open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Давид Гурамишвили

Ван **Давид Гурамишвили** (гүрж. დავით გიორგის ძე გურამიშვილი; 1705 онд төрсөн —1792 оны 8-р сарын 1-эд нас барсан) — гүржийн яруу найрагч, романтизмын өмнөх үеийн үндэсний хамгийн том төлөөлөгч. 

Тэрээр Мцхетагийн ойролцоох Сагурамо тосгонд төрсөн бөгөөд Амилахвари овогтой ижил угсаатай Зедгэнизе удмын ноёдын гэр бүлээс гаралтай. 18 настайдаа тэрээр Зедавелийн тулалдаанд оролцож, Картлийн хаан Вахтанг VI-ийн цэргүүд лезгинүүд болон Гүржийн урвагчидтай хамтран ажиллаж байсан Туркийн цэргүүдэд ялагдсан. Ялагдал нь Гүржийг эмх замбараагүй байдалд оруулсаны дараа тэрээр "Гүржийн зовлон зүдгүүр" (гүрж. ქართლის ჭირი) шүлэгт улс орныхоо энэ хүнд хэцүү үеийг дүрсэлсэн байдаг. Эцэг эх нь Ламискана тосгоны уулын хавцалд нуугдах болжээ. Тэрээр дунд сургуулийн боловсрол эзэмшиж чадаагүй.
БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ САЛБАРЫН 2015 ОНЫ БАЙДАЛ

Монгол орон нь Сибирийн тайга болон Төв Азийн хээр, цөлийн экосистемийн 
шилжилтийн заагт оршдог учраас Биологийн Олон Янз Байдал (БОЯБ)-ийн хувьд 
баялаг болохын сацуу биологийн төрөл зүйлийн өвөрмөц байдлаараа бүс нутгийн 
хэмжээнд онцлог бөгөөд чухал ач холбогдолтой (Batjargal et al, 1999). Монгол Улсын 
хэмжээнд сүүлийн 80 жилд агаарын дундаж температур 2.4 хэм өссөн нь дэлхийн 
агаарын дундаж температур сүүлийн 100 жил 1.1 хэмээр өссөнөөс ойролцоогоор 2 
дахин өссөн үзүүлэлт юм. 
Монгол орны нийт газар нутгийн 76.9 хувь нь цөлжсөн ба 50-70 хувийг Говьсүмбэр, 
Дорноговь, Дундговь, Төв, Өмнөговь, Өвөрхангай, Баянхонгор, Говь-Алтай аймгууд 
эзэлж байгаа бөгөөд нийт хур тунадасны хэмжээ сүүлийн 70 жилд 7.3 хувиар буурсан 
байна
Монгол Улсын байгаль орчны салбарын урт ба дунд хугацааны бодлогууд

Монгол Улсын Засгийн Газар (ЗГ)-аас байгаль орчны салбарын асуудлууд болон уур 
амьсгалын өөрчлөлтийн сөрөг нөлөөг бууруулах хүрээнд “НОГООН ХӨГЖИЛ”-ийн 
бодлогын арга хэмжээ, зорилтуудыг салбарын урт болон дунд хугацааны хөгжлийн 
бодлогод тусган хэрэгжүүлж байна. 2014 оны 6-р сарын 13-ний өдөр Улсын Их Хурал 
(УИХ)-ын 43 дугаар тогтоолоор Ногоон хөгжлийн бодлого (НХБ)-ыг баталснаар 
ногоон хөгжлийн үндэсний бодлоготой болсон анхдагч улсуудын нэгээр тодорсон 
юм. 
Монгол Улс НХБ-оо тодорхойлсон нь дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлагатай 
нэгдэж байгаль орчинд ээлтэй, ирээдүй хойч үедээ эрүүл амьдрах орчныг өвлүүлэн 
үлдээх гэсэн эрмэлзлээ тодотгож өгсөн юм. Үүнтэй холбоотойгоор өнөөг хүртэл 
НХБ-ын хөгжлийн зорилт, хүрэх үр дүн, хэрэгжилтүүдийг Монгол Улсын хөгжлийн 
бодлогын бусад баримт бичгүүдэд мөн тусгаж уялдааг хангахыг зорьж байна
Биологийн олон янз байдлын тухай үндэсний хөтөлбөр

БОЯБ-ын тухай үндэсний хөтөлбөрийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2015 оны 06 
дугаар сарын 29-ний өдрийн хуралдаанаар хэлэлцэн 2015 оны 08 дугаар сарын 04-
ний өдрийн 325 дугаар тогтоолоор баталсан.
БОЯБ гэдэг нь дэлхий дээрх амьд бие организмын олон янз байдал тухайлбал хуурай 
газар, далай тэнгис, усан орчны экосистем, экосистемийн бүрэлдэхүүн хэсэг болох 
амьтан, ургамал зэрэг амьд биет болон тэдгээрийн генетикийн олон янз байдлыг 
багтаасан нийлмэл ойлголт юм. 
Монгол орны БОЯБ-ын үндэсний хөтөлбөрийн эрхэм зорилго нь Монгол Улсын 
иргэн бүрийн Үндсэн хуулиар олгогдсон эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах, орчны 
бохирдол, байгалийн тэнцэл алдагдахаас хамгаалуулах эрхийг нь баталгаатай болгох 
нөхцөлийг бүрдүүлэх явдал мөн
Хөгжлийн бодлогуудын уялдаа, харилцан холбоо

"Алсын хараа 2050” хөгжлийн бодлогын “Ногоон хөгжил”-
ийн бүлэг нийт 13 шалгуур үзүүлэлтээр, Хавсралт 2-д тусгасан Монгол Улсыг 2021-
2025 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлийн “Ногоон хөгжил”-ийн бүлэг 
мөн адил 13 шалгуур үзүүлэлтээр хэмжигдэж байна. Эдгээр хөгжлийн бодлогуудад 
тусгасан шалгуур үзүүлэлтүүд болон тэдгээрийн 2025 онд хүрэх зорилтот үр дүн 
ижил буюу салбарын хөгжлийн бодлого хоорондын зорилт, арга хэмжээ, шалгуур 
үзүүлэлтүүдийн уялдаа холбоо харьцангуй сайн байна. 
Хавсралт 3-т тусгасан Монгол улсын засгийн газрын 2020-2024 оны үйл ажиллагааны 
хөтөлбөр”-ийн “Ногоон хөгжлийн бодлого” бүлэг 14 шалгуур үзүүлэлтээр хэмжигдэнэ. 
Үүнээс 11 шалгуур үзүүлэлт Хавсралт 1 болон 2-т заасантай ижил байна. Хавсралт 
1 болон 2-т Байгаль орчны гүйцэтгэлийн үзүүлэлт EPI-ийг 2025 онд 58-д хүргэхээр 
зорьсон бол Хавсралт 3-т 2023 онд 58-д хүргэхээр заасан байгаа нь ялгаатай байна. 
Мөн Хавсралт 3-т тусгасан шаардлага хангасан ариун цэврийн байгууламжаар 
хангагдсан хүн амын эзлэх хувь гэсэн үзүүлэлтийн суурь түвшин ялгаатай байна. 
Хэдийгээр бодлогын баримт бичгүүдийн уялдаа холбоо сайн байгаа ч бодлогын 
хэрэгжилт, шалгуур үзүүлэлтүүдийн хүрч буй үр дүн тодорхой бус байгаа бөгөөд 
шалгуур үзүүлэлт тус бүрийн хувьд хариуцагч байгууллагууд бодлогын хэрэгжилтийг 
тогтмол үнэлж тооцоолох шаардлагатай байна
Байгаль орчны салбарын олон улсын конвенц, протокол, хэлэлцээр

Байгаль орчныг хамгаалах, зүй зохистой ашиглах явдал нь зөвхөн нэг орны хэмжээнд 
шийдвэрлэх боломжгүй, сүүлийн хагас зуун жилд БОЯБ-ын нөөц хурдацтай хомсдож 
байгааг харгалзан дэлхийн улс орнууд энэ чиглэлд шинэ арга зам, чиг хандлагыг 
эрэлхийлэн, өргөн цар хүрээтэй, томоохон үйл ажиллагааг нэгэн зорилго, цаг 
хугацаанд төлөвлөн хэрэгжүүлдэг болсон байна. Үүний нэг хэлбэр нь олон улсын 
гэрээ буюу конвенц юм. 
Конвенцод нэгдэн орсон улс орнууд бие биедээ тусалж хамтран ажиллахын хамт 
тодорхой үүрэг хүлээж, хариуцлага үүрдэг
БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ САЛБАРЫН ТӨСВИЙН ЗАРЛАГЫН МАКРО ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮД

Байгаль орчны салбарын төсвийн зарлагын шинжилгээг хийхдээ 2015-2023 он 
хүртэлх хугацааны нэгдсэн төсвийн үзүүлэлтүүдийг хамруулан авч үзлээ5
. Байгаль 
орчны салбарын төсвийн бодлого нь улсын болон орон нутгийн төсвийг хамруулан 
нэгдсэн төсвийн хүрээнд хэрэгждэг. Улсын төсвийн хувьд тайлант хугацаанд 
хоёр Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн хүрээнд улсын төсвөө батлуулж, төсвийн 
зарцуулалтын гүйцэтгэлээ тайлагнаж ирсэн бол орон нутгийн төсвийн хувьд6 аймаг, 
нийслэл, сум, дүүргийн Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч(ТЕЗ)-ийн хүрээнд салбарын 
төсвөө батлуулж, гүйцэтгэлээ тайлагнаж байна
БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ САЛБАРЫН ТӨСВИЙН ЗАРЛАГЫН ХӨТӨЛБӨР, ЗОРИУЛАЛТ, АРГА ХЭМЖЭЭНИЙ ГҮЙЦЭТГЭЛ

Монгол Улсын хувьд хөтөлбөрт суурилсан төсөвлөлтөд 2013 оноос шилжсэн. 
Төсвийг хөтөлбөрөөр төлөвлөх нь төсвийн зарлагыг зорилго, үр дүнд чиглүүлэн 
төлөвлөх, зарцуулалтад хяналт тавих зорилготой юм. Монгол Улсын хувьд НҮБ-ын 
Статистикийн хорооноос гаргасан Засгийн газрын чиг үүргийн ангилал(COFOG)-д 
үндэслэсэн төсвийн хөтөлбөрийн ангиллыг Сангийн сайдын 2015 оны 7 дугаар 
тушаалаар батлан мөрдөж байна. 
Хөтөлбөрийг “Тодорхой хугацаанд, зорилтод өөрчлөлтийг илэрхийлсэн нэг үр 
дүнг бий болгохоор зорьж буй хэд хэдэн багц арга хэмжээ буюу гарцыг хэлнэ” 
гэж тодорхойлсон байдаг. Мөн Дэлхийн Банкнаас 2013 онд гаргасан “Гүйцэтгэлд 
суурилсан төсвийн ангилал: Нотолгоонд суурилсан төсвийн бүтэц” товхимолд “Үр 
дүнд суурилсан хөтөлбөр гэж нэг үр дүнд хүрэх зорилготой, эсвэл нэгдмэл зорилтод 
бүлэгт чиглэсэн төрөл бүрийн гарцуудын багц/төлбөрийн шилжүүлгийг хэлнэ” гэж 
Марк Робинсон тодорхойлсон байна
Хүрээлэн буй орчны судалгаа шинжилгээ

Хүрээлэн буй орчинтой холбоотой суурь судалгаа, хавсарга судалгаа, туршилтын 
судалгаа болон бүтээн байгуулалтын судалгаа шинжилгээний зардлуудыг багтаадаг.
Хөтөлбөрийн зардлууд.
Байгаль орчин хамгаалалттай холбоотой хавсарга судалгаа, туршилт хөгжүүлэлтэд 
оролцож буй төрийн байгууллагуудын удирдлага, үйл ажиллагааны зардлууд, 
судалгааны институт, их сургуулиуд зэрэг төрийн бус байгууллагуудын явуулж 
буй байгаль хамгаалалтай холбоотой судалгаа, туршилт хөгжүүлэлтийг дэмжих 
зорилгоор олгох татаас, зээл тусламжийн зардлууд багтана
Moonbin

**Moon Bin** (сол: 문빈) нь *Fantagio* агентлагт харьяалагддаг Өмнөд Солонгосын дуучин, жүжигчин байжээ. Тэрээр Өмнөд Солонгосын хөвгүүдийн Astro хамтлагийн гишүүн байсан. 

## Бага нас болон боловсрол
*Moonbin* нь 1998 оны 1 сарын 26нд Чунбүк мужийн Чонжү хотод төржээ. Тэрээр нэг эмэгтэй дүүтэй, айлын том ах юм. Тэрээр Hanlim олон урлагийн сургуульд суралцаж төгссөн. Түүний төрсөн дүү *Moon Sua* нь Өмнөд Солонгосын Billlie охидын хамтлагийн гишүүн юм.

## Дэбют
*Moonbin* нь ээжийнхээ нөлөөгөөр 2004 онд 6 настайдаа загвар өмсөгчөөр дэбютээ хийсэн. Түүний анхны танил болсон дүр нь 2006 онд *TVXQ* хамтлагийн *"Balloons"* дууны клипэнд бага насны *Yunho*-гийн дүрд тоглосон юм. 2009 онд 11 настай байхдаа *Moonbin* нь Boys over Flowers олон ангит кинонд *Kim Bum*-ын бага насны дүрд тоглож, анхны дүрээ бүтээсэн. 5-р ангид байхдаа *Fantagio* агентлагт орж бэлтгэгдэгч болсноор *"iTeen"* хөвгүүдийн хамтлагийн төсөл нэвтрүүлэгт оролцжээ. Улмаар 2016 оны 2 сарын 23нд зургаан гишүүнтэй Astro хөвгүүдийн хамтлагийн гишүүнээр албан ёсоор дэбютээ хийсэн. 

2019 оны 11 сард эрүүл мэндийн шалтгаанаар завсарлага авч, 2020 оны 2 сараас хамтлагийнхаа үйл ажиллагаанд оролцож эхэлсэн. 2020 оны 9 сард *"Nerdy Cafe"* брэндийн моделоор сонгогдож, 9 сарын 14нд хамтлагийн гишүүн *Sanha* (*Yoon San-ha*)-тай хамтран *"In-Out"* цомгоо гаргажээ. Тус цомгийн *"Bad Idea"* дуу нь 8 өдрийн дараа *The Show* хөгжмийн шоунаас анхны ялалтаа авжээ. 2022 оны 12 сарын 30нд *Fantagio* агентлагаас албан ёсны мэдэгдэл гаргаж, *Moonbin*-ыг агентлагтай гэрээгээ сунгахаар шийдсэнийг баталсан.

## Үхэл
2023 оны 4 сарын 19ны орой *Moonbin* Сөүл хотын Каннам дүүрэг дэх өөрийн гэртээ нас барсан байдалтай олджээ. Түүнийг бэлтгэлдээ ирээгүй учир менежер нь хайж олсон байна. Сөүлийн Ганнам хотын цагдаагийн газраас амиа хорлосон байж болзошгүй гэж тодорхойлж, 4 сарын 22нд түүнийг оршуулав. Түүний ар гэрийнхний хүсэлтээр оршуулгын ёслол хаалттай явагдаж, оршуулгын газрыг нууцалсан юм.

## Уран бүтээл
### Дуу
### Зохиогчийн эрхийн кредит
## Телевизийн бүтээл
### Телевизийн цуврал
### Вэб цуврал
## Лавлах бичиг
Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Монгол Улсыг 2020-2024 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл

Монгол Улсыг 2020-2024 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлийн хүрээнд 
байгаль орчны салбарт дараах бодлого, арга хэмжээг хэрэгжүүлэхээр тусгасан. Үүнд: 
НОГООН ХӨГЖИЛ: Байгаль орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой 
ашиглаж, дэвшилтэт техник, технологи нэвтрүүлж, хүрээлэн буй орчны бохирдол, 
доройтлыг бууруулж, иргэдийн эрүүл орчинд амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
Байгаль орчны салбарын зорилт болон зорилтыг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний 
төлөвлөгөөнд: 
5.1.1. Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг 80 хувь хүртэл бууруулж, бусад 
томоохон хот, суурин газрын агаарын бохирдлын асуудлыг үе шаттайгаар 
шийдвэрлэнэ.
5.1.2. Хөвсгөл нуурын экосистемийн бохирдлын эрсдэлийн судалгаа хийж, нуурт 
живсэн машин техникийг татаж гаргах ажлыг олон улсын байгууллагуудтай 
хамтран зохион байгуулна.
5.1.3. Усны нөөцийг бохирдол, хомсдолоос сэргийлэх нэгдсэн менежментийг 
хэрэгжүүлж, нийслэлийн цэвэр усны хангамжийн асуудлыг бүрэн шийдвэрлэж, 
цэвэрлэсэн болон саарал усыг үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглана.
5.1.4. Гэр хороолол болон аялал жуулчлалын бүсэд “Эко жорлон” арга хэмжээг 
хэрэгжүүлж, хөрсний бохирдлыг бууруулна
Штерн (сэтгүүл)

**Штерн** буюу **Stern** («Штерн», герман хэлээр «Од») —Германы 7 хоног тутмын улс төр, мэдээллийн "Bertelsmann" мэдээллийн концерны зурагт сэтгүүл. 1948 онд байгуулагдсан бөгөөд төв байр нь Хамбург хотод байралдаг. "Der Spiegel" болон "Focus Stern" зэрэг сэтгүүлүүдийн хамт Германы хамгийн их гүйлгээтэй мэдээлэл, улс төрийн 7 хоногийн сэтгүүл юм. 

Өнөөгийн байдлаар Stern бол Германы улс төрийн 2 дахь алдартай сэтгүүл юм. 2019 оны байдлаар Der Spiegel — 719 326 хувь хэвлэгддэг бол, Stern — 466 019 хэвлэгдэж байжээ, араас нь Focus — 364 254.

Штерн сэтгүүлийн онцлог бол гэрэл зурагт түлхүү анхаарал хандуулдаг юм.
Тогтвортой хөгжлийн зорилго 2030

Тогтвортой хөгжлийн зорилт (ТХЗ) 2030”-ийг анх 2012 онд Рио Де Жанейро хотод 
Нэгдсэн Үндэстний байгууллага(НҮБ)-ын “Тогтвортой хөгжил” бага хурлын үеэр 
санаачилж, 2015 онд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 70 дугаар чуулганаар ТХЗ-ын 
17 зорилго, 169 зорилтыг баталж, 2016 оны 1 сарын 1-нээс ТХЗ албан ёсоор дэлхий 
нийтээр хэрэгжүүлж эхэлсэн. 
Дэлхий нийтэд байгаль орчинд үзүүлэх хүний үйл ажиллагааны сөрөг нөлөөллийг 
бууруулах, байгалийн нөөцийг хамгаалах, ээлтэйгээр ашиглах, нөхөн сэргээх, 
хүрээлэн буй орчны бохирдол, доройтлын асуудлуудыг шийдвэрлэх нь нэн чухал 
болоод байна. Иймд улс орон бүр өөрийн үйлдвэрлэл, хэрэглээнийхээ хэв шинжийг 
өөрчилж, байгальд ээлтэй загварт шилжиж байна. Үүнтэй уялдуулан НҮБ-аас 2013 
онд ногоон хөгжлийн конвенцыг батлан гаргаж, улс орнууд санал нэгтэйгээр 
дэмжин нэгдсэн.
Монгол Улсын хувьд 2014 оны УИХ-ын 43 дугаар тогтоолоор“Ногоон хөгжлийн 
бодлого”-ыг баталсан ч 2021 оны 11 дүгээр сард УИХ-ын 89 дүгээр тогтоолоор хүчингүй 
болгосон
Шпигель (сэтгүүл)

**Шпигель** буюу **Der Spiegel** (герман хэлээр «толь» гэсэн үг) —Германы долоо хоног тутмын хамгийн алдартай сэтгүүлүүдийн нэг юм. Тус сэтгүүл нь өөрийгөө "Герман, Европ дахь хамгийн чухал мэдээ, улс төрийн хамгийн том эргэлттэй сэтгүүл" гэж тодорхойлдог. Долоо хоногт дунджаар 1.1 сая орчим хувь борлогддог. 2004 онд тус сэтгүүлийг 5,69 сая уншигчтай байсан ажээ. 

Дэлхийн нэгдүгээр дайнаас өмнө Мюнхен хотод Лион Фейхтвангер «Der Spiegel» нэртэй сэтгүүл гаргаж байгаад 1908 онд  Зигфрид Якобсоны «Шаубюне» сэтгүүлтэй нэгдсэн байна. 

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа тус сэтгүүл 1947 оны 11-р сарын 4-нд Ханновер хотод «Diese Woche» сонины үргэлжлэл болж хэвлэгдсэн байна. Сэтгүүл америк болон британий мэдээллийн хэвлэлүүд ялангуяа «Time» сэтгүүлийн загвараар гарч эхэлсэн байна. 

Рудольф Аугштейн хэвлэлийн лиценз авч сэтгүүлийн нэрийг өөрчилж "Der Spiegel" гэх болсон байна. 1947 оны 1-р сарын анхны дугаараас эхлэн тэрээр хэвлэн нийтлэгч, ерөнхий редактороор ажилласан байна.
Ле Монд (сонин)

**Ле Монд** (франц. *Le Monde*  — «Дэлхий ертөнц» гэсэн үг) — францын өдөр тутмын үдшийн сонин. Зүүн либерал үзэлтэй уг сонин 364 240 хувь гардаг бөгөөд төв байр нь Парис хотын 13-р тойрогт оршдог *(Boulevard Auguste Blanqui, 80)*.

"Le Monde" сонинг 1944 онд Шарль де Голлийн шийдвэрээр Убер Бөөв-Мэри (*Hubert Beuve-Méry*, 1902-1989) үүсгэн байгуулж, сонины анхны дугаар 1944 оны 12-р сарын 19-нд хэвлэгдэн гарч байжээ. Сонин нь 1995 оны 12-р сарын 19-ний өдрөөс эхлэн цахимаар мөн гардаг болсон байна.

Энэ сонин нь "Le Monde" группын гол хэвлэл бөгөөд 2022 онд нэг дугаар дунджаар 480,000 хувь хэвлэгдсэний 40,000 нь гадаадад зарагдсан байна. Энэ нь 1995 оноос хойш цахимаар гардаг болсон бөгөөд ихэвчлэн франц хэлээр ярьдаг орнуудад олж болох цорын ганц Францын сонин юм. Үүнийг Le Monde сэтгүүлийн 51 хувийг эзэмшдэг ч редакцийн хувьд хараат бус байдаг сар тутмын "Le Monde diplomatique" хэвлэлтэй андуурч болохгүй. Le Monde нь Libération, Le Figaro сэтгүүлийн хамт Францын хамгийн алдартай сонинуудын нэг гэж тооцогддог. 2021 онд Ройтерс агентлагийн санал асуулгаар Le Monde Францын хамгийн найдвартай сонин гэж тодорсон юм.

## Захиралууд 
* Hubert Beuve-Méry (1944–1969)
* Jacques Fauvet (1969–1981)
* Claude Julien (1981–1982)
* André Laurens (1982–1985)
* André Fontaine (1985–1991)
* Jacques Lesourne (1991–1994)
* Jean-Marie Colombani (1994–2007)
* Éric Fottorino (2007–2010)
* Érik Izraelewicz (2011–2012)
* Alain Frachon (2012–2013)
* Natalie Nougayrède (2013–2014)
* Jérôme Fenoglio (2014 оноос хойш)
Газрын хэвлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээний аргачлал

Газрын хэвлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ нь хэвлий рүү чиглэсэн үйл ажиллагаа явагдаж, сөрөг нөлөөллөөс үүдэлтэй бий болсон өөрчлөлтийн мөн чанарыг агуулна. Уулын хөрс чулуулгийг зөөвөрлөж, ашигт малтмалыг ухаж ачсанаас үүдэлтэйгээр үүссэн хохирлыг үнэлэх аргачлал нь зардлын хандлагад тулгуурлах нь илүү тохиромжтой. 

Газрын хэвлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцоход нэгж ашигт малтмалыг олборлоход газрын хэвлийд үзүүлэх ачааллыг үнэлж тооцох нь чухал бөгөөд энэ үзүүлэлт өндөр байх тусмаа газрын хэвлийд үзүүлэх хохирол өндөр байна.
 
Энэ үзүүлэлт нь тухайн ашигт малтмалыг олборлохын тулд хэдий хэмжээний уулын чулуулгийг буталж, ухаж ачиж, тээвэрлэж байгааг харуулна. 

        Кmn = Qug / R 

Энд: Кmn–нэгж ашигт малтмалд ногдох уулын ажлын хэмжээг илэрхийлэх коэффициент;

Qug–уурхайд хийгдэх нийт уулын ажлын хэмжээ, уулын цулаар, сая.м3
 
R–ил уурхайн ашиглалтын нөөцөд хамрагдах балансын нөөц, сая.тн.

Газрын хэвлийд үзүүлэх хохирлыг хэвлийд үүссэн орон зайг хөрс чулуулгаар нөхөн дүүргэлт хийж, газрын гадаргууг тэгшлэх, ландшафтыг эргэн сэргээхэд гарах зардлаар үнэлэх бөгөөд хэрвээ хууль бус олборлолт явуулсан бол газрын хэвлийгээс олборлосон ашигт малтмалын нөөцийн хомсдлыг үнэлж нэмнэ. Үүнийг томьёолбол:

 Еug = Qug *(1-d)*Cref+Qmn*Рам  

Энд: Еug–газрын хэвлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, мян.төг; 

d–дотоод овоолгоор хийгдсэн нөхөн дүүргэлтийн хувийн жин; 

Cre–нөхөн дүүргэлт хийх нэгж ажлын зардал, төг/м3 

Qmn-олборлосон ашигт малтмалын хэмжээ, тн, м3, кг г.м 

Рам–олборлосон нэгж ашигт малтмалын зах зээлийн үнэ, мян.төг/тн, мян.төг/м3, төг/кг 

Сns–тухайн газрыг тэгшилж, нөхөн сэргээх зардал, мян.төг 

Хэрвээ газрын хэвлийд учирсан хохирлын үнэлгээг тооцохдоо нөхөн дүүргэлтийг тогтоох боломжгүй нөхцөлд хууль бусаар олборлосон ашигт малтмалын зах зээлийн үнэлгээгээр эцэслэн тогтооно. 

Еug = Qmn*Рам+Сns 

Энд: Еug–газрын хэвлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, мянтөг; 

Qmn-олборлосон ашигт малтмалын хэмжээ, тн, м3, кг г.м 

Рaм–олборлосон нэгж ашигт малтмалын зах зээлийн үнэ, төг/тн, төг/м3, төг/кг

Хэвлийд үүссэн орон зайг нөхөн дүүргэх нэгж ажлын зардлыг тодорхойлохдоо уурхайд ажиллаж байгаа техник тоног төхөөрөмжийг ашиглан дүүргэлт хийх зардлыг тооцож, түүнийг дүүргэлт хийх ажлын хэмжээнд хуваана. Энэ зардал нь уурхай бүрийн хувьд тодорхой нөхцөлөөс хамааран ялгаатай байна.
Уурхайлалтаас үүссэн орон зайд нөхөн дүүргэлт хийх

Уурхайлалтаас үүссэн орон зайд нөхөн дүүргэлт хийхэд гадаад овоолго дахь хаягдал чулуулгийг ашиглана. Уурхайн малталтаас үүссэн орон зайг дүүргэх ажлын хэмжээ нь: 

Qd = Qug*d–Qnd  

Энд: Qd–нөхөн дүүргэлт хийх ажлын хэмжээ, м3; 

d–дүүргэлтийн хувь хэмжээ; 

Qug∙d–дотоод овоолгоор дүүргэгдсэн орон зай, м3. 

Qnd-шинээр нөхөн дүүргэх ажлын хэмжээ, м3 

Нөхөн дүүргэлт хийх ажилд хурдас чулуулгийн овоолгоос утгуурт ачигч, экскаватор, автосамосвал зэрэг техник ашиглан чулуулгийг ачиж тээвэрлэн ашиглагдсан орон зайд асгаж, тэгшлэх ажлууд багтах бөгөөд энэ ажлын зардлыг "Уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэлд орсон газрыг нөхөн сэргээх ажлын зардлын үнэлгээ тооцох аргачлал"-ын дагуу тооцно. 

Орчин цагт ашигт малтмал олборлох уурхайн техник технологи олон төрлийн, хүчин чадал янз бүр байгаагаас үүдэлтэй тухайн нөхцөл бүрд нэгж уулын ажлын зардал харилцан адилгүй байна. Уул уурхайн үйлдвэрийн хувьд холбогдох байгууллага, мэргэжлийн зөвлөлөөр баталгаажсан ашигт малтмалын ордыг ашиглах ТЭЗҮ болон уулын ажлын төлөвлөгөөнд нөхөн сэргээлт, нөхөн дүүргэлтийн ажил төлөвлөгдсөн бол нөхөн дүүргэлтийн уулын ажлын нэгж зардлыг шууд авч тооцоонд хэрэглэх боломжтой.

Хэрэв нөхөн сэргээлтэд ашиглах техник тоног төхөөрөмж тодорхой бус, орхигдсон болон хариуцах эзэн тодорхойгүй тохиолдолд жишиг үнэлгээг авч ашиглаж болно. Энэ нь уул уурхайн төслүүдийн нөхөн сэргээлтийн ажлын зардлын дундаж үнэлгээгээр тогтоосон бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөх юм. 

Нөхөн дүүргэлтийн нэгж ажлын зардлыг ашигт малтмалын төрлөөс, олборлох аргаас хамааруулан дараах хүснэгтэд тусгав. Нөхөн дүүргэлтийн нийт зардалд зардлын элементүүдийн эзлэх хувийн жинг оруулсан бөгөөд зардлын хувийн жингээр үнийн өсөлт, инфляцийн коэффициентүүдийг ашиглан нэгж зардлыг өөрчлөх боломжтой. Зардлын хувийн жинг мөн л ашигт малдтмалын орд ашиглах ТЭЗҮ-д тусгагдсан нөхөн сэргээлтийн ажлын зардлын элементүүдийн нийт нөхөн сэргээлтийн зардалд эзлэх хувийн жингээр дундажлан тогтоосон үзүүлэлт юм.
Загарай аймаг

**Загарай аймаг** (бур. *Загарайн аймаг*, орос. *Заигра́евский райо́н*) — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын засаг захиргаа газар нутгийн нэгж юм. 

Захиргааны төв нь- Заиграево хэмээх хот хэлбэрийн тосгон.

Загарай аймаг нь 6603 км² газар нутагтай, өнөөгийн Буриадын төв хэсэгт байрладаг. Баруун хязгаарт, Үд голын хөндийд  Улаан-Үд хотын дүүрэг, Улаан-Бургасын нурууны жижиг хэсэг болох Иволгийн дүүрэгтэй хиллэдэг. Баруун хойд болон хойд талаараа Улаан-Бургасын нурууны усны хагалбар дагуу Прибайкальскийн бүс нутагтай хиллэдэг байна. Хорь дүүргийн хил нь зүүн хойд талаараа Курба голын хөндийг, зүүн талаараа Үд голын хөндийг, дараа нь зүүн талаараа Худангийн нурууны усны хагалбараар урсдаг. Зүүн талаараа Загарай нутаг нь Кижингинский дүүрэгтэй хиллэдэг. Урд талаараа Цагаан Давааны нурууны дагуу тус бүс нутаг нь Транс-Байгалийн хязгаарын Мухоршивэртийн дүүрэг, Петровск-Забайкальскийн дүүрэгтэй хиллэдэг. Баруун урд болон баруун талаараа Бүгд найрамдах улсын Тарбагатай мужтай хиллэдэг ажээ.

## Түүх 
1935 оны 2-р сарын 11-ний өдрийн Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Буриад-Монголын Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах улсын Загарай аймаг нь одоо байгаа засаг захиргааны хилийн хүрээнд байгуулагдсан.

1935 оны 9-р сарын 17-нд дүүргийн төвийг Үнэтэй тосгоноос Загарай сууринд шилжүүлжээ. 

1961 оны 4-р сарын 6-нд Верхнеталетскийн тосгоны зөвлөлийг Загарай аймгаас Хорь аймагт шилжүүлсэн байна. 

1963 оны 2-р сарын 1-нд тус аймгийг Загарай аж үйлдвэрийн аймаг болгон өөрчилсөн.

1963 оны 4-р сарын 2-нд Даваатай, Курбин тосгоны зөвлөлийг Загарай аж үйлдвэрийн аймгаас тусгаарлаж, Улаан-Үд аймагт шилжүүлэв.

1965 оны 1-р сарын 11-нд Загарай аж үйлдвэрийн аймгийг дахин Загарай аймаг болгон өөрчилсөн.

1965 оны 12-р сарын 3-нд Даваатай, Курбинскийн тосгоны зөвлөлийг Улаан-Үд аймгаас Загарай аймаг руу буцаан шилжүүлжээ. 

1977 оны 10-р сард Буриадын Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Зайграевскийн аймгийг Зайграевскийн дүүрэг болгон өөрчилсөн.

1981 оны 2-р сарын 18-нд Загарай дүүргийн Эх Горхон тосгоныг Кижин дүүргийн Нижнекодунскийн сумын зөвлөлд шилжүүлэв.

## Хүн ам 
### Үндэстнүүд
Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцох арга зүй

Хөрс нь ургамал ургуулах чадвартай газрын гадаргуугийн үржил шимтэй, өнгөн, сэвсгэр хэсэг бөгөөд байгалийг бүрэлдүүлэгч иж бүрдлүүдийн харилцан үйлчлэлийн мэдээллийг өөртөө цуглуулан экосистемд тодорхой үүргийг гүйцэтгэдэг.

НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага (FAO)-аас хөрсний экологийн үүргийг дэлхий дээрх биомассыг болон эрдсийг хуримтлуулах, хадгалах, задлах, цэвэршүүлэх, шингээх бодис бөгөөд элементийн эргэлтэд оруулах замаар нүүрстөрөгчийн эргэлтийг явуулж, амьд ба амьгүй байгалийг холбон дэлхийн амьдралыг тэтгэх үүргийг гүйцэтгэдэг тул ландшафтын толь хэмээн тодорхойлж, педосфер гэгдэх хөрсөн бүрхэвчийн 1-хэн грамм хөрсөнд дэлхий дээрх биологийн төрөл зүйлийн 25%-тай тэнцэх хэмжээний амьд организм оршдог гэдгийг онцолсон байна.

Хөрсөн бүрхэвчид орших амьд организмын экосистемд гүйцэтгэх үүрэг, ач холбогдлыг байгаль орчинд учруулсан хохирол тооцох аргачлалаар нарийвчлан гаргах боломж хязгаарлагдмал тул хөрсний экологийн үнэлгээг тооцох аргачлалд хөрс үүсвэрийн процесст амьд организмын гүйцэтгэсэн ажлын үр дүн болох хөрсөнд агуулагдах ялзмагийн бодисын хэмжээ, ялзмагт давхаргын зузаан, хөрсний эзлэхүүн жин зэрэг хөрс үүсвэрийн ерөнхий үйл явцын мэдээллийг багтаасан үндсэн үзүүлэлтүүдээс гадна хөрсний онцлогийг тодорхойлох хөрсний шинж чанарын болон газарзүйн үзүүлэлтүүдийг хөрс үүсвэрийн тусгаар үйл явцтай уялдуулан итгэлцүүр ашиглах замаар тодорхойлох аргачлал боловсруулав
Хөрсний доройтол

Хөрс үржил шимт чанараа алдах үйл явцыг хөрсний доройтол гэнэ. Хөрс доройтолд орсноор хөрсний хамгийн гол шинж чанар болох ургамлын ургах нөхцөл, шим тэжээлийн бодисоор хангах чадвараа алддаг. Хөрсний доройтол нь дараах 3 хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд:

а. Хөрсний үржил шимийн бууралт: Хүний үйл ажиллагаанд удаан хугацаанд ашиглагдсан, эсвэл уур амьсгалын хуурайшилтын нөлөөгөөр хөрс нь эрдэсжиж хөрсний ерөнхий үржил шимийн бууралт болдог.

б. Хөрсний бохирдол: Хөрсний бохирдол болон элэгдэл эвдрэл нь өөр хоорондоо салшгүй холбоотой байдаг. 
Бохирдолтод өртсөн хөрс ихэнх тохиолдолд тодорхой хэмжээгээр мөн эвдрэлд ордог. Гэхдээ эвдрэлд ороогүй хөрс бохирдож болно. Бохирдлын түвшин нь бохирдуулагч бодисын шинж чанар, тархалт, нэвчилтийн гүн, хөрсний шинж чанар, хур тунадас, газрын байрлал зэрэг олон үзүүлэлтээс хамаарна.

в. Хөрсний эвдрэл: Хөрс байгалийн болон хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр элэгдэж эвдрэх үйл явцыг хөрсний эвдрэл гэнэ. Газрын эвдрэл гэдэг нь хөрсний эвдрэлээс арай илүү өргөн ойлголт бөгөөд хөрс болон түүний доод үеийн хурдас чулуулаг элэгдэл эвдрэлд орохыг хамтад нь газрын эвдрэл гэнэ.

Хөрсний эвдрэлээр хөрсний үржил шимт чанар алдагддаг учраас хурдас чулуулгийн эвдрэлийг бодвол арай илүү экологийн хохирол учирна. Ургамал ургахгүй, амьд организмын амьдрах орчин алдагдах, хөрсөн бүрхэвч элэгдэл эвдрэлд хурдан орох гэх мэт сөрөг үйл явц ажиглагдана. 

Монгол орон нь газарзүйн байршил, эх газрын эрс тэс уур амьсгал зэргээс хамааран дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтөд эрчимтэй өртөөд байгаа 10 орны нэг бөгөөд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр дулааны улирлын хур тунадасны хэмжээ ихээхэн буурч хуурайших, гандуу болох, цөлжих явц илүү ажиглагдаж байна. 

2020 оны байдлаар Монгол орны цөлжилтийн үнэлгээгээр нийт нутаг дэвсгэрийн 76.9% буюу 120.3 сая га талбай доройтсон. Үүнээс цөлжилт сул илэрсэн 31.5%, дунд зэрэг илэрсэн 22.1% нь, хүчтэй 18.6% нь, нэн хүчтэй 4.7%-ийг эзлэх бөгөөд Засаг захиргааны нэгжийн хувьд Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь, Говь-сүмбэр, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангай, Төв аймгийн нийт газар нутгийн 50-70% цөлжилт, газрын доройтолд өртсөн байна.
Хөрсний шинж чанар

Хөрсний шинж чанарыг морфологи тогтоц, хими, ус-физик, биологийн шинж чанар гэсэн 4 үндсэн хэсэгт хуваана.

а. Морфологи шинж чанарт өнгө, бүтэц, хөрсний үе давхаргуудын зузаан, шилжилт гэх мэт шинж чанарууд орно.

б. Химийн шинж чанарт хөрсний ялзмаг, урвалын орчин /рН/, карбонат, шим тэжээлийн элементүүд, давсжилт гэх мэт олон үзүүлэлтүүд орно.

в. Ус-физик шинж чанарт хөрсний чийг, механик бүрэлдэхүүн, эзлэхүүний жин, нягтшил, сүвэрхэгшилт гэх мэт олон үзүүлэлтүүд багтана.

г. Хөрсний биологийн шинж чанарт хөрсөн дэх бичил биетүүд, хорхой шавж, мэрэгч амьтад хамрагдана.

Хөрсний үе давхаргууд нь зузаан, органик бодисын агууламж, бүтэц, ширхэгийн бүрэлдэхүүн, шим тэжээлийн элементүүд зэрэг олон үзүүлэлтүүдээр тодорхойлогдоно
Квантын нано шинжлэх ухааны төв

**Квант нано шинжлэх ухааны төв нь** 2017 онд Өмнөд Солонгосын суурь шинжлэх ухааны судалгааг өргөжүүлэх ажлын хүрээнд байгуулагдсан. Суурь Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн гадуурх төв гэж ангилдаг бөгөөд Өмнөд Солонгосын Сөүл хотын Эвха эмэгтэйчүүдийн их сургууль зохион байгуулдаг. Тэдний судалгаа нь гадаргуу ба материйн 2 үе шат тусгаарладаг гадаргуу дээрх атом, молекулын квант шинж чанарыг судлахад чиглэгдэж, тэдгээр газруудад квант мэдрэгч, квант тооцооллын урт хугацааны зорилгууд юм.

Тэдний онцгойлон адислагдсан барилга нь 2018 онд баригдаж эхэлсэн бөгөөд 2019 онд албан ёсоор нээлтээ хийсэн (Квантын нано шинжлэх ухааны Үндсэн шинжлэх ухааны институт хурлын үеэр).  2020 онд Судалгааны хамтын ажиллагааны байр нь 2020 оны Солонгосын зураг төсөл болон барилгын урлаг, арга техник шагналын шилдэг шагналыг хүртлээ.    Тус төв нь 5 дахь жилийн гүйцэтгэлийн үнэлгээгээр хамгийн өндөр үнэлгээ авсан.  

Байгуулагдсанаас хойш хоёр жилийн дотор хэд хэдэн нийтлэгдсэн үр дүн нь квант нано шинжлэх ухааны өргөжин тэлж байна салбарт манлайлал нэмэгдэж байгааг харуулж байна. Жишээлбэл, тэд гүйлгэн уншин хонгил гаргадаг микроскоп ашиглан дижитал санах ойг MgO-оос үүссэн өндөр химийн хариу үйлдэлтэй молекул дээр ганц Holmium атом хэмжээ болгон бууруулсан.   Тэдгээрийг хэвлэн нийтлэх үед худалдаанд гарсан соронзон санах ойн төхөөрөмжүүд ижил хэмжээний өгөгдлийг бүртгэхийн тулд ойролцоогоор нэг сая атом шаарддаг байсан.

Ангилал:Сөүлийн байгууллага
Ангилал:Солонгос-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл
Ангилал:Coordinates on Wikidata
Ян Ливэй

**Ян Ливэй** (хятад. 杨利伟, пиньинь *Yáng Lìwěi*; 1965 оны 6-р сарын 21-нд төрсөн) — БНХАУ-ын анхны сансрын нисэгч. Сансрын баатар-нисэгч (2003).

## Намтар 
Ян Ливэй Ляонин мужийн Хулудао хотын Суйжун хошуунд төрсөн. Сургуульдаа дундаж дүнтэй байсан боловч шинжлэх ухаанд илүү сонирхолтой байжээ. 1983 онд сургуулиа төгсөөд БНХАУ-ын Ардын чөлөөлөх армийн Агаарын цэргийн хүчинд алба хаасан. Сөнөөгч онгоцны нисэгч болж, дэд хурандаа цол хүртсэн. 1998 оны 1-р сард тэрээр Хятадын сансрын нисэгчдийн багт сонгогджээ. 2003 оны 5-р сард түүнийг ирээдүйн сансрын нислэгт бэлтгэж буй 14 сансрын нисэгчдийн эхний бүлэгт багтсан, 2003 оны зуны сүүлээр анхны нислэгийн шууд бэлтгэлд хамрагдаж буй гурван хүний ​​бүрэлдэхүүнд сонгогджээ. 10-р сарын 14-нд болсон улсын комиссын хурлаар түүнийг гол сансрын нисэгчээр батласан байна. Сансарт нисэхийнхээ өмнөхөн түүнд хурандаа цол олгов. Хятадын анхны сансрын нисгэгчийн нэрийг эцсээ хүртэл нууцалж байсан ажээ.

Ян Ливэй 2003 оны 10-р сарын 15-нд «Чанчжэн» («Их аялал») зөөгч пуужингаар дэлхийг тойрон тойрог замд оруулсан "Шэньжөү-5" сансрын хөлгөөр сансарт нислээ. Ян Ливэй тооцоололгүй газар буух вий гэж буу, хутга, майхан авч явсан гэж мэдээлсэн. Үүнээс гадна Ян Ливэй хөлөг онгоцонд Хятад болон НҮБ-ын далбаатай байжээ.

"Шэньжөү-5" хөлөг онгоц 2003 оны 10-р сарын 16-нд Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны нутагт газардсан бөгөөд 21 цагийн дотор дэлхийг 14 удаа тойрсон юм. Газардсанаас хойш 15 минутын дараа Ян Ливэй аврах багийн тусламжтайгаар хөлгөөсөө гарч ирээд өөрийгөө сайн газардсан гэж мэдээлжээ. БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао түүнд амжилттай нислэг үйлдсэнд баяр хүргэсэн байна. 

Нислэгийн дараа Ян Ливэй Хятадын үндэсний баатар болжээ. 2003 оны 11-р сарын 7-нд БНХАУ-ын дарга асан Зян Земинь-ээс "Сансрын баатар" цол хүртжээ.

2007 оны 10-р сард болсон БНХАУ-ын Коммунист намын 17-р их хурлаар Төв хорооны гишүүнд нэр дэвшигчээр сонгогдов.

2008 оны 7-р сард Ян Ливэй Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн Агаарын цэргийн хүчний хошууч генерал цол хүртжээ.
Жон Гленн

**Жон Гленн** залуу (англи. *John Herschel Glenn, Jr.*; 1921 оны 7-р сарын 18-нд АНУ-ын Охайо мужийн Кеймбриж хотод төрсөн—2016 оны 12-р сарын 8-нд Охайо мужийн Колумбус хотод нас барсан) — америкийн NASA-гийн сансрын нисэгч, зохион бүтээгч, ажил хэрэгч хүн бөгөөд улс төрч юм. АНУ-ын 3 дахь сансрын нисэгч (Алан Шепард, Виржил Гриссом нарын дараа), 1962 оны 2-р сард «Меркурий-Атлас-6» хөлөг онгоцоор бүрэн хэмжээний сансрын тойрог нислэг хийсэн сансрын нисэгч. Дэлхийн хоёрдугаар дайн болон Солонгосын дайны үеэр АНУ-ын Далайн явган цэргийн ангийн нисэгч, 1974—1999 онуудад Охайо мужаас сонгогдсон Ардчилсан намын сенатор.

## Намтар 
1942 онд тэрээр тэнгисийн цэргийн нисэхийн нисэгчийн хөтөлбөрт хамрагдаж, 1943 онд Тэнгисийн явган цэргийн ангид цэргийн алба хаасан. Дэлхийн 2-р дайны үед тэрээр F4U Corsair онгоцоор Маршаллын арлууд дээгүүр 59 удаа байлдааны даалгавар гүйцэтгэжээ. Дэлхийн 2-р дайн дууссаны дараа тэрээр Гуам арал дээр нисгэгчээр үргэлжлүүлэн ажилласан. Тэрээр Солонгосын дайнд оролцож, цэргийн ажиллагаан хоёр удаагийн хугацаатай оролцсон байна. 

Солонгосын дайны дараа тэрээр Туршигч нисэгчдийн сургуулийг төгсөөд 1956-1959 онд туршигч нисэгчээр ажилласан. Үүний зэрэгцээ тэрээр Мэрилэндийн их сургуулийг төгссөн.

1957 оны 7-р сард хурандаа цолтойгоор тив дамнасан нислэгийн хурдны дээд амжилтыг тогтоосон. F8U сөнөөгч онгоцоор Лос-Анжелесаас Нью-Йорк руу 3 цаг 23 минут ниссэн байна. Энэ бол тив дамнасан анхны дуунаас хурдан онгоцны нислэг байв.

## Сансрын нислэг 
1959 оны 4-р сард тэрээр "Эхний долоо" гэгддэг Америкийн сансрын нисгэгчдийн анхны бүлэгт элсэн орж, "Меркури" хөтөлбөрийн дагуу сансрын нислэгт бэлтгэж эхэлсэн байна.

Жон Гленн сансрын тойрог замд гарч ниссэн анхны Америкийн сансрын нисэгч (мөн ЗХУ-ын сансрын нисэгч Юрий Гагарин, Герман Титов нарын дараа дэлхийн гурав дахь хүн) юм. 1962 оны 2-р сарын 20-нд «Меркурий-Атлас-6» хөлөг онгоцоор дэлхийг гурван удаа тойрсон юм. Нислэг 4 цаг 55 минут үргэлжилсэн байна. Жон Гленн амжилттай газардсаны дараа АНУ-ын үндэсний баатар болж байсан. 

Түүний хоёр дахь нислэг нь 1998 оны 10-р сарын 29-өөс 11-р сарын 7-ны хооронд Space Shuttle Discovery (STS-95) хөлөг онгоцны даацын мэргэжилтэнээр байсан юм. Нислэг 213 цаг 44 минут үргэлжилсэн. Сансарт хоёр дахь удаагаа нисэх үедээ тэрээр 77 настай байсан бөгөөд тухайн үедээ сансарт ниссэн хамгийн өндөр настай хүн болсон юм.

## Улс төр 
1974 оны 11-р сард тэрээр Бүгд найрамдах намын Ральф Перкийг ялж Охайо мужаас АНУ-ын Сенатад сонгогдож, 1999 оны 1-р сар хүртэл сенатороор ажилласан. Тэрээр 1978 оны Цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх тухай хуулийн гол зохиогчдын нэг юм.

Тэрээр 1976 оны сонгуулиар дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж, 1984 оны сонгуульд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшсэн ч Ардчилсан намын праймериз Уолтер Мондейлд хоёр ч удаа ялагдсан юм.
Виржил Гриссом

**Виржил Гриссом** "Гус" (англи. *Virgil Ivan «Gus» Grissom*; 1926 оны 4-р сарын 3-нд Индиана мужийн Митчелл хотод төрсөн– 1967 оны 1-р сарын 27-нд Флорида мужийн Кеннеди сансрын төвд нас барсан) нь Америкийн сансрын нисэгч юм. Гриссом Америкийн сансрын тойрог замд ниссэн хоёр дахь сансрын нисэгч юм. Дараа нь тэрээр Америкийн хоёр хүнтэй хөлөг онгоцны анхны багийн ахлагч болжээ. Ингэснээр тэрээр сансарт хоёр удаа аялсан дэлхийн анхны сансрын нисгэгч болсон юм.

## Намтар 
Виржил хүү бага наснаасаа нисэгч болохыг мөрөөддөг байжээ. Сургуульд байхдаа Виржил байгалийн шинжлэх ухааныг сонирхож байсан: математик, физик. Гриссомын IQ 145 байсан бөгөөд тэрээр хөнгөн атлетик, сагсан бөмбөг, гандбол сайн тоглодог байжээ.

1944 онд Гриссом АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний нисэхийн сургуульд элсэн орсон. Дэлхийн 2-р дайны дараа Гриссом Индиана дахь Пурдюгийн их сургуульд суралцаж, 1950 онд бакалаврын зэрэг хамгаалжээ.

В.Гриссом их сургуулиа төгсөөд нисэхийн сургуульд дахин элсэв. Нисэхийн сургуулиа төгсөөд Өмнөд Солонгос руу томилогдсон. Солонгосын дайны үеэр Гриссом F-86 Saber онгоцоор нисч, зургаан сарын дотор зуу орчим байлдааны нислэг хийжээ. 

Тэрээр 1957 онд Агаарын цэргийн хүчний Эдвардс (*Edwards Air Force Base*) бааз дахь туршигч-нисэгчийн сургууль төгссөн байна. Улмаар  Агаарын цэргийн хүчний Райт-Паттерсон баазад (Wright-Patterson Air Force Base) туршигч-нисэгчээр ажилласан байна. 

Виржил Гриссом нь Америкийн анхны сансрын нислэгийн "Меркури хөтөлбөр"-т хамрагдахаар Америкийн шилдэг 110 нисгэгдээс 1959 оны 4-р сарын 9-нд Америкийн сансрын нисгэгчдийн эхний бүлэгт долоон нисгэгч сонгогджээ. Эдгээр долоон сансрын нисэгчийг «Меркурий 7» (*Mercury-Seven*) буюу  «Анхны долоо» (*Original-Seven*) гэж нэрлэдэг. Гриссомтой хамт "Анхны долоо"-д: Скотт Карпентер, Гордон Купер, Жон Гленн, Уолтер Ширра, Алан Шепард, Доналд Слэйтон нар багтжээ.

Үүний дараа Виржил Гриссом "Gemini" хөтөлбөрийн хүрээнд Америкийн шинэ хөлөг онгоцонд сансрын нислэг хийх бэлтгэлээ хийж эхэлсэн. Хоёр хүний ​​суудалтай "Gemini- 3" хөлгийн анхны хүнтэй нислэгийн багийн бүрэлдэхүүнд Алан Шепард (багийн ахлагч), Томас Стаффорд (нисгэгч) нар багтжээ. Гриссом Шепардын нөөц сансрын нисгэгчээр томилогдсон хэдий ч Шепардыг өвчтэй болоход Гриссомыг багийн ерөнхий ахлагчаар томилж, нисгэгчээр Жон Янг-ийг томилжээ.

Гриссом сансрын нисгэгчээр карьераа үргэлжлүүлж, Саран дээр буух зэрэг Аполло сансрын хөтөлбөрт хамрагдах бэлтгэлд хамрагдсан. Виржил Гриссом, Эдвард Уайт, Рожер Чаффи нар бүх багийнхан 1967 оны 1-р сарын 27-нд төлөвлөсөн хөөргөхөөс сарын өмнө бэлтгэлийн үеэр галд өртөж нас баржээ. Хэрэв энэ эмгэнэлт явдал байгаагүй бол Гриссом гурав дахь удаагаа сансарт ниссэн дэлхийн анхны хүн болох байсан юм.
Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээ

Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээг экологийн үнэлгээ, эдийн засгийн үнэлгээ гэсэн үндсэн хоёр хэсэгт хуваах бөгөөд хөрсний экологийн үнэлгээгээр хөрсний үржил шимийн түвшин, эвдрэлийн зэрэглэлийг тодорхойлох бол экологийн үнэлгээг эдийн засгийн аргаар буюу мөнгөн дүнгээр илэрхийлж тооцох зарчмыг хөрсний эдийн засгийн үнэлгээ гэнэ. Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээг дараах томъёогоор тооцоолно.

ES = ORs* Kp * Kg * Ks * S * He
 
Энд: ES – хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, төг/га;

ORs – хөрсний ялзмагийн нөөц, кг/га;

Kp – хөрсний шинж чанарын үзүүлэлтүүдийн коэффициент;

Kg- байгаль газарзүйн орчны үзүүлэлтүүдийн коэффициент;

Ks–хөрсний хэвшинжийн коэффициент;

S – хөрсний талбай га;

He – 1.0 кг ялзмагийн бодисын үнэлгээ, төг/кг

Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээний аргачлал дараах бүтэцтэй байна. Үүнд:

1. Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээ тооцох

- Хөрсний экологийн үнэлгээ

- Хөрсний эдийн засгийн үнэлгээ

2. Хөрсний бохирдлын үнэлгээ тооцох

- Хөрсний хүнд металлын бохирдлыг үнэлэх

- Хөрсний нянгийн бохирдлыг үнэлэх

- Хөрсний цацрагийн бохирдлыг үнэлэх
Хөрсний экологийн үнэлгээ. 2024

Хөрсний экологийн үнэлгээгээр хөрсний үржил шимийн түвшин, эвдрэлийн зэрэглэлийг тодорхойлохдоо ажлын дараах дарааллын дагуу гүйцэтгэнэ. Үүнд:

1. Хээрийн судалгаагаар тухайн газрын ландшафт, хөрсний тархалт, төлөв байдалд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийн нөлөөллөөс үүссэн элэгдэл, эвдрэл, бохирдлын байдлыг газар дээр нь хил заагийг тодорхойлох, зэрэглэл тогтоох, хөрсний эвдрэлийн газарзүйн үзүүлэлтүүдийг тодорхойлох;

2. Зэрэглэл тогтоосон газар бүрт хөрсний зүсэлт, морфологи бичиглэл хийж, шинжилгээнд зориулан дээж авах;

3. Эвдрэлд ороогүй газрын хөрсний зүсэлт, морфологи бичиглэл хийж, дээж авах;

4. Хөрсний эзлэхүүн жингийн дээж авах;

5. Лабораторийн задлан шинжилгээгээр хөрсний ялзмагийн агууламж, эзлэхүүн жин болон бусад үзүүлэлтүүдийг тодорхойлох;

6. Хөрсний ялзмагийн нөөцийг эвдэрсэн хөрсний ялгавар тус бүрээр тодорхойлох;

7. Хөрсний эвдрэлийн зураглалын эхийг зохиож, GIS программ ашиглан компьютерт оруулж, эвдэрсэн хөрсний талбайг тодорхойлох, зураглах

8. Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээг эвдэрсэн хөрсний талбай тус бүрээр тооцоолох.
Хөрсний эвдрэлийн зэрэглэл тодорхойлох.2024

Хөрсний эвдрэлийн зэрэглэлийг харьцуулсан судалгаагаар тодорхойлно. Тухайн газрын хөрстэй адил нөхцөлд орших хүний үйл ажиллагааны нөлөөлөлд ороогүй байгалийн унаган төрхөөрөө байгаа хөрс болон эвдрэлд орсон газрын хөрсний зүсэлт, морфологи тогтцын бичиглэл хийж, хөрсний дээж авч харьцуулан судална.

Хөрсөн бүрхэвч байхгүй болсон газар онцгой их эвдрэлтэй хөрс гэдэг зэрэглэлд багтана. Тухайлбал, уурхайн карьер, хөрс үүсгэгч чулуулаг газрын гадарга дээр ил гарах гэх мэт. Хүчтэй эвдрэлд орсон хөрсний "А" давхарга байхгүй болж зөвхөн "В" давхаргын тодорхой хэсэг нь үлдсэн байна.

Хөрсний эвдрэлийн зэрэглэлийг ялзмагийн нөөцөөр тогтооход, хөрсний үе давхаргуудын зузаан, ялзмагийн агууламж, эзлэхүүн жин гэсэн үзүүлэлтүүдийг тогтоосон байх шаардлагатай. Тухайн газрын хөрсний эвдрэлийг хээрийн нөхцөлд шууд тогтоох хамгийн хялбар арга нь ялзмагт давхаргын зузааны багасалтыг, ижил ландшафтын нөхцөлд орших эвдрэлд ороогүй хөрстэй харьцуулан судлах арга юм.

Хөрсний дээжийг MNS 3298:1991, MNS ISO 5367:2004, MNS ISO 11464:2002, MNS 5546:2005 стандартуудад заасны дагуу авч шинжилгээнд бэлтгэх, шинжилгээ хийх ажилбар хийгдэнэ. Судалгаа явуулж буй газрын хөрсний эзлэхүүн жин хөрсийг ашиглаж байгаа нөхцөлөөс хамаарч богино хугацаанд өөрчлөгдөж байдаг үзүүлэлт тул үе давхарга тус бүрт эзлэхүүн жинг заавал тодорхойлно. ШУА-ийн Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн хөрс судлалын салбарын 2016 онд Эрдмийн зөвлөлийн хурлаар хэлэлцэгдэн баталгаажсан Монгол оронд зонхилон тархсан “хөрсний эзлэхүүн жингийн дундаж үзүүлэлт”-ийг өөрийн хийсэн судалгаатай харьцуулан баталгаажуулах, шалгах зорилгоор ашиглаж болно.
Хөрсний экологийн үнэлгээг тооцох.2024

Хөрсний экологийн үнэлгээг тооцох хамгийн хялбар, зардал багатай, харьцангуй нарийвчлал сайтай хувилбар нь тухайн газрын хөрсний ялзмагийн нөөцөөр үнэлэх зарчим юм. Хөрсний ялзмагийн нөөц нь үржил шимийн интеграл үзүүлэлт болдог онцлогтой.

Хөрсний ялзмагийн нөөцийг тооцох:

Тухайн газрын хөрсний ялзмагийн нөөц хөрсний үе давхарга тус бүрийн ялзмагийн нөөцийн нийлбэрээс бүрдэнэ.

Os[i] = or[Ad] + or[A] + or[AB] + …. + or[B] + or[С]
 
Энд: Os [i] - Тухайн газрын хөрсний ялзмагийн нөөц, тн/га

or[Ad] - Ширэгт "Аd" давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га

or[A] - Ялзмагт "А" давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га

or[AB] - Ялзмагт шилжилтийн "АB" давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га

or[B] - Шилжилтийн "B" давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га

or[С] - Хөрс үүсгэгч хурдас "С" давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га.

Хөрсний дээд хэсгийн үе давхаргуудад "АО", "Вк" гэх мэт янз бүрийн хувилбарууд
байж болно. Хөрс үүсгэгч хурдас буюу "С" давхаргын ялзмагийн нөөц ихэнх тохиолдолд
маш бага буюу байхгүй байна.

Хөрсний үе давхаргын ялзмагийн нөөцийг тооцох арга:

or[A] = o[A] · b[A] · h[A] · 104 

Энд: or [A] - "А" үе давхаргын ялзмагийн нөөц, тн/га;

o [A] - "А" үе давхаргын ялзмагийн агууламж, %;

b [A] - "А" үе давхаргын эзлэхүүн жин тн/м3;

h [A] - "А" үе давхаргын зузаан, м.

Тухайн газрын хөрсний ялзмагийн нөөцийг тодорхойлон, эвдрэлд ороогүй газрын
хөрсний ялзмагийн нөөцтэй харьцуулан алдагдлын хувийг нь тогтоож, хөрсний
эвдрэлийн аль зэрэглэлд хамаарч байгааг тодорхойлно.

Нэгж талбарын хөрсний ялзмагийн нөөц:

Os [i] = or[i] · S[i] 

Энд: or[i] - Нэгж талбарын хөрсний ялзмагийн нөөц, тн/га

S[i] - Нэгж талбарын талбай, га
Хөрсний үнэлгээний засварын коэффициентүүд

Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээнд тухайн судалгаанд хамрагдсан талбайн
хөрсний шинж чанар, байгаль газарзүйн хүчин зүйлийн бодит үр дүнг шингээх зорилгоор
хөрсийг үнэлэх засварын коэффициент хэрэглэнэ.

Тухайн газрын хөрсний шинж чанарын үзүүлэлтийн коэффициент Кр-г тодорхойлохдоо хөрсний чулуу, механик бүрэлдэхүүн, давсжилт, карбонат илрэх гүн, солилцоот натри, урвалын орчинд харгалзах коэффициентүүдийг үржүүлснээр хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээнд ашиглагдах бодит засварын коэффициент гарна.

Тухайн газрын хөрсний газарзүйн үзүүлэлтийн засварын коэффициент Кg-г тодорхойлохдоо гадаргын налуу, гуу жалгын нягтрал, ургамлан бүрхэвч, гадаргын хад чулуу, бичил овон, товон, гадаргын элсэн бүрхэц, ус чийгийн байдал зэрэг харгалзах коэффициентүүдийг үржүүлсэнээр хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээнд ашиглагдах бодит засварын коэффициент гарна.

Хөрсний засварын коэффициентүүд Кр, Кg- ийн харгалзах утгууд нь хөрсний өөр өөр шинж чанарыг заасан тул харгалзах итгэлцүүрүүдийн геометр дунджаар тодорхойлно.

Тухайн газар нутаг бүрийн хөрсний шинж чанар өөр өөр байдаг учраас хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээ хийх гэж байгаа газарт газрын хянан баталгаа, зураглалын ажил хийснээр үнэн бодитой хөрсний чанарын үнэлгээ хийгдэнэ.
Хөрсний эдийн засгийн үнэлгээ.2024

Хөрсний эдийн засгийн үнэлгээг хөрсний экологийн чиг үүргийг эдийн засгийн шууд ба шууд бус өртгөөр дамжуулан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд шингээж байгааг үндэслэн мөнгөн дүнгээр илэрхийлсэн байдгийг дэлхийн улс орон бүр өөрийн орны байгаль газарзүйн болон хөгжлийн онцлог хийгээд хууль эрх зүйн зохицуулалтаараа дамжуулан гаргадаг.

Эвдрэлд ороогүй байгалийн унаган төрхөөрөө байгаа хөрсний үнэлгээг тухайн газрын хөрсний экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээ гэнэ. Тухайн газар орны онцлог, хөрсний ялзмагт давхаргын зузаан, ялзмагийн агууламж гэх мэт олон шинж чанараас шалтгаалж, нэг ижил хэвшинж, дэд хэвшинж, нэг төрлийн хөрсний экологи-эдийн засгийн суурь үнэлгээ нь янз бүр байна.

Хөрсийг уулын эх чулуулгаас ялгах хамгийн чухал үзүүлэлт болох үржил шимийг илэрхийлдэг хөрсний ялзмагийн үнэлгээг 2010 онд 1 кг ялзмагийн бодисын үнэ 276 төгрөгөөр тооцож байсан.

Дэлхийн хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага (FAO)-ын 2023 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдрийн протоколд 1 паунд хөрсний эдийн засгийн үнэлгээг 0.10$ гэж тооцсоныг одоогийн Монгол банкны ханшид хөрвүүлж адилтгаснаас гадна сүүлийн жилүүдийн бүх төрлийн бараа материалын үнийн өсөлт, инфляцын түвшнийг тооцоолсон итгэлцүүрийг ашиглан 1кг ялзмагийн бодисын үнэлгээг 570 төгрөг байхаар аргачлалд тусгав.

Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээн дээр нэмэлтээр газар ашиглалтаас хамаарсан бэлчээрийн, хадлан-тариалангийн газрын хөрсний үнэлгээг LADA (Land Degradation Assessment in Dry Land 2004. FAO) аргачлалын дагуу тухайн үйлдвэрлэлийн нөхцөлөөс хамаарсан хөрсний ялзмагийн алдрал, хөрсний органик нүүрстөрөгч (SOM ба SOC)-ийн динамик, хөрсний гүн, бүтэц, хөрсний биота, гадаргуугийн хучаас, өнгө, үндэс гэх мэт үзүүлэлтүүдийг ашиглан, эвдрэл тооцон үнэлж болно.
Хөрсний эвдрэлийн зураг зохиох.2024

Хөрсний эвдрэлийн зураглал зохиоход газар ашиглалт болон газрын бүрхэвчид суурилсан загварчлал, мөн зайнаас тандан судлалын боловсруулалтын аргуудыг ашиглах нь илүү үр дүнтэй.

Сүүлийн жилүүдэд Монгол орны хэмжээнд цөлжилт болон газрын доройтлын үнэлгээнд RUSLE (Revised Universal Soil Loss Equation) загвар, мөн НҮБ-ийн ХАА-н байгуулллагаас боловсруулсан trend@Earth гэсэн газрын доройтлын загваруудыг өргөн хэрэглэх болсон. Уул уурхайн эвдэрсэн газрын хохирлын үнэлгээнд бүс нутгийн онцлог болон газар ашиглалтын төлөв байдалтай уялдуулан RUSLE загварыг хэрэглэх нь илүү бодит үр дүнг илтгэж байна.

Гэхдээ тухайн байгалийн баялаг аж ахуйн нэгжийн хувьд хүрээлэн буй орчны шинж чанарт үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл болон хүнд элементийн бохирдол зэрэг хүчин зүйлд харгалзан хөрсний эвдрэлийн үнэлгээний зураглал зохиох ажлыг төлөвлөх хэрэгтэй юм.

Хөрсний эвдрэл, газрын доройтлын урьдчилсан тооцоолол гүйцэтгэх зорилгоор ашиглаж буй RUSLE загвар нь бүс нутгийн түвшинд өндрийн тоон мэдээ DEM (digital elevation model), хур тунадасны жилийн дундаж, сарын дундаж мэдээ болон олон жилийн хур тунадасны эрчмийн мэдээ, зонхилох хөрсний шинж чанар, тархалтын мэдээн дээр суурилсан хөрсний механик бүрэлдэхүүн, органик бодисын нөөц зэрэг үзүүлэлтүүдийг ашиглан тооцоолдог.

Үүлэн технологид суурилсан Trends@Earth платформ нь газрын бүрхэвчийн хиймэл дагуулын мэдээ болон хөрсний талбайн хэмжилтийн дүнд суурилан газрын биологийн нөөц болон эдийн засгийн бүтээмжийн бууралтыг хянадаг онлайн нөхцөлд ажилладаг. Trends@Earth платформын ажиллах зарчим нь дэлхийн уур амьсгалын мэдээ, хөрсний чанарын үзүүлэлтүүд, нүүрстөрөгч-органик бодисын нөөц, газрын бүтээмж, газрын бүрхэвч зэрэг мэдээллүүдийн боловсруулалтын үр дүнд суурилан тооцоолол хийдэг бөгөөд мэдээллийн нэгдсэн сан cloud системд суурилсан мэдээлэл ашигладаг учир дэлхийн хаанаас ч ашиглах боломжтой.

Энэ загварчлалыг олон нийтэд ашиглахад зориулж QGIS программд зориулсан хувилбар боловсруулан интернэтэд үнэгүй байршуулсан тул хялбар татан авч ашиглах боломжтой. Судалгааны талбайн хилийг shapefile болон газарзүйн координатаар өгсөн тохиолдолд тухайн талбайн газрын доройтол, газрын бүрхэвчийн өөрчлөлт, газрын бүтээмжит чанарын өөрчлөлт зэрэг олон мэдээлэл боловсруулдаг.
Усны нөөцөд учирсан хохирлыг тооцох хүрээ

Гадаргын ба газрын доорх усны нөөцөд учирсан хохирлыг тооцох ажлыг дараах хүрээнд хийнэ. Үүнд:

1. Гол мөрөн, горхи булаг, нуур, тойром, усан сан, цөөрөм, рашаан, намаг, мөстөл, мөсөн гол, үер буудаг томоохон хуурай сайр зэрэг гадаргын усны бүх төрөл;

2. Газрын доорх ус, газрын доорх усны гадаргын илэрц болох горхи булаг, рашаан;

Байгаль орчны багц хуулиуд, Усны тухай хууль тогтоомж зөрчсөн дараах шалтгааны улмаас усны нөөцөд учирсан хохирлыг энэхүү аргачлалаар тооцно. Үүнд:

• Гадаргын болон газрын доорх усны нөөцийг зөвшөөрөлгүй ашиглах, зөвшөөрөгдсөн хэмжээ, нөөцөөс хэтрүүлэн ашигласан, бохирдуулсан;

• Голын нуга болон ус намгархаг газрыг зориудаар хатаах эсхүл намаг, түүний хэсгүүдийг зөвшөөрөлгүй, зориулалтын бусаар ашигласнаар ус намгархаг газарт хохирол учруулсан;

• Мөсөн голоос зөвшөөрөлгүйгээр мөс авч хомсдуулах, төрөл бүрийн бодисоор бохирдуулах болон түүний төлөв байдалд нөлөөлөх;

Усны нөөцөд учирсан хохирлын хэмжээг тодорхойлсноор түүний шалтгаан, нөхцөл байдал, үр дагаврыг тогтоох, тэдгээрийг арилгах, усны сан бүхий газрыг зөрчил гарахаас өмнөх хэвийн байдалд буюу ажиглалтаар тогтоосон үзүүлэлт хүртэл нөхөн сэргээх, цэвэршүүлэх, хохирлын үр дагаврыг арилгахтай холбоотой зардлыг нөхөн төлүүлэх арга хэмжээг авч хэрэгжүүлнэ.
Гадаргын усны нөөцийн экологийн үнэ цэнэ

"Усны үнэ цэнэ” нь хүмүүсийн ахуй амьдрал, хүнс хоол, соёл, ёс заншил, эрүүл мэнд, боловсрол, нийгэм-эдийн засаг, байгаль орчны зэрэг олон талт үнэ цэнээр илэрхийлэгдэх бөгөөд экосистемийн тэтгэж буй усны үнэлж баршгүй эсвэл үнэлэх боломжгүй шинж чанар, ач холбогдол, далд мөн чанарыг усны үнэ цэнэ гэж ойлгож болно. Харин усны үнэ, өртөг гэдэг нь хэрэглэгчид усны нөөцийг ашигласныхаа төлөө төлж буй мөнгөн дүн юм.
 
Усны үнэ цэнийг доорх 5 үндсэн зарчим, хэлбэрээр илэрхийлдэг. Үүнд:

1. Усны байгалийн нөөц, экосистемийн үнэ цэнэ;

2. Усны хуримтлал, дамжуулалт, тээвэрлэлт, цэвэрлэгээ зэрэг “дэд бүтцийн” үнэ цэнэ;

3. Ундны ус, эрүүл мэнд, эрүүл ахуй, ариун цэвэр зэрэг үйлчилгээ үзүүлэх үнэ цэнэ;

4. Хүнс, ХАА үйлдвэрлэл, эрчим хүч, аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэх хамгийн чухал үндсэн түүхий эд болох үнэ цэнэ;

5. Нийгэм-соёлын буюу усны соёл, ёс заншил, амралт зугаалга, сувилал, оюун санааны онцлог шинж чанар, үнэ цэнэ.
Хохирол тооцоход баримтлах зарчим

Усны нөөцөд учирсан хохирлыг тооцоход усны нөөцийг хэрэглэх, ашиглах явцад хууль тогтоомжийг зөрчсөнийг илрүүлэх, уг зөрчлийг хяналт, шалгалтын үр дүн, бодит судалгаа, зориулалтын багаж, хэрэгслээр хийсэн хэмжилтийн үндсэн дээр баримтаар тогтоох зарчмыг баримтлана.

Усны нөөцөд учирсан хохирлын хэмжээг тодорхойлсноор түүний шалтгаан, нөхцөл байдал, үр дагаврыг тогтоох, тэдгээрийг арилгах, усны сан бүхий газрыг зөрчил гарахаас өмнө хэвийн байдалд оруулах буюу ажиглалтаар тогтоосон үзүүлэлт хүртэл нөхөн сэргээх, зарим үр дагаврыг арилгахтай холбоотой зардлыг нөхөн төлүүлэх арга хэмжээг авч хэрэгжүүлнэ.