Бөртэ үжин

**Бөртэ** (ᠪᠥᠷᠲᠡ ᠦᠵᠢᠨ; 1161 – 1230 орчим) нь Монголын эзэнт гүрний үндэслэгч Чингис хаан Тэмүжиний анхны эхнэр, Их Монгол Улсын их хатан байв. Тэрээр Чингис хаанд дөрвөн хөвгүүн, таван охин төрүүлж, эзэнт гүрний гол угсааг залгамжлагчдын эх болсон юм.

Бөртэгийн бага насны талаар тодорхой баримт цөөн байдаг ч тэр бага насандаа Тэмүжинтэй сүй тавьж, арван долоон насандаа гэрлэсэн хэмээн уламжлагджээ. Гэвч удалгүй Мэргидийн довтолгооны үеэр Бөртэ хулгайлагдсан бөгөөд энэ үйл явдал Тэмүжиний амьдралын хамгийн чухал эргэлтийн нэг болсон гэж үздэг. Нөхөр нь түүнийг чөлөөлж авсан нь Тэмүжин улмаар их байлдан дагуулагч болох замаа эхлүүлэх шалтгаан болсон байж мэднэ.

Их Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Бөртэд Хэрлэнгийн хөдөө арал дахь орд харшийг өргөмжилж өгсөн байдаг. Тэрээр төр, улс, гэр бүлийн хэрэгт хүндтэй байр суурь эзэлж, хөвгүүдийнхээ улс төрийн өсөлт, гүрний бат бэх байдалд онцгой нөлөө үзүүлсэн билээ.

## Залуу нас
Түүний бага насны тухай түүхэн баримт цөөхөн байдаг ч монголчууд түүний тухай олон домогтой байдаг. "Монголын нууц товчоо"-д түүний тухай мэдээлэл бага.

Бөртэ 1161 оны орчим Хонгирадын Олхонуд-д төржээ. Энэ овог нь Тэмүжиний төрсөн боржигин овогтой элэгтэй байв. Тэрээр Дэй-Сэчэн, Чотан хоёрын охин. Түүнийг "нүүрэндээ гэрэлтэй, нүдэндээ цогтой, шударга" гэж тодорхойлсон нь түүнийг ухаантай гэсэн үг юм. Олхонуд овгийн охидууд онцгой үзэсгэлэнтэй гэдгээрээ алдартай байв.}}

Хожим нь Хаан Мэргид үндэстнийг устгаж, эмэгтэйчүүдийг нь боолчлох болно. Энэ тулааныг Буур хээрийн тулаан гэдэг

## Төр барих
Бөртэ Тэмүжинтэй гэрлэхээс илүүг авчирсан. Тэрээр өөрийн инж дээр суурилсан бие даасан баялаг, хашир ухаалаг оюун ухаанаа авчирсан. Бөртэ хадам эх Өүлэнтэй зарим үүрэг хариуцлагыг хуваалцсан бөгөөд үүнд хүн, малын нөөц, овог, аймгийн эдийн засаг зэрэг багтсан.

1179 онд Бөртэгийн анхны хүүхдүүд болох Зүчи мэндэлжээ. Бөртэгийн есөн хүүхэд нь эцсийн дүндээ Тэмүжинд өгсөн өөр нэг нөөц байв; Түүний таван охин дипломат харилцаа тогтоохын тулд улс төрийн гол холбоотнуудтайгаа гэрлэж байсан бол түүний дөрвөн хүү Ази даяар Тэмүжиний байлдан дагуулалд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн.

Нэмж дурдахад тэрээр Азийн худалдааны замыг удирдаж, эдгээр замаар зорчиж буй албан тушаалтнууд болон худалдаачдын зөвлөхөөр ажиллаж байв. Тэрбээр их ихдээ дүү Ил Алалтунтай андуурагддаг.

Бөртэ, Тэмүжин нар үр хүүхдүүддээ асар их итгэл (болон нутаг дэвсгэр) тавьж, тэднийг өв залгамжлах асар их эд хөрөнгө, албан тушаалаар хангаж байв. Өв залгамжлалын талаар гэр бүлийн маргаан гарсан; Бөртэг хулгайлах үеэр хүчиндсэн байж болзошгүй тул Зүчийн эцэг нь түүнийг барьцаалагчдын нэг байж магадгүй тул Зүчийн жинхэнэ эцэг гэдэгт эргэлзэж байв. Эцсийн эцэст Бөртэ амьдралынхаа туршид Монголын ард түмний хүндэтгэл, хүндэтгэлийн нэр хүндийг олж авсан.Түүхийн туршид Хонгирад төрийн гэрлэлтийг оролцогч талуудын хооронд найрсаг харилцаа тогтоохын тулд ашигладаг байсан бөгөөд охид нь "зуучлагчийн" үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Ийнхүү Бөртэ нөхрийнхөө аль алинд нь зөвлөхөөр ажиллаж, охидоо “төлөөлөгч, дипломатч, төрийн үйл хэрэгт идэвхтэй оролцогч” болгон эрхэм зорилгодоо итгэн сургаж байв.”

## Эшлэл
Ангилал:Их Монгол улсын хатан
Ангилал:Чингис хааны хатан
Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн
Ангилал:Монголын хатан хаан
Ангилал:1161 онд төрсөн
Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд өнгөрсөн