open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Монгол, ОХУ, БНХАУ-ын Улсын хилийн уулзвар цэгүүд

**Монгол, ОХУ, БНХАУ-н Улсын хилийн уулзвар цэгүүд** Зүүн болон Баруун гэж хоёр байдаг.  "Гурван улсын Улсын хилийн уулзваруудын цэгийг тодорхойлох тухай Монгол улсын Засгийн газар, ОХУ-ын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр"-ийг 1994 оны 1-р сарын 27-нд Улаанбаатар хотноо монгол, орос, хятад хэлээр байгуулжээ.
 

## Гурван улсын хилийн Зүүн уулзварын цэг 
Энэхүү Хэлэлцээрийн 1-р зүйлд Улсын хилийн Зүүн уулзварын цэг нь 645,0 тоот бүхий өндөрлөг дээр Тарваган дахын овооны төвд оршино гэж заажээ.

Гурван улсын Улсын хилийн Зүүн уулзварын цэгийг Оросын талын 1981 онд хэвлэгдсэн 1:100 000 масштабтай газрын зурагт харуулжээ (Хэлэлцээрт хавсаргасан байна).

## Гурван улсын хилийн Баруун уулзварын цэг 
Энэхүү Хэлэлцээрийн 2-р зүйлд Улсын хилийн Баруун уулзварын цэг нь Таван Богд (Хүйтэншань, Таван-Богдо-ула) уулын 4082,0 (4104,0) тоот бүхий өндөрлөг дээр оршино гэж заасан байна.

Гурван улсын Улсын хилийн Баруун уулзварын цэгийг Оросын талын 1982 онд хэвлэгдсэн 1:100 000 масштабтай газрын зурагт харуулжээ (Хэлэлцээрт хавсаргасан байна).

## **Монгол Улс, ОХУ-ын хил** 
    БНМАУ, ЗСБНХУ хоорондох улсын хилийг 1977-1978 онд анх газар дээр нь тогтоон тэмдэглэсэн байдаг. Газар дээр нь тогтоон тэмдэглэснийг 1989-1992 онд шалгаж хилийн шугамын дагуу 1:25000-1:50000-ны масштабтай байр зүйн зургийг агаарын зураглалын аргаар гүйцэтгэн хилийн багануудыг геодезийн хэмжилтийн аргаар солбицолжуулсан. Монгол улс, Оросын Холбооны Улсын хил нь Таван Богд уулын оройгоос, Тарваган Дахын овоо хүртэл нийт 3543 км байна гэж тогтоосон. Газар зүйн солбицол болон өндрийн хувьд 1942 оны солбицлын тогтолцоо, Балтийн тэнгийсийн өндрийн тогтолцоотой.

## **Монгол Улс, БНХАУ-ын хил** 
    Монгол улс, БНХАУ хоорондын хилийг анх 1984 онд шалгаж байсан бол Монгол Улсын Засгийн газар, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газрууд улсын хилийг хоёр дахь удаа хамтран шалгах ажлыг 2001-2004 оны хооронд гүйцэтгэсэн. 120 цэгээс бүрдсэн геодезийн сүлжээ байгуулж хуурай газарт 1:50000-ны масштабтай, усан гадарга бүхий хэсэгт 1:10000-ны масштабтай байр зүйн зургаар зурагжуулсан байна. Шалгалтаар Монгол улс, БНХАУ хоорондын хилийн шугамын нийт урт 4709 км гэж тогтоосон байна. Газар зүйн солбицол болон өндрийн хувьд ITRF солбицлын тогтолцоо, Балтийн тэнгийсийн өндрийн тогтолцоотой.
Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа
Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа
Ангилал:Монголын газар зүй
Бямбаагийн Нямтайшир

**Бямбаагийн Нямтайшир** (1955 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - "Монголын Алт" (МАК) ХХК-ийн Бодлогын Зөвлөлийн дарга бөгөөд Монголын бизнесийн салбарт тэргүүлэгч, түүчээлэгч бизнесменүүдийн нэг. 

1990-ээд оны эхэн үед манай улс ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжиж, хүн бүр өмчтэй болох, хувиараа бизнес эрхлэх, гадаад, дотоодод чөлөөтэй зорчих зэрэг өргөн боломжууд нээгдсэн. Энэ шилжилтийн үед тэрээр "Монголын Алт" (МАК) ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, өдгөө уул уурхай, геологи хайгуул, барилгын материалын үйлдвэрлэлд амжилттай ажиллаж, нэмүү өртөг шингээсэн импортыг орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч компанийг бий болгоод байна.  

## Боловсрол: 
Тэрбээр Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал суманд 1955 онд төрсөн.  

* 1963-1973 он - Улаанбаатар хотын 6-р арван жилийн дунд сургууль
* 1974-1980 он - ЗХУ-ын Ленинград (хуучнаар) Уул уурхайн дээд сургууль - Маркшейдер Инженер
* ОХУ-ын Санкт-Петербург хотын Уул уурхайн академийн магистр

## Эрдэм шинжилгээний зэрэг цол: 
2005 онд Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн Хүндэт Профессор

## Хөдөлмөр эрхлэлтийн байдал: 
Тэрбээр НАХЯ-ны (хуучнаар) Улсыг аюулаас хамгаалах ерөнхий газарт төлөөлөгч, Монгол улсын Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуульд судлаач, эрдэм шинжилгээний ажилтан, Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах улсын хороонд мэргэжилтэн, "Одод" ХХК-ийн Үүсгэн байгуулагч, "Монголын Алт" (МАК) ХХК-ийн Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхийлөгч, Монгол улсын Ерөнхий сайдын аж үйлдвэрийн бодлогын орон тооны бус зөвлөх, Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн аж үйлдвэрийн бодлогын орон тооны бус зөвлөхөөр тус тус ажиллаж байсан. 

* 1980-1984 онд НАХЯ-ны Улсыг Аюулаас хамгаалах Ерөнхий газарт төлөөлөгч,
* 1984-1986 онд Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан Технологийн Сургуульд Эрдэм шинжилгээний ажилтан, судлаач,
* 1986-1990 онд Гадаадтай Эдийн засгийн талаар харилцах улсын хороонд мэргэжилтэн,
* 1990-1993 онд "Одод" ХХК-ийн Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирал,
* 1993 оноос өнөөг хүртэл "Монголын Алт" (МАК) ХХК-ийн Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхийлөгч, Бодлогын Зөвлөлийн дарга,
* 2015 онд Монгол улсын Засгийн Газрын Эдийн засгийн хорооны гишүүн,
* 2013-2017 онд Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн Аж үйлдвэрийн бодлогын асуудлаар орон тооны бус зөвлөх,
* 2015-2017 онд Монгол улсын Ерөнхий сайдын Аж үйлдвэрийн бодлогын асуудлаар орон тооны бус зөвлөх,
* 2022 оноос Гадаад Харилцааны сайдын орон тооны бус зөвлөх. 

## Гавьяа шагнал: 
**Б.Нямтайшир** Хөдөлмөрийн гавьяаны одон, Техникийн их сургуулийн "Хүндэт профессор", Монгол улсын Гавъяат уурхайчин цолоор тус тус шагнагджээ. 

* 1997 он - "Оны шилдэг бизнесмен" цол
* 1997 он - "Тэргүүний уурхайчин" цол, тэмдэг      
* 1998 он - Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн Одон
* 2001 он - Ардын Хувьсгалын 80 жилийн ойн медаль
* 2001 он - Дэлхийн чанарын байгууллагын "Алтан цом"  
* 2005 он - Монгол Улсын "Гавъяат уурхайчин"    
* 2006-2007 онд МҮХАҮТ - Оны шилдэг бизнес эрхлэгч                                    
* 2021 он - Монгол Улсын Онц хилчин

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:МАК корпораци
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ватиканы апостолын номын сан

**Ватиканы апостолын номын сан** (латин. Bibliotheca Apostolica Vaticana) - Дундад зууны болон Сэргэн мандалтын үеийн үнэтэй олон гар бичмэлийн цуглуулагтай Ватикан дахь номын сан юм. Уг номын санг XV зуунд Ромын пап IV Сикст анх байгуулсан цагаас хойш байнга баяжуулж ирсэн байна. Өнөөгийн байдлаар номын сангийн фондод 1 600 000 хэвлэмэл ном, 150 000 гар бичмэл, 8300 европод хэвлэгдсэн хуучны ном, 100 000 гаруй хэвлэмэл зураг болон газарзүйн газрын зураг, 300 000 зоосон мөнгө, дурсгалын медаль байдаг байна.

