open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нальчик

**Нальчик** (; Кабард: *Налшык*; Балкар: *Нальчик*) нь Оросын Холбооны Улсын Кавказын бүст орших, Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улсын нийслэл хот юм. Кавказын нурууны бэлд, далайн түвшнээс дээш 550 метрийн өндөрт оршино. 131 км² газар нутагтай. Хүн ам нь 2002 оны тооллогоор 274974 байв.

## Түүх 
Одоогийн Нальчик хотын байгаа газарт уугуул оршин суугчид болох Балкар, Кабардууд 1743 оноос оршин сууж байсан баримт бий. Гэхдээ Оросын Хаант Улс хилээ өргөтгөж байсан 19-р зууны эхээр цайз байгуулснаас хотын түүх эхлэлтэй. Тус хотын сүлдний дээд талд байгуулагдсан он 1818-ыг оруулсан байдаг. 1838 он гэхэд цэргийн бяцхан суурин болсон байв. Гэхдээ Октябрийн хувьсгалыг хүртэл уг суурин чухалд тооцогдож байсангүй. Дөнгөж 1921 онд л хотын статустай болгож, Кабардины автономит мужийн төв болгосон ажээ.

Нальчик хот эрэгт нь орших Нальчик голын нэрээр нэрлэгджээ. Нальчик хэмээх үг нь Кабард, Карачай-Балкар хэлээр "бяцхан тах" гэсэн утгатай.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед буюу 1942 оны 10 сарын 28-наас 1943 оны 1 сарын 3 хүртэл Нальчик нь Нацист Герман болон Румынд эзлэгдэж байв.

## Уур амьсгал 
## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Кабардино-Балкарийн суурин

Ангилал:Оросын хот
Ангилал:Оросын их сургуулийн хот
Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл
Ангилал:1724 онд байгуулагдсан
Үлэг харцага

**Үлэг харцага**, *Accipiter gentilis*, нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм.  
Энэхүү шувуу дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүсэд суурин амьдрах ба хойд Ази, Канадад  амьдрах зарим нь өвлийн улиралд өмнө зүг нүүдэллэдэг. 

## Гадаад төрх 
Үлэг харцага нь *Accipiter* төрлийн хамгийн том гишүүнt болно. Эрэгчингийн биеийн урт 49-57 см, далавчаа дэлгэхэд 93-105 см, эмэгчин нь биеэр том ба 58-64 см урт, далавчаа дэлгэхэд 108-127 см байна. Биеийн жин 630 гр-2 кг хүртэл юм.  Өргөн богино далавч, урт сүүл нь ой модонд амьдран модон дундуур нисэхэд зохицжээ. Эрэгчин нь илүү хөх саарал өнгө давамгайлсан, эм нь үнсэн сааралдуу өнгөтэй. Нас бие гүйцээгүй бага залуу үлэг харцага бор өнгөтэй байдаг. 

Евразид, заримдаа эрэгчин нь эмэгчин морин харцагатай андуурагдах ч, биеэр илүү том, харьцангуй урт далавчтай болно.

## Идэш тэжээл 
Жирийн үед дундажаар 80 кмц хурдтай нисэх ба ан хийж доош шунган дайрах үед 130 кмц хүртэл хурдтай нисдэг байна. Голдуу шувуу, хөхтөн амьтдаар хооллоно. 

## Үржил 
3-4 сард үржлийн үе эхлэх ба 4-5 сард эмэгчин харцага 2-4 өндөг гаргана. Тэд үүрээ голдуу өндөр том модны оройд засдаг. Олон жил засвар хийн иш мөчир нэмж янзлан үүрлэх тул 60 см хүртэл өндөр, 1 м голчтой болтол том болдог байна. Өндөг нь 60 гр орчим жинтэй, 59 мм урттай. 28-38 хоног дарж ангаахай гарах бөгөөд 35 хоноод үүрээ орхин бие даадаг ба эцэг эхийнхээ эзэмшил газар 1 нас өнгөртлөө үлддэг.

## Цахим холбоос 
* Northern Goshawk Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Northern Goshawk - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Northern Goshawk Information - South Dakota Birds and Birding
* Environment Canada Goshawk page, including sound clip of Goshawk Call
* Read Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Northern Goshawks
* Goshawk videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Picture of Northern & European Goshawk chicks and other Accipiters
* Nature writer recounts goshawk pair's fierce defense of their nesting territory
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* 

Ангилал:Анч шувуу
Ангилал:Харцага
Харцагатан

**Харцагатан** нь өдрийн амьдралтай махчин шувууд болох бүргэд, харцага, тас зэрэг **225** зүйлийн шувууг багтаасан баг юм. Удаан хугацааны турш эдгээр шувуудыг шонхорын хамт Шонхортон баг хэмээж байсан ч ойрын судалгаа шинжилгээгээр шонхор нь тоть болон боршувуутантай илүү ойр гэгдээд буй болно.

## Гадаад төрх
Эдгээр шувууд нь урт, өргөн далавчтай байх ба элин халин нисэхэд зохицсон. 

Тэд хурц хумстай бахим савар, хүчирхэг хөлтэй ба голдуу өдрийн цагаар ан хийдэг. Мөн урт наслах ч, үржих үзүүлэлт явц нь маш доогуур болно. Амьдралаа  голдуу нэг хостойгоо өнгөрүүлдэг.
 
Харцагатан багийн шувууд нь олон янзын хэмжээтэй байна. Эмэгчин нь эрэгчингээс биеэр том байх нь их юм. Хамгийн том гишүүн нь Андын тас бөгөөд дэлхий дээрх өдгөө амьд буй  хамгийн том шувуудын нэг юм.

## Таксоном
**Харцагатан баг**
*Харцагынхан (бүргэд, сар, харцага, элээ, хуучин ертөнцийн тас шувууд)
*Cathartidae (шинэ ертөнцийн тас шувууд, хангас)
*Загасч явлаг (загасч явлаг)
*Sagittariidae (Secretary Bird)
Уулын үен

**Уулын үен**, **Солонго**, мөн Цайвар үен гэгддэг энэ амьтан нь Азийн уулархаг бүс, Казахстан, Төвөд, Гималайн нуруу , Монгол, зүүн хойд Хятад, өмнөд Сибирь болон Солонгост тархан нутагладаг.

Эрэгчин нь 22-29 см, сүүл нь 11 -15 cm, 217 -350 гр жинтэй байна. Эмэгчин нь 22 -25 cm, сүүл нь 9-12 см, 122-220 гр жинтэй.

Уулын үен хавар, намарт үс нь гуужин солигддог. Өвлийн улиралд гүн шардуу, бор нуруу, цайвар шар хоолой, хэвлийтэй байна. Толгойн орой, чих нь бор саарал өнгөтэй. Зун болоход саарал, бор саарал өнгөтэй болох ба цайвар шардуу өнгө холилдсон байдаг.

Ангилал:Суусар
Сибирийн үен

**Сибирийн үен**, мөн **Сибирийн уулын үен**, **Гималайн үен** гэгдэх шар өнгөтэй үен нь Евразийн хойд хэсэг, Сибирь, Гималайн нуруу, Хятад, Тайваньд тархан амьдардаг. 

Энэхүү амьтны үсээр усан болон тосон будгийн маш сайн чанарын бийр багс үйлдвэрлэдэг ажээ. 

Сибирийн үен **28-39 см** урт, **650-820 гр** жинтэй. Эргэн тойрондоо тариалангийн талбайтай, ой модны зах хэсгээр амьдрана. Тэд голдуу оготно, хулгана зэрэг мэрэгч, мөн шувуу, загас зэргээр хооллох ба намар болоход зарим төрлийн жимс жимсгэнэ иддэг. Хавар үр зулзагаа төрүүлэх ба нэг удаад 2-12 зулзага гаргана.

## Гадаад холбоос 
* Picture of Siberian Weasel

Ангилал:Суусар
Могойч загалай

** Могойч загалай** (*Circaetus gallicus*) нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм.

## Амьдрах бүс 
Энэхүү шувуу  нь Газар дундын тэнгис орчим, Орос ,  Ази (Пакистан, Энэтхэг болон  Индонезийн арлууд) тархан нутаглана. Европын хойд хэсэгт амьдрах хэсэг нь өвлийн улиралд Африкийн Сахарын цөлийн бүсэд өвөлжихөөр нүүдэллэдэг. Тэд 9, 10 сард нисээд 4, 5 сард буцаж ирдэг байна. Европт Испанид хамгийн их тоогоор таарна.

## Гадаад төрх 
т. ]]
Нас бие гүйцсэн могойч загалай  **63-68 см** урт, далавчаа дэлгэхэд  **185-195 см** ба **1.7-1.9 кг** жинтэй. Нуруун хэсэг нь бор саарал, өвөр хэсэг нь цагаан байна. Шар шувуу мэт бөөрөнхий толгойтой, тод шар нүдтэй.

## Идэш тэжээл 
Тэд голдуу хэвлээр явагч, могой, гүрвэлээр хооллоно. Заримдаа жижиг хөхтөн, шувуу, мөн томхон шавьж иддэг.
Тэд маш дуу чимээ багатай юм. Үржлийн үед ганц өндөг гаргадаг. Могойч загалай 17 ба түүнээс дээш насална.

## Зургийн цомог 

Image:Short Toed Snake Eagle.jpg|In Flight
File:Short-Toed_Snake_Eagle_(Circaetus_gallicus)_in_Kawal_WS,_AP_W_IMG_2267.jpg|Энэтхэгт.
File:Short-Toed Snake Eagle (Circaetus gallicus) in Kawal WS, AP W IMG 2265.jpg|
File:Short-Toed_Snake_Eagle_(Circaetus_gallicus)_in_Kawal_WS,_AP_W2_IMG_2266.jpg|Энэтхэгт.

## Цахим холбоос 
* Short-toed-Eagle.net informational navigator
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* Agricultural influences on the ecology of the Short-toed Eagle in the Judean slopes. MSc thesis by Sameh Darawshi

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Бор могойч бүргэд

д.]]

**Бор могойч бүргэд** (***Circaetus cinereus***) нь  Харцагынхан овгийн махчин шувуу бөгөөд Африкийн Сахарын цөлийн бүсэд таарна. 

## Эшлэл
* BirdLife International 2004.  Circaetus cinereus.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 24 July 2007.

## Цахим холбоос 
*

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
UTC-2

**UTC−2** нь дараах газруудад хэрэглэгддэг цагийн бүс юм:
## Стандарт цаг (жилийн турш) 
*  - Далайн арлууд - Фернандо де Норонъя, Тринидад, Мартим Вац гэх мэт.
*  (Их Британи)

## Зуны цаг (Өмнөд хагас бөмбөрцгийн зун) 
*  - Буэнос-Айрес муж
*  - Дистрито Федерал, Эспирито Санто, Гойяс, Минас-Жерайс, Парана, Рио-де-Жанейро, Рио-Гранде до Сул, Санта-Катарина, Сан-Пауло 
* 

## Зуны цаг (Хойд хагас бөмбөрцгийн зун) 
*  (Дани) - арлын ихэнх хэсэг
*  (Франц) - Хойд Америкийн зуны цагийн хуваарийн дагуу

UTC18
UTC+08:00

**UTC+8** нь Гринвичийн цагаас 8 цагаар түрүүлж явдаг цагийн бүс юм. 

7.53 тэрбум орчим хүн буюу дэлхийн нийт хүн амын 22.5% нь энэхүү цагийн бүст амьдардаг. Дэлхийн хамгийн их хүн амтай тус бүс нь АСЕАН-ы ерөнхий цаг болох хамгийн их магадлалтай нэр дэвшигч болно.

## Стандарт цаг (жилийн турш) 
* 
*   - Хятадын стандарт цаг (Бээжингийн цаг), мөн
**  -  Хонконгийн цаг
**  -   Макаогийн стандарт цаг
*  - Чунгюанийн стандарт цаг 
*   (Төв хэсэг) 
** Зүүн ба Өмнөд Калимантан
** Бага Зондын арлууд
** Сулавеси
*  
*  (Ховд, Увс, Баян-Өлгийгөөс бусад нутаг)
*  
* 
*  (AWST—Баруун Австралийн стандарт цаг)
** 

## Хойд хагас бөмбөрцөг - стандарт цаг (өвөл) 
*  
** Буриад
** Эрхүү муж

## Хойд хагас бөмбөрцөг - зуны цаг 
* 
** Красноярскийн цаг

## Албан ёсны UTC+8 болон газарзүйн UTC+8 бүсийн ялгаа 
Цагийн бүсийг тогтооход хууль, улс төр, эдийн засгийн шалтгаанууд нөлөөлдөг. Иймээс газарзүйн уртрагийн цагийн бүс нь улс орнуудын албан ёсны цагийн бүсээс зөрөх нь олонтаа. Газарзүйн хувьд UTC+8 цагийн бүс нь дорнод уртрагийн 112°30′-аас 127°30′ хүртэлх нутгийг хамардаг.  Гэвч газарзүйн хувьд UTC+8 бүст багтах Азийн олон улс өөр цагийн бүсийг ашигладаг. Эсрэгээрээ, газарзүйн хувьд UTC+7 (Малайн хойг, Сингапур), UTC+9 (Хятадын зүүн хязгаар, Баруун Австрали) бүст багтах газар нутагт UTC+8 бүс хэрэглэгддэг байна.

### Уртрагийн хувьд UTC+8-д байрладаг ч өөр цагийн бүст багтдаг газрууд 
Пхеньян, Сөүл зэргийг оролцуулсан Солонгосын баруун хэсэг

### Газарзүйн хувьд UTC+8-аас гадна орших боловч UTC+8-г ашигладаг газрууд 
#### Дорнод уртрагийн 127°30′-аас 142°30′-д орших газрууд (газарзүйн хувьд UTC+9) 
* Хармөрөн мужийн зүүн үзүүрийг оролцуулсан Хятадын зүүн хэсэг
* Баруун Австралийн зүүн хэсэг

#### Дорнод уртрагийн 97°30′-аас 112°30′-д орших газрууд (газарзүйн хувьд UTC+7) 
* Гуаньси муж, Хайнань арлыг оролцуулсан Хятадын хэсэг
* Нийслэл Улаанбаатарыг оролцуулсан Монголын төв хэсэг
* Малайн хойг
* Малайзын Саравакын баруун хэсэг, Индонезийн Баруун Калимантаныг оролцуулсан Борнео арлын баруун хэсэг
* Сингапур

#### Дорнод уртрагийн 82°30′-аас 97°30′-д орших газрууд (газарзүйн хувьд UTC+6) 
* Шинжаан, Төвөд
* Баруун Монгол

#### Дорнод уртрагийн 67°30′-аас 82°30′-д орших газрууд (газарзүйн хувьд UTC+5) 
* Шинжааны баруун хэсэг

UTC28
UTC+7:00

**UTC+7** нь дараах газруудад ашиглагддаг цагийн бүс юм:

## Стандарт цаг (жилийн турш) 
* 
**  
* 
*  (Баруун)  
** Төв Калимантан, Жава, Суматра, Баруун Калимантан 
* 
*   (Баруун хязгаар)
** Ховд, Увс, Баян-Өлгий
*   
* 

## Стандарт цаг (Хойд хагас бөмбөрцгийн өвөл) 
*  
** Красноярскийн цаг 

## Зуны цаг (Хойд хагас бөмбөрцгийн зун) 
* 
** Омскийн цаг
* 

UTC27
Алтан гагнуур

**Алтан гагнуур** (***Rhodiola rosea***) нь товгор булдруу бүхий, гадуураа цайвар бор өнгийн хайрсаар хучигдсан, бүдүүн үндэслэг ишнээс салаалсан 5-35 см өндөр, олон наст өвслөг ургамал юм. Арктикийн ихэнх хэсэг, Төв Азийн уулархаг нутаг, Хадат уул, Европын уулархаг нутгаар ургадаг.

Алтан гагнуурын үндэс, үндэслэг ишийг ардын эмнэлэгт яс бэртэх, булчин шөрмөс гэмтэхэд чанамал, идээшмэл байдлаар ууж хэрэглэдэг. Мөн хүний биеийн алжаал ядаргааг тайлах, тамир тэнхээг сайжруулахад тустай гэж үздэг.

Нутгийн нэршил: Мүгэз, Алтан гагнуур, Зэрлэг мүгэз, Ягаан мүгэз.

Тархац: Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол Дагуур, Ховд, Монгол-Алтай, Дундад Халх, Говь-Алтайн дүүргийн өндөр уулын болон ойн бүслүүрийн хад, чулуурхаг, энгэр, цохио, горхины хайрга, чулуутай эрэг даган ургана.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Родиола
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Эмийн ургамал
Агь

**Агь** () нь Евразийн сэрүүн бүс болон Африкийн хойд хэсгээр ургадаг ургамал юм.

Энэхүү ургамал нь олон наст, анхилуун хурцлаг үнэртэй, цагаан саарал өнгөтэй, малд тэжээлтэй юм. 

 
## Гадаад холбоос 
* Biodiversity Heritage Library bibliography for *Artemisia absinthium*
* The Virtual Absinthe Museum - A comprehensive online museum of absinthe history, lore, art and antiques.
* Erowid Wormwood Vault- information on the use and preparation of wormwood, along with user experiences.

хандаар нь үсээ угаавал үсний уналтыг зогсоож тэжээл өгнө. Агиар хийсэн дэр тархины даралтыг багасгаж тайвшруулна.

