open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Барбаатарын Улятайхүү

**Барбаатарын Улятайхүү** (1931 онд Архангай аймгийн Тариат суманд төрсөн) - Монгол Улсын анхны эмэгтэй гэрэл зурагчин. 

## Намтар 
Тэрээр эцэг Гомбын Батбаатар, эх Гүржавын Дуламжав нарын 10 хүүхдийн 8 дахь нь болж Архангай аймгийн Тариат суманд 1931 онд төрсөн байна.

1939 онд эцгийгээ нас барсны дараа эх, эгч нарынхаа хамт Улаанбаатар хот руу нүүжээ.   

1952-1955 онд “Монголкино” үйлдвэрт лаборантаар ажиллаж уран бүтээлийн  гараагаа эхэлсэн.

1956 оноос гэрэл зураг авч эхэлсэн

1956-1957 онд Зөвлөлт  Холбоот Улсад гэрэл зургийн курсэд суралцаж, гэрэл зурагчны мэргэжил эзэмшсэн.

1957-1987 онд Улсын гэрэл зургийн газарт тасралтгүй 30 жил фото сурвалжлагчаар ажилласан. 

1960-1980-аад онуудын нам, төр, засгийн газрын шугамаар хэрэгжсэн гадаад айлчлалууд, зохион байгуулсан албан ёсны арга хэмжээ, баяр ёслол, уулзалт, их, бага хурал, чуулган зэрэг олон чухал үйл явдлыг сурвалжилж дурандаа буулгасан, төрийн ёслолын гэрэл зурагчдын нэг гэж зүй ёсоор үнэлэгдэж тооцогдож явсан. Төрийн тэргүүн Ж.Самбуу, нам-төр-засгийн удирдагч Ю.Цэдэнбал нарын албан бус цөөхөн гэрэл зурагчдын нэг юм.

1971-1974 онд Улаанбаатар хотын Намын хорооны дэргэдэх Марксизм-Ленинизмийн оройн их сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр дүүргэжээ.  

## Уран бүтээл 
Олон улсын эмэгтэйчүүдийн их хуралд зориулан Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооноос зарласан гэрэл зургийн уралдаанд байр эзэлж, фото сэтгүүлчид, фото сонирхогч уран бүтээлчдийн удаа дараагийн үзэсгэлэнд хүүхэд, байгаль орчин, бүтээн байгуулалтын сэдэвт бүтээлээрээ оролцож байнга шагналт байрт шалгарч байсан ба Унгарын сэтгүүлчдийн холбооноос зарласан “Интерпрессфото-81” үзэсгэлэнгээс тусгай шагнал хүртэж байжээ.

## Шагнал 
Түүний хөдөлмөр зүтгэлийг төр засгаас үнэлэн Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, ойн медалиуд, Хэвлэл мэдээллийн салбарын бусад цол, өргөмжлөлүүдээр шагнасан байна.

Ангилал:Монголын гэрэл зурагчин
Ангилал:Тариатын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1931 онд төрсөн
Вилмос Диосеги

**Вилмос Диосеги** (унгар. Vilmos Diószegi, 1923 оны 5-р сарын 2-нд Будапешт хотод төрж, 1972 оны 7-р сарын 22-нд Будапешт хотод нас барсан) - Унгарын ардын аман зохиол судлаач, хэл шинжлэлийн судлаач, угсаатны зүйч, дорно дахины судлаач, анхны манж-тунгус толь бичгийн эрхлэн гаргагч. 

Түүний судалгаа нь Сибирийн ард түмэн болон эртний унгарууд (Мажарууд) Дунай мөрний дунд ай сав руу нүүхээс өмнөх шашны итгэл үнэмшилд гол анхаарлаа хандуулсан. Үүнд ардын аман зохиол дахь бөө мөргөл, бөө мөргөлийн шинж чанарууд, Унгарын ардын итгэл үнэмшлийн үндэс, унгар угсаатны соёлын онцлогийн талаарх тусгай судалгааг багтаасан болно. 

Турк, Монголд хээрийн судалгаа хийж, Сибирьт гурван удаа экспедиц хийсэн. Харьцуулсан шинжилгээндээ үндэслэн тэрээр угсаатны түүх, угсаатны генетикийн үйл явцыг судлан зурсан. 1958 онд тэрээр бөөгийн шашны тухай 15000 өгүүлэл, олон тооны гэрэл зураг, гар бичмэлээс бүрдсэн архивыг хийж үлдээжээ.

## Монголын тухай үзэсгэлэн 
Түүний “Монголын тухай” гэрэл зургийн үзэсгэлэн 2023 оны 11 сарын 24-нөөс 12 сарын 8-ны өдрүүдэд “Чингис хаан үндэсний музей”-д гарчээ. 

Тэр 1960 онд Монголд хээрийн судалгааны ажлаар 3 сар ажиллах хугацаандаа бөөгийн 100 гаруй эд өлгийн зүйл цуглуулж, 800 гаруй хар, цагаан гэрэл зураг авчээ.

Түүний дуранд Монгол улсын 1960 оны Дорнод, Хэнтий, Хөвсгөл аймаг, нийслэл Улаанбаатарын үзэсгэлэнт байгаль, тухайн үеийн монголчуудын ахуй, аж байдал, дүр төрх, хэв маяг буусан нь түүхч, судлаачдад маш тодорхой цаг, хугацааны түүхэн баримтыг үлдээсэн ач холбогдол, үнэ цэнтэй өв болжээ.
Юрий Кручкин

**Юрий Николаевич Кручкин** (1958 онд ЗХУ-ын Саратов мужид төрсөн) Зөвлөлтийн, оросын монгол судлаач, дипломат, нийтлэгч.

## Намтар 
ЗХУ-ын Олон улсын харилцааны дээд сургууль /МГИМО/, Вайкатын их сургуулийн япон хэлний курс, Шинэ Зеландад болон Оросын Гадаад яамны дэргэдэх Дипломатын академид суралцсан. Зөвлөлтийн Гадаад хэргийн яам, ЗХУ-ын Эрдэнэт хот дахь Консулын газар ажилтан, Улаанбаатар дахь Зөвлөлтийн Элчин сайдын яам зэрэгт дипломат албан тушаал хашиж байсан. 

Тэрээр Орос-Монгол, Монгол-Орос толь бичиг, лавлах ном, гарын авлага, хууль тогтоомжийн орчуулга, ном зохиол, алдартай мэдээллийн хэвлэлийг цувралаар хэвлүүлсэн бөгөөд Орос орны алдсан орон зайг ганцаараа дүүргэсэн гэхэд хилсдэхгүй. Түүнийг Монголын төрийн бүхий л шатанд халуун дотноор хүлээн авч, телевизийн сувгууд ярилцлага авах сонирхолтой. Монголын шинжлэх ухааны ертөнц "Кручкин бол Монголын бүх зүйлийг, хүн бүрийг мэддэг орчин үеийн цорын ганц орос хүн" гэж ярьдаг.

Ю.Н. Кручкин 60 гаруй ном, толь бичгийн зохиогч, синхрон орчуулагч, А.С.Пушкин, С.А.Есенин, В.С.Высоцкий, Гурам Панжикидзе болон бусад хүмүүсийн бүтээлийг монгол хэл рүү орчуулсан, Монгол дахь Оросын иргэдийн зохицуулах зөвлөлийг тэргүүлж ирсэн. Ч.Пүрэвдоржийн шүлгүүдийг ОХУ-д хэвлүүлж, Д.Сосорын “Казино”, Д.Оюунчимэгийн “Норгой”, З.Сэсээрийн “Хувь заяаны орчил”-ыг орчуулсан. 2000 онд хэвлүүлсэн Орос-Монгол, Монгол-Орос толь бичиг 17 удаа хэвлэгдсэн. Сансрын нисгэгч Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаагийн номыг Оросын цэргийн хэвлэх газарт хэвлэсэн, Монгол улсын анхны ерөнхийлөгч Пунсалмаагийн Очирбатын “Тэнгэрийн цаг” ном, судлаач Равдангийн Болдын “АНУ ба Монголын тусгаар тогтнол”, яруу найрагч Батрэгзэдмаагийн бүтээлүүдийг орчуулсан болно. 1892 оны хэвлэлийн А.П.Субботины "Чай и чайная торговля в России и других государствах: Производство, потребление и распределение чая" номыг монгол хэлнээ орчуулсан.

"Монголия сейчас" http://www.mongolnow.com/ цахим хуудас ажиллуулдаг.

Тэрээр "Монгол-орос хэлний толь" зохиосон хүн.

Монгол хэлээр их сайн ярьдаг бөгөөд өөрөө "Аюур" гэх монгол нэртэй.

Ангилал:Оросын монголч эрдэмтэн
Ангилал:Оросын дипломатч
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Антон Коваленко

**Антон Витальевич Коваленко** (1964 онд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) - Оросын найруулагч, нийтлэгч. "Mongolia Now" интернет порталын ерөнхий редактор. 

## Намтар 
1986 онд Ленинградын Уул уурхайн дээд сургуулийг төгссөн. 1993 он хүртэл Оросын Хойд туйлд ажиллаж, үндсэн мэргэжлээсээ гадна найруулагч, сурталчилгааны чиглэлээр ажиллаж эхэлсэн. 

Тэрээр Санкт-Петербургт буцаж очоод Баруун хойд сэтгэл судлалын их сургуулийн Зар сурталчилгааны сэтгэл судлалын тэнхимийг удирдаж байжээ. Үүний дараа тэрээр Apple-ийн төлөөлөгчийн газарт ажиллаж байсан бөгөөд одоо ч аудио, дүрс бичлэгийн чиглэлээр зөвлөхөөр ажиллаж байна. Үүний зэрэгцээ тэрээр Санкт-Петербургийн хөгжимчдийн тухай киноны зураг авалт, монтаж хийдэг. 

"Ленфильм" кино студитэй нягт хамтран ажилласнаар тус улсын хамгийн алдартай найруулагч нар (Ю.Б.Маминтай олон ангит телевизийн нэвтрүүлэг, баримтат кино хийх) болон И.Плаксинтай "Ленфильм"-ийн пост-продакшн хэлтэстэй хамтран ажиллаж байв. 

2012 оноос хойш ажлын гол чиглэл нь "Mongolia Now" интернет портал бөгөөд түүний ерөнхий редактороор ажиллаж байна.
Наталья Яхонтова

**Наталия Сергеевна Яхонтова** (1955 оны 12-р сарын 6-нд Ленинград хотод төрсөн ) —зөвлөлтийн, оросын дорно судлаач, хэлзүйч, монгол хэл судлалын мэргэжилтэн, хэлзүйн ухааны дэд эрдэмтэн, Оросын ШУА-ийн Дорно дахины гар бичмэлийн хүрээлэнгийн Түрэг, монгол судлалын секторын ахлах эрдэм шинжилгээний ажилтан.

1955 оны 12-р сарын 6-нд Ленинград хотод оросын дорно дахин, хятад судлаач Сергей Яхонтовын (1926-2018) охин болж төрсөн. 1979 онд Ленинградын Улсын Их Сургуулийн Дорно дахины факультетийг Монголын филологийн мэргэжлээр төгссөн.

1979-1982 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Ленинград мужийн Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн аспирантурт суралцсан.

1982-1986 онд. 1986-1991 онд эрдэм шинжилгээний бага ажилтан байсан. - ЗХУ-ын ШУА-ийн Ленинградын Дорно дахины хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан. 1991-1995 онд. ШУА-ийн Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн шинжлэх ухааны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 1995 оноос ОХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн Санкт-Петербург дахь салбар (одоогийн Оросын ШУА-ийн Дорно дахины гар бичмэлийн хүрээлэн)-ийн Түрэг, монгол судлалын секторын ахлах эрдэм шинжилгээний ажилтан.

Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургуулийн Дорно дахины факультетийн Монгол, Төвд судлалын тэнхимд багшилдаг. 2012 оноос - дэд профессор. Монгол хэлний онол, түүхэн дүрэм, төвд, монгол хэлнээс монгол орчуулга зэрэг хичээл заадаг.

## Бүтээлүүд 
* Ойратский литературный язык XVII века. М., 1996.
* Ойратская версия «Истории о Молон-тойне». СПб, 1999.
* Ойратский словарь поэтических выражений / факсимиле рукописи, транслитерация, введение, перевод с ойратского, словарь с комментариями, приложения Н. С. Яхонтовой. М.: Восточная литература, 2010. 615 с. (Памятники письменности Востока. СХХ).
Монголын түүхэн сурвалж бичгүүд

**Монголын түүхэн сурвалж бичгүүд** - Монголын Улсын их сургууль, ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан багц. 

Үүнд: 
# Монголын нууц товчоо 
# XIII-XIV зууны үеийн Монголын түүхэнд холбогдох монгол бичгийн дурсгалууд 
# Арван буянт номын цагаан түүх
# Чингис хаан алтан товч нэртийн цэдиг 
# Чакраварди Алтан хааны тууж 
# Лувсанданзан, Эртний хаадын үндэслэсэн, төр ёсны зохиолыг товчлон хураасан алтан товч хэмээх оршвой 
# Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч 
# Юань улсын түүх 
# Эртний монгол хаадын үндэслэсэн их шар тууж оршвой 
# Саган Сэцэн, Эрдэнийн товч 
# Жамба, Асрагч нэртийн түүх 
# Гомбожав, Гангын урсгал 
# Ломи, Монгол Боржигид овгийн түүх 
# Мэргэн гэгээн Лувсандамбижалцан, Их Монгол улсын үндсэн алтан товч тууж оршвой 
# Рашпунцаг, Болор эрхи 
# Дарма гүүш, Алтан хүрдэн мянган хигээст 
# Чингис хааны үе улирлыг тэмдэглэсэн хаадын үндэсний шастир хөх түүх 
# Эрдэнэзуугийн түүх, Өндөр гэгээний намтар 
# Гомбованжил, Дай Юань улсын суут богд Чингисийн сувд эрих хэмээх шастир оршвой 
# Ишбалдан, Монголын оронд хааны угсаа хийгээд шашин дэлгэрсэн, шашныг баригчин үсэг урласан, хийд аймаг тэргүүтэн ямар мэт гарсны ёсыг номлосон эрдэнийн эрих оршвой 
# Галдан, Эрдэнийн эрих хэмээх түүх болой 
# Жамбадорж, Болор толь-1 
# Жамбадорж, Болор толь-2 
# В.Инжиннаши, Хөх судар-1 
# В.Инжиннаши, Хөх судар-2 
# В.Инжиннаши, Хөх судар-3 
# Алтан-Очир, Богд Чингис хааны байлдааны бичиг 
# Монгол улсын шастир-1 
# Монгол улсын шастир-2 
# Л.Дэндэв, Монголын товч түүх 
# А.Амар, Монголын товч түүх.
Ганбаатарын Наранцэцэг

**Ганбаатарын Наранцэцэг** (1995 оны 1 сарын 21-нд төрсөн) Монгол Улсын жүдо бөхийн үндэсний шигшээ багийн гишүүн, “Алдар” спорт хорооны тамирчин, Олон Улсын хэмжээний мастер, 48 кг жинд барилддаг эмэгтэй тамирчин.

## Үзүүлсэн амжилтууд 
* Мастерс: 1 мөнгө (Чиндао 2019)
* Азийн АШТ: 1 хүрэл (2022)
* Их дуулга: 1 алт (Анталъя 2022), 1 мөнгө (Улаанбаатар 2022), 5 хүрэл (Екатеринбург 2018, Унгар 2020, Тбилиси 2023, Анталъя 2023, 2024)
* Гран-При: 2 хүрэл (Душанбе 2023, Португал 2024)
* Өсвөрийн ДАШТ: 1 хүрэл (2015)

Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1995 онд төрсөн
Цагааны Оюундарь

**Цагааны Оюундарь** (1970 онд төрсөн) - Монголын сэтгүүлч, Ардчилсан Намын дэд дарга, Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевизийн захирал. 

## Намтар 
1993 онд Төр Нийгэм Судлалын Академийг Улс Төр Судлаач-Эдийн Засагч мэргэжлээр төгссөн. Сургуулиа төгсөөд Монгол Телевиз буюу одоогийн МҮОНТ-д сурвалжлагчаар орж aжилласан төдийгүй богино хугацаанд өсөн дэвжиж тоймч, программын даргаар ажиллаж байв. 

Тэрбээр 1999-2001 онд "Ийгл" телевизийн дэд захиралаар ажилласан. 

1990 оны сүүлчээр “Зууны луйвар” цуврал нэвтрүүлэг хийж шуугиан тарьж байв. 

1998 онд Монгол улсын Ерөнхий сайдын хэвлэлийн төлөөлөгч.  

2006-2008 онд АНУ-ын Беркли хот дaхь Калифорнийн Их Сургуулийн Сэтгүүл Зүйн Дээд сургуулийг дүүргэж, "Сэтгүүл зүйн Магистр"-ын зэргийг хамгаалсан. 

2015-2018 онд Монголын Үндэсний Олон нийтийн Телевизийг удирдаж байх хугацаанд 500 анги уран сайхны кино бүтээх суурийг тавьжээ.  

## Гэр бүл
Ц.Оюундарь нь удам дамжсан сэтгүүлч. Түүний эцэг Монголын Үндэсний олон нийтийн радиогийн сэтгүүлч, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Мятавын Цагаан. 

## Шагнал 
Ц.Оюундарь Монголын Мэргэжлийн Сэтгүүлчдийн Холбооноос 2009 онд “Радио телевизийн шилдэг амжилт” шагнал, 2000 онд “Хэвлэлийн эрх чөлөө” шагналыг тус тус хүртэж байсан бөгөөд 1997 онд оны шилдэг сэтгүүлчээр шалгарч байв.

Тэрээр Беркли (Berkeley) дэхь Калифорниагийн Их Сургууль (University of California)-д сэтгүүлч мэргэжлээр суралцаж байх хугацаандаа Үндэсний Телевизийн Академиас Эмми тэтгэлэг (Emmy Scholarship), 2007 онд Беркли (Berkeley) дэхь Хүний Эрхийг Хамгаалах Төвөөс зуны тэтгэлгийг хүртэж байсан юм.

Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1970 онд төрсөн
Сүхбаатарын Бархас

**Сүхбаатарын Бархас** (1958 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, эстрадын дуучин.

## Намтар 
1976 онд нийслэлийн 33-р дунд сургууль төгссөн.

1976-1977 онд Батлан хамгаалахын Их сургуулийн хөгжмийн салаанд цэргийн алба хаасан.

1977-1981 онд МУИС-ийн эдийн засгийн ангид сурч төгссөн.

"Өргөө" хамтлагийн дуучин, хөгжимчин.

2005 оноос Д.Сүхбаатарын нэрэмжит Соёлын ордон (хуучнаар Жанжны клуб)-ын захирал.

## Уран бүтээл 
"Алтан зул", "Зүүд", "Дандаа чамайгаа хайрлаж явья" дуунуудаар сонсогчдын ташаал хүртсэн.

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Сэрээтэрийн Цацралт

**Сэрээтэрийн Цацралт** (1960 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, гэрэл зурагчин.

## Намтар 
1977 оноос зураг авч эхэлсэн. 1982 онд хуучин ЗХУ-ын Эрхүү хотын Улсын Их Сургуулийг сэтгүүлч, гэрэл зурагчны мэргэжлээр төгссөн. 

1982-1995 онд “Залуучуудын үнэн”, “Үнэн”, “Ил товчоо” сонинд гэрэл зурагчнаар ажиллаж байсан. 

1996 оноос Монголын анхны гэрэл зургийн агентлагийг Ц.Батзориг, Л.Ганзориг нарын хамт байгуулж “Гамма” нэр өгөөд өнөөдрийг хүртэл захирлаар нь ажиллаж байна.

## Уран бүтээл 
1998 онд “Монгол нутаг дахь түүх соёлын дурсгал”, 2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойд зориулсан “Шинэ зууны Монгол”, 2002 онд “Холын цэнхэр Ховд”, 2003 онд “Дорнын их говь”, 2004 онд “Монгол”, 2005 онд “Уул усны диваажин”, 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойд зориулан “Мөнх тэнгэрийн Монгол” 2010 онд “Боржигон түмний өлгий Говьсүмбэр нутаг”, 2012 онд “НЕПКО” компанитай хамтран National Geographic эрхлэн гаргасан “100 хүн”, “100 үйл явдал”, 2013 онд Монгол улсын Архивын ерөнхий газартай хамтран гаргасан “Хүрээ гоёл”, 2014 онд “Улаанбаатар хотын барилгажилт”, “Хонгор нутаг”, 2015 онд “Чингэлтэй хайрханы өвөрт”, “Хубилай хаан Хувилгаан салхи” зэрэг гэрэл зургийн цомог бие даан эрхэлж гаргасан.

Гэрэл зургийн бүтээлээрээ бие даан Улаанбаатар хот болон хөдөө орон нутагт, мөн олон улсад, тухайлбал БНХАУ, ОХУ, Турк, Япон, БНАСАУ, БНСУ зэрэг улсад гэрэл зургийн үзэсгэлэнгээ олон удаа гаргажээ.

Ангилал:Монголын гэрэл зурагчин
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1960 онд төрсөн
Аръяагийн Хайдав

**Аръяагийн Хайдав** нь доктор Ph.D, профессор, Монгол улсын гавьяат багш хүн юм. 

## Намтар 
А.Хайдав нь 1946 онд Сайн ноён хан аймгийн Илдэн Бэйлийн хошууны нутаг, одоогийн Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын нутаг “Захын Булаг”-хэмээх газарт аав Аръяа, ээж Амгалангийн тав дахь хүү болон төрсөн. 

* 1965 онд Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын 10 жилийн бүрэн дунд сургууль
* 1973 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Эрхүү хотын Техникийн их сургуулийг ил уурхайн механик инженер мэргэжил
* 1977 онд Улаанбаатарын Марксизм-Ленинизмын оройн дээд сургуулийг эдийн засгийн чиглэлээр тус тус төгссөн. 

1973 оноос ШУТИС-д багш, тэнхимийн эрхлэгч, салбарын эрхлэгч, тэргүүлэх профессор, профессороор тасралтгүй ажиллаж байгаад өндөр насны тэтгэвэрт гарсан. 

А.Хайдав нь 1994 оноос Уулын цахилгаан механикийн тэнхимийг анх шинээр зохион байгуулан тэнхимийн эрхлэгчээр ажилласан.

## Судалгаа шинжилгээ 
А.Хайдав нь аж ахуйн гэрээт 10, улсын захиалгатай 3 эрдэм шинжилгээний ажилд хариуцлагатай гүйцэтгэгч, сэдвийн удирдагчаар ажиллажээ. Эрдэм шинжилгээний 10 гаруй тайлан бичихэд оролцож, сургалт эрдэм шинжилгээний болон сурталчилгааны чиглэлээр 60 гаруй өгүүлэл бичиж гадаад, дотоодын хэвлэлд нийтлүүлсэн. Бүтээлүүдийг нь дурдваас 4 ном сурах бичиг, 15 гарын авлага бичиж хэвлүүлсэн бөгөөд эрдэм шинжилгээний ажлын үр дүнгээр Монгол Улсад патент 3-ыг , оновчтой санал 2-ыг хамгаалж,улсын хэмжээний үзэсгэлэнд 5 удаа оролцжээ.

Доктор (Ph.D), профессор А.Хайдав Эрхүүгийн УТИС-ийн доктор профессор В.А.Перетолчины хамт өрмийн хошууны чиглэлээр:

* 1977 онд  “Шарын голын нүүрсний ил уурхайн технологийн процессуудын иж бүрэн судалгаа”
* 1986 онд “Шарын голын нүүрсний ил уурхайны өрөмдлөг, уулын ажлыг боловсронгуй болгох нь"
* 1999 онд “2-6 хатуулагтай чулуулаг өрөмдөх эргэлтэт өрөмдлөгийн өрмийн хошуу үйлдвэрлэх техник ба технологи” 
* 1998 онд “Шарын голын нүүрсний ил уурхайн нөхцөлд эргэлтэт өрмийн хошуу турших” нь судалгааны ажил  

Манай орны нүүрсний уурхайнуудын геологийн нөхцөлд зориулагдсан онолын үндэслэл бүхий шинэлэг шийдэлтэй РДМ-160Ш, 1РДМ-160Ш загварын эргэлтэт өрөмдлөгийн өрмийн хошуунууд зохион бүтээгдэн Багануур, Шарын гол болон орон нутгийн нүүрсний уурхайнуудад хэрэглэгдэж байна. 

### Эрдмийн ажил 
Профессор А.Хайдав бакалавр, магистр, докторын сургалтын төлөвлөгөөнүүдийг зохиосон. Иж бүрэн кабинет байгуулж 200 гаруй үзүүлэн, 80 гаруй зурагт альбом тайлбарын хамт, 40 гаруй стенд хийж сургалтад хэрэглэсний зэрэгцээ 3 анги дааж амжилттай төгсгөсөн. Үүнээс 2 докторант, 5 магистр, 70 гаруй бакалаврын диплом, 1000 гаруй курсийн (төсөл) ажил удирдсан байна.

1992 онд А.Хайдав нь ОХУ-д “Монгол улсын ил уурхайнууд дахь эргэлтэт өрмийн машины ажлын хэсгийг судлах, сонгох, зохион бүтээх нь” сэдвээр доктор (Ph.D)-ын зэрэг хамгаалсан. 1993 онд дэд профессор, 2002 онд профессор цол, мөн 2003 онд Монгол Улсын зөвлөх инженерийн зэрэг хүртсэн. 

## Гавьяа шагнал 
2023 онд Монголы улсын гавьяат багш цол
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Хужиртын хүн
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
Ангилал:1946 онд төрсөн
Ишжамцын Мөнхжаргал

**Ишжамцын Мөнхжаргал** (1978 онд Улаанбаатарт төрсөн) - Монгол Улсын Ардчилсан намын дэд дарга. Улс төрч.

## Намтар 
1986-1996 онд нийслэлийн 77-р дунд сургуульд сурч төгссөн.

1997-2001 онд Монгол Улсын Техникийн Их сургуульд сурч Хөнгөн үйлдвэрийн технологич мэргэжил эзэмшсэн.

2002-2004 онд ШУТИС-ийн Техникийн ухааны магистрын зэрэгтэй болсон.

2002-2008 онд ШУТИС-ийн менежментийн багш.

2004-2006 онд Бизнесийн удирдлагын ухааны магистр.

2004-2012 онд "Арвайхээр чөлөөт суваг" телевизийн захирал.

2014-2017 онд Ардчилсан намын ҮЗХ-ны гишүүн.

2012-2016 онд Өвөрхангай аймгийн Ардчилсан намын дарга. Аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгч, тэргүүлэгч.

2017 оноос Ардчилсан намын Дотоод сонгуулийн хорооны дэд дрга, 2018 оноос АН-ын ДСХ-ны дарга.

2023 оноос Ардчилсан намын дэд дарга.

