Нидерланд

**Нидерланд** () нь Нидерландын хаант улсыг бүрдүүлэгч 4 орны нэг юм. Нидерланд нь Баруун Европын, парламентын ардчилсан Үндсэн хуульт хаант засагтай улс юм. Европт орших үндсэн нутаг болон Карибын тэнгист орших Бонэйр, Синт Эстатиус болон Саба арлуудаас бүрддэг. Тус улс хойд болон баруун талаараа Умард тэнгисээр хүрээлэгдсэн ба өмнө зүгт Бельги (450 км), зүүн хэсгээрээ Германтай (577 км) тус тус хиллэдэг байна. 

Тус улсын Үндсэн хуулийн дагуу албан ёсны нийслэл нь Амстердам хот гэвч бодит байдал дээр Хааг хотод хааны албан ёсны өргөө, парламент, Засгийн газар болон гадаад орнуудын ихэнх ЭСЯ-д байралдаг байна. Мөн түүнээс гадна Роттердам хот бол дэлхийн томоохон боомт юм. Утрехт гэж хот бол тус улсын төмөр замын төв, Эйндховен хот бол цахим болон өндөр технологийн төв болоод байна.  

Нидерландыг Холланд гэж дууддаг нь буруу юм. Учир нь Хойд Холланд болон Өмнөд Холланд нь Нидерландын 12 аймгийн хоёр нь л төдий юм. 

Нидерланд нь олон улсын тавцанд идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэдэг. Тус улс нь НҮБ-ын гишүүн бөгөөд Европын Холбоо, НАТО, Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага (OECD)-ыг үндэслэн байгуулагч гишүүдийн нэг юм. Түүнчлэн Киотогийн Протоколд гарын үсэг зурсан. Нидерланд нь Бельги, Люксембургийн хамтаар Бенилюкс хэмээх эдийн засгийн холбоог бүрдүүлдэг. Тус улсад олон улсын таван шүүх байрладаг. Тухайлбал: Арбитрын байнгын шүүх, Олон Улсын Шүүх, Хуучин Югославын асуудлаарх олон улсын эрүүгийн шүүх, Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх, Ливаны асуудлаарх тусгай шүүх байрладаг. Эхний дөрвөн шүүх нь ЕХ-ны эрүүгийн цагдаагийн агентлаг болох Европолын хамт Хаагт байрладаг. Тийм учраас тус хотыг "дэлхийн хууль зүйн нийслэл" гэж нэрлэдэг ажээ."

 дэх салхин тээрмүүд]]
Нидерланд нь газар зүйн хувьд нам дор байрлалтай улс бөгөөд нийт нутаг дэвсгэрийнх нь 27% болон хүн амынх нь 60% далайн түвшнээс доор байдаг. Ихээхэн нутаг дэвсгэрээ газрын нөхөн сэргээлтээр бий болгосон. Нидерландын ихээхэн хэсгийг Европын гурван томоохон голын адаг бүрдүүлдэг ба тэдгээр гол салаануудынхаа хамтаар Райн-Мойз-Шелдтийн дельта гэгддэг. Тус улсын зүүн өмнөд хэсэг дэх Арденнийн нуруу болон мөсөн галвын мөсөн голоор үүссэн төв хэсгийн намхан толгодыг тооцохгүй бол нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг нь маш хавтгай.

Нидерланд нь хүн ам шигүү суусан улс. Уламжлалт салхин тээрэм, алтанзул, бяслаг, модон ултай шаахай, гауда вааран эдлэл, унадаг дугуй, уламжлалт үнэт зүйл, сонгодог хүлцлээрээ алдартай. Хуучны парламентын ардчилсан улс болох Нидерланд сүүлийн жилүүдэд мансууруулах бодис, биеэ үнэлэх явдал, ижил хүйстний хоорондоо гэрлэх эрх, эвтанази зэрэгт орчин үеийн либерал бодлого баримтлах болсон.

## Улс төрийн тогтолцоо 
1815 оны Холландын анхны Үндсэн хууль нь Хаанд үндсэн эрх мэдлийг олгосон боловч хууль тогтоох эрх мэдлийг хоёр танхимтай парламентад (нидерланд. Staten-Generaal ) өгсөн. Тус улсын орчин үеийн үндсэн хуулийг 1848 онд Виллем II хаан, алдарт либерал үзэлтэн Иоганн Рудольф Торбеке нарын санаачлагаар батлаж байсан байна. Энэхүү Үндсэн хуулиар Хааны эрх мэдлийг эрс хязгаарлаж, гүйцэтгэх эрх мэдлийг Засгийн газрын кабинетэд шилжүүлсэн тул "тайван хувьсгал" гэж үздэг. Үүнээс хойш Парламентаа шууд сонгуулиар сонгож, Засгийн газрын шийдвэр гаргахад ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Ийнхүү Нидерланд улс бүрэн Хаант засаглалаас Үндсэн хуульт Хаант засаглал, парламентын ардчилалд шилжсэн Европын анхны улсуудын нэг болсон байна. 1917 онд Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж 23-аас дээш насны бүх эрчүүд санал өгөх эрхтэй болжээ. Хоёр жилийн дараа буюу 1919 онд насанд хүрсэн бүх эмэгтэйчүүд сонгох эрхээ авсан. 1971 оноос хойш 18-аас дээш насны бүх иргэд сонгох эрхтэй. Үндсэн хуулийн хамгийн том шинэчлэлт 1983 онд болсон. Одооноос эхлэн хүн амд улс төрийн төдийгүй нийгмийн эрхүүд ялгаварлан гадуурхахаас хамгаалах (шашин шүтлэг, улс төрийн итгэл үнэмшил, арьсны өнгө, хүйс болон бусад шалтгаанаар), цаазаар авах ялыг хориглох, амьдрах эрхийг баталгаажуулсан болно. Засгийн газар хүн амаа ажилгүйдлээс хамгаалах, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах үүргийг мөн хүлээх болсон. 1983 оноос хойшхи Үндсэн хуулийн хэд хэдэн өөрчлөлтөөр албадан цэрэг татахыг цуцалж, армийг гадаадад энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд ашиглах боломжийг нээсэн байна. 

Нидерландын хаан албан ёсоор төрийн тэргүүн боловч Засгийн газарт буюу Сайд нарын танхимд эрх мэдлээ шилжүүлдэг. Хаан- төрийн тэргүүний хувьд олон чиг үүрэгтэй. Үүнд:- жил бүр Парламентын жилийн чуулганы эхэнд хааны айлддаг үг байдаг ( 9 дүгээр сарын 3 дахь мягмар гарагт тохиодог). Хаан ширээнээс тавьсан илтгэлд засгийн газрын ирэх оны төлөвлөгөөг танилцуулдаг байна. Хаан засгийн газар байгуулахад мөн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Сонгуулийн дараа төрийн тэргүүн фракцуудын удирдагчид, Парламентын хоёр Танхимын дарга нар, Төрийн зөвлөлийн дэд даргатай зөвлөлддөг. Тэдний зөвлөмжийн дагуу Хаан Засгийн газрын тэргүүнийг томилж болно. Өнөөг хүртэл нэг нам үнэмлэхүй олонх болсон тохиолдол нэг ч хараахан гараагүй байна. Аль намууд хамтарч хэлэлцээр явуулж эвсэл болон засгийн газар байгуулах тохиролцож гэрээ байгуулдаг байна. Энэхүү гэрээ нь эвслийн засгийн газрын ирэх  дөрвөн жилийн хугацаанд хэрэгжүүлэх төлөвлөгөөг тодорхойлдог байна. Энэхүү тохиролцоонд хүрсний дараа Хаан нь кабинет байгуулах үүрэг бүхий "тэргүүлэгч" томилдог. Ихэнх тохиолдолд "тэргүүлэгч" нь шинэ Засгийн газрын ерөнхий сайд болдог. Шинэ сайд нарыг хааны зарлигаар томилж, хаан тангараг өргүүлдэг байна.

