open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бернар Арно

**Бернаар Арно́** (франц. *Bernard Arnault*; 1949 оны 3-р сарын 5-нд төрсөн) -францын тэрбумтан-бизнесмен, "Louis Vuitton Moët Hennessy" групп компаний ерөнхийлөгч.

Түүнийг 2018 оны 4-р сард Европын хамгийн баян хүн гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Б.Арно 2020 оны 1-р сарын 18-нд Форбс (Forbes)-ын дүнэлтээр $117 тэрбум. -ын хөрөнгөтэй дэлхийн хамгийн баян хүн болсон. Гэвч 3 хоногийн дараа "Amazon"-ны Жефф Безост тэргүүн байраа алдсан байна.

2011 оны 7-р сарын 14-нд Францын Хүндэт Легионы одон хүртсэн. 

2022 оны 7-р сарын байдлаар Бернард Арногийн хөрөнгө 190.3 тэрбум доллараар үнэлэгдсэн. Тэрээр Forbes сэтгүүлээс гаргасан дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн жагсаалтын 3-т бичигдэж эхлэв. 

## Намтар 
Бернар Арно францын Рубе хотод төрсөн. Арно Францын нэр хүндтэй Политехникийн сургууль/École Polytechnique/ хэмээх дээд сургуульд сурч 21 насандаа инженерын диплом авсан боловч мэргэжлээрээ огт ажлаагүй байна. Арно эцгийнхээ хамтран зүтгэгч болж 4 жилийн дараа гэр бүлийн барилгын "Ferret-Savinel" компанийг тэргүүлэх болжээ. 

Арно хэсэг хугацааны дараа гэр бүлийн бизнесээ зарж АНУ руу явжээ. Тэнд хэдэн жил корпорацуудын нэгдэл, худалдан авалтын бизнесийг судалсан байна. Тэрээр АНУ-аас компаниудыг түрэмгийлэн авах Америкийн ердийн арга техник сураад эх орондоо буцаж ирсэн юм. 

1984 онд Арногийн анхаарлыг саяхан дампуурсан нэхмэлийн конгломерат Boussac татсан бөгөөд түүнээс гадна Christian Dior загварын компанийг эзэмшдэг болжээ. Буссакийн бүх үнэт хөрөнгийг мөнгөн хөрөнгө болгон хөрвүүлсэн боловч Арно "Кристиан Диор"-ыг хэвээр үлдээхээр шийджээ. Удалгүй тэрээр тансаг зэрэглэлийн барааны дэлхийн тэргүүлэгч компани болох төслийг санаачилж, эхлүүлсэн. Үүний тулд 1988 оноос хойш тэрээр шинээр байгуулагдсан "Moet Hennessy Louis Vuitton" (LVMH) компанийн хувьцааг худалдан авч эхэлсэн байна. Түүний компанид Louis Vuitton, Dior, Givenchy, Hennessy зэрэг брэндүүд багтдаг. Түүний хөрөнгө Америкийн гоёл чимэглэлийн “Tiffany & Co” компанийг худалдан авсны дараа ийнхүү огцом өссөн байна.

Бернард Арно олон тооны буяны үйлс хийдгээрээ мөн алдартай. Тэрээр урлагийн галерейг ивээн тэтгэж, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст дэмжлэг үзүүлж, бизнес, урлагт "шинэ авъяас чадварыг эрэлхийлж" дэмждэг байна. 2019 онд гал түймэрт өртсөн "Нотр Дам де Пари" буюу Парисын Дарь эхийн сүмийг сэргээн босгоход зориулж түүний сангаас 200 сая евро хандивлаж байжээ.

## Гэр бүл 
Хоёр дахин гэрэлсэн. 

Эхний эхнэр Анна Деваврен; тэд нар Антуан, Дельфина гэж хоёр хүүхэдтэй.

1991 онд хоёр дахь удаагаа төгөлдөр хуурч Элен Мерсье-тэй гэрлэж гурван хүүтэй болжээ.

Ангилал:1949 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:О-де-Франсын хүн
Ангилал:Францын бизнесмен
Ангилал:21-р зууны бизнесмен
Ангилал:20-р зууны бизнесмен
Ангилал:Хөрөнгө оруулагч
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)
Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн өргөмжит хүлэг баатрын командлагч шагналтан
Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (командлагч)
Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их офицер)
Ангилал:Тэрбумтан
Парисын Дарь эхийн сүм

**Парисын Дарь эхийн сүм** буюу **Нотр-Да́м-де-Пари́** (франц. *Notre-Dame de Paris*) -Парис хотын төвд орших католик шашны сүм бөгөөд Францын нийслэлийн нэгэн бэлэг тэмдэг юм. 

Урлагийн "Готик" хэлбэртэй сүмийг Парисын хамба лам Морис де Сюлли-гийн (франц. *Maurice de Sully*; 1105-1196) санаачилгаар 1163-1345 онуудад барьсан байна. Сүмийн Мөргөлийн хэсгийг 1182 онд аравнайлсан бөгөөд сүмийн баруун хэсгийг XIII зууны дунд үед барьж дуусгасан байна. 

1831 онд хэвлэгдсэн Виктор Гюгогийн ижил нэртэй түүхэн роман (15-р зууны тухай өгүүлсэн) нь уг сүмийг алдаршуулж, сүйрлээс аврахад ихээхэн хувь нэмэр болсон юм.

Сүмийн өндөр -35 метр, урт нь 130 метр, өргөн нь- 48 метр, Хонхны цамхагийн өндөр-69 метр, Эммануэль хонхны жин -13 тонн, хохны хэл нь -500 кг ажээ.

Францын шашны өвийн бусад чухал объектуудын нэгэн адил сүм хийд нь 1905 оны "Сүм ба төрийг тусгаарлах тухай" хуулийн дагуу төрийн өмчид байдаг бөгөөд Католик сүм нь мөнхийн үнэ төлбөргүй ашиглах эрхтэй ажээ.

2019 оноос өмнө жилд 14 сая жуулчид сүмийг үзэж сонирходог байжээ.

## Гал түймэр 
2019 оны 4-р сарын 15-нд болсон хүчтэй гал түймрийн улмаас тус алдартай сүм ихээхэн хохирсон. Гал түймэртэй 500 орчим хүн 9 цаг тэмцэж унтраасан байна. Сүмийг сэргээн заварлах ажил 5 жил үргэлжилж 700 сая евро зарцуулж 2024 оны 12 сарын 7-нд албан ёсоор дахин нээжээ.   

## Түүх 
1163 онд Францын VII Луи хааны үед барилгын ажил эхэлсэн байна. 1163 оны 3-4-р сард Ромын Пап лам III Александр Парист айлчлах үеэр сүмийн сууринд шавь тавьсан гэдэг байна. Парисын Дарь эхийн сүмийн 1250 -1265 онуудад барих ажлыг удирдаж байсан Жеан де Шелль (франц. *Jehan de Chelles)* болон 1250-1267 онд өмнөд хэсгийг барьж дуусгасан Пьер де Монтрей (франц. *Pierre de Montreuil )*  нарыг гол хоёр архитектор гэж үздэг байна. 

Гайхамшигтай дотоод засал чимэглэл бүхий сүм нь олон зууны турш хаадын хурим, эзэн хааны титэм хүртэх ёслол болон үндэсний хэмжээний оршуулах ёслол зэрэг болж байжээ.
Ангилал:Парисын барилга байгууламж
Ангилал:1345 онд байгуулагдсан
Ангилал:Францын христийн шашин
Роберта Амайон

**Роберта Николь Амайон** (франц. *Roberte N. Hamayon, Nicole-Roberte Hamayon*; 1939 рны 4-р сарын 29-нд төрсөн) - францын хэл зүйч, угсаатан зүйч, монгол судлаач. 1974 оноос Францын Боловсролын яамны дэргэдэх Дээд судалгааны практик сургуулийн (франц. *École pratique des hautes études, сокр. EPHE*)  хүндэт захирал, шашин судалын шинжлэх ухааны салбарын   (Умард Азийн шашин) эрхлэгч.

Сибирийн жижиг үндэстнүүд болон Монгол үндэстний уламжлалт шашин, түүний дотор бөө мөргөл судлал бол түүний судалгааны үндсэн чиглэл юм. 

1958 онд Сорбонны Их сургуульд хэл зүй, үндэстэн судлаач мэргэжилтэй болсон. Роберта Амайон Парисын Их сургуульд 1973 онд анхны докторын зэрэг «Монгол хэлний дүрмийн зарим элемент» (Dunod, 1976,  М.Л.Беффа-гийн хамтын бүтээл) хоёр дахь докторын зэргээ мөн Парисын Х-р Их сургуульд 1988 онд монголын бөө шашин судлалаар авсан. Энэ бүтээл нь 1990 онд «Esquisse d’une théorie du chamanisme sibérien» нэртэй хэвлэгдсэн байна.
 
1970 онд Парисын Х-р Их сургуульд Монгол судлалын төв байгуулж "Études mongoles et sibériennes" сэтгүүл гаргасан байна.

Тэрээр Монгол, Сибирь, Умард Хятадын нутгаар судалгааны экспедицид байнга оролцдог байжээ. 

## Бүтээлүүд 
* La chasse à l’âme. Esquisse d’une théorie du chamanisme sibérien (Nanterre, Société d’ethnologie, 1990
* Taïga, terre de chamanes (Paris, Imprimerie Nationale, 1997).
* The Concept of Shamanism : Uses and Abuses, Budapest, Akadémiai Kiado, 2001 (direction, avec Henri-Paul Francfort, et en collaboration avec Paul G. Bahn).
* Chamanismes, Paris, PUF (« Quadrige »)/ Diogène, 2003 (direction).

Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:Хэл зүйч
Ангилал:Угсаатан судлаач
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Гэллапын судалгааны хүрээлэн

**Гэллапын судалгааны хүрээлэн** (англи. American Institute of Public Opinion, товч. Gallup) — Америкийн нийгэм судлалын профессор Жорж Гэллапын (англи. *George Horace Gallup*, 1901-1984) байгуулсан, нийгмийн санал бодлыг судалдаг хүрээлэн.

1935 онд байгуулагдсан, дотоод, гадаад бодлогын асуудлаар хүн амын дунд тогтмол санал асуулга явуулж, АНУ-ын олон нийтийн санаа бодлын талаарх мэдээллийн хамгийн найдвартай эх сурвалжийн нэг гэдгээрээ олон улсын нэр хүндтэй байгууллага юм.

Гэллап 1947 онд барааны зах зээл судлалд чиглэсэн «Gallup International» нэртэй компаниудын олон улсын холбоог байгуулсан.

Үүсгэн байгуулагч Жорж Гэллапыг 1984 онд нас барахад түүний хүү Алек Гэллап «Gallup» гэж үгийг хэрэглэх эрхийн төлөө тус холбооны 50 гишүүнтэй зарга үүсгэжээ.
Ангилал:1935 онд байгуулагдсан
Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж
Оффтэйк гэрээ

**Оффтэйк гэрээ** (англи. offtake agreement, Off-take Contract) -үйлдвэрлэгдээгүй байгаа барааг худалдах/ худалдан авах тухай Гэрээ, хэлэлцээ юм. 

Үйлдвэрлэгч нь тодорхой хэмжээний бараа (түүхий эд) үйлдвэрлэх (олборлох) төлөвлөгөөтэй байгаа бөгөөд худалдан авагч тал буюу захиалагч (оффтэйкер, англи. Off-Taker) тодорхой хэмжээний бараа бүтээгдэхүүн тодорхой хугацаанд худалдан авахаар тохиролцон байгуулдаг Гэрээ юм.  Үүнд худалдан авагч Гэрээнд тохирсон хэмжээний бараа, бүтээгдэхүүнээ хугацаандаа заавал авах үүрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл бараа бүтээгдэхүүн дахиж хэрэггүй болсон байсан ч авахаар тохирсон хэмжээндээ авах үүрэгтэй байдаг бөгөөд худалдагч тал барааны үнээ урьдчилж авдаг давуу талтай онцлогтой Гэрээ юм.
Ангилал:Төслийн менежмент
Ангилал:Эрх зүй
Катрин Денёв

**Катрин Денёв** (франц. *Catherine Deneuve* [katʁin dəˈnœv], төрөхдөө **Катрин Фабьен Дорлеак**, франц. *Catherine Fabienne Dorléac*; 1943 оны 10-р сарын 22-нд Парис хотод төрсөн)- францын алдарт жүжигчин, дуучин.

## Намтар 
Катрин 1943 онд Парис хотноо жүжигчин Морис Дорлеак (Georges Maurice Edmond Dorléac: 1901-1979) Ренэ Симоно (франц. *Renée Simonot*; -төрөхдөө-Денёв-1911-2021) нарын гурван охины дундах нь болж төржээ. Эгч Франсуаза (1942-1967), дүү нь Сильвия (1946-) гэдэг байна. Жүжигчдийн гэрт өсч хүмүүжсэн эгд дүү гурав ямар нэг байдлаар амьдарлаа театр, кинотой холбосон байна.

Түүний жүжигчний карьер эхлэж байх үед эгч Франсуаза Дорлеак илүү алдартай жүжигчин байсан учраас үзэгчид эгчтэй нь эндүүрэхгүй байхын тулд эхийнхээ овогийг авчээ. 

Катрин Денёв зөвхөн нэг удаа гэрэл зурагчин Дэвид Бейли (1965-1972) албан ёсоор гэрлэж байсан. Албан бус гэрлэлтээс хүү Кристиан Вадим (эцэг нь-найруулагч Роже Вадим), охин Кьяра Мастроянни (эцэг нь жүжигчин Марчелло Мастроянни) нартай бөгөөд 5 ач зээтэй ажээ. 

2019 оны 11-р сарын 6-нд зүрэнд цус харваж 76 настай Денёв Парисын эмнэлэгт хэвтсэн байна. Дараа нь түүнийг хөдлөх чадваргүй болсон гэж гэр бүлийнхэн мэдээлсэн юм.

## Уран бүтээлийн замнал 
1964 оны Каннын кино наадмаар Катрин Денёвын гол дүрд тоголсон "Шербургийн шүхэр" (франц. *Les Parapluies de Cherbourg*) хөгжимт кино тэргүүн байр эзэлж жүжигчнийг алдаршуулсан байна. Дараа жил нь тэрээр польш гаралтай францын алдарт найрулагч Роман Полански-гийн анхны англи хэл дээрх сэтгэл зүйн триллер «Зэвүүцэл/ дургүйцэл» (англи. *Repulsion*)  кинонд гол дүрийг бүтээжээ. 

1967 онд эгч Франсуаза Дорлеак нас баржээ.  Катрин Денёв эгчтэйгээ "Рошфорын охидууд" кинонд хамт тоглосон тул хэвлэлийн анхаарлыг татсан байна. 

Түүнээс хойш онуудад францын найруулагч Луи Бунюэль («Тристана»- 1970, «Өдрийн гоо бүсгүй»  (франц. *Belle De Jour*-1967) бөгөөд Франсуа Трюффо («Сүүлийн метро», 1980) нарын кинонд тоглож францын тэргүүн жүжигчин гэгдэж байжээ. 

Түүний тоглосон «Энэтхэг-хятад /Индокитай/» 1992 онд хамгийн сайн гадаад кино гэдэг номинацид «Оскар» хүртсэн. 2000 онд Денёвын оролцон тоглосон Ларс фон Триерын «Харанхуйд бүжиглэгч бүсгүй» кино «Алтан навч» хүртсэн. 2002 онд Франсуа Озоны «Найман эмэгтэй» ихээхэн шуугиан тарьсан. 2016 онд дэлхийн кино урлагийг хөгжүүлэхэд оруулсан гавьяаг үнэлж францын нэр хүндтэй «Люмьер»-ын шагнал хүртсэн байна. 

К.Денёвын дуулах чадварыг найруулагч Клод Берри-гийн «Би танд хайртай» (франц. *Je vous aime,* 1980) кинонд «Dieu est un fumeur de Havanes…» нэртэй дуу дуулсанаас дүгнэж болно. 1981 онд тэрээр гоцлол дууны «Souviens-toi de m’oublier» хэмээх альбом гаргасан байна.

2022 онд 79-р Венецийн кино наадам түүнд хүндэт «Алтан арслан» шагналаа хүртээсэн байна.

Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:Парисын хүн
Ангилал:Францын жүжигчин
Ангилал:20-р зууны жүжигчин
Ангилал:21-р зууны жүжигчин
Ангилал:Сезар шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн
Ангилал:Европын кино академийн шагналтан
Ангилал:ЮНЕСКО-гийн тусгай элч
Ангилал:Плейбой загвар өмсөгч
Ангилал:Псевдоним
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Чойжилжавын Чойсамба

**Чойжилжавын Чойсамба** нь (1973 онд төрсөн, 2017 оны 8 сарын 23-нд нас барсан) Монгол Улсын Их Сургуулийн Сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны тэнхимийн багш, доктор, дэд профессор, сэтгүүл зүйн нэрт эрдэмтэн хүн байв. 

