open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аянчдын буудал

Аянчдын буудал (бас "шатны буудал" эсвэл "түр зогсоолын буудал" гэж нэрлэгддэг) нь Европын дотоодын тээврийн чухал дэд бүтэц байсан бөгөөд төмөр зам хөгжихөөс өмнө аялж яваа хүмүүс болон морины амралтын цэг болж байв. Эдгээр буудлууд нь аялагчдад хоол, унд, амралт санал болгодог байжээ. Хамтдаа байрлах адууны хашаанууд нь морийг халамжлан, ядарсан морийг шинэ морьдоор солих үүрэгтэй байсан бөгөөд энэ ажлыг хашдаг хүмүүсийг "хашаачид" гэдэг байв. Аянчдын буудлууд нь хувийн жуулчид, нэг хотоос нөгөөд зорчиж буй тээврийн автобусуудын зорчигчид, Англид бол шуудангийн автобусуудын хэрэгцээг хангаж байв.

Бусад орнуудад байдаг замын буудлуудтай адил, олон аянчдын буудал өнөөг хүртэл оршин тогтнож, зарим нь шөнийн байр санал болгодог ч ихэнх нь анхны зориулалтаа алдсан бөгөөд энгийн паб (баар) болон ажиллаж байна.

 Английн уламжлалт аянчдын буудлууд хоорондоо ихэвчлэн 7 милийн зайтай байрладаг байсан боловч энэ нь газрын гадаргуугийн байдлаас шалтгаалж өөр өөр байв. Зарим Английн хотуудад 10 хүртэлх ийм буудал байсан бөгөөд эдгээрийн хоорондын өрсөлдөөн ширүүн байжээ. Энэ нь зөвхөн тээврийн операторуудаас орлого олох төдийгүй зорчигчдод санал болгож буй хоол, ундааны орлогоос шалтгаалж байв.

Хертфордшир мужийн Барнет хот одоог хүртэл олон тооны түүхэн пабуудтай бөгөөд энэ нь Лондоноос Английн хойд хэсэг рүү чиглэсэн Их Хойд зам дагуу байсан байрлалыг нь илэрхийлдэг.
Чөлөөт цаг

Чөлөөт цагийг ихэвчлэн туршлагын чанар эсвэл ажлаас хөндийрсөн чөлөөт цаг гэж тодорхойлдог. Чөлөөт цаг гэдэг нь бизнес, ажил, ажил хайх, гэрийн ажлууд, боловсрол болон идэх, унтах зэрэг зайлшгүй шаардлагатай үйл ажиллагаанаас гадуурх цагийг хэлнэ. Чөлөөт цагийг туршлага гэж үзэхэд ихэвчлэн чөлөөтэй байдал, сонголтын мэдрэмжийг онцолдог. Энэ нь "өөрийнхөө төлөө" хийгддэг бөгөөд туршлагын чанар болон оролцоог онцолсон байдаг. Бусад сонгодог тодорхойлолтуудад Торстейн Веблений (1899) "үр бүтээлгүй цагийн хэрэглээ" гэх ойлголт орно.

Чөлөөт цагийг тодорхойлоход олон төрлийн аргачлалууд ашиглагддаг тул тодорхойлох нь амар биш. Өөр өөр салбаруудын тодорхойлолтууд нь өөрсдийн нийтлэг асуудлуудыг илэрхийлдэг: жишээлбэл, социологи нь нийгмийн хүчнүүд болон нөхцөл байдлыг онцолж, сэтгэл судлал нь сэтгэцийн болон сэтгэлзүйн төлөв байдал, нөхцлийг тодорхойлдог. Судалгааны үүднээс эдгээр аргачлалууд нь тоон хэмжээгээр илэрхийлэх болон цаг хугацаа, орон зайд харьцуулах давуу талтай.

Чөлөөт цаг судлал болон чөлөөт цагийн социологи нь чөлөөт цагийг судлах, шинжлэхэд чиглэсэн академик салбарууд юм. Зугаа цэнгэл нь чөлөөт цагаас ялгаатай бөгөөд тодорхой зорилготой үйл ажиллагаа бөгөөд энэ нь чөлөөт цагийн туршлагыг үйл ажиллагааны орчинд багтаадаг. Эдийн засагчид чөлөөт цагийг цалинтай адил үнэ цэнэтэй гэж үздэг. Хэрэв энэ нь үнэ цэнэгүй байсан бол хүмүүс чөлөөт цагийн оронд ажиллах байсан гэж үздэг. Гэхдээ чөлөөт цаг болон зайлшгүй хийх шаардлагатай үйл ажиллагаануудын хоорондын ялгаа нь нарийн хатуу биш байдаг. Жишээлбэл, зарим хүмүүс ажлын чиглэсэн ажлуудыг хийн таашаал авах эсвэл урт хугацааны үр ашиг гаргахын тулд хийдэг.

Холбогдох ойлголт нь нийгмийн чөлөөт цаг бөгөөд энэ нь спорт, клуб гэх мэт нийгмийн орчин дахь чөлөөт цагийн үйл ажиллагаануудыг багтаадаг. Өөр нэг холбогдох ойлголт нь гэр бүлийн чөлөөт цаг юм. Бусадтай харилцах харилцаа нь ихэвчлэн сэтгэл ханамж болон сонголтын чухал хүчин зүйл болдог.

Хүний эрхийн хүрээнд чөлөөт цаг гэсэн ойлголтыг Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын 24-р зүйлд хүлээн зөвшөөрсөн.
QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт

thumb|QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт

QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт нь Quacquarelli Symonds гэх өндөр боловсролын шинжилгээний компанийн боловсруулсан харьцуулсан их сургууль, коллежийн жагсаалтуудын багц юм. Энэ жагсаалтын анхны хэвлэл нь Times Higher Education (THE) сэтгүүлтэй хамтран 2004 онд Times Higher Education-QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалтаар эхэлсэн бөгөөд их сургуулийн гүйцэтгэлийн талаар хараат бус мэдээллийн эх сурвалж болох зорилготой байв. 2009 онд хоёр байгууллага тус тусдаа хараат бус их сургуулийн жагсаалт гаргах болсноор QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт болон THE Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт тус тусдаа гаргах болсон. Түүнээс хойш QS-ийн жагсаалтын багц нь QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт, QS Сэдвийн Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт, дөрвөн бүс нутгийн жагсаалт (Азийн, Латин Америк ба Карибын, Европ, Арабын бүс) болон хэд хэдэн MBA-ийн жагсаалтууд, QS Хамгийн Шилдэг Оюутны Хотуудын жагсаалт зэргийг агуулдаг. 2022 онд QS нь QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт: Тогтвортой байдал жагсаалтыг гаргаж, 2023 онд QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт: Европ гэсэн жагсаалтыг танилцуулсан
Ангилал:Сургууль
Дундад зууны эхэн үе

Дундад зууны эхэн үе (Харанхуйн үе) 5 р зууны сүүлээс 10 р зууны хүртэл үргэлжилсэн гэж үздэг.Энэ нь дундад зууны Европын түүх баруун Ромын хориглолоос болж Дундад зууны сүүлчийн хэсгийг тавьсан(11-14 р зуун).Хожуу эртний гэгдэх нэр томьёо нь Ромын эзэнт гүрний үргэлжлэлд тулгуурласан бол дундад зууны эхэн үеийн хөгжлийг онголсон байдаг.
Энэ үе нь сонгодог эртний үеийн сүүлээс ажиглагдсан байна хүн амын тоо бууралт ялангуяа хотын төвийн бууралт худалдааны хориглол Хойд Атлантын температур бага зэрэг нэмэгдсэнээс болж шилжих хөдөлгөөн ихэссэн гэж үздэг.19 р зууны эхэн үе нь Харанхуйн үе гэж дуудагддаг байсан ба энэ үеийн утга зохиол соёлын хөгжлийн баримт маш бага олдсон. Энэ нэр томьёог одоогоор тиймч их ашигладаггүй. 
Rashidun Caliphate болон Umayyaf Caliphate Ромын Өмнөд хэсгийг эзэлсэн ч Зүүн Ром буюу Byzantine эзэнт гүрэн үлдэж чадсан .
Эдгээр үйл явдлууд хожуу өөрчлөгдсөн.
1800 онд эзэнт хаан цол нь Баруун Европ бас Charlemagne д сэргээгдсэн Carolingian эзэнт гүрэн нь Европын нийгмийн бүтцэд их нөлөөлсөн. Европ нь газар тариалангийн системчлэлд эргэн орж гурван талбарт тариалалт хүнд анжис гэх шинэлэг зүйлсийг нэвтрүүлсэн.
Викингчүүд Хойд Европын хэсэгт ихээхэн их нөлөөлсөнч batbarianчуудын нүүдэл Европын тогтворжсон
Ангилал:Түүх
Чосун илбо

Чосун илбо буюу чосун өдөр болгон нь Өмнөд Солонгост байдаг хамгийн хөгшин сэтгүүлийн газар юм. Өдөр болгон 1800000 сэтгүүл цацдаг Чосун илбо нь 1993 оноос хойш жил бүр Audit Bureau of Circulations байгуулагдсаныг тэмдэглэдэг.  Цахим Чосун илбо нь Chosun.com гэх цахим сэтгүүлийг нийтэлдэг ба Англи Хятад бас Япон хэлээр сэтгүүлээ Нийтэлдэг ажээ

Түүх нь

1919 оны 9 сард анх байгуулагдаж байсан. Син Согу нь Daejing нь Business Association ны санхүүгийн тусламжтайгаар чосун илбогийн сэтгүүлийг анх 1920 оны 3р сарын 5нд нийтэлжээ.Чо Жин Тае гэх Daejong Business Association ны туслах захирал нь 1920 онд тухайн сэтгүүлийн газрын анхны захирал болсон байна.  Гэвч Daejong Business Association нь амалсан цалингаа өгч чадаагүйгээс болж 5 сарын дараа Чо Жин Таег буулгаж Yoo Moon Hwan аар 1920 оны 8р сарын 15нд солив. 1921 оны 4р сард Чосун илбо санхүүгийн том асуудалд оров.
1940 онд "Америкийн үнэн гийн сургалт" гэх сэтгүүлийнхээ 4 р хэсгийг цацав. 10 хоногийн дараа Япон чууд тухайн сэтгүүлийг олон нийтэд дахиж цацахгүй хэмээн мэдэгджээ.
Тухайн газар 20 жил байгуулагдсны дараа Японы засгийн газар 4 удаа хориглож 500гаас дээш удаа хураагдсан. Энэ бүхэн ердөө 1932 оноос өмнө өрнөсөн
Ангилал:Солонгос
Байгалийн тохижилт

## Байгалийн тохижилт (Landscaping)
Байгалийн тохижилт гэдэг нь газрын харагдах шинж чанарыг өөрчлөхтэй холбоотой аливаа үйл ажиллагааг хэлдэг бөгөөд дараах зүйлсийг хамарна:
	•	Амьд элементүүд: Ургамал, амьтан зэрэг; эсвэл нийтлэг нэршил болох цэцэрлэгжүүлэлт буюу тохижилтын хүрээнд гоо сайхныг бий болгох зорилготой ургамал тарих урлаг, ур чадвар.
	•	Байгалийн абиотик элементүүд: Газар нутгийн хэлбэр, газар зүйн хэлбэржилт, өндөрлөг, усны биетүүд гэх мэт.
	•	Хийсвэр элементүүд: Цаг агаарын байдал, гэрэлтүүлгийн нөхцөл гэх мэт.

*Байгалийн тохижилт* нь цэцэрлэгжүүлэлт болон урлагийн дизайны талаар тодорхой ойлголт шаарддаг боловч зөвхөн ургамал, цэцэрлэгжүүлэлтээр хязгаарлагддаггүй. Газрыг хэлбэржүүлэх, ашиглах боломжийг нэмэгдүүлэх (жишээлбэл: гадаа тавцан, явган зам, цөөрөм, усан байгууламж) нь тохижилтын бусад хэлбэрүүдийн жишээ юм. Зөвхөн гоо зүйн өөрчлөлтийг хийхэд “чимэглэлийн тохижилт” гэсэн нэршлийг ашигладаг.

**Дизайнерууд** ихэвчлэн байгалийн тохижилтыг таны байшингийн өрөөний гадагш сунгасан хэлбэр гэж үздэг (тус бүр өөрийн үүрэгтэй). Гадна орчин нь материал болон үүргийн хувьд ихээхэн уян хатан байдаг. Гадна орчныг хязгаарлах цорын ганц зүйл бол хүний төсөөлөл юм гэж хэлэгддэг.
Зэрлэг ан амьтдын цэцэрлэг

**Зэрлэг ан амьтдын цэцэрлэг ** нь уугуул болон тэр газар нутгийн ургамал, шувууд, хоёр нутагтан, хэвлээр явагчид, шавж, хөхтөн амьтад гэх мэт төрөл бүрийн амьтдад амьдрах орчныг бүрдүүлж өгдөг бөгөөд нутгийн уугуул ургамал, амьтныг тэжээх зорилготой.  Энэ төрлийн цэцэрлэгжүүлэлт нь өөр өөр нэртэй байж болох ч хамгийн алдартай нь амьдрах орчин, экологи, байгаль хамгаалах цэцэрлэгжүүлэлт юм.
Олон нийтийн болон хувийн цэцэрлэгийн зорилго зэрлэг ан амьтдыг татахын тулд тусгайлан зохион бүтээгдсэн байдаг бөгөөд ингэснээр бэлэн байгаа хоргодох байр, тэжээгдэлээр дамжуулан байгалийн дэмжлэг үзүүлэх боломжтой.  Цэцэрлэгжүүлэлтийн энэ арга нь тархай бутархай байршлын хэлбэлзэл, амьдрах орчны хүртээмжтэй байдлаас шалтгаалан холболтыг бий болгоход хувь нэмэр оруулдаг тул нийтийн эзэмшлийн цэцэрлэгүүдтэй адил хувийн цэцэрлэгүүдийн нөхөн сэргээлтийн нэг хэлбэр байж болно.
Байшин барихаас өмнө хүрээлэн буй орчныг дуурайсан цэцэрлэг байгуулах ба/эсвэл цэцэрлэгийг ойролцоох зэрлэг байгальтай төстэй болгох (дахин сэргээх) нь байгалийн системүүд хоорондоо харилцан үйлчлэлцэж, тэнцвэрийг бий болгож, эцэст нь цэцэрлэгчийн засвар үйлчилгээ, хөндлөнгийн оролцоог багасгах боломжтой болох болно.  Зэрлэг ан амьтдын цэцэрлэг нь хортон шавьжны устгал хяналтад чухал үүрэг гүйцэтгэхээс гадна биологийн олон янз байдал, уугуул тариалалт, ерөнхийдөө байгаль орчинд нийтэд нь ашиг тусаа өгөх болно.  Байгаль орчны зарим ашиг тус нь пестицидийн хэрэгцээг багасгахад туслах замаар хортон шавьжийн устгал хяналтыг байгалийн механизмаар хортон шавьжийн тоо хэмжээг бууруулах явдал юм.  Амьдрах орчны цэцэрлэгүүд нь мөн хүрээлэн орчинд уст давхаргыг цэнэглэж, борооны ус таслаж экосистемийн үүрэг гүйцэтгэдэг.
Нэмэлт

Нэмэх үйлдэл (ихэвчлэн "+" тэмдгээр тэмдэглэгддэг) нь арифметикийн дөрвөн үндсэн үйлдлийн нэг бөгөөд бусад нь хасах, үржих, хуваах юм. Хоёр бүхэл тоог нэмэх нь эдгээр утгуудыг нэгтгэсэн нийт хэмжээ буюу нийлбэрийг үүсгэдэг. Хажуугийн зурагт үзүүлсэн жишээ нь тус бүр нь гурван алим, хоёр алимтай хоёр баганыг харуулж, нийт таван алим болдог. Энэ ажиглалт нь "3 + 2 = 5" (өөрөөр хэлбэл "3-д 2-ыг нэмэхэд 5 тэнцүү") гэсэн математик илэрхийлэлтэй тэнцүү юм. Зүйлийг тоолохоос гадна нэмэх үйлдлийг мөн тодорхойлж, тооцоолж болох бөгөөд үүнд бүхэл тоо, бодит тоо, цогцолбор тоо зэрэг шиг тоон хэмжигдэхүүн гэж нэрлэгддэг хийсвэрлэлүүдийг ашиглан бодит объектуудыг дурдахгүйгээр гүйцэтгэж болно. Нэмэх нь математикийн салбар болох арифметикт хамаарна. Математикийн өөр нэг салбар болох алгебрт нэмэх үйлдлийг вектор, матриц, дэд орон зай, дэд бүлэг зэрэг хийсвэрлэлтэй объектууд дээр мөн гүйцэтгэж болно. Нэмэх нь хэд хэдэн чухал шинж чанартай байдаг. Энэ нь коммутатив, өөрөөр хэлбэл операндын дараалал хамаагүй бөгөөд ассоциатив, өөрөөр хэлбэл хүн хоёроос илүү тоог нэмэхдээ нэмэх үйлдлийг гүйцэтгэх дараалал хамаагүй гэсэн үг юм. 1-ийг давтан нэмэх нь тоолохтой адил юм (харна уу Дараагийн функц). 0-ийг нэмэх нь тоог өөрчилдөггүй. Нэмэх нь мөн хасах, үржих зэрэг холбогдох үйлдлүүдийн талаар таамаглаж болох дүрмүүдийг дагаж мөрддөг. Нэмэх үйлдлийг гүйцэтгэх нь хийх хамгийн энгийн тоон ажлуудын нэг юм. Жижиг тоонуудыг нэмэх нь хүүхдүүдэд хүртээмжтэй байдаг; хамгийн энгийн даалгавар болох 1 + 1-ийг 5 сартай нярай хүүхдүүд ч гэсэн хийж чаддаг бөгөөд бусад амьтдын зарим төрөл ч гэсэн хийж чаддаг. Бага ангийн боловсролд суралцагчид аравтын системд тоог нэмэхийг сурдаг бөгөөд эхлээд нэг оронтой тооноос эхлээд аажмаар илүү төвөгтэй асуудлуудыг шийддэг. Механик туслах хэрэгслүүд нь эртний абакус-аас орчин үеийн компьютер хүртэл хүрээг хамардаг бөгөөд нэмэх үйлдлийг хамгийн үр дүнтэй хэрэгжүүлэх талаархи судалгаа өнөөг хүртэл үргэлжилж байна.
Энгийн алгебр

**Энгийн алгебр**, коллежийн алгебр гэж нэрлэгддэг, алгебрийн үндсэн ойлголтуудыг хамардаг. Үүнийг ихэвчлэн арифметиктай харьцуулдаг: арифметик нь тодорхой тоонуудтай харьцдаг бол алгебр нь хувьсагчдыг (тогтмол утгагүй хэмжигдэхүүнүүд) нэвтрүүлдэг. Хувьсагчийг ашиглах нь алгебрийн тэмдэглэгээг ашиглах, мөн арифметикт нэвтрүүлсэн үйлдлүүдийн ерөнхий дүрмийг ойлгохыг шаарддаг: нэмэх, хасах, үржих, хуваах гэх мэт. Абстракт алгебраас ялгаатай нь энгийн алгебр нь бодит ба цогцолбор тооны хүрээнээс гадуурх алгебрийн бүтцүүдийг хамаарахгүй. Энэ нь ихэвчлэн АНУ-д ахлах сургуулийн сурагчдад болон коллежийн анхан шатны түвшинд заадаг бөгөөд тэдний арифметикийн ойлголтыг дэмждэг. Хэмжигдэхүүнийг илэрхийлэхэд хувьсагчийг ашиглах нь хэмжигдэхүүнүүдийн хоорондын ерөнхий хамаарлыг албан ёсоор, товч бөгөөд тодорхой илэрхийлэх боломжийг олгодог бөгөөд ингэснээр илүү өргөн хүрээний асуудлыг шийдвэрлэх боломжийг олгодог. Шинжлэх ухаан, математик дахь олон тооны тоон хамаарал нь алгебрийн тэгшитгэл хэлбэрээр илэрхийлэгддэг.


Ангилал:Алгебр
Евклидийн элементүүд

thumb|Сэр Хенри Биллингслийн "Евклидийн элементүүд"-ийн англи хэлний анхны хувилбарын гарчиг, 1570. Сэргэн мандалтын үед Евклидийг философич Мегарын Евклидтэй нийлдэг байв.Элементүүд (Эртний Грек: Στοιχεῖα Stoikheîa) нь эртний Грекийн математикч Евклидтэй холбоотой 13 номоос бүрдсэн математикийн зохиол юм. МЭӨ 300 он. Энэ бол тодорхойлолт, постулат, санал (теорем ба бүтэц) болон уг саналуудын математик нотолгооны цуглуулга юм. Уг номууд нь хавтгай ба хатуу Евклидийн геометр, энгийн тооны онол, харьцуулашгүй шугамуудыг багтаасан болно. Элементүүд бол математикийн хамгийн эртний том хэмжээний дедуктив эмчилгээ юм. Энэ нь логик болон орчин үеийн шинжлэх ухааны хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд 19-р зууныг хүртэл логикийн нарийн ширийнийг давж чадаагүй юм.

Евклидийн элементүүд нь урьд өмнө бичигдсэн хамгийн амжилттай, нөлөө бүхий сурах бичиг гэж нэрлэгддэг. Энэ нь хэвлэх машин зохион бүтээгдсэний дараа хэвлэгдсэн хамгийн эртний математикийн бүтээлүүдийн нэг байсан бөгөөд 1482 онд хэвлэгдсэнээс хойш хэвлэгдсэн хэвлэлүүдийн тоогоор Библийн дараа хоёрдугаарт ордог гэсэн тооцоо бий( мянга гаруй ). Олон зууны туршид квадривиумыг их сургуулийн бүх оюутнуудын сургалтын хөтөлбөрт багтаасан үед Евклидийн элементүүдийн наад зах нь нэг хэсгийг мэддэг байсан. 20-р зууныг хүртэл түүний агуулгыг бусад сургуулийн сурах бичгүүдээр дамжуулан нийтээр заадаг байсан ч боловсролтой бүх хүмүүсийн уншдаг зүйл гэж үзэхээ больсон.
Мод бэлтгэх

Мод бэлтгэх гэдэг нь мод тайрах, боловсруулж, тээвэрлэх байршилд шилжүүлэх үйл явц юм. Энэ нь мод чирэх, талбай дээр боловсруулалт хийх, мод, гуалинг ачааны машин эсвэл тээврийн вагонд ачихыг багтааж болно. Ойн аж ахуйд "ой мод бэлтгэх" гэсэн нэр томьёог заримдаа зөвхөн модыг үндсээс нь авч ойгоос гадуур, ихэвчлэн мод боловсруулах үйлдвэр эсвэл мод хадгалах талбай руу шилжүүлэх үйл ажиллагааг тайлбарлахад ашигладаг. Гэхдээ нийтлэг хэрэглээнд энэ нэр томьёо нь ойн аж ахуй эсвэл ой арчилгааны үйл ажиллагааны өргөн хүрээг хамарч болно.

Мод бэлтгэх нь орон сууц, барилга, эрчим хүч, хэрэглээний цаас зэрэг дэлхийн олон улс орны хэрэглэдэг бүтээгдэхүүний түүхий эдийг хангах нийлүүлэлтийн сүлжээний эхлэл юм. Мөн ойг хамгаалах, түймрийн эрсдлийг бууруулах, экосистемийн үйл ажиллагааг сэргээх зорилгоор ой мод бэлтгэх системийг ашигладаг боловч эдгээр зорилгод хүрэх үр ашиг нь шүүмжлэл дагуулсан байдаг.

Мод бэлтгэх нь ихэвчлэн сөрөг нөлөө үзүүлдэг. Мод бэлтгэх үйл явц нь хууль бус байж болзошгүй бөгөөд үүнд ойн газарт нэвтрэхийн тулд авлига ашиглах, зөвшөөрөлгүй эсвэл хамгаалагдсан газраас мод авах, хамгаалагдсан төрөл зүйлийн мод тайрах, тохиролцсон хэмжээнээс хэтэрсэн мод бэлтгэх зэрэг орно. Энэ нь зарим тохиолдолд "модны мафи" хэмээх гэмт бүлэглэлтэй холбоотой байж болдог. Хэт их мод бэлтгэх нь ой мод устах, биологийн төрөл зүйлийн алдагдал зэрэг экосистемд нөхөн сэргээгдэхгүй хохирол учруулж болзошгүй. Ой мод бэлтгэхэд зориулсан дэд бүтэц нь бусад байгаль орчны доройтлыг бий болгож болзошгүй. Эдгээр сөрөг нөлөөллөөс байгаль орчны зөрчилдөөн үүсэж болох юм. Түүнчлэн ой мод бэлтгэх ажлын явцад хөдөлмөрийн осол гарах эрсдэл их байдаг.
Арифметик

thumb|Арифметик үйлдлүүдАрифметик нь нэмэх, хасах, үржүүлэх, хуваах зэрэг тоон үйлдлүүдийг судалдаг математикийн анхан шатны салбар юм. Өргөн утгаараа энэ нь экспоненциал, үндсийг задлах, логарифм авах зэрэг орно.

Арифметик системийг тэдгээрийн ажиллаж буй тоонуудын төрлөөс хамааран ялгаж болно. Бүхэл тоон арифметик нь эерэг ба сөрөг бүхэл тоонуудтай тооцоолол юм. Рационал тооны арифметик нь бүхэл тооны бутархай тоон дээрх үйлдлүүдийг агуулдаг. Бодит тооны арифметик нь рационал болон иррационал тоонуудыг багтаасан бодит тоонуудын тооцоолол юм.

Өөр нэг ялгаа нь тооцоолол хийхэд ашигладаг тоон систем дээр суурилдаг. Аравтын арифметик нь хамгийн түгээмэл байдаг. Энэ нь тоог илэрхийлэхдээ 0-ээс 9 хүртэлх үндсэн тоонууд болон тэдгээрийн хослолуудыг ашигладаг. Хоёртын арифметик нь эсрэгээрээ ихэнх компьютеруудад ашиглагддаг бөгөөд тоог 0 ба 1 гэсэн үндсэн тоонуудын хослол хэлбэрээр илэрхийлдэг. Компьютерийн арифметик нь хоёртын арифметикийг компьютер дээр хэрэгжүүлэх онцлогийг авч үздэг. Зарим арифметик систем нь интервал арифметик, матрицын арифметик гэх мэт тооноос бусад математикийн объектууд дээр ажилладаг.

Арифметик үйлдлүүд нь алгебр, тооцоо, статистик зэрэг математикийн олон салбаруудын үндэс суурь болдог. Тэд физик, эдийн засаг гэх мэт шинжлэх ухаанд ижил төстэй үүрэг гүйцэтгэдэг. Арифметик нь өдөр тутмын амьдралын олон зүйлд байдаг, тухайлбал, дэлгүүр хэсэх, хувийн санхүүгээ зохицуулах гэх мэт. Энэ нь оюутнуудад тулгардаг математикийн боловсролын хамгийн эртний хэлбэрүүдийн нэг юм. Түүний танин мэдэхүйн болон үзэл баримтлалын үндсийг сэтгэл судлал, философи судалдаг.
Риманы зета функц

Риманы зета функц буюу Эйлер-Риманы зета функц нь Грек үсгээр  тэмдэглэгддэг бөгөөд цогцолбор хувьсагчийн функц юм. Энэ нь  нөхцөлд тодорхойлогдож, бусад мужуудад аналитик үргэлжлэлээр тодорхойлогддог.

Риманы зета функц нь аналитик тооны онолын гол үүрэгтэй бөгөөд физик, магадлалын онол, хэрэглээний статистикт өргөн хэрэглэгддэг.

Энэхүү функцийн бодит тоон хувилбарыг анх 18-р зууны эхэн хагаст Леонард Эйлер танилцуулан судалсан. Харин 1859 онд Бернхард Риман “Өгөгдсөн хэмжээнээс бага анхны тооны тоо” нэртэй өгүүллээрээ Эйлерийн тодорхойлолтыг комплекс хувьсагчид өргөтгөн, түүний мероморф үргэлжлэл болон функциональ тэгшитгэлийг баталсан. Мөн уг функцийн тэгүүдийн тархалт болон анхны тоонуудын хуваарилалтын хоорондох хамаарлыг тогтоосон. Энэ өгүүлэлд мөн Риманы таамаглал буюу Риманы зета функцийн комплекс тэгүүдийн тархалтын тухай таамаглал багтсан бөгөөд үүнийг цэвэр математикийн хамгийн чухал шийдвэрлэгдээгүй асуудал гэж олон математикчид үздэг.

Риманы зета функцийн эерэг тэгш бүхэл тоон цэгүүд дэх утгуудыг Эйлер тооцоолсон. Тэдгээрийн анхных нь , бөгөөд энэ нь Базелийн асуудлын шийдэл юм. Харин 1979 онд Рожер Апери-ийн иррациональ байдлыг баталсан. Сөрөг бүхэл тоон цэгүүд дэх утгуудыг мөн Эйлер олсон бөгөөд эдгээр нь рациональ тоо байдаг ба модулар хэлбэрийн онолд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Риманы зета функцийн олон ерөнхийлөлтүүд байдаг бөгөөд үүнд Дирихле цуваа, Дирихле L-функц болон ерөнхий L-функцууд багтдаг.
Цэвэр математик

thumb|Цэвэр математик нь бүлгийн онолоор E8 бүлэг гэх мэт хийсвэр объектуудын шинж чанар, бүтцийг судалдаг. Үүнийг физик ертөнц дэх ойлголтуудын тодорхой хэрэглээнд анхаарлаа хандуулахгүйгээр хийж болно.Цэвэр математик гэдэг нь математикийн гаднах ямар ч хэрэглээнээс хамааралгүйгээр математикийн ойлголтуудыг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Эдгээр ойлголтууд нь бодит ертөнцөөс үүдэлтэй байж болох бөгөөд олж авсан үр дүн нь хожим нь практик хэрэглээнд хэрэг болох боловч цэвэр математикчид ийм хэрэглээнд голчлон сэдэлтэй байдаггүй. Үүний оронд уг уриалга нь үндсэн зарчмуудын логик үр дагаврыг боловсруулах оюуны сорилт, гоо зүйн гоо үзэсгэлэнтэй холбоотой юм.

Цэвэр математик нь наад зах нь эртний Грекээс хойш үйл ажиллагаа хэлбэрээр оршсоор ирсэн боловч энэ үзэл баримтлалыг 1900 онд эсрэг зөн совингийн шинж чанартай онолыг (Евклидийн бус геометр, Канторын хязгааргүй олонлогийн онол гэх мэт) нэвтрүүлсний дараа боловсруулжээ. ), илэрхий парадоксуудын нээлт (жишээ нь хаана ч ялгагдах боломжгүй тасралтгүй функцууд, ба Расселын парадокс). Энэ нь математикийн хатуу байдлын тухай ойлголтыг шинэчилж, бүх математикийг аксиоматик аргуудыг системтэйгээр дахин бичих хэрэгцээг бий болгосон. Энэ нь олон математикчдыг өөрийнхөө төлөө математикт, өөрөөр хэлбэл цэвэр математикт анхаарлаа хандуулахад хүргэсэн.

Гэсэн хэдий ч бараг бүх математикийн онолууд бодит ертөнцөөс эсвэл бага хийсвэр математикийн онолуудаас үүдэлтэй асуудлуудаас үүдэлтэй хэвээр байв. Мөн бүхэлдээ цэвэр математик мэт санагдсан олон математикийн онолыг эцэст нь хэрэглээний салбарт, ялангуяа физик, компьютерийн шинжлэх ухаанд ашигласан. Эрт дээр үед Аполлониус судалсан геометрийн муруй буюу конус хэлбэртэй тойрог замд гарагууд хөдөлдөг гэдгийг түүний бүх нийтийн таталцлын хууль нь Исаак Ньютон харуулсан жишээ юм. Өөр нэг жишээ бол RSA криптосистемийн үндэс болсон том бүхэл тоог факторингийн асуудал бөгөөд интернетийн холболтыг хамгаалахад өргөн хэрэглэгддэг.

Үүнээс үзэхэд, одоогийн байдлаар цэвэр болон хэрэглээний математикийн ялгаа нь математикийн хатуу салбар гэхээсээ илүү философийн үзэл бодол эсвэл математикчийн илүүд үздэг зүйл юм.
Хийсвэр алгебр

Математик, илүү нарийвчлалтайгаар алгебрт, абстракт алгебр буюу орчин үеийн алгебр нь алгебрийн бүтэц, өөрөөр хэлбэл элементүүд дээр үйлчилдэг тодорхой үйлдлүүдтэй багцыг судлах шинжлэх ухаан юм. Алгебрийн бүтэц нь бүлэг, цагираг, орон, модуль, вектор орон зай, тор, орон дээрх алгебр зэргийг багтаадаг. Абстракт алгебр гэдэг нэр томъёо нь 20-р зууны эхэн үед алгебрийн хуучин хэсгүүдээс, ялангуяа үндсэн алгебр, тооцоолол ба үндэслэлд тоонуудыг илэрхийлэхэд хувьсагчдыг ашиглах хэрэглээнээс ялгарах зорилгоор гарч ирсэн. Алгебрийн талаарх абстракт хандлага нь дээд математикт маш чухал болсон тул энэ нь зүгээр л "алгебр" гэж нэрлэгддэг болсон бөгөөд "абстракт алгебр" гэсэн нэр томъёо нь ихэвчлэн сурган хүмүүжүүлэлд л хэрэглэгддэг. Алгебрийн бүтэц нь холбогдох гомоморфизмтойгоо хамт математикийн ангилал үүсгэдэг. Ангилалын онол нь янз бүрийн бүтэцтэй төстэй шинж чанар, бүтээн байгуулалтыг судлах нэгдсэн аргачлалыг олгодог. Универсал алгебр нь алгебрийн бүтцийн төрлийг ганц объект болгон судлахтай холбоотой сэдэв юм. Жишээлбэл, бүлгийн бүтэц нь универсал алгебрт ганц объект бөгөөд энэ нь бүлгийн төрөл гэж нэрлэгддэг.
Диофантын ойролцоо тооцоолол

Тооны онолын салбарт Диофантын ойролцоо тооцоолол нь бодит тоог рациональ тоогоор ойролцоо гаргахыг судалдаг. Энэ нь Александрийн Диофантусын нэрээр нэрлэгдсэн.

Анхны асуудал нь бодит тоог рациональ тоогоор хэр сайн ойролцоо гаргах боломжтойг мэдэх явдал байв. Энэ асуудалд, рациональ тоо  нь бодит тоо p/qis "сайн" ойролцоо байх нь, p/q илүү бага хуваагчтай өөр рациональ тоогоор орлуулах үед p/q, абсолют утга буурахгүй байхыг хэлнэ. Энэ асуудлыг 18-р зуунд үргэлжилсэн бутархай ашиглан шийдсэн.

Тухайн тооны "хамгийн сайн" ойролцоог мэдсэнээр, энэ салбарын гол асуудал нь дээрх зөрүүг илэрхийлэх доод болон дээд хязгаарыг хуваагчийн функц байдлаар олох явдал юм. Эдгээр хязгаарууд нь ойролцоо гаргах бодит тооны шинж чанараас хамаардаг болохыг харуулсан: нэг рациональ тоог өөр рациональ тоогоор ойролцоо гаргах доод хязгаар нь алгебрын тооны доод хязгаараас том бөгөөд алгебрын тооны доод хязгаар нь бүх бодит тооны доод хязгаараас том байна. Иймд алгебрын тооны хязгаараас илүү сайн ойролцоо гаргаж болох бодит тоо нь гарцаагүй трансцендент тоо юм.

Энэ мэдлэгийн тусламжтайгаар 1844 онд Лиувилл анхны тодорхой трансцендент тоог гаргасан. Дараа нь π болон -г трансцендент тоо болохыг баталсан нь ижил төстэй арга ашигласан.

Диофантын ойролцоо тооцоолол болон трансцендент тооны онол нь хоорондоо маш ойр салбарууд бөгөөд олон теорем, аргыг хамтран ашигладаг. Мөн Диофантын ойролцоо тооцоолол нь Диофантын тэгшитгэлийг судлахад чухал хэрэглээтэй.

2022 оны Филдсийн медалийг Диофантын ойролцоо тооцоололд хийсэн судалгааныхаа төлөө Жеймс Мейнард хүртсэн.
Дэлбээ

## Дэлбээ 
Дэлбээ нь цэцгийн нөхөн үржихүйн хэсгүүдийг хүрээлсэн хувирсан навч юм. Эдгээр нь тоос хүртээгчдийг татахын тулд ихэвчлэн тод өнгөтэй эсвэл өвөрмөц хэлбэртэй байдаг. Цэцгийн бүх дэлбээг хамтад нь **королла** гэж нэрлэдэг. Дэлбээ нь ихэвчлэн **цомирлог** гэж нэрлэгдэх өөр нэг хувирсан навчны бүлэгтэй хамт байдаг бөгөөд энэ нь хамтад нь цэцгийн гаднах хэсгийг бүрдүүлдэг бөгөөд короллагийн яг доор байрладаг. Цомирлог болон королла нь хамтдаа цэцгийн нөхөн үржихүйн бус хэсгийг бүрдүүлдэг **перинт**-ийг бий болгодог.

Хэрэв цэцгийн дэлбээ, цомирлогийг хооронд нь ялгахад хүндрэлтэй бол тэдгээрийг хамтад нь **тэфал** гэж нэрлэдэг. Тэфал гэх нэр томьёог тохиромжтой гэж үздэг ургамлуудын жишээнд **Алоэ**, **Тюлип** зэрэг төрөл багтана. Харин **Роза**, **Фазеолус** зэрэг төрлүүд нь цомирлог болон дэлбээг тодорхой ялгадаг. Хэрэв ялгагдаагүй тэфал нь дэлбээтэй төстэй бол тэдгээрийг **дэлбээ төст** гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь тод өнгийн тэфал бүхий нэг талт ургамлуудад жишээлбэл, Лилиалес багийн ургамлуудад хамаарна. Тиймээс тэдгээрийг бас нэг нэрээр **лилиод нэг талт ургамал** гэж нэрлэдэг.

Дэлбээ нь ихэвчлэн амьтнаар тоос хүртдэг цэцгүүдийн хамгийн тод харагдах хэсэг байдаг бол салхиар тоос хүртдэг ургамлууд, жишээлбэл, өвс зэрэг нь маш жижиг дэлбээтэй эсвэл огт дэлбээгүй (дэлбээгүй) байдаг.
Гоёл чимэглэлийн ургамал

## Гоёл чимэглэлийн ургамал 
Чимэглэлийн ургамал буюу цэцэрлэгийн ургамал гэдэг нь голчлон үзэмжийн төлөө ургуулдаг ургамлууд юм. Мөн анхилуун үнэр эсвэл бие махбодын орон зайг бүрдүүлэх чанараараа ч ургуулдаг. Цэцэглэдэг олон ургамал болон цэцэрлэгийн сортууд нь өнгө, хэлбэр, үнэр, урт удаан цэцэглэх зэрэг шинж чанарыг сайжруулах зорилгоор тусгайлан гаргаж авсан үржүүлгийн сортууд байдаг. Цэцэрлэг бүрт өндөр, нууцлал болон гоо үзэмжийг хангаж чадах олон сайхан чимэглэлийн ургамлуудын жишээ бий. Эдгээр олон наст чимэглэлийн ургамлууд нь нөхөн үржих чадвартай үртэй байдаг. Чимэглэлийн өвсний нэг давуу тал нь олон талт байдалтай, арчилгаа бага шаарддагт оршино.

Бараг бүх төрлийн ургамлууд чимэглэлийн сортуудтай байдаг: мод, бут, авирч ургадаг ургамал, өвс, шүүслэг ургамал, усны ургамал, олон наст болон нэг наст ургамал. Ургамлын шинжлэх ухааны бус ангилалд гэрийн ургамал, хучлага ургамал, хашаа ургамал, огтолдог цэцэг, навчит ургамал зэрэг багтана. Чимэглэлийн ургамлын тариалалт нь цэцэг үржүүлэг болон мод үржүүлгийн салбарт хамаарах бөгөөд энэ нь цэцэрлэгийн аж ахуйн томоохон салбар юм.

Энгийнээр хэлбэл, чимэглэлийн цэцэрлэгийн ургамлуудыг цэцэг, навч, үнэр, навчны ерөнхий бүтэц, жимс, иш, холтос болон гоо зүйн хэлбэр зэрэг үзэмжийн шинж чанаруудыг харуулахын тулд ургуулдаг. Зарим тохиолдолд, онцгой шинж чанарууд нь сонирхол татахуйц байж болно, жишээлбэл, **Rosa sericea** болон кактусын тод өргөс зэрэг.
Эм хэсэг

## эм хэсэг 
**Эм хэсэг** (/ɡaɪˈniːsi.əm, dʒɪˈniːʃi.əm/; Эртний Грекийн γυνή (gunḗ) 'эмэгтэй, эм' болон οἶκος (oîkos) 'гэр' гэсэн үгнээс гаралтай; олон тоо: gynoecia) нь цэцгийн үр тогтоох, эцэстээ жимс, үр үүсгэдэг хэсгүүдийг хамарсан нэр томьёо юм. Эм хэсэг нь цэцгийн хамгийн доторх хүрээ бөгөөд (нэг эсвэл хэд хэдэн) умайгаас бүрдэх бөгөөд ихэвчлэн тоос үүсгэдэг нөхөн үржихүйн эрхтэн болох **тоос бүтээх хэсгүүд**-ээр хүрээлэгддэг бөгөөд эдгээрийг хамтад нь **эр хэсэг** гэж нэрлэдэг.

Эм хэсгийг ихэвчлэн цэцгийн 'эм' хэсэг гэж нэрлэдэг ч, энэ нь эмэгтэй гаметуудыг (жишээ нь, өндгөн эс) шууд үйлдвэрлэхээс илүү, мегаспор үүсгэж, мегаспор бүр нь эм гаметофит болон хөгжиж, дараа нь өндгөн эс үүсгэдэг.

Эм хэсэг гэдэг нэр томьёог мөн хөвд, элэгт хөвд, эвэрт хөвд зэрэгт гаметофит мөчир дээрх архегоний бөөгнөрөл болон түүнтэй холбоотой өөрчлөгдсөн навч эсвэл ишийг заахад ургамал судлаачид ашигладаг. Эдгээр ургамлын эр хэсэгт хамаарах нэр томьёо нь **антериди**-ийн бөөгнөрөл бөгөөд энэ нь **эр хэсэг**-т багтдаг.

Эм хэсэгтэй, гэхдээ тоосны бүтээх хэсэггүй цэцгүүдийг **умайлаг** эсвэл **хайрслаг** гэж нэрлэдэг. Эм хэсэггүй цэцгүүдийг **тоослог** гэж нэрлэдэг.

Эм хэсгийг ихэвчлэн 'эмэгтэй' гэж нэрлэдэг нь өндөг үүсгэдэг гаметофитийг бий болгодогтой холбоотой; гэхдээ нарийн утгаараа спорофитууд нь хүйсгүй бөгөөд зөвхөн гаметофитууд хүйстэй байдаг. Эм хэсгийн хөгжил болон зохион байгуулалт нь үртэй ургамлыг системтэй судлах, тодорхойлоход чухал ач холбогдолтой байдаг боловч цэцгийн хэсгүүдийн дундаас хамгийн ойлгоход төвөгтэй нь байж болдог.
Проекктив геометр

Математикийн хувьд проекцийн геометр нь проекцийн хувиргалтын хувьд өөрчлөгддөггүй геометрийн шинж чанаруудыг судалдаг. Энэ нь энгийн Евклидийн геометртэй харьцуулахад проекцийн геометр нь өөр тохиргоо, проекцын орон зай, үндсэн геометрийн ойлголтуудын сонгомол багцтай гэсэн үг юм. Өгөгдсөн хэмжээсийн хувьд проекцийн орон зай нь Евклидийн орон зайгаас илүү олон цэгтэй байдаг ба нэмэлт цэгүүдийг ("хязгааргүй цэгүүд" гэж нэрлэдэг) Евклидийн цэгүүд болон эсрэгээр хувиргах геометрийн хувиргалтыг зөвшөөрдөг гэсэн үндсэн ойлголтууд юм.
Проекцийн геометрийн хувьд чухал ач холбогдолтой шинж чанаруудыг хувиргах шинэ санаа нь хүндэтгэдэг бөгөөд энэ нь хувиргах матриц болон орчуулгууд (аффин хувиргалт) -аар илэрхийлэгдэхээс илүү үр дүнтэй байдаг. Геометрийн хамгийн эхний асуудал бол ямар төрлийн геометр нь шинэ нөхцөл байдалд тохирсон байх явдал юм. Евклидийн геометрээс ялгаатай нь өнцгийн тухай ойлголт нь проекцийн геометрт хамаарахгүй, учир нь өнцгийн хэмжигдэхүүн нь проекцын хувиргалттай холбоотой өөрчлөгддөггүй, учир нь өөрчлөгдөж буй өнцгөөс харах хэтийн төлөвийн зураг дээр харагдаж байна. Проекктив геометрийн нэг эх сурвалж нь хэтийн төлөвийн онол байв.
Энгийн геометрээс өөр нэг ялгаа нь уг ухагдахууныг проекц геометрийн нэр томьёо болгон хөрвүүлсний дараа параллель шугамууд хязгааргүй цэгт нийлдэг гэж хэлж болох арга юм.
Дахин хэлэхэд энэ ойлголт нь хэтийн төлөвийн зураг дээр тэнгэрийн хаяанд уулзсан төмөр зам гэх мэт зөн совингийн үндэслэлтэй. Хоёр хэмжээст проекцийн геометрийн үндсийг Проекктив хавтгайгаас үзнэ үү.
https://en.wikipedia.org/wiki/Projective_geometry
Үндэслэг иш

Ургамал судлал болон мод судлалд, үндэслэг иш нь газрын дор ургадаг, мөчир болон үндэсний ургац өгдөг хувирсан ургамлын иш юм. Үндэслэг ишийг "мөлхөгч үндэс" эсвэл зүгээр л "үндэс" гэж нэрлэдэг. Үндэслэг иш нь суганы нахиагаас үүсч, хэвтээгээг ургадаг. Үндэслэг иш нь шинэ найлзуурыг дээшээ ургуулах чадварыг хадгалда 

Үндэслэг иш нь газар доор хэвтээ ургадаг ургамлын гол иш юм. Столон нь үндэслэг иштэй төстэй боловч столон нь байгаа ишнээс нахиалдаг, урт зангилаатай, гүзээлзгэний ургамал шиг төгсгөлд нь шинэ найлзуурыг үүсгэдэг. Ерөнхийдөө үндэслэг иш нь богино зангилаатай, зангилааны ёроолоос үндсийг гаргаж, зангилааны дээд хэсгээс дээшээ ургасан шинэ найлзуурыг үүсгэдэг.

Ишний булцуу нь үндэслэг иш буюу столон-ийн зузаарсан хэсгийг томруулж хадгалах эрхтнээр ашиглах хэсэг юм . Ерөнхийдөө булцуу нь цардуул ихтэй байдаг, жишээ нь. төмс нь хувирсан столон юм. "булцуу" гэсэн нэрийг ихэвчлэн тодорхой бус ашигладаг бөгөөд заримдаа үндэслэг иштэй ургамалд хэрэглэдэг.

Уг ургамал нь цардуул, уураг болон бусад шим тэжээлийг хадгалахын тулд үндэслэг ишийг ашигладаг. Эдгээр шим тэжээл нь шинэ найлзуурууд үүсэх эсвэл ургамал өвлийн улиралд буцаж үхэх үед ургамалд хэрэгтэй болно. Хэрэв үндэслэг ишийг салгавал хэсэг бүр нь шинэ ургамал үүсгэх боломжтой. Энэ нь ургамлын нөхөн үржихүй гэж нэрлэгддэг процесс бөгөөд тариаланчид болон цэцэрлэгчид тодорхой ургамлыг үржүүлэхэд ашигладаг. Энэ нь хулс, баглаа өвс зэрэг өвсийг хажуу тийш нь тараах боломжийг олгодог. Ийм аргаар үржүүлдэг ургамлын жишээнд хошуу, аспарагус, цагаан гаа, цахилдаг, хөндийн сараана, каннас, симподиал цахирмаа орно.
Автоматжуулалт

**Автоматжуулалт** гэдэг нь шийдвэр гаргах шалгуурууд, дэд процессуудын харилцаа болон холбогдох үйлдлүүдийг урьдчилан тодорхойлсноор хүний оролцоог бууруулахад чиглэсэн олон төрлийн технологийг хэлнэ. Мөн эдгээр урьдчилсан нөхцөлүүдийг машинд суулгаж хэрэгжүүлэх явдал юм. Автоматжуулалтыг механик, гидравлик, пневматик, электрон төхөөрөмжүүд болон компьютер зэрэг олон төрлийн аргаар, ихэвчлэн хослуулан хэрэгжүүлдэг. Орчин үеийн нарийн системүүд, тухайлбал үйлдвэр, нисэх онгоц, усан онгоц зэрэг нь эдгээр бүх төрлийн арга технологийг хослуулан ашигладаг. Автоматжуулалтын үр ашигт хөдөлмөрийн хэмнэлт, хаягдал багасгах, цахилгааны зардлыг бууруулах, материалын зардлыг хэмнэх, чанар, нарийвчлалыг сайжруулах зэрэг багтана. Автоматжуулалт нь тоног төхөөрөмж болон хяналтын системүүдийг ашиглахыг багтаадаг. Үүнд машин механизм, зуух, дулаан боловсруулах зуухнууд, утасны сүлжээ солих, хөлөг онгоц, нисэх онгоцны тогтвортой байдлыг хангах зэрэгт хэрэглэгдэнэ. Жишээлбэл, гэрийн термостатаас эхлээд томоохон үйлдвэрийн систем хүртэл олон төрлийн процессийг хамардаг. Автоматжуулалт нь банкны салбарт ч хэрэглэгддэг бөгөөд энгийн он-офф хяналтаас олон хувьсагчтай өндөр түвшний алгоритмуудад хүрдэг. Хамгийн энгийн автомат хяналтын гогцоо нь хэмжсэн утгыг хүссэн утгатай харьцуулж, гарах алдааны дохиогоор дамжуулан процессыг тогтмол байлгах арга юм. Энэ хаалттай гогцооны хяналт нь системд сөрөг холбоо ашиглах технологи юм. Хяналтын онолын математик үндэс нь XVIII зуунаас эхлэн XX зуунд хурдан хөгжсөн. Автоматжуулалт гэх нэр томьёо нь “автомат” гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд 1947 оноос өмнө өргөн хэрэглэгдэж байгаагүй. Форд компани автоматжуулалтын хэлтсийг байгуулсан үед энэхүү нэршлийг өргөнөөр хэрэглэх болсон бөгөөд 1930-аад онд аж үйлдвэр хурдацтайгаар хяналтын төхөөрөмжүүдийг ашиглаж эхэлсэн.
Шинжлэх ухааны төв

## Шинжлэх ухааны төв 
Хими нь ихэвчлэн физикийн шинжлэх ухаан буюу хими ба амьдрал дээрх шинжлэх ухаан, эм зүйн шинжлэх ухаан мөн хэрэглээний шинжлэх ухаан (эм зүй болон инженер) гэх мэт салбарласан салбар зүйлсийг холбож өгдөгөөрөө “шинжлэх ухааны төв” хэмээн нэрлэгдэх нь олонтаа.
“Энэхүү харилцааны мөн чанар нь химийн философи ба шинжлэх ухаанч онолд чухал сэдвүүдийн нэг хэвээр байсаар байна” гэсэн эшлэл нь  Theodore L. Brown,  H. Eugene LeMay нарийн “Хими: Шинжлэх ухааны төв” гэсэн тэмдэглэлд бичигдсэнээрээ  алдаршсан бөгөөд анх 1977 онд олон нийтийн хүртэл болж байсан бол 2021 онд 5 дахь хэвлэл нь цацагдсан байна.
 
Химийн шинжлэх ухааны гол үүргийг  Auguste Comte-ийн .системчлэсэн шинжлэх ухааны ангилаас харж болно. Шинжлэх ухааны салбар бүр нь өөрийн өмнөх чиглэлийн хүрээг илүү өргөжүүлсэн байдаг.(Математик- Одон орон судлал- Физик- Хими- Биологи- Нийгмийн шинжлэх ухаан) Balaban, Klein нар нь саяхан шинжлэх ухааны дарааллыг харуулсан диаграммыг бүтээсэн бөгөөд энэхүү диаграммыг харахад хими нь маш олон салаалсан салбаруудыг хангаж буй нь химийн шинжлэх ухааныг “шинжлэх ухааны төв” гэх маргааныг үргэлж дагуулдаг. Суурь салбар нь дээд салбарт байхгүй шинэлэг санаа ойлголтыг агуулдаг ба мөн түүгээрээ ч суурь салбарыг дээд салбартай харилцан тогтнох боломжгүй хэмээн үздэг.

Иймдээ ч хими нь атом, протон нейтрон элекрон термодинамик  гэх мэт физикийн шинжлэх ухааны ойлголтод тулгуурладаг. Гэвч энэ нь квант механикт бүрэн “буулгагдаагүй” байгаа юм. Химиин шинжлэх ухаан дахь элементүүдийн үечлэгдсэн байдал, химийн холбоо зэрэг нь физикийн ухааны үндсэн чанаруудаас илүү нарийн байдаг нь тогтоогдсон.
Метастаз байдал

## Тайлбар 
Химийн болон Физикийн салбаруудад, Метастаз байдал бол системийн хамгийн бага энергитэй байдлаас бас дахин өөр системийн хөдөлгөөнт байдлын завсарын эрч хүчит байдал юм. Налуу хавтангийн дунд оршиж буй ёроолд хэвтэж буй бөмбөг бол метастаз байдлын хамгийн хялбар жишээ. Хэрвээ бөмбөг жаахан л түлхүүлсэн бол үүн нь буцаж ёроолдоо сууна, аль эсвэл илүү хүчтэй түлхүүлсэн бол бөмбөг ёроолоос гарч үргэлжлэн налуу хавтангаар өнхөрч эхэлнэ. Боулингийн байнууд нэг бол хэсэг савлаж байгаад буцаж тогтох эсвэл шууд тэнцвэрээ алдаж унаснаар бас ижил метастаз байдлын жишээ харуулдаг байна. Шинжлэх ухаанд метастаз байдлын хамгийн түгээмэл жишээ бол изомержилт юм. Өндөр энергитэй изомерүүд суурь байдалдаа (том байх магадлалтай) потенциал энергийн хаалтаас болж буцаж засран орох боломжгүй тулд урт наслалтай байна.

Хязгаартай амьдралын хугацааны тогтвортой метастаз байдлын дунд, бүх байдлыг тайлбарлаж буй параметрууд тогтвортой үнэ цэнэд хүрч байрладаг байна. Бүр тусгаарлан тайлбарлахад:

Нэмэлт илүү хэмжээний энерги системд нэмэгдэхээс нааш (өвөрмөц "тултлаа тогтвортой" байдал), Зөвхөн хамгийн бага энергитэй байдлыг л систем сонгон тайлбаргүй хэмжээний урт цаг хугацааны турш суурьшдаг байна;

Систем нь олон дараалан аль өөр байдлаас (илүү өндөр энергитэй) гаран төгсгөлд нь (дараалан өөрчилсний дараа) хамгийн бага энергитэй байдалд буцан шилжэн суурьшдаг байна.
Үйлдлийн потенциал

Үйлдлийн нөөц

Үйлдлийн потенциал гэж тодорхой эсийн мембраны цахилгаан цэнэг огцом өсч, дараа нь буурахыг хэлнэ. Энэ цэнэгийн өөрчлөлт ойр орчмын хэсгүүдэд дамжиж, тэдгээрийг адилхан өөрчлөлтөд оруулдаг. Үйлдлийн потенциал нь мэдрэлийн эс (нейрон), булчингийн эс, мөн зарим ургамлын эс зэрэг хэд хэдэн төрлийн идэвхтэй эсүүдэд тохиолддог. Мөн нойр булчирхайн бета эсүүд болон урд тархины булчирхайн зарим эсүүдэд үйлдлийн потенциал үүсдэг.

Мэдрэлийн эсүүдэд үйлдлийн потенциал нь эс хоорондын харилцаанд гол үүрэгтэй. Энэ нь мэдрэлийн эсийн аксоны дагуу дохио дамжихад тусалж, аксоны төгсгөлд байгаа синапсуудтай холбогдох эсвэл хөдөлгөөний эсүүд, булчирхайтай холбогдоход хүргэдэг. Харин бусад эсүүдэд үйлдлийн потенциал нь дотоод процессуудыг идэвхжүүлдэг. Жишээлбэл, булчингийн эсүүдэд үйлдлийн потенциал нь булчин агших процессыг эхлүүлдэг бол нойр булчирхайн бета эсүүдэд инсулин ялгаруулах үйл явцыг өдөөдөг.Мэдрэлийн эсийн үйлдлийн потенциалыг “мэдрэлийн импульс” эсвэл “долгион” гэж нэрлэдэг бөгөөд нэг мэдрэлийн эсээс үүссэн үйлдлийн потенциалын дарааллыг “долгионы цуваа” гэж нэрлэнэ. Мэдрэлийн эс үйлдлийн потенциал үүсгэж байвал түүнийг “галлах” гэж хэлдэг.
Хордлого

Хордлого гэдэг нь химийн бодис эвсэл тодорхой хольц нь организмыг гэмтээж болох түвшинг хэлнэ. Хордлого гэдэг нь амьтан, нян, ургамал гэх бүхэл бүтэн организмд  нөлөө,эс гэх мэт организмын дэд бүтцэд үзүүлэх нөлөө (цитотоксик чанар) эсвэл элэг зэрэг, эрхтэнд үзүүлэх нөлөөг (элэгний хоруу чанар) хэлж болно.Заримдаа энэ үг нь өдөр тутмын хэрэглээнд хордлоготой ижил утгатай байдаг. 
 
Хор судлалын гол ойлголт бол хорт бодисын нөлөө нь тунгаас хамааралтай байдаг; Ус ч гэсэн хэт өндөр тунгаар уувал усны, хордлого үүсгэдэг бол могойн хор зэрэг маш хортой бодис ч гэсэн тунгаас доогуур тунтай байдаг ба үүнээс бага тунгаар хордуулах нөлөө байхгүй. Хордлого нь төрөл зүйлийн өвөрмөц  шинж чанартай тул төрөл зүйл хоорондын шинжилгээнд хүндрэл учруулдаг. Хордлогын эцсийн цэгийн үзэл баримтлалыг хадгалахын зэрэгцээ амьтны туршилтыг тойрч гарахын тулд шинэ парадигм, хэмжүүрүүд хөгжиж байна
Хатгалгаа

Уушгины хатгалгаа нь уушгины үрэвсэлт өвчин ба голчлон цулцан гэж нэрлэгддэг жижиг агаарын уутанд нөлөөлдөг. Шинж тэмдгүүд ихэвчлэн  хуурай ханиалгах, цээжээр өвдөх, халуурах, амьсгалахад хүндрэлтэй байдаг. Нөхцөл байдлын ноцтой байдал нь хувьсах шинж чанартай байдаг. 

Уушгины хатгалгаа нь ихэвчлэн вирус, бактерийн халдварын улмаас үүсдэг ба бусад бичил биетуудэд бага тохиолддог. [а] Хариуцлагатай эмгэг төрүүлэгчийг тодорхойлоход хэцүү байж болно.  Оношлогоо нь ихэвчлэн шинж тэмдэг, биеийн үзлэгт суурилдаг. Цээжний рентген зураг, цусны шинжилгээ, цэрний өсгөвөр нь оношийг батлахад тусална. Өвчин нь орон нутаг, эмнэлгээс шалтгаалах эсвэл эрүүл  мэндийн тусламж үйлчилгээтэй холбоотой уушгины хатгалгаа гэх мэтийг олж авсан газраас нь ангилж болно.  

## Уушгины хатгалгааны эрсдэлт хучин зуйлууд
•цистик фиброз
•уушигны архаг бөглөрөлт өвчин (СОРД)
•хадуур эсийн өвчин
•Астма
•чихрийн шижин
•зүрхний дутагдал
•тамхи татсан түүх
•ханиалгах чадваргүй (цус харвалтын дараа)
•дархлаа сул байх зэрэг орно.  

## Урьдчилан сэргийлэх
Зарим төрлийн уушгины хатгалгаа өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх вакцин (жишээлбэл, Streptococcus pneumoniae бактери, томуутай холбоотой эсвэл СОVD-19-тэй холбоотой) байдаг. Урьдчилан  сэргийлэх бусад аргууд нь халдвараас сэргийлэхийн тулд гараа угаах, тамхи татахгүй байх явдал юм.
Эрдэнийн чулуу

Эрдэнийн чулуу (мөн гоёмсог чулуу, үнэт чулуу, хагас үнэт чулуу эсвэл энгийнээр “эрдэнэ”) нь засаж, өнгөлсний дараа үнэт эдлэл эсвэл гоёл чимэглэл хийхэд ашиглагддаг эрдсийн талст юм. Зарим чулуулгууд (жишээлбэл, лапис лазули, опал, обсидиан) болон эрдэс биш органик гаралтай материалууд (жишээлбэл, хув, шатах нүүрс, сувд) үнэт эдлэлд хэрэглэгддэг учраас тэдгээрийг мөн эрдэнийн чулуу гэж үздэг. Ихэнх эрдэнийн чулуу хатуу байдаг ч, зарим зөөлөн эрдэнийн чулуунууд (жишээлбэл, бразилианит) өнгө, гялбаа эсвэл гоо зүйн бусад шинж чанараараа үнэт эдлэлд ашиглагддаг. Гэвч ерөнхийдөө зөөлөн эрдэс нь хэврэг, удаан эдэлгээгүй учраас эрдэнийн чулууны зориулалтаар төдийлөн хэрэглэгддэггүй.

Дэлхийн өнцөг булан бүрт олддог эрдэнийн чулуу  (алмааснаас бусад өнгөт чулууд) 2023 онд 1.55 тэрбум ам.доллараар үнэлэгдэж байгаа бөгөөд 2033 он гэхэд 4.46 тэрбум ам.долларт хүрэх хандлагатай байна.

Эрдэнийн чулууны мэргэжилтнийг гемологич, эрдэнийн чулуу засаж янзалдаг хүнийг чулуу зүсэгч эсвэл гем зүсэгч, харин алмаас зүсэгчийг диамантьер гэж нэрлэдэг.
Математикийн бүтэц

Математикийн хувьд бүтэц нь олонлог дээрх зарим нэмэлт шинж чанаруудтай (жишээ нь: үйлдэл, хамаарал, хэмжүүр эсвэл топологи) хангагдсан олонлог юм. Ихэнхдээ нэмэлт шинж чанарууд нь нэмэлт утга, ач холбогдлыг өгөхийн тулд багцад хавсаргасан эсвэл холбоотой байдаг.

Боломжит бүтцийн хэсэгчилсэн жагсаалт нь хэмжүүр, алгебрийн бүтэц (бүлэг, талбар гэх мэт), топологи, метрийн бүтэц (геометр), дараалал, график, үйл явдал, эквивалентийн харилцаа, дифференциал бүтэц, категориуд юм.

Заримдаа олонлог нь нэгэн зэрэг хэд хэдэн шинж чанартай байдаг бөгөөд энэ нь математикчдад янз бүрийн бүтцийн хоорондын харилцан үйлчлэлийг илүү баялаг судлах боломжийг олгодог. Жишээлбэл, эрэмбэлэх нь олонлогт хатуу хэлбэр, хэлбэр, топологийг ногдуулдаг бөгөөд хэрэв олонлог нь топологийн шинж чанар болон бүлгийн шинж чанарыг хоёуланг нь агуулж байгаа бөгөөд энэ хоёр шинж чанар нь тодорхой байдлаар холбоотой байвал бүтэц нь топологийн шинж чанартай болно. бүлэг.

Бүтэцийг хадгалдаг олонлогуудын хоорондох зураглал (өөрөөр хэлбэл, домайн дахь бүтэц нь кодомайн дахь эквивалент бүтэцтэй зураглагдсан) математикийн олон салбарт онцгой анхаарал хандуулдаг.
Жишээ нь, алгебрийн бүтцийг хадгалдаг гомоморфизмууд; топологийн бүтцийг хадгалдаг гомеоморфизм; ба дифеоморфизмууд нь дифференциал бүтцийг хадгалдаг.

thumb|Математикийн бүтэц

Ангилал:Математик
Ангилал:Математикийн бүтэц
Альфа бөөм

Альфа бөөм (альфа цацраг эсвэл альфа туяа ) нь хоёр протон болон хоёр нейтроноос бүрдсэн, гелий-4-ийн цөмтэй ижил бүтэцтэй бөөм юм. Эдгээр нь ихэвчлэн альфа задралын явцад үүсдэг боловч бусад аргаар ч үүсч болно. Альфа бөөмийг Грекийн цагаан толгойн эхний үсэг болох α гэж нэрлэсэн. Альфа бөөмийн тэмдэг нь α эсвэл α2+ байдаг. Гелий-4 цөмтэй ижил бүтэцтэй учраас заримдаа He2+ эсвэл ⁴₂He²⁺ гэж тэмдэглэдэг бөгөөд энэ нь хоёр электроноо алдсан, +2 цэнэгтэй гелийн ион гэсэн үг юм. Харин энэ ион орчноосоо электрон авч байгалийн жамаар саармаг цэнэгтэй гелийн атом болох үед ⁴₂He болж хувирна.

Альфа бөөм нь цэвэр тэг эргэлттэй (spin of zero) байдаг. Стандарт альфа задралын үед үүссэн альфа бөөмүүд ихэвчлэн ойролцоогоор 5 МэВ кинетик энерги, гэрлийн хурдны 4%-тай ойролцоо хурдтай байдаг. Альфа бөөм нь өндөр ионизацын чадвартай боловч нэвтрэх гүн нь маш бага (хэдхэн сантиметр агаар эсвэл арьсаар зогсоогддог).

Гэсэн хэдий ч, гуравдагч хуваагдлын (ternary fission) явцад үүссэн урт зайн альфа бөөмүүд нь гурван дахин их энергитэй байдаг тул гурван дахин хол нэвтэрч чаддаг. Харин сансрын цацрагт агуулагддаг, гелий-4-ийн цөмийн 10–12%-ийг бүрдүүлдэг альфа бөөмүүд нь цөмийн задралын явцад үүссэнээс хавьгүй их энергитэй байдаг. Тэд өндөр нэвтрэх чадвартай тул хүний ​​биеэр эсвэл хэдэн метр зузаан хатуу материалаар ч нэвтэрч чадах боломжтой байдаг. Өндөр энергитэй гелий бөөмүүдийг бөөмсийн хурдасгуур ашиглан үүсгэхэд ч энэ үзэгдэл ажиглагддаг.
Гипернатриеми

Гипернатриеми

Гипернатриеми буюу гипернатриеми нь цусан дахь натрийн өндөр концентраци юм. Эрт үеийн шинж тэмдгүүд нь хүчтэй цангах, сулрах, дотор муухайрах, хоолны дуршил буурах зэрэг байж болно. Хүнд хэлбэрийн шинж тэмдэг нь төөрөгдөл, булчин чангарах, тархины дотор эсвэл эргэн тойронд цус алдах зэрэг орно. ийлдэс дэх натрийн хэвийн түвшин 135-145 ммоль/л (135-145 мЭк/л). Гипернатриеми нь цусны сийвэн дэх натрийн хэмжээ 145 ммоль / л-ээс их байвал ерөнхийдөө тодорхойлогддог. Хүнд хэлбэрийн шинж тэмдэг нь ихэвчлэн 160 ммоль / л-ээс их байвал л тохиолддог. 
Гипернатриеми нь хүний шингэний төлөв байдлаас хамааран бага, хэвийн, их хэмжээний гэж ангилдаг. Бага хэмжээний гипернатриеми нь хөлрөх, бөөлжих, суулгах, шээс хөөх эм, бөөрний өвчний улмаас үүсч болно. Хэвийн эзэлхүүний гипернатриеми нь халуурах, хэт цангах, амьсгалын хэмжээ удаан хугацаагаар нэмэгдэх, чихрийн шижин өвчний улмаас болон бусад шалтгаанаас үүдэлтэй байж болно. их хэмжээний гипернатриеми нь гиперальдостеронизм, судсаар хэвийн давсны уусмал эсвэл натрийн бикарбонатыг хэтрүүлэн хэрэглэх, ховор тохиолдолд хэт их давс идсэнтэй холбоотой байж болно. Цусан дахь уургийн түвшин бага байгаа нь натрийн хэмжээг хуурамчаар ихэсгэхэд хүргэдэг. шалтгааныг ихэвчлэн үйл явдлын түүхээр тодорхойлж болно. Шээсний шинжилгээ нь шалтгаан нь тодорхойгүй байвал тус болно. Үндсэн механизм нь ихэвчлэн биед хэт бага хэмжээний чөлөөт ус агуулдаг
Гейслерийн хоолой

Гейслерийн хоолой нь орчин үеийн хий ялгаруулалтын хоолойн эх загвар бөгөөд неон гэрэлтэй адил цахилгаан туяа ялгаруулах зарчмуудыг харуулдаг бөгөөд электроныг нээхэд гол үүрэг гүйцэтгэдэг.  Энэхүү төхөөрөмжийг 1857 онд Германы физикч, шил үлээгч Хайнрих Гейслер бүтээжээ. Гейслерийн хоолой нь битүү шилэн цилиндрээс бүрдэх бөгөөд хоёр үзүүрт металл электрод байрладаг. Хоолойн дотор талд ховор хийнүүд (жишээ нь, неон, аргон), мөнгөн усны уур, эсвэл натри гэх мэт бодис агуулагддаг. Электродын хооронд өндөр хүчдэл өгч, доторх хий ионжих үед цахилгаан гүйдэл үүсдэг. Үүний үр дүнд чөлөөт электронууд ионтой дахин нэгдэн, тухайн бодист тохирсон энергитэй гэрлийг ялгаруулдаг. Ялгарч буй гэрлийн өнгө нь доторх бодисын шинж чанараас хамаардаг.

Өнгө өнгийн гоёл чимэглэлийн Гейслерийн хоолой нь 19р зууны сүүл үеэс эхлэн өнгөлөг, гоёмсог чимэглэлийн загвараар үйлдвэрлэгдэж, цахилгаан технологийн шинэ нээлтүүдийг харуулахад ашиглагдаж байсан. Энгийн шулуун загваруудыг физикийн туршилтад өндөр хүчдэлийн мэдрэгч болгон ашиглаж байжээ. Энэ технологи нь 1910 он гэхэд өнөө үеийн худалдааны неон гэрэлтүүлгийн үндэс суурь болж хөгжсөн юм.
Цусны эргэлтийн тогтолцоо

Цусны эргэлтийн тогтолцоо нь зүрх, судас, цуснаас бүрдэх бөгөөд хүний болон бусад сээр нуруутан амьтдын биед шингэнийг эргэлдүүлэх үүрэгтэй эрхтэн тогтолцоо юм. Үүнийг зүрх судасны тогтолцоо (cardiovascular system) эсвэл судасны тогтолцоо (зүрх судасны систем) гэж нэрлэдэг бөгөөд эдгээр нэр нь Латин хэлний васкулум (судас) болон Грек хэлний кардиа (зүрх) гэсэн үгнээс үүдэлтэй. Цусны эргэлтийн тогтолцоо нь биеийн болон уушгины гэсэн хоёр үндсэн эргэлтээс бүрддэг. Зарим эх сурвалжид цусны эргэлтийн тогтолцоо болон зүрх судасны тогтолцоог ижил утгаар ашигладаг бол сээр нуруугүй амьтдын заримд, тухайлбал спонж, далайн сам хорхой зэрэгт цусны эргэлтийн тогтолцоо огт байхгүй.

Цусны эргэлтийн тогтолцоо нь зүрхнээс эхлэн их хэмжээний уян артериудаар дамжиж, хялгасан судлуудаар тархдаг. Дараа нь венийн жижиг судаснуудаар дамжин цус зүрх рүү буцдаг. Сээр нуруутай амьтдын цусны эргэлтийн тогтолцооны онцлог нь цусны эргэлт нь судасны дотор хэсэгт явагдаж, бусад эд эсээс тусгаарлагдсан байдаг бол сээр нуруугүй амьтад, тухайлбал хавч хэлбэртэн, хясаа зэрэг нь ил цусны эргэлтийн тогтолцоотой байдаг.

Цус нь сийвэн, улаан эс, цагаан эс, ялтаст эсээс бүрддэг. Энэ нь биеийн эд эсүүдэд хүчилтөрөгч, шим тэжээлийг зөөвөрлөх, хаягдал бодисыг зайлуулах үндсэн үүрэгтэй.Цусанд эргэлддэг шим тэжээлүүд нь уураг, эрдэс бодис, хүчилтөрөгч, нүүрстөрөгчийн давхар исэл зэрэг хийг агуулдаг бөгөөд эдгээр нь биеийн эд эсийг тэжээн тэтгэдэг. Эдгээр бодисууд нь дархлааны системийг дэмжих, өвчинтэй тэмцэхэд тусалж, биеийн температурыг зохицуулах, хүчил-шүлтийн тэнцвэрийг хадгалахад чухал үүрэгтэй.