open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агаар мандлын метан

Агаар мандлын метан (атмосферийн метан) нь дэлхийн агаар мандалд оршдог метан юм. Эрс өссөн метаны ялгаруулалтаас үүдэн агаар мандлын метаны агаар мандал орших хэмжээ ихсэж, цаг уурын өөрчлөлтийн үүсгүүр болоод байна. Метан нь хамгийн чадалтай хүлэмжийн хийнүүдийн нэг юм. Метаны уур амьсгалд ялгаруулах цацрагийн өөрчлөлт нь шууд бөгөөд, түүхэн үеийн уур амьгалын өөрчлөлтийн хоёр дахь хамгийн том хувь нэмэр оруулагч юм. Метан нь исэлдэлтийн үйл явцаар стратосфер дахь усны уурийн маш том эх үүсвэр ба, усны уур нь метаны цацрагийн өөрчлөлтийн нөлөөнд 15% хувь нэмэр оруулдаг байна. 20 жилийн хугацааны хүрээнд харж үзвэл метаны дэлхийн дулаарлын потенцал нь 84 байдаг байна. Энэ нь Нүүрсхүчлийн хий-нээс 84 дахин их дулааныг нэг масс нэгжид хадгалдаг гэсэн үг ба, аэрозель харилцан үйлчлэлийг харж үзвэл 105 дахин их нөлөөтэй юм.

Аж үйлдвэрийн хувьсгалийн эхлэлээс хойш (1750-иад оноос) агаар мандал дахь метаны концентрац нь 160%-иар ихэссэн ба дийлэнх хувь нь хүний нөлөөнөөс үүссэн байна.
Эдийн засаг, Нийгэм ба Соёлын Эрхийн тухай Олон Улсын пакт

Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт (ICESCR) нь НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас 1966 оны 12-р сарын 16-ны өдөр НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаар дамжуулан баталсан олон талт гэрээ юм. 2200А (XXI) тогтоол, 1976 оны 1-р сарын 3-нд хүчин төгөлдөр болсон. Энэ нь өөрөө удирдах бус, итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэрт амьдардаг бүх хүмүүст эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрх (ESCR) олгохын төлөө ажиллахыг талууддаа үүрэг болгосон. Эрхүүдэд хөдөлмөрлөх эрх, эрүүл мэнд, сурч боловсрох эрх, амьжиргааны зохих түвшинд байх эрх орно. 2020 оны 7-р сарын байдлаар Гэрээ нь 171 талтай. АНУ зэрэг өөр дөрвөн улс энэ гэрээнд гарын үсэг зурсан боловч соёрхон батлаагүй байна.

ICESCR (болон түүний Нэмэлт Протокол) нь Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал (UDHR) болон Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт (ICCPR), түүний дотор сүүлчийн эхний болон хоёр дахь нэмэлт протоколуудын хамт Хүний эрхийн тухай олон улсын хуулийн төслийн нэг хэсэг юм.
Эдийн засаг, нийгэм, ба соёлын эрх

Эдийн засаг, нийгэм, ба соёлын эрх (ESCR) нь боловсрол эзэмших эрх, орон байртай байх эрх, амьжиргааны зохих түвшний эрх, эрүүл мэнд, хохирогчийн эрх, шинжлэх ухаан, соёлын эрх зэрэг нийгэм-эдийн засгийн хүний ​​эрх юм. Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийг олон улсын болон бүс нутгийн хүний ​​эрхийн баримт бичгүүдэд хүлээн зөвшөөрч хамгаалдаг. Гишүүн улсууд эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхээ хүндэтгэх, хамгаалах, биелүүлэх хуулиар хүлээсэн үүрэг хүлээдэг бөгөөд түүнийг биелүүлэхийн тулд "дэвшилттэй арга хэмжээ" авах ёстой.

Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал нь эдийн засаг, нийгэм, соёлын хэд хэдэн эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт (ICESCR) нь эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн олон улсын эрх зүйн үндсэн эх сурвалж юм.
Дух давхаа

### Ерөнхий шинж 
Бие цул, дугуй, өндөр, маш жижиг хайрсаар хучигдсан. Дух маш өргөн. Нуруу хар ногоовтор, хоёр хажуу, хэвэл мөнгөлөг цагаан, нурууны болон сүүлний сэлүүр улбар өнгөтэй. Толгой болон нүд том, ам жижиг, хагас дээд. Сахалгүй. Заламгайн өргөс туузархуу хэлбэртэй. Нүд толгойн дунд байрласан. Цээж, нуруу, болон сүвийн сэлүүрүүдийн анхдагч гуурс бүдүүн, бие гүйцсэн загасных хатгуур мэт. Сүвийн сэлүүр нурууны сэлүүрээс урт.

Баг: Мөрөгтөн 

Овог: Мөрөгийнхөн

#### Биологийн онцлог 
Биеийн урт 100 см, жин 16 кг хүрнэ. 4-5 насандаа үржилд орно. Хоёр голын цутгал орчим, голын харьцангуй ширүүн урсгалтай хэсгийн хайрга чулуу, элсэрхэг хурдсанд усны температур 20°С дээш болоход (голдуу 18-26°C) түрсээ шахна. Үржил 4-р сарын сүүлчээс 6-р сард хүртэл үргэлжилнэ. Атуу 490,000-540,000 ширхэг түрсийг хэсэг хэсгээр шахна. Жараахай нь жижиг хавч хэлбэртэн, хөвөгч амьтдаар хооллож байгаад дараа нь хөвөгч замгаар хооллоно. Бие гүйцсэн давх хавартаа детрит буюу органик ялзмагаар, зундаа замгаар хооллоно. Агнуурын загас.

Үржлийнхээ үед голоо өгсөнө. Үржлийнхээ дараа нуурт сүрэглэн идээшилнэ. Намар орой цутгал голуудаа өгсөн тэндээ өвөлжинө.
Ижил хөдөлмөрт тэгш цалин

Ижил хөдөлмөрт ижил цалин гэдэг нь нэг ажлын байранд ажиллаж байгаа хүмүүст тэгш цалин олгоно гэсэн хөдөлмөрийн эрхийн тухай ойлголт юм. Энэ нь ихэвчлэн хүйсийн цалингийн зөрүүтэй холбоотойгоор бэлгийн ялгаварлан гадуурхах нөхцөл байдалд ашиглагддаг. Тэгш цалин гэдэг нь үндсэн цалин, цалингийн бус төлбөр, урамшуулал, нэмэгдэл зэрэг бүх төрлийн төлбөр, тэтгэмжид хамаарна. Зарим улс орон тэгш цалинтай болгох тал дээр бусдаасаа илүү хурдацтай хөгжиж байна.

## Эрт түүх 
Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үеэр цалин хөлсний хөдөлмөр улам бүр албан ёсны болж, эмэгтэйчүүд эмэгтэйчүүд байсан гэх тодорхой шалтгааны улмаас эсвэл өөр шалтгаанаар ижил хөдөлмөр эрхэлж байгаа эрэгтэйчүүдээс бага цалин авдаг байв. Нэгдүгээр давалгааны феминизмын нэг хэсэгт ижил ажилд тэгш цалин хөлс олгох зарчим үүссэн бөгөөд ижил цалин хөлсний төлөөх анхны оролдлогууд нь XIX зууны үйлдвэрчний эвлэлийн идэвхтэй үйл ажиллагаатай холбоотой байв: жишээлбэл, үйлдвэрчний эвлэлд нэгдсэн эмэгтэйчүүдийн хэд хэдэн ажил хаялт. 1830-аад оны Их Британи. Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн дарамт шахалт нь янз бүрийн үр дагавартай байсан бөгөөд үйлдвэрчний эвлэлүүд заримдаа консерватизмыг сурталчилж байв.
Ясны чөмөг

Чөмөг нь ясны сийрхий хэсэгт (торлосон хэсэг) орших хагас хатуу төлөвт эд юм. Шувууд болон хөхтөн амьтдын хувьд ясны чөмөг нь цус төлжих (гемопоэз) үндсэн хэсэг юм. Энэ нь гемопоэзийн эс, чөмөгний өөхлөг эд, туслах стромал эсүүдээс бүтдэг. Насанд хүрсэн хүний биед ясны чөмөг нь голчлон хавирга, сээр нуруу, өвчүүний яс, болон аарцагны ясанд байрладаг. Чөмөг нь эрүүл насанд хүрсэн хүний биеийн нийт жингийн 5 орчим хувийг эзэлдэг тул 73 кг (161фунт) жинтэй хүн 3.7 кг (8фунт) ясны чөмөгний масстай байна.

Хүний чөмөг нь өдөрт 500 цусны эсийг төлжүүлдэг бөгөөд энэ нь гол судаснуудын хөндийд нэвчдэг синусоидуудаар дамжин системийн эргэлтэнд ордог. Миелоид ба лимфоид эсүүдийг багтаасан бүх төрлийн гемопоэтик эсүүд ясны чөмөгт үүсдэг; Гэвч лимфоид эсүүд боловсорч гүйцэхийн тулд бусад лимфоид эрхтэнгүүд рүү шилжих ёстой. 

