open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анаксимен

right|thumb|250px|Анаксимен
**Анаксимен** буюу **Милетийн Анаксимен** (, МЭӨ 585 - МЭӨ 525) нь Эртний Грекийн философич юм. 

Анаксимандрын шавь бөгөөд Фалес болон багшийн хамтаар Ионийн сургуулийн төлөөлөгч гэж тооцогддог бөгөөд тэр гурвыг "Милетийн 3 их сэтгэгч" гэж нэрлэдэг байна.

Тэрээр аливаа зүйлийн үндэс нь агаар (амьсгал, pneuma) юм гэж үздэг байсан.

Үхсэн хүн амьсгалдаггүй тул амьсгал нь амьдрал юм гэж эртний Грект үздэг байсан аж. Тийнхүү Анаксимен нь амьсгал амьдралыг бий болгодгийн нэгэн адил агаар нь дэлхий ертөнцийг бий болгодог гэж үзжээ.

Агаар нь шингэрэх тусам халуун болж, улмаар гал болно. Эсрэгээрээ өтгөрөх тусам хүйтэн болж, ус, газар, чулуу болно. Мөн дэлхий гэдэг нь асар том чулуун зээрэнцэг бөгөөд модны навч салхинд найгадаг шиг агаар дээр тогтож байдаг гэх мэтчилэн үздэг байв.

[[Ангилал:Эртний гүн ухаантан]
Ангилал:Сократаас өмнөх гүн ухаантан
Ангилал:Милетийн хүн
Ангилал:Эртний Грекчүүд
Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд өнгөрсөн
Кавабата Ясүнари

**Кавабата Ясүнари** (, 1899 (Мэйжийн 32-р) оны 6 сарын 14 - 1972 (Шоовагийн 47-р) оны 4 сарын 16) нь Японы зохиолч, уран зохиолын салбар дахь Нобелийн шагналтан.

Тэрээр Японы Осака аймгийн Осака хотод төржээ. Токиогийн эзэн хааны их сургуулийн утга зохиолын факультет, Японы утга зохиолын тэнхимийг төгссөн. "Изүгийн бүжигчин охин", "Цасны орон", "Мянган тогоруу", "Хуучин нийслэл" зэрэг зохиолуудаараа алдаршиж, Японы зохиолчдоос анх удаа 1968 онд Нобелийн шагнал хүртсэн билээ. Харамсалтай нь 1972 онд өөрийгөө хорт хийгээр хордуулж амиа хорлосон юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан
Ангилал:Осакагийн хүн
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Японы зохиолч
Ангилал:Япон хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Роман
Ангилал:Өгүүллэг
Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн
Ангилал:Японы Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1899 онд төрсөн
Ангилал:1972 онд өнгөрсөн
Замбези гол

300px|thumb|Замбийн баруун хойд хэсэг дэх Замбези гол
300px|thumb|Замбези гол ба түүний ай сав
**Замбези гол** () нь Африкийн өмнөд хэсгээр урсан Энэтхэгийн далайд цутгадаг, уртаараа Африкт 4-т ордог гол юм. Урт нь 2,750км.

## Газар зүй 
Замбези гол нь Замби, Анголын нутгаас эх авч, Замби, Зимбабвегийн хилээр урссаар Мозамбикийн нутагт орж Мозамбикийн хоолойд цутгадаг. Дэлхийд алдартай Виктори хүрхрээнээс гадна Чавума, Нгоне хүрхрээнүүд бий.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Замбези голын систем
Ангилал:Африкийн гол мөрөн
Ангилал:Анголын гол мөрөн
Ангилал:Замбийн гол мөрөн
Ангилал:Зимбабвегийн гол мөрөн
Ангилал:Мозамбикийн гол мөрөн
Ангилал:Хилийн гол мөрөн

Ангилал:Замби-Намибийн хоорондын хил
Ахпат сүм

**Ахпат хийд** (; Армени хэл:"Հաղպատավանք") нь Армени улсын Ахпат дахь дундад зууны үеийн Арменийн хийдүүдийн цогцолбор юм. 
1996 онд ЮНЕСКО Арменийн уг Апостол хийдийг бүртгэн авахдаа *“Дундад зууны үеийн сургалт, боловсролын гол төв, шашны архитектурын охь дээж”* хэмээн цохон тэмдэглэсэн байдаг. 
Хоёр хийдийн уг цогцолбор Арменид шашны архитектур цэцэглэн хөгжиж, оргилдоо хүрч байх үед байгуулагдсан бөгөөд Византийн шашны архитектур, Кавказын уугуул уран барилгын хэв маягтай хосолсон давтагдашгүй цор ганц бүтээл юм. Ахпат хийд нь Дебед голын эрэг орчмын толгодын энгэрт байгуулагдсан бөгөөд жижигхэн тосгодоор хүрээлүүлэн 2500 метрийн өндөрт үүлсийн дундаас гайхалтай харагддаг байна. 

967-991 оны хооронд анхны жижиг сүм болох Гэгээн Нишаны цогчин дуган баригдсан бол 1245 онд сүүлийнх нь буюу хонхот цамхаг нь баригдсан байна. 
1988 оны газар хөдлөлтөд нилээд гэмтсэн.  

## Цахим холбоос 
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Армени дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Арменийн хийд
Ангилал:Арменийн апостолийн хийд
Ангилал:10-р зууны хийд
Ангилал:Лори муж
Санаин хийд

**Санаин** (; Армени хэл:"Սանահին") нь Арменийн умард Лори мужид орших тосгон бөгөөд Алаверди хотын нэг хэсэг хэмээн үздэг. Энэ сууринд байдаг X зууны үед баригдсан хийд нь Ахпат сүмтэй хамт ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд бүртгэгджээ. 
Ахпатын ойролцоох уг хийдийн нэр болох Санаин гэх үг нь Армени хэлнээ *“Тэрнээс ч хуучны хийд”* гэсэн утгатай. Ахпат хийдтэй маш олон талаараа төстэй боловч тэгш тал дээр баригдсан байдаг. Ахпат болон Санаин хийдүүд нь Арменийн аялал жуулчлалын чухал төвүүдийн нэг бөгөөд эртний Кавказын Апостол сүмийн сонгодог жишээ болдог байна. 

Уг нутагт нисэх онгоцны алдарт зохион бүтээгч, МиГ хөлгийн эцэг Артём Иванович Микоян болон ЗХУ-ын улс төрийн томоохон зүтгэлтэн Анастас Иванович Микоян нар мэндэлсэн байдаг. Мөн нилээд олон онцгой чухал гэрээ хэлэлцээрүүд хийгдэж байв. 

## Галерей 

Image:Sanahin-St_Gregory.jpg|Гэгээн Грегорийн бунхан
Image:Sanahin-Library.jpg|Хийдийн номын сан

## Цахим холбоос 
* Sanahin at Armenica.org
* Armeniapedia.org article on Sanahin
* UNESCO entry on Haghpat and Sanahin - See "Advisory Body Evaluation" for detailed history.

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Армени дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Арменийн апостолийн хийд
Ангилал:Арменийн хийд
Ангилал:Лори муж
Ангилал:10-р зууны хийд
Неонацизм

**Неонацизм** () нь Адольф Хитлерийн удирдаж байсан Германы Ажилчны Үндсэрхэг Социалист Нам буюу Нацист намын үзэл баримтлалыг өвлөн авсан гэх улс төрийн үзэл баримтлал юм. Гэхдээ зүгээр л хэт барууны анархист бүлгэмийг неонацист гэж нэрлэх нь бий.

thumb|300px|Неонацистуудын жагсаал
Ерөнхийдөө гадаад хүмүүсийг үгүйсгэх, ижил хүйстнүүдийг үзэн ядах, коммунизмыг эсэргүүцэх гэсэн 3 үндсэн тулгуур баганатай.

## Неонацизм Монголд
Гадаадын иргэд тэр дундаа Хятад, Солонгос иргэдийн зүгээс гаргаж буй үйлдэл, зан авир нь Монголын нийгэмд жигшил зэвүүцлийг хүргэж дээр нь нэрмээс болж аж ахуйн нэгж байгууллагуудын эзэд, төрийн байгууллагын албан хаагчдын хариуцлагагүй бөгөөд хаацайлж өөгшүүлсэн байдал нь давхар нөлөөлж байгаа билээ. Одоогийн байдлаар Монголд нийтдээ 6 хөдөлгөөн байгаагаас тухайлан боловсруулсан, тодорхой үйл ажиллагаа явуулах мөрийн хөтөлбөр, орон нутгийн салбар, нэгж мөн мэдээллийн сүлжээ байхгүй зэргээс төдийлэн идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулахгүй байгаа юм.

250px|right|thumb|Мулзан толгой нь неонацистуудын таних тэмдэг, эсэргүүцлийн бэлгэдэл юм.

## Мөн үзэх 
* Үндсэрхэг үзэл
* Арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл

## Гадаад холбоос 
*Mainstreaming Neo-Nazism
*Antisemitism And Racism in the Baltic Republics
*The history of modern fascism


Ангилал:Нацизм
Жонни Вайсмюллер

**Жонни Вайсмюллер** (, 1904 оны 6 сарын 2 - 1984 оны 1 сарын 20) нь Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд төрсөн, Америкийн Нэгдсэн Улсын усан спортын тамирчин, жүжигчин юм.

Одоогийн Румыны нутаг Тимишоарагийн орчимд мэндэлж, 7 сартайдаа гэр бүлийн хамт АНУ руу нүүж Пеннсилвани муж улсын Чикаго хотод өсчээ. Бие султай байсан тул эмчийн зөвлөгөөгөөр усан спортоор хичээллэх болж, 12 настайдаа YMCA-гийн усанд сэлэлтийн багт багтжээ.

1922 онд Дюк Каханомокугийн эзэмшиж байсан 100м-ийн чөлөөт сэлэлтийн дэлхийн дээд амжилтыг шинэчилж, 1924 оны олимпоос усанд сэлэлтийн төрөлд 3 алт, усны пологийн төрөлд багийн хамт хүрэл медаль хүртсэн бол дараагийн Амстердамын олимпоос мөн 2 алтан медаль хүртжээ.

Ихэд алдартай болсон түүнтэй 1929 онд дотуур хувцас үйлдвэрлэгч BVD компани гэрээ байгуулан зар сурталичлгаандаа тоглуулах болсон байна. Ийнхүү АНУ-ын өнцөг булан бүрт очин усанд сэлэлтийн шоунд оролцож, усны хувцасны каталог тарааж, ярилцлагад оролцож, гарын үсгээ тараах болов. Мөн жилдээ анхныхаа кино болох "Америк охины алдар суу" (*Glorifying the American Girl*) кинонд инжир модны навчин хувцас бүхий Адонис бурхны дүрийг бүтээжээ. Мөн "Crystal Champions" кинонд өөрийнхөө дүрд тоглосон байна.

Улмаар Метро Голдвин Майертай 7 жилийн гэрээ байгуулан, жинхэнэ ёсоор жүжигчин болов. 1932 онд "Бичин хүн Тарзан" кинонд Тарзаны дүрийг бүтээсэн нь дэлхий даяар шуугиан тарив. Түүний жүжиглэх чадварыг "Тарзан" цувралын зохиогч Эдгар Райс Барроус хүртэл биширсэн байдаг.

Тэрээр Морин О'Салливантай хамтран Тарзаны 6 ангид тоглосон бөгөөд 1942 онд RKO компанитай гэрээ байгуулсны дараа дахин 6 ангид тоглосон юм. Ийнхүү Тарзан цувралын 12 ангид тоглосон тэрээр 2 сая долларын цалин авсан гэж тооцогддог. Тарзан нь одоо ч киноны алдартай баатар билээ.

## Бүтээлүүд 
*Бичин хүн Тарзан, *Tarzan the Ape Man* (1932)
*Тарзан ба түүний нөхөд, *Tarzan and His Mate* (1934)
*Тарзаны зугталт, *Tarzan Escapes* (1936)
*Тарзан хүүгээ олов, *Tarzan Finds a Son!* (1939)
*Тарзаны нууц эрдэнэс, ''Tarzan's Secret Treasure* (1941)
*Тарзаны Нью-Йорк дахь адал явдал, *Tarzan's New York Adventure* (1942)
*Тарзаны ялгуусан ялалт, *Tarzan Triumphs* (1943)
*Тарзан цөлд, *Tarzan's Desert Mystery* (1943)
*Тарзан ба Амазонууд *Tarzan and the Amazons* (1945)
*Тарзан ба ирвэсэн эмэгтэй *Tarzan and the Leopard Woman* (1946)
*Тарзан ба анчиy бүсгүй, *Tarzan and the Huntress* (1947)
*Тарзан ба лусын дагинууд, *Tarzan and the Mermaids* (1948)
*Мартагдсан омог, *The Lost Tribe* (1949)
*Холливудыг аварсан нохой Вон Тон Тон, *Won Ton Ton, the Dog Who Saved Hollywood'' (1976)

## Гадаад холбоос 
*

Ангилал:АНУ-ын усанд сэлэгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Усанд сэлэлтийн олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:1924 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1928 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Тарзан
Ангилал:Тимишоарагийн хүндэт иргэн
Ангилал:АНУ дахь Австрийн цагаач
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:Австричууд
Ангилал:1904 онд төрсөн
Ангилал:1984 онд өнгөрсөн
Изабела арал (Эквадор)

300px|thumb|right|Галапагосын арлууд

**Изабела арал** () нь Галапагосын арлуудын хамгийн том арал юм. 4,588 км&sup2; талбайтай. Арлын хойд хэсгээр экваторын шугам дайрч өнгөрнө. Тус арал нь 6 галт уулнаас тогтдог бөгөөд тэдгээрийн хамгийн өндөр нь далайн түвшнээс дээш 1707м өргөгдсөн Вольф уул юм.

Изабела аралд нэн ховор Галапагос заан яст мэлхийнээс гадна Галапагос оцон шувуу, Далайн игуана, Газрын игуана, Галапагос далайн хав, цэнхэр хөлт шувуу, бор хотон, фламинго зэрэг содон ховор амьтад амьдардаг.

Изабела аралд 2006 оны байдлаар 1,780 хүн оршин сууж байгаа нь Галапагосын арлууд дунд 3-т орох үзүүлэлт юм. Хүн амын ихэнх нь арлын зүүн өмнөд хэсэгт байх Пуэрто Вилламил хотод оршин сууна.

Тус арлын нэр нь Христофер Колумбын аяллыг дэмжиж байсан Испанийн хатан хаан I Изабелагийн нэрнээс гаралтай.

Ангилал:Эквадорын арал
Ангилал:Өмнөд Америкийн арал
Ангилал:Галапагосын арлуудын арал
Ангилал:Номхон далайн арал
Софи

**Софи** (Болгар хэл: *София*) нь Болгарын нийслэл хот юм. Витоша уулын бэлд орших тус хот нь Болгарын улс төр, эдийн засаг, соёл боловсролын төв нь билээ.

Европын эртний хотуудын нэг бөгөөд **Сердика** (Serdica), **Средец** (Sredets), **Триадица** (Triaditsa) хэмээн нэрлэгдэж байсан. Хотын түүх нь 7 мянган жилийн тэртээгээс улбаатай.

## Газар зүй 
Софи хот нь Балканы хойгийн төвд байрладаг нь түүний хөгжил цэцэглэлтэд том хувь нэмэр үзүүлжээ. Болгарын баруун хэсэгт, Витоша уулын бэлд, Софийн хөндийд уулсаар хүрээлэгдэн оршино.

Владай, Перлов зэрэг голууд хотын дундуур урсана.

### Уур амьсгал 
Софи нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай бөгөөд температурын зөрүү маш их байдаг. 1936 он хүртэл жилийн дундаж температур цельсийн 10.0 хэм байсан, үүнээс хойш 0.5 хэмээр өсөөд буй. Жилийн хур тунадасны хэмжээ дунджаар 650мм.

## Түүх 
 нь Балканы хойгийн хамгийн эртний Христосын шашны сүм бөгөөд 4-р зуунд баригджээ.]]
Эрт цагт фракуудын тосгон өдгөөгийн Софи хот оршиж буй газарт байсан бөгөөд **Сердика** буюу **Сардика** гэж нэрлэгддэг байв. Энэ нь фракуудын нэг овог аймаг болох Сердигээс гаралтай гэж үздэг. МЭӨ 500 оны үед Фракийн өөр нэгэн овог болох Одрысууд өөрсдийн хаант улсыг байгуулан аж төрж байсан гэдэг. 

МЭӨ 29 онд Сердика нь Ромд эзлэгдсэн аж. Софиг 447 онд Хүннүчүүд эвдлэн сүйтгэсэн бөгөөд Византийн хаан Юстин сэргээн босгож, Триадица хэмээн нэрийджээ.

809 онд Крум хааны үед урт удаан дайны эцэст анх удаа Болгарын хаант улсын мэдэлд орсон байна. Тэд хотын нэрийг слав хэлний дуудлагад ойртуулж Средец гэдэг байлаа. 1018 онд нэг хэсэг Зүүн Ромын эзэнт улсын мэдэлд очсон боловч удалгүй Болгарчууд хотыг буцаан авчээ.

Софиг 1443 онд Османы эзэнт гүрэн эзэлж, Румель мужид хамааруулснаас хойш 4 зууны турш тэдний ноёрхол үргэлжилж, түрэгүүд оршин суух болжээ.

Орос-Түрэгийн дайны үеэр Оросууд 1878 оны 1 сарын 4-нд тус хотыг эзэлж, 1879 онд шинээр Их Болгарын вант улсыг байгуулахад нийслэл нь болсон байна. Тэр үед хотын хүн ам дөнгөж 11,649 байсан гэдэг.

1376 онд Гэгээн Софийн цогчин дугана баригдсанаас хойш хотыг иргэд Софи гэж дуудах болсон ч дөнгөж 1878 онд албан ёсны нэр нь болсон аж.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр тус хот бөмбөгдөлтөд өртөж байв.

## Зам тээвэр 
Софийн метро нь 2009 оны байдлаар 1 шугам, 14 өртөөтэй.

## Зургийн цомог 

Image:BAS-sofia-imagesfrombulgaria.JPG|Болгарын Шинжлэх Ухааны Академийн барилга
Image:Battenberg-square-NAG-sofia-alhague.jpg|Баттенбургийн талбай дахь хуучин хааны ордон. Одоогийн Урлагийн галерей
|Болгарын Үндэсний Соёлын Ордон

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны вэб сайт (Англи, болгар хэлээр)

## Эшлэл 

Ангилал:Болгарын аймаг
Ангилал:Европын нийслэл
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Софи хот аймгийн суурин
Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот
Эчмиацин

**Эчмиацин** (; Армени хэл:Էջմիածին) нь Арменийн сүсэг бишрэлийн төв, бүх Арменийн Католик шашны төв бөгөөд Арменийн ариун Апостоль сүмүүдийн тэргүүн сүм юм. Ереванаас баруун зүгт 20 км орчим зайд орших уг хот нь Армавир мужийн төв. 

V зууны үеийн Арменийн түүхийн баримт бичигт тэмдэглэснээр Христийн зөнч Гэгээн Грегорий тэнгэрээс бууж ирээд алтан алхаар хөрст дэлхийг дэлдсэн бөгөөд уг газарт цогчин дуган босгожээ. Сүмийн тэргүүн хамба энэхүү сүм ба уг хотын нэрийг шинэчилж, Эчмиацин буюу “Эш үзүүлэгчийн сонгосон газар” хэмээн нэрлэжээ. 

480 оны орчим Ромын Армени мужийн захирагч Вахан Мамиконян хуучин сүмийг нураан илүү гоёмсог сүм босгожээ. 618 онд модон байшингуудыг чулуугаар орлуулан шинэчлэн барьж, дааман хаалгат хэрмээр хүрээлүүлжээ. 
Эчмиацины цогчин дуганаас гадна өөр хэд хэдэн маш эртний сүм байдаг. Тухайлбал Гэгээн Гаяаны сүм, Гэгээн Хрипсимийн сүм болон Звартноцийн цогчин дуганы археологийн бүс нь Эчмиацин хот орших бөгөөд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд багтдаг. 

## Цахим холбоос 
* Echmiadzin at TACentral.com
* St Etchmiadzin at Armenica.org
* Official Website of the Mother See of Holy Etchmiadzin
* UNESCO World Heritage Site profile
* The Holy City of Etchmiadzin - article by the Armenian Enlightenment Chronicle
* Details and illustrations
* Surp Echmiadzin and other Churches in Vagharshapat

Ангилал:Армавирын суурин
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Армени дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Арменийн апостолийн сүм
Хаусдорфын огторгуй

Математикт **Хаусдорфын огторгуй** () гэж ялгаатай цэг болгон нь дөхөлтөөр тусгаарлагддаг топологи огторгуйг хэлнэ. *T*2 огторгуй ч гэдэг. Топологи огторгуйн тухай янз бүрийн тусгаарлалтын аксиомуудын нөхцөлд энэхүү Хаусдорфын огторгуй нь хамгийн ихээр дурьдагддаг. Топологийн онолын үндэслэгчдийн нэг Феликс Хаусдорфын нэрээр нэрлэгдсэн.

## Тодорхойлолт 
thumb|right|Ялгаатай 2 цэгийг тусгаарлах дөхөлтүүд
*X* нь топологи огторгуй байг. *X*-ийн дурын 2 цэг *x, y*-ийн хувьд *U* ∩ *V* = Ø байх *x*-ийн задгай дөхөлт *U*, *y*-ийн задгай дөхөлт *V* заавал олддог бол *X*-г Хаусдорфын огторгуй гэнэ.

Дээрх тодорхойлолттой нэг утгыг илэрхийлэх, Хаусдорфын огторгуйн дараах онцлог шинжүүд бий:
* *X*-ийн дурын )фильтр нь хамгийн ихдээ ганц цэгт нийлнэ.
* *X*-ийн дурын синглетон буюу ганц элементтэй олонлог нь өөрийн дөхөлтүүдийн огтлолцол байна.

## Жишээ 
Натурал тоон олонлог нь түүн дээр тодорхойлогдох ердийн топологийн хувьд Хаусдорфын огторгуй юм.

## Чанарууд 
Хаусдорфын огторгуйн дэд огторгуй ба шулуун үржвэр огторгуй нь мөн Хаусдорфын огторгуй болно.

Хаусдорфын огторгуй нь T1 огторгуй юм. компакт дэд олонлогууд нь битүү олонлог байна. Хаусдорфын огторгуйн хоорондоо үл огтлолцох 2 компакт дэд олонлогийг тэдгээрийн дөхөлтөөр тусгаарлаж болно.

* *f*: *X* → *Y* нь Хаусдорфын огторгуйд буулгасан тасралтгүй буулгалт гэвэл түүний график { (*x*, *f*(*x*)) | *x* ∈ *X*} нь шулуун үржвэр огторгуй *X* × *Y*-д харьяалагдах битүү олонлог болно.
* *f*: *X* → *Y* нь буулгалт, *X* × *X* -ийн дэд олонлог ker(*f*) = {(*x*, *x*′) | *f*(*x*) = *f*(*x*′) } нь түүний )цөм гэж үзвэл 
** *f* нь тасралтгүй бөгөөд хэрэв *Y* нь Хаусдорфын огторгуй бол ker(*f*) нь битүү олонлог байна.
** *f* нь суръектив задгай буулгалт бөгөөд ker(*f*) нь битүү олонлог бол Y нь Хаусдорфын огторгуй байна.
** *f* нь суръектив тасралтгүй задгай буулгалт бол *Y* нь Хаусдорфын огторгуй байх явдал нь ker(*f*) нь битүү олонлог байхтай ижил утгатай.
* *f*, *g*: *X* → *Y* нь тасралтгүй буулгалт бөгөөд *Y* нь Хаусдорфын огторгуй бол eq(*f*, *g*) = { *x* |*f*(*x*) = *g*(*x*) } нь *X* дотор битүү байна.
* *f*: *X* → *Y* нь суръектив битүү буулгалт бөгөөд дурын *y* ∈ *Y*-н хувьд *f*-1(*y*) нь компакт байдаг гэе. Тэгвэл *X* нь Хаусдорфын огторгуй байвал *Y* нь мөн ижил.
* *f*: *X* → *Y* нь суръектив задгай тасралтгүй буулгалт бөгөөд *X* нь компакт Хаусдорфын огторгуй бол дараах өгүүлбэрүүд тэнцүү чанартай:
** *Y* нь Хаусдорфын огторгуй
** *f* нь битүү буулгалт
** ker(*f*) нь битүү олонлог

Ангилал:Топологи геометр
Гегард

**Гегардын хийд** (; Армени хэл:Գեղարդ) нь Арменийн Котяк мужид орших уран барилгын дахин давтагдашгүй гайхамшигт бүтээл юм. Уулын хадан хананд зарим хэсгээрээ нийлж, эргэн тойрон цохиогоор хүрээлэгдсэн байршилтай. Үндсэн сүм нь 1215 онд баригдсан бөгөөд бүр IV зууны үед хийдийн цогцолборын ажлыг чимэглэгч Грегори эхлүүлж, агуй дахь ариун хаврын хэсгийг хийжээ. 
Сэтгэл хөдөлгөм шовх хадан цохиогоор хүрээлэгдсэн уг хийд нь Азат голын хавцалд оршдог бөгөөд орчныхоо газрын хамт дэлхийн өвд багтжээ. 

Хийдийн цогцолборт багтах зарим сүмүүд нь бүхэлдээ хадан ханыг ухан танхим гаргах замаар хийгдсэн байдаг ба жижиг агуйнууд нь уран нарийн хийцтэй ханатай танхим, өрөөнүүд болдог. Олон тооны чөлөөт сэтгэлгээтэй гэмээр Хачкар буюу хадан сийлсэн загалмайн дүрсүүд нь дахин давтагддагүйгээрээ онцлог.
 
Ихэнх жуулчид Гегардыг үзэхийн зэрэгцээ Азат голын хөндийд орших Парфеноны хэв маягтай Гарни сүмээр заавал ордог байна.   

## Галерей

Image:Gehgard astvatsatsin portal-IMG 2533.JPG|С.Аствацацины хаалга
Image:Geghard khachkar outcrop-IMG 2595.JPG|Хачкар бүхий хадан хаалга
Image:Geghard_monastery.jpg|Цасанд хучигдсан Гегард
Image:Geghard 9 papak.jpg|Бөмбөгөр гулдан хаалга
Image:Geghard 8 proch.jpg|Хэрмийн сийлбэр
Image:Geghard 5 gavit.jpg
Image:Geghard Monastery, Gavit, Columns 2, Armenia.jpg
Image:Geghard 3.jpg

## Цахим холбоос 
*Geghard Monastery Complex at Armenica.org
*Detailed history and description of the monastery with photos
*UNESCO entry on Geghard - See "Advisory Body Evaluation" for detailed history.
*Geghard Monastery at Worldy.info
*Photos at Armenia Photos.info

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Армени дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Арменийн апостолийн хийд
Ангилал:Арменийн хийд
Ангилал:4-р зууны хийд
Ангилал:Котайк муж
Гобустаны байгалийн цогцолборт газар

**Гобустаны дархан цаазат газар** () нь Азербайжаны нийслэл Бакугаас баруун өмнө зүгт 64 км зайтай орших газар бөгөөд эртний хүмүүс амьдарч байсан ул мөр бүхий агуйнуудтай. Гобустан нь археологийн асар баян дурсгалуудтай бөгөөд балар эртний хүмүүсийн дүрсэлсэн ан амьтан, дайн тулалдааны зураглалууд, шашны бүжгүүд, бухын тулаанууд, сэлүүрчтэй завьнууд, мэс агссан баатар эрс, тэмээн жингийн цуваа, нар, одод гэх мэт 5000-20000 жилийн өмнөх хүн төрөлхтний түүхэн замналыг харуулсан 600000 гаруй хадны сүг зургуудтайгаараа нэн өвөрмөц, дахин давтагдашгүй бүтээл болжээ.

thumb|200px|12000 жилийн өмнөх эртний хүмүүсийн зурсан хадны сүг зураг

## Цахим холбоос 
* 
* Gobustan from "Window to Baku"
* The Rock Engravings of Gobustan from a site devoted to Jean Auel's books.
* Archaeoastronomy relating the petroglyphs to other ancient carvings and the theories of Thor Heyerdahl
* Qobustan petroglyphs
* Museum under open sky

Ангилал:Азербайжаны үндэсний бэлгэ тэмдэг
Ангилал:Хадны сүг зураг
Ангилал:Азербайжаны археологийн олдворт газар
Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Азербайжан дахь дэлхийн соёлын өв
Мамиконян

**Мамиконян** () нь IV-VIII зууны хооронд Арменид улс төрийн бодлогыг тодорхойлж байсан язгууртны гэр бүлийн нэр юм. Тэдний удам Арменийн Тарон, Сасун, Багреванд мужид төвлөрөн, бараг бүх Арменийг захирч байжээ. 

393 онд тус угсааг Хамазасп Мамиконян тэргүүлэх болсон байна. Түүний гэргий Перс язгуурт Арсакидын хаант улсын гүнж Сахаканоушаас төрсөн хүү Вартан нь хожим нэр алдраа дуурсгажээ. Түүнийг Арменичууд өөрсдийн түүхэн дэх хамгийн аугаа жанжин, шашны гэгээнтэн байсан хэмээн хүндэтгэн дээдэлдэг байна. 

432 онд Вартан угсаа залгамжлан Арменийн цэргийн жанжин, Спарапет болоход Персийн хаан Ктесифон өөрийн шашин Зороастрианизмд орохыг тулган шаардаж, ирэхийг тушаасан байна. Вартан 450 он хүртэл Перст байсан бөгөөд буцаж ирмэгцээ Персийн шашнаасаа татгалзан, Христийн шашинтан болж, өөрийн ахын хүү Вахантай нэгдэн, Сассанид Персийн дарангуйллын эсрэг Их Арменийн бослого гаргасан байна. 
451 онд болсон Аварярын тулаанд тэрээр амь эрсэдсэн боловч, түүний эхлүүлсэн үйл хэргийг Вахан амжилттай үргэлжлүүлэн, 484 онд Нварсакийн гэрээгээр Арменд автономит эрхийг олж авсан байна. Энэ ололт нь дараагийн олон зууны турш Армен хэмээх үндэстэн улс хэлбэрээр оршин тогтнохын үндэс болсон гэдэг. 
Арменичууд гэгээн Вартан Мамиконяны дурсгалд зориулан нийслэл Ереванд сүрлэг морьт хөшөөг сүндэрлүүлсэн байдаг. 
Мамиконяны удмынхан Вартан, Вахан нарын бослогын үр дүнгээр Персийн дарангуйллаас чөлөөлөгдсөн ч, Ромын хараат улс болсон байна. Арменичууд Византийн эзэнт улсын түшмэг улс хэлбэрээр оршин тогтнох болжээ.

Ангилал:Арменийн династи
Арминиус

Арминиусын хөшөө|thumb|200px|right
**Арминиус** буюу **Армен** нь өнөөгийн Германчуудын өвөг Тевтоны нэг хэсэг болох Херуски аймгийн толгойлогч бөгөөд МЭӨ 18 – МЭ 19 оны хооронд амьдарч байсан байж магадгүй гэж үздэг. XIX зууны сүүлч үед түүнийг Германы үндсэрхэг үзэлтнүүд Ромын дарлалаас Герман үндэстнийг чөлөөлсөн үндэсний баатар, **Херрманн** хэмээн алдаршуулах болжээ. 

Арминиус нь нилээд хэдэн жил Ромын армид алба хааж, Ромын иргэншил олж авсан бөгөөд тэдний дайтах урлаг, цэргийн зохион байгуулалт, улс төрийн бодлогын туршлагыг дотроос нь сайн судалсан байна. 
Христийн тооллын 7 онд Арминиус гэртээ буцан ирж, түүний ард түмнийг Ромчууд, дарангуйлагч Публиус Куйнтус Варус хэрхэн тарчилган дарамталж буйг олж мэджээ. 
Арминиус Херуски аймгийнхнийг толгойлон бослогод бэлтгэж эхэлсэн байна. Үүнийг мэдсэн Варус гурван легион цэрэг илгээсэнд Райн мөрний сав газар Тевтобургийн ойд тосон тулалдаж, Ромчуудыг ухраажээ. Уг тулаанд легионууд нь бут ниргэгдсэн мэдээг авсан Варус амиа хорлосон байна. 

Ромчууд энэ мэдээг сонсоод хашир туршлагатай Германикус Цезариар удирдуулсан их цэргийг Арминиусын эсрэг явуулсан байна. 16 онд Ромчууд Херуски нарын нутагт хүрч, Арминиустай туладсан байна. Тулалдаанд ромчууд хүнд хохирол үзсэн ч ялалт байгуулж, Арминиус ухарчээ. Арминиусыг мөрдөн хөөж байсан Германикусийг Ром эргүүлэн татсан нь Арминиусийг бүрэн ялагдахаас аварсан байна. 

Үүний дараа Ромчууд Герман нутаг руу дахин хэзээ ч халдан довтолж зүрхлээгүй байна. Ромчуудыг нутгаасаа хөөн гаргасан Герман аймгууд дотроо хагаралдан, Христийн тооллын 19 эсвэл 21 онд Арминиус хамсаатнууддаа алагдсан байна. 

Түүний мөнхийн гавьяаг нь хүндэтгэн Германы ард түмэн 1875 онд дарангуйлагч Варусын легионуудыг бут ниргэсэн Тевтобургийн ойролцоо аварга хөшөө босгосон байна.


Ангилал:Вальхалла
Ангилал:Херускичүүд
Ангилал:Улс төрийн домог
Ангилал:Эртний Германы ноёрхогч
Ангилал:Эртний Германы зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:1-р зууны ноёрхогч
Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:1-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Германы үндэсний бэлгэ тэмдэг
Их Карл

**Их Карл** (; ) (742 оны 4-р сарын 2 – 814 оны 1-р сарын 28) 768 оноос эхлэн насан эцэслэтлээ Франкчуудын хаан байлаа. Тэрээр Франкын хаант улсыг өргөжүүлж, Баруун болон Төв Европын ихээхэн хэсгийг нэгтгэсэн Франкийн Эзэнт Улсыг байгуулсан юм. Тэрээр хаанчлах хугацаандаа Италийг дайлсан бөгөөд 800 оны 12-р сарын 25-нд Ромын Пап III Лео түүнийг Константинопльд төвлөрсөн Византийн Эзэн хаантай эн зэрэгцүүлэн Император Август () хэмээн өргөмжилжээ. Түүний хаанчлал Каролингийн сэргэн мандалттай холбоотой бөгөөд энэ үед Католик сүм хийдээр дамжин урлаг, шашин, соёл сэргэн хөгжсөн юм. Гадаадад аян дайн хийж, дотооддоо шинэтгэл явуулснаар Баруун Европ, Дундад Зууныг тодорхойлоход хувь нэмрээ оруулжээ. Түүнийг Франц, Герман, Ариун Ромын Эзэнт Улсын хаадын жагсаалтад **I Карл** гэж тэмдэглэдэг.

Намхан Нуруут Пипин хаан, Лаоны Бертрада хоёрын хүү болон мэндэлсэн Карл эцгийнхээ хаан ширээг залгамжлан авч, дүү I Карломаны хамт төрийн эрхийг барьжээ. Карломан Их Карлтай муудалцсан боловч 771 онд Карломан гэнэт нас барснаар дайн дэгдээгүй өнгөрсөн. Их Карл Ромын Папын талаар эцгийнхээ баримталж байсан бодлогыг үргэлжлүүлж, Италид ломбардуудыг төрийн эрхээс зайлуулж, Испаниас хаант улс руу нь өнгөлзөж байсан сарацинчуудтай тулалдаж, Ромын Папын хамгаалагч болжээ. Эдгээр аян дайны үеэр Роланд баатрын дуулалд бичигдэн үлдсэн Ронсесваллесийн тулалдаанд (778) насандаа үзээгүй муухай ялагдал хүлээсэн юм. Зүүнтээ байх аймгуудын эсрэг, ялангуяа Саксончуудын эсрэг аян дайн хийсэн бөгөөд сунжирсан удаан дайны эцэст тэднийг өөрийн харъяанд оруулжээ. Тэднийг хүчээр Христийн шашинд оруулснаар өөрийн эзэнт улсад нэгтгэж, хожмын Оттогийн династи бий болох замыг тавьжээ.

Өнөөдөр түүнийг Франц, Германы хаант ёсыг үндэслэгч төдийгүй, *Европын эцэг* гэдэг билээ. Ромчуудаас хойш анх удаа Баруун Европын ихэнх хэсгийг Их Карлын эзэнт улс нэгтгэж чадсан бөгөөд Каролингийн сэргэн мандалт Европын нийтлэг төрхийг бүрдүүлэхэд түлхэц өгсөн юм.

## Ном зүй 
*Riché, Pierre (1993). *The Carolingians: A Family Who Forged Europe*. University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1342-4
*Charlemagne: Biographies and general studies, from *Encyclopædia Britannica*, full-article, latest edition.

## Цахим холбоос 
*Charlemagne's biography  
**The Life of Charlemagne* by Einhard. At Medieval Sourcebook
**Vita Karoli Magni* by Einhard. Latin text at The Latin Library
*A reconstructed portrait of Charlemagne, based on historical sources, in a contemporary style.
*The Sword of Charlemagne (myArmoury.com article)
*Charlemagne Picture Gallery
*Charter given by Charlemagne for St. Emmeram's Abbey showing the Emperor's seal, 22.2.794 . Taken from the collections of the Lichtbildarchiv älterer Originalurkunden at Marburg University

## Эшлэл 

Ангилал:Баварийн гүн
Ангилал:Франкийн хан
Ангилал:Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан
Ангилал:Каролинги овог
Ангилал:Вальхалла
Ангилал:Франкийн Эзэнт Улс
Ангилал:Германы түүх (Ариун Ромын эзэнт гүрэн)
Ангилал:Дундад зууны Францын түүх
Ангилал:8-р зууны гэгээнтэн
Ангилал:9-р зууны гэгээнтэн
Ангилал:Аахены хүн
Ангилал:8-р зууны ноёрхогч
Ангилал:9-р зууны ноёрхогч
Ангилал:8-р зуунд төрсөн
Ангилал:814 онд өнгөрсөн
Кронос

[thumb|390 px|[Жоржо Вазари, "Кронос ба Уран"]]

**Кронос** () нь Эртний Грекийн домгийн эх газар, газар тариалангийн бурхан юм.

## Нэр 
Цаг хугацааны бурхан Хронос ()-той ойролцоо нэртэй тул андуурагдах нь их байдаг.

## Эртний Грекийн домог 
Хесиодын "Теогониа" (*Бурхдын засаглалын түүх*)-д бичсэнээр Уран, Гея нарын хүү бөгөөд Титаны бага дүү болно. Мөн Реагийн нөхөр бөгөөд Аид, Посейдон, Зевс, Хера, Хестиа, Деметерийн эцэг юм. Түүнчлэн Филирагаас төрсөн хүү Хироны эцэг юм.

Эцэг Ураныхаа бэлгэ эрхтэн тасалж, хөөж явуулдаг боловч өөрөө ч эцэгтэйгээ адил үлэмж биетнүүдийг Геягийн саванд чихсэн байсан нь Геягийн уурыг хүргэж, хүү Зевсдээ алуулсан аж. Тэрээр мөн эцэгтэйгээ адил өөрийн хүүдээ алуулна гэсэн зөгнөл хүлээн авсан тул хүүхдээ төрөнгүүт иддэг байв. Гэтэл отгон хүү Зевсийг төрөхөд нь эх Гея нь хүүгээ нууж, чулуу идүүлснээр тэр аврагдсан бөгөөд том болоод ах нараа аавынхаа гэдэснээс гарган авч, тэдний тусламжтайгаар аавыгаа дийлсэн гэдэг.

## Эртний Ромын домог 
[thumb|150 px|[Франсиско Гойя, "Хүүгээ идэж буй Сатурн"]]
Газар тариалангийн бурхан гэдэг утгаараа Эртний Ромын домгийн Сатурнтай дүйцнэ.

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Эртний Грекийн бурхад
Ангилал:Газар тариалангийн бурхад
Киёмизү-дэра

thumb|Киёмизү-дэра

**Киёмизү-дэра** () нь Япон улсын Киото мужийн Киото хотын Хигашияма дүүрэг, Киёмизүд байх Буддын шашны сүм юм. Эртний Киотогийн түүхэн дурсгалуудад багтан ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн.

## Гадаад холбоос 
* Албан ёсны хаяг

Ангилал:Японы буддын шашны цогчин
Ангилал:Япон дахь дэлхийн өв
Ангилал:Японы үндэсний баялаг
Интоор

**Интоор** нь сарнайнхан овгийн интоорын бүлийн навчит мод буюу түүний үр жимсийг хэлнэ.
Интоорын жимс нь дугуй хэлбэртэй, голдуу улаан өнгөтэй, сортоосоо хамаараад шаргал, улаан хүрэн зэрэг өнгөтэй байдаг. Голдоо 1 ширхэг үртэй.

Японы алдартай сакура нь интоорын нэг төрөл боловч сакурагийн жимс нь идэхэд тохиромжгүй, жижигхэн байдаг. Хүнсэнд жимсийг нь хэрэглэдэг интоор нь гол төлөв зэрлэг интоор () байдаг. Мөн исгэлэн интоор ()-ыг ч хүнсэнд хэрэглэдэг.

## Түүх 
Интоорыг хүн төрөлхтөн эрт дээр үеэс хүнсэнд хэрэглэж иржээ. Зэрлэг интоор нь Ираны умард нутгаас Европ, өрнө дахинд тархсан байна. Мөн исгэлэн интоор нь Турк орчмоос гаралтай.

Гэхдээ Англиас хүрлийн үеийн интоорын үр олдсон тул яг хаанаас гаралтай болох нь эргэлзээтэй.

Нормандууд *шерийз* (cherise) гэж нэрлэдэг байсан нь англи хэлнээ *черри* (chery) болон хувирч үлджээ. Интоорыг 16-р зуунаас эхлэн их хэмжээгээр тариалах болж, улмаар 17-р зуунд Америк тивд очсон байна.

Монголд ургадаггүй. Оросоор дамжин орж ирдэг байсан бөгөөд интоорын ундаа ихэд дэлгэрсэн.

## Үйлдвэрлэлийн хэмжээ 
Дэлхий дээр 2005 онд хурааж авсан интоорын хэмжээ нь 1,900 килотонн. Үүнээс эхний 3 нь дараах улсууд болно:

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Сарнайнхан овог
Ангилал:Жимснүүд
Хүн ам

Нийгмийн ухаанд тодорхой газар нутагт амьдарч буй нийт хүнийг **хүн ам** (Англи: *population*) гэж бүлэглэдэг. Хүн амын төрөл бүрийн тоон үзүүлэлтүүдийг судлан шинжлэх Нийгмийн ухааны төрлийг Хүн ам зүй гэдэг.

## Дэлхийн хүн ам 
2011 оны 10 сарын 31-нд дэлхийн нийт хүн ам 7 тэрбумд хүрсэн талаар *Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүн Амын Сан* мэдэгдсэн. Өмнөх 2000 жилийн туршид нийтдээ 100 тэрбум хүн мэндэлсэн гэх *Карл Хаубын* сонирхолтой тооцоолол байдаг.
### Өсөлт 
1700 оны орчмоос буюу Аж үйлдвэржилтийн хувьсгалаас хойш хүн амын өсөлт хурдасжээ. Анагаах ухааны дэвшил, хоол хүнсний хангамж сайжирснаар сүүлийн 50 жилд өсөлтийн хувь ихээхэн нэмэгдлээ. 2050 он гэхэд 10 тэрбумыг хэдийнээ давсан байх болно хэмээн *Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүн Амын Хэлтэс* таамаглаж буй юм.

## Эшлэл 
## Мөн үзэх 

Ангилал:Нийгэм судлал
Ангилал:Статистик
Артаксиас I

**Артаксиас** буюу **Арташес** (; Армени хэл: Արտաշես Առաջին) нь 200 орчим жил Арменид оршин тогтносон Артаксиадын угсааны хаант улсыг үндэслэгч билээ. 
Тэрээр МЭӨ 189 онд төрж, МЭӨ 159 онд нас барсан гэж үздэг ч зарим судлаачид хугацааг нь нэг жилээр урагшлуулан тооцох нь бий.
МЭӨ III зууны төгсгөл үед Армени нутагт Нахарарууд хэмээх хангуудаар удирдуулсан 120 гаруй жижиг ханлиг оршиж байжээ. Эдгээр ханлигууд ёс төдийхөнөөр Их болон Бага Арменйн Оронтидын хаант улсын бүрэлдэхүүн гэж нэрлэгдэж байв. 
Тухайн үед Македончууд хүчирхэгийн туйлдаа хүрч Филипп , түүний хүү Александрын удирдлага дор бүх Эртний Грек төдийгүй, Бага Азийг эзэлсэн байлаа. Арменийн ханлигуудад Грекийн соёл иргэншил маш хүчтэй нэвтэрсэн байсан нь Аугаа Александрт хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлж, тэдгээр ханлигуудыг байлдан дагуулж зүрхлээгүй гэдэг. Александрыг зуурдаар нас эцэслэсний дараа түүний жанжин Антиох өөрийн улсаа байгуулан, Армены Оронтидын улсыг байлдан дагуулахаар шийдсэн байна. Антиохын эсрэг Оронтидийг захирагч жанжин Артаксиас сөрөн зогссон юм. 
МЭӨ 190 онд Магнезийн тулаанд Артаксиасын эзэн, Арменийн хаан Ромчуудтай тулалдан ялагдснаар Армен нутаг Ромчуудын мэдэлд орсон ажээ. Энэ үед жанжин Артаксиас болон түүний хамтрагч Зариадрес нар өөрийн хааны эсрэг бослого гарган, Ромчуудын засаглалыг хүлээн зөвшөөрч, өөрсддөө автономит эрх олж, Артаксиас нь Их Арменыг захирч, Зариадрес нь Софене буюу Бага Армяныг захирах хаан болцгоосон байна. 
Тэрээр Аланчуудын хааны охин Сатеникийг хатнаа болгосон бөгөөд тэд Артавасдес (Артавазд), Вриур, Мажан, Зариадрес (Зарех), Тиран болон Тигранес /Тигран/ гэсэн зургаан хүүхэдтэй байсан.
Артаксиас хаан ширээнд суумагцаа Севан нуурын орчим, Аракс голын савд орших Артаксата хотыг нийслэлээ болгосон байна. Ханнибал Ромд цохигдсны дараа Арменид очсон бөгөөд Артаксиас түүнийг хорогдуулж, санал бодлоо сoлилцож байсан гэдэг. 

МЭӨ 165 онд Артаксиас хаан Арменид халдан давтолсон Антиохын хүчирхэг хаан Эпифанес IV хаанд олзлогдсон гэдэг. 

## Цахим холбоос 
* Artashes biography

Ангилал:Арменийн хан
Ангилал:Арташесид
Ангилал:МЭӨ 3-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 2-р зуунд өнгөрсөн
Мөнгө (химийн элемент)

**Мөнгө** (, ) нь химийн элемент юм. Атомын дугаар 47. **Ag** гэж тэмдэглэгддэг үнэт металл болно.

Манай гариг дээр цэвэр дангаар болон нэгдлийн байдлаар тохиолддог. Дэлхий дээр энэ металл алтнаас 20 дахин их, зэснээс үлэмж бага. Цэвэр мөнгө гялалзсан цагаан өнгөтэй металл, маш зөөлөн, давтагдах чанараар зөвхөн алтны дараа л орно. Цахилгаан дулааныг бүх металлаас илүү сайн дамжуулна.

Бусад төрлийн зэвэрдэггүй металлын адил химийн урвалд маш тэсвэртэй ердийн хүчлээс устөрөгчийг түрдэггүй, хуурай, цэвэр агаарт өөрчлөгдөггүй, гэвч агаарт хүхэрт устөрөгч болон хүхрийн дэгдэмхий нэгдэл байвал мөнгө харладаг. Азотын ба хүхрийн хүчил мөнгөтэй алгуур урвалд орж түүнийг уусгадаг. Давсны хүчил ба хаан дарс мөнгийг уусгадаггүй. Учир нь гадаргаар нь хлорт мөнгөний AgCl хамгаалах нимгэн хальс байдаг.

Ихэнх нэгдэлд мөнгө исэлдлийн +1 зэрэгтэй байдаг. Гэвч бас мөнгө исэлдлийн +2 зэрэгтэй байж болдог. Мөнгөний зарим бэлдмэл бактери устгах чадвартай нитрат, колларгол.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:ATC-D08
Ангилал:11-р бүлгийн элемент
Ангилал:Кубын талст систем

Ангилал:Цахилгаан техникийн материал
Ангилал:Эрдэс
Акихито

**Акихито** (, 1933 оны 12-р сарын 23-нд төрсөн) - Японы өмнөх хуучин эзэн хаан (, *жоокоо*) бөгөөд Японы уламжлалт дэс дарааллаар 125 дахь эзэн хаан юм (1989-2019). Тэрээр 1989 онд хаан ширээнд суусан бөгөөд 30 жил хаанчилсны эцэст, нас өндөр болсны улмаас хаан ширээгээ хүү Нарүхитодоо шилжүүлэн өгчээ.

## Шагнал 
* Унгар Улсын Гавьяаны одон

## Мөн үзэх 
* Японы эзэн хаан

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* The Japanese Imperial Household Agency Homepage, press conferences, extensive biography, official duties and public activities.

Ангилал:Японы эзэн хаан
Ангилал:Хирохито
Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан
Ангилал:Югославын Иx-Од одон шагналтан
Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)
Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны Их-Од хүндэт тэмдгийн шагналтан
Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)
Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)
Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (колланэ)
Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан
Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан
Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан
Ангилал:Чакри одон шагналтан
Ангилал:Чула Чом Клаогийн одон шагналтан
Ангилал:Нил одон шагналтан
Ангилал:Заан одон шагналтан
Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Серафимов одон шагналтан
Ангилал:Шонхрын одон шагналтан (одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан
Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)
Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:Дублины хүндэт иргэн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1933 онд төрсөн
Эзэн Хаан Тайшоо

**Эзэн Хаан Тайшоо** (; 1879 оны 8-р сарын 31 – 1926 оны 12-р сарын 25) уламжлалт дэс дарааллаар Японы 123 дахь Эзэн Хаан бөгөөд 1912 оны 7-р сарын 30-наас 1926 онд насан эцэс болтлоо хаанчилсан.

Эзэн хааны өөрийнх нь нэр Ёшихито (). Японы зан заншлын дагуу эзэн хаан хаанчлах хугацаандаа нэргүй байдаг бөгөөд зөвхөн *Эзэн хаан* гэж нэрлэгддэг. Японы бусад бүх эзэн хаадын адил түүнийг нас барснаас нь хойш өөрийнх нь хаанчлалын эриний нэрээр нэрлэдэг. Тайшоогийн эринд хаанчилж байсан тул түүнийг одоо *Эзэн Хаан Тайшоо гэдэг*. 

Гадаад улсад түүнийг заримдаа *Ёшихито* буюу *Эзэн Хаан Ёшихито* гэх тохиолдол бий боловч, Японд эзэн хаадыг зөвхөн нас барсных нь дараах нэрээр нэрлэдэг. 

## Тайлбар 
## Лавлах материал 
* Hammer, Joshua. (2006). *Yokohama Burning: the Deadly 1923 Earthquake and Fire that Helped Forge the Path to World War II.* New York: Simon & Schuster. 10-ISBN 0-7432-6465-7; 13-ISBN 978-0-7432-6465-5 (cloth)
* Seidensticker, Edward. (1990). *Tokyo Rising.* New York: Alfred A. Knopf. 10-ISBN 0-394-54360-2; 13-ISBN 978-0-394-54360-4 (cloth) [reprinted by Harvard University Press, Cambridge, 1991: 10-ISBN 0-674-89461-8; 13-ISBN 978-0-674-89461-7 (paper)]
* Bix, Herbert B. *Hirohito and the Making of Modern Japan*. Harper Perennial (2001). ISBN 0-06-093130-2
* Fujitani,T. *Splendid Monarchy: Power and Pageantry in Modern Japan*. University of California Press; Reprint edition (1998). ISBN 0-520-21371-8
* Keane, Donald. *Emperor Of Japan: Meiji And His World, 1852-1912*. Columbia University Press (2005). ISBN 0-231-12341-8

## Галерей 

Зураг:Emperor Taisho of Japan.jpg| 1900
Зураг:Taisho5.jpg|Эзэн Хаан Тайшоо парламентийн хуралдааныг нээхээр явж байгаа нь, 1917
Зураг:Funeral-of-Emperor-Taisho-1926.png|Эзэн хаан Тайшогийн оршуулга

## Цахим холбоос 
Ангилал:Японы эзэн хаан
Ангилал:Хирохито
!
Ангилал:Их Британийн фельдмаршал
Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар
Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)
Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан
Ангилал:Заан одон шагналтан
Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан
Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Италийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан
Ангилал:Серафимов одон шагналтан
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1879 онд төрсөн
Ангилал:1926 онд өнгөрсөн
Риверслэй

Риверслэй () нь Австралийн балар эртний амьтдын өлгий нутгуудын нэг баруун Квинсландад оршдог бөгөөд уг 100 км² нутагт Олигоцен, Миоцены эриний сүүн тэжээлтнүүд, шувууд, мөлхөгчид үлдэж хоцорчээ. 
Эдгээр нэн эртний амьтад нь цэвэр усан сангууд, агуйнууд болон амьдрахад нэн тохиромтой экосистем бүхий халуун орны ойд тархжээ. Уг нутагт 35 зүйлийн сарьсан багваахайн төрөл бүртгэгдсэн байдаг нь дэлхийд тэргүүлэхүйц үзүүлэлт юм. Судлаачдын тодорхойлсноор 35 сая жилийн өмнө амьдарч асан өндөглөгч сүүн тэжээлтнүүд, нь эволюц хувьсалд бараг өртөлгүйгээр үлдснээрээ гайхагддаг.   

## Цахим холбоос 
*World heritage listing for Riversleigh
*UNESCO site with information on Riversleigh, Australia
*Australian site about Riversleigh
*Information about fossils from Riversleigh, Australian Museum
*The Riversleigh Society supports scientific research at Riversleigh

Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Квийнслэндийн газар зүй
Ангилал:Палеонтологийн олдворт газар
Наракоорте

**Наракоортегийн агуйнууд** () нь өмнөд Австралийн Наракоортегийн ойролцоо орших үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн бөгөөд 1994 онд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд Риверслэйн хамтаар бүртгэгдсэн. Уг газар нь 6 км² ургамлын бүс, 3.05 км² хэмжээтэй 26 агуйг багтаадаг.
Уг бүс нутаг нь 200 саяас 20 Сая жилийн өмнө үүссэн агуйнуудыг агуулдгаараа нэн гайхалтай бөгөөд ус чулуулгыг хэрхэн өөрчлөдөг болохыг хамгийн тод харж болдог. Агуйнуудад олон мянган сарьсан багваахайнууд үүрлэх бөгөөд жуулчдын очих дуртай газруудын нэг юм. 
Мөн энд нэн эртний сүүн тэжээлтний үр удам амьдардаг.  

## Цахим холбоос 
* World heritage listing for Naracoorte
*Naracoorte Lucindale Tourism
*Photographs of the Naracoorte Caves by Andrew McMillan

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын агуй
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Өмнөд Австралийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Палеонтологийн олдворт газар
Яруу найрагч

**Яруу найрагч** гэдэг нь шүлэг, найраглал буюу яруу найраг зохиодог хүн, эсвэл тэдний мэргэжлийг хэлнэ.

Яруу найрагч хүн гэдэг бол байгалиас заяасан авьяастай, яруу найргийг мэдрэх, орчин тойрноо таних чадвартай, ойлгосон мэдрэмжээ үгээр яруу сайхан илэрхийлэх, нигүүлслийг бүтээх чадвартай хүнийг хэлнэ. Яруу найрагаар хүний сэтгэл хөдлөл, тусгал хүн төрөлхтөн гоо үзэсгэлэн, хайр, амьдралыг үгээр илэрхийлж чаддаг байна.  

Яруу найраг бол уран зохиолын нэгэн төрөл зүйл юм.
Австралийн Гондвана чийглэг ой

**Австралийн Гондвана чийглэг ой** ( 2007 он хүртэл **Австралийн халуун орны ойн зүүн нөөц газар**  нэртэй байсан) нь дэлхий дээрх хамгийн том халуун орны ой юм. Уг дархан газарт Шинэ Өмнөд Вэльс – Квийнслэнд мужийн нутаг дэвсгэрийг хамрах өөр өөрийн онцлог бүхий 50 тусгай хамгаалалттай газар багтдаг бөгөөд 3665 км² нутаг дэвсгэртэй билээ.

Гондвана халуун орны ой гэх болсон шалтгаан нь балар эртний гэж нэрлэгддэг ургамал амьтдыг агуулдагтай шууд холбоотой бөгөөп Гондвана тив оршин байх үед ургаж байсан ургамал, модод өнөөг хүртэл үлдэж хоцорсон байна. Уг нөөц газрыг сонирхохоор жил бүр 2 сая гаруй жуулчин ирдэг гэсэн тооцоо бий. 
1986 онд ЮНЕСКО дэлхийн өвд багтаах болсноо зарлаж, уг бүс нутагт 200 гаруй нэн ховор буюу мөхөх аюул тулгарсан ургамал, амьтны амьдрах орчинг хамгаалахад хувь нэмэр оруулжээ. 

## Цахим холбоос 
* World heritage listing for Gondwana Rainforests of Australia

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Квийнслэндийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльсийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Эзэн Хаан Мэйжи

**Эзэн Хаан Мэйжи** (; 1852 оны 11-р сарын 3 – 1912 оны 7-р сарын 30) буюу Их Мэйжи уламжлалт дэс дарааллаар Японы 122 дахь Эзэн Хаан бөгөөд 1867 оны 2-р сарын 3-наас 1912 онд насан эцэс болтлоо хаанчилсан.

Японы урьд өмнөх бүх эзэн хаадын адил түүнийг нас барснаас хойш нас барсных нь дараах нэрээр нэрлэж ирсэн. Түүнийг нас барахад тухайн эзэн хааны хаанчилж байсан эриний нэрийг нас барахад нь өгч байх шинэ уламжлал тогтсон. Мэйжийн эринд хаанчилж байсан тул түүнийг одоо *Эзэн Хаан Мэйжи* гэдэг. 

Эзэн хааны өөрийнх нь нэр **Мүцүхито** (). Гадаад улсад түүнийг заримдаа *Мүцүхито* буюу *Эзэн Хаан Мүцүхито* гэх тохиолдол бий боловч, Японд эзэн хаадыг зөвхөн нас барсных нь дараах нэрээр нэрлэдэг. 

Эзэн хааны өөрийнх нь нэрийг хэрэглэх нь япончуудад доромж сонсогдоно.

Түүнийг 1852 онд төрөх үед Япон ертөнцөөс тусгаарлагдсан, үйлдвэржилтийн өмнөх үеийн, феодалын улс байсан бөгөөд тус улсын 250 гаруй тархай бутархай эзэмшил газруудыг захирдаг Токүгава шоогүн, даймё нар ноёрхож байв. Түүнийг 1912 онд нас барах хүртэл Японд улс төр, нийгэм, үйлдвэрийн хувьсгал (*Мэйжийн хувьсгал*) хийгдэж, дэлхийн тавцан дээр их гүрнүүдийн нэг болон гарч иржээ.

## Эзэн Хаан Мэйжи кинонд 
* 2003 оны Холливудын *Сүүлчийн самурай* кинонд жүжигчин Накамүра Шичиносүкэ Эзэн Хаан Мэйжийн дүрийг бүтээжээ.

## Тайлбар 
## Лавлах материал 
* Breen, John,‘The Imperial Oath of April 1868: ritual, power and politics in Restoration Japan’, Monumenta Nipponica, 51, 4 (1996)
* Seagrave, Sterling and Seagrave, Peggy (1999): "The Yamato Dynasty", *New York: Broadway Books*, ISBN 0-7679-0496-6.

## Цахим холбоос 
* Meiji Shrine ()
* Meiji Emperor


Ангилал:Мэйжийн эрин
Ангилал:Японы эзэн хаан
Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар
Ангилал:Заан одон шагналтан
Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан
Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар
Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1852 онд төрсөн
Ангилал:1912 онд өнгөрсөн
Фрэйзер арал

**Фрэйзер арал** () нь Австрали улсын Квинсланд мужийн зүүн эргийн ойролцоо оршдог арал бөгөөд Брисбейнээс ойролцоогоор 300 км алслагдсан байдаг. 120 км өргөнтэй уг арал 1992 онд Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн. 1840 км² нутаг дэвсгэртэй Фрэйзер арал нь дэлхийн хамгийн том элсэн арал  гэж хүлээн зөвшөөрөгддөг. 
2006 оны хүн амын тооллогоор уг арал дээр 360 оршин суугч амьдарч байгаагийн 11 нь Абориген хүн байв. 
Фрэйзер аралд элсэн манхануудаар хүрээлүүлсэн 100 гаруй нуурууд оршдог бөгөөд ус нь маш сайн шүүгдсэн цэвэр тунгалаг байдгаараа гайхагддаг. 

## Цахим холбоос 
* Fraser Island Guided Tours
* Fraser Island Self Drive 4WD Tours
* Official Website of the QPWS for more information and camping permits
* World heritage listing for Fraser Island
* Satellite image from Google Maps
* Fraser Island travel photos including gallery of all of Australia.
* FraserIsland.info Offers extensive information about all aspects of Fraser Island

Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Квийнслэндийн арал

Ангилал:Шүрэн тэнгисийн арал
Австралийн их хөх уулсын бүс

**Австралийн их хөх уулс** нь дэлхийн өвд бүртгэгдсэн бөгөөд Австралийн Шинэ өмнөд Уэлст оршдог. Энэ бүс нутаг нь тэгш өндөрлөг, шовх цохио, гүн хавцлууд, үзэсгэлэнт нуур, голууд бүхий үржил шимт хөрс бүхий хүрэхүйяа бэрх хөндийнүүдтэй. 
Энд дахин давтагдашгүй ургамал, амьтдын амьдрах орчин болсон Австралийн байгалийн ер бусын түүх хадгалагдан үлдсэн бөгөөд амьдралын олон төрлийн хэв маяг оршин тогтносоор байна. Австралийн эволюц хөгжлийн түүхийг нүднээ ил харуулах эвкалипт модод болон харилцан шүтэлцээт амьтан, ургамлууд бий. 
Хөх уулсын бүс нь 10300 км² нутаг дэвсгэрийг хамрах бөгөөд ихэнх нь ойгоор хучигдсан байдаг. Мөн элст өндөрлөг газрууд бий. Хамгийн нам дор газар нь далайн түвшнээс дээш 100 метр өргөгдсөн байдаг бол ноён оргил нь 1300 метр өндөрт сүндэрлэж байдаг. 

## Цахим холбоос 
* Greater Blue Mountains Area at UNESCO World Heritage Centre
* The Greater Blue Mountains Area, New South Wales, Australia at United Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Centre
* Blue Mountains World Heritage Institute

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын нуруу
Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльсийн нуруу
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Сиднейн газар зүй
Ангилал:Их ус хагалбарын нуруу
Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Какаду үндэсний хүрээлэн

**Какаду үндэсний хүрээлэн** () нь Австралийн умард мужид Дарвинаас зүүн өмнө зүгт 171 км зайд оршдог.Уг хүрээлэн нь Австралийн матарт голыг агуулдаг. Какаду хүрээлэн нь 1980400 га нутаг дэвсгэрийг эзлэн орших бөгөөд хойноос урагшаа 200 километр орчим, баруунаас зүүн тийш 100 км гаруй урт үргэлжилдэг. Энд дэлхийн хамгийн том ураны уурхай болох Рейнжер ураниум оршдог. 
Какаду гэх нэр нь Австралийн уугуул оршин суугчдын “Гагудью” гэх үгийн гуйвагдсан хэлбэр юм. Какадуд экологийн болон биологийн төрөлжилтийг тод харж болдог. Энэхүү хүрээлэнг дараахь онцлог шинжүүдээр нь тодруулан харж болно. 
#Үндсэн 4 голын системтэй
##Зүүн матарт гол
##Баруун матарт гол
##Вайлдмэн гол
##Өмнөд матарт гол
#Газрын гадаргын 6 үндсэн хэлбэртэй
##Голын цутгалууд 
##Үерийн голдрилууд
##Нам дор газрууд
##Хадан цохионууд
##Элэгдлүүд
##Өмнөд толгод болон сав газрууд
#Онгон байгалийн онцгой шинжүүд
##280 гаруй зүйлийн шувуу
##60 гаруй зүйлийн хөхтөн
##59 гаруй зүйлийн цэнгэг усны амьтад
##10000 гаруй зүйлийн шавьж
##1600 гаруй төрлийн ургамал
Какадугийн үндэсний хүрээлэнгийн нутагт хамгийн багадаа 40000 жилийн өмнө Абориген хүмүүс суурьшсан л мөр олддог. Абориген хүмүүсийн 1000 гаруй жилийн соёлыг илэрхийлэх өгүүлэх хадны сүг зургуудыг эндээс харж болно.

## Цахим холбоос 
*World heritage listing for Kakadu National Park
*Kakadu National Park website 
*An Easy Adventure travel story by Roderick Eime
*Kakadu or Don't Is Kakadu Losing Its Way?
*Aboriginal Tradition Local Bininj people interpret 6 different seasons in Kakadu
*Google Map Map of Kakadu National Park with major camp sites
*Bird Watching Google Map Map of Kakadu National Park with major bird watching spots
*Kakadu - The Photographs 
*Birds of Kakadu - photography
*Kakadu - photos 

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Хойд Нутаг Дэвсгэрийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Ураны орд
Ангилал:Австралийн археологи
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв