open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чин толгойн балгас

Булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутагт нутгийнхан "Чин толгой" гэдэг эртний хотын туйр бий. Энд эртний гэрэлт хөшөөний суурь хоёр том чулуун мэлхий бий бөгөөд олдсон зарим дээврийн ваар нь кидан бичигтэй байжээ.

1890-ээд оны үед монголоор жуулчилж явсан Оросын жуулчин А.Позднеев Чинтолгойн балгасыг үзэж, түүний хэмжээ болон, хэлбэр хийцийн талаар товч мэдээллийг хэвлүүлсэн. Энэ хотын туурь нь Улаанбаатар хотоос баруун тийш 200 км зайд орших ба 1260 х 680 м хэмжээтэй, бараг зөв тэгш өнцөгт хэлбэртэй.

Эл балгасны дэвсгэр газарт эртний судлалын нарийн малтлага судалгаа хийгээгүй боловч судлаачид түүхийн сурвалж бичгийн мэдээнд тулгуурлан Киданы Чжэнь-Чжоу хотын үлдэгдэл гэж үзжээ. Чжэнь Чжоугийн хамт бас хоёр хот дараалуулан барьсан гэж Кидан Ляо улсын газар зүйн бичигт өгүүлсэн бий. XIII зууны үед Монгол нутгаар дайран өнгөрсөн нангиад газрын лам Чанчунь бомбо үүнийг Чжэнь Чжоу хотын үлдэгдэл болохыг нотолж бичиж байсан ба Туул голоос баруун тийш явахад Киданы эвдэрхий гурван хот тааралдаж байсныг тэмдэглэжээ.

Үнэхээр ч Чин толгойгоос баруунтай Хадаасан-Хар бухын балгас, зүүн тийш "Талын улаан" гэдэг балгас бий. Эртний судлалын шинжилгээгээр "Чин толгой", "Хар бух" хоёр нэгэн цаг үеийнх болох нь ноттой батлагдсанаас гадна "Талын улаан балгас" ч мөн Киданы үед холбогддог. Киданы түүх сударт тэмдэглэснээр Чжэнь Чжоу-д Киданы баруун хойд гадаад аймгийн 20.000 дарангуй цэрэг сууж байснаас гадна бас хятад, зөрчидийн 700 гаруй өрх айлыг нүүлгэн ирүүлж цөлөн суулгаж байжээ. Чин толгой болон Хадаасан-Хар бухын балгасны талаар нутгийн ард түмний дунд нэлээд хожмын түүхэн үйл явдалтай холбогдсон сонирхолтой домог бас хадгалагдан үлджээ.

Булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутагт нутгийнхан "Чин толгой" гэдэг эртний хотын энэхүү туйр  байдаг. Энд эртний гэрэлт хөшөөний суурь хоёр том чулуун мэлхий бий бөгөөд олдсон зарим дээврийн ваар нь кидан бичигтэй юм байна.

## Эшлэл
Ангилал:Монголын эртний хот балгас
Алахуш Дигитхури

Их Монгол Улсын үеийн улс төрийн зүтгэлтэн, Онгуд аймгийг захирсан Чингис хааны мянганы ноён.
 
Алахуш нь нэр, Дигитхури нь цол. Уул нь Алтан улсын хилийг сахисан түшмэл байв. Тухайлбал, Цзинчжоу (өнөөгийн Өвөр Монголын Дөрвөн хүүхэд хошуунаас баруун хойд зүгт, хуучин туурь нь бий) хотыг сахин суусан Онгуд аймгийн ноён байжээ. Онгуд болон Найман аймаг нь эртнээсээ холбоо харилцаатай явж иржээ. 1204 онд Найманы Таян хаан, Онгуд аймагт элч илгээж, хамтаар Монгол улсыг довтлохыг санал болгосонд хүлээн авсангүй бөгөөд гэдрэг Чингис хаанд элч томилон, Чингис хаантай холбоолж Найман аймгийг мөхөөхөд хүчин зүтгэл гаргажээ. 1206 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны сүүлээр Алахуш Дигитхурийг 5000 Онгудыг захирсан мянгатын ноёноор томилжээ. Мөн Чингис хаан өөрийн охин Алага Бэхийг хатан болгон шагнасан байна. 1211 онд Чингис хаан Алтан улсыг дайлах үед, Алахуш Дигитхури газарчлан явж Алтан улсыг байлдан ялахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Үүнээс хойш удалгүй Онгуд аймгийн дотоодод самуун дэгдэж, Алахуш Дигитхури болон түүний хөвгүүн Буяншибал нар хөнөөгдөв. 1305 онд Өлзийт Төмөр хаанаас Алахуш Дигитхурийг “Гаотан чжун-у ван” цолоор нөхөн өргөмжилсөн бөгөөд гэрэлт хөшөө босгож, гавьяа зүтгэлийг нь тэмдэглэжээ.

Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Их Монгол Улс
Ангилал:Чингис хаан
Хар бухын балгас

Булган аймгийн Дашинчилэн сумын төвөөс баруун зүгт 12 км зайтай байдаг Хар бухын голын өмнө хөвөөнд, Хадаасан толгойн зүүн хойно эртний хотын туурийг **Хар бухын буюу Хадаасангийн балгас** гэдэг. 
Туурийг анх XIX зуунд илрүүлсэн ба 1934, 1948- 1949 онуудад хайгуул судалгаа, 1970 онд бага хэмжээний малталгаа хийж байжээ. Уг хотын туурь түүхийн хоёр өөр цаг үед холбогдох бөгөөд эхнийх нь Х-ХI зууны Кидан улсын үе болно. 

Хотын хэрмийг шавар шороо дагтаршуулан дөрвөлжин хэлбэрээр босгосон бөгөөд дөрвөн талдаа хаалгатай, хэмжээ нь 0,5 х 0,5 км. Хэрмийг тойрсон суваг шуудууны ором олон илэрчээ. Хэрмийн доторх талбайг баруун, зүүн тийш чиглэлтэй гол гудамж зааглан хуваасны хоёр талаар сууцны байшингууд байсны зарим нь тусгай хэрэмтэй байсан аж. 

Хотын туурийг малтан шинжлэх явцад илрэн гарсан шавар сав суулга нь IX зууны уйгурын дурсгалтай ижилсэх агаад эндээс олдсонтой адил хэлбэр маяг, хээ угалз бүхий сав суулга Хар мөрөн, Дорнод тэнгисийн зах нутгаар ч өргөн дэлгэр байсныг судлаачид тогтоосон байна.

Энэхүү балгасыг Киданы үед холбож үзэх гол үндэслэл нь Чин толгойн балгасаас олдсон кидан бичээст дээврийн ваартай яг ижил хэлбэр маягийн ваар олдсон явдал юм. Хожим XVII зууны эхэн хагаст эртний энэ хотын хэрэм дотор дан чулуугаар хийсэн барилга байгууламжуудыг барьжээ.
Энэ нь тус тусдаа бат бэх хэрэмтэй хэдэн том барилга дуган байсан бөгөөд барилгын чулууны өрөөс бэхэлгээ зэрэг нь XVII зууны үеийн Монголын бусад шивээ бэхлэлтэд нийтлэг ажиглагддаг бөгөөд барилгын хэв загвар нь төвөд барилгын арга маягтай байжэээ. Нутгийн ардын аман ярианд үүнийг “Номгүй хунтайж” хэмээх Цогт тайжийн байгуулсан орон сав гэдэг. Түүгээр ч барахгүй ХХ зууны эхэн үед үүгээр нутаглаж байсан Цогт тайжийн үрийн үр эелдэн засаг Норовжанцан ч мөн тэгж үздэг байжээ.

1970 оны малтлага судалгаагаар тус хотын нэгэн эвдэрхий суврагын нурангиас монголчуудын бичиг соёлын гайхамшигт дурсгал үйсэн номыг илрүүлэн олсон нь эрдэм шинжилгээний хувьд гойд үнэтэй ховор олдвор юм. Эдгээр ном нь хэдэн арван нэр төрөл, 7х4 см-ээс 14х5 см хэмжээтэй хуудас бүхий, хуудас бүрийг хүрээлэн шугамдаж, алаглан гоёсон, хуудасны ар, өврийн тоог жигдэлж, хэвшиж тогтсон нарийн дүрэм журмаар үйлдсэн, ихээхэн дадлага, туршлага бүхий олон бичээчийн уран гараар бүтээсэн зүйл байжээ.

Сонирхуулж хэлэхэд энэ газарт Монголын кино урлагийн шилдэг бүтээлүүдийн нэг болох “Цогт тайж” киноны зураг авалтыг хийсэн байдаг.

## Цахим холбоос 
* Булган аймгийн гайхамшиг ба “Хар бухын балгас”

Ангилал:Монголын эртний хот балгас
Бий булагийн балгас

Хутаг-Өндөр сумын нутаг орших энэхүү газрыг улсын хамгаалалтанд байх түүх, соёлын дурсгалт газрын жагсаалтанд  оруулсан байдаг. Түрэгийн хаант улс мөхсөний дараа Монгол нутагт түр хугацаанд хүчирхэгжин мандаж байсан улс бол Уйгур улс. Уйгурын үед холбоотой олон чухал дурсгал Монгол нутагт багагүй байгаа бөгөөд тэр дундаа хот тосгонтой холбогдсон хэд хэдэн дурсгал байдаг. Уйгур нар нь өөрийн улсыг байгуулж, хот хэрэм барь байсны ул мөр нь одоогийн Архангай аймгийн Хотонт сумын нутагт орших Хар Балгас, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутаг Намнан уулын ойролцоо орших Бий булагийн балгас билээ. Хар балгас нь Уйгур улсын нийслэл байсан. 
Байбалык хот буюу Бийбулаг нь сумын төвөөс баруун тийш 14 километрт байдаг бөгөөд нутгийнхан Бийбулаг гэж нэрлэдэг. Булган аймгийн Сайхан сумын нутагт орших Моюнчур хаанд зориулан босгосон гэрэлт хөшөөний 44 дүгээр мөрөнд “Сэлэнгийн эрэгт Байбалык хотыг байгуулахыг согд табагач нарт даалгалаа би” хэмээн тэмдэглэсэн байдаг учир уг хотыг Уйгарын хаан Моюнчур байгуулуулсан бололтой хэмээн судлаачид үздэг.

Ангилал:Монголын эртний хот балгас 
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ар элстэйн чуулган

1688 онд Манжийн эрхшээлд орсон Сөнид аймгийн нутаг Ар элстэй хэмээх газар Чахундорж тэргүүтэй Халхын ноёд чуулж Манжид дагаар орох шийдвэр гаргажээ. Чуулган болсон газрын нэрээр Ар элстэйн чуулган хэмээн нэрлэгджээ.
1688 онд Зүүнгарын Галдан хаан цэргээ авч Халхын нутагт цөмрөн ороход Түшээт хан болон Халхын ноёд  эсэргүүцэн байлдсан боловч ялагдаж, буруулан Сөнидийн нутагт очжээ.

Халхын ноёд Манжийн Энх-амгалан хаанаас тусламж хүсэхэд  бусад улсын дотоод хэрэгт оролцох боломжгүй, эртнээс дагаж орсон бол бид цэргээр өмгөөлөн туслах боломжтой  гэсэн хариу өгчээ. Хүнд байдалд орсон Халхын ноёд 1688 оны 9 сард Ар элстэй гэдэг газар чуулган чуулжээ. Уг чуулганаар Халх цаашид хэрхэн оршин тогтнох, Манж улс, Орос улсын алиныг нь дагах, Галдантай хэрхэн тэмцэж газар нутгаа чөлөөлөх зэрэг олон чухал асуудлыг хэлэлцжээ. 

Монгол ноёдын зарим нь Манжид дагаж орох, нөгөө хэсэг нь Оросыг түшье хэмээн санал хуваагдсанд Өндөр гэгээн Жавзандамбад ханджээ. Өндөр гэгээн Орос улсын шашин ном өөр, үзэл бодол таарахгүй, харин Манж улстай  шашин ном адил хэмээснээс үүдэн тус чуулганаас Халх нар Манж улсад дагаж орох шийдвэр гаргажээ.

Чуулганаас ийм шийдвэр гаргахад тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдал нөлөөлжээ. Үүнд: нэгд, Түшээт ханы эзэмшил нутагт Оросууд  суурин байшингаа босгож, шивээ барих болсонд Түшээт хан Чахундорж  нар удаа дараа хориг тавьж нүүхийг шаардсан боловч Оросын тал шаардлагыг нь хүлээж авсангүй. 1681- 1687 онуудад Сэлэнгэ, Үдэд байсан Оросын шивээг цэргээрээ бүслэн хааж, орос тосгонууд руу удаа дараа довтолж монгол нутгаас гарч явах шаардлага тавьснаар Орос улстай харилцаа муудсан, хоёрт, эсэргүүцэл этгээд болох Галдан хаан Орос улстай сайн харилцаатай байсан, гуравт, дайны уршгаар газар нутгаасаа хагацаж, хүний нутагт орох оронгүй, хоол хүнсээр гачигдаж  байсан зэрэг нь арга буюу ийм шийдвэр гаргахад хүргэжээ.

1688 оны Ар элстэйн чуулганы шийдвэрээр Түшээт хан Чахундорж, Өндөр гэгээн нар харъяат нарынхаа хамт Манж улсад захирагдахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн бичиг үйлдэж Манжийн Энх-амгалан хаанд өгчээ.
Уг бичгийг Манжийн хаан тааламжтай хүлээн авч Халхыг албан ёсоор оруулан авах чуулганыг сүр жавхлантай ёслол төгөлдөр хийх зарлиг буулгажээ.

Ар элстэйн чуулганы шийдвэрээр Халхын хант улсын тусгаар тогтнол алдагдаж, 200 гаруй жил Манжийн эрхшээлд оров.

Ангилал:17-р зууны Монголын түүх
Ангилал:17-р зуун
Ангилал:1688 оны улс төр
Ангилал:1688 он
Могойн шинэ ус

**Могойн шинэ ус** гэж Архангай аймгийн Хайрхан сум, Булган аймгийн Сайхан сумын нутгийн зааг дээр Могойн Шинэ ус хэмээх газар орших эртний Уйгурын үеийн гэрэлт хөшөө, булшны цогцолбор байна. Энэхүү дурсгал далайн түвшнээс дээш 1477 метрийн өндөрт оршин байна. Энэхүү гэрэлт хөшөө дундуураа хоёр хуваагдсан, хөшөөний суурь болох чулуун яст мэлхийний толгой хугарч байхгүй болжээ. 1970-аад онд нутгийн нэгэн малчин уурлаад энэнхүү хөшөөний нэг хэсгийн авч яваад Могойн нуур луу хаяасан гэсэн мэдээ байх бөгөөд чухам хөшөөний ямар хэсгийг Могойн Шинэ усны аль нуур луу нь аваачиж хийснийг тодруулах боломж гарсангүй. Учир нь Могойн Шинэ хэмээх энэхүү газар олон жижиг нуур бүхий хотгор газар болно. Судалгааны ном зохиолуудад “ Моюн-чурын хөшөөний түрэг бичээс” гэсэн нэрээр орсон байдаг.

Ангилал:Хайрхан сум
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Булган аймгийн газар зүй
Ангилал:Сайхан сум (Булган)
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Уйгурын Хаант Улс
Бурхан буудай уул

**Бурхан буудай уул-** Говь-Алтай аймгийн Бигэр, Цогт, Халиун сумдын нутагт орших өвөрмөц үзэсгэлэнт тогтоц уул юм. Эртнээс сүсэглэн шүтэж ирсэн уламжлалыг хадгалан үлдээх, ашиглалт, хамгаалалтыг зүй зохистойгоор явуулах зорилгоор 1996 оны УИХ-ын 43 дугаар тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтанд авсан байна.

Бурхан буудай уулын ноён оргил нь 3765 метр өндөр, мөнх цастай. Уулын их бие, ам хөндийд эртний мөстлөгийн ул мөр болох хотгор гүдгэрийн тавцан дэнж, хунх нилээд их байхын зэрэгцээ асга нуранги ихтэй. Бурхан буудай уулнаас Урд гол, Дунд гол, Хойд гол, Уст чацран голууд эх авч урсдаг.

## Ургамал 
Вансэмбэрүү, алтангагнуур, гандигар, цэнхэр цагаан манчин зэрэг олон зүйлийн эмийн ургамал, чацаргана, тошлой зэрэг жимс жимсгэнэ ургана. Сүүлийн жилүүдэд хулгайгаар ховор амьтадыг агнах, эмийн ургамлыг ихээр түүж ашигласанаас гадна бургас, яргай зэрэг модлог ургамлыг түлшинд хамаагүй хэрэглэснээс байгалийн тэнцвэрт байдал алдагдаж байна.

## Амьтан 
Монгол Алтайн нурууны салбар энэхүү үзэсгэлэнт ууланд аргаль, янгир, ирвэс, хойлог, ёл, тас зэрэг амьтан, шувууд элбэг байдаг.

Бурхан буудай ууланд Хярын нуурын мянган булш, Үертийн цагаан хаалга зэрэг өвөрмөц тогтоцтой цавчим өндөр сүрлэг байц хад, хадан хавцал байдаг бөгөөд өвөрмөц содон төрх байдал нь байгаль эхийн гайхамшигт бүтээл юм. Бурхан буудай уулын Нам богдын орой дахь буудай хэлбэрийн улаан чулууг нутгийн ардууд эрт дээр үеэс тахин шүтэж байсан нь өнөөг хүртэл уламжлагдан ирсэн.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Монгол Алтайн нуруу
Цагаан голын хадны зураг

**Цагаан голын хадны зураг** нь Говь-Алтай аймгийн Халиун /Хуучин Наран/ сумын нутаг Цагаан голын зүүн эрэгт олон зуугаар тоологдох хадны зургийн цогцолбор. Эдгээрийг археологич Ц.Доржсүрэн анх нээн олж судлан, дараа нь Оросын судлаач В.В.Волков, Э.А. Новгородова нар судалжээ. Цагаан гол нь нарийн хавцлаар урсах уулын гол бөгөөд хавцлын ханан хаднуудад цохиж сийлбэрлэсэн зураг ихтэйгээс гадна хажуугийн уулын бэлийн толгир хаднаа хэд хэдэн эгнээ могойн зургийн дүрслэл бий.

