Гумус

өөс тогтдог учир органик бодис ба өвөрмөц хар ба хар-хүрэн өнгөтөй. Хөрс судлаачид O, A, B, C, E гэж том үсгээр үндсэн давхрагуудыг тэмдэглэдэг бол жижиг үсгийг давхрагуудын дотор нь ялгахад ашиладаг. Дийлэнх хөрсүүд гурван давхрагатай байдаг, өнгөн хөрс (А), дунд хөрс (B), ул хөрс (C).]]

Хөрс судлалд, **гумус** (: газар, шороо) гэж хөрсний органик бодисуудаас тогтох фракцийг хэлдэг. 

Гумус нь аморф ба амьтан ургамал шиг эсийн бүтэцгүй. Гумус нь хөрсний нягтад (хөрсийг сийрэгжүүлдэг) маш их нөлөөлдөгөөс гадна чийг ба тэжээллэг бодисыг агуулах чадварыг дээшилүүлдэг. Газар тариаланд байгалийн гаралтай болон хөрсийг сайжруулах зорилгоор ашигласан ялзмаг зэргийг гумуст нэгтгэн ойлгодог.

## Гумификаци
### Органик бодисууд гумус болон хувирах нь
Гумификацийн процесс нь хөрсөнд байгалиасаа явагдахаас гадна, ялзмагийн үйлдвэрлэлд тохиолдоно. Химийн хувьд тогтвортой гумусын чухал талыг, зарим нь хөрсний физикийн ба химийн үржил шимийг хоюуланг сайжруулдаг талаар нь авч үздэг бол, зарим газар тариалангийн мэргэжилтнүүд түүний бусад шинж чанарууд дээр илүү анхаарал тавьсан байдгийн жишээ нь, түүний өвчлөлийг дарах чадвар юм. Гумус нь хөрсийг микро сүвэрхэг болгож, чийгийг агуулах чадварыг нэмэгдүүлж, хөрсний сайн бүтцийг үүсэхэд нөлөөлдөг. Хүчилтөрөгчийн атомууд том органик молекулуудын хэлхээнд нэгдсэнээр олон тооны сөрөг цэнэгтэй хэсгүүд үүсдэг ба тэд тэжээлийн бодисуудын эерэг цэнэгтэй ионуудтай (катион) холбогдож, ургамлыг ионы солилцооны замаар хооллох боломжийг илүү нэмэгдүүлдэг. Гумус нь хөрсний организмуудыг хооллох, нөхөн үржих боломжийг олгодог ба түүнийг хөрсний "амьдралын хүч" гэж нэрлэдэг.

Гумус нь маш хүнд нийлмэл бодис бөгөөд түүний бүтэц нь өнөөдрийг хүртэл бүрэн судлагдаагүй. Гумусыг органик бодисийн ялзрал ба ялзмагаас ялгаж ойлгох хэрэгтэй. Бүрэн гумификацилагдсан органик бодисууд нь нэгэн хэвийн хар бараан өнгөтөй, аморф бодис болдог. Гумус нь мянган жил, түүнээс ч илүү хадгалагдах чадвартай. Гумус нь тодорхойлогдсон хэлбэр, бүтэц, шинж чанаргүй ч, микроскопоор хархад ургамал, амьтаны маш жижиг хэмжээний үлдэгдлүүдийг олж үзэж болно. Эдгээр үлдэгдлүүд нь механикийн хувьд деградацид орсон байх боловч химийн хувьд үгүй байдаг. Энэ нь гумус ба органик бодис хоёрын хооронд нь хязгаарлаж болохгүйг харуулж байна. Дийлэнх ном зохиолуудад гумусыг хөрсний органик бодисийн салшгуй хэсэг гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Ургамлын үлдэгдэл нь, амьтны ходоодоор дамжин ялгадас байдлаар гарсан нь мөн адил, органик нэгдлүүдийг агуулдаг: сахар, цардуул, уураг, нүүрс ус, лигнин, лав, давирхай, органик хүчил. Хөрсөн дахь органик материйн задрал, нүүрс ус болох сахар ба цардуулын задралаар эхлэнэ. Тэд детритиворуудаар хялбар задрах ба үлдэгдэл целлюллоз, лигнин хоёр нь нэлээд удаан задрана. Энгийн уураг, органик хүчлүүд, цардуул ба сахарууд нь хурдан задардаг бол, crude уураг, өөх тос, лав ба давирхайнууд нийлээд хугацанд өөрлөлтөд оролгүй үлддэг. Лигнин нь цагаан ялзралын мөөгөнцөрүүдээр хурдан өөрчлөгддөг бөгөөд микробуудын ба амьтдын ялгадасуудын хамт, гумусын үндсэн түүхий эд болдог. Задралын процессийн эцсийн бүтээгдэхүүн нь гумус юм. Чийгийн улааны гумус буюу өтний ялзмагыг (vermicompost) зарим судлаачид шилдэг бууц гэж үздэг.

### Тогтвотой байдал 
Хөрсөн дахь гумусын дийлэнх нь, CO2 болон задралгүй, 100 гаруй жил оршин, харьцангуй тогтвортой байж чаддаг. Энэ органик матери нь, микробын эсвэл энзимийн задралаас хамгаалагдсан байдаг, учир нь тэд, хөрсний хэсгүүдийн жижиг агрегатуудад нуугдсан эсвэл шаврын хэсгүүдтэй нягт холбогдсон байдаг. Хамгаалагдаагүй гумус нь 10 жилийн дотор задарч, бага тогтвортой эсвэл хөдөлгөөнт гэж үзэгддэг. Тогтвортой гумус нь, хөрсөн дахь тэжээлийн бодисын санд ордоггүй ч, хөрсний физик бүтцэд чухал нөлөө үзүүлдэг. Нунтагласан модны нүүрс хэлбэртэйгээр өнгөн хөрс рүү орсон/хийгдсэн хар нүүртөрөгчөөс тогтох гумус нь хамгийн тогтвортой байдаг. Энэ процесс нь Амазоны сав газрын үржил шимтэй хар хөрс эсвэл Терра прета үүсэх шалтгаан болсон гэж үздэг.

### Давхрага 
Гумус нь өвөрмөц хар, хар хүрэн өнгөтэй, органик нүүртөрөгчөөс тогтох органик нэгдэл. Хөрс судлаачид O, A, B, C, E том үсгүүдээр үндсэн давхрагуудыг тэмдэглэдэг бол жижиг үсгүүдийг давхрагуудын дотор нь ялгахад ашиладаг. Дийлэнх хөрсүүд гурван давхрагатай байдаг, өнгөн хөрс (А), дунд хөрс (B), ул хөрс (C). Зарим хөрсүүд гадаргуудаа органик давхрагатай (O) байдаг. Энэ давхрага нь хөрсөндөө булагдсан байж болно. Элэгдлийн улмаас эрдэсээ алдсан, гадаргуун дэд давхрагыг E-р тэмдэглэдэг. Ул хадыг (хөрс биш) R үсгээр тэмдэглэнэ.

## Хөрсөн дахь органик бодис ба гумусын ашигтай тал
* Органик түүхий эдийг гумус болгон хувиргаж буй процесс нь, хөрсөн дахь микрорганизмууд ба өөр амьтадыг тэжээж, ингэснээр хөрсөн дахь амьдрал өндөр хөгжилтэй, эрүүл байдаг.
* Гумус нь коллоид бөгөөд хөрсний Катион солилцооны чадавхийг нэмэгдүүлж, ингэснээр хөрсний тэжээлийг агуулах чадварыг өсгөдөг. Коллоидууд нь хелатлах замаар тэжээлийг агуулдаг ба ингэснээр тэжээлийн катионууд ургамал шингээхэд боломжтой хэлбэртэйгээр, бороо ба усалгааны нөлөөгөөр исэлдэхгүйгээр, аюулгүй хадгалагдана.
* Гумусын биохимийн бүтэц нь хэт хүчиллэг эсвэл хэт шүлтлэг хөрсүүдийг засах боломжийг олгодог.

## Мөн үзэх 
*Хөрсний давхрага
*Биомасс
*Биочар
*Терра прета
*Биотик материал
*Детрит
*Гломалин
*Гуминий хүчил
*Органик матери
*Ургамлын үлдэгдэл
*Микоризагийн мөөг ба хөрсний нүүрстөрөгч агуулалт
*Ялзмаг

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
*

Ангилал:Хөрсний экологи
Ангилал:Агрономи