open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Равжихын Эрдэнэбүрэн

**Равжихын Эрдэнэбүрэн** нь "Иргэдийн оролцоотой шинэ сум төсөл"-ийн санаачлагч, АН-ын Дэд дарга, УИХ-н гишүүн асан, улс төрч, хуульч хүн юм. 

## Намтар 
Р.Эрдэнэбүрэн нь 1974 онд Дундговь аймгийн Гурвансайхан суманд төрж өссөн. Бага насандаа Бушхүүгийн үлгэрт тоглож байсан гэдэг. 

### Боловсрол 
* 1982-1990 Дундговь аймгийн Гурвансайхан сумын 8 жилийн дунд сургууль
* 1990-1992 Дундговь аймгийн Мандалговь хотын 1 дүгээр 10-н жилийн дунд сургууль
* 1993-1998 Бүгд найрамдах Турк Улсын Анкарагийн их сургуулийн хуулийн ангид суралцсан.
* 1992-1999 МУИС, Хууль зүйн дээд сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.

### Ажилласан байдал 
* 2000-2004 УИХ-ын гишүүний туслах, зөвлөх
* 2004-2008 УИХ-ын гишүүн
* 2008-2010 Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын зөвлөх
* 2012-2015 Барилга, хот байгуулалтын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга
* 2015-2016 Хөдөлмөрийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга
* 2016-2024 “Сонголт дизайн” ХХК-ийн ТУЗ-ийн дарга (“Сумын төвийн шинэчлэл” төслийн удирдагч)

### Сонгууль ажил 
* Ардчилсан намын дэд дарга
* Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн

## Цахим холбоос 
* Равжихын Эрдэнэбүрэн 
* ШИНЭ ТОМИЛОГДСОН ТӨРИЙН НАРИЙН ТАМГАА ГАРДЛАА
* Р.Эрдэнэбүрэн сайд болно гээд л...

## Эх сурвалж 
Ангилал:Улс төрч
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:1974 онд төрсөн
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Гурвансайханы хүн
Гавриил Державин

**Гавриил (Гаврила) Романович Державин** (1743 оны 7-р сарын 3-нд Казань мужийн Сокуры тосгонд төрсөн—1816 оны 7-р сарын 8-нд Новгород мужийн Званка эдлэн газраа нас барсан) — оросын Сэргэн мандалтын үеийн яруу найрагч, Оросын хаант улсын төрийн зүтгэлтэн, сенатор (02.09.1793), төрийн жинхэнэ зөвлөх (14.07.1800) цолтой, Оросын хаант улсын Хууль зүйн сайд (1802-1803).
Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)

1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр Улаанбаатар хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, Монголын ардчилсан холбоог байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар Э.Бат-Үүлийг сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАн байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.

**2000 оны 12-р сарын 06-нд** Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, Монголын Социал Демократ Нам, Монголын Сэргэн Мандлын Нам, Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам нэгдэж одоогийн “**Ардчилсан нам**” болсон. Тус нам 1992-1996 онд “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулан ажиллаж, 1996-2000, 2012-2016 онд УИХ-д олонхи болон засгийн эрх барьж байв.
Айргийн хөхүүр

**Айргийн хөхүүр**- Айраг зэрэг шингэн зүйл агуулах малын ширээр хийсэн сав. 

Айраг хэмээх амьд ундааны амт, үнэр, араншин гурав зөвхөн хөхүүрэндээ л бүрэн бүрэлдэж цогцолдог. Агаар нэвтрүүлж, таагүй бодис байвал гадагшлуулдаг хөхүүр бол дэлхий дээрх 200 гаруй улс орноос ялгарч, ондооших монгол ахуйн төдийгүй нүүдэлчдийн том соёл юм. 

2019 оны 12 -р сарын 11-нд Бүгд Найрамдах Колумби улсын нийслэл Богота хотноо болсон ЮНЕСКО-гийн Соёлын биет бус өвийг хамгаалах конвенцын Засгийн газар хоорондын хорооны 14 дүгээр чуулганаар Монгол Улсаас нэр дэвшүүлсэн "Хөхүүрийн айраг исгэх уламжлал, холбогдох зан үйл"-ийг ЮНЕСКО-гийн Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн Төлөөллийн жагсаалтад бүртгэх шийдвэр гаргасан юм. 

Айрагны өв соёл 1000 гаруй жилийн түүхтэй. Хүннүчүүд гүүний сүүнээс исгэн гаргаж авсан согтоох чанартай ундаа хэрэглэдэг байсныг Хятадын эх сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. Монголын Нууц товчоонд ч тодорхой бичсэн байдаг. Айргийг гүүгээ бариад, унагаа татаад, малын гаралтай сав буюу хөхүүрт хийж исгээд хэргэлдэг уламжлал зөвхөн Монголд үлджээ. Энэ ч утгаараа хөхүүрийн айраг исгэх гэх агуулгаар ЮНЕСКО-гийн Соёлын биет бус өвөөр бүртгэсэн байна. 

## Хөхүүр хийх арга 
“Хөхүүр хийхэд хамгийн эхэнд арьсаа зөв сонгохоос эхэлнэ. Шүдлэн, хязаалан зэрэг бага үхрийн шир болон үнээний шир сонгож хийвэл илүү тохиромжтой хатуу биш байдаг байна. Бага үхрийн ширээр хийсэн хөхүүрт 80-120 литр айраг багтдаг байна. Хөхүүрийг их том ширээр хийвэл дээд тал нь хатаад айрагтай хэсэг нь сунаад байдаг дутагдалтай. Хөхүүрийг улаан, ягаан, саарал, цагаан өнгийн малын ширээр хийх нь тохиромжтой байдаг. Ийм арьсаар хийсэн хөхүүрэнд айраг хийхээр айраг нь гэрэлтэж харагддаг. Хөхүүрийг хийхэд хаврын сүүл сар болох 4,5-р сар их тохиромжтой. Зуны цагт хийвэл арьс шир муудчих гээд байх талтай. Мөн хөхүүрээ сайн өдөр харж эсгэдэг байна.

Үхрийн ширээ өндөр даралттай усаар шүршиж улаан шүүсийг авч,  хурц иртэй хутгаар гэмтээлгүй халимлаад ганд хийж 14 хонуулна. Гангаас гаргаж сар хэртэй урь идүүлж боловсруулаад байгалийн хужир шүү, шар будаа, овьёос хийж хэлбэр оруулна. Хөхүүрийг утах нь чухал, утлага таарсан хөхүүр дэвтэж норохгүй, илжирч мууддаггүй учраас өмх, холтос, хомоолоор хагас утлага хийгээд дараа нь нарсны шошгоогоор утчихаар үнэр нь арилдаг. Ширнийхээ өехийнөөс нь нарийн зүсч авч бэлтгэсэн сур эсвэл тэмээний ноос ээрч хийсэн утас зэргээр хөхүүрийн их биеийг оёдог байна. Тэмээний ноос ээрч гаргасан утсаар оёсон хөхүүр илүү бат бөх эдэлгээ удаан байдаг ажээ. Мөн хөхүүрнийхээ модыг нарс модоор хийдэг. Бэлэн болсон хөхүүрийн дотор талыг адууны хомоолоор сайтар утдаг юм. Намар хүйтний ам наашилж хөхүүрийн ам цаашлахад зун хураасан айргаа хөхүүртэй нь хадгалдаг. Ингэж хадгалахдаа салхины өөд харуулан нар үзүүлэхгүй хөхүүрнийхээ амыг хоёр талаас нь боож хатаадаг. Зөв хадгалсан хөхүүр нэг айлд 20-иод жил болдог. Ингэж хадгалсан айргаа монголчууд өвөл сар шинээр задалж хэргэлдэг байна.  

Адууны ширээр айргийн хөхүүр хийж мөн болдог бөгөөд 300 орчим литр айраг орох багтаамжтай байдаг. Адууны шир үс нь маш шигүү, дээрээс нь тослог ихтэй тул боловсруулахад цаг их шаарддаг учраас адууны ширээр тэр бүр хөхүүр хийдэггүй байна.
Нямаагийн Туулайхүү

**Нямаагийн Туулайхүү** (1955 онд төрсөн) Монголын Сонгодог хөгжмийн урлагийн нэрт удирдаач, Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн, Дуурь Бүжгийн эрдмийн театрын Ерөнхий удирдаач.

## Намтар 
1974 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургууль төгссөн.

1974-1978 онд ДБЭТ-т хөгжимчин.

1979-1985 онд ЗХУ-ын Свердловскт /Одоогийн Екатеринбург хот/ удирдаачийн анги, кларнет хөгжмийн ангид сурч төгссөн. 

Төгсөөд 1985 оноос Улсын филармонид удирдаачаар томилогдон ажилласан. 

Тэрээр 1996 оноос Дуурийн театрт ажиллахдаа монгол хэл дээр дуулсан дууриудыг төрөлх хэл дээр нь болгосон. “Чио Чио сан” дуурь монгол хэл дээр байсан бол итали хэл дээр, “Кармен” дуурийг франц хэл дээр болгосон. Улмаар монгол дуучид гадаадад ямар ч дуурийг үндсэн хэл дээр нь дуулж чаддаг болжээ. 

Тэр үүднээс манай Э.Амартүвшин, Г.Ариунбаа

Тэрээр УДБЭТ-ын бүх л балет дуурийн ихэнх репертуар над дээр байна. “Аида”, “Чио Чио сан”, “Богема”, “Чингис хаан”, “Үүлэн заяа” дууриуд дээр ажиллаж байсан.
Хошуу будаа

**Хошуу будаа** (Avena) нь хүнс, тэжээл үйлдвэрлэлийн чухал үр тарианы таримал юм. 

## Төрөл ангилал 
Хошуу будаа нь Хойд Америк, Хойд Европ, Хятад, Австралид ургадаг таримал юм. Дэлхий дээр хошуу будааны хоёр хэлбэр байдаг. Энэ нь хальстай болон хальсгүй (нүцгэн) гэсэн хоёр төрлөөр ялгагдана.

## Шинж чанар 
Хошуу будааны үр хөврөлийн (germplasm) олон янз байдал болон генетикийн үндэсийг тодорхойлж болдог. 

Хошуу будаа нь 66.2% нүүрс ус, 7.0% тос, 17.6% уураг, 11% эслэг агуулдаг бөгөөд мангани, селенээр нэн баялаг, В1 аминдэм, магни, фосфорын эх үүсвэр юм. 

Хошуу будааны уургийн 80 хувийг эзэлдэг авеналин уураг нь зөвхөн хошуу будаанд байдаг.  Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас хошуу будааны уураг нь чанараараа шар буурцаг, өндөг, сүү, махны уурагтай тэнцүү гэж үздэг. 

### Хэрэглээ 
Хошуу будааг хуурай, бүтэн, цэвэр шуудайнд савлана. 

### Ач холбогдол 
Хошуу будаа нь зүрх судасны өвчин, чихрийн шижин өвчнөөс сэргийлэхэд тустай үр тариа юм. Хошуу будаа нь найрлагадаа бета-глукан хэмээх уусдаг эслэгийн төрөл агуулдаг бөгөөд энэ нь цусан дахь муу өөх тос болон чихрийн түвшинг бууруулах үйлчлэлтэй.

"Судлаачид хошуу будаанаас авенантрамид (avenanthramides) хэмээх антиоксидантыг ялгасан бөгөөд энэ нь чөлөөт радикалыг дарангуйлах, артерийн судас бөглөгч хэд хэдэн төрлийн молекулын нийлэгжилтийг саатуулах замаар зүрх судсаны өвчин, судас хатуурах эрсдэлийг бууруулдаг болохыг тогтоожээ" гэж Цагаан хоол ногоон гариг бүлэгт гэсэн байдаг.

Хошуу будааны найрлага дахь эслэг нь ходоод гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг нэмэгдүүлж өтгөн хаталтаас сэргийлнэ. Хошуу будааны гурилыг арьс чийгшүүлэх, батга эмчлэх зэргээр арьс арчилгаанд хэрэглэдэг. Хошуу будаанд байдаг лигнан хэмээх фитоэстроген нь хөх, түрүү булчирхай, өндгөвчний хорт хавдрын эрсдэлийг буруулдаг болох нь тогтоогджээ.

## Мөн үзэх 
* Овъёос
* Таримал хошуу будаа

## Судалгаа шинжилгээ 
Хошуу будаагаар Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль, багш Ж.Намжилсүрэн нэлээд судалгаа хийж байгаа юм. 

* 2001 онд Тариалангийн төв бүсийн нөхцөлд нүцгэн үрт хошуу будааны селекцийн шинэ сорт". Ж.Намжилсүрэн ШУ-ны Академи. Бага чуулган
* 2002 онд "Нүцгэн үрт хошуу будааны тарих хугацаа, үрийн норм судалсан дүн". Ж.Намжилсүрэн ХААИС
* 2002 онд "Хүнсний шинэ таримал-Нүцгэн үрт хошуу будаа тариалах боломж. Ж.Намжилсүрэн Дархан-Уул ЗДТГ. ХХАА-н газар
* 2002 онд "Нүцгэн үрт хошуу будааг талх, гурилан бүтээгдэхүүнд чанар сайжруулагчаар ашиглах боломж". Ж.Намжилсүрэн УГТСЭШХ
* 2003 онд "Нүцгэн үрт хошуу будааг тариалангийн төв бүсэд тариалах боломж, цаашдын чиглэл". Ж.Намжилсүрэн ХААИС
* 2005 онд "Тариалангийн төв бүсийн нөхцөлд нүцгэн үрт хошуу будаайы селекцийн шинэ сорт". Ж.Намжилсүрэн УГТСЭШХ

## Эх сурвалж 
Ангилал:Хоол хүнс
Ангилал:Үр тариа
Ангилал:Эрүүл мэндийн бодлого
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Цэрэнпилийн Даваасүрэн

**Цэрэнпилийн Даваасүрэн** (1956 онд төрсөн) - Монгол Улсын улс төрч, 2008-2024 онд 5 удаа УИХ-д гишүүнээр сонгогдсон.

## Намтар 
1983 онд Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль төгссөн.

1983-1989 онд ЗХУ-ын Харьков хотын Политехникийн дээд сургууль

1994 онд Төрийн захиргаа, удирдлагын хөгжлийн институт Бизнесийн удирдлагийн менежер мэргэжлээр

1998 онд Япон улсын Сайтомогийн их сургууль Эдийн засагч мэргэжлээр тус тус төгссөн.

1989-1992 онд Төвийн эрчим хүчний системд автоматикийн инженер

1995-1999 онд Сангийн яамны Валютын харилцааны газарт мэргэжилтэн

1999-2000 онд Сангийн яамны Мэдээлэл, хяналт шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга

1999 онд Сангийн яамны Эдийн засгийн бодлогын газрын Гадаад харилцааны хэлтсийн дарга

2000-2005 онд Санхүү, эдийн засгийн яамны Төрийн сангийн газрын дарга

2005-2008 онд Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны Санхүү эдийн засгийн газрын дарга

2005 онд Монгол Улсын Шадар сайдын Эдийн засгийн зөвлөх

2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

2009-2010 онд Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн байнгын хорооны дарга

2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

2012-2014 онд Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн байнгын хорооны дарга

2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

2017-2020 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Эрчим хүчний сайд

2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

2023 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Барилга, хот байгуулалтын сайд

2024 оноос УИХ-ын гишүүн.
Гонгорын Дамдинням

**Гонгорын Дамдинням** - Монгол Улсын улс төрч, УИХ-ын гишүүн.

## Намтар 
Г.Дамдинням нь 1986 онд төржээ

### Боловсрол 
* 1999 онд Дархан-Уул аймгийн 7 дугаар дунд сургууль
* 2004 онд МУБИС, нийгэм судлал, эрх зүйн багш
* 2005-2007 онд МУБИС, улс төр судлалын магистр
* 2013-2016 онд Бритиш Колумбын их сургууль, уул уурхайн засаглал, бодлого судлалын магистр

### Ажилласан байдал 
* 2008-2009 онд Байгаль орчны сайдын зөвлөх
* 2009-2010 онд БСШУ-ны сайдын зөвлөх
* 2010-2013 онд ШУТИС, Нийгмийн хөгжлийн проректор
* 2015 онд Канад Улс Бритишийн Колумбын их сургуулийн судлаач
* 2017 онд “Прокон Майнинг Монголия” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал

## Сонгуульт ажил 
* 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2021-2022 онд Монгол Улсын Их хурлын Боловсрол,соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хорооны дарга

### Гишүүнчлэл 
Монгол Ардын Нам

## Гавьяа шагнал 
2008 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль

## Цахим холбоос 
Гонгорын Дашням
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Улс төрч
Ангилал:Монголчууд
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн

**Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн** - 2025 оны 6-р сарын 17-ны өдрөөс Монгол Улсын Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж буй улс төрч, эмч, анагаах ухааны доктор. 2020 оноос УИХ-ын гишүүнээр 2 удаа сонгогдоод буй.

Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Монголчууд
Гетман

**Гетман** (герман. *Hauptmann*, чех. *hejtman*, польш. *hetman*, украин. *гетьман*, рум. *hatman*) —Чех дахь Таборитуудын , Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийн, Запорож армийн болон Молдавын вант улсын үед армийн удирдагч жанжны түүхэн цол юм. 

