open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Онигоо

**Онигоо** () нь сонсогч, уншигчийг инээлгэх, шог хошин мэдрэмж төрүүлэх зорилго бүхий хөгтэй явдал, богино яриа юм. Орос хэлний "анекдот" гэдэг үгнээс гаралтай.
## Анагаах ухааны үүднээс онигооны ашиг тус 
Шог жүжиг, элэглэл, шог зураг зэргийн хувьд ч мөн адил зүйл хэлж болох бөгөөд инээхэд дотор эрхтэн болон булчин идэвхжиж, цусанд эндорфин ялгаруулахаас гадна дархлааг сайжруулдаг болох нь батлагдаж буй.

## Онигооны төрөл 
* Чапаевын онигоо
* Вовкагийн онигоо
* Том хүний онигоо
* Тэнэгүүдийн тухай онигоо
* Архичны онигоо
* Улс төрийн онигоо
* Үндэстэн ястны тухай онигоо
* Эрэгтэйчүүд, эмэгтэйчүүдийн тухай онигоо
* Амьтдын тухай онигоо
* Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн тухай онигоо

## Мөн үзэх 
* Шог жүжиг
* Элэглэл
* Шог зураг
* Шог гараа


Ангилал:Утга зохиолын төрөл
Ангилал:Өгүүллэг судлал
Гэр бүл

**Гэр бүл** гэж хамтдаа амьдардаг, бие биетэйгээ ямар нэгэн холбоотой (цусан холбоотой, гэрлэсэн г.м.) бүлэг хүмүүс буюу амьтдыг (зарим амьтад нь үр төлөө асарч гэр бүлтэй төсөөтэй зүйлийг бүрдүүлдэг) хэлнэ. Гэр бүлийн анхдагч үүрэг нь үр удмаа нөхөж үйлдвэрлэх, өсгөж хүмүүжүүлэх явдал юм.

Гэрлэлт болон үрчлэлтэд суурилсан, хүмүүсийн харилцааг гэр бүл гэнэ. Гэр бүл нь нийгмийн бичил хэлбэр мөн. Гэр бүлийн зохион байгуулалт буюу гэр бүлийн тогтолцоог чулуун зэвсгийн үеэс үүсэлтэй гэж үздэг бөгөөд үүнээс өмнө гэр бүл болох явдал замбараагүй байснаас цус ойртолт элбэг байжээ.

**Ханиа сонгох ёс буюу гэр бүл болох ёсыг:**
* Экзогами буюу овог дотроос гэр бүл болохыг хориглох ёс
* Эндогами буюу овог дотроос гэр бүл болохыг дэмжих ёс гэсэн 2 хэсэгт 
үздэг.

**Гэр бүл болсноор гэр бүл дотор хэн нэгний ноёрхол тогтдог. Үүнд:**
# Эцгийн тал ноёрхохыг патриархаль 
# Эхийн тал ноёрхохыг матриархаль
# 2 тал харилцан тэгш эрхтэй байхыг эгалитар гэсэн төрлүүд орох юм.

**Гэр бүлийн оршиж буй хэлбэрийг:**
# Нуклеар буюу голлох гишүүдээс бүрдсэн гэр бүл 
# Өргөжсөн буюу хоёроос дээш үеийг хамарсан гэр бүл гэж ангилна.

## Гадаад холбоос 
* Гэр бүлийн судалгааны лаборатори


Ангилал:Нийгмийн бүлгийн хэлбэр
Ангилал:Хамтын амьдралын хэлбэр
Ангилал:Ардын урлаг судлал
Ангилал:Хүмүүсийн бүлгийн нэршил
Анагаах ухаан

**Анагаах ухаан** нь хүн болон бусад амьтныг өвчнөөс сэргийлэх, эрүүл мэндийг хамгаалах, эмчлэн эдгээх тухай судалдаг шинжлэх ухаан юм.


Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Бизнес

**Бизнес** нь эдийн засгийн ойлголтоор, хүмүүсийг ашиг олохын төлөө зохион байгуулж коллектив бүтээмжийг барьж сахин удирдаx нийгмийн ухаан юм.
Үндсэн үг нь худалдаа наймаа гэсэн утгийг агуулж байгаа бөгөөд, өнөө үед бизнес нь асар өргөн хүрээтэй болоод байна.

## Өмчлөх эрхийн үндсэн хэлбэрүүд 
* **Дангаар өмчлөх:** ганц хүн эзэмшдэг бизнес юм. Өр төлбөр гээд бүхий л зүйлд дангаар хариуцлага хүлээнэ.
* **Түншлэл:** хоёр ба түүнээс дээш хүмүүс эзэмшдэг бизнесийг хэлнэ. Ихэнхдээ өр төлбөр гээд бүхий л зүйлийг түнш болгон хязгаартайгаар хариуцдаг. Гурван төрлийн түншлэл байдаг: ерөнхий түншлэлүүд, хязгаарлагдмал түншлэлүүд, мөн хязгаарлагдмал өр төлбөртэй түншлэлүүд.
* **Нэгдэл:** 
* **Хоршоолол:**
Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн

он)]]

**Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн** (англ. *gross domestic product*), товчилсон үг - **ДНБ** (англ. *GDP*) — тодорхой хугацаанд тухайн оронд шинээр бүтээгдсэн бараа болон үйлчилгээнүүдийн зах зээлийн үнийн нийлбэр юм. Өдгөө цагт энгийнээр Нэг хүнд оногдох ДНБ нь улс орнуудын амьжиргааны түвшинг заагч болдог. ДНБ-ийг үйлдвэрлэлтийн, ашиглалтын, хyваарилалтын гэсэн гурван аргаар тооцдог. 
Өөрөөр хэлбэл Дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд тухайн улсын хил дотор байгаа бүх үйлдвэрлэлийг оруулж тооцно. Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн гэдэг нь гадаадад байгаа тухайн улсын иргэн аж ахуйн нэгжийн үйлдвэрлэлийг оруулж тооцдог юм.

### Үйлдвэрлэлтийн арга 
Нийт үйлдвэрлэл - Нийт завсрын хэрэглээ = Нийт нэмэгдэл

### Зардлын арга 
ДНБ = Хувийн хэрэглээний зардлууд + Дотоодын хөрөнгө оруулалт + Засгийн газрын хэрэглээний зардлууд ба нийт хөрөнгө оруулалт + (Экспорт - Импорт)
гэж тооцохыг зардлаар ДНБ-ийг тооцох арга гэнэ.

### Хувиарлалтын арга 
Хөдөлмөрийн хөлс, үндсэн хөрөнгийн элэгдэл, ашиг түүнтэй адилтгах орлого, шууд бус татвар зэрэг орлогын элементүүдийн нийлбэрээр тооцохыг хуваарилалтын арга гэнэ.

Зогсоох, ашиг олохоо зогсоох нь худалдаагаа автоматаар хаах зориулалттай хамгаалалтын захиалга юм. Зогсоох алдагдал нь худалдаачдын болзошгүй алдагдлыг хязгаарладаг, ашиг авах нь ашгаа хүссэн хэмжээнд хүрэхэд тусална.

## Тэмдэглэл 
Ангилал:Макро эдийн засгийн онол
Ангилал:Макро эдийн засгийн үзүүлэлт
Ангилал:Орлого
Ангилал:Үнэ цэнийн утга
Сэйгийн хууль

Энэ үзэгдэл нь "нийлүүлэлт өөрийн эрэлтийг бий болгодог" гэдгээрээ алдартай бөгөөд Францын эдийн засагч Жан-Батист Сэйгийн (1767-1832), нэрээр нэрлэжээ.

Ангилал:Макро эдийн засаг
Ангилал:Эдийн засгийн теоремууд
Нягтлан бодох бүртгэл

**Нягтлан бодох бүртгэл** /accounting/ нь аж ахуйн нэгжийн санхүүгийн мэдээллийг тооцон хэмжих, боловсруулах түүнчлэн дамжуулах үйл ажиллагааг эрхэлдэг систeм юм.

Нягтлан бодох бүртгэлийг дотор нь санхүүгийн, удирдлагын, татварын гэж ангилдаг.

Санхүүгийн нягтлан бодох бүртгэл нь байгууллагын санхүүгийн үйл ажиллагааг бүртгэн нэгтгэн боловсруулж нийтэд тайлагнах зорилготой.

Удирдлагын нягтлан бодох бүртгэл нь байгууллагын дотоод үйл ажилллагаанд хэрэглэгддэг ба санхүүгийн үйл ажиллагаанд шинжилгээ хийсний үндсэн дээр эрх бүхий хүмүүс тодорхой шийдвэр гаргах зорилготой хийгддэг.

Татварын бүртгэл нь татварын газрын шаардлагын үндсэн дээр түүнд тохируулан хийгдэх бүртгэл юм.

## Цахим холбоос 
* Нягтлан бодох бүртгэлийн нэгдсэн портал
* muhasebe programı


Ангилал:Татварын эрх зүй
Банк

**Банк** нь мөнгөн хадгаламж, зээл, төлбөр тооцооны үйлчилгээ, гадаад валют арилжаа, үнэт металл арилжаа, үнэт цаасны арилжаа зэрэг үйл ажиллагаа эрхэлдэг санхүүгийн байгууллага юм.

## Банкны үүсэл 
Банк гэдэг нэр томъёо нь `banco`\итали-мөнгө солих ширээ\ гэдэг үгнээс гаралтай гэж үздэг бөгөөд энэ нь дундад зууны үед италичууд өөрийн мөнгийг солилцдог байсан газрыг хэлдэг байжээ. Банкны үйл ажиллагаа хэдэн мянган жилийн өмнөөс үүсэж хөгжсөн түүхтэй. Эртний Ассир, Вавилон, Герег, Ромын эзэнт улсын үед банкны үйл ажиллагаа анхны хэлбэр болох үнэт зүйлс хадгалах, гадаад орны зоосон мөнгө солих, арилжаа наймааны зориулалтаар зээл олгох зэрэг үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Харин орчин цагийн банк анх дундад зууны үеийн Италийн Флоренц, Лукка, Сиена, Венец, Женова зэрэг хөрөнгөтэй хотуудад үүсч эхэлсэн байна. Флоренцийн Барди, Перуцци овгууд 14-р зуунд банкны зах зээлийг давамгайлж, Европын олон хотуудад салбараа нээж байв. Жованни ди Биччи де Медичи 1397 онд алдарт Медичи Банкаа байгуулж байжээ.

## Үйл ажиллагааны хүрээ 
Банк нь дараах үйлчилгээнүүдийг эрхэлнэ.
* Мөнгөн хадгаламж
* Зээл
* Төлбөр тооцооны үйлчилгээ
* Өөрийн нэрийн өмнөөс гуравдагч этгээдэд баталгаа, батлан даалт гаргах
* Гадаад валют худалдах, худалдан авах, хадгалах, хадгалуулах
* Үнэт металл, эрдэнийн чулуу худалдах, худалдан авах, хадгалах, хадгалуулах
* Үнэт зүйл хадгалах
* Гадаад төлбөр тооцоо хийх
* Үнэт цаас гаргах, худалдах, худалдан авах
* Санхүүгийн түрээсийн үйл ажиллагаа
* Зээл болон санхүүгийн бусад хэрэгслийг худалдах, худалдан авах

## Банкны төрөл 
* Төв банк
* Арилжааны банк

## Мөн үзэх 
* Монголын банкны жагсаалт

## Цахим холбоос 
* Монголбанк

## Эшлэл 
Ангилал:Зээлийн байгууллага
Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ

thumb|400px|Улс орнуудыг газар нутгийн хэмжээгээр ялгасан газрын зураг
Дэлхийн 195 улсыг нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр дараалуулан байрлуулсан хүснэгт. 

Үүнд НҮБ-ын гишүүн 193, НҮБ-ын байнгын ажиглагч 2 (Ватикан, Палестин) байна.

Мөн хүснэгтэд удаан хугацаанд тусгаар байгаа Тайвань орныг дугаар өгөлгүй оруулсан. 

Бусад орон, харьяа нутгийг хамаарах улсын газар нутагт нийлүүлж тооцов. 

Дэлхийн хуурай газрын нийт хэмжээ 148 сая 940 мянган хавтгай дөрвөлжин километр байгааг 195-д хуваавал нэг орон дунджаар 763,795 км² нутаг ногдож байгаа юм. Энэ дунджаас том орон 37 (Оросоос эхлээд Турк хүртэл) байна. Харин улс орнуудын дэс дугаарын дундаж буюу 98-р байрын Эритрей улсын нутаг дэвсгэр 121,320 км² юм. Дэлхийн хамгийн том Орос орон 17 сая км², хамгийн жижиг Ватикан 0.44 км² газар нутагтай байна. Үүнд Монгол Улс газар нутгийн хэмжээгээрээ 18-р орж байна. 

## Мөн үзэх 
* Дэлхийн улс орны нэрс
* Улс орнуудын хүн амын тоо
* Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг

газар нутгийн хэмжээ
Монголын тэгш өндөрлөг

**Монголын тал хээр** нь Төв Азид орших тал хээр бөгөөд өндөр уулс хосолсон томоохон тэгш өндөрлөгүүдийн нэг бөгөөд монгол үндэстэн оршин суудаг. Энэхүү тэгш өндөрлөгт Монгол Улс, Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон болон Оросын холбооны нэгж болох Тува орон зэрэг улсууд оршдог. Монголын тэгш өндөрлөг нь Төв- ба Дорнод Азийн бүсэд орших хамгийн том Төвөдийн өндөрлөгийн дараа ордог бөгөөд далайн түвшнээс дээш 900-1500 метр орчим өндөр бүхий өмнөд болон зүүн өмнөд  хэсэгтээ говийн элсэрхэг бүсээр хүрээлэн оршино. Хур тунадас бага, температурын зөрүү ихтэй, эрс тэс уур амьсгалтай нутаг болно.

## Байршил ба цаг уур 
Тус тэгш өндөрлөг нь ойролцоогоор 2.000 × 1.000 километр бараг дөрвөлжин хэлбэртэй нутаг ба Тэнгэр Уулаас Өвөр Монголын зүүн хойд зүгт байх Их Хянганы нуруу хүртэл үргэлжилнэ. Өмнө зүгт Наньшань уулс ба Шар мөрөн дэх Ордосын тэгш өндөрлөгөөр хязгаарлагдана. Зүүн урд зүгтээ түүний бэл нь 200 орчим км Бээжинд дөхөж очно. Умард зүгт монголын Алтай-, Хангайн нуруу болон зүүн зүгт Байгал нуураар хязгаарлагдана.

Энэхүү уртаашаа сунасан, овгор ихтэй тэгш өндөрлөг нь говь хээрийн бүсийн шинж бүхий маш хуурай уур амьсгалтай юм. 

## Хөрсөн доорх баялаг 
Монголын тэгш өндөрлөг нь газрын доорх ашигт малтмалын хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлэх баялагтай. Үүнд: зэс, алт, мөнгө, алмааз, төмрийн хүдэр, хайлуур жонш, чулуун нүүрс, силикат, доломит, фосфорит, цагаан тугалга, цайр, гянт болд (вольфрам), молибден, уран, газрын ховор металл, газрын тос зэрэг байна. Говийн өмнөд хэсэгт нь магадгүй дэлхийн хамгийн том зэсийн баяжмалын орд байх ба олборлолт хийгдээгүй өөр олон баяжмалын орд газрууд бий. Ар Монгол, Өвөр Монголын аль алинд нь нийт газар нутгийн зөвхөн гуравны нэг хэсэгт л геологийн судалгаа (2017 оны байдлаар) хийгдсэн байна. Одоогийн байдлаар 6000 гаран орд газарт 80 орчим эрдэс бодис байгааг олж тогтоожээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн бүсчлэл
Ангилал:Монголын газар зүй
Ангилал:Сибирийн газар зүй
Ангилал:Өвөр Монголын газар зүй
Ангилал:Төв Ази
Ангилал:Дорнод Ази
Ангилал:Монголын тэгш өндөрлөг
Ангилал:Азийн газрын гадаргуу
Органик хими

**Органик хими** нь химийн нэгэн салбар бөгөөд нүүрстөрөгч ба устөрөгчөөс бүрдсэн химийн нэгдлүүдийн (эдгээр нэгдлүүд нь азот, хүчилтөрөгч, галогений бүлгийн элементүүд, мөн фосфор, цахиур, хүхэр зэргийг бага хэмжээгээр агуулна) структур, шинж чанар, найрлага, тэдгээрт явагдах химийн урвал зэргийг судална.  .
Органик хими нь органик нэгдлийн найрлага, бүтэц, шинж чанарыг судалдаг химийн шинжлэх ухааны томоохон салбар юм. Нийлэг болон байгалийн гаралтай, голчлон нүүрстөрөгч ба устөрөгчийн атомаас тогтсон нэгдлийг органик нэгдэл гэнэ. Органик нэгдэлд нүүрстөрөгч, устөрөгчөөс гадна хүчилтөрөгч, азот, хүхэр, фосфор, галоген гэсэн элементүүд орно. Нийлэг аргаар гарган авсан органик нэгдэл: хуванцар, мяндас, каучук ... Байгалийн гаралтай органик нэгдэлд ургамал амьтны эд эсийг бүрдүүлэгч, нефть нүүрс гэсэн ашигт малтмалуудыг бүрдүүлэгч орно.
Каучукыг байгалийн ба нийлэг гэж 2 ангилна. Байгалийн каучукийг Бразилд ургадаг гевеи модны шүүснээс гарган авч байв.Гевеи модны холтсонд хэрчлээс гаргаад түүнээс ялгарах сүүн шүүс буюу коллойд уусмалыг коагуляцид оруулж каучукыг ялгадаг

## Гадаад холбоос 
* MIT OpenCourseWare: Organic Chemistry I
* Organic Chemistry Lectures, Videos and Text
* Journal of Organic Chemistry (Table of Contents)
* Organic Letters (Table of Contents)
* Synlett
* Synthesis
* Organic Chemistry Portal - Recent Abstracts and (Name)Reactions
* Home of a full, online, peer-reviewed organic chemistry text.
* Virtual Textbook of Organic Chemistry
* Organic Chemistry Teaching kit
* Organic World Wide - A collection of Links
* Organic Families and Their Functional Groups
* Roger Frost's Chemistry Teaching Tools - Organic Chemistry
* Organic chemistry help
* Chemical Freeware on http://www.acdlabs.com
* Organic Chemistry - Learning Resources

*
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч

**Монгол Улсын Ерөнхийлөгч** нь Монгол Улсын төрийн тэргүүн юм. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн дагуу Ерөнхийлөгчийг Улсын Их Хуралд суудалтай улс төрийн нам, эвслээс нэр дэвшүүлж, бүх ард түмний сонгуулиар шууд сонгодог. Ерөнхийлөгч нь Монголын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэдэл учраас улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон хүн аливаа улс төрийн намын харьяаллаас татгалздаг.

## Түүх 
Анх 1924 онд Улсын бага хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга гэсэн албан тушаалыг Монголын төрийн тэргүүн болгож байжээ. Бага хурлыг татан буулгасны дараа Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга, хожим нь Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэдэг болсон байна. Хамгийн сүүлд 1990 онд ардчилсан хөдөлгөөн гарснаар Ерөнхийлөгч гэсэн цол /албан тушаал/-ыг бий болгосон юм. Тухайн үеийн нэрээр Монгол улсыг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс  буюу /БНМАУ/ гэдэг байсан бөгөөд Пунсалмаагийн Очирбат нь БНМАУ-ын эхний бөгөөд эцсийн, цор ганц ерөнхийлөгч юм. 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр Үндсэн хуулийг шинэчлэн батласнаар /1992 оны Үндсэн хууль одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа бөгөөд Монгол улсын түүхэнд 4 дэх Үндсэн хууль юм/ БНМАУ гэдэг нэрийг Монгол улс болгон өөрчилсөн юм. П.Очирбат нь 1993 онд Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 

## Ерөнхийлөгч нар 
## Мөн үзэх 
*Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
*Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Гадаад бодлогын зөвлөх

## Эх сурвалжууд
## Цахим холбоос 
*Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн тамгын газрын албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Монголын улс төр
Ангилал:Төрийн тэргүүний цол
Монгол Улсын Ерөнхий сайд

**Монгол Улсын Ерөнхий Сайд** нь Засгийн газрыг удирдаж, төрийн хууль биелүүлэх ажлыг Улсын Их Хурлын өмнө хариуцдаг албан тушаалтан юм. Улсын Их Хурлын сонгуульд олонхи суудал авсан эсвэл олонхийг бүрдүүлж байгаа нам, эвслээс нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг Ерөнхийлөгч оруулснаар Улсын Их Хурлаас томилно. Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил бөгөөд түүнд итгэл үл үзүүлэх болон огцруулах саналыг Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн олонх дэмжсэнээр огцордог. Ерөнхий сайд чөлөөлөгдсөн, огцорсон, нас барсан тохиолдолд Улсын Их Хурлаас 30 хоногийн дотор нөхөж томилдог. Ерөнхий сайдын түр эзгүйд түүний үүргийг Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд гүйцэтгэдэг.

## Ерөнхий сайдын бүрэн эрх 
Хуульд зааснаар Ерөнхий сайд дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг:

Төрийн өмчийн бодлого, тагнуул, сөрөг тагнуул, терроризмоос урьдчилан сэргийлэх асуудал, төрийн тусгай хамгаалалтын асуудал, жендэрийн хөгжлийн асуудал, зөвшөөрлийн нэгдсэн бодлого, газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн асуудлыг аль нэг сайдаар дамжуулалгүй Ерөнхий сайд шууд хариуцдаг.

## Түүх 
Монгол улсын ерөнхий сайд гэдэг албан тушаалыг 1911 онд Манж Чин улсаас салж тусгаар тогтнолоо зарласнаас бараг 1 жилийн дараа анх бий болгожээ. Энэ тусгаар тогтнолыг олон орон хүлээн зөвшөөрөөгүй билээ. 1921 оны хувьсгалын дараа дахин тусгаарласны дараагаар ерөнхий сайдыг Монгол Ардын Нам 8-р Богд хаантай зөвшилцөн томилдог байв. Харин 1924 онд батлагдсан анхдугаар Үндсэн хуулиар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тунхаглаж, ерөнхий сайдын албан тушаалыг "*Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны тэргүүлэгч*" гэж нэрлэх болжээ. Энэ нь 1946 онд "*Сайд нарын зөвлөлийн дарга*" гэж өөрчлөгджээ. Монгол оронд ардчилсан хувьсгал ялсан 1990 оноос дахин *Ерөнхий сайд* гэж нэрлэж байна. Харин энэ нэрийн өөрчлөлтүүдээс хамаарахгүйгээр одоогийн Засгийн газар нь энэ албан тушаалыг 1912 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна гэж үздэг бөгөөд эзэмшигчдийг нь бүгдийг нь Ерөнхий сайд гэж тооцдог.

Гамин цэрэг Нийслэл хүрээг 1919 онд эзлэж аваад төр засгийн эрхийг Г.Бадамдоржид мэдүүлж байсан тул түүнийг жил гаруй ерөнхий сайд хийсэн гэж тооцдог аж.

Үүний дараа Барон Унгерн 8-р Богд хааныг гамингаас чөлөөлж буцаан хаан болгож, 8-р Богдыг хийддээ нууж байсан Ноёдын Намын зүтгэлтэн Манзушир хутагт Цэрэндоржийг ерөнхий сайд болгожээ. 

Дараа нь Монгол Ардын Намынхан Нийслэл хүрээнд Улаан Оросоос цэрэг дагуулан ирж, засаг төрийн эрхийг авахаар шахсан тул 8-р Богд хэлэлцэн нэлээд хэдэн буулт хийж, Тангаргийн гэрээ гэгчийг байгуулан Хэмжээт цаазат хаант улсын хэлбэрээр улсаа байгуулахаар тохиролцжээ. Ингээд 8-р Богд өөрөө хэмжээт эрхт хаан болж, ерөнхий сайдаар Ноёдын намын зүтгэлтэн Жалханз хутагт Дамдинбазарыг тавьжээ.

Харин одоогийн Засгийн газар нь тушаалыг анх албан ёсоор эзэмшсэн Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэнг анхных гэж үздэг. Мөн Дамбын Чагдаржавын статус маргаантай байдаг. Зарим хүмүүс түүнийг зөвхөн үүрэг гүйцэтгэгч гэж үздэг бол зарим нь жинхэнэ Ерөнхий сайд гэж үздэг.

## Ерөнхий сайд нар 
## Гадаад холбоос 
* Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай

## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
Тоглоомын онол

**Тоглоомын онол** (Англи: *Game theory*; Орос: *Теория игр*) гэдэг нь 20 дугаар зууны дундуур үүсч хөгжсөн ухаан бөгөөд Үйлдлийн шинжилгээ, микро эдийн засаг, Улс төр судлал, Олон улсын харилцаа, Сэтгэл судлал зэрэгтэй өргөн холбоотой.

1944 онд Жон фон Нойманн, Оскар Моргенштерн нарын "Тоглоомын онол ба эдийн засгийн үйл ажиллагаа" хэмээх номонд энэхүү онолыг тодорхойлсон гэж үздэг.

Тоглоомын онолд авч үздэг тоглоом гэдэг нь ерөнхийдөө дараах шинж чанарыг агуулсан хийсвэр загварыг хэлдэг.
* Хэд хэдэн оролцогч байна.（Олигополи зах зээлийн өөр хоорондоо өрсөлдөгч компаниуд）
* Оролцогч бүр нь тодорхой нөхцөлд тус бүрийн зорилгыг биелүүлэх үйлдлийг сонгоно.（Зах зээл дэх бүтээгдэхүүнийхээ үнийг тогтоох）
* Уг үйлдэл нь нөхцөл байдал болон оролцогчдод нөлөөлнө.
* Оролцогч бүрийн зорилго, сонгох боломж бүхий үйлдлүүдийн төрөл нь математикийн аргаар илэрхийлэгдэх хэлбэртэй байна.

Ийм шинж чанар бүхий загварын жишээ гэвэл, Шатар, Даам зэрэг 2 тоглогч тодорхой хэлбэржсэн（өөрөөр хэлбэл, математикийн аргаар илэрхийлэх боломжтой）дүрмийн дагуу тодорхой зорилго биелүүлэхийг зорьж тоглох тоглоомууд болно. Иймээс энэ онолыг "Тоглоомын онол" гэж нэрлэсэн ажээ.

Энэхүү хийсвэр загвар нь дараах хэлбэрээр дүн шинжилгээ, судалгаанд ашиглагддаг. 
* Одоогийн нөхцөл байдлыг загварчилж, энэ нөхцөл байдал дахь боломжит үйлдлүүдийн дундаас хамгийн тохиромжтой арга замыг олох. （Сонгуульд нэр дэвшсэн улс төрчид сонгуулийн сурталчилгаагаа яаж явуулбал дээр вэ гэдгээ сонгох）
* Одоогийн нөхцөл байдлыг загварчилж, уг тоглоом нь цааш үргэлжилбэл ямар үр дүн гарах вэ гэдгийг тогтоох.
* Нөхцөл байдлыг загварчилж, оролцогчид бүгд зөв тоглодог бол ямар үр дүн гарахыг тооцоолох （бүтээгдэхүүний үнэ яаж өөрчлөгдөх, эсвэл тогтворжих）

## Мөн үзэх 
* Математик
* Нэшийн тэнцвэр
* Тэг биш нийлбэр
* Шувуу агнах тоглоом
* Хоригдлын дилемма
* Ньюкомбын парадокс

## Ном зүй 
* 岡田 章: ゲーム理論, 1996, ISBN 4-641-06794-5
* Robert Axelrod: The Evolution of Cooperation, 1985, ISBN 0-465-02121-2
* Robert Axelrod: The Complexity of Cooperation - Agent-Based Models of Competition and Collaboration, 1997, ISBN 0-691-01567-8
* Avinash K. Dixit, Susan Skeath: Games of Strategy, 1999, ISBN 0-393-97421-9
* Manfred Eigen, Ruthild Winkler: Das Spiel, 1976, ISBN 3-492-02151-4
* Shaun P. Hargreaves Heap, Yanis Varoufakis: Game Theory - A Critical Text, 2004, ISBN 0-415-25095-1
* Anthony Kelly: Decision Making Using Game Theory - An Introduction for Managers, 2003, ISBN 0-521-81462-6
* Welter Schlee, Einführung in die Spieltheorie, 2004, ISBN 3-528-03214-6
* Drew Fudenberg, Jean Tirole: *Game Theory*, 1991, ISBN 0-262-06141-4


Ангилал:Математикийн салбар
Ангилал:Хүний зан араншин
Ангилал:Шийдвэрийн онол
Шаравын Гунгаадорж

**Шаравын Гунгаадорж** (1935-) нь Монгол улсын 15 дахь Ерөнхий сайд, улс төрч юм. Хөдөө аж ахуйн ухааны доктор, хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны академийн гишүүн.

## Амьдрал 
Тэрээр Дорноговь аймгийн Иххэт суманд 1935 онд төрсөн. 1958 онд ЗХУ-ын Москва хотын Тимирязевын нэрэмжит Академийг агрономич мэргэжилээр төгссөн. 

МАХН-д 1959 онд элссэн. 1968-1975 онд Хөдөө аж ахуйн яамны орлогч сайд, 1975-1980 онд Завхан аймгийн Тэсийн тарилангийн аж ахуйд дарга, ХААЯ-нд хэлтсийн даргаар ажилласан.

1980-1981 онд Сангийн аж ахуйн яамны нэгдүгээр орлогч сайд, 1980-1986 онд Сэлэнгэ аймгийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар ажилласан.

1986-1987 онд ХААЯ-ны сайд, 1987-1990 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга, Хүнс, хөдөө аж ахуйн яамны сайд, 1990 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн даргаар ажиллажээ.

1990-1991 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, 1991-1997 онд БНАСАУ, Казахстан улсад элчин сайдаар суусан. 

1997 оноос Монголын тариаланчид, гурил үйлдвэрлэгчдийн холбооны ерөнхийлөгч, "Агро" ХХК-ний захирал.

2000-2004 онд Сэлэнгэ аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон.

Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Казахстан дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1935 онд төрсөн
Европ

**Европ** тив нь дэлхийн нийт газар нутгийн 2%-г эзэлдэг, хүн амын 11% нь амьдардаг тив юм. Зүүн талаараа Азитай холбогдож, Евразийг үүсгэнэ. Европ тив нь хойд хэсгээр Умард мөсөн далай, урд талаар Газар дундын тэнгис, зүүн урд хэсгээр Хар тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. 

Европ нь дэлхийд жижгээрээ 2-т орох тив юм. Талбайн хэмжээ 10,180,000 км2 болно. Европ тивд орших 50 улс орон дотроос Орос улс хүн ам болон газар нутгийн хэмжээгээр хамгийн томд орох ба Ватикан Хот улс хамгийн жижиг юм. Европ нь 731сая хүн амтай ба энэ нь Ази, Африкийн дараа 3-т байна. Дэлхийн хүн амын 11% болно. Гэсэн ч НҮБ-н тооцоогоор 2050 он гэхэд Европ тивийн хүн ам 7% болтлоо буурах магадлалтай аж. 

Европ, ялангуяа Эртний Грек барууны соёл иргэншил дэлгэрсэн анхны газар гэж үздэг. Европ гэдэг нэр нь Грекийн домогт гардаг *Europa* хэмээх үзэсгэлэнт гүнжийн нэрнээс гаралтай гэгддэг байна. Одоогийн байдлаар Европын гол соёлын төвүүдэд Афин, Ром, Парис, Лондон, Копенгаген, Вена, Прага, Краков, Киев, Москва, Истанбул орно. Европын соёл нь маш олон янз байдаг - Казахстанаас Орос, Украйн, Польш болон бусад славян орнууд, Балтийн орнууд (Литва, Латви, Эстони), Скандинавын орнууд, Герман, Австри, Швейцарь, Их Британи, Селтик (Их Британи дахь Ирланд, Уэльс) болон Румын, Итали, Франц, Бельги, Испани, Португал. Эдгээр улсын хүн ам нь итали, румын, чех, польш, орос, швед, герман, франц, англи, испани, португал зэрэг олон хэлээр ярьдаг. Соёл нь улс орон, газарзүйн бүс нутгаас хамаарч өөр өөр байдаг, тухайлбал Швейцарийн уулын хот, тосгон, Польш, Дани дахь далайн өөр өөр хотууд (Щецин, Гдыниа, Гданьск, Копенгаген, Альборг).

## Европын хотууд

Зураг:Rom Colosseum Sept 2021 3.jpg|Ром
Зураг:Palace on the Water, Łazienki Park, Warsaw.jpg|Варшав
Зураг:Mindaugo tiltas by Augustas Didzgalvis.jpg|Вильнюс
Зураг:Berliner Dom seen from James Simon Park.jpg|Берлин
Зураг:Samuel Beckett Bridge At Sunset Dublin Ireland (97037639) (cropped).jpeg|Дублин
Зураг:Gherkin st helens.jpg|Лондон
Зураг:Torre Belém April 2009-4a.jpg|Лиссабон
Зураг:La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg|Парис

## Улсуудын жагсаалт 
.]]
* 

## Европын бүсчлэл
## Мөн үзэх 
* Дэлхийн улс, орнуудын нэрсийн жагсаалт

## Лавлах бичиг 

Ангилал:Еврази
Ангилал:Тив
Улс

**Улс** (Монгол бичиг: 14px *Улус*) нь тодорхой газар нутагтай төрт нэгдэл юм. Эрх мэдлээрээ бүрэн эрхт, харъяат хоёр янз байна. Хүчээр эсвэл албадлагагүй нийлсэн холбооны тусгаар улс байх нь цөөнгүй. Түүнчлэн өөр улсын манлайлал, нөмөрт байх улс бас бий. Улс гэдэг нь орон гэдэгтэй ижил утгатай боловч албан ёсоор хэрэглэгддэг. 

## Үгийн гарал 
1225 оны Чингисийн чулууны бичигт *хамаг монгол **улс*** (Монгол бичгийн галиг: *хамуг моңгол **улус***) гэж, хожим 1246 онд Гүюг хаанаас Ромын пап 4-р Инноцентд илгээсэн захидлын тамганы дардаст *их монгол улс* (Монгол бичгийн галиг: *йэхэ моңгол улус*) хэмээн бичигдсэн нь Монгол бичгээрх эх сурвалжууд болдог. Мөн Монгол хэлэнд эртнээс хүмүүс (иргэн, хүн ам, ард түмэн, үндэстэн гэж бас ойлгогдож магадгүй) гэхийг өөрөөр "улс" хэмээдэг нь энэ хоёр утга угаасаа нэг үг байсан, эсвэл аль нэгнээсээ шилжсэн байж магадгүй юм.

## Улс орны онцлог 
Улс орон нь ихэвчлэн өөрийн засгийн газар, төрийн байгууламж бүхий хууль, голчлон Үндсэн хууль, цагдаа, цэрэг, татварын систем, түүнчлэн бусад орны оршин суугчдаас тусгайлан бүрдсэн хүн амтай байдаг. 

## Улс орны төрөл 
### Улс 
Улс нь тусгаар тогтносон нутаг дэвсгэр дээрх засгийн газар, хүн ам, дээд эрх мэдэл гэсэн ойлголтуудаар тодорхойлогддог.

Дэлхийн өмнөд туйлаас бусад бүх газар нутаг нь улс орнуудад хуваагдсан байдаг. Ватикан хот улсыг оруулаад нийт 193 улс орон НҮБ-ын гишүүн орноор, хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. Эдгээр дээр өөрөө-тодорхойлогч гэсэн философитой, улс болон хүлээн зөвшөөрүүлэх хүсэл бүхий дээд эрх мэдэлгүй нутаг дэвсгэрүүд бий.

Тэдгээрийн зарим нь хүн ам, нутаг дэвсгэрээ хянах де-факто бүхий Авхаз зэрэгтэй адилхан ч, дээд эрх мэдэл нь хүлээн зөшөөрөгдөөгүй байдаг. Өөрөөр төв засгийн газаргүй ч бодит байдал дээр улс хэмээн олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсууд ч бий. Эдгээр нь олон улсад тус тусын улс гэж явдаггүй ч, олон улсад өөрийн нутаг дэвсгэр бүхий улс гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг.

### Үндэстэн 
Үндэстэн гэдэг нь "Төрт-улсад хэлбэршсэн эсвэл хэлбэршихээр эрмэлзсэн нэгдсэн нэг адилтгал бүхий хүмүүсийн бүлэглэл" юм гэж 2001 онд Финландын улс төрч, судлаач Пиа-Ноора Кауппи нар нь тодорхойлсон байдаг.
 
Эндээс улс оронд байх зүйл нь нэгдсэн нэг угсаа гарал, хэл зүй, шашин, түүх бүхий хүмүүсийн групп юм гэж хэлж болох юм. 
Дээд эрх мэдэл бүхий Төрт-улс(nation-state) гэдгээс ялгахын тулд дээд эрх мэдэлгүй үндэстэн байх үеийн улс орон гэдэгтэй ойролцоо утгатайгаар энэхүү ойлголт нь хэрэглэгдэх болсон.

## Нэмэр 
* Дэлхийн улс, орнууд
* Бүрэн эрхт улс

## Эшлэл
Маркетингийн онол

**Маркетингийн онол** гэдэг нь зах зээл, хэрэглэгчийг судалдаг ухаан бөгөөд голчлон бараа үйлчилгээг арилжаалах, нийлүүлэгч талын хувьд зөвлөгөө болохоор мэдлэг болон үзэл бодлыг судалдаг.

Компани нь бодлого, үйл ажиллагаагаа сайжруулахад ашиглагддаг тул өргөн утгын бизнес удирдлагын ухааны нэг салбар гэж үздэг.

Судалгааны гол сэдвүүд нь:
*Зах зээлийн хэрэгцээг судлах
*Хэрэглэгчийн үйлдэл болон сонирхлыг судлах(Хэрэглэгчийн үйлдлийн онол зэрэг)
*Бүтээгдэхүүнийг худалдаалах, сурталчлах бодлогыг үнэлэх
*Шинэ бүтээгдэхүүнийг зах зээл яаж хүлээж авахыг таамаглах

Ашиглагдах судалгааны арга зам нь олон янз бөгөөд мониторинг, ярилцлага, анкет бөглүүлэх, статистикийн дүн шинжилгээ, ажиглалт зэргийг хослуулан судалдаг.

Их сургууль болон Зар сурталчилгааны агентлаг, Бодлого боловсруулах хэсэг зэрэг нь ихэнх судалгааг хийж гүйцэтгэдэг.

Энэхүү онолын хувьд хамгийн нэрд гарсан нь Филип Котлерын бүтээлүүд болно.

## Мөн үзэх
*Текст майнинг
*Зах зээлийг ангилах(сегментчилэл)
*Хэрэглэгчийн үйлдлийн онол
*Маркетинг
*Филип Котлер
*Өрсөлдөөний бодлого

Ангилал:Маркетинг
Ангилал:Үйлдвэрийн эдийн засгийн онол
Нийгэм эдийн засгийн ухаан

**Нийгэм эдийн засгийн ухаан** （англи: socioeconomics）гэдэг нь эдийн засгийн үзэгдлүүд болон нийгмийн үзэгдлүүдийн хоорондын холбоог судалдаг шинжлэх ухаан юм.

## Мөн үзэх 
*Нийгмийн ухаан
*Эдийн засаг


Ангилал:Дээд боловсролын хичээл
Өндөр Гонгор

**Өндөр Гонгор** буюу **Пүрэвийн Гонгор** (Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу одоогийн Хөвсгөл аймгийн Жаргалант сумын нутагт 1879 онд төрсөн- 1931 он орчим нас барсан)- 20-р зууны эхэн үед Монголын хамгийн өндөр хүний байсан гэдэг. Ард олны дунд "Өндөр Гонгор" хэмээн алдаршсан түүний биеийн өндөр, бяр чадлын талаар домог болсон хууч яриа хөөрөө, гадна дотно хүмүүсийн бичиж үлдээсэн тэмдэглэл, дүрс зураг цөөнгүй байдаг.  

## Намтар 
Тэрбээр 4 хүүхэдтэй байжээ. Түүний 2 охины нэг нь Жаргалант суманд аж төрж байна. Нөгөө охин Г.Бүдханд сэрүүн тунгалаг байхдаа 1997 оны намар ингэж хуучилсан юм. 

Эцэг Пүрэвийнх олон хүүхэдтэй айл байсан гэдэг. П.Гонгор тэдний 3 дахь хүүхэд нь юм. Тэрээр багадаа тийм ч өндөр байгаагүй, харин гарын сарвуу урттай байсан гэдэг. П.Гонгор хоол их иддэг болохоор түүнийг жаахан шоолонгүй байжээ. Тиймээс тэр жинчин дагаад Их Хүрээ явчихсан гэсэн. Хүрээнд очоод нэлээд удсан юм байх. Нэг өдөр зах дээр явж байтал нэг хүн ирж, чамайг Богд хаан аваад ир гэсэн гээд дагуулаад явж гэнэ. Ордныхон аавын биенд тохирсон хувцас хийлгэж, бүрэн хувцаслаад, минжин малгай өмсгөж өгсөн гэдэг. Нэлээд удсан хойно хоёр лам дахин ирж, дагуулан айлд очин, нэгэн эмэгтэйтэй уулзуулжээ. Богд эзэн: Та хоёрын заяа төөрөг таарах учир айл гэр бол гэсэн хэмээжээ. Гонгорыг ингэж Богд хаан гэрлүүлсэн гэдэг. Эхнэр нь их уран хүн байсан гэдэг. Богд эзний малгайг оёдог байсан гэж ярьсныг тэмдэглэн авч, тухайн үед Ардын эрх сонинд нийтлүүлсэн юм. Богд хаан 1905 он орчим үеэс 8-р Богд Жавзандамба Хутагтын дэргэд түүний их сангийн нярваар ажиллах болжээ. 1911 онд Монголчууд, 200 гаруй жил үргэлжилсэн Манж Чин гүрний ноёрхлыг эцэс болгон үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулж, Богд Жавзандамба хутагтыг Монгол Улсын хаанаар залахад түүний дэргэд үргэлжлүүлэн алба хаажээ.  

Монгол Улсын Ерөнхий Сайд Төгс-Очирын Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчид Хаант Орос Улсад 1913 онд айлчилахад П.Гонгор бүрэлдэхүүнд нь хамгаалагчаар орж явж байжээ. 1920-иод оны үед Монголд шинжилгээний ажлаар явж байсан АНУ-ын эрдэмтэн Рой Чэпмэн Эндрюс Гонгортой уулзаж зургийг нь авч, өндрийг нь хэмжиж 2 метр 41 см гэж тодорхойлжээ. Зарим судлаачид үүнээс өндөр байсан гэж үздэг.  

Ардын хувьсгалын дараа 1924-1927 онд түүнийг Гаалийн хороонд байцаагчаар хэсэг хугацаанд ажиллуулсан байна. Үр хүүхдүүдийнх нь ярьж байснаар 50 гаруй насандаа 1931 он орчим нутаг усандаа нас баржээ. Хосгүй өндөр байсан тэр моринд мордохдоо дөрөөлөлгүй хөлөө шууд давуулаад мордчихдог байж. Түүний эдэлж хэрэглэж явсан хэт хутга Унгар улсын музейд байсныг тус улсад Элчин сайдаар сууж байсан М.Жамсран 25 мянган форинтоор худалдан авч, улсын төв музейд өгсөн гэдэг. Хэрэглэж байсан нэг мөнгөн аяга нь түүний ач болох хүүхдийн зохиолч Д.Даваанямд хадгалагдаж байгаа ажээ. 

Тэрээр Сайн ноён хан аймгийн бөхийн сорилгыг тэргүүлэн явуулдаг, даншгийн начин цолтой сайн бөхчүүдийн нэг байжээ. 

Пүрэвийн Гонгор дэлхийн түүхэн дэх хамгийн өндөр хүн болох АНУ -ийн иргэн Роберт Уодлоугоос өндөр байсан гэсэн мэдээ байдаг.

Ангилал:Гойд өндөр хүн
Ангилал:Жаргалантын (Хөвсгөл) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1880 онд төрсөн
Ангилал:20-р зуунд өнгөрсөн
Дэлүүн болдог

Их Монгол Улсыг үндэслэн байгуулагч Чингис хааныг **Дэлүүн болдог** гэдэг газар төрсөн гэж түүхийн сурвалжид өгүүлжээ. Өдгөө Монгол Улсын Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутагт байдаг нэгэн болдог (дов, гүвээ)-ийг мөн гэлцэж тахин шүтээд чандлан сахидаг.

Чингис хаан хар усан морин жил буюу 1162 онд Онон мөрний Дэлүүн болдог хэмээх газар Есүхэй баатарын Өүлэн хатнаас мэндэлжээ. Дэлүүн болдог нь Онон Балж голын бэлчирээс дээхнэ, Ононы зөв талаас зүүн хойш чигтэй гол руу түрж тогтсон том хошуу юм. Үнэхээр дэлүү мэт хэлбэртэй гэж хэлж болохоор бөгөөд хойд өргөрөгийн 49.03.143, зүүн уртрагийн 111.38.546 хэмийн солбицолд, далайн түвшнээс дээш 982.8 метр өндөрт оршдог. Алсаас харахад дэлүү хэлбэр нь арай тод харагддаг ажээ. Дээр нь Чингис хааны төрсөн “Ононы Дэлүүн болдог” хэмээн уйгаржин монголоор бичсэн байна. Эрдэмтэд “Дэлүүн” гэдгийг “өргөн дэлгэр” хэмээх утгатай, “болдаг” гэдгийг “дов, гүвээ” гэсэн утгатай гэх мэтээр тайлбарлажээ.

Ангилал:Чингис хаан
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Их Монгол Улс
Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Ангилал:Хэнтийн нуруу
Ангилал:Монголын хөндий
Бортал тойрог

[thumb|[Шинжаан дахь **Бортал тойрог** (шар)]]

thumb|300px|Эв нуур
БНХАУ-ын Шинжаан - Уйгурын ӨЗО-ы харьяанд Монгол үндэстэн өөртөө засах **Бортал** **тойрог**  (аль эсвэл **Бортал жуу**;  - *боротал-а жвү*) гэх нутаг бий. Хятадаар 博尔塔拉蒙古自治州 *bóěrtǎlā měnggǔ zìzhìzhōu* (уйгураар بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى‎ *börtala mongghul aptonom oblasti*; оросоор *Боро-Тала-Монгольский автономный округ*; англиар *Bortala Mongol Autonomous Prefecture*) хэмээх бүтэн нэрийг Хятадын монгол хэлтэн ***Борталын монгол үндэстний өөртөө засах жуу*** гэж дууддаг. 24,934 км² Бортал нутагт 2007 онд хятад голдуу 472,918 хүн оршин сууж байлаа. Өрнө захаараа Казахстан улстай 385 км зурвасаар хиллэдэг бол бусад талаараа улсынхаа Тарвагатай, Или хоёр тойрогтой хаяа залгадаг. Эв, Сайрам гэх хоёр сайхан нууртай.

## Засаг захиргааны хуваарь
## Ард түмэн
Хятад улсад Монгол угсаатныг 蒙古族 ( *Ménggǔ zú*, Хятадад монголоор Монгол үндэстэн) гэж бүртгэдэг. Тиймээс эндхийн Монголчуудыг нутгаар нь **Борталын Монголчууд** гэж ялган танина. Уг нь Ойрад голдуу, тэр тусмаа 1770-аад онд Ижил мөрнөөс ирсэн Торгууд, цөөн хувь нь 1760-аад оны үед харуулын албанд ирсэн Цахаруудын үр хойчис юмсанжээ. 

Ангилал:Шинжааны суурин
Ангилал:Хятадын өөртөө засах тойрог
Атлантын далай

**Атлантын далай** - Номхон далайн удаах хоёрдугаар том далай бөгөөд 91,6 сая км² талбайд, дэлхийн далайн усны 25% болох 329.7 сая км³ эзлэхүүнтэй юм. Дундаж гүн - 3736 м, гүнзгийдээ - 8742 метр (Пуэрто Рикогийн хонхор). 

Грек домогийн Атлас (Аталанта) гэх дүрээс юм уу Атлантида гэх домгийн арлын нэрийн аль нэгнээс үүсэж нэрлэгджээ.

Мөн Алтантын далай нь цэвэр усны маш их нөөцтэй бөгөөд эдгээр нь уг далайд айсберг(мөсөн уул) хэлбэрээр хадгалагдана.

Тус далай нь S хэлбэрээр хойноос урагш чиглэсэн байрлалаар оршдог. Экваторын шугамаар Умард ба Өмнөд Атлантын далай болж хуваагдана. Баруун талаараа Америк тив, зүүн талаараа Европ болон Африкаар хашигдаж, Номхон далайтай хойд талаараа Умард мөсөн далайгаар, өмнө талаараа Дрейкийн гарцаар холбогдоно.  Мөн Хойд ба Өмнөд Америкийн хооронд байгуулсан Панамын сувгаар Номхон далайтай холбогдоно.

Манай гаригийн гадаргуун 20%-ыг эзлэх Атлантын далай нь хэмжээгээрээ зөвхөн Номхон далайн дараа ордог. Ойролцоох тэнгисүүдийг хамруулвал 106,400,000 км², хамруулахгүй бол 82,400,000 км² талбай эзлэнэ.

## Биарриц 
Атлантын далайтай хиллэдэг энэ хот Бискэй булангийн хөндийд 4 км урт эрэг хавтай. Энэ хот нь хөрш зэргэлдээ Байонна хотын захын хоёр бүсийг нэгтгэсний үр дүнд үүссэн бөгөөд нэг нь газар тариалан эрхэлдэг, нөгөө нь далайн аж үйлдвэр эрхэлдэг байв. Францын анхны халим хийх боомт энд байсан юм.

## Тэмдэглэл 
## Мөн үзэх 
* Номхон далай
* Энэтхэгийн далай


Ангилал:Далай
Катрина хар салхи

-нд]]
**Катрина хар салхи** нь Атлантын далайн хар салхины улирлын 2005 оны анхны 5-р зэргийн хар салхи байв. Атлантын хөндийд учирсан хар салхиудаас 6-д бичигдэх хүчтэй хар салхиар рекорд тогтоов.
2005 оны 8 сарын 25-нд Флорида мужийн Майами хотын хойгуур Катрина 1-р зэргийн хар салхиар газардаж хэдэн арван хүний аминд хүрэн ойролцоох нутгаар хуй салхи дэгдээхэд хүргэжээ. Мексикийн буланд хүчээ аван 5-р зэргийн хар салхи болсон ч эх газар ойртох тусам хүч суларч 8 сарын 29-нд 3-р зэргийн хар салхиар Луизиана мужийн эргийг мөргөв.

Албан ёсны мэдээгээр 1383 хүн амь үрэгджээ. Мөн 4000 гаруй хүн одоо хүртэл сураггүй байна.

Катринаг газардахаас өмнө дайжин нүүх заавар авсан иргэдийн тоо 1 сая 200 мянга байв. Өглөөний 6 цаг 10 минутад газардаж 11 цаг гэхэд Шинэ Орлеан хотын үерийн далангууд нурав. 9 сарын эхээр иргэдийг хүчээр хөрш мужууд руу автобусаар зөөж эхэлсэн байна. Нийтдээ 1 сая 500 мянгаас илүү иргэд оргон дайжихад хүрчээ. Энэ Америкийн түүхэнд Их Хямралын дараа орох гамшиг юм.

233000 км2 буюу Их Британийн нутагтай дүйцэхүйц газар Катрина салхинд өртөж том жижиг гамшиг амссан байна. Салхины гайгаар 3 сая гаруй хүн тоггүй хоцорсон бөгөөд цахилгааныг буцааж залгахад хэдэн долоо хоног шаарджээ.

Катрина хар салхи нь АНУ-ын түүхэнд тохиолдсон хамгийн их хохиролтой байгалийн гамшиг байв.

Ангилал:Халуун орны хар салхи (Атлантын далай)
Ангилал:Үер
Ангилал:Луизианагийн түүх
Ангилал:Шинэ Орлеан
Ангилал:Хойд Америк дахь цаг агаарын үзэгдэл
Ангилал:АНУ-ын түүх (1988 оноос хойш)
Ангилал:2005 оны байгалийн гамшиг
Фермагийн их теорем

**Фермагийн их теорем** (Fermat's last theorem, Fermat's great theorem) гэдэг нь "3-аас багагүй натурал тоо *n*-ийн хувьд x^n+y^n=z^n байх 0-ээс ялгаатай (*x*、*y*、*z*) натурал тоон гурвал олдохгүй" гэсэн теорем юм.*n* = 2 үед дээрх харьцааг хангадаг натурал тоон гурвал нь *Пифагорын тоонууд* гэж нэрлэгддэг бөгөөд ийм чанартай тоонууд төгсгөлгүй олон олддог билээ.

## Түүх 
17 дугаар зуун、Францын математик сонирхогч Ферма（1601 - 1665）нь Диофантын "Тооцооллын урлаг" хэмээх номын хоосон зайд "Би маш гайхалтай баталгааг нь олсон боловч энэ жижигхэн зай уг баталгааг бичихэд багадаж байна" хэмээн энэхүү теоремыг бичиж үлдээжээ. Түүний үлдээсэн таамаглалууд бүгд шийдэгдсэн боловч энэхүү теорем нь батлагдалгүй, эсрэг жишээ ч олдолгүй он удаан жилийг элээсэн тул Фермагийн их теорем хэмээн нэрлэгдэг болжээ. Үүнийг *n*=4 болон *n* нь анхны тоо үед батлахад л хангалттай. Учир нь, жишээлбэл *n*=6 үед (x^2)^3+(y^2)^3=(z^2)^3 хэмээн өөр хэлбэрээр бичиж чадах билээ.