Ясны чөмөг шилжүүлэн суулгах мэс засал лейкеми зэрэг хорт хавдрын зарим хэлбэрийг эмчлэхийн тулд хийгддэг. Хэд хэдэн төрлийн үүдэл эсүүд нь ясны чөмөгтэй холбоотой.
Уур амьсгалын хэлбэлзэл ба өөрчлөлт

Уур амьсгалын хэлбэлзэл нь цаг агаарын тусдаа үзэгдэлүүдээс удаан үргэлжилдэг бүх уур амьсгалын хувилбаруудыг хамардаг бол, уур амьсгалын өөрчлөлт гэх хэллэг нь зөвхөн олон арван жил болон түүнээс дээш хугацаагаар үргэлжилсэн цаг агаарын хэлбэлзлийг хэлнэ. Уур амьсгалын өөрчлөлт нь дэлхийн түүхийн аль ч цаг үед тохиолдож болох ч, энэ нэр томьёо нь өдгөө орчин үеийн уур амьсгалын өөрчлөлтийг тодорхойлход түгээмэл хэрэглэгддэг болоод байгаа ба үүнийг ихэвчлэн дэлхийн дулаарал гэж нэрлэдэг. Аж үйлдвэрчлэлийн хувьсгалаас хойш дэлхийн уур амьсгалд хүний үйл ажиллагаа улам ихээр  нөлөөлж байна.

Уур амьсгалын систем нь бараг бүх энергээ нарнаас авч, сансар огторгуй руу энергээ цацдаг.  Орж гарч буй энергийн тэнцвэрт байдал ба цаг уурын системээр дамжин өнгөрөх энергийг дэлхийн энергийн төсөв гэж нэрлэдэг. Дэлхий рүү орж буй энерги алдагдаж байгаа энергээс их байвал дэлхийн энергийн төсөв эерэг болж, цаг уурын cистем дулаардаг. Хэрэв илүү энерги алдагдвал энергийн төсөв сөрөг рүү орж, дэлхий хүйтэрдэг.

Дэлхийн цаг уурын системээр дамжин өнгөрөх энерги нь газарзүйн цар хүрээ, цаг хугацааны хувьд харилцан адилгүй цаг агаарт тусгагдан илэрхийлэгддэг.
Шинжлэх ухаан болон соёлд хандах эрх

Шинжлэх ухаан, соёлд хандах эрх нь Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал, олон улсын хүний ​​эрхийн хуулийн холбогдох баримт бичигт заасан эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн нэг юм. Хүн бүр соёл урлагт чөлөөтэй оролцох, шинжлэх ухаан, технологид чөлөөтэй оролцох (оролцох, үр шимийг нь хүртэх), зохиогчийн эрхийг хамгаалах эрхтэй гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг.

## Олон улсын эрх зүйн хүрээнд хүлээн зөвшөөрөгдөх нь 
Шинжлэх ухаан, соёлын эрхийг Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын 27 дугаар зүйлд тусгасан байдаг.

(1) Хүн бүр нийгмийн соёлын амьдралд чөлөөтэй оролцох, урлагийг эдлэх, шинжлэх ухааны дэвшил, түүний үр шимийг хүртэх эрхтэй. (2) Хүн бүр өөрийн зохиогч болсон шинжлэх ухаан, утга зохиол, урлагийн аливаа бүтээлээс үүсэх ёс суртахууны болон материаллаг ашиг сонирхлоо хамгаалах эрхтэй.

Шинжлэх ухаан, соёлын эрхийг Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пактын 15 дугаар зүйлд мөн тусгасан байдаг.

(1) Энэхүү Пактад оролцогч улсууд хүн бүрийн эрхийг хүлээн зөвшөөрнө:

(а) соёлын амьдралд оролцох;

(б) Шинжлэх ухааны дэвшил, түүний хэрэглээний үр шимийг хүртэх;
Хүйсийн цалингийн зөрүү

Хүйсийн цалингийн зөрүү буюу хүйсийн цалингийн зөрүү нь ажил эрхэлж буй эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн цалин хөлсний дундаж зөрүү юм. Ер нь эмэгтэйчүүд эрчүүдээс бага цалин авдаг нь тогтоогдсон. Цалингийн зөрүүтэй холбоотой хоёр ялгаатай тоо байдаг: тохируулаагүй болон тохируулсан цалингийн зөрүү. Сүүлийнх нь ихэвчлэн ажилласан цаг, сонгосон мэргэжил, боловсрол, ажлын туршлагын зөрүүг харгалзан үздэг. Жишээлбэл, АНУ-д эмэгтэй хүний ​​жилийн дундаж цалин нь эрэгтэй хүний ​​дундаж цалингийн 79-83%, тохируулсан дундаж цалингийн хувьд 95-99% байна.

Зөрчлийн шалтгаан нь хууль эрх зүй, нийгэм, эдийн засгийн хүчин зүйлүүдтэй холбоотой. Үүнд хүүхэдтэй болох (эхийн торгууль ба эцгийн урамшуулал), хүүхэд асрах чөлөө, хүйсээр ялгаварлан гадуурхалт, жендэрийн хэм хэмжээ багтана. Түүнчлэн, жендэрийн цалингийн зөрүүний үр дагавар нь хувь хүний ​​гомдлоос давж, эдийн засгийн гарц буурч, эмэгтэйчүүдийн тэтгэврийн хэмжээ буурч, суралцах боломж багасахад хүргэдэг.

Хүйсийн цалингийн ялгаа нь хөгжиж буй орнуудын төрийн бодлогын үүднээс авч үзвэл эдийн засгийн гарцыг бууруулж, эмэгтэйчүүд, ялангуяа өндөр настангуудын хувьд халамжийн төлбөрөөс илүү хамаатай болдог гэсэн үг юм.
Мөсөн талст

Мөсөн талст нь зургаан өнцөгт багана, зургаан өнцөгт хавтан болон мөчирлөг болор дүрстэй тэгш хэмтэй хатуу төлөвт мөсийг хэлдэг. Мөсөн талст нь агаар мандлын гэрлийн тусгал ба үүлний тогтцод чухал нөлөөтэй. 

## Тогтоц
Тасалгааны температур ба даралтын үед усны молекулууд V хэлбэртэй байдаг. Хоёр устөрөгчийн атом нь хүчилтөрөгчийн атомтай 105 градусын өнцгөөр холбогддог. Мөсөн талстууд нь зургаан өнцөгт талст тортой байдаг бөгөөд энэ нь усны молекулууд хөлдөх үед давхаргат зургаан өнцөгт хэлбэртэй болдог. 

Хүйтэн, хуурай агаарт удаан ургаж бүтсэн талст зургаан өнцөгтийн хувьд илүү тэгш хэмтэй байдаг. Хүрээлэн буй орчныхоо температур болон чийгшилээс шалтгаалан мөсөн талстууд анхны зургаан өнцөгт призм хэлбэрээсээ ямар ч тэгш өнцөгт дүрс рүү шилжиж болно. Мөсөн талстуудын боломжит хэлбэрүүд нь баганан, зүүн, мөчрөн ба хавтан дүрсүүд юм.  Тэгш хэмтэй хэлбэрүүд нь тунадасны өсөлтөөс үүдэлтэй бөгөөд энэ нь агаар мандалд усны уурнаас мөс шууд үүсэхийг хэлдэг. Агаар мандлын жижиг хэсгүүдийн хоорондох өчүүхэн орон зайд ус цугларч, хөлдөн мөсөн талст үүсдэг. Үүнийг цөмжих гэж нэрлэдэг. Оршин буй мөсөн талст дээр уур нэмэгдэн хөлдөх үед цасан ширхгүүд үүсдэг.
Цасан ширхэг

Цасан ширхэг нь дэлхийн агаар мандал руу цас хэлбэрээр унадаг хангалттай хэмжээтэй ба өөр мөсөн талстуудтай нэгдсэн мөсөн талст юм. Ширхэг бүр нь хэт хөргөсөн үүлэнд байх усны дуслыг татах замаар хэт ханасан агаарын массын жижиг бөөмийн эргэн тойронд цөм болон хөлдөж болор хэлбэрээр хуримтлагддаг. Агаар мандалд янз бүрийн температур, чийгшлийн бүсээр дамжин өнгөрөхөд нарийн төвөгтэй хэлбэрүүд гарч ирдэг бөгөөд ингэснээр бие даасан цасан ширхгүүд бие биенээсээ нарийн ялгаатай боловч найман өргөн ангилал, дор хаяж 80 бие даасан хувилбарт ангилж болно. Агаар мандалд ялгаатай температур болон чийгшлийн бүсээр дамжин өнгөрөхдөө цасан ширхэгүүд нарийн төвөгтэй хэлбэрүүдтэй болон гарч ирдэг бөгөөд ингэснээр бүх цасан ширхгүүд бие биенээсээ нарийн ялгаатай болдог боловч найман үндсэж ангилал ба дор хаяж 80 бие даасан хувилбарт ангилж болдог. Мөсөн талстуудын нэгдэл үүсэх боломжтой үндсэн дүрсүүд нь баганан, зүүн, мөчрөн ба хавтан юм. Цас нь тунгалаг мөснөөс бүтсэн хэдий ч цагаан өнгөтэй харагддаг. Энэ нь цасан ширхгүүдийн жижиг талст хэсгүүдээр гэрлийн бүх спектр сарнин тусдагтай холбоотой юм.