Могойн зургийн баруун талд нэгэн том морины дүрс байдаг. Иймэрхүү морьдыг хажуугийн хананд нь ч үзэж болох бөгөөд гурвыг нь бие биетэй нь холбоотой дүрсэлсэн байна. Эл зурагтай хаднаас баруун хойно газар хэвтэх нэгэн чулуунд зурсан могойн зураг ихэд элэгдэж бараг мэдэгдэхгүй болсон.

Хадан хошууны баруун талд янз бүрийн үед холбогдох олон зураг зурагдсаны дотроос нэлээд эрт үеийнх нь гэдсээ татсан байдалтайгаар дүрслэгдсэн морины зураг юм. Цагаан голын хадны зургуудаас олон тооны тамга, нум сум харваж байгаа хүн, урт сүүлтэй морь, эвэртэй юм шиг толгойн гоёлтой хүн, сүүлээ өргөсөн, асар том дугуйрсан эвэртэй амьтны зургууд үлэмж сонирхолтой байгаа.

Жад барьсан хоёр хүнийг том малгайтай, дээл хувцастай, бүстэй, гуталтайгаар зурсан байна. Энд бас эртний тэрэгний зураг ч ажиглагддаг. Тэрэгнүүдийг харин морь мал хөллөөгүй дангаар нь дүрсэлжээ. Тэрэгний тэвш нь хагас дугуй хэлбэртэй, хоёр дугуйны хэгээснүүд нь харилцан адилгүй тоотой байна. Эдгээр зургийг судлаачид Дундад Ази, Кавказ, Скандиновын хойгоос олддог тэрэгний зурагтай адилтгаж үздэг.

## Эшлэл
Ангилал:Монголын сүг зураг
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Амгалантын хийд

Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумын нутагт байсан хийд
Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу одоогийн Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумын Уул Бор Цав гэдэг газар байжээ. Анх тус хийдийг XVII зууны дунд үеэр эхлэн байгуулж эхэлжээ.
Архивын баримтад “... Манай нэгэн хошуунд Чин улсын Эеэр засагчийн арван нэгдүгээр он \1654\, модон морин жил Соном дайчин хошууч Баруун зуу явж залж тахих лам Санжаабалсанг урьж ирүүлэв. Энх-Амгалангийн 5-р он \1666\-д өргөө гэр барьж Хэндэрэвжалин хэмээх хурал байгуулсан нь мэргэн вангийн хошууны анхны хүрээ болов. Үүнээс хойш Чогчин, Цанид, Жүд, Мамба, Дүйнхор болон 6 аймаг бүгд арван нэгэн хурал байгуулав. Энэ учир Олон хүрээ хэмээн нутгийн ардууд нэрлэжээ. 1913 онд дээш өргөсөн нэгэн бичигт “Урьд Чин улсын хаанаас шагнагдсан “Дэчинчойнхорлин” хэмээх нэртэй хошууны гол хийдийн сүмд тусгай нэр олгуулахыг гуйхын гадна Чогчин, Чойр, Жүд, Мамба, Зурхай зэрэг таван дацангийн тэргүүн лам, да лам Чогчин тэвхүй, унзад, зайсан, хурлын хэргэмтэн дөрвөн тушаалд үүрд хэрэглэх ямба хэшиг хүртээлийг гуйтугай хэмээсэнд Богд хааны зарлигаар хошууны гол хийдэд “Амгалант номун тив” хэмээх нэр шагнан хүрээний тэргүүн ламд хувилгаан ямба, дэд лам нарт торгон дэвсгэр, гэвхүй, унзад, зайсан нарт тусгай шар цоохор цэмбэн олбог дэвсгэр олгуулжээ.
 
Мэргэн вангийн хошууны Амгалан Номун тив хийд Да лам, дэд лам нарын дээр гэвхүй унзад тус бүр хошоод орон буй бөгөөд ном уншин суух хувраг гурван зуу гаруй гэжээ. Гэтэл ХХ зууны 20-иод оны үеийн баримтаар нийт ламын тоо 497 гэжээ. Мөн өөр нэг баримтад, сүм хийдэд олон тооны эрчүүд шавилан сууж эргэл мөргөлийн төв болж ... хийд жасын эдийн засаг бэхжин мал сүрэг нь улам олширч байлаа. Тухайн үедээ дунд хэрийн хийдэд тооцогдож байсан Амгалантын хийд \Олон хүрээ гэж нэршсэн хийд\ 1930-аад оны байдлаар 17000 гаруй малтай байжээ. "...Амгалантын хийдэд жил бүр олон тооны лам нар цугларч мянган гэлэнгийн хайлан хурдаг” гэжээ. Тус хийдэд 4 дацан, хоёр аймаг, том жижиг 8 дуган, 3 сүмээс гадна Мэргэн вангийн тамгын газар төвлөрч байв. Хийд 1890-ээд онд Хятадын хуйхуй гэгдэх дээрэмчдийн довтолгоонд өртөж шатаагдсан байна. Одоо хийдийн маш том үлдэгдэл балгас, хэрэм нь буй.

Ангилал:Монголын хийд
Хан тайширын нуруу

Аймгийн төвийн баруун талаар үргэлжлэн дүнсийх Хан Тайширын нуруу байгалийн үзэсгэлэн төгс газрын нэг. Өвөр талаараа хар модон ойтой, олон булаг горхитой, баялаг сайхан ургамал, малын бэлчээртэй газар. Хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 3070 метр өргөгдсөн, Шарга, Халиун, Тайшир, Дэлгэр, Бигэр сумдын заагт оршино.
Гипс, магнизит, цагаан алт, шөрмөсөн чулуу, азбест, гантиг зэрэг илэрц нөөцтэй. Шаазан ваарны үйлдвэрт хэрэглэдэг 4 төрлийн материал энд бий.
Янгир, аргаль, ирвэс, хойлог, буга, чоно, үнэг, туулай, тарвага, зэрэг ан гөрөөс араатан жигүүртэнтэй. Монгол-Алтайн нурууны хэв шинжийн бүх ургамал ургана. Олон төрлийн эмийн ургамалтай. Хүн чулуун хөшөө, Шарилын нурууны орой дээрхи бунхан түүний өвөрт Засагт хан аймгийн сүүлийн зургаан засаг ноёны бунхан байжээ.
Засагт хан аймгийн төвд Арын хүрээний туурь Хан Тайширын нурууны ард Шаварын голын дэнжид байдаг юм.

Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Ангилал:Азийн нуруу
Ардын Их Хурал

1960 онд баталсан БНМАУ-ын III дахь Үндсэн хуульд тус улсад гагцхүү **Ардын Их Хурал** нь хууль тогтоох эрхтэй, төрийн эрх барих дээд байгууллага байх, Ардын Их Хурлын чуулганы чөлөө цагт Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид төрийн эрх барих дээд байгууллага байхаар заасан. Ардын Их Хурал (АИХ) бүх шатны Ардын Депутатуудын Хурлын системийг толгойлон улс орныг төрийн зүгээс удирдах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлж, үйл ажиллагааг нь хянаж удирдан, Үндсэн хууль, бусад хуулиудыг батлах эрх эдэлж байв. АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн бүрэлдэхүүнд АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, орлогч дарга нар, нарийн бичгийн дарга, тэргүүлэгч гишүүд орж байв. АИХ-ын Тэргүүлэгчид АИХ-д ажлаа хариуцан тайлагнах ба түүний эрх хэмжээнд хамаардаг зарим чухал асуудлыг чуулганы чөлөөт цагт шийдвэрлэж байв. Үүний нэг жишээ бол АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар хууль батлаад түүнийгээ дараа нь АИХ-ын чуулганд оруулж баталгаажуулдаг байсан нь АИХ-ын хууль тогтоох үйл ажиллагааг хэлбэрдэхэд хүргэж байв. Түүнчлэн АИХ-д Мандатын комиссоос гадна төлөвлөгөө төсвийн, хуулийн төсөл боловсруулах ба үндэсний асуудлын, хөдөө аж ахуйн, аж үйлдвэрийн, соёл, гэгээрэл, эрүүлийг хамгаалахын болон залуучуудын асуудал эрхлэх зэрэг 10 гаруй байнгын комисс ажиллаж байв.
 

БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 12 дахь удаагийн сонгуулийн II хуралдаан 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг баталснаар түүхэн үүргээ гүйцэтгэж дуусаад үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна.

## БНМАУ-ын АИХ-ын дарга нар 
* Гончигийн Бумцэнд (1951 оны 7-р сарын 6-1953 оны 9-р сарын 23-ны өдөр)
* Сүхбаатарын Янжмаа (1953 оны 9-р сарын 23- 1954 оны 7-р сарын 7-ны өдөр) (үүрэг гүйцэтгэгч)
* Жамсрангийн Самбуу (1954 оны 7-р сарын 7- 1972 оны 5-р сарын 20-ны өдөр)
* Цагаанламын Дүгэрсүрэн (1972 оны 5-р сарын 20 - 1972 оны 6-р сарын 29-ний өдөр) (үүрэг гүйцэтгэгч)
* Сономын Лувсан (1972 оны 6-р сарын 29- 1974 оны 6-р сарын 11-ний өдөр) (үүрэг гүйцэтгэгч)
* Юмжаагийн Цэдэнбал (1974 оны 6-р сарын 11 - 1984 оны 8-р сарын 23-ний өдөр)
* Нямын Жагварал (1984 оны 8-р сарын 23 - 1984 оны 12-р сарын 12-ны өдөр) (үүрэг гүйцэтгэгч)
* Жамбын Батмөнх (1984 оны 12-р сарын 12 - 1990 оны 3-р сарын 21-ний өдөр)
* Пунсалмаагийн Очирбат (1990 оны 3-р сарын 21 - 1990 оны 9-р сарын 3-ны өдөр)
Таван элс

Говь-Алтай аймгийн төвөөс 134 км, Бигэр сумын төвөөс 17 км-т орших эртний хотын туурь дээр тогтсон элсэн манханыг “**Таван элс**” гэдэг. Элсэн манхан дотроос элсний нүүлтээр байн байн гарч ирэх их хотын туурь нь түүхчдийн анхаарлыг их татдаг.

Энэ хот нь битүү бургас, модон дотор байж байгаад дайны хөлд үрэгдэн сөнөжээ гэж нутгийн өтгөс үе дамжин хуучилсаар иржээ. Үүний ул мөр нь одоо маш элбэг байгаа шатсан чулуунаас гадна ганц бургас, таванбургас зэрэг эргэн тойрны үлдэгдэл бургас туурийн өмнө талд одоо бий.

Бигэрийн бөөр сувиллын “Таван элс” нь хужир ихтэй учир чийгийг сайн шингээхээс гадна бие махбодь дахь исэлдэх процессыг ихэсгэх үйлчилгээтэй. Элсэн хучилгын үед бие махбодийн усны тэнцвэрт өөрчлөлт орж чөлөөт усны хэмжээг багасгадаг. 

Мөн халсан элснээс дулаан цацралт гарч биед шингэдэг. Дулаан цацаргалт бүхий цахилгаан соронзон долгион нь нил улаан туяаны мужид оршдог.

Таван элсний орчин нь цаг уур, геофизикийн хүчин зүйлийн харилцан үйлчлэлийн улмаас холын нил улаан туяа үүсэх боломжтой гэж үзэн “байгалийн нил ягаан туяаны саун” гэж нэрлэсэн байдаг.

Ангилал:Бигэр сум
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Баатар бэйлийн хийд

Сэцэн хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хийд
 
Сэцэн хан аймгийн Баатар бэйлийн хошууны(одоогийн Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сум) хийд нь Цэнхэрийн голын ойролцоох(мнт-ны Сэнгүр горхи) Байц уул хэмээх газар байжээ. Анх Манжийн Тэнгэр тэтгэсэн хааны хорин нэгдүгээр (1755) онд харьяат хошууны нутгийн төв Байц уулын ойр “Пунцагдандиллин” хэмээх хийд байгуулж лам банди нарыг суулгаж, олон зүйлийн номын сургууль хуруулан дээдийн шавдан бататгах ба энэ хойтын амгалан жаргаланг эдлэхийг хүсэж өдөр бүр Цогчин хуруулж байх ба бас жил дарааллан Ганжуур, Данжуур, Хангал, Магтаал, Ерөөлийн зэрэг ном судрыг уншуулан гүйцэтгэсээр иржээ. Тус хийд эдийн засгийн хувьд Баатар засаг Гомбожавын үед хошууны жасын бүх мал 3308 (адуу 109, үхэр 278, тэмээ 22, хонь ямаа 2899) хэмээн тоологдсон бол XX зууны эхэн болоход хонь, ямаа 3800, үхэр 1179, адуу 245, тэмээ 16 болжээ.
 
Тэгэхдээ 1828 онд уг хошууны нийт мал сүргийн 24 хувь нь дээрх хийдийн жасын хөрөнгө болж байв.Уг хийдэд ямар дацан, сургууль, сүм, суврага байсан тухай мэдээ хомс байдаг.Мөн хэлмэгдүүлэлтийн үеэс эхлэн монгол лам нарыг хороож шашныг устгаж,сүм хийдийг нураан сүйтгэх явцад уг хийд үгүй болсон байна.2004 онд тус нутгийнхан хийдийн суурин дээр суварга бүтээж ном хуруулжээ.

Ангилал:Монголын хийд
Ангилал:Хэнтий аймгийн барилга байгууламж
Ардын өөрийгөө хамгаалах сайн дурын морьт отряд

Эх орноо батлан хамгаалах үйл хэрэгт олон түмнийг өргөн хүрээтэй оролцуулах зорилгоор байгуулагдсан цэрэг-олон түмний байгууллага
 
МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн 1942 оны 2 дугаар сарын 24-ний өдрийн хурлаар улс орныг батлан хамгаалах ажилд олон түмнийг өргөн хүрээтэй оролцуулах шаардлага тулгарч байгааг харгалзан аравт, тавьт, зуут, мянгат, түмт гэсэн зохион байгуулалт бүхий “Ардын өөрийгөө хамгаалах сайн дурын морьт отряд” (АӨХСДМО)-ыг байгуулах шийдвэр гаргажээ. Морьт отрядын жанжин бөгөөд Батлан Хамгаалах Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн даргаар Ч.Мижид, комиссараар А.Самбуу, штабын даргаар В.Даржаа нарыг томилсон байна.
 
Энэ отряд Улаанбаатар хот болон бүх аймаг, сум, үйлдвэр, албан газарт байгуулагдаж, хөдөлмөрчдийг буудлага, гранат, жагсаал, биеийн тамир, зэвсэг техник эзэмших арга эзэмшүүлэх сургалт явуулж байв. Үүний зэрэгцээгээр ард олныг дайсны агаарын дайралт, химийн хордолтоос хамгаалах арга ажиллагаанд сургаж, цаг агаар, газар орны хүндрүүлсэн нөхцөлд хээрийн дадлага сургууль хийлгэж байжээ. Тус отряд нь тугтай, гишүүд нь малгай, тэмдэг зэрэг тусгай хувцастай цэрэгжүүлсэн байгууллага байв. Морьт отряд нь 1944 оны байдлаар эгнээндээ БНМАУ-ын нийт хүн амын 20 гаруй хувийг нэгтгэсэн цэрэг-олон түмний бие даасан байгууллага болсон байв. 
 
МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1944 оны 5 дугаар сарын 11-ний өдрийн хурлаар сайн дурын морьт отрядын үйл ажиллагааг сайшааж, ажлыг нь улам бэхжүүлж, мянгатын дарга болон түүнээс дээших бүх дарга нарыг цэргийн жинхэнэ алба хаагч хэмээн тооцож, цэргийн цол олгох шийдвэр гаргажээ. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 1000 гаруй хүнтэй морьт отряд оролцож байлдааны үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм.
 
БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв Хорооны тогтоолоор сайн дурын морьт отрядыг 1949 оны 6 дугаар сард татан буулгаж,  гүйцэтгэж байсан үүргийг нь МХЗЭ, биеийн тамир спортын байгууллагад шилжүүлжээ.
 
Энэхүү ортяд нь дэлхийн хоёрдугаар дайны жилүүдэд улс орныг батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд нийт иргэд, залуу үеийг татан оролцуулах, тэдэнд цэргийн эрдэм сургах, эх оронч үзлээр хүмүүжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулсан юм.

Ангилал:БНМАУ-ын зэвсэгт хүчин
Ангилал:Морьт цэргийн холбоо ба анги нэгтгэл
Баатар вангийн хошууны Дашчойнхорлин хүрээ

Дархан-Уул аймгийн нутагт байсан хийд. Түшээт хан аймгийн Баатар вангийн хошуу одоогийн Дархан-Уул аймгийн Түнхэл голын хөвөөнд оршино.

