open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Македон хэл

**Македон хэл** (эх хэлээрээ -*македонски јазик*) Дорно Европт оршдог Умард Македон улсад голлон суурьшдаг Македон угсаатны эх хэл юм. Македон хэл нь Слав төрлийн хэл юм. Харилцаа хамаарлаараа Энэтхэг-Европ язгуур, Балт-Слав төрөл, Слав салаа, Урд-Слав бүлэг, түүн доторх зүүн хэсэгт Болгар хэлний хамтаар харьяалагдана.

Македон хэл нь Македон улсын албан ёсны хэл бөгөөд 2–3 сая хүний төрөлх хэл юм.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Славян хэлнүүд
Ангилал:Македон хэл
Ангилал:Балканы хэлний холбоо
Ангилал:Албанийн хэл
Ангилал:Болгарын хэл
Ангилал:Грекийн хэл
Ангилал:Сербийн хэл
Ангилал:Умард Македоны хэл
Ангилал:Славян хэлнүүд
Дөлийн Эрдэнэбилэг

Монгол улсын гавьяат тамирчин, шилдэг даамчин **Дөлийн Эрдэнэбилэг** 1978 онд төржээ. 

Дөлийн Эрдэнэбилэг 100 буудалт даамын спортоор 1990 оноос эхлэн хичээллэж эхэлснээсээ хойш 3 жилийн дараа буюу 1993 онд спортын мастер, 1997 онд дэлхийн даамын холбооны мастер, 1998 онд олон улсын мастер цол,  2001 онд Олон Улсын Их мастер цолыг оюуны спортоос хамгийн анхлан эх орондоо авч ирсэн тамирчин. 1992 оны өсвөрийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальтай. Даамын спортын Ази тивийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээн зохион байгуулагдаж эхэлсэн үе буюу 1999 оноос хойш тивээсээ 5  /1999, 2001, 2003, 2010, 2014/ түрүүлэн 2 удаа мөнгөн медаль / 2012, 2013, /, дөрвөн удаа блиц тэмцээний аваргаар шалгаран Ази тивийг тэргүүлж байгаа шилдэг тамирчин. Д.Эрдэнэбилэг 1993 оноос эхлэн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсноос 1997-1999, 2000-2004, 2008, 2009, 2010, 2014, 2015, 2018 онуудад дараалан 13 удаа “Улсын аварга” даамчин цолыг хүртэж, 8 удаад нь мөнгө хүрэл медаль хүртээд байна. Олон улс, дэлхийн чанартай тэмцээнүүдэд эх орныхоо нэрийг өндөрт өргөсөн амжилт үзүүлж байснаас 1993 онд өсвөрийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медаль, 1997 онд залуучуудын Дэлхийн  аварга шалгаруулах тэмцээнд 4 дүгээр байр эзэлж шагналт байрт, 1998 онд 130 гаруй орны тамирчид оролцсон Ниймегений олон улсын супер тэмцээнд дэлхийн 6 удаагийн аварга И.Куперманыг хожиж 5 дугаар байр эзэлсэн бол 2000 онд болсон Дэлхийн даамын олимпын III наадамд хувийн дүнгээр 75 хувийн хожил авч  I,II байрыг эзэлж байсан. 2001 онд болсон ДАШТ-д ОХУ-ын нэрт тамирчин Дэлхийн 7 удаагийн аварга А.Шварцманыг хожиж “Сайхан өргийн шагнал” хүртэн “Олон Улсын Их мастер” цолны болзлыг хангаж  байсан.  2008 онд Бээжин хотод зохиогдсон Дэлхийн Оюуны спотын анхдугаар олимпд 140 тамирчнаас 8 дугаар байрт орж тус оны Дэлхийн шилдэг 12 шилдэг даамчнаар шалгарч байсан. 2013 онд ОХУ-ын Уфа хотноо болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах шигшээ тэмцээний 40 тамирчдаас шилдэг 12-д шалгарч, Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний шилдэг өргийн шагнал хүртсэн.  1998 оноос хойш Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болон шилдэг Их мастеруудын тэмцээн, жил бүрийн 12 дугаар сард 6 төрөл /шатар, даам, бридж, го даам, рубк, судоку/-өөр зохиогддог “Оюуны спортын их наадам”-д дэлхийн шилдэг 12 тамирчнаар шалгаран ази тив болон эх орныхоо оюуны спортын тамирчдыг төлөөлөн оролцсон.  Дэлхийд 2292 гэсэн чансаагаараа А буюу дээд ангилалд 65-д эрэмбэлэгдэж байна. Д.Эрдэнэбилэг 2001, 2011, 2013, 2015 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний шилдэг өрөг, уран нүүдлийн шагналтай. 1993 онд Монгол Улсын “Шилдэг хүүхэд”, 2003 онд “Нийслэлийн шилдэг залуу”, 1999, 2001, 2003 онуудад  “Монгол Улсын шилдэг тамирчин”, 2006 онд   Биеийн тамир спортын  тэргүүний ажилтан, Монголын оюуны спортоос анхны Олон Улсын Их мастер цол хүртсэнийг үнэлэн 2011 онд Монгол Улсын Гавъяат тамирчин цол хүртээсэн.  

## Лавлах бичиг
Ангилал:1978 онд төрсөн
Ангилал:Монголын даамчин
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Монголчууд
Отгонбаярын Түвшинболд

**Отгонбаярын Түвшинболд** нь Монголын даамчин юм. Олон улсын мастер цолтой, эдийн засагч мэргэжилтэй. 1976 оноос тоглож эхэлсэн, 2000 оны Лондоны олимпиадын түргэн тоглолтын аварга, Азийн аваргын хүрэл медальтай, 2000 оны Улсын аварга.

Ангилал:1969 онд төрсөн
Ангилал:Монголын даамчин
Равжирын Манлай

**Равжирын Манлай** нь 1977 онд төрсөн монголын даамын спортын тамирчин юм.

*    Даамын спортоор 20 гаруй жил хичээллэж байна. Аав Ч.Равжир нь даамын спортын
мастер, дүү Р.Наранмандах дэд мастер цолтой.  

*    1995 онд дэд мастер, 1997 онд спортын мастер, 2009 онд Дэлхийн даамын холбооны
мастер цолуудыг тус тус хүртсэн.

*    Спорт мэдээлийн "Таван цагариг" сонинд ажилладаг.

 
                                                **Амжилт:**
*    Азийн аваргын хүрэл (2010, Улаанбаатар. Монгол)

*    Азийн аварга шалгаруулах түргэн тоглолтын тэмцээний мөнгө (2013, Ташкент.
Узбекистан)

*    Монгол-Хятад-Орос гурван улсын тэмцээний аварга (2010, Ичүнь. БНХАУ)

*    Улсын аваргын алт (2007), гурван мөнгө (2008, 2009, 2012), хүрэл (1995)

*    Монголын бүх ард түмний спартакиадын мөнгө (1999)

*    Багийн УАШТ-ий 2 алт, 3 мөнгө, 4 хүрэл медальтай

Ангилал:Монголын даамчин
Ангилал:1977 онд төрсөн
Дэлэгийн Баттулга

**Дэлэгийн Баттулга** -  олон улсын их мастер (2013) цолтой,  “Мега старс” клубийн даамчин. 1986 оноос тоглож эхэлсэн. УАШТ-ий 5 мөнгө, 3 хүрэл медальт, Азийн түргэн тоглолтын алтан медальтай.

## Цахим холбоос 
* Нидерландын даамын холбооны сайт дээрх танилцуулга
* Дэлхийн даамын холбооны сайт дээрх танилцуулга

Ангилал:1977 онд төрсөн
Ангилал:Монголын даамчин
Санжаагийн Даваадорж

**Санжаагийн  Даваадорж**, спортын мастер, 40 настай, 1985 оноос тоглож эхэлсэн, 1989 оны Өсвөрийн Улсын аварга, УАШТ-ний мөнгө, хүрэл медальтай.  ОУМ болох хүсэлтэй.

2014 онд эрчүүдийн дунд Монгол Улс олон улсын Даамын аварга шалгаруулах тэмцээн

https://web.archive.org/web/20160531195249/http://www.shuud.mn/content/read/100064.htm

Ангилал:Монголын даамчин
Ангилал:1972 онд төрсөн
Доржсүрэнгийн Эрдэмбилэг

**Доржсүрэнгийн Эрдэмбилэг** нь Монголын даамчин юм. Спортын мастер цолтой, ДЦС-IV ТӨХК-ний тамирчин. 1990 оноос тоглож эхэлсэн, 2011 оны УАШТ-ний мөнгөн медальтай.

Ангилал:Монголын даамчин
Мананжавын Дүүрэнбилэг

**Мананжавын Дүүрэнбилэг** - даамын спортын дэд мастер, 22 настай, их эмч мэргэжилтэй, “Сод монгол” ХХК-ний тамирчин. 2001 оноос тоглож эхэлсэн, өсвөрийн Улсын аварга, Хүүхдийн Спортын II их наадмын хүрэл медальтай тамирчин юм. Сагс  тоглох хоббитой, “Сур сур бас дахин сур” гэж хэлэх дуртай.