1648-1764 онуудад Запорож армийн захирагч цол, 1918 онд Украины муж; орчин үеийн Украины казакуудын уламжлалын өв залгамжлагчид гэж өөрсдийгөө үздэг иргэдийн зарим ашигладаг байна.

Орчин үеийн Чех улсад "гетман" гэж орон нутгийн удирдагчийг (чех. *krajský hejtman*) нэрэлдэг байна.
Вазир

**Вазир** (араб. وزير‎, *wazīr*) — Ази, Африкын ислам шашинтай орнуудад Төрийн сайд буюу төрийн өндөр зэрэг дэвтэй албан тушаалтан хүний цол хэргэм юм. 

Вазир гэдэг үг нь араб хэлнээс гаралтай. Вазара гэх үйл үг нь "хүнд ачаа" үүрэх гэсэн утгатай бөгөөд үгийн вазир нь шууд утгаараа "ачаа зөөгч". Тиймээс, вазир гэж "хүнд ачаа үүрэгч" гэсэн утгатай бөгөөд шууд бус утгаараа "эзнийхээ засаглах хүнд ачааг үүрэхэд туслагч" гэсэн санаа агуулдаг ажээ. 

## Орчин үед 
Вазир гэж орчин үед араб хэлээр Засгийн газрын сайд гэсэн үг юм. Ерөнхий сайдыг ихэвчлэн "Раис аль-Вузара" (сайд нарын ерөнхийлөгч) гэж Ойрх Дорнодын ертөнцөд (Египет, Судан, Ирак, Арабын хойг) түгээмэл хэрэглэгддэг бол "аль-Вазир аль-Аввал" (ерөнхий сайд) гэх нэр томъёо нь ихэвчлэн Магриб буюу Умард Африкийн нутгийн орнуудад хэргэлдэг ажээ. Жишээлбэл, Египетийн Ерөнхий сайд арабаар "Вазир" гэсэн цолтой.

Иранд засгийн газрын сайд нарыг перс хэлээр "вазир" гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ албан тушаалыг халахаас өмнө муж улсын ерөнхий сайдыг "нохост вазир" гэж нэрлэдэг байжээ. Пакистанд ерөнхий сайдыг "вазир-е азам" ("Их вазир") гээд бусад сайдыг зүгээр "вазир" гэдэг. Зүүн Африкт (Кени, Танзани) сайд нарыг "вазири", ерөнхий сайдыг "вазири мкуу" гэж нэрлэдэг байна. Брунейд "вазир" хэмээх 5 орон тоо байдгаас Бруней тусгаар тогтнолоо олж авсны дараа хоёр нь сул хэвээр байгаа юм.
Ангилал:Засгийн газрын тэргүүн
Ангилал:Сурвалжит язгууртны цол
Ангилал:Төрийн тэргүүний цол
39 дүгээр сургууль

Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын **39 дүгээр сургууль** нь 1969 онд байгуулагдсан. 

## Түүхэн тойм 
Нийслэлийн 39 дүгээр сургууль нь найман жилийн дунд сургуулиар байгуулагдсан. 1992 онд анхны арван жилийн төгсөлтөө хийсэн.  

## Сургуулийн зорилго 
*Бид эрүүл, зөв дадал хэвшилтэй, өөрийгөө илэрхийлэх чадвартай, бүтээлчээр суралцдаг болно*.

Сургуулийн захиралаар О.Бөхчулуун ажиллаж байна. 

### Сургуулийн барилга 
* 1969 онд ашиглалтад орсноос хойш томоохон урсгал засвар хийгдээгүй. 
* 2009 онд сургуулийн барилгын цонхуудыг сольж хоёр давхар шилтэй орчин цагийн вакум болгож өөрчилж сайжруулсан.
* 2018 онд сургуулийн барилга стандартад нийцсэн хаягтай болсон. 
* 2023 онд сургуулийн барилгын цонхуудыг сольж гурван давхар шилтэй орчин үеийн вакум цонхтой болгож, дөрвөн талын гарцын хаалгыг стандартын шаардлага хангасан төмөр хаалгаар шинэчилсэн байна. Сургуулийн барилгын дулаан алдагдлыг аудит хийлгэж "Улаанбаатар Цэвэр Агаар" төслийн хүрээнд сайжруулж засварласан байна. 
* 2024 оноос сургуулийн хөлбөмбөгийн талбайд байрладаг Чингэлтэй дүүргийн биеийн тамир спортын хорооны байрыг биеийн тамирын хичээлд ашиглах боломж байна. 

## Үйл явдал 
2023 оны 11 сарын 20-нд Хууль зүйн үндэсний хүрээлэн  “Цахим орчин дахь хүүхдийн эрх” сэдэвт сургалтыг өнөөдөр зохион байгууллаа.

2025 оны 6 сард Чингэлтэй дүүргийн элсэлтийн ерөнхий шалгалтыг 39-р сургууль дээр зохион байгуулна. 

## Эндээс төрсөн алдартнууд 
* Татар хамтлагийн гишүүн Дамдинбазарын Батзаяа
* Татар хамтлагийн гишүүн Дугарын Мөнхчулуун
* Татар хамтлагийн гишүүн Чулуунбат Жаргалсайхан

## Цахим холбоос 
* Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 39 дүгээр сургууль 
* Чингэлтэй дүүргийн 39-р сургуулийн захирал О.Бөхчулуун: Сурагчид болон багш ажилчид ая тухтай орчинд байх боломж бүрдлээ.

* Найзуудаа санана naizuudaa sanana
* 39-р дунд сургуулийн 1993 оны төгсөлтийн 8в ангийн хамт олондоо хүрэлцэн ирсэнд баярллаа.
* Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 39-р сургууль спорт заалгүй учраас 54 дэх жилдээ урлаг зааланд...
* Нийслэлийн ЕБ-ын 39 сургууль Дөл 2018
* "Үндэсний Олимп" ЧД 39-р сургууль
* 30.ЕБС-ийн 39-р сургуулийн 140 сурагчидтай хийсэн уулзалтын Official Teaser бичлэг
* оюунлаг сурагч хөтөлбөр 39-р сургууль
* 39 дүгээр сургуулийн багш ажилчдын урлагийн тоглолт 2013 он
* 39 дүгээр сургуулийн эзэмшлийн газар болон нийтийн эзэмшлийн талбайг "хулгайлжээ"
* 8d 2-р Хэсэг 10 jiliinhen 39-r surguuliin 1984-1994 8д анги
* Анд нөхдийн дуу
* Дурсгалын зураг татуулав.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Сургууль
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
"Сэлэнгийн долгио" чуулга

"Сэлэнгийн долгио" чуулга нь  Сэлэнгэ аймагт 1923 онд үүсгэн байгуулагдсан ууган чуулгуудын нэг юм.

## Түүхэн тойм 
Сэлэнгэ аймгийн дуу бүжгийн чуулга нь 1923 онд Алтанбулагт 7 хүнтэй улаан гэр байгуулж даргаар нь Наваан гэдэг хүн ажиллаж байжээ. 

* 1931 онд Сэлэнгэ аймгийн клуб БНМАУ-ын ардын жүжигчин О.Дашдэлэг төрийн шагналт яруу найрагч Д.Сэнгээ нар уран бүтээлийн замналаа энэ клубээс эхлүүлсэн түүхтэй. 
* Ууган клубуудийн уран сайхны үзлэгээр улсын II байр шалгарч шагнуулан Х.Чойбалсангийн нэрэмжит болсон юм. 
* Сэлэнгийн дуу бүжгийн клуб Сүхбаатарын дээлийг оёсон Чунаг, Ардын хувьсгалын анхны тугийг оёсон Цэнд нар ажиллаж байжээ. 
* 1960 онд аймгийн Соёлын ордон бол өргөжиж Навааны Дугарсанжаа нар "Ялалтын жигүүр",  Донровын Намдагийн "Хярааны хонхорт" жүжиг,Чадраабалын Лодойдамбын "Итгэж үл болно", Эрдэнэбатын Оюуны "Амарсанаа" зэрэг олон жүжгийг тавьж байжээ. 

