Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)

**Казах–Зүүнгарын 1681–1684 оны дайн** нь Зүүнгарын хаант улсын удирдагч Галдан бошигт хааны Казахын хаант улсын эсрэг хийсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн, ялангуяа 1681–1684 он хүртэл үргэлжилсэн экспедицийн дайн байв. Энэ бол зууны турш үргэлжилсэн мөргөлдөөний хоёр дахь хэсэг болох Казах–Зүүнгарын дайнууд байв. Энэхүү цуврал дайн нь 1635 оноос 1741 он хүртэл үргэлжилсэн юм. Галдан бошигт хаан мөн Киргизийн ард түмний эсрэг, дараа нь 1682–1685 онуудад Ферганчуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр хожим нь 1686 он хүртэл Бухарын хаант улсын эсрэг аян дайныг удирдсан.

Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын эдийн засгийн өсөлтийг улам бүр нэмэгдүүлж, нүүдэлчин мал аж ахуй эрхэлдэг Зүүнгарын үр тарианы элбэг дэлбэг байдлыг бий болгосон. Энэ нь мөн Зүүнгарын хаант улсын засаг захиргааны шинэчлэлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Галдан бошигт хааны үед үндэстний томоохон өөрчлөлтөд хүргэсэн юм.

Энэхүү мөргөлдөөн нь Галданы ах Сэнгэ хунтайжийн эсрэг хийсэн төрийн эргэлтийн үеэр тэд алдагдсан тул Зүүнгарууд Долоон усыг эргүүлэн авах боломжийг олгосон.

## Түүх 
Галдан бошигт хааны гадаад бодлогын хамгийн амжилттай өрнөсөн чиглэл нь Дундад Ази байлаа. Зүүнгарын хаант Улс хэзээнээс нааш газар нутгийн ойр энэ бүс нутагтай өргөн харилцаатай байжээ. Галдан бошигт хаан өмнөх хаадын улс төрийн бодлогыг үргэлжлүүлж, Дорнод Туркестаны байдлыг нэн анхааралтай ажиглаж, эгзгийг нь хүлээж байсан. Тэгээд ч тааламжтай нөхцөл бүрэлдсэн байна. Өвөр хоорондоо тэмцэлдэн ядарч туйлдсан Уйгурын Аппак хожа гэгч 1678 онд Алтайн ууланд хаваржиж байсан Галдангийн гадаа Далай ламын ивгээлдээ авахыг хүссэн захиа өвөрлөн буужээ. Тэрээр өөрийн дайсан Харуулынхны захирагч Исмайлын дайралтаас мэнд мултарч улмаар Кашгар хүрч тэндээсээ Гималайн их уулсаар бэдрэн Лхас орж, Далай ламтай уулзаад тэндээс Алтайд иржээ. Галдан бошгит хаан баярласан сэтгэлээ нууж ядан Далай ламын айлдварын тухай сайтар бодъё гэсэн хариу өгсөн тухай Оросын түүхч Е.И.Кычанов бичиж үлдээжээ. Галдан 3 түмэн цэрэгтэй армиа удирдан Уйгурын хаант улст агшин зуур нэвтрэн орж, Яркендыг эзлээд өмнө зүг казахуудын нутаг руу халдаж ихэнх нутаг, Сырдаръя мөрний сав дагуух газрыг эзлэн Хожаг нэр төдий хаан суулгаад тэдгээрт өөрийн төлөөний хүн, цөөн цэрэг үлдээгээд буцсан байдаг. Хэдэн жилийн дараа бүс нутгийн зангилаа болсон Сайрам хотод казахууд босч тэмцэн Галдангийн төлөөний ноёдыг алсан тул  дахин Казахт 1684 онд довтлон Сайрам хотыг эзлэн сүйтгэж, хүн ардыг нь Зүүнгар, Дорнод Туркестан руу цөлжээ. Энэ дайралтаараа Казахын хан Таукегийн мэдэлд байсан Менкет, Хорсан, Чимкент, Текек, Бабен Елган, Харахурол, Ташкент, Чинах зэрэг 9 хотыг маш хурдан ээзэлсэн нь Казахуудын хувьд ёстой л гэнэтийн явдал болон тэднйи өмнө Их Монгол Улсын хүчирхэг арми дахин гарч ирсэний баталгаа болсон байна. Урьд өмнө нь Зүүнгарын хаад Туркестан, Казахт довтлодог байсан боловч ийм өргөн хэмжээ далайцтай биш,  дайсныг мөрдөн хөөх, уулгалан дээрэмдэх зэрэг зорилгоор дайн биш, жижиг довтолгоо байлаа. Үүнээс хойш Зүүнгарын хаант Улсыг унах хүртэл хоёр талын хооронд болсон дайн тулалдаан нь казахууд хэдэн жил болоод ойрадуудын суулгасан төлөөний ноёдыг алж, босч тэмцдэг, ойрадууд цэрэг оруулан дахин дарж авдаг маягаар үргэлжилсэн байдаг.

## Мөн үзэх 
* Зүүнгарын хаант улс
* Галдан бошигт хаан
* Казахуудын түүх

## Урлагийн бүтээл 
*Ж.Пүрэв.Манан будан түүхэн роман
*Ану хатан Монголын уран сайхны кино.
*Д.Цэмбэл. Амарсанаа. роман

Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн
Ангилал:Зүүнгарын хаант улс
Ангилал:Дайнууд
Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд