open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бууз

**Бууз** бол Монголчуудын идэх дуртай хоол бөгөөд битүү хоолны төрөлд багтдаг.  Гурилыг ясны шөлөөр  зуурч, ижил хэмжээтэй бондгор тасдаж,  элдэж хавтгайлж, дугуй хэлбэртэй болгоод мах татах амтлан шүүслээд  гуриландаа чимхэж , ууранд жигнэж болгодог монгол хоол. Цагаан сарын үеэр монгол айл болгоны баярын ширээнд залардаг хүндтэй хоол юм.  Буузны онцлог хий хуй хөөдөг чанартай хоол хэмээн үздэг 

## Төрөл ангилал 
Буузны шанз болон гурилан зуурмагаас шалтгаалж ангилж нэрлэдэг. 

### Шанзаар ангилах нь 
#### Уугуул шанзаар ангилах нь 
* Үхрийн махан бууз (бүдүүн үхрийн бууз, үхрийн мах, өөхийг алаглуулна)
* Хонины махан бууз (хонины гуяны махтай, өөх мах алаглуулна)
* Хонь, үхрийн махан бууз (үхрийн хар бараан өөхгүй махан дээр, хонин тарган өөхтэй мах нэмнэ)
* Өөхтэй бууз (сүүлний өөхийг жигд татаж нэмсэн байна)
* Өөхгүй бууз (хонь болон үхрийн махыг өөхгүйгээр авч хэрэглэнэ)

#### Орчин цагийн шанзаар ангилах нь 
* Гурвалжин будаатай бууз (татсан мах 70 хувь, жигнэсэн гурвалжин будаа 30 хувь)
* Хөц будаатай бууз (татсан мах 80 хувь, жигнэсэн хөц будаа 20 хувь)
* Байцайтай бууз  (татсан мах 50 хувь, жигнэсэн байцаа 50 хувь)
* Ногоотой бууз (төмс, лууван, байцаа, ногоон вандуй гэх мэт)
* Бууцайтай бууз гэх мэт (татсан мах дээр бууцай амталгаагаар нэмнэ)
* Веган бууз (байцай, шар буурцагны мах гэх мэт)

### Гурилан зуурмагаар ангилах нь 
* Ногоон бууз (гурилын зуурмагт бууцай хийнэ)
* Бор бууз (бүхэл үрийн гурил болон ширхэгтэй гурилаар зуурмаг хийнэ)

### Амтлагчаар ангилах нь 
* Гоньдтой бууз
* Хөмөлтэй бууз
* Цээнэтэй бууз

### Чимхэлтээр ангилах нь 
Буузны шанзыг гурилан зуурмагаа жигдэж тасдаж бээмбийлж, дугуйлан хавтгайлж, нимгэн дугуй болгоод шанзаа хийгээд чимхэж боохыг "бууз чимхэлт", "буузны чимхээс" гэж нэрлэнэ. Буузны чимхээс хэр зэрэг нямбай жигд байгаагаар нь Монголчууд айл гэрийн эзэгтэйн ажил, үйлийг шинждэг. 

* Хонин бууз 
* Цэцгэн бууз
* Сарнай бууз
* Гэрэн бууз
* Саран бууз
* Залхуу бууз 

## Хийх арга 
### Орц найрлага 
* Гурил
* Хонь жижиг хэрчсэн мах 
* Сонгино
* Ус
* Давс
* перец

### Хэрэглэх зүйл 
* Жигнүүр
* Илдүүр
* Гамбанз буюу Бандан мод

### Хийх дараалал 
# Гурилаа устай хольж зуурна.
# Зуурсан гурилаа жижиг хэсгүүдэд хуваагаад, элдүүрээр элдэж хавтгайлна.
# Элдсэн гурилан дээрээ (татсан мах, сонгино зэрэг амтлагч хольж, шөллөсөн) шанзаа тавин чимхэнэ. Буузны чимхэлт, чимхээс нь ихэнхдээ дугуй хэлбэртэй байдаг. 
# Жигнүүртээ ус хийн буцалмагц, жигнүүр дээр нь буузаа тавьж 15-20 минут жигнэнэ. (хөлдүү буузыг 25-30 минут жигнэнэ)

## Гадаад холбоос 
Буузны чимхээс

Веган бууз хийх арга

Ногоотой бууз хийх арга

Монгол хоол-бууз

## Цахим холбоос 
Ангилал:Монгол хоол
Ангилал:Махан хоол

Ангилал:Битүү хоол
Ангилал:Жигнэсэн хоол
Бандар Сери Бегаван

thumb|right|200px|Султан Омар Али Саифуддин Мосук
**Бандар Сери Бегаван**, (Малайз: Bandar Seri Begawan, Жави: بندر سري بگاوان ) нь Бруней улсын нийслэл юм. Хүн ам нь 46,229 (1991). Энэ хот нь тавилга, хувцас, модон эдлэл бүтээдэг.
## Цаг уур 
## Зургийн цомог 

Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|Үдшийн Омар-Али-Сайфуддин мечет
Skulptur an der Promenade.JPG|Уран баримал
Sport in Bandar Seri Begawan-Brunei.JPG|Завьны уралдаан

## Цахим холбоос 
* Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас 

Ангилал:Брунейн суурин
Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Бруней-Муара
Манама

**Манама** (Араб: المنامة , "Ал-Манама") нь Бахрейны нийслэл хот бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Түүний хүн ам нь 155,000 бөгөөд энэ нь Бахрейны нийт хүн амын ¼-тэй тэнцэнэ.

## Цаг уур 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Бахрейны суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Бахрейн

**Бахрейн Улс** Баруун өмнөд Азид Персийн булангийн олтриг дээр оршино. Эргэн тойрон усаар хүрээлэгдсэн тул дэлхийн бусад оронтой усан замаар харилцана. Бахрейны нутаг дэвсгэр 30 гаруй арлаас бүрдэх бөгөөд хамгийн том нь Бахрейн арал юм. Гол баялаг нь нефть, байгалийн хий. 

Сарын дундаж температур I сард +16 °C, VII—VIII сард +37 °C. Жилд 90 мм орчим тунадас унана. Тропикийн цөлийн ландшафттай. 

Хүн амын 85 хувь нь арабчууд, мөн Иран, Энэтхэг, Пакистан гаралтай хүмүүс бий. Албан ёсны хэл нь араб. 

Улс орны эдийн засаг нь Америк, Их Британи, Өрнөд Герман зэрэг орны капиталаас ихээхэн хамаарна. Харин голллох салбарууд нь улсын хяналтад байдаг. 1979 онд байгуулагдсан Бахрейны нефтийн үндэсний компани нефть, байгалийн хийн орд газрыг ашиглаж байна. Хөнгөн цагаан хайлуулах үйлдвэр, хөлөг онгоц засварын газартай, хувийн гар урлал хөгжжээ.

Хөдөө аж ахуй нь хөгжлөөр дорой. Баян бүрдээр газар тариалан эрхэлж, эрдэнэ шиш, буудай, арвай, нанжин чавга, хүнсний ногоо тариална. Мал аж ахуйд нь үхэр, тэмээ, илжиг зонхилно. Тэнгисээс сувд олборлодог.

Гадаадад нефтийн бүтээгдэхүүн, хөнгөн цагаан, тэрчлэн нанжин чавга, сувдан эдлэл гаргаж, гадаадаас аж үйлдвэрийн бараа, тоног төхөөрөмж, барилгын материал, хүнсний зүйл авдаг. 

Бахрейн нь XIX зууны II хагасаас Английн ивээлд байснаа 1971 оны VIII сард тусгаар тогтносон улс болжээ. 

Бахрейн нь үндсэн хуульт хант улс юм.

Мөнгөний нэгж нь бахрейн динар.

Зураг:Bahrain, astronaut photograph.jpg|1996 оны 6-р сард дээрээс
Зураг:Aerial view of Manama.jpg|Манама хот
Зураг:Sunni opposition figure speaks - Flickr - Al Jazeera English.jpg|Олныг хамарсан цуглаан
Зураг:Bahrain International Circuit back straight.jpg|«Формула-1» уралдааны зам

## Зүүлт, тайлбар 

Ангилал:Азийн арал
Ангилал:Азийн арлын бүлэг
Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Персийн булангийн арал
Ангилал:Хаант Улс
Ангилал:Энэтхэгийн далайн арлын бүлэг
Ангилал:Араб хэлтний орон
Тхимпху

Бутан улсын нийслэл, улсынхаа адил нэртэй Тхимпху аймагт харьяалагдах 2012 оны байдлаар 99 орчим мянган хүнтэй суурин газар буюу хотыг монголоор **Тхимпху** (худам монголоор *тхимпхү*, зонкаар ཐིམ་ཕུ་, дуудлага нь [тхимпхү] - үүнийг **Тимпү** гэж бичнэ, оросоор Тхимпху́, латин үсэгт хэвшсэн нь Thimphu) гэнэ.

Тус хот Вонгчу голын баруун эрэг дээр 2400 м өндөрт оршдог байна.

Тхимпху хотод Засгийн газар, парламент байралдаг бөгөөд гадаадын дипломат төлөөлөгчийн газрууд, улс орны хөгжилд туслах НҮБ-ын байгууллагууд болон төрөл бүрийн төрийн бус байгууллагууд энд байрладаг байна.

1961 онд Тимпу хот болж, 2009 онд хотын статустай болжээ.

## Зураг

Зураг:Tashichoedzong-Bhutan-2001.JPG
Зураг:Thimphu from the south 080907.JPG
Зураг:Bhutanese people.jpg

Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Бутаны суурин
Ангилал:Тхимпху дүүрэг
Жигжидийн Мөнхбат

**Жигжидийн Мөнхбат** (* 1941 оны 6 сарын 1-нд Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд төрсөн- 2018 оны 4 сарын 9-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) нь Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Хөдөлмөрийн баатар, үндэсний бөхийн дархан аварга, Олимпын мөнгөн медальт тамирчин байсан.

## Намтар 
Ж.Мөнхбат 1941 оны могой жилийн 6-р сарын 2-нд Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд "Хадан" хошуу гэдэг газар эцэг Чанцал, эх Хажид нарын 11 хүүхдийн 10 дахь хүү болж төржээ. Хүүг төрөөд удаагүй байхад нагац ах Жигжид нь үрчилж авчээ. Эрдэнэсант сумын 7 жилийн дунд сургууль төгсөөд Санхүүгийн Техникум улмаар Эдийн засгийн дээд сургуульд сурсан байна.    

1960 онд Санхүүгийн Техникумд сурч байхдаа сумын заан болоод л дараа жил нь 60 жилийн ойгоор шууд Улсын заан цол хүртэж байжээ.  

## Чөлөөт бөх 
Ж.Мөнхбат Монгол Улсын чөлөөт бөхийн тамирчдаас Олимп, Дэлхийн АШТ-ий анхны медалийг эх орондоо авчирсан. 1967 онд Энэтхэг улсын Шинэ Дели хотноо болсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн (Ираны Мажид Агилийг ялав) бол дараа жил нь Мексикийн Мехико хотод зохиогдсон Зуны Олимпын наадмаас мөнгөн медалиар энгэрээ мялаажээ.

## Үндэсний бөх 
Ж.Мөнхбат Үндэсний их баяр наадамд 6 удаа (1963-1967, 1974) түрүүлсэн. 1963 онд Улсын арслан У.Мижиддоржийг орхин түрүүлж Улсын арслан цол хүртсэн. 1964, 1965 онуудад Чойжилын Бээжин аварга, Хорлоогийн Баянмөнх нарыг арслан, заан цолтой байхад нь орхин түрүүлж Улсын аварга цол хүртсэн байна. 1966, 1967 онуудад дархан аварга Дарийн Дамдин, Дархан аварга Х.Баянмөнх нарыг орхин түрүүлсэн. 1974 онд Дархан аварга Х.Баянмөнхийг орхин сүүлчийн удаа түрүүлсэн. Анхны цагаан сарын барилдаанд 1963 онд түрүүлсэн байна. Цагаан сарын барилдаанд нийтдээ 6 удаа түрүүлж бүх бөхчүүдээс 3-т орох амжилт үзүүлжээ. Түүний өмнө Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ, Х.Баянмөнх нар л зогсдог билээ. Улсын их баяр наадамдаа нийт 23 удаа шөвгөрч мөн л 3-т орох амжилт үзүүлсэн билээ. Хамгийн сүүлд 1994 онд 53 насандаа 6 даван шөвгөрч Улсын заан Р.Гансүхэд унасан билээ.

## Үндэсний бөхийн амжилт 
## Гэр бүл
Эхнэр Ө.Тамир. Хүү Мөнхбатын Даваажаргал /Хакухо/ нь Японы мэргэжлийн сүмогийн ёкозүна цолтой бөх юм.

## Дурсгал
Түүнийг 2018 оны 4-р сарын 9-нд таалал төгсөхөд Спортын ордонд салах ёс гүйцэтгэж талийгаачийн шарилыг “Алтан-Өлгий”-д оршуулжээ. Салах ёс гүйцэтгэх ёслолд төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд, спорт холбоодын удирдлагууд болон үндэсний бөхийн дархан аварга Х.Баянмөнх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Сүхбат, Г.Өсөхбаяр, аварга О.Балжинням, Г.Эрхэмбаяр, Ч.Санжаадамба, С.Мөнхбат нар энгүй хүчит аваргаа сүүлчийн замд нь үджээ. 

Ж.Мөнхбатад зориулан төрсөн нутаг Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд 2023 оны 7-р сарын 21-нд цээж баримал гэрэлт хөшөөг нь сүндэрлүүлжээ.

## Эх сурвалжууд
Ангилал:Дархан аварга
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч
Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Төвийнхөн
Ангилал:Эрдэнэсантын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1941 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Ханой

**Ханой** (; вьет. *Hà Nội*) — Вьетнам улсын нийслэл хот. 2009 оны байдлаар 6,448,837 оршин суугчтай байна. Үүгээрээ Хо Ши Мин хотын дараах улсынхаа хоёрдугаар их хот болно.

## Уур амьсгал 
## Зураг 

File:Hanoi SPOT 1120.jpg|Эгц дээрээсээ
File:My dinh stadium.jpg|Цэнгэлдэх хүрээлэн
File:Cẩm Tú Palace inside Thống Nhất Park 07-05-2007.jpg|Цэцэрлэгт хүрээлэн
File:Hanoi Skyline.JPG|Хотын үзэмж
File:Hanoi chua tran quoc 1.jpg|Суврага

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:1010 онд байгуулагдсан
Ангилал:Вьетнамын суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Саятан хот
Аляскын нуруу

**Аляскын нуруу** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Аляска муж улсын Номхон далайн эрэгт ойрхон, Аляскын булангийн дагуу байрлах нуруу. Боржин чулуун хадаас тогтох бөгөөд хагаралаас үүссэн нуруу юм. Аляскын төмөр зам дайрч өнгөрөх Брод даваагаар баруун, зүүн хэсэгт хуваагдана.

Зүүн хэсэг нь мөсөн гол олонтой бөгөөд баруун хэсэгт нь Хойд Америкийн хамгийн өндөр цэг болох Денали оргил (д.т.д. 6191 метр) байдаг. Аляскын нурууны 7800 км2 орчим хэсэг нь Деналигийн үндэсний хүрээлэнд () харьяалагдан хамгаалагдсан.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хойд Америкийн нуруу
Ангилал:Аляска мужийн нуруу
Мияваки Жүнко

**Мияваки Жүнко** (宮脇淳子, みやわき　じゅんこ, 1952- ) нь Японы түүхч. Токиогийн Гадаад Хэл Соёлын Их Сургууль, Кокүшикан Их Сургуулийн зочин багш. Дорно дахины түүх, түүн дотроос Төв Азийн түүхээр мэргэшсэн. Вакаяма аймгийн уугуул. Жинхэнэ нэр нь "Окада Жүнко". Нөхөр нь Токиогийн Гадаад Хэл Соёлын Их Сургуулийн хүндэт профессор, дорно дахины түүх судлаач Окада Хидэхиро.

## Он дараалал
*1976 он.　Киотогийн Их Сургууль, уран зохиолын факультет, дорно дахины түүх судлалын тэнхимийг төгссөн.
*1976-1982 он.　Осака Их Сургууль, докторантурт суралцсан.
*1982-1983 он　Японы Шинжлэх Ухааны Академийн тэтгэлэгт судлаач
*1983-1986 он.　Токиогийн ГХСИС-ийн Ази-Африкийн хэл соёлын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан.
*1986-1988 он.　Японы Шинжлэх Ухааны Академийн эрдэм шинжилгээний тусгай ажилтан.
*1993-2001 он.　Олон улсын харилцааны үндсэн судалгааны хүрээлэн ХК-д ахлах судлаач.
*1997 оноос Токиогийн ГХСИС-ийн зочин багш
*2000-2004 он. Жообан Их Сургуулийн зочин багш
*2005 оноос Кокүшикан Их Сургуулийн зочин багш.

## Бүтээл
*"Нүүдэлчдийн сүүлчинй эзэнт улс - Зүүнгарын хаант улсын мөхөл" 『最後の遊牧帝国―ジューンガル部の興亡』 (Кооданша, 1995 он)
*"Монголын түүх - Нүүдэлчдийн үүслээс Монгол Улс хүртэл" 『モンゴルの歴史―遊牧民の誕生からモンゴル国まで』　(Тоосүй Шобоо, 2002 он) 
*"Дэлхийн түүх дэх Манжийн эзэнт гүрэн" 『世界史のなかの満洲帝国』　(PHP Судалгааны төв, 2006 он)

## Гадаад холбоос 
*Окада-Миявакигийн судалгааны тэнхим (Япон хэлээр) 

Мияваки Жүнко
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Вакаяма мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1952 онд төрсөн
Пахарос арал

**Пахарос арал** (Farallon de Pajaros, **Фаральён дэ Пахарос**, испани хэлээр "Шувуутай хадат арал" хэмээх утгатай) нь Марианы арлуудын хойд үзүүрийн арал. **Уракас арал** (Uracas) гэж нэрлэгдэх нь бий.

Умард Марианы арлуудад харьяалагдах бөгөөд байршил нь умард өргөргийн 20°33′, дорнод уртрагийн 144°54′, Сайпан арлаас хойд зүгт 600км-ийн зайд оршино.
Конус хэлбэртэй, хүн амьдардаггүй идэвхтэй галт уул бүхий арал бөгөөд 50 мянган жил орчмын өмнөөс галт уулын хэлбэр дүрсийг олж эхлэн, 20-р зууны дунд хүртэл идэвхтэйгээр оргилж байсан. Хамгийн сүүлд 1967, 1989 онуудад оргилсон.

Талбай нь 2.0км2, арлын төв хэсэгт байх уулын оргил нь д.т.дээш 319 метр өргөгдсөн. Хөрс нь лав болон галт уулын үнсээр бүрхэгдсэн байдаг тул ургамал цөөтэй. Далайн шувууд олноор амьдарч, үүрлэдэг. Умардын арлуудын онгон байгалийг хамгаалах бүс нутагт хамаарагддаг.

Каролины арлуудын өнөөгийн оршин суугчид Филиппиний тэнгисийг гатлан ирэх замдаа энэ арлын оргилж буй галт уулын гэрлээр баримжаалж, гэрэлт цамхаг болгон ашиглаж байсан домогтой.

## Зам харилцаа 
Тогтмол тээвэр байхгүй. Сайпан арлаас усан онгоц, нисдэг тэрэг гэрээгээр үйлчилдэг.

Пахарос арал
Пахарос арал
Зүүн Тимор

**Зүүн Тимор**, албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Ардчилсан Зүүн Тимор Улс** нь Зүүн өмнөд Азид орших орон юм. Энэ оронд Тимор арлын тал, Атауро, Жака, Индонезийн эзэмшил дэх Баруун Тиморын Оэкусси-Амбено хамаарагддаг.

## Цахим холбоос 
* Зүүн Тимор улсын албан ёсны цахим хуудас (англи хэлээр)

## Эшлэл 

Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон
Дили

**Дили** (португалаар Díli, дуудлага нь [дий-ли]) бол Зүүн Тимор улсын нийслэл, 193563 оршин суугчтай, тэр улсын тэргүүн хот юм. Номхон далайн дундах Бага Зондын арлуудын дорнод захын Тимор арлын умард эрэгт Дили хошууны (372 км²) дотор 48 км² газар Дили хотод харьяалагдана. Дили хэд хэдэн хот сууринтай хаяа залгадаг. Хотоос умард зүгт Атуаро арал харагддаг.

## Зураг 

Зураг:Dili and Atauro Island.jpg
Зураг:Christ Dili.jpg
Зураг:Timor oriental dili.svg
Зураг:Coffee workers Dili.jpg

## Цахим холбоос 
* 

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Дилийн суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Гал

thumb|right|Шатаж буй шүдэнз
**Гал** нь ямарваа эд шатах үзэгдэл, эсвэл уг үзэгдлийн нэг үе юм. Аливаа зүйл шатахад суларсан энерги нь гэрэл болж хувирч, бас дулаан ялгаруулна. гал нь гэрэл, дулаан, утаа ялгаруулж явагдах физикийн үзэгдэл, химийн урвал юм. Гэрэл, дулаан, утаа, үнс нурмыг шатлагын бүтээгдэхүүн гэнэ

## Соёл иргэншил ба гал 
Хүн төрөлхтөн хэзээнээс галыг ашиглаж эхэлсэн нь тодорхойгүй. Гэнэт гал гаргаж чаддаг болсон байх боломжгүй тул анхандаа аянга буух, ойн түймэр зэргээс болж шатаж буй модны мөчир зэргийг урц агуйдаа авчирч, галны үндэс болгон хадгалж байсан болов уу гэсэн таамаглал бий. Одоогоор олдоод буй, гал хэрэглэж байсан хамгийн эртний ул мөр нь Өмнөд Африкийн Сваршкранс агуйгаас олдсон, 150 мянган жилийн өмнөх ул мөр юм.

Хүн төрөлхтөн галыг гэрэл, дулаан гаргах, араатнаас биеэ хамгаалах, хоол хүнсээ болгох зэргээр ашигладаг. Үүнээс гадна гал нь хүний хөгжилд хүртэл нөлөөлсөн. Гал хэрэглэх болсноор хүний уураг тархины хэмжээ ихэссэн. 

Хүн төрөлхтний сэтгэлгээний соёлд гал нь томоохон байр суурь эзэлдэг. Эртний Грек болон Хятадын гүн ухаанд галыг химийн элементийн нэг гэж тооцдог байв. Мөн галыг шүтдэг шашин байдаг (Зороастризм). Гэхдээ гал нь гал түймэр, дайны гал гэх мэт үхэл, эвдрэлийг билэгдэх тохиолдол бий.

## Гал түймэр 
Гал нь хяналтанд байвал хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирдаг боловч хүний хяналтаас гарах нь гай гамшиг авчрах тохиолдол бий. Гал түймрийг унтраахын тулд гал унтраагч, гал түймэртэй тэмцэх газар хэрэг болно. Энэ гай гамшиг нь асар их хөнөөлтэй.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Гэрэл
Монгол-Төвөдийн гэрээ

**Монгол-Төвөдийн гэрээ** () нь 1913 оны 1-р сарын 11-нд (Юлианы хуанлигаар 1912 оны 12-р сарын 29) Монголын Өргөөд Богд Хаант Монгол Улс, Төвөдийн засгийн газрын хооронд байгуулагдсан гэрээ. Гэрээнд Төвдийн талаас 13-р Далай ламын хувийн зөвлөгч, төлөөлөгч, Хамба лам Агваан Доржиев болон Төвдийн албаны 2 хүн гарын үсэг зурсан. Монгол улсын талаас - Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, итгэмжит Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. 

1911 оны 10 сарын 10-нд эхэлсэн цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын үр дүнд Манж Чин улс мөхөн, түүний нутаг дэвсгэр дээр Хятад, Монгол, Төвөд хэмээх гурван улс үүссэн.

Хятад нь Манж Чин улсын нийт газар нутгийг өөрийн харьяаных гэж зарласан бол Монгол, Төвөд нь үүний эсрэг, Манжийн харьяанд байснаас бус Хятадын харьяанд байгаагүй, өдгөө Манж улс үгүй болсон тул 3 улс эв найрамдалтайгаар зэрэгцэн орших ёстой хэмээж байв. 

Монгол, Төвөдийн шинэ засгийн газрууд олон улсын дэмжлэгийг олж авах гэж олон янзаар оролдож байсны нэг нь хоорондоо байгуулсан энэхүү гэрээ юм.

9 зүйл бүхий тус гэрээнд Монгол, Төвөд хоёр улсын засгийн газрууд эрх чөлөөт, тусгаар улс болохоо харилцан хүлээн зөвшөөрч, уламжлал, шашнаа хүндэтгэн найрамдалтайгаар зэрэгцэн оршихоор тунхаглажээ.

Энэхүү гэрээний монгол хэл дээрх эх бичвэрийг 1982 онд ШУА-аас хэвлүүлсэн бөгөөд 2007 онд Төвд хэл, бичгээр эх хувь нь Монголын архиваас олджээ.