Ангилал:Ургамал
Хөх ногтруу

**Хөх ногтруу**  () буюу **Хөтүү** нь жижгэвтэр шувуу ба **Tetraonidae** овгийн гишүүн болно. 

Энэхүү шувуу нь Евразийн хойд хэсэг, төв ба зүүн Европын шилмүүст болон холимог ой модонд амьдарна.

Үүрээ газар засаж, 3-6 өндөг гаргадаг. Эмэгчин нь өндгөө даран, дэгдээхэйгээ өсгөдөг байна. 

Хөх ногтруу **35–39 см** урт. Сүүл нь хар үзүүртэй саарал өнгөтэй, нуруун хэсэг нь саарал, далавч нь бор хүрэн юм. 

Тэд янз бүрийн ургамал, үр тариа, мөн шавжаар хооллоно.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Гургуулынхан
Ангилал:Агнуурын шувуу
Зээрд шонхор

**Зээрд шонхор** (*Falco naumanni*) нь жижиг шонхор юм. Энэхүү зүйл нь Газар дундын тэнгис,  зүүн өмнөд Азид  тархан нутагладаг. Тэд нүүдлийн шувууд бөгөөд өвлийн улиралд Африк болон Пакистаныг зорин ниснэ. 

Зээрд шонхор нь жижиг махчин шувуунд тооцогдох ба  27–33 см урт, далавчаа дэлгэхэд  63–72 см юм. Тэд Начин шонхороос том мэт харагдах боловч, харьцангуй богино далавч, сүүлтэй аж. Ар нуруу хэсэг нь бор, цоохор сааралдуу гэдэс цээжтэй байна. Эрэгчин нь саарал толгойтой, далавчиндаа саарал толботой. 

Эмэгчин, залуу шонхор нь арай цайвардуу өнгөтэй. 

## Идэш тэжээл 
Тэд голдуу шавьж хорхойгоор хооллох ба жижиг шувууд, мэрэгч, хэвлээр явагч иддэг.

## Үржил 
Зээрд шонхор байшин барилга, хад цохио, эсвэл модонд үүрлэн 3-6 өндөг гаргадаг. 

## Цахим холбоос 
* Lesser Kestrel breeding in a village in the south of France
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Ангилал:Шонхорынхон
Турамтай шонхор

**Турамтай шонхор** (***Falco vespertinus***) нь Шонхорынхон овгийн махчин шувуу юм. Энэхүү шонхор нь зүүн Европ болон Азид тархан нутаглах ба өвлийн улиралд Африкруу нүүдэллэдэг. 

Урьд Амарын шонхорыг энэ шонхорын дэд зүйл хэмээж байсан ч өдгөө тусдаа зүйл болох нь тогтоогдоод буй. Гэхдээ эдгээр шонхорууд нь маш ойр төстэй юм. Мөн энэ 2 зүйл нь бусад шонхорын дотроос Хайргууна шонхортой илүү ойр холбоотой болно.

## Гадаад төрх 
Турамтай шонхор дунд хэмжээнийх ба урт далавчтай. Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь улаан сүүл, хөлнөөс бусад хэсэг нь хөх саарал өнгөтэй. Эмэгчин нь саарал нуруу, далавч, улбар шаргал толгой, өвөр, мөн цагаандуу царай, хар нүдний судалтай.

Тэд **28-34 см** урт, далавчаа дэлгэхэд  **65-75 см** юм.
Турамтай шонхор өдрийн идэвхит шувуу бөгөөд голдуу томхон шавьж, жижиг хөхтөн амьтад, шувуугаар хооллодог.
Тэд турлиах зэрэг бусад шувуудын хуучин үүрэнд үүрлэн 2-4 өндөг гаргадаг.

Rotfußfalke Falco vespertinus.jpg|Эрэгчин турамтай шонхор
Falco vespertinus.jpg|Нас бие гүйцсэн эмэгчин
Faucon kobez MHNT.jpg|*Falco vespertinus*

## Цахим холбоос 
* Oiseaux Photos
* Images at www.naturlichter.com
*  (1999): Phylogeny of the Falconidae inferred from molecular and morphological data. *Auk* **116**(1): 116–130. PDF fulltext
*  (1998): Molecular systematics of holarctic raptors (Order Falconiformes). *In:* : *Holarctic Birds of Prey*: 29-48. Adenex & WWGBP. PDF fulltext

Ангилал:Шонхорынхон
Трактор

thumb|ЗСБНХУ-д үйлдвэрлэгдсэн МТЗ-52
[thumb|[Жон Дийр трактор]]
**Трактор** нь хөдөө аж ахуй болон барилга бүтээн байгуулалтад чирэх, түлхэх зэрэгт голлон зориулагдсан ажлын машин юм. Хөдөө аж ахуйн машин гэсэн ойлголтод газар хагалах гэх мэт хүч шаардсан ажлыг механикжуулах зориулалтай байсан ч орчин үед олон зорилгоор ашиглах болсон. Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмжийг тракторын урд зүүх, хойноос чирэж хэрэглэнэ. 
Трактор гэдэг үг нь латин хэлний *trahere* *татах* буюу *чирэх* гэсэн үгнээс гаралтай.

## Түүх
thumb|Уурын хөдөлгүүртэй трактор
Анхны тракторууд нь уурын хөдөлгүүртэй байсан бөгөөд уян дамжилгын тусламжтай хөдөлдөг байсан.

## Тракторын бүтэц, хөдөлгүүр, явах анги
### Тракторын бүтэц
Трактор хойд тэнхлэгэн дэх хоёр том дугуй, урд тэнхлэгэн дэх залах хоёр дугуйнаас бүрдсэн тээврийн хэрэгсэл юм. Жолоодлого нь хойд тэнхлэгын дээр, бага зэрэг урд байралсан байна. Сүүлийн үеийн трактор кабинтай болсоноор илүү аяуулгүй, тав тухтай болсон. 

## Цахим хуудас
Эгэл шар шувуу

**Эгэл шар шувуу** (*Bubo bubo*) нь эвэрт шар шувуу бөгөөд Европ, Ази тивээр тархан амьдардаг. 

## Гадаад төрх 
Эгэл шар шувуу нь томхон хүчирхэг махчин шувуу бөгөөд Цармын бүргэдээс арай жижиг, Цагаан уульжаас том биетэй юм. Заримдаа дэлхийн хамгийн том шар шувуу гэж бичигдэх нь бий. Биеийн урт **58-75 см**, далавчаа дэлгэхэд **138-200 см**, эмэгчин нь **1.75-4.5 кг**, эрэгчин нь **1.5-3.2 кг** жинтэй байна. 
Эрэгчингийн чихний туг өд илүү босоо байдаг.

## Идэш тэжээл 
Тэд голдуу үдшийн бүрийд ан хийх ба голдуу оготно зэрэг мэрэгчээр хооллоно. Мөн туулай, шувуу , загас, могой, хавч, бусад зүйлийн шар шувуу болон үнэг, бага залуу буга зэрэг томхон амьтан барьж иддэг аж.
 
## Зан авир 
Энэхүү шар шувуу нь шөнийн амьдралтай ба өндөр хад цохиотой, уулархаг газрын ой модонд нутаглаж үүрлэх аж. Байгальд зэрлэгээр амьдрах нь дундажаар 20 жил бөгөөд тэжээвэр нь 60 хүртэл удаан насалдаг байна. 3-5 сард эмэгчин нь 1-4 өндөг гарган, 31-34 хоног дарж ангаахай гарна. Эрэгчин нь идэш тэжээл зөөн хооллодог.

## Цахим холбоос 
* Eurasian Eagle Owl
* Eurasian Eagle Owl and other owl pictures
* Eurasian Eagle Owl Description, photos and calls
* Pictures and calls
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Уулийнхан
Ангилал:Анч шувуу
Ла-Маншийн хоолой

**Ла-Маншийн хоолой** (англиар *English Channel*, үгчлэн орчуулбал ‚Английн хоолой‘; францаар *La Manche*, үгчилбэл ‚ханцуй‘; бретоноор *Mor Breizh*, үгчилбэл ‚Бретоны тэнгис‘; корноор *Mor Bretannek*, үгчлэн орчуулбал ‚Британийн тэнгис‘) нь Англи улсыг Францын хойд хэсгээс тусгаарласан хоолой юм. Энэхүү хоолой нь 560 км урт, хамгийн өргөн хэсэгтээ 240 км, хамгийн нарийн хэсэгтээ 34 км байна. Ла-Маншийн хоолой 75 000 хавтгай дөрвөлжин км талбай эзэлнэ.

## Цахим холбоос 
* A unique and new approach to swimming the channel
* Full Channel swim lists and swimmer information
* Oceanus Britannicus or British Sea
* Channel swimmers website
* Archives of long distance swimming
* Sponsor David Walliam's Sport Relief swim
* Channel Swimming and Piloting Federation
* Channel Swimming Association
* World War II Eye Witness Account - Audio Recording Air Battle over the English Channel (1940)


Ангилал:Их Британийн хоолой

Ангилал:Францын хоолой
Ангилал:Английн газар зүй
Зурагзүй

д хадгалагдаж байгаа, Газар дундын тэнгисийн хамгийн эртний картограф зураг. 14-р зууны сүүлийн хагас.]]
Газрын зургууд болон төрөл бүрийн атласыг зохиож бүтээх тухай шинжлэх ухааныг **Зураг зүй** буюу дэлхийн олон орны хэлээр **Картографи** () гэж нэрлэдэг. Орчин үеийн зураг зүйн шинжлэх ухаан нь байгаль орчин, юмс үзэгдлийг үнэн зөвөөр дүрслэх онцгой арга болох газрын зургийн мөн чанар, түүнийг зохион бүтээж, хэвлэх болон ашиглах арга барилыг судална. 
## Тайлбар 
## Гадны холбоос
Акита Олон Улсын Их Сургууль

thumb|300px|Акита Олон Улсын Их Сургууль

**Акита Олон Улсын Их Сургууль** () бол Япон улсын Акита аймагийн Акита хотод орших орон нутгийн биеэ даасан дээд сургуулийн нэг юм. 2004 онд байгуулагдсан. 
## Холбоотой их сургуулиуд
### Япон
*Рицүмэйкан Их Сургууль:en:Ritsumeikan

### АНУ
*:en:University of Washington
*Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)
*Калифорнийн Их Сургууль (Дэвис)
*:en:University of California, Santa Cruz
*:en:Lyon College
*:en:St. Cloud State University
*:en:Winona State University
*:en:George Mason University
*:en:Gonzaga University
*:en:Hamline University
*:en:Ithaca College
*:en:Eastern Oregon University
*:en:Oregon Institute of Technology
*:en:Oregon State University
*:en:Portland State University
*:en:Southern Oregon University
*:en:Western Oregon University
*:en:State University of New York at Oswego
*:en:St. Mary's College of Maryland
*University of Colorado
*:en:University of New Mexico
*:en:University of Utah
*:en:Washington and Jefferson College

### Канад
*:en:Wilfrid Laurier University
*:en:University of Manitoba
*:en:Université Laval
*:en:University of Victoria
*:en:University of Toronto
*:en:University of Windsor

### Нэгдсэн Вант Улс
*:en:University of Aberdeen
*:en:University of Essex
*:en:University of Sheffield
*:en:University of Leeds
*:en:University of Exeter
*:en:University of Glasgow
*:en:University of Stirling

### Норвеги
*:en:University of Oslo
*:en:University of Bergen

### Швед
*:en:Stockholm University

### Дани
*:en:Aarhus University

### Франц
*:en:École Supérieure de Commerce de Rouen

### Герман
*:en:Fachhochschule Ludwigshafen

### Швейцари
*:en:Zurich University of Applied Sciences Winterthur
*:en:FHS St.Gallen, University of Applied Sciences

### Австри
*:en:FH Joanneum

### Унгар
*:en:University of Pécs

### Мальт
*:en:University of Malta

### Кипр
*:en:Intercollege

### Оросын Холбооны Улс
*:en:International University in Moscow

### Монгол
*Монгол Улсын Их Сургууль
*Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль

### Хятад
*:en:Nankai University
*:en:Nanjing University

#### Хонконг 
*:en:University of Hong Kong

#### Макао
*:en:University of Macau

### Солонгос
*:en:Seoul National University
*:en:Korea University
*:en:Yonsei University
*:en:Sogang University

### Тайвань
*:en:National Taiwan University
*:en:National Chengchi University
*:en:Tamkang University
*:en:Yuan Ze University

### Тайланд
*:en:Chulalongkorn University

### Малайз
*:en:University of Malaya

### Сингапур
*:en:National University of Singapore
*:en:Nanyang Technological University

### Австрали
*:en:Griffith University
*:en:La Trobe University
*:en:The Australian National University

### Шинэ Зеланд
*:en:University of Canterbury
*:en:Victoria University of Wellington

Ангилал:Японы их сургууль
Ангилал:Акита мужийн их дээд сургууль
Ангилал:Акита
Ангилал:2004 онд байгуулагдсан
Жирэмслэлт

::*Энэ өгүүлэл нь хүний жирэмслэлтийн тухай өгүүлнэ. Амьтны жирэмслэлтийн тухай хээлтэлт өгүүллээс үзнэ үү.*
[thumb|[Төрөлт|Төрөх дөхсөн жирэмсэн эмэгтэй]]
**Жирэмслэлт** гэдэг нь эмэгтэй хүний сав дотор үр буюу ураг бүрэлдэн тогтож, өсч томрох үйл явц бөгөөд ихэнх тохиолдолд нэг хүүхэд төрдөг ч ихэрлэх тохиолдол элбэг. Хүний жирэмслэлт нь хөхтөн амьтдын жирэмслэлт дундаас хамгийн сайн судлагдсан. Эх барих ухаан нь жирэмслэлт, түүнээс үүдэх эрсдлээс зайлсхийх арга замуудыг судалдаг. Эх баригчид мэс заслын бус аргаар жирэмсэн эмэгтэйчүүдэд халамж тавьдаг.

Хүний хувьд төрөлт нь ураг бүрэлдсэнээс хойш 38 долоо хоног буюу хамгийн сүүлд сарын тэмдэг ирснээс 40 долоо хоногийн дараа ихэвчлэн явагдана. Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага жирэмсний 37-гоос 42 долоо хоног дахь төрөлтийг хэвийн гэж үздэг.

## Гадны холбоос
Ангилал:Төрөлтийн өмнөх анагаах ухаан
Ангилал:Гэр бүл
Ангилал:Гинекологи ба төрөлтийн тусламж
Ангилал:Үр хөврөл
Ангилал:Сав (эрхтэн)
Ангилал:Амаржилт
Өрнөд Африк

**Өрнөд Африк**, **Баруун Африк** гэдэг нь Африк тивийн өрнө этгээд, баруун биеийг (бүс нутаг) хэлнэ. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын улс төрийн газар зүйн бүсчлэлээр бол энэхүү бүс нутагт 16 сая хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамрах 16 улс орныг багтаадаг. 

## Өрнөд Африкийн 16 орон (НҮБ-ийн бүсчлэл)
* Бенин
* Буркина Фасо
* Кот-д'Ивуар
* Кабо-Верде
* Гамби
* Гана
* Гвиней
* Гвиней-Бисау

* Либери
* Мали
* Мавритан
* Нигер
* Нигери
* Сенегал
* Сьерра-Леоне
* Того	

## Цахим хуудас 
* *West Africa by Region and Country* – African Studies at Columbia University
* ouestaf.com – Online source for news and current affairs in west Africa. 
* Loccidental – The News reference for West Africa.
* West Africa Review – An e-journal on West Africa research and scholarship.
* West African Plants Database – photos and plant identification
* African Countries News https://web.archive.org/web/20091201012700/http://africabusiness.com/african-countries-news


Ангилал:Африкийн газар зүй
Жоан Карлос де Оливейра

"Жоан до Пуло" гэж алдаршсан **Жоан Карлос де Оливейра** (, 1954 оны 5 сарын 28 &ndash; 1999 оны 5 сарын 17) нь гурвын харайлт, уртын харайлтын төрлөөр мэргэшсэн Бразилын хөнгөн атлетикч байв. 

Де Оливейра гурвын харайлтын төрөлд олимпоос 2 хүрэл медаль хүртсэн. Түүний 1975 оны 10 сарын 15-нд тогтоосон хувийн дээд амжилт болох 17.89 м нь 1985 он хүртэл дэлхийн дээд амжилт байлаа. Уртын харайлтын төрөл дэх хувийн дээд амжилт нь 8.36 м (1979 он).

Харамсалтай нь 1981 онд тэрээр Сан-Паулугийн орчимд автомашины осолд орж өрөөсөн хөлөө алдсанаар зодог тайлахаас өөр аргагүй болсон юм. Тэгээд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрхийн төлөө тэмцэгч болсон тэрээр хожим архинд донтож, 1999 онд нас нөгчжээ.

## Эшлэл 
* sports-reference

Ангилал:Бразилын гурвын харайгч
Ангилал:Бразилын уртын харайгч
Ангилал:Бразилын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Бразилын олимпын оролцогч
Ангилал:Бразилын панамерикийн наадамд оролцогч
Ангилал:Хөнгөн атлетикийн панамерикийн наадмын аварга
Ангилал:Бразилчууд
Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Рональдо

**Рональдо Луйс Назарио де Лима** (, 1976 оны 9 сарын 22) нь Бразилын мэргэжлийн хөлбөмбөгчин  бөгөөд одоо Бразилын хөлбөмбөгийн А лигийн Коринтианс багт тоглодог.

Тэрээр ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг 1996, 1997, 2002 онд 3 удаа хүртэж байв. Уг шагналыг 3 удаа хүртсэн өөр ганц л тамирчин байдаг нь Зинедин Зидан юм.   

Зарим хөгжөөн дэмжигчид түүнийг дэлхийн хөлбөмбөгийн түүхэн дэх хамгийн шилдэг довтлогч гэж нэрлэх нь бий. Кака зэрэг тамирчид түүнийг биширч, түүн шиг хөлбөмбөгчин болохыг хүсдэг байсан гэж дурссан байдаг.

## Хүртсэн цол, шагналууд 
#### Крузейро 
*Минейро мужийн аварга: 1994
*Бразилын цом: 1993

#### ПСВ Эйндховен 
*Нидерландын цом: 1996

#### Барселона 
*Копа дель Рэй: 1997
*УЕФА Цомтой багуудын цом: 1997
*Испанийн супер цом: 1996

#### Интер Милан 
*УЕФА-гийн цом: 1998
*Серие A-гийн аварга (Италийн аварга): 1998

#### Реал Мадрид 
*Ла Лигагийн аварга (Испанийн аварга): 2003 
*Тив хоорондын цом: 2002
*Испанийн супер цом: 2003

#### Коринтианс 
*Паулиста мужийн аварга: 2009
*Бразилын цом: 2009

#### Үндэсний шигшээ баг 
*ФИФА Дэлхийн цом (ДАШТ): 1994, 2002
*Копа Америка: 1997, 1999; runner-up1995
*ФИФА Холбооны цом: 1997
*1996 оны зуны олимп: Хүрэл медаль

### Хувийн шагнал 
*ДАШТ-ийн шилдэг тоглогч "Алтан бөмбөг": 1998
*Копа Америкагийн "мэргэн бууч": 1999
*Копа Америкагийн бүх оддын баг: 1997, 1999
*ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин: 1996, 1997, 2002
*ДАШТ-ийн шилдэг тоглогч "Мөнгөн бөмбөг": 2002
*ДАШТ-ийн бүх оддын баг: 1998, 2002
*ДАШТ-ийн "мэргэн бууч": 2002 
*Тив хоорондын цомын шилдэг тоглогч: 2002 
*ДАШТ-ийн бүх цаг үеийн гоолын лидер
*Паулиста мужийн АШТ-ийн шилдэг тоглогч: 2009

## Гадны холбоос 
Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгчин
Ангилал:Бразилын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин
Ангилал:Бразилчууд
Ангилал:1976 онд төрсөн
Эдвард Адальберт Дойзи

**Эдвард Адальберт Дойзи** (, 1893 оны 11 сарын 3 &ndash; 1986 оны 10 сарын 23) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын биохимич байв. Тэрээр 1943 онд Хенрик Дамын хамтаар K витамин, түүний химийн бүтцийг нээснийхээ төлөө физиологи, анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртжээ.

## Цахим холбоос 
*Нобелийн сангийн хуудас дахь намтар
*Сент-Луйсын их сургуулийн биохими, молекулын биологийн тэнхим

## Эшлэл
*
*

Ангилал:АНУ-ын биохимич
Ангилал:Сент-Луис их сургуулийн багш
Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Папын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1893 онд төрсөн
Ангилал:1986 онд өнгөрсөн
Жорж Формэн

**Жорж Эдвард Формэн** (англи. *George Edward Foreman*, 1949 оны 1-р сарын 10-нд төрсөн- 2025 оны 3-р сарын 21-нд Техас мужийн Хьюстон хотод нас барсан) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын мэргэжлийн боксчин бөгөөд 2 удаагийн дэлхийн хүнд жингийн аварга, мөн олимпын аварга тамирчин юм.

Тэрээр 45 насандаа Майкл Мурерыг ялж, 20 жилийн өмнө алдсан дэлхийн аварга цолоо эргүүлж авсан бөгөөд энэ нь түүнийг дэлхийн хамгийн хөгшин аварга болгосон билээ. Формэн *Ринг* сэтгүүлээс тодруулсан бүх цаг үеийн шилдэг 25 боксчны нэгээр нэрлэгдсэн. "Том Жорж" хочтой тэрээр өдгөө амжилттайгаар бизнес эрхэлж байна.

Жорж 1969 оны 6-р сард мэргэжлийн боксын анхны гараагаа хийсэн. 1969 оны 8-р сард Форман Чак Уэпнерийг 3-р тойрогт цохиж ялсан.

Тэрээр 1970 оны 8-р сард Жорж Чувалог гуравдугаар тойрогт техникийн нокаутаар ялсан.

Формэн 10 хүүхэдтэй бөгөөд 5 хүү нь бүгд Жорж гэдэг нэртэй: Бага Жорж, III Жорж, IV Жорж, V Жорж, VI Жорж.

## Гадны холбоос 
* GeorgeForeman.com / BigGeorge.com - Албан ёсны сайт

## Эшлэл 
Ангилал:АНУ-ын боксчин
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:Боксын олимпын аварга
Ангилал:Боксын дэлхийн аварга
Ангилал:Техасын хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1949 онд төрсөн
VI Мехмед

**VI Мехмед Вахид ад-дин** (осман. محمد سادس‎ / *Mehmed-i Sadis*, тур. *Altıncı Mehmet, Mehmet Vahideddin,* 1861 оны 1-р сарын 14-нд Стамбулд төрсөн – 1926 оны 5 сарын 16-нд нас барсан) - Османы эзэнт гүрний 36 дахь буюу сүүлчийн султан, 101 дэх халиф бөгөөд 1918 оноос 1922 он хүртэл төр барьжээ. V Мехмед нас барж, 1916 онд Абдулазизын хүү, хаан ширээ залгамжлагч хунтайж Юсуф Иззеттин Эфенди амиа хорлосноор хааны гэр бүлийн хамгийн ахмад гишүүн болсон тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ. Тэрээр албан ёсоор 1918 оны 7 сарын 4-нд султан болжээ.

## Намтар 
Тэрээр Султан Абдул Межидийн 8 дахь хүү эхэндээ Османы хаан ширээнд суух магадлал бага байв. V Мехмедийн үед хаан ширээнд суух гол өрсөлдөгч нь I Абдулазизын хүү Юсуф Иззеддин байв. Гэсэн хэдий ч 1916 оны 2-р сарын 1-нд тэрээр гадаадад аялахынхаа өмнө санаандгүй байдлаар амиа хорложээ. Зарим хүмүүс үүнийг Энвер Пашагийн захиалгаар аллага байсан гэж үздэг. Үүний дараа Вахид ад-дин хаан ширээнд суух номер нэг өрсөлдөгч болж, хоёр жилийн дараа VI Мехмед нэрээр задран унаж буй Османы эзэнт гүрний сүүлчийн эзэн хаан болсон юм.

VI Мехмед султаныг 1918 онд хаан ширээнд залрах үед нөхцөл байдал туйлын ээдрээтэй байсан. Нэг талд нь ард түмний эсрэг шийдвэр гаргаж байсан Стамбулын тоглоомын засгийн газар, нөгөө талаас гадаадын интервенцүүд эзэнт гүрнийг өөрийн нөлөөллийн бүсэд хуваах санаархалтай байв. Гэвч Вахид ад-дин өмнөх султанаас ялгаатай нь Эвлэл дэвшил намын төлөөллөөс бүрдсэн үзэн ядсан тоглоомын засгийн газрын даалгаврыг биелүүлж, зүгээр нэг "хуримын падишах" байхыг хүсээгүй юм. Үүний нэг жишээ нь Мустафа Кемал (Ататүрк)-ыг Сирийн фронтын командлагчаар томилсон. Тэр дараа нь үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг удирдаж, Анкара дахь сөрөг хүчний шинэ засгийн газрын ажлыг зохион байгуулсан юм.

1922 оны 11-р сарын 1-нд Туркийн Үндэсний Их Хурал Султант улсыг Халифатын улсаас тусгаарлах хуулийг баталж, Султант улсыг устгасан. Ийнхүү Османы эзэнт гүрний 600 гаруй жилийн түүх төгссөн байна. Улмаар султан 11-р сарын 17-нд Британийн "Малайя" цэргийн усан онгоцоор Константинополь хотыг орхиж Мальта оржээ. Их Британи энэ үеэр түүнийг өөрийн нутаг дэвсгэр дээр хүлээж авахаас татгалзсан гэдэг. Гэсэн хэдий ч Султаны өөрийнх нь дурсамжаас үзэхэд тэрээр анх Исламын аль нэг улсыг хүсэн тэмүүлж байсан гэж үздэг. 1923 онд Хижазын хаан Хусейны урилгаар Вахид ад-дин Меккад айлчилж, лалын шашны ариун газруудад зочилсон Османы эзэнт гүрний анхны султан болсон ажээ. Дараа нь тэрээр Итали руу явж, Генуя хотод түр саатаж, Санремо хотод суурьшиж, үлдсэн өдрүүдээ тэнд өнгөрүүлжээ.

## Эшлэл 
## Ном зүй 
* Fromkin, David, 1989. *A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East* ISBN 0-8050-0857-8

## Гадны холбоос 
Ангилал:1861 онд төрсөн
Ангилал:Осман овог
Ангилал:Османы султан
Ангилал:1926 онд өнгөрсөн
Аруба

**Аруба** (*Aruba*) нь Өмнөд Карибын тэнгисийн Бага Антиллын арлуудад харьяалагдах 33 км урттай арал бөгөөд Венесуэлийн Фалкон мужийн Парагуанагийн хойгоос хойд зүгт 27 км зайд оршино. Бонэйр, Курасау арлуудын хамтаар Бага Антиллын арлуудын тасархай Салхин доорх Антиллын арлуудын нэгэн бүлэг болох ABC арлуудыг бүрдүүлнэ.

Нидерландын Хант Улсын харьяаны өөртөө засах орон болох Аруба нь засаг захиргааны хувьд үл хуваагдана.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* 
* Aruba Central Bureau of Statistics


Ангилал:Хойд Америкийн арал
Ангилал:Карибын тэнгисийн арал
Ангилал:Антилын салхины нөмөр талын арал
Ангилал:Нидерландын Хант Улсын арал
Шалом (сонин)

***Шалом*** (, Еврей:"*שָׁלוֹם*", Монголчилбол: "*Энх*") нь Туркт хэвлэгдэн гардаг еврейчүүдийн долоо хоног бүрийн сонин юм.
 
Туркийн еврей үндэст сэтгүүлч Аврам Лэён нь анх үндэслэн 1947 оны 10 сарын 29 өдрөөс хэвлэгдэж эхэлсэн байна. Стамбулд 5000 хувь орчим хэвлэгдэн лхагва гараг бүр тараагддаг. Турк хэлээр хэвлэгддэг ба нэг хуудас нь ладино хэлээр байдаг. Иво Молинас редактор, Якуп Барокас нь хэвлэлийн албыг нь хариуцдаг.

## Гадагш холбоос 
* Албан ёсны цахим сүлжээ (Турк хэлээр)
* Албан ёсны цахим сүлжээ (Ладино хэлээр)

Ангилал:Туркийн сонингууд
Катоо Киёми

**Катоо Киёми** (, 1948 оны 3 сарын 8-нд Хоккайдогийн Асахикава хотод төрсөн) нь 1972 оны Мюнхений олимпын аварга, чөлөөт бөхийн тамирчин юм. 

## Намтар
Катоо Хоккайдо Асахикавагийн Худалдааны ахлах сургууль, Сэншүү их сургуулийг төгсчээ. Сургуулиа төгсөөд Саншин Дэнки компанид ажиллах болсон байна.

Тэрээр 1968 - 1971 онд Японы 4 удаагийн аварга болсон бөгөөд 1971 оны ДАШТ-д 6-р байр эзэлсэн. Иймээс түүнийг олимпод оролцуулахыг үл дэмжих хүн олон байсан ч Мюнхений олимпод эхний даваандаа өмнөх жилийн дэлхийн аварга Ираны Мохаммад Горбаниг ялж, тэр эрчиндээ алтан медаль хүртжээ.

Ангилал:Бөхийн олимпын аварга
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:Японы бөх
Ангилал:Японы олимпын аварга
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Японы азийн наадамд оролцогч
Ангилал:Хоккайдо мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1948 онд төрсөн
Жузеппе Арчимбольдо

он]]
**Жузеппе Арчимбольдо** (, 1527 - 1593 оны 7 сарын 11) нь Италийн Милан хотын уугуул зураач юм. Маньеризмын нэг төлөөлөл.

Жимс, ногоо, амьтан, ном зэргийн зургийг оролцуулан хөдөлгөөнгүй зурaг шиг маш нарийн зурсан сонирхолтой сэдэл бүхий хөрөг зурмалуудаараа алдартай.

## Намтар 
Арчимбольдо нь 1527 онд Милан хотын нэгэн зураачийн гэрт мэндэлсэн байна. 1549 оноос витраж буюу шилэн дээрх зургийн дизайн хийж эхлэн, нилээн хэдэн төлөөлөл болох бүтээлүүдээ Миланд бүтээсэн байдаг. 1556 онд Жузеппе Медатай хамтран Монзагийн цогчин дуганы ханын зургийг зуржээ.
 
1558 онд Гэгээн эх Мариаг зурсан хивсэн бүтээл туурвиж эхэлсэн боловч одоо болтол дуусаагүй, Комогийн цогчин дуганд байгаа юм.
 
1562 оноос тэрээр Венад I Фердинанд хааны ордны зураач болж, I Фердинандын хүү II Максимилиан, ач II Рудольфын үед ч мөн ордоны зураачаар байсан байна. Арчимбольдо нь зөвхөн зураг зурах бус, ордны засал чимэглэл, хааны хувцасны дизайныг мөн хийж байжээ. Түүнчлэн ёслолын ажил, жадтай морьтнуудын тэмцээний зохион байгуулагчаас эхлээд, усан оргилуур, хөгжмийн зэмсэг, эргэдэг морин тойруулга зэргийг зохион бүтээжээ. Түүний бүтээсэн шашны сэдэвт бүтээлүүд нь бараг мартагдаж эхэлсэн гэх боловч, жимс, ногоо, модны үндэс зэргийн зурагнаас бүтсэн зурмал хөрөг нь орчин үед ч гэсэн судлагдсаар байгаа юм.

Тэрээр хааны ордон дахь албанаас чөлөөлөгдөн төрөлх нутаг Миландаа ирж нас баржээ (бөөрний дутагдал). Насан эцэслэхийнхээ өмнөхөн "Бурхан Вертумныг жүжиглэх II Рудольф" хэмээх алдарт бүтээлээ туурвиж Прага уруу илгээсэн байна. Тухайн цаг үед байгаагүй бүтээл байсан тул II Рудольф нь түүнийг маш өндрөөр үнэлж байжээ.
 
1648 онд шведүүд Прагыг довтлох үедээ II Рудольфын цуглуулгаас олон бүтээлийг авч оджээ. 

## Бүтээл 

Файл:Arcimboldo Librarian Stokholm.jpg|"Номын санч" (1556), Скоклостерын харш, Швед
Файл:Vertumnus årstidernas gud målad av Giuseppe Arcimboldo 1591 - Skoklosters slott - 91503.tiff|"Бурхан Вертумныг жүжиглэх II Рудольф" (1590-91), Скоклостерын харш, Швед
Файл:Arcimboldo - Les saisons - L'hiver.jpg|"Өвөл" (1573), Луврын музей, Парис

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Италийн сэргэн мандалтын үеийн уран зураач
Ангилал:Маньеризмын уран зураач
Ангилал:Ордны уран зураач
Ангилал:Миланы уран зураач
Ангилал:1527 онд төрсөн
Ангилал:1593 онд өнгөрсөн
Шинэ Гвиней

thumb|200px|Шинэ Гвиней арлын засаг захиргааны хуваарилалт:
**Шинэ Гвиней** (Англи: *New Guinea*, ) нь Австралийн умард хэсэгт орших Гренландын дараах дэлхийн хоёр дахь том арал юм. Австралийн эх газраас тасарч үүссэн бөгөөд сүүлчийн мөстлөгийн үед Торресын хоолой усаар дүүрч тэднийг тусгаарлах болжээ. ***Папуа*** хэмээх нэр аралтай нягт холбоотой. Арлын баруун хагас нь Индонезийн Папуа, Баруун Папуа мужаас тогтдог бөгөөд зүүн хагас нь тусгаар тогтносон улс болох Папуа Шинэ Гвинейн эх газрын хэсгийг бүрдүүлдэг.

## Зургийн цомог 

New Guinea (1884-1919).png|1884-1919 оны үеийн Шинэ Гвиней. Арлын баруун хагасыг Нидерланд улс, зүүн хойд хэсгийг Герман, зүүн өмнөд хэсгийг Их Британи улс хянаж байв.

## Цахим холбоос 
* *Papua New Guinea.* mongabay.com


Ангилал:Индонезийн арал
Ангилал:Меланезийн арал
Ангилал:Папуа Шинэ Гвинейн арал
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал
Ангилал:Австралазийн дундад тэнгисийн арал
Хар хирс

**Хар хирс** буюу *тахир уруулт хирс* (***Diceros bicornis***) нь Кени, Танзани, Камерун, Өмнөд Африк, Намиби, Зимбабве зэрэг зүүн, төв Африкт тархсан хирс юм. Хэдийгээр *хар* хирс гэдэг нэртэй боловч саарал/бор/цагаан өнгөтэй байдаг.

Тэднийг цагаан хирснээс (*Ceratotherium simum*) ялгахын тулд энэ нэрийг өгчээ. Гэхдээ уг 2 зүйлийг өнгөөр нь ялгах боломжгүй. *Цагаан* буюу англи хэлний *white* гэдэг нэр нь нидерланд хэлний *wijd* буюу өргөн гэсэн нэрний буруу орчуулгаас үүдэлтэй юм. Цагаан хирсний дээд уруул нь дөрвөлжин байдаг бол хар хирснийх тахир байдаг тул дөрвөлжин уруулт, тахир уруулт гэж ялгаж нэрлэх нь бий.

2006 оны 7 сарын 7-нд Олон Улсын Байгаль Хамгааллын Холбоо (IUCN) хар хирсний дөрвөн дэд зүйлийн нэг болох Баруун Африкийн хар хирсийг (*Diceros bicornis longipes*) устсанд тооцсоноо зарлажээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Хирснийхэн
Улаан чоно

**Улаан чоно** (*Canis rufus*) нь Хойд Америкт, Америкийн Нэгдсэн Улсын зүүн өмнөд хэсгээр тархсан чоно юм. Хожуу Плейстоцены эринд бий болж, мөстлөгийн үеийг даван гарсан амьтан билээ. Техасаас Флорида хүртэлх нутагт амьдардаг бөгөөд Хойд Каролинад шилжүүлэн нутагшуулсан бүл бий. Зэрлэг улаан чононууд устах аюулд ороод байгаа гэж эрдэмтэд сануулдаг.

Түүний биеийн хэмжээ нь цөөвөр чоно буюу койот (*Canis latrans*) болон саарал чоно (*Canis lupus*) хооронд завсрын хэмжээтэй байдаг.

2023 оны 4, 5-р сард барьсан хоёр эр улаан чоныг дасан зохицох хашаанд хоёр зэрлэг эм чононтой хослуулж, дараа нь байгальд гаргасан. Үүний зэрэгцээ өмнөх жил нэг бэлтрэг гаргаж байсан зэрлэг үржлийн хос хоёр дахь зулзага 5 гөлөг, 2 эр, 3 эм төллөсөн байна. Олзны хогийн савнаас эр чонын гөлөг тэжээгдэж, энэ шинэ нэмэгдлээр FWS-ээс Milltail сүрэг гэж нэрлэсэн улаан чонын гэр бүл 13 зэрлэг амьтан болж өссөн. Эдгээр зургаан шинэ бэлтрэг нь улаан чонын зэрлэг популяцийг 23-25 ​​зэрлэг бодгаль болгосон ажээ.

## Эшлэл 
## Гадны холбоосууд 
Ангилал:Чонынхон
11 сарын 26

**11 сарын 26** нь Григорийн тооллын жилийн 330 дахь (өндөр жил бол 331 дэх) өдөр юм.

## Энэ өдөр болсон үйл явдлууд
*1394 он — Сөүл хот Солонгосын нийслэл болсон.
*1924 он - Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Монгол Улсын нэрийг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав.
*1965 он - Францын «Asterix» хиймэл дагуул анх хөөрсөн.
*1974 он - БНМАУ-ыг тунхагласны 50 жилийн ой болов. Мөн энэ өдөр БНМАУ-ын ХАА-н гавьяат механикжуулагч цолыг Ц.Шатарт анх олгожээ. БНМАУ-ын ойн гавьяат ажилчин цолыг Н.Гомбожавт анх олгов. Мөн Сүхбаатар аймагт хилийн отряд байгуулагджээ.
*1990 он - БНМАУ-ын Боловсролын яамны сайд Н.Уртнасан тэргүүтэй төлөөлөгчид БНХАУ-д айлчилж боловсролын хамтын ажиллагааны төлөвлөгөө”-нд гарын үсэг зуржээ. 
*1991 он - Майкл Жэксон "*Dangerous"* цомгоо 40 сая хувь гаргажээ. 
*2012 он - Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж зарлиг гаргаж, яруу найрагч Ц.Бавуудорж, математикч Т.Жанлав, Р.Энхбат, Ч.Алтаннар, О.Чулуунбаатар нарт Төрийн шагнал хүртээжээ.

## Энэ өдөр төрөгсөд 
* 1607 — Жон Харвард (1638 онд нас барсан), Английн христийн номлогч, түүний дурсгалд Харвардын их сургууль байгуулагдсан.
* 1939 — Тина Төрнэр (*Анна Мэй Буллок*, 2023 онд нас барсан), Америкийн дуучин, дууны зохиолч, жүжигчин, 8 удаагийн «Грэмми» шагналтан.
* 1940 - Котозакүра Масакацү (2007 онд нас барсан) сүмогийн 53 дахь ёкозүна

## Энэ өдөр нас барагсад 
* 1977 - Ёшибаяма Жүнносүкэ (1920 онд төрсөн) сүмогийн 43 дахь ёкозүна  
* 2018 - Бернардо Бертолуччи (1941 онд төрсөн), Италийн кино найруулагч, зохиолч, яруу найрагч. 

## Тэмдэглэлт баярууд 
* БНМАУ-ыг Тунхаглан, Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргасан өдөр юм.
* Энэтхэг, Гүрж, Абхазад Үндсэн хуулийн өдөр.

----

1126
#26
Цагаригт далайн хав

**Цагаригт далайн хав** (*Pusa hispida*), нь хойд зүгийн далайн эрэг, арлаар тархан нутаглах чихгүй далайн хав юм.

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн цагаригт далайн хав **85-160 см** урт, **40-90 кг** жинтэй. Арьс нь цайвар саарал өнгөтэй ба хар цоохор цагариг хэлбэрийн толботой байна. Тэд жижиг толгой, богино бандгар биетэй. 

## Амьдрал 
Эмэгчин далайн хав нь 5-7 насандаа үржилд орох нас бие гүйцэх ба эрэгчин нь 6-8 настайд ажээ. Голдуу 3-4 сард зулзагалана. 
Тэдний байгаль дахь гол махчин амьтад нь алуурчин халим, цагаан баавгай, чоно, нохой зээх зэрэг юм. 

## Идэш тэжээл 
Тэд голдуу жижиг загас болон сам хорхой зэргээр хооллоно.

## Дэд зүйлүүд 
* *Pusa hispida hispida*: Европ, Орос, Канад, Аляска, Гренландын эргүүд.
* *Pusa hispida krascheninikovi*: Берингийн тэнгисийн хойд хэсэг.
* *Pusa hispida ochotensis*: Камчаткын хойг
* *Pusa hispida botnica* Балтын тэнгис, Финландын булан
* *Pusa hispida ladogensis*  Ладога нуур
* *Pusa hispida saimensis* (Зөвхөн Финландын Сайма нуурт амьдрах ба 250 орчим тоотой үлдээд буй, маш ховордсон дэд зүйл юм.

## Гадаад холбоос 
* Seal Conservation Society – Ringed Seal
* Saimaa Ringed Seal
* Inuit Tapiriit Kanatami page on the ringed seal
* Pusa hispida - Animal Diversity Web

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Челси (хөлбөмбөгийн баг)

**Хөлбөмбөгийн Челси баг** () нь Английн хөлбөмбөгийн баг бөгөөд Лондон хотын баруун хэсэгт оршдог юм. Тус баг нь 1905 онд байгуулагдсанаас хойших хугацаанд Премьер лиг болон Английн хөлбөмбөгийн тэргүүн дивизүүдэд тогтмол тоглосоор ирсэн түүхтэй. Челси баг нь «Английн аварга» багаар 6 удаа тодорч, «АХХ-ны цомд» 6, «Лигийн цомд» 5, «УЕФА лигүүдийн аваргуудын цомд» 2 удаа тус тус түрүүлж байсан. Тэдний анхны амжилт нь 1955 онд лигтээ тэргүүлсэн явдал юм. Тэд 2012 болон 2021 онд Аваргуудын Лигийн цомоо авсан, Английн алдартай багуудын нэг юм.

## Түүх
Анх 1904 онд Английн бизнесмен Гас Мирс хөнгөн атлетикийн цэнгэлдэх хүрээлэн байсан Стэмфорд Бриджийг худалдан авч хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх болгов. Тэрээр үнэндээ энэ цэнгэлдэхээ Фулхэм клубт түрээслүүлэх бодолтой байсан бөгөөд уг саналаа Фулхэмд тавьсан хэдий ч татгалзсан хариу авсан байна. Үүний дараа Гас Мирс өөрийн гэсэн хөлбөмбөгийн клубтэй болохоор шийдээд Стэмфорд Бридж Х.Б, Лондон Х.Б, Кэнсингтон Х.Б зэрэг нэрсийн аль нэгээр нь нэрлэхээр болж байсан ч сүүлдээ Челси гэж нэрлэжээ. Челси клуб 1905 оны 3 сарын 10-нд Фулхэм гудамж дахь **The Rising Sun**(одоо нэр нь '''The Butcher's Hook'* болсон) бааранд албан ёсоор байгуулагджээ. Челси байгуулагдсанаасаа хойш 1905 оны 9 сарын 4-нд Ливерпүүл клубтэй нөхөрсөг тоглолтоо хийж 4-0 ийн харьцаагаар хожжээ. Үүнээс 2 хоногийн дараа Английн хөлбөмбөгийн 2-р лиг дэхь анхны тоглолтоо Стокпорт Каунти багтай хийж 0-1 ээр хожигдсон байна. Харин АХХ-ны цомын анхны тоглолтоо 1905 оны 10 сарын 7-нд Грэнадиерс багтай хийж 1-0 ийн харьцаагаар буулган авч байжээ.

## Тоглогчид 
:*2023 оны нэгдүгээр сарын 19-ны байдлаар*

### Одоогийн бүрэлдэхүүн 
### Оны шилдэг тоглогчид 
|width="1"|&nbsp;
|valign="top"|

|width="1"|&nbsp;
|valign="top"|

|width="1"|&nbsp;
|valign="top"|

| valign="top" |

|

|}
Эх сурвалж: Chelsea F.C.
## Алдартай дасгалжуулагчид 
Дараах менежерүүд Челсиг хариуцаж байхдаа дор хаяж нэг цом хүртсэн:

## Шагналууд 
### Дотоодын 
* **Нэгдүгээр дивиз/Премьер лиг**
** Түрүү: 1954–55, 2004–05, 2005–06, 2009–10, 2014-15, 2016-17
** Хоёрдугаар байр: 2003–04, 2006–07, 2007–08, 2010–11 

* **Лигийн АШТ/Хоёрдугаар дивиз
** Түрүү: 1955, 2000, 2005, 2009
** Хоёрдугаар байр: 1970, 1997, 2006, 2007, 2010

* **Full Members Cup**
** Түрүү: 1985-86, 1989-90

### Европын 
* **УЕФА Аваргуудын Лиг**
** Түрүү: 2011-2012, 2020-2021 
** Хоёрдугаар байр: 2007–2008

* **УЕФА Европа Лиг**
** Түрүү: 1970–1971, 1997–1998, 2012-2013, 2018-2019
* **УЕФА Конференц Лиг**
** Түрүү: 2024-2025

* **УЕФА-гийн Супер цом*'
** Түрүү: 1998, 2021

## Эшлэл 
## Холбоос 
* Багийн албан ёсны вэбсайт
* Челси баг – Премьер лигийн албан ёсны вэбсайт

* Тоглолтын хэв маяг
* Челси багийн мэдээ – Skysports.com
* Челси багийн мэдээ - Carling
* Челси багийн түүх
* Челси багийн Премьер лигийн бүх улирлын дүн


Ангилал:Лондоны хөлбөмбөгийн клуб
Ангилал:Премьер лигийн баг
Ангилал:1905 онд байгуулагдсан
Алтан титэмт сарьсан багваахай

**Алтан титэмт сарьсан багваахай** (*Acerodon jubatus*), нь ховор жимсний сарьсан багваахай ба дэлхийн хамгийн том сарьсан багваахайд тооцогдоно. Энэхүү амьтан нь зөвхөн Филиппин улсын ой ширэнгэдэх агуйд амьдардаг аж. 

## Гадаад төрх
Алтан титэмт сарьсан багваахайн нүүр нь үнэгтэй их төстэй тул англи нэр нь *Аварга алтан титэмт нисдэг үнэг* гэгддэг. Тэд урт шөнтгөр хамар, жижиг чихтэй бөгөөд толгой нь шаргал үстэй, бие нь хар өнгөтэй байна. Бусад жимсний сарьсан багваахайн адил сүүлгүй. Далавчаа дэлгэхэд дундажаар **1.5 м** ба биеийн жин нь **1.2 кг** хүрдэг.

## Идэш тэжээл
Энэ сарьсан багваахай нь шөнийн амьдралтай ба идэш хоол хайн нэг оройд 40 гаруй км газар туулдаг ажээ.
Гол идэш нь инжир жимс бөгөөд олдохгүй үед өөр жимсээр хооллоно. Тэд нисэж байхдаа жимс болон ургамлын үрийг энд тэнд унагадаг тул ойн ургалт, нөхөлтөд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байна.

## Үржил
Алтан титэмт сарьсан багваахайн үржлийн тухай мэдээлэл бага юм. Тэд  үржлийн 2 үетэй боловч, эмэгчин  зөвхөн аль нэгэнд нь хээлтэж зулзагалах аж. Голдуу ганц зулзага гаргана. Эмэгчин сарьсан багваахай 2 нас хүрээд үржлийн нас бие гүйцдэг.

Ангилал:Хөхтөн амьтан
Бурунди

**Бурунди**, албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Бурунди Улс** нь  Дорнод Африкт орших жижиг улс бөгөөд хойд талаар Руанда, зүүн ба өмнөд тал нь Танзани, баруун талаар Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улстай тус тус хиллэнэ. Мөн нутгийн баруун хэсгийн хилийн заагт цэнгэг уст нуур Танганьика оршдог. Газар нутгийн эзлэх нийт хэмжээ нь ердөө 28,000 км² бөгөөд 8,303,000 хүн амтай. Нийслэл хот нь Гитега юм.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Бурундигийн засгийн газрын албан ёсны вэбсайт (Франц хэлээр)
* Books4burundi (солонгос хэлээр)
* Төрийн тэргүүн, засгийн газрын гишүүд
* *UCB Libraries GovPubs* дахь Бурунди 
* Burundi National Consultations website (франц хэлээр)


Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Чак Иболя

**Чак Иболя** (, 1915 оны 1 сарын 6 &ndash; 2006 оны 2 сарын 10) нь Унгарын хөнгөн атлетикч, 1936 оны Берлиний олимпын эмэгтэйчүүдийн өндрийн харайлтын аварга тамирчин юм. Тэрээр мөн 1938 онд хөнгөн атлетикийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн. Чак нь уг хоёр тэмцээнээс алтан медаль хүртсэн анхны унгар эмэгтэй болсон билээ.

1936 оны олимпын наадмын өндрийн харайлтын тэмцээн түүхэнд хамгийн өрсөлдөөнтэй болсон юм. 3 тамирчин 160 см дээгүүр давсан ч тэдний хэн нь ч 162-г давж чадсангүй. Тиймээс тэдэнд дөрөв дэх боломжийг олгоход Чак ганцаараа давж, алтан медаль хүртжээ.

1938 оны Европын АШТ-д Германы Дора Ратен 170 см дээгүүр давж, дэлхийн дээд амжилт тогтоон түрүүлсэн боловч хожим Нацист Залуучуудын Хөдөлгөөний шаардлагаар эмэгтэй хүн болж тэмцээн уралдаанд ордог байсан Херманн гэдэг нэртэй эрэгтэй хүн болох нь илэрсэн тул 164 см өндөрт харайсан Чак алтан медаль хүртжээ. Тэр тэмцээнд үндэснийхээ дээд амжилтыг шинэчилсэн бөгөөд уг амжилт нь 24 жил хадгалагджээ.

Тэрээр Унгарын 9 удаагийн аварга бөгөөд үүнээс 2 удаад нь уртын харайлтаар түрүүлсэн ажээ.

Иболя 1929-өөс 1932 онд гимнастик, 1933-аас 1939 онд хөнгөн атлетикаар тэмцээн уралдаанд оролцож байсан бөгөөд Үндэсний Гимнастикийн Клубт харьяалагддаг байв. Тэрээр 2005 онд Шударга өрсөлдөөний төлөө амьдралдаа амжилт гаргасан тамирчдад олгодог олон улсын шагнал (International Fair Play Life Achievement Award) хүртжээ.

## Хувийн амьдрал
Чак 1936 - 1970 онд Унгарын мөнгөн тэмдэгтийн хэвлэх үйлдвэрийн төв газарт ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан.

Тэрээр 1940 онд Иболя, 1942 онд Аттила хэмээх хүүхдүүдтэй болжээ.

## Эшлэл
* "Hungarian great Csak dies aged 91", *CNN*, February 10, 2006
* Sports Illustrated Olympic gold medallists in athletics
* HoF profile
* photo

Ангилал:Унгарын өндрийн харайгч
Ангилал:Унгарын олимпын аварга
Ангилал:Унгарын олимпын оролцогч
Ангилал:1936 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Өндрийн харайлтын олимпын аварга
Ангилал:Өндрийн харайлтын европын аварга
Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (офицер)
Ангилал:Будапештын тамирчин
Ангилал:Унгарчууд
Ангилал:1915 онд төрсөн
Ангилал:2006 онд өнгөрсөн