## Түүх 
Ватиканы номын сангийн цуглуулгын эхлэл (архивын товхимол хэлбэртэй шашны номууд, латин. Volumina) 4-р зуунд тавигдсан гэж үздэг. Дараа нь Ромын Пап лам I Дамас -ын (384 оны) үед Латеран ордонд архив цуглуулдаг байжээ. 6-р зуунд Ватиканы Төрийн нарийн бичгийн дарга (лат. Primicerius Notariorum) албан тушаалтан гар бичмэл цуглуулах ажлыг удирдаж эхэлсэн бөгөөд 8-р зуунд Ватиканы номын санч гэсэн албан тушаал шинээр бий болгож байжээ. Ромын Пап лам VIII Бонифасын номын санд бяцхан зургаар чимэглэсэн хуулийн эмхэтгэлүүд, тэр дундаа Фредерик II-ийн цуглуулгаас Грекийн 32 гар бичмэл байжээ. 1303 оны 9-р сард түүний цуглуулгын зарим хэсгийг хулгайд алджээ. 1310 онд Ромын пап V Клемент 643 үнэт гар бичмэлийг Ассизаас шилжүүлэн авчруулсан боловч 1319 онд Гибеллин буюу гвельфууд хот руу довтолсны дараа энэ цуглуулгын олон баримт бичиг алга болсон байна. 1318 онд Ромын Пап лам Ватиканы *гуравдахь номын сан*г цуглуулж эхэлсэн байна. 

Орчин үеийн буюу Ватиканы дөрөв дахь номын санг 1447 оны 3-р сард Ромын Пап ламаар сонгогдсон V Николас байгуулсан гэж үздэг. 

V Паул Ромын Папын үед баримт бичгүүд хадгалах зориулалттай тусдаа байртай болж Ватиканы апостолын архивын түүх эхэлсэн юм.

XVII зуунаас Хаадын болон чинээлэг хүмүүсийн хувийн цуглуулгыг Ватиканы номын санд гэрээслэн үлдээдэг болж номын сан ихээхэн аривжсан байна. 

Ромын Пап XIII Лео сонгогдсоноор номын сангийн шинэчлэл эхэлсэн: уншлагын танхим нээгдэж, гар бичмэлийг сэргээн засварлах лаборатори байгуулагдаж, гар бичмэлийг каталогжуулах дүрмийг нэвтрүүлсэн нь өнөөг хүртэл хүчинтэй байна.

Ангилал:Номын сан улс орноор
Ангилал:Ватикан
Ангилал:1448 онд байгуулагдсан
Ангилал:Улсын номын сан
Ангилал:Ромын барилга байгууламж
Жамсрангийн Бямбадорж

**Жамсрангийн Бямбадорж** (1954 онд Ховд аймгийн Дарви суманд төрсөн-)- Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дэд дарга, Үндсэн хуулийн цэцийн дарга байсан. 

## Намтар 
Тэрээр малчин Жамсрангийн 9 хүүхдийн ууган хүү болж 1954 онд төржээ. 

**Төгссөн сургууль, мэргэжил:**

*     1972 онд Ховд аймгийн дунд сургууль
*     1975 онд БНМАУ-ын Хууль цаазын дунд сургууль
* 1979-1980 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Их сургуулийн орос хэлний бэлтгэлд сурсан.
*     1985 онд ЗХУ-ын М.В.Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их Сургуулийг тус тус төгссөн. Эрх зүйч мэргэжилтэй.

**Ажилласан байдал:**

*     1975-1979 он        Төв аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанд зохион байгуулагч,
*     1985-1990 он        МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Намын дээд сургуульд багш,
*     1990-1992.01.25   Ардын Их Хурлын дэргэдэх Улс төрийн дээд сургууль, Төр, нийгэм судлалын академид багш,
*     1992 он                Монгол Улсын Бага Хурлын гишүүн,
*     1992-1996 он        Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн,
*     1996-2000 он        Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн,
*     2000-2004 он        Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн,
*     2000-2004.07сар   Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга, Монголын Парламентын Бүлгэмийн Гүйцэтгэх хорооны дарга, МАХН-ын бүлгийн ахлагч,
*     2004.09.28-аас      Монгол Улсын Их Хурлаас нэр дэвшигдэн Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн,
*     2005-2010 он        Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн дарга,
*     2010-2020 он        Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын даргаар томилогдон ажиллаж байсан.

Ангилал:Дарвийн (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:Монголын хүний эрхийн хүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
2-р Далай лам

**Гэндэн Жамц** (Ёндон Пунцаг ) (1475—1542)- 2-р Далай лам.

Төвдийн төв нутгийн Цанг дүүргийн Шигазе гэдэг газар төрсөн. Түүний эцгийг Кунга Гэлцэн (1432—1481) гэж Нянгма урсгалын лам, шарын шашны нэртэй хүн байжээ. 

Тэрээр хэлд ормогц эцэг эхдээ түүнийг Бадамдорж гэдэг гэжээ (өмнөх 1-р Далай ламыг Гэндэн Дрүп (1391—1474)) тэгээд эцгийг нь Лувсан Дагва гэсэн гэдэг. Улмаар түүнийг 4 настайд Далай ламын хойд дүр гэж үзээд Далай ламд өргөмжилсөн байна.
Ангилал:Далай лам
Ангилал:1475 онд төрсөн
Ангилал:1542 онд өнгөрсөн
Ангилал:Төвөдүүд
Тахилч

**Тахилч** нь Монгол нутагт говийн их догшин ноён нутагт Дулдуйтын Данзанравжаагийн бунхан болоод бүтээл туурвилыг хамгаалж хадгалан тахиж өвлөгдөн ирсэн хүмүүсийг хэлдэг.

## Нэрийн тайлбар 
Монгол хэлний их тайлбар тольд "Тахил тавиглал эрхлэгч хүн: тахилч лам (тахил хийгч лам, тахил өргөгч лам)" гэжээ.  

## Түүхэн тойм 
Д.Данзанравжаагаас отгон шавь Балчинчойжоо нь “Өөрөөсөө хойш тахилч болох хүнийг яаж би таних билээ” гэхэд “Чам дээр байгаа тал саран тэмдэг үеийн үе дэх тахилчийн тэмдэг болог” гэсэн байдаг. Ар нурууных нь голд байрлах атгын чинээ саран тэмдэгтэй холбогдсон Балчинчойжоогийн удмынхан Тахилч хэмээх үйл хэргээ үл тасалж, үнэнчээр зүтгэж өнөөдрийг хүржээ. 

## Залгамжлал 
* Балчинчойжоо нь хутагт Д.Данзанравжаагаас хойш түүний эд зүйлсийг бунхан хэлбэрээр хамгаалан авч үлджээ. Балчинчойжоо хүү Ган-Очиртоо өгч 
* Ган-Очироос Наряад
* Наряагаас Онгоод, 
* Онгоо нь хүү Гомбод, 
* Гомбо нь хүү Түдэвт,
* Түдэвээс зээ хүү Алтангэрэлд, 
* Алтангэрэлээс хүү Алтан-Очирт гэсээр хүүгээс хүүд өвлөгдөн иржээ.

## Гадаад холбоос 
Тахилч

Тахилчийн удам ба элсэн дор замхраагүй түүх

Ноён хутагтын өв ба тахилч
Ангилал:Монголын буддын шашин
Ангилал:Монголчууд
Байгалийн шалгарал

**Байгалийн шалгарал** (англи. Natural selection, франц. Sélection naturelle, орос. Естественный отбор)- Эволюцийн үндсэн фактор. Байгаа орчин нөхцөлд илүү дасан зохицох чадвартай хэсгийн эзлэх тоо нэмэгдэж, дасан зохицох чадваргүй хэсгийн тоо буурдаг жамтай. Энэхүү нэр точьёог английн нэрт эрдэмтэн Чарльз Дарвин гаргаж түгээсэн байна.
Ангилал:Эволюци
Ангилал:Өрсөлдөөний онол
Ангилал:Чарльз Дарвин
Эрдэмтэн

**Эрдэмтэн** (англи.scientist) шинжлэх ухааны аль нэг салбарт тодорхой хувь нэмрээ оруулсан мэргэжилтэн буюу шинжээч хүнийг хэлнэ.  

Эрдэмтэн гэж шинжлэх ухааны үндсэн дээр судалгаа хийдэг хүнийг хэлдэг байна. "Эрдэмтэн" гэх нэр томьёог английн гүн ухаантан, шашин судлаач Уильям Хьювел (англи. William Whewell) гаргаж ирж эргэлтэнд оруулсан гэж үздэг. 

Эрдэмтэн хүний эрдэм шинжилгээний ажлыг нэр хүндтэй шинжлэх ухааны сэтгүүлд нийтлэгдсэн, нэр хүндтэй эрдэм шинжилгээний бага хуралд илтгэл тавьсан (хэвлэгдсэн илтгэлүүдийг шинжлэх ухааны нийтлэлтэй адилтгаж) мөн мэдээжийн хэрэг нэр хүндтэй шинжлэх ухааны хэвлэлийн газруудад номоо хэвлүүлэх зэрэг нь түүний үндсэн шалгуур болдог юм.  Мөн үүнд түүний хийсэн эрдмийн ажлыг олон удаа иш татсан байдал их чухал байдаг.   

**Эрдэмтийн хамтын нийгэмлэг**-төрөл бүрийн шинжлэх ухааны салбарын эрдэмтэн хүмүүсийн нэгдэл.

Ангилал:Шинжлэх ухаан
Ангилал:Ажил мэргэжил
Өндөр

Доорхоос тохирох хуудсыг сонгоно уу:
* Өндөр хурдны галт тэрэг
* Баян-Өндөр сум
* Өндөр ээж
* Хутаг-Өндөр сум
* Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)
* Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)
* Чандмань-Өндөр сум
* Өндөр Гонгор
* Хишиг-Өндөр сум 
* Өндөр барилга
* Өндөр-Улаан сум
* Өндөр жил
* Бор-Өндөр сум
Токиогийн Их Сургууль

**Токиогийн Их сургууль** (өмнө Токиогийн Эзэн хааны Их сургууль гэгддэг байсан. япон. 東京大学 *Тоокёо Дайгакү*, товч. 東大 *Тоодай*) - Японы нэр хүнд бүхий Их сургуулийн нэг. Судалгааны лабораториудаараа алдартай Их сургууль юм. 

Токиогийн Их сургууль Хонго, Комаба, Кашива, Широканэ, Накано дүүргүүдэд таван оюутны хотхонтой ажээ. Их сургууль 10 факультет, 15 аспирантуртай байна. Нийт 30 мянган оюутантай байдгаас гадаадын 4200 оюутантай байна. Тус их сургууль гадаадын оюутнуудыг ихээхэн дэмжиж анхаарал тавьдаг ажээ.  

Токиогийн их сургууль нь 2019 онд "Times World University Rankings"-ийн 11-р байранд жагссан. Энэ үзүүлэлэтээрээ АНУ, Их Британийн их сургуулиудын дараа бичигдэж байв. Токиогийн их сургууль нь шинжлэх ухааны олон чиглэлээр хамгийн өндөр нэр хүндтэй гэгддэг. 

## Алдартай төгсөгчид 
Тус сургуулийг төгсөгчдийн дунд Нобелийн шагналт 11, Фильдсийн медальт 1, Гауссын шагналт 1, Прицкерийн шагналт 4, Японы 18 Ерөнхий сайд байдаг.

; ***Физикийн Нобелийн шагналтан:***  
;  **Лео Эсаки, Кошиба Масатоши, Ёоичиро Намбү, Кажита Такааки, Манабэ Шюүкүро**
; ***Химийн Нобелийн шагналтан:***
; **Нэгиши Эйичи**
; ***Анагаахын Нобелийн шагналтан***
; **Оомүра Сатоши, Оосүми Ёшинори**
; ***Энхтайвны Нобелийн шагналтан***
; **Сато Эйсакү**
; ***Уран зохиолын Нобелийн шагналтан***
; **Кавабата Ясүнари, Ооэ Кэнзабүро**
Ангилал:Японы их сургууль
Ангилал:Токио
Вандэ (реппер)

**Шаравжамцын Энхжамц** (1998 оны 3 сарын 15-нд Дархан хотод төрсөн) нь Монголын рэп дуучин юм.

"Дархан-Элит" сургуульд дунд анги хүртлээ суралцаад, ахлах ангиа Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн лицей сургуулийг төгсөж, одоогоор Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль-ийн салбар Мэдээлэл, Холбооны технологийн сургуульд "Системийн аюулгүй байдал" чиглэлээр суралцаж байгаа.

2017 онд Vande зохиосон дуугаа бичүүлэхээр өсөхөөтэй анх танилцаж байв. Vande-гийн гэрт тэд эхнийхээ дууг бичихэд өсөхөөд Vande-гийн зохиосон дуу таалагдаж, уг дууг хамтдаа дуулсан түүхтэй. 

Ванде нэрний учир бага насаа өвөө Ванган, эмээ Дэжид нар дээр өнгөрөөсөн бөгөөд түүний тайзны нэр "Vande" өвөө эмээгийн нэрнээс үүсэлтэй.

2022 оноос Ванде өөрийн бие даасан цомгийн ажилд орсон бөгөөд **Vanderland** нэртэйгээ гаргахаар төлөвлөжээ. Цомгоос одоогоор нийт 6 дуу нь хөгжмийн дэлгүүрүүдээд цацагдаад байна.

## Бүтээл
### Студийн цомгууд
**Munkhud21* (2018)
**The Vandebo* (2019)
**Bayrlalaa* (2020)

## Цахим холбоос
*https://www.youtube.com/channel/UChLJlfS22A038Va9w_wC0Ig 
* 
* 
## Эх сурвалж: 
Ангилал:Монголын рэп дуучин
Ангилал:1998 онд төрсөн
Инанч Билгэ хан

**Инанч Билгэ хан** (ханз: 亦難赤汗; пиньинь: Yìnánchì Hàn) бол 12-р зууны сүүл үеийн Найман аймгийг захирч байсан хан цолтон юм. Түүний нэрийг Судрын чуулганд Энят хан, Инанч Билгэ Буку хан гэсэн байдаг. Таян хан, Буюруг хан нарын эцэг. 

Тэр бол Найман аймгийн Гүчүгүт овгийн хүн. Тэрээр ах Наркыш Таянгийн хамтаар Киргиз аймгийг довтлон ялж, олз ашиг ихээр цуглуулсан ч, түүнийгээ хуваахдаа муудалцан ахтайгаа дайтаж, Найман аймаг хоёр хуваагдаж байжээ. Найманы ханлиг нь зүүн талаар Хэрэйдийн ханлигтай хиллэж байсан тул үе үе байлдаж байв. 1196 онд Хэрэйдийн Тоорил хан өөрийн дүү Эрх Харыг алахаар зэхсэнд зугтаж, Найманы Инанч ханд очив. Хариуд нь Инанч Билгэ хан Эрх Харыг өмгөөлөн, цэрэг удирдуулан Хэрэйд рүү илгээхэд, Тоорил хан зайлан зугтаж, 2 жил илүү хугацаанд Хар Кидан, Тангуд, Уйгураар хэрэн тэнэж байгаад Монголд ирж, Тэмүүжин ханы тусламжтайгаар Найманыг ялж, Хэрэйд улсаа буцаан авчээ. Энэ явдлын дараа Инанч Билгэ хаан өөд болсон бололтой. Түүний ууган хөвгүүн Байбуха (Тайбуха) бага хатан Гүрбэсүг нь өөрийн хатан болгон Таян хан цолтойгоор өвөр Найман улсыг, Буюрук дүү нь ар Найман улсыг захирч эзэн сууж, Найман аймаг хоёр хуваагдсан. 

## Эшлэл
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:1198 онд өнгөрсөн
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Делийн их сургууль

**Делигийн Их сургууль** (англи. University of Delhi, хинди दिल्ली विश्वविद्यालय) - Энэтхэгийн нийслэл Дели хотод байрладаг улсын Их сургууль. 1922 оны 5-р сарын 1-нд байгуулагдаж 2022 онд 100 жилээ тэмдэглэсэн Энэтхэгийн нэр хүндтэй болон алдартай боловсролын байгууллага юм.  

## Түүх 
Гэгээн Стивен-St. Stephen’s (1881), Хинду-Hindu (1899) болон Рамжас-Ramjas (1917 г.) гэсэн гурван коллеж нэгдэж Делигийн Их сургуулийн суурь болсон юм.  

Их сургуулийн түүх: http://www.du.ac.in/uploads/new-web/DU-CENTENARY_Brochure_1.pdf 

Тус Их сургууль Дели хотын умард болон өмнөд хэсэгт хоёр кампустай ажээ. 
Их сургуулийн гайхалтай өсөлтийн хувьд факультет, тэнхим, коллежийн тоо, төв, дотуур байр нь дэд бүтцийг илэрхийлдэг мөн оюутны тоо нь зохих хэмжээгээр нэмэгдэж байгаа нь хамарсан академик хөтөлбөрүүд их сургууль, аспирантур, докторантуртай холбоотой.  

## Алдартай багш, төгсөгчид 
* Брауэн, Мартин- (Martin Brauen, 1948 онд төрсөн) - Швейцарын Төвөд, Бутан судлаач. 
* Важпейи, Кайлаш- (англи. Kailash Vajpeyi; 1936-2015) - Энэтхэгийн яруу найрагч, нийтлэгч.
* Гопал Кришна Госвами- (англи. Gopal Krishna Goswami; төрөхөд нь өгсөн нэр Гопа́л Кри́шна Кха́нна, англи. Gopal Krishna Khanna; 1944 онд төрсөн)- Кришна шашны томохон төлөөлөгч.
* Дикшит, Шейла -(англи. Sheila Dikshit, хинди शीला दीक्षित, 1938-2019) - Энэтхэгийн улс төрч. 
* Кумар, Мейра -(англи. Meira Kumar, хинди मीरा कुमार; 1945 онд төрсөн) - Энэтхэгийн улс төрч.
* Малхотра, Ажай-(англ. Ajai Malhotra; 1953 онд төрсөн) - Энэтхэгийн дипломат.
* Палат, Мадхаван Кежкепат 
* Хан, Шахрух- Энэтхэгийн алдартай кино жүжигчин.
Албан ёсны цахим хаяаг: http://www.du.ac.in/

Ангилал:Дели
Ангилал:Энэтхэгийн боловсрол
Ангилал:1922 онд байгуулагдсан
Ангилал:Энэтхэгийн их дээд сургууль
O.Z

**Энхтүвшингийн Золбоо** нь (1989 оны 7 сарын 27-нд Улаанбаатар хотод өсөж, төрсөн) Монгол улсын дуучин - дуу зохиогч. Тайзнаа O.Z нэрээр олонд танигдсан бөгөөд Тоонот бичлэгийн лейблийн уран бүтээлч. 

## Өмнөх амьдрал 
Золбоо нь 2 хүүхэдтэй айлын бага нь бөгөөд Ирээдүй цогцолбор сургуульд 10 жилээ дүүргэж 2006 онд Солонгос улсад Их сургуульд суралцаж байгаад 2010 онд эргэж ирэн Сити их сургуулийг олон улс харилцаагаар төгссөн. Багаасаа урлаг спортод сонирхолтойгоос гадна 10 жилд байхаасаа шүлэг, дуу зохиодог байсан. 

## Хөгжмийн карьер 
2010-2012 оны хугацаанд 2016 entertainment-тай гэрээ байгуулж "Far Away" хэмээх 4 хүний бүрэлдэхүүнтэй хамтлагт R&B, Hip Hop төрөл урсгалуудаар дуулж хөгжмийн салбарт гараагаа эхлүүлсэн. Far Away хамтлагаараа "Алсын Алсад" нэртэй цомог гаргаж байсан. Тус цомгоос Sweet, Single Day, Тэвчээр хэмээх дуунууд нь олонд амжилттай хүрсэн. 2012 онд 2016 entertainment-тай хийсэн хамтын гэрээ дуусаж хамтлаг бие даан бүтээлүүд хийж үргэлжлүүлсэн байна.  

2017 онд тухайн үеийн Backyard болон Ballergang бичлэгийн лейблийн продюсер, реппер Desant-тай хамтран "Brand New" нэртэй хип хоп / реп синглийг 'О.Z Trip' нэрээр гаргаж ганцаараа уран бүтээлүүд хийж эхэлжээ.  

2018 оноос O.Z бичлэгийн продюсер Дэлгэрмөрөн, рэппер Desant, дуучин Jason нартай хамтран Тоонот бичлэгийн лейблийг үүсгэн байгуулж мөн уран бүтээлчээр ажиллаж эхэлсэн.  гэх цомгуудыг хамтран гаргасан бөгөөд 2020 онд "Fall in Love" синглээ 'O.Z' нэрээр гаргаж тухайн дуу нь YouTube видео сүлжээнд өндөр хандалтыг авснаар олонд өмнөхөөс илүүтэйгээр танигдсан. Мөн дуучин Алунгоотой хамтран "Таагаагүй", "Чадахгүй" реппер ThunderZ-тай хамтран "Хамт Байх Уу", "Чамтай Байя" зэрэг дуунууд гаргаж удаа дараалан хит уран бүтээлүүд болсон. Цаашлаад 2022 онд B Production- ны хөгжмийн найруулагч Тэмүүжинтэй хамтран продюсер хийж “Чамруу”нэртэй 15 дуунаас бүрдсэн анхны цомгоо гарган нээлтээ Тоонот бичлэгийн лейблийн уран бүтээлчидтэйгээ хамт мини тоглолтыг сонсогчдодоо үзүүлжээ. 

## Гаргасан цомог, уран бүтээлүүд 
### Студио цомог 
### Синглүүд 
### Хамтарсан синглүүд 
## Бусад холбоосууд 
* 

## Эх Сурвалж 
Ангилал:Поп дуучин
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:1989 онд төрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Дуу зохиогч
__FORCETOC__
Дашхүүгийн Баярсайхан

**Дашхүүгийн Баярсайхан** (1971 оны 4 сарын 29-нд төрсөн) нь хөлбөмбөгийн спортын мастер, сэтгүүл зүйн магистр, спортын сэтгүүлч, Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн юм. Монголын спортын сэтгүүл зүйн салбарт 2001 оноос хойш ажиллаж буй.

## Намтар 
### Бага нас 
1971 оны 4 сарын 29 өдөр Улаанбаатар хотын 1-р төрөх эмнэлэгт айлын 4 дэх хүү болон төрсөн. Эцэг Б.Дашхүү нь Арьс ширний үйлдвэрийн нэгдлийн Том ширний үйлдвэрт будгийн оператор, эх Л.Цэрэнбадам нь Савхин эдлэлийн үйлдвэрт эсгүүрчнээр ажиллаж байв. Баярсайхан 1979 онд Ажилчны районы ерөнхий боловсролын 75-р сургуульд элсэн ороод 1989 онд төгсөж, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн.

### Залуу нас 
1989 онд Монголын Ардын армид татагдаж Зэвсэгт хүчний 126-р нэгтгэл, Зүүнбаян гарнизоны артиллерын 133-р ангид тагнуулч-байлдагчаар алба хаасан. Алба хааж байх хугацаандаа Ардын армийн "Алдар" спорт нийгэмлэгт хөл бөмбөгийн төрөлд тамирчин-цэрэг байв. 1991 онд хугацаат цэргийн албанаас бэлтгэл түрүүч цолтой чөлөөлөгдсөн. 1991 оноос 1999 он хүртэл хөлбөмбөгийн "Сор" клуб, "Бизнесийн чөтгөрүүд" баг, "Дэлгэр" баг, "Эрчим" клубт тус тус зүүн жигүүрийн хамгаалагчаар тоглож байлаа. Мөн 1991 оноос 1999 он хүртэл Үслэг эдлэлийн "Сор" компанид эсгүүрчнээр ажиллаж байсан.

### Боловсрол 
* 1979-1989 Ерөнхий боловсролын 75-р сургууль, Бүрэн дунд боловсрол
* 1999-2002 Радио телевизийн дээд сургууль, Спортын сэтгүүл зүйн бакалавр
* 2011-2013 Монгол улсын боловсролын их сургууль, Спортын сэтгүүл зүйн магистр

### Карьер 
* 1991-1998 Үслэг эдлэлийн "Сор" компани, Эсгүүрчин
* 2001-2004 Монгол Телевиз, Спортын "Чандмань" студи, Редактор
* 2004-2008 Монгол Телевиз, Спортын "Чандмань" студи, Ерөнхий редактор
* 2008-2013 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз, Спорт эрүүл мэндийн нэгдсэн редакц, Ерөнхий редактор
* 2013-2016 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз, Залуучууд спортын редакц, Редактор
* 2016-2018 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз, Монголын мэдээ телевиз, Редактор
* 2018-2022 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз, MNB Спорт суваг, Ахлах редактор

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монголын хөлбөмбөгчин
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:1971 онд төрсөн
Ашока хаан

**Ашока** (санскрит. अशोक, IAST: Aśoka, : МЭӨ 304-232 он) МЭӨ 273-232 оны хооронд өнөөгийн Энэтхэгийн ихэнх газар нутгийг захирч байсан Мауря Улсын эзэн хаан. Тэрээр Энэтхэгийн түүхэнд Aгуу эзэн хаан нэрээр мөнхрөн үлдсэн бөгөөд түүний эзэн гүрэн баруун зүгт орчин үeийн Пакистан, Афганистан, Бангладеш, дорно зүгт Энэтхэгийн Ассам муж, умар зүгт Тамил хүртэл өргөн уудам нутгийг захирч байв. 

Ашока хааны өвөг эцэг Чандрагупта Энэтхэгийн тархай бутархай улсуудыг нэгтгэж Маури эзэнт улсыг байгуулсан агуу удирдагч юм. Эцэг Биндусара нь Маури улсын хоёр дахь хаан байсан.

Түүхнээ түүний нэрийг мөнхлөн үлдээх болсон гол үйлс нь байлдан дагуулагч бус харин Буддын шашныг дэлгэрүүлэгч байсан явдал билээ. Калинга улсыг байлдан дагуулсныхаа дараа (МЭӨ 263 эсвэл МЭӨ 265он) тэрээр Вэди (Хинду) шашныг орхиж Буддын шашинд оржээ. Үүнээс хойш тэрээр, Гаутама Буддагийн олон дурсгалуудыг барьж байгуулах ажлыг хийсэн бөгөөд түүний байгуулсан нийслэл “Арслан хот”-ын тууриас олдсон баганын орой дээр байрлах 4 арслангийн баримал нь одоогийн Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улсын төрийн сүлд болсон юм.

Буддын шашинд орохоосоо өмнө тэрээр эзлэн түрэмгийлэгч, дарангуйлагч байсан бол Буддын шашинд орсоноор хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа сайн санааны аян, буяны үйлсэд хандив, өргөл өргөх (philanthropic) зэргийг санаачилсан хүн гэж тэмдэглэх гавьяаг байгуулжээ. Ашока нь Буддын шашны ашима буюу дуугуй байх, хайрлах, үнэнч байх, нигүүлсэнгүй байх, цагаан хоолтон байх гэсэн 5 үндсэн зарчмын гол агуулгыг тодорхойлогч төдийгүй баримтлагч байсан.

Хожуу Харрапа (МЭӨ 1800) үээс уламжлагдан ирсэн Дхармачакра (санскр. धर्मचक्र, IAST: dharmacakra «дхармын хүрд») буюу монголчуудын нэрлэж заншсанаар "Зогсолтгүй эргэх хүрд" нь Буддын шашны хамгийн эртний бэлгэдэл бөгөөд Ашока хааны ачаар орчин үеийн Буддын шашны гол бэлгэ тэмдэг болжээ.

Ашока хаан МЭӨ 260 онд Вибхажявада Буддын шашныг (Буддын шашны эртний урсгалуудын нэг) төрийн шашин хэмээн зарласнаар түүхэнд анх Буддын шашинт төрийн бодлогыг баримталж эхэлсэн түүхтэй.

Ашока хаан насны эцэстээ Бурханы шашны сахил санваар хүртэн хувраг болсон байдаг. Бурханы эш үзүүлснээр Ашока хаан Энэтхэг даяар Бурхан багшийн шарилын их эрдэнэ (ринсэрэл) залсан наян дөрвөн мянган суварга болон олон их хийдүүдийг бүтээн шашин амьтны тусыг агуу ихээр зохиожээ. Бурхан багшийн ариун нандин газруудыг тэмдэглэн дурсгалын арслант багануудыг босгосон нь одоог хүртэл буй билээ.

Ашока хааныг Нирваан дүрийг олсноос хойш түүний байгуулсан эзэнт гүрэн 5 жилээс хэтрэлгүй бутран унасан ч үр хүүхдүүд нь Ази даяар Буддын шашныг дэлгэрүүлэх үйлсийг нь үргэлжлүүлсэн түүхтэй.

## Урлагт 
2001 онд Болливуудын нэрт найруулагч Сантош Сиван Ашока хааны тухай "Ашока" хэмээх түүхэн уран сайхны киног бүтээжээ.
Ангилал:МЭӨ 304 онд төрсөн
Ангилал:Эртний Энэтхэг
Ангилал:Энэтхэгийн ноёрхогч
Ангилал:МЭӨ 232 онд өнгөрсөн
Ангилал:Патнагийн хүн
Ангилал:Бихар
Davaidasha

**Ганболдын Ариунболд** (2001 онд Эрдэнэт хотод төрж, өссөн) нь Монголын поп дуучин,дуу зохиогч олны мэдэхээр тайзны нэр нь Davaidasha *(Бичиглэлийн хэв, хаяг нь: davaidasha*) юм. Түүний тайзны нэрийн утга нь Даваадаш гэх Монгол нэрийг маяг оруулан өөрчилж уран бүтээлчийн нэрээ болгожээ. Тэрээр 2020 оноос эхлэн бие даан Bedroom pop, emo rap урсгалуудаар бүтээлүүд хийж эхлэн "Хүүхдийн Тоглоом" нэртээ дуугаа анх Soundcloud хуудсандаа нийтэлж байжээ. 2021 онд “Яг Чам Шиг” нэртэй синглээрээ сонсогчдын сонирхлыг татаж эхэлсэн. Үргэлжлүүлэн "Чи Чинь Нээрээ" нэртэй синглээ видео дүрстэйгээр YouTube сувагтаа гаргаснаар өнөөдрийг хүртэл 7,4 сая үзэлт авч олонд танигдсан. 

## Өмнөх амьдрал 
Ариунболд нь 6 хүүхэдтэй айлын том хүүхэд нь бөгөөд 2008 онд Цайхун-Гэгээ сургуульд элсэн 2020 онд ахлах сургуулиа төгссөн. Тэрээр 5 дугаар ангиасаа хойш 8 жилийн хугацаанд Хип хоп гудамжны бүжгийн төрлөөр хичээллэж байсан. Энэ нь түүнийг дуу хөгжимтэй ойр байхад гүн нөлөө үзүүлжээ. Мөн багадаа шүлэг зохиохдоо сайн байсан бөгөөд 17 настайгаасаа гитар тоглож сурч байсан нь дуу зохиож бичих сууриудын нэг болсон.  

## Хөгжмийн карьер 
### 2017-2020 он 
Анх 2017 онд анхны дуугаа найзтайгаа хамт төрж өссөн Эрдэнэт хотын студид хоолойгоо бичүүлж эхэлж байжээ. Түүнээс хойш Soundcloud хуудсандаа ихэвчлэн дуунуудаа байрлуулж тодорхой хэмжээний сонсогчдтой болж эхэлсэн ба түүний анхны гаргасан албан ёсны сингл нь "Шуналтай Нүд" дуу байжээ. 2020 онд тэрээр Covid-19-ийн үеэр "Эстетика" нэртэй 9 дуунаас бүрдсэн албан бус цомгоо Soundcloud хуудсандаа байрлуулж гаргасан. 

### 2021-2022 он 
2021 онд "Эстетика" албан бус цомгоос 'Яг Чам Шиг' нэртэй дуугаа YouTube сувагтаа Японы алдартай анимуудын хэсгүүдийг агуулсан засвартай видеогоор гаргаснаар сонсогчдод нэлээдгүй хүрч чадсан.  Davaidasha тухайн ондоо өөрийн хувийн дуу бичлэгийн студийг байгуулсан нь бүтээлүүдээ идэвхтэй хийх түлхэц болсон. Үргэлжлүүлэн 2021 онд "Аладдин", Чи Чинь Нээрээ", "Тэмтрүүл", "Нүүрний Будаг", "Ерөөсөө", 2022 онд "Удаа Дараа", "Хэрвээ Бид" гэх дуунуудаа гаргаж сонсогчдод амжилттай хүргэж чаджээ. Цаашлаад Davaidasha 2022 оны төсгөлд анхны албан ёсны EP-г гаргахаар ажиллаж байгаагаа зарласан. 

## Гаргасан цомог, уран бүтээлүүд 
### Микстейп Цомог 
### Синглүүд 
### Хамтарсан синглүүд 
## Бусад холбоосууд 
* 

## Эх Сурвалж 
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Поп дуучин
Ангилал:Эрдэнэтийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:2001 онд өнгөрсөн
Европын Парламент

**Европын парламент** (товч. ЕП, англи. European Parliament) - Европын Холбооны (ЕХ) гишүүн орнуудын иргэд шууд сонгож бүрдүүлдэг хууль тогтоох байгууллага. Европын парламент, Европын Холбооны Зөвлөл хоёр нь нийлээд Европын Холбооны 2 танхимт хууль тогтоох засаглалыг төлөөлдөг бөгөөд дэлхийн нөлөө бүхий парламент гэж тооцогддог байна. ЕП бол Европын Холбооны 7 институцын нэг нь юм. Европын Парламентын төв байр нь Францын Страсбург хотод байрладаг бөгөөд парламентын захиргааны алба нь Люксембург хотод байдаг байна. Чуулганы нэгдсэн хуралдаанууд Страсбург болон Бельгийн Брюссель хотод болдог бол парламентын Байнгын Хорооны хуралдаанууд гол төлөв Брюссельд болдог ажээ. 

## Түүх 
1952 оны 9-р сарын 10-нд анх хуралдахдаа парламент бусад байгууллагуудын нэгэн адил өнөөгийн байдалд хүрч төлөвшөөгүй байжээ. 

Европын парламент 1957 онд "Европын хамтын нийгэмлэгийн Ассамблей" нэртэйгээр байгуулагдаж байсан байна. Анхнаасаа ЕП-ын гишүүдийг нь Европын Холбооны гишүүн орнуудын парламентуудаас томилдог байгаад сүүлд 1979 оноос иргэд сонгодог болжээ.  

## Сонгууль 
Сонгууль 5 жил тутам нэг удаа явуулдаг байна. Сүүлийн сонгууль 2019 онд болсон.  

Европарламентын гишүүд нийт европын намын нэгтгэлүүдийг төлөөлсөн улс төрийн фракцууд буюу бүлгүүдэд хуваагддаг байна. Эдгээрийн хамгийн том гэгдэх таван бүлэг бол Европын Ардын Намын бүлэг ( European People's Party Group -EPP),  Социалист ба Ардчилсан намуудын дэвшилтэт Холбоо (Progressive Alliance of Socialists and Democrats-S&D), Европын шинэчлэл (Renew Europe, өмнө нь ALDE), Ногоонууд/Европын чөлөөт Холбоо (Greens/European Free Alliance, /EFA) болон Чиг баримтлал ба Ардчилал ( Identity and Democracy -ID) юм.  

Европын парламентын даргыг 2,5 жилийн хугацаатай өөрсдөө бие дааж сонгодог.

## Европын Парламентын гишүүд он жилээр буюу гишүүн улс орноор 
## Европын парламентын төсөв 
Европын парламентын цахим хуудсанд мэдээлснээр 2021 оны парламентын жилийн төсөв 2.064 тэрбум евро байсан нь ЕХ-ны нийт төсвийн 1.2%-тай тэнцэж байна. Зардлын үндсэн ангилал нь:   

-45% - ажилтнууд (ажилтануудын цалин хөлс, гэрээт төлөөлөгч нар, хэл орчуулгын үйлчилгээ)     

-22% - үйл ажиллагааны зардал (барилга, мэдээллийн технологи, удирдлага)     

-26% - улс төрийн үйл ажиллагаа (улс төрийн бүлэг, нам, сангийн гишүүд, үйл ажиллагаа)     

-6% - харилцаа холбоо

Ангилал:1952 онд байгуулагдсан
Сахаровын шагнал

**«Бодол санааны эрх чөлөөний» Сахаровын нэрэмжит шагнал** (англи. *Sakharov Prize for Freedom of Thought*) - Европын парламентын 1988 онд бий болгож, Бодол санаа болон хүний эрхийн салбарт онцгой гавьяа байгуулсан хүн эсвэл байгууллага, хамт олонд жил бүр олгодог шагнал юм. Энэхүү шагналыг Зөвлөлтийн эрдэмтэн физикч, хүний эрхийг хамгаалагч, тэрс үзэлтэн Андрей Сахаровын нэрэмжит болгосон байна.

## Шагналтнууд 
Ангилал:1988 онд байгуулагдсан
Ангилал:Андрей Дмитриевич Сахаров
Ангилал:Европын шагнал
Ангилал:Европын Парламент
Далд эдийн засаг

**Далд эдийн засаг** (мөн **нууц эдийн засаг**, **сүүдрийн эдийн засаг, албан бус эдийн засаг,** англи. shadow economy, орос. теневая экономика) -Төрийн хяналт, бүртгэл тооцооноос гадуур, Төр болон нийгмээс нуудаг буюу далд байдаг эдийн засгийн үйл ажиллагааг хэлнэ. 

Далд эдийн засаг гэж төр, улсын хууль тогтоомж, нийгмийн тогтсон дүрэм журмыг тойрсон хууль бус бөгөөд өөрөө хар аяндаа хөгждөг иргэд хоорондын эдийн засгийн харилцаа буюу "хэсэг бүлэг хүмүүсийн буюу гэр бүлийн эдийн засаг" мөн үүнд багтдаг байна. Үүнийг зориуд хуулиас далд нууж хаахаас илүүтэй төр засаг тэрбүр бүртгэх боломжгүй байдаг байна (Жишээ нь: мал өсгөж махыг нь зарах, хашаандаа ногоо тариад хэрэглэх, бартер буюу барааг бараагаар солих, харилцан туслах зарчмаар нэг нэгэндээ туслах, ..г.м. )  Энэ үйл ажиллагаа нь далд байдаг тул татвар ногдуулах боломжгүй байдаг ажээ. Уг нь төрөөс орлогоо нуун дарагдуулсан, татвараас зайлсхийсэн аливаа бизнесийг эдийн засгийн далд үйл ажиллагаа гэж үзэж болдог юм. Үүнээс гадна хууль бус аргаар буюу эрүүгийн шинжтэй эдийн засгийн үйл ажиллгаа мөн далд эдийн засагт ордог юм.
Ангилал:Сүүдрийн эдийн засаг
Ангилал:Авлига
Ангилал:Гэмт хэрэг
Ангилал:Эдийн засгийн гэмт хэрэгтэн
Сансар

**Сансрын огторгуй, сансар** (эртний грек.κόσμος - «дараалал, цэгц») -Атмосфер буюу агаар мандал, сансарын биетүүдийн хилээс гадна Огторгуйн харьцангүй хоосон орон зайг хэлнэ. Сансар огторгуй бол огт хоосон орон зай биш юм: тэнд их бага нягтралтай од хоорондын биетүүд (ихэвчлэн ус төрөгчийн молекул), бага хэмжээгээр хүчилтөрөгч (од дэлбэрэлтийн үлдэгдэл), сансрын болон цахилгаан соронзонгийн туяа бөгөөд таамаглал бүхий харанхуй бодис байдаг байна.

## Үгний гарал үүсэл 
Анхны ойлголтоороо грек хэлний "космос" (дэлхий ертөнцийн тогтоц) гэсэн нэр томъёо нь ертөнцийн төв гэж үздэг байсан Дэлхийг тойрон бүрхсэн битүү вакуумыг философи буюу гүн ухаан талаас нь тайлбарлаж байжээ. Гэсэн хэдий ч латин хэлнээс гаралтай хэлнүүдэд "орон зай" гэсэн утга бүхий практик нэр томъёог ашиглаж иржээ.

"Сансар огторгуй" гэдэг санскрит хэлнээс монголчууд бурханы шашинаар дамжуулан уламжлан авч "Дэлхийн бөмбөрцгийн агаарын давхаргаас гадуурх орон зай, огторгуй" гэдэг утгаар ойлгож хэрэглэх болжээ.  

## Сансрын хил хязгаар 
Сансрын нарийн тодорхой хил хязгаар гэж үгүй байна. Учир нь агаар мандал дэлхийн гадаргуугаас холдох тусам сийрэгждэг, тийм ч учраас өнөө хүртэл хаана сансар хаанаас эхэлдэг тухай нэгдсэн нэг ойлголтод хүрээгүй байна. Иймд Олон улсын агаарын холбооноос (франц. *Fédération Aéronautique Internationale*, *FAI*) агаар мандал, сансар хоёрын хоорондох хилийг далайн түвшингээс 100 км өндөрт байна гэж (Ка́рманы шугам) тогтоосон байна.

АНУ, Канадын сансрын нисгэгчид агаар мандалын салхи сансрын биетүүдэд үзүүлж буй нөлөөг судлаад энэхүү хилийг 118 км гэж үзсэн байна. Гэвч АНУ-ын сансар судлалын "NASA" төв сансрын хилийг 122 км гэж тогтоосон байна. Учир нь энэ өндөрт сансрын "Шатл" хөлөг онгоцнууд хөдөлгөөн үйлдэхдээ энгийн пуужингийн хөдөлгүүрээс агаар мандалд "тулгуурлах" аэродинамик руу шилжиж байжээ.
Дэйтон

**Дэйтон** (англи. Dayton) АНУ-ын Охайо мужийн хот. Монтгомери тойрогт (Montgomery County) хамаардаг бөгөөд Охайо мужийн 6 дахь том хот юм. 

## Түүх 
1796 оны 4-р сарын 1-нд цөөн хэсэг суурьшигчид үүсгэн байгуулсан хот. АНУ-ын Эрх чөлөөний дайнд оролцогч ахмад Жонатан Дэйтоны дурсгалд зориулж хотыг нэрлэсэн байна. Боснийн дайнд төгсгөл тавьсан Дэйтоны гэрээг энэ хотод байгуулж байсан. Эль-Пасо хотод болсон олон хүний аллагын дараа 2019 оны 8-р сарын 3-нд Дэйтон хотод буудалцаан болжээ. 

Дэйтон хот АНУ-ын аж үйлдвэр, сансар, инженерийн аж үйлдвэрт чухал үүрэгтэй. Дэйтонд цэргийн нисэх хүчний Райт-Петтерсон (англ. Wright-Patterson Air Force Base) бааз болон АНУ-ын Цэргийн нисэх хүчний үндэсний музей байдаг байна. 

Тус хотод 1849 онд хувийн Католик Дэйтоны Их сургууль (The **University of Dayton.** товчоор-**UD**) байгуулагдсан.



Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот
Ангилал:Охайогийн суурин
Ангилал:Охайогийн тойргийн төв
Ангилал:Хойд Америкийн суурин
Ангилал:1796 онд байгуулагдсан
Монтессори арга зүй

**Сурган хүмүүжүүлэх ухааны чөлөөт хүмүүжлийн арга** буюу **Монтессори-гийн сурган хүмүүжүүлэх ухааны арга, Монтессоригийн систем** болон **Монтессоригийн аргачлал-** бол ХХ зууны эхний хагаст италийн эмч, багш Мария Монтессори боловсруулж санал болгосон сурган хүмүүжүүлэх ухааны систем юм. 

Монтессори-гийн сурганы систем нь чөлөөт хүмүүжлийн үзэл санаан дээр тулгууралсан хүмүүнлэгийн сурганы урсгал юм. Энэ нь хүний мэдрэхүйгээр (развитию органов чувств) мэдээлэл хүлээн авах хүмүүжилд чухал анхаарлаа хандуулдаг байна. 

Энэхүү системын үндсэн зарчмууд бол: 

-Хүүхдийн бие даасан байдал; 

-Тогтоосон хил хязгаартай эрх чөлөө; 

-Хүүхдийн энгийн сэтгэл зүй, бие бялдар, нийгэмших хөгжил.

Монтессоригийн аргачлалын онцгойлох тодорхойлолтууд: 

* 3-6 хоорондын өөр өөр насны хүүхдүүдийг нэг бүлэгт хамт оруулах. 
* Сурагч өөрөө бие дааж санал болгож байгаа хэд хэдэн хичээлүүдээс сурах хичээлээ сонгох. 
* «Нээлт хийж сурах» загвараар суралцах- сурагч багшаар тайлбарлуулах бус өөрөө материалтай тулж ажиллаж асуудлыг ойлгох зарчим. 
* Хичээлийн явцад ангийн танхимд дотор чөлөөтэй явж болдог байх.  
* Мария Монтессоригийн боловсруулсан боловсролын тусгай материалууд ашиглах. 
* Гурван цаг тасралтгүй үргэлжлэх сургалтын цаг байх ёстой. 
* Монтессори аргачлал тусгайлан сурган багш хичээл орох ёстой. 

Монтессоригийн сургуулиуд хүүхдүүдэд дүн тавихаас зайлсхийдэг бөгөөд багш бол заах биш харин сурагчийг өөрөө сурч мэдэхэд нь "хөтлөн туслах" гол үүрэгтэй байдаг байна.

Ангилал:Сурган хүмүүжүүлэх
Ангилал:Боловсролын шинжлэх ухаан
Тесла

**Тесла** (өмнө нь **Tesla Motors**) - цахилгаан автомашин, цахилгаан эрчим хүч хадаглах (SolarCity) тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэдэг америкийн компани. 

2019 онд Тесла компани дэлхийн хамгийн том цахилгаан машин үйлдвэрлэгч болж чадсан. Tesla Model 3 загварын суудлын седан машин 800,000-ын босгыг давж түүхэн дэх хамгийн их борлуулалттай цахилгаан машин болсон байна. 2021 онд Тесла компани нь автомашин үйлдвэрлэгч компаниудын дунд хөрөнгөжүүлэлтээрээ тэргүүлж, Японы Toyota-г ардаа орхисон байна. 

Энэ компанийг Америкийн алдарт инженер, цахилгааны инженер, зохион бүтээгч Никола Теслагийн дурсгалд зориулж нэрлэжээ.

## Түүх 
Tesla (байгуулагдахдаа Tesla Motors гэж нэртэй байсан) компанийг анх 2003 оны 7-р сарын 1-нд Мартин Эберхард, Марк Тарпеннинг нар бүртгүүлсэн байна.  Хэдэн сарын дараа Ян Райт Тесла компаний гуравдахь гишүүнээр бүртгүүлсэн байна. Компани үүсгэн байгуулсан дээрх 3 гишүүн 2004 оны 2-р сард компаниа өргөжүүлэхээр хөрөнгө татахад Элон Маск нийт 7,5 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалтын 6,5-ыг дангаараа оруулж захиралуудын Зөвлөлийн дарга болоод М.Эберхардыг ерөнхий захиралаар томилжээ. 

Tesla компани эхлээд анхны худалдан авагчдад зориулсан 1-р зэрэглэлийн спорт автомашин үйлдвэрлэж дараа нь седан зэрэг олон нийтэд чиглэсэн хямд автомашинууд үйлдвэрлэх зорилт тавьж байжээ. Tesla-гийн анхны автомашины загваруудыг албан ёсоор 2006 оны 7-р сарын 19-нд АНУ-ын Калифорни мужийн Санта-Моникад олон нийтэд дэлгэн үзүүлсэн байна.

2006 ондоо багтааж Элон Маск хөрөнгө оруулалтын сангууд болон алдартай бизнес эрхлэгчдээс (Google-ийн үүсгэн байгуулагчдыг оролцуулаад) хэд хэдэн удаагийн санхүүжилтээр  100 сая доллар цуглуулж хөрөнгө татаж чадсан байна. Үүний үр дүнд Тесла 2008 онд анхны Roadster загвараа үйлдвэрлэж эхэлсэн юм байна.

2010 оны 1-р сард Тесла АНУ-ын Эрчим хүчний яамнаас 465 сая долларын зээл аваад 2013 онд эргэн төлж дуусгасан ажээ. 2010 оны 5-р сард Тесла Калифорни мужийн Фримонт (англи. Fremont) хотод "Model S" загварын машин үйлдвэрлэх үйлдвэрээ барьж эхлүүлсэн юм. 2012 оны 6-р сард хоёрдахь автомашин болох "Model S" загварыг үйлдвэрлэлийг эхлүүлжээ. Жилийн дараа 2017 онд суудлын "Model 3" загварын цахилгаан мшинаа зах зээл дээр гаргаж эхэлсэн байна. 

2019 оны 3-р сарын 14-нд "Tesla Model Y" загварын цахилгаан машинаа олон нийтэд танилцуулжээ.

Tesla сүүлийн жилүүдэд  «Суперцэнэглэгч» (англи. Supercharger) -цахилгаан машины цэнэглэх цэгүүдийн сүлжээ байгуулж, Tesla-гийн машинууд холын зайнд явах боломжтой болгож байгаа юм. Өнөөгийн байдлаар АНУ-ын гол автозамууд ийм цэнэглэх сүлжээтэй болсон бөгөөд цахилгаан машинууд үнэгүй цэнэг аваах америкийн баруун эргээс зүүн эрэг орох бүрэн боломтой болсон байна.  Мөн «Суперцэнэглэгч» сүлжээ Европт болон Хятадын зүүн эрэг, Австралид эрчимтэй дэлгэрч байна.

## Тесла-гийн ашиглаж байгаа үйлдвэрүүд
3-р Далай лам

**3-р Далай лам** Сонам Жамц (түвд. བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་, Sonam  Gyatso. 1543–1588) 1546 онд Далай ламын суудалд суусан. 

1543 онд Түвдийн Лхас хотоос холгүй чинээлэг айлд төржээ. Эцэг эх нь өмнө төрсөн хүүхдүүд нь эндээд байсан тул сая төрсөн хүүгээсээ «гай зовлонг зайлуулахын тул» цагаан ямааны сүүгээр тэжээж *Рану Сичо Пелзанг гэж (*орч. *«Ямааны сүүгээр аврагдсан баян хүн») нэр өгчээ*. 

1546 онд 13 настайдаа өмнөх 2-р Далай лам Гэндэнжамцын хойд дүрээр тодруулжээ. 

1578 онд Аюуш гүүш, Түмэдийн Алтан ханыг дагаж Хөхнуурын Чавчаал сүмд хүрч  III Далай лам Содномжамцтай уулзав. Тэр үед Далай ламаас Аюуш гүүшид “Ананд Манзушири гүүш” цол соёрхсон ба Алтан хааны зарлигаар Аюуш гүүш Далай ламыг Түвэдэд хүргээд буцсан тухай Алтан хааны намтар эрдэнэ тунамал нэрт сударт тэмдэглэжээ.

3-р Далай багш Зонховын төрсөн газар Гүмбүн сүм, Түвдийн зүүн өмнөд Кам нутагт Литанг сүм, Монголд хэдэн арван сүм байгуулж 1588 онд Монголд нас баржээ.

Ангилал:Далай лам
Ангилал:1543 онд төрсөн
Ангилал:1588 онд өнгөрсөн
Ангилал:Төвөдүүд
Шаравжамцын Энхийн-Од

**Шаравжамцын Энхийн-Од** (2002 оны 8-р сарын 27-нд төрсөн) нь Сан Франциско Донс багийн, Монголын коллежийн сагсан бөмбөгчин юм. Тэрээр I дивизионы спортын тэтгэлэг хүртсэн Монгол Улсын анхны иргэн юм. 

Ш.Энхийн-Од нь сагсанбөмбөгийн бүх байрлалд тоглох боломжтой олон талт тоглогч юм. Түүний бөмбөг дамжуулах ур чадвар нь хамгийн онцгой. Мөн шидэлт, самбөрөөс авах, хамгаалалтын ур чадварууд нь ч сайн.

## Хувийн амьдрал 
Ш.Энхийн-Одын эцэг Цэрэнжанхарын Шаравжамц, эх Пүрэвсүрэнгийн Эрдэнэбулган нар юм. Цэрэнжанхарын Шаравжамц бол Монголын анхны мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Ази тивээс Харлем Глобетроттерс багт тоглосон анхны тоглогч юм. 

## Коллежийн карьер 
### Дэйтон Флайерс 
#### Нэгдүгээр курс 
Ш.Энхийн-Од нь 2022 онд Дэйтоны их сургуульд коллежийн сагсан бөмбөг тоглохоор болсон. Тэрээр нэг тоглолтод 5.6 оноо, 1.9 самбар, 2.6 оновчтой дамжуулалт дунджилж, нэгдүгээр курсээ дуусгасан. 

2023 оны 3-р сард Шаравжамц 2023 оны NBA-гийн драфтад орно гэдгээ зарласан . 2023 оны зун Шаравжамц Энхийн-Од 2023 оны NBA-гийн драфтаас нэрээ татан Сан Франциско Донс   багт шилжинэ гэдгээ мэдэгдэв.

### Сан Франциско Донс 
#### Хоёрдугаар курс 
2023 оны 6-р сарын 14-нд ерөнхий дасгалжуулагч Крис Герлуфсен Шаравжамцын Энхий-Одыг "Сан Франциско Донс" багтай гэрээ байгуулсныг зарлалаа. 

## Лавлагаа 
Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:2002 онд төрсөн
Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч

Ангилал:Финиксийн (Аризона) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Амьд хүн
Александр Бовин

**Александр Евгеньевич Бовин** (1930 оны 8-р сарын 9-нд Ленинград хотод төрсөн- 2004 оны 4-р сарын 29-нд Москва хотод нас барсан) -зөвлөлтийн болон оросын сэтгүүлч, нийтлэгч, улс төр судлаач бөгөөд дипломат. Философын ухааны доктор. 1970-1982 онд ЗХУКН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Л.Брежневын хэлэх үгийг бичдэг /спичрайтер/ хүн байсан. 

1951 оноос ЗХУКН-ын гишүүн. (1991 оны 8-р сарын 19-нд ЗХУКН-аас гарах өргөдлөө өгсөн). ЗХУ-ын Төрийн шагналтан (1981).

## Намтар 
А.Бовин 1930 оны 8-р сарын 9-нд Ленинград хотод цэргийн албан хаагчийн гэрт төржээ. Эцэг нь цэргийн хүн байсан тэднийхэн гэрээрээ томилолтоор нэг хотоос нөгөө хот руу байнга нүүдэг байжээ.  1936 он хүртэл Бовины гэр бүл Детское Село хотод амьдардаг байсан (1918-1937 онуудад Царское Село гэж нэрлэдэг байсан). Эцэг нь Цэргийн академи төгсөөд эхлээд Днепропетровскт алба хааж, дараа нь Алс Дорнод руу, 1941 оны сүүлээр Хабаровск руу, 1947 оны эхээр Горькийд шилжүүлэхэд гэрээрээ араас нь дагаж явдаг байжээ.

Александр 1948 онд Горький хотод дунд сургуулиа алтан медальтай төгсөх үед аав маань Дон дахь Ростов хотод байрладаг Хойд Кавказын цэргийн тойргийн штабт томилогдсон тул Александр Ростовын Улсын Их Сургуулийн хуулийн факультетэд элсэн орж, 1953 онд төгссөн байна. Их сургуулиа төгсөөд Краснодар хязгаарын Хадыженск хотод хэсэг хугацаанд Ардын шүүгчээр ажилласан байна.

1959 онд Москва хотын М.Ломоносовын нэрэмжит Их сургуулийн философын ангийн аспирантур төгсөөд "Коммунист" сэтгүүлийн редакцид эрдэм шинжилгээний зөвлөхөөр ажилсан байна. 1963-1972 онуудад ЗХУКН-ын олон улсын харилцааны 2-р хэлтэст дахь зөвлөхүүдийн хэсгийн ахлагч байжээ. Энэ үеэр түүнийг Юрий Андропов анзаарч ихэд ойр хамтран ажилласан байна.  1967 онд тэрээр "Коммунистууд ба социал-демократууд" сэдвээр диссертаци бичиж философын ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. 

1972-1991 онуудад «Известия» сонины улс төрийн тоймч байсан. Тухайн үеийн телевизийн алдартай "Олон улсын тойм" /Международная панорама/ нэвтрүүлгийн хөтлөгч байсан. 1981-1986 онд ЗХУКН-ын Хяналт, шалгалтын төв комиссын гишүүнээр давхар ажиллаж байжээ.  

1991 оны 11-р сарын 12-нд Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол хүртэж ЗХУ задрахад 7 хоног дутуу байхад Израилд Элчин сайдаар томилогдож ажиллаж байгаад 1997 оны 3-р сард тэтгэвэртээ суухаар болж ажлаа өгчээ. 

1997 оны 9-р сараас 2000 он хүртэл дахин «Известия» сонины улс төрийн тоймчоор ажиллаж байжээ. 

Тэрээр 2004 оны 4-р сарын 29-нд тархинд нь цус харваж нас баржээ.

## Сонирхолтой явдал 
1980-аад оны эхээр Москва дахь Монголын ЭСЯ-ны хүлээн авалтад ирж бууз идэх дуртай байсан гэдэг.

Ангилал:1930 онд төрсөн
Ангилал:2004 онд өнгөрсөн
Ангилал:ЗХУ-ын дипломат төлөөлөгч
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын сэтгүүлч
Ангилал:Оросын сэтгүүлч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)
Гончигийн Базар

Олхонууд **Гончигийн Базар** (1932 онд Ховд аймгийн Дарви суманд төрсөн) нь Монгол Улсын Ардын багш цолтой сурган хүмүүжүүлэгч, барилгын инженер юм.

 
Бага, дунд сургууль төгсөөд 16 настайгаасаа сурган хүмүүжүүлэх ажлынхаа гарааг эхэлсэн ба Дарви сумын бага сургуульд 1947-1951 онуудад багшилж байсан юм.

1951-1955 онд Цэргийн ерөнхий сургууль төгсөөд, ардын цэрэгт салаан даргаар ажиллаж байлаа.

Г.Базар 1956-1961 онд МУИС-д суралцсан юм. 1956 онд МУИС-ийн физикийн ангид оюутнаар элсэн суралцаж байгаад эх орны барилгын байгууллагуудад дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх зайлшгүй шаардлагаар тухайн үеийн Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор математик, физикийн ангийн оюутнуудаар бүрдүүлэн шинээр нээгдсэн барилгын инженерийн ангид орж суралцан Монгол улсын анхны барилгын инженерүүдийн нэг болсон юм. Сургуульдаа жил дараалан онц сайн сурсан учир Сүхбаатарын нэрэмжит цалинтай оюутан байсан ба 1959 онд Австри улсын нийслэл Вена хотод болсон Дэлхийн Оюутан Залуучуудын VII фестивальд оролцож байлаа.

1961 онд сургуулиа төгсөөд сургуульдаа багшаар үлдэн ажилласан. Техникийн их сургуулийн ууган салбар, барилгын инженерийн салбарыг үүсгэн байгуулагч анхны багш нарын нэг юм.

1961-1971 онд конструкцийн тэнхимийн багш, тэнхимийн эрхлэгч, деканаар ажилласан. 

Г.Базар нь 1971-1974 онд Москва хотын Барилга инженерийн дээд сургуулийн аспирантурт суралцан “Орон зайн нимгэн ханатай оболочкийн тооцооны онолын судалгаа” сэдвээр техникийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан юм.
 
1975-1992 онд Барилгын конструкцийн тэнхимийн эрхлэгч
1992-2004 онд Барилгын конструкцийн тэнхимийн багш, дэд профессор
2004 оноос зөвлөх профессороор ажиллалаа.

1961 оноос эхлэн гавьяаныхаа амралтад гартал МУИС, ТИС-д багш, тэнхмийн эрхлэгч, факультетийн деканаар ажилласан. Ажиллах хугацаандаа олон арван эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, ном сурах бичиг бичиж хэвлүүлсэн ба магистр, докторын ажил удирдан хамгаалуулсан. Хэвлүүлсэн ном сурах бичиг нь удаа дараа ТИС-ийн шилдэг сурах бичгээр шалгарч байв.
Монгол улсын барилгын салбарт мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь төр засаг үнэлэн 1998 онд гавьяат багш, 2009 онд ардын багш цолоор шагнасан ба 2016 онд ТИС-ийн хүндэт доктор цол хүртсэн юм.

Ангилал:Монгол улсын ардын багш
Ангилал:Дарвийн (Ховд) хүн
Ангилал:1932 онд төрсөн
Тотти Голдсмит

**Кэролайн „Тотти“ Голдсмит** (, 1962 оны 8 сарын 27 төрсөн) нь Австралийн жүжигчин, дуучин юм.

Ангилал:1962 онд төрсөн
Ангилал:Австралийн жүжигчин
Чойдорги

1790 оны орчим Сэцэн хан аймгийн Бишрэлт вангийн хошуу буюу Их шавийн хөлөгч Жамъян арслангийн отог одоогийн Хэнтий аймгийн Галшар, Дархан сумдын нутагт төрсөн.

## Цол чимэг
Зохист өлзийт, бэх дэлгэрэх, аварга

## Барилдааны амжилт
1816 оны даншигт начин цолтой 4, 1817 онд 2 давснаар анх барилдаан нь тэмдэглэгдсэн энэ бөх 1818 онд Даншиг наадамд 1818 онд 10 давж түрүүлэн өлзийт арслан цол хүртэн, 1824 онд 7 давж шөвгөрсөн. Уул тайлгын наадамд 1821 онд 5 давж шөвгөрч, 1825 онд 180 бөхөөс 8 давж түрүүлэн аварга цол хүртжээ. Их шавийн Чойдорги аварга 1832 оны хоёр газрын даншиг хүртэл жил бүр шахам тасралтгүй барилдсан бөх бөгөөд 1819 оны Хан хайрхан(Богд хан), Хэнтий хан уулуудыг тайж нэгтгэн хийсэн анхны наадамд хоёр давж Түшээт ханы Гэлэгпилд бууж өгсөн хэмээн шийтгүүлж байсан сонин баримт архивт үлджээ.

## Эх сурвалжууд
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:18-р зуунд төрсөн
Ангилал:19-р зуунд өнгөрсөн
Шведийн Их сургуулиуд

**Шведийн Их сургуулиуд** цөөн хэдээс бусад нь улсын төсвөөс санхүүждэг байна. Дээд боловсролын байгууллагууд нь Их сургууль (швед. universitet), дээд сургууль (швед. högskolor) гэдэг байна. 

## Улсын Их сургуулиудын жагсаалт 
## Хувийн Их сургуулиудын жагсаалт 
!