Анх Манжийн Энх-Амгалангийн 45-р \1706\ онд Засаг улсын Түшээ гүн Цэвдэнгийн үед дээдийн түмэн өлзийг бататгахаар Ганжуур, Яр хайлан, Чогчин Жасаа хуруулах “Дашчойнхорлин” хэмээх хүрээг Түнхэл голын адаг Эрэгсэнгомбо уулын өвөрт байгуулав. Энд төвд уншлага, нэрийн номын сургуулийг хуврага лам нарт заалган мөн Бадам-Ёго, Сахиус, Чойжил, Лхам, Жамсранг өдөр бүр хуруулан мөнхөлжээ. Төр Гэрэлтийн 15-р онд \1835\ мөн хошууны засаг Цэрэндоржийн үед жил бүр цагаан сарын шинийн нэгнээс эхлэн арван тавныг хүртэл ерөөл ба гурван өдрийн магтаал хурал хурна. Зуны дэлгэр цагтаа Бадам-ёго сахиус, Гонгор, Намсрайгнэг нэг өдөр хурна. Хайланг 45 өдөр хурна. Найдан, Аюуш, Гүнрэг, Жамбын чого, Авидын чого, Донжог, Манал зэрэг долоон анги хурлыг тус бүр нэжгээд өдөр хурна. Өвөл цагийн сахиус нэг өдөр хурна. Даншигийн хангал гурван өдөр хурна. Хуучин ном хоёр өдөр хурж хорин есөнд Чойжилийн сор зална. Билгүүнд Цэдэрлхам нэгэн өдөр хурна. 1871 оноос жил бүр зун цаг Ганжуур гурван өдөр хурна. Майдар бурхан залж нэг өдөр эргэнэ. Бадаргуулт төрийн хорин хоёрдугаар оноос \1896\ эхлэн жил бүр өвлийн дунд сарын шинийн долоонд Ёнзон хамба ламын Дончид нэг өдөр хурна. Төр гэрэлтийн хорин тавдугаар \1845\ онд засаг Цэрэндорж Шаддублин аймаг байгуулж, Гомбо, Дарь эх жасаа хурал өдөр бүр хурна. Жил бүрийн зуны тэргүүн сард Жанрайсэгийн нүннээарван зургаан өдөр хурна. Зуны цагт сахиус нэг өдөр хурна. Харин өвөл цаг Даншогийн хангал хоёр өдөр хурна. 1868 онд Даржаалин аймгийг байгуулсан.
 
Олноо өргөгдсөний тэргүүн цагаагчин гахай жил засаг гүн Содномдаржаагийн үед Бизьяагийн аймгийн Дархан цорж лам Лувсандэндэвийн айлдвараар Цанид дацанг байгуулав. Богд хаанаас “Лхүндэв пандалин” нэр хайрлав. Эдгээр дараалан байгуулсан хурал сүмүүд цөм Түнхэл голын адаг Эрэгсэнгомбо уулын өвөрт нутаглана” хэмээн Олноо өргөгдсөний 8-р онд Дотоодыг Бүгд захирах яаманд өргөн мэдүүлсэн тэмдэгт бичиг байна. Тус хийд нь 1937 онд устгагджээ. Энэ хошууны сүүлчийн засаг ноён нь монголын урлаг, соёлын нэрт зүтгэлтэн Наваан-Юндэн бөлгөө.

Ангилал:Монголын хийд
Ангилал:Монгол дахь туурь
Ангилал:Дархан-Уул аймаг
Ангилал:Түшээт хан аймаг
Ангилал:1706 онд байгуулагдсан
Ангилал:1930-аад онд сүйтгэсэн
Монгол элс

Говь-Алтай, Завхан аймгийн нутгийг дамнан орших 300 км үргэлжилсэн 3000 орчим ам дөрвөлжин км талбай эзлэн орших **Монгол Элс** нь манай улсын хамгийн том элсэн тарамцаг юм.

Элсэн хуримтлалд бөөрөг, хонхорт бөөрөг, манханжсан хонхорт бөөрөг манхан хэлхээ, цац суварган оргил бүхий өндөр манхан, бүрхэвч зэрэг хоорондоо ялгарах хотгор гүдгэрийн бүхий л хэлбэрүүд байдаг бөгөөд Монгол элсний хойд захаар Завхан гол эмжин урсахын хамт Эрээн, Ажиг, Сангийн далай, Гүн зэрэг олон нуур тогтсон байдаг нь байгалийн үзэсгэлэнт байдал эко системийн өвөрмөц хослолыг бий болгожээ.

Монгол элсэнд элсний бэлчээрийн үндсэн ургамал болох хар, цагаан суль нь хур бороо, ган гачигаас үл хамааран зөвхөн хөрсний чийгээр ургадаг онцлогтой. Иймээс ч нутгийн ард иргэд Монгол элсийг ган зудын аюулаас хамгаалдаг хэмээн их шүтдэг. Мөн домогт гардаг олгой хорхой байдаг гэж нутгийнхан үздэг байна. Монгол элсийг хөндлөн гулд туулах оролдлого хийсэн хүмүүс ор сураггүй алга болдог аж.

Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Ангилал:Манхан
Ангилал:Завхан гол
Бишрэлт засгийн хийд (Сэцэн хан аймаг)

**Бишрэлт засгийн хийд** нь Сэцэн хан аймгийн Бишрэлт вангийн хошуу, одоогийн Хэнтий аймгийн Галшар сумын нутаг Өгөөмөр уулын өвөрт оршино. Олонд Галшарын хийд хэмээн нэрлэгджээ.

Анх Манжийн хаан Төр Гэрэлтийн хорин тавдугаар /1843/ онд Цогчин, Хайлан хурал мөн зургаадугаар /1846/ онд Цанид хурал сургууль, бас мөнх нүннээ хурал, Түгээмэл Элбэгтийн есдүгээр /1859/ онд Жүд хурал сургууль, мөн аравдугаар /1860/ онд мамба хурал сургууль,Бадаргуулт төрийн тэргүүн /1875/ онд Ламрим Зурхайн хурал сургууль тус тус байгуулав. Бэйс Минжүүрдоржийн үед эдгээр хурал дацангууд үүсчээ. Бадаргуулт төрийн гучин нэгдүгээр /1905/ онд Гүнрэг хурлыг Хардал жанжин бэйс Пүрэвжавын үед байгуулсан нь цөм харьяатхошууны нутгийн гол хийд дуган хурал болно. Тус хийдэд цорж хувилгаан Дарамсэд, Жамъяанданзанжамц, Нямсүрэнжав нарын хувилгаад сууж байжээ. Тус хийд нь Хардал жанжин бэйс Пүрэвжавын үед нийт мал нь 5544 /Хонь 4932, үхэр 387, адуу 159, тэмээ 66/ байсан нь 1918 онд 22096 /адуу 1375/, тэмээ247, үхэр 1445, хонь, ямаа 19029 болж 4 дахин өсчээ. Бишрэлт вангийн хийдийг 1938 онд устгаж, 1991 оноос Галшар сумын төвд багахан хурлыг сэргээгээд байна.

Ангилал:Сэцэн хан аймаг
Ангилал:Монголын хийд
Ангилал:Галшар сум
Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Ногоон дарь эх

**Ногоон Дарь эх** (*Harita Tāra*, төвөд. sgrol ljang ma:, англи. Green Tara) - буддын шашин ба энэтхэгийн шашинд цэцэн, гэгээрсэн эмэгтэйг дүрсэлдэг байна. Арван зүг, гурван цагийн хамаг бурхад тус тусдаа онцгой ерөөл тавьсан байдаг бөгөөд ерөөлийн хүчээс гарах их хүчийг нь бид эрхэмлэн шүтдэг. Бурханы шашинд 21 Дарь Эх байдаг бөгөөд үүнээс 5 Дарь Эхийг голлон үздэг.      

# Цагаан дарь эх     
# Ногоон дарь эх   
# Улаан дарь эх       
# Шар дарь эх       
# Цэнхэр дарь эх                

Ногоон Дарь Эх бурхан хамаг амьтдын үйлсийг тэтгэх, хүссэн бүгдийг нь гүйцэлдүүлэх их ерөөл тавьсан бурхан тул түүний магтаалд “Эрдэнэ хүссэн хүн эрдэнэтэй болж хүүхэд хүссэн хүн хүүхэдтэй болно” хэмээн магтсан байдаг. Мөн эх хүний дүрээр заларсан тул энэрэл хайр, их нигүүлсэнгүй сэтгэлийн эх булаг бөгөөд бид үнэнхүү шүтэж чадвал хол ойр гэж ялгалгүй бүгдэд нь хүрч очин түргэн тусладаг. Тиймээс Ногоод Дарь Эх бурханыг “Түргэн Эх” ч гэж нэрлэдэг юм. Ногоон Дарь Эх бурханы лагшин нь ногоон өнгөтэй, хоёр мутартай, зүүн хөлөө хумиж баруун хөлөө унжуулсан, тэргүүн нь зүүн талруу ялимгүй хазайсан байдалтай залардаг. Тэргүүн ялимгүй хазайсан нь амьтдын зовлонг сонсож буй, баруун хөлөө унжуулсан нь амьтдын зовлонг сонсоод дээш авах завгүй заларч буйг илэрхийлж буй.

## Ногоон дарь эх бурханы номыг унших 
Өөрийн өмнөх огторгуйд Ногоон Дарь Эх бурхан бодитой залран ирсэн байна. Ном уншихын сацуу түүний лагшинаас гэрэл цацарч өөрийн биед тусах үед бие, хэл, сэтгэл гуравт Ногоон Дарь Эх бурханы лагшин, зарлиг, таалалын адистид шингэх ба энэ адил эцэг, эх тэргүүтэй хамаг амьтан бүгдэд адистид шингэж байна хэмээн бясалгана. Ийнхүү агуу адистид хүртсэнээр уур хилэн, хүсэл шунал тэргүүтэй хамаг муу сэтгэлүүд арилан ариусч санасан сэдсэн үйл хэрэг сэтгэлчилэн бүтэх болтугай, эцэг, эх тэргүүтэй хамаг амьтдын хүссэн бүхэн ачлалт Ногоон Дарь Эхийн адистидээр биелэх болтугай хэмээн залбирах болой. **"Ум даре дү дарэ дүүрэ сухаа"** гэсэн тарнийг олон удаа унших ёстой юм. Түвд хэлээр  «*oṃ tāre tu tāre ture soha*».

## Цахим холбоос 
* 
* khandro.net: Ногоон дарь эх

Ангилал:Буддын шашны шүтээн
Ангилал:Төвөдийн бурхны шүтээн
Ангилал:Энэтхэгийн бурхны шүтээн
Ангилал:Бодисадва
Ангилал:Эмэгтэй бурхан
Мөнхийн ам

Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумаас 38 км зайтай Адрамгийн уулын баруун хэсэгт ар тийш харсан хайлаас модтой аманд байдаг мөнхийн устай булаг юм. Уг уулын аманд ан амьтан төрөл бүрийн хорхой, мөлхөгчид элбэг байлаг хөлгүй ус бололтой. Нэгэн домгоос үзвэл: Нэгэн цагт хагархай Мөнх гэдэг хүн алга болж хэд хоногийн дараа булгийн усан дээр малгай, тамхины уут зэрэг нь хөвж байсан учир энэ хүний нэрсэн нэрлэсэн гэх. Ер нь энэ булаг нь гүнзгий ширгэдэггүй. Учир нь мөнх устай гэснээс нэрлэгдсэн байж болох учиртай. Энд байгалийн янз бүрийн элемент, хортой, хоргүй аварга болон суман могой элбэг байдаг гэдэг. 
Энэхүү газрыг Дорноговь аймгийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн 2010 оны 12-р сарын 15-ны өдрийн 95-р тогтоолоор аймгийн байгалийн есөн гайхамшгийн нэгээр баталжээ.
Ангилал:Дорноговь аймгийн газар зүй
Ангилал:Эрдэнэ сум (Дорноговь)
Баруунтан

Үндэсний ардчилсан үзлийн гол шугамыг баримталж, улс үндсээ дээдэлсэн үзэлтнүүд
 
Монголын удирдагч Д.Бодоо, С.Данзан нарын үеэс эхлэлтэй хөгжлийн үндэсний ардчилсан чиг баримжааг Б.Цэрэндорж, А.Амар, Ж.Цэвээн, Ц.Дамбадорж, Н.Жадамба, Ж.Гэлэгсэнгэ, Б.Дугаржав, Н.Хаянхярваа нар 1928 оны эх хүртэл тууштай үргэлжлүүлж байсан юм. Зөвлөлт хэв маягийн социалист өөрчлөлт Монголын нөхцөлд тохирохгүй хэмээн үзэж, нийгмийн амьдралын бүх салбарт өрнөсөн ардчилсан өөрчлөлтийг үргэлжлүүлэхийг эрмэлзэж байсан үндэсний ардчилсан үзэлтэй тэдгээр Монголын удирдагчдыг “баруунтан” хэмээх нэр хаяг зүүж, албан тушаалаас нь зайлуулсан билээ. Коминтерны зүгээс дэс дараатайгаар эл үйл ажиллагааг гүйцэтгэхдээ юуны өмнө хүчний байгууллагуудыг сулруулсан агаад дараа нь цэргийн анги, байгууллагуудыг улс төрийн үйл ажиллагаанаас тусгаарлаж, ЗХУ-д сургууль төгсөгчдөөс дайрагч отрядуудыг бэлтгэж, намын гишүүдийг дотор нь хагалан бутаргаж, баруун, зүүнээр нь талцуулан сөргөлдүүлж чадсанаар төрийн эргэлт хийж “баруунтан” нарыг бут цохисон байлаа.
 
Коминтерн эдгээр Монголын удирдагчдыг “баруунтан” нэрийн дор буруутган үндэсний эрх ашгаа дээдэлсэн, бие даасан бодлого явуулах эрмэлзлэлийг цаашид гаргуулахгүйгээр нухчин дарах зорилго агуулж түүнээ гүйцэтгэсэн билээ. “Баруунтан “-нууд эх орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгчид, чин халуун сэтгэлт эх орончид байв.
Ангилал:Улс төр
Ангилал:Монголын улс төр
Цонжийн чулуу

**Цонжийн чулуу** - Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх сумын төвөөс зүүн хойш 55 км-т орших Цонж толгой нь зургаан талт босоо гонзгой бие биедээ наалдан ургасан зургаан талт харандаа мэт сонин сайхан тогтоцтой цэнхэр чулуу, байгаль эхийн уран чамин урлалт жижиг уул юм. Эрт үед энэ чулуунаас ухаж авч байсан ул мөр бий. Ухсан хэсэг нь 3-4 метр гүнзгий жигд хэмжээтэй, нарийхан, урт шулуун чулууны багц бөгөөд дээрээс нь харахад зүсмэл чулуун шал мэт. 
Хүний гараар бүтээсэн 6 талт баганууд мэт хүрмэн хөх чулуун байц хадууд, өндөр нь 6-7 м, өргөн нь 15-20 см хөх хүрмэн чулуу юм. Хар саарал өнгөтэй бөгөөд өнгөлөх юм бол гялалзсан хар өнгөтэй болдог. Хүрмэн чулуу нь халуун хайлмаг үедээ асар их даралтад орж ийм багана үүсч талсжсан хэрэг. Үүнийг нутгийнхан “Цонжийн чулуу” гэдэг. Ийм зургаан талт хүрмэн чулууны өвөрмөц тогтоц Монголд хэд хэдэн газарт байдаг бөгөөд Баянхонгор аймгийн Шинэжинст сумын төвөөс баруун хойш Хүж-хад, Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумд Харандаа хад гэх зэргээр нэрлэгдсэн байдаг. Мөн Архангай, Хөвсгөлд ч мөн адил хүрмэн чулуун урсацын дагуу сийлж ургасан голуудын хөндийн хавцлын хананд дутуу хэлбэржсэн баганалаг хүрмэн чулуу ажиглагддаг. Ийм дутуу хэлбэржсэн баганалаг хүрмэн чулууг Дорноговь аймгийн Хан Баянзүрх уулын оройн зүүн хэсэгт мөн ажиглаж болох бөгөөд галт уулын чулуулгийн бялхалт явагдсан газар нутгуудад буюу галт уулын хүрмэн чулуутай газар тааралдах боломжтой тогтоц юм. Хэнтий аймгийн баруун хойд хэсэгт хилээс ойрхон мөн Цонжийн-Чулуу уул гэх нэртэй газар байдаг бөгөөд Минж гол баруун талаар нь урсдаг ажээ. Үүнийг columnar basalt - баганан хүрэм, баганалаг хүрэм гэх зэргээр нэрлэдэг байна.

Энэ өмөрмөц уулыг аймгийн байгалийн нөөц газрын тусгай хамгаалалтанд 1988 онд 18,0 га талбайтайгаар бүртгэн авсан байна.

Энэхүү газрыг Дорноговь аймгийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн 2010 оны 12-р сарын 15-ны өдрийн 95-р тогтоолоор аймгийн байгалийн есөн гайхамшгийн нэгээр баталжээ.
Ангилал:Дэлгэрэх сум
Ангилал:Дорноговь аймгийн газар зүй
Бүрдэнэ булаг

Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын төвөөс баруун урагш 27 км зайтай оршдог 11,10 гаруй ам дөрвөлжин га талбайтай байгалийн элс, манхан, булаг ус, говь нутгийн үзэсгэлэн болсон газрыг **Бүрдэнэ булаг** гэдэг. 

Эгц өндөр элсэн манхан доторхи 108 булаг, зүлэг ус, худаг, бут, модтой. Тэртээ 200 гаруй жилийн өмнө Д.Равжаа хутагт хийд байгуулсан үеэс шашны нэгэн зан үйлийг  эрэгтэй, эмэгтэй лам, зоч нар энэ 108 булагт ирж булаг бүрт 1 хоног ном уншуулан лүйжин тавьдаг зоч, лам нарыг бэлтгэдэг байсан гэдэг бөгөөд одоо ч гэсэн Монголын Лүйжинч лам нар энд ирж 3-7 хоног баясалгал хийх явдал ч бий (Лүйжин нь бие хэл сэтгэлийн элдэв бузар, мууг арилгахад харанхуй үдэш, бүрийд уншдаг ном).

Булгийн хойд хайрхныг талын догшин Догмиддорж уул гэдэг бөгөөд энд эртний амьтдын чулуужсан яс, мод байдаг. Уулын энгэрт дээрх хийдийн туурь бий. Одоо Бүрдэнэ булгийг түшиглэн 2000 оноос бөөр эмчлэх элсэн сувилал-амралтын газар байгуулан жил бүрийн 6 сарын 15-наас 8 сар хүртэл 50-80 хүн хүлээн авах боломж, орон байр, хоолны газрыг сумын тамгын газраас ханган ажилладаг болжээ. Энэ сувиллыг Улаанбаатар хотын нэгдсэн 3-р эмнэлэг анх үүсгэн байгуулсан түүхтэй. Энэ сувилалд ирсэн амрагчид ингэний буцалгаа ууж, нутагт тарьсан тарвас идэж, халуун элсэн шарлага хийж элсэн манхан, зүлэг ногоон талбай, булаг, мэлхийтэй худаг, өрхий, заг, суль, шаваг, цулхир, хөмүүл зэрэг говийн ургамал, байгалийн сонин сайхныг үзэх боломжтой юм.

Ангилал:Монголын баянбүрд
Ангилал:Дорноговь аймгийн газар зүй
Атрын аян

**Атрын аян** нь газрыг хагалж, газар тариалангийн аж ахуйг хөгжүүлэх замаар улс орны эдийн засгийг хөгжүүлэх, хүн амын хүнсний хангамжийг сайжруулах зорилготой өргөн олныг хамарсан үйл явц байв. 

Атар газрыг эзэмшиж, газар тариаланг хөгжүүлэх замаар хүн амын хүнсний хангамжийг сайжруулах, мал аж ахуйн тогтвортой өсөлтийг хангах, орчин үеийн техник, технологи нэвтрүүлэх, эдийн засгийн хөгжлийг хурдасгах шаардлагын дагуу атрын гурван удаагийн аян өрнүүлжээ. Атрын анхны аяныг явуулах тогтоолыг 1959 оны 3 дугаар сард МАХН-ын Төв Хорооны III бүгд хурлаас гаргасан бол хоёр дахь аян 1976 оноос өрнөжээ. Атрын эхний аянуудыг МАХН-ын удирдлагаар Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн байгууллага гардан зохион байгуулж, залуучуудыг өргөнөөр татан оролцуулж, шинээр байгуулагдсан САА-г шефлэн авч ажиллаж байв.

Атрын аян нь Монгол улсын хувьд дотоодын гурил, улаан буудай зэрэг хүнсний хэрэгцээгээ хангахад үр өгөөжтэй байснаас гадна үйлдвэрлэл, техник технологи хөгжихөд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм.

Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 70 дугаар тогтоолоор “Атрын III аян” үндэсний хөтөлбөрийг баталсан. Атрын гурав дахь аяны үндсэн зорилго нь хөрсний үржил шимийг хамгаалж, нөхөн сэргээх, үр сортын болон техник технологийн шинэчлэлийг эрчимжүүлж, импортыг орлох, экспортын чиг баримжаатай газар тариалангийн тогтвортой хөгжлийг хангахад чиглэж байв. 
 
   

Ангилал:БНМАУ-ын түүх
Ангилал:Монголын газар тариалан
Ангилал:Газар тариалангийн түүх
Эргэлийн зоо

Эргэлийн зоо орчмын байгалийн нөөц газар нь Дорноговь аймгийн Хатанбулаг
сумын нумаг дахь байгалийн сонин тогтоцтой, археологийн олдвор ихтэй бөгөөд
нийтдээ 59,840 га талбайг хамарна. Эргэлийн зоо нь 30 сая гаруй жилийн өмнөх шим
ертөнцийн гэрч болсон эртний сүүн тэжээлтэн загас, яст мэлхий, гүрвэл зэрэг сээр
нуруутны олдворыг хадгалсан, хурдас чулуулаг тогтсон ширээ хэлбэрийн тэгш
өндөрлөг юм. Энэ газарт эрт дээр үеэс ард түмэн тахин шүтэж дээр нь морь уралдуулж,
бөх барилддаг байсан домог яриа байдаг. Хар сүүлт, цагаан зээр, хулан зэрэг ховор
амьтад байдгаас гадна 70 гаруй төрлийн ургамал ургадаг. Эргэлийн зоогоос олдсон эрт
галавын олон амьтны чулуужсан яс, дэлхий болон үндэсний музейнүүдэд хадгалагдаж
байна. Иймээс эртний амьтан, ургамлын ховор олдворыг байгалийн байдлаар нь
хадгалах зорилгоор УИХ-ын 1996 оны 43 дугаар тогтоолоор тусгай хамгаалалтад авсан
байна.
 Энэхүү байгалийн нөөц газрын үржил шим сайтай хөрсөнд бударгана, шар мод,
гашуун суль, агь, хөмүүл, таана, ерхөг, тэсэг, гоёо, цулхир, хармаг, алтан харгана,
хайлаас зэрэг ургамал ургадаг. Хар сүүлт, цагаан зээр, хулан зэрэг туурайтан, үнэг,
хярс, чоно, шилүүс, дорго зэрэг махчин амьтад, ногтруу, ятуу, тоодог зэрэг олон
зүйлийн жигүүртэн шувуудтай нутаг юм.
 Анх 1922 онд Америкийн эрдэмтэн Эндрюс судалж байсан байна. Оросын эрдэмтэн
И.А.Ефремов, Польшийн нэрт эрдэмтэн эмэгтэй К.Яваровская нарын удирдсан олон
экспедиц ажиллаж байжээ. Эргэлийн зооны тухай эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд
дэлхийн эрдэмтэдийн 50 орчим бүтээлд бичигдсэн байна. Гадаадын эрдэмтдийн
бүтээлд “Алтан уул” хэмээн нэрлэж энэ нэрээр алдаршсан байн
Ангилал:Монголын байгалийн нөөц газар
Ангилал:Хатанбулаг сум
Ангилал:Дорноговь аймгийн газар зүй
Битүүгийн хүн чулуу

**Битүүгийн хүн чулуу** нь Уйгарын үед холбогдох хүн чулуун хөшөө.

Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын төвөөс баруун тийш 8,5 км-т орших Битүү гэдэг газарт нэгэн том овор хэмжээтэй хүн чулуун хөшөө байх бөгөөд 10×10 м хэмжээтэй талбайд, 120 см өндөр товгор довжооны баруун хэсэгт азимутын 84 хэмийн чиглэлд хандуулан суулгасан байдаг.

Хүн чулууг саарал өнгийн боржингоор хийсэн бөгөөд хавтгайдуу оройтой, хоёр чихийг сөхөж өмссөн дугариг малгайг товгор, хонхор зураасаар дүрсэлсэн. Хөмсөг, хамрыг нэгэн үргэлж зураасаар сийлэн, өргөн дугариг царайнд нилээд зайтай зууван хэлбэрийн хоёр нүд, сахалгүй жижгэвтэр амыг хонхор зураасаар дүрсэлсэн. Хоёр чихийг тал цагариг хэлбэрээр товойлгон дүрсэлж доор нь хоёр ээмэг мэт зүйл унжиж байгаагаар гаргасан. Хоёр гараа гэдэсний өмнө авч цүлхэн бөөртэй, дэрэвгэрдүү амсартай ваарыг барихдаа хоёр эрхий хуруу нь цаад талд орсон бололтой хос дөрвөн хуруу нь тодорхой мэдэгдэж байна.

Дөрвөн унжлага бүхий өргөн бүс бүсэлсэн нь товруун чимэглэл байхгүй, газраас цухуйсан өндөр 183 см, нүүрний өргөн 70 см, мөрний өргөн 77 см, бүсэлхийн өргөн 87 см, зузаан нь толгой хэсгээр 32 см, бүсэлхий орчим 48 см байна.

Хийц дүрслэл болоод дэргэд нь Түрэгийн дурсгалд байдаг хашлага, зэл чулуу байхгүйгээс үзэхэд энэ нь 9-р зууны Уйгурын үед холбогдуулж үздэг хүн чулууны төрөлд орох нь тодорхой.

Ангилал:Хүн чулуу
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Их бурхант чулуун бурханы цогцолбор

Дорнод Монголын түүх, соёлын томоохон дурсгалуудын нэг, Сүмбэр сумын нутагт орших **Их бурхант чулуун бурханы цогцолбор дурсгалыг** Халхын Сэцэн хан аймгийн жүн ван Бат-Очирын Тогтохтөрийн буюу То вангийн (1797-1868) санаачлага удирдлагаар 1859-1864 онд бүтээсэн дурсгал “Их шүтээн”, “Их бурхант” хэмээн олноо алдаршжээ.

Энэ дурсгалыг найман аюулаас аврах Арьяабал бурханч гэдэг.

Түүний гарт нь арслан, заан, могой, гал, ус, гав гинж, хүний бодол санаа зэрэг найман утгыг агуулсан билэгдэл атгаастай байдаг. Их Бурханыг Монгол улсын дорнод хил хязгаарыг аюул гамшигаас хамгаалахын билгэдэл болгон барьсан гэж олны дунд яригддаг боловч То ван ард олон шүтлэг бишрэлээс шалтгаалж асар их эд хөрөнгө түвд, энэтхэг, хятад руу урсаж байгааг гярхай ажиглаж энэ бүх буяныг нутаг орондоо тогтоох зорилгоор барьжээ гэсэн саналууд бий.

Их бурханыг бүтээхэд мянган үхэр тэрэг хөдөлгөж долоон жилийн турш барьсан гэдэг. Тухайн үедээ өрх бүрээс нэг үхэр, айл болгоноос таван лан мөнгө гаргасан гэсэн хууч яриа байдаг. Найман аюулаас аврагч Жанрайсиг бурханы дүр эл шүтээнийг То ван болон Сэцэн хан аймгийн хошуу ноёд, ихэс дээдэс чулуугаар хэвтээ байдлаар бүтээн залахаар шийдэж, Халх голын баруун 35 градусын налуу энгэрт 90 тохой буюу 30 метр уг бурханыг хоёр бага хүрээн дотор цогцлуулжээ. Их бурханыг тойруулан чулуугаар урласан 20 гаруй жижиг бурханы дүр бүтээсэн аж. Их Бурхантын талаар академич Ш.Нацагдорж, Х_Пэрлээ болон Оросын эрдэмтэн А.П.Окладников, В.Казакевич нар зохиол бүтээлдээ дурьдаж байжээ.

А.П.Окладников 1949 онд Халх голын сав нутгаар судалгааны ажлаар явахдаа “Их бурхант”-ыг үзээд гайхан биширч энэ дурсгал бол уг газар нутагт оршин тогтнож байсан хүчирхэг гүрний бүтээл боловуу. Энэ нь X-XI зуунд холбогдох байх хэмээн үзсэнийг нэрт эрдэмтэн археологич Х.Пэрлээ залруулж XIX зуунд бүтээгдсэн болохыг баримтаар нотолжээ.
Ангилал:1859 онд байгуулагдсан
Ангилал:Халхгол сум
Ангилал:Дорнод аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын хөшөө
Ангилал:Монголын буддын шашин
Бэрээвэн Номун ханы хийд

**Бэрээвэн Номун ханы хийд** нь Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт байсан хийд.

Сэцэн хан аймгийн Дайчин жонон вангийн хошуу одоогийн Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутаг Дэлгэрхан уулын урд оршино. Өдгөө тус хийдийн туурь нь Хэнтий уулын салбар Бэрээвэнгийн хонхор хэмээх нэрээр нэрлэгдсэн газарт буй.

Бэрээвэн хийдийг анх Дайчин жонон ван Гомбожавын үед Тэнгэр Тэтгэсний 55-р он /1789/-д урьд дүрийн Номун хан Цэвээндорж ламтан нэгэн ихээхэн сүм байгуулж дээш айлтгаад зарлигаар “Бэлэг Өлзийт” сүм хэмээх нэр шагнагдав. Мөн онд засаг Гомбожав нэгэн хурал байгуулав. Ийнхүү Бэрээвэн хийд байгуулагджээ.Энэ хоёр сүмийг нутгийн ард олон Шар сүм, Цагаан сүм хэмээн нэрлэх бөгөөд хийдийн хойморт тусдаа байжээ. Улмаар 1792 онд Цанид дацанг, 1813 онд Цогчин дуганыг, 1848 онд дацанг, 1855 онд Зурхайн хурал сургууль, 1880 онд Шар хүрээг Олноо өргөгдсөний долдугаар онд Сэцэн хан аймгийн чуулган дарга, хошой чин ван Цогбадрах Цанид номын хурлыг дарааллан байгуулжээ. Мөн 1794 онд 4 сүм байгуулж 4 аймаг хурал байгуулжээ. Тус хийд 8000 ламын данстай халх монголын зүүн жигүүрийн шашны төв байжээ. Харин 1930-аад оны бүртгэлээр дацан 12, аймаг 4, дуган 26, сум 11, жас 28, ламын тоо 934 гэжээ. Бэрээвэн хийд нь Тэгчилэн, Намжил, Чойнхор, Тойсон гэх дөрвөн аймагтай. Мөн Ёго, Дашнайчин, Майдар, Аюуш, Цамба, Лхам бурхадын сүм, жас, сангуудаас бүрдэнэ.
 
Бэрээвэн хийд нь их хөвч тайга бүхий уулын энгэрт байрласан учир барилгууд нь чулуу, мод голчилсон хийцтэй. Мөн хад чулуунд наалдуулан авируулан босгосон Майдар бурхны сүм байсны дээд талын элгэн хаданд гэлэн Дамбибрамжабал гэгч соёмбо тэмдэг сийлсэн нь одоо хадгалагдаж үлджээ. Бэрээвэн хийдийг 1939 онд устгаж шатаасан юм. Харин 1937-1938 оны үед Оросын нэгэн эрдэмтний авсан гэрэл зургийг Д.Майдар өөрийн бүтээлдээ нийтэлсэн байна. Өдгөө тус хийдийн голын гурван сүмийг сэргээн шашин, номын үйл ажиллагааг явуулж байна.

Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Монголын хийд
Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Мэнэнгийн тал

**Мэнэнгийн тал** нь Дорнод Монголын өргөн уудам тал нутгийн дунд орших, Монгол орны хамгийн том тэгш тал юм. Дорнод аймгийн Матад сумын нутагт орших тал. 

Талын гадарга жигд, налуу нь 10 м/км-ээс хэтэрдэггүй. Мэнэнгийн тал нь Буйр нуураас баруун тийш 90 гаруй км урт, 60 гаруй км өргөн нутгийг эзлэн д.т.д 600 м өндөрт оршдог.

“Сав газрын захиргааны талаар авах арга хэмжээний тухай” Засгийн газрын 2012 оны 254 дүгээр тогтоол, “Мэннэгийн талын сав газрын захиргааны бүтэц, орон тоо, дүрэм батлах тухай” Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн сайдын 2014 оны А-26 дугаар тушаалаар байгуулагдсан. 

Номхон далайн ай савд багтах бөгөөд байнгын урсгалтай гол мөрөн байхгүй,газрын доорхи усны нөөцтэй бүс нутаг. 

Хил заагийн хувьд Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сум бүхэлдээ, Сүхбаатар сумын зүүн урд хэсэг, Асгат сумын зүүн болон зүүн урд хэсэг, урд хэсэг, Дарьганга сумын зүүн хойд хэсэг, Дорнод аймгийн Матад сум бүхэлдээ, Халхгол сумын баруун хэсэг, Баянтүмэн зүүн урд хэсэг, Булган зүүн урд хэсгийг багтаан нийтдээ 53371,6км2 талбайг эзэлдэг. 
Бэлчээрийн ургамал зээр, чоно болон ховор ан амьтад ихтэй, дэлхий дээрх байгалийн төрхөө хадгалан үлдсэн том тал билээ. Мэнэнгийн тал нь Нөмрөг, Халх голын сав газартай хил залгаа орших жижиг дов толгодуудтай хялгант хээр бүхий уудам газар юм.

Мэнэнгийн тал бол цагаан зээрийн гол бэлчээр нутгийн нэг бөгөөд энд жил бүр олон зуугаараа сүрэглэсэн цагаан зээр ирж өвөлждөг. Олон наст үржил шимт үетэн ургамлууд зонхилсон хялганат хээрийн өвсөн далай мэт үзэсгэлэнт байдлыг Мэнэнгийн талаас харах боломж бүрджээ. Унаган төрхөө харьцангуй хэвээр хадгалан үлдсэн хялгант хээр түүний салшгүй хэсэг болох цагаан зээрийн их сүргийг хамгаалах нь дэлхий дахинд их ач холбогдолтой. Энд нэн ховордсон цэн тогоруу, цагаан тогоруу, гургуул, тоодог зэрэг олон зүйл шувууд байдгаас гадна Монголын улаан номонд орсон бүх ургамлын 10 орчим хувь ургадаг бөгөөд Төв Азийн цагаан зээрийн 70 гаруй хувь нь нутагшжээ. 

Энэ тал нутгийн тухай яруу найрагч Б.Явуухулан “Бугуйл хаях ойроос нар мандах нь сонин, бууж үдлэх холоос айл нь харагдах нь хачин” гэж магтан биширсэн байдаг.

2010 онд хийсэн судалгаагаар Мэнэнгийн тал нутаг цөлжилтөд нэн хүчтэй өртөж байгааг тогтоож байсан бол 2020 оны судалгаагаар сул түвшинд байна гэж үзжээ.
Ангилал:Дорнод аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын тал