* *n* = 4: Ферма（1640 он）д баталсан.
* *n* = 3: Эйлер（1753～1770 он）Гэвч баталгаа нь дутуу байсан.
* *n* = 5: Лежандр、Ламэ（1825 он）
* *n* = 14: Дирихле（1832 он）
* *n* = 7: Ламэ（1839 он）
* Өөр олон алдаатай "баталгаанууд" зарлагдаж байжээ.
* Эрнст Куммер Идеал хэмээх ойлголтыг оруулж ирсэн.
* Фальтингс уг тэгшитгэлийн жинхэнэ шийд төгсгөлөг тоотой болохыг баталжээ.
* 1993 онд Эндрю Уайлс теоремын баталгааг олсноо зарлажээ. Гэвч харамсалтай нь дутуу баталсан байлаа.
* 1994 оны 10 дугаар сард мөнхүү Уайлс , Тэйлортой хамтран алдаагаа залруулснаар 360 жилийн түүхтэй уг теоремыг шийдэж математикчдийн урт удаан хугацааны хүсэл мөрөөдлийг биелүүлжээ.

Дэлгэрэнгүй түүх (st-and.ac.uk)

## Баталгааны явц 
Эндрю Уайлс нь Фермагийн Их Теоремыг батлахаар оролдох болсон нь түүний судалж байсан салбар болох эллиптик муруйн тухай Герхарл Фрай хэрэв Фермагийн Их Теорем худлаа бол түүнээс гарах эллиптик муруй нь модуляр хэлбэртэйгээр оршин байхгүй гэж таамаглал (Фрайгийн таамаглал) гаргасныг Кэн Рибье баталснаас үүдэлтэй гэгддэг.

## Холбогдох ном зохиолууд 
* Саймон Шин "Фермагийн Их Теорем - Пифагороос эхэлж, Уайлс батлах хүртэл" ISBN 4-10-539301-4
** Бест селлер

## Мөн үзэх 
* Фермагийн бага теорем
* Математик

Фермагийн Их Теорем
Фермагийн Их Теорем
Дэлхийн хүн ам

thumb|right|300px|Дэлхийн хүн ам
**Дэлхийн хүн ам** гэдэг нь эдүгээ дэлхий дээр амьдарч буй нийт хүмүүсийн тоог хэлнэ. 2024 оны 8-р сарын байдлаар дэлхийн хүн ам 8,12 тэрбумд хүрээд байгаа бөгөөд цаашид ч өсөх хандлагатай байна. 

Дэлхий дээр нийт 600 гаруй угсаатан оршин байна.

НҮБ-ын мэдээлж буйгаар 2011 онд дэлхийн хүн ам 7 тэрбум хүрсэн, 2021 онд 7,9 тэрбум хүрсэн бөгөөд 2030 онд 8,5 тэрбум, 2050 онд 9,7 тэрбум, 2100 онд 10,9 тэрбум хүн амд хүрэх төлөвтөй байгаа ажээ. 

2024 оны дэлхийн хүн амын статистик мэдээ. 

## Түүх 
Удаан хугацааны туршид дэлхийн хүн ам маш удаан өсөж байсан. МЭӨ 10,000 орчим онд дэлхийн хүн ам 5 сая хүрэхгүй байсан гэж үздэг. Шинэ эриний эхэн үед дэлхий дээр 200 сая орчим хүн амьдарч байсан бол 18-р зууны эхэн үед дэлхийн хүн ам 610 сая болж өсч, 19-р зууны эхээр 1 тэрбум давж одоо 2022 онд 8 тэрбумд хүрээд байна. 

19-р зууны дунд үеэс хүн амын өсөлтийн хурд ихээхэн нэмэгдсэн нь хүмүүсийн дундаж наслалт эрс нэмэгдсэнтэй холбоотой юм. Энэ нь хоол тэжээл сайжирч, ариун цэврийн байгууламж, анагаах ухаан хөгжсөнтэй холбоотой юм. 

Дэлхийн хүн амын жилийн дундаж өсөлт 1851-1870 оны хооронд 0.1%-аас 0.5%-иас дээшилж, 1900 он гэхэд 1%-иас давжээ. 1925 онд дэлхийн хүн ам 2 тэрбум хүнээс давсан. 1950-иад оны дунд үе гэхэд дэлхийн хүн амын жилийн дундаж өсөлт 1.8%-д хүрч дэлхийн хүн ам 1955 онд 3 тэрбумд хүрсэн бол 1974 онд 4 тэрбум болж өссөн байна. 

## Дэлхийн хүн амын өсөлт тив, он жилүүдээр 
## Цааш унших 
* Хүн ам

## Холбоос 
*World Economy

Ангилал:Хүн ам
Орос хэл

**Орос хэл** (орос. *русский язык*) бол Энэтхэг-Европын хэлний язгуурын слав хэлний дорнод дэд бүлэгт багтдаг. Оросын Холбооны Улсын албан ёсны хэл бөгөөд хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан орнуудад өргөн хэрэглэгдэж ирсэн. Эдүгээ орос хэлийг төрөлх хэлээ гэж үздэг 160 сая орчим хүн байна. Бичиг үсгийн хамгийн эртний дурсгал нь манай эриний 10-р зуунд хамаарагддаг байна. 

Орос хэл бол НҮБ-ын албан ёсны 6 хэлний нэг юм. «Language Monthly» (№ 3, 1997) сэтгүүлийн мэдэгдэж буйгаар дэлхий дээр 300 сая орчим хүн орос хэл мэддэг бөгөөд тэдний 160 сая нь төрөлх хэлээ гэж үздэг бол 110 сая орчим хүн хоёр дахь хэлээ гэж үздэг байна. 

Өнөөгийн байдлаар орос хэл нь Беларусь улсын төрийн хоёр хэлний нэг бөгөөд Казахстан болон Киргиз улсад албан ёсны хоёр хэлний нэг гэж тодорхойлдог байна.  

Гэллапын судалгааны хүрээлэнгийн (Gallup, Inc), хуучин ЗХУ-д багтаж байсан Бүгд Найрамдах Улсуудад орос хэлний талаарх санал асуулгаар Беларусийн хүн амын -92 %, Украины -83 % , Казахстаны - 68 %, Киргизийн- 38 % орос хэлийг сонгосон байна.

## Орос цагаан толгой 
## Монгол Улсад
Монгол Улсад орос хэлийг 1945 оноос үзэл суртлын үүднээс дэлгэрүүлж, иргэд эрчимтэй сурч эхэлсэн бөгөөд 1990 оноос хойш орос хэл сурах бөгөөд мэддэг хүний тоо буурч ирсэн байна. 2000 оноос дунд сургуульд орос хэл үзэхээ больж Орост сурдаг оюутны тоо ч цөөрсөөр иржээ. 

## Тэмдэглэл 
## Лавлах холбоос 
## Гадаад холбоос 
* 
* Справочно-информационный портал «Русский язык». Возможна проверка слов по различным онлайн-словарям 
* Самая крупная русскоязычная электронная библиотека
* Cайт о древнерусской литературе 
* Русскiй поискъ — Поисковая система, поддерживающая дореволюционное правописание 
* «Основные правила грамматики русского языка» 
* Федеральный закон «О государственном языке Российской Федерации» 
* «Инструкции: русский под Windows и в Интернете» — русские шрифты, фонетическая, транслитерационная русская клавиатура, виртуальная русская клавиатура, настройка e-mail… 

Ангилал:Дан ганц хэл

Ангилал:Славян хэлнүүд
Ангилал:Оросын хэл
Есүс Христийн Жинхэнэ Сүм

**Есүс Христийн Жинхэнэ Сүм** бол 1917 онд БНХАУ-ын Бээжин хотод байгуулагдсан биеэ даасан сүм юм. Өнөөдөр тус сүм нь 6 тивийн 8 орны 48 улсад ойролцоогоор 2.5 сая гишүүнтэй болсон байна. Энэхүү сүм нь 12 дугаар зууны эхээр үндэслэгдсэн Христийн шашны Пентекостал бүлгэмд харьяалагддаг юм. Мөн тус сүм нь 1949 онд Хятадын засгийн эрхийг Коммунистууд авахаас өмнө оршиж байсан уугуул 3 сүмийн нэг юм. Түүний зорилго нь Исүс Христийг 2 дахь удаагаа эргэн залрахаас өмнө бүх үндэстэнд бурханы номлолыг хүргэхэд оршино. 
## Сүмийн арван номлол 
### Ариун сүнс 
"Олон хэлийн амьтдын хүүрнэхийг үзвээс Ариун Сүнсийг хүлээн зөвшөөрөх нь Тэнгэрийн Вант Улсыг өвлөн авах ганц баталгаа бөлгөө."

### Усан баптизм 
"Усан баптизм нь хүн нүглээсээ салж шинэчлэгдэж буйг бэлгэдсэн ёслол бөлгөө. Баптизмыг гол мөрөн, булаг шанд, тэнгис далай гэх мэт байгалийн амьд уснаа Эзэн Иисус Христосын нэрийн өмнөөс гүйцэтгэмой. Баптизм хийлгэж байгаа хүмүүн болбоос бүтэн биеэрээ усан дотор тэргүүнээ бөхийлгэж нүүрээ алтан дэлхий рүү хандуулсан байдалтай байх учиртай."

### Хөл угаах ёслол 
"Хөл угаах ёслол нь хүнийг Эзэн Иисустэй хамт байх боломж олгодог. Мөн энэ нь хүнийг зөөлөн, ариун, хүлцэнгүй, нигүүлсэнгүй бөгөөд тусч байхыг үргэлж сануулж байдаг. Усан баптизм хийлгэсэн хүн бүр Эзэн Иисусын нэрийн өмнөөс хөлөө угаах хэрэгтэй. Боломжтой бол бие биенийхээ хөлийг угааж болно."

