open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фүс

**Фүс** (англи: **mandarin square**; хятад: 补子, пиньинь: Bǔ zǐ; заримдаа монгол номд "**пүүз**" гэнэ) нь Юань, Мин, Манж Чин гүрний үеийн хаад ноёдын зэрэг зиндааг ялган илэрхийлж байсан ёслолын дээл, хүрмийн урд, хойно хаддаг байсан элдэв зүйлийн амьтны дүрсийг оёж хатгасан дугариг ба дөрвөлжин дүрстэй торгон тэмдэг юм. 

## Түүх 
Эртний Хятадын түүхэд сайд түшмэдийн албаны хувцсыг зөвхөн өнгөөр ялгаж байсан бөгөөд  14-р зуунаас эхлэн Монголын эзэнт гүрний үеийн язгууртнуудын дээлд гоёлын хээ угалз байдлаар хэрэглэж байснаас үүдэн фүс гэх зүйлийг мөн хэрэглэх болов. 1391 онд Мин улсын хувцасны хууль батлагдахад сайд түшмэдийг зэрэглэлээр нь ялгахдаа хувцасны өнгөөр нь ялгахаас гадна амьтдыг дүрсэлсэн фүс хэмээх зүйлийг нэмж өгсөн нь Мин улсын вассаль улс Чосонь, Вьетнам улс, хожим нь Чин гүрэн, Богд хаант Монгол Улсад өөрийн онцлогт тохируулан хэрэглэж байсан. 

Фүсийг хэрэглэхдээ бичгийн түшмэд шувуун дүрстэй, цэргийн түшмэд араатан амьтны дүрстэй дөрвөлжин хэлбэртэйг албаны хувцасны хэвлийн хэсэг болон ар нуруунд тус бүр нэгийг хаддаг байсан. Харин хааны удмын язгууртнууд луун хээтэй дугариг фүсийг хоёр мөрөнд тус бүр 1, ар өвөр талд тус бүр нэгийг зэрэг зиндаанаас хамаарч адил бусын дүрслэл хэмжээтэйг хаддаг байсан. 

## Хятад 
## Чин  гүрэн 
Чин ван хүн 2 эсрэг харсан, 2 зөрүү харсан нийт 4 т фүс хаддаг байсан бол жүн ван хүн 4 зөрүү харсан луут фүстэй байдаг байжээ. Бэйл хүн 2 эсрэг харсан луу, Бэйс хүн хоёр зөрүү харсан лууг хаддаг байсан байна.

## Монгол 
1911 онд Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Манжийн үед хэрэглэж байсан фүсийг хориглож, шашны бэлгэдлийг шингээсэн өөрийн гэсэн фүс хэрэглэж эхэлсэн.

## Зургийн цомог 

Файл:Torture of prisoners. Diez-Album.jpg|Ил хаант улсын үеийн түшмэдийг шийтгэж байгааг дүрсэлсэн зураг
Файл:Temüjin proclaimed as Genghis Khan in 1206 Jami' al-tawarikh manuscript (trimmed).jpg|Судрын чуулган номд дүрсэлсэн зураг
Файл:Liu Daxia.jpg|Мин улсын түшмэл Лю Дашя
Файл:Weng Pu Portrait of a young official.jpg|Чин гүрний түшмэл Вэн Пү
Файл:Quan phuc Nguyen Tri Phuong.jpg|Вьетнамын 6-р дэсийн түшмэлийн хувцас
Файл:Манлайбаатар Дамдинсүрэн.jpg|Жүн вангийн фүстэй Манлайбаатар Дамдинсүрэн
Файл:Ruler in Triumph Scenery, early fourteenth century. SBB-PK, Diez A fol. 71, p. 46, no. 4.jpg|14-р зууны үеийн монголчууд
Файл:Badge (Lizi) of the Imperial Prince with Dragon LACMA M.49.6.8 (1 of 2).jpg|Мин улсын үеийн чин вангийн 4 хумст луун фүс
Файл:Badge (Hyungbae) of the Upper Civil Rank with Two Cranes LACMA M.2000.15.198.jpg|19-р зууны үеийн Солонгосын бичгийн түшмэлийн фүс

Ангилал:Хятадын хувцас судлал
Ангилал:Хятадын соёлын түүx
Ангилал:Хятадын одон ба хүндэтгэлийн медаль

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол хувцас
Жүн ван

**Жүн ван** (ханз үсэг:郡王, пиньинь: Jùn wáng) заримдаа **Жюнь ван** хэмээх цол нь Зүүн Азийн орнуудын хааны ургийн ноёнд олгож байсан цол юм. Энэ цол анх Хятадын Хань улсын үеэс бий болж, дараах үеийн олон төрт улсууд уламжлан хэрэглэж, зүүн азийн Япон, Солонгос, Вьетнам, Манж, Монгол зэрэг оронд түүхийн өөр өөр цаг үед жүн ван гэх хятад цолыг хэрэглэх болсон.  

## Түүхийн тойм 
Тэр дотроос Их Монгол Улс, Юань, Мин, Чин улсын үед монголын ихэс язгууртны хүрээнд хэрэглэж байсан. Улс бүрийн үед харилцан адилгүй зэрэгт хуваагдаж байсан бөгөөд Юань улсын үед 5 эсвэл 6 дугаар дэсийн вангуудад олгож байсан. Чин улсын үед **Төрийн Жүн ван** (манжаар:, Доро и гиюн ван) гэж нэрлээд хошой чин вангийн дараах хоёрдугаар дэсийн цол болгож, манж, монгол ноёдод хааны зарлигаар олгох болсон. 

Манжийн үеийн жүн вангийн малгайн оройд улаан эрдэнийн чулуун жинс тогтоож, дунд нь 3 тана шигтгэнэ. Зун цагийн ёст малгайн магнайвчинд 4 тана, хойд талын алтан цэцэгт 3 тана хадна. Чин вангийн адил торгон дээл, зөрүү луутай байна. Өвлийн цагт булгаар хажсан шилүүсний арьсан дэвсгэр хэрэглэнэ. Чин улсын манж жүн вангийн жилийн цалин 5000 лан, 5000 ху будаа, жүн вангийн залгамжлагчийн жилийн цалин 3000 лан, 3000 ху будаа авч байсан бол Ар, өвөр Монголын жүн вангийн жилийн цалин 1500 лан мөнгө, 20 боодол торго, 50 хамжлага захирах эрхтэй байжээ.

## Мөн үзэх 
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Хятад ноёдын цол хэргэм

Ангилал:Цол
Ангилал:Хятадын цол
Ангилал:Монголын цол
Пүнлүү

**Пүнлүү** (монгол бичиг: ; , галиг: Fènglù) нь дундад зууны үеийн зүүн азийн төрт улсуудын төрийн албаны түшмэдийн цалин хөлс, шан харамжийг илэрхийлдэг, хятад гаралтай үг юм.

## Манжийн үе 
Манж Чин улсын үед Монголын засаг, засаг бус ноёд, бүх шатны түшмэд албан хаагчид албан тушаал, хэргэм зэргээс хамаарч Манжийн төрөөс пүнлүүг зэрэглэлтэйгээр олгодог байсан. Монгол ноёд түшмэдэд пүнлүүг мөнгө болон торгоор бодож жилдээ 1 удаа олгодог бол хятад нутгийн түшмэлд мөнгө болон амуу будаагаар жилдээ 1 удаа олгодог байжээ. Чин улсын төрөөс олгодог Манжийн хааны угсааны чин ван, жүн ван зэрэг ноёдын пүнлүү нь Хорчин Монгол ноёдынхоос 4 дахин өндөр байсан бөгөөд Хорчины чин ван, жүн вангийн пүнлүү бусад монгол хошуудын чин ван, жүн вангийн цалингаас өндөр байсан. Монгол ноёд нь хэргэмийн пүнлүү, томилогдсон албан тушаалын пүнлүү, гүнж гэгийн эфү болсны пүнлүү, Цянь чин мэнд бараалхсаны пүнлүү, Хааны ордонд жасаалсны, Хааны анд оролцсоны зэргээр юу хийдэг, хэнтэй гэрлэсэн, ямар цолтойгоос хамаарч давхар пүнлүү, шан харамж авч байсан. Пүнлүүг олгохдоо "пүнлүү авах ноёдын тоо, дансыг өвлийн сүүл сарын 15-нд багтаан монгол журганд мэдүүлж, хаврын дунд сарын 13-наас хаврын сүүл сард" багтаан өгч байжээ.

### Торго 
Мөн монгол хошуудын ноёд түшмэдэд олгодог торгоны хэмжээ, торгоны төрөл зүйл нь тухайн ноён, түшмэлийн цол хэргэмээс шууд шалтгаалж харилцан адилгүй байсан.

**Тайлбар:**

# Магнаг торго: Алт, мөнгөн утас оруулж нэхсэн луу хээтэй торго
# Их Таж торго: Өнгө, дотрыг өөр өөр өнгийн утсаар ялгаруулан нэхсэн нэгэн зүйл торгомсог бараа
# Дард торго: Алтан утсаар нэхсэн торго
# Нолом: Алтан утсаар ар гарган нэхсэн хоргой мэт торго
# Дотоод торгомсог: Бүдүүвтэр нэхээстэй торго
# Бөст торго: Хөвөн нэхмэл бараа
# Ис, Хөх ис торго: Аргүй нэхсэн хөө хар өнгөтэй торго
# Шаа торго: ширхгээр сиймхий торлож нэхсэн бөс, сиймхий торго
# Хив: Маш нимгэн торгомсог эд

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын эдийн засгийн түүх
Ангилал:Ажлын хөлс
Лувсандаржаа

,

## Зава Ламын тухай Гадна холбоосууд 
Лувсандаржаа ламын тухайн Герман хэлээлхи PDF

Ангилал:Буддын шашны санваартнууд
Төвөдийн эмнэлэг зурхайн хүрээлэн

Төвдийн Эмнэлэг Зурхайн Хүрээлэн буюу Мэнзийхан (Tibetan Medical and Astrological Institute Men Tsee Khang) нь 1916 онд 13-р Далай Лам Түвдэнжамцийн санаачлагаар Төвдийн алдарт эмч Чанравноров байгуулсан. 1959 онд Хятадууд Төвдийг эзлэснээр хойш нэг хэсэг хаагдсан байснаа Соёлын хувьсгалаас хойш дахин сэргэн одоо Төвдийн Өөртөө засах орны Лхаса хотод Эмнэлэг Зурхайн хүрээлэн нэртэйгээр байгаа. Мөн Энэтхэгийн Дхарамсала хотод Төвдөөс дүрвэн гарсан эмч нар 1961 онд уг хүрээлэнгийн уламжлалыг хадгалсан хүрээлэнг байгуулсан. Эмнэлэг, сургалт, үйлдвэрлэлийн үйл ажилгаа явуулдаг.

## Гадна холбоос 
Дхарамсала дахь Төвдийн эмнэлэн зурхайн хүрээлэнгийн вебсайт https://web.archive.org/web/20080512001842/http://www.men-tsee-khang.org/lstatus/establish.htm

Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан
Ангилал:1961 онд байгуулагдсан
Ангилал:Энэтхэгийн байгууллага
Ангилал:Төвөд анагаах ухаан
Нүүр хуудас

__NOTOC____NOEDITSECTION__

  
    
      Онцлох өгүүлэл
      
      бусад онцлох өгүүлэл **·** энэ юу вэ?
    
    
      Мэдээ
      
    
  
  
    
      Танилцуулга
      
    
    
      Өгүүллийн ангилал
      
      бүх ангилал
    
  

  Бусад хэл
  
  бусад бүх хэлний Википедиа

    Бусад төсөл
    

Ангилал:Википедиа:Нүүр хуудас
Хийд

**Хийд** — Буддын шашны лам хуврагын хурж, сууж, шашны үйл эрхлэх газар. 

## Нэрийн гарал үүсэл
Хийд гэдэг үгийн өөрийн утга нь хийд буйд газар гэсэн утгатай бөгөөд хүний хөл үймээнээс хол буйд газар байгуулагддаг байсан учраас хийд гэж нэрлэх болсон гэдэг. 

## Ерөнхий ойлголт
Аливаа нэгэн хийд нь гол цогчин дуган буюу хурлын танхим болон бусад мөргөлийн сүм дуганууд, лам нарын амьдрах байр гэрүүдээс бүрдэх бөгөөд хийд бүрт Бурхан багшийн тааллын шүтээн болсон суврага нэг буюу хэд хэдээр бүтээгдсэн байдаг. Хийдийн оршин байгаа газрын хил хязгаарыг горлом гэх бөгөөд хуучин цагт горломыг даган эргэл мөргөл хийх гороо зам байдаг байсан байна. 

Түүнчлэн хийдийн сахиус бурхан гэж байх бөгөөд тухайн хийд бүрийн онцлогоос хамаарч янз бүрийн сахиустай байж болно. Шарын шашны хийдүүд ихэвчлэн Махагала, Сэндэм, Жигжид сахиустай байдаг бол Улааны ёсны хийдүүдийн сахиус нь Доржпүрэв, Дамдин гэх мэт байдаг байна. Ямарваа орон хийдийн газар байлаа гэхэд заавал нэг томоохон хутагт хувилгаан, эрдэмтэн мэргэдээр зохиолгосон тухайн хийдийн жаяг гэж байдаг. Энэ нь тэр хийдийн өдөр тутам болон ерийн нөхцөл байдалд явуулах хурал номын үйл ажиллагаа, лам хуврагуудын дэг журмын тухай бичсэн мөрийн хөтөлбөр бичиг юм. 

Хийд бүр өөрийн гэсэн онцлог хурал номын үйл ажилгаа явуулах хуваарьтайгаас гадна шавь лам нарын үзэж судлах номын хувьд ч ялгаатай байдаг. Тухайн хийдийн гүн ухааны судалгааны үндсэн чиглэлийг нь игчаа гэх бөгөөд. Монголын сүм хийдүүд үндсэндээ Гүнчин игчаа, Сэрийн игчаа, Банчин игчаа гэсэн гурван гүн ухааны сургалтыг явуулдаг. Заяын хийдийг Сэрийн игчаатай гэдэг бөгөөд энэ нь уг хийдийг үүсгэн байгуулсан Зая Бандида Лувсанпэрэнлэй гүн ухааны сургуулиа байгуулахдаа Төвдийн Сэра хийдийн гүн ухааны сургалтыг авсан учраас Сэрийн игчаатай гэдэг. Гандангийн Дашчоймбол дацан Гүнчин игчаатай. Гүнчин игчаа гэдэг нь Төвдийн эрдэмтэн Гүнчин Жамьяншадвийдорж гэдэг хүний боловсруулсан гүн ухааны сургалтыг хэлдэг байна. Нөгөө Банчин игчаа гэдэг нь Монголд тийм ч түгээмэл дэлгэрээгүй бөгөөд 3-р Банчин Богд Содномдагвын боловсруулан гаргаж Төвөдийн Бэрээвэнгийн Лосалин хийдэд сургалтандаа хэрэглэдэг систем юм. Монголын ихэнх сүм хийдүүд Гүнчин игчааг баримтласан байдаг.

## Монгол дахь хийдүүд
Орчин цагийн Монголын хамгийн том хийд нь Гандантэгчэнлин хийд бөгөөд Заяын гэгээний хийд, Ламын гэгээний хийд, Эрдэнэ-Зуу хийд гэх мэт бусад томоохон хийдүүд бий. 1938 оноос өмнө Монгол оронд 760 шахам сүм хийд байсан гэсэн мэдээ байдаг. Одоо албан бус мэдээгээр 200 гаруй сүм хийд байгаа мэдээ байна.

## Эх сурвалж
Лам

thumb|150px|Улаанбаатарын Монгол лам
**Лам** гэдэг нь түвэд хэлээр: Их хүн гэсэн утгатай (төвөдөөр བླ་མ་ [Бла-ма] гэнэ.) Түвэдэд Буддизм анх орж ирэхдээ хувраг хүнийг нэрлэхийн тулд Санскрит хэлний багш гэсэн утгатай гүрү (guru) гэдэг үгийг орчуулан авч ашигласан юм. Түвэдийн шашны түүхэнд энэ нь томоохон хийдийн тэргүүн, хувилгаадыг хэлдэг байсан бол орчин үед хувраг хүнийг дууддаг нэр болжээ. 

Ангилал:Буддын шашин
Жаяг

**Жаяг** () гэдэг нь цаазын бичиг гэсэн утгатай Төвд үг. Бурханы шашины ямарваа сүм хийдийн лам нарын баримтлах хууль цааз, дэглэм журамын бичгийг жаяг гэдэг. Хийд бүр өөр өөрийн онцлог байдалдаа таарсан жаяг бичгийг боловсруулан дээдс хутагт хувилгаадаар батлуулан бичүүлдэг. Жаягийг цаасанд буулган тухайн хийдийн сүм дуганы хананд хадсан байдаг. Жаяг бичигт тухайн хийдийн лам нарын хурал ном хурах эрэмбэ дараалал, болон хуралын дэг журам, хэдийд ямар хурал ном хурах хуваарь, тухайн хийдийн лам нарын дотоод дэг журам, лам нарын хоорондын харицааг зохицуулсан байдалтайгаар бичигдсэн байдаг. Ямар нэг сүм хийдийн газарыг шинээр байгуулвал заавал нэг эрдэмтэй том хутагт хувилгаанаас шинээр байгуулагдаж байгаа хийдийн жаяг бичгийг бичүүлж авдаг. Монголын ихэнх хийдүүд Далай лам, Банчин богдоос жаягаа авсан байдаг байна.
Ангилал:Төвөдийн буддын шашин
Тана

thumb|Таныг ордны хаалганд шигтгэн чимэглэсэн байдал
thumb|Сувдны хясаанаас тана эрдэнийг хийдэг

**Тана** гэдэг нь сувдны хясааг өнгөлж гоёл чимэглэлийн зориулалтаар бэлтгэснийг хэлдэг бөгөөд Монголчуудын дунд есөн эрдэнийн нэг гэж тооцогддог. Эмэгтэйчүүдийн гоёл чимэглэл болон ноёд язгууртнуудын хэргэм зэргийг илтгэсэн хувцасны тэмдэг болгон ашигладаг байсан. Ойрх Дорнодын орнууд, Иран, Энэтхэг зэрэг газарт Исламын шашны сүм хийд, хаад ноёдын орд харш зэрэг байшин барилгын хана, хаалганд шигтгэн чимэглэл болгон ашигладаг. Эдүгээ ч таныг гоёл чимэглэлд шигтгээ болгон өргөнөөр ашигласаар байна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн
Ангилал:Байгалийн бэлдэц материал
Ангилал:Нялцгай биетнийг судлах ухаан
Ангилал:Загасчлал
Эдвард Игер

**Эдвард Мкмаген Игер** (; 1911 оны – 1964 оны 10-р сарын 23) нь хүүхдийн зохиолын ном бичдэг америк зохиолч байжээ.

## Уран зохиол 
Номнууд

* *Mouse Manor* (1952)
* *Playing Possum* (1955)
* *Half Magic* (1954)
* ''Knight's Castle* (1956)
* *Magic By the Lake* (1957)
* *The Time Garden* (1958)
* *Magic Or Not?* (1959)
* *The Well-Wishers* (1960)
* *Seven-Day Magic'' (1962)

Ангилал:АНУ-ын зохиолч
Ангилал:Хүүхдийн зохиолч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1911 онд төрсөн
Ангилал:1964 онд өнгөрсөн
Чөмөг

[thumb|right|200px|Чөмөг дэх эснүүд, [Грэйгийн Анатоми]]
**Чөмөг** (Латин: ***medulla ossea***, Англи: bone marrow) гэдэг нь ясны доторхи хөндий зайнуудад байдаг зөөлөн эд юм. Насанд хүрэгчдийн том ясан дахь чөмөгнүүд (чөмөг яс) цусны эсүүдийг төлжүүлж байдаг. Нас бие гүйцсэн хүний биеийн жингийн 4 хувь буюу ойролцоогоор 2.6 кг жин татдаг.

## Анатоми 
### Ясны чөмөгний төрлүүд 
**Улаан чөмөг** хийгээд **шар чөмөг** гэсэн хоёр төрлийн чөмөг байдаг. Цусны улаан эс болон тромбоцит эсүүд улаан чөмгөнд үүсч бий болдог бол цагаан эсний ихэнхи нь улаан чөмгөнд үүсэж, зарим хэсэг нь шар чөмгөнөөс үүсдэг байна. Чөмөгний хоёр төрөл хоёулаа олон тооны цусны судас болон торлог судлыг агуулна. Анх эхээс төрөхөд бүх чөмөг улаан чөмөг байдаг. Улмаар нас ахих тусам шар чөмөг болон хувирна. Улаан чөмөг ихэвчлэн дал, сүүж, өвчүү, хавирга, гавал, нурууны нугалам яс тэргүүтэн хавтгай яснуудад байдаг бол шар чөмөг нь урт чөмөг яснуудын дунд хэсгийн хөндий зайнуудад оршдог.
Их хэмжээгээр цус алдсан нөхцөлд шар чөмөг цусны эсийг нөхөн төлжүүлэхийн тулд улаан чөмөг болон хувирдаг.

### Холбогч эд 
Ясны чөмөгний бүх холбогч эдүүд гэдэг нь цусны төлжилтийн (haematopoiesis) анхан шатны үйл ажиллагаанд шууд оролцдоггүй эдүүд юм. Улаан чөмгөнд оршдог холбогч эсүүдээс гадна шар чөмөг үүнд хамаарагдах бөгөөд чөмөгний холбогч эдүүдийн ихэнхи хэсгийг бүрдүүлж байдаг.

Ясны чөмөгний холбогч эдийг бүрдүүлэгч эсүүд нь:
* фибробласт эсүүд (fibroblasts)
* макрофаг эсүүд (macrophages)
* адипоцит эсүүд (adipocytes)
* остиобласт эсүүд (osteoblasts)
* цусны судас (sinusoid)

Ялангуяа макрофаг эсүүд цусны улаан эсний төлжилтөд чухал үүрэг гүйцэтгэн гемоглобиныг бий болгох төмрийг зөөвөрлөнө.

### Ясны чөмгийг зөөвөрлөгч 
Чөмгөнд бий болсон цусны эсүүдийг зөөвөрлөх үүргийг цусны судас гүйцэтгэнэ. Судас боловсорч гүйцээгүй эсүүдийг тогтоон зогсоож байдаг. Мембраны уураг агуулсан боловсорсон цусны эсүүд л цусны судасны эндотил эдтэй барьцалдан цааш дамжин явах боломжтой болдог.


Ангилал:Тунгалгийн систем
Ангилал:Цус судлал
Ангилал:Яс
Богд

## Богд хэмээх нэрийн учир 
Богд гэдэг үг бол Будда гэсэн утга бүхий Монголчуудын дунд ариун дээд шүтээн болсон хүн, эсвэл өндөр дээд шүтлэгт уул хайрханыг нэрлэхэд хэрэглэдэг үг. Уг үгийг гарвалыг эрдэмтэд Монгол хэлэнд Уйгур хэлээр дамжин орсон үг гэж үздэг бөгөөд уг нь Санскрит хэлний Бурхан гэсэн утгатай Буддха гэдэг үг Уйгур хэлнээ орохдоо тухайн хэлний онцлог байдлаас болж Бугдха болон хувирсан гэж үздэг байна. Уйгур хэлэнд Буддха хэмээхийг эхний  гийгүүлэгч  болж, хэлний угийн сул дуудлагатай  гийгүүлэгч Уйгур хэдний шүдний  гийгүүлэгч болон дуудагдсанаас Бугда болон хувирсан нь Монгол хэлэнд орохдоо Богда\Богд гэсэн үг болж хувирсан гэж үздэг байна. Тиймээс Богд гэдэг үгийг Бурхан гэж ухан ойлгох болж, улмаар богд хүн, богд сургаал, богд лам, богд уул гэсэн нэрс үүсэн бий болжээ. 

Богд гэдэг нь бурхан мэт онцгой тодорсон содон, гэгээрсэн, цэцэн, мэргэн, дээдийн дээд гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Чингис хааныг бурхантай адил дээдлэн шүтэх болсоноор Богд Эзэн Чингис Хаан гэх болсон бол Монголын анхын хувилгаан Живзүндамба хутагтын анхдугаар дүр Өндөр Гэгээн Занабазарыгаа бурхан мэт ховор лам хэмээн Богд гэж нэрлэж, 1911 онд Манжаас туурга тусгаар улс болохдоо 8-р Богд Живзүндамбыг хаан ширээнд залж, Олноо өргөгдсөн Богд хаан гэж хэмээн өргөмжлөж, төр улсаа Олноо Өргөгдсөн Богд Хаант Монгол Улс гэж тунхаглан зарлаж байсан билээ. 

Түүнчилэн Монголчууд бусдаас онцгой, өндөрлөг, ялгарангуй уулыг Богд гэж нэрлэсэн байх бөгөөд ийм нэртэй уулс нь ихэвчлэн тал хээрийн бүст тохиолдоно. Тийм нэртэй уулс нь Хайрхан нэртэй уулстай адил хад бартаа ихтэй биш, харин хавь ойрдоо содон ноёлог уул байдаг байна. Говийн сүрлэг содон уулс ийм нэртэй байх нь элбэг. Иймээс Богд нэртэй уулс нь бурхан мэт онцгой тодорсон содон уулын нэр болдог байна. Их Богд, Бага Богд, Арц Богд, Аж Богд, Ноён Богд, Хан Богд, Сэгс Цагаан Богд, Шилийн Богд тэргүүтэн Богд нэртэй уулс тооцвол арвин байдаг. Жишээ нь Богд хан уул л гэхэд Монголын ой модот Хангай, Хэнтийн уулсын хамгийн урд хязгаар, тал хээр нутгийн умард хил болон оршдог билээ.

## Ашигласан материал 
Арьяасүрэн, Богд Уулын нэрийн учир, *Монгол ёс заншлын их тайлбар толь*, 1-р боть, 2001 он, Улаанбаатар, (хуудас 507-509)

Ангилал:Үгийн гарал судлал
Гаачин лам ринбүчи

**Гаачин лама ринбүчи** хэмээх энэ лам бол Төвөдийн Дашлхүнбо хийдийн лам хүн байсан бөгөөд. Өөр нэр нь Рэгдэл бүрүлгү (Ригдол түлкү). 19-р зууны сүүлч, 20-р зууны эхээр Халхын Сайн Ноён Хан аймагийн Далай Чойнхор вангийн хошууны ноёны номын багшаар уригдаж ирээд уг хошууны Тариатын хүрээн дээр сууж байсан гэдэг. Монголын алдарт маарамба Лүнриг Дандарын (1835-1920) багш байсан.

Ангилал:Төвөдийн буддын шашны лам
Ангилал:Буддын шашны санваартнууд
Ринбүчи

**Ринбүчи** () гэдэг нь эрдэнэ гэсэн утгатай Төвөд үг. Бурханы шашны хувилгаан лам нарыг дуудахад хэрэглэдэг нэр бөгөөд эрдэнэ мэт ховорхон эрдэмтэй чадалтай хувилгаан хүн гэдэг үүднээс ийн эрдэнэ гэж дууддаг. Монгол хэлний дуудлагаас болж ренбүүчи гэх мэт өөр өөрөөр бичих ёс бий. Банчин ринбүчи, Бакула Ринбүчи, Жадо ринбүчи гэх мэтээр төвдийн хувилгаан лам нарыг дууддаг.

Ангилал:Буддын шашны цол
Ангилал:Төвөд хүний нэр‎
Ангилал:Төвөдийн буддын шашны хүн
Ангилал:Важраяна буддын шашны хүн
Жадо ринбүчи

Файл:00jado.gif|Жадо ринбүчи Данзанжунай ламтан

**Жадо ринбүчи**, сахилын нэр нь Данзанжунай гэдэг, 1954 онд Төвдийн нутагт Лхасаас 220 км зайтай байдаг Тэнгэр Нуурын орчимын Абу Хор гэдэг нутагт малчин айлынд төрсөн. Гурван настайдаа нутгийнхаа Жадо хийдийн хамба ламын зургаа дахь дүрийн хувилгаан ламын хойд дүрээр тодорч ширээнд залагдсан.

1959 онд түүнийг таван настай байхад Хятадууд Төвдийг эзэлж тэрээр Балба, Энэтхэгт дүрвэн гарч Умард Энэтхэгийн Далхауси гэдэг газарт байгуулагдсан хувилгаан хүүхдүүдийн сургуульд сурч бичиг үсэг үзэж, Бурханы шашины уншлага номонд боловсорсон байна. 1964 онд 14-р Далай ламаас банди сахил хүртэж, 1973 онд Лин ринбүчигээс гэлэн сахил хүртсэн байна.

1972 оноос 1990 оныг хүртэл Өмнөд Энэтхэг дэхь Сэражи хийдэд шавьлан суралцаж, 1991 онд Төвдийн бурханы шашины лам нарын дундхи эрдэмийн хамгийн өндөр цол болох гэвш лхаарамба цолыг ном хаялцаж хамгаалажээ. Улмаар цаашид Жүдод дацанд тарнийн ёсны номонд боловсорч, 1992-1996 онд Далай Ламын дэргэдийн Намжал Дацан хийдийн багшийн албанд томилогдож ажиллаж байгаад 1997 онд тус хийдийн хамба ламаар сонгогдож 2004 он хүртэд хамбын ширээнд суужээ.

Жадо ринбүчи 1991-1992, 1994, 1995, 1999, 2005,2006, 2007, 2008 онуудад Монгол оронд уригдан ирж Шашны дээд сургуульд бурханы шашны гүн ухааны ном заан Монголын лам хар сүсэгтэн олонд Бурханы ном айлдаж байсан. Монгол орноос гадна Америк, Европын олон оронд бурханы ном номлох үйлсийг дэлгэрүүлдэг. Тэрбээр Монгол хэл мэддэг цөөн Төвд лам нарын нэг юм.

Жадо ринбүчи бол эдүгээгийн Төвдийн бурханы шашины Гэлүгба ёсны (манайхан шарын шашин гэдэг) хамгийн өндөр дээд эрдэм боловсролтой лам нарын нэгт тооцогдож байгаа бөгөөд Далай Лам болон түүний хоёр багш болох Лин ринбүчи, Тижан ринбүчи, Бакүла ринбүчи, Түлшиг ринбүчи зэрэг олон эрдэмтэй багш нарыг шүтэж, бурханы шашины судар тарнийн ёсны дамжлагуудыг хүлээн авсан хүн юм. Жадо ринбүчийг Цагийн Хүрд буюу Калачакра ёсны номонд мэргэшсэн цөөн лам нарын нэг гэдэг. Түүнчлэн Сэра хийдийн сахиус Хаянхирваа бурханы дамжлагыг бүрэн төгс баригч цөөхөн хүмүүсийн нэг юм.

2007 онд Монголд морилохдоо Гандантэгчэнлин хийдийн Идгаачойлин дацанд Хаянхирваа бурханы авшиг, эш дамжлага тэргүүтнийг тэнд цугларсан хэдэн зуун сүсэгтэн олонд хоёр долоо хоногийн турш харамгүй сэтгэлээр бүрэн хүртээж, Дархан, Дорнод аймаг зэрэг газруудаар явж Арван Хангалын эш дамжлага хүртээх зэргээр сүсэгтэн олонд номыг хурыг буулгасан.  

Ринбүчи Монголд 2008 оны 4-р сард Далай Ламын орчуулагч Дорждүдэлийн хамт айлчлан Монголын их дээд сургуулиудын багш, оюутануудад бурханы шашины сэдвээр лекц унших, шинээр байгуулагдаж байгаа Наландарийн их сургуулийн суурийг тавих ажлыг хийснээс гадна олон шавь нарт Жигжид, Сандуй, Дэмчиг зэрэг тарнийн ёсны олон бурхадын авшигыг хүртээн, Богд Зонховагийн Бодь Мөрийн Зэрэг номыг айлдаж байгаа ажээ.

Ангилал:Буддын шашны санваартнууд
Зөгий

**Зөгий** бол тоос хүртээх үүргээрээ алдартай соно, шоргоолжтой нягт холбоотой далавчтай шавж бөгөөд хамгийн алдартай зөгий төрөл болох баруун бүсийн зөгийн бал зөгийн бал үйлдвэрлэх үүрэгтэй.  Зөгий нь Apoidea дээд овгийн монофилит удам юм.  Одоогийн байдлаар тэдгээрийг Антофила гэж нэрлэдэг. Хүлээн зөвшөөрөгдсөн биологийн долоон гэр бүлд 16,000 гаруй төрлийн зөгий байдаг.  Зөгийн бал, зөгий, хатгалтгүй зөгий зэрэг зарим зүйл нь колони хэлбэрээр амьдардаг бол ихэнх зүйл (>90%) - өрлөг зөгий, мужаан зөгий, навч зүсэгч зөгий, хөлс зөгий зэрэг нь дангаараа амьдардаг.

Ангилал:Шавж
Ангилал:Зөгийн аж ахуй
Хайрхан

**Хайрхан** хэмээх энэ үг угтаа эртний бөө мөргөлийн шүтээн болох халаах-хөлдөөх, амргалах-ад үзэх, амгалан-аюул хоёрыг даадаг эрлэг > хэмээх сахиусны нэрээс гарсан гэж таамаглан үздэг. Бөөгийн дуудлагад ч "ай хайрхаан" хэмээх үг олонтаа гарах бөгөөд Монгол хүн уулга алдахдаа мөн л "хайрхан минь" гэж дууддага билээ. 

Бас газар лусын цэрэг хэмээгддэг могой нэрийг цээрлэн хайрхан гэх бөгөөд ой модтой догшин газарын араатан баавгайг мөн хайрхан гэдэг.

Уул нурууг хайрхан хэмээн нэрлэх болсон нь бөө мөргөлийн онгон шүтээн болгон тахиж асан цагийн ойлготоор догшин аврагч гэсэн утгатай Хайрхан Тэнгэрийн нэрээр нэрлэсэн гэлтэй. Энэчилэн нэг хэсэг сүрлэг догшин маягын хад асга бартаа ихтэй уулсыг хайрхан гэж нэрлэсэн байдаг бөгөөд. Баатар Хайрхан, Жавхалант Хайрхан, Сутай Хайрхан, Мөнх Хайрхан, Ээж Хайрхан, Хасагт гэх мэт Алтайн хадат сүрлэг уулс, Суврага Хайрхан, Авзага Хайрхан, Асралт Хайрхан, Зоргол Хайрхан, Дулаан Хайрхан гэх мэт Хангай, Хэнтийн ноёлог догшин уулсыг эрлэсэн байдаг.

## Ашигласан материал 
Ч.Арьяасүрэн, *Монгол ёс заншилын их тайлбар толь*, 1-р боть, 2001 он, Улаанбаатар
Франц хэл

**Франц хэл** (франц. *français*, [fʁɑ̃sɛ] гэж дуудагдана, *la langue française*) бол дэлхий дээр 54 орны хүн амын дийлэнх хэсэг буюу нийт 350 орчим сая хүн өөрийн төрөлх болон хоёрдогч хэл гэж үздэг, томоохон хэл юм. Энэ хэлээр яригчдын олонхи нь Франц, Канад, Бельги, Швейцар улсуудад амьдардаг. 

Франц хэл бол испани, португал, итали, каталан, румын зэрэг роман хэлний бүлгийн бусад хэлнүүдийн адил Ромын эзэнт гүрний үеийн латин хэлнээс гаралтай байна. Энэ хэлний хөгжилд Ромын эзэмшлийн Галл мужийн уугуул оршин суугчдын кельт гарлын хэл, мөн Ромын дараах үеийн Франкийн байлдан дагуулагчдын ярилцдаг байсан герман хэлний нөлөө багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ. 

Франц хэлийг 31 оронд төрийн албан ёсны хэл гэж үздэг бөгөөд тэдгээр орнууд франц хэлээр La Francophonie гэж нэрлэдэг франц хэлт орнуудын нөхөрлөлийг бүрдүүлдэг. Мөн Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага болон цөөнгүй тооны олон улсын байгууллагын албан ёсны хэлэнд тооцогддог.

## Ишлэл 
## Гадаад холбоос 
* 
* 
* Collins-н толь

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл
Ангилал:Ойл хэл
Ангилал:Роман хэл
Ангилал:Францын хэл
Ангилал:Алжирын хэл
Ангилал:Бельгийн хэл
Ангилал:Бениний хэл
Ангилал:Буркина Фасогийн хэл
Ангилал:Бурундийн хэл
Ангилал:Камбожийн хэл
Ангилал:Камеруны хэл
Ангилал:Канадын хэл
Ангилал:Төв Африкийн БНУ-ын хэл
Ангилал:Чадын хэл
Ангилал:Коморосын хэл
Ангилал:Бүгд Найрамдах Конго Улсын хэл
Ангилал:Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конгогийн хэл
Ангилал:Жибутийн хэл
Ангилал:Францын Гвианын хэл
Ангилал:Францын Полинезийн хэл
Ангилал:Гваделупын хэл
Ангилал:Габоны хэл
Ангилал:Гвинейн хэл
Ангилал:Хаитийн хэл
Ангилал:Кот-д'Ивуарын хэл
Ангилал:Лаосын хэл
Ангилал:Ливаны хэл
Ангилал:Люксембургийн хэл
Ангилал:Мадагаскарын хэл
Ангилал:Малийн хэл
Ангилал:Мавританийн хэл
Ангилал:Маврикийн хэл
Ангилал:Монакогийн хэл
Ангилал:Мароккогийн хэл
Ангилал:Нижерийн хэл
Ангилал:Реюньоны хэл
Ангилал:Руандагийн хэл
Ангилал:Сенегалын хэл
Ангилал:Сейшелийн арлуудын хэл
Ангилал:Швейцарын хэл
Ангилал:Тогогийн хэл
Ангилал:Тунисын хэл
Ангилал:АНУ-ын хэл
Ангилал:Вануатугийн хэл
Ангилал:Вьетнамын хэл
Швейцар

**Швейцар улс** (, , , ), албан ёсоор **Швейцарын Холбооны Улс** ( учир тус орны ISO-гийн улсын код нь CH ба CHE) бол Төв Европт байрлах 7.5 сая хүн амтай, 41,285 км² газар нутагтай, далайд гарцгүй орон юм. Швейцар нь 26 улсаас бүрдсэн холбооны бүгд найрамдах улс бөгөөд эдгээр улсуудыг өөрөөр бас кантон гэж нэрлэдэг. Берн хот бол Холбооны улсын засгийн газар байрлах хот бөгөөд *де факто* нийслэл хот нь юм. Энэ орны эдийн засгийн төвүүд нь Женев ба Цюрих хотууд болно. Швейцар нь дэлхийн хамгийн баян чинээлэг, өндөр хөгжилтэй орнуудын нэг.

Швейцар улс Герман, Франц, Итали, Австри ба Лихтенштайн улсуудтай хиллэдэг. Швейцар нь олон хэлтэй улс бөгөөд герман, франц, итали, руманш гэсэн дөрвөн хэлийг үндэсний хэл гэж үздэг. Хэрэглээний түвшинд англи хэл нэлээд түгээмэл тархсан. Швейцар улс төвийг сахих эртний уламжлалтай бөгөөд 1815 оноос хойш дайнд ороогүй. Энд Олон Улсын Улаан Загалмайн Нийгэмлэг, Дэлхийн Худалдааны Байгууллага, НҮБ-ын Европ дахь хоёр төв байр байрладаг. 

Швейцарын латин нэр буюу *Confoederatio Helvetica* гэдэг нь Альпийн бүс нутагт амьдарч байсан эртний кельт гаралтай хельвет аймгийн нэрээс гаралтай юм. Швейцар улсын байгуулагдсан огноог уламжлал ёсоор 1291 оны 8 сарын 1 гэж үздэг учир энэ өдрийг үндэсний баярын өдөр хэмээн тэмдэглэдэг.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* 
; Засгийн газар
* The Federal Authorities of the Swiss Confederation
* Chief of State and Cabinet Members
* Swissworld.org, Switzerland's information portal
* Swiss Statistics, official website of the Swiss Federal Statistical Office
; Ишлэл
* Switzerland entry at *Encyclopædia Britannica*
* Switzerland at *UCB Libraries GovPubs*
; Газар зүй
* Federal Office of Topography
* Searchable interactive map (search.ch)
; Аялал жуулчлал
* MySwitzerland.com, official website of Switzerland Tourism
; Түүх
* Historical Dictionary of Switzerland 
* History of Switzerland
; Мэдээлэл
* Neue Zьrcher Zeitung, a Swiss daily newspaper
* Le Temps, a Swiss daily newspaper
* Corriere Del Ticino, a Swiss daily newspaper
* swissinfo.ch, Swiss News - Worldwide
* expatinch.com, Swiss media resources page
; Боловсрол
* The Swiss School System
* Swiss Universities Handbook
* Universities in Switzerland
* sieps.ch Information Services on Swiss Private Schools and Universities
; Шинжлэх ухаан, технологи
* The Swiss Portal for Research and Innovation
* State Secretariat for Education and Research, SER
* The Swiss National Science Foundation
* CTI, Commission for Technology and Innovation


Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Холбооны бүгд найрамдах улс
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон
Итерзен

**Итерзен** (*Uetersen*, ˈyːtɐzən) нь Герман улсын хот юм. Кура голын эрэг дээр орших бөгөөд газар нутаг нь 11,43 км², хүн ам нь 17,865.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Шлесвиг-Хольштайны коммун
Ангилал:Шлесвиг-Хольштайны суурин
Ангилал:Дотоодын боомттой суурин
Ангилал:Шлесвиг-Хольштайны хот
2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль

2008-аас 2012 оны **Улсын Их Хурал** нь 76 гишүүнээс бүрдэнэ. 63 гишүүн 2008 оны 8 сарын 28-нд анхдугаар чуулганы үеэр тангараг өргөсөн бөгөөд анхдугаар чуулганаар эсэргүүцэн тангараг өргөөгүй Ардчилсан Намын дарга асан Цахиагийн Элбэгдорж 9 сарын 11-нд, маргаантай гэгдсэн Дорнод аймгийн 7-р тойрогт сонгогдсон гишүүд 9 сарын 16-нд, Баянгол дүүргийн 25-р тойргоос сонгогдсон 3 гишүүн 2009 оны 1 сарын 15-нд тус тус тангараг өргөсөн. 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Ц.Элбэгдорж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож, 6-р сарын 18-нд албан тушаалдаа орж тангаргаа өргөсөн бөгөөд ингэснээр түүний сонгогдсон Чингэлтэй дүүргийн 24-р тойрогт нэг суудал хоосон болсон. Маргаантай гэгдсэн 25-р тойргоос сонгогдсон С.Эрдэнэ 2009 оны 10 сарын 9-ний өдөр тангаргаа өргөсөн. Чингэлтэй дүүргийн 24-р тойргийн нөхөн сонгуулиар сонгогдсон Даш.Зоригт 2009 оны 10 сарын 22-ны өдөр тангараг өргөснөөр тус Улсын Их Хурал бүрэн бүрэлдэхүүнтэй болсон. 2012 оны 7 сарын 9-нд дараагийн сонгуулиар сонгогдсон гишүүд тангаргаа өргөж, тэдний бүрэн эрх дуусгавар болжээ.

## Үр дүн 
7 сарын 14-нд нийтлэгдсэн дүнгээр МАХН 39-өөс доошгүй суудал, АН 25-аас доошгүй суудал авсан, Иргэний Зориг нэгээс доошгүй суудал авч, гурван суудал бие даан нэр дэвшигчид авсан байна. Гэвч гурван тойргийн (Хэнтий, Дорнод, болон Баянгол) санал хураалт хойшлогдсон юм. 8 сарын 20-нд Хэнтий аймгийн эцсийн дүн албан ёсоор гарч, МАХН-ын суудлын тоог 42-оос доошгүй болгож нэмэгдүүлсэн. 2004 оны сонгуулийн 82 хувийн ирцтэй харьцуулвал хамаагүй 74.3 хувийн бага ирцтэй байсан.

## Тойргууд 

2 - Баян-Өлгий
3 - Баянхонгор
4 - Булган
5 - Говь-Алтай
6 - Дорноговь, Говьсүмбэр

7 - Дорнод
8 - Дундговь
9 - Завхан
10 - Өвөрхангай
11 - Өмнөговь
12 - Сүхбаатар

13 - Сэлэнгэ
14 - Төв аймаг
15 - Увс
16 - Ховд
17 - Хөвсгөл
18 - Хэнтий

19 - Дархан-Уул
20 - Орхон                                               
21 - УБ - Хан-Уул, Багануур, Багахангай  
22 - УБ - Баянзүрх, Налайх
23 - УБ - Сүхбаатар
24 - УБ - Чингэлтэй

25 - УБ - Баянгол
26 - УБ - Сонгинохайрхан

]]

## Мөн үзэх 
*Улсын Их Хурал

## Эшлэл 
#
Ангилал:2008 оны улс төр
Бүрэнхайрхан

**Бүрэнхайрхан** нь Ховд аймгийн Булган сумын төвд урдаас хойш сунаж тогтсон тахилгат уул юм. Нутгийн торгууд түмэн он удаан жил энэ Бүрэнхайрханаа тахиж шүтэж ирсэн. Бүрэнхайрхан уул охин савдагтай уул гэж нутгийнхан ярилцдаг. Иймээс Ховд аймгийн Булган суманд гаднаас цагаачилж очсон эрэгтэй хүн баян цатгалан амьдардаг домогтой ажээ.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Булган сум (Ховд)
Ангилал:Алтайн нурууны уул
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Монгол Алтайн нуруу
УЕФА Аваргуудын Лиг

**Аваргуудын Лиг** () нь Европын Хөлбөмбөгийн Холбооны гишүүн орнуудын багуудын дунд жил болгоны 9-р сараас дараа жилийн 5-р сар хүртэл зохиогддог олон улсын тэмцээн юм. 1955 онд **ЕХБХ-ын Аваргуудын цом** (*European Cup*) нэртэйгээр мэндэлж, 1992 оноос одоогийнхоо нэрээр зохиогдох болсон.

Европын багуудын хоорондох хамгийн том тэмцээн бөгөөд өөрийн улсын дээд лигтээ дээгүүр байр эзэлсэн багууд л оролцдог тул дэлхий даяар сонирхон үздэг билээ.
Тус тэмцээний түрүү баг нь ФИФА Багуудын Дэлхийн Цомд өрсөлдөх эрхийг олж авдаг. Гэхдээ Аваргуудын лигийн тэргүүн багийг шууд дэлхийн тэргүүн багаар нэрлэх хүмүүс олон байдаг.

## Тэмцээний зарчим 
### Улс тус бүрээс оролцох багийн тоо 
ЕХБХ-ийн гишүүн орнуудыг дотоодын лигийн өмнөх жилийн тэмцээнд эхний байруудыг эзэлсэн багууд оролцох эрхтэй бөгөөд тухайн улсад хэдэн эрх оногдох нь УЕФА-гийн гишүүн орнуудын чансаанаас хамаарна.
* ЕХБХ чансаа 1-3-р байр: 4
* 4-6-р байр: 3
* 7-15-р байр: 2
* 16 буюу түүнээс хойших байр: 1
Үүнээс гадна Аваргуудын лигийн өмнөх жилийн аварга баг оролцох эрхтэй боловч энэ тохиолдолд нэг улсаас оролцох багийн тоог 4-өөс хэтрүүлэх ёсгүй. Өөрөөр хэлбэл, ЕХБХ чансаагаар 4 буюу түүнээс хойш байр эзэлдэг улсын баг тус тэмцээнд түрүүлбэл дараа жил тус улсыг төлөөлөн оролцох эрхтэй багуудын тоо 1-ээр нэмэгдэнэ.

## Тоо бүртгэл 
### Түрүү, үзүүр баг 
### Хамгийн олон бөмбөг оруулсан 
The table below does not include goals scored in the qualification stage of the competition.**Bold** indicates players active in the competition in the 2017–18 season and their current club.

### Хамгийн олон тоглосон тоглогч
The table below does not include appearances made in the qualification stage of the competition. The table below does include appearances made in the European Champion Clubs' Cup.

## Гадаад холбоос 
*УЕФА Аваргуудын лиг - Албан ёсны сайт

## Эшлэл 

Ангилал:Клубүүдийн олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн
Баяндэлгэр сум (Сүхбаатар)

**Баяндэлгэр сум** — Монгол улсын Сүхбаатар аймгийн харъяат сум.

## Газар зүй 
Баяндэлгэр сум нь Дарьганга хошууны баруун гар тэмээчин сүргийн нутагт 1925 онд байгуулагдсан. 7,1 мянган хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэртэй, говийн бүст багтдаг, 1000-1200 метр өндөр ухаа, гүвээ, өндөрлөг гадаргатай. Орлой гурван зээрд, Онгон таван булаг, Өөш морин хошуу, Өргөө таван толгой, Өргөн цагаан дэрс, Тойг тээгийн тал, Төгрөг гүйлстэйн нуруу болон Дөхөмийн говь, Дөхөмийн баян овоо, Онгон элс, Шал, Хужиртын ам, Дунд булгийн цоорхой, Цагаан булаг зэрэг дуу шүлгэнд мөнхөрч, түүх шаштирт дурсагдсан уул, ус, баянбүрд, элс манхан олонтой нутаг. Сумын төв нь Баруун-Уртаас 150 км, Улаанбаатараас 600 км, Сайншандаас 200 км зайтай, аймгийнхаа хамгийн баруун талын сум юм. Баяндэлгэр сум нь улаан ямаагаар монголд мөн дэлхийд алдартай сум юм. Одоо хөгжилийн жинхэнэ эрин үед явж байгаа алдарт хүмүүсийн өлгий нутагаа гэж

## Аж үйлдвэр 
Тус сум нь 503.4 мянган толгой малтай, аймагтаа хамгийн олон малтай сумын нэг бөгөөд Ширээтийн цагаан адуу, сайн чанарын ноолууртай нутгийн улаан ямаагаараа алдартай, жилдээ 40 гаруй тн ноолуур авч байна.

## Хүн ам 
Баяндэлгэр сумын ард түмний дундаас Хөдөлмөрийн баатар 4, Хөдөө аж ахуйн гавьяат нэгдэлчин 1, доктор, дэд доктор 10 гаруй, улсын аварга болон хошой аварга малчин, улсын сайн малчин 40 шахам, улсын аварга мал аж ахуйн мэргэжилтэн 2 зэрэг ажил хөдөлмөрийн сайчууд болон алдарт дархан Балдан-Осор, Молом, Содов, улсын начин Анхбаяр, тэмээчин А.Жамъянлосол зэрэг алдартнууд төрж сум, нутаг усныхаа нэрийг дуурсгасаар байна.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум
Мөнххаан сум

**Мөнххаан сум** — Монгол улсын Сүхбаатар аймгийн харъяат сум.

## Түүх 
Хан Хэнтий-Уулын аймгийн Мөнххаан уулын хошууг 1923 онд байгуулснаар тус сумын анхны голомт үүссэн гэж үздэг. 

## Газар зүй 
Газар зүйн хувьд тал хээрийн бүст багтдаг, далайн түвшнээс дээш 1100-1600 метрт өргөгдсөн Мөнххаан уул, Заанширээ, Улаанхад, Дэлгэрчандмань, Баянтэрэм зэрэг уулстай, Цагаан ус, Шинэ ус, Цээл, Хоолойн худаг зэрэг тал хөндийтэй. Гянт болд, төмрийн хүдэр, хар тугалга, цайр, зэс, нүүрс зэрэг ашигт малтмал, хими, барилгын түүхий эдийн баялагтай. 

## Алдартнууд 
* Ардын хувьсгалын партизан Д.Догсом,
* Ардын хувьсгалын партизан М.Дугаржав,
* Хөдөлмөрийн баатар хоньчин Ч.Лувсан,
* Хурандаа Генерал Ж.Ёндон,
* Төрийн шагналт эмч Н.Гэндэнжамц,
* сум, САА-н дарга Д.Аръяа,
* археологич эрдэмтэн Д. Наваан нарын алдартнууд тус сумаас төрөн гарчээ.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум
Онгон сум

**Онгон** нь Сүхбаатар аймгийн сум юм. Жаахан шарга уртын дууны нутаг тус сумын төв нь *Хавирга*. 3.8 мянган хүн ам, 153.8 мянган толгой малтай.

## Түүх 
1925 онд Дарьгангын хошууг 4 хэлтэс 18 сумтайгаар шинэчлэн зохион байгуулахад Эрдэнэ-Өлзийт, Ганжуур булаг, Бадрах гэсэн сумд байгуулагджээ. 1931 онд Бадрах, Ганжуур булаг сумд нэгдэж Элстэй сум болж, 1933 онд Элстэй, Хонгор сум нэгдэж Онгон сум гэж нэрлэгдэх болжээ.

## Газарзүй 
595.3 мянган га газар нутагтай. БНХАУ-тай 63 км газраар хиллэдэг. Нам уулс, цав толгод бүхий тэгш тал гадаргатай. Нутгийн төв хэсгээр Онгон элсний манхан толгод бий. Будрын хад, Шартын хад, Адуун чулуу зэрэг тэгш талаас урган сүндэрлэсэн асга хад, хадан цохио элбэг тохиолдоно. Хөрөгт, Шивээт, Шартын хад, Таван толгойн хүн чулуу, Онгон элсний Хүннүгийн булш зэрэг хөшөө дурсгалтай. Улаанбаатараас 650 км, Баруун-Уртаас 170 км хол зайтай. Хилийн цэргийн хороо байрладаг.

## Байгаль 
Төмрийн хүдэр, холимог төмөрлөг, химийн ба барилгын түүхий эдийн баялагтай. Гол горхи ховор, шорвог нуур цөөрөм олон. Хужир мараа элбэг. Алаг өвс, жижиг үетэн, хиаг, ерхөг, хялгана, агь, таана зонхилсон говь хээрийн өвс ургамалтай. Хар сүүлт, цагаан зээр, үнэг, чоно, хярс, мануул, туулай элбэг.

## Хүн ам 
Онгон сумаас төрөн гарсан алдартнууд:
*Тоорой Банди - Домогт шилийн сайн эр
*Г.Дагдан - Ардын хувьсгалын партизан, анхны генерал
*Ч.Дугаржав - Улсын баатар
*Р.Гомбо - Хөдөлмөрийн баатар
*С.Доржнамжил - Хөдөлмөрийн баатар
*Шараа - Хөдөлмөрийн баатар
*Д.Одсүрэн - Монгол улсын харцага
*Н.Өсөхбаяр - Монгол улсын гарьд

## Эх сурвалж

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум
Түвшинширээ сум

**Түвшинширээ** нь Сүхбаатар аймгийн сум юм.Энэ суманд Одончимэг амьдардаг

## Түүх 
1720-иод онд Халхын Сэцэн хан аймгийн Эрх гүн Хардэл бэйсийн хошуу, 1921 оноос Сэцэн хан аймгийн Эрх гүн Хардэлийн, 1923 оноос Өлзийт, Малгар, Оорцог уулын хошууны нутаг байлаа. 1923-1925 онд Хан хэнтий уулын аймгийн Хардэл жанжин гүний хошуунд харьяалагдах Өлзийт сум, дарьгангын баруун гар тэмээчин сүрэг буюу Уулбаянмөнх уулын отгоос Түвшинширээ сум байгуулагдсан байна. 

## Газарзүй 
432,7 мянган га нутаг дэвсгэртэй. Намхан толгод, гүвээ голлосон нутаг бэлчээртэй. Тус суманд Ширээт, Өлзийт, Халх хошуу, Малгар, Дэлгэрхаан, Үнэгт, Оорцог, Зараа, Суман, Цант, Төрөнгийн хад, Арингийн чулуу зэрэг ноёлог хадан цохио, уултай. Их бага булаг, Алтанбулаг, Хулгар, Хавцал, Адгийн булаг зэрэг гол горхитой. Замт, Өргөө тойром, Сангийн далай, Хөвөнт, Шүүт гэсэн нуур цөөрөм, Билгэх, Тоглох, Өгөөмөр гээд говь цайдам бүхий нутагтай.

Түвшинширээ сумын төв нь *Сэргэлэн*. Аймгийн төвөөс 136 км, Улаанбаатараас 478 км, Өндөрхаанаас 175 км, Сайншандаас 210 км хол зайтай.

## Амьтан ургамал 
Сумын нутагт тал хээрийн ургамал зонхилон ургана. Цагаан зээр, үнэг хярс, чоно, дорго, мануул, тарвага зэрэг ан амьтан, тогоруу, тоодог, ногтруу, элээ, ятуу зэрэг шувуудтай. Дэлгэрхаан ууланд аргаль, хар сүүлт нутагшсан. 

## Аж үйлдвэр 
Бумбатын нүүрсний уурхай, Төгөл, Хөх-Өндөрийн алт, Хар нүүрстийн ураны ордоос гадна хүрэн нүүрс, гянт болд, занар, ховор металийн нөөцтэй. 

## Хүн ам 
755 єрх, 3402 хүн амтай. 95,7 мянган толгой малтай. Түвшинширээ сум нь уран сийлбэрч, хуурч, дууч, удамт бөх, хурдан мориороо алдартай. Тус сумынхан уран Д. Яримпил, уран сийлбэрч Хасын Монхоорой, хуурч Д.Гомбожав, Я.Дамдинсүрэн, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зохиолч Орлой Мажигийн Маам, хүний гавьяат эмч Д.Сүхээ, Д.Чулуун, улсын алдарт уяач Ж.Шануу зэрэг хөдөлмөр, бүтээлийн алдартнуудаараа бахархдаг.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум
Түмэнцогт сум

**Түмэнцогт** нь Сүхбаатар аймгийн сум юм.

## Түүх 
Сайд нарын Зөвлөлийн 1954 оны 180 дугаар тогтоолоор Дорнод аймгийн Тамсагбулаг гэдэг газарт нарийвтар ноост хонь үржүүлэх Тамсагбулагийн САА-г байгуулсан нь Түмэнцогт сумын үндэс суурь болжээ. 1960 оны нэгдүгээр сард Сайд нарын Зөвлөлийн 19 дүгээр тогтоолоор Тамсагбулагийн САА нь Сүхбаатар аймгийн Хан Хөхий уулын өвөрт Хар ямаатын гянт болдын уурхайн суурин дээр шилжин суурьшжээ. 1972 оноос газар тариалангаас гадна нутгийн шилмэл үхэр үржүүлэх болсноор мал аж ахуй, газар тариалан хосолсон аж ахуй болсон байна. 1978 онд ЗХУ-ын хүч хөрөнгөөр сумын төвийг тохижуулж соёлын төв, 110 айлын орон сууц, хүүхдийн цэцэрлэг, сургууль, дотуур байр, эмнэлэг бүхий орчин үеийн тохилог суурин болсон байна. 

## Байгаль, газар зүй 
250 мянган га нутаг дэвсгэртэй. Монгол догор, алтан гагнуур, гүйлс, зэрлэг сармис, гандигар, бамбай, бонго, хайч өвс, бор хус, улиангар, хайлаас, монос, үрэл долоогоно, тэхийн шээг, нохойн хошуу, гүйлс, яшил зэрэг 400 гаруй зүйл ургамлаас 80 орчим эмийн ургамал ургадаг. Инээдэг хад, Арслан хад, Жамбалнавгийн агуй болон төгөл ой зэрэг үзэсгэлэнт байгаль Түмэнцогт, Хар Ямаатын ууланд байдаг. Сумын хойт талаар Хэрлэн гол 20 гаруй км-т урсдаг бөгөөд хурын усаар тэтгэгддэг арваад нуур, 4 булагтай. Дорнод талын махны хэвшлийн улаан үхэр өсгөн үржүүлдэг. Газар тариаланд тохиромжтой 10 мянган га эргэлтийн талбайтай. Тус сумаас улсын аварга 6, улсын гавьяат цолтон 3, улсын аварга хамт олон 4 төрж гарсан байна. Мянганы зам тус сумын нутаг дэвсгэрээр дамжин өнгөрнө.


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум
Асгат сум (Сүхбаатар)

**Асгат сум** — Монгол улсын Сүхбаатар аймгийн харъяат сум. Хуучин Дарьганга хошууг хувааж байгуулсан 5 сумын нэг юм.

## Түүх 
БНМАУ-ын Засгийн газрын төлөөлөгч Дартад гэдэг хүн Их уулын энгэрт нутгийн ардуудыг цуглуулж хурал хийлгэн сум байгуулж тахилгат уулын нэрээр Их уул гэж нэрлэсэн байна. 1931 онд Асгат уулын энгэрт төвлөрч Асгат сум гэж нэрлэх болжээ. Анх байгуулагдсанаасаа хойш 8 удаа сумын төвөө нүүлгэж 1959 онд одоогийн байгаа Улаан дэлд төвлөрч суурьшсан байна. Анхны нэгдэл "Соёмбо"нэгдэл юм.

## Газар зүй 
582,3 мянган га нутаг дэвсгэртэй тал хээрийн бүсэд багтдаг. Далайн түвшнээс дээш 1234-1334 метр өндөр Авдарын уул, Баян уул, Асгат уултай. Өвөр хүрэм, Мухар, Сэнжит, Авдарын гол, Цагаан булаг, Хавирга зэрэг гол, булагтай. Гянт болд, болор, хайлуур жонш, чулуун нүүрс, шохойн чулуу, боржин зэрэг ашигт малтмалын нөөцтэй. 

## Хүн ам 
Тус сум нь 1,8 мянган хүн амтай,гол нь даргангачууд 80,2 мянган толгой малтай, Монгол улсын гавьяат нэгдэлчин Г. Намжил, гавьяат жүжигчин Ж. Дарьсүрэн, Үндсэн хуулийн цэцийн дарга Н.Жанцан, доктор Т.Пунцаг, Г.Чадраабал, Г.Сүхбаатар, Ц.Няндаг, хөгжмийн зохиолч, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Ж.Шараа нарын алдар цуутнуудаараа бахархдаг. Тус сум нь шинжлэх ухааны академич, доктор, эрдэмтдээрээ аймагтаа тэргүүлдэг.

## Эрчим хүч 
Нарийвтар ноост Тал нутгийн цагаан хонины өлгий нутаг 2001 оны 7-р сард 10 киловольтын өндөр хүчдэлийн шугамаар аймгийн төвтэйгээ холбогдож гэрэл цахилгааны байнгын эх үүсвэртэй болсон.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум
Халзан сум

**Халзан** нь Сүхбаатар аймгийн сум юм.

## Түүх 
1925 онд Дарьгангын таван гар сүрэгтэн хошууг 18 сум болгон зохион байгуулахад Халзан сум байгуулагджээ. 1224 метр өндөр Шарга уул, 1100 метр өндөр Цагаан овоо, Дэмбэрэл, Шовдол, Баян-Уул зэрэг уултай, намхан ухаа, толгод бүхий нутагтай. Сумын хамгийн нам цэг нь Өөшийн их цагаан нуур далайн түвшнээс дээш 860 метрт оршино. Нутгийн ихэнхийг Салхит, Шүүт, Сайншанд, Хужиршанд, Хатавч, Халзаншанд, Чандмань, Өөш морин хошуу зэрэг тал хөндий, цав толгод эзэлдэг. 

## Хүн ам 
Халзан сумаас Монгол Улсын Ерөнхий сайд 2, Хөдөлмөрийн баатар 4, төрийн шагналтан 2, ардын цолтон 3, гавьяат цолтон 9, улсын аварга малчин 7, улсын сайн малчин 2, улсын манлай уяач 2, алдарт уяач 9, аймгийн алдарт уяач 145, төр нийгмийн зүтгэлтэн 20 хүн төржээ. Халзан сум эрдэмтэн, докторуудын тоогоор аймагтаа тэргүүлдэг.

## Халзан сумын Засаг дарга 
* 1924-1933 он 1936-1938 онд:Мэндийн Доной
* 1926 он: Шагдарын Сэрээтэр
* 1927-1929 он: Батын Чойжин
* 1934 он: Баярын Нүржав
* 1935 он: Минжүүрийн Мөнгөө
* 1936-1937: Пяранлайн Цэрэндаш
* 1939 он: Нацагийн Балданшавиар
* 1940-1946: Түмэнгийн Лувсаншарав
* 1947 он: Будын Шарав
* 1948-1951 он: Дуламын Балдан-Осор
* 1948 он: Далантайн Цэвэгсүрэн
* 1951-1959 он: Чойдорын Дамдинсүрэн
* 1959 он: Адъяагийн Жамсранжав
* 1959-1962он: Балдангийн Мантай
* 1962-1969 он: Чулууны Дамдинсүрэн
* 1969-1972 он: Раднаагийн Өлзийбаяр
* 1972-1987 он: Самданжамцын Мажигсүрэн
* 1987-1990 он: Луузангийн Чулуунбаатар
* 1990-1992 он: Балжирын Борхүү
* 1992-2008 он: Моононгийн Баатарсүх
* 2008-2012 он: Борын Гүрнээжав
* 2012-2014 он: Моононгийн Өлзийсайхан
* 2014-2016 он: Гомбосүрэнгийн Цээмаа
* 2016-2020 он: Агваанренчингийн Отгонбаатар
* 2020 оноос: Гонгорын Алтансүх

1992 оны шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, засаг захиргааны нэгжид өөрчлөлт орсноор төрийн удирдлагыг суманд Засаг дарга түүний Тамгын газар хэрэгжүүлэх болсон билээ.

## Цахим холбоос 
* khalzan.mn
* khalzan.su.gov.mn


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум
Эрдэнэцагаан сум

**Эрдэнэцагаан** нь Сүхбаатар аймгийн сум юм.

## Түүх 
1924 оны 4 дүгээр сард Улсын бага хурлын шийдвэрээр Эрдэнэцагаан уулын хошуу нэртэйгээр анх байгуулагджээ. Аймгийнхаа хамгийн зүүн өмнөд хязгаарт, 17,3 мянган х.д. км газар нутагтай. 

## Газар зүй 
Газар нутаг нь тал хээрийн бүст багтана. Дархан цаазат Лхачинвандад уул, Зотол хаан, Уртын цагаан овоо, Норов уул, Бяруутын баян цагаан, Чандмань уул зэрэг уулстай. Хөндлөн Хайлааст, Хэцүүгийн ам, Яам хад, Баян хайлс, Мойлтын өндөр зэрэг үзэсгэлэнт газар олонтой. Хонгор, Жаргалант, Хад, Могойн гол, Усан хөл, Чоно гол зэрэг 20 гаруй булаг, горхитой. Рашаан Цайдам, Далай булаг зэрэг рашаан устай.

Хонгорын голын алт, Чоноголын гянт болд, Нүхтийн молибден,Баянцогтын нүүрсний орд газартай. Сумын төв нь Чоно гол. Баруун-Уртаас 217 км, Улаанбаатараас 777 км зайтай. 4639 хүн амтай. Халх, хуучид, үзэмчин, дарьгангачууд амьдардаг.

## Амьтан ургамал 
Хүрэн, цайвар хөрстэй. Тал хээрийн өвс ургамлаас гадна сөд өвс, царван, бонго зэрэг эмийн ургамал ургадаг. Буга, бор гөрөөс, цагаан зээр, тарвага, үнэг, чоно, мануул байхаас гадна цөөн тооны илбэнх, хар сүүлт, шилүүс байдаг.

137,6 мянган малтай. Илүү нугаламт үзэмчин үүлдрийн хонь өсгөн үржүүлдэг. Тоо толгой нь жар гаруй мянгад хүрээд байна. 

## Xүн ам
Төвлөрсөн төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 15 ортой эмнэлгийн барилга барьж байна. Сумын төвд хилийн цэргийн хороо байрладаг. Өвөрмонголын Шилийн гол аймгийн зүүн үзэмчин хошуутай харьцдаг Бичигтийн хилийн боомтой. Хөдөлмөрийн баатар уурхайчин Л.Сундай, эрдэмтэн Г.Пагва, Ц.Өлзийхутаг, Н.Маньбазар, Ц.Сүхбаатар, Ж.Ваанчиг нар тус сумаас төрөн гарчээ.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум
Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд

Монгол улсын шинжлэх ухаан ба технологийн төв нь Улаанбаатар хот бөгөөд дараах эрдэм шинжилгээний байгууллагуудад шинжлэх ухааны судалгаанууд төвлөрч байна:

## Техникийн ухааны салбар
# Дулааны техник, үйлдвэрийн экологийн хүрээлэн
# Уул уурхайн хүрээлэн
# Хөнгөн үйлдвэрийн судалгаа хөгжлийн төв
# Эрдэс боловсруулалтын технологи-шинжилгээний төв
# Нэхмэлийн хүрээлэн
# Шинжлэх ухаан, технологи, үйлдвэрлэлийн “Барилга-Архитектур” корпораци
# Хөнгөн үйлдвэрийн шинжлэх ухаан, технологи, үйдвэрлэлийн “Армоно” корпораци
# Сэргээгдэх эрчим хүчний шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн корпораци
# Шинжлэх ухаан, технологи, үйлдвэрлэлийн “Эрчим” корпораци
# Хүнсний эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн “Хүнстех” корпораци
# Шинжлэх ухаан, технологи, үйлдвэрлэлийн Электрон техник, машин судлалын корпораци
# ”Шинжлэх ухаан, технологийн мэдээллийн төв корпораци

## Байгалийн ухааны салбар
# Одон орон, геофизикийн хүрээлэн
# Информатикийн хүрээлэн
# Биологийн хүрээлэн
# Палеонтологийн төв
# Геоэкологийн хүрээлэн
# Хими, хими технологийн хүрээлэн
# Физик технологийн хүрээлэн
# Геологи, эрдэс баялагийн хүрээлэн
# Газар зүйн хүрээлэн
# Ботаникийн хүрээлэн
# Математикийн хүрээлэн
# Ус цаг уурын хүрээлэн
# “МОЭНЗИМ” Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн нэгдэл

## Хөдөө аж ахуйн салбар
# Мал аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэн
# Ургамал, газар тариалангийн хүрээлэн сургалт, эрдэм шинжилгээний хүрээлэн
# Ургамал хамгааллын эрдэм шинжилгээний хүрээлэн
# Мал эмнэлгийн хүрээлэн
# ХАА-н техникийн ШУТY-ийн корпораци

## Анагаах ухааны салбар
# Анагаах ухааны хүрээлэн
# Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв
# Уламжлалт анагаахын ШУТY-ийн корпораци
# Эх нялхсын эрдэм шинжилгээний төв

## Нийгмийн ухааны салбар 
# Философи, социологи, эрхийн хүрээлэн
# Түүхийн хүрээлэн
# Соёл, урлагийн хүрээлэн
# Боловсролын хүрээлэн
# Хэл, зохиолын хүрээлэн
# Эдийн засгийн хүрээлэн
# Олон улс судлалын хүрээлэн
# Албан бус боловсролын төв
# Нүүдлийн соёл иргэншлийг судлах олон улсын хүрээлэн
# Yндэсний хөгжлийн хүрээлэн
# Батлан хамгаалахын эрдэм шинжилгээний хүрээлэн

Ангилал:Монголын шинжлэх ухаан
Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)

**Алтанбулаг** () сум Монгол Улсын Сэлэнгэ аймагт харъяалагддаг. Төв нь **Алтанбулаг** суурин.

## Товч түүх 
1727 он хүртэл Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуунд хамаарч байснаа Хяраан, Буурын харуул зэрэг хоёр улсын хилийн харуулын хязгаар болж зангид хамааруулжээ. 1727 оноос хилийн худалдааны **Хиагт** суурин үүсэв. XX зууны эхэнд Монголын Хиагтыг **Наймаа хот** (買賣城 [Mǎimài chéng]), **Өвөр Хиагт** гэдэг байлаа.

## Худалдааны чөлөөт бүс 
Алтанбулагт олон улсын худалдаа арилжааны чөлөөт бүс байгуулах хууль 2002 онд батлагдсан. Одоогоор дэд бүтэц барьж байгаа.
## Алдар гавьяатан 
• Дамдины Сүхбаатар(1893-1922) "Цэргийн яамны сайд"
* Бямбын Ринчен (1905-1977) — зохиолч, эрдэмтэн
* Очирын Дашдэлэг — хөгжимчин
* Бадрахын Туяа (1956) — ногоочин

## Лавлах бичиг 

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Монгол-Оросын хилийн гарц
Ангилал:1727 онд байгуулагдсан