### Үр дагавар 
Тухайн үед Монголд сонирхолтой байсан Хаант Орос, ДИУ, Япон, Төвөдөд сонирхол, нөлөөтэй байсан Их Британи улсууд эхэн үедээ үл тоомсорлож тохуурхангуй хандаж байсан ч олон улсын харилцаанд уг хэлэлцээрийн үзүүлэх нөлөөг үл тоомсорлож болохгүй юм байна гэж үзээд Британийн Лордын танхимд хэд хэдэн удаа тусгай хэлэлцүүлгийг явуулж, Оросын Төрийн Думд ч мөн адил сандралд орж, ДИУ, Япон улсууд ноот бичиг солилцож байсан тухай судлаачид олж тогтоосон байдаг. Эдүгээ Хятадын бүрэлдэхүүнд багтаж буй Төвөдийн өөртөө засах орон ирээдүйд Хятадаас тусгаарлахад бага боловч ач холбогдол бүхий эрх зүйн баримт бичиг болсон бөгөөд тус гэрээний нөгөө тал Монгол улс одоо ч олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрх зүйн субьект болж байгаа нь Бээжингийн эрх баригчдыг бас түгшүүлдэг юм байна.

## Мөн үзэх 
### Монголтой холбоотой 
* Гурван улсын хэлэлцээр
* Ялтын гэрээ (1945 он)
* Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ
* Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ

### Төвөдтэй холбоотой 
* Төвөд-Хятадын хилийн гэрээ (822 он)
* 17 зүйлт гэрээ (1950 он)

## Эшлэл
Ангилал:Монголын гэрээ
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын гэрээ
Ангилал:Төвөдийн түүх
Ангилал:Монголын эрх зүй
Ангилал:Эвсэл
Ангилал:1913 оны улс төр
Сфорцеско цайз

thumb|200px|Сфорцеско цайз

**Сфорцеско цайз** буюу **Сфорца цайз** (итали:Castello Sforzesco) нь Италийн Милан хотноо орших цайз. Өдгөө уран зургийн галерей ажилладаг.

1450 онд Миланы хунтайж Франческо Сфорца хуучин Висконти овгийнхны сууцыг засварлаж, өнөөгийн төрхөнд нь оруулжээ. Дотор нь Микеланжелогийн сүүлчийн бүтээл "Пьета" баримал тавигдсан байдаг.

*
*
Уфа гол

**Уфа гол** нь Оросын Холбооны Улсын Челябинск муж, Свердловск муж болон Бүгд Найрамдах Башкортостан Улсын нутгаар урсдаг гол. Цагаан гол (Белая гол)-д цутгадаг.
Урт нь 918 км. Ай сав нь 53,100 км2.
10 сарын сүүлчээс 12 сарын эх хүртэл хөлдөж, 4 сараас 5 сард хайлдаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Белая голын систем
Ангилал:Челябинск мужийн гол мөрөн
Ангилал:Башкортостаны гол мөрөн
Ангилал:Свердловск мужийн гол мөрөн
Коломбо

**Коломбо** (лат-га. *Colombo*; син. කොළඹ; ) — Шри Ланка улсын хуучин нийслэл,  хамгийн том **хот**. 

Хот арлын өрнөд төв эрэгт байдаг. 750 мянган хүнтэй. Хүй дүүргийн хамт хотын бөөгнөрөлд 5.6 сая хүн багтдаг.

## Нэр 
«Коломбо» нэр нь португал латин үсгээр 1505 онд *Colombo* гэж бичсэнээс олон улсад тархсан. Португал нэрийг Шри Ланка нутгийн синхал хэлний කොලොන් තොට *колон тхота* (Келани голын боомт) гэсэн үгнээс гаралтай гэдэг. 

Мөн синхал хэлний කොල-අඹ-තොට кола-амба-тхота (манго жимсний модтой эрэг) гэсэн утгаас үүссэн гэх таамаг бий. Португалын далайчин  Христофер Колумбын нэртэй төстэй.

## Ерөнхий 
2001 оны байдлаар хүн ам нь 642,163. (Дагуул хотуудтайгаа нийлээд 2,234,289). Цейлон арлын баруун өмнөд хэсэгт, хойд өргөргийн 6°54' (6.90), дорнод уртрагийн 79°50' (79.8333)-д оршино.
Химийн үйлдвэр, Шилний үйлдвэр, Арьсан бүтээгдэхүүн, гэрийн тавилга, эрдэнийн чулуу зэрэг Шри Ланкын томоохон компаниудын ихэнх нь Коломбод төвлөрдөг.

Коломбо нь 2000 жилийн өмнөөс Ром болон араб, хятадтай худалдааны харилцаатай байв. Муслим худалдаачид 8-р зуунд олноор суурьшиж, Сингалын вант улсын гадаад худалдааны ихэнхийг атгаж байлаа. 16-р зуунд португалчууд ирж, халуун ногооны худалдаа эрхлэхийн тулд цайз босгосон боловч 17-р зуунд нидерландчуудад эзлэгдсэн. 1802 онд Английн колони Цейлоны нийслэл болжээ.

 шашны сүм]]
Коломбод Коломбогийн Их Сургууль зэрэг олон их сургууль, институтууд, уран зургийн галерей, олон тооны Христос, Ислам, Будда болон Хинду шашны сүм хийдүүд байдаг. Мөн Азидаа томоохонд орох усан боомттой, Өмнөд Азидаа дэд бүтэц өндөр хөгжсөн хотуудын нэг юм.

## Хамтын ажиллагаа бүхий хотууд 
## Цаг уур 
## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Шри Ланкын Өрнөд аймаг
Ангилал:Шри Ланкын урьдын нийслэл
Ангилал:Шри Ланкын суурин
Даваанямын Бямбадорж

**Харүмафүжи Коохэй** (, 1984 оны 4 сарын 14-) нь Монголын Улаанбаатар хотод төрсөн, Говь-Алтай аймгийн Чандмань сумын уугуул, Исэгахама дэвжээнд харьяалагддаг, мэргэжлийн сүмогийн 70 дахь, гадаадын 5 дахь, Монголын 3 дахь ёкозүна, Монгол Улсын Гавъяат Тамирчин. Жинхэнэ нэр нь **Даваанямын Бямбадорж** . 2008 оны 11 сар хүртэл **Ама Коохэй** (安馬　公平) хэмээх нэрээр барилддаг байсан. Өндөр 186 см, жин 137 кг. Хамгийн дээд цол нь ёкозүна (2012 оны 11 сараас). 2008 оны 11 сарын башод ёкозүна Хакүхотой үзүүр түрүү булаалдсан. 2009 оны 5 сарын башод мөн Хакүхотой нэмэлт барилдаан хийж даван анх удаа дээд зиндаанд түрүүлсэн. Мөн 2011 оны 7 сард 14 давж түрүүлсэн бол 2012 оны 7, 9 саруудад нэг ч уналгүй түрүүлж, Ёкозүна цолд хүрчээ. Нийт 9 удаа түрүүлсэн. Үндсэн мэх нь цүппари, баруун золгоо, ёри, цүкидаши, күбинагэ. 

Аав нь үндэсний бөхийн улсын заан Р.Давааням, төрсөн ах нь улсын начин Д.Лхагвадорж, авга ах нь МҮБХ-ны тэргүүн Р.Нямдорж, үеэл нь улсын гарьд Н.Ганбаатар.

2009 оны 6 сарын 12-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Намбарын Энхбаярын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Монгол Улсын Гавъяат Тамирчин цол хүртжээ.

## Амжилт 
    **Тэмцээнболоогүй**
    
    
　　
　　
　

    
    
    
    
    
    

    
    
    
    
    
    
  

    
    
    
    
    
    
  
 
    
    
    
    
    
    
  

    
    
    
    
    
    

    
    
    
    
    
    
  

## Эшлэл, зүүлт 
## Цахим холбоос 
* Харүмафүжи Коохэй - Сүмогийн лавлах дахь профиль
* Исэгахама дэвжээ - Исэгахама дэвжээний албан ёсны сайт

Ангилал:Ёкозүна
Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1984 онд төрсөн
Монголын Ардчилсан Нам

**Ардчилсан Нам** нь Монголын улс төрийн намуудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь 2000 оны 12 сарын 6-нд Үндэсний Ардчилсан Нам, Социал-Демократ Нам, Шашинтны Ардчилсан Нам, Уламжлал Сэргэн Мандлын Нам, хуучин Ардчилсан Нам, Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан.

## Түүх 
1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр Улаанбаатар хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, Монголын ардчилсан холбоог байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар Э.Бат-Үүлийг сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАн байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.

2000 онд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, Монголын Социал Демократ Нам, Монголын Сэргэн Мандлын Нам, Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам нэгдэж “Ардчилсан нам” болсон. Тус нам 1992-1996 онд “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулан ажиллаж, 1996-2000, 2012-2016 онд УИХ-д олонх болон засгийн эрх барьж байв.

## Дарга нар 
## Мөн үзэх 
*Монгол Улс
*Монголын улс төрийн намууд

## Эшлэл 

Ардчилсан Нам
Ангилал:Консерватив нам
Ангилал:Либерал нам
Ангилал:2000 онд байгуулагдсан
Социалист реализм

**Социалист реализм** гэдэг нь Зөвлөлт Холбоот Улс зэрэг социалист улсуудад урлагийн албан ёсны төрөл болж, дүрслэх урлаг, дуу хөгжим, уран зохиолыг үнэлэх хэмжүүр болж байсан.Гол төлөөлөгчид нь М.А.Булгаков А.Рыбаков нар юм. 

Социализмыг магтан дуулж, коммунизмын ялалтанд тэмүүлж буй хүмүүсийг үзүүлэн, хүн амд нөлөөлж байв.

## Мөн үзэх 
* Ухуулга


Ангилал:Коммунизм
Ангилал:Урлагийн хэв маяг
Ангилал:ЗХУ-ын урлаг
Ангилал:ЗХУ-ын хөгжим
Ангилал:Орчин үеийн урлаг
Ангилал:Хятадын уран зураг
Ангилал:Хятадын уран баримал
Ангилал:Шинэ хөгжим
Гол мөрөн

[thumb|250px|Хөвсгөл аймгийн [Үүрийн гол|Үүр гол]]
left **Гол** ба **мөрөн** нь газрын гадаргуугийн өндөрлөг хэсгээс нам дор газар луу урсах харьцангуй өргөн, байгалийн урсгал ус юм. Мөрнөөс бага, горхиос их урсгал усыг гол гэдэг. Онц цөөн тохиолдолд ямар нэгэн мөрөн болон горхийг гол гэх нь байдаг. Гол мөрөн нь усан солилцооны (эргэлтийн) салшгүй нэг хэсэг болно. Голын ус нь хур тунадас, газрын доорхи ус, зарим тохиолдолд мөнх цас, мөсөн голын хайлсан усаар тэжээгдэж байдаг. Булаг, нуур, намаг, уулын ус, горхиноос эх авч гол үүсдэг.
[thumb|250px|[Дунай мөрөн дээгүүрх Унгар, Словакийг холбосон гүүр]]

## Мөрөн 
left Монгол хэлэнд олон цутгал голтой, арвин урсац бүхий өргөн сав газарт голыг мөрөн гэж нэрлэдэг. Монгол улсад гагц 924 километр урт Сэлэнгийг мөрөн гэж үздэг.

## Дэлхийн томоохон мөрөн 
[thumb|250px|[Нил мөрөн|Нил мөрний садраа 
golianhigh.jpg|thumb|300px|right|Байгалийн усны эргэлт]]

|}

## Мөн үзэх 
* Горхи
* Хүрхрээ

## Тайлбар 

Ангилал:Урсгал ус
Ангилал:Голын гольдролын хэлбэр
Ангилал:Биотопын төрөл
Оклэндийн арлууд

**Оклэндийн арлууд** (англиар Auckland Islands) нь Шинэ Зеландын Өмнөд арлаас өмнө зүгт 465км зайд орших хүнгүй арлууд. Өмнөд өргөргийн 50°30′-аас өмнөд өргөргийн 50°55′, дорнод уртрагийн 165°50′-аас 166°20′ хүртэл талбайд оршино. Дэлхийн өвд Шинэ Зеландын Антарктик орчмын арлуудын нэг хэсэг болон бүртгэгдсэн байдаг.

## Газарзүй 
Оклэндийн арлуудын дотроос хамгийн том нь Оклэнд арал бөгөөд талбай нь 510км2, урт нь 42км. Эгц хадан цохио бүхий онгон зэрлэг байгальтай бөгөөд хадан цохионы өндөр нь 600 метрт хүрнэ. Каверны оргил (650 метр), Рейнал уул (635 метр), Д'Юрвилл уул (630 метр), Истон уул (610 метр), Бабел цамхаг (550 метр) зэрэг уулстай.

Оклэнд арлын өмнө талд Адамс арал байх бөгөөд Оклэнд арал, Адамс арал нь Карнли суваг гэгдэх нарийн сувгаар тусгаарлагдана. Энэ суваг нь унтарсан галт уулын тогооны үлдэгдэл бөгөөд эрт цагт Оклэнд арлын өмнөд хэсэг ба Адамс арал нь нэг галт уулын цагираг байсан. Адамс аралд өндөр нь 660 метрт хүрэх Дик уул байдаг.

Оклэндийн арлуудад дээрх хоёроос гадна маш олон жижиг арал байдаг.

## Түүх 
Оклэндийн арлуудыг полинезууд мэддэг байсан аж. Харин өрнөдийнхнөөс 1806 онд Английн халим агнуурын онгоцны ахмад [Абрахам Бристоу нээж, аавынхаа найз [Уильям Эдений (Нэгдүгээр Оклэндийн тайж) цолыг билэгдэн 1806 оны 8 сарын 18-нд "Лорд Оклэндийн эзэмшил" хэмээжээ. 1807 онд Англи нь Оклэндийн арлуудыг өөрийн эзэмшил хэмээн зарлаж, 1839 онд аялагч Дюмон Д'Юрвиллыг илгээсэн. Мөн 1839, 1840 онуудад Жэймс Кларк Росс ирж байжээ.

1846 онд Английн шинэчлэгч Чарльз Эндербай Оклэндийн арлуудад газар тариалан, халим агнуур эрхлэх байгууллага байгуулж, маоричуудын нэг хэсгийг Шинэ Зеландын арлуудаас Оклэндийн арлууд руу шилжүүлэн суурьшуулах төлөвлөгөө гаргасан. Түүний удирдсан баг 1850 онд Порт Росст суурьшихыг оролдсон боловч хоёрхон жилийн дотор шантарчээ. Өдгөө Оклэндийн арлуудад хүн амьдардаггүй.

1863 онд Английн эзэнт гүрний парламент Шинэ Зеландын хилийг Оклэндийн арлууд хүртэл өргөтгөсөн.

Тус арлуудын эрэг хөвөө нь эгц хад асга бүхий тул хөлөг онгоцнууд газардахад маш хэцүү байжээ.

1940-өөд онд Оклэндийн арлуудыг Шинэ Зеландын цаг уурын станц хянаж эхэлсэн боловч хэдхэн жилийн дараа зогсоосон.

## Экологи 
21-р зууны эхээр Оклэндийн арлууд нь Шинэ Зеландын далайн хавны үржих гол нутаг болсон.

## Мөн үзэх 
* Дэлхийн өв Шинэ Зеландын Антарктик орчмын арлуудад бүртгэгдсэн арлууд - Антиподесын арлууд, Оклэндийн арлууд, Кэмпбеллийн арлууд, Снэйрсийн арлууд, Баунти арлууд
* Шинэ Зеландын дэлхийн өв
* Өмнөд Туйл орчмын арлууд

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
* ''Wise's New Zealand Guide* (4th ed.) (1969). Dunedin: H. Wise & Co. (N.Z.) Ltd.
* *Appendix to the Journals of the House of Representatives of New Zealand'' (1863, Session III Oct-Dec) (A5).


Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арлын бүлэг
Ангилал:Номхон далайн арлын бүлэг
Ангилал:Шинэ Зеландын арлын бүлэг
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Шинэ Зеланд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Тэнгисийн хамгаалагдсан бүс
Ангилал:Шинэ Зеландын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Эзэнгүй арлын бүлэг
Кристиан Диор

[thumb|right|250px|[Японы Токио хотын Гинза дахь Кристиан Диорын дэлгүүр]]
**Кристиан Диор** (, 1905 оны 1 сарын 21 - 1957 оны 10 сарын 24) нь Францын дизайнер, мөн түүний бий болгосон хувцас загварын брэнд.

Францад төвтэй LVMH корпорацид харьяалагддаг.

## Одоогийн дизайнерууд 
* **Кристиан Диор** брэнд (Christian Dior)
** Жон Галлиано (John Galliano)
* **Диор ом** брэнд (Dior homme)
** Крис Ван Аш (Kris Van Assche)

## Түүх 
### Дизайнер Кристиан Диор 
* 1905 - Францын Нормандид бизнесмэний гэр бүлд төржээ.
** Дипломатч болохоор шийдэн улс төрийн сургуульд суралцсан боловч тэр үед дэлгэрч байсан сюрреализмд автаж, найзтайгаа хамт галерей нээжээ. Сальвадор Дали, Жан Кокту нарын зураачидтай ажил төрлийн харилцаатай байсан боловч 1930-аад оны их хямралын үеэр ажилгүй болжээ.
* 1938 - Рожер Пигегийн хараанд өртөж, загварын ертөнцөд оров.
* 1946 - Хөвөнгийн хаан гэгдэх Марсель Буссак Люсиан Луроны загварын ордонд ажиллаж байсан түүний авъяас чадварыг үнэлж, тусдаа гарахад нь тусалснаар "**Кристиан Диорын загварын ордон**" Парисын Монтэнью гудамжны 30 тоотод бий болов.
* 1947 - "S/S коллекшн"-оороо Парисын загварын тайзанд гарч ирсэн.
* 1948 - Үнэртэй усны компани "**Парфам Кристиан Диор**-ыг байгуулав. Америкт лицензийн үйлдвэрлэлээ эхэлсэн.
* 1957 - Италийн "Монте Катини" аршаан сувилалд зүрхний шигдээсийн улмаас гэнэт нас баржээ. 

### Кристиан Диор компани 
* 1957 онд Ив Сан Лорен Кристиан Диорын орыг залгаж ахлах дизайнер болсон.
* 1960 - Марк Боан ахлах дизайнер нь болов.
* 1968 - "Парфам Кристиан Диор" компанийг Моэ Хеннеси компани (өдгөөгийн LVMH) худалдаж авав.
* 1978 - Эцэг компани болох Марсель Буссак групп дампуурсны улмаас Агаш-Виро группийн харьяанд шилжив.
* 1984 - Бернар Арно Францын хөрөнгө оруулалтын банктай хамтарч Марсель Буссак группийг худалдаж авсан.
* 1985 - Групптээ буцаж нэгдэн, Арно захирал нь болжээ.
* 1989 - Жанфранко Фере ахлах дизайнер болов.
* 1990 - Арно LVMH компанийн захирал болов.
* 1996 - Жон Галлиано ахлах дизайнер болов.
* 2001 - "Диор Ом"-ын ахлах дизайнераар Эдди Триман томилогдов.
* 2007 - Крис Ван Аш Диор Омын ахлах дизайнер болов.

## Гол брэндүүд 
* Dior
* Dior Homme

## Гадаад холбоос 
* Dior.com
* Christian Dior Bag How to Spot a Fake

Ангилал:Францын хувцас загварын дизайнер
Ангилал:Кристиан Диор (аж ахуйн нэгж)
Ангилал:Галерист
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1905 онд төрсөн
Ангилал:1957 онд өнгөрсөн
Морин цэрэг

**Морин цэрэг** гэдэг нь морь унаж тулалддаг цэрэг юм.

Эрт үед морин цэрэг нь маневр сайтай учраас дайн байлдаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв. 13-р зуунд Евразийн ихэнхийг байлдан дагуулсан Монголын армийн гол хүч нь морин цэрэг байлаа. Морин цэрэг нь зэвсэглэлээсээ хамаарч хүнд, хөнгөн морин цэрэг гэж ангилагдана. Эхнийх нь хурдан маневрлах чадвартай бол удаах нь хамгаалах, довтлох чадвар илүү сайтай.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Цэргийн төрөл
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх
Ангилал:Эртний Грекийн зэвсэгт хүчний түүх
Ума Турман

**Ума Турман** (англи. *Uma Karuna Thurman*; 1970 оны 4 сарын 29-нд Америкийн Нэгдсэн Улсын Массачусеттс Муж Улсын Бостонд төрсөн) нь Холливудын кинонд голчлон тоглодог Америкийн кино жүжигчин. Өндөр нь 181 см.

## Намтар 
Эцэг нь лам байсан Төвөдийн Буддизм судлаач, Колумбиа Их Сургуулийн профессор Роберт Турман. Ума гэдэг нэр нь төвөд хэлнээс гаралтай. Эх нь герман-швед гаралтай сэтгэл мэдрэлийн эмч Нена фон Шлебрюгге. Боловсролтой гэр бүлд төрсөн Ума охины IQ нь 160. Энэ нь Холливудын жүжигчид дунд Харвард Их Сургуулийг төгссөн Мэтт Дэмонтой ижил юм.

Анх загвар өмсдөг байсан аж.

1991 онд Гэри Олдмантай гэрлэсэн боловч удалгүй салсан. Түүний дараа жүжигчин Этан Хоуктай гэрлэж 2 хүүхэдтэй болж, 2001 онд "Тэйп" кинонд нөхөртэйгээ цуг тоглосон. Гэвч 2003 онд нөхөр нь өөр бүсгүйтэй орооцолдсон нь мэдэгдэж, 2004 онд салжээ.

## Тоглосон кинонууд 
* Аавыгаа үнсээд тавтай нойрсоорой- *Kiss Daddy Goodnight* (1987)
* Аюултай харилцаа- *Dengerous Liaisons* (1988)
* Жонни би Гүд -*Johnny Be Good* (1988)
* Барон Мянгуужингийн адал явдлууд- *The Adventures of Baron Munchausen* (1988)
* Зүрх сэтгэл буй газарт- *Where the Heart Is* (1990)
* Хэнри Жюн хоёр- *Henry & June* (1990)
* Робин Гуд- *Robin Hood* (1991)
* Женнифер 8- *Jennifer Eight* (1992)
* Сүүлчийн дүгнэлт- *Final Analysis* (1992)
* Галзуу нохой ба алдар цуу- *Mad Dog and Glory*  (1993)
* Коугёлүүд ч муухай аашилдаг *Even Cowgirls Get The Blues* (1993)
* Хялбаршуулсан өгүүллэг- *Pulp Fiction* (1994)
* Грүвийн гүн- *Duke Of Groove* (1996)
* Нуурын эрэг дахь нэг сар- *A Month by the Lake*  (1995)
* Үзэсгэлэнт охид- *Beautiful Girls* (1995)
* Муур нохдын тухай үнэн -*The Truth About Cats & Dogs* (1996)
* Гаттака- *Gattaca * (1997)
* Бэтмэн ба Робин- *Batman & Robin* (1997) 
* Азгүй амьтан- *Les Miserables* (1998)
* Өшөө авагч- *The Avengers*  (1998)
* *Sweet and Lowdown*  (1999)
* Вател -*Vatel* (2000)
* Голден Боул -*The Golden Bowl* (2000)
* Челси хана -*Chelsea Walls* (2001)
* Тэйп- *Tape*  (2001)
* Төлбөрийн чек- *Paycheck* (2003)
* Биллийг ал- *Kill Bill * (2003)
* Биллийг ал, 2-р анги- *Kill Bill: Vol. 2*(2004)
* Мундаг бай- *Be Cool* (2005)
* Прайм- *Prime* (2005)
* Продюсерууд- *The Producers* (2005)
* Миний супер хуучин экс охин- *My Super Ex-Girlfriend* (2006)

## Гадаад холбоос 
*

Ангилал:АНУ-ын загвар өмсөгч
Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан
Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (рыцарь)
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1970 онд төрсөн
Зураач

**Зураач** гэж уран зураг зурдаг хүнийг хэлнэ. Зураачдыг монгол зураг, европ зураг гэх мэт зурах арга барил, зургийн хэрэгсэл зэргээр нь олон янзаар ангилдаг.

Уран бүтээлийн урлан, сонин сэтгүүл, киноны гэх мэт урлагийн байгууллагад “зураг зурах, зураг чимэглэл хийх” зэрэг дүрслэх урлаг, уран зургийн ажилд оролцдог.  Зураг чимэглэлд шаардлагатай бүтээгдэхүүн, будаг гэх мэт хэрэглэгдэхүүнийг худалдан авагчдад сонгож, санал болгодог. Уран зураачийн харж буулгаж зурсан, уран санаанаасаа зурж  дүрсэлсэн, зэргээр урлаг сонирхогч хүмүүст янз бүрийн чиглэлээр зураг зурж өгч болно. Байгаль орчин, хөрөг, аж байдал, ан амьтад, хийсвэр дүрслэл гэх мэт олон янзын урсгал чиглэлээр зурж болдог.

### Зургийн хэрэгсэл 
* Харандаа

## Толь бичгийн тодорхойлолт 
Монгол хэлний их тайлбар толь-д "Зургийн мэргэжилтэй уран бүтээлч хүн: уран зураач (уран зураг зурдаг хүн; уран зургийн мэргэжилтэн), хөрөг зураач (хөрөг зургаар мэргэшсэн хүн), шог зураач (шог хошин зураг зурдаг хүн)" гэжээ. 

## Төрөл ангилал 
## Мөн үзэх 
* Европын зураачид
* Монголын зураачид
* Архитектор
* Дизайнер
*Уран зураг

## Цахим холбоос 
Зураач

Ангилал:Уран зураач
Мигель Сервантес

**Мигель де Сервантес Сааведра** (, 1547 оны 9-р сарын 29-нд Алкала де Энарес хотод төрж 1616 оны 4-р сарын 23-нд Мадрид хотноо нас барсан) нь Испанийн үргэлжилсэн үгийн алдарт зохиолч, жүжгийн зохиолч, яруу найрагч. "Дон Кихот" хэмээх зохиолоороо алдартай.

## Товч намтар 
Сервантес нь доод угсааны язгууртны 2 дахь хүү нь болж төржээ. Эцэг нь эмч байсан гэдгээс түүнийг "конверсо"(converso) буюу ервейн шашинаас католик шашинд сүжиглэх болсон хүн гэх судлаачид үзэх нь бий.
 
Бага наснаасаа л ном зохиолд дуртай байсан ч, ийш тийш их нүүж шилждэг байснаас олигтой боловсрол эзэмших боломж олдоогүй байна.  Гэвч 1564 онд Мадридад шилжин ирсэн Сервантес нь сэргэн мандалтын үеийн бичгийн их хүн Лопес де Хоёсд шавь орж, түүнээр заалгуулах болжээ. Сүүлд Хоёс нь Сервантесийн талаар "Бид ахан дүүсийн барилдлагаатай хоёр" гэж өөрсдийнхөө харилцааны талаар хэлсэн байдаг.

1569 онд тэрээр Ром орж, Наполид цэрэгт орох хүртэл түүний юу хийж байсан нь тодорхойгүй байдаг юм. 

Испани улсын сэргэн мандалтын оргил үеийн томоохон үйл явдлын нэг болох Ледантогийн далайн тулалдаанд (1571 он) суманд өртөж зүүн гараа сайн хөдлөгөж чадахгүй болсон ч дахин 4 жил орчим үргэлжлүүлэн цэргийн алба хашжээ.

Цэргийн албанаас буцах замдаа Алжир далайн дээрэмчидэд баригдаж, олзлогдсон байна. Цэргийн удирдлагад тодорхойлолт бичиг хийлгэн биедээ авч явж байсан нь гай болж, түүнийг том хүн гэж андуурсан дээрэмчид төлж барахын аргагүй мөнгөөр солилцоо хийхээр болов. 5 жилийн турш Алжирт хоригдож 4 удаа оргох оролдлого хийсэн боловч бүгд бүтэлгүйтэв. Нэгэн христийн шашны сайн санааны бүлэглэлийн тусламжтайгаар эх орондоо буцжээ. Цэргийн удирдагч болох хүсэл нь ч бүтэлгүйтэж, 1585 онд 38 настайдаа анхныхаа зохиол болох малчны өгүүлэл болох "Ла Галати (La Galatea)"-гаа хэвлүүлсэн боловч үнэлэгдээгүй байна.

1585 онд эцэг Родиего нь нас барж, ар гэрээ авч явах ажил түүнд ирэв. "Армада" хөлгийн хүнсний барааны борлуулалтын ажилд орж, Испанийн ихэнх газраар хэсүүчлэн хүнсний бүтээгдэхүүн нийлүүлж байв. Хөлөг онгоц нь Армадагийн далайн тулаанд сүйрч дараахан нь ажилгүй болов. Арайхийн татвар хураагчын эрх аван ажиллаж байтал, татвараар хураасан мөнгийг нь хадгалж байсан банк нь дампуурч, татварын мөнгөө 30 дахин нугалж төлөх торгуулд унаж, төлж чадалгүй шоронд оржээ. Энд байхдаа алдарт хүргэсэн зохиол "Дон Кихот"-ныхаа санааг боловсруулсан гэж зохиолынхоо оршил хэсэгт дурдсан байдаг. 1605 онд "Дон Кихот" нь хэвлэгдэж нэрд гарсан ч, хэвлэж зарах эрхийг хямдхан олгож байснаас амьдрал нь нээх дээрдсэнгүй. Гэвч тэр ямар ч зохиол бичих чадваргүй байсан ч зохиол бичих ажлаа үргэлжлүүлж "Богино өгүүллэгийн түүвэр"(1613), "Дон Кихот"(1615)-н үргэлжлэл хэсгүүдийг хэвлүүлж алдрын оргилд хүрчээ. Энэ нь түүний амьдралын хамгийн том аз байсан юм. Тэрээр 1616 оны 4-р сарын 23-нд ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ. 
      

Ангилал:Испаний зохиолч
Торая

**Торая** () нь Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Thuraya Satellite Telecommunications-ын хариуцдаг, Европ, Умард Африк, Ойрх Дорнод, Төв болон Зүүн Өмнөд Азийн нутаг дэвсгэрийн 124 улсыг хамарсан сансрын хөдөлгөөнт холбооны систем юм. 
Торая-1 хиймэл дагуул нь дэлхийгээс 35,786 км хол орших геостационар тойрогт байрладаг. Иридиум нь хамгийн ойрын CEO тойрогт байрладаг.
Ажиллах систем нь ерөнхийдөө Иридиумтай адил.

## Системийн боломж, онцлог 
* Хос горим бүхий гар утас (Satellite/GSM)
* Байршил тодорхойлох (GPS)
* Яриа, GPRS дээр суурилсан өндөр хурдны Data дамжуулах
* Гар утаснаасаа e-mail илгээх, SMS, Fax, MMS, VAS
Data дамжуулах хурд харьцангуй өндөр буюу 144kbps. Iridium 10kbps байдаг. Хэрэглэгчийн terminal-н хувьд Iridium-нхыг бодвол хямдхан бөгөөд илүү дизайн сайтай, өнгөт дэлгэцтэй гэх мэт олон давуу талтай юм.

## Зах зээлд нэвтэрч байсан тухай 
3 хиймэл дагуул тойрог замд байгаа. Торая-2 хиймэл дагуулын сүлжээний хамрах хүрээнд Монгол Улс багтана. 2005 онд Thuraya 1, 3 хиймэл дагуул байсан бөгөөд энэ үед Мобиком корпораци Торая системийг Монголд туршилтын журмаар нэвтрүүлж байсан байна. 
Малчдыг холбоожуулах зорилгоор зах зээлд нэвтрүүлж байсан ба Торая компани ч хөдөө орон нутгийн хүмүүст зориулж үйлчилгээгээ гаргаж эхэлсэн юм байна.

Ангилал:Эмиратын аж ахуйн нэгж
Ангилал:Холбооны хиймэл дагуул
Ангилал:Дубайн байгууллага
Ангилал:1997 онд байгуулагдсан
Компьютерын хулгана

thumb|250px|right|2 товч, 1 өнхрөх араатай жишиг хулгана
**Хулгана** (, *мауз*) нь гадаргуу дээр хөдөлгөснөөр хавтгай дэлгэцэнд талбарыг онилон заах оньст компьютерын тоноглол юм. Хүний гарын аясаар хөдлөх ба 2 товчлууртай байдаг, мөн заримд нь нэмэлтээр босоо чиглэлд өнхрөх араа байрладаг. Хулганы хөдөлгөөнийг дагаж дэлгэцэнд заагч хөдлөж, цаашид үйлдлийг амархан гүйцэтгэх боломжтой болгодог.

*Mouse* ("Хулгана") гэдэг нэрийг  Станфорд судалгааны институтэд анхны компьютерын хулгануудын залгуур нь жинхэнэ хулганы сүүл шиг адагтаа байрладаг байснаас ажиглаж нэрлэсэн байдаг.

Хулганы өнхөрөгч бөмбөгийг анх Том Крэнстон, Фред Лонгстаф, Кеньон Тэйлор нар Канадын тэнгисийн цэргийн "Датар" төслөөр 1952 онд боулингийн бөмбөгөөс санаа авч бүтээсэн байдаг.

## Эшлэл 
Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Ангилал:Техникийн мэдрэгч
Компьютерын дэлгэц

**Дэлгэц** (Орос: **Монитор**) бол тоон дохиогоор дамжин зураг, эх бичгийг түр зуур харуулдаг компьютерын тоноглол юм. Компьютерын дэлгэц нь нэг бол катод туяаны хоолой, нэг бол шингэн болор дэлгэц гэх мэт нимгэн дэлгэц байдаг. 

Дэлгэц нь шууд тэжээлээ цахилгаан эх үүсвэрээс авдаг бөгөөд түүний гадна байгаа товчлуурын тусламжтайгаар дэлгэцийн хэлбэрийг өөрчлөх, өргөсгөх, өндөрсгөх, өнгөний гэрэлтэлт, тодрол, байрлал зэргийг тохируулан өөрчлөх боломжтой байдаг.
Анхлан телевизийг энтертаймэнт зорилгоор мэдээлэл боловсруулан ашиглаж эхэлжээ. Зарим телевиз компьютерын ажиллагааг хэрэгжүүлж байгаа ч 1980-аад оноос эхлэн компьютер (тэдний монитор), мэдээллийг боловсруулах, энтертаймэнт аль алинд нь ашиглаж байна. нийтээрээ монитор болон телэвизийн харьцаа өөрчлөгдөн 4:3 аас 16:9 болон 16:10 болсон юм.

Анхны цахилгаан компьютерүүд дотроо гэрлийн чийдэн ашигладаг байсан ба гадна талдаа унтрааж асаах товчлууртай байсан. Дэлгэцийн үйл ажиллагааг хөгжүүлэгч инженерүүд ерөнхий их бие нь гэрлээр бүрдэж байсан учир Монитор хэмээн нэрлэжээ. Хамгийн эхний үеийн дэлгэцүүд маш бага хэмжээний мэдээлэлийг, тун богинохон хугацаанд харуулж чаддаг байсан. Яг энэ үед илүү найдвартай хэдэн арван гэрлийн хүчин чадал бүхий Ray tube  буюу туяаны хоолойг зохион бүтээжээ.  

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Дэлгэц
Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Цэцэрлэг

[thumb|200px|Франц дахь [сарнайн цэцэрлэг]]

left[thumb|left|200px|Японы [Зэн цэцэрлэг]]
**Цэцэрлэг** (монгол бичгээр Зураг:Čečerlig.png *чэчэрлиг*) нь ургамлаар хучигдан, цэцэг дэлгэрсэн, өвс ургасан, бут, ногоо найгасан хүн харж, тарьж, арчлах зэргээр баясах, тайвшрах, цэвэр агаар амьсгалж эрүүлжих, амарч зугаалан сэтгэлийн эрч хүчийг олохуйц засагдсан газар юм. Байгалийн, хүний бүтээсэн гэх 2 үүсвэртэй. Амьтны хүрээлэн, ургамлын хүрээлэн нь хамгийн түгээмэл хийцүүд нь болно. 

Ангилал:Цэцэрлэгт хүрээлэн
Компьютерын гар

**Гар** () нь гараар товчлуур, товчнуудыг товшсоноор дохиолол дамжигдаж, компьютерт өгөгдөл оруулдаг тоноглол юм.

Компьютерын гарнууд нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй товчнуудын иж бүрдэл байдаг. Товчлуурууд дээр нь үсгүүдийг сийлсэн, хэвлэгдсэн, эсвэл наасан байдаг ба нэг товчлуурыг дарахад нэг бичигдсэн дүрсийг компьютерын дэлгэцэнд дүрслэгдэнэ. Харин зарим үед нэг дүрсийг гаргахад 2 буюу түүнээс дээш товчлуурыг зэрэг эсвэл дараалуулан дарах ёстой болно. Мөн зарим товчлуурууд нь дүрсийг гаргахгүй, харин компьютер буюу гарны үйл ажиллагааны тохиргоог хийх зориулалттай байна. 

Гарт 101-ээс 130 товчлуур байдаг бөгөөд үүнд үсэгт буюу үсгэн мэдээллийг оруулах бичгийн машины үндсэн товчууд, тоо оруулах товчууд, тусгай үйлдлүүдийг хийх үүрэгтэй товчууд, дэлгэц дээр заагч удирдах товчнууд, мөн сүүлийн үеийн гаруудад буй дуу, бичлэгийн удирдах товчнууд зэрэг багтана.
 
Компьютерын гар нь эртний бичгийн машины үлдэгдэл гэж үздэг ба анхны компьютерын гарыг 1868 онд Америкийн эрдэмтэн Кристофер Шолес анх бүтээсэн ба өөрөө хэвлэлийн газрын бичээч байсан. Анхны компьютерын гар англи хэлний үсгийн дарааллаар байсан ба дугуй хэлбэртэй дээр төмрөөр сийлсэн үсэгтэй бичихэд их хүндрэлтэй, нэг нэгэндээ тулан удаан байлаа. Кристофер Шолес 5 жил оролдсоны эцэст одоогийн бидний хэрэглэж буй QWERTY үсгийн дараалалтай, бичихэд илүү амар төгөлдөр хуур шиг хэлбэртэй болгосон.
        
Одоогийн бидний хэрэглэж буй компьютерын гар нь олон янзын хэлбэртэй, дарахад эвтэйхэн, хурдан бичих боломжтой, олон үйлдэл давхар хүлээн авах чадвартай, авсаархан, төрөл бүрийн тоног төхөөрөмжтэй холбож болдог, утасгүй, өнгө өнгийн, үзэмжтэй, хүмүүсийн хэрэгцээнд тохирсон төрөл бүрийн хэв маяг онцлогтой.

 lets the user type in both Hebrew and the Latin alphabet.]]
 and the Latin alphabet (Macbook Pro).]]
 and Alt keys are important modifier keys.]]
 has many modifier keys.]]
## See also
* Digital pen
* Enhanced keyboard
* Ergonomic keyboard
* Key punch
* Keyboard computer
* Keyboard layout
* Metal keyboard
* Overlay keyboard
* Repetitive strain injury
* Scissor-switch
* Stenotype
* Table of keyboard shortcuts
* Keyboard protector

## Notes and references
## Гадаад холбоос 
* 
* "Art of Assembly Language: Chapter Twenty": The PC Keyboard
* Keyboard matrix circuits
* *PC World*. "The 10 worst PC Keyboards of All Time".


Ангилал:Бичгийн техник
Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Латин Америк

right|thumb|Латин Америкийн газрын зураг

**Латин Америк** (исп. *Latinoamérica*; пор. *América Latina, франц. Amérique latine)* - АНУ-аас өмнөд зүгт байх Америк тивийн  Испани, Португали зэрэг Роман бүлгийн хэлээр (эдгээр нь Латин хэлнээс гаралтай) ярилцдаг орнуудыг нэгтгэн хэлдэг нэр юм. Латин Америкт ойролцоогоор 21,069,500 км² (хуурай газрын 14.1%) нутаг дэвсгэр хамаарна. 2021 оны 9-р сарын байдлаар 661 сая (Дэлхийн хүн амын 8,9 %)  хүн байнга оршин сууж байна. Энэ бүс нутгийн англи хэлтэй орнууд (Ямайка, Барбадос, Багам, Белиз, Гайана болон бусад) Латин Америк гэсэн ойлголтод хамрагдадгүй байна.   

XIX зуун дуустал энэ бүс нутгийг АНУ-д "Испаны Америк" хэмээх нэр томьёо хэрэглэгдэж байсан.  

## Латин Америкийн улсууд 
## Цахим холбоос 
* The Washington Post Interactive Map of Politics in Latin America
* Andean Community official webpage
* Council on Hemispheric Affairs
* Latin American Network Information Center
* Latin America Working Group
* Washington Office on Latin America
* Politics in Latin America
* Infolatam. Information and analysis of Latin America


Ангилал:Америкийн бүс нутаг
Ангилал:Соёлын бүс
Ангилал:Өмнөд Америк
Ангилал:Төв Америк
Ангилал:Хойд Америк
Хойд тэнгис

**Хойд тэнгис** мөн **Умард тэнгис** нь Атлантын далайн нэгэн тэнгис бөгөөд Норвеги, Дани, Англи, Герман, Нидерланд, Бельги, Франц улсуудын хооронд оршино. 

560 км өргөн, 970 км урт, нийт 575,000 км2 талбайтай, дунджаар 94 метр гүнтэй бөгөөд хамгийн ихдээ 700 м, гүехэн газраа 15 м байна. Усны эзлэхүүн нь 54,000 км³, дэлхийн 13 дахь том тэнгис юм.

Усны давсжилт жилийн улирал болон байрлалаас хамааран өөр өөр байна. Жишээлбэл, голын цутгалан орчим 1.5-2.5%, тэнгисийн хойд хэсгээр 3.2-3.5% хүрдэг. 1999 онд олборлолт дээд цэгтээ хүрч нэг өдөрт 6 сая орчим баррель газрын тос, 280,000,000 м³ байгалийн хий олборлож байсан байна. 

## Эшлэл 

## Гадаад холбоос 
* Etymology and History of names
* Silver Pit theories
* Silver Pit chart
* The North Sea Museum in Hirtshals, Denmark
*Old map : Manuscript chart of the North Sea, VOC, ca.1690 (high resolution zoomable scan)
* University of Southampton, *Reconstruction of Submerged Landscapes*
*North Sea Commission Environment Group Member Profiles 2006


Ангилал:Атлантын далайн тэнгис
Ангилал:Германы усан зам