### Ариун нэгдэл 
"Ариун нэгдэл нь Эзэн Есүс Христын үхлийг тэмдэглэсэн бэлэг дэмбэрэл юм. Энэ нь Сүүлчийн Өдөрт өргөгдөж үүрд амьдрахын тулд бидний ЭЗЭНий бие болон цусыг хуваалцан Түүнтэй нэгдэлд байх боломжийг олгодог юм. Энэ бэлэг дэибэрэлийг аль болохоор олон удаа явуулдаг. Зөвхөн нэг л эсгээгүй талх ба усан үзмийн шүүсийг хэрэглэдэг."

### Саббатын өдөр 
"Саббатын өдөр буюу долоо хоногийн 7 дахь өдөр (Бямба гариг) нь Бурханы өршөөн ариутгасан Ариун өдөр. Энэ нь Бурханы бүтээл ба авралыг тэмдэглэж, дараачийн амьдрал дахь үүрдийн амралтын найдварт Бурханы ивээл дор тэмдэглэгддэг."

### Есүс Христ 
"Есүс нь нүгэлт хүмүүсийг аврал ивээлдээ авахын тулд загалмайд цовдлуулж нас барснаас хойш 3 хоногийн дараа эргэн амь орж, тэнгэрт илгээгдсэн хүн төрөлхтний цорын ганц аврагч, Тэнгэр Газрын эзэн, цорын ганц үнэн бурхан юм."

### Библи 
"Шинэ гэрээ" нь бурханы онгодоор бичигдэж, үг дуугүй дагаж мөрдөх үнэн мөнийг батлах цорын ганц бурханы ном бөгөөд шүтлэг хийх үндэс нь болдог."

### Аврал 
"Авралыг найдварын замаар Бурханы энэрэлээс авдаг. Христосын шашинтнууд гэгээрэлийг олж авах, Бурханыг хүндлэх, хүн ардыг хайрлахын тулд Ариун Сүнсэнд найдах хэрэгтэй." 

### Бидний Эзэн Есүс Христ 
"Бидний Эзэн Есүс Христ "дараачийн бороо"-гийн үеэр Ариун Сүнсийн замаар бүтээсэн Үнэн Есүсийн Сүм нь Есүсийн шавь нарын үеийн сүмийг сэргээсэн сүм мөн."

### Дэлхийн төгсгөл ирэхэд 
"Дэлхийн төгсгөл ирэхэд, Эзэн Есүс нь түр бууж ирэн, олон иргэдийг шүүж, ёс журамтай хүнд мөнхийн амьдрал олгож, ёс журамгүй нүгэлт хүнд насан туршийн шийтгэл онооно гэж итгэж байна."

Ангилал:Христийн шашны урсгалууд
Хаант засаг

**Хаант засаг** — улсыг засах эрх мэдэл ганц хүний мэдэлд байх төрийн хэлбэр. Удирдагч ганц хүн нь хаан, ван, бэйс, гүн, эзэн хаан, султан, эмир гэх мэт цолтой байж, өв залгамжлан засагладаг.

## Хэлбэрүүд
### Эрх мэдлийн хязгаарлалтаар
* Хэмжээгүй эрхт хаант засаг — хааны эрх хязгаарлаагүй хаант засаг. Одоогийн АНЭУ, Катар, Оман, Саудын Араб улсын төрийн хэлбэр ийм байдаг.
* Үндсэн хуульт хаант засаг — хааны эрх үндсэн хууль, уламжлал, бичигдээгүй ёсын дагуу хязгаарлагдсан хаант засаг. Дотроо хосолмол хаант засаг (одоогийн Марокко, Йордан, Кувейт, зарим тайлбарын дагуу Лихтенштайн, Монакогийн төрийн хэлбэр), парламентын хаант засаг (одоогийн Их Британи, Дани, Шведийнх шиг) гэж хоёр янз байдаг.


Ангилал:Хаант төрийн хэлбэр
Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр
Тувалу

**Тувалу** улсын нийслэл нь Фонгафале. Умард Номхон далайн Элисийн арлуудад багтдаг арал улс юм.

Хүн амаараа Ватикан хот улсын дараа орохоор, хамгийн цөөн хүн амтай тусгаар тогтносон улсуудын нэг юм. Газрын түвшин нь маш доогуур бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь 5 метр. Тиймд далайн түрлэг эхлэхэд арлын урд хэсэг нь усанд автах тохиолдол цөөнгүй. Ирээдүйд далайн түвшин энэ эрчээрээ өндөрсвөл энэ улс нь бүхэлдээ живнэ гэж судлаачид үзэж байна.

Топ лэвэл домэйнийн нэг болох .tv ийг нь Америкийн нэг компани 50 сая доллараар худалдан авсан гэж яригддаг. Үүнээс олсон орлогын нэг хэсгийг 2000 онд НҮБ-д гишүүнээр элсэх зардалд хэрэглэжээ. Монгол улстай хараахан дипломат харилцаа тогтоогоогүй байгаа.

## Цахим холбоос 
* Тувалын Арлууд


Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Австрали ба Далайн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арлын бүлэг
Ангилал:Номхон далайн арлын бүлэг
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Полинезийн арлын бүлэг
Солонгос (салаа утга)

thumb|Солонгос орон
thumb|Солонгос бүжиг
**Солонгос** (  *солонггос*, солонгосоор өмнөд улсад нь 한 *хань*, умард улсад нь 조선 *чусонь*) гэж Ази тивийн дорнод захад оршсоор ирсэн төр, улс, орон, түүн дээр хэл соёл, зан заншлаар ялгаран бүрэлдсэн ард түмний ерөнхий нэрийдэл юм. Монголын “Солонгос” гэдэг нэр нь эртний Шилла хэмээх нутгаас гаралтай.

## Улс орон
* **Солонгос орон** — 한국 / 조선
** Өнөөгийн хуваагдмал Солонгос орон, хоёр **Солонгос улс** (1945-одоо)
*** (1948-одоо) **Бүгд Найрамдах Солонгос Улс** — 한국 [ханьгүүг]
*** (1948-одоо) **Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс** — 조선 [чусоонь]
** Солонгос орон, Солонгос үндэстний түүхэн төр улс (НТӨ 2333 - НТ 1945)
*** (1392-1897) Чусонь улс
*** (918-1392) Гуулин улс (Курё)
*** (Гурван улсын үе) Когурё, Пэгжэ, Шилла ....

## Ард түмэн
* **Солонгос үндэстэн** (한국인 хань-инь, 조선인 чусонь-инь)
** Өмнөд Солонгосын хүн ам зүй
** Умард Солонгосын хүн ам зүй
** Японы солонгос

## Бусад утга
* Солонгос хэл
* Солонгос үсэг
* Солонгосын хойг
* Солонгосын хоолой
* 

## Мөн үзэх
*User:Historiographer/My history maps
Нэг шатлалт татвар

]]
**Нэг шатлалт татвар** ()ыг тэнцүү буюу тэнцүүлсэн татвар ч гэдэг. Өөрөөр хэлбэл Татварын нэг шатлалын систем юм. 

Нэг шатлалт татварыг санаачлагч буюу загалмайлсан эцэг гэгддэг эдийн засагч Э.Рабушка анх эдийн засгийн хувьд уналтад ороод байсан Хонконгод тус системийг амжилттай хэрэгжүүлж чадсан. Тэ­рээр тэнцүү татварын хувь 12-19 хувь байх нь хамгийн тохиромжтой гэж үздэг. Yүнийг А.Лафферын муруй буюу татварын хувь хэмжээг оновчтой тогтоож чадвал орлого хамгийн ихэсдэг хэмээх хуулиар тайлбарладаг. Татварын хувь их байх нь орлого нэмэгдүүлэх мэт боловч түүнээс зугтах, луйвардах оролдлогууд их гардгаас гадна эдийн засгийн хөгжлийг уядаг. Хэт бага татвар мэдээж хэрэг орлогыг багасгах ч бизнесийн хөгжилд маш их үр нөлөөтэй байдаг. Тийм болохоор эдгээрийн алтан дунджийг оновчтой тогтоож чадсан тохиолдолд татварын орлого хамгийн их болдог. Одоогоор Ирланд, Кипр, ОХУ, Румын, Польш, Ирак, Словак гээд дэлхийн олон орнууд тус системтэй, татварын хувь хэмжээ нь 10-24 хувь байдаг.

Шаталсан татварын системтэй харьцуулахад тус татварын сөрөг тал гэвэл томоохон компаниудад ээлтэй бодлого болж тэдэнтэй өрсөлдөхөөр өсч байгаа жижиг дунд хэмжээний компаниудын хөгжлийг сааруулдаг. 

Тус системийг эдийн засгийн хөдөлгөгч хүч гэж сайшаан хэрэгжүүлсэн орнууд олширч, тодорхой хэмжээгээр дэлгэрсэн тул Монгол улсад ч нэг шатлалт татварыг нэвтрүүлэхээр орлогын албан татварыг хуульд өөрчлөлт оруулан 2006 оны 6 сард УИХ-р батлан гаргажээ.

Ангилал:Татвар