## Цахим холбоос 
* АДБ-ийн Сэлэнгийн долгио чуулга
* АДБ-ийн Сэлэнгийн долгио чуулга "Эрх чөлөөний цаана" мюзикл жүжиг
* АДБ ийн Сэлэнгийн долгио чуулга Ишигхэн ба түүний найзууд хүүхдийн жүжиг
* Хүндэтгэл концерт
* НЭГ ХҮСЭЛ - "СЭЛЭНГИЙН ДОЛГИО" чуулгын уран бүтээлчид
* АДБ-ийн Сэлэнгийн долгио чуулга "САР ШИНИЙН ЭГШИГЛЭН"-2021
* Сэлэнгийн Долгио чуулга БСУГ 60 жил
* Сэлэнгийн Долгио чуулга Одонгоо 2018 он

## Эх сурвалж 
Ангилал:Монголын театр
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Маулетийн Зулькафиль

**Маулетийн Зулькафиль** (1955 оны 11 сарын 24-нд төрсөн) Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, казах үндэстэн. МУИС-ийн сэтгүүл зүйн эрдэмтэн, шинжлэх ухааны доктор. 2025 оны 10-р сард МУИС-ийн "Эмирит профессор" цол хүртсэн. 

## Намтар 
### Боловсрол 
* 1981 онд ЗХУ-ын Эрхүүгийн их сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр төгссөн. 

### Ажилласан байдал 
* 1981-1991 онд МУИС-ийн сэтгүүл зүйн тэнхимд багш, 
* 1991-2023 онд МУИС-ийн сэтгүүл зүйн тэнхмийн эрхлэгч, 
* 2023 оноос СИТИ их сургуульд

Эрдэм шинжилгээний 'Сэтгүүл зүй' сэтгүүлийн эрхлэгчээр ажилладаг.

### Зэрэг цол 
* МУИС-ийн профессор. ОХУ-ын Дорнод Сибирийн Боловсролын улсын Академийн хүндэт доктор. 
* 1989 онд 'Монголын орон нутгийн сонины нийтлэлийн үр нөлөөг дээшлүүлэх асуудалд' сэдвээр дэд эрдэмтэн.
* 1997 онд 'Орчин үеийн Монголын сэтгүүл зүйн хөгжлийн чиг хандлага: Түүх, онол, практикийн асуудлууд' сэдвээр шинжлэх ухааны доктор.

## Бүтээл туурвил 
* "Орчин үеийн Монголын сэтгүүл зүй' (1997), 
* 'Сэтгүүл зүйн онолын үндэс' (I,II дэвтэр 1999, 2000), 
* 'Сэтгүүл зүйн онолын зарим асуудал' (I, II, III, IV дэвтэр 2002, 2006, 2008, 2012), 
* 'Сэтгүүл зүйн тайлбар толь' (2005),
* 'Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн онол, практик (2007), 
* 'Сэтгүүлчийн ур чадвар'(I,II,III боть, 2009, 2010, 2012),
* 'Монголын олон нийтийн мэдээлэл: Нэг үзэл суртлаас олон ургальч үзэл хүртэл' (2011) зэрэг 30 орчим сурах бичиг, нэг сэдэвт зохиол гаргажээ. 

М.Зулькафиль нь орчуулгын 6 ном, судалгааны 100 гаруй өгүүлэл нийтлүүлсэн. 3арим бүтээл нь АНУ, ОХУ, БНХАУ, Япон, Казахстаны эрдэм шинжилгээний сэтгүүлүүдэд нийтлэгдсэн.

## Гавьяа шагнал 
* Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн

## Цахим холбоос 
* М.Зулькафиль: Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт тулгарч буй гол асуудал бол эзэмшил
* М.Зулькафиль: Тооноос чанарт шилжиж, хариуцлагатай, ёс зүйтэй байцгаая
* M.Zulkafil: Setgүүlch beltgehead chanartay 5-6 surguul hangalttay

Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Өлгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1955 онд төрсөн
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Сэтгүүл зүй
Ангилал:Багш
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Цэвэгдоржийн Туваан

**Цэвэгдоржийн Туваан** (1972 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Монгол Улсын улс төрч, 2020 оноос УИХ-ын гишүүн, Ардчилсан намын дэд дарга. 

## Намтар 
Төв аймгийн Баянжаргалан сумын уугуул Цэвэгдоржийн хүү. 

### Боловсрол 
* 1979-1989 онд Нийслэлийн 72-р дунд сургуульд сурч төгссөн.
* 1989-1991 онд Бүгд Найрамдах Словак улсын Коминскийн их сургуульд суралцсан.
* 2000 онд Анагаах ухааны их сургуулийг хүний их эмч мэргэжлээр бакалавр зэрэгтэй төгссөн.

### Ажилласан байдал 
* 2000-2008 онд Чингэлтэй дүүргийн Ардчилсан намын хорооны Хэрэг эрхлэх газрын дарга,
* 2008-2012 онд Эрүүл Мэндийн Сайдын зөвлөх,
* 2012-2015 онд Үйлдвэр Хөдөө Аж Ахуйн Яамны Дэд сайд,
* 2015 онд Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын яамны газрын дарга,
* 2017-2020 онд Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Ардчилсан Намын дэд дарга.

## Сонгуульт ажил 
* 2020 онд Төв аймгаас Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон. Монгол-Вьетнамын Парламентын бүлгийн даргаар ажилласан.
* 2024 онд УИХ-д АН-аас нэр дэвшиж УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон.
* 2024 оноос Аж үйлдвэр, Эрдэс баялгийн сайд.

Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:1972 онд төрсөн
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Гэрэл авиа

“**Гэрэл авиа**” (УБ. 2024. Жиком пресс ХХК хэвлэсэн). Монголын зохиолчдын эвлэлийн нэрэмжит шагналт, Алтан гадас одонт Анандын Байгалмаа бичсэн энэ бүтээл нь шүлгийн түүвэр болон холбоо эссэ бүхий ном юм. 

## Бүтэц 
"Гэрэл авиа" ном нь зохиогчийн тав дахь бие даасан бүтээл юм. "Гэрэл авиа" ном нь Тарнийн салхи, Хувирах өнгө, Өргөл, Сул аялгуу, Танил гэгээ гэсэн таван бүлэг, 85 шүлэгтэй. Бүлэг бүрийн эхлэлд холбоос эссэ оруулжээ. Номонд орсон шүлгүүд бүгд зохиогч А.Байгалмаагийн шинэ шүлгүүд гэдгээр онцлогтой.

Номын хавтасны зургийг зураач Б.Тэмүүлэн, номын чимэг зургийг Намсрайн Насанбат зуржээ. 

## Бүлгүүд 
### Тарнийн салхи 
"Тарнийн салхи" бүлэг нь 26 шүлэгтэй. "Тарнийн салхи" бүлгийн холбоос эссэнд "Энэ дэлхийд ирэхэд хэдийний бэлдээд үлдээсэн хэдэн түмэн үл таних эгшиг зүүлт байх... “Ертөнцийн ээдрээг тайлах ер бусын тайлал бий л байх даа” хэмээн бодож ойртож нэг, холдож нэг үзэх хэдий ч цаг хугацаа ороо хүлэг мэт зулран одсоор... Хасагдахдаа нэмэгдэх, нэмэгдэхдээ хасагдах хачин үзэгдлийг гайхширан суухуй зэмлэж нэг, аргадаж нэг байх шиг бас давхар мэдрэмж төрөх нь юутай сонин" гэж өгүүлж эхэлдэг.

### Хувирах өнгө 
"Хувирах өнгө" бүлэг нь 14 шүлэгтэй. "Хувирах өнгө" бүлгийн эссэнд "Зэлэн дээр ирж нумарсан солонгыг барих гээд гүйцээгүй хүслээрээ, зэрэглээг ус гэж андуураад дуу алдсан итгэлээрээ л энэ амьдралыг туулж явна даа" гэж гардаг. 

### Өргөл 
"Өргөл" бүлэг нь 19 шүлэгтэй. "Өргөл" бүлгийн холбоос эссэ нь "Ирсэн цагаас хойших надад хандсан хүмүүсийн сэтгэл бүхэн өргөл. Өчүүхэн миний гаргасан сэтгэл бүхэн бас өргөл билээ. Энэ цагийн бөгөөд ирэх цагийн гэрэл гэгээнд энэ биенээс минь илүүтэй наслах шүлэг бүхэн минь мөн өргөл" гэж эхэлдэг байна.  

### Сул аялгуу 
"Сул аялгуу" бүлэг нь 12 шүлэгтэй. "Сул аялгуу" бүлгийн холбоос эссэнд "Хавар эртийн бороонд цангасан дэлхий амсхийх, хайлган намрын жимс хүрэнтэн шимээ өгөх,  халз тулсан баатрууд илдээ хумин тэврэлдэх, хаширлах сэтгэлийг задлан цагаан туяа  гийх хачин сайхан" гэж өгүүлдэг. 

