошой алтан медалийн эзэн болжээ. 10,000 метрийн зайн шигшээ уралдаанд барианаас 300 метрийн өмнө хурдаа нэмснээр мөнгөн медаль хүртсэн тамирчнаас 10 метрээр тасарч түрүүлсэн бол 5 өдрийн дараа болсон, 5,000 метрийн зайн шигшээ уралдаанд сүүлчийн тойрог эхлэхэд тэргүүлж явсан Еифтерийг барианаас 300 метрийн өмнө Этиопын багийн анд Мохамед Кедир гүйцсэн боловч Еифтер хурдаа нэмснээр барианд түрүүлэн оржээ.

Москвагийн олимпын баатар болсон Мируцын нэг оньсого гэвэл түүний нас бөгөөд тэр үед түүнийг 33-аас 42-ын хооронд настай хэмээн олон янзаар бичиж байлаа. Энэ тухайд Еифтер хариулахаас татгалзсан бөгөөд сурвалжлагчдад:

гэж хэлжээ.

Түүний төрсөн огнооны хувьд хамгийн өргөн хэрэглэгддэг нь 1938 оны 1 сарын 1, эсвэл 1944 оны 5 сарын 15 болно. 

## Цахим холбоос 
* 
* sports-reference

Ангилал:5000 метрийн гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:5000 метрийн гүйлтийн африкийн аварга
Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн африкийн аварга
Ангилал:Хөнгөн атлетикийн африкийн наадмын аварга
Ангилал:Этиопын 5000 метрийн гүйгч
Ангилал:Этиопын 10.000 метрийн гүйгч
Ангилал:Этиопын задгай талбайн гүйгч
Ангилал:Этиопын хагас марафон гүйгч
Ангилал:Этиопын олимпын аварга
Ангилал:Этиопын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Этиопын олимпын оролцогч
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Этиопоос африкийн наадамд оролцогч
Ангилал:Этиопчууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Дебби Вилкес

**Дебби Вилкес** (, 1946 оны 12 сарын 16-нд Торонтод төрсөн) нь Канадын уран гулгагч юм. Тэрээр хос гулгалтын төрөлд өрсөлддөг байсан бөгөөд хамтрагч нь Гай Рэвэлл. Тэд 2 удаа улсынхаа, 1 удаа тивийнхээ аварга болсноос гадна өвлийн олимпоос мөнгө, ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн.

Вилкес хамтрагчаасаа 6 насаар дүү байсан бөгөөд хослон гулгаж эхлэхдээ өсөж эхлээгүй байсан гэдэг. Гэтэл 1963 онд 17 настайдаа 165 см өндөртэй болж, хамтрагчаасаа 3 см орчим өндөр болсон байв.  

Тэд 1963 оны уран гулгалтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний өмнө гэрэл зурагчдын өмнө зургаа авахуулж байх үед Вилкес нүүрээрээ мөсөн дээр унаж, тархиа хагалснаар уг тэмцээнд оролцож чадаагүй аж

Вилкес зодог тайлсныхаа дараа зурагтаар уран гулгалт тайлбарлаж байснаас гадна зохиолч, дасгалжуулагч, Скэйт Канада тэмцээний Маркетинг, Ивээн тэтгэгчдийн асуудал хариуцсан захирал зэрэг албан тушаал хашиж, уран гулгалттайгаа холбоотой ажиллаж буй.

## Амжилт
Гай Рэвэллтэй хослон гулгаж,

## Эшлэл
## Гадны холбоос
Ангилал:Канадын уран гулгагч
Ангилал:Канадын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Канадчууд
Ангилал:1946 онд төрсөн
Полони

**Полони** () нь атомын дугаар 84 бүхий химийн элемент бөгөөд тэмдэглэгээ нь **Po**. 1898 онд Мари Склодовска-Кюри, Пьер Кюри нар нээжээ. Ховор, өндөр цацраг идэвхтэй металлоид, химийн шинжээрээ висмут болон теллуртай маш төстэй бөгөөд ураны хүдэрийн агууламжид тохиолдоно. Полониг сансрын хөлгийг халаах зорилгоор судалгаа шинжилгээний ажилд ашиглаж байна. Тогтвортой биш тус элементийн бүх изотопууд цацраг идэвхтэй.

## Түүх
Элементүүдийн үелэх системийн VI бүлгийн элементүүд полонигоор дуусдаг. Түүнийг 1898 онд Мария Сколодавская Кюри ураны давирхайны хүдрээс нээжээ. Латинаар “Полона”- буюу Польш гэсэн үг бөгөөд эрдэмтэн Мари Кюрид хүндэтгэл үзүүлэн тус элементийг Полони гэж нэрлэжээ. 

## Шинж чанар 
Полони зөөлөн, мөнгөлөг саарал өнгөтэй металл (254 градуст хайлж, 962 градуст буцалдаг). Түүний бүх изотоп нь цацраг идэвхитэй. Хамгийн урт настай нь 209 Po хагас задарлын үе 102 жил. Полони нь идэвхтэй металл  бөгөөд давсны хүчилтэй устөрөгч ялгаруулан урвалд ордог. 

Po+2HCl=PoCl2+H2

Урвалын үр дүнд үүссэн полонийн (II) валенттай хлорид (улаан өнгөтэй уусмал) нь полонийн (IV) валенттай хлорид (Хүрэн шар өнгөтэй уусмал) болтлоо исэлддэг. Полонийн изотоп 210 Po-г сансрын аппаратын атомын батерейд энергийн эх үүсвэр болгон ашигладаг. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:6-р үеийн элемент
Ногайн Чака

**Чака** бол Ногай ханы хүү юм. Тэрээр Ногайг алагдсаны дараа Болгарын I Терентий хааны хүргэн байснаа ашиглан, өөрт нь үнэнч үлдсэн 1,000 цэргийн хамт Болгарын нийслэл Тырьново хотыг дайран эзлээд Болгарын хаан ширээнд суужээ. Түүнтэй хамт Ногайн ордонд барьцаанд сууж байсан I Терентий хааны хүү Светислав Болгарт ирэв. 1299 оны орчим Чакаг боож алаад, толгойг нь түүний үхсэний нотолгоо болгон Тохта ханд хүргүүлжээ. Зарим эх сурвалжид түүнийг Светислав алсан гэдэг бол заримд нь Тохта ханы зарлиг хүлээсэн нэгэн Еврей хүн алсан гэдэг байна.

Ангилал:13-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Алтан Ордны Улс
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Болгарын царь
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1300 онд өнгөрсөн
Тунисын ерөнхийлөгч

thumb|200px|Тунисын ерөнхийлөгчийн далбаа
**Тунисын ерөнхийлөгч** нь хаант засаглалыг халсан 1957 онд бий болсон албан тушаал бөгөөд тус улсын төрийн тэргүүн болно.

Ерөнхийлөгчийн бүх ард түмний шууд сонгуулиар, 5 жилийн хугацаатай сонгодог бөгөөд нэг хүн хэдэн ч удаа сонгогдож болно. Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихийн тулд 40-өөс 75 настай, эцэг эх болон аль нэг талын өвөг эцэг эх нь Тунисын иргэн байсан, давхар иргэншилгүй, Исламын шашинтай, тус улсын иргэн байх ёстой.

## Тунисын ерөнхийлөгч нар (1957-аас өнөөдөр хүртэл)

*Нео Дестур, Социалист Дестур, Үндсэн Хуульт Ардчилсан Нэгдэл нь угтаа нэг нам бөгөөд Дестур гэдэг нь үндсэн хууль хэмээх утгатай.

## Зүүлт

Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт
Ногай улс

**Ногай улс** (Ногайн ордны улс) — 15-17-р зуунд Ижил-Урал гол хоёрын хооронд оршсон **хант улс** байв.

Алтан Ордны улс Крымын, Астраханий гэх мэт олон хэсэг бутарсны нэг нь Ногай улс байсан ба Орост эзлэгдэн мөхжээ. 

Алтан ордныг залгасан улсуудаас Ногайн хант улс эрс ялгарч байв. Ногайн хант улс хүн ам ихтэй өөрөөр хэлбэл хамгийн хүчтэй том армитай. Бусад хант улсууд суурин амьдралд шилжсэн байхад ногайчууд адуун сүрэг олонтой, тоо томшгүй малтай, нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлдэг. Татар, башгир, татар, хархалпак, ногай зэрэг олон үндэстэн ястан тархай нутагласан, төвлөрсөн засаглалгүй. Ногайн хант улс Казаний, Астраханий, Сибирийн хант улс шиг Москватай цэрэг, улс төрөөр сөргөлдөхгүй найрсаг харьцаатай холбоотон байсаар, Орост 1557 онд дагаар оржээ.

Ноёлох ард түмэн нь ногай ястан, тэргүүлэх овог нь мангад (мангуд, түрэгээр *мангыт*) байв. 

## Нийслэл 
Ногай улсын засаг захиргааны төв *Сарайчик* (Сарайчиг – бага ордон) хот Яик голын эрэгт байсан. 

Сарайчик 13-р зуунд үүсч Крым, Кавказ, Хархорум, Дайду-Бээжинг холбосон худалдааны замын өртөө байсан. 

Олон довтолгооныг үзсэн энэ балгас 1580 онд Ижилийн казакуудын довтолгоонд үнсэн товрог болжээ. 

thumb|1549 онд зурсан газрын зурагт «Ногай татар» нэр тэмдэглэгджээ
## Хан 
; Ногайн ордны хан: (1392-1563 онд нэгдмэл байсан үе)
* Едигей, 1392—1412
* Нураддин, 1412—1419
* Мансур, 1419—1427
* Гази, 1427—1428
* Ваккас, 1428—1447
* Хорезми, 1447—1473
* Аббас, 1473—1491
* Муса, 1491—1502
* Йагмурчи-бий, 1502—1504
* Хасан, 1504—1508
* Шейх Мухаммад, 1508—1510, 1516—1519
* Алчагир, 1508—1516
* Агиш, 1521—1524
* Сайид Ахмад, 1524—1541
* Хажи Мухаммад-мирза, 1537—1541
* Шейх-Мамай, 1537—1541, бий 1541—1549
* Юсуф, 1549—1554, ум.1556
* Исмаил, 1557—1563

; Ногайн их ордны хан: (1563-1634 онд их, бага гэж бутарсан байсан үе)
* Тинехмат, 1563—1578
* Урус
* Динбай
* Саид Ахмад
* Ураз Мухаммад, 1590—1598
* Дин Мухаммад, 1590—1598, 1598—1600
* Иштерек
* Кучук-мирза
* Йаш Тарак-мирза
* Шай Тарак-мирза
* Каракель Мухаммад-мирза
* Канай, 1622—1634

Ангилал:Хант улс
Ангилал:Түүхэн Татар улс