open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гүзээлзгэнэ

Сарнайн овогт багтана. Зуувандуу дөрвөлжин хэлбэрийн гурвалсан навчтай, олон наст өвслөг ургамал. Хэнтий, Хангай, Хянганы уотулсын шинэсэн ой, нуга бүхий ам энгэрээр ургана. Хан хөхийн нурууны их ар, Шажингийн даваа, Дээд улаан энгэр, Хужирт, Хар цагаан усны эх, Улаан энгэр зэрэг газруудад элбэг тохиолдоно. 5-6 дугаар сард цэцэглэж, 7 дугаар сард жимс нь боловсордог. Гүзээлзгэнийг өглөө шүүдэр эгшсэний дараа, эсвэл үдэш шүүдэр унахаас өмнө түүдэг. Найрлаганд нь глюкоз 2.4-3.3 хувь, фруктоз 2.6-3.8 хувь, сахар 0.2-0.8 хувь, органик хүчил 0.8-1.3 хувь, идээлэх бодис 0.2 хувь, магни, төмөр, фосфор, кальц, С аминдэм, В1, В2, В7, В9, К, Pi гликозид агуулдаг. Шүүсийг боловсорч гүйцсэн жимс, эсвэл навчнаас нь бэлдэж болно. Цус багадалт, цөсний чулуужилтын бактерийг устгах, цэр ховхлох, шархны эдгэрэлтийг түргэсгэх зорилгоор шүүсийг нь цайны халбагаар өдөрт 3 удаа ууж хэрэглэнэ. Идээ шүүстэй шархан дээр шүүсээр нь шавшлага хийх, гоо сайхны эмчилгээнд сэвх толбо арилгахад хэрэглэдэг. Жимсээр нь чанамал, кисель, ундаа шүүс, мөхөөлдөс, сүмс, чихрийн чөмөг, дарс зэрэг бүтээгдэхүүн хийж хүнсэнд ашиглана.

**Гүзээлзгэнэ** нь Сарнайнхан овгийн цэцэгт ургамлын идэж болдог жимс юм. 20 гаруй зүйл болон эрлийзжүүлэн гаргаж авсан гүзээлзгэнүүд бий. Амт нь чихэрлэг болон исгэлэн гэх мэт өөр өөр байдаг. Хамгийн ихээр тариалагдан худалдаа, хоол хүнсэнд хэрэглэгддэг нь Цэцэрлэгийн гүзээлзгэнэ (*Fragaria ×ananassa*) аж. С витаминаар баялаг бөгөөд 100 гр гүзээлзгэнэ 35 ккал илчлэгтэй. Түүхий байхдаа цайвар ногоон өнгөтэй ба боловсорж гүйцсэн нь улаан болно. Шар голтой, таван дэлбээт цагаан цэцэг гарж унасны дараа ургадаг. Анх 17 зууны үеэс гүзээлзгэнийг тариалж эхэлсэн байна.

Ангилал:Жимснүүд
Цэцэрлэгийн гүзээлзгэнэ

**Цэцэрлэгийн гүзээлзгэнэ** нь Сарнайнхан овгийн нэг зүйл гүзээлзгэнэ жимс юм. Өдгөө хамгийн ихээр тариалагдан хүнсэнд хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд анх 1740 онд Франц улсад ургуулж эхэлсэн байна. 

Ангилал:Жимснүүд
Хөхтөн

**Хөхтөн** нь сээр нуруутан амьтдын хүрээ бөгөөд эмэгчин нь хөх, сүүний булчирхайтай, мөн эр, эм хоёул үс, хөлсний булчирхай, дунд чихний яс зэрэгтэй болно. Хөхтөн нь ямар хэлбэрээр төрөхөөс шалтгаалан 3 гол ангид хуваагдана. Эдгээр нь: **Өндөглөгч**, **уутат**, **эхсийн** болно. Хөхтөн амьтан нь халуун цустай бөгөөд зүрх нь 4 тасалгаатай. 

Өдгөө 1200 төрлийн, 153 овог, 29 багийн 5400 зүйл хөхтөн амьтад байна. Ихэнх нь дараах 6 том багт хамрагдана. 
* **Rodentia**-хулгана, харх гэх мэт мэрэгчид.
* **Chiroptera**-сарьсан багваахайнууд.
* **Soricomorpha**-сохор номин, гэрэлзгэнэ.
* **Carnivora**-муур, нохой, үен, баавгай, далайн хав гэх мэт.
* **Cetartiodactyla**-туурайтан болон халим.
* **Primates**-хүн.
Арнольд Шварценеггер

**Арнольд Алойс Шварценеггер** (, 1947 оны 7 сарын 30-нд төрсөн) нь Австри-Америкийн бодибилдингч, жүжигчин, бизнесмэн, улс төрч юм. Арнолд Калифорни муж улсын 38 дахь амбан захирагчаар сонгогдон ажиллаж байсан.

Тэрээр 15 настайгаасаа хүчний бэлтгэл хийж эхэлжээ. 22-тойдоо Дэлхийн мистер цолтой болж, Мистер Олимп тэмцээнд тэргүүлсэн бөгөөд тус тэмцээнд нийт 7 удаа аваргалжээ. Шварценеггер бодибилдингийн спортоос зодог тайлснаасаа хойш ч олон жилийн турш тус спортын гол нүүр царай болж ирсэн бөгөөд олон ном, сурах бичиг бичиж хэвлүүлсэн байна. Тэдгээрийн хамгийн алдартай нь бодибилдингийн тухай номууд юм: "Бодибилдингийн шинэ нэвтэрхий толь", "Бодибилдингийн хөгжил", "Эрчүүдэд зориулсан масс олз". 2023 онд Арнольд Шварценеггерийн "Тусламжтай бай" шинэ ном хэвлэгджээ. Амьдралын долоон дүрэм"

Дараа нь Холливудад жүжигчин болж, Конан-Варвар, Терминатор зэрэг кинонуудаараа алдаршсан.

2003 онд, албан тушаалаасаа эгүүлэн татагдсан Калифорни муж улсын захирагч Грэй Дэвисийн орыг залгах хүнийг тодруулах сонгуульд Бүгд Найрамдах Намаас нэр дэвшин ялалт байгуулан, Калифорни муж улсын 38 дахь захирагч болсон байна. 2006 онд дахин сонгогдож байжээ.

Тэрээр 1986 онд Мариа Шрайвертэй гэрлэж, 4 хүүхэдтэй болсон.

## Цахим холбоос 
* 
* link=https://en.wikiquote.org/wiki/Arnold_Schwarzenegger|24x24px Wikiquote (en) — **Арнольд Шварценеггер**

Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Калифорнийн амбан захирагч
Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)
Ангилал:Өөрийн намтар
Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан
Ангилал:Австрийн бялдаржуулагч
Ангилал:Бялдаржуулах урлагийн дэлхийн аварга
Ангилал:Австричууд
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:1947 онд төрсөн
Акаки Чачуа

**Акаки Чачуа** нь Гүржийн сонгомол бөхийн тамирчин юм. 2000 оны Сиднейн олимпын 64 кг-ийн жинд хүрэл медаль хүртсэн. 2004 оны Афины олимпод оролцсон ч 9-р байр эзэлжээ.

Ангилал:1969 онд төрсөн
Ангилал:Гүржийн бөх
Ангилал:Гүржийн олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Гүржүүд
Кэйпийн үнэг

**Кэйпийн үнэг** (, ) буюу **Камагийн үнэг**, эсвэл **Мөнгөлөг нуруут үнэг** нь жижиг биетэй үнэг юм. Хар буюу мөнгөлөг саарал өнгөтэй байдаг бөгөөд гэдэс нь шаравтар өнгөтэй. Сүүлний үзүүр нь хар байдаг.

30 - 40 см хүрэх сүүлийг нь эс тооцвол 45 - 61 см урттай, сэрвээгээрээ 28 - 33 см өндөртэй, 3.6 - 5 кг жинтэй байна.

## Тархац
Зимбабве, Ботсвана, Өмнөд Африк (Баруун Кэйп, Хойд Кэйп, Зүүн Кэйп мужуудын ихэнх нутгаар, КваЗулу-Натал, Баруун Хойд мужуудын баруун, баруун хойд хэсгээр) улсуудад задгай хээр тал, цөлөрхөг бүс нутгуудаар тархсан. Мөн Лесото улсын өндөр уулсын бүст тааралдах нь бий.

## Зан чанар
Шөнийн амьдралтай, үнэрлэх, сонсох чадвар нь сайн хөгжсөн. Өдрийн цагаар хадны нөмөр, эсвэл ухсан нүхэнд өнжинө.

## Хоол
Гүрвэл, хулгана зэрэг бяцхан амьтад, мөн үхсэн амьтны сэг, хорхой шавьжаар хооллоно.

## Үржил
Жилийн турш эвцэлддэгээрээ улаан үнэгнээс ялгаатай. 51 - 53 өдөр хээлээ тээгээд 50 - 100 г жинтэй 3 - 6 гавар төрүүлнэ. Гавар нь 6 - 8 долоо хоног хөхөө хөхөх ба 9 сартайдаа нас бие гүйцнэ. Кэйпийн үнэг дунджаар 10 насалдаг.

## Эшлэл
Ангилал:Чонынхон
Оцон шувуу

**Оцон шувуу** нь дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд хагаст, тэр дундаа Антарктидаар төвлөрөн амьдардаг усны, нисдэггүй шувуу юм. Усанд өндөр дасан зохицсон энэ шувуу нь энгэр цээж нь цагаан, нуруун хэсэг нь хар өдөөр бүрхэгдсэн байх ба далавч нь сэлүүрний үүрэг гүйцэтгэдэг.

Ихэнх оцон шувуу нь сам хорхой, загас, арваалж зэргээр хооллох бөгөөд амьдралынхаа хагасыг усанд, хагасыг хуурай газарт өнгөрөөнө. Бүх зүйлийн оцон шувуу нь өмнөд хагасаас гаралтай ч, ганц Антарктид гэлтгүй зарим зүйл нь сэрүүн бүсээр, Галапагос оцон шувуу хэмээх нэг зүйл нь экваторын дэргэд амьдардаг. Оцон шувууны хамгийн том зүйл нь Император оцон шувуу бөгөөд нас бие гүйцсэн нь дундажаар 1.1 м өндөр, 35 кг жинтэй байна. Хамгийн жижиг зүйл нь Цэнхэр оцон шувуу ба 40 см өндөр, 1 кг жинтэй. 
Том биетэй зүйлүүд нь голдуу хүйтэн бүсээр таарах ба жижиг зүйлүүд нь ерөнхийдээ сэрүүн, дулаан бүсээр нутаглана. Балар эртний үеийн зарим зүйл оцон шувуу нь насанд хүрсэн хүнтэй тэнцэхүйц өндөр, жинтэй байжээ. 

Оцон шувуу дунджаар цагт 14 км хурдлах чадвартай.

## Төрөл, зүйлийн ангилал 
Оцон шувуудын зүйлийн тоо нь маргаантай юм. Ерөнхийд нь 6 төрөл, 17-20 зүйлд хуваан үзэж байна.

**Дэд овог Spheniscinae** – Өдгөө амьдарч буй оцон шувууд
* *Aptenodytes* – Томхон оцон шувууд
** Хаан оцон шувуу, *Aptenodytes patagonicus*
** Император оцон шувуу, *Aptenodytes forsteri*
* *Pygoscelis* – Brush-tailed penguins
** Адэли оцон шувуу, *Pygoscelis adeliae*
** Chinstrap Penguin, *Pygoscelis antarctica*
** Генту оцон шувуу, *Pygoscelis papua*
* *Eudyptula* – Жижиг оцон шувууд
** Цэнхэр оцон шувуу, *Eudyptula minor*
** Northern Little Penguin, *Eudyptula albosignata* (provisional)
* *Spheniscus* – Судалт оцон шувууд
** Магелланы оцон шувуу, *Spheniscus magellanicus*
** Humboldt Penguin, *Spheniscus humboldti*
** Галапагос оцон шувуу, *Spheniscus mendiculus*
** Африк оцон шувуу, *Spheniscus demersus*
* *Megadyptes*
** Шар нүдэт оцон шувуу, *Megadyptes antipodes*
** Waitaha Penguin, *Megadyptes waitaha* (extinct)
* *Eudyptes* – Залаат оцон шувууд
** Fiordland Penguin, *Eudyptes pachyrynchus*
** Snares Penguin, *Eudyptes robustus*
** Erect-crested Penguin, *Eudyptes sclateri*
** Southern Rockhopper Penguin, *Eudyptes chrysocome*
** Northern Rockhopper Penguin, *Eudyptes moseleyi*
** Royal Penguin, *Eudyptes schlegeli* (disputed)
** Макарони оцон шувуу, *Eudyptes chrysolophus*
** Chatham Islands Penguin, *Eudyptes* sp. (extinct)

## Гадаад холбоос 
* Information about penguins at pinguins.info
* Integrated Taxonomic Information System
Далайн заан

**Далайн заан** нь ***Mirounga*** төрлийн том далайн хав юм. Дотроо 2 зүйл байна: **Умардын далайн заан**, **Өмнөдийн далайн заан**.  19-р зуунд их хэмжээгээр агнаснаас устах аюулд хүрээд байсан ч өдгөө тоо хэмжээ нь эргэн нөхөгдөөд байна. Умардын далайн заан нь өмнөдийн зүйлээс биеэр жижиг бөгөөд Номхон далай, АНУ, Канад, Мексикийн эрэг орчмоор нутаглана. Өмнөдийн далайн заан нь дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд хагаст, Шинэ Зеланд, Өмнөд Африк, Аргентин болон бусад арлуудаар амьдардаг.

## Гадаад төрх 
Далайн зааны нас бие гүйцсэн эр нь зааны хошууг санагдуулам том хамартай ба үржлийн үед чанга хүрхэрсэн дуу гаргана. 

Эр далайн заан нь 5 м урт, 2700 кг, эм нь 3 м урт, 900 кг жинтэй байна. Бүртгэгдсэн хамгийн том далайн заан нь 6.9 м урт, 5000 кг жинтэй байв. 

## Амьдрал 
Далайн заан нь амьдралынхаа 80 гаруй хувийг далай, тэнгист өнгөрүүлнэ. Тэд 120 минут амьсгаагаа барьж чаддаг аж. Мөн 1550 м хүртэл гүн шумбаж чадна. Эр далайн заан дундажаар 60 минут, 300-600 м гүнд, эм нь 20 минутын турш шумбан дуртай хоол тэжээл нь болох наймаалж, арваалж, ангиан, дэвээхэй, могой загас, оцон шувуу, зарим жижиг зүйлийн аврага загасаар хооллодог. 

Эм далайн заан 23 орчим наслах ба 4-5 насандаа үржилд орох ба эр нь 5 нас хүрээд нас бие гүйцэх ч 8 нас хүртэл өөрийн сүрэгтэй болж чаддаггүй. Эр далайн заан 20 орчим жил амьдардаг бөгөөд 10 эрэгчин тутмаас зөвхөн 1 нь сүргийн ахлагч болдог байна. 
## Галлерей

Image:Seals007.jpg
Image:Male,_female_and_pup_Mirounga_angustirostris_10.jpg
Image:Elephant seal colony edit.jpg
Image:Elephant_seals_fighting.jpg

## Цахим холбоос 
* Tagging of Pacific Predators, Elephant Seals
* Friends of the Elephant seal
* Elephant Seal Research Group

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Сомжит Жонгжохор

**Сомжит Жонгжохор** (, 1975 оны 1 сарын 19-нд төрсөн) нь Тайландын боксчин, олимп, дэлхийн аварга тамирчин юм.

Ангилал:1975 онд төрсөн
Ангилал:Тайландын боксчин
Ангилал:Тайландын олимпын аварга
Ангилал:Тайландчууд
Саарал далайн хав

**Саарал далайн хав** ( - *Тахир хамарт далайн гахай*) нь Хойд Атлантын далайн хоёр эргээр тархсан, далайн хавын нэг зүйл юм. *Halichoerus* төрөлд багтах цорын ганц зүйл болно.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Цэнхэр оцон шувуу

**Цэнхэр оцон шувуу** (*Eudyptula minor*) нь оцон шувууны хамгийн жижиг зүйл юм. Австралийн өмнөд хэсгийн эрэг хөвөө, Тасмани, Шинэ Зеланд болон Чили орчмоор тархан нутаглана.

## Биеийн бүтэц 
Энэхүү жижиг Цэнхэр оцон шувуу нь 41 см өндөр, 1 кг жинтэй. Эр нь эмээс биеэр арай том ба хоёул өнгө үзэмжээр адил төстэй. Хар саарал өнгийн хошуу нь 3-4 см урт байна. Дундажаар 6.5 жил амьдрах ч, судлачдын бөгжилсөн зарим оцон шувуу нь 20 орчим насалсан бүртгэл бий. 

## Идэш тэжээл 
Цэнхэр оцон шувуу нь загас, арваалж болон далайн бусад жижиг амьтан барьж иддэг. Тэд ерөнхийдээ эрэг орчмоор хооллох ба 2 м-с илүүгүй гүнд, 21 с орчим шумбадаг аж.

## Үржил 
Цэнхэр оцон шувуу нь 3, 4 наснаас үржилд орно. Эм нь 1-2 өндөг гаргадаг.

## Зургийн цомог 

Image:Little Penguin chick.jpg|Үүрэндээ буй дэгдээхэй.
Image:Fairy penguin.jpg|Мелбурны амьтны хүрээлэндэх Цэнхэр оцон шувуу.
Image:Fairy penguin feeding - melbourne zoo.jpg|Хоолны цаг.

## Цахим холбоос 
* More Information on Little penguins @ New Zealand Penguins
* Little penguins from the International Penguin Conservation Web Site

Ангилал:Оцон шувуу
Лхагвадоржийн Балхжав

**Лхагвадоржийн Балхжав** (1959 оны 4 сарын 19-нд Улаанбаатар хотод төрсөн). Монголын Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч, бизнесмэн юм.

## Намтар 
Нийслэлийн 24-р сургууль, Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн морин хуурын ангид алдарт Гомбодоржийн Жамьян багшийн ангид сурч 1979 онд төгссөн, 1980-1982 онд Польш улсад хэлний бэлтгэл, Лодзь хотын Киноны дээд сургууль, 1983-1988 онд ЗХУ-ын Ленинградын Кино, Телевиз, театрын дээд сургуульд кино телевизийн найруулагчаар суралцаж төгссөн. 1988-1990 онд Монгол телевизийн Соёл, урлаг, хөгжмийн редакцид найруулагч, 1990-1994 онд 'Телекино' үйлдвэр, 'Улаанбаатар' телевизэд найруулагч, дэд захирал бөгөөд уран сайхны удирдагчаар ажилласан. 1994-1996 онд Польш улсын Варшав хотын 'Вот' телевиз, АНУ-ын Нью-Йорк хотын Бронкс дүүргийн телевизэд найруулагчаар ажиллаж туршлага судалсан. 

1996 оноос UBS телевизийн Ерөнхий захиралаар ажиллаж байна. 25 жил дараалан тоглолтоо хийсэн.

## Уран бүтээл 
Тэрбээр өдгөө 100гаруй дуу зохиож, ард түмний хүртээл болгоод байна. 1999 онд Соёлын төв өргөөнд “Сэтгэлийн хөг” гээд хамгийн анхны тоглолтоо хийсэн байна.

“Universe best songs” төслийн санаачилж олон жил удирдсан.

***“Миний дуунууд” тоглолт*** 1998 оноос хойш жил бүр уламжлал болжээ. Уг тоглолтоор сонсогчдын сонорыг мялааж, зүрхэнд эгшиглэх аялгуут дуу хуураар сэтгэлд хоногших дурсамж бүхнийг хөглөдөг байна. Монголын рок поп, орчин үеийн хөгжмийн урлагийн үе үеийн шилдэг уран бүтээлчид болон МУГЖ Төмөрийн Ариунаа, Б.Сарантуяа, Б.Дашдондог, Д.Болд, СТА, поп дива С.Наран, хөгжмийн зохиолч Б.Чинбат, ОХУ-ын Буриад улсын Гавьяат жүжигчин Б.Амархүү, “Sweetymotion” хамтлаг, “Харсарнай” хамтлагийн дуучин С.Амармандах, “Номин Талст” хамтлагийн дуучин Т.Дэлгэрмөрөн, дуучин Б.Баярцэцэг, “Мотив” хамтлагийн дуучин Т.Ганбаатар, Улсын филармонийн гоцлол дуучин Ц.Хулан, дуучин А.Хишигдалай, Э.Соёмбо гээд олон дуучид энэхүү тоглолтод ороцож иржээ.

“Цагаан шөнө”, "Амин нутаг", "Уучил", "Хайрын дурсамж", "Миний Монголын наадам", "Бурхан Эх орон", "Зүрхний тал", "Өглөө шиг эх орон", 

Ангилал:1959 онд төрсөн
Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:Монголчууд
Аварга загас

**Аварга загас** нь мөгөөрсөн араг ястай, шувтан хэлбэрийн биетэй далай, тэнгисийн загас юм. Анх үүссэн нь 420 сая жилийн өмнө буюу үлэг гүрвэлээс өмнө ажээ. Аварга  загасны 440 зүйл бий. Хамгийн жижиг 17 см-12 м хүртэл том халиман аврага загас гэх мэт янз бүр байна. Хамгийн сайн танигдсан зүйл болох аварга цагаан загас, алхан толгойт загас зэрэг нь усны ертөнцийн хамгийн дээд зэрэгт байрлах махчин амьтад юм.
Аврага загас нь голдуу далайн гүнд 2000 м орчимд таарах ба зарим зүйл нь 3000 м ба түүнээс дээш гүнд амьдарна. 

Аварга загас гэхээр аюултай амьтан гэсэн ойлголт тархсан байдаг ч, хүнд хор хөнөөл учруулах магадлалтай нь 20-30 зүйл ба энэ нь нийт аврага загасны 10%-д хүрэхгүй юм. Үлдэх 90 гаруй хувийн аврага загас нь айхтар уурлуулж, цочроохгүй бол хүнд аюул учруулахгүй гэнэ. Өдгөө нэг хэсэг зүйл нь устах аюулд хүрээд байгаа ч хүмүүст тархсан аюулт муу амьтан мэт төсөөллөөс болоод тэр үү, халимтай харьцуулахад хамгаалах үйл ажиллагаа урагштай явагдаагүй байна.

## Цахим холбоос 
* *Shark Project*

Ангилал:Мөгөөрст загас
Чой Чол-Сү

**Чой Чол-Сү** (1969 оны 12 сарын 1-нд төрсөн) нь Хойд Солонгосын боксчин бөгөөд 1992 оны Барселоны олимпод -51 кг-ийн жинд түрүүлж, алтан медаль хүртсэн тамирчин юм.

## Олимпын дэвжээнд 
*Мустафа Эсмайл (Египет) 7-4
*Пол Ингл (Их Британи) 13-12
*Робби Педен (Австрали) 25-11
*Ковач Иштван (Унгар) 10-5
*Рауль Гонзалес (Куба) 12-2

Ингл, Педен, Ковач нар хожим мэргэжлийн бокст шилжиж, дэлхийн аварга болцгоосон.

## Мэргэжлийн бокст 
1996 оны 4 сарын 15-нд Япон улсад мэргэжлийн боксын дэвжээн дэх анхны тулаанаа хийсэн. Гэсэн ч удалгүй нутаг буцаж, улмаар Хятадад бэлтгэл хийн тоглох болжээ. 1998 оны 8 сарын 15-нд Пан Азийн Боксын Холбоо (PABA)-ны хөнгөн жингийн түр зуурын аварга цолын төлөө тоглолтын 3-р үед нокаутаар ялж, аваргын бүсийг түр эзэмших болжээ. Тэрээр 1999 оны 8 сарын 22-нд аварга цолоо хамгаалсны дараа аваргын бүсээ эргүүлж өгсөн байна.

## Эшлэл
* Профиль

Ангилал:1969 онд төрсөн
Ангилал:Умард Солонгосын боксчин
Ангилал:Умард Солонгосын олимпын аварга
Ангилал:Боксын олимпын аварга
Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Умард Солонгосчууд
Улаанбаатар телевиз

**Улаанбаатар телевиз** (Англи: **Ulaanbaatar Broadcasting System** *Улаанбаатар өргөн цацалтын сүлжээ*, товчлол **UBS television** *Ю-Би-Эс телевиз*) нь 1992 онд байгуулагдсан арилжааны телевиз юм. Ерөнхий захирал нь Л.Балхжав. Анх Улаанбаатар хотын телевиз байсан бол өдгөө нийт гурван сувгаар Монгол улс даяар өргөн нэвтрүүлэг цацдаг.

## Хэлхээ, холбоос  
*Албан ёсны сүлжээ

Ангилал:Монголын телевиз
Лондоны олимп

**Лондоны олимп** нь Их Британийн нийслэл Лондон хотод зохиогдсон, зохиогдох олимпын наадмуудыг заах бөгөөд дараах олимпуудыг хэлнэ:

*1908 оны зуны олимп
*1944 оны зуны олимп (Дэлхийн хоёрдугаар дайны улмаас зохиогдоогүй)
*1948 оны зуны олимп
*2012 оны зуны олимп
Хаан оцон шувуу

**Хаан оцон шувуу** (*Aptenodytes patagonicus*) нь император оцон шувууны дараа орох 2 дахь том зүйл оцон шувуу юм. Антарктидын ойролцоох бүсийн арлуудад амьдрах ба нийт 2.23 сая хос бий бөгөөд тоо толгой нь цөөрөх хандлагатай байна.

## Биеийн бүтэц 
Хаан оцон шувуу нь **90 см** өндөр, **11-16 кг** жинтэй ба бусад бүх зүйлийн оцон шувуудын адил усны даралт, эсэрүүцлийг багасгах шувтан хэлбэрийн биетэй ба далавч нь хатуу, хавтгай сэлүүр болон хөгжсөн байдаг. Эр, эм шувууд үл ялиг өөр зүсмийн өдтэй ба эм нь биеэр арай жижиг. Хошуу нь хар өнгөтэй, урт нарийн, доошоо бага зэрэг махир ба 12-13 см урт юм. Доод эрүү, хошуу нь улбар шар эсвэл ягаандуу судалтай. Дэгдээхэй нь бор саарал өд сөдөөр хучигдсан байх ба 10-12 сар хүрээд гуужин солигддог. Хошуу нь нас бие гүйцтэл хар өнгөтэй байна. 

Хаан оцон шувуу нь **6.5-10 км/ц** хурдтай сэлэх ба **200 м**, түүнээс дээш шумбаж чаддаг.

## Идэш тэжээл 
Хаан оцон шувуу жижиг загас, арваалж, наймаалж, сам хорхойгоор хооллодог.

## Үржил 
Зуны улирал болох 12-1 сарын хооронд нэгэн зэрэг өндөглөж эхэлнэ. Олноороо сүрэглэн далайн эргийн өргөн талд үржилд орон, дэгдээхэйгээ өсгөж бойжуулдаг. Өндөг нь 54 хоноод хагарах ба энэ хүртэл эр, эм ээлжлэн дарна. Зуны далай, тэнгис хоол тэжээлээр элбэг тул эцэг, эх нь дэгдээхэйгээ сайтар хооллоно. 6 сарын үед намар болох ба дэгдээхэйн биеийн жин нас бие гүйцсэн оцон шувууны 80%тай тэнцэхүйц томорсон байдаг. Хүйтэрч эхэлмэгц эцэг эх нь 2 долоо хоногт 1 удаа л хоол зөөдөг болох ба дэгдээхэй биендээ хуримтлуулсан өөх, таргаар өлсгөлөн, хүйтнийг тэсвэрлэн давдаг. Хавар болоход дэгдээхэйн биеийн жин талдаа хүртэл буурсан байна. Дашрамд дурдахад дэгдээхэйн биеийн жингийн талаас илүүг  ходоод нь эзэлдэг аж. Хавар болон дулаарахад эцэг эх нь дахин хооллож эхэлнэ. Дэгдээхэйн өд сөд нь урган нас бие гүйцтэл 10 сараас 1 жил зарцуулдаг.

## Зургийн цомог 

Image:Falkland Islands Penguins 60.jpg
Image:King penguin and a chick.JPG
Image:Penguins Edinburgh Zoo 2004 SMC.jpg
Image:IMG_1247_mating_king_penguins.JPG

## Цахим холбоос 
* 70South - more info on the King penguin
* www.pinguins.info: A lot of information about all penguin species

Ангилал:Оцон шувуу
Канарын арлын нарс

**Канарын арлын нарс** нь Нарсныхан овгийн мод бөгөөд Атлантын далайд орших Канарын арлуудаас гаралтай, зөвхөн тэнд ургадаг. Энэхүү нарс нь дулаан орны мод тул хүйтэн сэрүүн уур амьсгалд тэсвэр муутай, -6-10&nbsp;°C-с илүү хүйтэнд амьдрах чадваргүй.

Канарын арлын нарс нь мөнх ногоон, том мод бөгөөд 30-45 м өндөр, 1.5 м голчтой, зарим тохиолдолд 60 м өндөр, 2.5 м голчтой байна. Ногоон, шар ногоон навч шилмүүс нь 15-30 см урт, боргоцой нь 10-23 см урт, гялалзсан бор шаргал өнгөтэй. 

## Галлерей 

Image:pincan21a.jpg|
Image:Pinus canariensis PICT3077.jpg
Image:Pinus canariensis PICT3076.jpg|

Ангилал:Ургамал
Алэппогийн нарс

**Алэппогийн нарс** (*Pinus halepensis* буюу еврейгээр Иерусалимийн нарс *"орэн ерушалаъим"*) нь Газар дундын тэнгисийн бүс нутгаас гаралтай нарс юм. Морокко, Испани, Франц, Итали, Хорват, Грек, Сири, Израйль, Йордан гэх мэт улсын нутгаар ургана. Ихэнхдээ далайн төвшнөөс дээш 200 м орчим нам газар ургах ч, 1000-1700 м өндөрлөгт ургах нь бий. Энэхүү нарс нь жижиг, дунд хэмжээний мод ба 15-25 м өндөр, 60 см голчтой. Улаан шар, зузаан холтостой. Нарийхан шилмүүстэй бөгөөд 6-12 см урт, шар ногоон өнгөтэй байна. Боргоцой нь 5-12 см урт. Түүхий байхдаа ногоон ба 2 жилийн дараа боловсорж гүйцээд гялалзсан улаан бордуу өнгөтэй болдог.

Боргоцой нь үрээ цацахын тулд 5-8 см өргөнтэй болж онгойх ба үр нь 5-6 мм урт байна. Алэппогийн нарс нь Туркийн нарс, Канарын арлын нарс, Далайн эргийн нарстай ойр холбоотой.

## Мөн үзэх 
* Gymnosperm Database: *Pinus halepensis*

Ангилал:Ургамал
Швейцар нарс

**Швейцар нарс** (*Pinus cembra*) нь Нарсныхан овгийн нэг зүйл нарс мод бөгөөд Европ тивийн төв хэсгийн Альпийн нуруу, Карпатын нуруу, Польш, Швейцар, Франц, Итали, Герман, Словак, Украин, Румын улсын нутгуудаар ургана.
Голдуу 1500-2200 м өндөрлөг газарт ургадаг. Нас бие гүйцсэн швейцари нарс нь 25-35 м өндөр, 1.5 м голчтой. Энэхүү нарс нь нарсны дэд төрөл *Strobus* буюу цагаан нарсны бүлэгт хамрагдана. Навч шилмүүс нь 5-9 см урт, 4-8 см урт боргоцойтой, үр нь 8-12 мм урт. Швейцар нарс нь Сибирийн нарстай маш ойр төстэй юм.

## Хэрэглээ 
Швейцар нарс нь цэцэрлэг, хүрээлэнд чимэглэлийн зориулалтаар ихэд дэлгэрсэн мод юм. Өвлийн хатуу ширүүн улиралд сайн дасан зохицсон, -50&nbsp;°C хүйтнийг тэсвэрлэх чадвартай. Боргоцойн үрийг хураан авж нарсны самар хэлбэрээр худалдаалж, хүнсэнд хэрэглэнэ. Мөн мод нь байшин барилга болон сийлбэр гэх мэтийн гар урлалд дээр үеэс хэрэглэгдэж буй.

## Гадаад холбоос 
* *Pinus cembra* cone pic (scroll to bottom of page)
* Photos of *Pinus cembra* in Switzerland
* Gymnosperm Database - *Pinus cembra*

Ангилал:Ургамал
Адэли оцон шувуу

**Адэли оцон шувуу** (*Pygoscelis adeliae*) нь Антарктид болон ойр орчмын арлуудад амьдардаг нэг зүйлийн оцон шувуу юм. 1830 онд Францын эрэлчин Жюль Дюмон Дюрвиль эдгээр оцон шувууг эхнэрийнхээ нэрээр **Адэли** хэмээн нэрлэснээр ингэж дуудагдах болжээ.

## Гадаад төрх 
Адэли оцон шувуу нь дундаж хэмжээтэйд орох ба **46-75 см** өндөр, **3.9-5.8 кг** жинтэй. Нүүр, толгой, нуруун хэсэг нь хар ба цээж, гэдэс нь цагаан өнгийн өдтэй. Гол онцлог нь нүдийг хүрээлсэн цагаан цагариг ба хошууны уг хэсгийг бүрхсэн урт өд нь юм. Энэхүү өд нь хошууны ихэнх хэсгийг халхалсан байдаг. Сүүл нь бусад оцон шувуутай харьцуулахад ялимгүй урт ажээ.

## Зан ааш 
Бусад оцон шувуудын адил олноороо сүрэглэн амьдарна. Өөрийн үүрнээс нь чулуу хулгайлахыг завдсан нэгэндээ ширүүн, түрэмгий хандан хөөдөг байна.

## Идэш тэжээл 
Адэли оцон шувуу загас, сам хорхой, арваалжаар хооллоно. Эсрэгээр тэдний гол дайсан нь алуурчин халим болон далайн ирвэс ажээ.

## Үржил 
Өмнөд туйлын зуны эхэн сар болох 10 сард үржлийн үе эхлэх ба жижиг чулуу цуглуулж овоолон үүр засдаг. Хэдий зуны улирал ч хүйтэн цас, бороо орох тул өндөг нь цасны хайлсан ус зэрэгт хүрвэл үхэх аюултай. Иймд жижиг чулууг чадах чинээгээр өндөр овоолон үүр засна. Гэвч чухал үүрэгтэй чулуу нь ховор олдох тул хоорондоо булаалдан тэмцэл үүсдэг байна.

Эм нь өндөглөсний дараа эр нь дарах ба эм оцон шувуу хоол тэжээл хайн далайд гарна. 35 хоноод өндөг хагаран бор өнгийн өдтэй дэгдээхэй гарч ирдэг. 3-4 долоо хоног эцэг эх нь ээлжлэн идэш тэжээл зөөнө. Хүйтнээс гадна дэгдээхэйн гол дайсан нь далай тэнгисийн махчин шувууд юм.

## Зургийн цомог 

Image:AdeliePenguins.jpg
Image:Mating adele.JPG
Image:Colony of Adelie Penguin at Cape Royds.jpg

## Цахим холбоос 
Ангилал:Оцон шувуу
Сэлүүр хөлтөн

**Сэлүүр хөлтөн** нь 3 том овгийг багтаасан далай тэнгисийн хөхтөн амьтан юм. Эдгээр нь: **Далайн морь** (*Odobenidae*) , **Чихт далайн хав** (*Otariidae*) (далайн арслан болон үслэг далайн хав), **Чихгүй далайн хав** (*Phocidae*)гэсэн гурван овог болно.

## Биеийн бүтэц 
Сэлүүр хөлтөн нь голдуу гөлгөр, торх хэлбэрийн томдуу биетэй байдаг. Эдгээр амьтад нь амьдралынхаа ихэнх хэсгийг усанд өнгөрөөх ба сайтар дасан зохицсон байдаг. Дөрвөн мөч нь богино, хавтгай, өргөн сэлүүр болж хувьсч хөгжжээ. Хамгийн жижиг сэлүүр хөлтөн болох Галапагос далайн хав нь 30 кг жинтэй, 1.2 м урт бол хамгийн том зүйл болох Өмнөдийн далайн заан эр нь 4 м гаруй урт, 2200 кг жинтэй байдаг. Чихгүй далайн хавын овог нь хойд сэлүүр нь сүүл мэт бүтэцтэй тул хуурай газар алхаж чадахгүй юм.
### Otariidae 
Чихтэй далайн хав, мөн алхдаг далайн хав гэгдэх энэ овогт далайн арслан, үслэг далайн хав зэрэг багтана. Хуурай газар илү дасан зохицсон байдаг ба сэлүүрийнхээ үзүүрээр хөдлөн явж чаддаг. Чих нь ил харагдан гадна байрласан тул ингэж дуудагдах болсон ба чихгүй далайн хавтай харьцуулахад нохойтой илүү төстэй хоншоортой байна.

### Phocidae 
Чихгүй далайн хав, мөн жинхэнэ далайн хав гэгдэх энэ овогт хамгийн олон янзын, хамгийн өргөн тархсан сэлүүр хөлтөн амьтад орно. Чих нь далд байрлах ба чихтэй далайн хавтай харьцуулахад усанд илүү сайн зохицсон, илүү шувтан хоншоортой. Биеийн бүтэц зэргээс шалтгаалан гүнд шумбан, илүү хол зайг туулан нүүдэллэдэг байна. Гэхдээ эсрэгээр энэ хөхтөн амьтад нь хуурай газар алхаж хөдлөхдөө тун тааруу юм.
### Odobenidae 
Умард туйлд амьдардаг ганц зүйл далайн морь багтана. Тэднийг урт соёо, нүсэр том биеэр нь төвөггүй танина.

## Идэш тэжээл 
ын шүд]]
Бүх сэлүүр хөлтөн нь загас, арваалж, наймаалж, далайн нялцгай биетэн зэргээр хооллодог мах идэштэн юм. Ихэнх нь янз бүрийн зүйлээр хооллох ч ганц төрлийн хоол тэжээл дагнан иддэг сэлүүр хөлтөн амьтад бий. Россын далайн хав, Өмнөдийн далайн заан нь голдуу арваалж иддэг бол Хавч идэгч далайн хав нь сам хорхойгоор хооллодог. 

Далайн ирвэс нь сэлүүр хөлтөний дотор хамгийн махчин бөгөөд оцон шувуугаар зогсохгүй россын далайн хав, хавч идэгч зэргийг барьж иддэг байна. Өмнөд Америкийн далайн арслан нь оцон шувуу, зарим нисдэг шувуудаас гадна Өмнөд Америкийн далайн хавын зулзагыг агнан иддэг ажээ.

Сэлүүр хөлтөн нь алуурчин халим, аврага загасны идэш хоол нь болдог. Хойд туйлын зүйлүүд нь цагаан баавгайн гол идэш нь юм.
Умардын далайн заан

**Умардын далайн заан** (*Mirounga angustirostris*) нь Чихгүй далайн хав буюу **Phocidae** овгийн нэг зүйл далайн заан юм. Зааны хошууг санагдуулам том хамар хоншоороос үүдэн ингэж нэрлэх болжээ. Энэхүү сэлүүр хөлтөн амьтан нь Номхон далайн зүүн хэсэг, хойд зүгт Аляска, өмнө зүгт Калифорни хүртэл нүүдэллэн амьдардаг.

## Гадаад төрх 
Эр далайн заан 4 м урт, 2300 кг жинтэй, эм нь 3 м, 640 кг жинтэй байдаг. Том хар өнгийн дугуй нүдтэй. 
## Идэш тэжээл 
Төрөл бүрийн зүйлээр хооллох ба 30 гаруй зүйлийн загас, наймаалж, арваалж, зарим жижиг аврага загас гэх мэт иддэг. Тэд шөнөөр гүн тэнгист шумбан ан хийдэг байна. Дундажаар 300-800 м, зарим үед илүү гүнд шумбана.

## Амьдрал 
12-1 сар орчимд умардын далайн заан үржлийн газраа цуглаж ирцгээх ба эр нь түрүүлж ирсэн байдаг. Энэхүү далайн дулаан, нөмөр эрэг газар нь өвлийн хүчтэй шуурга, өндөр давалгаанаас халхална. Сүргийн ахлагч болох тэмцэл хүчтэй ширүүн өрнөх ч, үхэлд хүргэх нь цөөн. Сүргийн ахлагч эр нь 30-100 эм далайн заантай сүргийг эзэмшдэг. Хүчирхэг эр далайн заан амьдралынхаа турш 500 гаруй зулзагатай болдог бол сул дорой нь нэг ч үржилд орж чаддаггүй аж. Эм далайн заан 11 сар хээлээ тээх ба нэг удаа 1 зулзага төрүүлнэ. Амьдралынхаа турш нийт 10 зулзага гаргах чадвартай. Умардын далайн заан нь 20 гаруй насладаг.

## Галлерей 

Image:Male elephant seal.jpg
Image:Elephant seal colony edit.jpg
Image:Elephant seals fighting.jpg

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Далайн хав

**Далайн хав** (*Phoca vitulina*) нь Чихгүй далайн хав буюу **Phocidae** овгийн хөхтөн амьтан юм. Далайн хав нь Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст, хүйтэн сэрүүн бүсийн далайд амьдардаг. Атлантын далай, Номхон далайн хойд хэсгийн эргүүд, Балтын тэнгис зэргээр өргөн тархан суурьшсан. Өдгөө нийт тоо толгой нь 400-500000 байна.

## Биеийн бүтэц 
Эм далайн хав 120-170 см, 50-150 кг бол эр нь 150-200 см, 70-170 кг жинтэй. Далайн хав бүр өөр өөр хар бараан судал толботой байх ба хар бордуу, бор шаргал, мөн саарал гэх мэт олон янзын өнгө зүстэй байна. Бие болон сэлүүр нь богино, пагдгар, том бөөрөнхий хэлбэрийн толгойтой. 

## Идэш тэжээл 
Далайн хав голчлон загасаар хооллоно. Хар хайган, тэнгисийн алгана, май, хар амар, сагамхай, халпинь, мерланг зэрэг загаснууд болно. Зарим үед арваалж, сам хорхой, нялцгай биетэн иддэг. Далайн хав 10 гаруй минут, 500 м орчим гүнд шумбаж чадах ч, ихэнхдээ 3 минут орчим, 20 м гүнд шумбадаг аж. Усны шувууруу дайран барьж идсэн тохиолдол бий.

## Зургийн цомог 

Image:Pinniped underwater.jpg
Image:Common seals pho.jpg
File:Harbour seal.jpg
Image:Phoca vitulina colony.jpg

## Цахим холбоос 
Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Далайн арслан

Далайн арслан нь сэлүүр хөлтөн амьтан ба устсан нэг зүйл болох Японы далайн арсланг оролцуулвал нийт 7 төрөл, 7 зүйл бий. Хуурай газар илүү дасан зохицсон байдаг ба сэлүүрийнхээ үзүүрээр хөдлөн явж чаддаг. Чих нь ил харагдан гадна байрласан тул ингэж дуудагдах болсон ба чихгүй далайн хавтай харьцуулахад нохойтой илүү төстэй хоншоортой байна. Далайн арслан нь хойд туйлаас дулаан бүс хүртэлх дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд ба хойд хагасын далай тэнгис, Атлантын далайд тархан амьдардаг.

## Ангилал 
* ***Дэд баг Сэлүүр хөлтөн***
* **Чихт далайн хав овог** 
** *Төрөл Arctocephalus* (Өмнөдийн үслэг далайн хавын зүйлүүд) 
** *Төрөл Callorhinus* (Умардын үслэг далайн хав)
** *Төрөл Eumetopias*
*** Стэллэрийн далайн арслан, *E. jubatus*
** *Төрөл Neophoca*
*** Австрали далайн арслан, *N. cinerea*
** *Төрөл Otaria*
*** Өмнөд Америкийн далайн арслан, *O. flavescens*
** *Төрөл Phocarctos*
*** Шинэ Зеландын далайн арслан or Hooker's Sea Lion, *P. hookeri*
** *Төрөл Zalophus*
*** Калифорни далайн арслан, *Z. californianus*
*** Японы далайн арслан, *Z. japonicus* - (1950 онд устсан)
*** Галапагос далайн арслан, *Z. wollebaeki*

## Зургийн цомог 
Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Калифорни далайн арслан

**Калифорни далайн арслан** (*Zalophus californianus*) нь Хойд Америкийн баруун хэсгийн эргээр амьдрах нэг зүйл далайн арслан юм. Өдгөө нийт 188,000 орчим байна. Энэ амьтан нь маш ухаалаг, хүн болон түүний орчинд түргэн дасан зохицох чадвартай ба аливаа зүйлийг хурдан сурдаг. Иймд цирк, амьтны хүрээлэн зэрэг газар тоглолт шоунд үзүүлбэр хийлгэх нь элбэг.

## Биеийн бүтэц 
Калифорни далайн арслан нь 300 кг, 2.4 м урт, эм нь биеэр жижиг 90 кг, 2 м орчим урттай байна. Эр нь нас бие гүйцэх үед толгойн орой духны хэсэгт том яс ургах тул товойн харагдана. Хар бараан зүсмийн эр далайн арслантай харьцуулахад эм нь арай гэгээтэй цайвар байна. Зэрлэг далайн арслан нь 17 наслах ба тэжээмэл нь илүү удаан насална.

## Идэш тэжээл 
Калифорни далайн арслан нь олон янзын далайн амьтнаар хооллоно. Голдуу загас, арваалж идэх ба яргай, мерланг, хар хайган, май, нүд загас, налим зэрэг загас болно.

## Зургийн цомог 

Image:Lion de mer Amnéville 01.jpg
Image:California Sea Lion (Zalophus californianus) 03.jpg
Image:Stavenn Zalophus californianus 00.jpg
Image:Zalophus californianus male and female.jpg

## Цахим холбоос 
*
*Como Zoo Conservatory
*WDFW Fact Sheet on sea lions

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Алаг шаазгай

**Евразийн шаазгай** буюу **Алаг шаазгай** (*Pica pica*) нь Хэрээний овгийн шувуу бөгөөд энэ төрлийн шувуу Европ, Азийн ихэнх хэсэг болон Баруун Хойд Африкт амьдардаг.

Алаг шаазгай нь дунджаар 40-51 см урт байдаг. Толгой хүзүү, цээж нь гялалзсан хар өдтэй ба ногоон хөхдүү туяатай. Нэг өнгийн монохром шувуу юм. Гэдэс, далны орчим өд нь цагаан байдаг. Сүүл нь ногоовтор солонгорсон хар өнгөтэй. Эр нь эмээс биеэр арай том юм. 

## Идэш тэжээл 
Шаазгай холимог идэшт шувуу бөгөөд жижиг хөхтөн амьтан, сэг зэм, царсны боргоцой, шавж хорхой, модны үр жимс гэх мэтээр хооллоно. Хүрэлзгэнэ, чихүүр хорхой зэрэг газар, хөрсөнд байх хорхойг мөн иддэг. Намар болоход царцаа барьж иддэг ашигтай шувуу юм.

## Үржил 
1-р сарын дундаас үүр засах газар хайж олон, 3 сарын дундуур гэхэд модны мөчир, сүрэл гэх мэт ашиглан үүрээ барьж дуусдаг. Үл мэдэг ногоондуу туяатай 5-6 өндөг гаргах ба 20 өдрийн дараа хагаран ангаахай болдог.

## Зургийн цомог 

Image:Pica pica.01.jpg|Үүрнээсээ унасан ангаахай
Image:Pica pica1.jpg|Шаазгайн дэгдээхий
Image:Elster wikipedia2.jpg|Нисэж буй шаазгай

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хэрээнийхэн
Ангилал:Евразийн шувууд
Далайн морь

**Далайн морь** (*Odobenus rosmarus*) нь том биет сэлүүр хөлтэй, далайн хөхтөн амьтан юм. Умард мөсөн далай болон дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын далай, тэнгист тархан амьдардаг. 

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Сүүн өнгөт өрөвтас

**Сүүн өнгөт өрөвтас** (*Mycteria cinerea*) нь Өрөвтасынхан овгийн ус гатлагч, том шувуу юм.

## Гадаад төрх 
thumb|250px|left|Нисэж буй нь.
Энэ өрөвтас нь 97 см урттай, эр эм нь үзэмжээр онцын ялгаагүй. Цагаан цайвар өнгөтэй бөгөөд нүцгэн улаандуу нүүртэй, урт сүүл, далавч нь хар ногоон гялалзсан өдтэй байна.

## Тархалт 
Сүүн өнгөт өрөвтас Камбож, Малайз, Индонезийн Суматра, Бали, Жава гэх мэт арлуудад амьдардаг.

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet

Ангилал:Өрөвтасынхан
Өмнөд Америкийн далайн арслан

**Өмнөд Америкийн далайн арслан** (*Otaria flavescens*), мөн **Өмнөдийн далайн арслан**, **Патагонийн далайн арслан** гэх мэтээр нэрлэгддэг энэхүү амьтан нь Чили, Перу, Уругвай, Аргентин улсын далайн хөвөө, эрэг орчмоор нутагладаг. Өдгөө нийт **265,000** бий гэсэн тооцоо байна.

## Биеийн бүтэц ба төрх 
200px|thumb|left|Нас бие гүйцсэн эр Өмнөд Америкийн далайн арслан 
Эр нь дэл зогдор бүхий том толгойтой тул бусад чихт далайн хав дотроо арслантай хамгийн төстэй харагдана. Эр эм хоёул шаргал өнгөтэй ба үзүүр нь ээтэндүү хоншоортой. Эр далайн арсланы зогдор нь цайвар бол, эмийн толгой хүзүү хэсгийн үс арьс эрээс илүү цайвардуу байна. Зулзага нь төрөхдөө хар, хар бараан өнгөтэй байдаг. 

Нас бие гүйцсэн эр далайн арслан 2.73 м урт, 350 кг, эм нь 1.8-2 м урт, 150 кг орчим жинтэй байна.

## Идэш тэжээл 
Өмнөд Америкийн далайн арслан нь олон янзын загас иднэ. Мөн арваалж, наймаалж, оцон шувуу, хотон, бага залуу Өмнөдийн үслэг далайн хав зэргийг барьж иддэг байна. Үүний эсрэг тэд алуурчин халим, аврага загасны идэш болдог ажээ.

## Галлерей 

Image:Seeloewen beagle 3.jpg
Image:Mähnenrobben (auch Südamerikanischer Seelöwe - Otaria flavescens) (Peninsula de Valdes, Jan 1984).jpg
Image:Sea Lions Ushuaia.JPG

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Өмнөдийн далайн заан

**Өмнөдийн далайн заан** (*Mirounga leonina*) нь далайн зааны 2 зүйлийн нэг юм. Мах идэштэн багийн томхон төлөөлөгч болно. 19-p зуунд хэтэрхий олноор нь агнаснаас устах аюулд ороод байсан ч, өдгөө эргэж өсөн нийт 650000-д хүрээд байна.

## Гадаад төрх 
Өмнөдийн далайн заан нь Умардын далайн заанаас аварга том бие болон илүү өргөн хамар хоншоороор ялгарна. Эр, эмийн биеийн хэмжээ маш ялгаатай. Эм далайн заан 400-900 кг, 2.6-3 м урт бол эр нь 2200-4000 кг, 4.2-5 м урт байдаг. 1913 онд бүртгэгдсэн хамгийн том далайн заан 5000 кг, 6.9 м урт байжээ. Хамгийн том эм нь 1000 кг, 3.5 м урт байв.

Өмнөдийн далайн заан хар өнгийн том дугуй нүдтэй. Зулзага нь үстэй төрөх ба хар өнгөтэй байдаг. Энэ нь хүйтэнд биеийн дулаанаа алдахаас хамгаална. Нас бие гүйцэн энэ үс нь гуужиж, саарал эсвэл бор болдог.
## Идэш тэжээл 
Энэхүү хөхтөн амьтан нь загас, арваалжаар хооллох бөгөөд ан хийхдээ 20 минутын турш 400-1000 м гүнд шумбадаг байна. Дээд амжилт нь 2 цаг орчим хугацаатай 1400 м гаруй гүнд шумбасан бүртгэл бий. Тэд мөн далайн нялцгай биетэн, сам хорхой, замаг зэргээр хооллодог. Тэдний гол дайсан нь алуурчин халим бөгөөд голдуу зулзагыг нь дайрж барьдаг байна.

## Үржил 
Өмнөдийн далайн заан нь бусад сэлүүp хөлтөн дотор хамгийн удаан хуурай газар байж чаддаг байна. 

Дөнгөж төрсөн зулзага нь эхийгээ хөхөх ба 23 өдөр үргэлжлэнэ. Төрөх үед 40 кг байсан зулзага 120-130 кг болж томордог ба эх нь их турж жин алддаг. Сүргийн ахлагч эр хэдэн арван эм далайн заантай эвцэлдэх ба түүний доох зиндааны эр нь цөөн толгойтой үржилд ордог.
 

## Галлерей 

Image:Mirounga leonina big male.jpg
Image:Mirounga leonina harem.JPG
Image:Mirounga leonina females.JPG
Image:Antarctic, "The Three Tenors" (js) 49.jpg

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Шар нүдэт оцон шувуу

**Шар нүдэт оцон шувуу** (*Megadyptes antipodes*) нь Шинэ Зеландаас гаралтай оцон шувуу юм. Бусад оцон шувуудын адил загасан тэжээлт болно. Энэ зүйл нь Шинэ Зеландын өмнөд арлуудаар тархан амьдардаг. Өдгөө ховордон устах аюулд ороод байгаа бөгөөд нийт **4000** байна. Шар нүдэт оцон шувуу нь одоо амьдарч буй бүх оцон шувуудын дотор хамгийн эртнийх байх магадлалтай.

## Гадаад төрх 
Энэхүү оцон шувуу нь томдуу биетэй, дундажаар **75 см** өндөр, **6.3 кг** жинтэй. Биеийн жин нь жилийн турш өөрчлөгдөх ба өд сөд нь гуужихаас өмнө 7-8 кг, гуужисны дараа 5-6 кг болдог. Нэрнийхээ дагуу шар нүдтэй ба нүүр, толгой нь цайвар шардуу байна. Эрүү, нуруун хэсэг нь бордуу бараан өнгөтэй. Шар нүдэт оцон шувуу 20 наслах ба эр нь илүү удаан насалдаг аж.

## Зургийн цомог 

Image:Molting yellow-eyed penguin IMG 6073.jpg
Image:Yellow-eyed Penguin, Catlins, New Zealand.JPG
Image:Yellow-eyed Penguin crying MC.jpg
Image:Yellow-eyed Penguins Auckland Islands.jpg

## Цахим холбоос 
* BBC Science and nature page about *Megadyptes waitaha*
* Official Yellow-eyed Penguin Trust site in New Zealand
* Yellow-eyed penguin facts @ Penguins in New Zealand

Ангилал:Оцон шувуу
Чихт далайн хав

**Чихт далайн хав** буюу **Otariidae** овог нь бусад 2 овгийн хамт Сэлүүр хөлтөн багийг бүрдүүлдэг. Энэхүү овогт 7 төрлийн 16 зүйл далайн арслан, үслэг далайн хав багтана. Чихт далайн хав нь хагас усны амьдралд сайн зохицсон ба хоол тэжээл, нүүдлээ усанд, үржил болон амралтаа хуурай газар өнгөрөөнө. Эдгээр амьтад нь Номхон далай, Өмнөдийн далай тэнгисүүд болон Энэтхэгийн далай, Атлантын далайн өмнөд хэсгийн сэрүүн, туйлын бүсүүдээр тархан нутагладаг.
*Otariid* гэдэг нь Грек хэлний *otarion* буюу "жижиг чих" гэсэн үгнээс гаралтай юм.

## Биеийн бүтэц 
Энэ далайн хавууд нь Чихгүй далайн хав овогтой харьцуулахад урд сэлүүр ба цээжний булчин нь харьцангуй том бөгөөд 4 мөчөөр хуурай газарт илүү чадамгай, хурдан урагшлаж хөдөлж чаддаг. Чихт далайн хав нь нохойтой илүү төстэй толгой, сайн хөгжсөн шүд, соёо, мөн ил байрлах чихээр ялгарна. 

Эр чихт далайн хавны хэмжээ нь хамгийн жижиг зүйл болох Галапагос далайн хав **70 кг** байдгаас **1000 кг**  жинтэй Стэллэрийн далайн арслан хүртэл янз бүр юм. Энэ овгийн нас бие гүйцсэн эр амьтад эмэгчингээсээ 2-6 дахин хүнд жинтэй байх ба харьцангуй том толгой, хүзүү, цээжний хөндий зэрэг нь бусад бүх хөхтөн амьтдын дотор хамгийн хүйсийн ялгаатай төрхтэйд оруулдаг.

## Идэш тэжээл 
Чихт далайн хав нь мах идэштэн юм. Загас, арваалж, наймаалж, сам хорхой, оцон шувуу зэргээр хооллодог.

## Зүйлүүд 
* ***SUBORDER СЭЛҮҮР ХӨЛТӨН***
* **Овог Чихт далайн хав**
** *Төрөл Arctocephalus*  (өмнөдийн үслэг далайн хавын зүйлүүд.)
*** Антарктид далайн хав, *A. gazella*
*** Guadalupe Fur Seal, *A. townsendi*
*** Juan Fernandez Fur Seal, *A. philippii*
*** Галапагос далайн хав, *A. galapagoensis*
*** Бор далайн хав, *A. pusillus*
****Өмнөд Африкийн далайн хав, *A. pusillus pusillus*
****Австрали далайн хав, *A. pusillus doriferus*
*** Шинэ Зеландын далайн хав or Southern Fur Seal, *A. forsteri*
*** Subantarctic Fur Seal, *A. tropicalis*
*** Өмнөд Америкийн далайн хав, *A. australis*
** *Төрөл Callorhinus*  (умардын үслэг далайн хав.)
*** Умардын далайн хав, *C. ursinus*
** *Төрөл Eumetopias*
*** Стэллэрийн далайн арслан, *E. jubatus*
** *Төрөл Neophoca*
*** Австрали далайн арслан, *N. cinerea*
** *Төрөл Otaria*
*** South American Sea Lion, *O. flavescens*
** *Төрөл Phocarctos*
*** Шинэ Зеландын далайн арслан эсвэл *Хукерын далайн арслан*, *P. hookeri*
** *Төрөл Zalophus*
*** Калифорни далайн арслан, *Z. californianus*
*** †Японы далайн арслан, *Z. japonicus* - устсан (1950s)
*** Галапагос далайн арслан, *Z. wollebaeki*
* Овог Чихгүй далайн хав
* Овог Далайн морь

## Гадаад холбоос 
* Eared Seals on Answers.com
* Otariids on MarineBio.org

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Сибирийн давжаа нарс

**Сибирийн давжаа нарс** (*Pinus pumila*) нь Японы арлуудыг оролцуулан Азийн зүүн хойд хэсгээс гаралтай мод юм.

Энэхүү бутлаг нарс нь **1-3 м** өндөр, зарим үед 5 м байх ба мөчир нь илүү урт урган газарт сунасан байх нь бий. Шилмүүс нь тав, таваар багцлан ургах ба 4-6 см урт, боргоцой нь 2.5-4.5 см байна. Хатуу том үртэй. Японы хойд хэсгийн уул нуруудад энэхүү нарс нь Японы цагаан нарстай эрлийзжэн ургасан байх ба 8-10 м өндөр байдаг.

## Эшлэл 
Ангилал:Ургамал
Якүшимагийн цагаан нарс

**Якүшимагийн цагаан нарс** (*Pinus amamiana*) нь Японы өмнөд хэсгийн Якүшима, Танэгашима арлаас гаралтай мод юм. Энэ нарс нь ховордоод буй юм. 

Якүшимагийн цагаан нарс 25 м өндөр, 1 м голчтой бөгөөд шилмүүс нь таваар багцлан ургана. Боргоцой нь 5-8 см урттай.

Ангилал:Ургамал
Бувайсар Сайтиев

**Бувайсар Хамидович Сайтиев** 1975 оны 3 дугаар сарын 11-нд ЗХУ-ын Дагестанд төрсөн чечень үндэстэн. Чөлөөт бөхийн төрлөөр Олимпын 3 алтан медаль, Дэлхийн болон Европын тус бүр зургаан удаагийн аварга. 2008 онд Бээжингийн олимпод алтан медаль авсныхаа дараа зодог тайлсан. Дүү Адам нь мөн чөлөөт бөхөөр олимп, дэлхийн аварга болж байсан тамирчин юм.

## Цахим холбоос 
* Бувайсарын албан ёсны вэбсайт
* JISS Олимпын амжилтын мэдээлэл
* ABC спортын нийтлэл
* Chechnya Free.ru нийтлэл
* Бувайсар Сайтиевтэй хийсэн ярилцлага (орос хэлээр)
* 2008 оны Олимпын дараа өгсөн ярилцлага

## Тайлбарууд 
Ангилал:Бөхийн олимпын аварга
Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга
Ангилал:Бөхийн европын аварга
Ангилал:Оросын бөх
Ангилал:Оросын олимпын аварга
Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Оросын олимпын оролцогч
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1975 онд төрсөн
Ангилал:2025 онд өнгөрсөн
Генту оцон шувуу

**Генту оцон шувуу** *Pygoscelis papua* нь толгойн орой дээрх өргөн цагаан судалаар төвөггүй танигдана. Антарктидын ойр орчмын арлуудаар нутагладаг.

## Гадаад төрх 
Эр оцон шувуу нь өд сөдөө гуужихаас өмнө 8.5 кг хүрэх ч, үржилд орохын өмнө 4.9 кг болтол буурдаг байна. Эм нь мөн адил 8.2 кг байгаад гуужилт дууссаны дараа 4.5 кг болно. Генту оцон шувууны өндөр **75-80 см** байна. Тэд оцон шувуудын дотор хамгийн хурдан сэлдэг нь бөгөөд **36 км/ц** хүртэл хурдалдаг. 

## Үржил 
Генту оцон шувуу бөөрөнхийдүү чулуу цуглуулж, 20-25 см голчтой үүр засдаг. Чулуугаа булаацалдан дуу шуугиантай хэрүүл, тэмцэл гарна. Мөн эр нь эмдээ сайн чулуу бэлэглэн өөртөө татах үзэгдэл ажиглагддаг. 

Эм оцон шувуу 130 гр орчим жинтэй 2 өндөг гаргах ба ээлжлэн дарна. 34-36 хоноод өндөг хагаран дэгдээхэй гардаг. Дэгдээхэйн ар нуруу нь саарал, өвөр хэсэг нь цагаан байна.

## Идэш тэжээл 
Энэ оцон шувуу нь голдуу сам хорхой гэх мэтээр хооллох бөгөөд хоол тэжээлийн 15 хувийг л загас эзлэх ажээ. Тэдний гол дайсан нь алуурчин халим, далайн ирвэс, аврага загас юм.

## Зургийн цомог 
, Майны Франкфурт дахь амьтны хүрээлэнд.]]

Image:Antarctic, penguins (js) 14.jpg
Image:Antarctic, gentoo penguin (js) 16.jpg
Image:Antarctic, gentoo penguin (js) 59.jpg
Image:Antarctic (js) 15.jpg
Image:Antarctic, gentoo penguin (js) 17.jpg
Image:Antarctic, gentoo penguin (js) 60.jpg
Pygoscelis papua MHNT.ZOO.2010.11.43.17.jpg |Museum specimen 

## Цахим холбоос 
* Gentoo Penguin in the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN) Homepage
* 70South - more info on the Gentoo penguin

Ангилал:Оцон шувуу
I Леонидас

**I Леонидас** (, *Leōnídas*;  онд төрсөн; МЭӨ 480 оны 8 сарын 11-нд нас барсан) Эртний Грек хот-улс Спартагийн хаан байсан.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Спартагийн хан
Ангилал:Спартагийн цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Фермопилийн тулалдаан
Ангилал:Эртний Грек-Персийн дайнууд
Ангилал:Эртний Грекчүүд
Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 480 онд өнгөрсөн
Солонгос нарс

**Солонгос нарс** (*Pinus koraiensis*) нь Азийн зүүн хэсэг, Манжуур, Оросын зүүн хэсэг, Солонгос, Японы төв хэсгийн нутгаас гаралтай мод юм. Энэхүү ургах бүсийн хойд хэсгээр 600-900 м өндөрлөгт, өмнөд хэсгээр 2000-2600 м өндөрт ургадаг. 

Солонгос нарс нь **40-50 м** өндөр, **1.5-2 м** голчтой том мод юм. Энэ нарс нь *Strobus* буюу Цагаан нарс дэд төрлийн гишүүн бөгөөд шилмүүс нь 7-13 см урт, боргоцой нь 8-17 см байна. Түүхий байхдаа ногоон, хөхөвтөр ягаан өнгөтэй бөгөөд боловсорч гүйцээд бор болдог. Тоос хүртэлтээс 18 сарын дараа боловсорч гүйцнэ. Боргоцойн үр нь 14-18 мм урт. Солонгос нарс нь Сибирийн нарстай ойр холбоотой болно.
Энэхүү нарс нь 350-400 наслах ба зарим тохиолдолд 500, түүнээс дээш насалсан нь бий.
## Хэрэглээ 
Боргоцойн үрийг хураан авч, нарсны самар хэлбэрээр Хятадын зүүн хойд хэсэгт ихээр зарж худалдаалдаг.
Мөн хүйтэнд тэсвэртэй, гоёмсог тул Канад, АНУ гэх мэт улсад цэцэрлэг, хүрээлэнд чимэглэлийн зориулалтаар тарьж ургуулах нь элбэг. 

## Гадаад холбоос 
* USDA NRCS Plant Profile *Pinus koraiensis*
* USDA, ARS, National Genetic Resources Program

Ангилал:Ургамал
Хавч идэгч далайн хав

**Хавч идэгч далайн хав** *Lobodon carcinophagus* нь Өмнөд туйлын бүсэд амьдрах Чихгүй далайн хав овгийн нэг зүйл юм. Энэхүү зүйл нь сайн судлагдаагүй бөгөөд тоо хэмжээ нь **8-50 сая** гэж тооцоод байна. Энэ нь Дэлхий дээрх 2 далайн хав тутмын 1 нь хавч идэгч байна гэсэн үг юм.

## Биеийн бүтэц 
Эр нь 2.6 м урт, 200-300 кг жинтэй байна. Эм хавч идэгч далайн хав нь 3.6 м урт, 230 кг жинтэй. Үс нь гуужисны дараа хар бараан өнгөтэй, гэдэс орчим нь шаргал цайвар байх ба цйрсаар хавар гэхэд бүх бие нь шаргал цайвар болдог. Зулзага нь 1.2 м урт, 20-30 кг жинтэй төрнө. Хөхүүлж байх хугацаанд өдөрт 4.2 кг-р жин нь нэмэгдэн томордог байна. 2-4 долоо хоног хөхүүлнэ. Хавч идэгч далайн хав нь 30-36 насалдаг.

## Идэш тэжээл 
Энэ далайн хав нь ганц төрлийн хоол тэжээл дагнан иддэг буюу идэш тэжээлийн 98% нь Антарктидын сам хорхой ажээ. Жил бүр эдгээр далайн хав нь 80 сая тонн сам хорхой иддэг байна.Мөн загасаар хооллох ч, хавч идэгч нэртэй мөртлөө хавч иддэггүй аж. Шөнийн цагт далайн мандалд цуглан хөвөх сам хорхойг устай нь амандаа хийн шүднийхээ завсраар усыг нь шүүн зажилж иддэг.

## Галлерей 

Image:Antarctic (js) 7.jpg
Image:Crabeater Seals (js).jpg
Image:Antarctic, Crabeater Seal (js) 9.jpg
Image:Phoque crabier - Crabeater Seal.jpg 

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Тогос

**Тогос** нь Гургуулынхан овгийн шувуу бөгөөд дотроо 2 зүйл байна. Эдгээр нь Энэтхэг тогос *Pavo cristatus*, Ногоон тогос *Pavo muticus* юм.

## Идэш  
Тогос нь холимог тэжээлтэн амьтан бөгөөд ургамлын иш, навч, үр, цэцгийн дэлбээ, хорхой шавьж, үе хөлтөн, хэвлээр явагч зэргээр хооллоно.

## Галлерей 
## Gallery
### Энэтхэг тогос

Image:PeacockHead.jpg|Энэтхэг тогосны толгой.
Image:Peacock_00782.jpg|Цагаан тогосны зураг.
Image:Oregon zoo peacock male.jpg|Эр энэтхэг тогос.
Image:Peahen on Saint Thomas, United States Virgin Islands.jpg|Эм энэтхэг тогос
Image:Closeup_of_an_Indian_Blue_Peacock's_head.jpg|Энэтхэг тогосны толгой.
Image:Peacock DSC04082.jpg|Тогосны урт сүүл хумисан байхдаа.
Image:Male Indian Blue Peacock head.jpg|
Image:Bottom of plate CXLII from 1st Encyclopaedia Britannica.jpg|
Image:Charles d'Orbigney00.jpg|
Image:White_peacock.JPG | Австрали, Сиднейдэх цагаан тогос.
Image:Peacock 2.JPG | 
Image:Peafowl eggs.jpg | Үүрэндээ буй тогосны өндөг.

### Ногоон тогос

Image:Pavo muticus1.jpg|Эр тогос
Image:Pavo muticus2.jpg|Эм тогос
Image:Pavo muticus3.jpg|Эм тогосны толгой.
Image:Stavenn Pavo muticus 01.jpg

## Цахим холбоос 
Ангилал:Гургуулынхан
Магелланы оцон шувуу

**Магелланы оцон шувуу**, *Spheniscus magellanicus*, нь Өмнөд Америкийн оцон шувуу бөгөөд Аргентин, Чили, Бразил орчмын эрэг хавиар тархан нутаглана. Энэ зүйл нь Африк оцон шувуу, Галапагос оцон шувуу зэрэгтэй ойр холбоотой.

## Гадаад төрх 
Магелланы оцон шувуу нь дунд хэмжээнийх бөгөөд **61-76 см** өндөр, **2.7-6.5 кг** жинтэй, эр нь эмээс биеэр том байна. Нас бие гүйцсэн нь ар нуруу нь хар, гэдэс хэвлий нь цагаан байдаг. Толгойноос цээжний хооронд 2 хар судалтай, толгой нь хар бөгөөд нүдний ар орчмоос эрүүг тойрон дугуйрсан цагаан судалтай. 
Магелланы оцон шувуу нь 25-30 насална.

## Идэш тэжээл 
Энэхүү оцон шувуу нь арваалж, сам хорхой, сардин загас зэргийг барьж усан дотор хооллодог.

## Үржил 
Үржлийн газар нь Өмнөд Америкийн Атлантын далай, Номхон далайн эрэг хавийн газар, арал болно. Магелланы оцон шувуу ой модон дунд, өвст талд, эсвэл нүцгэн газар үүрээ засах ба ухахад амархан газар бол жижиг хонгил ухдаг. Нас бие гүйцсэн оцон шувууд 5-8 сард далайгаар нүүдэллэн сэлэх бөгөөд хуурай газар барагтай гардаггүй аж. 9-10 сард үржлийн газраа цуглан 2 өндөг гаргана. Эр, эм ээлжлэн өндгөө дарж, 39-42 хоноод дэгдээхэй гарна. Нэг газраа олон жил дараалан үүр засах нь их юм.

## Зургийн цомог 

Image:Spheniscus magellanicus - adult and 2 chicks by burrow.jpg
Image:Magellanic penguin, Valdes Peninsula, e.jpg
Image:Magellanic Penguin (Spheniscus magellanicus) -Patagonia -coast2.jpg

## Ном зүй 
* Mike Bingham: *Penguins of the Falkland Islands & South America*, S. 48–51, 2001, ISBN 0-7596-3335-5

## Цахим холбоос 
* Video - Magellanic Penguin chicks at the San Francisco Zoo
* Video - March of the Penguin chicks at the San Francisco Zoo
* Magellanic penguins from the International Penguin Conservation Web Site

Ангилал:Оцон шувуу