## Намтар 
Ч.Чойсамба 1973 онд Улаанбаатар хотод төрсөн.

* 1991 онд Нийслэлийн 23 дугаар сургуулийг төгсжээ. 
* 1995 онд Олон Улсын Харилцааны Дээд Сургуулийг дүүргэжээ. 
* 1994-1999 онд “Хар гар”, ”Далд ертөнц”, “Хоёулаа”, “Голливуд” зэрэг сониныг эрхлэн гаргаж байсан.
* 1997 оноос 2017 он хүртэл МУИС-ийн Сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны тэнхимд багшилж байлаа.
* 1997 оноос 2017 он хүртэл МУИС-ийн Үйлдвэрчний эвлэлийг 10 жил удирдаж байв.

Ч.Чойсамба Наполеоны олон улсын нийгэмлэгийн гишүүн байсан бөгөөд Наполеоны талаарх судалгаа, шинжилгээний ажлыг үнэлэн тус нийгэмлэгийн Хүндэт легионы медаль, хүндэт гишүүний медалиар мөн шагнасан юм.

## Ном бүтээл 
Ч.Чойсамба  нь “Монгол сонины мэдээ”, “Сонины хэл, найруулга”, “Сонины мэдээллийн бичлэгийн төрөл”, “Экологийн сэтгүүл зүй”, “Дэлхийн сэтгүүл зүйн түүх”, “Сэтгүүлчийн ёс зүйн алдаа”, “Сонирхолтой сэтгүүл зүй”, “XVIII зууны сэтгүүл зүйн түүх”, “XIX зууны сэтгүүл зүйн түүх”, “Сэтгүүл зүйн тухай яриа”, “Бат Хааны байлдан дагуулал”, “Дарангуйлагчдын дурлал. Сталин, Муссолини. Гитлер. Мао Зэдун”, “Наполеон Бонапарт”, “Завоевательные походы Батухана” зэрэг 40 гаруй нэг сэдэвт зохиол, гарын авлага, судалгааны 80 гаруй өгүүлэл бичиж хэвлүүлэн олны хүртээл болгож, сэтгүүл зүйн чиглэлээр суралцаж буй оюутан залуус, сэтгүүлчдэд арвин их мэдлэгийг түгээсэн юм.

## Гавьяа Шагнал 
* МУИС-ийн 2000 оны тэргүүний залуу багш, 
* 2003 онд Монгол Улсын шилдэг залуу эрдэмтэн, “Сод мэргэн” өргөмжлөл, 
* ШУА-ийн Алтан медаль, 
* Монголын Сэтгүүлчдийн Нэгдсэн Эвлэлийн уран бүтээлийн дээд шагнал Ж.Цэвээний шагнал
* МСНЭ-ийн нэрэмжит шагнал, 
* Хэвлэл мэдээллийн болон Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг
* Хүндэт легионы медаль
* Наполеоны хүндэт гишүүний медаль

## Гадаад холбоос 
ЭМГЭНЭЛ

Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Ангилал:1973 онд төрсөн
Францын IV Филипп

**IV Филипп** (1268 оны 4-5 сар - 1314 оны 11-р сарын 29) өөрөөр “Хөөрхөн буюу Гоо Филипп” (франц. *Philippe le Bel*, англи. *Philip the fair*;) - 1285 - 1314 он хүртэл Францын Вант улсыг удирдсан Капет овгийн алдар цуут Ван юм. Мөн Наваррын нэгдүгээр Ионнатай гэрлэж 1284 - 1305 он хүртэл Наваррын I Филипп Ван байв. "Зоригт" III Филипп хааны хүү.

Филипп хаан нь царайлгаараа нэртэй байсан ба түүнийг “Хөөрхөн/Гоо үзэсгэлэнт” буюу хуучны англи хэлээр “Fair” гэх дундад зууны ааш эелдэг зүс гоо охид эмэгтэйчүүдийг дүрслэх хэллэгээр хочилдог байв. Гэвч Филиппийн хувь хүн нь чанга хатуу, дарангуйлагч байснаас түүнийг найзаас илүү дайсан ихтэй болгоход хүргэж мөн “Төмөр Ван” (франц. *Le Roi de fer*) гэх ахин нэг хочтой болгожээ.

Францад феодалуудын улс төрийн эрх мэдэл буурч, хаант засаглал бэхжихэд "Хөөрхөн" Филиппийн (1285-1314) хаанчлал чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэрээр эцэг, өвөг эцэг IX Луи нарынхаа ажлыг үргэлжлүүлж байсан боловч түүний эрин үеийн нөхцөл байдал, зан чанарын онцлог, ордны зөвлөхүүдийнх нь явуулга заримдаа хааны бодлогод түрэмгийлэл, харгислалд хүргэдэг байжээ. Филиппийн хаанчлал Европ дахь Францын нөлөөг бэхжүүлсэн байна.

Түүний бүх үйл ажиллагааны гол чиглэл нь хааны хоосон сан хөмрөгийг дүүргэх байнгын хүсэл байсан бөгөөд тэрээр мөнгөний хатуу чанга бодлого хэрэгжүүлж байсан.

IV Филипп хааны Англи, Герман, Савой болон хилийн бүх эзэмшил рүү чиглэсэн эрч хүчтэй гадаад бодлого нь Францын эзэмшил газрыг нэмэгдүүлэхэд хүргэдэг байсан нь түүний үеийнхэн болон дараагийн үеийнхэн талархаж байсан цорын ганц ололт амжилт байв.

Ангилал:1285 онд төрсөн
Ангилал:1314 онд өнгөрсөн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:Сена-е-Марнагийн хүн
Ангилал:Наваррын хаан
Ангилал:Францын хаан
Ангилал:13-р зууны ноёрхогч
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Дундад зууны ноёрхогч
Ангилал:Капет овог
Ангилал:Капетинги
Ангилал:Дундад зууны Францын түүх
Монголын Социал-Демократ Нам

**Монголын Социал-Демократ нам** (товч.МСДН англи. Social Democratic Party of Mongolia)- Монгол Улсын улс төрийн нам.

1989 оны арванхоёрдугаар  сарын 28-ны цуглаан дээр Монголын Ардчилсан социалист хөдөлгөөн байгуу­лагд­санаа зарласан байна. АСХ-ний хөдөлгөөний нарийн бичгийн даргаар П.Улаанхүүг томилов. Бат-Эрдэнийн Батбаяр буюу Баабар, П.Улаанхүү, А.Ганбаатар, Р.Гончигдорж, А.Хатанбаатар, Л.Бямбажаргал нарын физик, математикийн багш, суурь шинжлэх ухааны эрдэмтэн голдуу нийлж байгуулжээ. 1990 оны 01-р сарын 04-ны өдөр АСХөдөлгөөнөөс Монголын ард түмэнд хандаж тунхаг гаргаж байсан байна. 1990 оны 01-р сарын 15-ны өдөр АСХөдөлгөөний түр журмыг боловсруулан идэвхтний хурлаар батласан байна. Социализмыг жинхэнэ утгаар нь байгуулна гэх МоАХ-ны залуустай Ардчилсан социалист хөдөлгөөн олон асуудал дээр нэгдэж байв. Ардчилсан сонгуулиар АИХ-ын танхимыг бүрдүүлнэ. Сонгогдсон хүмүүс нийтийн эрх ашгийг дээдэлж, нийгмийн халамжийг чухалчилж, бүх нийтийн  сайн сайхан амьдралын төлөө ажиллах ёстой гээд МАХН-ын тэр л үгширмэл социализмаас арай ангид үзэл бодол дэвшүүлэн гарч ирэв. Х.Андерсены “Хаан шал­дан байна” үлгэрээр жишээ аван МоАХ-ны анхны хурал дээр тавьсан илтгэлдээ МоАХ гарч ирснээр анх удаа хаан шал­­дан байна гэж хэлж чад­лаа хэмээн чанга дуугаар хэлэв.
 
***1990 оны 3-р сарын 2-нд Монголын социал демократ нам байгуулагдсанаа зарласан байна***. 1990 оны 3-р сарын 31-нд болсон Монголын социал демократ намын анхдугаар их хурлаар намын даргаар Баабар сонгогдсон байна. Тэрээр их хурлынхаа индэр дээрээс Үндэсний сэргэн мандалтын хувьсгал гурван үе шаттайгаар 1911, 1921, 1984 онуудад явагдсан бөгөөд эдүгээ монголчуудад сүүлийн гурван зуун жилийн хугацаанд өөрийн хувь заяаг өөрсдөө шийдэх боломж анх удаагаа олдож буйг дурдаад “хувьсгалын” бус “хувьслын” арга замаар улс орноо өөрчлөн шинэчлэхийн чухлыг онцлон тэмдэглэв. Мөн тэрээр анх удаа коммунист, марксист-ленинист үзэл баримтлал нь угтаа хүнлэг бус шинж чанартай бөгөөд тэрээр амьдрал практикт хэрэгжихдээ өөрийн эрхгүй дарангуйллын тогтолцоог бүрдүүлэх болдог хэмээн онолын үүднээс нотлон шүүмжилсэн ажээ.
1990 оны 4-р сарын 15-нд МоАХ, МоАН, АСХ, МСДН, ШДХ, МҮДН хамтран “Ардчилсан хүчний эвсэл байгуулах гэрээ”-нд гарын үсэг зурсан байна. 

2000 онд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, Монголын Социал Демократ Нам, Монголын Сэргэн Мандлын Нам, Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам нэгдэж “Ардчилсан нам” болсон.

2004 онд намаа сэргээн байгуулсан.

## 2012 оны УИХ-ын сонгуульд МСДН-аас нэр дэвшигчид: 
## 2016 оны УИХ-ын сонгуульд МСДН-аас нэр дэвшигчид: 
2020 онд Монголын Социал демократ нам ХҮН-тай хамтран эвсэл байгуулж Их хурлын сонгуульд оролцсон.  2000 оноос хойш Намын даргааар Адьяагийн Ганбаатар ажиллаж байна.
Ангилал:1990 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын нам
Ангилал:Социал демократ нам
Нуклеотид

**Нуклеотид** нь эсийн бөөмд байрлах өндөр молекулт органик нэгдэл юм. Нуклеотид нь азот агуулсан суурь, пентоз болон фосфорын хүчил гэсэн гурван төрлийн бодисоос бүтдэг.
Ангилал:Молекул биологи
Ангилал:Генетик
Ангилал:Нуклейн хүчил
Рамэн

**Рамэн** (япон. ラーメン、拉麺、柳麺 *ра:мэн* )  -Зуурсан Улаан буудайн гурилыг татаж сунгаад хийсэн (гоймон) шөл-Япон хоол. Тэжээллэг ихтэй, үнэ хямдтай, түргэн хоол юм. Энэ хоолыг Японоос гадна Хятадын болон Солонгосын үндэсний хоол гэж үздэг байна. Японд "Рамэн" хоолыг үндсэн хоолоо болгосон рестораныг **рамэн хоолны газар** (япон.ラーメン屋 ) гэдэг.

«Рамэн» гэдэг үг нь хятад хоёр ханзнаас үүсэлтэй «ламянь» (хятад. 拉麺, хялбар. 拉面, пиньинь *lāmiàn*, дуудлага.*ламянь*) гэдэг үг. Япон хэлээр «ра», «мэн» гэж уншиж дууддаг «татах», «гоймон» гэсэн утгатай үг юм. Энэ үгийг Дундад Азид "лагман" гэж дууддаг байна. Рамэн бол Хятадын дундад Азиас явсаар Японд ирсэн хоол гэж үздэг. Уг гоймонтой шөлтэй хоолыг бэлтгэх арга нь Дунгааны буюу дундад Азийнхаас өөр байдаг тул хятадууд «япон ламянь» гэж нэрлэдэг болжээ.

Иймд Рамэн хоолны эх орон бол Хятадын Дундад Ази учраас Японд чүүка-соба (хятад гоймон), Солонгост -рамён (солонгос. 라면) гэж тус тус дуудаж нэрлэдэг. 

Хямд үнэтэй, амттай, тэжээллэг гоймонтой "Рамэн" шөл Японд 1990-ээд оны эхээр ялангуяа томоохон хотуудад маш их алдартай болсон юм.

## Рамэн хийх арга 
Рамэн хийх шөлийг чанаж бэлдэнэ. Шөлийг бэлтгэхэд ашигладаг үндсэн төрлүүд нь: загасны шөл (аварга загасны сэрвээ), даши шөл (загасны баяжмал, хатаасан далайн байцаагаар хийсэн), махан шөл (үхэр, гахай, тахианы мах зэрэг). Хоол хийх явцад бараг бүх төрлийн шөлөнд үндэс, хүнсний ногоо, төрөл бүрийн амтлагч нэмнэ.

1.Рамэн шөлийг 4 үндсэн хэсэгт ангилдаг: *шио рамэн* (давстай шөл), *мисо рамэн* (мисо нэмдэг), *шоюу рамэн* (шар буурцагны шоюу нэмсэн), *тонкоцу рамэн* (гахайн яс, өөх тос, мөгөөрсөөс гаргасан шөлтэй).

2.Гоймонг бэлтгэж тусад нь усанд буцалгана.

3. Чанасан гоймонг аяганд хийгээд дээрээс нь шөлөө хийнэ. Дараа нь орцуудыг гоймон дээр тавьдаг: чашү, өндөг, даршилсан ногоо, хүнсний ногоо, нори (далайн замаг), нарүтомаки буюу камабоко (загасны шөлөөр хийсэн нухаш). Рамэныг савхаар иддэг бөгөөд шөлийг нь шаазан эсвэл шавар халбагаар ("Хятад халбага" гэж нэрлэдэг) ууж иддэг.

Ангилал:Япон хоол
Ангилал:Солонгос хоол
Константин Боборыкин

**Константин Николаевич Боборыкин** (1829—1904) оросын цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн. 1862-1863 онд  Өргөөнд суусан Оросын хаант улсын анхны консул. Оросын хаант улсын Оренбург мужийн дэслэгч генерал (1866—1875) Орловскийгийн (1875—1888) захирагч байсан.

## Намтар 
1829 оны 9-р сарын 13 (25)-нд төрсөн. Ярославск мужийн Боборыкин овгийнхоноос гаралтай. Эцэг нь хошүүч генерал Николай Лукьянович Боборыкин (1794—1860) эх нь Елизавета Фёдоровна Киссель. 

Тэрээр Михайловскийн их бууны сургуульд сурч байсан. 1844 онд юнкер /бага дэслэгч/ цолтой төгссөн байна. 

1849 оны 5-р сард дэслэгч цолтой морин их бууны № 8 ангид хуваарилагдсан байна. 1851 цэргийн морин их бууны бригадын арын албаны дарга. 1852 онд Бригадын даргын туслах, 1854 онд 3,4,5-р хуурай цэргийн ангийн их бууны ангийн даргын ахлах туслах. 1854 онд дэслэгч цол хүртэж  1855 онд Крым дахь Өмнөд Армийн их бууны  штабын даргын туслах болжээ. Крымын дайнд оролцож цэргийн ажиллагаанд амжилт гаргасан тул түүнийг 1855 онд ахлах дэслэгч /штаб-ротмистр/ цол олгосон байна. Кишинёв, Севастополь хотод Лев Толстой-той хамт алба хааж байжээ. 1857 онд Эзэн хааны Жанжин штабын даргын туслахаар томилогсон байна. 1859 онд ахмад цол хүртжээ.

**1861** онд Өргөө дахь Оросын анхны консулаар томилогдож дэд хурандаа цол хүртжээ. Оросын ГХЯ-ны сайд А.М.Горчаковын түүнд өгсөн зааварчилгаанд Өргөө дэх Оросын бүх худалдаачдыг "ямар нэгэн маргаантай хэргээс зайлсхийх, ингэснээр тэнд байгаа бүс нутагт хуурай замын худалдааг хөгжүүлэхэд саад учруулахгүй байх ёстой харин монголчуудтай их найрсаг, дотно харилцаж оросуудад сайн болгох хэрэгтэй» гэж зааварчилан бичиж байжээ. Боборыкин 1862 оны өвөл ирээд удалгүй Бээжинг зорьж, 1862 оны намар Өргөө-д буцаж ирээд 1863 оны хавар Монголыг орхин явжээ. 1863 онд Орост очоод хурандаа цол авчээ. 

1864 онд Боборыкин Гадаад хэргийн яаманд ажиллаж байгаад 1865 оны 6-р сарын 8-аас тэрээр Оренбургийн захирагчаар ажиллаж байхдаа Оренбургийн казакуудын армийн ахлах атаманы албыг нэгэн зэрэг хашиж байв; 1866 оны 3-р сарын 27-нд 1762 оны тунхаг бичигт үндэслэн хошууч генерал цол олгохын зэрэгцээ 1875 оны 3-р сарын 11 хүртэл ажиллаж байсан захирагчаар ажиллаж байжээ. 

