Киргизүүд

**Киргизүүд** () — Киргиз улсын үндсэн хүн ам болсон, түрэг угсаат **ард түмэн**, 4.6 сая хүнтэй **үндэстэн**. Төрөлх киргиз хэл нь алтай язгуурын түрэг салбарын кыпчак бүлэгт хамаардаг. Киргиз улсаас гадна Узбекистан, Хятад, Орос, Тажикистан зэрэг оронд цөөн хувиар аж төрж байна.

## Нэр 
Өдгөө монгол хэлээр Монгол улсад «киргиз», «кыргыз» гэж янз янзаар бичиж байна. Хамгийн дэлгэр нь ЗХУ-ын хожуу үеэс Монголд танигдсан **киргиз** («казах»-тай адил тохиолдол). Гурван хэлний авиа, үсэг сэлгэлтээр ялгагдана. Чингиз Айтматовын нэртэй хавсруулж жишэе. Киргизээр «кыргыз», «Чыңгыз» гэж бичсэн нь оросоор «киргиз», «Чингиз», «Чингис» гэж бичих зүй тогтол байна. Монголд анхны томоохон гэх 1982 оны толь бичигт хүнд нь «Киргиз»-ийг, улсад нь «киргиз»-ийг хамааруулсан удаатай. Хятадад монголоор «» (*Киргиз*), Орост буриадаар «Киргиз»,  халимагаар «буруд» (*бурууд*) гэж бичдэг боловч давтамж цөөн. Дээрх гурван нэр «хяргас», «хягас», «хагас», «хакас» зэрэг үгстэй ижил гаралтай.

## Язгуур гарал 
Енисейн киргизээс гаралтай гэдэг ч Енисейн Киргизээс гаралтай гэдэг нь батлагдсан хакасуудаас өөр буюу кипчак бүлгийн хэлээр ярьдаг учир Енисейн Киргизтэй холбоогүй байж болох юм гэсэн таамаг бий. Енисейн киргизүүд Төв Ази, Өмнөд Сибирь, Енисей мөрний дагуу нутгаар нутаглаж байв.

Эрдэмтэд 2000-3000 жилийн өмнө Киргизүүд Енисей мөрний дагуу буюу Минусын хотгорт эсвэл Монголын баруун хойд хэсэг Хяргас нуур орчим мөн Зүүнгарын нутагт байсан гэсэн гурван хувилбар дэвшүүлдэг ч ихэнх эрдэмтэд Минусын хотгорт анхнаасаа байсан гэж үздэг байна. 

Мөн ихэнх киргизүүдэд ДНХ шинжилгээ өгхөд монгол цус их эзлэдэг нь Монголчуудтай холилдож байсны илрэл юм

Николай Гусейнов киргизүүд нирунчуудад түрэгдэн V-VI зууны үед Минусын хотгорт нүүн очсон гэж үзжээ.

Гэвч ихэнх эрдэмтэд тэднийг Хүннү, Сяньбийн үед Минусын хотгорт төвлөрөн суурьшиж байсан гэж үздэг.

Енисейн Киргизүүд Кидан улсын захиргаанд Х зууны сүүлийн хагаст байсан байж болох юм.

Мөн тэрээр 18-р зууны эхэн үед Киргизүүдийг олноор нь одоогийн Киргизстаны нутаг дэвсгэр нүүлгэн шилжүүлсэн гэх баримт олдохгүй байгаа тухай бичсэнээс үзэхэд Киргизүүдийг Киргизстаны нутгаас хойд зүгт Алаколь нуур орчим суулгасан бололтой.

Цэвээнравдан үлдсэн Киргиз хүмүүсийг 1706 году онд Зүүнгар руу нүүлгэсэн бөгөөд энэ нүүдэл нь урьдынхтай харьцуулахад хэмжээгээр тийм их биш байв. Бүүвэй гүн миний өвөг эцэг Гэндэн дайчин Киргиз, тува, моторуудыг (мотор буюу матор - Енисейн эх, Саяны нурууны хойд хэсгээр амьдарч байгаад 1840-өөд онд орос, түрэгүүдэд уусан мөхсөн цөөн хүнтэй самоедь үндэстэн) захирч байсан хэмээн мэдэгдэж байсан бол Орос түүний мэдэгдлийг эсэргүүцэн одоо Киргизүүд Оросын харъяат болсон тул хотгойдын харъяаны нутаг биш гэж үзэж байв. Мөн манж нар оросуудыг Абаканы шивээгээ устгахыг шаардаж байв. 

Оросууд XVIII зууны оросууд Киргизүүдийг эргэн ирэхээс болгоомжлон Минусын хотгорт сууурьшихаас болгоомжилж байв. Улс даяар Киргизүүд тархан суурьшдаг. Хамгийн олондоо Нарын мужид 99.2%, багадаа Чүй мужид 59.1% буюу улсынхаа 9 том нэгжид бүгдэнд нь олонх байж чадаж байгаа. Зөвлөлт Киргизийн үед буюу 1959 онд Киргизүүдийн эзлэх хувь түүхэнд хамгийн бага (40.5%, энэ үед Оросууд 30.2% ) болж багасч байсан. Түүнээс хойш Киргизүүдийн эзлэх хувь нэмэгдсээр  байгаа.

### Хятад
БНХАУ-ын Шинжааны доторх уйгур (64%) олонхтой Кызылсугийн Киргиз өөртөө засах тойрогт Хятад улс дахь Киргизүүдийн 78% буюу 125 мянган (тойрогтоо 28%) хүн амьдарч байна. Энэ тойрог Киргиз улсынхаас Нарын мужтай хаяа залгадаг. Хятад улсын 2000 оны тооллогоор 160 мянган хүн яс үндсээрээ *Киргиз* (хятадаар 柯尔克孜族 *Kēěrkèzī zú*) болж таарсан.

## Урлаг
ч*)]]
Киргиз ардын урлагийн ноён оргил нь  «Манас» тууль. Энэ тууль нь хамгийн урт буюу 1 сая давсан мөрийн тоогоор Гиннесийн номд тэмдэглэгдсэн бөгөөд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн биет бус өвийн жагсаалтанд бас бүртгэгджээ. Манас тууль нь Киргиз хүмүүсийн итгэл үнэмшил, аж ахуй, түүх, газар орны нэрс г.м маш олон талын ач холбогдолтой. Түүнээс гадна Киргизээр *акын'' гэж хэлдэг үлгэрч (туужч, түүх өгүүлэгч) хүн хүндлэгдэнэ. Домбра (товшуур)-аар хөгжимдөн дуулдгаас үзвэл "Домборын үлгэр" гэлтэй. Акынуудын дунд «Айтыш» гэж тэмцээн болдог.

## Зургийн цомог 

File:Kyrgyzstan rus.png|Киргиз улс
Файл:Киргизстан 12.jpg|Киргиз улс

## Цахим холбоос 
*Киргизийн тухай
*ochirhistory.sur.mn/ Киргиз

## Зүүлт, тайлбар 
Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан
Ангилал:Хармөрөн дахь угсаатан
Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан
Ангилал:Ази дахь угсаатан
Ангилал:Киргиз дэх угсаатан
Ангилал:Пакистан дахь угсаатан
Ангилал:Афганистан дахь угсаатан
Ангилал:Узбекистан дахь угсаатан
Ангилал:Хятад дахь угсаатан
Ангилал:Евразийн нүүдэлчид