open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жэксон Ван

**Жэксон Ван** (Хятадаар:王嘉爾) нь Хонконг хотод төрсөн, Хятадын рэппэр, дуучин, бүжигчин юм. Түүнийг Өмнөд Солонгосын хөвгүүдийн хамтлаг GOT7-ын гишүүн гэдгээр нь хүмүүс сайн мэддэг.

Пак Жинёны үүсгэн байгуулсан компани болох JYP энтертайментийн харьяагаар 2011 оны 7 сараас анх урлагийн гараагаа эхэлсэн бөгөөд 2020 оны 1 сарын 19-өөр тэдний хамтран ажиллах гэрээ дуусгавар болж Жэксон Ван өөрийн үүсгэн байгуулсан TEAMWANG компанийнхаа нэр дор үйл ажиллагаа, уран бүтээлээ туурвихаар тогтоод байгаа юм. 

1994 оны 3 сарын 28-нд төрсөн бөгөөд эцэг Ван Рүйжи нь Хятад улсыг төлөөлөх туялзуур сэлмийн спортын тамирчин байсан тул багаасаа мэргэжлийн туялзуур сэлмийн тамирчнаар дагнан 2010 он хүртэл хичээллэсэн. Тэбрээр туялзуур сэлмийн олон улсын олон тэмцээнд медаль хүртсэн бөгөөд тухайн үедээ чансаагаараа эхний 10-д бичигдэж байсан. 2011 онд түүнд Стэнфордын их сургуулиас урилга ирсэн ба спортоороо олимпод өрсөлдөх боломжтой байсан.

2010 онд түүнийг сургуулийнхаа сагсны талбай дээр тоглож байхад Өмнөд Солонгосын JYP Entertainment анзаарч Хон Конгийн  Коулунд болох сонгон шалгаруулалтдаа урьсан бөгөөд 12 сард оролцоод тэрээр тэнцсэн. 2011 оны 7 сард Өмнөд Солонгос руу нүүж өнөөгийн гараагаа эхэлсэн. 2 жил хагас бэлтгэл хийсний дараагаар тэрээр 2016 оны 1 сарын 16 нд GOT7-ы бусад гишүүдийн хамтаар албан ёсоор урлагийн бүтээлүүдээ туурвиж эхэлсэн.

Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ангилал:1994 онд төрсөн
Хар сарнай хамтлаг

**Хар сарнай хамтлаг** нь 1992 онд байгуулагдсан, реп техно урсгалаар уран бүтээлээ туурвидаг, Монголын хамтлаг юм. Хамтлагийн ахлагч С.Амармандах (2018 Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одонт), хамтрагч Б.Баяржаргал (Маадай). Тэд Монголд реп техно урсгалыг анх оруулж ирсэн юм.
Цомогууд:
# "Бүтээнэ сөнөөнө" цомог 1996 онд гарсан. Цомог Сонор студид хийгдсэн. Хөгжмийн найруулагч Н.Халиун.
# "Дайтна ч би, мөргөнө ч би" цомог 2000 онд гарсан.
# "Хас" цомог 2002 онд гарсан.
# "Тэнгэрийн тамга" цомог 2004 онд гарсан.
# "Би Монгол хүн" цомог 2011 онд гарсан.
# "Зүгээр л сонс" цомог.
# Great Destroy цомог.

Мөн тэд 7 удаа Төрийн их наадмын нээлтэд оролцож байсан юм. Ингэхдээ тэд "Аз жаргал хүсье" дууг 800 хүүхдийн хамт дуулсан. Энэ дууны үг, аяыг хамтлагийн гишүүд С.Амармандах, Б.Маадай нар хамтран зохиосон байдаг юм.

Ангилал:Монголын хамтлаг
Ангилал:Техно хамтлаг
Ангилал:Хип хоп хамтлаг
Ангилал:1992 онд байгуулагдсан
Дорнод Хэрлэнбарс ХХК

**Дорнод Хэрлэнбарс ХХК** нь 2006 оны 6 сарын 30-нд байгуулагдсан, Монгол Улсын компани.

## Үйл ажиллагааны чиглэл
*Барилгын зураг төсөл боловсруулалт
*Холбоо дохиоллын угсралт, менежмент болон тусгай технологи зориулалт бүхий захиалгын угсралт

## Гадны холбоос
*Албан ёсны вэбсайт

Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
The Pinkprint

Ники Минажийн 3 дахь цомог **The Pinkprint** нь 2014 оны 12 сарын 15-нд гарсан. Эхний 7 хоногтоо Billboard Album 200 чартад 2-т бичигдсэн билээ.

Ангилал:Ники Минаж
#
Pink Friday

Ники Минажийн анхны цомог **Pink Friday** (*Пинк Фрайдэй, Ягаан Баасан гараг*) нь 2010 онд гарсан ба эхний долоо хоногтоо борлуулалтаараа BillBoard Album 200 чартад 1-т жагссан юм.
Ангилал:Ники Минаж
Ангилал:2010 оны цомог
Говь-Алтай аймгийн Алтай сумын бөхчүүд

## Алтай сумын бөхчүүд 
### Сумын наадмын түрүү, үзүүр 
Ангилал:Алтайн (Говь-Алтай) хүн
Ангилал:Алтай сум (Говь-Алтай)
Unorthodox Jukebox

Бруно Марсын 2 дахь цомог **Unorthodox Jukebox** нь 2012 оны 12 сарын 11-нд худалдаанд гарсан бөгөөд эхний 7 хоногтоо Billboard 200 чартад 2-т жагсаж, 3 сарын дараа Billboard 200 чартад 1-т орж байжээ. Цомог 10 дуунаас бүрдсэн бөгөөд 5 нь сингл болон гарсан юм. Мөн 56 дахь Грэмми Авардсаас "Шилдэг поп цомог" шагналыг хүртсэн байна.

## Цомгийн дуунууд
*Locked Out Of Heaven
*When I Was Your Man
*Teasure
*Young Girls
*Gorilla
*Moonshine
*Natalie
*If I Knew
*Show Me
*Money Make Her Smile
Ангилал:Бруно Марс
Ангилал:2012 оны цомог
Doo-Wops & Hooligans

Бруно Марс анхны цомгоо 2010 оны 10 сарын 5-нд Doo-Wops & Hooligans нэртэйгээр гаргав. Цомог 10 дуунаас бүрдэх бөгөөд  Billboard 200 чартад борлуулалтаараа эхний 7 хоногтоо 3-т орсон байна.
## Цомгийн дуунууд
*Grenade
*Just the Way You Are
*Our First Time
*Runaway Baby
*The Lazy Song
*Marry You
*Talking to the Moon
*Liquor Store Blues feat. Damian Marley
*Count on Me
*The Other Side feat. Cee Lo & B.o.B

Ангилал:Бруно Марс
Ангилал:2010 оны цомог
Ангилал:Орчин үеийн ритм энд блюз цомог
Ким Жи-Сү (дуучин)

Дэлгэрэнгүй
Хоч: Chi Choo, Jichu

Үүрэг: Гол хоолой, хамтлагийн нүүр царай, жүжиг

Өндөр: 162см (5’3”)

Жин: 45кг (99 lbs)

Цусны бүлэг: A

Instagram : @sooyaaa__

Жисү баримтууд:

– Жисү нэг эгч, нэг ахтай, айлын бага охин.

– Жисүгийн орд хятад тооллоор нохой.

- Тэр Дальгум хэмээх нохойтой.

- Жисү багадаа эмээтэйгээ цуг саунд орох дуртай байсан.

– Жисү хөгшин хүмүүсийн хошин шог хийх дуртай. Бас заримдаа хүмүүст ямар ч хамаагүй хоч өгчихдɵг.

– Тэрээр 2011 оны 7сараас хойш 5жил YG-д бэлтгэгдсэн.

-Жисүүгын хоолойг Ян захирал "Дэлхий дээр унасан од мэт" гэж хэлсэн.Яагаад гэвэл Түүний дээд өнгөөр дуулах чадвар нь IU Лиса хоёроос хэд дахин илүү.Түүний хоолойг хүмүүс дуурайх битгий эхлэлийг нь тавьж чаддагүй

-Жисү цэцэрлэгт байхдаа өвөө ээж хоёр нь нууцаар Санта болж бэлэг хийж байгааг харснаас хойш Сантад итгэхээ больсон. Гэхдээ тэр огт мэдэгдэлгүй итгэж байгаа царайлж боломжоороо их бэлэг авдаг байсан.

-Epik High-Spoiler, Happen end , Hi Sehyun-Im different гэх дуунуудын клипэнд тоглосон.

-Жисү KBS-н 'The Producers' кинонд тоглож байсан.

-GOT7 хамтлагийн Жинёон болон NCT хамтлагийн Дуёон нартай хамт SBS телевизийн Inkigayo хөгжмийн нэвтрүүлгийг хөтөлж байсан.

-Бороо болон цасанд дуртай.

-Бэлтгэгдэгч байхдаа оролцож байсан зар суртачилгаа:

2015 онд Nkon J5 камерний сурталчилгаа.

2015 онд iKON хамтлагтай хамт ухаалаг дүрэмт хувцасны сурталчилгаа.

2015 онд жүжигчин Ий Мину-тай хамт Samsonite Red цүнхний сурталчилгаа.

2015 онд Angel Stone зар сурталчигаа.

2016 онд iKON хамтлагтай хамт ухаалаг дүрэмт хувцасны сурталчилгаа.

## Лавлах бичиг
Ангилал:К-поп
Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино жүжигчин
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Жэнни Ким (дуучин)

**Женни** хэмээх нэрээр илүү алдартай **Женни Ким** бол Өмнөд Солонгосын дуучин, жүжигчин юм. Тэрээр 2016 оны 8-р сард YG Entertainment-аас үүсгэн байгуулсан BlackPink хамтлагийнхаа *гол дуучин*, *гоцлол дуучнаар* дебютээ хийсэн. 2018 оны арван нэгдүгээр сард Женни solo нэртэй синглээр соло дуучнаар дебютээ хийсэн. Энэ сингл амжилттай болж, Gaon Digital Chart болон billboard World Digital Songs-ийн эгнээнд орсон. 2023 онд Женни Руби Жэйн хэмээх тайзны нэрээр the idol цувралд Дианнагийн дүрд тоглож, анхны дүрээ бүтээжээ. 2023 оны 12-р сард “Oddatelier” хэмээх лабелыг үүсгэн байгуулснаа албан ёсоор зарласан бөгөөд өөрийн хувийн үйл ажиллагааг тухайн лабелын дор гүйцэтгэж буй. 2024 оны 6-р сард “Jacquemes” брендийн 20 жилийн ойд зориулсан загварын шоунд алхаж загвар өмсөгчийн гараагаа эхлүүлжээ.Jennie i love you

## Карьер 
Женни 2010 онд YG Entertainment-д 6 жилийн турш дадлагажигчаар элссэн бөгөөд эцэст нь BlackPink хэмээх эмэгтэй дууны хамтлагт дебютээ хийсэн. 2012 оноос хойш Женни YG уран бүтээлчидтэй хэд хэдэн удаа загвар өмсөж, хамтран ажилласан, тухайлбал Жи-Драгоны that x дууны клипэнд, Сынригийн gg be дуунд, lee hi special дуунд, мөн өөр хэд хэдэн дуучидтай. Ким Женни мөн inkigayo тайзан дээр Жи-Драгонтой хамтраn black нэртэй тоглолтоо хийсэн.

## Бусад бизнесүүд 
### Хамтын ажиллагаа 
## Уран бүтээл
### Туслах уран бүтээлчийн хувьд 
### Хөгжмийн видео гүйцэтгэл 
Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Рөүси (дуучин)

**Розанна Пак Чэён** (1997 оны 2 сарын 11 төрсөн) - Австралийн Мельбурнд өссөн, Өмнөд Солонгос болон Шинэ Зеландын иргэншилтэй, К-поп урсгалын дуучин.

## Лавлах бичиг
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:1997 онд төрсөн
Унь-юү

**Унь-юү** (Onew) гэх тайзны нэрээрээ алдаршсан **И Жинь-ги** (1989 оны 12 сарын 14нд төрсөн) нь Өмнө Солонгосын дуучин, жүжигчин, хөтлөгч юм. Тэрээр 2008 оны 5 сард Өмнөд Солонгосын SHINee хөвгүүдийн хамтлагт дэбютээ хийсэн.

Тэрээр өөрийн жүжигчний карьераа 2010 онд SBS-ын цуврал *Dr. Champ*-ын *Пак Ги-юн* эмчийн дүрд тоглож эхлүүлсэн. Мөн бусад цувралуудад жижиг дүрүүдийг бүтээсэн: *Goddess of War (2010)*, *Oh My God x2 (2012)*, *Pure Love (2013)*. Түүнийг хамгийн алдартай болгосон дүр нь KBS2 телевизийн *Descendants of the Sun* хэмээх алдарт цувралд *И Чи-хүнь* гэх дүр бүтээсэн явдал юм.

## Дуу
### Хамтарсан дуунууд 
### Киноны дуунд оруулсан хувь нэмэр 
## Дүр
### Телевизийн драм
### Телевизийн шоу
### Мюзикл
### Клипэнд тоглосон
## Шагналууд 
## Лавлах бичиг
Ангилал:Өмнөд Солонгосын жүжигчин
Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино жүжигчин
Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ангилал:1989 онд төрсөн
И Тэ-минь

**Тэ-минь** хэмээх тайзны нэрээрээ алдаршсан **И Тэ-минь** (1993 оны 7 сарын 18-нд төрсөн) нь Өмнө Солонгос-ын дуучин, бүжигчин, жүжигчин юм. 2008 оны 5 сард SHINee хамтлагт дуучин, гол бүжигчнээр дэбютээ хийсэн. Тэрээр 2009 онд *Tae Hee, Hye Kyo, Ji Hyun* нэртэй драманд *Junsu* гэдэг дүрд тоглож, жүжигчний карьераа эхэлсэн.

Тэ-минь 2014 оны 8 сарын 18-нд *Ace* нэртэй өөрийн анхны соло цомгийг гаргаж, *Danger* гол дууны хамт ганцаарчилсан дэбютээ хийсэн. 2016 оны 2 сарын 13-нд анхны студийн цомог болох *Press it* цомгоо *Press Your Number* дууны хамт гаргасан. 2016 оны 7 сарын 27-нд *Solitary Goodbye* нэртэй цомгоо Японд гаргаж, тус улсад ганцаарчилсан дэбютээ хийсэн.

## Дуунууд
* *Press It* (2016)
* *Danger*(2014)
* *Goodbye* (2016)
* *Move*(2017)
* *Thirsty) (2017)
* *WANT* [2018]
* *2kids;* [2020]
* *Criminal*[2020]
* *Think of you* [2020]
* *IDEA*   [2020]
* *ADVICE'' [2021]

## Дүр
### Кино
### Телевизийн драм
## Телевизийн шоу
### MV-д тоглосон нь
### Мюзикл
## Шагнал болон номинаци
## Хөгжмийн нэвтрүүлгүүдийн ялалт
## Лавлах бичиг
Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ангилал:1993 онд төрсөн
Конклав

**Конклав** буюу **Ватиканы нууц зөвлөгөөн**  гэдэг нь Ромын Папыг сонгох католик шашны үйл ажиллагаа бөгөөд дэлхийн түүхэн дэх хамгийн удаан хугацааны турш уламжлагдан ирсэн сонгуулийн хэлбэр юм.

Ромын Папыг сонгох нууц зөвлөгөөнд 80-аас доош насны бүх кардиналууд оролцож, шинэ Папаар нэр дэвшигчдийг нууц санал хураалтаар тодруулна. Ватиканы нууц зөвлөгөөн Пап тэнгэрт хальсан эсхүл онцгой зарим тохиолдолд өөрийн хүсэлтээр сэнтийгээс бууснаар эхэлж, шинэ Папыг сонгож сэнтийд залах хүртэл үргэлжлэнэ.

Ватиканы нууц зөвлөгөөн ихэвчлэн Сикстиний дуганд зохион байгуулагддаг бөгөөд Гэгээн Хутагтын ордонд болж байсан баримтууд мөн байдаг. Өмнөх Пап сэнтийгээс буух үед Сикстиний дуганы яндангаар хар утаа тавьж нийтэд мэдэгдэх бөгөөд шинэ Папыг сонгох нууц санал хураалт дуусахад цагаан утаа тавьж зарлан тунхагладаг уламжлалтай.


Ангилал:Каноны эрх зүй
Ангилал:Сонгуулийн механизм
Billboard Hot 100

**«Биллбоард шилдэг 100»** (Billboard Hot 100) — Америкийн Биллбоард сэтгүүлээс долоо хоног бүр гаргадаг шилдэг дууны **жагсаалт** юм.

Долоо хоногийн хугацаанд Америк улсад борлогдсон (хэвлэмэл, цахим хоёр хэлбэрээр), радиод явсан, цахимаар үзсэн тоог тоолж гаргадаг. 

Өмнөх долоо хоногийн борлуулалтыг гаргахдаа Даваа гарагаас Ням гараг хүртэл хугацаагаар таслан гаргадаг байснаа 2015 оны 7-р сараас хойш Баасан гарагаас Пүрэв гарагийн мөчлөгтэй болсон. Радио, цахимаар үзсэн тоог Даваагаас Ням гараг хүртэл тоогоор авна. Шинэ жагсаалт долоо хоног бүрийн Мягмар гарагт зарлагддаг. 

«Биллбоард шилдэг 100» нь 1958 оноос эхэлсэн бөгөөд 2017 оны 2-р сарын 11-ны байдлаар 1061 дуу доор хаяж нэг долоо хоног тэргүүлжээ.

## Бүх цаг үеийн шилдэг дуу 
2008 онд Биллбоардын 50 жилийн ойгоор бүх цаг үеийн шилдэг зуун дууг нэрлэжээ. 2015 оны шинэчлэгдсэн жагсаалт нь: 

## Бүх цаг үеийн шилдэг дуучин 
## Хамгийн удаан тэргүүлсэн дуу 
* **16 долоо хоног**
:Мариан Кери, Boyz II Men — "One Sweet Day" (1995–96)
* **14 долоо хоног**
:Уитни Хьюстон — "I Will Always Love You" (1992–93)
:Boyz II Men — "I'll Make Love to You" (1994)
:Лос Дель Рио — "Macarena" (Bayside Boys mix) (1996)
:Элтон Жон — "Candle in the Wind 1997" / "Something About the Way You Look Tonight" (1997–98)
: Мариан Кери — "We Belong Together" (2005)
:The Black Eyed Peas — "I Gotta Feeling" (2009)
:Марк Ронсон, Бруно Марс — "Uptown Funk" (2015)
* **13 долоо хоног**
:Boyz II Men — "End of the Road" (1992)
:Брэнди, Моника — "The Boy Is Mine" (1998)

!
Billboard 200

**«Биллбоард-200»** (Billboard 200) — Америкийн Биллбоард сэтгүүлээс долоо хоног бүр гаргадаг шилдэг цомгийн **жагсаалт** юм.

Өмнөх долоо хоногийн Даваа гарагаас Ням гараг хүртэл хугацаагаар таслан гаргадаг байснаа 2015 оны 7-р сараас хойш Баасан гарагаас Пүрэв гарагийн мөчлөгтэй болжээ. Өмнө нь Мягмар гарагт, одоо Бямба гарагт олон нийтэд зарлагддаг болсон. 

Тухайн хугацаанд Америк улсад биет цомог болон тоон цомгоор хамгийн их борлогдсон бүтэн цомог, тал цомгийг шалгаруулдаг. 

## Бүх цаг үеийн шилдэг 
2015 онд Биллбоард сэтгүүл 1963-2015 оны хоорондох буюу бүх цаг үеийн шилдэг цомгийн жагсаалт хэвлэжээ. Үүнд:
 
### Шилдэг арван цомог 
### Шилдэг арван уран бүтээлч 
!
Грэммийн шагнал

**Грэммийн шагнал** (англ. *Grammy Awards*)  нь 1959 оноос хойш бичлэгийн урлаг, шинжлэх ухааны үндэсний академиас жил бүр Лос-Анжелес хотод одоогийн байдлаар 84 ангиллаар уран бүтээлч, хөгжмийн зохиолч, хөгжимчинд болон кино үйлдвэрийн удирдлага ба дуун техникт олгодог хөгжмийн шагнал юм.

Америкийн дуу бичлэгийн академийн Грэмми шагнал гардуулах ёслол нь хөгжмийн ертөнцөд томоохонд тооцогддог билээ.

Грэмми шагнал гардуулах ёслолын арга хэмжээ 1958 онд анх зохион байгуулагдсан бөгөөд тэр үеэс хойш олон зүйлд өөрчлөлт оржээ. Наадамд шинэ ангиллууд нэмэгдэж, харин хууччуул нь алга болсон байна. Одоо нэр дэвшигчдэд олгох шагналыг 30 хөгжмийн урсгал, 83 төрлөөр ангилан гардуулдаг боловч хамгийн чухал дөрөв нь "Шилдэг дуу бичлэг", "Шилдэг цомог", "Шилдэг шинэ уран бүтээлч", "Шилдэг дуу" гэх дөрвөн төрөл билээ.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас
* Грэммийн шагнал хүртэгчид
* CBS: Grammys — Грэмми шагнал гардуулах ёслолын албан ёсны нэвтрүүлэг


Ангилал:АНУ-ын хөгжмийн шагнал
Ангилал:1959 онд анх гардуулсан шагнал
Як-7УТИ

=Үзүүлэлт=
* Экипаж: 2 
* Урт: 8.5 м
* Далавчаа дэлгэхэд: 10.0 м
* өндөр:2.75 м
* Эзэлхүүн: 17,15 м.кв
* Хоосон Жин: 2181 кг
* Хөөрөх үеийн жин: 2750 кг
* Дотоод савны масс түлш: 305 кг
* Хөдөлгүүр: 1 × шингэн хөргөлтийн M-105P
* Хөдөлгүүрийн эрчим хүч: 1 × 1050 л. х. (1 × 772 кВ-ын)
* Хөдөлгүүр: VISH-61P

=Нислэгийн үзүүлэлт=
* Хамгийн их хурд: 4500 метр өндөрт 586 км/ц хурдтай
* Газарт: 500 км/ц
* Буух хурд: 125 км/ц
* Нисэх радиус: 700 км
* Нисэх өндөр: 9400 м, 5.5 минутын дотор 5000 м-ийн өндөрт гарах чадамжтай
* Нисэх цаг: 22
* Ачаалал даах чадамж: 160 кг/м.кв

Ангилал:Сургалтын нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Анхны нислэг 1940 он
Олон улсын харилцаа, нийтийн удирдлагын сургууль (МУИС)

Олон Улсын Харилцаа, Нийтийн Удирдлагын Сургууль нь 1991 онд үүсгэн байгуулагдсан Монгол Улсын Их Сургуулийн бүрэлдэхүүн сургууль юм. Анх МУИС-ийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль нэртэйгээр байгуулагдаж 2001 онд Олон Улсын Харилцааны сургууль, Гадаад хэл соёлын сургууль гэсэн хоёр хэсэгт хуваагджээ. 2013 онд МУИС-д бүтцийн шинэчлэл хийж одоогийн нэрээ авчээ.  2023 онд бүтцийн өөрчлөлт хийн Улс төр судлал, Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургууль болж өөрчлөгдсөн юм.

Ангилал:Монгол Улсын Их Сургууль
Як-30 (1960)

=Ерөнхий шинж чанар=
* Нисгэгч : 2, оюутан болон багш
* Урт: 10.14 м ( 33 фут 3¼ хэлээр)
* Далавчаа дэлгэхэд : 9,38 м (30 фут 9¼ хэлээр)
* Өндөр: 3.4 м ( 11.1 фут)
* Эзлэх газар: 14.3 м.кв ( 153.7 ft² )
* Хоосон жин : 1.555 кг ( 3,428 фунт )
* Ачаалагдсан жин : 2,250 кг ( 4,960 фунт )
* Ашигтай ачаалал: 991 кг ( 2,185 фунт )
* Хөөрөх үеийн хамгнйн жин : 2,550 кг ( 4,960 фунт )
* Хөдөлгүүр : 1 × Tumansky RU19-300 тийрэлтэт , 1.070 kgp ( 2,363 фунт , 900kgf )
* Үндсэн түлшний хүчин чадал: 500 кг ( 1,102 фунт )
* Хамгийн их түлшний хүчин чадал: 805 кг ( 1,775 фунт )
* Хамгийн их жигүүр ачаалал : 154 кг / м.кв ( 31.6 фунт / ft² )
* Хамгийн их эрчим хүчний ачаалал : 0.41 кг / kgp ( 0.9 фунт / ХТБ )

=Гүйцэтгэл=
* Хамгийн их хурд : 660 км / ц ( 410 миль )
* Range : 965 км-т (600 миль)
* Үйлчилгээ таазны : 11500 м (гэхдээ бичлэг 16.128 м, 52.913 фут тогтоосон ) ( 37,730 фут)
* Хөөрөх хурд: 18 м / сек ( 3,540 фут / мин)
* Хурд / жин: 0.36
* Хамгийн их тэсвэр : 2.05 цаг
* Хөөрөх зай: 425 м ( 1,394 фут)
* Буух зай: 450 м ( 1,476 фут)
* Хамгийн их ачаалл: + 7 / -5 г

## Цахим холбоос 
Ангилал:Зэвсэгт хүчний сургалтын нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл
Ангилал:Анхны нислэг 1960 он
Як-30 (1948)

=Ерөнхий үзүүлэлт=
* Нисгэгч: 1
* Урт: 8.86 m (29 ft)
* Далавчтай урт: 8.65 m (28.37 ft)
* Өндөр: ()
* Эзлэх газар: 15.10 м.кв ( 162 ft² )
* Хоосон жин : 2.415 кг ( 5,324 фунт )
* Хөөрөх үеийн жин : 3.630 кг ( 8,003 фунт )
* Хөдөлгүүр : 1 × Klimov RD - 500 тийрэлтэт , 1.590 кгс ( 3,505 lbf )
* Гүйцэтгэлийн хамгийн их хурд : 1.025 км / ц ( 636 миль )
* Алслалт : 1.720 км ( 1,068 миль)
* Нислэгийн өндөр : 15,000 м ( 49,213 фут)
* Хөөрөх хугацаа: 2.460 м /мин ( 8,070 фут / мин)
## Зэвсэглэл
* Буу : 3 × 23 мм-ийн NR - 23 их буу (75 RPG )

Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл
Ангилал:Анхны нислэг 1948 он
Болор-Эрдэнийн Номиндалай

**Болор-Эрдэнийн Номиндалай** нь Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.

### Амжилт 
##### Улсын наадмын дэвжээнд 
##### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
### Бөхийн удам 
### Харъяа байгууллага 
Ангилал:Аймгийн арслан
Шарын Мөнгөнбаатар

**Шарын Мөнгөнбаатар** нь Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын уугуул, Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Гэр бүл 
Мөнгөнбаатар хоёр талаасаа бөхийн удамтай, аавын талд Монгол улсын заан Ишгэн, ээжийн талд 2 сумын заан, нэг аймгийн арслан бий.

Ангилал:Улсын харцага
Ангилал:Онгоны хүн
Ангилал:Монголчууд
Нацагсүрэнгийн Золбоо

**Нацагсүрэнгийн Золбоо** нь Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул, Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх. 1990 оны 12 сарын 4-нд төрсөн. Чөлөөт барилдааны олон улсын хэмжээний мастер цолтой. 

## Амжилт
### Чөлөөт бөх
Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай.

### Үндэсний бөх
Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн.

#### Улсын наадмын дэвжээнд 
2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн.

## Үндэсний бөхийн амжилт 
## Эх Сурвалж
Ангилал:Улсын харцага
Ангилал:1990 онд төрсөн
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Монголчууд
Яковлев Пчела-1Т

=Ерөнхий үзүүлэлт=
* Далавчаа дэлгэх өргөн: 3.30 м
* Урт: 2.80 м
* Өндөр: 1.12 м
* Жин: 138 кг
* Хөдөлгүүрийн төрөл: Пистонс
* Эрчим хүчний морины:. 1 х 32
* Нислэг үйлдэх талбай: 60 км
* Нислэгийн өндөр: 100-2500 м
* Нислэгийн хурд: 120-180 км/ц
* Нисэгчгүй нисэх аппаратын хөөрөх жин, кг: 138
* Нисэгчгүй нисэх аппаратын өнцгийн эргэлтийн хурд: 3-аас доошгүй градус/сек
* Нисэхэд бэлдэх хугацаа: 20 мин
* Камерийн ажиллах талбай: 5-65
* Нислэгийн хугацаа: 2 цаг
* Ажиллагааны температур: -30 - +50 °C
* Нийт ажиллах хугацаа: 200 цаг

=Хэрэглэгч=
* ОХУ
* Хойд Солонгос

Ангилал:Нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмж
Ангилал:Оросын нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмж
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Өрнөхбаярын Сүхбат

**Өрнөхбаярын Сүхбат** нь Булган аймгийн Могод сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.    

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Як-50 (1975)

=Ерөнхий үзүүлэлт=
* Экипаж: 1
* Урт: 7.8 м (25 фут 7)
* Далавчаа дэлгэхэд: 9.5 м (31 фут 2)
* Өндөр: 3.2 м (10 фут 6)
* Airfoil: Кларк YH
* Хоосон жин: 750 кг (1653 фунт)
* Нислэгийн жин: 910 кг (2006 фунт)
* Хөдөлгүүр: 1 × Vedeneyev M-14P, M-14PF буюу M-14R 9 цилиндртэй агаарын хөргөлттэй шууны хөдөлгүүр, 269/298/336 кВ-ын (360/400/450 морины хүчтэй)
* Нислэгийн талбай: 500 км
* Нислэгийн өндөр: 4000 м (13,123 фут)
* Хөөрөлт авах зай: 100 м (328 фут)
* Буулт хийх зай: 250 м (820 фут)
* Хөөрөх хурд: 130 км / ц (81 миль, 70 кт)
* Буух хурд: 110 км / ц (68 миль, 59 кт)

=Холбоотой өгүүлэл=
* Александр Сергеевич Яковлев
* Як-18
* Як-52

## Цахим холбоос 
Ангилал:Иргэний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Уран нислэг
Ангилал:Анхны нислэг 1975 он
Як-200

**Як-200** онгоц нь 1950-иад оны үед ЗХУ-ын үед туршигдаж байсан онгоц юм. Энэ нь Як-210 гэсэн адил загвартайгаар туршигдаж байгаад 1956 онд цуцлагдсан юм. Учир нь оронд нь ИЛ-28У загварын онгоц сонгогдсон тул төслийг зогсооход хүрсэн. 

=Ерөнхий үзүүлэлт=
* Нисгэгч: хоёр
* Урт: 12,95 м (42 фут 6)
* Далавчаа дэлгэсэн өргөн: 17,45 м (57 фут 3)
* Эзлэх талбай: 36 м2 (390 хавтгай дөрвөлжин фут)
* Хоосон жин: 3.910 кг (8,620 фунт)
* Хамгийн их жин: 4.715 кг (10,395 фунт)
* Хөдөлгүүр: 2 × Shvetsov ҮНС 21 долоон цилиндртэй, агаарын хөргөлттэй, нэг мөр, шууны хөдөлгүүр, 522 кВ-ын (700 морины хүчтэй) 
* Сэнс: 2 ширхэг VISh-11V-20A
* Хамгийн их хурд: 400 км / ц (249 миль, 216 KN)
* Нислэг үйлдэх зай: 1280 км (795 миль, 691 NMI)
* Нислэгийн өндөр: 7.160 м (23,491 фут)
* Нислэгийн хурд: 2.3 минутын 1000 метр (3,281 фут)

=Холбоотой өгүүллэг=
* Александр Сергеевич Яковлев
* Нисэх онгоц

Ангилал:Зэвсэгт хүчний сургалтын нисэх онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Хоёр хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1953 он
Ёндонгийн Эрдэнэжаргал

**Ёндонгийн Эрдэнэжаргал** нь Дорноговь аймгийн Мандах сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой.

#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
#### Бөхийн удам 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Мандахын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
АИР

**АИР** гэдэг нь 1927-1937 оны үед ЗХУ-ын үед туршигдаж байсан нисэх онгоцны туршилтын загварын оноосон нэр юм. А.С.Яковлевийн нэрэмжит зохион бүтээх товчоонд хийгдэж байсан юм. Нийт АИР-1-ээс АИР-16 хүртлэх цуврал гарсан. Тус бүр нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны цаашдын хөгжилд ихээхэн хувь нэмэр болсон юм. 

=Холбоотой өгүүлэл=
* Александр Сергеевич Яковлев

Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Як-19

## Техник үзүүлэлт
* Экипаж: 1 нисгэгч
* Урт: 8.357 м
* Далавчаа дэлгэсэн өргөн: 8,72 м
* Өндөр: ?
* Эзлэх газар: 13,56 м.кв
* Хувийн мэдээллийг vзэх жигүүр: TsAGI C-1-12
* Хоосон Жин: 2151 кг-аас
* Энгийн үеийн хөөрөх жин: 3050 кг-аас
* Хамгийн их үеийн хөөрөх жин: (PTB хамт) 3400 кг-аас
* Дотоод савны түлш: 658 кг
* Хөдөлгүүр: 1 × тийрэлтэт RD-10F Besforsazhny 
* Род: 1 × 8.8 кН (900 кгс)
* Шаталтын дараахь хүч: 1 × 10.8 кН (1100 кгс)

## Нислэгийн үзүүлэлт
* Дээд хурд: 5250 м-ийн 907 км/ц
* Буух хурд: 155 км/ц
* Практик хүрээ: 580 км-т (8000 м-ийн өндөрт)
* Нислэг үйлдэх радиус: 970 км
* Нислэгийн хугацаа: 1 цаг 10 минут (8000 м-ийн өндөрт)
* Нислэгийн хамгийн их өндөр 12 100 метр
* Өндөрөө авах хэмжээ:  16.4/25.8 м/с
* Хөөрөх зай: 550 м
## Холбоотой өгүүлэл
* Александр Сергеевич Яковлев

## Цахим холбоос 
Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1947 он
Як-35

**Як-35** нь 1960-1970 оны үед Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчинд дуунаас хурдан байлдааны бөмбөгдөгч онгоц бүтээх шаардлага тулгарч байсан тул, хэд хэдэн загварууд өрсөлдөж туршигдаж байсан. Эдгээрийн нэг нь Як-35 байсан. Туполёвын зохион бүтээх товчооноос 135-р төсөл, Яковлеваас 51-р төсөл буюу Як-35-ыг, П.О.Сухойн зохион бүтээх товчооноос Т-4-ийг тус тус өрсөлдүүлж эцэстээ Т-4 нь сонгогдсон байна. Үүүний улмаас энэ нь төсөл болж үлдэн, ажлын явц зогссон. 

=Техник үзүүлэлт=
* Экипаж: 2 хүн 
* Урт: ? 
* өндөр: ? 
* Хамгийн их хөөрөх жин: 90,000 кг 
* Хөдөлгүүр: 4 × TRD RD-36-41 
* Холбоос: 4 × 16150 кг 
=Нислэгийн үеийн үзүүлэлт=
* Нислэгийн хурд: 3000-3200 км/ц 
* Практик хүрээ: 7200 км-ийн радиустай
=Зэвсэглэл= 
* Түдгэлзүүлэх Оноо: 2 
* Залуурт пуужин: X-45 

=Холбоотой өгүүлэл=
* Александр Сергеевич Яковлев

Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл
Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Дуунаас хурдан нисэх онгоц
Як-50 (1949)

**Як-50** гэсэн хоёр өөр цаг үед хийгдсэн нисэх онгоц байдаг. Эдгээрийг ялгахын тулд хийгдсэн оноор нь ялгаж байдаг. Як-50 буюу 1949 оны тус онгоц бол дуунаас хурдан сөнөөгч онгоцнууд болох МиГ-15, МиГ-17, Сухой Су-15, зэргийн онгоц гарч ирхээс өмнө 1949 онд туршигдсан учраас түүн дээр олж авсан дадлага, туршлага нь дараа үеийн олон онгоцонд хэрэгжих үндэс болжээ. Туршилтаар Мач 0.97 буюу дууны хурдад дөхөж, 4000 метрийн өндөрт нислэг үйлдэж байсан. Харин дараа нь 1949 оны 7 сарын 15-ны өдрийн туршилтаар Мач 1.03 дууны хурдад хүрч, 10,000 метрийн өндөрт ниссэн нь энэ төсөл амжилттай дуусахад нөлөөлсөн. Тус онгоцны суурин дээр Як-120, Як-140, Як-25, Як-28 гэх мэтийн цувралууд бүтээгдэж байжээ. 

=Ерөнхий үзүүлэлт=
* Экипаж: Нэг
* Урт: 11.12 м (36 фут 6)
* Далавчаа дэлгэх өргөн: 8,01 м (26 фут 3)
* Өндөр: ()
* Эзлэх газар: 16.0 м.кв (172.2 ft²)
* Хоосон жин: 3.085 кг (6,787 фунт)
* Ачаалагдсан жин: 4.155 кг (9,141 фунт)
* Хөдөлгүүр: 1 × Klimov ВК-1 төвөөс зугтах компрессор тийрэлтэт хөдөлгүүр, 26.5 кН (5,940 lbf)
=Нислэгийн үзүүлэлт=
* Хамгийн их хурд: 1.120 км/ц (696 миль)
* Нислэгийн радиус: 850 км (528 миль)
* Нислэгийн өндөр: 16.050 м (52,600 фут)
* Өндөр авах хурд: 68 м / с (13400 фут / мин)
* Эзлэхүүний ачаалал: 260 кг / м.кв (53 фунт / ft²)

=Холбоотой өгүүллэг=
* Александр Сергеевич Яковлев
* МиГ-17
* МиГ-15
* Як-140
* Як-30 (1948)

## Цахим холбоос 
Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев
Ангилал:Амдан сөнөөгч
Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)
Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Анхны нислэг 1949 он
Цэргийн газар зүй

[thumb|Хөлөг онгоцоос хуурай газрын эрэгт газардаж буй [танк. Египет.]]
**Цэргийн газар зүй** — газар зүйн болон цэрэг дайны ухааны нэгэн салбар юм.

Үүнд цэрэг дайны хэрэг, арга ухааны газар нутгийн онцлогтой уялдуулж судална. Геополитик, цэргийн ажиллагаанд газрын байрлал нөлөөлөх, цэргийн хэрэг дэх соёл, эдийн засгийн нөлөөг мөн судална. Цэрэг дайны газарзүйч хүн газрын гадарга, бүрхүүл, гадаргын усыг дайнд ашиглах, хотын байлдаанд дайсны усан хангамжийг таслах гэх мэт арга ухаанд мэргэшдэг. 

Газрын гадаргын хэв шинжээр хуурай замын дайн байлдааныг:
* Хээрийн
* Цөлийн 
* Ойн, ширэнгэн ойн
* Өвлийн буюу тайгын(Тундр)
* Уулын
* Шавартай газрын 
* Хот доторхи гэж байлдаан гэж тус тус ангилахаас гадна 
Төрөл мэргэжлийн цэргийн оролцох онцлогоос шалтгаалж түүний хамрах хүрээгээр нь 
* Агаарын
* Тэнгисийн 
цэргийн шинжээчид үздэг.   

Ангилал:Цэргийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Зэвсэгт хүчний газар зүй
Дуулал

**Дуулал** нь аливаа юмыг, ялангаяа бурхан тэнгэрийг, улс гүрнийг, гэх мэт магтах бэлгэдэл хүндлэлийн дуу, эсвэл хөгжмийн зохиол.
## Эшлэл
Тулуз

**Тулуз** () нь Бүгд Найрамдах Франц Улсад орших эртний түүхтэй хот юм.

## Түүх 
МЭӨ III зууны дунд үеэс Ромын суурингаас олон жилийн өмнө Баруун Лангедокыг Галли үндэстнүүдийн Холбоо эзэлж байжээ - энэ нь орчин үеийн Тулузаас өмнө зүгт хэдэн км-т орших Хуучин Тулузагийн анхны суурьшлууд байсан гэж үздэг.

## Цаг агаар 
## Нэмэлт 
## Цахим холбоос 
* 


Ангилал:Дээд Гароны коммун
Ангилал:Окситанийн суурин
Ангилал:Францын мужийн нийслэл
Ангилал:Францын аймаг
Ангилал:Францын урьдын нийслэл
Ангилал:Францын хот
Ангилал:Францын их сургуулийн хот
2006 оны аймгуудын наадам

## Шинээр цол хүртсэн бөхчүүд 
### Аймаг, цэргийн арслан 
### Аймаг, цэргийн заанууд 
### Аймаг, цэргийн начингууд 
#### Аймаг, цэргийн цол хүртсэн  бөхчүүдээс цолоо ахиулан Улсын цол хүртсэн амжилтыг нь хүснэгтлэвэл: 
#
Дамбын Тангад

**Дамбын Тангад** нь Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын уугуул, Аймгийн хурц арслан цолтой бөх. 

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Рагчаагийн Раднаа

**Рагчаагийн Раднаа** (1933-2016) нь Ховд аймгийн хурц арслан цолтой бөх байв.

Тэрээр 1933 онд Ховд аймгийн Буянт сумын Харцохио багийн нутаг Халиун морьт гэдэг газар мэндэлжээ. Аймгийн баяр наадамд 3 удаа түрүүлж, 1 удаа үзүүрлэж, улсын баяр наадмаар 4 давж улсын цолтны даваанд тулж хүч үзэж явсан цуутай бөх байлаа. Р.Раднаа 1952-1989 онуудад Ховд аймгийн Чандмань, Зэрэг суманд малын эмч, Био комбинатад цехийн эрхлэгч эмч, Унгар улсад мэргэжилтэн бэлтгэх сургуульд захирал зэрэг ажлыг нэр төртэй гүйцэтгэж байсан байна.

## *Барилдааны амжилт* 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:1933 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Ангилал:Аймгийн арслан
Лааганы Найдан

**Лааганы Найдан** нь аймгийн хурц арслан цолтой бөх.

Ховд аймгийн Буянт суманд 1936 оны гал үхэр жилийн хаврын адаг сарын яргуй нүдлэх цагаар Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга асан Лосолын Лааганыд нэгэн хүү мэндэлсэн нь аймгийн хурц арслан Найдан байв. Аавынхаа 49, ээжийнхээ 42 настайд нь төрсөн айлын отгон хүү болох Найданг дөнгөж 5 сартай байхад аавыг нь хэлмэгдлийн хар шуурга дайран авч явсан байдаг. Хар бага наснаасаа амьдралын хүнд хүчрийг мэдэрч, хар бор ажилд нухлагдан, ээждээ тусалж байсан нь түүний бие болон сэтгэлийн хатыг нь хөгжүүлж, бөх болох замналыг нээжээ.

Тэрбээр 1953 онд аймгийнхаа наадамд 17 настайдаа анх барилдаж нэг даваад хоёрын даваанд Эрдэнэбүрэн сумын харьяат аймгийн начин н.Чанарав гэдэг хүнд унажээ. наадмаас хойш хаана л наадам болж байна, байнга л очоод зогсчихдог бөхийн хорхойтон болсон бөгөөд нагац ах а/а Б.Самдан, нутгийн ах нар болох а/а М.Аюуш, Д.Лувсан, Д.Дамбий, Н.Пүрэвдорж нарын бөхчүүд ирээдүйд бөх болно доо гэж урам нэмдэг байв. Мөн 1954 онд Ховд аймгийн Хөдөө аж ахуйн техникумд элсэн орж, өөртэй нь ижил бөхөд сонирхолтой, хожим нь Баян-Өлгий аймгийн хурц арслан болсон Е.Дагыстай нэг ангид сурах болсон нь түүнд барилдах бяр, ур чадвар суулгаж, сонирхлыг нь улам нэмэгдүүлж өгсөн гэдэг. 

Найдан 1957 оны наадмын өмнөхөн сургуулиа малын бага эмч мэргэжлээр төгсөж, Өмнөговь аймгийн Хүрмэн суманд малын эмчээр ажиллахаар хуваарилагджээ. Аймгийн цол авчих санаатай бага сага шалтаг тоочиж байж аймгийнхаа наадамд зодоглохоор болжээ. Аймгийнхаа наадамд гурав давж, дөрвийн даваанд өмнөх жилийн наадмын түрүү бөх Р.Раднаа арслантай нар жаргатал барилдаад, хаялцалгүй маргааш нь үргэлжлүүлэн барилдаж өвдөг шорооджээ.

Найдан 2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ой, Ховд аймаг байгуулагдсаны 70 жилийн ойн баяр наадмаар Улаанбаатараас төрсөн нутгаа зорин очиж, бөхийн гараагаа эхэлсэн торгон ногоон дэвжээ, нутгийн ах дүүсээ хүндэтгэн 44 дэх жилдээ зодоглож, уран гоё гараа дэвээгээрээ наадамчин олноо баясган, 65 насандаа зодог тайлжээ. 

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
* Аймгийн аварга шалгаруулах үндэсний бөхийн барилдаанд 1962, 1963, 1964, 1965 онуудад дараалан түрүүлж байв.
* Мөн аймгийнхаа Чандмань, Зэрэг, Буянт, Дарви, Үенч, Мянгад сумдын баяр наадамд нийтдээ 10 удаа түрүүлжээ.

Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:1936 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Монсудар хэвлэлийн газар

**Монсудар** нь Монголын анхны хувийн хэвшлийн хэвлэлийн газрын нэг юм.

## Түүх 
Монсудар хэвлэлийн газар нь 1998 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд өдгөө 58 ажилтантай, өргөн сэдвийг хамарсан 70 – 80 орчим шинэ ном, бүтээлийг жил бүр нийтийн хүртээл болгодог, Монголын хамгийн том хэвлэлийн газар болоод байна.

## Үйл ажиллагаа 
Тус хэвлэлийн газар өнөөдрийг хүртэл үндэсний болон гадаадын 800 гаруй ном, бүтээлийг уншигчдын хүртээл болгосон. Түүнчлэн хуучны ховор, мартагдсан зохиолыг сэргээн хэвлэж, дэлхийн сонгодог уран зохиол, Нобелийн шагналт зохиолчдын бүтээл, орчин цагт олон улсад бестселлер болж буй шинэ зохиолуудыг орчуулан гаргадаг. Мөн тус компанийн хүүхдийн номын Жангар редакц хүүхдүүдийн нас насны онцлогт тохирсон, мэдлэг, хүмүүжлийн сэдэвт 30 гаруй шинэ төрлийн номыг жил бүр гаргаж байна. Мөн газрын зураг, үндэсний болон гадаадын сонгодог дуу хөгжим CD, толь бичгүүд, хэл шинжлэлийн бүтээлүүд зэргийг эрхлэн гаргадаг байна. Монсудар хэвлэлийн газар нь 2005 оноос эхлэн өнөөдрийг хүртэл ерөнхий боловсролын сургуулийн 200 гаруй нэр төрлийн сурах бичиг, дасгал ажил, багшийн ном, хэрэглэгдэхүүн зэргийг эрхлэн гаргаж, сургуулийн болон нийтийн номын санг баяжуулах чиглэлээр 40 гаруй мянган ном нийлүүлжээ. 

### Гадаад харилцаа
Монсудар компани нь 2003 оноос Oxford University Press, Cambridge University Press, Dorling_Kindersley ltd., Random House Inc.,  Bloomsbury, Little, Brown Company зэрэг 50 гаруй байгууллагатай хамтран ажиллаж, гадаад номыг орчуулан хэвлүүлдэг.

### Нийгмийн хариуцлага 
Тус компани “Соён гэгээрлийн өдрүүд” "Зуны номтой өнгөрүүлье" хэмээх, зохиолч, орчуулагч, эрдэмтэд, хэвлэл мэдээлэл, уншигчдыг оролцуулсан тодорхой сэдвээр хэлэлцдэг арга хэмжээг жил бүр зохион байгуулдаг.

## Эх сурвалж 
*

Ангилал:1998 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Туполев Ту-2

**Ту-2** нь Эх орны дайны жилүүдэд Зөвлөлтийн армид ашиглаж байсан бөмбөгдөгч онгоц юм.

=Ерөнхий үзүүлэлт=
* Экипаж: 4 
* Урт: 13,80 м 
* Далавчаа дэлгэсэн өргөн: 18,86 м 
* Хоосон жин: 4,16 м 
* Ердийн жин: 10,538 кг 
* Хамгийн их жин: 11,768 кг 
* Хөдөлгүүр:2 × Shvetsov ASh-82 хөдөлгүүр, 1,380 kW (1,850 hp) 
=Нислэгийн үзүүлэлт=
* Хамгийн их хурд: 528 км/ц
* Нислэгийн алслалт: 2,020 км
* Бай устгах талбай: 9,000 м
* Өндрөө авах хурд: 8,2 м/сек 

=Холбоотой өгүүллэг=
* Андрей Туполев 
* Ту-1 
* Ту-8 

## Цахим холбоос 
* Ту-2 tupolev.ru

Ангилал:Хоёр хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц
Ту 0002
Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Солонгосын дайны агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1941 он
Туполев Ту-1

=Ерөнхий үзүүлэлт=
* Экипаж: 3
* Урт: 13,6 м
* Өргөн: 18,86 м
* Өндөр:3,32 м
* Хоосон жин: 9,460 кг
* Ердний жин: 12,755 кг
* Хамгийн их жин: 14,460 кг
=Техник үзүүлэлт=
* Хамгийн их хурд: 641 км/ц
* Нислэгийн алсалт: 2250 км
* Нислэгийн өндөр: 11,000 м
=Зэвсэглэл=
* 2 * 45 мм Нюделман-Суранов НС-45 их буу
* 2 * 23 мм Волков-Ярцев ВЯ-23 их буу
* 2 * 12,7 мм УБТ автомат буу
* 1000 хүртлэх кг-ийн бөмбөг
=Өрсөлдөгч онгоц=
* Юнкер Ю-88
* Дорниер До-17
* Дорниер До-217
* Фоке-Ульф Та-154
* А-20 Хавок
* Петляков Пе-3

=Холбоотой өгүүлэл=
* Андрей Туполев
* Ту-2
* Юнкер Ю-88

## Цахим холбоос 
Ту 0001
Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл
Ангилал:Анхны нислэг 1947 он
Хүрээ дуу

Хүрээ дуу нь тухайн үеийн нийгмийн байдал, хүрээний аж амьдрал, соёлын хөгжлийг даган гарч ирсэн богино дуу юм. Үүнд: "Гоолингоо", "Тунан хар", "Сүнжидмаа", "Хандармаа", "Хөх торгон дээл", "Задгай цагаан" зэрэг дууг нэрлэж болно.

Ангилал:Монголын хөгжим
Бэгзийн Мижидсүрэн

**Бэгзийн Мижидсүрэн** нь Өмнөговь аймгийн Булган сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын начин
Түвшинтөрийн Энхтайван

**Түвшинтөрийн Энхтайван** нь Өмнөговь аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат, Үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх юм. Түүний аав Ц.Түвшинтөр аймгийн хурц арслан, ах Т.Энхтуяа улсын начин цолтой бөхчүүд билээ.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Сугирын Идэрсүрэн

**Сугирын Идэрсүрэн** нь Өмнөговь аймгийн Номгон сумын харьяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Их Монгол улсын 800, ардын хувьсгалын 85 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын харьяат залуу бөх Баярсайханы Жавхлансайханаар нэг, Төв аймгийн Сэргэлэн сумын харьяат аймгийн заан Чунагийн Бямбадоржоор хоёр давж гурвын даваанд Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат улсын начин Дашзэвэгийн Баасандоржид өвдөг шороодсон.
* Их Монгол улсын 801, ардын хувьсгалын 86 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын харьяат залуу бөх Сэрээтэрийн Эрдэнэбаяраар нэг давж хоёрын даваанд Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат аймгийн арслан Бадмаабазарын Бадамдоржид өвдөг шороодсон.
* 

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Алфа Ромео 8C

**Алфа Ромео 8C** Италийн автомашин үйлдвэрлэгч Алфа Ромео компанийн 1931-1939 оны хооронд үйлдвэрлэсэн тэрэг юм. Энэ тэрэг нь 6C загварын сайжруулсан загвар боловч 6C загварыг  8C загвартай зэрэгцүүлэн цаашид үйлдвэрлэсэн байдаг. 8C гэсэн товчлол нь найман цилиндр гэсэн үг юм.