1866-1868 онд тэрээр Оренбургийн цэргийн тойргийн командлагч, Оренбургийн захирагч-генералаар ажиллаж байжээ.

Оросын нийтлэгч, зохиолч Константин Головины бичсэнээр Боборыкин бол *«их ууртай, хүн муутай, атаархуу, сул арчаа муутай хүн байсан. Түүнийг насаар нь гэр бүл, нийгэм, удирдлага нь зовоож садаа болдог байсан мэт сэтгэгдэл бусдад төрүүлдэг байсан. Тэр хүн бүрт ууртай ханддаг байсан, ялангуяа Орловын дээд гаралтай хүмүүст»*.

Тэрээр өвчний улмаас 1888 оны 1-р сарын 30-нд албанаасаа чөлөөлөгдөж 1904 оны 2-р сарын 5-нд москва хотод нас баржээ.

Ангилал:1829 онд төрсөн
Ангилал:1904 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний дэслэгч генерал
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний дипломат төлөөлөгч
Ангилал:19-р зууны дипломатч
Ангилал:Хаан ба Ханы Цагаан бүргэд одон шагналтан
Ангилал:Крымын дайны хүн
Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд
Ангийн Улирал (2006 оны кино)

***Ангийн Улирал*** () нь Sony Pictures Animation болон Columbia Pictures кино компаниудын хамтарсан 2006 оны 3-D хөдөлгөөнт инээдмийн кино юм.

2006 оны 9 сарын 29-ны өдрүүдэд АНУ-ад нээлтээ хийсэн тус киног Жилл Култон болон Рожер Аллерс найруулж Мартин Лоуренс, Эштон Кутчер, Гэри Синиз, Дебра Мессинг, Билли Коннолли, Жон Фавро, Жоржиа Энгель, Жейн Краковский, Гордон Тоотооз болон Патрик Уорбертон нарын жүжигчид дуу оруулжээ.

Тус киноны DVD, Blu-ray, UMD Video дээрх хувилбар нь 2007 оны 1 сарын 30-нд худалдаанд гарсан.

## Дүрүүд 
* Мартин Лоуренс — Боог
* Эштон Кутчер — Эллиот
* Гэри Синиз — Шоу
* Дебра Мессинг — Бет
* Билли Коннолли — МакСкуизи
* Жон Фавро — Рейли
* Жоржиа Энгель — Бобби
* Жейн Краковский — Жизель
* Гордон Тоотооз — Горди
* Патрик Уорбертон — Иан
* Коди Камерон — Ноён Вини
* Дэнни Манн — Серж
* Мэдди Тейлор — Дени
* Ника Футтерман — Рози
* Мишель Мурдокка — Мария
* Фергал Рейли — О'Түүл

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2006 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:3D кино
Ангилал:Хүүхэлдэйн кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Гар

* Компьютерын гар
* Хүн, амьтны гар

Газар зүйн байршил, суурин

* Гар (департамент)
Хараавчийн Аюурзана

**Хараавчийн Аюурзана** (1952 онд Говь–Алтай аймгийн Шарга суманд төрсөн) -Монгол улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, хятад судлаач, дипломатч.

## Намтар 
1971 онд Говь-Алтай аймгийн төв Алтай хотын арван жилийн дунд сургууль, 

1972-1978 онд ЗХУ-ын Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль, 

1992 онд ОХУ–ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын академийг тус тус дүүргэсэн. 

Малайзийн Дипломатын болон олон улсын харилцааны институтийн “Олон улсын хямралыг зохицуулах нь“(The International Crisis Management Course) сэдэвт дамжаанд суралцсан. 

1978 оноос 2013 он хүртэл ГХЯ-ны газар, хэлтсүүдэд дэд атташе, атташе, нэг, хоёр, гуравдугаар нарийн бичгийн дарга, зөвлөх, газрын даргаар ажиллаж ирсэн бөгөөд чингэхдээ, 2000-2001 болон 2004-2009 онд ГХЯ-ны Хөрш орнуудын газрын захирлаар ажиллаж байсан.

1981-1987 онд Бээжинд суугаа ЭСЯ–нд атташе, 1993-1997 онд зөвлөх, 2001-2004 онд Элчин зөвлөхөөр тус тус ажиллаж байсан.

2009-2012 онд Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд. Энэ үеэр Бүгд Найрамдах Тажикстан Улс, Киргизийн Бүгд Найрамдах Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайдаар хавсран сууж байсан.

Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин дипломат цолтой.

Хятад, орос, англи хэлний мэдлэгтэй.

Гэр бүл хоёр хүүхэдтэй.

## Бүтээл 
"Монгол улсын дипломат албанд зүтгэсэн он жилүүд" ном хэвлүүлсэн.

Ангилал:Шаргын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Казахстан дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:1952 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Шатарбалын Раднаасэд

**Шатарбалын Раднаасэд** (Говь-Алтай аймгийн Алтай хотод 1976 онд төрсөн) - Монгол улсын улс төрч, УИХ-ын гишүүн.

## Намтар 
1994 онд Улаанбаатар хотын 40-р дунд сургууль төгссөн.

1998 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төссөн.

1998-2000 онд Хууль зүйн яамны Эрх зүйн шинэтгэлийн стратегийн удирдлага, нэгдсэн төлөвлөлтийн газарт мэргэжилтэн

2000-2007 онд Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын Хуулийн хэлтэст шинжээч, референт

2008 онд МАХН-д элссэн. 

2007-2009 онд Авлигатай тэмцэх газрын Урьдчилан сэргийлэх, соён гэгээрүүлэх хэлтсийн дарга

2009 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын хуулийн бодлогын зөвлөх

2010-2011 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын хуулийн бодлогын зөвлөх

2011-2012 онд Монгол Ардын Намын Намын байгуулалтын хэлтсийн дарга

2012-2014 онд МАН-ын Удирдах зөвлөлийн хэрэг эрхлэх газрын дарга

2014-2015 онд Улсын Их Хурал дахь Монгол Ардын Намын бүлгийн ажлын албаны дарга

2015-2016 онд Улсын Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын дарга

2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (Говь-Алтай аймгаас сонгогдсон)

2016-2019 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга

2019 оны 5-р сард Ш.Раднаасэд МАН-аас гарах өргөдлөө МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгч байжээ.

2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (Говь-Алтай аймгаас сонгогдсон)

2022 оны 12-р сарын 13-нд "Нүүрсний хулгай"-д оролцсон байх магадлалтай гэж түүний нэрийг АТГ-аас газраас зарласан байна. 

Англи, орос хэлтэй. 

## Гэр бүл 
Энхнэр Б.Хонгорзул, хоёр хүүхэдтэй.

## Шагнал 
2009 онд Алтан гадас одон хүртсэн.

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Алтайн хүн
Ангилал:1976 онд төрсөн
Гучин жилийн дайн

**«Гучин жилийн дайн»** (герман. *Dreißigjähriger Krieg*; англи. ''Thirty Years' War*; швед. *Trettioåriga kriget*; нидерл. *Dertigjarige Oorlog*; испани. *Guerra de los Treinta Años*; франц. *Guerre de Trente Ans*; чех. *Třicetiletá válka*, дани. *Trediveårskrigen'') - 1618-1648 онуудад Ариун Ромын эзэнт гүрний болон Европын бүхий л орнуудыг их бага хэмжээгээр хамарсан хэд хэдэн дайныг нэгтгэсэн түүхэн нэршил.  

Дайн нь Ариун Ромын эзэнт гүрний протестант болон католик шашинтнуудын хоорондох шашны хэд хэдэн мөргөлдөөнөөр эхэлж, улмаар Европ дахь янз бүрийн хүчний хоорондын тэмцэл болон хувирсан дайн юм. 

Энэхүү мөргөлдөөн нь Европ дахь шашин хоорондын сүүлчийн томоохон дайн байсан бөгөөд үр дүнд нь Вестфалийн олон улсын харилцааны тогтолцоог бий болгосон түүхтэй. Үүний үр дүнд Ариун Ромын эзэнт гүрний нутаг дэвсгэр дэх Христийн шашны хамгийн том урсгалууд (Католик, Лютеранизм, Калвинизм) тэгш эрхтэй болсон байна (энэ нь консерватив католик шашныг дэмжигч хүчний ялагдал байсан юм). Гучин жилийн дайны улмаас Европын улс орнуудын төрийн эрх мэдэлд шашны хүчин зүйлсийн нөлөө огцом суларсан байна. 

1648 оны 10-р сарын 24-ний өдөр Вестфалийн энхийн Гэрээ нь Ариун Ромын эзэн хаан болон эзэнт гүрний эзэмшил газруудын хоорондох хүчний шинэ тэнцвэрийг тогтоож, 1806 онд задран унатал эзэнт гүрэнд үйлчилж байсан үндсэн хуулийн тогтолцоог тодорхойлсон. Бүгд Найрамдах Нидерландын Нэгдсэн Аймгууд болон Швейцарийн Холбоо тусгаар улс болж, эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнээс гарав. Европ дахь ноёрхол Францад шилжиж, Испанийн уналт илэрхий болов. Швед улс хагас зуун жил гаруйн хугацаанд агуу гүрнүүдийн нэг болсон байна.

Ангилал:Гучин жилийн дайн
Мөнхийн Пунцаг

**Мөнхийн Пунцаг** (1947 онд Өмнөговь аймгийн Сэврэй суманд төрж, 1997 онд нас барсан) - Монголын самбо бөхийн тамирчин, дасгалжуулагч. 1972 оны Европын нээлттэй аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт, 1975 оны дэлхийн аварга, 1973, 1974 оны дэлхийн аваргын мөнгөн медальт тамирчин. 1975 онд Монгол улсын гавьяат тамирчин цол хүртсэн.  Тэрбээр 52 кг хүртэлх хамгийн бага жинд өрсөлддөг байсан. 

Дунд сургуулиа алтан медальтай төгсөөд ЗХУ-ын Свердловск хотын Уралын политехникийн дээд сургууль төгссөн. Дээд сургуулийн дипломын ажилдаа Дархан хотын Дулааны цахилгаан станцийг шинэчлэх төсөл бичсэнийг хэрэгжүүлж ДЦС-ын хүчин чадлыг хоёр дахин өсгөх боломжтой болсон юм. Спортын замналаа дуусгасны дараа Дарханы ДЦС-д ажиллаж, тус хотын самбо бөхийн дасгалжуулагч хийж байжээ. Түүний шавь нараас самбо болон жүдо бөхийн тамирчин Гандолгорын Батсүх самбо бөхийн дэлхийн аварга болжээ. 

2018 оны 11-р сард түүний төрсөн сумын сургуулийг түүний нэрэмжит тэмцээн болсон юм. Мөн жил бүр түүний төрсөн суманд Гавьяат тамирчин М.Пунцаг, аймгийн хурц манлай арслан П.Бямбаа нарын нэрэмжит "Сэврэйн цом" бөхийн тэмцээн уламжлал болгон зохион байгуулагдаж байна.

Ангилал:Монголын самбочин
Ангилал:Самбогийн дэлхийн аварга
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Сэврэйн хүн
Ангилал:1947 онд төрсөн
Ангилал:1997 онд өнгөрсөн
Эрдэнэбатын Цэндбаатар

* Эрдэнэбатын Цэндбаатар** (1996 оны 10 сарын 16-нд төрсөн) нь Монголын мэргэжлийн боксчин юм. Тэрээр 2016 оны Зуны Олимпийн наадамд бантам жинд өрсөлдсөн бөгөөд шөвгийн дөрөвт шалгарсан. 2018 оны Азийн наадмаас алтан медаль хүртсэн.

## Мэргэжлийн боксын тулаанууд 
## Гавьяа амжилт 
* 2018 оны Азийн наадам - Алтан медаль
* 2016 оны Зуны Олимпийн наадам - Шөвгийн дөрөв

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоосууд 
* BoxRec дээрх Эрдэнэбатын Цэндбаатарын профайл
* Olympics.com дээрх профайл
* Olympedia дээрх профайл

Ангилал:Монголын боксчин
Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн
Ангилал:1996 онд төрсөн
Хулиан Альварес

**Хулиан Альварес** (испани. *Julián Álvarez*; 2000 оны 1-р сарын 31-нд Аргентины Кордова мужийн жижиг Кальчин хотод төрсөн) -аргентины хөлбөмбөгчин, английн «Манчестер Сити» болон  Аргентины шигшээ багийн довтлогч. 2021 оны Америкийн цомын эзэн бөгөөд тэр жилдээ Өмнөд Америкийн шилдэг хөлбөмбөгчөөр шалгарсан. 2021 онд Аргентины шилдэг довтлогч цол хүртсэн.

Ангилал:2000 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Аргентинчууд
Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч
Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга‎
Ангилал:Өмнөд Америкийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин
Ангилал:2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч
Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч
Ангилал:Ривер Плейт багийн тоглогч
Ангилал:Премьер лигийн тоглогч
Преториа

**Преториа** (англи. африк. *Pretoria*, зулу, коса *E-Pitoli*) -Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах улсын хот, тус улсын "гурван нийслэлийн" Засаг захиргааны (гүйцэтгэх засаглалын байгууллагууд байрладаг) нийслэл. Бодит байдлаар Улсын Үндэсний нийслэл юм. Африк тивийн хамгийн орчин үеийн хотын нэг Преториа хотын хүн ам 2017 оны байдлаар 2,9 саяд хүрсэн байна. 

Преториа хот Цване хэмээх хотын хэмжээний тойрогт багтддаг тул заримдаа Цване (Тсвана, Тшване) гэж нэрлэх тохиолдол байдаг. 

Тус хот нь ӨАБНУ-ын хамгийн их хүн амтай Йохааннесбург хотоос зүүн хойно 55 км зайд оршдог.  

## Түүх 
Энэ хотыг 1855 онд нүүн суурьшигчдын удирдагч Мартинус Преториус үүсгэн байгуулж, хотыг өөрийн эцэг Андрис Преториусын нэрээр нэрлэжээ. "Цуст голын тулалдаан"-д зулучуудыг ялсны дараа эцэг Андрис Преториус үндэсний баатар болжээ. 1860 онд Преториа Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах улсын (мөн Трансвааль Бүгд найрамдах улс гэгддэг) нийслэл болжээ.

1880 оны 12-р сараас 1881 оны 3-р сар хүртэл Англи-Боерын нэгдүгээр дайн, дараа нь хоёрдугаар дайны үеэр 1900 оны 6-р сарын 5-нд Преториа хот бууж өгч 1902 оны 5-р сарын 31-нд Преториа хотод Феринихингийн энхийн Гэрээнд гарын үсэг зурснаар дайн дууссан байна. Преториа нь Английн мэдэл дор Трансваалын засаг захиргааны төв болсон түүхтэй.

1910 онд Трансвааль, Улбар шар (англи. *Orange River Colony*, голланд. *Oranjerivierkolonie*) голын колони улс, Капсын болон Натал колониудыг нэгтгэж Өмнөд Африкийн Холбоо (Их Британийн бүрэлдэхүүнд) байгуулж Холбооны Засаг захиргааны нийслэлээр Преториа, хууль тогтоох нийслэлээр Кейптаун хотыг гэж зарлан тунхагалсан байна.

1961 онд Өмнөд Африкийн холбоо Их Британиас тусгаар тогтнолоо зарласны дараа Преториа засаг захиргааны нийслэл хэвээр үлджээ. "Апартеид" буюу арьс өнгөний ялгаварлалын үед Преториа хотыг апартеидын цайз гэж нэрлэдэг байв.

Өнөөгийн Преториа бол орчин үеийн томоохон хот юм. Энэ хотод олон усан оргилуур, цэцэрлэгт хүрээлэн, ногоон байгууламж, тэнгэр баганадсан барилгууд бий. Преториа бол баян, ядуугийн хорооллын бүсээр заагласан ялгаатай хот юм. 2010 онд Өмнөд Африкт хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулагдахад Преториад хэд хэдэн тоглолт болж, Лофтус Версфельд цэнгэлдэх хүрээлэнг шинэчилсэн байна.

Преториа бол тус улсын эдийн засаг, шинжлэх ухаан, худалдааны чухал төв юм. Тус хот өндөр хөгжсөн автозамтай, төмөр замууд дамжин өнгөрдөг зангилаатай, олон улсын нисэх онгоцны буудалтай.
Португал хэлтэй Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл

**Португал хэлтэй улсуудын хамтын нөхөрлөл** (португал. *Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, **CPLP***) - 1996 оны 7-р сарын 17-нд байгуулагдсан, португал хэлийг төрийн албан ёсны хэлээ болгосон улс орнуудыг нэгтгэсэн олон улсын байгууллага. 

Албан ёсоор португал хэл ашиглаж, түүхэн өв уламжлал, нийтлэг хэл, хөгжил, ардчиллын талаарх нийтлэг үзэл баримтлалаар нэгдсэн үндэстнүүдийн ард түмний хамтын нийгэмлэгийг бий болгох санааг цаг хугацааны явцад олон хүн хүсэж байжээ. 1983 онд Португалын Гадаад хэргийн сайд Хайме Гама Кабо-Верде улсад албан ёсны айлчлал хийх үеэрээ: "Гурван тивээр тархсан португал хэлээр ярьдаг долоон орны төвлөрлийг бий болгох хамгийн зөв үйл явц хэрэгтэй. Европ, Америк хоёр жилд нэг удаа төр, засгийн тэргүүн нарын дээд хэмжээний уулзалтыг зохион байгуулах, Гадаад хэргийн сайд нарын жил бүрийн уулзалтыг сурталчлах, улс төрийн газрын захирлуудын хоорондын улс төрийн зөвлөлдөх уулзалт, НҮБ болон бусад олон улсын байгууллагын төлөөлөгчдийн тогтмол уулзалт, түүнчлэн "Парламент хоорондын холбоо дахь португал хэлтэй бүлгийн үндсэн хуулийг урагшлуулах" хэрэгтэй гэжээ.

Лиссабон дахь Бразилын Элчин сайд Хосе Апаресидо де Оливейрагийн хүчин чармайлтаар 1990-ээд онд энэ үйл явцад шийдвэрлэх түлхэц өгсөн байна. **CPLP**-ийг бий болгох үйл явцын анхны тодорхой алхмыг 1989 оны 11-р сард Сан Луис-ду-Мараньяо хотод португал хэлээр ярьдаг Ангол, Бразил, Кабо-Верде улсын төр, засгийн тэргүүн нарын анхны уулзалтыг тохиолдуулан хийсэн. Бразилын Ерөнхийлөгч Хосе Сарнигийн урилгаар Гвиней-Бисау, Мозамбик, Португал, Сан-Томе ба Принсипи улсууд оролцсон тус уулзалтаар хамтын нийгэмлэгийн нийтлэг хэлийг сурталчлах, түгээн дэлгэрүүлэх зорилготой Олон улсын Португал хэлний хүрээлэнг (IILP) байгуулахаар шийдвэрлэв.

Хамтын нөхөрлөлд Португал болон түүний хуучин колони байсан Ангол, Бразил, Гвиней-Бисау, Кабо Верде, Мозамбик, Сан-Томе ба Принсипи улсууд багтдаг байна. 2002 онд тусгаар тогтнолоо зарласны дараа Зүүн Тимор, 2014 онд Экваторын Гвиней улсууд Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орнуудын эгнээнд нэгдсэн байна.

2005 онд Анголын нийслэл Луанда хотод болсон, Хамтын нөхөрлөлийн гишүүн орнуудын хурлаар жил бүрийн 5-р сарын 5-ны өдөр португал хэл, соёлын өдрийг дэлхий даяар тэмдэглэж байхаар тогтсон байна. 

Дэлхий дээр 2020 оны байдлаар португал хэлээр 300 орчим сая хүн ярьдаг байна.

Байгууллагын албан ёсны цахим хуудас: https://www.cplp.org/

Ангилал:Португал хэл
Францын хаант улс

**Францын Хант Улс** (Франц: *Royaume de France*; англи: *Kingdom of France*) нь Дундад зууны эхэн үеэс 19-р зуун хүртэлх хугацаанд Францын газар нутагт оршиж байсан хаант улс юм. Мөн Европ тивд дундад зууны дээд үеийн хамгийн хүчирхэг гүрэн байсан төдийгүй Колоничлолын эхэн үеийних хүчирхэг улс байв. 

### Эхлэл 
Өнөөгийн Франц Улсын (V-р Бүгд Найрамдах Франц Улсын) суурь нь анх Каролинын Эзэнт Гүрний баруун хагас буюу Баруун Францаар тавигджээ. Баруун Францыг Каролинын удмын хаад 987 он хүртэл удирдаж, дараагаар нь Хью Капет хаант өргөмжлөгдснөөр Капетин угсаа байгуулагдаж, Баруун Франц бие даах болов. Тэр цагаас эхлэн энэхүү газар нутгийг “Франкиа” (Francia) харин хаадыг нь “Rex Francorum” буюу “Франкуудын Хаан” хэмээх болов. Мөн Дээд дундад зууныг хүртэлх 300 жилийн хугацаанд  уг нэршил нь хэрэглэгдсээр байжээ.

II Филипп хааны үеэс эхлэн “Францын Хаан” (Rex Francie) гэх цолыг Капетин угсааны хаад хэрэглэх болж, “Франкиа” нь 1204 оноос эхлэн албан ёсоор “Францын Хаант улс” болов. Үүнээс хойш Францын хаан ширээнд Капетин, Валуа, Бурбон угсааны овгууд дараалан суужээ. Гэвч 1792 онд Францын Хувьсгалаар уг Хаант улсын хаанчлал дуусгавар болжээ. 

Францын Хаант улс нь мөн Наваррын Хант улстай хоорондоо нэг хаан хуваан (1284-1328 ба 1572-1620 онуудад) зэрэгцэн оршиж байгаад сүүлд нь Наваррыг бүрэн эзэлсэн байна. Хэдий Наварра нь Францын мэдэл орсон ч Францын хаад “Наваррын Хаан” хэмээх цолыг үргэлжлүүлэн авдаг байжээ. 

### Дундад зуун 
|left|233x233px]]
Францын Хаант улс нь дундад зууны үед төвлөрсөн засаг захиргаатай байсангүй. Феодализмын шаталсан захиргаанаас үүдэн Британи (өнөөгийн Англи) болон Каталонид хааны хүч нөлөө бараг л мэдрэгдэггүй байв. Дундад зууны сүүл үед Францын Хаад болон тэдний харъяат Английн хаадын хооронд байнгын үл ойлголцол, асуудлууд гардаг байсан бөгөөд энэ нь яваандаа даамжирч Зуун жилийн дайны үндэс болжээ. Хэдийгээр дотоод гадаадын үймээн тасардаггүй байсан ч Францын хант Улс хамгийн хүчирхэг гүрнүүдийг нэг байлаа.

Үе үеийн Францын хаад феодал ноёдоос хамаарлагүй байхын төлөө зүтгэж байсан ч хамгийн ихээр өөртөө хүчийг төвлөрүүлж чадсан нь XIII Луи байв. Түүний хүү XIV Луиг түүхчид хэмжээгүй эрхт “Наран” хаан байсан гэж үздэг.
Ангилал:Шинэ эриний өмнөх Францын түүх
Ангилал:Дундад зууны Францын түүх
Ангилал:843 онд байгуулагдсан
Ангилал:1848 онд татан буугдсан
Николло Паганини

**Никколо Паганини** (итали. *Niccolò Paganini*; 1782 оны 10-р сарын 27-нд Генуя хотод төрсөн- 1840 оны 5-р сарын 27-нд Ницца хотод нас барсан) - италийн хийлээр уран тоглогч, хөгжмийн зохиолч. 

## Намтар 
Никколо Паганини нь Антонио Паганини (1757-1817) болон Тереза ​​Боккардо нарын зургаан хүүхдийн гурав дахь болж төржээ. Эцэг нь нэгэн цагт Генуя (итали. *Genova* [ˈdʒɛːnova], латин. *Genua, Ianua*) хотын боомтод ачигч байгаад сүүлдээ жижиг дэлгүүртэй болжээ. 

Түүний эцэг хүүгийнхээ авьяас чадварыг анзаарч, 5 настайд нь мандолин, 6 настайд нь хийл хөгжим зааж эхэлжээ. Хөгжимчний өөрийнх нь дурсамжаас үзэхэд аав нь зохих ёсоор хичээнгүй бол түүнийг хатуу шийтгэж байжээ. Энэ нь түүний эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлсөн гэдэг. Гэсэн хэдий ч Никколо өөрөө хөгжмийн зэмсэгт улам их дуртай болж, сонсогчдыг гайхшруулах чадвартай болохын төлөө шаргуу хөдөлмөрлөж байсан гэдэг. Хүүхэд байхдаа тэрээр хийл хөгжимд зориулсан хэд хэдэн бүтээл (хадгалагдаж үлдээгүй) бичсэн нь хэцүү байсан ч өөрөө амжилттай тоглож чаддаг байсан. Удалгүй Никкологийн эцэг хүүгээ хийлч Жованни Серветтод шавиар оруулжээ. 1793 оноос эхлэн Никколо Генуягийн сүмүүдэд тогтмол тоглож эхэлсэн байна. Тухайн үед Генуя, Лигурид сүм хийдэд зөвхөн оюун санааны төдийгүй шашны хөгжим тоглодог уламжлалтай байв. Нэгэн удаа түүний хөгжим тоглож байхыг зохиолч Франческо Гнеккогийн (Francesco Gnecco) сонссод залуу хөгжимчинд зөвлөгөө өгөх болжээ. 

Николло 1795 оны 7-р сарын 31-нд Генуя хотын Сент-Агостино театрт анх олон нийтийн өмнө тоглосон байна. Энэ тоглолтоос олсон мөнгөөрөө тэрээр Парма явж алдарт хийлч Алессандро Ролла-гийн сурагч болохоор төлөвлөж байв. Францыг шүтдэг байсан генуяагийн сонсогчид Никкологийн тоголсон хөгжмийг халуун дотноор хүлээн авчээ. 

1797 оны эхээр Паганини эцгийнхээ хамт анхны концертын аялан тоглолтоо Милан, Болонья, Флоренс, Пиза, Ливорно зэрэг хотуудаар хийжээ. Энэ үеэр Никколо олон концерт тоглоогүй бөгөөд зав чөлөөгөөрөө хийл тоглох техникээ сайжруулахад зориулж, багшгүйгээр бие даан суралцаж байжээ.

Ангилал:1782 онд төрсөн
Ангилал:1840 онд өнгөрсөн
Ангилал:Италичууд
Ангилал:Женовагийн хүн
Ангилал:Италийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Италийн хөгжимчин
Ангилал:19-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч
Ангилал:19-р зууны хөгжимчин
Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Алтан Шпорн одон шагналтан
Дагвадоогийн Амарсанаа

**Дагвадоогийн Амарсанаа** (1965 оны 12 сарын 10-нд Баянхонгор аймгийн Баянхонгор суманд төрсөн) нь Монголын улс төрч, төр нийгмийн зүтгэлтэн, 2008-2012 онд Баянхонгор аймгийн засаг даргаар ажиллаж байсан хүн.

### Боловсрол 
Д.Амарсанаа 1973-1983 онд Баянхонгор аймгийн Баянхонгор сумын 10 жилийн Номгон дунд сургууль, 1992 онд ОХУ-ын Эрхүү хотын Улсын их сургуульд элсэж хуульч мэргэжлээр 1997 онд төгссөн. 2004-2005 онд "Улаанбаатар хотын "Эрдэм" их сургуулийг Бизнесийн удирдлагын магистр, 2005 онд Удирдлагын академийг төрийн удирдлагын менежер мэргэжлээр тус тус дүүргэсэн.

### Эрхэлсэн ажил 
Д.Амарсанаа ажил хөдөлмөрийнхөө гарааг 1983 оноос эхэлж, 1983-1984 онд Баянхонгор сумын 10 жилийн хоёрдугаар дунд сургуульд лаборант, 1984-1985 онд Баянхонгор сумын 10 жилийн нэгдүгээр дунд сургуульд багш, 1996-2000 онд Баянхонгор аймгийн Төрийн хянан шалгах хорооны Хянан байцаагч, 2000-2004 онд Баянхонгор аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын тэргүүлэгч, 2000-2008 онд Баянхонгор аймгийн Нийгмийн даатгалын хэлтсийн дарга, 2008-2012 онд Баянхонгор аймгийн Засаг дарга, 2016-2022 онд Баянхонгор аймгийн Хөдөлмөр халамжийн үйлчилгээний газрын даргаар ажиллаж байв.

### Гавьяа шагнал 
*Санхүү, эдийн засгийн тэргүүний ажилтан (2000 он)
*"Алтан гадас" одон (2004 он)
*Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2019 он)
*Ардын хувьсгалын ойн медалиуд

Ангилал:1965 онд төрсөн
Ангилал:Баянхонгорын (хот) хүн
Ангилал:Баянхонгор аймгийн засаг дарга
Феодализм

**Феодализм** гэдэг нь 19-р зуунаас хэрэглээнд нэвтэрсэн нэршил бөгөөд, уг нэршлээр дундад зууны Европд 9-р зуунаас 15-р зууны хооронд цэцэглэн хөгжиж байсан нийгмийн зохион байгуулалтыг тайлбарладаг байна. Феодал нийгмийн хүчинд Европын цайз хэрэм, хүлэг баатруудын туульс цаашлаад сэргэн мандалтын үе, хөрөнгөтний хувьсгал төрсөн.  

## Феодал нийгэм 
Феодал нийгэм нь газрын эзэн болон түүний хараат албат хоорондын харилцаан дээр тулгуурлан оршдог. Өөрөөр хэлбэл газрын эзэн өөрийн эзэмшил нутгаа хараат албатдаа даатган захируулахад, албат хүлээн авсан эрх мэдлээрээ тухайн нутгийг хөгжүүлж, газрын эзэндээ үнэнч байхаа тангараглдаг байна. Хэрэв албат хүсвэл доороо ахин жижиг албат авч, газар даатгуулж болно. Ийм байдлаар шатрын дүрсүүд шиг шатласан Феодал нийгэм бүрддэг байна. Дайны цагт Феодал ноёд нь өөрийн ардыг удирдан хааны туг дор тулалдах ба Феодал ноёд бүгд хүлэг баатрын шатласан хэргэм зэрэг зүүнэ. 

Дундад зуунд газрын эзнийг “Лорд” (Англи. Lord, Landlord, Overlord) гэх бол газар дааж авсан иргэнийг “Албат” (Англи. Vassal) гэдэг байв. Харин тэдний харилцаанд оролцох газар нутгийг “Эдлэн” (Англи. Fief) гэнэ. 

Францын хааны хувьд бол Франц улс түүний эзэмшил нутаг. Тэрээр тухайн нутгаасаа Нормандыг захируулахаар нэгэн ноёныг томливол тухайн ноён нь Норманд газрын эзэн болж “Нормандын Гүн” болно. Дундад зууны дээд үед Европын ихэнхийг хаад эсвэл сүмийн байгууллагууд хуваан эзэмшдэг байв. Энэхүү уудам газар нутгийг хаан ганцаар захирч хүчрэхгүй учир хэсэг газраа өөрөөс доошхи хараат ноёнд хариуцуулна. Нүсэр газрын эзэн болсон ноён газрыг ахин хувааж өөрийн доорх албатууддаа даатгуулна. Албатууд мөн ахин хуваагдана гэх мэт байдлаар цааш үргэлжилнэ. Хэрэв хэргэм зэрэг, газар нутгийг нь дээрээс хураагаагүй л бол энэхүү эзэмшил өвлүүлэн шилжих боломжтой. Ийнхүү угсаа залгах байдлаар өөрсдийн сүлдтэй язгууртан овгууд Европд бий болсон ба чухам энэ үеэс эхлэн Европын язгууртан давхрага бүрэлдэн тогтсон. 

## Албат болох нь 
Хаан эсвэл ноёд газар олгохын өмнө тухайн иргэнд хүлэг баатрын хэргэм зэрэг өгч өөрийн албат болгодог ёстой. Хэргэм зэргийг тусгай ёслолоор олгоно. Ёслол дээр албат болох иргэн ноёныхоо өмнө үнэнч байх тангараг өргөнө. Дараагаар нь тэд гэрээ үзэглэх ба гэрээнд албат дайны цагт ноёны талд бэлэн байхаар тусгасан байна. Хэдийгээр газрын эзэн болох нь сайхан амьдралын баталгаа болдог байсан ч эрх мэдэлтэй зэрэгцэн асар их үүрэг хариуцлага дагалдан ирдэг байв. Язгууртнуудын эдлэнгийн цар хүрээнээс шалтгаалан харъяат ардын тоо ихэснэ. Зөвхөн ардын аюулгүй байдал төдийгүй тэдний эдийг засгийг хамгаалах үүргийг жижиг газрын эзэд нь том язгууртны өмнө, том язгууртнууд нь хааныхаа өмнө хүлээдэг байв. Феодал нийгмийн нүүр царай бол Цайз. Язгууртнууд өөрсдийн бүс нутаг дахь эрх мэдлээ баталгаажуулахын тулд чулуун цайз хэрмийг босгодог байв. Анхандаа хамгаалалтын зориулалттай байсан ч дундад зууны сүүл үеэс эхлэн цайзууд нь зориулалт гэхээсээ илүү сүр хүч, хөрөнгийн илэрхийлэл болжээ.


Ангилал:Нийгмийн систем
Ангилал:Эдийн засгийн системүүд
Ангилал:Улс төрийн систем