## Гэр бүл
Эхнэр, 3 хүүхэдтэй.

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1978 онд төрсөн
Даду чөлгөө

**Даду чөлгөө** (ханз: 大都路, пиньинь: Dàdū lù) нь Монголын Юань Улсын засаг захиргааны нэгж юм. Уг чөлгөө нь Юань Улсын нийслэл хот, түүний доор 1 фу, 10 жоугаас бүрддэг байсан. 

## Тойм 
Хубилай хаан Их Монгол Улсын нийслэл хотыг 1267 онд хуучин Алтан улсын Дундад нийслэл (Жунду) рүү шилжүүлэх зарлиг гаргаж, 1272 онд барилгын ажил дууссаны дараа уг жилд Даду чөлгөө хэмээх нэгжийг байгуулахад төв хот нь Дасин фу болсон. Даду чөлгөө нь Дасин фу, Жуожоу, Бажоу, Тунжоу, Жижоу, Шүньжоу, Таньжоу, Дунаньжоу, Гүаньжоу гэсэн орон нутгийн нэгжээс бүрдэх болсон. 

1316 онд тус чөлгөөнд харьяалагдаж байсан Жиншань шянийг лунчин жоу, Хуайлай шянийг шүжоу болгосноор 2 жоутай болж өргөжсөн. 1368 онд Мин улсын армид эзлэгдсэний дараа Даду чөлгөө нэрийг халж, Бэйпин фу болгон өөрчилсөн. 

Уг засаг захиргааны нэгж нь одоогийн Бээжин хот, Хэбэй мужийн Хуайлай шянь, Жижоу, Бажоу, Янчин шянь, Цагаан хэрмийн өмнөд хэсэг, Тяньжинь хотын Учин, Дачэн шяний хойд, Зүньхуа шянь болон Их Сувгийн баруун эрэг орчмын нутгийг багтааж байв.

## Эшлэл 
Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын түүхэн хот
Ангилал:Бээжингийн түүх
Тайнин чөлгөө

**Тайнин чөлгөө** (ханз: 泰寧路, пиньинь: Tài níng lù) нь Монголын Юань Улсын үед одоогийн Хятадын Жилинь мужийн Байчэн хотын орчимд байсан засаг захиргааны нэгж юм. Энэ чөлгөөний доор Тайнин шянь (泰寧縣) гэх нэг нэгж байсан.

## Түүхэн тойм 
Энэ газар нь Чингис хааны дүү Тэмүгэ отчигин ноёны удмынхны соёрхлын нутаг бөгөөд, хуучин Алтан улсын Тайжоугийн суурин дээр 1317 онд Буянт хааны үед **Тайнин чөлгөө** гэх хятад нэртэй засаг захиргааны хуваарийг байгуулсан. 

Юань Улс Хятад дахь ноёрхлоо алдсаны дараа ч Тайнин чөлгөөний нутгийг Тэмүгэ отчигины удмын ляо ван Ажашир эзэмшсэн хэвээр байсан. 1388 оны Буйр нуурт болсон тулалдаанд Төгстөмөр хаан ялагдсаны дараа, 1389 онд Ажашир ван Мин улсад дагаар орсонд Тайнин чөлгөөг татан буулгаж, Тайнин харуул болгож, Ажашир ванг жихуйши түшмэл болгон тус харуулыг захируулсан нь "Урианхайн гурван харуул"-ын нэг харуул гэж Мин улсын түүхэнд бичигдэх болсон. 

## Эшлэл 
Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Гирин (хот)
Ангилал:Монголын засаг захиргааны нэгж
Юрий Орлов

**Юрий Александрович Орлов** (1893 оны 5-р сарын 31-нд төрж, 1966 оны 10-р сарын 2-нд нас барсан) — Оросын, Зөвлөлтийн зоологич, палеонтологич. Биологийн ухааны Доктор (1934), 1953 оноос ЗХУ-ын ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүн, Лениний төрийн шагнал 1967 онд нөхөн олгосон. 

1945-1966 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Палеонтологийн хүрээлэнгийн захирлаар ажиллаж байсан.

Ю.Орлов 1946, 1948, 1949 онуудад Иван Ефремовын удирдсан, Монголд хийсэн палеонтологийн экспедицид шинжлэх ухааны зөвлөхөөр оролцож байжээ.

Оросын Москвагийн Палеонтологийн мүзейг 1966 онд Ю.Орловын нэрэмжит болгосон байна.  

Ангилал:Оросын палеонтологчи
Ангилал:Оросын зоологич
Ангилал:1893 онд төрсөн
Ангилал:1966 онд өнгөрсөн
Цавчаал боомт

**Цавчаал боомт** (монгол бичиг: ; хятадаар: 居庸关; пиньинь: *Jūyōng guān*) нь Бээжин хотоос баруун хойд зүгт 50 гаруй км-т Тайхан уул, Гуангоу хөндийг түшиглэн баригдсан цагаан хэрмийн боомт юм. Хятадаар "Жю Юнгуан", монголоор "Цавчаал боомт" гэж нэрлэдэг.  

## Түүх 
Цавчаал боомт нь Хятадын цагаан хэрмийн Бээжин хотыг хамгаалдаг дотоод гурван боомтын нэг. Цинь улсын үед цагаан хэрмийг байгуулснаас хойш үе үеийн улсууд уг хэрмийг сэргээн, боомтыг янз бүрээр нэрлэж байсан бөгөөд, Алтан улсын үеэс монголчууд Цавчаал боомт гэж нэрлэх болсон. Чингис хааны Алтан улсын эсрэг хийсэн дайнд 1211 онд Зэв ноёны удирдсан цэргүүд Цавчаал боомтыг сахисан Зүрчидийн цэргийг өдөөн гаргаж ирээд байлдан дайсныг хядаж, боомтыг эзлэн авснаар Монголын арми Алтан улсын төв рүү нэвтрэх чухал газар болсон. 1342 онд Тогоонтөмөр хааны үед Цавчаал боомтыг засаж сэлбэн, 9.5 метр өндөр Үүлт хаалга, гурван цагаан суварга байгуулж, хаалганы дотор хананд монгол, төвөд, ланз, тангуд, дөрвөлжин бичиг, ханз бичгээр буддын сургаал, бурхдын дүрийг сийлсэн нь орчин үед хадгалагдан үлдсэн.  

Уг боомт нь Монгол, Хятадыг холбох худалдаа, өртөөний гол замын чухал цэг болж байсан. 

Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын түүхэн хот
Ангилал:Их Монгол Улсын байлдан дагуулал
Ангилал:Хятадын цагаан хэрэм
Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Боомт
Дэмбэрэлийн Өлзийбаатар

**Дэмбэрэлийн Өлзийбаатар** (1957 онд төрсөн ) - Монгол Улсын Төрийн шагналт, түүхийн шинжлэх ухааны доктор.

## Намтар 
НАХЯ-ны Дээд сургуульд багш, НАХЯ-ны Тусгай архивт судлаач, Улсын түүхийн төв архивт судлаач, дарга, Архивын ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байсан.

## Бүтээл 
Тэрээр Монголын их түүхийн тухай “Монголчууд”, “Тусгаар тогтнолын түүх” цуврал сонсдог номыг түүх судалгааны үнэн байх зарчимд тулгуурлан бүтээж, залуу хойч үеийнхний түүхийн боловсролыг дээшлүүлэх, эх оронч үзлийг төлөвшүүлэх, эх түүхээ сурталчлан таниулах, түгээх зэрэг монголчуудын оюуны санд их хувь нэмэр оруулсан юм. 

"Яагаад 1937 он", "Лхүмбийн хэрэг" ном 2019 онд гаргасан.

Ангилал:Монголын түүхч
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:1957 онд төрсөн
Хүйсийн найман нуур

**Хүйсийн Найман нуур** нь Өвөрхангай аймгийн төв Арвайхээр хотоос 115 км-т орших ба Улаанбаатар хотоос аймгийн төв хүртэл 450 км байдаг.

Хүйсийн Найман нуур нь Монгол орны төв хэсэг, Хангайн уулсын дунд д.т.д 2400 метрт оршдог. Тус газрын ихэнх хэсэг нь Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын нутагт байх агаад баруун талаараа Бат-Өлзий сумтай хиллэдэг.

Мөн Орхоны хөндийн байгалийн цогцолборт газрын нэг хэсэг болдог. Хойд талаараа галт уулын чулуулаг тархсан тал газраар хүрээлэгдсэн хүн ам сийрэг суурьшсан газар юм. Ширээт, Мухар, Халиут, Бугат,Хаяа, Шанаа Дөрөө ,Хүйс хэмээн нэрлэгдсэн найман нуур байх бөгөөд хоорондоо газар доор усны судлаар холбогдсон байдаг.

Нуурууд хоорондоо 500 метрээс 3.5 км хүртэл зайтай байдаг. Найман нуурын нэг болох шанаа нуур нь гантай жил ширгэж  хуртай жил нийлж  байдаг .Найман нуурын зарим нуурууд нь бүр мөсөн ширгэж алга болсон гэдэг  мэдээллүүд бүгд ташаа мэдээлэл.Найман нуур бүгд байгаа .

Хүйсийн Найман нуур нь уулын тагийн бүслүүрийн хөрстэй, шилмүүст болон Сибирийн шинэс мод, хушин ойтой. Хойд талаараа галт уулын чулуулагтай тэгш тал, нүцгэн оройтой уулсаар хүрээлэгдсэн байдаг ба Урт жалгын тогоо, Довын тогоо, Ар битүүгийн тогоо, Ногоон нуурын тогоо, нэртэй сөнөсөн галт уулс бий. Хангайн нурууны араар орших Ханбаян хэмээх галт уул дэлбэрч түүнээс урсах халуун хайлмал бодис царцан Цагаан азарга голын урсгалыг хааснаар үүсэж бий болсон нуурууд юм. 

Хүйсийн найман нуур нь уулын тагын бүслүүрийн хөрстэй ойн бүтцийн, хувьд навчит ба шилмүүст ой голлон ургадаг, Ойн 85 хувийг Сибирийн шинэс мод хушин ой эзэлж 1 хувийг улиас бургасны төрлийн навчит мод эзэлдэг.Эрс ховордсон эмийн ургамал ургадаг.

Энэ бүсэд саарал чоно, халиун буга, зэрлэг гахай, тарвага, хэрэм, жирх, чандага, огдой зэрэг амьтад байдаг. 50 орчим төрлийн шувууд байдгаас Монголын улаан номонд орсон цасны хажир бүргэд, ухаа хажир бүргэд тэмдэглэгджээ.
Молтош хаалга

**Молтош хаалга**, хятадаар **Гүбэйкоу** (ханз: 古北口镇; пиньинь: *Gǔběikǒu Zhèn*) нь Хятадын Бээжин хотоос зүүн хойш Миюнь дүүрэгт байдаг балгас, мөн цагаан хэрмийн нэгэн боомт хаалга юм. 2020 оны байдлаар 8000 гаруй хүн оршин суудаг жижиг хот.

## Түүх 
Эрт үеэс цагаан хэрмийг сэлбэж засах үеэр байгуулагдаж, Мин улсын Юнлэ хааны үед нийслэл хотоо Бээжин рүү нүүлгэснээр цагаан хэрмийг засах ажил хийгдсэний дотор Молтош хаалга боомт багтажээ. Тухайн үед Монголын талаас Бээжин хот руу хойд талаар Молтош хаалгаар шууд нэвтрэх боломжтой байсан учир стратегийн хувьд чухал боомт байсан. Их Монгол Улс, Мин, Чин улсын үед худалдаа наймаа, өртөө, дайн байлдааны чухал орц гарц байсан.    

## Орчин үе 
Молтош хаалга нь орчин үед БНХАУ-ын Бээжин хотын Миюнь дүүрэгт харьяалагддаг балгас бөгөөд 4 хороо, 9 тосгонтой. 

## Эшлэл 
Ангилал:Хятадын цагаан хэрэм
Ангилал:Хятадын хот
Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгж
Баясгалан хадат хаалга

**Баясгалан хадат хаалга**, хятадаар **Сифэнкоу** (монгол бичиг: ; хятадаар: 喜峰口; пиньинь: Xǐ fēng kǒu) нь Хятадын Цагаан хэрмийн хойд талын боомт хаалга юм. Хэбэй мужийн Таньшань хотын Цяньси шяниас хойд зүгт 50 км-т Луаньян тосгон, Куанчэн Манж үндэстний автономит шянийн хооронд байдаг. Энэ хаалганы хэрмийн зарим газраар усанд автсан ч ихэнх хэрэм, цайз ерөнхийдөө сайн хадгалагджээ. 

## Түүх 
Баясгалан хадат хаалгыг Хань улсын үеэс Сунтин боомт (松亭关) гэж нэрлэж явсаар, Мин улсын үе 1452 онд Сифэнкоу гуан (喜峰口关) гэж нэрлэснээ дараа нь буцааж Сифэнкоу болгон өөрчилсөн. Мин улсын эхэн үед уг хаалгаар Урианхайн гурван харуулын монголчууд нэвтэрч худалдаа арилжаа хийдэг гол бүс байсан. Мөн 15-р зууны дунд үеэс эхлэн Монголын хаад, ноёдын өмнө зүг жил бүр хийдэг довтлогоонд их өртдөг байв. Чин улсын үед Бээжин хотыг Өвөр Монголын 6 чуулган, 49 хошуу, Ар Монголын 4 аймаг 86 хошуу сэлттэй холбодог өртөө, худалдааны нэгэн боомт болж байсан. 

Хятадын иргэний дайны үе, Дэлхийн 2-р дайнд (1924, 1933 онд) уг газарт тулалдаанд болж байсан. Орчин үед энэ газрыг үзэхээр Хятадын дотоодын жуулчид, гадаадын жуулчид цагаан хэрмийг үзэхээр очдог болсноор аялал жуулчлалын үзмэр болжээ.

Ангилал:Хятадын цагаан хэрэм
Ангилал:Хятадын соёлын дурсгал
Бурам

**Бурам**- Нишингэ, чихэрлэгийн зүйл, ногоо зэргээс боловсруулж гаргасан бор улаан, хар шар зэрэг өнгөтэй чихэрлэг амттай идээ. 

Бурамыг 18-р зуунаас Чин улсын хатад хэрэглэдэг тансаг зэрэглэлийн бүтээгдэхүүн байсан бөгөөд орчин үед бурмыг илүү олон төрлийн витаминаар баяжуулж өдөр тутмын хүнсний хэрэглээнд нэвтрүүлэх болжээ.

Бурам нь цэвэр байгалийн гаралтай, дисахарид агуулаагүй, калори багатай, эрдэс витаминаар баялаг учир хүнсэндээ хэргэлэхэд таргалах, чихрийн шижингээр өвдөх магадлал маш бага.

***Бор чихэр*** (англи. Brown sugar) бол сахарозын бүтээгдэхүүн бөгөөд моласс агуулагддаг тул бор өнгөтэй байдаг. Уламжлал ёсоор энэ нь цэвэршүүлээгүй эсвэл хэсэгчлэн цэвэршүүлсэн зөөлөн элсэн чихэр бөгөөд зарим үлдэгдэл моласс (байгалийн бор элсэн чихэр) бүхий чихрийн талстаас бүрддэг боловч одоо ихэвчлэн цэвэршүүлсэн цагаан элсэн чихэр (арилжааны бор элсэн чихэр) дээр меласс нэмж хийдэг.
Нант

**Нант** (франц. *Nantes* ) — Францын баруун хэсэгт орших Армориканы өндөрлөгт Атлантын далайн эргээс 50 км зайд, францын хамгийн урт Луар (франц. *Loire*, лат. *Liger*) мөрөний аман дээр орших боомт хот (коммун) юм.  2020 оны байдлаар 321 мянган (орчин тойронтой нийлээд 1 сая орчим) оршин суугчтай байсан хот юм. 

## Спорт 
Нант нь Францын спортын лигүүдийн дээд дивизионд зургаан мэргэжлийн хөлбөмбөгийн клубтэй. Эдгээрээс хамгийн алдартай нь Нант хөлбөмбөгийн клуб бөгөөд хотын бэлгэдлийн нэг юм, Францын зургаан удаагийн аварга; Анри Мишель, Дидье Дешам, Марсель Десайли, Клод Макелеле зэрэг одод  тоглож байсан тул Нант багийн тоглогчид тод шар өнгийн хувцасныхаа төлөө тэднийг  "Канарэ шувуу"     (франц.​ *le serin,* англи. *canary*) гэж дууддаг байна.

Энэ хотод 1984 оны Европын хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн, 1998 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн, 2001 оны эрэгтэй гандболын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн, 2007 оны эмэгтэйчүүдийн гандболын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн, 2007 оны регбигийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болон бусад томоохон олон улсын тэмцээнүүд зохиогдсон. Нант хотод хэд хэдэн удаа алдарт "Тур де Франс" ундаг дугуйн уралдааны зарим үе шатуудыг зохион байгуулж байсан.
Парисын коммун

**Парисын коммун** (франц. *Commune de Paris*) —1871 оны үйл явдлын үеэр Парисын хувьсгалт засгийн газар бөгөөд Франц-Пруссын дайны үеэр Прусстай эвлэрэл байгуулсны дараахан Парист эмх замбараагүй байдал үүсч, үүний үр дүнд хувьсгал гарч, бие даасан засаглал бий болсон бөгөөд 72 хоног үргэлжилсэн (3-р сарын 18-аас 5-р сарын 28 хүртэл) байна. Парисын коммуныг нео-якобин, социалистууд, анархистуудын эвсэл удирдаж байв. 1871 оны 3-р сарын 26-нд Парисын коммунын сонгууль болсон байна.

Уг нь коммун гэдэг нь нутаг дэвсгэрийн нэгж, нутгийн засаг захиргаа гэсэн утгатай. Иймэрхүү Парисын коммун өмнө нь байсан бөгөөд зохион байгуулагдаж байсан боловч 1871 оны үйл явдлын дараа уг нэр томьёог нэмэлт тодруулалтгүйгээр энэ үйл явдлыг нэрлэх болсон.
Испани-Америкийн дайн

**Испани-америкийн дайн** (испани. *Guerra Hispano-Estadounidense*, англи. *Spanish-American War*) — Испани болон АНУ-ын хооронд 1898 онд болсон дайн. Энэхүү дайны явцад АНУ нь XVI зуунаас Испанийн эзэнт улсын эзэмшилд  байсан Куба, Пуэрто-Рико болон Филиппиныг эзлэн авсан.

Дайны гол асуудал нь Кубын тусгаар тогтнол байсан гэж үздэг. Хэдэн жилийн турш Кубад Испанийн ноёрхлын эсрэг бослого гарч байсан. Испани-Америкийн дайн эхэлсний дараа АНУ эдгээр Кубын бослогыг дэмжсэн. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Уильям Мак-Кинли асуудлыг тайван замаар шийдвэрлэхийг эрэлхийлсэн боловч Хавана боомт дахь америкийн усан цэргийн "***Maine"*** байлдааны хөлөг онгоцонд болсон дэлбэрэлт түүнийг дайн руу эргэлт буцалтгүй түлхэсэн байна. 1898 оны 4-р сарын 20-нд МакКинли Конгрессын хамтарсан тогтоолд гарын үсэг зурж, Испанийн цэргийг гаргахыг шаардаж, Кубад тусгаар тогтнолд нь туслахын тулд цэргийн хүч хэрэглэх эрхийг Ерөнхийлөгчид олгов. Үүний хариуд 1898 оны 4-р сарын 21-нд Испани АНУ-тай дипломат харилцаагаа тасласан бөгөөд мөн өдөр АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин Кубыг бүслэн авч эхлэсэн байна. Хоёр тал дайн зарласан бөгөөд хэнд нь ч холбоотон байгаагүй байна. 1898 оны 8-р сарын 12-нд АНУ, Испани хоёр дайнаа зогсоосон байна. 

Дайны үр дүнд АНУ нь Пуэрто-Рико, Гуам, Филиппиний арлуудыг эзэмшиж, Кубад түр зуур хяналт тавихыг зөвшөөрсөн АНУ-д тааламжтай нөхцөлөөр 1898 оны 12-р сад байгуулсан 1898 оны Парисын гэрээ байсан. Филиппинийг шилжүүлэхэд Испанийн эзэмшиж буй дэд бүтцийн зардлыг нөхөхийн тулд америкчууд 20 сая ам.доллар (өнөөгийн байдлаар 602 сая ам. доллартай тэнцэх) төлбөр төлсөн юм.

Испанийн эзэнт улсын энэхүү ялагдал, сүүлчийн үлдэгдэл нутгаа алдсан явдал зэрэг нь Испанийн үндэсний ухамсарт гүн цочролд орж, Испанийн нийгэм үзэл бодлоо өөрчлөхөд хүрсэн байна.
Уильям Мак-Кинли

**Уильям Мак-Кинли — залуу** (англи. *William McKinley Jr.*; 1843 оны 1-р сарын 29-нд Охайо мужийн Найлс хотод төрсөн— 1901 оны 9-р сарын 14-нд Нью-Йорк мужийн Буффоло хотод нас барсан)—АНУ-ын улс төрийн зүтгэлтэн бөгөөд 25 дахь Ерөнхийлөгч (1897—1901), Бүгд найрамдах намын төлөөлөгч. У.Мак-Кинли АНУ-ын Иргэний дайнд оролцож байсан сүүлчийн Ерөнхийлөгч юм. 

## Намтар 
Бага Уильям Мак-Кинли 1843 оны 1-р сарын 29-нд Охайо мужийн Найлс хотод Уильям Мак-Кинли ахлах (1807–1892), Нэнси Кэмпбелл Эллисон (1809–1897) нарын хүү болон мэндэлжээ. Мак-Кинлигийн гэр бүл нь англи, шотланд-ирланд гаралтай бөгөөд 18-р зуунд Пенсильванийн баруун хэсэгт ирж суурьшжээ.
Самбуугийн Надмид

**САМБУУГИЙН НАДМИД (1934-2004)**

Хэрэйд Самбуугийн Надмид Дундговь аймгийн Сайнцагаан сумын уугуул. 1954 онд Сайнцагаан сумын 10 жилийн дунд сургууль, 1958 онд МУИС-ийн байгалийн ухааны факультетийг хими биологийн багш мэргэжлээр, 1959 онд Москва хотны гурилын үйлдвэрийн технологчийн дамжаа 1964 онд МУИС-ийн харъяа утга зохиолын дээд сургуулийг төгссөн. С.Надмид “Хөдөлмөр”, “Пионерийн үнэ”, “Залуучуудийн үнэн”, “Шинэ хөдөө”, “Үнэн” сонинуудад утга зохиолын ажилтан, хэлтсийн эрхлэгч, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, “Дуудлага” сонины эрхлэгчээр ажиллаж байв. С.Надмид “Бордоотой бороо”, “Нарны охид”, “Сүүдэрхүү”, “Дааганы уралдаан”, “Нийслэлийн замд”, “Зүрх амардаггүй”, Улаан дээвэрт байшин”, “Мөнх соёо”, Хайрлахуй ханьсахуй”, “Хар нүдэн” (роман) зэрэг гуч гаруй ном, “Гал голомт”, “Гийнгоо” кино бичиж олны хүртээл болгосон агаад монголын утга зохиолын сан хөмрөгт уран зөгнөл, уран сэтгэмж, домог үлгэр, хошин шог, яруу найраг, жүжиг, киноны бүхий л төрлөөөр үнэтэй хувь нэмрээ оруулсан билээ. С.Надмидын уран бүтээлийн амжилт, хөдөлмөрийг төр засгаас үнэлэн Д.Нацагдоржийн болон МҮЭ, МСХ, МХЗЭ, МЗЭ-ийн нэрэмжит шагналаар шагнагдсан.
Гомбожавын Бямбажав

**Гомбожавын Бямбажав**

1962 онд Хөвсгөл аймгийн Арбулаг суманд төрсөн.1984 онд Монгол Улсын Их сургууль, 1999 онд Төийн захиргаа, удирдлагын хөгжлийн институт төгссөн. Түүхч, түүхийн багш мэргэжилтэй, Бизнес удирдлагын магистр, Боловсролын удирдлагын докторант. 

1984-2000 онуудад Сүхбаатар аймгийн Баруун-Урт хотын 10 жилийн 1-р дунд сургууль, Дархан- Уул аймгийн 10 жилийн 5-р сургууль , “Од” цогцолбор сургуульд түүх- нийгмийн ухааны багш, ЗАН-ийн ахлагч, 2000-2005 онд Дархан- Уул аймгийн Удирдлагын Хөгжлийн Дээд сургуульд багш, тэнхимийн эрхлэгч, 2005-2011 онд  Удирдлагын Хөгжлийн Дээд сургуулийн захирал, 2012 оноос “Соёмбо” дээд сургуулийн Дархан салбарын захирлаар ажиллаж байна.

Бүтээлийн жагсаал:

·        Бүлээн бороо шар навчис (2006)

·        Уртын урт сандлын цэнхэрлэх үзүүрт... (2009)

·        Зүүдний гуниг (2010)

·        Үзэмжит огторгуй (2011)

·        Миний амьдардаг энэ хотод бороо орж байна (2012)

·        Надаас өмнө намайг туурвисан он жилүүдэд Би бүтээгдсэн (2013)

·        Монголын уламжлалт менежмент (2003, 2005)

·        Улс төрийн шинжлэх ухааны сэтгэлгээний түүх (2005)

·        Шинэ зууны харилцаа (2004, 2006, 2012)

·        Иргэн ба хууль эрх зүй (2005)

·        Шинэ зууны удирдагч (2006)

·        Чингис хааны тэргүүлэхүйн урлаг (2006)

·        Ёс зүй (2010)

·        Утга зохиолын шинэ яриа (2011) зэрэг ном хэвлүүлсэн.
Испанийн Эзэнт Улс

**Испанийн эзэнт улс** (испани. *Imperio Español*) - Испанийн шууд хяналтад байсан Европ, Америк, Африк, Ази, Далайн орнууд дахь газар нутаг, колониудын нэгдэлийг хэлдэг байсан юм. Испанийн эзэнт улс оргил үедээ дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том эзэнт гүрний нэг байв. Энэ үе нь газарзүйн агуу нээлтүүдийн эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд энэ хугацаанд анхны колонийн Эзэнт улсын нэг болсон байдаг юм. Испанийн эзэнт улс 15-р зуунаас (Африк дахь эзэмшлийн хамт) 20-р зууны төгсгөл хүртэл оршин тогтнож байсан. Испанийн нутаг дэвсгэрүүд 1480-аад оны сүүлээр Арагоны хаан, Кастилийн хатан хааны удирдлага дор Католик шашны нэгдэл болсон юм.  Хаадууд газар нутаг тус бүрээ тусдаа захирч байсан хэдий ч хамтдаа нэгдсэн нэг гадаад бодлого хэрэгжүүлж байсан бөгөөд 1492 онд Гранада хотыг эзлэн авч, Мавруудын эсрэг Иберийн хойгийг буцаан авсан байна. Мөн онд Христофер Колумб Атлантын далайг гатлан ​​баруун тийш Испанийн анхны хайгуулын аялалыг хийж, Европчуудын шинэ ертөнцийг нээж, Испанийн анхны хилийн чанад дахь колониудыг байгуулжээ. Энэ үеэс эхлэн бөмбөрцөгийн баруун хагас буюу Америк тив Испанийн колоничлолын гол бай болсон байна.