Хууль тогтоох эрх мэдлийг хаан (нэр төдий), парламент, бага хэмжээгээр засгийн газарт олгодог. Парламент нь эхний (75 суудал), хоёр дахь (150 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрдэнэ. Гол эрх мэдэлтэй хоёр дахь танхимыг бүх нийтийн шууд сонгуулийн эрхээр 4 жилийн хугацаатай сонгодог байна.

Гүйцэтгэх эрх мэдэл нь засгийн газрын гарт төвлөрдөг. Засгийн газар томоохон шийдвэрийг парламенттай зөвшилцөх үүрэгтэй тул парламентын олонхын үндсэн дээр байгуулагдана. Нидерландын сүүлийн үеийн түүхэн дэх аль ч нам парламентад үнэмлэхүй олонх болж байгаагүй тул засгийн газрууд үргэлж эвсэж бүрдүүлж ирсэн байсан.

## Хүн ам 
2021 оны 4 дүгээр сарын байдлаар 17 483 864 хүн амтай байна. Европын бусад орнуудтай харьцуулахад Нидерланд сүүлийн зуунд ихээхэн өссөн байна: 1850 онд 3 сая хүн амтай, 1900 онд 5 сая хүн амтай, 2000 онд 16 сая хүн амтай болж өссөн байна. 

Нидерландад уугуул иргэд болох голланд, фризчууд бөгөөд олон тооны цагаачид амьдардаг. Хүн амын угсаатны бүрэлдэхүүн хэсэг: 80.7% - Холланд, 2.4% - Герман, 2.4% - Индонез, 2.2% - Турк, 2% - Суринам, 2% - Мароккочууд, 1.5% - Энэтхэгчүүд, 0, 8% нь Антилианчууд ба Арубанчууд, 6.0% нь бусад угсаатны бүлгүүд байна. Хүн амын шашин шүтлэг: 33% - протестант шашинтнууд, 31.27% - католик шашинтнууд, 6% - мусульманчууд, 0.6% - Хинду шашинтнууд, 0.5% нь Буддын шашинтнууд, 2.2% нь бусад шашныг шүтдэг. Нидерландын хүн ам нь дэлхийн хамгийн өндөр хүмүүс гэдэг: насанд хүрсэн эрчүүдийн дундаж өндөр 182.5 см, насанд хүрсэн эмэгтэйчүүдийн дундаж өндөр 168.7 см байна.

Нидерландад 16-аас доош насны хүүхдэд үнэ төлбөргүй боловсрол олгодог хуультай. Бага сургуульд 5-аас (мөн 4-ээс дээш насны эцэг эхийн хүсэлтээр) 12 хүртэлх насны хүүхдүүд суралцдаг. Энэ нь олон төрлийн боловсролын хөтөлбөрөөр ялгагдана. 12-16 насны хүүхэд бүрт заавал байх ёстой ерөнхий боловсролын сургууль нь сургалтын үйл явцад илүү жигд байдаг. Дээд боловсролыг коллеж, их сургууль эсвэл нээлттэй их сургуулиас (оройн болон эчнээ) авах боломжтой. Тус улсад 14 их сургууль байдаг (Нидерландын хамгийн эртний их сургууль нь Лейден, 1575 онд байгуулагдсан) ба насанд хүрэгчдэд зориулсан нээлттэй их сургууль байдаг байна. Дээд боловсрол нь ихэвчлэн зургаан жилийн сургалттай. 

## Засаг захиргааны хуваарь 
|}

## Цахим холбоос 
* About the Netherlands -- Dutch Ministry of Foreign Affairs
* Overheid.nl - official Dutch government portal
* Government.nl - official Dutch government web site
* CIA - The World Factbook -- Netherlands
* CBS - Key figures from the Dutch bureau of statistics
* Local news and features on the Netherlands,*Expatica*
* Holland.com - English website of the Netherlands tourist office

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл