open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Норфолк Арал

**Норфолк Арал** (, Норфук хэл: *Norfuk Ailen*) нь Номхон Далайд Австрали, Шинэ Зеланд, Шинэ Каледонийн дунд орших хүн суурьшсан жижиг арал юм. Энэ арал зэргэлдээх хоёр арлын хамт Австралийн гадаад нутаг дэвсгэрийн нэгийг бүрдүүлдэг. 

Тус арлын далбаан дээр байдаг арлын бэлэг тэмдэг болсон Норфолк арлын нарс нь мөнх ногоон мод бөгөөд үүнтэй ойр төрлийн хоёр мод ургадаг Австралид ихэд алдаршсан юм.

## Лавлах материал 
* Anderson, Atholl J., *The Prehistoric Archaeology of Norfolk Island, Southwest Pacific*, Canberra, Australian National Museum, 2001.
* Andrew Kippis, *The Life and Voyages of Captain James Cook*, Westminster 1788, Reprint London and New York 1904, pp. 246 ff
History of penal settlements:
* Clark, Manning, *A History of Australia*, Vols. I–III, Melbourne, Melbourne University Press, 1962, 1968, 1973.
* Hazzard, Margaret, *Punishment Short of Death: a history of the penal settlement at Norfolk Island*, Melbourne, Hyland, 1984. (ISBN 0-908090-64-1)
* Hughes, Robert, *The Fatal Shore*, London, Pan, 1988. (ISBN 0-330-29892-5)
* Wright, R., ''The Forgotten Generation of Norfolk Island and Van Diemen's Land*, Sydney, Library of Australian History, 1986.
* Clarke, Marcus, *For the Term of his Natural Life* (novel)

## Тайлбар 
## Цахим холбоос 
* Official government website
* Norfolk Island at Wikivoyage
* The Guides to Norfolk Island
* Open Directory Project - *Norfolk Island'' directory category
* Norfolk Island subtropical forests, from the WWF
* Australian Department of Transport and Regional Services
* Quis custodiet ipsos custodes?: Inquiry into Governance on Norfolk Island
* Inquiry into Governance on Norfolk Island: Part 2 - Financial Sustainability of Current Governance Arrangements
* Anglican history on Norfolk Island Primary texts and photographs
* Norfolk Island and Its Inhabitants 1879 account by Joseph Campbell


Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал
Ангилал:Номхон далайн арал
Ангилал:Шүрэн тэнгисийн арал
Ангилал:Австралийн харьяа нутаг
Lisp

**Lisp** гэдэг нь List Processing буюу "жагсаалт боловсруулах" гэсэн үгийн товчлол юм. Үгэн бүтэц буюу атом, өгүүлбэр бүтэц буюу лист дээр үйлдэл хийх функц хялбараар зохион ашиглах боломж олгодог, обьект хандлагат программчлалын чадвар бүхий дээд түвшний программын хэл юм. Lisp хэлний ашиг тус, хялбар байдлыг нь ашиглах зорилгоор олон арван аялага хйигдэн хэрэглэгдэж байсан боловч олон академчдийн хамтын оюун ухаанаар бүтсэн Common Lisp хамгийн өргөнөөр хэрэглэгдэнэ. Lisp хэлний онцлогоос шалтгаалан хиймэл оюун ухааны хэрэглээнд өргөнөөр ашиглагдах болсон.


Ангилал:Функциональ программчлалын хэл
Ангилал:Товчилсон үг
PHP

**PHP** нь Script маягийн хэл ба ялангуяа HTML кодчилолд суурилж вэб хөгжүүлэлтэнд хэрэглэгддэг хэл юм. PHP-ийн ихэвчлэн нь вэб сервер дээр суурилагдан ажилладаг бөгөөд сервер дээр хөрвүүлэгдсэний дараа РНР кодоос HTML хуудас бүтээгдэн бидэнд харагддаг. РНР-ийн гайхамшигт чанар бол бүхий л вэб серверүүд ба бараг бүх л үйлдлий систем, платформ дээр ажилладаг. Дэлхий дээр РНР-г ашиглан хийгдсэн 20 сая вэб сайт, РНР-г дэмждэг нэг сая вэб сервер ажиллаж байна. 

## Түүх 
PHP гэдэг нь Personal Home Page гэсэн үгийн товчлол бөгөөд анх 1994 онд Common Gateway Interface binaries бүтээхийн тулд С хэл дээр Rasmus Lerdorf бичсэнээр түүх нь эхэлдэг. Тэрээр анх Perl хэлний script-д багахан өөрчлөлт оруулан өөрийн Personal HomeРage бүтээсэн байна. Энэхүү багажыг анх түүний вэб хуудсанд хичнээн хүн зочилж байгааг тоолон мэдээлэх зорилгоор хэрэглэжээ. Тэрээр эдгээр бинар кодуудаа PHP/FI бүтээх Form Interpreter хэмээн нэрлэж, илүү олон боломжуудаар хангаж өгсөн ба Өгөгдлийн сантай харьцах, динамик вэбийг бүтээх боломжтой болсон байна. Ингээд 1995 оны 6 сарын 8-д Lerdorf РНР-ийн release хувилбарыг олон нийтэд дэлгэн тависанаар РНР-ийн хөгжил эрчээ авчээ. Энэ release хувилбар нь РНР 2 нэртэй байсан ба өнөөгийн РНР-ийн үндсэн функцуудийг агуулж байжээ. Түүнд Perl-тэй адил төстэй хувьсагчууд, form handling ба HTML-тэй хамтран хэрэглэгдэх боломж байв. Бичиглэл(syntax) нь Perl-тэй төстэй талууд нэлээд байсан ч түүнийг бодвол хязгаарлагдмал, энгийн, илүү болхи байсан юм.

### Хөгжүүлэгдсэн түүх 
## Бичиглэл 
Энэ хэл нь бичиглэлийн хувьд HTML блокууд дотор PHP-гийн  эхлэл, төгсгөл блокуудыг нэмээд дотор нь кодоо бичнэ. Хуудас нь .htm биш .php өргөтгөлтэй байна. Одоогийн PHP хэл нь обьект хандлагат парадигмтэй. Жишээ нь:

```php

Би бол статик текст.

```

## Эшлэл 

Ангилал:Template хэл
Ангилал:Императив программчлалын хэл
Ангилал:Объект хандалтат программчлалын хэл
Ангилал:Чөлөөт программчлалын багаж
Ангилал:Скрипт хэл
Ангилал:1995 оны програм хангамж
Энэтхэг-Европын хэлний язгуур

**Энэтхэг-Европ хэлний язгуур** (мөн **индо-герман хэл** эсвэл **энэтхэг-германы хэл** ч гэж нэрлэнэ) нь ярилцагчидын тоогоороо нэгдүгээрт орох хэлний язгуур юм. Нийт 12 хэлний бүлэгтэй. Бүлэг бүр дэд бүлгүүдтэй болно. Энэтхэг-Европ хэлний язгуурт Англи, Непали, Энэтхэг, Герман, Итали, Орос, Болгар, Португал, Франц, Грек, Албани, Урду гэх мэт хэлнүүдийг багтаадаг юм. Мөн мөхсөн хэлнүүд болох Латин, Санскрит, Хорезм, Веди зэрэг хэлнүүд багтдаг.

Энэтхэг-Европ хэлнүүд (англи. *Indo-European languages*) гэсэн нэр томъёог анх 1813 онд Английн эрдэмтэн Томас Янг (англи. *Thomas Young*; 1773— 1829) тус хэлний аймагт багтаж буй орнуудын газарзүйн хязгаарыг үндэслэн нэвтрүүлсэн байна.

Ангилал:Иран судлал
Окленд

Шинэ Зеландын Хойд Арал дээр орших хотжсон нутаг болох **Их Окленд** нь Шинэ Зеландын хамгийн олон хүн амтай, хамгийн том, анхдагч хот юм. Нийт 1.4 сая хүн буюу тус улсын хүн амын дөрөвний нэгээс илүү нь Оклендэд оршин суудаг. Хүн амзүйн хандлагыг үзвэл тус хотын хүн ам Шинэ Зеландын бусад хэсгийн хүн амаас илүү түргэн өссөөр байх төлөвтэй байна. Улам бүр космополитан шинжтэй болж буй Окленд хотод дэлхийн аль ч хотоос олон полинез хүн ам оршин суудаг.

Окленд хот (Хаураки булангийн арлуудыг оруулахгүй), Норт Шоор хот, Вайтакере, Манукау хотууд, Папакура дүүрэг, түүнчлэн Родний дүүрэг, Фрэнклин дүүргийн хотын хэсгүүдээс бүрдсэн хотуудын бөөгнөрөл юм. Маори хэлээр Оклендийн нэрийг **Tāmaki-makau-rau**, гэдэг бөгөөд мөн Окленд хэмээх нэрийг Маори хэлээр галигласан **Ākarana** хэмээх нэр бас бий.

Окленд нь зүүн талаараа Номхон Далайн Хаураки булан, зүүн өмнөд талаараа Хунуа нуруу, баруун өмнөд талаараа Манукау боомт, баруун ба баруун хойд талаараа Вайтакере нуруу ба арай багавтар нуруудаар хүрээлэгдэн оршино. Хотын бүсийн төв хэсэгт Тасманы тэнгисийн Манукау боомт болон Номхон Далайн Вайтемата боомтын хоорондох хүзүүвч байдаг. Окленд нь хоёр тусдаа тэнгис далайд боомттой дэлхийн цөөхөн хотын нэг билээ.

## Лавлах материал 
* 

## Гадны холбоос 
* Auckland - Visitor-oriented official website
* Auckland.Wiki - Wiki about Auckland not affiliated with Wikipedia
* Auckland in Te Ara the Encyclopedia of New Zealand

* Газрын зургууд ба агаарын зургууд
** Auckland Street Map (from Wises.co.nz)
** Auckland Street Map (from Zoomin.co.nz)
** Maps & Aerial Photos (from the ARC map website - go to 'General Regional Information' (opens interactive map with aerial layer)

*
Ангилал:Шинэ Зеландын суурин
Веллингтон

**Веллингтон** () нь Шинэ Зеландын нийслэл бөгөөд хоёрдахь том хот, Далайн орнууд дундаа хамгийн олон хүн амтай үндэсний нийслэл бөгөөд дэлхийн хамгийн өмнө зүгт орших нийслэл хот юм. Тус хот нь Хойд Арлын өмнөд үзүүр дэх Веллингтоны бүсэд буюу Шинэ Зеландын газарзүйн төвийн хавьцаа оршино. Шинэ Зеландын угуул иргэд болох Маори үндэстнүүд тус хотыг — Те Вхангануи-а-Тара (маори хэл. *Te Whanganui-a-Tara*) гэж нэрэлдэг байна. 

Веллингтоны хотын бүс нь уулархаг газар нутгаар хязгаарлагдах бөгөөд хотын төв хэсгээс Порируа сав газар ба Хатт голын хөндий гэсэн хоёр коридорын дагуу сунаж тогтсон. Нийт нутаг дэвсгэр болон зэргэлдээх хөдөө нутгийг дөрвөн хотын зөвлөл удирддаг. Веллингтоны Бүс нь хойд зүгт Капити эргээс эхлээд, Вайрарапа хэмээх газар болон зүүн зүгт Римутака нуруу хүртэл нутгийг хамарсан томоохон засаг захиргааны нэгж юм.

Веллингтон 1840 онд хотын статустай болж 1865 онд нийслэл хот болсон түүхтэй.

Нийслэл Веллингтонд Шинэ Зэландын Засгийн газар, парламент болон Дээд Шүүх байралдаг байна. 

## Нэр 
Энэ хотыг Британийн цэргийн жанжин, Ватерлоогийн дайнд ялагч, Их Британийн Ерөнхий сайд Артур Уэлсли (англи. *Arthur Wellesley)*  Веллингтоны 1-р герцогийн дуосгалд зориулж нэрэлсэн байна.

## Хүн ам 
2007 оны мэдээллээр Веллингтон хотын хүн ам 460 мянга орчим, харин нь бизнес төв  (англи. *Wellington City*) 190,500 хүн амтай байжээ. Хотын хязгаартай зэргэлдээх суурин газруудад 182,000 хүн амьдардаг бөгөөд бүс нутгийн хэмжээнд "Их Веллингтон" гэж ангилдаг байна. Хүн амын жилийн өсөлт дунджаар 3.5% байна.

Хүн амын 19 % орчим нь 15 хүртэлх насны хүүхэд, 9 орчим хувь нь 65-аас дээш насныхан байна. Угсаатны бүлгүүдийн дунд европчууд давамгайлж, хотын нийт хүн амын 70.2 % орчмыг эзэлдэг. Дараагийн том угсаатны бүлэг бол хотын хүн амын 7.8 % орчмыг эзэлдэг маори юм. Хүн амын үлдсэн хэсэг нь ихэвчлэн Ази болон Полинезийн орнуудаас гаралтай хүмүүс байдаг.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* Greater Wellington Regional Council
* Official NZ Tourism website for Wellington
* Wellington City Council
* Wellington in Te Ara the Encyclopedia of New Zealand


Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын нийслэл
Ангилал:Шинэ Зеландын суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Шинэ Зеландын их сургуулийн хот
Монте Кристо гүн

**Монте Кристо гүн** () бол Александр Дюмагийн хамгийн алдартай зохиол юм.

## Агуулга 
Гол дүр нь Эдмон Дантес хэмээх залуу юм. Түүнийг хар залуудаа онгоцны ахмад болж хайртай хүүхэнтэйгээ суух гэж байгаа их азтай хэмээн хүмүүс атаархана. Гэвч Эдмоны санаснаар болсонгүй. Атаач хүмүүсийн хорон үйлдлүүд Дантесийн амьдралыг орвонгоор нь эргүүлэх болно. Өөрийгөө насаараа хорих ял авсныг ч, ямар хэрэг хийснээ ч мэдэлгүй арван хэдэн жил шоронд суух боловч сүүлийн хэдэн жилүүдэд хажуу өрөөнийхөө галзуу гэгддэг Ширээт лам Фариатай ухсан нүхээр нь дамжин уулзах болж, амьдрах хүсэл эрмэлзлэл нь сэргэж Фариа өвгөнөөс олон орны хэлээр чөлөөтэй ярих гэх мэт маш их зүйлийг сурж авдаг. Шоронгийн хуягуудын галзуу гэгддэг тэр өвгөн бол үнэндээ 5 орны хэл мэддэг, химич, физикч, Италийн эрдэмтэн хүн байжээ. Эдмон Фариа хоёр олон жил өдөр бүр нүхээрээ дамжин нэгнийхээ өрөөнд орж уулзаж, нүхээ цааш ухах хоорондоо Эдмонд өвгөн өөрийн мэддэг чаддаг бүх эрдмээ заан сургаж, мөн үүгээр зогсолгүй амьдралынхаа эцсийн мөчид Эдмонд эрдэнэстэй арлын газрын зургийг зааж өгчихөөд амьсгал хураана. Залуу хүү хайрт найзаа алдсандаа маш ихээр гутарч ганцаардсан ч Иф цайз (Түүний суудаг байсан шорон)-аас оргож, далайд хэдэн бээр зогсолтгүй сэлж амь гарна. Удалгүй эрдэнэстэй арлаа олж, эрдэнэсээ аваад асар их хэмжээний алт, алмааз, үнэт чулууны эзэмшигч болж, өөрийг нь хилс хэрэгт оруулан шоронд суулгахад хүргэсэн бүх хүмүүсээс өшөөгөө авч,сайн санаат хүмүүсийн ачийг нь хариулан романы төгсгөлд хайрт бүсгүйтэйгээ бас өөрийн хүүтэйгээ энгийн амьдралаар  аз жаргалтайгаар амьдран  дуусдаг. 


Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Адал явдалт роман
Ангилал:Александр Дюмагийн (эцэг) бүтээл
Ангилал:Франц хэлээрх утга зохиол
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Колорадо

**Колорадо Муж Улс** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Рокки нурууны бүсэд орших АНУ-ын муж улс. Колорадо нь АНУ-ын Өрнөд болон Баруун Өмнөдийн бүсүүдийн нэг хэсэг гэж тооцогдож болно. АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны гаргасан тооцоогоор тус муж улсын хүн ам 2007 онд 4,861,515 байсан нь 2000 оны АНУ-ын Хүн амын тооллогоос хойш 13.03% өссөн дүн юм. Денвер хот нь Колорадогийн нийслэл бөгөөд хамгийн олон хүн амтай хот ажээ.

## Лавлах материал 
## Нэмэлт унших материал 
* Explore Colorado, A Naturalist's Handbook, The Denver Museum of Natural History and Westcliff Publishers, 1995, ISBN 1-56579-124-X for an excellent guide to the ecological regions of Colorado.
* The Archeology of Colorado, Revised Edition, E. Steve Cassells, Johnson Books, Boulder, Colorado, 1997, trade paperback, ISBN 1-55566-193-9.
* Chokecherry Places, Essays from the High Plains, Merrill Gilfillan, Johnson Press, Boulder, Colorado, trade paperback, ISBN 1-55566-227-7.
* The Tie That Binds, Kent Haruf, 1984, hardcover, ISBN 0-03-071979-8, a fictional account of farming in Colorado.
* Railroads of Colorado: Your Guide to Colorado's Historic Trains and Railway Sites, Claude Wiatrowski, Voyageur Press, 2002, hardcover, 160 pages, ISBN 0-89658-591-3

## Гадны холбоос 
**Муж улсын засгийн газар**
* State of Colorado government website
* Colorado Department of Education
** Colorado state symbols and emblems
** Colorado official state vacation guide
* Energy Profile for Colorado
** Colorado Chambers of Commerce
** Colorado state government departments and agencies
*** Colorado Department of Transportation
**** Colorado highway maps
***** Colorado Travel Map
* List of searchable databases produced by Colorado state agencies hosted by the American Library Association Government Documents Roundtable.
**Холбооны засгийн газар**
* Energy & Environmental Data for Colorado
* USGS Colorado state facts, real-time, geographic, and other scientific resources of Colorado
* United States Census Bureau
** Colorado QuickFacts
** Colorado - Race and Hispanic Origin: 1860 to 1990
** Colorado economic data
** Colorado housing data
** Colorado social data
* USDA ERS Colorado state facts
**Бусад**
* History topics timeline of Colorado 1826-1926
** Colorado Places by County
** Colorado County Evolution
* Ask Colorado


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Алс Дорнодын Холбооны тойрог

**ОХУ-ын Алс Дорнодын Холбооны тойрог** () нь Оросын холбооны тойргуудаас хамгийн том  6 952 555 км² нутаг дэвсгэртэй нь юм. Нийт 8 сая гаруй хүн амтай Алс Дорнодын Холбооны тойрог нь Оросын хамгийн цөөн хүн амтай холбооны тойрог болно. Алс Дорнодын Холбооны тойргийг анх 2000 оны 5 дугаар сарын 13-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путины Зарлигаар байгуулагдсан бөгөөд өдгөө ерөнхийлөгчийн Бүрэн эрхт төлөөлөгч Юрий Петрович Трутнев ажиллаж байна. Алс Дорнодын Холбооны тойрог нь Оросын Алс Дорнодын нутаг дэвсгэрийг хамардаг ба ихэнх асуудлаар өөртөө засах эрх эдэлдэг Бүгд найрамдах улсуудад хуваагддаг. Эдгээр Бүгд найрамдах улсуудын нэлээд нь Оросын цөөнх үндэстний улсууд юм.

ОХУ-ын Алс Дорнодын Холбооны тойрог нь хуурай газраар Монгол, Хятад, БНАСАУ-тай, далайгаар Япон, АНУ-тай хиллэдэг байна.

ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2018 оны арваннэгдүгээр сарын 3-ны өдрийн 632 тоот зарлигаар өмнө Сибирийн холбооны тойрогт харьяалагддаг байсан Бүгд Найрамдах Буриад Улс болон Өвөр Байгалын хязгаарыг тус Холбооны тойрогт шилжүүлэн оруулсан байна.

2018 оны 12-р сарын 13-нд Ерөнхийлөгч Владимир Путиний зарлигаар Алс Дорнодын холбооны тойргийн төвийг Хабаровск хотоос Владивосток хот руу шилжүүлсэн ажээ. 

## Хүн ам зүй 
ОХУ-ын Статистикийн газар буюу "Росстат"-ын мэдээлснээр тус тойргийн хүн ам 8,091,244 хүн байна (2022). Хүн амын нягтрал - 1.16 хүн / км2 (2022). Хот суурингийн хүн ам - 73.64% (2020).

### Хамгийн том хотууд 
* Владивосток
* Хабаровск
* Улаан-Үд
* Чит
* Якутск
* Комсомолск-на-Амур
* Благовещенск
* Өмнөд Сахалинск
* Петропавловск-Камчатский

## Холбооны субъектууд 
## Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхт элч нар 
* Константин Пуликовский (2000.05.18 – 2005.11.14)
* Камил Исхаков (2005.11.14 - 2007.10.02)
* Олег Сафонов (2007.10.02 -2009 оны 4 сарын 30)
* Виктор Ишаев (2009.4.30 -2013 оны 8 сарын 30)
* Юрий Трутнев (2013.8.31-нээс хойш)

## Цахим холбоос 
*  Information on Far Eastern Federal District
*   Meeting of Frontiers: Siberia, Alaska, and the American West (includes materials on Russian Far East)


Ангилал:ОХУ-ын Холбооны тойрог
Робинзон Крузо

**Робинзон Крузо** нь Даниэл Дефогийн хамгийн сайн бүтээл бөгөөд нэгэн далайчин эр эзгүй арал дээр ганцаар амьдарч, өөрийн вант улсыг бүтээн босгож буй тухай гардаг.

## Түүх 
Дэлхийн олон орны хүүхэд багачуудын ширээний ном болсон энэ зохиол 1719 оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд “Йоркийн далайчин Робинзон Крузогийн амьдрал ба ер бусын адал явдал” нэртэй анх хэвлэгдсэн түүхтэй. Хэвлэгдсэн даруйдаа уншигч олны талархлыг хүлээж гуравхан сарын дотор дөрвөнтөө хэвлэгдэж шуугиан тарьж байсан энэ ном хожим дэлхийн бараг бүх хэлнээ орчуулагдсан гэдэг. “Хүн төрөлхтний тэн хагас нь хүүхэд насандаа “Робинзон Крузо”-г  уншсан байдаг” гэлцдэг.

## Цахим холбоос 
* *Robinson Crusoe*

Ангилал:Утга зохиолын дүр
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:18-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Хүүхэд- ба өсвөр үеийнхний уран зохиол
Ангилал:Уран зохиолын өдрийн тэмдэглэл

Ангилал:Даниэл Дефогийн бүтээл
Сибирийн Холбооны тойрог

**Сибирийн Холбооны тойрог** () нь Оросын холбооны тойргуудын нэг бөгөөд нутаг дэвсгэрээрээ хоёрт ордог. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2000 оны 5 дугаар сарын 13-ны өдрийн Зарлигаар бий болсон тус тойрог нь Ази дахь Оросын гурван тойргийн голынх нь болно. 2002 оны хүн амын тооллогоор нийт 20,062,938 хүн ам 5,114,800 км² нутаг дэвсгэрт амьдарч байлаа. Өдгөө Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхт төлөөлөгч Анатолий Анатольевич Серышев тус тойрогт ажиллаж байна. 

Тус тойргийг Оросын Азийн Номхон Далайтай ойрхон хэсгээс бусад бүх хэсгийг хамардаг Сибирьтэй андуурч болохгүй.

Доор Сибирийн Холбооны тойрогт багтдаг холбооны 10 субъектуудыг жагсаав. (Бүгд найрамдах улсуудыг од тэмдгээр (*) тэмдэглэв.)

Зураг:Siberian Federal District (numbered, 2018 composition).svg

# Алтайн Бүгд Найрамдах Улс*
# Алтайн хязгаар
# Эрхүү муж
# Кемерово муж
# Красноярскийн хязгаар
# Новосибирск муж
# Омск муж
# Томск муж
# Бүгд Найрамдах Тува Улс*
# Бүгд Найрамдах Хакас Улс*

## Хамгийн том хотууд 
# Новосибирск 1,405,569 (2005 он)
# Омск 1,142,773
# Красноярск 917,195
# Барнаул 631,221
# Эрхүү 582,547
# Новокузнецк 563,257
# Кемерово 522,641
# Томск 487,357
# Братск 256,552

## Цахим холбоос 
* https://web.archive.org/web/20040404182505/http://baikaland.tripod.com/russia/sfo.html
* Images of the Siberian Federal District


Ангилал:ОХУ-ын Холбооны тойрог
Нью-Йорк (муж)

**Нью-Йорк** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Атлантын муж улсууд болон Зүүн Хойд бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс бөгөөд хүн амаар АНУ-ын муж улсууд дунд гуравт ордог. Тус муж улс нь өмнө талаараа Нью-Жерси, Пеннсилвани, зүүн талаараа Коннектикут, Массачусеттс, Вермонт муж улсуудтай хиллэдэг. Түүнчлэн далайгаар Лонг-Айлендаас зүүн тийш Рөүд-Айленд муж улстай хиллэдгээс гадна баруун хойд зүгт Канадын Кэбэк, Онтарио мужуудтай хиллэдэг. Нью-Йоркийг Нью-Йорк хотоос ялгахын тулд байнга **Нью-Йорк Муж Улс** гэж хэлдэг.

Нью-Йорк Муж Улс төдийгүй Америкийн Нэгдсэн Улсын хамгийн том хот болох Нью-Йорк хот нь АНУ руу цагаачлах үүд болж байсан түүх болон санхүү, соёл, тээвэр, үйлдвэрлэлийн төвийн байр сууриараа алдартай юм. Муж улс болон хот хоёулаа XVII зуунд амьдарч байсан, хожим Англи болон Шотландын II ба VII Жэймс болсон Йоркийн гүн Жэймс Стюартын нэрээр нэрлэгджээ.

Нью-Йоркод XVII зууны эхээр голландчууд болон францчууд анх нүүдэллэн ирэх үед энэ бүс нутагт Алгонкин, Ирокез, Ленапе аймгийн уугуул америкчууд суудаг байжээ. 1609 онд анх Хэнри Хадсоны нээсэн тус бүс нутагт голландчууд 1614 онд одоогийн Олбани хотын ойролцоо Форт Оранж хэмээх бэхлэлт барьсан бөгөөд 1624 онд Олбани ба Манхэттэнг хоёуланг нь колоничилжээ. Тус бүс нутаг хожим 1664 онд Их Британийн Вант Улсад нэгтгэгдсэн. Энэхүү Нью-Йорк муж хэмээх Британийн колонийн хил хязгаар өнөөгийн Нью-Йорк Муж Улсын хил хязгаартай ерөнхийдөө төстэй. Америкийн Хувьсгалт Дайны бүх тулалдааны гуравны нэг орчим нь Нью-Йоркод болжээ. Нью-Йорк 1776 оны долдугаар сарын 9-нд тусгаар тогтносон муж улс болж, өөрийн үндсэн хуулимйг 1777 онд баталсан. Тус муж улс 1788 оны долдугаар сарын 26-нд АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталж, АНУ-ын 11 дэх муж улс болсон. АНУ-ын Худалдааны департаментийн мэдээлснээр Нью-Йорк нь гадаадын жуулчдын зочилдог гол газар бөгөөд аялал жуулчлалаар Флорида, Калифорни хоёрыг ардаа орхижээ.

## Эшлэл
## Гадны холбоос 
*New York State Office of Parks Recreation and Historic Preservation
*State of New York Website
*New York Governor Website
*NYProfiles.com - Profiles of New Yorkers
*I Love New York - official New York State tourism website
*Population of each county
*Energy & Environmental Data for New York
*USGS real-time, geographic, and other scientific resources of New York
*US Census Bureau
*New York State Facts
*New York Newspapers
*New York.com

*
Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Нью-Йорк

**Нью-Йорк** нэртэй газар зүйн объект:

Засаг захиргааны нэгж ба хотууд:

* Нью-Йорк (муж улс), Америкийн Нэгдсэн Улсын нэгэн муж улс
* Нью-Йорк Метрополитан бүс нутаг, АНУ-ын Нью-Йорк хот орчмыг тойрсон хүн амын төвлөрөл бүхий бүс нутаг
* Нью-Йорк хот, Нью-Йорк Муж Улсад орших нэгэн том хот, АНУ-ын хамгийн том хот

өөр суурингууд:

* Нью-Йорк (Линкольншир), Англи, Их Британи
* Нью-Йорк (Норт-Йоркшир), Англи, Их Британи
* Нью-Йорк (Тайн энд Уир), Англи, Их Британи
* Нью-Йорк (Техас), Америкийн Нэгдсэн Улсын Техас муж улсын Хендерсон тойрог дахь жижиг тосгон
* Нью-Йорк (Айова), Америкийн Нэгдсэн Улс
* Нью-Йорк (Кентакки), Америкийн Нэгдсэн Улс

барилга байгууламж:

* Нью-Йорк боомт (*New York Harbor*), Нью-Йорк хотын боомт
* Нью-Йорк (ордон), Будапешт дахь зочид буудал
* Нью Йорк-Нью Йорк Зочид буудал & Казино, Лас-Вегас дахь зочид буудал ба казино
* Нью Йорк Зочид буудал, Роттердам дахь зочид буудал 
* Нью Йорк Кафе, Будапешт кофе худалдааны газар

мөн түүнчлэн:

* Нью-Йорк Хотын Их Сургууль (*City University of New York*), АНУ-ын их сургууль
* Нью-Йорк Улсын Их Сургууль (*State University of New York*), АНУ-ын их сургууль
* Нью Йорк Пицца, Нидерландын түргэн хоолны сүлжээ
* Нью-Йорк (сэтгүүл), АНУ-ын сэтгүүл
* Нью Йорк, Нью Йорк, 1977 оны АНУ-ын хөгжмийн кино
Айдахо

**Айдахо Муж Улс** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Баруун Хойд Номхон Далайн бүс нутаг оршдог муж улс юм. Тус муж улсын хамгийн том хот бөгөөд нийслэл нь Бойси хот. Айдахо нь 1890 оны долдугаар сарын 3-нд АНУ-ын 43 дахь муж улс болон нэгдсэн.  

АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны мэдээлснээр 2007 онд тус муж улсын хүн ам 1,499,402 байлаа. Муж улсын шуудангийн товчлол **ID**. Айдахо нь тус муж улсад байгалийн баялаг ихтэй тул **Эрдэнийн чулуун муж улс** гэсэн хочтой болжээ. Муж улсын уриа нь **Esto Perpetua** (латинаар "Энэ үүрд байг" гэсэн үг).

## Лавлах материал 
## Гадны холбоос 
* State of Idaho government website
* Energy Profile for Idaho
* Idaho Department of Parks and Recreation
* Idaho Newspapers
* Idaho State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Idaho state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* Idaho State Facts
* Log Cabins in America: The Finnish Experience, a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan
* The History of Idaho
* U.S. Census Bureau
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Idaho
* Visit Idaho site

*
Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Айова

**Айова Муж Улс** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Өрнөд бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс юм. Айова Холбоонд 1846 оны арванхоёрдугаар сарын 28-нд нэгдэн орсноор АНУ-ын 29 дэх муж улс болжээ. Тус муж улсын нэр нь урьд өмнө энд нутаглаж байсан Сиу угсааны нэгэн омог болох Айовачуудын нэрээр нэрлэгджээ. Тус муж улсыг албан ёсоор *The Hawkeye State* (Харцагын нүд муж улс) гэдэг бөгөөд албан бусаар *The Tall Corn State* (Өндөр эрдэнэ шишийн муж улс) гэдэг.

## Лавлах материал 
## Гадны холбоос 
* Official State of Iowa Website
* Energy Data & Statistics for Iowa- From the U.S. Department of Energy
* Iowa State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Iowa state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* U.S. Census Bureau Quick Facts

*
Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Аризона

**Аризона** (, навахо *Hoozdo Hahoodzo*) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Баруун Өмнөд бүсэд оршдог АНУ-ын муж улс. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь Феникс. Хоёрдахь том хот нь Таксон бөгөөд үүний дараа Фениксийн бүсийн дөрвөн хот, тухайлбал Меза, Чандлер, Глендэйл, Скоттсдэйл хотууд орно.

Аризона 1912 оны хоёрдугаар сарын 14-нд Холбоонд нэгдсэн, АНУ-ын эх газрын муж улсуудаас хамгийн сүүлийн буюу 48 дахь муж улс болсон. Аризона нь цөлийн уур амьсгал, ялангуяа халуун зун, өнтэй өвлөөрөө нэртэй. Гэвч хойд зүгт байх өндөрлөг нутгаараа цөлөөс сэрүүн уур амьсгалтай нарсан ой, уул нуруудтай. 2006 оны долдугаар сарын 1-ний хүн амын тооцоогоор Аризона хүн амын өсөлтөөр АНУ-д тэргүүлж, Невадаг гүйцэж түрүүлжээ.

Аризона нь Дөрвөн өнцгийн (Four Corners) муж улсуудын нэг юм. Аризона Нью-Мексико, Юта, Невада, Калифорни муж улсуудтай хиллэдэг бөгөөд Колорадо муж улстай нэг үзүүрээрээ нийлдэг. Түүнчлэн Мексикийн Сонора, Баха Калифорни муж улсуудтай хил залгадаг. Аризонад Гранд Каньоноос гадна олон ой мод, үндэсний парк, дурсгалт газар, индианы нөөц газар байдаг билээ.

## Лавлах бичиг 
## Хэтдээ унших 
* Bayless, Betsy, 1998, *Arizona Blue Book, 1997-1998.* Phoenix, Arizona.
* McIntyre, Allan J., 2008, ''The Tohono O'odham and Pimeria Alta.* Charleston, SC: Arcadia Publishing, (ISBN 978-0-7385-5633-8)
* Miller, Tom (editor), 1986, *Arizona: The Land and the People.* Tucson, AZ: University of Arizona Press. (ISBN 0-8165-1004-0)
* Thomas, David M. (editor), 2003, *Arizona Legislative Manual.* In *.* Phoenix, AZ: Arizona Legislative Council. Google Print. Retrieved January 16 2006.
* Trimble, Marshall, 1998, *Arizona, A Cavalcade of History.* Tucson, AZ: Treasure Chest Publications. (ISBN 0-918080-43-6)

## Гадагш холбоос 
### Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ 
* Official Website of the State of Arizona

### Бусад 
* Arizona State Guide, from the Library of Congress
* Arizona Regional Accounts Data
* Arizona Demographic Data from FedStats
* Energy Data & Statistics for Arizona
* Arizona State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Arizona state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* Arizona State Library, Archives and Public Records
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Arizona
* Arizona State Facts
* Arizona Republic -- daily newspaper serving the state
* History topics timeline of Arizona 1862-1962

### Аялал жуулчлалын мэдээлэл 
* Official Arizona Office of Tourism
* Arizona Game & Fish Department (Hunting, Boating & Fishing)
* Arizona State Parks
* Arizona Russian Center
* American Southwest, a National Park Service *Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary

Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Баруун Хойд Холбооны тойрог

**Баруун Хойд Холбооны тойрог** () нь Оросын Европын хэсгийн хойд нутгийг хамарсан засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн бүтэц юм. 2000 оны тавдугаар сарын 13-ны өдрийн ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар байгуулагдсан.

Тус тойргийн нутаг дэвсгэр ОХУ-ын нийт нутаг дэвсгэрийн 9,8 %-ийг хамарна.

Тойргийн хүн амын тоо 2002 оны тооцоогоор 13,974,466 байсан нь Оросын нийт хүн амын 9,63 % болж байв. Хүн амын дийлэнхи нь хотод суудаг.

## Хамгийн том хотууд 
* Санкт-Петербург
* Калининград
* Архангельск
* Мурманск
* Череповец
* Вологда
* Петрозаводск
* Сыктывкар
* Великий Новгород
* Псков
* Северодвинск
* Ухта
* Великие Луки

## Тойргийн бүрэлдхүүн 
**Бүгд Найрамдах Улсууд:** 
* Карель
* Коми
**Мужууд:**
* Архангельск
* Вологда
* Калининград
* Ленинград
* Мурманск
* Новгород
* Псков.
**Холбооны түвшний хотууд:** 
* Санкт-Петербург
**Автономит тойрог:**
* Ненец

## Хүн ам 
Бүх Оросын хүн амын тооллогын (2002 оны аравдугаар сарын 9) дүнгээс үзэхэд тус тойрогт 13,974,466 хүн амьдарч байсан Оросын хүн амын 9,63 %-ийг бүрдүүлж байв. 

## Оросын Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхт төлөөлөгчид 
* Виктор Черкесов - 2000 оны тавдугаар сарын 18 - 2003 оны гуравдугаар сарын 11
* Валентина Матвиенко - 2003 оны гуравдугаар сарын 11 - 2003 оны арваннэгдүгээр сарын 1
* Илья Клебанов - 2003 оны арваннэгдүгээр сарын 25-наас хойш


Ангилал:ОХУ-ын Холбооны тойрог
Дресден

**Дресден** (герман.*Dresden*, , *Drježdźany* хуучны сорб хэлээр „Намаг-“ эсвэл „Аувалд-оршин суугчид“) бол Чөлөөт Улс Саксон мужийн нийслэл юм. Дресден нь Элбэ мөрний эрэг дээр оршдог. 2014 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ны албан ёсны бүртгэлээр нийт 541.304 хүн ам бүртгэгдсэн бөгөөд энэ тоогоороо Герман улсдаа 12-р ордог том хот юм. Мөн энэ тоо нь Лайпциг хотын хүн амын тоотой ойролцоо тул том хотуудын дэс дараалалд энэ хоёр хотын байр байнга солигдож байдаг. 

Археологийн олдворуудаас харж байхад тус хотын газар нутагт чулуун зэвсгийн үед хүмүүс оршин сууж байсан нь батлагддаг байна. Анхны нотлогдсон баримт нь 1206 оны түүхэн гэрчилгээ байдаг ба үүнд Саксоны Бүгд Найрамдах Улсын нийслэл хот хэмээн тэмдэглэсэн байдаг ажээ. 

Дресден нь муж улсын нийслэл учир Саксоны улс төрийн төв; Саксоны чөлөөт улс нь энд улсынхаа боловсролын төвүүд болон соёл урлагийн төвүүдийг Дресденд төвлөрүүлсэн байдаг. Ямар нэг тойрог хотод харъяалагддаггүй Дрезден нь түүнийг тойрсон хотуудад зам тээврийн зангилаа цэг болон эдийн засгийн төв болж өгдөг. Дресденийг Элбфлоренз гэж үе үе нэрлэх ба энэ түүний соёлын өв болон уран барилга архитекторын талаасаа ч тэр Элбэ мөрний дэргэдэх үзэсгэлэнт байгалиараа ч тэр ингэж нэрлэгдэхэд хүргэдэг байна. Уран барилгын хамаг л шилдэгүүдийг нь дэлхийн 2-р дайны үеэр устаж үгүй болсон байна.

## Газарзүй
### Уур амьсгал
## Зураг 

Dresden-1488-Panorama von W-2008-gje.jpg|Panorama
Dresden-Theaterplatz-01-gje.jpg|Theaterplatz
Street of Dresden.jpg|Хотын гудамж
Dresden-2186-Bruehlsche Terrasse-Albertinum-Kunstakademie-2015-gje.jpg|Brühlsche Terrasse
Dresden-2404-Zwinger-Graben-Suedwest-Galerie mit Kronentor-2015-gje.jpg|Zwinger
Dresden-2438-Zwinger-Kronentor-Westecke-2015-gje.jpg|Zwinger
Dresden-Hofkirche vom Hausmannsturm-01-gje.jpg|Hofkirche
Dresden-2366-Neumarkt-Haeuser-2015-gje.jpg|Neumarkt
The Nutcracker in Germany.jpg|Шинэ жил
Dresden-Pillnitz-Schloss-110-Wasserpalais-2015-gje.jpg|Schloss Pillnitz

## Цахим холбоос 
* Мужийн нийслэл Дресден хотын албан ёсны цахим хуудас
** *Фактум Дресден - саксоны мужийн нийслэл тоо баримтаар – 2013/2014* (PDF)
* Нийтийн тээвэр болон шугам сүлжээний төлөвлөлт
* www.bausituation-dresden.de Фото зураг бүхий блог
* *Түүхэн фото зургууд 1900/1914* (М. ван дер Веерийн цуглуулга)

## Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Саксоны коммун

Ангилал:Германы мужийн нийслэл
Ангилал:Саксоны тойроггүй хот
Ангилал:Дотоодын боомттой суурин
Ангилал:Германы их сургуулийн хот
Ангилал:Элбэ мөрний суурин
Арканзас

**Арканзас** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Өмнөд бүсэд оршдог муж улс юм. Арканзас зургаан муж улстай хил залгадаг бөгөөд зүүн хил нь ерөнхийдөө Миссиссиппи голыг дагасан байдаг. Тус муж улсын газарзүйн бүсүүдэд нь АНУ-ын дотоод өндөрлөг газрыг бүрдүүлэгч Озаркс ба Уачита нурууны уулархаг бүсээс эхлээд зүүн зүгт Миссиссиппи голын дагуух нам дор газар хүртэл хамаарна. Нийслэл бөгөөд хамгийн олон хүн амтай хот нь тус муж улсын төв хэсэгт орших Литл Рок юм.

## Лавлах материал 
## Нэмэлт унших материал 
* Blair, Diane D. & Jay Barth *Arkansas Politics & Government: Do the People Rule?* (2005)
* Deblack, Thomas A. *With Fire and Sword: Arkansas, 1861-1874* (2003)
* Donovan, Timothy P. and Willard B. Gatewood Jr., eds. *The Governors of Arkansas* (1981)
* Dougan, Michael B. *Confederate Arkansas* (1982),
* Duvall, Leland. ed., *Arkansas: Colony and State* (1973)
* Fletcher, John Gould. *Arkansas* (1947)
* Hamilton, Peter Joseph. *The Reconstruction Period* (1906), full length history of era; Dunning School approach; 570 pp; ch 13 on Arkansas
* Hanson, Gerald T. and Carl H. Moneyhon. *Historical Atlas of Arkansas* (1992)
* Key, V. O. *Southern Politics* (1949)
* Kirk, John A., *Redefining the Color Line: Black Activism in Little Rock, Arkansas, 1940-1970* (2002).
* McMath, Sidney S. *Promises Kept* (2003)
* Moore, Waddy W. ed., *Arkansas in the Gilded Age, 1874-1900* (1976).
* Peirce, Neal R. *The Deep South States of America: People, Politics, and Power in the Seven Deep South States* (1974)
* Thompson, George H. *Arkansas and Reconstruction* (1976)
* Whayne, Jeannie M. et al. *Arkansas: A Narrative History * (2002)
* Whayne, Jeannie M. *Arkansas Biography: A Collection of Notable Lives* (2000)
* White, Lonnie J. *Politics on the Southwestern Frontier: Arkansas Territory, 1819-1836* (1964)
* Williams, C. Fred. ed. *A Documentary History Of Arkansas* (2005)
* WPA., *Arkansas: A Guide to the State* (1941)

## Цахим холбоос 
* Arkansas State Code (the state statutes of Arkansas)
* Arkansas State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Arkansas state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.*Arkansas State Facts
* Official State tourism website
* Official State website
* The Encyclopedia of Arkansas History & Culture
* History topics timeline of Arkansas 1786-1886 https://web.archive.org/web/20081119153238/http://www.usastatesdates.com/arkansas.htm
* Energy & Environmental Data for Arkansas
* U.S. Census Bureau
* The Arkansas Chapters of Iota Phi Theta Fraternity, Inc.
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Arkansas


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Вайоминг

**Вайоминг Муж Улс** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Баруун бүсэд оршдог хүн ам цөөтэй АНУ-ын муж улс. Тус муж улсын ихэнхи хэсэгт Рокки нуруу болон бэлчээр зонхилдог бол муж улсын зүүн захад Хай Плэйнз хэмээх нэртэй өндөрлөг тал нутгийн бүс байдаг. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр АНУ-д аравт ордог Вайоминг хамгийн цөөн хүн амтай муж улс юм. АНУ-ын хүн амын тооллогоор 2007 онд 522,830 хүн оршин суудаг гэж тооцоолсон нь 2000 оноос хойш 5.9%-иар өссөн дүн юм. Нийслэл бөгөөд хамгийн олон хүн амтай хот нь Шайенн.

## Лавлах материал 
## Гадны холбоос 
;Муж улсын засгийн газар
* State of Wyoming government website
* Wyoming Department of Transportation website
* State information and symbols
* Official Wyoming State Travel Website - Forever West
;АНУ-ын Засгийн газар
* Energy Data & Statistics for Wyoming- From the U.S. Department of Energy
* Wyoming State Law Library
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Wyoming
* U.S. Census Bureau
* Wyoming State Facts
;Бусад
* Wyoming's portal to knowledge and learning
* Wyoming Ski and Snowboard Areas on SnowGuide.org
* *Gertrude of Wyoming* by Thomas Campbell
* Wyoming Travel Guide
* Free State Wyoming

Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Нейрон

thumb
**Нейрон** бол мэдрэлийн тогтолцооны бүтцийн болон үйл ажиллагааны үндсэн нэгж буюу эс юм. Нейрон нь гадаад болон дотоод орчноос сэрэл, мэдээлэл, сигналыг хүлээн авч, хадаглаж, боловсруулсны үндсэн дээр хариу цахилгаан болон химийн аргаар илгээдэг өвөрмөц нарийн зохион байгуулалттай тусгай эс юм. Хүний тархинд ойролцоогоор 86 тэрбум нейрон байдаг /Их тархинд 16 тэрбум/ ажээ. 

Нейроныг анх 1837 онд чехийн эрдэмтэн Ян Пуркинэ  (чех. *Jan Evangelista Purkyně*) тархины хөдөлгөөний уялдааг зохицуулдаг эсийг судалж байхдаа нээсэн байна. 

1873 онд Гольжигийн аргыг зохион бүтээсэн нь бие даасан мэдрэлийн эсүүдийг будах боломжийг олгосон нь шинжлэх ухааны чухал ач холбогдолтой байсан юм. Мэдрэлийн эсүүдэд зориулсан "нейрон" (герман. Neuron) гэсэн нэр томъёог Хэнрих Вилхельм Валдейер (герман. *Heinrich Wilhelm Gottfried Waldeyer*) 1891 онд нэвтрүүлсэн байна.

## Нейроны бүтэц 
Нейрон нь аксон (неорит), их бие (перикарион), дентрит гэсэн 3 хэсгээс бүрдэнэ. Их бие дотор бөөм, Гольжийн аппарат зэрэг эрхтэнцэрүүд агуулагдана. Дендрит нь мэдээллийг хүлээн авч перикарионд хүргэх үүрэгтэй. Аксон нь перикарионд боловсруулагдсан мэдээллийг гүйцэтгэгч эрхтэнд хүргэх үүрэгтэй. Аксон нь миелинэн бүрхэвчээр хучигдах ба төв мэдрэлийн тогтолцооны хэсэгт энэхүү бүрхэвч нь олигодентритодоос тогтдог бол захын мэдрэлийн хэсэгт Шванны эсээр хүрээлэгдсэн байдаг. 

## Нейроны ангилал 
Нейрон нь хэлбэр хэмжээний хувьд олон янз юм. 
* Үйл ажиллагаагаар
** Мэдрэхүйн 
** Интернейрон 
** Моторны буюу хөдөлгөөний
* Морфологийн бүтцээр:
** Перикарион буюу нейроны их биеийн хэлбэрээр нь: Пирамидан, ээрүүлэн, од хэлбэрийн 
** Салааны тоо болон хэв шинжээр нь 
*** Гетеротуйлт
**** Аполарны - 
**** Униполарны
**** Фсеүдоуниполарны - Нэг үзүүр байх ба энэхүү үзүүр перикарионы орчим салааснаар нэг салаа нь дендрит болж, нөгөө салаа нь аксон болно. 
**** Биполарны - Нэг дендрит, нэг аксонтой. Нейробластаас үүснэ. 
**** Мултиполарны - 2 болон түүнээс дээш салаатай эс. Бүх нейроны дийлэнх хувийг эзэлнэ. 
**** Анаксонны

Ангилал:Мэдрэл судлал
Ангилал:Эсийн биологи
Коннектикут

**Коннектикут** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Зүүн Хойд хэсгийн Шинэ Английн бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс. Өмнө болон баруун талаараа Нью-Йорк (далайгаар Лонг-Айленд муж улстай), хойд талаараа Массачусеттс, зүүн талаараа Рөүд-Айленд муж улсуудтай хиллэдэг. Коннектикут муж улсын баруун өмнөд хэсэг нь Нью-Йоркын метрополитан бүсийн нэг хэсэг гэж тооцогддог. Коннектикут нь 3.4 сая хүн амтай бөгөөд хүн амаар 29, нутаг дэвсгэрээр 48-д, хүн амын нягтшилаар 4-т ордог. "Үндсэн хуулийн муж улс" гэгддэг Коннектикут нь колоничлолын эхэн үеэс эхтэй урт түүхтэй бөгөөд Америкийн засгийн газрын эхэн үеийн үүсэл хөгжилд нөлөөтэй байв.

Коннектикутын анхны европ суурьшигчид нь голландчууд байсан бөгөөд англичууд 1630-аад онд анхны томоохон суурингуудаа байгуулсан. Томас Хүүкер хэсэг дагалдагчдын хамт Массачусеттсийн булангийн колониос дээш өгсөн явж Коннектикут колонийг байгуулжээ; Массачусеттсээс ирсэн бусад суурьшигчид Сэйбрүүк колони, Нью-Хэйвен колонийг байгуулцгаажээ. Коннектикут болон Нью-Хэйвен колониуд Коннектикутын суурь зарлиг хэмээх баримт бичгийг байгуулсан нь Хойд Америк дахь анхны үндсэн хууль гэж тооцогддог. 1662 онд өөр өөр колониуд эзэн хааны хартийн дор нэгдсэнээр Коннектикут титмийн колони болов. Энэ колони нь Америкийн хувьсгалаар Британийн ноёрхлын эсрэг боссон анхны арвангурван колонийн нэг байсан.

Коннектикут Лонг-Айлендийн хоолойн эрэг дагуу оршдог тул тогтуун уур амьсгалтай. Энэ байршил нь тус муж улсыг далайн хүчтэй уламжлал бүхий муж улс болгосон. Орчин үеийн Коннектикут нь баялгаараа алдартай билээ. XVIII-XIX зуунд Коннектикут аж үйлдвэрийн хүчтэй салбар бий болгоход тусалсан түүхий эдийн нөөцтэй байв. XIX-XX зуунд санхүүгийн байгууллагууд цэцэглэн хөгжжээ. Хартфорд зэрэг анхны даатгалын компаниуд, дараа нь Алтан эргийн дагуу сөрөг даатгалын сангууд үүсэв. Энэхүү хөгжил цэцэглэлт нь Коннектикутын нэг хүнд ноогдох орлогыг хамгийн өндөр болгож, хүний хөгжлийн индекс, өрхийн орлогоор улсдаа тэргүүлэх болов.

## Лавлах материал 
## Гадны холбоос 
### Засгийн газар 
* State of Connecticut - Official state website
* Energy Data & Statistics for Connecticut- From the U.S. Department of Energy
* Connecticut State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Connecticut state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* Connecticut State Register & Manual - updated annually
* Directory of Web sites of Connecticut towns and cities

### Аялал жуулчлал 
* CTVisit.com - Official state tourism website
### Түүх 
* Connecticut Society of Genealogists (Est. 1968)
* Connecticut Historical Society
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Connecticut
* U.S. Census Bureau
* Connecticut State Facts
* History topics timeline of Connecticut 1738-1838

### Иргэний ба бизнесийн байгууллага 
* Connecticut Junior Chamber (Jaycees)
* Connecticut Newspapers
* Connecticut Business & Industry Association
* The Connecticut Business Hall Of Fame

*
Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Татарстан

**Бүгд Найрамдах Татарстан Улс** (товч. **Татарстан**;  , тат. *Татарстан Республикасы*) бол Оросын холбооны нэгж (нэгэн Бүгд Найрамдах Улс) юм. Ижилийн холбооны тойрог, Ижилийн эдийн засгийн бүст багтана. Нийслэл нь Казань. 

Дэвсгэр нутгийн талбай - 68,000&nbsp;км2 (Монголынхтой зүйрлэвэл Увс аймаг шиг). 2010 онд 3,786,488 хүн амтай гэж тоологдсон нь ОХУ-ын одоогийн холбооны 83 нэгжээс 8-рт, 21 БНУ-аас 2-р олон (Башкортостаны дараах) хүн амтай нь гэж үзэгдэнэ. Хүн амын 53% (2,012,571) нь Татар, 39.7% нь Орос. Орос хэлнээс гадна Татар хэл албан ёсны эрхтэй.

ЗХУ-ын үед Автономит Бүгд Найрамдах Улсын статустай байсан бөгөөд ОХУ байгуулагдахад Бүгд Найрамдах Улс болжээ. Татарстан нь 1992 онд тусгаар тогтнолоо зарласан боловч 1994 онд түүнээсээ татгалзсан аж.

## Нэр
Энэ улс орныг Татар хэлээр ЗХУ-ын үеэс одоог (ОХУ-ын үед) хүртэл "Татарстан" хэмээн нэрийдэж байна. Татар+*-стан* хэмээх бүтээвэр нь Монгол хэлнээ «Татар орон», «Татар улс», «Татарын газар» гэж бууна. Тэгвэл Орос хэлээр ЗХУ-ын ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд байх үед нь "Тата́рия" гэж байжээ. Үүний *-ия* дагавар нь Монголоор бас л «орон», «улс», «-ын газар» гэсэн утгатай. Харин ОХУ-ын үед Оросоор "Татарста́н" гэж нэрийдэх болсон.

Монголоор 1991 оноос өмнө **Татар** гэж бичиж байв. Харин одоогийн (1991 онд үүссэн) энэ улсыг "Афганистан", "Пакистан" гэдгийн адилаар **Татарстан** гэж бичиж эхэлжээ. Богиноор бичсэн ч гэсэн (а́ = аа) *Татаар, Татарстаан* гэж бичсэн мэт уртаар дууддаг.

## Газар нутаг
Дорнод Европын тэгш талын төв хэсэгт Москвагаас дорно зүгт барагцаагаар 800 км зайнд Уралын нурууны баруун тийш нилээд зайнд алслаж Татарстан (Татар орон) байрладаг. Нутгийн зүүн хойноос баруун урагш Кама мөрөн (тат. *Чулман*) шувтлан урсаж нутгийн баруун урд үзүүрт Ижил мөрөнд (; тат. *Идел*) цутгадаг.

***Оросын Холбооны Улс дотроо хаяа залгадаг нь*: Киров муж (хойд талаараа), Удмурт (хойд, зүүн хойд), Башкортостан (зүүн, зүүн өмнөд), Оренбург муж (зүүн урд), Самара муж (урд), Ульяновск муж (урд, баруун урд), Чуваш (баруун), Мари Эл (баруун, баруун хойд).
*Хамгийн өндөр цэг: 343 м
*Хойноос урагш хамгийн уртдаа: 290 км
*Зүүнээс баруунш хамгийн уртдаа: 460 км

## Эх сурвалж
## Цахим холбоос 
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс

Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Оросын ислам
Саха

**Саха́** буюу **Яку́т** (; ) — Орос улсын харьяат **орон**. Өдгөө Оросын Холбооны Улсын 83 махбод, Бүгд Найрамдах Улс нэг юм. Алс дорнодын холбооны тойрог, Алс дорнодын эдийн эдийн засгийн бүст хамаарна. 

Саха нутаг 17-р зуунаас Оросын Хаант Улсын мэдэлд орсон бөгөөд 1922 онд ЗХУ-ын ЗСБН Автономит Якут Улс нэрээр өөрчлөн байгуулагдаж 1992 онд ОХУ-ын **Бүгд Найрамдах Саха (Якут) Улс** (БНСахУ) (; ) болж зэрэг ахисан. 

3,083,523 км² газар нутагтайгаараа дэлхийн хамгийн том орон нутаг (Нунавутын өмнө) хэмээн бүртгэгддэг.  

Саха (49%), орос (37%), эвэнх (2%) ардаас бүрдсэн 960 мянган хүнтэй. Албан бичигт орос, саха хэл хэрэглэнэ. Христ (38%), бөө мөргөлд (13%) их итгэх ба шашин шүтдэггүй хэсэг 26 хувь эзэлнэ. Нийслэл  — Якутск. 

## Нэр 
Орны нэрийг орос, саха хэлнээс эх аваад ***Якут***, ***Саха*** гэж хоёр янзаар бичдэг. Алиныхан ч уг гарвал монгол хэлний *«зах»* (*«жаха»* – хязгаар) гэдэгтэй холбоотой. Буриадаар *Яхад* (*зах* буюу *ях* + олон тооны *-д*), *Заха* гэнэ.  

## Газар зүй 
### Уул ус 
Саха 700,000 орчим гол горхи, 800,000 орчим нуур цөөрөмтэй. Үүнд: Лена (4400 км урт), Вилюй (2650 км), Оленёк (2292 км), Алдан (2273 км), Колыма (2129 км), Индигирка (1726 км) гол мөрөн,  Бустах, Лабынкыр нуур дурдагдана.

Верхояны нуруу Лена мөрний зүүн талаар нумран байна. Черийн нуруунд Ялалтын оргил (3147 м) сүндэрлэжээ. 

### Ашигт малтмал 
Газрын тос, шатдаг хий, нүүрс, очир эрдэнэ (дэлхийн нөөцийн 25%), алт, мөнгө, цайрын нөөцтэй. 

### Амьтан ургамал 
Нутгийн ихэнх хэсэг Сибирийн тайга, ойт тундр, тундрын бүст хамаарна. 

Үнэг, булга, туулай, хүдэр, заарт харх, цасны хонь (аргальтай нэг овогт багтана) зэрэг үслэг антай. 

## Хүн ам зүй 
Саха орны хүн амын тоо - 956,896 (2015 он). Нягтшил — 0.31 хүн/км2. Хотжилт — 65.3% (2015 он).

* 2010 онд буриад (ОХУ) гэж 7011 хүн, 2002 онд монгол гэж 46 хүн бүртгэгджээ.

## Түүх 
Саха оронд саха (якут) хэмээх түрэг угсаатан амьдарсаар ирсэн. Мөн эвэнх, эвэн зэрэг тунгус угсаатан байна. 

Оросын Хаант Улс Сибирийн хант улсыг байлдан дагуулснаас 17-р зуунд Сибирь даяарыг эрхэндээ оруулсан. 

Оросын казак цэрэг 1632 онд Ленийн шивээг (Якутск) босгож, 1638 оноос тус нутгийн төв болгон хөгжүүлж, олон суурин нэмж үүсгэжээ. 

1708 онд Сибирийн мужийг үүсгэсэн ба 1782 онд Эрхүү мужид хамааржээ. 1805 онд Якутск муж салан байгуулагдсан. 

1922 оны 4 сарын 27-нд Зөвлөлт Оросын харьяанд Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд  Найрамдах Якут Улсыг үүсгэн байгуулсан.

1992 онд ОХУ байгуулагдахад нутгийн ардын «*Саха*» нэрийг орос хэлнээ өргөн хэрэглэжээ. Гэвч уламжлалт «*Якутия*» энгийнээр хэрэглэгдсээр байдаг.

## Нутгийн хуваарь 
Одоогийн байдлаар Сахагийн нутаг дэвсгэр 32 аймаг , 2 хот болон хуваагддаг. 

## Зургийн цомог 
## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Оросын холбооны муж

Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Канзас

**Канзас** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын "зүрх" хэмээдэг Төв бүсэд оршдог АНУ-ын Дундад Өрнөдийн муж улс юм. Тус муж улсын дундуур урсдаг Канзас голын нэрээр нэрлэгдсэн ба энэ голын нэр нь тус нутагт оршин суудаг байсан Канза омгийнхны нэрээр нэрлэгджээ. Тус омгийн нэр (тухайн хэлээр *kką:ze*) нь "салхины хүмүүс" буюу "өмнөдийн салхины хүмүүс" гэсэн утгатай гэдэг боловч энэ нь тус нэрний анхны утга биш билээ. 

Түүхийн үүднээс авч үзвэл тус нутагт бизон агнаж амьдардаг нүүдэлчин уугуул америкчууд олноороо аж төрдөг байжээ. 1830-аад онд европ гаралтай америкчууд анх суурьшсан боловч 1850-иад онд боолчлолын асуудлаар улс төрийн дайн ид явагдаж байх үед ирж суурьшигчдын тооны өсөлт түргэсжээ. 1854 онд АНУ-ын засгийн газар тус нутагт нүүдэллэн суурьших явдлыг албан ёсоор нээлттэй болгосноор Шинэ Англиас боолчлолыг эсэргүүцэгч чөлөөт муж улсынхан, хөрш Миссуриэс боолчлолыг дэмжигч суурьшигчид Канзасыг чөлөөт муж улс болох уу эсвэл боолын муж улс болох уу гэдгийг шийдвэрлэхийн тулд тус нутаг дэвсгэр рүү бөөн бөөнөөрөө ирцгээж байв. Эдгээр хүчнүүд хоорондоо мөргөлдөж, зөрчилдөж байсан тул тус муж улс нь байгуулагдсан эхний үедээ хүчирхийлэл, эмх замбараагүй байдлын үүр уурхай болж байсан бөгөөд Цуст Канзас гэгддэг байв. Боолчлолыг эсэргүүцэгчид яваандаа дийлж, 1861 оны нэгдүгээр сарын 29-нд Канзас Холбоонд чөлөөт муж улсын хувиар нэгджээ. Америкийн Иргэний дайны дараа цагаачдын давалгаа тал газрыг үржил шимтэй газар тариалангийн талбай болгоход Канзасын хүн ам огцом өсчээ. Өнөөдөр Канзас хамгийн үржил шимтэй хөдөө аж ахуйн муж улсуудын нэг болсон бөгөөд олон үр тарианы төрөл тарьдгаас улаан буудай, наранцэцгийн үйлдвэрлэлээр ихэнх жил улсдаа тэргүүлдэг.

## Лавлах материал 
## Гадны холбоос 
* State of Kansas
* Kansas Travel and Tourism Division
* Kansas State Historical Society
* Kansas State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Kansas state agencies
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Kansas
* Persian Community in Kansas
* Kansas Department of Transportation maps
* Cutler's History of Kansas
* Kansas Maps from the Perry-Castañeda Library map collection at the University of Texas

*
Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Хойд Дакота

**Хойд Дакота** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Өрнөд ба Өрнөд бүсэд оршдог АНУ-ын муж улс. Хойд Дакота нь нутаг дэвсгэрээр 19-т, хүн амаар 48-д ордог ба 2006 оны байдлаар дөнгөж 640 мянган хүн амтай болсон. Хойд Дакотаг анх Дакотагийн Нутаг Дэвсгэрийн хойд хагасыг тасдан авч байгуулсан бөгөөд 1889 оны арваннэгдүгээр сарын 2-нд Холбоонд 39 дэх муж улсаар нэгджээ.

Миссури гол муж улсын баруун хэсгээр урсан өнгөрч, Гарризон далангийн ард Сакакавеа нуурыг үүсгэдэг. Муж улсын баруун хагас нь толгодорхог ба хүрэн нүүрс, газрын тос агуулна. Зүүн зүгт Умардын Ред гол үржил шимжтэй газар тариалангийн талбай бүхий Ред голын хөндийг бүрдүүлдэг. Хойд Дакотагийн эдийн засаг, соёлд хөдөө аж ахуй удаан хугацаагаар зонхилж байв.

Муж улсын нийслэл нь Бисмарк, хамгийн том хот нь Фарго. Анхны нийтийн их сургуулиуд Гранд Форкс болон Фаргод бий. Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчин Минот ба Гранд Форкст баазуудтай.

## Лавлах материал 
## Цахим холбоос 
* State of North Dakota official website
* North Dakota tourism website
* Energy Profile for North Dakota
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of North Dakota
* U.S. Census Bureau facts of North Dakota
* North Dakota State Facts - USDA
* Pictures of the Dakotas: Badlands and Theodore Roosevelt National Parks
* GhostsOfNorthDakota.com - a pictorial documentary of North Dakota "ghost towns"


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс