open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Седна (одой гараг)

**Седна **(жижиг гаргийн дугаар: 90377 Седна) нь Нарны аймгийн хамгийн гаднах хэсэгт оршдог одой гараг юм. Энэ нь далайн ван гаргийн тойргоос цааш Нарны тойрог замд оршдог. Седнаг 2003 онд нээсэн ба гадаргуу нь Нарны аймгийн хамгийн улаан өнгөтэй биетүүдийн нэг юм. Спектроскопын судалгаагаар Седнагийн гадаргуу нь ус, метан, азотын хатуу мөсний холимог болон "толин" хэмээх улаан өнгөт бодисын бүрдэлтэй болохыг тогтоосон. Энэ нь Далайн вангаас цааш орших зарим биеттэй химийн хувьд төстэй.

Седна нь одой гараг Церерагийн хамт, саргүй том одой гаргийн тоонд ордог. Седнагийн диаметр нь ойролцоогоор 1,000 км бөгөөд Церера болон Санчирын дагуул Тетисийн хооронд орших хэмжээтэй гэж үздэг. Саргүй учраас Кеплерийн гаргуудын хөдөлгөөний хуулийг ашиглан Седнагийн массыг тодорхойлох боломжгүй тул яг нарийн хэмжээ нь одоогоор тодорхойгүй байна.  

Седнагийн тойрог зам нь Нарны аймагт хамгийн өргөн хэмээн тооцогддог. Түүний афелион (Нараас хамгийн хол цэг) нь 937 одон орны нэгж (AU) буюу далайн вангийн афелионоос 31 дахин, дэлхийн вангаас 19 дахин хол байрладаг. Седнагийн ихэнх зам нь нарны мандал (heliopause)-аас цааш байрлах бөгөөд энд Нарнаас бус харин од хоорондын орон зайгаас ирэх жижиг бөөмс давамгайлдаг. Седнагийн тойрог замын эллипс маш өндөр буюу 0.8496 гэсэн үзүүлэлттэй, нарийн бөгөөд урт замтай. Энэ нь түүний перигелион (Нартай хамгийн ойр цэг) нь 76 AU буюу афелионоосоо 12.3 дахин ойрхон гэсэн үг юм.  

2024 оны 1-р сарын байдлаар Седна нь перигелионы ойролцоо байгаа бөгөөд Нарнаас 83.55 AU (12.50 тэрбум км) буюу далайн вангаас 2.8 дахин хол зайтай байна. Одоогийн байдлаар одой гаргууд болох Эрис болон Гонггонг нь Седнагаас ч хол зайд байрлаж байгаа. Седнаг перигелионы үеэр судлах зорилгоор Бархасбадийн татах хүчний тусламжтайгаар хийсэн хөөргөлт 24.5 жилийн хугацаанд амжилттай гүйцэтгэх боломжтой гэж үзэж байна.
Дон (сансрын хөлөг)

“Дон” нь НАСА-гаас 2007 оны 9-р сард хөөргөсөн, одоо ажиллагаа нь дууссан сансрын хөлөг юм. Түүний зорилго нь солирын бүсийн гурван протогаригийн хоёрыг буюу Веста болон Цересийг судлах байсан. Энэ нь НАСА-гийн Discovery хөтөлбөрийн ес дэх даалгавар байв.  

Дон 2011 оны 7-р сарын 16-нд Вестагийн тойрог замд орж, 14 сарын турш судалгаа хийсний дараа 2012 оны сүүлээр Церес рүү хөдлөв. 2015 оны 3-р сарын 6-нд Цересийн тойрог замд орсон. 2017 онд НАСА уг даалгаврыг анх төлөвлөсөн есөн жилийн хугацаанаас илүү сунгаж, хөлөгт ашиглаж байсан гидразин түлш дуусах хүртэл үргэлжлүүлэхээр шийдсэн. 2018 оны 11-р сарын 1-нд НАСА зарлахдаа Доны гидразин түлш бүрэн дууссаныг мэдэгдэж, даалгаврыг албан ёсоор дуусгасан. Дон одоогоор Цересийн тойрог замд тогтвортой байрлаж байгаа.  

Дон нь:  

- Хоёр өөр биетийн тойрог замд орж ажилласан анхны сансрын хөлөг,  

- Веста эсвэл Цересийг судалсан анхны хөлөг,  

- Одой гаригийн тойрог замд орсон анхны сансрын хөлөг юм.  

Доны даалгаврыг НАСА-гийн Jet Propulsion Laboratory удирдаж, Итали, Герман, Франц, Нидерландын Европын түншүүдийн тусламжтайгаар сансрын хөлгийн эд ангиудыг бүтээсэн. Дон нь ион хөдөлгүүрийг ашигласан НАСА-гийн анхны судалгааны даалгавар байсан бөгөөд энэ нь хөлгийг хоёр биетийн тойрог замд оруулах, гаргах боломжийг олгосон. Өмнөх химийн хөдөлгүүр ашигласан олон зорилтот хөтөлбөрүүд, жишээ нь Voyager хөтөлбөр нь зөвхөн ойртон нисэлт хийх боломжтой байжээ.
Модест Мусоргский

**Модест Мусоргский**  (орос. *Модест Петрович Мусоргский,* 1839 оны 3-р сарын 21-нд Оросын Псков мужийн Карево тосгонд төрсөн - 1881 оны 3-р сарын 28-нд Санкт-Петербургт нас барсан) - Оросын хөгжмийн зохиолч. Тэрээр янз бүрийн төрлөөр ажилласан: түүний бүтээлч өв нь дуурь, найрал хөгжим, дууны болон төгөлдөр хуурын цикл, романс, дуу, найрал дуу зэрэг багтдаг.

20-р зууны эхэн үеэс өнөөг хүртэл түүний зохиосон "Борис Годунов", "Хованщина" дуурь, төгөлдөр хуурын бяцхан жүжгийн цикл, Үзэсгэлэн дээрх зургууд, "Үхлийн дуу ба бүжиг", "Үхлийн цэцэрлэг" дууны циклүүд нь дэлхийн хөгжмийн урлагийн шилдэг бүтээлүүд гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн.

Ангилал:1839 онд төрсөн
Ангилал:1881 онд өнгөрсөн
Ангилал:19-р зууны хөгжмийн зохиолч
Байршил (геологи)

**Геологийн байршил** буюу **Геологийн орон зай** гэдэг нь геологийн дэд салбар болох **дарааллын стратиграфи** (sequence stratigraphy)-ийн үндсэн ойлголт юм. Энэ нь тунадасны хуримтлал үүсэх боломжтой орон зайг илэрхийлнэ. Байршлын орон зайг бодит гадаргуу болон тунадас хуримтлал ба элэгдэл тэнцвэртэй байдаг онолын тэнцвэрийн гадаргуугийн хоорондох эзлэхүүн гэж төсөөлж болно. Далайн орчинд энэхүү тэнцвэрийн түвшин нь ихэвчлэн далайн түвшинд тохирдог. 

**Далайн орчинд** байршлын өөрчлөлт урт хугацааны хувьд голчлон тектоникийн үйл явц эсвэл далайн түвшний өөрчлөлтөөс (еустацийн далайн түвшний өөрчлөлт) хамаардаг. Харин голын орчинд байршлын өөрчлөлт нь голын налуу, усны урсгалын хэмжээ, тунадасны нийлүүлэлтээс хамаардаг. Голын системийн доод хэсэгт байршлын өөрчлөлт нь далайн орчны байршлын өөрчлөлтөөс хамааралтай байдаг. 

Мөн энэ нэр томьёог заримдаа плутонууд (plutons) орчны чулуулагт (country rock) нэвтэрч орон зай бий болгох үйл явцыг тайлбарлахад ашигладаг.
Тунадас (геологи)

**Тунадас** нь геологийн процесс бөгөөд үүний явцад тунадас, хөрс, чулуулаг газар хэлбэршил эсвэл газрын масст нэмэгддэг. Салхи, мөс, ус, таталцлын хүчний нөлөөгөөр өмнө нь элэгдсэн гадаргын материалууд тээвэрлэгдэж, шингэний кинетик энерги хангалтгүй болох үед хуримтлагдаж тунадасны давхаргууд үүсдэг.

Энэ процесс нь тунадасыг тээвэрлэх хүч нь таталцал болон үрэлтийн хүчийг даван туулахад хангалтгүй болсноор явагддаг. Үүнийг **хоосон цэгийн таамаглал** (null-point hypothesis) гэж нэрлэдэг. Тунадас нь органик гаралтай материал эсвэл химийн процессоос үүдсэн тунадасны хуримтлалыг ч илэрхийлж болно. Жишээлбэл, шохой нь ихэвчлэн далайн планктонуудаас гаралтай микроскоп кальцийн карбонат араг ясаар бүрдсэн байдаг бөгөөд эдгээрийн хуримтлал нь химийн процессуудыг (диагенез) өдөөж, цаашид кальцийн карбонатыг тунадас болгон хуримтлуулдаг. Үүнтэй төстэйгээр, нүүрсний үүсэл нь ихэвчлэн ургамлын гаралтай органик материалуудыг хүчилтөрөгчгүй нөхцөлд хуримтлуулснаар эхэлдэг.

## Хоосон цэгийн таамаглал буюу кво
**Хоосон цэгийн таамаглал** нь тунадас хэрхэн эргийн профилийн дагуу ширхгийн хэмжээгээр хуримтлагддагийг тайлбарладаг. Энэ нь гидравлик энергийн нөлөөгөөр үүссэн бөгөөд тунадасны ширхгийн хэмжээ далай руу нарийсах байдалтай холбоотой юм. Өөрөөр хэлбэл, шингэний хүч болон таталцал нь тодорхой ширхгийн хувьд тэнцвэрт байдалд хүрдэг цэгийг илэрхийлдэг.

Энэ ойлголтыг бас “тодорхой хэмжээтэй тунадас эргийн профилийн дагуу шилжиж, тухайн тунадасны ширхэг дээр үйлчилж буй долгион болон урсгалтай тэнцвэрт байдалд хүрдэг байрлалд очдог” гэж тайлбарлаж болно.
X үе

thumb|хүн ам зүйн бүлэг буюу үеүд

**X үеийнхэн**　(ихэвчлэн **X үе** болгон богиносгодог) нь  их төрөлтийн үеийнхний дараах, мянганы үеийнхний өмнөх хүн ам зүйн бүлэг юм. Судлаачид болон алдартай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ихэвчлэн 1960-аад оны дунд үед төрсөн хүмүүсээс, 1970-аад оны сүүлчийг төгсөх жил болгон ашигладаг бөгөөд энэхүүү үеийг ерөнхийд нь 1965-1980 онд төрсөн хүмүүс гэж тодорхойлдог. Энэхүү тодорхойлолт болон АНУ-ын 2019 оны хүн амын тооллогын мэдээллээр 65.2 сая X үеийнхэн байсан байна. X үеийн ихэнх нь Чимээгүй үе болон их төрөлтийн эрт үеийнхний хүүхдүүд байдаг; мөн X үе нь ихэвчлэн мянганы үеийнхэн болон Z үеийнхний эцэг эх байдаг.

1970, 1980-аад оны хүүхдүүд, нийгмийн үнэт зүйлс өөрчлөгддөг байсан үед X үеийн хүүхдүүдийг заримдаа сургуулиасаа хоосон гэр рүү буцаж, түлхүүр ашиглах шаардлагатай болсонтой нь холбоотой "түлхүүртэй үе" гэж нэрлэдэг байв. Гэр бүлээс гадуур хүүхэд асрах боломж өргөн хүрээтэй болохоос өмнө гэр бүл салалтын түвшин нэмэгдэж, эхийн ажил хөдөлмөрт оролцох оролцоо нэмэгдсэний үр дүнд хүүхдэдээ тавих хараа хяналт сул байсан үе байлаа.

1980, 1990-ээд онд өсвөр, залуу насаа өнгөрүүлсэн X үеийнхэн "MTV үеийнхэн" (МТВ хөгжмийн видео сувгийг үздэг байсан) гэж нэрлэгддэг бөгөөд тэднийг заримдаа хөшүүн хойрго, хувиа хичээсэн, улс төрд сонирхолгүй хэмээн тодорхойлсон байдаг. X үеийн залуучуудад үзүүлсэн олон соёлын нөлөөллийн зарим нь тэдний сүүлд өөрсдийн хөгжүүлсэн хэлбэрүүд (жишээ нь, гранж, грайндкор болон холбогдох төрлүүд)-ээс гадна альтернатив рок, хип хоп, панк, пост панк, рэйв, хүнд металл зэрэг нийгэм-овгийн өвөрмөц онцлогтой хөгжмийн жанрууд дэлгэрсэн явдал байв. Кино, франчайзын мега-цуврал киноны төрөл, бие даасан киноны тархалт (хэсэгчлэн видеогоор хийгдсэн) зэрэг нь соёлын нөлөөлөл байсан.
Калифорнийн дижитал номын сан

**Калифорнийн Дижитал Номын сан** ()-г 1997 онд Калифорнийн Их Сургууль үүсгэн байгуулсан. Тухайн үеийн UC Ерөнхийлөгч Ричард С.Аткинсоны удирдлага дор CDL-ийн анхны эрхэм зорилго нь эрдэм шинжилгээний мэдээллийн менежментийн тогтолцоог бий болгох, сургалт, судалгааны ажлыг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэх явдал байв. Калифорнийн их сургуулийн арван номын сан болон бусад түншүүдтэй хамтран CDL нь дэлхийн хамгийн том дижитал судалгааны номын сангуудын нэгийг бий болгожээ. CDL нь онлайн материалын лицензийг хөнгөвчлөх, UC системд ашигладаг хамтын үйлчилгээг хөгжүүлдэг. Melvyl каталогийн (UC-ийн эвлэлийн каталог) үндэс дээр тулгуурлан CDL нь тус улсын хамгийн том онлайн номын сангийн каталогуудын нэгийг боловсруулж, Калифорнийн номын сан, музей, соёлын өвийн байгууллагуудын эрдэнэсийг авчрах зорилгоор UC кампусуудтай хамтран ажилладаг. CDL нь мэдээллийн амьдралын мөчлөгийн туршид дижитал курс, эрдэм шинжилгээний хэвлэн нийтлэх, архивлах, хадгалах зэрэг үйлчилгээ судалгааг хэрхэн дэмжиж байгааг судалсаар байна.

Ангилал:АНУ-ын номын сан
Мэдээллийн амьдралын цикл

Мэдээллийн амьдралын цикл

Баримт бичгийн менежмент дэх бичлэгийн амьдралын мөчлөг гэдэг нь бичлэгийн "амьдралын хугацаа"-ын дараах үе шатуудыг хэлнэ: түүнийг үүсгэхээс эхлээд хадгалах (архивт) эсвэл устгах хүртэл. Бичлэгийн амьдралын мөчлөгийн янз бүрийн загварууд байдаг ч тэдгээр нь бүгд үүсгэх буюу хүлээн авах, ашиглах, захиран зарцуулах онцлогтой.

Тойм

Бүртгэлийн амьдралын мөчлөгийн бүртгэлийг удирдах үе шат нь дараахь зүйлээс бүрдэнэ.

1.бүтээл

2.ангилал

3. засвар үйлчилгээ

4. зан чанар

Бүртгэл хэлбэрээр мэдээлэл хүлээн авах явцад бий болдог. Бүртгэл эсвэл тэдгээрийн мэдээллийг зарим логик системд ангилдаг. Бүртгэлийг ашиглаж байгаа тул засвар үйлчилгээ шаарддаг. Хаягдал гэдэг нь устгах эсвэл цаашид лавлах зорилгоор архивт шилжүүлэхийг хамарна.

Үүний дараа архивын хоёр дахь үе шат орно:

1. архивын бүртгэлийг сонгох буюу олж авах

2.бараа материалын бүртгэл, хайх хэрэгсэл гэх мэт зүйлсийн тодорхойлолт

3. бүртгэл, магадгүй, бүртгэл дэх мэдээллийг хадгалах

4. Судлаач, эрдэмтэд бүртгэлд байгаа мэдээллийг үргэлжлүүлэн ашиглах, ашиглах боломжтой.
Тонкины булан

**Тонкины булан** (**Бакбо** ) (вьет. *Vịnh Bắc Bộ* — *Бакбо булан*; хятад. 北部湾 — *Бэйбувань булан*) — Өмнөд Хятадын тэнгис дэх булан. Хятадын зүүн өмнөд нутгийн Гуанши өөрөө засах тойрог, Гуандун болон Хайнань муж болон Вьетнамын зүүн хойд нутгийн Бакбо тойрог дахь Куангнинь, Хайфон, Тхайбинь, Намдинь, Ниньбинь, Тханьхоа, Нгеан мужуудын эргийг хүрээлдэг булан юм. 

Булангийн усны гадаргууг үндэсний нутаг дэвсгэрт хуваах нь Вьетнам, Хятадын хооронд удаан үргэлжилсэн маргааны сэдэв байсаар байгаа юм.

Тонкины буюу Бакбо булангийн талбай нь 126,250км2, дундаж гүн нь 60 метр юм. Бакбо булангийн урт нь 330 км, аман дээрээ 241 км, гүн нь 82 м хүрдэг байна. Булан байдаг хамгийн том боомт нь Хайфон.

Энэ булан нь био нөөцөөр баялаг бөгөөд вьетнам загасчдын уламжлалт загас агнуурын бүс нутаг юм.

Ангилал:Хятадын газар зүй
Ангилал:Вьетнамын газар зүй
Ангилал:Азийн булан
Гуанши

**Гуанши** буюу албан ёсоор **Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон** (хятад. 广西壮族自治区, пиньинь *Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū* ; жуан хэл. *Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih*) — БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших өөртөө засах орон. Захиргааны төв болон хамгийн том хот нь Наньнин юм. Гуанши өөртөө засах оронд 2020 оны байдлаар 50,126 сая хүн оршин сууж байсан. 

БНХАУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших тус өөртөө засах орон Өмнөд хятадын тэнгисийн Тонкины булан руу гарцтай. Уг өөртөө засах орон зүүн өмнөд хэсгээрээ Гуандун, зүүн хойгуураа Хэнань, хойгуураа Гуйжоу, баруун хэсгээрээ Юньнань муж тус тус хиллэдэг бөгөөд баруун өмнүүрээ Вьетнам улстай хил залгадаг. 

1999 оноос хойш Гуаншийн гадаад худалдааны хамгийн том түнш нь Вьетнам улс юм. Мөн Хятадын зах зээл рүү шар айраг, кофе, уул уурхайн түүхий эд экспортолж, электрон бараа, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, цай импортолдог Лаос улстай худалдаа хийдэг ажээ. 2023 онд Гуанши орны гадаад худалдааны нийт хэмжээ 693 тэрбум 650 сая юань буюу 97 тэрбум 510 сая ам.долларт хүрсэн байна.

Гуанши бол олон үндэстний нутаг юм. Хүн амын дийлэнх нь хятад үндэстэн (62%), хоёр дахь том үндэстэн бол Жуан (34%) бөгөөд энэ нь бүс нутгийн бүтэн нэрд тусгагдсан байдаг. Мөн Яо, Мяо, Дун, Мулао, Маонан, Хүй, Буйи, Вьетнам, Шүй, И, Гэ Лао, Манж зэрэг үндэстнүүдий төлөөлөл бий.
## Эшлэл
Глобал Пресс Институт

**Глобал Пресс Институт** () нь Вашингтон хотноо байрлалтай ашгийн бус байгууллага бөгөөд гаднын сэтгүүлчдийн тэр бүр мэдээлдэггүй мэдээг, дэлхийн улс орноос орон нутгийн эмэгтэй сэтгүүлчид бэлтгэн хүргэдгээрээ онцлогтой. 

Тус байгууллага нь хөгжиж буй медиа салбарт олон улсын сэтгүүлч эмэгтэйчүүдийг бэлтгэдэг Глобал Пресс Институт, олон хэлээр мэдээ бэлтгэн хүргэдэг, шагналт хэвлэл болох Глобал Пресс сэтгүүл, мөн медиа, боловсрол, төлбөртэй мэдээний захиалагчдад бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг санал болгодог Глобал Пресс Ньюс Сервис гэсэн 3 хэсгээс бүрддэг.

## Түүх
Кристи Хигране Глобал Пресс Институтийг 2006 онд үүсгэн байгуулсан бөгөөд тэрээр сэтгүүлчээр сурч байхдаа Балбад очиж байжээ. Тэнд байх хугацаандаа Кристи тухайн улсын эмэгтэйчүүд соёл, түүхийнхээ талаар сайн мэдэхийн зэрэгцээ үнэн бодит сурвалжаас мэдээлэл авах боломжтой тул өөрсдийн нийгмийн талаар сайн мэдээ бэлтгэж чадна гэж дүгнэжээ. 

## Зорилго, нөлөөлөл
Глобал Пресс нь орон нутгийн эмэгтэй сэтгүүлчдийг бэлтгэн ажиллуулдаг бөгөөд тэд өөрийн улс оронд болж буй үйл явдлыг мэдээллэн хүргэдэг. 2022 оны байдлаар Аргентин, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго, Хайти, Мексик, Монгол, Балба, Пуэрто Рико, Шри Ланка, Уганда, АНУ, Замби, Зимбабве зэрэг 40 гаруй улсын 250 эмэгтэй сэтгүүлчдийг бэлтгэжээ.

## Сургалт
Глобал Пресс Институтийн сургалтад хамрагдсанаар ажлын байраар хангагдах боломжтой бөгөөд бүрэн дунд боловсролтой байх, англи хэлтэй байх шаардлагагүй юм. Глобал Пресс Сэтгүүлээс сургалтад хамрагдсан төгсөгчдөд ажлын санал тавьдаг.

ангилал:Америкийн хэвлэл
Үндэсний архив албан хэрэг хөтлөлтийн газар

Үндэсний архив, албан хэрэг хөтлөлтийн газар

Үндэсний Архив, Бүртгэлийн Захиргаа (NARA) нь АНУ-ын засгийн газрын бие даасан агентлаг бөгөөд гүйцэтгэх засаглалын хүрээнд[5] засгийн газрын болон түүхийн баримт бичгийг хадгалах, баримтжуулах үүрэгтэй. Мөн Үндэсний архивын санг бүрдүүлдэг тэдгээр баримт бичгүүдэд олон нийтийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх үүрэгтэй.[6] NARA нь Конгрессын актууд, ерөнхийлөгчийн удирдамж, холбооны дүрэм журмын хууль ёсны жинхэнэ, эрх бүхий хуулбарыг хадгалах, хэвлэн нийтлэх үүрэгтэй. NARA мөн Сонгуулийн коллежийн саналыг Конгресст дамжуулдаг.[7] Мөн Сонгуулийн коллеж болон Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай соёрхон батлах баримт бичгүүдийг хууль эрх зүйн үндэслэлтэй эсэх, гарын үсгийг баталгаажуулсан эсэхийг шалгадаг. 

АНУ-ын Тусгаар тогтнолын тунхаглал, АНУ-ын Үндсэн хууль, АНУ-ын эрхийн тухай хууль, Эрх чөлөөний тухай тунхаг (2026 оноос эхлэн)[9] болон бусад олон түүхэн баримт бичгүүдийг багтаасан Үндэсний архив болон түүний олон нийтэд дэлгэн тавьсан Эрх чөлөөний дүрмүүд нь төв байр нь Вашингтон ДС дахь Үндэсний архивын байранд байрладаг. 

Зохион байгуулалт

Үндсэн өгүүлэл: Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн үндэсний газрын зохион байгуулалт

Үндэсний архивын эрхэм зорилго нь:

Бид нээлттэй байдлыг удирдан чиглүүлж, олон нийтийн оролцоог хөгжүүлж, төрийн өндөр үнэ цэнэтэй баримт бичгүүдийг олон нийтэд тэгш хүртээмжтэй хүртэх замаар үндэснийхээ ардчиллыг бэхжүүлдэг. 

Үндэсний архивын ажил нь олон нийтийн оролцоо, холбооны бүртгэл, мэдээллийн менежмент гэсэн хоёр үндсэн чиг үүрэгт зориулагдсан.
Ерөнхийлөгчийн номийн сангийн систем

Ерөнхийлөгчийн номын сангийн систем 

АНУ-д Ерөнхийлөгчийн номын сангийн систем нь Үндэсний Архивын Ерөнхийлөгчийн номын сангийн алба (NARA)-аас удирддаг 16 номын сангаас бүрдсэн үндэсний сүлжээ юм.

Эдгээр номын сангууд нь АНУ-ын бүх ерөнхийлөгчдийн:

	Баримт бичиг,

	Архивын материал,

	Түүхэн үзмэрүүдийг хадгалах, олон нийтэд хүртээмжтэй болгох зорилготой.

Энэ тогтолцоо нь АНУ-ын 31 дэх ерөнхийлөгч Герберт Хүүвэр (1929-1933)-аас хойших бүх ерөнхийлөгчдийн баримтуудыг хамардаг. Номын сангийн үйлчилгээтэй зэрэгцэн ерөнхийлөгчийн музейн үзэсгэлэн ажилладаг.

Түүхэн ач холбогдол:

20-р зууны дунд үеэс өмнө ерөнхийлөгчдийн архив, баримтууд нь хувийн өмч гэж үзэгддэг байв. Франклин Д. Рүүзвельт (32 дахь ерөнхийлөгч, 1933-1945) өөрийн бүх баримтыг Нью-Йорк дахь Хайд Парк дахь эдлэн газартаа байгуулсан барилгад олон нийтэд хадгалуулна гэж санал болгосон.

Үүний дараа хэд хэдэн хууль батлагдаж, ерөнхийлөгчдийн архивыг олон нийтэд хадгалах тогтолцоо бүрдүүлсэн. Герберт Хүүвэрээс өмнөх ерөнхийлөгчдийн номын сангууд нь албан ёсоор NARA-д харьяалагддаггүй ч, тусгай номын сангууд байгуулагдсан байдаг.
Германы хөлбөмбөгийн холбоо

**Германы хөлбөмбөгийн холбоо** (герман. *Deutsche Fußball-Bund e. V.*; **DFB**) — Германы хөлбөмбөгийн удирдлага хяналтыг хэрэгжүүлдэг байгууллага. 

Энэ Холбоо нь Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын 26 хөлбөмбөгийн холбоодын толгой байгууллага бөгөөд тэдгээр нь цаанаа 24,500 хөлбөмбөгийн клубуудыг нэгтгэдэг байна. Ашгийн бус тус нийгэмлэгийн төв байр нь Майны Франкфурт хотод байрладаг. ГХХ-ны байнгын гишүүд нь лигийн холбоо, бүс нутгийн таван холбоо, улсын 21 холбоо багтдаг юм. Холбоотой клубуудын 7 сая гаруй гишүүнтэй, ГХХ нь дэлхийн хамгийн том үндэсний спортын холбоо юм.

ГХХ нь Германы эзэнт гүрний үед анх 1900 оны 1-р сарын 28-нд Лайпциг хотод байгуулагдаж байсан түүхтэй юм. 1903 оноос хойш Германы хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг (2001 оноос хойш лигийн холбооны харьяанд) зохион байгуулж, 1904 онд Дэлхийн хөлбөмбөгийн холбоо ФИФА-д элссэн. Фашист Германы үед буюу 1933 оноос эхлэн ГХХ-ийг мөн элсүүлж, 1940 онд татан буулгажээ. 

1950 оны эхээр Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс байгуулагдсаны дараа Баруун Германы холбоод Штутгарт хотод хуралдаж ГХХ-г сэргээн байгуулж, 1950 оны 9-р сараас ФИФА, 1954 оноос Европын Холбооны УЕФА-гийн гишүүн болжээ. 1957 онд Саарландын хөлбөмбөгийн холбоо ГХХ-д элсэж, 1990 онд Зүүн Германы хөлбөмбөгийн холбоо нь Зүүн хойд Германы хөлбөмбөгийн холбоо нэртэй бүс нутгийн тав дахь холбоо болжээ. Үндэсний хөлбөмбөгийн холбооны хувьд ГХХ нь Германы хөлбөмбөгийн шигшээ багуудыг зохион байгуулж, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагчдыг томилдог.

## Бэлтгэл хийдэг тогтолцоо 
Германы Хөлбөмбөгийн холбооны спортын захирлаар зургаан жил гаруй ажилласан нэрт хөлбөмбөгчин Маттиас Заммер (герман. *Matthias Sammer)* залуучуудын сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд асар их хувь нэмэр оруулсан. Заммерын гол ажил нь өсвөр үеийнхний хөлбөмбөгийг хөгжүүлэх, бэлтгэлийн хөтөлбөр, Германы өсвөрийн шигшээ багуудыг хянах явдал байв. Ийм төвүүдийн үйл ажиллагаанд хамгийн чухал үүргийг муж улсын хөлбөмбөгийн холбоод гүйцэтгэдэг (герман. *Landesverband*). Холбоо бүр залуу хөлбөмбөгчдийг дэмжих төвүүдийн орон нутгийн сүлжээний үйл ажиллагааг хариуцдаг ажилтантай. Орон нутгийн холбоодод зохицуулагчдаас гадна сонирхогчдын багуудын тоглолтыг тогтмол үзэж, авьяасыг эрэлхийлдэг залуус байдаг. Гэсэн хэдий ч ихэвчлэн зохицуулагчид өөрсдөө, мөн төвийн дасгалжуулагчид залуусын үүрэг гүйцэтгэдэг. Авьяас чадварыг байнга эрэлхийлэх нь Германы системийн амин чухал хэсэг юм.

## Холбооны Ерөнхийлөгч нар 
* Фердинанд Хюппе (1900—1904)
* Фридрих-Вильхельм Ноге (1904—1905)
* Готфрид Хинце (1905—1925)
* Феликс Линнеманн (1925—1945)
* Пеко (Петер Йозеф) Баувенс (1949—1962)
* Герман Гёссманн (1962—1975)
* Герман Нойбергер (1975—1992)
* Эгидиус Браун (1992—2001)
* Герхард Майер-Форфельдер (2001—2006)*
* Тео Цванцигер (2004—2012)*
* Вольфганг Нирсбах (2012—2016)
* Райнхард Гриндель (2016—2019)
* Фриц Келлер (2019—2021)
Тунадас тээвэрлэлт

**Тунадас тээвэрлэлт** гэдэг нь хатуу ширхэгтэй хэсгүүд (тунадас)-ийг хөдөлгөх процесс бөгөөд энэ нь ихэвчлэн тунадас дээр үйлчилж буй таталцлын хүч болон тунадас агуулагдаж буй шингэний хөдөлгөөний нөлөөгөөр үүсдэг. Тунадас тээвэрлэлт нь байгалийн системд тохиолддог бөгөөд эдгээр тунадас нь элсэн чулуу, хайрга, бул чулуу зэрэг хэмхдэс чулуулаг, шавар, эсвэл шаварлаг материал байх боломжтой. Шингэн нь агаар, ус, эсвэл мөс байж болно. Таталцлын хүч нь тунадсыг тухайн байрлаж буй гадаргуугийн налуу дагуу хөдөлгөдөг.

Шингэний хөдөлгөөнөөс шалтгаалсан тунадас тээвэрлэлт нь гол мөрөн, далай, нуур, тэнгис болон бусад усны биетүүдэд урсгал, таталтын нөлөөгөөр явагддаг. Түүнчлэн, мөстлөгийн урсгал болон хуурай газрын гадаргуу дээр салхины нөлөөгөөр тээвэрлэгддэг. Зөвхөн таталцлын нөлөөгөөр тунадас тээвэрлэгдэх процесс нь ерөнхийдөө налуу гадаргуу, толгод, хяр, хавцал, эсвэл тивийн тавцан-налууны зааг зэрэгт тохиолддог.

## Тунадас тээвэрлэлтийн ач холбогдол
Тунадас тээвэрлэлт нь тунамал геологи, газар зүйн хэлбэржилт, иргэний инженерчлэл, гидравлик инженерчлэл, байгаль орчны инженерчлэл зэрэг олон салбарт чухал ач холбогдолтой. Тунадас тээвэрлэлтийн талаарх мэдлэг нь ихэвчлэн элэгдэл эсвэл хуримтлал бий болох эсэхийг тодорхойлоход, мөн элэгдэл, хуримтлалын хэмжээг болон ямар хугацаа, зайд явагдахыг тооцоолох зорилгоор ашиглагддаг.
Йес! (АНУ-ын сэтгүүл)

***ЙЕС!*** нь ашгийн бус, бие даасан сэтгүүл юм. Дэвид Кортен болон Сара Ван Гелдер нар үүсгэн байгуулсан бөгөөд 2024 оны 6 сард түр гүйцэтгэх захирлаар Халила Эллиотт томилогджээ. 

1996 оны зун анхны хэвлэлээ гаргаж байсан уг сэтгүүл улирал тутамд хэвлэгддэг. 

*Сэтгүүлийн дугаар бүр* тодорхой асуудлыг өргөн хүрээнд судалж мэдээ мэдээлэл өгөх байдлаар уншигчдыг татдаг.  Өмнөх дугааруудад эдийн засгийн шилжилт, хууль бус цагаачдад ээлтэй хот, эв нэгдлийн эдийн засаг, колоничлолыг халах тухай сэдвүүдийг хөндөж байжээ. 

Сэтгүүлийг дахин боловсруулсан цаасан дээр хэвлэдэг бөгөөд бүх дугааруудаа цахимаар архивладаг. 

*Тус сэтгүүл*  *Mother Jonas, The Nation, Grist, Democracy Now болон өөр бусад 70 гаруй бие даасан, дэвшилтэт сэтгүүлзүйн байгууллагуудыг багтаасан олон улсын сүлжээ болох Медиа Консерциумын гишүүн байгууллага юм.* Йес болон бусад хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд 2017 онд үндэсний хэмжээний асуудалд өөрсдийн үзүүлж чадах нөлөөллийг судалсан судалгаанд оролцсон. 

2015 онд ЙЕС сэтгүүл Нейл Янгийн 7-р сард хийсэн аялан тоглолтын үеэр Монсантогийн он жилүүд цомгийг сурталчилсан. Янг "Таны итгэж болох мэдээ" хэсэгт таван сэтгүүлийг сонгосон бөгөөд үүнд *Йес,The Nation*, *Mother Jones*, *Permaculture Magazine*, *Earth Island Journal багтжээ.*
Нэшнл Жеографик

**National Geographic** нь **Нэшнл Жеографик Партнерс ХХК**-иас сар бүр хэвлэн гаргадаг Америкийн сэтгүүл юм.  Ашгийн бус, хамгийн том шинжлэх ухаан, боловсролын байгууллагуудын нэг Нэшнл Жеографик Сосайти үүсгэн байгуулагдсанаас 9 сарын дараа 1888 онд Нэшнл Жеографикийг эрдэм шинжилгээний сэтгүүл болгон үүсгэн байгуулж байсан бол одоо дэлхийд алдартай сэтгүүл болжээ. 1905 онд дугаарууддаа зураг оруулж эхэлснээр өнөөгийн алдартай хэв маягаа олжээ. 1910-аад оны үеэс өнгөт зураг оруулж эхэлсэн. Хүйтэн дайны үеэр тус сэтгүүл төмөр хөшигний хил хязгаараас үл хамааран улс орнуудын физик болон нийгмийн газар зүйн тухай тэнцвэртэй мэдээлэл хүргэхээр зорьж ажилласан. Сүүлд хүрээлэн буй орчны асуудлын талаар нээлттэй ярих болсон.

2015 оныг хүртэл Нэшнл Жеографик Сосайти компани тус сэтгүүлийг бүрэн эзэмшиж байсан. 2015 оноос хойш Нэшнл Жеографик Партнерс ХХК сэтгүүлийн дийлэнх хувьцааг эзэмших болсон.

Нэшнл Жеографик газар зүй, түүх, байгаль, шинжлэх ухаан, дэлхийн соёлын тухай мэдээллийг хүргэдэг. Өөрийн өвөрмөц дүр төрх болох шар тэгш өнцөгт хүрээ бүхий гялалзсан сэтгүүлийн нүүрээрээ алдартай.  

2023 онд Нэшнл Жеографик ажилчдаа буюу бүх зохиогчдоо халсан бөгөөд үүнтэй холбоотойгоор 2024 оноос АНУ-д сэтгүүлийг цаасан хэлбэрээр зарахаа больж буйгаа мэдэгджээ.

2024 оны 6 сарын 30-ны байдлаар АНУ-д болон олон улсад нийтдээ 1.65 сая хувь борлогдсон бөгөөд түүний 500,000 орчмыг хүүхдийн сэтгүүл дангаараа эзэлж байна.

Ангилал:АНУ-ын сэтгүүл
Vogue (сэтгүүл)

**Vogue** өөрөөр **American Vogue** нь тансаг зэрэглэлийн загвар, гоо сайхан, соёл, амьдрах хэв маяг, загварын шоу зэргийн тухай мэдээллийг багтаасан, сар тутам хэвлэгддэг загварын сэтгүүл юм. 

Нью-Йорк хотын Манхаттан дахь Санхүүгийн дүүрэгт, Дэлхийн худалдааны төвд төв оффис нь байрладаг бөгөөд 1892 онд 7 хоног тутмын сэтгүүл болон хэвлэгдэж эхэлсэн ч хэдэн жилийн дараагаас сар тутам хэвлэгддэг болж өөрчлөгджээ. Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа хойш Vogue сэтгүүл олон жүжигчид, хөгжимчид, загвар өмсөгчид, тамирчид, алдартнуудаар нүүрээ чимжээ.

Британий Vogue сэтгүүл 1916 онд анх хэвлэгдэн гарснаар Vogue-н олон улсын анхны хэвлэл болсон байна. Италийн Vogue сэтгүүл дэлхийн хамгийн шилдэг загварын сэтгүүл гэгддэг.  2024 оны 3 сар гэхэд Vogue сэтгүүл 28 оронд хэвлэгддэг болсон байжээ.

## Түүх
### 1988 оноос одоог хүртэл: Анна Винтурын манлайлал
1988 оны 7 сард Vogue өрсөлдөгч Elle сэтгүүлд манлайлал, сурталчилгаагаа алдахтай зэрэгцэн Анна Винтур ахлах редактороор ажиллаж эхэлсэн. 

Боб үсний тайралт, нарны шилтэй төрхөөрөө олонд танигдсан Винтур Vogue брэндийг орчин үеийн, олонд хүртээлтэй болгон шинэчлэх гэж оролдсон бөгөөд илүү олон хүнд хүргэхийн тулд загварын шинэ, хүртээмжтэй үзэл санаанд гол анхаарлаа хандуулсан. Анна Винтурын нөлөөгөөр Vogue-н ажилчид илүү олон уншигчдад харьцангуй боломжийн үнээр сэтгүүлээ борлуулах шинэ чиг хандлагыг нээж сэтгүүл ч өндөр борлуулалттай байж чаджээ. 

Vogue-г удирдаж энэ хүрэхдээ Винтур сэтгүүлийг шинэчилнэ, хамгийн том дугааруудыг гаргана гэсэн зорилгодоо хүрч чаджээ. 2012 оны 9 сард гаргасан дугаар 916 хуудастай байсан нь сар тутам хэвлэгддэг сэтгүүлүүдээс хамгийн их хуудастай нь болсон. Винтур одоо ч Америк Vogue сэтгүүлийн ахлах редактороор ажиллаж буй.

Ангилал:АНУ-ын сэтгүүл
Блүүмбэрг Бизнесвик

**Блүүмбэрг Бизнесвик** () нь Америкийн сар тутмын бизнесийн сэтгүүл юм.  1929 онд Нью-Йорк хотноо анх хэвлэгдсэн. 2009 оноос хойш Блүүмбэрг Л.П компанийн эзэмшилд байсан бөгөөд 2024 оны 6 сараас сар тутам хэвлэгддэг болсон.

## Түүх
Бизнесвик сэтгүүл нь 1929 оны хөрөнгийн зах зээлийн уналтаас хэдэн 7 хоногийн дараа 1929 оны 9 сард анх Нью-Йорк хотноо хэвлэгдсэн. Тухайн үед бизнесийн ертөнцөд болж байсан үйл явдлын тухай мэдээлэл, үзэл санааг мэдээлдэг байсан. Бизнесвик сэтгүүл эхний хэсэгтээ зах зээл, хөдөлмөр, санхүү, менежмент, улс төрийн хэтийн төлөв зэрэг мэдээллийг багтааснаараа бизнесийн ертөнцөд шууд нөлөөлсөн, АНУ-ын улс төрийн асуудлыг тусгасан анхны хэвлэлүүдийн нэг болсон юм. 1934 онд нэрээ Бизнесвик болгон богиносгожээ.

Анхандаа бизнес менежерүүдийн мэдээллийн сурвалж болох зорилготой хэвлэгдсэн ч 1970-аад оноос стратегиа өөрчилж бизнес ертөнцийн гаднах энгийн хэрэглэгчдийг зорилтот зах зээлдээ оруулжээ. 1975 он гэхэд тус сэтгүүл АНУ дахь хамгийн олон зар сурталчилгааны хуудастай сэтгүүл болжээ. 1976-1977 онд нэрээ Бизнес Викээс Бизнесвик болгон өөрчилжээ. Стифен Б.Шефард 1984 оноос 2005 оныг хүртэл ахлах редактороор ажилласан бөгөөд 1980 оны сүүлээр Бизнесвик уншигчдын тоо 6 сая давсан байна.

2000-аад оны сүүлээр болсон эдийн засгийн уналтын үеэр Бизнесвик сэтгүүлийн борлуулалт унажээ. 2009 оны эхээр зар сурталчилгааны орлого 30 хувиар унаж сэтгүүлийн борлуулалт 936,000 болж буурсан. 2009 онд Мкгрэв Хилл тус сэтгүүлийг зарахаар болж Эвркор Партнерс компанийг хөлсөлжээ. 2009 оны сүүлээр Бүүмбэрг Л.П компани ойролцоогоор 2-5 сая доллараар худалдан авч Блүүмбэрг Бизнесвик болгон нэрийг нь сольжээ.

2009 онд сэтгүүл жил бүр 60 саяын алдагдалтай байсан бол 2014 онд 30 саяын алдагдалтай байжээ. 2016 онд Блүүмбэрг Бизнесвикт өөрчлөлт хийхээ зарласан байна. Блүүмбэрг АНУ, Европ, Ази дах мэдээний 30 шахам сэтгүүлчдэдээ ажлаасаа гарах сонголтыг нээж өгсөн. Ирэх жил нь Блүүмбэрг Бизнесвикийн шинэ хувилбарыг танилцуулахаа зарласан.

Ангилал:АНУ-ын сэтгүүл
Хүмүүжил

**Хүмүүжил**- хүүхдийг багаас нь эрүүл өсгөн асраж, дэг журам, ёс суртахуун, ухамсартай болгон төлөвшүүлэх үйл явц юм. 

Ихэнх тохиолдолд хүүхдийн төрсөн эцэг, эх нь хүмүүжүүлэх үйл явцад шууд оролцдог боловч өвөө, эмээ, ах, эгч, асран хамгаалагч, төрийн байгууллагын мэргэжлийн сурган хүмүүжүүлэгч, түүнчлэн бусад хамаатан садан, гэр бүлийн найз нөхөд зэрэг тойрон хүрээлж байгаа хүмүүс, нийгэм байдаг. 

Монголчууд хүүхдийг хүмүүжүүлэхэд их анхаарч ирсэн бөгөөд энэ үйл явцыг "хүн болгох" гэж ярьдаг байна.    

## Хүмүүжлийн төрлүүд 
### Агуулгын хувьд: 
* ухааны
* хөдөлмөр
* бие бялдрын
* ёс зүйн
* оюун санааны болон ёс суртахууны
* гоо зүйн
* хууль зүйн
* эх оронч
* хүйсийн 
* эдийн засгийн
* байгал орчны гэх мэт.

### Байгууллага тогтолцооны: 
* гэр бүл
* шашны
* нийгмийн (нарийн утгаар)
* нийгмээс салангид (ассоциаль)

### Давамгайлсан зарчим, харилцааны хэв маягаар 
(энэ нь ерөнхийдөө хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй бөгөөд тодорхой биш):

* авторитар
* чөлөөт, задгай
* ардчилсан

Нийгмийн хүмүүжил гэдэг нь хүнийг хөгжүүлэх нөхцөлийг (материаллаг, оюун санааны, зохион байгуулалтын) зорилготойгоор бий болгох явдал юм.

## Мөн үзэх 
* **Боловсрол**
* **Сурган хүмүүжүүлэх ухаан**
* **Гэрийн хүмүүжил**
* **Бие бялдрын хүмүүжил**
* **Жон Локк**
Зөн билгийн тулаан

***Зөн билгийн тулаан*** () нь Оросын TNT телевизийн сувгаар гардаг Оросын телевизийн шоу юм. Монгол улсад NTV телевиз дээр Зөн билгийн тулаан гэдэг нэрээр гардаг шоу нэвтрүүлэг юм.

Нэгдүгээр бүлэг нь 2007 оны 2-р сарын 25 аас зурагтаар гарч эхэлсэн.
Гэрийн хүмүүжил

**Гэрийн хүмүүжил** -д эрт дээр үеэсээ Монголчууд асар их ач холбогдол өгч анхаарч ирсэн. Энэ нь үндсэндээ монголчуудын үнэт зүйлд суурилсан ёс зүйтэй ардын сурган хүмүүжүүлэх ухаан юм. Гэрийн ёсыг эх хүн голдуу хариуцаж, эцэг нь хянаж бататгадан чиглүүлдэг уламжлалтай юм. Гэрийн хүмүүжлийн гол зүйлд: багаас нь ажилд сургах, байгаль орчиноо ажиглах, хайрлах бөгөөд бэрхшээлийг давж сургах. Үнэнч шударга байх, ном сурах, эрүүл чийрэг, эцэг, эх, ахмад хүмүүсийг хүндэтгэх ёс заншилд сургах, дүү нараа асрах, хамгаалах гэсэн хэдэн гол чиглэл юм. 

Гэрийн хүмүүжил насны заагаар дөрвөн үетэй: нялхаас – 4 нас, 5 наснаас 12 нас, 12 наснаас 17 нас. Үе тус бүрт хийж сурах ажил, эзэмших хэвшил, олгох хүмүүжил гэсэн чиглэлтэй байв. Тухайлбал: 4 – 5 насанд морь унуулж, ишиг хурга эргүүлж, ойр зуурын юм дөхүүлж өгч сургадаг. Эрэгтэй хүүхдийг 5 – 6 насанд нум сум хийж өгч харвуулж сургаад 12 наснаас нь цэгц онолтойг тогтоолгож, 13 наснаас жил бүр цуглуулан шүүлэг авдаг байв.

Монголчууд үр хүүхдээ балчир багаас нь, өөрөөр хэлбэл, хөлд орохоос нь эхлэн гаднаас 1 – 2 ширхэг аргал оруулах, аяга шаазан дөхүүлэх, улмаар 4 – 5 насанд хүрэхээр нь гэр ахуй, мал аж ахуйн ажилд сургах, тухайлбал, таван хушуу малд хайртай, хөдөлмөрч болгон мал сүргийн ашиг шимийг дээдлэн сургахын хамт нутаг усныхаа ахмад хүмүүсийг хүндлэх хэв ёсноос зааж, гэр бүлийн хүмүүжлийг олгодог заншилтай байжээ.

Ном сурч, хөдөлмөрөөр хүмүүжүүлэх, эрдэм, хөдөлмөрийн үнэ цэнийг мэдрэх, эрдэм номтой, аж ахуйч болгохоор чиглэгдэж байсан гэрийн сурган хүмүүжүүлэх ухааны гол үндэс нь юм.

Мөн хүүхдээ хүмүүжүүлэн сургаж ирсэн заншил ёс горимд хөвгүүд, охидыг балчир наснаас нь хүн авгайлах, хүндэтгэх, хүний мэнд асуух ёсонд сургах, амьдрал ахуйн уламжлалт, ном, үлгэр, тоглоом наадам дуу хуур, үлгэр оньсого зааж, өдөр гариг, сар, жилийг 12 амьтнаар нэрлэх, жилийн дөрвөн улирал, дэлхий ертөнцийн дөрвөн зүг, найман зовхис, нутаг, орны уул, ус, ургамал, баялаг, ан гөрөөс зэргээс таниулан зааж сургах гэрийн сургамж, сурган хүмүүжүүлэх арвин их хэв заншилт ёс горимтой болоод зогсохгүй, бичиг үсэгт сургаж байжээ.

Эх нь охиноо утас зүү бариулж, оёдол үйлд сургахдаа эхлэн  оёо сургаад, хөшөлдүүлэх, шаглах оёдол, оймсны ул, гутлын зулаг оёх ажилд сургадаг байв. Ийм уламжлалтай учир монголчуудын бэр сонгох ёсонд айлын охины оёдол үйлийн чадварыг харгалзан үздэг нь зүй бус ажээ.

Монголчуудын айл өрхийн гэрийн доторхи хүмүүжил маш дэг журамтай байв. Энэ дэг ёс, ёс горим нь хатуу хэрцгий биш, эцэг эх нь хүүхдүүдтэйгээ их эелдэг сайхан харилцаатай ,  хэмээн дуудаж, тэднийг өрх гэрийнхэн, ахмад хүний үгс, сургамжийг сонсч, хүндэлдэг болон нийгмийн хэв журмыг дагадаг үзлээр хүмүүжүүлдэг ажээ. Тиймээс өрх гэрт хүүхдүүдийн дагаж мөрдөх ёс горим, дээр хорио цөөнгүй байжээ.

Манай ард түмэн эртнээс нааш хөдөлмөр, оюун ухааныг эрхэмлэн үзэж үр хүүхдээ балчир бага наснаас нь эхлэн ажилч хичээнгүй, даруу төлөв, эрдэм номтой, сийрэг ухаантай, нийгмийн ёс журмыг хүндэтгэн дагадаг сахилга баттай шударга сайн хүн болгохын төлөө сэтгэлээ тавьж  гэж аав ээж, ах эгч нараас эхлэн айл аймгийн жирийн хүмүүс хүртэл уйгагүй хэлж сургаж захидаг заншилтай байж ирсэн.
Сосорбарамын Цогтсайхан

**Эрин** овогт **Сосорбарамын Цогтсайхан** (1960 оны 2-р сарын 20-нд Улаанбаатар хотод төрж, 2004 онд нас барсан) - 1990 онд Монгол Улсад Ардчиллын үйл явц өрнөхөд "Хонхны дуу" зохион дуулж алдартай болсон сэтгүүлч, улс төрч.

## Намтар 
Өвөг эцэг Наваан-Осор нь Булган аймгийн Тэшиг суманд төрсөн, аграмба цолтой лам хүн байжээ. Эцэг Сосорбарам нь мөн Тэшиг суманд төрсөн, монгол хэл-уран зохиолын багш мэргэжилтэй хүн байв.

С.Цогтсайхан 1977 онд нийслэлийн 10 жилийн 1-р дунд сургууль, 1983 онд Эрхүүгийн их сургуулийг сэтгүүлч мэргэжилтэй төгссөн. 1983 онд төгсөж ирээд Монголын радиод редактор, 1990 оноос "Ардчилал" сонинд орлогч эрхлэгч, 1996 онд "Ардын эрх" сонины улс төрийн албаны дарга , 1997 онд Монгол телевизийн "ММ" агентлагийн захирлын алба хашсан, 1999-2000 онд УИХ дахь олонхийн бүлэгт зөвлөхөөр ажилаж байв.

Тэрээр 1989 онд улс төрийн дууны "Хонх" хамтлаг байгуулж, тэр жилдээ "Бидний араншин", 1992 онд "Хөдөө арал", 1996 онд "Ирж яваа цаг" нэртэй бие даасан гурван концертоо тавьжээ. Тэрээр 1990 онд "Би дуугүй байж чадсангүй", 1998 онд "Тарчлаан", 2003 онд "Хонхны дуу" нэртэй номуудаа эмхлэн гаргаж, нийтдээ 800 гаруй нийтлэл, өгүүлэл, нэвтрүүлэг, 50 орчим дуу шүлгийн хамт зохиожээ.

Ардчиллын 30 жилийн ойгоор түүнд зориулж Баянгол дүүрэгт цогцолбор хөшөө босгосон. 

## Хувийн амьдрал 
Эхнэр Намсрайн Наташа, хүү Цогтсайханы Түшиг, охин Цогтсайханы Сантаа.

Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:1960 онд төрсөн
Ангилал:2004 онд өнгөрсөн
Мэргэжлийн спорт

**Мэргэжлийн спорт** буюу үзэгч-арилжааны спорт гэдэг нь үзэгч ихтэй байдгаас шалтгаалан спортын байгууллагууд (лиг, баг гэх мэт), түүнчлэн телевиз, интернет, цахим орчинд арилжааны ашиг тусыг өгдөг спорт, бизнес эрхэлдэг үйл ажиллагаа юм. Энэ нь тамирчдад цалин авч зөвхөн спортоор хичээллэх, ур чадвараа дээшлүүлж, байнгын бэлтгэлтэй байх боломжийг олгодог.

Мэргэжлийн спорт нь сонирхогчдын спорттой нэгэн зэрэг үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд мэргэжлийн спортын тамирчдыг дүрмээрээ сонирхогчдын тэмцээнд оролцохыг ихэнх тохиолдолд хориглодог. 

## Мэргэжлийн спорт түлхүү орсон төрлүүд 
### Олон улсын 
* Авто уралдаан
* Сагсан бөмбөг
* Бильярд
* Бокс
* Дугуй (шулуун замын)
* Гольф
* Дартс
* Мотоцикл
* Холимог тулааны урлаг
* Теннис
* Хөлбөмбөг
* Шайбтай хоккей

### Үндэсний 
* Америк хөлбөмбөг
* Бэйсбол
* Боулинг
* Киберспорт
* Крикет
* Лапта
* Регби-15
* Родео /морь булгиулах/

Ангилал:Спорт
Пол Саймон

**Пол Фредерик Саймон** (англи. *Paul Frederic Simon*; 1941 оны 10-р сарын 13-нд Нью-Жерсид төрсөн) — Америкийн рок хөгжимчин, дуучин, гитарчин, дуу зохиогч, яруу найрагч, хөгжмийн зохиолч, 1970, 1975, 1986 онуудад "жилийн шилдэг альбом" төрлөөр 3 удаа Грэммийн шагнал хүртэгч. 

## Намтар 
Пол Саймон Нью-Йоркийн Куинс дүүрэгт унгарын еврей гэр бүлд 1941 онд төрсөн. Куинс-Коллежид сурч байсан. Тэрээр 1957—1958 оны өвөл бөгөөд 1964—1970 онуудад сургуулийн найз Артур Гарфанкелтай хамтран "*Simon and Garfunkel"* гэх нэрээр дуулж бичлэг хийлгэж байсан. Саймон төслийн хөгжмийн талын асуудлыг харицаж байсан тул бүх дуунуудын хөгжмийг бичжээ. 1962 онд "Tico & the Triumphs" хамтлагт тоглож, 1963 онд «Жерри Лэндис» (*Jerry Landis*) сингл бичүүлж, 1965 оны хавар Англид хуучны хөгжмийн ганцаарчилсан "*The Paul Simon Songbook"* цомог гаргасан байна. Энэ хөгжим зохиоход Боб Диланы нөлөө их байсан гэж мэдрэгддэг. 

Саймон, Гарфанкел нарын 1970 оны "*Bridge over Troubled Water* (1970) цомог арилжааны болон урлагийн том амжилт  олсны дараа хөгжимчид хамтдаа бичлэг хийхээ больсон юм. Бичлэг дээрх бие даасан дуунууд нь Саймон бусад орны ардын хөгжмийг сонирхож эхэлсэн нь харагддаг. Жишээлбэл, алдарт Эль Кондор Паса (El Condor Pasa) дуу нь хөгжмийн зохиолч Даниел Аломиа Роблес (испани. *Daniel Alomia Robles*)-ын аяыг дахин боловсруулсан байдаг.

## Дискнууд 
* *The Paul Simon Songbook* (1965)
* *Paul Simon* (1972)
* *There Goes Rhymin’ Simon* (1973)
* *Still Crazy After All These Years* (1975)
* *One-Trick Pony (1980)*
* *Hearts and Bones* (1983)
* *Graceland* (1986)
* *The Rhythm of the Saints* (1990)
* *Songs from The Capeman* (1997)
* *You’re the One* (2000)
* *Surprise* (2006)
* *So Beautiful or So What* (2011)
* *Stranger to Stranger* (2016)
* *In the Blue Light* (2018)
* *Seven Psalms* (2023)

Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин
Ангилал:АНУ-ын дуучин
Ангилал:Грэммийн шагналтан
Ангилал:1941 онд төрсөн
Бие бялдрын хүмүүжил

**Бие бялдрын хүмүүжил** буюу **биеийн тамирын боловсрол** нь бие бялдрын хөгжилд шаардлагатай арга, мэдлэгийг үеэс үед дамжуулах сурган хүмүүжүүлэх үйл явц бөгөөд түүний зорилго нь хүний ​​​​бие махбодийн болон бие бялдрын чадварыг цогцоор нь хөгжүүлэх, моторт ур чадвар, чадварыг хөгжүүлэх, эрүүл мэндийг бэхжүүлэх явдал юм. Биеийн тамирын боловсрол нь хөдөлгөөний ур чадвар, сэтгэцийн физик чанарыг хөгжүүлэх, бие бялдрын төгс төгөлдөрт хүрэхэд чиглэгддэг бөгөөд хүний ​​​​биеийн соёлыг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг хүүхэд, залуучуудын боловсролын тогтолцооны нэг хэсэг юм. Энэ нь оюуны болон хөдөлмөрийн үйл ажиллагааг амжилттай явуулахад шаардлагатай чанаруудыг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулж, хувь хүнийг тал бүрээр төлөвшүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулдаг юм. 

#### Биеийн тамирын онолд ашигладаг ойлголтууд нь: 
* бие бялдрын хөгжил;
* биеийн тамир;
* биеийн тамирын боловсрол;
* биеийн тамирын боловсрол;
* биеийн тамирын дасгал;
* биеийн тамирын бэлтгэл;
* хөдөлгөөний үйл ажиллагаа;
* хөдөлгөөн;
* спорт.

#### Бие бялдрын хүмүүжлийн зорилго: 
* эрүүл мэндийг бэхжүүлэх, бие бялдрыг цогц хөгжилтэй болнох;
* ажлын чадварыг дээшлүүлэх;
* биеийн бялдрын үндсэн чадварыг хөгжүүлэх (хүч чадал, уян хатан байдал, тэсвэр тэвчээр);
* ёс суртахууны чанарыг хөгжүүлэх (эр зориг, тууштай байдал, шийдэмгий байдал, сахилга бат, хариуцлага, хатуужил);
* хүнийг биеийн тамир, спортоор тогтмол хичээллэх хэрэгцээг бий болгох;
* хүнд эрүүл байх хүсэл тэмүүлэлийг хөгжүүлэх.
Дорнод Слав

**Дорнод Слав** (орос. *Восточные славяне*) бол зүүн слав хэлээр ярьдаг, слав соёл, хэл шинжлэл, угсаатны түүхтэй нийгмийн нэгтгэл юм. Энэ нь бусад слав ертөнцөөс бага зэрэг ялгагдах хэл шинжлэл, угсаатны зүйн онцлогтой.

Дорнод Слав гэдэг нь газар зүйн биш, угсаатны түүхийн ойлголт юм. Дорнод Славуудын түүх нь нийтлэг Слав хэлнээс бие дааж Дорнод Славян хэл гарч эхэлсэн үеэс эхтэй гэж үздэг - хэл шинжлэлийн мэдээллээр 7-8-р зуун орчим юм. Ихэнх эрдэмтдийн үзэж байгаагаар нэг үндэстэнд нэгдэж чадсан Зүүн Слав овгууд Киевийн Русийн гол хүн амыг бүрдүүлсэн байна. Дорнод Славуудын дараагийн улс төрийн үйл явцын үр дүнд 17-р зуун гэхэд Орос, Украин, Беларусь гэсэн гурван ард түмэн бий болсон түүхтэй.

11-р зуунаас өмнөх Дорнод буюу зүүн Слав (эртний Орос)-уудын тухай баримт бичгүүд маш ховор байдаг бөгөөд академийн шинжлэх ухаанд хүлээн зөвшөөрөгдсөн баримт бичгийн дунд 9-р зууны өмнөх үеийн нэг ч баримт байдаггүй юм. Эртний орос гаралтай хамгийн бүрэн гүйцэд, найдвартай гэх эх сурвалж бол Византийн шастирын жишээн дээр Христийн шашныг хүлээн авсны дараа эмхтгэж эхэлсэн түүхүүд юм. Одоогоор мэдэгдэж байгаа баримт дотроос хамгийн эртний нь "Он жилүүдийн тууж" (орос. *Повесть временных лет*) бөгөөд 11-12-р зууны зааг дээр эмхтгэсэн Оросын эртний түүх, аман зохиол, Византийн үеийн баримт бичгүүдийг багтаасан шастирын цуглуулга юм.

13-р зууны монголчуудын аян дайны дараах эртний орос үндэстэн улс төрийн хувьд орос, украин, белорус гэж хуваагдсан байна. Тэдний энэхүү нүүдэл 20-р зуун хүртэл үргэлжилсэн. 16-17-р зуунд Оросууд дунд болон доод Ижил мөрний бүс, Донын сав газарт суурьшиж, Дундад ба Өмнөд Урал, Сибирийг эзэлж, нутгийн хүн амыг эрхшээлдээ оруулж, хэсэгчлэн уусгаж байжээ. 18-р зуун гэхэд Орос, Украинчууд Хойд Хар тэнгисийн бүс нутгийн татар үндэстнийг Крым руу шахан нүүлгэн шилжүүлж, Кубань, Яик голын сав газарт суурьшсан бөгөөд 19-р зуун гэхэд Балтийн тэнгис, Финлянд, Кавказ, Төв Ази руу нэвтэрсэн түүхтэй.
Халтарын Мадриг

**Халтарын Мадриг** (Түшээт Хан аймгийн Гүн түшээ гүний нутаг одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын Элгэн хэмээх газар 1912 онд төрж, 1994 онд нас барсан) - "Эх оронч" гэж алдаршсан БНМАУ-ын хилчин. Байтагийн 10 баатрын сумангийн дарга хүн.

## Намтар
Эх оронч Халтарын Мадриг нь 1930-1933 онд Өмнөговийн Хятадтай хил залгаа Ноён сумын нутагт цагдаа, цэргийн алба хаагаад 1936-1945 онд дахин цэрэгт татагдаж, тасгийн дарга, хязгаарын цэргийн сургуульд суралцан салаан дарга, сумангийн бэлтгэл дарга байв. 

1945 онд Японы эсрэг чөлөөлөх дайнд тулалдаж, Өвөр Монголын баруун Сөнөд, Зүүн Хошуу, Баруун үзэмчний хошуунд бугшиж байсан Японы тагнуул, хорлон сүйтгэгчдийг илрүүлэн баривчлах ажиллагаанд оролцсон байна. 1946-1953 онд Монголын баруун хилд томилолт аван Ховдын 5-р отряд, Байтагийн сумангийн дарга, 1953-1984 онд Цагдаагийн Ерөнхий газрын цахилгаан станц, Элчин хамгаалах ротуудад ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Монгол Улсын баатар цолоо аваагүй Эх оронч Мадриг
* 95 настай ахмад дайчин Н.БАТМӨНХ: Баруун бүсийн тулгарлалтын үеэр 11 цэрэг амьд гарч, хоёр дарга маань амиа алдаж байсан

Ангилал:Монголын хилчин
Ангилал:Сумангийн дарга
Ангилал:Дэлгэрхангайн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1912 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Овада Масако

**Масако** (япон. 皇后雅子 *Коогоо Масако*, 1963 оны 12-р сарын 9-нд Токио хотод төрсөн), төрөхдөө **Овада Масако** (小和田 雅子) — Японы эзэн хаан Нарүхитогийн эхнэр бөгөөд 2019 оны 5-р сарын 1-нээс Японы хатан хаан. 1993 оны 6-р сарын 9-нд угсаа залгамжлагч Нарүхитоотой гэрлэсэн цагаас хойш Японы Эзэн хааны гэр бүлийн гишүүн болсон юм.

## Намтар 
Масако нь дипломатч, Олон улсын шүүхийн ерөнхийлөгч Овада Хисашигийн том охин бөгөөд тэрээр Сэцүко, Рэйко гэсэн хоёр ихэр дүүтэй ажээ.

Масаког хоёр настай байхад 1965 онд эцэг нь Москвад ажиллах болсон тул хамт явж, тэндээ Зөвлөлтийн цэцэрлэгт явдаг байжээ. Японд буцаж ирснийхээ дараа тэрээр бага сургуулиас ахлах сургуулийн хоёрдугаар анги хүртлээ Токио дахь хувийн охидын Дэн-эн-чоофү Фүтаба сургуульд суралцсан. Түүний эцэг Харвардын их сургуульд зочин профессор болж, мөн Японоос АНУ-д суугаа Элчин сайдын орлогчоор ажиллах болсон тул Овада Масако гэр бүлийнхээ хамт АНУ руу нүүжээ. Тэрээр Бостон хотын ойролцоох Массачусеттс мужийн Белмонт хотод ахлах сургуулиа төгссөн байна.

Масако Харвардад суралцаж, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн байна. 1986 онд Масако Японд буцаж ирээд эцгийнхээ багшилж байсан Токиогийн их сургуульд хуулийн чиглэлээр элсэн орж, Японы Гадаад хэргийн яаманд орох шалгалтад бэлдэж эхэлжээ.

Масако угсаа залгамжлах хунтайж Нарүхитотой Токиогийн их сургуульд оюутан байхдаа анх 1986 оны 11-р сард нэгэн хүлээн авалтын үеэр танилцжээ. Угсаа залгамжлагч хунтайж Масакод анхны харцаар дурлаж, түүний хайрыг хайж эхэлсэн гэдэг. Масако, угсаа залгамжлагч хунтайж хоёр 1987 онд олон удаа хамт явж байсныг олон хүн гэрчилдэг юм.

Масако хэсэг хугацаанд хүний нүднээс далд байсан боловч албан бусаар ханхүүтэй харилцах харилцаа үргэлжлүүлсээр байжээ. Масако Нарүхитогоос хэд хэдэн удаа гэрлэх санал авсны эцэст зөвшөөрчээ. Эзэн хааны ордон хос хоёрыг сүй тавьсан тухай 1993 оны 1-р сарын 19-нд албан ёсоор зарласан юм. Тэдний харилцаа аль эрт дууссан гэж үзэж байсан Японы нийгэмд энэ мэдээ гэнэтийн зүйл болсон юм. Угсаа залгамжлах ханхүү Нарүхито, Масако нар 1993 оны 6-р сарын 9-нд Японы уламжлалт хуримын ёсоор гэрлэжээ.

Эзэн хаан ба хатан хаан хоёроос 2001 оны 12-р сарын 1-нд Айко гүнж төржээ. Албан ёсны нэр нь "Тоши-но-мия" буюу Тоши гүнж гэдэг ажээ.

Тэрээр Японы эзэн хаан Нарүхитогийн хамт Монгол Улсад 2025 оны 7-р сарын 6-наас 14-ны хооронд албан ёсоор айлчилсан.

Ангилал:Японы хатан хаан
Суурь бүтэц

**Суурь бүтэц (Элсэн хэв шинж)**

Суурь бүтэц нь шингэн ба хөдөлгөөнт ёроолын хооронд үүсдэг геологийн онцлог шинж бөгөөд шингэний урсгалаар ёроолын материал хөдөлгөөнд орсноор бий болдог. Үүний жишээнд голын ёроол дээрх долгис, элсэн манхан зэрэг орно. Суурь бүтэц нь тунадас хуримтлагдах орчинд үүссэн тохиолдолд хадгалагдан үлддэг. Мөн урсгалын шинж чанартай уялдаа холбоотой байх нь элбэг бөгөөд урсгалын гүн, хурд, түүнчлэн Фрудын тоог тодорхойлоход ашиглаж болно.

### Суурь бүтэц үүсэх 
Суурь бүтэц нь олон төрлийн орчинд (жишээ нь, голын, салхин, мөстлөгийн гаралтай, голын адаг, гүн тэнгисийн) өргөн тархсан байдаг. Гэсэн хэдий ч тэдгээр хэрхэн үүсдэг талаар зарим маргаан бий. Суурь бүтэц үүсэх тухай хоёр үндсэн загвар байдаг: "доголдол үүсэлт" болон "агшин зуурын үүсэлт". Эдгээр нь харилцан бие биенээ үгүйсгэдэггүй.

### Доголдол үүсэлт 
Доголдолын онол нь ширүүн урсгалд бий болох ширүүн давалгаанууд тунадас авчирч, түүний хуримтлагдсанаар наалдамхай бус материалд доголдол бий болдог гэж үздэг. Улмаар эдгээр тунадас урсгалын тусгаарлагдах процессоор дамжин доош чиглэлд тархаж, улмаар элсэн хэв шинжүүд үүсдэг.
Бага Цэрэндондов

**Бага Цэрэндондов** Зүүнгарын хаант улсын нэг баатар жанжин нь байсан бодит түүхэн хүн.

Хархул ноёны хөвүүн Мэргэн Дайчин, түүний хөвүүн Агай, түүний хөвүүн Гүнбаяа, түүний хөвүүн бага хэмээх Цэрэндондов болно. Цэрэндондов бол Зүүнгарын хаант улсын их өрлөг бөгөөд Ойрадын их цэргийг засаж Казах, Киргиз, Каракалпак, Манж, Орос, Төвөд рүү хийсэн олон дайнд оройлон явж ялагдал хэмээгчийг умартан мартсан гэмээр агуу баатар эр байжээ.

### Намтар 
### Удам 
Бага Цэрэндондов жанжны ач нь Амарсанаагийн үед байсан Цоросын Нэмэхжаргал байна.

### Сонирхолтой баримт 
Бага Цэрэндондов жанжны илд өнөөдөр БНХАУ-ын Төв музейн тусгай танхимд байдаг. Илдний бариулыг эрдэнэсээр чимэглэсэн ба элдсэн ширэн гэр дээр нь тод бичиг, худам монгол, төвөд, араб бичгээр илдний эзэн хэн болох тухай дурдсан байна.

Ангилал:Зүүнгарын хаант улс
Ангилал:Монголын жанжин
Ангилал:Зүүнгарын жанжин
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн
Их Цэрэндондов

**Их Цэрэндондов** Зүүнгарын хаант улсын  жанжин нь байсан бодит түүхэн хүн.

### Намтар 
### Удам 
Их Цэрэндондов жанжны ач нь Зүүнгарын хаант улсын сүүлийн хаан Даваач юм.

### Сонирхолтой баримт 
Их Цэрэндондов жанжны нэг гайхамшигтай ялалт нв Зүүнгарын цэргийг удирдан Мөнх цаст уулс болон Элсэн цөлийг гатлан Төвөдийг эзэлсэн цэргийн ажиллагаа. Мөн Төвөдийг хамгаалан Манжийн их цэрэгтэй хийсэн дайн билээ.

### Мөн үзэх 
* Хар Усны тулалдаан

Ангилал:Зүүнгарын хаант улс
Ангилал:Монголын жанжин
Ангилал:Зүүнгарын жанжин
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн
Улиастайн 1900 оны монгол цэргийн бослого

**Улиастайн 1900 оны монгол цэргийн бослого** Энхтайван хүндийн удирдлага дор Манж Чин Улсын эсрэг гарч, 2000 цэрэг оролцжээ. 

## Бослогын үйл явц
Манж Чин Улсын гадаад дотоод орчин нөхцөл 19 дүгээр зууны эхэн үед хүнд байдалтай байсан. Энэ үед Манжид хятад тариачдын Ихэтуанийн бослого, Боксёрын буюу Их нударгатны бослого дэгдээд байсан үе буюу 1900 онд тэрхүү бослогыг дарах зорилгоор Халхаас 20000 цэрэг татахаар шийдсэн байна. Гэсэн ч 2000 цэрэг татаж чадсан. Энэхүү цэргийг Энхтайван хүнд удирдан зохион байгуулж, Манжийн төлөө Хятадын бослого дарахаар илгээхийг эсэргүүцсэн бослого гаргасан. Боссoн цэргүүд Улиастай дахь манж-хятад цэргийг бут цохисон бөгөөд Хятадын худалдааны пүүсүүдийг дээрэмдээд өөрсдийн хошуу нутаг руу тарж одсон байна.
Манжийн хааны захиргаанаас бослого гаргасан цэргүүдийг залхаан шийтгэхийг оролдсон боловч монголчуудыг хамарсан эсэргүүцэл гаргахаас болгоомжлон чадаагүй байна.

## Эшлэл
Ангилал:20-р зууны Улиастайн түүх
Ангилал:20-р зууны бослого
Ангилал:Монголын бослого
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх
Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл
Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн
Ангилал:Чин улс
Ангилал:1990 он
Ангилал:1990-д он