open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мцхета

**Мцхета** (Гүрж хэл:მცხეთა) нь Гүржийн нийслэл Тбилиси хотоос зүүн хойд зүгт  ойролцоогоор 20 км зайд Арави, Мтквари буюу Кура голуудын бэлчирт орших, 8 мянга орчим хүн амтай, тус улсын хамгийн эртний хотуудын нэг юм. Уг хотод олон тооны түүхийн үнэт дурсгал байдаг тул 1994 онд дэлхийн өвд бүртгэгджээ.

Уг хотыг МЭӨ 1000 оны орчимд үндэслэгдсэн гэж үздэг бөгөөд МЭӨ III зуунаас МЭ V зууны Иберийн Гүржийн хаант улсын нийслэл байв. 317 онд Гүржид Христийн шашныг анх нэвтрүүлсэн газар нь Мцхета хот юм. VI зууны үед Мцхета хотоос нийслэлийг шилжүүлж, илүү хамгаалалт сайтай Тбилиси хотыг сонгон авчээ. Хэдий тийм боловч XIX зууны үеийг хүртэл Гүржийн хаад хаан ширээнд суух ёслолоо Мцхетад хийж байжээ.

Энд орших 6-р зуунд байгуулагдсан Жвари сүм онцгой байр суурь эзэлдэг.  

Уг хотод орших XI зууны үед баригдсан Светицховели цогчин дуган, VI зууны үед баригдсан Жвари хийд нь Гүржийн Үнэн алдартны шашны уран барилгын чухал дурсгал бөгөөд Кавказын дундад зууны уран барилгын хөгжлийн сонгодог жишээ болдог. Ялангуяа Гүржийн цагаан толгойн анхны хувилбарын үнэлж баршгүй өв эндхийн сүмүүдийн хананд хадгалагдан үлджээ. Үүнээс гадна Армазцихе цайз (МЭӨ III зуун), Армазцихе акрополь (МЭӨ 1000 оны орчим), Их Помпейн гүүр (МЭӨ I зуун), Хааны ордны туурь, ойролцоох булшууд, IV зууны үеийн жижиг сүмүүд, Самтарво хийд (XI зуун), Бебрис Цихе (XIV зуун) гэх мэт асар олон дурсгалууд байдаг.

## Цахим холбоос 
* Pictures of Mtskheta
* UNESCO World Heritage listing

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Гүрж дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Гүржийн урьдын нийслэл

Ангилал:Мцхета-Мтианетийн суурин
Хорват хэл

**Хорват хэл** (*hrvatski jezik*) ээр яригчид голдуу Балканы хойгт тархсан бөгөөд Хорват, Серби, Монтенегро, Босни ба Херцеговин зэрэг улсуудад хэрэглэгдэж байгаа амьд хэл юм. Мөн словени хэл, македон хэлтэй төстэй. 

Хорват хэл нь Энэтхэг-европ хэлний аймгийн слав хэлний хэсэгт багтдаг. Латин үсгийн үндсэн дээрх цагаан толгойтой бөгөөд нийт 6,2 сая хэрэглэгчтэй юм.  

## Бусад хэлтэй харьцуулалт 
## Цагаан толгой 
## Эшлэл 

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл
Ангилал:Хорватын хэл
Ангилал:Босни ба Херцеговины хэл
Ангилал:Сербийн хэл
Ангилал:Австрийн хэл
Ангилал:Унгарын хэл
Ангилал:Италийн хэл
Ангилал:Словенийн хэл
Ангилал:Славян хэлнүүд
Калат аль-Бахрейн

**Калат аль-Бахрейн** (*Бахрейны бэхлэлт*;  *Калʿат аль-Бахрейн*) нь Бахрейн улсад байх, МЭӨ 2300 – МЭ 1700-аад оны хооронд оршин тогтнож байсан хотын туурь юм. Дилмуны соёл иргэншлийн илэрхийлэл, нийслэл нь байсан уг хот нь саяхныг хүртэл португалчуудын бэхлэлт байв. Уг балгас нь 300-600 м харьцаатай археологийн бүсийг бий болгожээ. Малтлагын үр дүнд оршин суугчдынх нь амьдрал ахуй, төрийн үйл ажиллагаа, арилжаа, наймаа, шашны болон цэргийн хэргийн олон чухал нээлтүүд хийжээ.

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Бахрейн дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Азийн цайз
Ангилал:Бахрейн-Португалын харилцаа
Ангилал:Бахрейны археологийн олдворт газар
Ангилал:Эртний Арабын хот
Бахайн ертөнцийн төв ордон

**Бахай Шүтлэгийн дэлхийн төв**-ийн барилгууд () нь Израилын Хайфа хотод байрладаг бөгөөд Бахай шүтлэгтнүүдийн ариун газар, сүсэг бишрэлийн төв болдог. Энд Бахай Шүтлэгийн төв орших бөгөөд Шүтлэгийг үндэслэгч Ихэр элчийн нэг болох Бабын (1819-1850) бунхнаас гадна тус Шүтлэгийн удирдах 20 гаруй албан офис, мөргөлчдийн байр, номын сан, архивын барилга, түүхийн дурсгалт сууцууд байдаг. 

Израил, Палестинд Османы ноёрхол тогтож байх үед тус Шүтлэгийн үндэслэгч Бахауллаг дагалдагчдынх нь хамт Хайфа хотын ойролцоох тухайн үеийнхээ шорон хот болох Акка () хот руу цөллөгт явуулсан ба Бахаулла цөллөгөөс суллагдсан хойноо ч өөрийн амьдралын сүүлийн жилүүдээ Акка болон Хайфа хотод өнгөрөөжээ. Хэд хэдэн шашны Ариун газар болох Хайфа хот дах Кармел ууланд Бахауллагийн амьд ахуйдаа зөгнөн хэлж байсанчлан Бахай Шүтлэгийн засаг захиргаа, сүсэг бишрэлийн төв болсон энэхүү гайхамшигт байгууламж байгуулагдан улам цэцэглэн хөгжсөөр ирсэн юм. Өнөөгийн байдлаар тус Төвд мөргөлчлөлөөр ирж буй дэлхийн Бахайчуудаас гадна маш олон тооны жуулчид үзэж сонирхохоор ирдэг болжээ.

## Цахим холбоос 
* 
* 
* 
* 
* Haifa's Majestic Bahai Gardens - A UNESCO World Heritage Site

Ангилал:Израилын ариун барилга
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Бахайн шашны мөргөлийн суурин
Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв
Ангилал:Хайфагийн соёл
Сьерра Леон

**Бүгд Найрамдах Сьерра Леон Улс** () буюу **Сьерра Леон** нь Баруун Африкийн баруун хэсэгт, Атлантын далайн эрэг дээр орших бүгд найрамдах улс юм. Хойд талаараа Гвиней, зүүн өмнөд талаараа Либери улстай хиллэнэ. Нийслэл нь Фритаун.

Боолчлолоос чөлөөлөгдсөн хар арьстнууд шилжин суурьшиж, 1808 онд Английн колони болсон бөгөөд 1961 онд тусгаар тогтнолоо олжээ. 10 орчим жил үргэлжилсэн иргэний дайн нь тус улсыг хүн амын дундаж наслалтаараа дэлхийд доогуур орох улсуудын нэг болгожээ.

Газар нутаг нь 72 мянган хавтгай дөрвөлжин км бөгөөд 2021 оны байдлаар 8 сая хүн амтай ажээ.

Англи хэл (албан ёсны боловч хүн дийлэнх хувь нь мэдэдгүй байна), мендэ хэл (өмнө хэсэгт дэлгэрсэн), темнэ хэл (умар нутагт дэлгэрсэн), крио хэл (англи хэлний үндсэн дээр бий болсон креол хэл, үндэстэн хоорондын хэл гэж үздэг, хүн амын 95 % орчим ойлгодог байна).

Хүн амын 60% -мусульманчууд, 30% -орон нутгийн бөө шашин, 10% -христийн шашинтан эзэлдэг байна. 

Нэрний угшил нь XV зуунд үүссэн. Далайн эргийн нэрийг 1461 онд Португалийн далайчин Перу ди Синтра өгсөн бөгөөд уулын нурууг "Серра да Леоа" (португаль.Serra da Leoa ) - "арслангийн нуруу" гэж нэрлэжээ. "Сьерра Леон" (Испани. *Sierra Leone*) - "арслангийн уулс" гэсэн хэлбэрээр Испанийн газрын зураг дээр тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд энэ хэсэгт амьдардаггүй арслангуудтай холбох шалтгаан байхгүй гэж зарим хүмүүс үздэг. Зарим хэл шинжлэлийн судлаачид арслангийн архирах, ууланд салхилахтай төстэй далайн эргийн улмаас уг нэр гарч ирсэн байж магадгүй гэж үздэг.