## 8C 2300 
Цилиндрийн багтаамж нь эхэндээ 2336 см3 байв. Тиймээс эдгээр тэрэгнүүдийн нэр нь **8C 2300** гэсэн нэртэй байлаа. Найман цилиндрт хөдөлгүүр нь хоёр дөрвөн цилиндрт хөдөлгүүрийг холбосноор бий болжээ. Хоёр дээрээ байрлалтай тахир гол болон хөнгөнцагаанаар хийсэн цилиндрийн толгой спорт загварын хийцийг илэрхийлэx гол хийц байв. Цувралаар үйлдвэрлэсэн хөдөлгүүрүүд нь 142 м.x.-тэй байсан бол Монцагийн уралдаанд зориулсан загвар нь 178 м.x.-тэй хөдөлгүүртэй байв.

## Зургийн цомог

1931 Alfa Romeo 8C 2300 Touring Spider.jpg|Алфа Ромео 8C 2300, хажуу талаасаа (1931 он)
1934 Alfa Romeo 8C 2300 Spider Zagato.jpg|Алфа Ромео 8C 2300, (1934 он)
Alfa Romeo 8C 2900B Lemans.jpg|Алфа Ромео 8C 2900, урд талын харагдац (1938 он)
1938 Alfa Romeo 298c - black - rvr.jpg|Алфа Ромео 8C 2900, ар талаасаа (1938 он)

## Цахим холбоос
* Alfa Romeo 8C-35.

Ангилал:Алфа Ромео#:8C
Ангилал:Кабриолет
Ангилал:Купье
Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны автомашин
Ангилал:Родстер
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
Ангилал:Спорт загварын автомашин
Ангилал:Түүхэн уралдааны автомашин
Импакт фактор

**Импакт фактор** () нь эрдэм шинжилгээний сэтгүүлийн нөлөөг хэмжих арга юм. Тухайн сэтгүүлд хэвлэгдсэн өгүүллүүд сэтгүүлдээ хэдэн удаа иш татагдсан тоог импакт фактор гэдэг. Үүнийг Scientific Information институтыг үндэслэгч Eugene Garfield гэдэг хүн анх гаргасан. Сэтгүүлүүдийн импакт факторыг 1975 оноос хойш жил тооцоолж JCR сэтгүүл дээр нийтлэж байна.

Сэтгүүлийн импакт факторыг доор томьёогоор боддог. Өмнөх хоёр жилийн сэтгүүлд хэвлэгдсэн өгүүллүүд дараагийн жилийн сэтгүүлийн өгүүлэлдээ иш татагдсан дундаж тоогоор хэмждэг.

Жишээ нь: Сэтгүүлийн 2008 оны импакт фактор 3 гэвэл энэ нь 2006 ба 2007 онд хэвлэгдсэн өгүүллүүд 2008 оны сэтгүүлд дундажаар 3 удаа иш татагдсан гэсэн үг.

2008IF=a/b

a-2006, 2007 онд хэвлэгдсэн өгүүллүүдээс 2008 онд иш татаж хэвлэгдсэн өгүүллийн тоо
b-2006,2007 онд хэвлэгдсэн бөгөөд 2008 онд иш татагдсан өгүүллийн тоо 

XX нэртэй сэтгүүл
2006 онд иш татагдсан 20 өгүүлэл нийтлэсэн
2007 онд иш татагдсан 30 өгүүлэл нийтлэсэн

XX сэтгүүлийн 2008 онд дээрх 50 өгүүллийг 100 удаа иш татаж өгүүлэл нийтлэсэн гэвэл

XX-ын сэтгүүлийн 2008 оны импакт фактор

2008IF=100/(20+30)=2 болмой
Ангилал:Академи
Ангилал:Хэвлэлийн газар
Ту-144

=Ерөнхий үзүүлэлт=
* Экипаж: 3
* Хүчин чадал: 140 зорчигч (11-н 1-р зэргийн, 129 ердийн суудалтай)
* Урт: 65,70 м (215.54 фут)
* Өргөн: (далавчны хамт) 28.80 м (94.48 фут)
* Өндөр: 12,55 м (41.00 фут)
* Эзлэх талбай: 506,35 м.кв (5,450 ft²)
* Хоосон жин: 99.200 кг (218,500 фунт)
* Ачаалагдсан жин: 125,000 кг (275,330 фунт)
* Хамгийн хүнд жин: 207.000 кг (455,950 фунт)
* Хөдөлгүүр: 4 × Kolesov RD-36-51 тийрэлтэт, 240 кН (44,122 lbf)
*
=Гүйцэтгэлийн үзүүлэлт=
* Cruise хурд: М 2.15 (2,120 км / ц (1,320 миль))
* Алслалт: 4000 Ми (6500 км)
* Нислэгийн өндрийн хязгаар: 20,000 м (65,600 фут)
* Өндөрөө авах хугацаа: 3000 м / мин (9,840 фут / мин)
* Далавчны ачаалал: 410,96 кг / м.кв (84.20 фунт / ft²)

=Хувилбарууд=
* **Ту-144** - (дугаар 044 - 044)
* **Ту-144 - (дугаар 004 - 004)**
* **Ту-144D** - (дугаар 004Д - 004Д) (D-Дахле Нейе - Холын зайн нислэг үйлдэх боломжтой)
* **Ту-144ДА**
* **ТУ-144ЛЛ**

=Холбоотой өгүүлэл=
* Туполев Ту-244
* Туполев Ту-444
* Дуунаас хурдан агаарын тээврийн онгоц

## Цахим холбоос 
Ту 0144
Ангилал:Дуунаас хурдан нисэх онгоц
Ангилал:Дөрвөн тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Нугасан далавчит
Ангилал:Анхны нислэг 1968 он
Woollim Entertainment

**Woollim Entertainment** (Солонгос: 울림엔터테인먼트; Ullim Enteoteinmeonteu) нь 2003 онд байгуулагдсан Өмнө Солонгос-ын хөгжмийн салбар агентлаг юм. 2013оны 8сард S.M. Entertainment-ийн охин компани S.M. Culture & Contents (S.M. C&C) нь бие даасан "Woollim Label"-г байгуулж, SM Entertainment-ийн дуутай тэдний өөрсдийн хөгжмийн өнгө болон уран бүтээлчид өөр өөр байх болно гэж мэдэгдсэн. Улмаар SM C&C хөгжмийн агуулга бизнесийг зохицуулахаар Woollim Entertainment (Woollim Entertainment Co., Ltd)-г бий болгосон ба одоогоор SM C&C компанийн бүх хувьцааг эзэмшиж байна.

## Уран бүтээлчид
### Дуу бичлэгийн уран бүтээлчид
#### Хамтлаг
* Infinite
* Lovelyz
* Golden Child

#### Юнит/төслийн хамтлаг
* Infinite F
* ToHeart

#### Соло
* Jisun
* Baby Soul (Lovelyz)
* Kim Sung-kyu (Infinite)
* Yoo Ji-ae (Lovelyz)
* Jin (Lovelyz)
* Joo
* Nam Woo-hyun (Infinite)

### Студын уран бүтээлчид
#### Хөгжмийн зохиолч
* Rphabet
* Kim Sung-kyu (Infinite)
* Jang Dong-woo (Infinite)
* Nam Woo-hyun (Infinite)

### Жүжигчид
* Kim Min-seok 
* Kim Sung-kyu (Infinite)
* Hoya (Infinite)
* Lee Sung-yeol (Infinite)
* L (Infinite)
* Nam Woo-hyun (Infinite)
* Choi Sung-yoon 
* Lee Dae-yeol 

### Хуучин жүжигчин
* Kwak Jung-wook (2003-????)
 
## Discography
### 2003
*Epik High - Map of the Human Soul

### 2004
*Kim Dong-ryul - Outpouring
*Epik High - High Society

### 2005
*Epik High - Swan Songs
*Excellent - 3.14 Circle Ratio

### 2006
*Epik High - Black Swan Songs
*Nell - Healing Process

### 2007
*Epik High - Remapping the Human Soul
*Nell - Let's Take a Walk
*Kang Kyun-sung - A Path Of Love

### 2008
*Kang Kyun-sung - A Serenade
*Nell - Separation Anxiety
*Epik High - Pieces, Part One
*Pe2ny - Alive Soul Cuts Vol.1
*Pe2ny - Alive Soul Cuts Vol.1`The Instrumental Session`
*Epik High - Lovescream
*Nell - The Trace

### 2009
*Jisun - The Mermaid.. Returns Home
*Epik High - Map the Soul
*Kang Kyun-sung - Happy And 
*Epik High - Remixing The Human Soul

### 2010
*Epik High - Epilogue
*Infinite - First Invasion
*Infinite - She's Back

### 2011
### 2012
### 2013
### 2014
### 2015
### 2016
## Лавлах бичиг
Ангилал:Өмнөд Солонгосын хөгжмийн лэйбел
Шоовдорын Дарханбат

**Шоовдорын Дарханбат** нь Өмнөговь аймгийн Хүрмэн сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх. Аав Балын шоовдор нь улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
Ардын хувьсгалын 97 жилийн ойн баяр наадмаар Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат улсын арслан Д.Азжаргалаар гурав, Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат улсын өсөх идэр начин Л.Цэрэнтогтохоор дөрөв, Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав давж " Монгол улсын начин " цол хүртсэн.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
2016 оны наадмын сорилго

**Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх Ерөнхий газрын түүхт 95 жилийн ойд зориулсан Наадмын сорилго** нь 2016 оны 6 сарын 26-нд болсон, улс, аймгийн алдар цолтой 128 бөхийн барилдаан юм.

Барилдаанд улсын арслан Х.Мөнхбаатар, улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнэ, улсын заан Б.Батмөнх, Б.Соронзонболд, харцага А.Цацабшир, Д.Батболд, Ж.Амартүвшин, у.ө.и.н Ц.Цогтжаргал, Р.Пүрэвдагва тэргүүтэй бөхчүүд барилдсан юм. Бөхчүүд нутаг нуга, дэвжээ, хороогоороо наадмын бэлтгэлд гарчихсан ид бужигнаж буй цаг ч гэлээ наадмын өмнө болдог сүүлийн барилдаандаа зодоглож бэлтгэлээ харах, бусдын бэлтгэлийг аждаг уламжлалтай.

## Шөвгөрсөн бөхчүүд 
## Барилдааны дүйз 
**Гурвын даваа**
1.    **Х.Мөнхбаатар у.а –**Д.Төрболд а.н.н
2.    **Ж.Бат-Эрдэнэ у.г**–А.Отгонбаатар а.х
3.    **Б.Батмөнх у.з –**Б.Бат-Өлзий а.а
4.    Б.Соронзонболд у.з –**Ч.Хөхчирэнгэр а.а**
5.    **А.Цацабшир у.х**–Ш.Мөнх-Од а.з
6.    **Р.Пүрэвдагва у.ө.и.н**–Б.Чимэдвандан а.а
7.    **Л.Нямсүрэн у.н**–Б.Амар-Амгалан а.х
**8.**    Ц.Одбаяр у.н **–Т.Сайханжаргал а.а**
9.    **Б.Сугаржаргал у.н**–Л.Батзориг ц.а
10.**Л.Цэрэнтогтох у.н**–Ё.Эрдэнэжаргал а.х.а
11.**Т.Баасанхүү у.н**–Э.Ванданцэрэн а.а
**12.**Ч.Батчулуун у.н –**Т.Пүрэвсүрэн а.а**
**13.**Э.Даш у.н –**М.Бадарч а.а**
14.**Ш.Мөнгөнбаатар а.х.а**–Ч.Эрдэнэсайхан а.з
15.**Б.Эрдэнэхүү а.х.а**–Ж.Алтаншагай а.а
16.**Н.Жаргалбаяр а.х.а**–Н.Эрдэнэчулуун а.а
**Дөрвийн даваа**
1.    **Х.Мөнхбаатар у.а –**Т.Сайханжаргал а.а
2.    **Ж.Бат-Эрдэнэ у.г**–Ч.Хөхчирэнгэр а.а
**3.**    Б.Батмөнх у.з **–Т.Пүрэвсүрэн а.а**
4.    **А.Цацабшир у.х –**М.Бадарч а.а
**5.**    Р.Пүрэвдагва у.ө.и.н –**Н.Жаргалбаяр а.х.а**
**6.**    Л.Нямсүрэн у.н –**Б.Эрдэнэхүү а.х.а**
7.    **Б.Сугаржаргал у.н**–Ш.Мөнгөнбаатар а.х.а
**8.**    Л.Цэрэнтогтох у.н –**Т.Баасанхүү у.н**
**Тавын даваа**
**1.**    Х.Мөнхбаатар у.а **–Б.Сугаржаргал у.н**
2.    **Ж.Бат-Эрдэнэ у.г**–Т.Пүрэвсүрэн а.а
**3.**    А.Цацабшир у.х –**Т.Баасанхүү у.н**
4.    **Б.Эрдэнэхүү а.х.а**–Н.Жаргалбаяр а.х.а
**Зургаагийн даваа**
**1.**    Ж.Бат-Эрдэнэ у.н –**Б.Эрдэнэхүү а.х.а**
**2.**    Б.Сугаржаргал у.н –**Т.Баасанхүү у.н**
**Долоогийн даваа**
1.    **Т.Баасанхүү у.н**–Б.Эрдэнэхүү а.х.а
**/түрүүлсэн/**            /үзүүрлэсэн/

Ангилал:Үндэсний бөхийн цол олгодоггүй барилдаан
Пунцагдаржаагийн Бямбаа

**Пунцагдаржаагийн Бямбаа** нь Өмнөговь аймгийн Сэврэй сумын харьяат, аймгийн хурц арслан цолтой бөх юм.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Монголын өндөр байшингийн жагсаалт

thumb|Улаанбаатар хотын төв хэсэг
**Монголын өндөр байшингийн жагсаалт** — Монгол улсын одоо цагийн 75 метрээс дээш өндөр байшин барилгыг жагсаан бичив.

## Баригдаж буй 
||109+ || 22 || 2023 || align="left" |
|-
|7
|Коёте цамхаг
|Улаанбаатар
|01.082+
|25
|2019
|
|-
|7
|Эко констракшн цамхаг
|Улаанбаатар
|01.082+
|25
|2012-on hold
|
|}

## Лавлах бичиг 
өндөр байшин
өндөр байшин
Ангилал:Барилга байгууламжийн жагсаалт
Бат-Очирын Ичинхорлоо

"ХХ зууны манлай аймгийн арслан" **Бат-Очирын Ичинхорлоо** Ховд аймгийн Манхан сумын нутаг Баянхайрханд Цайдангийн Бат-Очирын ууган хүү болж мэндэлжээ. Аав Бат-Очир нь овоо тахилга сумын наадамд амжилттай барилддаг орон нутгийн начин цолтой бөх байжээ. Харин ээжийнх нь талд Захчины бөх Амгалан гэж алдарт хүн байв. Энэ хүний тухай домог яриа олон юм. Ичинхорлоо гуай 4-р анги төгсөөд мал дээр гарч арван хэдэн насандаа сумынхаа Цаст-Оргил нэгдэлд адуу маллаж, “Баясгалант амьдрал” нэгдэлд үхэр хариулж байгаад 1960 онд эр цэргийн албанд татагджээ.  

Цэргийн албыг Дарханд хааж байхдаа тангарагийн барилдаанд түрүүлж байв. Харин 1965 онд Дарханы наадамд Архангай Чагнаадоржид (улсын наадамд хоёр удаа дөрөв давсан аймгийн арслан)унаж үзүүрлэн аймгийн заан цол хүртсэн байна. Хойтон нь Ховд аймгийнхаа баяр наадамд одоогийн улсын заан Д.Мягмарыг орхин түрүүлснээр аймгийнхаа наадамд олон жил хаанчлах эхлэл нь тавигджээ. Энэ үеэс аймагтаа тээврийн тэрэг барьж тасралтгүй жолоо мушгисан онц тээвэрчин, хошой саятан, гавшгайч юм. 1986 онд арав дахь түрүүгээ хүртэж Монгол бөхийн түүхэнд ховор нэгэн дээд амжилтыг тогтоосон юм. Улсын цолтой бөхчүүдээс улсын харцага Однайн Бахыт мөн аймгийнхаа наадамд 10 түрүүлсэн тул Ичинхорлоо арслантай цуг энэ амжилтыг эзэмшиж байна. Харин аймгийн цолтнуудаас ийм амжилт гаргасан хүн үгүй. 

Б.Ичинхорлоо арслан аймгийнхаа баяр наадамд 20 жил барилдахдаа 10 түрүүлж, 6 үзүүрлэж, 2 удаа их шөвөгт үлджээ.   

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Монголын цахилгаан станцын жагсаалт

**Монголын цахилгаан станцын жагсаалт** — Монгол улсад байгаа цахилгаан станцыг жагсаан бичив:

## Нүүрс түлдэг 
## Салхиар хөдөлдөг 

цахилгаан станц
цахилгаан станц