### Танил гэгээ 
"Танил гэгээ" бүлэгт 14 шүлэгтэй. "Танил гэгээ" бүлгийн холбоос эссэнд "Амьсгал авахад минь, амьдралд тэнцэхэд минь дэм өгч зүрхэнд ойр сэтгэлд дулаахан бүхэндээ итгэхээс өөр аргагүй.  Бий гэж бодвол буй, байхгүй гэж бодвол байхгүй гэдэг мэргэн үг байдаг сан. Байна гэж бодон сууна" гэж гардаг. 

## Эх сурвалж 
Ангилал:Хэвлэл
Ангилал:2024 оны ном
Ангилал:Яруу найраг
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Улаан бал

"**Улаан бал**" нь ярилцлага, товч тойм бүхий нэвтрүүлэг юм. 

## Түүхэн тойм 
Сэтгүүлч Ч.Лодойсамбуу нь 2016 онд "Улаан бал" нэвтрүүлэг хийх санаагаа олсон гэдэг. Тухайн үед Ч.Лодойсамбуу Боловсрол Шинжлэх Ухааны Яамны Хэвлэлийн албанд ажиллаж байжээ. "Улаан бал" гэж фэйсбүүк пэйж нээгээд сэтгүүлчид бид мэдээ, нэвтрүүлэг хийхдээ судалдаг, уншдаг, нягталдаг байя гэсэн уриатай эхлүүлсэн байна.  

Нэвтрүүлгээ анх "ТВ6" сувгаар хүргэж байсан. Нэвтрүүлгийн дундуур анх "Лаймон" ундааны сурталчилгаа орж байжээ.  орж ирсэн. Нэг сард 2 сая 500 мянган төгрөгөөр ундаагаа байршуулж байжээ. Үүний дараагаас  "Улаан бал" нэвтрүүлгийн дундуур явуулъя гэсэн сурталчилгааны саналууд орж ирэх болсон байна. "Улаан бал" нэвтрүүлгийнхээ хэлбэр, хийц, нэр, лого зэргийг оюуны өмчид бүртгүүлсэн. Оюуны өмчийнхөө 50 хувийг "NTV" телевизэд 250 сая төгрөгөөр зарсан. Нийт үнэлгээ нь бол 500 орчим сая төгрөг гэсэн үг . 

## Нэвтрүүлгийн зочид 
Үндэсний бөхийн аварга Намсрайжавын Батсуурь, БНН-ын дарга Базарсадын Жаргалсайхан, УИХ-ын гишүүн Дамдины Хаянхярваа зэрэг олон арван олны танил хүмүүс орж байв. 

## Цахим холбоос 
* Улаан бал
* Улаан бал
* Улаан бал

## Эх сурвалж 
Ангилал:Сэтгүүл зүй
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Фаренгейт 9/11

**Фаренгейт 9/11** (англи. *Fahrenheit 9/11*) —америкийн найруулагч, улс төрийн идэвхтэн Майкл Фрэнсис Мур (англи. *Michael Francis Moore*)-ын  2004 онд бүтээсэн баримтат кино. АНУ-ын Ерөнхийлөгч бага Жорж Бушийг 2001 оны 9-р сарын 11-ний үйл явдалд оролцсон гэх мэт шүүмжлэлтэй баримтат кино юм. Мөн Майкл Мур уг кинонд Афганистан, Ирак дахь дайны шалтгааны талаар өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлжээ.

Энэ кино 2004 оны 6-р сарын 25-нд АНУ, Канадын кино театруудад нээлтээ хийж, 222 сая ам.долларын (үүнээс 119 сая нь АНУ-д, 103 сая нь бусад орнуудад) орлого олсон нь бүх цаг үеийн баримтат кинонууд дотроос тэргүүн байрыг эзэлжээ. 

"Фаренгейтийн 9/11" баримтат кино нь 2004 онд Каннын кино наадмын гол шагнал "Алтан навч" (франц. ''Palme d'Or*) шагналыг хүртсэн байна. 2009 онд Их Британий өдөр тутмын "The ​​Daily Telegraph" сонин уг баримтат киног "21-р зууны шилдэг кино" гэж нэрлэжээ.

## Киноны агуулга 
"Фаренгейт 9/11" баримтат киног Майкл Мур өөрөө бичсэн "Миний эх орон, хаана байна нөхөр минь ?"  (англи. *Dude, where is my country?'') нэртэй номын материал дээр үндэслэн бүтээсэн байна. Мур Иракийн дайныг Ж.Буш, Осама бен Ладен хоёрын хувийн санал бодлын зөрөлдөөнөөс үүдэлтэй гэж үздэг бөгөөд АНУ-ын цэрэг элсүүлэх агентлаг залуучуудыг цэрэг болгохын тулд шударга бус арга хэрэглэдэг гэж үздэг байна. Түүгээр ч барахгүй Мурын танилцуулсан материалд үндэслэн Буш, Осама бен Ладен хоёрын хооронд олон жилийн харилцан ашигтай хамтын ажиллагаа байсан гэж дүгнэж болох бөгөөд тэр хоёрын гэр бүлийн хооронд байгуулсан гэрээ хэлэлцээрээс улбаатай юм гэж үзжээ. Энэхүү кино нь газрын тос, зэвсгийн наймааны гэрээ хэлцэл гэх мэт хамтын ажиллагааны ашиг сонирхол, сэдвийг онцолсон байна.

Уг кино 2000 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр Жорж Буш өрсөлдөгч Ал Гор- оос цөөн санал авсан ч ялагчаар тодорсон тухай шүүмжлэлээр эхэлдэг. Мурын киноны эхэнд Жорж Бушийн улс төрийн холбоотнууд (түүний үеэл Жон Эллисийг оролцуулаад) Fox News-т өгсөн ярилцлагаас иш татсан нь Бушийг сонгуулийн дүн гарахаас өмнө ялагчаар зарлах хэрэгтэй гэсэн санааг илэрхийлжээ. Дараа нь Мур Флорида мужид гарсан маргаантай үр дүнгийн асуудлыг хөндөж, Жорж Бушийн ялалтыг түүний ах амбан захирагч Жеб Бушийн тусламжтайгаар баталгаажуулж, хар арьст сонгогчдын санал өгөх эрхийг хязгаарлах хувилбаруудыг гаргав.

Бушийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон эхний жилийн үйл ажиллагаанд хийсэн цаашдын дүн шинжилгээ нь 2001 оны 9-р сарын 11-ээс өмнө Буш ажлынхаа 42 хувийг амралтанд зарцуулсан болохыг харуулж (Вашингтон Пост сонины статистик мэдээ), түүний дотор Кроуфорд дахь эдлэн газартаа 54 хоног, Кэмп Дэвид дэх ерөнхийлөгчийн харшид 38 хоног болон Мэн муж дахь эцэг эхийнхээ эдлэнд 4 хоног хамт байсан зэргийг дурджээ. Энэхүү мэдээллийг өгөхдөө Буш гэр бүлийнхэнтэйгээ гольф тоглож, загасчилж, нохойгоо хооллож буйг харуулсан дүр зураг оруулжээ.
Амгалангийн Хаянхярваа

**Амгалангийн Хаянхярваа** нь Номин талст хамтлагийн дуучин юм. 

## Намтар 
Амгалангийн Хаянхярваа нь 1980 оны 8 сарын 20-нд төржээ. 

Телевизийн цэнгээнт "Яг түүн шиг (7-р улирал)" шоуны оролцогч юм. 

## Гишүүнчлэл 
* 2004 онд МАХН-д элсэж, МАХН-ын дэргэдэх МАСЗХ-ны Ерөнхийлөгчийн урлаг соёлын зөвлөхөөр, 
* 2006 оноос МАСЗХ-ны Удирдах Зөвлөлийн гишүүн,
* 2007 оноос Бодлогын зөвлөлийн гишүүнээр ажиллах болсон
* Нийслэлийн Хөрөнгө оруулалтын газрын даргаар ажилласан.

## Гавьяа шагнал 
* Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан

## Цахим холбоос 
* Номин Талст хамтлагийн дуучин А.Хаянхярваа: Би твиттер байнга хэрэглэдэг
* УРЛАГААС УЛС ТӨРД ”УРВАСАН” ДУУЧИН А.ХАЯНХЯРВААГИЙН ФОТО ТҮҮХ
* “Яг түүн шиг-2024” шоу эхлэхэд бэлэн боллоо

Ангилал:Дуучин
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:1980 онд төрсөн
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Драмын дөрөв

**Драмын дөрөв** нь Монголын драмын жүжигчид нийлж байгуулсан уран бүтээлийн, дууны хамтлаг юм.  

2005 онд Г.Эрдэнэбилэг, С.Болд-Эрдэнэ, Г.Амгаланбаатар, Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид "Драмын дөрөв" хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа. 

* 2011 онд Австрийн нэрт зохиолч Стефан Цвейгийн “Танихгүй эмэгтэйн захидал” зохиолоос сэдэвлэн "Үл таних эмэгтэй" кино хийжээ. 
* 2015 онд 10 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн бол 2025 20 жилийн ой нь болох юм. 

## Цомог 
* “Хайрын дурсамж” цомог
* “Бүсгүй чамд” цомог 
* “Хайрын дурсамж-2” цомог 

## Цахим холбоос 
* Драмын дөрөв цомгийнхоо баярын дараа хилийн дээс алхана
* Г.Эрдэнэбилэг: Тохироо бүрдвэл “Драмын дөрөв” хамтдаа уран бүтээл хийх үе ирэх байх
* Драмын дөрөв кино хийжээ
* Драмын дөрвийн шинэ уран бүтээл “Танихгүй эмэгтэйн захидал”
* "Драмын дөрөв" 10 насны ойгоо тэмдэглэнэ
* “Драмын 4”-ын Амгаа манай дуранд
* Драмын 4 - Санаандгүй Учрал (Without Music)
* Драмын 4- Чингис хаан / Үгтэй / Lyrics
Ангилал:Монголын хамтлаг
Хөххүүгийн Болормаа

**Хөххүүгийн Болормаа** (1969 онд Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараа суманд төрсөн )- 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон.

## Намтар**:** 
* 1977-1987 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 12 дугаар дунд сургууль,
* 1987-1992 онд Техникийн их сургууль,
* 2003-2004 Бүгд найрамдах Энэтхэг улсад Гадаад хэлний дээд сургуулийн курс,
* 2010-2012 онд Удирдлагын академи
** 1993-1994 онд Улаанбаатар ресторанд ээлжийн ахлагч, зохион байгуулагч
** 2003-2006 онд “ТэмүүлТэргэл” ХХК-д менежер,
** 2007-2012 онд “БДТТ” ХХК-ийн захирал,
** 2008-2012 онд дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч, ИТХ дахь АН-ын бүлгийн дарга,
** 2012-2016 онд дүүргийн Засаг даргын Санхүү, эдийн засгийн асуудал хариуцсан орлогч, 2016-2020 онд Сүхбаатар дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч, Сүхбаатар дүүргийн Засаг дарга, 
** 2020 оны 10 дугаар сарын 23-наас нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч, 2020 оны оны 11 дүгээр сарын 10-наас Сүхбаатар дүүргийн Засаг даргаар томилогдон ажиллаж байсан. 
** 2024 оноы 7-р сарын 1-нээс УИХ-ын гишүүн.
Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028

**2024-2028 оны Улсын Их Хурал** нь Улсын Их Хурлын одоогийн чуулган юм. 2024 оны 6 сарын 28-нд болсон 2024 оны ээлжит сонгуулиар гишүүдээ анх сонгосон. 2024 оны 7 сарын 2-нд анхдугаар чуулган нь эхэлсэн бөгөөд 2028 оны 7 сар хүртэл ажиллана.

## Бүрэлдэхүүн 
2024 оны УИХ-ын сонгуулийн үр дүнд дөрвөн улс төрийн нам, нэг эвсэл УИХ-д суудалтай болсон.

## Гишүүдийн жагсаалт 
### Тойрог 
2024 оны УИХ-ын сонгуульд 13 тойргоос 78 гишүүн сонгогдсон.

#### Аймаг 
#### Улаанбаатар 
### Пропорциональ төлөөлөл 
Намын хаалттай жагсаалтаар 48 гишүүн сонгогдсон.

#### Монгол Ардын Нам 
#### Ардчилсан Нам 
#### ХҮН нам 
#### Үндэсний Эвсэл 
#### Иргэний Зориг Ногоон Нам 
## Эшлэл 
Ангилал:Монголын сонгууль
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал
Роберт Форчүүн

**Роберт Форчүүн** (англи. *Robert Fortune*; 1812/1813 оны 9-р сарын 16-нд Шотландад төрсөн—1880 оны 4-р сарын 13-нд Лондон хотод нас барсан)— Шотландын ботанигч, аялагч байсан бөгөөд Хятад болон Японоос Их Британи, Австрали, Хойд Америкийн цэцэрлэгт хүрээлэнд 250 орчим шинэ болон гоёл чимэглэлийн ургамлыг нутагшуулсан гэдгэрээ алдартай. Тэрээр мөн 19-р зуунд Энэтхэгт цайны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн шотландын ботаникч, цэцэрлэгчин бөгөөд уран зохиолч.

## Намтар 
Роберт Форчүүн Шотландад 1812 оны 9-р сарын 16-нд төрсөн байна. 1842 онд түүнийг Лондон хотын Чизвик (англи. *Chiswick*) дүүрэг дахь Хааны цэцэрлэгчдийн нийгэмлэгийн хүлэмжийн хэлтсийн эрхлэгчээр томилсон байна. Роберт Форчүүн Хятадын умард нутгаар их аялсан байна. 1843 оны 7-р сарын 6-нд Хонконг-д ирж цайны урагмал (латин. *Camellia sinensis)* цуглуулах ажлаа эхлүүлж байжээ. 3 жилийн дараа 1846 оны 5-р сард Лондонд иргэж ирээд тэмдэглэлүүдээ эмхэлж "''Three Years' Wandering in the Northern Provinces of China"* (орч. Хятадын умард мужуудаар 3 жил явсан нь) хэмээх ном хэвлүүлсэн байна. 1846 онд тэрээр Лондон хотын Челси дүүрэг дахь "Эмийн санчдын нийгэмлэг"-ийн ботаникийн цэцэрлэгийн эрхлэгч болсон бөгөөд тэр оныхоо 5-р сард дахин Хятадыг зорьжээ. Хятадаас энэ удаа 1851 онд Калькутта руу олон цайны бутнуудтай иржээ. Энэ аялалынхаа тухай тэрээр 1852 онд хэвлүүлсэн "*A journey of the Tea countries of China" (*орч*.* Хятадын цайны орнуудаар хийсэн аялал) номондоо өгүүлжээ.  1852 онд Роберт Форчүүн Хятад руу гуравдахь удаагаа явсан бөгөөд энэ үеэр Формоза арал (өнөөгийн Тайвань) дээр мөн очиж үзсэн байна. Тэрээр дөрөв дахь удаагаа америкийн Засгийн газрын даалгавараар 1858 оноос 1862 он хүртэл Хятад болон Япон руу очсон байна. Энэ аялалынхаа талаар "*Yeddo and Peking, a narrative of a journey to the capitals of Japan and China''" нэртэй 1863 онд хэвлүүлсэн номондоо бичсэн юм. 

Тэрээр үрийн ургамлаар нарийн мэргэшсэн хүн байсан юм. 

Роберт Форчүүн 1880 оны 4-р сарын 13-нд Лондон хотод нас баржээ.
Луар мөрөн

**Луар мөрөн** (франц. *Loire*, бретон. *Liger*, лат. *Liger*) —Францын хамгийн урт (1012 км) мөрөн. Ус цуглуулах талбайн — 115 мянган км² бөгөөд Францын газар нутгийн 1/5 гэсэн үг юм. 

Энэ нь Францын өмнөд хэсэгт орших Ардеш (франц. *Ardèche*) департаментын Төв нурууны зүүн хэсэгт орших Мон Жербье де Йонк (*Mont Gerbier de Jonc*) уулаас гаралтай бөгөөд хойд зүгт Невер хотоор дамжин Орлеан, дараа нь баруун тийш Тур, Нант зэрэг хотоор дамжин урсдаг мөрөн юм. Луар мөрөн Сент-Назарын ойролцоох Атлантын далайн Бискайн булан руу зутгадаг байна.

Луар мөрний нэр нь Луар (франц. *Loire*), Дээд Луар (франц. *Haute-Loire*), Атлантын Луар (франц. *Loire-Atlantique*), Эндр-э-Луар (франц. *Indre-et-Loire*), Мэн-э-Луар (франц. *Maine-et-Loire*), Саон-э-Луар (франц. *Saône-et-Loire*) зэрэг Францын зургаан департаментын нэрэнд орсон байдаг юм. Луар мөрний эрэг дагуух усан үзмийн талбай, цайзууд нь жуулчдын сонирхлыг ихээр татдаг байна.
Сарагосын Гэрээ

**Сарагoсын Гэрээ** (испани. *Tratado de Zaragoza*; порт. *Tratado de Saragoça*) — Кастилийн хант улс Португаль хоёрын хооронд 1529 оны 4-р сарын 22-нд Сарагоса хотод байгуулсан энхийн гэрээ юм. Гэрээнд португалийн III Жуан хаан, испаний I Карлос (испани. *Carlos I*) хаан нар гарын үсэг зурсан байна. Энэхүү Гэрээгээр хоёр тал дэлхийн шинээр нээгдэж буй газруудыг хэрхэн хуваах тухай тохиролцсон байна.
Ишим гол

**Ишим** гол (каз. *Есіл,* орос*. Ишим*) —Казахстан болон Оросын нутгаар урсдаг Эрчис мөрөнд зутгадаг хамгийн урт гол юм. 

