Хуа-И и юй

**Хуа И И Юй** (уламжлалт ханз: 華夷譯語, хялбаршуулсан ханз: 华夷译语, пиньинь галиг: Huá yí yì yǔ) нь Мин улсын Хунъү хааны зарлигаар 1389 онд тус улсын бичгийн утгачийн хүрээлэнд харь хэлтэй хятад орчуулагчдыг сургахад зориулж зохиосон толь бичиг юм. Энэхүү толь бичгийг бичгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, Ма Ша Ихэ нарын бичгийн түшмэд хариуцан ажилласан. Хуа-И и юй толь бичиг нь монгол, зүрчид, солонгос, вьетнам, энэтхэг, кхмер, түрэг, араб, бай, тай, япон зэрэг харь угсаатны хэлнээс бүрдсэн ботиудын нийлбэр. 

## Нэр томьёо 
Хуа (华) хэмээх нь хятадууд өөрсдийгөө хэлдэг эртний үг бөгөөд, И (夷) хэмээх нь харь угсаатныг хэлдэг эртний Хятад үгсийн нэг. 

"И (译) хэмээгчийг утгыг өгүүлэн үгсийг тайлбарлахуй хэмээх хятад тайлбар тольд дөрвөн харь хэлний орчуулга үг болно... тухайлбал харийн хэлийг заана." 

"Юй (语) хэмээгч нь ... өгүүлэхийг заажээ... даруй өгүүлэлдэх болой." товчооны (四夷館)  түшмэд өмнөх Хуа-И и юйгийн гадаад хэлний толь нь зөвхөн монгол, түрэг хэлнийх байсныг нэмж сайжруулан монгол, зүрчид, төвд, хинди, перс, уйгур, тай, мянмар гэсэн 8 хэлний толь бичгийг гаргасан. 1407 онд Си и гуаний харьяанд "Дада гуан (鞑靼馆)" буюу татар хэлний орчуулгын хэлтэсийг байгуулаад, 1382 онд хийсэн Хуа-И июйгийн монгол хэлний толь бичигт багтаагүй 314 монгол үгсийг 17 зүйлд хуваан "Нэмж зассан Хуа И И Юй" (增定华夷译语) гэх нэртэйгээр хэвлүүлсэн. Энэ хувилбарт эхлээд монгол бичгээр бичиж, дараа нь хятад үг, сүүлд нь авиаг ханзаар галиглажээ.     

1468 онд Хуйтон гуан (會同館) хэмээх товчооны түшмэд солонгос, япон, рюкю, вьетнам, кхмер, чампа, тай, ява, суматрагийн аче хэл, малайз, монгол, перс хэл, цагадай хэл, төвд хэл, хэшигийн хэл (тангуд?), мьянмар хэл, юньнаний тай хэл зэрэг 18 харь хэлний толь бичиг, бусад хавсралт номыг хийсэн.     

Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны үед толь бичгийг дууриалган төвд, хинди, перс, цагадайн хэл, тай, мьянмар, бабай хэл, бай хэл зэрэг найман үндэстэний хэлний толь бичгийг зохиолгосон. Ингэхдээ манж хэл нь Чин гүрний төрийн хэл байсан тул харь угсаатны хэл гэх ангиллаас манж, монгол хэлийг хасч бусад гадаад хэлийг хэвээр үлдээжээ.

## Бүтэц, хуулбар эхүүд 
1382 онд Мин улсын бичгийн утгачийн хүрээлэнгээс харь хэлтэй орчуулагчдыг бэлтгэх сургалтын гарын авлага, толь бичиг, унших номыг бичих ажил эхлүүлэхдээ, уг ажлыг тус хүрээлэнгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, Ма ша и хэ нарт хариуцуулжээ. Энэ ажлын хүрээнд монгол хэлний толь бичиг, унших гарын авлага 12 захиаг багтаажээ. 1389 онд уг толийг зохиох ажил бүрэн дуусч, бичгийн сайд Лю Сан-ү оршил тайлбар бичиж хэвлүүлсэн. Хуо Юаньжэ нарын түшмэд монгол хэлний толийг бичихэд голлон ажиллаж дуусгахдаа монгол хятад үгийн толь бичиг, унших хэсэг гэсэн хоёр хэсэгт хуваарилжээ.

* Эхний хэсэг буюу толь бичиг нь 17 бүлэгт хуваасан 844 (845) үгтэй. Сүүлд хоёр удаагийн нэмэлтээр нийт 718 монгол үгийг нэмжээ. Толь бичгийн нэг нүүрэнд үгийн урт богиноос хамаарч 2-4 үг бичихдээ, эхлээд уйгуржин монголоор бичсний дараа хятад үгийг бичээд, адагт нь монгол үгийн авиаг хятад ханзаар галиглан тэмдэглэсэн байдаг. Тус толь бичиг нь дараах 17 бүлэгтэй. Үүнд:

Тэнгэрийн зүйл (天文門), газар орны зүйл (地理門), цаг улиралын зүйл (時令門), цэцэг модны зүйл (花木門), шувуу амьтны зүйл (鳥獸門), орд гэрийн зүйл (宮室門), эд хэрэгслийн зүйл (器用門),  дээл хувцасын зүйл (衣服門), идээ ундааны зүйл (飲食門), мөнгө эрдэнэсийн зүйл (珍寶門), хүний зүйл (人物門), хүний зан байдал (人事門), өнгөний зүйл (聲色門), тооны зүйл (數目門), бие махбодийн зүйл (身體門), зүг чигийн зүйл (方隅門), ердийн зүйл (通用門)

* Хоёрдахь хэсэгт Мин улсад дагаар орсон монгол ноёдын Хун Ү хаанд илгээсэн захидлыг унших гарын авлга болгох зориулалтаар оруулж өгсөн. Тус захидлууд нь монгол үгийн авиаг ханзаар галиглан, өгүүлбэрийн эцэст хятад үгийг нь бичжээ. Энэ хэсэгт монгол хэлээр бичигдсэн зарлиг, бичээс, илтгэл 5; Самандашир, Торгочар, Намун хүргэн, Ширэмүн жихуй, Нэцэлай жи-юань, мянганы ноён Нангиас Хадай гэсэн хүмүүсийн 7 захидал, нийт 12 бичээс байдаг.
Энэхүү бүтээлийн 4 эх орчин цагт хадгалагдаж үлдсэн.

# Берлиний Улсын номын сангийн (Staatsbibliothek zu Berlin) эх
# Бээжин хотын Хятадын Үндэсний номын санд хадгалагдаж байгаа эх
# Парисийн Ази судлалын номын сангийн (Société Asiatique) эх
# Токиогийн Тоё бунко номын сангийн (東洋文庫) эх

Берлиний Улсын номын сангийн эх нь 16-р зууны дунд үед холбогдох хуулбар эх бөгөөд монгол, бирм, зүрчид, төвөд, уйгур, перс, бай, бабай, тай хэлний үгийн толь бичиг, захидалаас бүрддэг. Энэ хуулбар эхэд байгаа монгол үг нь нийт 845, 16-р зууны эхэн үед холбогдох 29 захидалаас бүрдэнэ. 

Тоё бунко номын сангийн эхийг Тайваньд 1974 онд "Ляо, Жинь, Юань улсын хэл шинжлэлийн баримтын эмхэтгэл" (遼金元語文僅存録) нэртэй хэвлэгдсэн бүтээлийн 5-р ботийн 35-93 нүүрт багтсан. 

Хятадад 1988 онд хэвлэгдсэн "Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл бүтээл"-ийн (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р ботьд Хуа И И Юйгийн хятадад байгаа эхийг хэвлүүлжээ. 

## Судлагдсан түүх 
1952 онд Германы хятад судлаач Эрик Хайниш **"Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts."** (Berlin: Akademie-V 1952) нэртэй 61 нүүр эрдэм шинжилгээний бүтээл бичсэн. Тус бүтээлд 1389 оны анхны эхийн Хуа-И Июйгийн хоёрдахь хэсэг болох монгол ноёдын захидал, бичээсийг хятад хэлнээс галиглаж, герман хэл рүү орчуулж, нэмэлт тайлбартайгаар хэвлүүлсэн.

Хуа И И Юй-гийн монгол хэлтэй холбоотой эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдээс:

* М. Левицкий, *La langue mongole des transcriptions chinoises du XIVe siècle. Le Houa-yi yi-yu de 1389.* Вроцлав, 1949.
* М. Левицкий, *II. Vocabulaire-index.* Вроцлав, 1959.
* Э. Хайниш, *Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts.* Берлин, 1952.
* Э. Хайниш, *Sinomongolische Glossare. I. Das Hua-i i-yü.* Берлин, 1957.
* Луис Лигети, *Pièces de chancellerie en transcription chinoises* (Monumenta linguae Mongolicae collecta III), Будапешт, 1972
* А. Мостаерт, *Le matériel Mongol du Houa I Iu 華夷譯語 de Houng-ou (1389), I.* Брюссель, 1977.
* А. Мостаерт, *II Commentaires.* Брюссель, 1995.
* Мандах, Хува *И И Юй,* Өвөр Монголын соёлын хэвлэлийн газар, 1998 он
* Күрибаяши Хитоши, Word- and Suffix-Index to "Hua-yi Yi-yu" (based on the Romanized Transcription of L. Ligeti), Сэндай, 2003

## Мөн үзэх 
* Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь бичиг
* Хааны бичсэн Манж-Монгол-Хятад үгийн 3 зүйлийн аялгуу нийлсэн толь бичиг
* Толь бичиг

## Холбоос 
* Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад, уйгур-хятад, зүрчид-хятад 3 хэлний үгсийг багтаасан фото хувилбар: 1389 оны уйгуржин монголоор бичсэн эх, уйгур үсгээрх түрэг-хятад толь, зүрчид үсгээрх зүрчид-хятад толь, 1407 оны Дада гуаны нэмж зассан монгол бичгийн хувилбар, сүүлд нэмж зассан монгол-хятад хэлний монгол бичгийн хувилбар багтсан.    
* Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад үгсийн толь, жишээ 12 захидалын фото хувилбар 
* Нэмж зассан Хуа И И Юй (增定華夷譯語)
* Берлиний Улсын Номын сангийн фото эх
* Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р боть

## Эшлэл 
Ангилал:Толь бичиг
Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Мин улсын утга зохиол
Ангилал:1389 он
Ангилал:14-р зуун
Ангилал:Мин улс