1808 онд Францын Наполеон Бонапартын удирдлага доорх цэргүүд Испанийг эзэлснээр Испанийн колониуд тасарч, улмаар 1810-1825 онд эхэлсэн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн нь хэд хэдэн шинэ бие даасан улс бий болгоход хүргэсэн. Өмнөд болон Төв Америк дахь Бүгд найрамдах улсууд, үүнд: Куба, Пуэрто-Рико, Испанийн Зүүн Энэтхэг зэрэг 400 жилийн настай Испанийн эзэнт улсын үлдэгдэл 19-р зууны сүүлч хүртэл Испанийн мэдэлд байсаар байсан ба эдгээр газар нутгийн ихэнх хэсэг нь Испани-Америкийн дайны үр дүнд АНУ-ын мэдэлд шилжэн орсон байна. 1899 онд Номхон далайн үлдсэн арлуудаа Германд зарсан юм. 

Өнөөгийн байдлаар Испани улсын засаг захиргааны хэсэг болсон зөвхөн Канарын арлууд бөгөөд хойд африкийн эрэг дагуух Сеута болон Мелилья үлджээ.


Ангилал:1492 онд байгуулагдсан
Ангилал:1976 онд татан буугдсан
Ангилал:Түүхэн улс
Ангилал:Америк дахь Испанийн колоничлолын түүх
Wander

**Туулын Төгөлдөр** буюу **Wander** (2003 оны 5 сарын 30-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын рэп дуучин, Дууны инженер юм.

2020 онд анхны уран бүтээл “Chamd l zoriulah hugjim” дуугаа цацсанаар олон нийтэд танигдаж эхэлсэн. Түүнээс хойш RedBone records студийг байгуулсан 2022 онд, "20TWOTWO" дебут цомгоо Redbone records-с гаргасан Уг цомогоо Youtube дээр эхэлж гаргасан. Хоёр дахь цомог "DANGER" 2022 онд нийт 8 дуутайгаар "Redbone records"-оос гаргаж, тус цомгоо хөгжмийн дэлгүүрүүдэд байршуулсан юм.

2023 оны 9 сард 3 дахь цомог "ZODIAC" нийт 10 дуутайгаар "Redbone records"-оос гаргасан

Энэхүү цомогт нь "DAMN", "SETGETSIIN EMCH", "DOUBLESTRIKE" зэрэг дуунууд нь сонсогчидод нь ихээхэн хүртээл болсон байдаг.

2022 оны 6 сард гаргасан "Setgetsiin emch" нь сонсогчидод маш их таалагдаж олонд хүрсэн.

2023 оны 10 сард реппер Lark тэй хамтран гаргасан "Zarimdaa" дууг гаргасан.

## Бүтээл 
### Студийн цомгууд 
* *20TWOTWO* (2022)
* *Danger* (2022)
* Zodiac (2023)

## Цахим холбоос 
* Wander - https://www.facebook.com/tgldrzu/
* Wander - https://www.instagram.com/casdavu/
* Wander - https://www.youtube.com/channel/UC1hZXNDiRxt4F7WwLxjg8RA
Ангилал:Монголын рэп дуучин
Ангилал:2003 онд төрсөн
Карлсбадын агуй

АНУ-ын өмнөд хэсэгт Нью-Мексико болон Техам муж улсуудын зах нийлсэн хэсэгт Чиуауа цөлийн хойд хэсгээр Гуадапулегийн салбар уулсын хэсэгт Дэлхийн газар доорхи хамгийн агуу сайханд тооцогддог Карлсбадын агуй оршино. Агуй нь олон сая жилийн тэртээгээс газар доогуур маш зузаан шүрэн хана бүхий уудам хонгил үүсгэн тогтсон байна. Одоогоос 250 сая жилийн өмнө энэ газар нь эртний дулааан уст сүн далай долгион байсан ч аажимдаа ширгэж, далайн ёроолын хотгор, гүдгэр хөрс тогтоц он цагийн уртад урсгал усанд идэгдэж, худаг, хөндий, хонгил, ан цав, дусаал хэлбэрт унжлага, давхрага үүсгэсээр бидний үед энэхүү хүний гараар бүтсэн мэт гайхалтай тогтоц үлджээ. Энэхүү газар доорхи цогцолбор газар нь хоорондоо зарим нь холбоо бүхий олон өөр агуйнаас бүрддэг аж. Лечугия нэрт агуй газрын хөрснөөс 477 метрийн гүнд уртааш 133 киолметр сунан үргэлжлэх ба АНУ-ын бусад агуйнуудаас хамгийн гүнд тооцогддог. Үүнээс гүн агуй зөвхөн Альп, болон Кавказад л байдаг. Цааш газрын гүнээр гол хөндийгөөр явсаар төгсгөлд нь Айсберг-Рок хэмээн нүсэр том мянган тонн бул чулуунд тулна. Энд хэдийнээ хачин өвөрмөц Карлсбадын агуйн Джайентс-Холлын аврага танхимд зогсож байх болно.Агуй орчмын газар дээрх амьдрал нь нам өндрийн бүс ба жилд 300-400 метр хур тунадас унаж, энэ нь энэхүү үндэсний паркийн амьдралыг тэтгэж байдаг юм. Газрын хөрсөн дээр дулаан орны судаслаг, сөөглөг ургамал 80 гаруй төрөл хөхтөн амьтан 60 төрөл (үнэг, ирвэс, пума г.м), шувуу 300 төрөл хоёр нутагтан амьтад 70 төрөл байх аж. Энэхүү байгалийн цогцолбор газрыг жил бүр хагас сая жуулчид ирж үзэн газрын гүн тийш итгэхийн аргагүй доош буулт хийж тусгай замаар явж гайхалтай уран тогтоц, үй түмэн сарьсан багваахайн оронг үзэж гайхаж биширдэг байна. Байгаль эхийн энэхүү содон бүтээлийг 1995 онд ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн өвд бүртгэж хамгаалтанд авсан билээ.
Викторын хүрхрээ

Хүрхрээнээс маш их дуу чимээ гарч, тэнгэрт тлусан манан үүсдэг тул нутгийн оршин суугчид “Аянга мэт нижгэнэж утаа” гэж нэрлэдэг ажээ.Гайхамшигт цэнхэр дэлхийн энгэр дээр оршин байгалийн нэгэн хосгүй бүтээл бол Өмнөд Африкийн Замбия болоан Зимбабве улсуудын хооронд Замбези голд оршин Виктория нэрт хүрхрээ юм. Түүний өргөн нь 1708 метр, өндөр нь 108 метр хүрэх ажээ. Дэлхийн хамгийн цуутай сайхан хүрхрээ Африк тивд байдаг тухай анх 1851 онд Европчууд зарлан тунхагласан байдаг. Тэр үед Шотландын шинжээч, шашин номлогч Давид Левингстон, Африкийн газарчнаас сонссоноо “Энэ нутгийхан маш өндрөөс дуу шуугиантайгаар цацран буух тэр хүрхрээгээ Моси-оа-Туньяа буюу аянга мэт нижигнэсэн утаа манан гэж нэрлэгдэг юм байна” гэж тэмдэглэн үлдээсэн байна. Түүнээс дөрвөн жилийн дараа 1855 оны 11 дүгээр сарын 16-нд биечлэн очид судлаачид хүндэтгэлтэйгээр Английн хатан хааны нэрээр нэрлэн Европ дахины чихэнд дуурсгажээ. Энэ үеэс алдарт хүрхрээ, тэр хавийн нутаг даруй 100 жил Англичуудын эзэмшилд байсан юм. Хүрхрээнээс маш их дуу чимээ гарч, тэнгэрт тулсан манан үүсдэг тул нутгийн оршин суугчид “Аянга мэт нижгэнэх утаа” ,”дүрэлзсэн гал” гэх мэтчилэн нэрлэсэн байна. Энд эртнээс бөө удганууд цугларч, элдэв зан үйл үйлдэн, тахил өргөдөг байж. Энэ газрыг ажиглан харахад жигд урсч байсан гол гэнэт газар доогуур асар том ангал руу урсан орох мэт. Борооны улирал (2-4 дүгээр сар)-д хүрхрээнээс минутад 500 сая литр ус урсан өнгөрдөг байна. Агаарт уусан замхрах усны дусал, ширхэгүүд дээр тусах нарны туяа хугарч олон өнгийн туяа солонгорно. Борооны улиралд хорвоогийн бүх өнгө энд туяарахыг харж болно. Нартай үед бороо ороход нарны гэрэл борооны дусал дотор ойж хугаран үзэсгэлэнт солонго татуулдагийн адил жигд тархсан их хэмжээний ямар ч дуслууд дээр нарны гэрэл ойж хугаран үзэсгэлэнтэй солонго татуулдаг болохыг энд харна. Хамгийн алдартай хэсэг нь хүрхрээн дээр байрлах усан сан билээ. Энэхүү усан сан тийш Левинстоны арлаар дамжин хүрдэг бөгөөд ямар нэгэн өвөрмөц зүйлд дуртай жуулчид энэхүү байгаль эхийн аймшигт сүр хүчийг дутуу үнэлэн амиа алдан нь олонтаа тохионо. Харин энд хур тунадас багасах үед аварга том хадны ус хэд хэдэн жижиг хэсэг болно. Төвийн, дорнын, солонгын гэх гурван том хэсэг бий. Мөн чөтгөрийн дэвсэг, тах, буцалсан тогоо гэх зэрэг нэртэй жижиг хэсгүүд ч бий, Хавцлаас хавцлын хоорон чиглэл, хэмжээ нь өөрчлөгдөж огцом тахиралдсан хэлбэр үүсгэсэн нь өндрөөс гойд сайн харагдана. Эрдэмтдийн таамаглалаар 200 сая жилийн өмнө эртний томоохон эх газар Африк болон өмнөд Амеркийн газар дээр байжээ.
Увс аймгийн Зүүнговь сумын ЕБС

***Сургууль байгуулагдсан түүх***

Увс аймгийн Зүүнговь суманд анх 1940 онд "Нуурын хоолой" гэдэг газар анхны бага сургууль байгуулагджээ. (Энэхүү нуурын хоолой гэдэг газар нь Өгөөмөр уулын урд бэлд байх Баяннуураас эх аван урсаж байгаа голын эхэн хэсэг юм.) 

Анх 2 багш (Б.Баатар , Н.Самбуу ) , 3 ажилтан (Д.Жумдаан , Б.Чойдон , Цүлтэм ) , 60 гаруй сурагч , 5 гэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ. 

***Анхны сурагчдын нэрс:***
Б.Лхагважав , Т.Минсэл , Н.Цэдэв , Ж.Готовсүрэн , Г.Багуулай , М.Басан , Б.Дамдин , Л.Цэдэвдорж , М.Төмөржав , Б.Цэвээн , Ч.Дансран , Ч.Дамиран , Т.Цэдэв , Д.Бүрэн , Ч.Дүрзээ , Т.Хорлоо , Б.Дорж , Ч.Суранхор , Х.Хорхой , Б.Балжин , Т.Цэрэв , Б.Осор , А.Молом , Б.Басан , У.Цэрэн , И.Басан , Б.Бүргэд , П.Дамдин , Д.Нацагхүү , Б.Тоомой , Б.Нямаа , Э.Стер , Р.Чинэг , Б.Норжоо , Б.Жамсран , Г.Жутмаан , Б.Цэдэв , Д.Цээлэй , М.Луужав , Р.Цэвээн , Ё.Ядам , Ж.Дашзэвэг , С.Нямаа , Б.Нина , Д.Лхагва , Н.Бямбаа , Д.Дагва , Ч.Бямбагэрэл , З.Мөнхөө , Ч.Цэдэв , Т.Минсэл , Б.Болормаа , Б.Заяа , Г.Пүрэв , Б.Ядам , Б.Эрдэнэ , Ц.Жавзан , О.Лааган , О.Лхамсүрэн , А.Дорж , Т.Далай , Б.Дорж , Ж.Хорлоо , Ч.Баатар , Д.Баяа , А.Коояа 

*Эдүгээ манай сургууль анхны сурагчдын нэг болох Биологийн шинжлэх ухааны доктор , ХААИС - ийн профессор , Монгол улсын төрийн соёрхолт Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн **Мятавын Төмөржав**  агсны нэрэмжит сургууль болон үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа билээ.*
Малчин шүлэг

Цэндийн Чимэддорж найрагчийн Болор цом -1989 оны тэргүүн шүлэг

**Малчин** 

Нарны даллагатай газар дээр хэдэн малаа гэж

Намрын дунд сарын арван тавны тэнгэр ажигласан

Цаг цагийн үөрт төрхөө алдаж эвдрэлгүй

Цадиг туүх улбаапж өвгөдийнхөө нутагт эзэн суусан

Шигшиг дарсан тоонондоо утаа зуусан хадагтай

Ширмэл тойруулга дээрээ азын дөрвөн бэрхтэй

Давхиад буухад цоожгүй айл малчин таных

Даянд ганцхан цуургагүй сэтгэл малчин таных

Ботгоо голсон ингээ хөөслөн хамт уйлна

Бороо орохгүй болохоор овоогоо тайж даллана

θөнтөгч хорвоод гомдвол хуураа татаж тайтгарна

θөрөө өөртэйгөө ярьж орчлонгийн ээдрээг тайлна.

Хуруундаа бөгж чихэндээ ээмэг зүүг гэхээсээ

Хурц түргэн морьдоо цул мөнгөөр хазаарласан

Мэдэл сүр албан тушаал хөөцөлдөхийг

Мичин жилийн ааш зуднаас ч дорд бодсон

Ардынхаа дуу билгийг морин дэл дээр тогтооосон

Алтан гуутай зурганд нь түмний эх янцгаасан

Сур хар элдэхдээ ч бодлоо цуг элддэгийг

Сургуульд үзсэнээ мартсан ч өвгөдийнхөө үгийг мартаагүй

Хонь мал дэлэндэж хорвоог барах нь гэж гутардаггүй

Ховор бараа дагуулсан баярын бичгэнд хөөрдөггүй

Огт болохгүй юмыг ч болж л байна гэж боддог

Оройн дээд төрийнхөө сүр сүлдэнд залбирдаг

Малгайн утаа сэргээж нэрмэлд жаахан халахаараа

Мал буянаа яаж адуулан маллахыг

Марксизмаар заалгахгүй ээ гээд хэлчихдэг

Эцэгтээ чөдрийн морийг дөхүүлж тусад орсон

Эхээс төрөхийн малчин амьдралын хар ухаан

Хишиг өдөр тааруулан хонины бэлчээрт уулзаж

Хэв хадаг шиг тэнгэр дор дөрөө гөлөм харшуулж

Ижий аавын минь нутаг гэж нэг баярлаж

Ивээл жилтэй юм бид хоёр гэж нэг уярч

Гаруул унаган мориныхоо жолоог сул орхиж

Ганзага ширэлдтэл тэврэлдэн эмээл дээрээ түшилцсэн хайр

Нутгийнхаа чулуугаар тоглож өссөн эгэл заяа нийтгэж

Нутгийнхаа л чулуугаар тулгалсан гал болж ассан

Дүүрэн хишиг нь дэлгэрсэн малаан нэг бөөцийлөх

Дөрвөн хананы дундах биднийгээ нэг бөөцийлөх

Ганган хээнцэр хот руу бүгдээрээ нүүчихвэл

Галаа хэн нь манах байна даа гэж санаа зовох

Дээдсийн алтан хэрэгсүүр хүн чулуу

Дэргэд минь малын бэлчээрт байхад

Эднийгээ орхиод би хаачих юм бэ

Элэнцгээ хийж төв бараадах юм бэ? гэж уурлах

Их дэлтэй морьд эмээлтэйгээ байхад

Эзэн Чингэсийн голомт дүрэлзэнхэн байхад

Уулс дэрлэж хонь мал ноолсон бор гэртээ

Утаа үнэрлэж яваад л үхье дээ гэж учирлах

Цасан шуурга хэрж уулстайгаа хамт даарсан

Цагийн шуурга сөрж улстайгаа хамт зүдэрсэн

Чулуу ирлэн хурдлах салхин зэв хүлгээ

Цуутай наадмын тэнгэр дор нар зөв гаргасан

Зцэг минь малчин, ижий минь малчин

Ингэхэд би чинь хаана унасан хэний хэн билээ

Хан орчлонд зартай нууц товчооны морьдыг

Хар тугийн дор сүргээсээ барьж эмээллэсэн

Чулуу ирлэн хурдлах салхин зэв хүлгээ

Цуутай наадмын тэнгэр дор нар зєв гаргасан

Арвин буянтай малаа бурхнаасаа илүү тахисан

Аугаа ихээ мэддэггүй аугаа их улс

Албаны тамгатай цаасыг униндаа хавчуулж мартавч

Адууныхаа тамгыг болохоор хадганд ороож залсан

Цууриа хадны сүгнээс ч буурал намтар нь арилахгуй

Чулуун зэвсгийн үеэс хэдхэн дүү малчин.
Аваргын гол

**Аваргын гол** нь Монголын нутгаар урсах нэгэн гол юм.

Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутаг Тосон нуурын дэргэдэх Бүрд нуур орчмоос эх авдаг. Аваргын голын эхэн дэх урсацыг 2014 оны 04 дүгээр сарын 24-ний өдөр судлаач Д.Төмөрсүхийн хэмжсэн хэмжилтээр Q=0.037 м3/с буюу хоногт 3196.8 м3 ус урсаж байсан байна. Голын урсгалын хурд U=0.33 м/с, голын өргөн L=1.1 м урт, голын хамгийн их гүн h=0.16 м байжээ. Аваргын голын нуураас эх авдаг хэсэг сүүлийн жилүүдэд үндсэндээ урсацгүй болж тасалдсан ч голдирлын дагуу булаг, цэвдгийн хайлсан усаар тэжээгдэж урсац нь сэргэдэг байна.

Аваргын гол нь Хэрлэн голын сав газарт хамаарах ба Хэрлэн голын цутгал гол юм.

Ангилал:Монголын гол мөрөн