Ишим голын урт — 2450 км, ус цуглуулдаг бүс нутаг нь — 177 000 км² орчим бөгөөд өмнөд зүгээс умард зүгт чиглэн урсдаг байна. 

Казахстаны нутаг дэвсгэр дээр Ишим голын эрэг дээр Астана, Есиль, Державинск, Сергеев, Петропавл хотууд, Оросын нутаг дэвсгэр дээр Ишим хот оршдог байна.
Тобол гол

**Тобол гол** (каз. *Тобыл*, тат. *Тубыл*) —Казахстан болон Оросын нутгаар 1591 км урт урсдаг бөгөөд 426 000 км² ус цуглуулах талбайтай бөгөөд Эрчис мөрөнд зутгадаг гол юм. 

Казахстан улсад голын урсах хэсэгт Каратомар, Дээд Тоболын усан сангуудыг барьсан байна.
Нефелин

Нефелин :(Na,K)AlSiO4

Орших байдал: Цахиураар ядуурсан интрүзив болон бялхмал чулуулагт их байдаг эрдэс юм. Нефелинт сиенитийн гол бүрэлдэхүүн болдог бөгөөд нефелин габбро болон түүний галт-уулын төрөл базанитад тохиолддог.

Химийн найрлаг, талстын бүтэц: Төгсгөлийн эрдсийн найрлаг NaAlSiO4 байх боловч нэг K**+** нь гурван Na+ ийн ионд ноогддог 

(Na3K) Al4 (SiO4)4 гэсэн нийтлэг найрлагатай болгож Na+ ыг мэдэгдэхүйц тооны K**+**  түрж солино. Өндөр темпратурт NaAlSiO4 аас KAlSiO4 калсилит хүртэл гүйцэт хатуу уусмал оршдог.
Тогмидын Сүхбаатар

**Тогмидын Сүхбаатар** нь Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат. Түүхч, түүхийн ухааны доктор (Ph.D), дэд профессор. Цэргийн түүхч, Монголын Алтан ордны улсын түүх болон цэргийн түүхээр дагнан судалгаа явуулдаг. Бие даасан болон хамтын 20 гаруй бүтээл туурвисан.
Ангилал:Монголын түүхч
Бадамдоржийн Батбаяр

**Бадамдоржийн Батбаяр** (1960 онд төрсөн) Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч, Бизнесийн удирдлагын ухааны доктор. 

## Намтар 
Зам, тээврийн сайдын дэргэдэх Дотоод аудитын хорооны гишүүн

* ЖАЙКА-гийн санхүүжилтээр Монгол Улсын Сангийн Яаманд хэрэгжиж буй Дотоод аудитын чадавхыг бэхжүүлэх төслийн зөвлөх
* Монгол Улсын Сангийн Яаманд дотоод аудитын чиглэлээр зөвлөгөө өгөх үндэсний техникийн зөвлөх (Дэлхийн банкны Уул уурхайн салбарын чадавхыг бэхжүүлэх техник туслалцааны төсөл)
* Бүгд Найрамдах Киргиз улсын Тооцооны танхимд Арга зүй боловсруулах Олон улсын зөвлөх (БН Киргиз Улсын Үндэсний төсвийн ил тод байдлыг дэмжих төсөл "115АЮ, НҮБХХ-ийн хамтарсан төсөл')
* Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын орлогч
* Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын Боловсон хүчний хэлтэст Засгийн газрын ахлах референт
* Төрийн Хянан шалгах хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
* Соёлын яамны харьяа Улсын номын худалдааны газарт зөвлөлтийн ном хариуцсан мэргэжилтэн, Соёлын яаманд төлөвлөгөө, эдийн засгийн мэргэжилтэн
* Соёлын Яам, ШУА-ийн харьяа Соёл, урлагийн хүрээлэнгийн Соёлын онолын секторын эрхлэгч
* Засгийн Газрын Хэрэг эрхлэх газарт соёл, урлагийн хөгжлийн бодлого хариуцсан Засгийн газрын референт
* Соёлын Яамны Соёл, эдийн засгийн бодлогын газрын Ерөнхий захирал
* Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын Боловсон хүчний хэлтэст Засгийн газрын ахлах референт
* 1998 оны 8-р сараас 2003 оны 1-р сар хүртэл Төрийн хянан шалгах хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдож ажилласан.

2003 онд Үндэсний аудитын газар болж өөрчлөгдөхөд нь Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын орлогчоор томилогдож 2017 он хүтэл ажиллажээ. 

Тэрээр Төрийн хянан шалгах хороо 1996 онд Аудитын дээд байгууллагуудын олон улсын байгууллага (ИНТОСАИ), Аудитын дээд байгууллагуудын Азийн байгууллага (АСОСАИ)-д гишүүнээр элссэнээр төрийн аудитын байгууллагуудын олон улсын хамтын нийгэмлэгийн бүрэн эрхт гишүүн болоход гар бие оролцсон. Уг олон талт хамтын ажиллагааны хүрээнд бусад орны мэргэжил нэгт байгууллагатай хамтран ажиллах, аудитын орчин үеийн арга зүйгээс суралцах өргөн боломж нээж өгсөн байна. ИНТОСАИ-н Хөгжлийн санаачилга (IDI), Байгаль орчны аудитын ажлын хэсэг (WGEA), АСОСАИ зэрэг байгууллагаас зохион байгуулсан олон улсын сургалтуудад манай албан хаагчид өргөнөөр хамрагдахад өндөр үүрэг гүйцэтгэсэн байна. 

2017 оны 6-р сараас Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага (ЕАБХАБ)-ын Аудитын хорооны гишүүнээр Монгол Улсын иргэн Бадамдоржийн Батбаяр 3 жилийн хугацаатай томилогдон ажилласан байна.

2019 оноос Монголын мянганы сорилтын сангийн Дотоод аудитын захирал. 

## Бүтээл 
Б.Батбаяр "Дотоод аудит" ном 2021 онд гаргасан. Уг ном нь Дотоод аудитын бүтэц, зохион байгуулалт, үйл явц, арга зүйн үндсэн асуудлууд, холбогдох ойлголт, ухагдахуунуудыг олон улсын нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн стандарт, зарчим, шилдэг туршлагатай холбон тайлбарласан энэ ном улсын болон хувийн хэвшлийн дотоод аудиторуудад зориулагдсан ном.

Ангилал:Монголын эдийн засагч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч
Ангилал:1960 онд төрсөн
Чулуунбаатарын Насантогтох

**Чулуунбаатарын Насантогтох** нь Монголын эстрадын ууган хамтлаг "Соёл-Эрдэнэ" хамтлагийн гишүүн, дуучин, Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин хүн юм. 

## Намтар 
Ч.Насантогтох нь Завхан аймгийн Сонгино суманд 1959 оны  5 дугаар сарын 9-нд төржээ. 

* 1985 оноос Улсын филармонийн “Соёл эрдэнэ” чуулгын дуучнаар ажиллаж байхдаа МУГЖ цол тэмдгээр шагнагдсан байна.
* СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн Орчин үеийн хөгжмийн урлагийн тэнхимийн эрхлэгч, СУИС-ийн хүндэт профессор. 
* Яг түүн шиг шоуны дуулах урлагийн багш дасгалжуулагч.

## Тоглолтууд 
* 2018 оны 5 дугаар сарын 9-нд Соёлын Төв өргөөнд  “THE BEST OF” бие даасан тоглолтоо хийсэн.

## Гавьяа шагнал 
* 1981 онд Москвад болсон гадаадын оюутны дууны III их наадмын тэргүүн шагнал, 
* 1987 онд  Кубын Гаванад болсон олон улсын эстрад дуучдын уралдааны хөгжмийн зохиолч Пабло Меланезийн нэрэмжит шагнал, 
* 1986 онд “Шалзат баахан шарга” бүтээлээрээ Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал, 
* 1990 онд “Ая дууны жигүүр” уралдааны шагнал, 
* 1991 онд Алма-Атад болсон “Азийн дуу хоолой” олон улсын эстрад дуучдын уралдааны алтан цом, 
* 1993 онд БНАСАУ-д болсон “Хаврын баяр” наадмын тэргүүн шагнал
* 1997 онд /1997-06-14.№124/ Монгол улсын гавьяат жүжигчин цол

## Цахим холбоос 
* Монголын үе үеийн эстрадын нэрт эмэгтэй дуучид
* Ч.Насантогтох: Найман оролцогч наймуулаа давтагдашгүй дүр төрхийг бүтээж чадсан
* Ч.Насантогтох: Хүүтэйгээ дуулахад үзэгчид маш гоё хүлээж авсан

## Эх сурвалж 
Ангилал:Дуучин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Гавьяат жүжигчин
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Соёл-Эрдэнэ хамтлаг
Жадамбын Энхбаяр

**Жадамбаагийн Энхбаяр** (1973 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд, Батлан хамгаалахын сайд, ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн даргын албыг хашиж байв.

## Намтар 
1990 онд Нийслэлийн 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль, 1991 онд Цэргийн нэгдсэн дээд сургуульд 1 жил суралцсан, 1999 онд Монгол Улсын их сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр төгсөж, 2005 онд Нидерландын Маастрихтын их сургуульд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. 

* 1992-2000 онд “Нэхий” ХХК, “Сүлжмэл” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, “Газар” ХХК-ийн захирал,
* 2000-2002 онд Нефть, онцгой албан татварын гаалийн газрын дарга,
* 2002-2004 онд Улаанбаатар хотын гаалийн газрын Хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, дэд дарга,
* 2004-2006 онд Гаалийн ерөнхий газарт зөвлөх,
* 2006-2008 онд Улсын Мэргэжлийн хяналтын газрын дэд дарга, Тамгын газрын дарга,
* 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Говь-Алтай аймгаас нэр дэвшсэн.
* 2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд,
* 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 
* 2014-2017 онд Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга,
* 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Баянзүрх дүүргийн 50-р тойргоос нэр дэвшсэн.
* 2020-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Ажлын албаны дарга, ахлах зөвлөхөөр тус тус ажилласан.
* 2021-2023 онд Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын нарийн бичгийн дарга.
* 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын 4-р буюу Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Төв аймгийн тойргоос сонгогдсон гишүүн.
* 2024-2025 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд
* 2025 оноос Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд

2008-2015 онуудад Говь-Алтай аймгийн бөхийн “Хантайшир” бөхийн дэвжээний тэргүүнээр ажиллажээ.

## Гавьяа шагнал
2008 онд “Алтангадас” одон хүртжээ.

## Гэр бүл 
Тэрээр БНМАУ-ын Батлан хамгаахын сайд агсан, дэслэгч генерал Шагалын Жадамбаагийн хүү. Эхнэр Нямбуугийн Ариунчимэг, 3 хүүтэй. Гурван хүүхдийнх нь хоёр нь цэргийн дунд сургуульд, тухайлбал, ОХУ ба АНУ-д суралцсан.

Тэрээр Латин америк бүжгээр хичээллэж эхлээд сайтар сурсан, каратегийн гуравдугаар дантай, гадаад оронд явахдаа улс улсын онцлогийг харуулсан аяга цуглуулах хоббитой ажээ.

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын шадар сайд
Ангилал:Монголын эдийн засаг, хөгжлийн сайд
Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1973 онд төрсөн
Чойсүрэнгийн Баатар

**Чойсүрэнгийн Баатар** (1950 онд төрсөн) Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны дэд сайд асан. 2011 онд Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд цол хүртсэн.  

## Намтар 
Ч.Баатар нь 1950 оны 12-р сарын 24-нд Архангай аймгийн Цахир суманд төрсөн. 

### Боловсрол 
* 1975 онд ЗХУ-ын Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн.

### Ажилласан байдал 
* 1990-1991 онд Гадаад яамны хэлтсийн дарга.
* 1991-1995 онд Их Британи улсад суугаа Элчин сайд.
* 1995-1996 онд ГХЯ-ны дэд сайд,
* 1996-1999 онд Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар ажилласан.
* 2003-2007 онд НҮБ-ын дэргэд суугаа Монгол Улсын Байнгын төлөөлөгч,

АНУ дахь Монгол Улсын ЭСЯ-ны элчин зөвлөхийн ажил алба хашиж, дипломат болон гадаад харилцааны холбоотой албанд нийт 38 жил ажилласан туршлагатай дипломатч юм.

Ангилал:1950 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Элчин сайд
Ангилал:Цахирын хүн
Даян Очир хан

**Даян Очир хан** (монголоор: ; ? - 1668 оны 4 сарын 22) бол Төвөд дэхь Хошуудын хант улсыг 1654-1668 оны хооронд захирч байсан хоёр дахь хан юм. Дөрвөн Ойрадын Хошууд аймгийн эзэн Төрбайх Гүүш хааны ахмад хөвүүн.

## Товч тойм 
Тэрээр Төвөдийн шарын шашныг хамгаалан, тус нутагт ноёрхолоо тогтоосон Хошуудын Төрбайх Гүш хааны ахмад хөвүүн. Гүүш хан амьд ахуйдаа Төвөдийн Амдо муж буюу Хөхнуурын нутгийг 6-р хөвүүн Дорж Далай баатараар захируулж, Төвөдийн Үй-Цан муж дахь хошуудын цэргийг ахмад хөвүүн Даян тайжаар захируулах болсон. 1655 оны 1 сард Гүүш хаан таалал төгссөний дараа хаан ширээний төлөө 6-р дүү Дорж далай баатартай удтал тэмцэлдэж ялалт байгуулаад, 1658 онд Далай ламаас **"Очир хаан"** цол хүртэн, Төвөдийн нутгийг захирах болсон. Харин Хөхнуурыг Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан хошуудын Очирт сэцэн хан захирах болсноор Хошуудын хант улсын дотоод дахь эрх мэдлийн тэмцэл даамжирах эхлэл тавигдсан. 1668 онд таалал төгссөний дараа хөвүүн Гончиг нь Далай хан цолтойгоор тус улсын хан болсон.

Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:1668 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын хаан
Ангилал:Хошууд ястан
Ангилал:Хошуудын хан
Товуухорлоогийн Дэлгэрмөрөн

**Товуухоролын Дэлгэрмөрөн** нь Номин талст хамтлагийн дуучин юм. 

## Намтар 
Товуухоролын Дэлгэрмөрөн нь 1979 оны 11 сарын 17-нд Хөвсгөл аймагт төржээ. 

Тэр Дэлгэр мөрөн-ий хөвөөнөө төрсөн тул аав Товуухорол нь түүнд Дэлгэрмөрөн гэж нэрлэсэн гэдэг. Түүнийг гурван настай байхад ээж, аав нь хотод амьдрахаар иржээ. 

### Боловсрол 
* Нийслэлийн 13-р сургууль
* Нийслэлийн 84-р сургууль

## Уран бүтээл 
1997 онд Номин талст хамтлаг байгуулагдсан цагаас Т.Дэлгэрмөрөн олон арван дуу дуулсан. 

* 2006 онд "*Амин зүрх*" бие даасан цомог
* 2007 онд "*Надад итгэ*" бие даасанцомог
* 2008 онд "*Охин тэнгэр*" бие даасанцомог
* 2019 онд "*Наян булгийн аялгуу"* бие даасан цомог
* 2023 онд "*Үүрдээрээ*" бие даасан цомог

## Цахим холбоос 
* Т.Дэлгэрмөрөн: Би тэртэй тэргүй Монгол улсын гавьяат жүжигчин болно
* Дуучин Т.Дэлгэрмөрөн "Үүрдээрээ" цомгоо өнөөдрийн морин цагаас худалдаалж эхлэхээр болжээ
* Т.Дэлгэрмөрөн: "Номинталст"-ынханд буруу байхгүй. Тэд маань надад зөндөө тус болсон

## Эх сурвалж 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Дуучин
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Амьд хүн
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Сэрэн эрдэнэ жонон

**Сэрэн эрдэнэ жонон хан** (монголоор: ;1591-1626) болбоос Ордос аймгийн хиад боржигин овгийн Бошигт жонон ханы ахмад хөвүүн бөгөөд 1624 онд зургаан сарын хугацаанд Ордосын хан сууринд заларсан язгууртан юм. Тэрээр Бошигт жононгийн Тайхал жүнхэн хатнаас 1591 оны туулай жил мэндэлж, 1624 онд эцгийнхээ дараа Ордосын жонон хан болсон ч, зургаан сарын дараа 36 настайдаа тэнгэрт хальсан. Түүний дараа дүү Ринчин эеч дайчинийг Ордосын хан өргөмжилжээ.  

## Эшлэл 
Ангилал:1591 онд төрсөн
Ангилал:1626 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын хаан
Ангилал:Ордосын хүн
Ангилал:Өвөр Монголын түүх
Ангилал:Жонон