## Зүүлт тайлбар 
Ангилал:1990 онд төрсөн
Ангилал:Монголын даамчин
Цэрэнбямбын Отгонбилэг

**Цэрэнбямбын Отгонбилэг** (18.03.1997), спортын дэд мастер, 15 настай, “Эхлэл” сургуулийн сурагч. 7 настайгаасаа тоглож эхэлсэн,  2007 оны Азийн өсвөрийн аварга, 2012 оны өсвөрийн Улсын аварга, өсвөрийн УАШТ-ий мөнгө, хүрэл медальт, 2011 оны залуучуудын УАШТ-ний мөнгөн медаль, Golden Horse Cup 2010 тэмцээний 12-р байр, 2011 оны өсвөрийн ДАШТ-ний 9-р байр, 2011 залуучуудын ДАШТ-ний 23-р байр, дэлхийн аварга , их мастер болох хүсэлтэй.

https://web.archive.org/web/20160531195249/http://www.shuud.mn/content/read/100064.htm

Ангилал:1997 онд төрсөн
Ангилал:Монголын даамчин
Цагаанцоожийн Энхцэцэг

**Цагаанцоожийн Энхцэцэг**, спортын мастер, 17 настай, нийслэлийн 33 дугаар сургуулийн 10 дугаар ангийн сурагч. 12 настайгаасаа эхэлж тоглосон, Улсын аваргын мөнгөн медальт, өсвөрийн болон залуучуудын Улсын аваргын мөнгө, хүрэл медальт, ОУ-ын их мастер болох хүсэлтэй. Сагс тоглох хоббитой, “No pain, no gain”.

https://web.archive.org/web/20160531195249/http://www.shuud.mn/content/read/100064.htm

Ангилал:1995 онд төрсөн
Ангилал:Монголын даамчин
Мижгээгийн Хишигбаяр

**Мижгээгийн Хишигбаяр**, спортын мастер, 48 настай, Хуульч, мөрдөн байцаагч мэргэжилтэй. 1977 оноос тоглож эхэлсэн, ОХУ-д болсон ОУ-ын тэмцээний мөнгөн медальт, “Улаанбаатар-95”  ОУТ-ийн мөнгөн медальт,  Улаанбаатар хотын 6 удаагийн аварга, Улсын 3 удаагийн аварга, УАШТ-ий 2 мөнгө, 1 хүрэл медальт, МБАТ-ний спартакиадын мөнгөн медальт, Олон Улсын Мастер болох хүсэлтэй. Яруу найраг унших хоббитой, “Санаа зөв бол заяа зөв” гэж хэлэх дуртай.

https://web.archive.org/web/20160531195249/http://www.shuud.mn/content/read/100064.htm

Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:Монголын даамчин
Цэрэнбямбын Энхзаяа

**Цэрэнбямбын Энхзаяа** - спортын мастер, 26 настай, нягтлан бодогч мэргэжилтэй, MCS APB ХХК-ний тамирчин. 1997 оноос эхэлж тоглосон, Азийн хүүхдийн II их наадмын мөнгөн медальт, Улсын хошой аварга, өсвөр болон залуучуудын Улсын аварга, Улсын аваргын мөнгөн медальт, ОУ-ын их мастер болох хүсэлтэй. Ном унших хоббитой

https://web.archive.org/web/20160531195249/http://www.shuud.mn/content/read/100064.htm

Ангилал:1986 онд төрсөн
Ангилал:Монголын даамчин
Мөнхбаатарын Нямжаргал

**Мөнхбаатарын Нямжаргал** нь 100 буудалт даамын Монголын анхны эмэгтэй олон улсын их мастер юм. Нийслэлийн 1 дүгээр сургуулийн сурагч, “Ялгуусан” ХХК-ний тамирчин. 7 настайгаасаа эхлэн тоглосон, Малайзын Куала Лумпур хотноо зохиогдсон 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн, 2010 оны Ичуний ОУТ-ний мөнгөн медальт, 2010 оны Азийн аваргын хүрэл медальт, өсвөрийн Улсын 6 удаагийн аварга, залуучуудын Улсын аварга, Улсын аваргын хүрэл медальтай. 2012 оны "Азийн хүүхдүүд" спортын наадмын хүрэл медальт

Ангилал:Монголын даамчин
Ангилал:1996 онд төрсөн
Чийг бам

Уг өвчин нь жимс, ногоонд агуулагдах С витамины дутагдлаас үүсэх ба бүх бие нь сульдаж, тамирдан хүндэрвэл үхэлд хүргэдэг байна.

Ангилал:Өвчин
Ану хатан

**Ану хатан** (1653- 1696) нь Зүүнгарын хатан.

Тэрээр хошуудын Галдмаа баатарын отгон охин бөгөөд Зүүнгарын Сэнгэ хунтайж, дараагаар нь асрахуй ёсыг бодон, угаас бие биедээ сэтгэлтэй байсан Галдан бошигт хааны гэргий байв. Галдан бошигт хаан Манж Чин Улсад дагаар орсон Халхын ноёдтой тэмцэж яваад 1696 онд Тэрэлж голын ойролцоох Зуунмодын орчимд тулалдаж яваад бүслэгджээ. Тэрхүү тулаанд Ану хатан өөрийн эр нөхөр Галдан бошигтыг Манжийн цэргийн бүслэлтээс аварч яваад баатарлагаар амь эрсэджээ.

Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:1696 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монгол хатан
Ангилал:Зүүнгарын хаант улс
Жереми Реннер

**Жереми Ли Реннер** (, 1971 оны 1 сарын 7 төрсөн) нь Америкийн жүжигчин юм. 

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 

Ангилал:1971 онд төрсөн
Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Америкийн дуучин
Жош Дюамэл

**Жошуа Дэвид Дюамэл** (, 1972 оны 11 сарын 14 төрсөн) нь Америкийн жүжигчин юм. 

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:1972 онд төрсөн
Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:Америкчууд
2012 оны 100 буудалт даамын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн

**ҮР ДҮН**

**Эрэгтэй**

**1-р тойрог**

**2-р тойрог**

**3-р тойрог**

**4-р тойрог**

**5-р тойрог**

**6-р тойрог**

**7-р тойрог**

**8-р тойрог**

**Эмэгтэй**

**Эмэгтэй 1-р тойрог**

**Эмэгтэй 2-р тойрог**

**Эмэгтэй 3-р тойрог**

**Эмэгтэй 4-р тойрог**

**Эмэгтэй 5-р тойрог**

**Эмэгтэй 6-р тойрог**

**Эмэгтэй 7-р тойрог**

**Эмэгтэй 8-р тойрог**

100 буудалт даамын 2012 оны Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн энэ сарын 11-нээс Сүнжин Гранд зочид буудалд эхлэх гэж байна. 19-нийг хүртэл 9 өдөр үргэлжлэх энэхүү тэмцээнд хагас шигшээ тэмцээнээс шалгарсан манай улсын эрэгтэй, эмэгтэй тус бүр 16 шилдэг даамчин “Монгол улсын аварга” цолны төлөө өрсөлдөнө. Тэмцээнийг “Эм Си Эс электроникс”, “Сүнжин Гранд” зочид буудал, “Арвайн үндэс” компаниуд дэмжин ажиилаж байгаа бөгөөд тэмцээний ялагч болон бүх тамирчдыг “Могул” брэндийн бараа бүтээгдэхүүнээр шагнах юм байна.

Энэ жилийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн нь эрэгтэйчүүдийн хувьд 37 дахь, эмэгтэйчүүдийн хувьд 24 дэх тэмцээн юм. Улсын аварга шалгаруулах тэмцээнээс шалгарсан тамирчид 8-р сард Франц улсад зохиогдох Дэлхийн оюуны спортын 2-р наадам, 9-р сард Малайзын Куала-Лумпур хотноо зохиогдох Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох эрхийг авна. 

**УАШТ-д өрсөлдөх даамчид:**

**Эрэгтэй**

*Олон улсын их мастер*

1. Дөлийн Эрдэнэбилэг

*Олон улсын мастер*

2. Отгонбаярын Түвшинболд

*Дэлхийн даамын холбооны мастер*

3. Равжирын Манлай

4. Дэлэгийн Баттулга

*Спортын мастер*

5. Э.Энх-Эрдэнэ

6. Ц.Сүхбат 

7. Санжаагийн Даваадорж

8. Л.Дүгэрсүрэн

9. Ц.Балжинням

10. Л.Дагвадорж

11. С.Батсүх 

12. Доржсүрэнгийн Эрдэмбилэг 

13. Ц.Хашчулуун

*Дэд мастер*

14. Ц.Эрдэмбилэг 

15. Мананжав Дүүрэнбилэ

16. Цэрэнбямбын Отгонбилэг 

**Эмэгтэй**

*Дэлхийн даамын холбооны мастер*

1. Ж.Гэрэлчулуун

2. С.Саранцэцэг

*Спортын мастер*

3. Сүхээгийн Нямгэрэл

4. Цагаанцоожийн Энхцэцэг

5. Б.Нандинцэцэг

6. Эрдэнэцогтын Мандахнаран

7. Мижгээгийн Хишигбаяр

8. Г.Энхтуяа

9. Цэрэнбямбын Энхзаяа

10. Б.Нандин-Эрдэнэ

11. Мөнхбаатарын Нямжаргал

12. Дондовын Энхтуул

*Дэд мастер*

13. Б.Намуун

14. Н.Батцэцэг

15. Б.Мөнхтуяа

Ангилал:Монголын даамчин
Шаравын Болд

**Билгүүн Шаравын Болд** нь Монголын эмч, эрдэмтэн юм.

## Намтар
Тэрээр 1987-1993 онуудад АУИС-д суралцаж, уламжлалт анагаах ухааны их эмчийн мэргэжил эзэмшсэн.

1993-2000 онд ЭМЯ-нд уламжлалт анагаах ухааны болон хувийн хэвшлийн эрүүл мэндийн байгууллагуудын асуудал хариуцсан мэргэжилтнээр, 2000 онд ЭМЯ-ны Тамгын хэлтсийн даргаар тус тус ажиллаж байгаад 2001 оны 10 дугаар сараас 2006 оны 10 дугаар сар хүртэл ЭМЯ-ны харъяа Монгол-Солонгосын дорнын анагаах ухааны төвийн захирлаар томилогдон ажиллажээ. Одоо “Ач” Анагаах ухааны их сургуулийн эрдэм шинжилгээ, гадаад харилцаа эрхэлсэн дэд захирлаар ажилладаг. Улсад нийтдээ 27 жил ажиллаж байна. 

2004-2005 онд ЭМЯ-ны харъяа Академич Т.Шагдарсүрэнгийн нэрэмжит Анагаах ухааны хүрээлэнгийн эрдэмтэн нарийн бичгийн даргын албыг хашиж байв.

## Эрдмийн зэрэг цол
1998 онд Анагаах ухааны боловсролын докторын зэрэг (Ph.D), 2005 онд Анагаахын шинжлэх ухааны доктор (DSc), 2006 онд дэд профессор, 2007 онд Монголын Анагаах Ухааны Академийн гишүүн, 2009 онд профессор 2011 онд ШУА-ийн гишүүн, академич цол хүртсэн.

## Бүтээлүүд
**Бүтээл:** Нийт 500 шахам бүтээлтэй. Үүнээс: 

60 шахам ном, сурах бичиг: **18** нь гадаадад буюу гадаад хэлээр хэвлэгджээ  (англи хэлээр **10**, япон хэлээр **1**, төвөд, монгол хэлээр **6**, монгол бичгээр **1** ном)

300 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл 

30 гаруй өгүүлэл нь англи, хятад, япон, солонгос хэлээр хэвлэгдсэн. 

**Удирдсан эрдмийн ажил:**

5 судлаачийн АУ-ны докторын (Ph.D)

30 гаруй судлаачийн магистрийн ажил

**Бусад:** 

Стандарт – 9

Санал, зөвлөмж, хөтөлбөр – 18

Төсөл – 5
***АКАДЕМИЧ, АНАГААХЫН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР,**  **ПРОФЕССОР Ш.БОЛДЫН БҮТЭЭЛИЙН**   **ТОВЧООН**    

Ангилал:Монголын эмч
Түркмен хэл

**Туркмен хэл** (түркменээр *Türkmen dili*) — Түркмен угсаатны хэл, тиймээс ч Туркменистаны албан ёсны хэл. Хэл шинжлэлийн ангиллаар Түрэг бүлгийн баруун урд хэсэг болох Огуз дэд бүлэгт харъяалагддаг. Түрэг хэлнүүдээс Түрк, Азербайжан хоёрт илүү дөхнө. Газарзүйн хувьд түркмен хэл Түркмени, Иран, Афганистан, Түрк, Сири, Тажикистан, Казахстан, Узбекистан болон ОХУ-д тархсан байдаг. 

1940 оноос хойш албан ёсны баримт бичиг, дээд боловсрол, шинжлэх ухаанд орос хэл рүү шилжсэний дараа олон хүмүүс туркмен хэлийг ашиглахаа больж эхэлсэн. 1940-1991 онуудад туркмен хэлэнд орос хэлнээс асар их хэмжээний үг зээлж авсан (энэ нь эргээд сингармонизмын зарчмыг зөрчиж байна). 1991 онд ЗСБНХУ задран унасны дараа туркмен хэлийг Туркменистаны албан ёсны хэл болгон зарласан бөгөөд 2000 оноос хойш Туркменистан дахь албан ёсны бичиг баримт болон хэлний үйл ажиллагааны бусад бүх салбарыг зөвхөн туркмен хэлээр явуулж байна. 

2016 онд Туркменистан улс тусгаар тогтнолоо олж авснаас хойш анх удаа “Туркмен хэлний тайлбар толь” (50 мянга орчим үг), “Туркмен хэлний зөв бичих дүрмийн толь” (110 мянга орчим үг) хэвлэгджээ.

1920 оноос өмнө араб цагаан толгой ашиглаж байсан бөгөөд эхлэд латин үсэг рүү шилжээд 1930-аад оны дунд үеэс кирил үсэг ашиглаж байгаад 1993 оноос латин үсэг рүү шилжсэн байна.  

## Цагаан толгой
## Зүүлт 

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Түрэг хэлний бүлэг
Ангилал:Туркменистаны хэл
Ангилал:Афганистаны хэл
Ангилал:Ираны хэл
Ангилал:Пакистаны хэл
Ангилал:Оросын хэл
Нуман ниргэлэг

**Нуман ниргэлэг**

1802 В.В Петров: Нүүрсэн электродуудыг гальваник батарейнд холбоход, тэдгээрийн хооронд хурц гэрэл гарч буйг үлрүүлсэн. Электродуудыг хэвтээ байрлалтай үед халсан гэрэлтэгч хий нум хэлбэртэй болж байв. Иймд түүнийг цахилгаан нум гэв.  Цахилгаан нумын үед Гүйдлийн хүч (103-104 А), Хүчдэл нь хэдэн арван вольт байв. Нуман ниргэлэг нь нам даралтанд (хэдэн мм мөнгөн усны багана)...
Ба 1000 атм хүртэлх өндөр даралтанд  явагдана. Ниргэлэгийг дэмжих гол процесс нь халсан катодын гадаргуугаас  электрон сугаран гарах термоэлектроны цацаргалт ба электрод хоорондын өндөр температураас үүдэн молекулын дулааны иончлол юм. Электрод хоорондын бүх орон зай нь өндөр температурын плазмаар дүүрнэ. Энэ нь катодаас гарсан электрон анодод  хүрч дамжуулал үүснэ. Палазмын температур нь 6000 К байдаг. Хэт өндөр даралтын нумын үед палазмын температур 10000 К хүрнэ. 
Нэмэх ионуудаар бөмбөгдүүлсэнээр катод 3500 К хүртэл хална.  Электромы  хүчтэй урсгалаар бөмбөгдүүлсэн анод нь бүр илүү хална. Иймд анод эрчимтэй ууршиж, түүний гадаргуу дээр тогоонууд үүснэ.  Гүйдэл өсхөд катодын термоэлектроны эммис өсч хийн ниргэлгийн завсар дахь иончлол нэмэгдэнэ. Энэ завсрын эсэргүүцэл хүчтэй буурах тусам гүйдэл өснө. Мөн хүйтэн катод бүхийн нум байна. Ийм нумын катод нь шингэн Hg (баллонд) үүнээс агаарыг нь гаргасан. Ниргэлэг Hg ууранд явагдана. Катодоос электронууд сугарна.  Үүний тулд катодын гадаргуугийн ойролцоо хүчтэй орон хэрэгтэй. Энэ орон нь огторгуйн + цэнэгтэй ионуудаар үүснэ. Электронууд катодын толбо болох хурц гэрэлтэй, тасралтгүй шилжих газраас сугарна. Энэ тохиолдолд хийн температур их бус. Плазм дахь молекулийн иончлол нь уугих ниргэлгийнх шиг электронуудын мөргөлдөөнөөр явагдана.
Ангилал:Плазмын физик
Ангилал:Цахилгаан гүйдэл
Ангилал:Цахилгаан халаагч
Уйгур хэл

**Уйгур хэл** (Уйгур бичигт ئۇيغۇرچە‎, латинд хөрвүүлсэн нь *Uyghurche*) — Уйгур үндэстний хэл. Тиймээс ч БНХАУ-ын Шинжаанд Хятад хэлний хамтаар албан ёсных болдог.  Хэл шинжлэлийн ангиллаар Түрэг бүлгийн Харлаг дэд бүлэгт Узбек, Илийн Турк хоёр хэлтэй хамт харьяалагддаг.

Зарим эх үүсвэрээс үзвэл Уйгур хэлтний тоо 8-11 саяын хооронд байгаа гэнэ. Тэдгээр Уйгуруудын үнэмлэхүй олонх нь БНХАУ-ын Шинжаан - Уйгурын өөртөө засах оронд суудаг бол 1993 оны байдлаар Казахстанд 300 мянга, Киргизэд 90 мянга орчим байдаг аж. БНХАУ-ын Уйгурууд улсын ноёлох Хятад хэлийг сурах, Шиньжян дахь бусад угсаатад Уйгур хэлийг сурах гэх мэт үзэгдлийн улмаас Уйгур хэлтний тоог зөв тооцоолоход төвөг учирдаг.

## Зүүлт, тайлбар 
Ангилал:Түрэг хэлний бүлэг
Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Уйгурууд
Ангилал:Хятадын хэл
Ангилал:Казахстаны хэл
Ангилал:Киргизийн хэл
Газар зүйн солбицлын систем

**Газарзүйн солбицлын систем** гэдэг нь дэлхий дээрх ямар ч цэгийн байршлыг хэд хэдэн тооны тусламжтайгаар илэрхийлэх солбицлын систем юм. Тус тоонуудыг сонгохдоо ихэнх тохиолдолд нэг тоогоор нь босоо байршил, нөгөө хоёроор нь хэвтээ байршлыг заана. Хамгийн түгээмлээр уртраг, өргөрөг, өндөр (далайн түвшнээс дээших) гурван тоог хэрэглэнэ.

Энэ солбилцлын системийг МЭӨ 3-р зуунд Эратостэнэс Александрын номын санд анхлан боловсруулж бичиж үлдээжээ. 

### Газарзүйн уртраг ба өргөрөг
thumb|right|300px|Экваторын 0 хэм буюу өргөргийн эхлэл
thumb|right|300px|Грийнвичийн 0 хэмийн байрлал буюу уртрагийн эхлэл
Өргөрөг нь дэлхийн экваторын шугамыг 0 хэм, эхлэл болгон авч нэг хэм бүрээр хэвтээ шугамыг өргөргөөр тэмдэглэн хойд ба өмнөд туйлуудыг 90 хэм болгож авдаг. Урагш чиглэлд байгаа хэвтээ өргөргийг өмнөд өргөрөг гэнэ, харин хойд чиглэлд байгаа өргөргийг хойд өргөрөг гэнэ. 
Зэрэгцээ өргөргүүдийг хооронд нь параллель гэж нэрлэн газарзүйд байрлал чиглэл тогтооход хэлж тэмдэглэдэг.

Уртраг нь Английн Грийнвич дэх байрлалыг эхлэл 0 хэм болгон авч дэлхийг босоо шугмаар хувааж баруун ба зүүн чиглэлд нэг градусаар хуваан тоолж зүүн ба баруун чиглэлд тус 180 хэм тоолж, дэлхийг 2 таллаж хувааж тооцдог. 

## Эшлэл 
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Ангилал:Математикийн газар зүй
Ангилал:Бөмбөрцгөн одон орон
Узбек хэл

**Узбек хэл** (латин, кирилл, араб үсэг тус бүрээр узбек бичигт *O‘zbek tili*, *Ўзбек тили*, ئۇزبېك تیلى гэдэг) — Узбекуудын хэл, тиймээс ч Узбекистаны төрийн албан ёсны хэл болдог. 40-48 сая гаруй хүн Узбек хэлээр ярилцдаг.

Узбек хэл нь Афганистан улсын умард нутгийн 8 мужид хэрэглэдэг байна. Үүнээс гадна Тажикистан, Киргиз, Казахстан, Туркмени, Орос, Туркэд тархсан хэл юм. 

Дүрмийн болон үгийн сангийн хувьд уран зохиолын узбек хэлний хамгийн ойрын төрөл хэл нь албан ёсоор уйгур хэл буюу түрэг хэлний Карлук (Цагатай) бүлгийн хэл юм. 

Узбек хэлэнд араб хэл их нөлөөлсөн байдаг бөгөөд перс хэлээр дамжин орж ирсэн гэж үздэг. XIX зууны хоёрдугаар хагасаас эхлэн орос хэлний хүчтэй нөлөөнд орсон. 

1928 он хүртэл Узбек хэлэнд араб цагаан толгойг ашигладаг байсан. 1928-1940 онудад буюу ЗХУ-ын үед латин цагаан толгой ашиглаж байгаад 1940-1992 онд кирилл үсэг хэрэглэж байжээ. 1992 онд тусгаар тогтносон Узбекистан улс төрийн хэл болох Узбек хэлэнд латин цагаан толгой ашиглах шийдвэр гарсан боловч өнөө хүртэл бодит байдал дээр кирил үсэг мөн давхар ашигласаар байна. 

## Тэмдэглэл
## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Түрэг хэлний бүлэг
Ангилал:Узбекистаны хэл
Ангилал:Афганистаны хэл
Ангилал:Пакистаны хэл
Ангилал:Казахстаны хэл
Ангилал:Киргизийн хэл
Ангилал:Оросын хэл
Ангилал:Тажикистаны хэл
Ангилал:Туркменистаны хэл
Ангилал:Хятадын хэл
Цагаан монгол хэл

**Цагаан монгол (монгор) хэл** — монгол хэлний бүлэгт харьяалагддаг хэл. Цагаан монгол хэлээр хэлэлцэгч цагаан монгол ястан БНХАУ-ын Хөхнуур (голдуу Миньхэ, Датун, Тунжэнь зэрэг газарт), Ганьсү гэх хоёр мужид оршин суудаг.

## Тооны нэр
1996 оны нэгэн эрдэм шинжилгээний нийтлэлд Цагаан монгол хэлээр тоог хэрхэн нэрлэдгийг галиглан бичсэнийг монгол хэлний нэртэй харьцуулан доор харууллаа. 

## Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Монгол хэлний бүлэг
Ангилал:Ганьсү
Ангилал:Хөхнуур
Жарун хаан

**Шэлүнь** буюу **Жарун** (хятадаар: 郁久闾社仑; пиньинь: Yùjiǔlǘ Shèlún) (? - 410) нь 394-402 оны хооронд Нирун улсын захирагч, 402-410 он хүртэл анхны хаан нь байв.

Тэрээр 4-5-р зууны заагаас үеэс хүчирхэгжих болжээ. Монгол, Уйгур, Түрэг угсааны олон аймгийг өөрийн эрхшээлдээ оруулж байсан ч 5-р зууныг хүртэл их говийн араар нутаглаж явсан уйгур угсааны Гаогюй нарыг бүрэн эзлэн эрхшээлдээ оруулж чадаагүй ажээ. Тэднийг бүр мөсөн эзлэн авах зорилгоор бэлтгэл хийсний эцэст 402 онд тэднийг их хүчээр довтолжээ. Тус дайралтаар Гаогюй нар төдийгүй өөр бусад аймгуудыг ч бас өөрийн мэдэлд оруулж газар нутгаа мэдэгдэхүйц өргөжүүлж чаджээ. Үүний дараагаар **Цюдофа каган** (Цюдофа гэдэг нь **жолоо барих** гэсэн үг) хэмээн зарлаж, Их Нирун улсыг албан ёсоор байгуулж, хаанд өргөмжлөгдснөө мэдэгдсэн байна. 

Шэлүнь Нирун улсыг байгуулсан тэр үедээ урьд нь нүүдэлчдийн хэрэглэсээр ирсэн аравтын тогтолцоонд улс орноо оруулж цэрэг захиргааны шинжтэй шинэ хуулиудыг тогтоожээ. Тус зохион байгуулалт нь нүүдэлчдийг нэгтгэн удирдаж, зохион байгуулах, төрийн захиргааг хэрэгжүүлэхэд тухайн үедээ тохиромжтой хэлбэр байв.

## Эшлэл
Ангилал:4-р зуунд төрсөн
Ангилал:410 онд өнгөрсөн
Ангилал:Нируны ноёрхогч
Онгонит

** Онгонит ** энэ нь Монгол улсаас анх удаа олдсон нэг төрлийн чулуулаг юм. Өнгө нь цайвар, болрын толботой цул нягт бүтэцтэй, найрлагад нь натри, калийн аргай, болор голлохоос гадна молор, гялтгануур оролцдог. Мөн маш бага хэмжээгээр анар, хайлуур жонш, ильменит зэрэг эрдсийн хольцтой байдаг. Энэ чулуулгийг Төв аймгийн нутагт геохимийн судалгаа хийж байхдаа 1968 онд анх олж, олдсон газрын нэрээр нэрлэжээ. Хайлмаг магм газрын гадарга өөд хөөрч, бэсрэг гүний нөхцөлд фтор, усаар баяжин, 550-600°C-т түргэн царцаж онгонитыг үүсгэдэг болохыг эрдэмтэд лабораторийн туршилт шинжилгээгээр тогтоожээ.

Онгонитын магм газрын гүнд үнэхээр байж болох тухай шинжилгээний материал нь хайлмаг магм гүний нөхцөлд үүсэж бий болох, физик, химийн нарийн горимын дагуу царцан магмын чулуулаг үүсгэх тухай онолд шинэ хувь нэмэр оруулсан чухал нээлт болсон юм. Онгонит шиг ийм бага хэмд хайлдаг магмын чулуулаг урьд өмнө мэдэгдээгүй билээ.

Онгонит нь субвулкан гаралтай чулуулаг юм. Геологийн макро бичиглэл хийвэл:
өнгө: цагаан цайвар
структур: дунд мөхлөгт
текстур: цул, нягт
нэр: Онгонит
Фенокрист      мусковит-3%, кварц-4%, плагиоклаз-5%, үндсэн хэсэг-88%

## Ашигласан материал 
Ангилал:Чулуулаг
2008 оны бөхийн ДАШТ

**2008 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** Япон улсын Токио хотын Ёёги Үндэсний Спортын Ордонд 2008 оны 10 сарын 11-нээс 13-нд зохион байгуулагджээ. Тус тэмцээн зөвхөн эмэгтэй чөлөөт бөхийн төрлөөр л явагдсан. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн нь угтаа олимпын жилд зохион байгуулагддаггүй ч 2008 онд зуны олимпод Олон Улсын Бөхийн Төрлүүдийн Нэгдсэн Холбооноос тогтоосон эмэгтэй чөлөөт бөхийн 7 жингийн зөвхөн 4 нь л багтаж, аваргууд тодорсон тул ийнхүү ДАШТ зохион байгуулагджээ.

## Медалийн хүснэгт 
## Багийн дүн 
## Медальтнууд 
### Эмэгтэй чөлөөт бөх 
## Гадны холбоос 
*Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүд
Андреас Бреме

**Андреас "Анди" Бреме** (, 1960 оны 11 сарын 9-нд Хамбургт төрсөн) нь Германы хөлбөмбөгчин, хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч юм. Тэрээр 1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний шигшээ тоглолтод Аргентины багийн хаалганд торгуулийн цохилтоос 85 дахь минутанд хожлын гоолыг оруулснаар Баруун Германы баг дэлхийн аварга цол хүртэж байсан.

## Үзүүлэлт
|-
|1980–81||Саарбрюкен||2. Бундеслиг||36||3||||||||||||||||
|-
|1981–82||rowspan="5"|Кайзерслаутерн||rowspan="5"|Бундеслиг||27||4||||||||||||||||
|-
|1982–83||30||3||||||||||||||||
|-
|1983–84||33||8||||||||||||||||
|-
|1984–85||33||11||||||||||||||||
|-
|1985–86||31||8||||||||||||||||
|-
|1986–87||rowspan="2"|Бавари Мюнхен||rowspan="2"|Бундеслиг||31||4||||||||||||||||
|-
|1987–88||28||3||||||||||||||||

|-
|1988–89||rowspan="4"|Интернационале Милан||rowspan="4"|Италийн Сери A||31||3||7||0||-||-||6||0||44||3
|-
|1989–90||32||6||4||0||-||-||2||0||38||6
|-
|1990–91||23||1||4||1||-||-||9||0||36||2
|-
|1991–92||30||1||4||0||-||-||2||0||36||1

|-
|1992–93||Реал Сарагоса||[[Ла Лига]||24||1||2||1||-||-||5||2||31||4

|-
|1993–94||rowspan="5"|Кайзерслаутерн||rowspan="3"|Бундеслиг||26||3||||||||||||||||
|-
|1994–95||27||4||||||||||||||||
|-
|1995–96||30||2||||||||||||||||
|-
|1996–97||2. Бундеслиг||32||0||||||||||||||||
|-
|1997–98||Бундеслиг||5||0||||||||||||||||
369||53||||||||||||||||
116||11||||||||||||||||
24||1||||||||||||||||
509||65||||||||||||||||

|-
|1984||11||1
|-
|1985||9||1
|-
|1986||8||1
|-
|1987||5||0
|-
|1988||9||1
|-
|1989||5||0
|-
|1990||13||4
|-
|1991||6||0
|-
|1992||8||0
|-
|1993||3||0
|-
|1994||9||0
|-
!Нийт||86||8
|}

## Эшлэл
Ангилал:1960 онд төрсөн
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин
Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан
Ангилал:Германчууд
Хяргас нуур

**Хяргас нуур** нь Монгол Улсын Увс аймгийн Хяргас сумын нутагт орших, Их нууруудын хотгор дахь эрдэст нуур юм. Тус нуурыг 2000 онд байгалийн цогцолборт газарт бүртгэж авсан бөгөөд нийт 3,328&nbsp;км² нутгийг хамрана. Хяргас нуураас гадна Айраг нуур нь тус хамгаалалтад багтах ажээ. Улаанбаатар хотоос баруун зүгт 1272 км зайд оршино.  

Хяргас нуурын ус нь үнэргүй, шорвог амттай, өнгө, булингардалт нь цаг, агаар, улирлын онцлогоос шалтгаалж өөрчлөгдөнө. Нуурын усны тунгалагжих үе нь гол төлөв өвлийн улиралд тохиолдож байхад зун, намрын улиралд булингардалт ихсэж шар өнгөтэй болно. Зун, намрын ширүүн салхины улмаас давлагаа үүсч ёроолын лаг наанги хөндөгдөж, цутгал голуудын урсцаар ирэх хөвмөл элс, шороо ихсэх зэргээс шалтгаалан усны тунгалагшилт багасдаг. Өвлийн улиралд мөсөн бүрхүүл тогтож, динамик хөдөлгөөн багасаж, улмаар нуурын усны тунгалаг чанар нэмэгддэг ажээ.

Хяргас нуураас 2005 оны 7 сард, 2006 оны 7 сард хоёр цэгээс дээж авч, химийн ерөнхий шинжилгээ хийснээс анионуудаас гидрокарбонатын ион (2373.9мг/дм³) зонхилж, сульфат ион 1318.1мг/дм³, хлорид 1203.2мг/дм³-ын хооронд тус тус хэлбэлзэж байна. Катионуудын найрлагад натрийн ион (1668.1мг/дм³) зонхилж байгаа бөгөөд кальцийн ион 295.52мг/дм³, магнийн ион 32.83мг/дм³ байна.

## Түүх
Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Ерөнхийлөгч Аскар Акаев Монгол Улсад 2002 оны зун албан ёсоор айлчлах үер түүний хүсэлтээр Хяргас нуурын хөвөөнд Гадаад хэргийн сайд Л.Эрдэнэчулуун дагалдан онгоцоор хамт очиж үзүүлсэн. Киргизүүд энэ нуурын орчмоос гаралтай гэж тэд үздэгийг ярьж өөрийн тусгайлан авчирсан Иссык-Куль нуурын усыг Хяргас нуурт цутгаж, буцаад Хяргас нуурын уснаас авч Иссык-Куль нууранд хийнэ гэж авч явжээ.

## Эшлэл 
## Гаднын холбоос 
### Топографийн зургууд 
*M-46-XXVII Өлгий Масштаб 1: 200 000. 1972 он
*M-46-XXVIII Завхан Масштаб 1: 200 000. 1972 он

Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Увс аймгийн нуур
Цэцээ Гүн менежментийн дээд сургууль

**Цэцээ Гүн менежментийн дээд сургууль** нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүрэгт орших нэгэн дээд сургууль юм.

Тус сургууль нь анх 1998 онд Гэгээрлийн сайдын .. тоот тушаалаар гэрчилгээ авч, төрийн захиргааны менежмент, захиргаа хүний нөөцийн менежмент, бүс нутгийн эдийн засаг удирдлага, маркетингийн менежмент, санхүүгийн менежмент гэсэн мэргэжлээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Тухайн үед менежментийн салбараар дагнасан сургалт эрхлэхээр, төрийн бус өмчийн анхны сургуулийн нэгээр бүртгэгдсэн юм. Эдүгээ төрийн захиргааны удирдлага, санхүүгийн удирдлага, хүний нөөцийн удирдлага, маркетингийн удирдлага, компьютерын программ хангамж мэргэжлээр 4 жилийн өдөр, төрийн захиргаа, хүний нөөцийн удирдлагаар 1,5 жилийн эчнээ, нягтлан бодох бүртгэлээр 3,5 жилийн эчнээ, бизнесийн удирдлага, боловсролын удирдлагаар магистрын сургалтуудыг явуулдаг. Төрийн захиргаа, бизнесийн удирдлагын 2 үндсэн тэнхим, гадаад хэлний аудио, видео мэдээллийн кабинет, компьютер интернетийн лаборатори, хүний нөөц, маркетинг, санхүү, төрийн захиргааны мэргэжлийн ангиуд, эрх зүйн клиник сургалтын төв болон эко танхимтай. 2009 онд Баянзүрх дүүрэгт хичээлийн зориулалтаар 5 давхар 1150 метр квадрат талбайтай барилга ашиглалтад орсон.  

## Шагнал, магадлал
*2008 онд Магадлан итгэмжлэгдсэн
*2011 онд Аттестатчилагдсан

Ангилал:Монголын их дээд сургууль
Ангилал:Баянзүрх дүүрэг
Ангилал:Улаанбаатарын их дээд сургууль
Ангилал:1998 онд байгуулагдсан
Хориүчи Ивао

нь Японы чөлөөт бөхийн тамирчин, одоо Нихон Их Сургуулийн багш юм. 1964 оны Токиогийн олимпоос хүрэл медаль хүртжээ.

Ангилал:1941 онд төрсөн
Ангилал:Тояма мужийн хүн
Ангилал:Японы бөх
Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Япончууд
Сан-Томе ба Принсипийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг

**Сан-Томе ба Принсипийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг** нь Сан-Томе ба Принсипи улсыг төлөөлдөг хөлбөмбөгийн баг бөгөөд Сан-Томе ба Принсипийн Хөлбөмбөгийн Холбоо удирддаг. Тус баг нь Африкийн Хөлбөмбөгийн Холбоо (КАФ)  болон ФИФА-гийн гишүүн юм.

## Цахим хуудас 
*Сан-Томе ба Принсипийн Хөлбөмбөгийн Холбоо

Ангилал:Африкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг

Хөлбөмбөг
Хауса

**Хауса** - өрнөд Африк дахь олон тоот угсаатны нийтлэгийн нэг. Тэд ихэвчлэн умард Нигери, дорно умард Нигерт оршин суудаг. Гэхдээ бас тус хоёр улстай ойр Камерун, Гана, Кот-д'Ивуар, Чад зэрэг улсад мэдэгдэхүйц тоотой амьдардаг.

## Тайлбар

Ангилал:Нижер дэх угсаатан
Ангилал:Нигери дэх угсаатан
Ангилал:Алжир дахь угсаатан
Ангилал:Бенин дэх угсаатан
Ангилал:Буркина Фасо дахь угсаатан
Ангилал:Габон дахь угсаатан
Ангилал:Гамби дахь угсаатан
Ангилал:Гана дахь угсаатан
Ангилал:Камерун дахь угсаатан
Ангилал:Бүгд Найрамдах Конго Улс дахь угсаатан
Ангилал:Кот-д'Ивуар дахь угсаатан
Ангилал:Судан дахь угсаатан
Ангилал:Төв Африкийн БНУ дахь угсаатан
Ангилал:Того дахь угсаатан
Ангилал:Чад дахь угсаатан
Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар

**Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар** нь Монгол Улсын Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг бөгөөд Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн яамны харьяанд ажилладаг нийгмийн даатгалын төв байгууллага юм.

## Түүх
*1942 он. МҮЭ-ийн Төв зөвлөлийн Нийгмийг аюулаас хамгаалах хэлтэс
*1962 он. МҮЭ-ийн Төв зөвлөлийн амралт, рашаан сувиллын газар
*1970 он. Сангийн яамны Нийгэм хангамжийн хэлтэс
*1974он. Хөдөлмөр, цалин хөлсний улсын хорооны Улсын нийгэм хангамжийн газар
*1979 он. Хөдөлмөр, цалин хөлсний улсын хорооны Улсын нийгэм хангамжийн ерөнхий газар
*1987 он.Сангийн яамны Нийгэм хангамжийн газар
*1989 он. Эрүүл мэнд, нийгэм хангамжийн яамны Нийгэм хангамжийн газар
*1991 он. Хөдөлмөрийн яамны Улсын нийгэм хангамжийн газар
*1992 он. Хүн амын бодлого, хөдөлмөрийн яамны Улсын нийгэм хангамжийн газар
*1994 он. Хүн амын бодлого, хөдөлмөрийн яамны Улсын нийгмийн даатгалын ерөнхий газар
*1996 он. Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын яамны Улсын нийгмийн даатгалын ерөнхий газар
*2000 он. Нийгмийн  хамгаалал, хөдөлмөрийн яамны  Улсын нийгмийн даатгалын ерөнхий газар
*2005 он. Нийгмийн  хамгаалал, хөдөлмөрийн яамны Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар

## Бүтэц, зохион байгуулалт
## Гадны холбоос
*Албан ёсны цахим хуудас
Хөфэй

**Хөфэй** () нь Зүүн Хятадын Аньхүй мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм.

## Цаг уур 
## Мөн үзэх 
* Хятад улсын 50 том хот

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас 

Ангилал:Аньхуйн суурин
Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот

Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот
Монгол 2012 оны Зуны Олимпод

**Монгол Улсын баг тамирчид 2012 оны Лондоны зуны олимпод** жүдо, бокс, чөлөөт бөх, буудлага, байт харваа, хөнгөн атлетик, усанд сэлэлтийн төрлөөр 29 эрх аваад өрсөлдөж буй. Энэ нь Бээжингийн олимпын адилаар хамгийн олон хүний бүрэлдхүүнтэй баг тамирчидаа олимпод оролцуулж буй тохиолдол юм. 
## Медальтнууд
## Байт харваа
*Жанцангийн Гантөгс
*Бишиндээгийн Урантунгалаг

## Бокс
*Пүрэвдоржийн Сэрдамба
*Нямбаярын Төгсцогт
*Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ
*Бямбын Түвшинбат
;Эрэгтэй

## Бөх
*Баяраагийн Наранбаатар
*Оргодолын Үйтүмэн
*Пүрэвжавын Өнөрбат
*Жаргалсайханы Чулуунбат
*Даваасүхийн Отгонцэцэг
*Сүндэвийн Бямбацэрэн
*Соронзонболдын Батцэцэг (Түүний оролцох жингийн эрхийг Очирбатын Насанбурмаа эх орондоо авчирсан. МЧБХ-ны шийдвэрээр энэ жинд Батцэцэгийг оролцуулахаар болжээ)
*Очирбатын Бурмаа
;Эрэгтэй

;Эмэгтэй

## Буудлага
*Нянтайн Баяраа
*Отрядын Гүндэгмаа
;Эрэгтэй

;Эмэгтэй

## Жүдо
*Даваадоржийн Төмөрхүлэг
*Хашбаатарын Цагаанбаатар
*Сайнжаргалын Ням-Очир 
*Найдангийн Түвшинбаяр
*Мөнхбатын Уранцэцэг
*Мөнхбаатарын Бундмаа
*Доржсүрэнгийн Сумъяа
*Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа
*Пүрэвжаргалын Лхамдэгд
;Эрэгтэй

;Эмэгтэй

## Усанд сэлэлт 
*Андрейн Тамир
*Гантөмөрийн Оюунгэрэл

;Эрэгтэй

;Эмэгтэй

## Хөнгөн атлетик
*Бат-Очирын Сэр-Од
*Лувсанлхүндэгийн Отгонбаяр
;Эрэгтэй

;Эмэгтэй

## Эх сурвалж
2012
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч улсуудын багийн бүрэлдэхүүн‎
Вьетнам хэл

**Вьетнам хэл** (вьетнамаар *tiếng Việt* гэж бичигдэнэ, дуудлагаар кирилд хөрвүүлвэл *тьенг вьет*) — Вьет угсаатны эх хэл, мөн ч Вьетнамын албан ёсны хэл. Вьетнам хэлээр 85 сая орчим хүн ярьдаг ба энэ нь Вьетнам (Кинх) хүмүүсийн төрөлх хэл бөгөөд Вьетнамд оршин суудаг жижиг бүлгүүдийн хоёрдагч болон анхдагч хэл юм. 

## Зүүлт 
Ангилал:Мон-кхмер хэлнүүд

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Авиан хэл
Ангилал:Вьетнамын хэл
Ангилал:Камбожийн хэл
Ангилал:Хятадын хэл
Ангилал:Чехийн хэл
Лаос хэл

**Лаос хэл** (ພາສາລາວ, оуазцт. pʰáːsǎː láːw) нь Тай-Кадай хэлний язгуурт харьяалагддаг Лао үндэстний хэл. Лаос хэл нь Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улсын албан ёсны хэл бөгөөд зүүн хойд Тайландад Исан хэл нэрээр тархсан байдаг.   

Лаос дотроо 3,5 сая хүн лаос хэлээр ярьдаг бөгөөд Тайландад ялангуяа Меконг мөрний баруун эрэг орчим 20 сая хүн лаос хэлний диалект болох "исан" хэлээр ярьдаг.  

Лао хэлийг өөрийн гэсэн Лао үсгээр бичиж тэмдэглэдэг. Энэ нь үет үсэг юм. Лаос хэл нь Тай болон шан хэлтэй ихээхэн төстэй. 

Орчин үеийн Лаос хэл нь Лаос Улс дотроо 5 үндсэн аялаг буюу диалектад хувааж болно.
* вьентьяны
* умард нутгийн
* зүүн умард нутгийн
* төв нутгийн
* өмнөд нутгийн 

## Эх сурвалж 
Ангилал:Дан ганц хэл

Ангилал:Авиан хэл
Ангилал:Лаосын хэл
Ангилал:Тайландын хэл
Увс (салаа утга)

Увс нь дараах утгуудын аль нэгийг заана.

*Увс аймаг - Монгол Улсын аймаг
*Увс нуур - Монгол орны нэгэн нуур
*Увс нуурын ай сав - Увс нуур болон түүний эргэн тойрны газар нутгийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн нэр
Жозеф Боршоу

**Бага Жозеф Боршоу** (, 1881 оны 5 сарын 13 &ndash; 1964 оны 11 сарын 26) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч, марафонч юм.

Тэрээр Их Британийн Лондон хотноо зохиогдсон 1908 оны зуны олимпоос марафоны төрөлд хүрэл медаль хүртсэн бөгөөд 4 жилийн дараа Стокхольмын олимпод мөнхүү төрөлдөө 10-р байр эзэлжээ.

## Цахим хуудас 
* 

Ангилал:АНУ-ын марафон гүйгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1908 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1912 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1881 онд төрсөн
Ангилал:1964 онд өнгөрсөн
Буйр нуур

**Буйр нуур** нь зүүн Монгол-Өвөр Монголын зааг дээр орших цэнгэг уст нуур. Зэргэлдээ орших Хөлөн буюу Далай нууртай хамт Хөлөн-Буйрын экологийн бүс нутагт хамрагдана. Тус нуурыг 2004 онд Рамсарын конвенцид олон улсын ач холбогдол бүхий ус намгархаг газрын жагсаалтад бүртгэжээ.

Нуурын өмнөд эрэгт түрэлт давалгаагаар үүссэн 3-5 метр өндөр элсэн далан үргэлжилдэг ба завсарт нь жижиг нуур тогтож зарим нь үндсэн нууртайгаа холбогдоно. Зүүн ба хойд эрэгт өндөр дэнж байрлах ба тэр хавьд Халх гол цутгаж Оршуун гол урсаж гардаг тул эргийн дагуу бургас, нишингэ шигүү ургана.

Буйр нуурын усны түвшин жилийн доторхи хэлбэлзэл, унах хур тундас цутгал голын урсацаас шалтгаална. Илүүдэл усаа Оршуун голоор дамжуулан Хөлөн нуурт өгнө. Нуурын баруун өмнөд үзүүрээс Холбоо гэдэг бяцхан горхи урсаж Баян нуурт цутгадаг байсан боловч одоо зөвхөн хур тунадас элбэг жилд л урсацтай.

Буйр нуур маш цэнгэг устай нуурын тоонд ордог. Нуурын усанд гидрокарбонат, хлорид, натри, кальц зэрэг ион зонхилох тул гидрокарбонат-хлоридын ангид багтана.

## Сонирхолтой баримтууд
* Буйр нуурын орчмын нутаг болох Халхын сүм, Загасны үйлдвэр, Адаг дулаан, Булан дэрс, Улаан худаг зэрэг газруудаар 1935-1936 онуудад Япон болон Манж-Гогийн талаас удаа дараа зэвсэгт халдлага хийж байсан байна. Эдгээрээс Халхын сүм орчмын хэсгийг Япончууд гэнэт довтлон эзэлсэн ба мөн Улаан худаг oрчмын нутгийг ч цэрэг зэвсгийн хүчээр гэнэдүүлэн дайран эзэлж байжээ. Үүний дараа Адаг дулаан, Булан дэрсний чиглэлээр танк, явган цэргийн хүчийг агаараар дэмжүүлэн довтолсон боловч тухайн үед Тамсаг болон Баянтүмэнгээс татаж ирүүлсэн БНМАУ-ын Ардын армийн анги нэгтгэлүүд шийдвэртэй сөрөг цохилт өгөн түрэмгийлэлийг зогсоосон түүхтэй. Үүний дараа БНМАУ-Манж-Гогийн хилийн асуудлыг шийдвэрлэх Манжуурын бага хурал болсон боловч хилийн асуудлыг шийдвэрлэж чадаагүй байна. Хожим Халхын голын байлдааны үед монголын армийн ангиуд болон хилийн цэргийн ангиуд зөвлөлтийн танкын ангиар дэмжүүлэн тусгайлан операц явуулсан хүчээр Халхын сүм, Улаан худаг орчмын нутгуудаа чөлөөлөн авчээ. 
* Дээрх Буйр нуур орчмын Халхын сүм орчмын нутаг нь 1960-д оноос эхэлсэн БНМАУ-БНХАУ-ын хилийн зохицуулалтаар Хятадын нутаг болжээ.
* Буйр нуур нь бүхэлдээ БНМАУ-ын нутаг байсан бөгөөд Монгол улс нь хятадтай усан хилээр заагладаггүй байжээ. Гэтэл удаа дараа хийсэн хилийн зохицуулалтын үр дүнд Буйр нуурын хойт хэсэг хятадын талд шилжсэн байна.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн нуур
нуурБуйр
Ангилал:Дорнод аймгийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Өвөр Монголын нуур
Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Ангилал:Монгол-Хятадын хоорондын хил
Билл Робертс

**Виллиам "Билл" Робертс** (, 1912 оны 4 сарын 5 &ndash; 2001 оны 12 сарын 5) нь Английн хөнгөн атлетикч, Их Британийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтаж 1936 оны зуны олимпоос 4x400 метрийн буухиа төрөлд алтан медаль хүртсэн тамирчин юм.

Ланкашир гүнлигийн Салфордод төрсөн Виллиам Робертс 1935, 1937 онуудад 440 ярдын Британийн Сонирхогчдын Хөнгөн Атлетикийн Холбооны аварга цолыг хүртжээ.

1934 оны Британийн Эзэнт Гүрний наадамд 440 ярдын зайд Годфри Рамплингийн ард орж мөнгөн медаль зүүсэн Робертс 1938 онд дараагийн наадамд медалийн өнгөө хувиргаж чаджээ. Сиднейд болсон тус наадмаас тэр 4x440 ярдын буухиа гүйлтийн төрөлд мөнгөн медаль зүүснээс гадна 220 ярдын төрөлд 6-р байр эзэлсэн аж.

Берлиний олимпод Робертс 400 метрийн зайд 4-р байр эзэлж, медальд хүрч чадаагүй ч 4x400 метрийн буухиа төрөлд 3-р ээлжинд гүйн багаараа түрүүлэхэд хувь нэмэр оруулжээ.

Дэлхийн хоёрдугаар дайн өндөрлөж, Эзэн Хааны Нисэх Хүчинд алба хааж дуусаад Робертс уралдааныхаа замд эргэн ирж, 1946 оны Европын АШТ-ээс 4x400 метрийн буухиа төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн Их Британийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байна.

1948 оны зуны олимпод Робертс Их Британийн хөнгөн атлетикийн багийн ахлагчаар сонгогдсон, гэвч 400 метрийн гүйлтийн төрөлд урьдчилсан шатнаас хасагдаж, 4x400 метрийн буухиа төрөлд ч медаль хүртэж чадсангүй.

Тэрээр 1949 онд зодог тайлаад Манчестер Ивнинг Ньюс (Манчестерийн оройн мэдээ) сонины газарт нийтлэлчээр ажиллаж байв. Виллиам Робертс 89 наслаад Манчестерийн Тимперлид нас нөгчжээ.

## Гадны холбоос
* sports-reference.com

Ангилал:1912 онд төрсөн
Ангилал:2001 онд өнгөрсөн
Ангилал:Английн хөнгөн атлетикч
Ангилал:Их Британийн олимпын аварга
Ангилал:Англичууд
Буриад хэл

**Буриад хэл** (аялга ч гэдэг) нь монгол хэлний бүлэгт хамаардаг Буриад болон Барга түмний хэрэглэх хэл. Зөвлөлт Орост 1958 он хүртэл оросоор *бурят-монгольский язык*, буриад кириллээр *буряад-монгол хэлэн*, 1958 оноос хойш оросоор *бурятский язык*, буриад кирилээр *буряад хэлэн*, гэж буй тусгаар нэгэн хэлний шинж чанартай, гэхдээ харилцах орчин булаагдсан, өмнөх бичгээс холдсон дүрэмтэй, нөгөө талаас тодорхой хэлний захын аялганы шинж чанартай, түүнээ дагаад төв аялганы бичгийг барьдаг. 

## Хэрэглээ 
2010 оны байдлаар Орос улсад 461,389, Монгол улсад 45,087 буриад хүн аж төрөн сууж байна. Хятад улсад 10,000 орчим буриад, 30,000 барга бий гэж үздгийг нэмвэл бүгд 550,000 гаруй буриад аялгатан байна. 

Орост оросууд илүү олон тоотой байсаар олон жилийг үдсэн болохоор буриадууд хос хэлтэй, тэгэхдээ орос хэлийг бүгд мэдэх мөртлөө буриад монголоо гээсэн зарим нь их болжээ. Буриад орон (БНБурУ)-д 1992 оноос хойш орос хэлний хамтаар буриад монголыг (оросоор *бурятский язык*) албан ёсных болгосон. Сонирхол дээшилж буй ч хэрэглээгүй сэхээгүй л байна. 2010 онд 218,557 хүн "бурятский язык" (монгол хэлний буриад аялга) мэднэ гэсэн нь Оросын буриад зоны 47.4% болно. Гэвч 2000 оны судалгаанаас харвал энэ тоо наснаас хамаараад 3%–32% руу бууна.

Монгол улсад монгол хэлтэн төв аялгуундаа бат зангидаатай учир бичгийн албан дүрэмгүй буриад аялгуугаар хөөрөх гэж зориуд зүтгэх нь ховор аж. 

Хятад улсын Өвөр Монгол орны Хөлөнбуйр аймгийн Эвэнх хошууны Шинэхэн (буриад кирилээр Шэнэхэн) нэртэй баруун, зүүн хоёр суманд буриадууд, шинэ хуучин Барга гэсэн дөрвөн хошуунд баргууд оршин суудаг. Тэд хятад хүн харьцангуй цөөн газарт мал аж ахуйтайгаа байгаа болохоор хэл аялгаа сайн эзэмнэж, монгол бичгээр бичиж төв аялга руу дөхүү болж байгаа.

## Аялгуу зүй 
Зөвлөлт, Орос, Буриадын эрдэмтэд ард зоныхоо хэлийг нарийвчлан судлаж олон зөрүүтэй санал дэвшүүлснээс дэлгэрэнгүй нэгийг  (өнгөөр ялгасан) авч Монголын эрдэмтэн Шадавын Лувсанванданы 1959 оны өргөн ангиллын (саарал дэвсгэрт) хүрээнд тааруулан хүснэгтлэв.

## Үсэг бичиг 
Буриадууд анх монгол бичигтэй байв. Дараа нь Зөвлөлтийн хэлний бодлогоор өөрчлөгдөж Оросын буриадууд 1931-1939 оны хооронд латин үсгийн бичигтэй болж, 1939 оноос эхлэн өнөөг хүртэл кирил үсгээр бичиж байна. Тэрхүү буриад кирил бичгийн дүрмийг Г. Д. Санжеев, Ц. Б. Цыдендамбаев нарын эрдэмтэд зохиожээ.

1931-1939 оны хооронд мөрдсөн латин цагаан толгой 27 үсэгтэй байв.

1939 оноос өнөөдөр ч хэрэглэсээр буй кирил цагаан толгой 36 үсэгтэй.

## Лавлах бичиг
## Гадаад холбоос
* Г. Д. Санжеев. Грамматика бурятского языка. Фонетика и морфология. Москва 1962 
* Ошоров Д.Д., Раднаев Э.Р., Содномов С.Ц. Эхин һургуулида буряад хэлэ зааха методике . Улаан-Үдэ. Бэлиг. 2000 
* buryadxelen.com — Буряад хэлэн (Монгол хэлний Буриад аялгуу)-г тэтгэж буй цахим газар  

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Монгол хэлний бүлэг
Ангилал:Буриад
Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаар
Ангилал:Аюулд орсон хэл
Ангилал:Монголын хэл
Ангилал:Оросын хэл
Ангилал:Хятадын хэл
Урус

**Урус** нь Цагаан Ордыг 1369-1377 онд, Алтан Ордыг 1372-1375 онд захирч байсан хаан юм. Тэрээр Зүчи ханы хөвүүн Тугатөмөрийн удамчир Бадик ноёны хөвүүн. Чингис хааны удам тэрээр өөрөө Казахын ханлигийн хангуудын дээд өвөг болно.

## Хаанчлал 
Тэрээр Зүчи ханы арван гуравдугаар хөвүүн Тугатөмөрийн удамчир бөгөөд түүний нэр анх 1350-иад оны үеэс Ижил мөрний зүүнш Сыгнак хот руу нүүж суурьшив. 1369 онд Цагаан Ордын хаан Кутлук хожагийн эсрэг төрийн эргэлт хийн алж, хаан ширээг нь булаан авав. Энэ үеэр өмнөх хааны талын ноёдыг цаазлах үед Туй хожагийн хөвүүн Тохтамыш зугтаж одов. 1372 онд Сарай хот руу довтлон Мамайгийн утсан хүүхэлдэй Булак хааныг хөөн явуулан, Алтан Ордын хаан болсон ч, удалгүй Мамайд ялагдан зүүн тийш зугтахад Хажи Тархан хотын эмир Хажи Черкес Сарайг эзлэн хаан суув. 1374 онд түүний харьяат Ильбан гэгч ноён түүний эсрэг босч өөрийгөө хаанд өргөмжлөн, Сарай хотыг булаалдан тэмцэлдэв. Ильбаны дараа хөвүүн Хаанбег нь Сарай хот руу довтлон Урусыг хөөж, өөрийгөө хаан болгов. Урусын энэ мэтээр Алтан Ордын хаан болохоор Сарай хотыг булаалдах зуур Цагаан Ордын нутагт Тохтамыш, Доголон Төмөр нар түйвээж байгаа чимээнээр нутаг руугаа буцав. 1376 онд Урус, Доголон Төмөр хоёр байлдахаар зэхэж байсан ч, цаг уурын тааламжгүй байдлаас болж түр хойшлуулав. Удалгүй 1377 онд Урус хаан тэнгэрт халив. Түүнийг хөвүүн Тогтакия залгамжлав. 

## Удам угсаа 
Урус нь Кутлукбуха, Тогтакия, Төмөрмалик, Койричак гэсэн дөрвөн хөвүүнтэй байсан. 

* Кутлукбуха нь аавыгаа Сарайд хаан болохоор тэмцэлдэх зуур Сыгнакт Цагаан Ордын улсыг захирч байсан. Хожим Тохтамышд алуулсан.

* Тогтакия эцгийнхээ дараа Цагаан Ордны улсын хаан болсон ч, аавыгаа өнгөрснөөс 2 сарын дараа тэр жилдээ нас барсан. 
* Төмөрмалик 1377-1378 онд Цагаан Ордны хаан байсан. 
* Койричак нь 1395-1397 онд Алтан Ордны хаан байсан. Түүний хөвүүн Барак бээр 1423-1429 онд Алтан Ордын хаан сууринд заларч асан. Барак хөвүүн Жанибек гэгч нь Казахын хаант улсыг үндэслэгч бөгөөд Казахын хожмын хаад бүгд түүний үр сад мөн.

Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1377 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Их Монгол Улс

Ангилал:Цагаан ордны хан
Хөвсгөл (салаа утга)

**Хөвсгөл** нь дараах утгуудын аль нэгийг заана.

*Хөвсгөл аймаг - Монгол Улсын аймаг
*Хөвсгөл нуур - Хөвсгөл аймгийн нутагт орших нуур
*Хөвсгөл сум - Дорноговь аймгийн сум
Хар нуур (Ховд)

**Хар нуур** нь баруун Монголын Их нууруудын хотгор дахь нуур. Өмнөд хэсэгт орших Дөргөн нууртай хоолойгоор холбогдоно.

Баруун болон баруун хойд талдаа Гэзэг сайхан, Гэзэг Хайрхан, Чандмань, Таван Хар зэрэг уул толгод Чоно Харайхын гол хүртэл үргэлжилээд Хар-Ус нуурыг Хар нуураас тусгаарлана.

Хар-Ус нуурын илүүдэл ус Чоно Харайхын голоор дамжин Хар нуур руу цутгадаг.

## Ишлэл 
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Ховд аймгийн нуур
Өгий нуур

**Өгий нуур** нь Монгол Улсын Архангай аймгийн ***Өгийнуур*** сумаас зүүн хойд зүгт оршдог нуур. Өгийн нуур Цэцэрлэг хотоос 100 км, Улаанбаатар хотоос 341 км орчим зайд оршино.

Өгий нуур 25 хавтгай дөрвөлжин километр талбайтай бөгөөд 7 километр урт, 5 километр өргөн юм. Хамгийн гүнзгий газартаа 15 метр орчим. Далайн төвшнөөс дээш 1337 метр бөгөөд Хойд мөсөн далайн ай савд багтдаг цэнгэг уст тал газрын нуур. 2006 онд тус нуурыг Орон нутгийн тусгай хамгаалалтанд авсан.

Өгий нуур баруун талаасаа Хөгшин Орхоны усаар тэжээгдэж, баруун хойшоо Хоолойн гол гарч Орхон голд цутгадаг. Оны 11-р сараас 5-р сар хүртэл мөсөн бүрхүүлтэй байдаг. 

## Ан амьтан 
Улаан нүдэн, цурхай, зэвэг, алгана, гутаар, бэс загас, мөнгөлөг хэлтэг зэрэг Орхон голын савд байдаг 14 зүйл загас, 27 зүйл хөвөгч ургамал, 48 зүйл хөвөгч амьтан байгааг судлаачид тогтоожээ. Энэ онцлогийг даган 150 орчим төрлийн усны шувууд цуглардаг нуур юм. Хошуу галуу, халбаган хошуут зэрэг ховор шувууд байдаг учраас зүүн хойд Азийн галуу, нугасны овгийн шувуудыг хамгаалах олон улсын сүлжээнд бүртгэгджээ. Энэ нуур тахилгатай тул эмэгтэй хүн орохыг цээрлэнэ. Өгий нуурын ус намгархаг газрын экосистемийг хамгаалахын тулд 1971 онд хуралдсан олон улсын хуралдаанаар Рамсарын конвенцид бүртгэжээ.

Өгий нуурын эргэн тойронд хэд хэдэн жуулчны баазтай.

## Байгал хамгаалал 
Өгий нуур бол монгол орны төвийн бүсийн амин судас болсон цэнгэг уст нуур билээ. Гэтэл 2014 оноос эхлээд олон хүчин зүйлийн нөлөөллөөс болж Өгий нуур бохирдож экосистем нь эрчимтэй алдагдаж эхэлжээ.  Ялангуяа, тус нуурын өмнө тулгамдсан нэг асуудал нь загас агнуур юм. Хэдэн жилийн өмнө элбэг байсан загас нь одоо эрс багасжээ. Тиймээс загасны нөөцийг тогтоох, нуурыг хамгийн ихээр бохирдуулж байгаа малын хөлийг хорьж, нууранд завь явуулахгүй байх, хамгаалалтын хашаа татах зэрэг арга хэмжээ авах саналыг нутгийн иргэд гаргадаг байна.

## Мөн үзэх 
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Эшлэл
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Голмуд

**Голмуд** (; ; ), хааяа хятад дуудлагаар **Гэ-эрмү** буюу **Гээрмү** гэгддэг хот Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Хөхнуур мужийн Хайши - Монгол-Төвөдийн өөртөө засах тойрогт харьяалагдах бөгөөд тойргийн зэрэглэлтэй хот болно. 205,700 орчим хүн амтай, Хөхнуур мужийн хамгийн том хот болох Голмуд нь Төвөдийн өндөрлөгт Шинин, Лхасын дараа гуравт орох том хот билээ. Хотын нэр баруун Монгол аялгаар "Голууд" гэсэн утгатай.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
*Албан ёсны цахим хуудас (Хятадаар)

Ангилал:Хөхнуурын суурин
Ангилал:Хятадын тойроггүй хот