Орчин үеийн Сьерра Леоны нутаг дэвсгэр нь Баруун Африкт анх Европчуудын эзэмшилд байсан юм. Энэ газар хөл тавьсан Европын анхны оршин суугчид бол Португалчууд байв. Тэднийг эрэг дээр буух үед улс гэж байгаагүй, харин улс төрийн хувьд бие даасан овгууд л байсан ажээ. Тэд ижил төстэй боловч өөр өөр хэлээр ярьдаг байсан бөгөөд нийтлэг шашин гэж үгүй байсан гэж тэмдэглэлд үлдсэн байдаг байна. 

Сьерра Леон 1961 оны 4 дүгээр сарын 27-нд тусгаар тогтнолоо олж авахад тус улсад хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэл нь парламент, засгийн газрын мэдэлд байсан бөгөөд генерал-амбан захирагчаар төлөөлүүлсэн Британийн хааныг нэрлэсэн төрийн тэргүүн гэж үздэг байв. 

1971 онд Үндсэн хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулсны дараа Сьерра Леоныг Бүгд найрамдах улс болгон тунхаглаж, ерөнхийлөгчид гүйцэтгэх эрх мэдлийг даалгасан. 

2000 онд Английн Ерөнхий сайд Тони Блэйр хувьсгалт нэгдсэн фронтын босогчдын армиас нийслэл Фритаун хотыг хамгаалахаар 1500 Британийн цэргээ Сьерра-Леонд илгээжээ. 2007 оны 5-р сарын 30-нд Тони Блэйрийг Сьерра Леоны дээд удирдагчаар тунхаглан заралсан байдаг. Энэхүү цол нь Тони Блэйрт Сьерра Леоне Улсын Парламентад суух эрхийг албан ёсоор олгож байгаа юм. Тиймээс The Daily Telegraph сонинд мэдээлснээр тус улсын эрх баригчид иргэний дайныг зогсооход Тони Блэйрийн үүрэг ролийг тэмдэглэж байжээ.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Масада

**Масада** (Еврей хэл:מצדה) нь Сөнөсөн тэнгисийн ойролцоох Иудейн цөлийн зүүн захад орших аварга том хадан тэгш өндөрлөгт орших Израилын эртний ордон, бэхлэлтийн туурийг агуулсан нутаг юм. 
Жүүд-Ромын нэгдүгээр дайны (Их жүүдийн бослого) дараа Ромчууд энд байсан бэхлэлтэд хоргодсон бууж өгөхөөс илүүгээр үхлийг эрхэмлэсэн босогч Жүүдүүдийг бүслэн авч, яргалан хядсан гэдэг. 
МЭ I зууны үеийн Ромын эзэнт улсын Жүүд түүхч Жозефийн тэмдэглэснээр МЭӨ 31- 37 оны хооронд Масадагийн цайзыг Аугаа Херод хаан бослогоос сэргийлэн өөрийн хоргодох газар болгон байгуулжээ. 

## Галерей 

Image:Masada.ogg‎|Масадагийн үзэмж, панорам видео

## Цахим холбоос 
* "Yadin photographs & footage of the excavations" 
* Masada by Google Maps
* Online works of *Josephus*
* MASADA - FACT AND FICTION. A 23 minute video documentary, produced by the multimedia unit of Hebrew University. It is freely available online
* *Nachman Ben-Yehooda* on the construction of *The Myth of Masada* 
* Sacrificing Truth: Archaeology and *The Myth of Masada*
* *Masada* in the *Jewish Encyclopedia*
* The credibility of Josephus
* LIVIUS article on Jewish Wars
* World Heritage Sites page
* Israel National Parks Authority page
* Masada entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
* Masada photos
* Panoramic photos of Metzadah
* Extensive photo gallery of Masada ruins
* "3D Masada"

Ангилал:Азийн цайз
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар
Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв
Ангилал:Өмнөд тойрог (Израил)
Ангилал:Негев
Ангилал:Урьдын цайз
Ангилал:Эртний Еврейн түүх
Хорват

**Хорватын Бүгд Найрамдах Улс** () буюу **Хорват** нь Зүүн Европын Балканы хойгт орших Бүгд Найрамдах Улс юм. Баруун талаараа Словени, хойд талаараа Унгар, зүүн талаараа Босни ба Херцеговин, Серби улсуудтай хиллэнэ. Өмнө талд нь Адриатын тэнгис орших бөгөөд Дубровник нь зүүн талаараа Монтенегротой хиллэдэг. Нийслэл нь Загреб.

1991 онд Югославын бүрэлдэхүүнээс гарч тусгаар тогтнолоо зарласан улс юм.

## Түүх 
7-р зуунд хорватууд одоогийн нутагтаа суурьшжээ. Тэр үеэс 2 гүнлиг оршин тогтнож байсан юм. 9-р зуунд хойд, баруун талаасаа Франк, өмнө, зүүн талаараа Византын довтолгоонд өртөх болсон бөгөөд Их Карлын аян дайнаар нэг хэсэг Франкийн эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд орж, католик шашинг хүлээн авсан байна. Тус улсын анхны хаан Томислав I Хорватыг нэгтгэж, хаант улс болгосон юм. Хорватын хаант улс нь 2 зууны турш тусгаар тогтнолоо хадгалан оршин тогтнож, Петар Крешимир IV, Звонимир хаадын үед хөгжил цэцэглэлтийн оргилдоо хүрч байжээ.

1102 онд Хорват, Далматийн хаан ширээнд Унгарын хаан Ласло I заларч, Хорват нь Унгарын холбоонд нэгдэв.

1526 онд Хорватын парламент Хабсбургийн удмын Фердинандыг хаан ширээнд өргөмжилсөн.
Харин Адриатын тэнгисийн эрэгт орших Далмати нь 10-р зууны сүүлээс Венецийн бүгд найрамдах улсын харьяанд байж, 1815 онд Венийн хэлэлцээрээр Австрийн Хаант Улсад нэгтгэгдсэн байна.

1918 онд дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдсан Австри-Унгарын эзэнт улс унахад бүрэлдэхүүнээс нь гарсан Хорват өмнөд Славын үндэстнүүдийн холбоо байгуулах гэсэн Сербийн Хант Улсын саналыг хүлээн авч **Серби-Хорват-Словенийн хаант улс** байгуулагдсан бөгөөд 1929 онд улсынхаа нэрийг Югослав болгон өөрчилжээ. Гэвч төрийн эрхийг Сербүүд атгаж байгаад эгдүүцсэн Хорватууд тэмцсээр 1939 онд автономит эрхтэй болсон байна. Гэхдээ үүнд ханалгүй, Анте Павеличаар удирдуулсан үндсэрхэг үзэлтнүүдийн байгууллага болох Усташи байгуулагдаж, 1941 онд Нацист Герман тус улсад халдан ороход тэдний талд орж, Хорват, Далмати, Славони, мөн Войводина, Босни ба Херцеговины нэг хэсгийг багтаасан Хорватын тусгаар улс гэгчийг байгуулсан байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа социалист дэглэмтэй болсон Югослав нь удирдагч Иосиф Броз Титогийн тэнцвэртэй удирдлагын үрээр хэлбэрээ хадгалж байсан ч түүнийг нас барсны дараа 1980-аад онд хорватуудын үндэсний үзэл эргэж сэргэв.

1990 онд Югослав улс олон намын системд шилжиж, анхны чөлөөт ардчилсан сонгууль явуулахад Хорватыг Югославаас тусгаарлах бодлого баримталдаг Степан Месичийн удирдсан нам Хорватын төрийн эрхэнд гарч, тусгаар тогтнох үйл явц эхлэв.

1991 оны 6 сарын 19-нд тусгаар тогтнох талаар бүх ард түмний санал хураалт явуулж, ард түмний 78% нь дэмжсэн тул 6 сарын 25-нд тусгаар тогтнолоо зарласан байна.

Хорватад сербичүүд олноор оршин суудаг тул Югославын тал Сербийн Краина автономит тойрог дахь сербичүүдээ хамгаалах нэрээр Хорватын нутагт халдаж, Хорватын тусгаар тогтнолын дайн эхэлсэн билээ. 1995 онд дайн тус улсын ялалтаар өндөрлөсөн байна.

## Тэмдэглэл 
## Зүүлт, тайлбар 
## Цахим холбоос 

Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Цагаан хот, Тель Авив

**Цагаан хот** (Еврей хэл:העיר הלבנה) нь орчин цагийн уран барилгын нэг төрөл болох Баухаус хэлбэрээр баригдсан 4000 байшин бүхий цогцолбор хот юм. Уг барилгуудыг Нацизмын хавчлагаас зугтан гарч, Палестины Британийн мандаттай хэсэгт амьдрах болсон архитекторчдын 1930-аал онд бүтээсэн загвараар байгуулжээ. Энэ загвараар баригдсан барилгуудыг хамгийн олон тоогоор агуулсан хот бол Тель Авив юм. 
2003 онд ЮНЕСКО-оос Тел-Авивын цагаан хотыг дэлхийн өвд бүртгэхдээ: 

*“Орчин цагийн олон улсын уран барилга, хот байгуулалтын шинэ чиг хандлага өөрчлөлтийг дахин давтагдашгүй байдлаар харуулсныг иш баримт болгов.”* гэсэн байдаг.

## Цахим холбоос 
*Site by Tel Aviv Municipality
*Tel Aviv Hotels - Cinema Hotel Tel Aviv
*Photo gallery of Bauhaus style houses in Tel Aviv

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Израил дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Тел-Авивын дүүрэг
Хайрга

thumb|right|250px|Хайрга
right|frame|Хайрга буулгаж байгаа нь
**Хайрга** гэдэг нь нэгэн төрлийн барилгын материал бөгөөд зам засахад хэрэгтэй. Элснээс том ширхэгтэй чулуулаг юм.

Ангилал:Барилгын материалууд
Этанол

**Этанол** () — C2H5OH, спиртийн нэгэн төрөл. **Этилийн спирт** () ч гэж нэрлэдэг. Чихэр эсвэл цардуул агуулсан хүнсний түүхий эдийг (чихрийн манжин, улаан буудай г.м.) исгээд, дараа нь нэрэх замаар гарган авсан этанолыг архи, согтууруулах ундааг үйлдвэрлэхэд ихэвчлэн хэрэглэдэг. Техникийн этанолыг синтезийн аргаар гарган авдаг.

Сүүлийн жилүүдэд этанолын түлш нэртэйгээр автомашины түлш болгон ашиглаж эхэлсэн.

## Хүнд үзүүлэх нөлөө 
Хүн этанолыг ууснаар төв мэдрэлийн систем нь саармагжиж, согтоно. Спиртийн төрлийн ундааг байнга хэрэглэвэл элэгний үйл ажиллагаа доголддог.

## Мөн үзэх 
* Спирт
** Метанол

Ангилал:Алканол
Ангилал:Галын аюултай бодис
Ангилал:Гоо сайхны агуулгын бодис
Ангилал:Хор эсэргүүцэгч бодис
Ангилал:Хүнсний бүтээгдэхүүний агуулгын бодис
Ангилал:Спирт
Ангилал:Цочроогч бодис
Ангилал:Эмийн бодис
Ангилал:Эмийн туслах бодис
Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис
Стефан Банах

**Стефан Банах** (, 1892 оны 3 сарын 30 - 1945 оны 8 сарын 31) нь Польшийн математикч юм.

Тэрээр Австри-Унгарын эзэнт гүрний харьяанд байсан Краков хотод төржээ.

Львовын технологийн их сургуульд инженер болохоор суралцаж байсан боловч математик дахь авъяас билэг нь илэрч, математикч болжээ. 1920 онд докторын зэрэг горилсон бүтээлдээ өдгөө Банахын огторгуй гэгдэх болсон ойлголтыг оруулж ирснээр орчин үеийн функционал анализын эцэг гэж нэрлэгдэх болжээ.
Банах 1939 онд Польшийн математикчдын нийгэмлэгийн тэргүүнээр сонгогдсон байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Нацист Германд олзлогдож байсан бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улс түүний амьдарч байсан Львов хотыг бүрэлдэхүүндээ оруулахад ЗСБНУкрайн Улсын ШУА-д ажиллаж байгаад 1945 онд уушигны хорт хавдраар нас нөгчжээ.

## Мөн үзэх 
* Банах-Тарскийн парадокс
* Хан-Банахын теорем

Ангилал:Польшийн математикч
Ангилал:20-р зууны математикч
Ангилал:Польшийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Украины Шинжлэх Ухааны Үндэсний Академийн гишүүн
Ангилал:Львовын Политехникийн Үндэсний Их Сургуулийн багш
Ангилал:Польшууд
Ангилал:1892 онд төрсөн
Ангилал:1945 онд өнгөрсөн
Азийн Олимпын Зөвлөл

**Азийн Олимпын Зөвлөл** () нь Азийн улсуудын үндэсний олимпын хороодыг нэгтгэсэн байгууллага бөгөөд өдгөө 45 гишүүн Үндэсний Олимпын Хороотой. Ерөнхийлөгч нь Шейх Фахад Ал-Сабах. Төв нь Кувейт хотод байрлана.

## Гишүүн улсууд 
Дараах хүснэгтэд Азийн Олимпын Зөвлөлийн гишүүн орнуудыг ҮОХ нь байгуулагдсан, Олон Улсын Олимпын Хороогоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн онтой нь хамт оруулав. Макаогийн ҮОХ нь ОУОХ-гоор хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй тул Олимпын наадамд оролцдоггүй ч АОЗ-ийн зохион байгуулдаг арга хэмжээнүүдэд оролцох эрхтэй байдаг.

### Хуучин гишүүд 
Израйль нь АОЗ 1981 онд шинэчлэн зохион байгуулагдахад гишүүнээр элсэлгүй үлдсэн бөгөөд одоо Европын Олимпын Хорооны гишүүн.

## Зохион байгуулдаг наадмууд 
* Азийн наадам
* Азийн танхимын спортын наадам
* Азийн өвлийн наадам
* Азийн элсний спортын наадам
* Азийн залуучуудын наадам

## Гадаад холбоос 
* Албан ёсны вэб

Ази
Ангилал:Олон улсын спортын холбоо
Ангилал:Олимп
Ангилал:1982 онд байгуулагдсан
Ангилал:Кувейтийн байгууллага‎
Акко

**Акко** (еврей: עַכּוֹ‎, *ʻAkkō; араб*: عكّا‎, *ʻAkkā*) нь Израилын Хойд тойрогт оршдог далайн эргийн хот. Энэ хот нь Газар дундын тэнгисийн эрэг дээрх Хайфа булангийн захад байрладаг. Хайфа хотоос хойд зүг 23 км зайд оршдог. 

2003 онд Аккогийн Хуучин хот нь ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн Өвд бүртгэгдсэн.

2019 онд Акко хотод 48,303 хүн амьдарч байна. Хүн ам нь еврей, араб, друз гэх мэт үндэстэнээс бүрдсэн. Хүн амын хоёрны гурав нь араб үндэстэн. Хотын дарга Шимон Ланкри нь 2018 онд 85%-ийн саналтай дахин сонгогджээ.

## Түүх 
### Хүрэл зэвсгийн үе 
Орчин үеийн Аккогийн хамгийн эртний суурингийн үлдэгдлийг орчин үеийн Акко хотоос зүүн тийш 1.5 км зайд орших толгодоос олжээ. Энэхүү тариалангийн суурин хэдэн зууны турш оршиж байсан бөгөөд далайн түвшин нэмэгдэж үер болсноос болж энэ суурин орхигдсон гэдэг. 

Акко нь МЭӨ 2000-1550 оны үед хот маягаар дахин хүн суурьшсан бөгөөд түүнээс хойш тасралтгүй оршиж байжээ.

## Хүн ам 
Өнөөдөр Аккод ойролцоогоор 48,000 хүн амьдардаг. Израилын хотуудын дунд Aкко нь еврей биш оршин суугчдын харьцангуй өндөр хувьтай бөгөөд хүн амын 32% нь арабчууд байдаг. 2000 онд Хуучин хотын оршин суугчдын 95% нь арабчууд байв.

1999 онд Акко хотын 22 сургуульд 15,000 хүүхэд суралцаж байв.

## Цахим холбоос 
* Old City of Acre - The Official Website (Old Acre Development Company - OADC )
* Acre's History (Jewish Virtual Library)
* The Acre prison break (Jewish Virtual Library)
* Acre travel home page (TripTouch.com)
* Names by which Acre has been known & pictures (Bibleplaces.com)
* Hazlitt's Classical Gazetteer
* Acre Walls (OADC)
* The Tourists Guide to Acre
* Photos of Acco
* Photo gallery of the old city of Acco


Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Библийн суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Умард тойргийн суурин (Израил)
Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв
Ангилал:Израилын урьдын нийслэл
Ангилал:Хүрэл зэвсгийн үеийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Финик
Ангилал:Финикийн хот
Ангилал:Эртний Израилын хот
Их шүрэн далан

**Их шүрэн далан** () нь 29000 гаруй шүрэн хад, 900 аралтай 2600 км урт сунасан, ойролцоогоор 344400 км² усан мандал бүхий дэлхийн хамгийн том шүрэн хадны систем юм. Уг далан нь зүүн хойд Австрали, Квийнслэндийн эргийн ойролцоо Шүрт тэнгист оршино. 
Их шүрэн далан нь сансраас харагддаг төдийгүй дэлхий дээрх зөвхөн нэгэн төрлийн амьд организмын дангаараа байгуулсан хамгийн том байгууламж гэдгээрээ алдартай. Шүрэн хад нь тэрбум тэрбум бичил биетнүүдийн салслаг бүрхүүлийн овоорго наалдацаас бүрэлдэн тогтдог. 1981 онд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд бүртгэхдээ их шүрэн далан нь амьдралын олон төрөл зүйлийн амьдрах орчин болдог гайхам тогтоц хэмээн онцолсон байдаг. CNN телевизийн байгалийн долоон гайхамшигийн нэг нь Их шүрэн далан байв. 

## Цахим холбоос 
* How the Great Barrier Reef Works
* World heritage listing for Great Barrier Reef
* Great Barrier Reef Marine Park Authority
* CRC Reef Research Centre
* Biological monitoring of coral reefs of the GBR
* Great Barrier Reef (World Wildlife Fund)
* Dive into the Great Barrier Reef from National Geographic

Ангилал:Шүрэн хад
Ангилал:Шүрэн тэнгис
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Квийнслэндийн газар зүй
Ангилал:Газар зүйн хамгийн
Рой Мата

**Рой Мата** () нь Вануатугаас гаралтай хүчирхэг удирдагч бөгөөд XIII зууны үед Меланезийг хяналтандаа байлгаж байжээ. Ретока арлынхны ам дамжсан үлгэр домогт үндэслэн хайгуул хийсэн Францын археологич Жозе Гарранжер 1967 онд 25 дагалдагсдынх нь хамт оршуулсан Рой Матагийн булшийг илрүүлсэн бөгөөд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд 2008 онд бүртгэгджээ. 

Домогт өгүүлснээр Рой Мата уудам нутагт тархан суурьшсан олон овог аймгуудын нэгтгэн, энх тайвныг мандуулжээ. Гэвч түүний дүү нь хор өгөн хөнөөсөн гэдэг. Өнөөдөр Вануатуд Рой Матагийн нэрийг өөр зүйлд хэрэглэхийг хориглосон байдаг. 
Дэлхийн өвд Рой Мататай холбогдох дурсгалууд бүхий Эфате, Лелепа, Арток арлууд бүртгэгдсэн байдаг ажээ.  

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын түүх
Ангилал:Вануатугийн улс төрч
Ангилал:Вануатугийн түүх
Ангилал:Ноёрхогч
Ангилал:Вануатучууд
Ангилал:16-р зуунд төрсөн
Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд өнгөрсөн
Хазор

**Тел Хазор** (Еврей хэл:תל חצור‎) нь орчин цагийн Израилын нутагт орших археологийн хамгийн том, баялаг олдвор бүхий Хазор толгой дээрх туурь юм. Рамах, Кадешийн хоорондох Галилийн тэнгисийн умард эрэг, дээд Галильд орших уг газарт эртний Хазор хот оршиж байжээ. 
Хэд хэдэн удаагийн малтлагын үр дүнд маш олон тооны нээлтүүдийг хийсэн байдаг.

## Цахим холбоос 
* "Yadin photographs & footage of the excavations"
* The Hazor Excavation Reports - Hebrew University of Jerusalem
* UNESCO World Heritage site for Hazor
* Photos of the archaeological site at Hazor
* Photos of the archaeological site at Hazor
* Amnon Ben-Tor at Hazor's Solomonic Gate 
* Tel Hatzor shown in Israeli maximum card

Ангилал:Умард тойргийн суурин (Израил)
Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар
Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Эртний Израилын хот
Ангилал:Израил дахь дэлхийн соёлын өв
Тел Беер Шеба

**Тел Беер Шеба** (Еврей хэл:תל באר שבע‎) нь өмнөд Израилын нутаг орших толгой, археологийн бүс бөгөөд библид дурьдагдсан байдаг. Беершеба хэмээх орчин үеийн суурин нь толгойн баруун талд, Тел Шева хэмээх бедуйн суурин зүүн талд нь оршдог. 
Уг толгойн орчимд МЭӨ 4000 оны орчимд үндэслэгдсэн суурингийн туурь байдаг. Уг суурин МЭ VI зууныг хүртэл оршин тогтнож байсан бөгөөд засаг захиргаа, цэрэг, арилжаа, наймааны чухал төв байжээ. 

## Цахим холбоос 
*Israel National Parks Authority
*Tell Beersheba (Tell Sheva) Stephen Langfur (2003), Near Eastern Tourist Agency
*Photos from the archaeological site
*360 degrees panorama of Tel Beer Sheva
Ангилал:Израилын суурин
Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар
Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Эртний Израилын хот
Ангилал:Израил дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Библийн суурин
Ангилал:Негев
Ангилал:Өмнөд тойрог (Израил)
Ангилал:Худаг
Монгол хулан

**Монгол хулан** (*Equus hemionus hemionus*) хулангийн дэд зүйл. **Говийн хулан** буюу Зиггетай (*Equus hemionus luteus*) хэмээх нэртэй ижил утга илтгэнэ. Монгол болон хойд Хятадад тархсан, ан авын улмаас устахаасаа өмнө Казахстанд хүртэл тархаж байсан.

20-р зууны дунд үе хүртэл манай орны Зүүн гарын, Алтайн өвөр говь, Их нууруудын хотгор, Нууруудын хөндий, Баянхонгор, Өмнөговь, Дорноговь, Сүхбаатар аймгийн урд талын цөлөрхөг хээр, зүүн тийш Буйр нуур хүртэлх нутагт хулан тархаж байсан талаар Улаан номд дурдсан байдаг. Одоо Зүүн гарын, Алтайн өвөр говь, Өмнөговь, Дорноговийн баруун хэсэг, Дундговийн урд хэсэгт л бий. Монгол хулангийн тархалт 1990-ээд онд эрс хумигдсан. 1994-1997 оны судалгаагаар өмнөд Монголын бүх нутгаар нийт 33000-63000 толгой хулан тархсаныг тооцоолсон. 2003 онд шинэ судалгаагаар өмнөд Монголын 177563 ам км нутагт 20000 толгой хулан байгааг тооцоолсон. Монгол дахь хулангийн тоо толгойг тооцоолсон судалгааны дүнг хянуур авч үзэх хэрэгтэй. Учир нь Монголд судалгааны батлагдсан протокол байдаггүй. Гэсэн ч сүүлийн 70 жилд Монгол хулангийн тархалтын нутаг дэвсгэр 50%-иар багассан юм.

Нийт тархалтын 67 хувь нь Дорноговь, 20 хувь нь Өмнөговь, 13 хувь нь Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор аймгийн нутагт байна гэж үздэг. Харин сүүлийн 2-3 жилд хулангийн нөөц, байршил эрс хомсдож байгаа юм. Худалдаж ашиг хонжоо олох зорилгоор хуланг агнах явдал нэмэгдсээр байна.Хулгайн ан, малтай бэлчээр булаацалддаг зэргээс шалтгаалж Монгол хулангийн тоо толгой буурсаар байгаа бөгөөд одоо эмзэг зэрэглэлтэй болсон. 1953 оноос хойш Монголд хуланг дархан цаазтай амьтан болгосон. Хулан нь дэлхийд төдийгүй Монгол орны нэн ховор амьтны болон Зэрлэг амьтан, ургамлын ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц /CITES/-ийн нэгдүгээр хавсралтад бүртгэгдсэн агнахыг хуулиар хориглосон амьтан юм.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Адууныхан
Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Хулан

**Хулан** (*Equus hemionus*) Адууныхан (*Equidae*) овгийн *Equus* төрөлд хамаарах том хөхтөн. Сири, Иран, Пакистан, Энэтхэг, Израил, Төвөд, Монголын элсэн цөл, говиор нутагладаг. 

Бусад бэлчээрийн амьтны нэгэн адил авлуулуулах, амьдрах орчин алдагдсан зэргийн улмаас тархац нь ихээхэн хумигдсан бөгөөд зургаан дэд зүйлээс нэг нь устсан, хоёр нь устах аюултай байна. Түвдийн киангийг (*E. kiang*) урьд нь хулангийн *E. hemionus kiang* хэмээх дэд зүйл гэж үздэг байсан боловч сүүлийн үеийн судалгаагаар энэ тусдаа зүйл болох нь тогтоогдож байна.

Хулан биеэр илжигнээс арай том, 500 орчим кг жинтэй, 2.1 метр урт, адуутай илүү төстэй. Адууг бодвол богино хөлтэй, өнгө нь улирлаа даган өөрчлөгддөг. Зун нь улаавтар хүрэн, өвөл нь шаравтар хүрэн болдог. Нурууны дунд хүртлээ хар судалтай. Ер сургах боломжгүй. 
Эртний Шүмэрт МЭӨ 2600 оны үед тэргэнд хөллөж байсан, МЭӨ 2000 оны үед байлдааны хөнгөн тэрэгт ашиглаж байсан гэх баримт байдаг. Гэхдээ эдгээр нь гэрийн илжиг байсан байх гэж өдгөө үздэг. (Clutton-Brock, 1992)

## Дэд зүйлүүд
* Монгол хулан, *Equus hemionus hemionus*
* Сири хулан, *Equus hemionus hemippus* (устсан байна)
* Говийн хулан буюу Зиггетай, *Equus hemionus luteus*
* Туркмен хулан, *Equus hemionus kulan*
* Перс хулан, *Equus hemionus onager*
* Энэтхэг хулан, *Equus hemionus khur*

## Ном зүй
* Duncan, P. (ed.). 1992. Zebras, Asses, and Horses: an Action Plan for the Conservation of Wild Equids. IUCN/SSC Equid Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland.
* Moehlman, P. & Feh, C. 2002. Equus hemionus. In: IUCN 2004. 2004 IUCN Red List of Threatened Species. . Downloaded on 21 January 2006.

## Гадны холбоос
*Encyclopedia Britannica definition of "Ass"

Ангилал:Адууныхан
Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Сири хулан

**Сири хулан** (*Equus hemionus hemippus*) Сирийн уул, цөл, талд нутаглаж байсан хулангийн дэд зүйл. Сүүлийн Сири хулан 1928 онд Шөнбрунны амьтны хүрээлэнд үхсэн. Албан ёсоор устсан гэж мэдэгдсэн.

## Мөн үзэх 
*Адууныхан
*Хулан

## Цахим холбоос 
* Сири хулан (Asinus hemionus hemionus)https://web.archive.org/web/20090328123719/http://www.uwsp.edu/geo/faculty/heywood/Geog358/extinctm/SyWilAss.htm

Ангилал:Адууныхан
Ангилал:Шинэ эринд устсан хөхтөн амьтан
Хулан (салаа утга)

**Хулан** нь дараах хуудсуудын алийг ч зааж болно:
## Амьтан
*Хулан — Адууны овгийн амьтан

## Хүн
*Хулан хатан — Чингис хааны бага хатан
*Батжаргалын Хулан — Монголын жүжигчин
*Төмөрийн Хулан — Монголын жүжигчин
*Хашбатын Хулан — Монголын улс төрч
*Цоодолын Хулан — Монголын яруу найрагч
*Чулууны Хулан — Монголын жүжигчин
Денвер

**Денвер** (англи. *Denver*, /ˈdɛnvər/) хот бол Америкийн Нэгдсэн Улсын Колорадо муж улсын Нийслэл бөгөөд муж дотроо хамгийн их хүн амтай хот. Денвер нь Өмнөд Платт голын  (англи. *South Platte River*) хөндий болон АНУ-ын төв хэсгийн High Plains орчим болон өмнөд Хадат уулстай (англи. *Rocky Mountains* буюу *The Rockies*) хэллэн оршдог. Хотын дундуур Черри Крийк (англи. Cherry Creek) болон Өмнөд Платт гол урсдаг ба хотын төв хэсэг уулаасаа 19 км зайтай оршдог.

Хүмүүс Денверийг Mile-High City гэж бас дууддаг. Учир гэвэл хот далайн түвшнээс дээш 5,280 футын өндөрлөгт байдаг учраас. Денверийн цагийн бүс АНУ-ын Уулын бүсэд харьалагдана.

АНУ-ын хүн амын судалгаанаас харахад Денвер хот 2020 оны хүн амын тооллогоор 715,522 хүн амтай байгаа ба Улсдаа хүн амын тоогороо 19-рт оржээ.

Энэ хотыг Канзас мужийн захирагч Жеймс Уильям Денверийн (James William "Jim" Denver, 1817 –1892) нэрээр нэрлэсэн юм.

## Түүх 
Денверийн газар нутагт Апачи, Уте, Чейен, Команчи, Арапахо зэрэг хэд хэдэн америкийн уугуул ард түмнүүд амьдардаг байв.

Денвер хот анх 1858 оны 11-р сард уул уурхайн хотхон болон байгуулагдсан ба тэр жилийн зун Лоуренс, Канзасаас уурхайчид ирж Өмнөд Платт голын эрэг дээр Монтана хотыг байгуулжээ. Уг үйл явдал Денвер хотыг байгуулахад асар их нөлөө үзүүлжээ. 1876 оны 8-р сарын 1-нд Колорадогийн газар нутаг АНУ-ын 38 дахь муж улс болж Денвер тус мужийн нийслэл болсон түүхтэй ажээ.

## Уур амьсгал 
## Тэмдэглэл 
## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Денвер хотын жуулчлалын мэдээлэл бүхий албан ёсны цахим хуудас 

Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл

Ангилал:Колорадогийн суурин
Ангилал:Хойд Америкийн суурин
Ангилал:Колорадогийн тойрог
Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот
Ангилал:1858 онд байгуулагдсан
Мегиддо

**Мегиддо** (Еврей хэл:מגידו) нь Израил улсын Мегиддогийн киббуцын ойролцоох түүх, газарзүй, шашны чухал газар юм. Эрт цагт Мегиддо нь чухал үүрэгтэй хот улс байжээ. Меггидо нь тел хэмээн нэрлэгддэг толгой бөгөөд 26 байгууламжийн эртний тууриудыг агуулсан байдаг. Шинэ гэрээнд Мегиддог Армагеддон хэмээн нэрлэсэн байдаг.

## Цахим холбоос 
* The Megiddo Expedition
* Megiddo At Bibleplaces.com
* Tel Megiddo National Park from the Israel Nature and National Parks Protection Authority
* Megiddo: Tell el-Mutesellim from *Images of Archaeological Sites in Israel*

Ангилал:Умард тойргийн суурин (Израил)
Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар
Ангилал:Библийн суурин
Ангилал:Бэхлэлтийн байгууламж
Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Хүрэл зэвсгийн үеийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Кибуц
Хүжин зам

**Хүжин зам – Негев дэх цөлийн хотууд** () нь өмнөд Израилд орших Негевийн цөлийн эртний хотуудын туурь юм. 

Негевийн цөлд орших энэхүү 4 хот нь Газар дундын тэнгис рүү шууд хүрэх үнэртэн, халуун ногооны замын аль алных нь төгсгөл дайран өнгөрдөг байв. Авдат, Халуза, Мамшит болон Шивта хэмээх эдгээр суурингуудыг Петрад төвлөрсөн Иорданы Хашемитын улсыг байгуулагч эртний Араб аймгуудын нэг болох Набатейчууд бий болгосон гэж үздэг. Уг хотууд дорно зүгийн орнуудаас газрын дундад тэнгис рүү нэвтрэх анхилуун үнэртэн, тансаг эд зүйлсийн худалдаагаар ихээхэн хөлжиж байв. МЭӨ III зуунаас МЭ II зууныг хүртэл цэцэглэн хөгжиж байсан энэ суурингуудын ус түгээлтийн систем, бэхлэлт, жинчдийн дэн буудлуудын ул мөр цөлийн дунд торойн үлджээ.  

## Эх сурвалж
* UNESCO: Incense Route – Desert Cities in the Negev

Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар
Ангилал:Израил дахь дэлхийн өв
Ангилал:Худалдааны зам
Ангилал:Негев
Халуза

**Халуза** буюу **Халаса** (Еврей хэл:חלוצה) нь Израилын Негевийн цөлд орших Набатейчуудын байгуулсан  хот юм. Уг хот нь Негевийн цөлд орших бусад хотуудын хамтаар ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд багтжээ. Уг хот нь Библид гарах Зиклаг хот гэх бөгөөд Зиклаг нь Халуса гэх нэрийн гуйвсан хэлбэр хэмээн таамагладаг. 

Археологийн судалгаа хийхэд элсний нүүдэл ихээхэн бэрхшээл учруулж байгаа бөгөөд Набатейчуудын үеийн гудамж, түүний хоёр сүм, театр, усан үзмийн дарс хийх газар, цамхагийг илрүүлээд байна.  

Ангилал:Эртний Арабын хот
Ангилал:Өмнөд тойрог (Израил)
Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар
Иерусалимын хуучин хот

**Иерусалимын хуучин хот** (Еврей хэл: *העיר העתיקה*, ) нь өнөөгийн Иерусалим хотын нэг дүүрэг бөгөөд 0.9 км² нутаг дэвсэрийг эзлэн оршдог. 1860-аад оноос хойш Иерусалим хотын нэгэн хэсэг хэмээн авч үзэх болсон уг газар нь олон шашны шүтээн мөргөлийн маш чухал төв юм. 
Хуучин хот 4 дүүрэгт хуваагдаж байгаад XIX зуунд өнөөгийн хуваарьт оржээ. Өнөөдөр хуучин хот нь Муслим, Христ, Еврейн болон Арменийн гэсэн 4 дүүрэгт хуваагддаг. 
1948 оны Араб-Израилын дайны үед Йорданы армийн довтолгоонд хуучин хотын Еврей дүүрэг нилээд эвдрэн сүйджээ.1980 онд Йордан улсын санаачлагаар ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд багтсан байна. 1981 онд сунгагдсан бөгөөд 1982 онд Еврейн дүүргийг устах аюултай дэлхийн өвд оруулжээ.   

## Зургийн цомог 

Jerusalem-Mauerrundgang-08-bei Davidszitadelle-1985-gje.jpg
Jerusalem-Mauerrundgang-12-Islam und Vatikan-2010-gje.jpg
Jerusalem-Mauerrundgang-20-Dachlandschaft-2010-gje.jpg
Jerusalem-Mauerrundgang-38-vom Damaskustor-Strasse zum Tor-1985-gje.jpg
Jerusalem-Mauerrundgang-66-bei Davidszitadelle-1985-gje.jpg
Jerusalem-Suq-50-Restaurant-2010-gje.jpg
Jerusalem-Via dolorosa-30-2010-gje.jpg
Jerusalem-Via dolorosa-46-Kreuze-2010-gje.jpg

## Цахим холбоос 
* Virtual tour of the Old Cities Historic Sites
* Virtual tour of the Muslim Quarter
* Virtual tour of the Church of the Holy Sepulchre
* Virtual tour of the Cardo
* Virtual tour of the Damascus gate
* Virtual tour of the Kotel


Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв
Ангилал:Түүхэн хотын төв
Ангилал:Иерусалимын бичил хороолол
Мамшит

**Мамшит** (Еврей хэл:ממשית‎) нь өнөөгийн Израил улсын нутаг Негевийн цөлд эртний Набатейчуудын байгуулсан хот бөгөөд хүжин замын чухал цэг бөгөөд Идумын нуруунаас Маале Акрабимыг дайруулан Беер Шеба, Иерусалим орох замын уулварт оршиж байв. Хот 40000 м2 талбай бүхий гоёмсог хийцтэй барилга байгууламжуудтай жижигхэн хот байжээ. 
Жуулчдад зориулан уг хотыг сэргээн босгож байгаа бөгөөд Набатейчуудын байгуулсан барилга, замуудыг малтан гаргаад байна.  

Image:MosaicMamshit.jpg
Image:Mamshit1.jpg|
Image:Mamshit4.jpg|
Image:Mamshit5.jpg|

## Цахим холбоос 
*Natural Parks Authority
*Photos of Mamshit
*Pictures of Mamshit archeological findings
* Mamshit Detailed track and hiking info from Tourism,trip and travel to Israel 

Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар
Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Өмнөд тойрог (Израил)
Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Византын археологийн олдворт газар
Авдат

**Авдат** буюу **Овдат** (Еврей хэл:עבדת‎) нь Израилын Негевийн цөлийн төвд орших Петра ба Эйлатыг холбох зам дайран өнгөрдөг, Набатейуудын тэмээн жингийн цуваа амран саатах уулын орой дээрх жижиг суурин юм. МЭӨ I зууны үед үндэслэгдсэн гэж үздэг бөгөөд Набатейн хаан Ободас I –ыг алдаршуулан байгуулж, хожим энд оршуулсан гэдэг. МЭ VII зууны үед болсон газар хөдлөлтөд ихээхэн сүйрч, улмаар хүн байнга оршин суухаа больжээ.

## Цахим холбоос 
*Pictures of Avdat
*Photos of Avdat

Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар
Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Өмнөд тойрог (Израил)
Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Боробудур

**Боробудур** (,  индонез хэл. *Candi Borobudur*, ява хэл. *ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦧꦫꦧꦸꦝꦸꦂ Candhi Barabudhur*) ) нь IX зууны үед Индонезийн Ява арлын Магелангад 750-850 жилийн хооронд байгуулагдсан Махаяана Буддизмын дурсгалт чулуун сүм юм. Уг дурсгалт сүм нь зургаан дөрвөлжин тавцан дээр орших гурван дугуй тавцанг 2672 зураг чимэглэлээр гоёж, 504 буддаг байрлуулсан байдаг. Цогцолборын төвд орших дугуй тавцанг суварга дор залсан 72 буддагийн баримлаар хүрээлүүлсэн байдаг. 
Байгууламж нь Буддагийн баримлууд, шүтээнүүдээс гадна Буддист мөргөлчдийн бясалгал хийх талбайнуудтай. Мөргөлчид цогцолборыг тойрон гороолж явсаар буддизмын ертөнцийг үзэх үзлийн гурван түвшин болох Камадхату, Рупадхату, Арупадхатуг туулан танин мэддэг байна.

XIV зууны үед Ява арлын Буддист болон Хинду хаант улсууд мөхөж, Исламын нөлөө хурдтай тархахад Боробудур орхигджээ. 1814 онд Явагийн амбан захирагч Сэр Томас Стэмфорд Раффлес уугуул нутгийн хүмүүсээр заалган Боробудурт хүрснээр дэлхий дахинаа дахин нээгджээ. 
Индонезийн засгийн газар, ЮНЕСКО-ын санхүүжилтээр 1975-1982 оны хооронд сэргээн засварлалтын томоохон ажил хийгджээ. Өнөө үед жуулчдын очих дуртай газрын нэг болжээ.  

## Цахим холбоос 
* Official site
* UNESCO Site
* Chandi Borobudur, a description and analysis by scholar R. Soekmono, found on the Unesco webpage
* Archaeology and architecture of Borobudur
* 360° view on the World Heritage Tour
* Australia National University's research project on Borobudur

Ангилал:Индонезийн буддын шашны цогчин
Ангилал:Индонезийн соёлын дурсгал
Ангилал:Индонез дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Зүүн Өмнөд Азийн түүх
Ангилал:Төв Жава
Ангилал:9-р зуунд барьсан
Ангилал:Азийн буддын шашны цогчин
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Шивта

**Шивта** буюу **Собота** (Еврей хэл:שבטה) нь Израилын Негевийн цөлд орших археологийн бүс юм. Удаан хугацааны турш Набатейчуудын байгуулсан халуун ногоо, үнэртэн тээвэрлэх замын буудал хот хэмээн үздэг байсан ч үнэндээ Византын эзэнт гүрний хөдөө аж ахуйн суурин байсан нь нотлогджээ. Египетийн Синайн уулсад орших Санта Катерина хүрэхээр зорьсон мөргөлчдийн аян замын гол буудал Шивта.
 
Шивта дахь Византын хэв маяг бүхий гурван сүм, дарсны агуулах, оршин суугчдын амьдрах байрууд, засаг захиргааны ордонг малтан гаргаад байна. МЭ VII зууны үед Арабчууд эзлэн авснаар хотын хүн ам эрс цөөрөн, дараагийн хоёр зуунд орхигдон эзгүйрчээ. 

## Цахим холбоос 
*Pictures of Shivta
*360 degrees panorama of Shivtah

Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар
Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Өмнөд тойрог (Израил)
Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Византын археологийн олдворт газар
Комодо үндэсний хүрээлэн

**Комодо үндэсний хүрээлэн** () нь Индонезийн баруун Нуса Тенггара, зүүн Нуса Тенггара мужуудын хооронд, бага Сунда арлын ойролцоо орших Комодо, Ринка болон Падар гэх мэт томоохон арлуудыг агуулсан нийт 1817 км² (603 км² хуурай газар бүхий) нутаг дэвсгэр юм. 

1980 онд Комодо гүрвэлийг хамгаалахын тулд энэхүү үндэсний хүрээлэнг байгуулжээ. Хожим нь биологийн бусад төрөл зүйлийг хамгаалах, усны амьдралын хэв маягийг алдагдуулахгүйн тулд улам өргөжүүлсэн байна. Уг хүрээлэнгийн арлууд нь галт уулын гаралтай байдаг. Уг хүрээлэнгийн нутаг дэвсгэрт ойролцоогоор 400 орчим хүн амьдарч байна. 

Усанд шумбагчид Комодод ирэх маш дуртай байдаг бөгөөд энд халиман аварга загас, далайн наран загас, цахилгаан загас, одой далайн морь, салбадай гуурсан загас, хөх хүзүүт наймаалж, хөвөн биетнүүд, нялцгай биетнүүд болон шүр элбэг. 

## Зургийн цомог 

Image:Komodo dragon Nick Hobgood.jpg|Комодо гүрвэл
Image:Giant clam tridacna komodo small.jpg|Аварга хүрэн хясаа
Image:Cuttlefish komodo large.jpg|аварга арваалж
Image:Cleaner station komodo.jpg|Шүрэн доорх загас
Image:Giant clam komodo.jpg|өнгөлөг аварга хясаа
Image:Moray eel komodo.jpg|могой загас
Image:Phyllidia.jpg|Phyllidia nudibranch 
Image:Glossodorid nudibranch komodo.jpg|Glossodorid nudibranch
Image:Nudibranch komodo.jpg|Bright Phyllidia
Image:Blenny komodo.jpg|Coral guard blenny on duty
Image:Chromodoris nudibranch komodo.jpg|A hard to miss chromodorid nudibranch
Image:Starfish red komodo.jpg|Аварга улаан далайн од
Image:Blue spotted ray komodo.jpg|Blue spotted ray
Image:Leaf scorpionfish komodo.jpg|Ногоон сэлүүрт хилэнцэт загас
Image:Pufferfish komodo.jpg|Pufferfish
Image:Lionfish hiding komodo.jpg|арслан загас
Image:Sea cucumber grouping komodo.jpg|Тэнгисийн шар өргөст хэмхийн бөөгнөрөл
Image:Sea cucumber yellow komodo.jpg|Тэнгисийн өргөст хэмх хооллож буй нь
Image:Soft coral peach komodo.jpg|Чичиргээт зөөлөн шүр
Image:Turtle komodo.jpg|Хауксбилл яст мэлхий 
Image:Squid komodo.jpg|Шөнийн арваалж
Image:Moray cleaner wrasse komodo.jpg|Могой загас ба цэвэрлэгч загас
Image:Batfish komodo.jpg|Аварга багваахай загас
Image:Tunicate medley komodo.jpg|Assorted sea squirts
Image:Starfish komodo.jpg|Далайн од
Image:Tunicate komodo.jpg|Purple and white sea squirt
Image:Giant clam black&white komodo.jpg|Аварга нальхан хорхой
Image:Cuttlefish komodo.jpg|Cuttlefish behavior
Image:Lionfish komodo.jpg|Арслан загас
Image:Giant clam tridacna komodo.jpg|Аварга хясаа
Image:Scorpionfish komodo.jpg|Зүсээ хувиргасан хилэнцэт загас
Image:Anemonefish komodo.jpg|Skunk anemonefish
Image:Marine turtle komodo.jpg|шүрээр хооллож буй яст мэлхий 
Image:Soft coral komodo.jpg|зөөлөн шүр

## Цахим холбоос 
* komodonationalpark.org
* Official UNESCO website
* Komodo Island
* Photos from Komodo by Ole Holbech

Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Азийн шим мандлын нөөц
Ангилал:Бага Зондын арлууд
Ангилал:Индонезийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Индонез дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Индонезийн шим мандлын нөөц
Ангилал:Савугийн тэнгис
Ангилал:Тэнгисийн хамгаалагдсан бүс
Ангилал:Флорес тэнгис
Лоренц үндэсний хүрээлэн

**Лоренц үндэсний хүрээлэн** нь Индонезийн Папуа мужид орших бөгөөд хуучнаар Ириан Жаяа хэмээн нэрлэгддэг байсан Шинэ Гвинейн баруун хагаст оршдог. 25056 км² нутаг дэвсгэртэй уг хүрээлэн нь Зүүн өмнөд Азийн хамгийн том үндэсний хүрээлэн юм. 1999 онд ЮНЕСКО уг хүрээлэнг дэлхийн өв гэж тэмдэглэсэн байна. 
Шинэ Гвинейн биологийн төрөл зүйлийн гайхалтай баялаг сан бүхий уг хүрээлэн нь дэлхийн хамгийн олон төрөл зүйлийн амьтан, ургамал агуулсан үндэсний хүрээлэнгүүдийн нэг юм. Ази-Номхон далайн бүс нутгийн экосистемийн маш олон хэлбэрийг өөртөө агуулсан байдгаараа ихээхэн ач холбогдолтой. Далайн түвшнээс дээш 4884 м өргөгдсөн Пункак Жаяа уул нь Гималай болон Андын нурууны хооронд орших хамгийн өндөр оргил юм. Эндхийн уугуул ургамал, амьтны төрөл зүйлийн судалгаа өнөөг хүртэл бүрэн гүйцэд хийгдээгүй байна. 
1909-1910 оны хооронд уг бүс нутагт аялал хийж, дэлхий нийтэд зарласан Нидерландын аялагч Хендрикус Албертус Лоренцийн нэрээр уг хүрээлэнг нэрлэсэн байдаг. 

## Цахим холбоос 
* UNESCO Data on Lorentz
* WWF-Sahul Program in Lorentz National Park
* Indo-Pacific Conservation Alliance Project - Facilitating Community-Driven Conservation and Strengthening Local Cultural Institutions in the Greater Lorentz Lowlands

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Индонезийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Индонез дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Халуун орны чийглэг ойн бүс
Ангилал:Папуа аймаг
Ангилал:Шинэ Гвинейн газар зүй
Коктейль

thumb|200px|Коктейль

**Коктейль** () нь суурь болох архинд өөр төрлийн архи, эсвэл жимсний шүүс зэргийг хольж хийдэг спиртийн төрлийн ундаа (Гэхдээ спиртгүй коктейль ч байдаг) юм. Холимог архи ч гэж хэлж болно.

Суурь болох архи нь виски, брэнди, жин, цагаан архи, ром, текилла зэрэг спиртийн хувь өндөртэй архийг хэрэглэх нь элбэг. Орчин үед ликёр мөн ихээр ашиглагдах болсон.

## Түүх 
Холимог архины түүх нь Эртний Египет, Эртний Ром, Тан улсын үеэс улбаатай.

Эрт цагт шар айраг, виног дангаар нь уухад амт муутай байдаг байсан тул зөгийн бал, дал модны жимсний шүүс зэргийг хольж, эсвэл далайн усаар шингэлж уудаг байв.

Мөн дундад зууны Европт өвөл виног халааж уух болсон байна. 17-р зуунд Энэтхэгт бий болсон панч хэмээх ундаа тэр дороо Европт тархсан байна. Коктейль гэдэг үг 1750-аад оноос хэрэглэгдэх болсон.

Түүнээс хойш холимог архи буюу коктейль баарны цэсэнд багтах болж, мөсний машин зохион бүтээгдсэн 1875 оноос хойш жилийн турш мөс хялбар олдох болсон учраас хүйтэн ундаа гэдэг утгаараа коктейль дэлгэрсэн ажээ.

## Коктейль хийх арга 
;Сэгсрэх
:Шейкер буюу сэгсрэгчид мөс болон холих ундаануудаа хийгээд, сэгсэрч хийх арга.
;Хутгах
:Амархан холигдох ундаануудыг хундагандаа хийгээд, халбага зэргээр хутгаж хийх арга.
;Энгийн
:Хундагандаа шууд мөс болон ундаануудаа хийж уух арга.
;Холих
:Миксер буюу холигч ашиглан, ундаанууд ба мөсөө сайн хольж хийх арга.
;Давхарлах
:Нягтаараа ялгаатай ундаануудыг хооронд нь холилгүйгээр давхарга үүсгэн хийх арга.

## Мөн үзэх
XVIII Иохан

**XVIII Иохан** (, ? - 1009 оны 6, эсвэл 7 сар) нь 1004 - 1009 оны Ромын пап юм.

Ромын мөргөлч Леогийн хүү тэрээр Асколи Пиченогийн ойролцоох Рапаньянод төрсөн. Жинхэнэ нэр нь *Фасаниус* ().

Ромын папын албыг хаших хугацаандаа Ромыг захирч байсан Крескентийн удмын патрики (язгууртнуудын армийн удирдагч) III Иоанн Крескентийд үйлчилж байсан гэгддэг. Тухайн үе нь хожим Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан болсон, Саксоны хаан II Хенрих болон өөрийгөө Италийн хаан гэж нэрлэж байсан Ивреагийн Адриано нарын зөрчил хурцдаж байсан үе байлаа. Мөн Ром нь тахал өвчинд нэрвэгдэж, Сарацинчууд Тиррений тэнгисийн эрэг хавийг түйвээж байв.

Пап болсон XVIII Иоанн нарийн зохион байгуулалт бүхий сүмийн бүтцийг удирдахад цаг заваа зориулсан юм. Мөн славуудад шашин номлохын тулд Баварийн Бамбергт хамбын засаглалыг тогтоосон билээ. Бамберг дахь хамбын засаглал нь II Хенрихт тун чухал байв. XVIII Иоанн нь Флери сүмийн их хамба болон Санс, Орлеаны хамба нарын зөрчлийг шийдвэрлэхэд зуучлах үүрэгтэйгээр оролцжээ.

Тэрээр папын албанаасаа сайн дураар татгалзаж, тун удалгүй нас барсан гэдэг. Түүнийг IV Сергиус залгамжилсан.

### Пап Иоанны дугаарлалтын тухай
XVI Иоанн нь антипап (хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй пап) байсан бөгөөд жинхэнэ XVI Иохан нь өөрийгөө XVII Иохан гэж нэрлэж байсан юм. Иймээс XVIII Иохан нь үнэндээ 17 дугаар Иохан болно.

## Гадаад холбоос 
Католик нэвтэрхий толь

Ангилал:Пап
Ангилал:Бенедиктинийхэн
Ангилал:Италийн түүхэн хүн
Ангилал:10-р зуунд төрсөн
Ангилал:11-р зуунд өнгөрсөн
Япон макака

**Япон макака** () буюу **цасны сармагчин** нь нарийн хамартны овогт багтах нэгэн зүйл сармагчин бөгөөд Японы нутагт тархсан байдаг. Энэ нь хүнийг эс тооцвол хамгийн хойд хэсэгт, туйлд хамгийн ойрхон амьдардаг примат болно. Бор саарал арьстай, нүүр, гар, бөгс нь улаан өнгөтэй, богино сүүлтэй байдаг. Энэ зүйлийн макаканы 2 дэд зүйл байдаг:
* *Macaca fuscata fuscata*
* Якүшимагийн макака, *Macaca fuscata yakui*

## Амьдрах орчин, идэш тэжээл 
Өдрийн цагаар идэвхтэй байдаг амьтан бөгөөд ихэнх амьдралаа ойд өнгөрүүлнэ. Халуун орны, уулын, навчит, шилмүүст, холимог ойд, далайн түвшнээс дээш 1500 хүртэлх метрийн өндөрт тархсан байдаг. Ургамлын үр, үндэс, навч, жимс, шувууны өндөг зэргээр хооллоно. 79 - 95 см өндөртэй, сүүл нь 10 см орчим урттай. Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь 10 - 14 кг, эмэгчин нь 5.5 кг жинтэй байдаг.

 дахь Жигокүданигийн сармагчны хүрээлэнгийн япон макаканууд өвөл халуун рашаанд орох дуртайгаараа алдартай.]]
Япон макака нь Японы Хоншү арлын уулархаг нутгуудаар тархсан. Амьдардаг нутгуудаар нь өвөлдөө -15&nbsp;°C хүртэл хүйтэрдэг.

## Нийгмийн байгуулал, үржил 
Япон макака нь 20-100 толгой бүхий сүргээр амьдарна. Сүрэгт цөөн тооны эрэгчин, олон эмэгчин байна. Сүргийн нэг эрэгчинд дунджаар 3 эмэгчин ноогддог. Залуу эмэгчнүүд нь эхийнхээ зиндааг өвлөж үлддэг аж. 

Эмэгчнүүд нь үржлийн үед дунджаар 10 орчим эрэгчинтэй бэлгийн харилцаанд орох боловч дөнгөж гуравны нэг нь л эр бэлгийн эсээ эмэгчний үтрээнд үлдээж чаддаг байна. Тэд жилийн турш хавьталд орох боловч зөвхөн үржлийн үедээ л жирэмсэлдэг. 

173 хоног тээгээд, 500 г орчим жинтэй 1 моньш төрүүлнэ. Япон макака нь ойролцоогоор 30 насалдаг.

## Бусад шинж чанарууд 
Япон макака нь маш ухаантай амьтан юм. Хүн, илбэнхээс гадна япон макака л хоолоо идэхээсээ өмнө угаадаг байна.

## Зургийн цомог 

Зураг:Japanese Macaque.jpg|Милуокигийн амьтны хүрээлэн дэх хос япон макака.
Зураг:Japanese Macaques sleeping.JPG|Унтаж буй япон макака. Канба хүрхрээ.

## Эшлэл 
* 

## Гадаад холбоосууд 
* Jigokudani Yaen-Koen
* Guide around Snow Monkey park 
* AcaPixus images of Japanese Macaque
* Primate Info Net *Macaca fuscata* Factsheet

Ангилал:Бичийнхэн
Ионы тэнгис

**Ионы тэнгис** (, , албани хэл: *Deti Jon*}) нь Газар дундын тэнгисийн нэг хэсэг юм.
thumb|250px|right|Ионий тэнгис
Италийн хойгийн өмнөд хэсгээс Отрантогийн хоолой, Албани, Грекийн хооронд оршино. Мессинагийн хоолойгоор Тиррений тэнгистэй, Отрантогийн хоолойгоор Адриатын тэнгистэй холбогдоно.


Ангилал:Газар дундын тэнгисийн тэнгис
Ангилал:Албанийн газар зүй
Ангилал:Италийн газар зүй
Ангилал:Италийн ус зүй
Ангилал:Грекийн тэнгисийн бүс нутаг
Тиррений тэнгис

**Тиррений тэнгис** () нь баруун болон хойд талаараа Италийн хойг, баруун талаараа Корсика арал, Сардини арал, өмнө талаараа Сицили арал болон Тунисаар хашигдсан, Газар дундын тэнгисийн нэг хэсэг юм. Хамгийн гүн хэсгээрээ 3,785м гүн. Далайн ёроолын галт уулсын идэвхтэй бүс оршино.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Газар дундын тэнгисийн тэнгис
Ангилал:Италийн ус зүй
Алтайн хязгаар

**Алтайн хязгаар** () нь Оросын Холбооны Улсын өмнөд хэсэгт орших хязгаар юм. Засаг захиргааны төв нь Барнаул. Сибирийн Холбооны тойрогт харьяалагдана.

## Цагийн бүс 
Алтайн хязгаар нь Омскийн цагийн бүст багтана.Өөрөөр хэлбэл, UTC+6 бүст багтах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+7 болно.

## Газар зүй 
Сибирийн өмнөд хэсэг, Обь мөрний ай савд оршино. Өмнө талаараа Казахстан улстай хиллэдэг. ОХУ дотроо зүүн өмнөд талаараа Алтайн Бүгд Найрамдах Улс, баруун талаараа Кемерово муж, хойд талаараа Новосибирск мужтай хиллэнэ.

## Түүх 
17-р зууны сүүлийн хагасаас оросууд суурьшиж эхэлсэн бөгөөд өдгөө хүн амын ихэнхийг нь оросууд эзэлдэг байна.

## Ашигт малтмал, аж үйлдвэр 
Хар тугалга, төмрийн хүдэр, манганы ордуудтай. Аж үйлдвэрийн гол салбарууд нь металл боловсруулах, химийн үйлдвэрүүд, хүнсний үйлдвэрүүд болно.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 

Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Оросын хязгаар