## Тогтоц
Байгалийн жамаар үүссэн цасан ширхгүүд хоорондоо үүссэн орчноосоо үүдэн бие биенээсээ ялгаатай байдаг. Зургаан салаа шинж нь мөсөн талстын бүтэцтэй холбоотой байдаг.
Цасан ширхгүүд нь эрдэс ба органик хэсгүүдийн эргэн тойронд чийгээр ханасан, хөлдөхгүй агаарын массад үүсдэг. Цасан ширхгүүд нь органик бус ба органик жижиг хэсгүүдийн эргэн тойронд чийгээр ханасан, хөлдөхгүй агаарын массад үүсдэг. Тэд зургаан өнцөгт тогтоцтой үүссэн талстуудад цэвэр хуримтлагдах замаар өсөн ургадаг. Холбогч хүч нь үндсэндээ электростатик.

## Цөм
Бүлээцсэн үүлний дотор, аэрозолийн жижиг хэсэн буюу “мөсөн цөм” нь цөмийн үүрэг гүйцэтгэхийн тулд дуслууд дотор байх ёстой (эсвэл сүлбээтэй байх). Үүлэн дэх шингэн дуслууд үүсдэг цөмтэй харьцуулахад мөсөн цөмийг үүсгэдэг жижиг хэсгүүд маш ховор байдаг; Гэвч тэдгээрийг юу үр дүнтэй болгодог нь тодорхоогүй. Шавар, цөлийн тоос, биологийн тоосонцор үр дүнтэй байж болох ч хэр зэрэг гэдэг нь тодорхойгүй байна.
Болрын бүтэц

Болор судлалд, болорын бүтцийг болор талст материал дахь атом, ион аль эсвэл молекулуудын дараалсан зохицуулалт гэж тодрхойлдог. Дараалсан бүтэц нь матери дахь гурван хэмжээст орон зайн үндсэн чиглэлийн дагуу давтагдах тэгш хэмтэй загварыг баримталдаг бүрэлдэхүүн жижиг хэсгүүдийн дотоод чанараас үүсдэг.

Материал дахь давтагдсан загварыг бүрдүүлдэг жижиг хэсгүүдийн хамгийн жижиг бүлэг нь бүтцийн нэгж эс юм. Нэгж эс нь үндсэн тэнхлэгүүдийн дагуу нэгж нүдийг давтан шилжүүлэх замаар болрын бүхэл тэгш хэм, бүтцийг бүрэн тусгадаг. Шилжүүлгийн векторууд Бравайсийн талст оронгийн зангилааг тодорхойлдог.

Нэгж эсийн үндсэн тэнхлэгүүдийн урт, ирмэгүүдийн урт ба тэдгээрийн хоорондох өнцгүүдийг талст оронгийн тогтмолууд гэж нэрлэдэг бөгөөд үүнийг талст оронгийн параметрүүд эсвэл эсийн параметрүүд гэдэг. Болорын тэгш хэмийн шинж чанарыг орон зайн бүлгүүдийн шинжээр тодорхойлдог. Гурван хэмжээст орон зай дахь жижиг хэсгүүдийн бүх боломжит тэгш хэмийн зохицуулалтыг 230 орон зайн бүлгээр ангилан дүрсэлж болно.

Болор бүтэц ба тэгш хэм нь бутралт, электрон туузны бүтэц, гэрлийн долгион нэвтрүүлэх байдал зэрэг олон физик шинж чанарыг тодорхойлоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.
Гадаргын таталцал

Гадаргын таталцал гэдэг нь хөдөлгөөнгүй шингэн гадаргуу байж болох хамгийн бага гадаргын талбайтай болтлоо агших хэлбийлтийг хэлнэ. Гадаргын таталцал нь сахлын хутга, шавж (жишээ нь, усны гүйгч гэх мэт) зэрэг уснаас илүү нягттай биетүүдэд огт живэхгүйгээр усны гадаргуу дээр хөвөх боломжийг олгодог зүйл юм. 

Шингэн агаарын зааг дээр, агаар дахь молекулуудын хоорондох таталцалаас шингэн төлвийн молекулууд хоорондоо илүү их таталцдаг учраас гадаргын таталцал үүсдэг.

Оролцох үндсэн хоёр механизм байдаг. Нэг нь гадаргуугийн молекулуудын дотогш чиглэсэн хүч бөгөөд энэ нь шингэнийг агшихад хүргэдэг. Хоёр дахь нь шингэний гадаргуутай параллель шүргэгч хүч юм. Энэхүү шүргэгч хүчийг гол төлөв гадаргуугийн таталцал гэж нэрлэдэг. Үүний нийт нөлөө нь шингэн гадаргуу дээр нь сунгасан уян мембран бүрхсэн мэт төлөвтэй байдаг. Гэхдээ уян харимхай мембраны таталцал нь мембраны хэв гажилтын хэмжээнээс хамаардаг бол гадаргуугийн таталцал нь шингэн-агаар эсвэл шингэн-уурын заагийн салшгүй шинж чанартай байдаг тул энэ зүйрлэлийг хэт чухалчлан авч үзэж болохгүй.

Устөрөгчийн холбоогоор дамжуулан усны молекулууд бие биедээ харьцангуй их татагддаг тул усны гадаргуугийн таталцал бусад шингэн төлвийн материалуудтай харьцуулвал илүү өндөр байдаг (20 хэмд метр тутамд 72.8 миллинютон (Н) ). Гадаргуугийн таталцал нь капиллярын үзэгдлийн чухал хүчин зүйл юм.

Гадаргуугийн таталцал нь нэгж зайд ногдох хүч эсвэл нэгж талбайд ногдох энергийн хэмжээстэй байдаг.
Гадаргын энерги

Гадаргуун шинжлэх ухаанд, гадаргуугийн энергийг (мөн гадаргуугийн хоёр талт энерги эсвэл гадаргуугийн чөлөөт энерги) гадаргуу үүсэх үед үүсдэг молекул хоорондын холбоог тасалдуулсаныг хэлдэг. Хатуу төлөвт физикийн хувьд гадаргуу нь материалын их биеээсээ илүү гадны хүчинд өртөмтгий ба энергийн хувьд их байх ёстой (гадаргуу дээрх атомууд их бие дэх атомуудаас илүү их энергитэй байдаг) байдаг. Тиймээс гадаргуу дээрх энергийг материалын их биетэй нь харьцуулахад илүүдэл энерги гэж тодорхойлж болно, эсвэл энэ нь тодорхой гадаргуугийн талбайг бүтээхэд шаардагдах ажил юм. Гадаргуугийн энергийг харах өөр нэг арга бол материалийн их биеийг огтлож хоёр гадаргуу үүсгэхэд шаардагдах ажилтай холбох юм. Хоёр бүтээгдсэн гадаргуугийн хооронд бүрэн бус, биелээгүй холболтын үр дүнд "илүүдэл энерги" бий болсон. 

Хатуу биеийг хэсэг болгон хуваахад биеийн холбоосууд тасалдаж, гадаргуугийн талбай ихэсдэг тул гадаргуун энерги нэмэгддэг. Хэрэв огтлолтыг урвуу байдлаар хийвэл энергийн хадаглагдах чанар үйлчилж зүсэх явцад зарцуулсан энерги нь шинээр үүссэн хоёр гадаргуугийн энергитэй тэнцдэг.
Гельмгольцын чөлөөт энерги

Термодинамикийн хувьд Гельмгольцын чөлөөт энерги (эсвэл Гельмгольцын энерги) нь тогтмол температурт (изотерм) хаалттай термодинамик системээс олж авах ашигтай ажлыг хэмждэг термодинамик потенциал юм. Процесийн турш өөрчлөгдөх Гельмголцын энерги нь темпратур тогтмол үед термодинамик процесийн үед системийн хийж чадах хамгийн их хэмжээний ажилтай тэнцнэ. Тогтмол температурт, Гельмгольцын чөлөөт энерги системд ямар ч солилцоо явагдахгүй байх үед хамгийн бага байна. 

Үүний эсрэгээр, Гиббсийн чөлөөт энерги буюу чөлөөт энтальпийг тогмол даралттай үед ашиглахад тохиромжтой ба термодинамик потенциалыг хэмжихэд хамгийн өргөнөөр ашиглагддаг (ялангуяа химийн салбарт). Жишээлбэл, тэсрэх бодисын судалгаанд Гельмгольцын чөлөөт энергийг ихэвчлэн ашигладаг, учир нь Жишээлбэл, тэсрэх бодисын судалгаанд Гельмгольцын чөлөөт энергийг ихэвчлэн ашигладаг, учир нь тэсрэх урвал байгалаасаа даралт өөрчилдөг шинж чанартай. Үүнийг мөн цэвэр бодисын төлөв байдлын үндсэн тэгшитгэлийг тодорхойлоход өргөнөөр ашигладаг.

Чөлөөт энергийн тухай ойлголтыг Германы физикч Херман фон Гельмгольцын боловсруулсан бөгөөд анх 1882 онд "Химийн процессын термодинамикийн тухай" лекцээрээ танилцуулсан байдаг.
Цаг уурын систем

Дэлхийн цаг уурын систем нь бие биедээ харилцан үйлчилдэг таван бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг агуулсан цогц систем юм; агаар мандал (агаар), усан мандал (ус), мөсөн мандал (мөс ба мөнх цэвдэг), чулуун мандал (дэлхийн дээд чулуулаг давхарга), шим мандал (амьд биес). Уур амьсгал гэдэг нь ихэвчлэн 30 жилийн дундаж цаг агаарын байдлыг илэрхийлдэг уур амьсгалын системийн статистик үзүүлэлт бөгөөд далайн урсгал, салхины хэв маяг зэрэг цаг уурын систем дэх үйл явцын хослолоор тодорхойлогддог. Агаар мандал, далай дахь эргэлт нь нарны цацрагаас үүдэлтэй бөгөөд халуун орны бүс нутгаас нарнаас бага дулаан авдаг бүс нутаг руу дамжуулдаг. Усны эргэлт ч мөн адил энергийг уур амьсгалын систем даяар шилжүүлдэг. Цаашлаад өөр өөр бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хооронд амьдралд шаардлагатай янз бүрийн химийн элементүүд байнга эргэлдэж байдаг. 

Уур амьсгалын систем нь дотоод хэлбэлзэл болон гадаад хүчин зүйлүүдийн улмаас өөрчлөгдөж болдог. Эдгээр гадны нөлөөллүүд нь нарны эрчмийн өөрчлөлт, галт уулын дэлбэрэлт зэрэг байгалийн шинжтэй эсвэл хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй байж болно. Дулаан хуримтлуулах хүлэмжийн хийн бөөгнөрөл, гол төлөв шатах ашигт малтмал шатааж байгаа хүмүүсээс ялгарч байгаа нь дэлхийн дулаарлыг үүсгэж байна.
Потенциал энерги

Физикийн хувьд потенциал энерги гэдэг нь бусад объекттой харьцах байрлал, өөрийн доторх хүчдэл, цахилгаан цэнэг болон бусад хүчин зүйлээс шалтгаалан объектыг барьж буй энерги юм. Потенциал энерги гэдэг нэр томъёог 19-р зууны Шотландын инженер, физикч Уильям Рэнкин танилцуулсан боловч эртний Грекийн гүн ухаантан Аристотелийн потенциалын тухай ойлголттой холбоо байдаг. 

Потенциал энергийн нийтлэг төрөлд объектын таталцлын потенциал энерги, сунадаг пүршний уян хатын потенциал энерги, цахилгаан орон дахь цэнэгийн цахилгаан потенциал энерги орно. Олон улсын нэгжийн систем (SI) дахь энергийн нэгж нь жоуль (тэмдэг J) юм.

Потенциал энерги нь биед үйлчилдэг хүчүүдтэй холбоотой бөгөөд эдгээр хүчний биед гүйцэтгэх нийт ажил нь зөвхөн орон зай дахь биеийн эхний ба эцсийн байрлалаас хамаардаг. Нийт ажил нь замаас хамааралгүй эдгээр хүчийг консерватив хүч гэж нэрлэдэг. Хэрэв биед үйлчлэх хүч орон зайд харилцан адилгүй байвал тухайн хүч нь хүчний оронтой байна; Ийм оронгуудыг орон зайн цэг бүрт вектороор дүрсэлдэг бөгөөд үүнийг вектор орон гэж нэрлэдэг. Консерватив вектор оронгуудыг скаляр потенциал гэж нэрлэгддэг тодорхой скаляр функцийн налалт хэлбэрээр илэрхийлж болно. Потенциал энерги нь энэ потенциал функцтэй холбоотой бөгөөд функцаас гаргаж авч болдог.
Термодинамик потенциал

Термодинамик потенциал (эсвэл илүү нарийвчлалтайгаар термодинамик потенциал энерги) нь системийн термодинамик төлөвийг илэрхийлэхэд ашигладаг скаляр хэмжигдэхүүн юм. Механикийн нэгэн адил потенциал энерги нь ажил хийх чадвар гэж тодорхойлогддог ба өөр өөр потенциалууд өөр өөр утгатай байдаг. Термодинамик потенциалын тухай ойлголтыг Пьер Дюхем 1886 онд анх нэвтрүүлсэн. Жосиа Виллард Гиббс өөрийн судалгааны ажилдаа үндсэн функц гэсэн нэр томъёог ашигласан.

Физик утгатай гол термодинамик потенциалийн нэг нь  дотоод энерги U юм. Энэ нь хадаглагддаг хүчний системийн энергийн тогтоц (үүнээс болж потенциал гэж нэрлэгддэг) ба зөвхөн тодорхой тооны лавлагааны (эсвэл өгөгдөл) утгатай. Бусад бүх термодинамик энергийн потенциалуудын илэрхийлэлийг Legendre хувиргалтаар дамжуулан U илэрхийлэлээс гаргаж авах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл термодинамик потенциал бүр нь бусад термодинамик потенциалуудтай тэнцүү байна; потенциал бүр нь бусдынхаа өөрөөр илэхрийлэгдсэн утга юм.

Термодинамикийн хувьд татах хүч мэтийн гадны хүчийг термодинамик потенциалд бус нийт энергид нөлөөлдөг гэж үздэг.
Тивийн шилжилт

**Тивийн шилжилт** гэдэг нь дэлхийн тивүүд геологийн цаг хугацааны турш бие биетэйгээ харьцангуйгаар шилжиж улмаар далайн гадаргуу дээр шилжсэн мэт харагддаг гэсэн таамаглал юм. Тивийн шилжилт гэх ухагдахуун нь дэлхийн чулуун мандалын тектоникууд дээрх тивүүдийн хөдөлгөөнийг судалдаг тектон хавтангийн шинжлэх ухааны төрөлд багтана.

Тивүүд “шилждэг” байж магадгүй гэсэн таамаглалыг хамгийн анх Абрахам Ортелиус 1596 онд дэвшүүлжээ. Мобилизмын тухай орчин үеийн үзлийн суурийг тавигч нь Австри улсын геологч Отто Амферер юм. Энэхүү ухагдахууныг Альфред Вегенер 1915 онд хэвлүүлсэн “Тив ба далай тэнгисийн үүсэл” нийтлэлдээ илүү боловсронгуйгаар голчлон судалсан байдаг. Гэвч тухайн үеийн олон хүмүүс үндэслэх механизмгүй гэж үзэн няцаасан. Английн геологич Артур Холмс хожим энэ механизмд зориулж мантийн конвекцийг санал болгосон.
Хэмжих нэгжийн систем

Хэмжих нэгжийн систем буюу хэмжүүрийн систем гэж нэрлэгддэг нэгжийг хэмждэг систем нь хэмжүүрийн нэгжүүд болон тэдгээрт хамаарах дүрмийн цуглуулга юм. Хэмжилтийн системүүд нь түүхэн чухал ба шинжлэх ухаан, худалдааны зорилгоор зохицуулагдан тодорхойлогдсон байдаг. Үүнийг ашиглаж буй жишээнүүдэд Олон улсын нэгжийн систем буюу SI (метрийн системийн орчин үеийн хэлбэр), Британийн эзэнт гүрний систем, АНУ-ын заншлын систем орно.

## Түүх 
Эрт дээр үед хэмжилтийн системийг орон нутгийн хэмжээнд тодорхойлдог байсан: янз бүрийн нэгжийг хааны эрхий хурууны урт, хөлийн хэмжээ, алхалтын урт, гарын урт, эсвэл тусгай торхны усны жингээс хамааран бие даан тодорхойлогдож болдог байв. Нийтлэг шинж чанар нь гэвэл ямар нэгэн стандарт дээр үндэслэсэн тодорхой тодорхойлолт байсан явдал юм. Яваандаа худалдаачид, эрдэмтдийн хэрэгцээг хангахын тулд тохой, алхалт нь "заншилт нэгж"-ийн тоонд орсон

Илүү нийтлэг, бат бөх тогтолцоог эрхэмлэх үзэл олон улсын худалдаа, шинжлэх ухааны өсөлтийг дагаж аажмаар тархсан. Хэмжилтийн системийг өөрчлөх нь ойрын хугацаанд асуудал үүсэгдэг бөгөөд энэ нь ихэвчлэн өөрчлөлтийг эсрэг эсэргүүцэл юм.
Хуралдаан хийх эрх

Хуралдаан хийх эрх, заримдаа эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө гэж сольж хэрэглэдэг нь хүмүүсийн нэгдэж, хамтын болон хуваалцсан санаагаа илэрхийлэх, сурталчлах, хөөцөлдөх, хамгаалах хувь хүний ​​эрх буюу чадвар юм. Эвлэлдэн нэгдэх эрхийг хүний ​​эрх, улс төрийн эрх, иргэний эрх чөлөө гэж хүлээн зөвшөөрдөг.

Жагсаал цуглаан хийх эрх чөлөө, эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө гэсэн нэр томьёог олон нийтийн газар цуглах эрх чөлөө, эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөөг ялгахад ашиглаж болно. Жагсаал цуглаан хийх эрх чөлөөг ихэвчлэн жагсаал цуглаан хийх эрхийн хүрээнд ашигладаг бол эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөөг хөдөлмөрлөх эрхийн хүрээнд ашигладаг бөгөөд АНУ-ын Үндсэн хуульд жагсаал цуглаан хийх эрх чөлөө, нэгдэх эрх чөлөө гэсэн утгаар тайлбарладаг холбоо.

## Хүний эрхийн баримт бичиг 
Хүний эрхийн дараах баримт бичгүүдэд жагсаал цуглаан хийх эрх чөлөө багтсан болно.

* Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал – 20 дугаар зүйл
* Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт – 21 дүгээр зүйл
* Хүний эрхийн тухай Европын конвенц – 11 дүгээр зүйл
* Хүний эрхийн тухай Америкийн конвенц – 15 дугаар зүйл
Сонгох эрх

Сонгох эрх, эсвэл зүгээр л улс төрийн франчиз гэдэг нь олон нийтийн, улс төрийн сонгууль, бүх нийтийн санал асуулгад оролцох эрх юм (энэ нэр томьёог заримдаа санал өгөх эрхийн утгаар ашигладаг). Зарим хэлээр, хааяа англи хэлээр идэвхитэй сонгох эрх буюу сонгууль өгөх эрх болон идэвхигүй сонгох эрх буюу сонгуульд нэр дэвших гэж ялгадаг. Идэвхтэй болон идэвхгүй сонгуулийн эрхүүдийн хослуулан заримдаа бүрэн сонгох эрх гэж нэрлэдэг.

Ихэнх ардчилсан орнуудад боломжит хүмүүс сонгуульд хүссэн нэр дэвшигчдээ санал өгөх боломжтой. Ард иргэд  бүх нийтийн санал хураалтанд санал өгөх боломжтой. Жишээлбэл, Швейцарьт үүнийг засгийн газрын бүх түвшинд зөвшөөрдөг. АНУ-д Калифорниа, Вашингтон, Висконсин зэрэг зарим мужууд өөрсдийн бие даасан бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж, иргэдэд бүх нийтийн санал хураалтанд санал болгодог; бусад мужууд болон холбооны засгийн газрууд тэгдэггүй. Их Британид бүх нийтийн санал хураалт нь ховор.
Иргэний болон улс төрийн эрх

Иргэний болон улс төрийн эрх гэдэг нь засгийн газар, нийгмийн байгууллагууд хувь хүний эрх чөлөөг зөрчихөөс хамгаалдаг эрхийн ангилал юм. Тэд нийгэм, төрийн болон улс төрийн амьдралд оролцох эрхийг баталгаажуулдаг.

Иргэний эрх нь ерөнхийдөө хүмүүсийн бие махбодийн болон оюун санааны бүрэн бүтэн байдал, амь нас, аюулгүй байдлыг хангах; хүйс, арьсны өнгө, бэлгийн чиг баримжаа, үндэсний гарал үүсэл, арьсны өнгө, нас, улс төрийн харьяалал, үндэс угсаа, нийгмийн анги, шашин шүтлэг, хөгжлийн бэрхшээлтэй гэх мэт үндэслэлээр ялгаварлан гадуурхалаас хамгаалагдах; хувийн нууц болон хувь хүний ​​ үзэл бодол, үг хэлэх, шашин шүтлэг, хэвлэл, цуглаан хийх, хөдөлгөөн хийх эрх чөлөө.

Улс төрийн эрхүүдэд яллагдагчийн эрх, тэр дундаа шударга шүүхээр шүүлгэх эрх зэрэг хуулийн шударга ёс (үйл явцийн шударга байдал) багтана: хохирлыг барагдуулах эсвэл хууль ёсны арга хэмжээ авах эрх; эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө, цуглаан хийх эрх, өргөдөл гаргах эрх, өөрийгөө хамгаалах эрх, сонгох эрх зэрэг иргэний нийгэм, улс төрд саналаа өгөх эрх.

Иргэний болон улс төрийн эрх нь олон улсын хүний ​​эрхийн анхны бөгөөд үндсэн хэсгийг бүрдүүлдэг. Эдгээр нь 1948 оны Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын эхний хэсгийг (хоёр дахь хэсгийг эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхүүд агуулдаг) бүрдүүлдэг.
Зориуд селекц

thumb|Дарвины финчүүд
Зориуд селекц (мөн зохиомол сонголт) нь хүмүүс ихэвчлэн мэргэжлийн үржүүлэгчийн үржүүлдэг үүлдэр гэж нэрлэгддэг амьтан эсвэл ургамлын эрэгчинг сонгох замаар тодорхой фенотип шинж чанаруудыг сонгон хөгжүүлэхийн тулд амьтан, ургамлын үржлийг ашиглах үйл явц юм. 

Гаршуулсан ургамлыг үүлдрийн сорт, сорт, сорт, үүлдэр гэж нэрлэдэг. Өөр өөр үүлдрийн хоёр цэвэр үүлдрийн амьтнаас эрлийз үүлдэр гаргах ба эрлийз ургамлыг эрлийз гэнэ.thumb|Туршилтын луувангууд Цэцэг, хүнсний ногоо, жимсний модыг сонирхогчид болон арилжааны болон арилжааны бус мэргэжилтнүүд үржүүлж болно: гол ургац нь ихэвчлэн мэргэжлийн хүмүүсийн гарал үүсэлтэй байдаг. 

Амьтны үржлийн ажилд зохиомол сонголт нь ихэвчлэн цус ойртолт, үүлдэр угсаа, удмаас ялгарах зэрэг аргуудтай хослуулсан байдаг. Ургамлын үржүүлгийн хувьд ижил төстэй аргыг ашигладаг. Чарльз Дарвин (Charles Darwin) 1859 онд хэвлэгдсэн "Зүйлийн гарал үүслийн тухай" номондоо зориуд селезкц цаг хугацааны явцад өөрчлөлтийг бий болгоход хэрхэн амжилтанд хүрсэн талаар ярилцжээ. thumb|Чарльз Дарвин

thumb|Sectio_caesarea Түүний эхний бүлэгт тагтаа, муур, үхэр, нохой зэрэг амьтдыг сонгон үржүүлэх, гаршуулах талаар авч үзсэн. Дарвин байгалийн шалгарлын онолыг дэвшүүлж, тайлбарлахын тулд зохиомол сонгон шалгаруулалтыг аналог болгон ашигласан боловч сүүлчийнх нь чиглүүлээгүй тусдаа үйл явц гэж эхнийхээс нь ялгажээ.
Биохимийн түүх

Биохимийн түүх нь амьдралын бүтэц, үйл явцыг сонирхож байсан эртний Грекчүүдээс эхэлсэн гэж үздэг, гэхдээ биохими нь шинжлэх ухааны тодорхой салбар болохын хувьд 19-р зууны эхэн үеэс эхэлсэн.1833 онд Ансельме Пайен анхны энзим болох диастазыг (амилаза гэж нэрлэдэг) нээсэн нь биохимийн эхлэл байсан гэж зарим хүмүүс маргаж байсан бол зарим нь Эдуард Бюхнер Биохимийн нарийн төвөгтэй үйл явцын анхны эсгүй хананд спирт исгэх нь биохимийн төрөлт юм. Зарим нь мөн Юстус фон Либигийн 1842 оны нөлөө бүхий бүтээл болох Амьтны хими, эсвэл физиологи ба эмгэг судлалд хэрэглэх органик хими нь бодисын солилцооны химийн онолыг, эсвэл бүр 18-р зууны эхэн үед хийсэн судалгааг дурдаж болно. Антуан Лавуазьегийн исгэх ба амьсгалах.

Биохими гэдэг нэр томьёоны –био "амьдрал" гэсэн утгатай, хими гэсэн үгийн нэгдлээс гаралтай. Энэ үгийг анх 1848 онд англид нээсэн байдаг бол 1877 онд Феликс Хоппе-Сейлер (Physiological Chemistry) сэтгүүлийн эхний дугаарын өмнөх үгэнд (Герман хэлээр биохими) нэр томъёог ижил утгатайгаар ашигласан байдаг. физиологийн химийн чиглэлээр ажиллаж, түүний судалгаанд зориулсан хүрээлэнгүүдийг байгуулах талаар маргаж байв. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн эх сурвалжууд Германы химич Карл Нойбергийг 1903 онд шинэ шинжлэх ухааны нэр томъёог зохиосон гэж иш татсан бөгөөд зарим нь Франц Хофмайстер ч гэж үздэг.
Хил хязгааргүй эмч нар

**Хил хязгааргүй эмч нар** (франц. Médecins sans frontières, товчлол. MSF) нь дэлхийн 70 гаруй оронд цэргийн мөргөлдөөн, өлсгөлөн, тахал, албадан шилжилт хөдөлгөөн, байгалийн гамшигт нэрвэгдсэн хүмүүст яаралтай эмнэлгийн тусламж үзүүлдэг олон улсын хараат бус бөгөөд ашгийн бус эрүүл мэнд-хүмүүнлэгийн Төрийн бус байгууллага юм. Төв байр нь Швейцарын Женев хотод байралдаг. 

Тус байгууллагыг 1967-1970 онд Нигерт болсон иргэний дайны үеэр Олон улсын улаан загалмай нийгэмлэгт сайн дурын ажилтнаар ажиллаж байсан эмч нар 1971 онд Парис хотод байгуулжээ. Мөн "Тонус" эмнэлгийн сэтгүүлийн сэтгүүлчид оролцсон байна.
Үүсгэн байгуулагчдын дунд: Жак Бэрэс (Jacques Bérès), Макс Рекамье, Паскаль Грелетти-Босвье, Бернард Кушнер (францын эмч, дипломат, 2007-2010 онд Францын Гадаад хэргийн сайд асан), Ксавье Эммануэлли (Xavier Emmanuelli), Рэймонд Борел (Raymond Borel), Филипп Берниер (Philippe Bernier).

"Хил хязгааргүй эмч нар" ТББ албан ёсны үүсгэн байгуулагдсан огноо нь 1971 оны 12-р сарын 22 юм. Тухайн үед уг байгууллага нь 300 гаруй сайн дурын ажилтан, эмч, сувилагч болон бусад мэргэжлийн төлөөлөл, тэр дундаа суурийг нь тавьсан 13 эмч, сэтгүүлчидээс бүрдсэн байв.

Тус байгууллагын үйл ажиллагаа нь хүн бүр арьсны өнгө, нас, хүйс, шашин шүтлэг, улс төрийн үзэл бодлоос үл хамааран эмнэлгийн тусламж авах эрхтэй гэсэн итгэл үнэмшилд суурилсан юм. Мөн энэ хэрэгцээ улс орнуудын хил хязгаар саад тотгор болох ёсгүй гэж үздэг байна.

Тус байгууллага жил бүр 3000 гаруй сайн дурынхныг 70 гаруй улс, тэр дундаа зэвсэгт мөргөлдөөн болж буй бүс нутаг руу илгээдэг. Тус байгууллагын сайн дурынхан олон халуун цэгт ажилладаг. Үүнээс гадна "Хил хязгааргүй эмч нар" боломжит халдвар, тэр дундаа сүрьеэ, ДОХ-ийн халдвараас урьдчилан сэргийлэх, соён гэгээрүүлэх ажлыг зохион байгуулдаг байна.

"Хил хязгааргүй эмч нар" ТББ санхүүжилтийнхээ ихэнхи хувийн хандиваас бүрдүүлдэг байна. 2017 оны байдлаар тус байгууллага санхүүжилтийнхээ 96 орчим хувийг 6,000,000 гаруй хандивлагчдаас авчээ. 

2008 онд тус байгууллагын тухай "Онцгой байдлын үед амьдрах: Хил хязгааргүй эмч нарын түүх"  (*Living in Emergency: Stories of Doctors Without Borders*) баримтат кино гарч нийтийн хүртээл болсон.
Гринпис

**Гринпис (Greenpeace)** (англи. *Greenpeace* )—1971 онд Канадад байгуулагдсан олон улсын байгаль орчныг хамгаалах төрийн бус байгууллага. 

Байгууллагын үйл ажиллагааны гол чиглэл нь дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлт, халуун орноос Арктик ба Антарктидын бүс нутгийг хамарсан ойн хомсдол, хэт их загас агнуур, арилжааны зорилгоор халим агнуур, цацраг идэвхит бодисын аюул, сэргээгдэх эрчим хүчний хөгжил ба нөөцийг хамгаалах, химийн аюултай бохирдол, тогтвортой хөдөө аж ахуй, газар тариалан, Арктикийг хамгаалах зэрэг юм.

Үндэсний болон бүс нутгийн 26 байгууллага (Бүс нутгийн байгууллага) нь Greenpeace-ийн ерөнхий зарчим, эрхэм зорилгыг удирдлага болгон дэлхийн 55 оронд бие даан үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна.

Олон улсын ажлыг уяалдуулан зохицуулах зорилгоор 80-аад онд үндэсний байгууллагууд Нидерландын Амстердам хотноо төвтэй "Гринпис Интернэшнл" (англи. Greenpeace International) байгууллагыг байгуулжээ. Байгууллагын гишүүдийн бүх нийтийн Чуулган удирддаг байна. 

## Байгууллагын зарчим 
*Хараат бус бие даасан байх*. Greenpeace нь зөвхөн иргэд болон хувийн буяны сангуудын хандиваар санхүүждэг бөгөөд засгийн газар, арилжааны байгууллага, улс төрийн намуудаас мөнгө хүлээн авдаггүй байна. Greenpeace нь хуваарилагдсан хөрөнгийг үр ашигтай зарцуулах үүрэгтэй бөгөөд зөвхөн байгаль орчны төсөлд зарцуулдаг.

*Хүчирхийлэл хэрэглэхгүй байх*. Greenpeace хүчирхийллийн аливаа хэлбэрийг зорилгодоо хүрэх арга зам гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй. Эдгээр үйлдэл нь маргаантай мэт санагдаж байсан ч бүх үйлдэл нь тайван эсэргүүцлийн илэрхийлэл юм. Greenpeace хэзээ ч айлган сүрдүүлэх, заналхийлсэн үед түрэмгийллийн эсрэг хариу үйлдэл үзүүлэхгүй.

*Үйлдлээр эсэргүүцэх*. Greenpeace нь эсэргүүцлийг үр дүнд хүргэдэг гэдэгт итгэдэг бөгөөд үйл ажиллагаа нь хүмүүс, байгууллагуудад урам зориг өгч, байгальд хандах хандлагыг нь өөрчилж чадна гэж үздэг. Энэ нь байгаль орчны асуудалд анхаарал хандуулах, шаардлагатай өөрчлөлтөд хүрэх цорын ганц арга замаас хол боловч хамгийн мэдэгдэхүйц арга юм.
Ирээдүйн үеийнхэн

Ирээдүй хойч үе гэдэг бол хараахан төрөөгүй байгаа таамаглагдсан хүмүүсийн нэг бүлэг юм. Ирээдүйн хойч үеийг одоогийн болон өнгөрсөн үеийнхтэй харьцуулж, өмнөх үеээс дамжсан тэгш байдлын талаар эргэцүүлэхэд түлхэц өгөх, сануулах зорилгоор ярьдаг зүйл юм. Ирээдүй хойч үеийнхний ёс суртахууны тэвчээрийн талаар философичдын дунд өргөн хүрээнд маргаж, зөрчилдөж ирсэн бөгөөд үр дүнтэй альтруизмын нийгэмлэг чухал, үүнийг нь үл тоомсорлодог шалтгаан гэж үздэг. Энэ нэр томъёог ихэвчлэн соёлын өв, байгалийн өвийг хамгаалах, харилцан яриа өрнүүлэхэд ашиглагддаг. 

Тогтвортой байдал, цаг агаар, уур амьсгалын хөдөлгөөнүүд түүний үзэл баримтлалыг урт хугацааны сэтгэлгээний зарчмуудыг хууль тогтоомжид тусгах хэрэгсэл болгон баталсан. Энэхүү үзэл баримтлал нь ихэвчлэн Ирокезийн уламжлалтай холбоотой долоон үеийн үзэл баримтлал гэх мэт экологийн үйл ажиллагааны зарчим болох уугуул сэтгэлгээтэй холбоотой байдаг.

## Эх сурвалж
Энэ нэр томьёо нь одоо амьдарч буй үеийнхэн ирээдүй хойч үеийнхний амьдрах ертөнц, өнөөгийн амьдарч буй хүмүүсээс өвлөн авах ертөнцөд үзүүлэх нөлөөг хэлдэг. Энэхүү үзэл баримтлалыг тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалын нэг хэсэг болох тогтвортой байдлын хамгийн өргөн иш татсан тодорхойлолтод дурдсан болно, 1987 оны 3-р сарын 20-нд НҮБ-ын Брундтландын комиссынхон: “sustainable evelopment (тогтвортой хөгжил) бол хөгжил бөгөөд хойч үеийнхний өөрсдийн хэрэгцээг хангах чадварыг алдагдуулахгүйгээр өнөөгийн хэрэгцээг хангадаг.”

Ангилал:Футурологи
Криоген

= Криоген =
Криоген нь 720-635 сая жилийн өмнөөс үргэлжилсэн геологийн  үе юм.  Тонийн үеэс өмнө,Эдиакараний дараах үеэс Неопротерозой эрин үеийн 2 дугаар үеэс бүрддэг.

Криоген нь биосферын эрс өөрчлөлтын цаг үе байсан. Өмнөх уйтгартай тэрбум жилийн тогтвортой байдлын дараа Криогенийн эхэн үед хүндхэн Стуртиан мөсжилт эхэлж, цасан бөмбөг гэж нэрлэгддэг гаригийн төлөв байдал дэлхийн бүхий л хэсгийг хөлдөөжээ. 70 сая жилийн дараа дууссан ч дэлхийн үйл явдлын нэг болох Мариноаны мөсжилт дараахан эхэлсэн. Энэ үйл явдлууд нь шинжлэх ухааны маргаан ба эдгээр мөстлөгүүд дэлхийг бүхэлд нь хамарсан уу, эсвэл экваторын ойролцоо задгай далайн хэсэг амьд үлдсэн эсэх талаар сэдэв юм. 

= Тогтоол =
Криогенийн үеийг 1990 онд Олон улсын стратиграфийн комисс соёрхон баталсан. Бусад ихэнх цаг үеийнхээс ялгаатай нь Криогенийн эхлэл нь дэлхий даяар ажиглагдаж, баримтжуулсан үйл явдалтай холбоогүй юм. Үүний оронд тухайн үеийн суурь нь 850 сая жилээр тогтоогдсон тогтсон чулуулгийн үеээр тодорхойлогддог байсан ч 2015 онд 720 сая жил болж өөрчлөгдсөн байна.
Утаагүй дарь

Утаагүй дарь, мөн бууны дарь гэж нэрлэгддэг, галт зэвсэг болон их бууд ашигладаг түлшний төрөл нь хар дарьтай харьцуулахад буудах үед утаа болон дарины тортог бага гаргадаг. Шаталтын бүтээгдэхүүн нь ихэвчлэн хий хэлбэртэй байдаг бол хар дарьны хувьд 55% орчим нь хатуу төлөвт бүтээгдэхүүн (ихэвчлэн калийн карбонат, калийн сульфат, калийн сульфид) байдаг. Үүнээс гадна, утаагүй дарь нь галт зэвсгийн гол төмрийг зэврэхэд хүргэдэг хар дарьнаас үүдэлтэй гигроскоп матералын өтгөн, хатуу дарины тортог үлдээдэггүй.

Нэрийг нь үл харгалзан, утаагүй дарь нь утаанаас бүрэн ангид биш бөгөөд жижиг гарын зэр зэвсгээс гарах утаа бага ажиглагдаж болох ч, их бууны утаа их хэмжээний байж болно.

1884 онд Пол Виелийн зохион бүтээсэн хамгийн түгээмэл томъёолол нь нитроцеллюлоз дээр суурилдаг боловч нитроцеллюлозын давуу тал тодорхой болохоос өмнө буюу 19-р зууны сүүлчээр нитрат, хлорат эсвэл бихромат исэлдүүлэгч агуулсан янз бүрийн пикратын хүчлийн давсны хольцыг тодорхойлоход үүнийг ашигласан.
Бууны хошууны хурд

Бууны хошууны хурд гэдэг нь бууны гол төмрийн үзүүрээс (жишээ нь, хошуунаас) гарах агшинд буудагдсан сумны (сум, үрлэн сум, хорголжин сум, эсвэл буудагдах сум) хошуутай хамааралтай байх хурд юм. Галт зэвсгийн хошууны хурд нь хар нунтаг бялттай буунд ойролцоогоор 120 м/с (390 фут/с)-аас 370 м/с (1,200 фут/с) хүртэл, орчин үеийн өндөр хурдтай винтов бууны 220 Swift, 204 Ruger зэрэг сумны хонгионуудын хувьд 1200 м/с (3,900 фут/с), кинетик энерги нэвтрэгч сумаар галладаг танк бууны хувьд 1700 м/с (5,600 фут/с) хүртэл байна. Сансрын хөлөгт нөлөөлж буй тойрог замын хаягдлыг дүрслэхийн тулд НАСА 8,500 мл (28,000 фут/сек) хурдтай хөнгөн хийн буугаар сум харвадаг. FPS (секунд дэх фут) ба MPH (цагт миль) нь хамгийн түгээмэл америк сумны хэмжилтийн хэмжигдэхүүн юм. Галт зэвсгийн төрөл, сумны хонгио, бууны гол төмрийн урт зэрэг хэд хэдэн хүчин зүйл нь сумны хошууны хурдыг тодорхойлдог.

## Харвасан сумны хурд
Цэнэглэгдээгүй нисч буй сумны хувьд түүний хурд нь бууны хошуунаас гарахдаа хамгийн өндөр бөгөөд агаарын эсэргүүцлийн улмаас тогтмол хурдтай унадаг. Дууны хурдаас бага хурдтай (далайн түвшин дэх хуурай агаарт ойролцоогоор 340 м/с (1100 фут/с)) аялах сумнууд нь авианы хурдаас доогуур хурдтай байдаг бол илүү хурдтай аялах сумнууд нь дуунаас хурдан байдаг тул нилээд зайг туулж, тэр ч бүү хэл ойролцоох ажиглагч буудлагын "цохилтыг" сонсохоос өмнө байг онож чаддаг.
Бэхжүүлэлт

Бэхжүүлэлт (мөн хэрэм, цайз, бэхлэлт гэж нэрлэдэг) нь дайны үед газар нутгийг хамгаалах зориулалттай цэргийн байгууламж бөгөөд тайван цагт бүс нутагт дүрэм тогтооход ашиглагддаг. Энэ нэр томъёо нь латин fortis ("хүчтэй") ба facere ("хийх") гэсэн үгнээс гаралтай.

Эрт дээр үеийн түүхээс эхлээд орчин үе хүртэл байнга өөрчлөгдөж байдаг түрэмгийлэл, байлдан дагуулалтын ертөнцөд хотууд оршин тогтнохын тулд хамгаалалтын хэрэм зайлшгүй шаардлагатай байсаар иржээ. Индусын хөндийн соёл иргэншлийн зарим суурингууд анхны бэхжүүлэгдсэн жижиг хотууд байв. Эртний Грекд том чулуун хэрмүүд Микений Грект баригдсан байсан ба, тухайлбал Микений эртний дурсгалт газар ("циклопын" хананыхаа асар том чулуун тоосгоор алдартай). Грекийн фроурион нь цэргийн хот хамгаалалтад ашигладаг бэхжүүлэгдсэн барилгуудын бүрдэл байсан бөгөөд энэ нь Ромын хэрэм эсвэл цайзтай дүйцэхүйц юм. Эдгээр барилгууд нь голчлон харуулын цамхаг, тодорхой зам, даваа, хилийг хамгаалах зориулалттай ашиглагддаг байв. Жинхэнэ цайзаас жижиг ч гэсэн эдгээр нь хил хянаж хамгаалах жинхэнэ түшиц газар гэхээсээ илүү хилийн харуулын үүргийг гүйцэтгэдэг байв.
Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлаг

**Олон улсын атомын эрчим хүчний агентлаг** товчлол. ОУАЭА (англи. *International Atomic Energy Agency, товчлол.* IAEA) -НҮБ-ын 1954 оны 12-р сарын 4-ний өдрийн шийдвэрийн дагуу 1957 онд байгуулагдсан. НҮБ-ын цөмийн эрчим хүчийг энхийн зорилгоор ашиглах чиглэлээр хамтын ажиллагааны  хөгжлийг хэрэгжүүлдэг олон улсын байгууллага юм. Төв байр Австри Улсын нийслэл Вена хотод байрладаг (Вена хотын Олон улсын төв).

ОУАЭА-ийн дүрмийг 1956 оны 10-р сарын 26-нд Нью-Йоркт болсон үүсгэн байгуулах бага хурлаар баталж, 1957 оны 7-р сарын 29-нд хүчин төгөлдөр болсон.

Тус агентлаг нь НҮБ-ын системийн хүрээнд бие даасан олон улсын Засгийн газар хоорондын байгууллага болж байгуулагдсан бөгөөд Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх тухай гэрээ (англи. *Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons*, сокращённо — *Non-Proliferation Treaty, NPT*)  баталснаар түүний ажил онцгой ач холбогдолтой болсон. 

## Агентлагийн чиг үүрэг 
* цөмийн эрчим хүчийг энхийн зорилгоор ашиглах судалгаа, хөгжлийг дэмжих;
* шинжлэх ухааны ололт, арга барилын солилцоог дэмжих;
* энхийн зориулалттай цөмийн хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтыг цэргийн зориулалтаар ашиглахгүй байх баталгааны тогтолцоог бүрдүүлэн хэрэгжүүлэх;
* эрүүл мэнд, аюулгүй байдлын хэм хэмжээг боловсруулан бий болгож түүнд дасан зохицуулах.

## Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлагийн ерөнхий захиралууд
Өөрийгөө угсралт

Өөрийгөө угсрах гэдэг нь урьд өмнө байсан бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн эмх замбараагүй систем нь гадны чиглэлгүйгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хоорондын тодорхой, дотоод харилцан үйлчлэлийн үр дүнд зохион байгуулалттай бүтэц, загварыг бий болгох үйл явц юм. Бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь молекулууд байх үед үйл явцыг молекул түвшний өөрөө угсралт гэж нэрлэдэг.

(104)-д чиглэсэн кальцит дээр 2-аминотефталийн хүчлийн молекулуудын өөрөө угсралтын AFM дүрслэл.
Өөрөө угсралтыг статик болон динамик гэж ангилж болно. Статик өөрөө угсралтын үед систем тэнцвэртэй болж чөлөөт энергийг багасган дараалсан төлөв үүсгэдэг. Гэсэн хэдий ч динамик өөрөө угсралт тодорхой дотоод харилцан үйлчлэлээр зохицуулагдсан өмнөх бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн загварыг холбогдох салбарын эрдэмтэд "өөрөө угсрагдсан" гэж тодорхойлдоггүй. Эдгээр бүтэц нь "өөрөө зохицуулагдсан" гэж илүү сайн тайлбарлагддаг боловч эдгээр нэр томъёо ихэвчлэн солигдож хэрэглэгддэг.

## Хими болон материал судлалын шинжлэх ухаанд
Зүүн талд байгаа ДНХ-ийн бүтэц (схемийг үзүүлэв) нь баруун талд байх атомын хүчний микроскопоор дүрслэгдсэн бүтэц рүү өөрөө угсарна.
Шалгарсан утгаараа өөрөө угсралт нь молекулын нэгжийг ковалент бус харилцан үйлчлэлийн замаар эмх цэгцтэй бүтэц болгон аяндаа, урвуу урвал байж болох бүтэц гэж тодорхойлж болно. Энэхүү тодорхойлолтоос үзхэд өөрөө угсрах системийн анхны шинж чанар нь өөрөө угсрах үйл явцын аяндаа явагддаг чанар юм: өөрөө угсарсан системийг бий болгох үүрэгтэй харилцан үйлчлэл нь дотоод түвшинд хатуугаар үйлчилдэг, өөрөөр хэлбэл нано бүтэц нь өөрийгөө бүтээдэг. .

Хэдийгээр өөрөө угсралт нь ихэвчлэн сул харилцан үйлчилдэг төрлүүдийн хооронд явагддаг боловч энэ бүтэц нь хүчтэй холбоотой ковалент системд шилжиж болдог. Үүний жишээг полиоксометалатын өөрөө угсралтаас харар боломжтой.
Молекул түвшний өөрийгөө угсралт

Хими ба материалын шинжлэх ухаанд молекулын өөрийгөө угсрах үйл явц нь молекулууд гадны эх сурвалжаас удирдамж, удирдлагагүйгээр тодорхой зохицуулалтыг хүлээн авах үйл явц юм. Өөрөө угсралт нь хоёр төрөл байна: молекул хоорондын болон молекул доторх. Ихэнхдээ молекул түвшний өөрийгөө угсралт гэсэн нэр томъёо нь эхнийхтэй холбоотой байдаг бол сүүлийнх нь нугалах гэж нэрлэгддэг.

## Молекулын дээд давхаргын системүүд
Молекул түвшний өөрөө угсралт нь молекулын дээд давхаргын химийн үндсэн ойлголт юм.] Учир нь ийм систем дэх молекулуудын угсралт нь ковалент бус харилцан үйлчлэл (жишээлбэл, устөрөгчийн холбоо, металлын уялдаа, гидрофобик хүч, ван дер Ваалсын хүч, пи-овоолгын харилцан үйлчлэл ба/эсвэл цахилгаан статик) болон цахилгаан соронзон харилцан үйлчлэлээр дамждаг. Түгээмэл жишээнүүд өнгөц идэвхтэй бодисын молекулууд коллоид, биомолекулын конденсат, мицел, цэврүү, шингэн талст төрөл зүйл, Лангмюрийн нэг давхарга үүсэхийг багтаана. Молекул түвшний өөрөө угсрах аргыг ашиглан янз бүрийн хэлбэр, хэмжээсийг агуулах боломжтой гэдгийг молекулын дээд давхаргын бусад жишээнүүд харуулж болно.

Молекулын өөрөө угсралт нь төвөгтэй молекулын топологийг бүтээх боломжийг олгодог. Үүний нэг жишээ бол Борромын цагиргууд бөгөөд нэг цагирагийг салгаснаар бусад цагираг тус бүрийг онгойлгодог. ДНХ-ийг Борромын цагирагуудын молекулын аналогийг бэлтгэхэд ашигласан байдаг. Сүүлийн үед биологийн бус барилгын блокуудыг ашиглан ижил төстэй бүтцийг бэлтгэсэн байна.

## Биологийн системүүд
Молекулын өөрөө угсралт нь амьд организм дахь биологийн макромолекулын нэгдэл ба биомолекулын конденсатыг бий болгох үндэс суурь болдог тул эсийн үйл ажиллагаанд нэн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.
Гидрофоб нөлөөлөл

Гидрофоб нөлөөлөл нь туйлшралгүй бодисыг усан уусмалд нэгтгэж, усны молекулуудыг гарган авах хандлагатай банйа. Гидрофоб гэдэг үг нь шууд утгаараа "уснаас айдаг" гэсэн утгатай бөгөөд энэ нь усны молекулуудын хоорондох устөрөгчийн холбоог тултал нь нэмэгдүүлж, ус ба туйлгүй молекулуудын хоорондох холбойн талбайг багасгадаг ус ба туйлгүй бодисыг ялгаралтыг тодорхойлдог. Термодинамикийн хувьд гидрофоб нөлөөлөл нь уусагч бодисыг тойрсон усны чөлөөт энергийн өөрчлөлт юм. Уусгагчийн эргэн тойрон дахь  чөлөөт энергийн эерэг өөрчлөлт нь гидрофоб чанарыг илтгэдэг бол чөлөөт энергийн сөрөг өөрчлөлт нь гидрофилик чанарыг илтгэнэ.

Гидрофоб нөлөөлөл нь тос, усны холимогийг хоёр бүрэлдэхүүн хэсэг болгон хуваах үүрэгтэй. Энэ нь мөн биологитой холбоотой нөлөөллийг хариуцдаг бөгөөд үүнд: эсийн мембран ба цэврүү үүсэх, уураг нугалах, мембраны уурагыг туйлгүй липидийн орчинд оруулах, уураг-жижиг молекулын холбоо зэрэг орно. Тиймээс гидрофоб нөлөөлөл нь амьдралд зайлшгүй шаардлагатай. Ийм нөлөө ажиглагдаж буй бодисыг гидрофоб гэж нэрлэдэг.

## Амфифилууд
Амфифилууд нь гидрофоб ба гидрофилийн аль алиныг нь агуулсан молекулууд юм. Угаалгын бодисууд нь амфифилуудаас бүрддэг бөгөөд энэ нь гидрофоб молекулуудыг мицел болон давхар үе (савангийн бөмбөлөг шиг) үүсгэх замаар усанд уусгах боломжтой болгодог. Эдгээр нь эсийн дотоод усан орчинг гадны устай холихоос сэргийлдэг амфифил фосфолипидуудаас бүрдэх эсийн мембрануудад ч мөн чухал үүрэгтэй.
Хуваагдлын коэффициент

Физикийн шинжлэх ухаанд хуваагдлын коэффициент (P) эсвэл тархалтын коэффициент (D) нь тэнцвэрт байдалд байгаа хоёр холилддоггүй уусгагч дахь нэгдлийн концентрацийн харьцаа юм. Тиймээс энэ харьцаа нь эдгээр хоёр шингэн дэх уусагч бодисын уусах чадварыг харьцуулсан үзүүлэлт юм. Хуваагдлын коэффициент нь ерөнхийдөө нэгдлийн ионжлогдоогүй төрөл зүйлийн концентрацийн харьцааг илэрхийлдэг бол тархалтын коэффициент нь нэгдлийн бүх төрлийн (ионжуулсан болоод ионжоогүй) концентрацийн харьцааг илэрхийлдэг.

Химийн болон эмийн шинжлэх ухаанд хоёр үе шат нь ихэвчлэн уусгагч байдаг. Ихэнхдээ уусгагчийн нэг нь ус байдаг бол хоёр дахь нь 1-октанол зэрэг гидрофоб байдаг. Тиймээс хуваагдын коэффициент нь химийн бодис хэр гидрофиль ("усанд дуртай") эсвэл гидрофоб ("уснаас айдаг") болохыг хэмждэг. Хуваалтын коэффициентүүд нь бие дэх эмийн тархалтыг тооцоолоход хэрэгтэй байдаг. Октанол-ус хуваагдлын коэффициент өндар бүхий гидрофоб эмүүд нь голчлон эсийн липидийн үе давхарга зэрэг гидрофоб бүсэд тархдаг. Эсрэгээрээ, гидрофиль эм (бага октанол/ус хуваагдлын коэффициент) нь цусны шар ус зэрэг усан бүсэд голчлон олддог.
Эртний орчин үеийн хүн

**Эртний орчин үеийн хүн (EMH)** эсвэл **анатомийн хувьд орчин үеийн хүн (AMH)** нь орчин үеийн хүмүүст ажиглагдсан фенотипийн хүрээтэй анатомийн хувьд нийцэж байгаа Хомо сапиенс (оршин үлдсэн цорын ганц Hominina зүйл)-ийг устаж үгүй болсон эртний хүний зүйлээс ялгахад хэрэглэдэг нэр томъёо юм. Энэ ялгаа нь ялангуяа орчин үеийн болон эртний хүмүүс зэрэгцэн оршиж байсан цаг үе, бүс нутагт хэрэгтэй байдаг. Жишээлбэл, Палеолит үеийн Европт энэ зүйл тохиолдож байсан байна. Хомо сапиенсийн эртний 233,000-аас 196,000 жилийн өмнөх үед хамаарах үлдэгдлүүд нь  баруун өмнөд Этиопод байрладаг Омо-Кибиш I археологийн газраас олдсон байдаг. Мөн 259,000 жилийн өмнөх үед хамаарах үлдэгдлүүд Өмнөд Африкт байрлах Флорисбад археологийн газраас олдсон. Марокко дахь Жебел Ирхуд археологийн газраас 315,000 жилийн өмнөх үед хамаарах үлдэгдлүүдийг олдсон байна.

Хомо төрлийн устаж үгүй болсон зүйлд Homo erectus (ойролцоогоор 2-0.1 сая жилийн өмнө оршиж байсан) болон бусад хэд хэдэн зүйл (зарим зохиогчид H. sapiens эсвэл H. erectus-ийн дэд зүйл гэж үздэг) багтдаг. Өвөг дээдсийн H. erectus (эсвэл Homo antecessor гэх мэт завсрын зүйл) -ээс H. sapiens-д хүргэдэг удамшлын хазайлт нь ойролцоогоор 500,000 жилийн өмнө Африкт үүссэн гэж үздэг. Орчин үеийн хүмүүсийн хамгийн эртний чулуужсан олдворууд 300,000 жилийн өмнө Африкт гарч ирсэн бөгөөд орчин үеийн хүмүүсийн генетикийн хамгийн анхны хуваагдал нь зарим нотлох баримтын дагуу ойролцоогоор ижил цаг үед үүссэн гэж үздэг. Орчин үеийн хүнтэй эртний хүний хольц нь Африк ба (Африкаас гадуурх сүүлийн үеийн тэлэлтийг дагаж) Евразид аль алинд нь 100,000-аас 30,000 жилийн өмнөөс явагдсан.