open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түмэнбаярын Рагчаа

Шар Мухлай овогт **Түмэнбаярын Рагчаа** (1917-2015) нь Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, гавьяат эдийн засагч, Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга.

## Намтар 
1917 онд Увс аймгийн Хяргас сумын нутагт төрсөн. Монгол Улсын Их Сургуулийг (МУИС) эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. 1925 онд Увс аймгийн Хяргас сумын (тэр үеийн Чандмань Уул аймгийн Баянмандал уулын хошуу) бага сургууль, 1934 онд Нам ба Улсын төв сургууль, Москва хотод Центрсоюзын Хоршооны ажилтны дээд курс, 1958 онд МУИС-ийг төлөвлөгөө, эдийн засагчийн мэргэжлээр тус тус төгссөн. 

Тэрбээр 1931 онд анх Увс аймгийн Хяргас сумын захиргаанд бие зарлага, тал бичээчээс ажлынхаа гарааг эхэлж, 1936-1954 онуудад Хөвсгөл, Алтанбулаг, Чойбалсангийн дамжлага баазуудад данс хөтлөгч, ня-бо, ерөнхий ня-бо, хэлтсийн дарга, орлогч дарга, 

1954-1958 онд Худалдааны яамны хэлтсийн дарга, 1958-1959 онд МУИС-д багш, 

1959-1972 онд Улсын Төлөвлөгөөний Коммисын дарга, 

1972-1987 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч даргаар ажилласан байна. 

1981-1990 онуудад Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Улс Төрийн товчооны гишүүнээр сонгогдон ажилласан.

Монгол Ардын Намд 1941 онд элссэн ахмад гишүүн Т.Рагчаа 1961-1988 онд МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн, 1972-1987 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны орлогч гишүүн, жинхэнэ гишүүн, 1961-1986 онд МАХН-ын 6 удаагийн Их хурлын төлөөлөгч, 1960-1988 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар тус тус сонгогдон ажиллаж байсан.

Т. Рагчаа нь Алтан гадас одонгоор 1, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одонгоор тус бүр 3 удаа, гадаад, дотоодын 20 гаруй одон, медалиар шагнагдсан, Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч юм.

Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монголын эдийн засагч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Хяргасын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1917 онд төрсөн
Ангилал:2015 онд өнгөрсөн
Уламжлагдсан зах зээл

**Уламжлагдсан зах зээл** гэдэг нь ирээдүйд ирж болзошгүй эрсдлээс хамгаалах, ашиг олох зорилгоор санхүүгийн хэрэгслүүдийн үндсэн дээр арилжаа явагдаж байгаа зах зээлийг хэлнэ.
Ангилал:Банк санхүү
Санхүүгийн хэрэгсэл

**Санхүүгийн хэрэгсэл** гэдэг нь ямар нэг санхүүгийн анхдагч хэрэгслээс үүсэн бий болсон тодорхой үнэ цэн бүхий, үүсмэл үнэт цааснууд болох форвард, фьючерс, опцион, свопууд юм. 
## Ач холбогдол 
Бонд, хувьцаа, валютын ханш, инфляцын хувь хэмжээний өөрчлөлт гэх мэт эрсдэлүүдийг бууруулах зорилгоор санхүүгийн хэрэгслүүдийг ашигладаг.

## Санхүүгийн арилжаа 
Брокерын компаниуд нь үйлчлүүлэгч ба зах зээлийн хооронд зуучлах чиг үүргийг гүйцэтгэдэг, өөрөөр хэлбэл санхүүгийн зах зээл дээр ажиллах боломжийг олгодог байгууллагууд юм.

## Тэмдэглэл 
## Мөн үзэх 
*Банк санхүү

Ангилал:Тайлан тооцооны эрх зүй
Ангилал:Үнэт цаасны эрх зүй
Форвард гэрээ

**Форвард гэрээ** (Англи хэл: *forward contract*) гэдэг нь тодорхой нэр төрлийн зүйлийг тодорхой хэмжээгээр ирээдүйд худалдах буюу худалдан авахаар тохиролцсон гэрээ бөгөөд хөшигний ард хийгддэгээрээ онцлог юм.

## Форвард гэрээний төрөл 
### Хатуу тогтоосон форвард 
Үнэ болон хэмжээг хатуу тотоосон байдаг. Төлбөрийн хугацаа болтол солилцоо хийхгүй.

## Сонголттой форвард 
Сонголтын хугацаанд нэг форвард гэрээгээр хэд хэдэн гүйлгээ, солилцоо хийх боломжтой.

Ангилал:Хугацааны бизнес
Делавэр

**Делавэр** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Атлантын бүсэд Атлантын Далайн эрэгт орших АНУ-ын нэгэн муж улс. Тус муж улсын нэр Британийн тайж, Виржиниагийн анхны колонийн захирагч Томас Вэст, 3-р барон Де Ла Варрын нэрээр өдгөөгийн Хэнлопен хошууг анх нэрлэснээс үүдэлтэй.

Делавэр нь Делмарва хойгийн зүүн хэсэгт, Делавэр булан, Чикапийк булангийн хооронд орших бөгөөд нутаг дэвсгэрээр Рөүд-Айлендийн л өмнө сүүлээсээ хоёрт ордог. 2007 оны тооцоогоор Делавэрийн хүн ам улсдаа 45-д орж байсан бол, хүн амын нягтшилаар 6-д орж байв. Хүн амын 60 гаруй хувь нь Нью Касл тойрогт амьдардаг. Делавэр нь гурван тойрогт хуваагдана. Тухайлбал: Нью-Касл, Кент, Сассекс. Өмнөд хоёр тойрог нь хөдөө аж ахуйн тойргууд бол, хойд хэсэг нь тус муж улсыг иргэний эрдэмтэд, инженерийн ажиллах хүчинд эзлэх хувь болон 1000 хүнд ногдох компани, хувь хүнд олгогдсон патентын тоогоор хоёрт ороход нэмэр болсон. Муж улсын эдийн засаг, үйлдвэрийн хөгжлийн түүх нь дэлхийн хамгийн том химийн үйлдвэрүүдийн нэг болох Дюпоны гэр бүлийн нөлөөлөлтэй ойр холбоотой.

Анх XVI зуунд европчууд эргийг нь нээхээс өмнө, Делавэрт уугуул америкчуудын хэд хэдэн бүлэг оршин сууж байсны дотор хойд зүгт Линапе, өмнө зүгт Нантикоке омгийнхон нутаглаж байв. Анх 1631 онд өдгөөгийн Левес хотын ойролцоо орших Зваанендэ дахь голланд худалдаачид энэ нутгийг колоничилсон. Делавэр нь Америкийн хувьсгалд оролцсон анхны 13 муж улсын нэг бөгөөд 1787 оны арванхоёрдугаар сарын 7-нд АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталсан анхны муж улс болжээ.

## Лавлах материал 
## Гадны холбоос 
* State of Delaware homepage
* Delaware State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Delaware state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* Delaware Tourism homepage
* Delaware Map Data
* Delaware Population Projections
* The Kalmar Nyckel Foundation & Tall Ship Kalmar Nyckel.
* 
* U.S. Senate site with the full U.S. Constitution and the Thirteenth Amendment "Slavery and Involuntary Servitude"
* Energy & Environmental Data for Delaware
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Delaware
* U.S. Census Bureau
* Delaware Newspapers
* Delaware State Facts
* [History topics timeline of Delaware 1737–1837]https://web.archive.org/web/20120118131429/http://www.usastatesdates.com/delaware.htm
* Delaware Academy of Medicine
* HealthyDE.org


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Своп

**Своп** гэдэг нь Санхүүгийн хэрэгслийн эрхийг зөвшөөрөгдсөн хугацаанд өөр активаар солих эсвэл үүрэг хариуцлагаа шилжүүлэх үйл явцыг хэлнэ.

## Свопын ангилал 
*Валютын своп
*Зээлийн хүүгийн своп
*Хувьцаат своп
*Үнэт металлын своп

Гэрээний нөхцөл сайжруулах, ашиг олох эрсдэл бууруулах боломж олгоно.

Своп нь хоёр хэсгээс бүрддэг.
*Анхны солилцоо
*Буцах солилцоо (свопыг хаах)

Ангилал:Банк
Ангилал:Санхүү судлал
Ангилал:Хугацааны бизнес
Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн бизнес
Опцион

**Опцион** гэдэг нь хөрөнгө оруулалтын салбарт нэг хүн нөгөөдөө тодорхой хөрөнгийг тодорхой хугацаанд тохиролцсон үнээр худалдан авах буюу худалдах эрх олгох хэлбэрийг хэлнэ. Опцион бол үнийг мэдээлэх болон арилжааг тохиромжтой болгох үүднээс стандартад оруулсан гэрээ юм. Үнэт цаасны нэг опцион гэрээнд 100 ширхэг энгийн нэгж хувьцаа агуулагдаж байж стандарт опцион болно. Ганцхан call опционы гэрээнд 100 ширхэг нэгж хувцаа худалдаж авах нөхцөл тусгаж өгсөн гэсэн үг. Үүнтэй адилхан нэг put опционы гэрээнд 100 ширхэг нэгж хувьцааг зарах нөхцөл тусгагдана. Түгээмэл үнэт цаасны опцион гэрээ нь 6 нөхцөлийг тусгасан байдаг.
* Үнэт цаасны тодорхойлолт
Хувьцааны опцион гэрээнд тухайн үнэт цаастай холбоотой мэдээллийг тодорхой зааж өгсөн байна. 
* Зорилтот үнэ
Тухайн үнэт цаасны хувьд опцион гэрээ хэрэгжих боломжтой үнийг гэрээнд зааж өгсөн байдаг ба уг үнийг зорилтот үнэ гэнэ. Тиймээс зорилтот үнэ маш чухал юм. Опцион хэрэгжих үед опцион эзэмшигчийн тухайн үнэт цаасанд төлөх буюу зарах үнэ юм.
* Опцион гэрээний хэмжээ
Гэрээний тоог тодорхой болгосон байдаг. Стандартад үнэт цаасны нэг опцион гэрээнд 100 энгийн нэгж хувьцаа ноогдоно гэж тусгасан байдаг.
* Опцион гэрээний дуусах хугацаа
Опцион гэрээний дуусах хугацааг зааж өгсөн байна. Хэрвээ дуусах хугацаа нь өнгөрөөд опционыг шийдвэрлээгүй тохиолдолд үнэгүй болно.
* Опционы загвар
Опционы шийдвэрлэх арга нь хэзээ опционыг шийдвэрлэж болохыг илэрхийлнэ. Опционыг шийдвэрлэх Америк болон Европ загвар байдаг. Америк опционыг дуусах хугацаанаас өмнө хэрэгжүүлж болно. Харин Европ загварын опционыг хугацаа дуусахын сүүлийн өдөр хэрэгжүүлнэ. Салангад үнэт цаасны опцион нь ихэвчлэн Америк загварын байдаг ба үнэт цаасны индекс опцион нь Европ загварын байдаг. 
* Опционыг хүргэх ба шийдвэрлэх

Хэрвээ үнэт цаасны опционыг шийдвэрлэх тохиолдолд хэрэгжүүлэх журмыг урьдчилан тохирно. Үнэт цаасны опционы нөхцөлд тогтсон хэрэгжүүлэх зарчмын дагуу опцион эзэмшигч гэрээгээ шийдвэрлэхээ мэдэгдсэнээс хойш хэдэн хоногийн дараа үнэт цаасны нэгж хувьцаанууд хүргэгдэх болно. 

Үнэт цаасны опцион нь түгээмэл үнэт цаастай адил хөрөнгийн зах зээл дээр худалдаалагддаг. Энэхүү гэрээний онцлог нь эзэмшигч буюу худалдан авах талд эрх олгодог бол худалдсан талд үүрэг ноогдуулдаг. Опцион төрлийн үнэт цаасны ерөнхий шинж чанар нь:
* Өөр бусад хөрөнгөөс үнэ цэн нь тодорхойлогддог.
* Мөнгөн урсгал нь тодорхой нэг үйл явцаас шууд хамааралтай байдаг.
Энэхүү опцион гэрээний үнэ цэнийг тодорхойлохдоо хүлээгдэж буй мөнгөн урсгалын өнөөгийн үнэ цэнээр үнэлэх юм бол учир дутагдалтай байдаг. Энэхүү судалгааны ажлын онолын хэсэгт опционы мөнгөн урсгалыг тайлбарлаж, түүний үнэ цэнийг тодорхойлогч хүчин зүйлүүдийг авч үзнэ.

## Опционы ангилал 
* Европ загварын опцион
* Америк загварын опцион
* Бермуд загварын опцион
* Барьер загварын опцион

Ангилал:Опционы бизнес
Пацифизм

**Пацифизм** (*pacificus* латин үг – энхийг сахиулагч, *pax*- энхтайван ба *facio* - хийх) — дайныг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн. Дайны ёс суртахуунгүй байдлыг авч хэлэлцэх нь дайнаас урьдчилан сэргийлэх гол арга гэж уг хөдөлгөөнийхөн үзэж байв.

## Лавлах материал 
## Дэлгэрүүлж унших 
* Bennett, Scott H. Radical Pacifism: The War Resisters League and Gandhian Nonviolence in America, 1915-1963 (New York: Syracuse Univ. Press, 2003).
* Bennett, Scott H., ed. Army GI, Pacifist CO: The World War II Letters of Fank and Albert Dietrich (New York: Fordham Univ. Press, 2005).
* True, Michael, "Justice Seekers, Peace Makers: 32 Portraits in Courage", 1985. ISBN 0-89622-212-8

## Гадны холбоос 
* Manifesto Against Conscription and the Military System
* A Look at the Cultural Roots of German Pacifism
* Writings on Christian Nonresistance and Pacifism from Anabaptist-Mennonite Sources
* PeacePledgeUnion

Ангилал:Энхтайван
Ангилал:Улс төрийн онол
Японы Үндсэн Хууль

**Япон Улсын Үндсэн Хууль** () нь Япон улсад мөрдөгддөг Үндсэн хууль юм. 1946 оны 11 сарын 3-нд батлагдаж, 1947 оны 5 сарын 3-наас хүчин төгөлдөр үйлчилж буй бөгөөд өдийг хүртэл нэг ч удаа нэмэлт өөрчлөлт оруулаагүй байна. Тус үндсэн хууль нь 11 бүлэг, 103 заалттай юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Дайны дараах Японы түүх

Үндсэн Хууль
Ангилал:20-р зууны эрх зүйн эх сурвалж
Ангилал:1946 оны улс төр
Ангилал:Үндсэн Хууль улс орноор
Цуур

**Цуур** нь 3 нүхтэй, уртааш барьж үлээдэг, шүд, уруулын оролцоотойгоор дуугардаг, модон үлээвэр хөгжмийн зэмсэг юм. Энэ хөгжмийн зэмсэг нь Монголчуудын эртний өвөг Хүннү гүрний үеэс улбаатай бөгөөд Монголчуудын утга соёлын ховор хосгүй өвийн зэрэглэлд багтдаг. 
Одоо Монгол угсаатны дунд зөвхөн Алтайн Урианхай ястны дунд үлдэж хоцорсон билээ. 
Модыг хоёр талаас нь гуурслан ухаад хооронд нь утсаар ороож гадуур нь хонины улаан хоолой, эсвэл өлөн гэдэс углаж хатааж хийдэг байна. Цуур (цоор)-ын татлага гэж 30 гаруй аялгуу байдаг хэмээн судлаачид тэмдэглэсэн байна. Урианхайчууд цуур хөгжмөө мориныхоо сүүлэнд уяж эвдэрч хугарахаас хамгаалдаг байна.

## Цуурын төрөл махир цуур
Хүннүгийн үеэс үүдэлтэй гэж үздэг энэ хөгжим мөн л баруун Монголд үлэмж дэлгэрсэн бололтой. Энэ хөгжмийг хөндий хулсаар хийж байснаа одоо ерийн хөндий модоор хийдэг болсон байна. Тохой илүү нарийн хөндий модны дээд оройд нарийн зурвас гаргаж, дээд шүдний аагинд тулгуурлаж, сийгүүлэн үлээх маягаар дуу гаргадаг. Их биенд цуварсан нүх гаргаж, тэдгээр 4-н нүхээр өнгө солигдуулж, өндөр нам эгшиг үүсгэдэг байна. Хэдийгээр дуу нь аялгуулан тоглохгүй ч гэсэн хүний хоолойн хөөмий мэт сонин янзын өнгөөр байгалийн дуу чимээ, салхи, шувуудын жиргээ мэт дуу авиаг уянгалуулан дуулах мэтээр хөгжимддөг ажээ. Хэмжээний хувьд эрт дээр үед хоёр тохой дөрвөн ямх байсан гэдэг. Орчин үед 30-40 см-ээс илүүгүй болсон байна. Энэхүү шулуун цуур хөгжмийг эрт дээр үеийн гэж хэлэх үндэс нь Хүннүчүүдийн  хааны хатан болж, монгол нутагт олон жил аж төрсөн хятадын хан улсын Цай Вэнь Жи гүнжийн модон цуурын магтаал 18 бадаг шүлэг байсан хэмээн хөгжим судлаач Ж.Бадраа агсан “Монгол ардын хөгжим” номондоо мэдээлсэн байна.

Ангилал:Бишгүүр
Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв
Норовын Алтанхуяг

**Норовын Алтанхуяг** нь Монгол Улсын улс төрч, тус улсын 27 дахь ерөнхий сайд юм. 1958 оны 1 сарын 20-нд Увс аймгийн Улаангом хотод төрсөн. Монгол Улсын Их Сургуулийг физикч мэргэжлээр төгсөж, тэндээ багшилж байгаад 1996 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон, 1998 онд Монгол Улсын Хөдөө Аж Ахуй, Үйлдвэрийн сайдаар томилогдон ажилласан. 2004 онд Эвслийн засгийн газрын Сангийн сайдаар томилогдон ажилласан бол 2008 оноос УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, 2008-2012 онд Монгол Улсын тэргүүн шадар сайдаар ажиллажээ. 2008 онд Ардчилсан Намын 5 дахь даргаар томилогдсон.

2009 оны 10 сарын 28-нд ерөнхий сайд С. Баяр өвчний улмаас үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсний дараа ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр 1 хоног ажилласан..

2012 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд түүний удирдсан Ардчилсан Нам амжилттай оролцож, хамгийн олон суудал авснаар тэрээр 8 сарын 9-нд ерөнхий сайдаар томилогдож Шинэчлэлийн засгийн газрыг байгуулан ажилласан. 2014 оны 11-р сарын 5-ны өдрийн Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаанаар Н. Алтанхуягийг үүрэгт ажлаас нь огцруулсан.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
Ангилал:Монголын шадар сайд
Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын сангийн сайд
Ангилал:Ардчилсан Намын дарга
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Улаангомын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Тод бичиг

thumb|right|Тод бичгээрх судрын хуудас

**Тод бичиг** (ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡒᡅᡎ) нь Ойрадын Зая Бандид Огторгуйн далай (Намхайжамц) /1599-1662/-ийн 1648 онд зохиосон бичиг юм. Монгол бичгийг жинхэнэ аялгатай нь ойртуулсан, ойрад аялгуунд нийцүүлсэн монгол бичгийн ижил үсгийг тус тус ялгах, урт эгшгийг уртатгалын тэмдгээр тэмдэглэх гэх мэт нэмэлт тодолт хийж, мөн Төвөд ба Санскрит хэлний үгнүүдийг хялбар бичих онцлогтой юм. Тод бичиг хэмээн нэрлэсний учир нь Монгол бичгийг тодорхой нарийн болгосныг өгүүлж буй. 

Намхайжанцан лам хүн байсан тул Бурханы шашныг нийт монголчуудад түгээн дэлгэрүүлэх, бас Халх-Ойрад монголчуудын тэмцлийг шашин соёлын нөлөөгөөр зогсоох, ойрад түмнийг гэгээрүүлэх зорилгоор уг бичгийг зохиосон юм.

Тод бичиг нь ойрад монгол хэлний аялгуунд чухам нийцсэн тул тэдний утга зохиолын хэл болж эл бичгээр түүх, шашин, уран зохиол, анагаах ухаан, орчуулгын ном зохиол олноор бичигдэж байжээ. Тод бичгийн дурсгал үлэмжхэн үлдсэн нь Улсын төв номын сан, Шинжлэх ухааны академийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн номын сан хөмрөгт хадгалагдаж байна
. 
1924 он хүртэл Халимагууд хэрэглэж байсан. 1991 оноос ОХУ байгуулагдсанаас хойш Халимаг улсад тод бичгийг сурах хөдөлгөөн өрнөж, тод үсгээр сонин сэтгүүл хэвлэгдэн, сургуулиудад зааж байна. Хятадын Шинжаан мужид Ойрадуудад Тод бичиг эдүгээ болтол хэрэглэгдэж байна.
## Тод үзгүдин нерд 
## Гадаад холбоос 
* Ойрад Тод Бичиг - Omniglot
* Traditional Mongolian Notepad — худам, тод бичиг (Windows XP/Vista)
* Тод үсэг
* Тод бичиг сурах програм

Ангилал:Монгол бичиг үсэг
Их Хорь

**Их Хорь** буюу албан ёсоор **Хорин сангийн сайд, төв банкны удирдагч нарын бүлгэм** нь дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай 25 орны 19 нь ба Европын Холбооны сангийн сайд нар ба төв банкны удирдагчдын бүлгэм юм. Их Хорийн эдийн засгууд нь нийлээд дэлхийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүны 90%, дэлхийн худалдааны 80%-г (үүнд ЕХ-ны дотоодын худалдаа орно) өөртөө багтаах ба нийт дэлхийн хүн амын гуравны хоёр амьдардаг.

Их Хорь нь олон улсын санхүүгийн системд холбоотой асуудлуудыг шийдвэрлэхэд хамтын ажиллагаа, зөвлөгөөнийг өгөх форум юм. Олон улсын санхүүгийн тогтвортой байдлыг ханагахад аж үйлдвэржсэн ба хөгжиж буй улсуудын хоорондох хэлэлцүүлгийг дэмжин судлаж, дүгнэлт өгдөг бөгөөд ганц байгууллагын хариуцах асуудлаас илүү ихийг хийхийг оролддог.

## Гишүүн орон 
2008 онд Их Хорийн хорин гишүүн байна. Эдгээрт 19 орны сангийн сайд, төв банкны удирдагчид орно:
* Америкийн Нэгдсэн Улс
* Аргентин
* Австрали
* Бразил
* Герман
* Индонез
* Итали
* Канад
* Мексик
* Нэгдсэн Вант Улс
* Оросын Холбооны Улс
* Өмнөд Африк
* Өмнөд Солонгос
* Саудын Араб
* Турк
* Франц
* Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс
* Энэтхэг
* Япон

20 дахь гишүүн нь эргэлддэг зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн алба ба Европын Төв Банкаар төлөөлүүлнэ.

Эдгээр 20 гишүүнээс гадна дараах байгууллагууд нь Их Хорийн хурлуудад гүйцэтгэх захирлуудаараа төлөөлүүлэн оролцоно:
* 2009: Нэгдсэн Вант Улс
* 2010: Найроби, Кени
* 2011: Шинэ Зеланд
* 2012: Нэгдсэн Вант Улс
* 2013: Бали, Индонез
* 2014: Жедда, Саудын Араб

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Их Хорийн албан ёсны сайт
* Их Хорийн мэдээллийн төв - Торонтогийн Их Сургуулиас

Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Ангилал:Олон улсын байгууллага
Монгол Латин цагаан толгой

**Латин үсэг** нь 1941 оны 2 сарын 1-нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын албан ёсны бичиг болгосон. Гэвч хоёр хоёрхон сарын дараа буюу 3 сарын 25-нд энэ шийдвэрээ буцаажээ. Албан ёсоор бол Монгол хэлний бүх дуу авиаг тэмдэглэж чадахгүй байсан тул больсон гэсэн хэдий ч дараахан нь ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн улсуудтай бараг нэгэн зэрэг кирилл үсгийг албан ёсны болгосон тул энэ нь улс төрийн бодлого байсан байж магадгүй.

## Үсэг 
Анхны Латин цагаан толгойд "ү" үсгийг "y" үсгээр тэмдэглэж, мөн нэмэлт "o" ("ɵ") болон "ч" үсгийг "ç", "ш" үсгийг "ş","ж" үсгийг "ƶ" гийгүүлэгчээр нэмж, ном, сонин хэвлэхэд амжилттай ашиглагдаж байжээ. Зарим үсэг (f, k, p, v) ховор хэрэглэгддэг байсан бөгөөд зөвхөн зээлсэн үсгүүдэд л байдаг бол q, w, x үсгийг бүрмөсөн хассан. *k* үсэг нь зээлсэн үсгүүдэд  үсгийг хуулбарласан тул  үсэгт хэрхэн бичигдсэн нь тодорхойгүй. "j" үсгийг [ja] төрлийн эгшгийн хослолд ашигладаг. "c" үсгийг [ц] авианд, "k" үсгийг [h] авианд ашигладаг. Эхний хувилбарыг Зөвлөлт Холбоот Улсын Түрэг хэлнүүдэд ашигладаг Яналиф бичгээс санаа авсан.

Латин цагаан толгойн хоёр дахь хувилбарт Европын хэлэнд илүү танил харагдахын тулд хэд хэдэн жижиг өөрчлөлт оруулсан. Энэхүү өөрчлөлтөөр "y" үсгийг "ü"-р, "ɵ" үсгийг "ö"-р, "ƶ" үсгийг "j"-р, "j" үсгийг "y"-р, мөн "k" үсгийг "x"-р сольсон. Мөн цагаан толгойн үсгийн тоог "ç", "ş" үсгийг арилгаж, ch болон sh үсгийн хослолоор бичих замаар цөөрүүлсэн. Бусад цагаан толгой болон зөв бичих дүрмийг хэвээр үлдээсэн.

### Үсгийн жагсаалт 
Амьсгалгүй тэсрэлттэй гийгүүлэгчийг ихэвчлэн  авиагаар илэрхийлдэг. Хамрын бус сонорантуудыг ихэвчлэн  авиагаар илэрхийлдэг..

## Жишээ текст 
Янз бүрийн монгол бичгээр бичигдсэн текстийн жишээ.

Латин бичиг
Ангилал:БНМАУ
Ангилал:Латин цагаан толгой
Хүмүүнлэгийн эсрэг гэмт хэрэг

Олон улсын нийтийн хуулинд зааснаар **Хүмүүнлэгийн эсрэг гэмт хэрэг** гэж тодорхой хүн ардын бүлэг руу заналхийсэн хавчилт буюу том хэмжээний хэрцгийлэл бөгөөд хамгийн дээд хэмжээний гэмт хэрэг юм.

Олон улсын гэмт хэргийн жагсаалтыг анх 1945 оны Олон улсын цэргийн шүүхийн дүрэм болон үүнтэй ижил Алс дорнодын асуудлаарх дүрэмд томъёолон тусгасан бөгөөд ОУЦШ-н дүрмийн 6-р зүйлд 
Хүмүүнлэгийн эсрэг гэмт хэрэгт доорх гэмт хэргүүдийг багтаасан байна. Үүнд: 
* алан хядах
* хүйс тэмтрэх 
* боолчлох
* цөллөгөнд явуулах
* дайнаас өмнө буюу дайны явцад энгийн иргэдийн эсрэг үйлдсэн бусад харгислал
* улстөрийн, арьс өнгөний болон шашин шүтлэгийн улмаас хүнийг мөрдөн 
мөшгих үйлдлийг хамааруулжээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Олон улсын эрх зүй
Ангилал:Дайны гэмт хэрэг
Ангилал:20-р зууны сэтгэлгээний улс төрийн түүх
Ангилал:Эрүүгийн эрх зүй
Сара Бернар

1860-аад оны үед авсан зураг]]
**Сара Бернар** (, жинхэнэ нэр нь ; 1844 оны 10 сарын 22 – 1923 оны 3 сарын 26) нь Францын тайзны урлагийн жүжигчин. 

## Товч амьдрал 
Сара Бернар нь Парист төржээ. Жинхэнэ нэр нь Анриет-Розин Бернар. “Youle” хэмээх нэрээр алдаршсан Голланд еврей бие үнэлэгч Judith van Hard-ын хамгийн урт насласан хүүхэд нь юм. Түүний аав нь Франц өмгөөлөгч Edouard Bernard байсан гэж яригддаг. Францын Католик сүмд боловсрол олсон тэрээр амьдрахын эрхээр жүжигчин, биеэ үнэлэгчийн ажил хийж байсан.(Тухайн үед энэхүү 2 ажил нь бараг ижилхэн шахуу нэр хүнд муутай байжээ)
Сара тайзны жүжиглэлээр хичээллэхийн тулд тухайн үеийн хааны удмын улс төрч Де Морнигийн тусламжтайгаар Conservatoire de Musique et Déclamation хэмээх урлагийн сургуульд элсэн оржээ.
Түүний тайзны урлагийн гараагаа хошин шог, ёгт жүжгүүдэд тоглосноор эхэлжээ. 1870-аад оны үед Европын тайзны урлагт нэрд гарч тун удалгүй түүний нэр Америкт ч гэсэн түгэв. Түүний хичээнгүй авьяаслаг жүжиглэлт нь "Гэгээн Сара" хэмээгдэх алдрыг түүнд авчирчээ. Тэрээр 19-р зууны хамгийн нэрд гарсан жүжигчин эмэгтэй байсан гэдэгт хэн ч маргахгүй болов уу.
Тайзны урлагаас гадна хэд хэдэн дууны пянз, уран уншлагын бичлэгүүд хийж үлдээжээ. Маш олон янзын авьяастай байсан нь түүний үлдээсэн бүтээлүүдээс харж болно. Тосон зураг, уран баримлын модель болон өөрийнхөө амьдралаас сэдэвлэсэн ном хүртэл хэвлүүлж байжээ. 
Түүний хувийн амьдрал ч гэсэн тун идэвхтэй өнгөрсөн байна. Тэрээр Бельгийн хааны удмын түшмэл Charles-Joseph-Eugene-Henri-тай хайр сэтгэлийн холбоотой байжээ. Тэдний дундаас 1864 онд зохиолч Морис Бернар төржээ. Дараа дараагийн амрагуудын дунд урлагийн, жүжгийн томчуул цөөнгүй бий.   
Сара 1882 онд Грекийн жүжигчин Aristides Damala (aka Jacques Damala)-тай гэрлэжээ. Албан ёсоор бол Дамалаг 1889 онд нас барах хүртэл гэрлэсэн нэртэй байсан ч Дамалагийн хар тамхины донгоос болж тус тусдаа амьдарч байжээ. 
Мөн тэрээр 1900 онд Хамлет эмгэнэлт жүжигт бүтээсэн дүрээр дуугүй ший жүжгийн хамгийн анхны эмэгтэй жүжигчин пионер болсон юм.

1905 онд Өмнөд Америкийн аялан тоглолтын үед Рио Де Жанейрод баруун өвдгөндөө хүнд гэмтэл авчээ. 1915 онд гэмтэл авсан баруун хөлөө тайруулж хэдэн сар тэргэнцэр дээр өнгөрүүлжээ. Тэгсэн ч гэсэн тэрээр хиймэл модон хөл хэрэглэн ажлаа үргэлжлүүлж байгаад 1923 онд хүү Морисын гар дээр ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ.

## Гадны холбоос 
* Түүний бичлэг 

Ангилал:Францын жүжигчин
Макромедиа

**Макромедиа** ()нь Сан Францискод төвтэй, компьютерын програм хангамж үйлдвэрлэгч компани юм. Энэ компани нь интернетийн орчны хөдөлгөөнт дүрс тоглуулагч, бүтээгч програм болох Флэш(Flash), веб сайт бүтээгч програм Дриимвивэр(Dreamweaver), вектор, график зурагтай ажилдаг Фриихэнд(Freehand) зэрэг програмуудаараа олонд алдартай. Макромедиа компани нь 2005 оны 12 сарын 3нд Адобэ Систэмс(Adobe Systems) компанид худалдагдсан билээ. 

## Түүх 
1992 онд MacroMind болон Authorware компанууд нэгдэж Макромедиа компаныг үүсгэв. 

1995 онд Макромедиа нь Altsys компаныг худалдан авав. Энэ компани нь өөрийн нэр дээр одоогийн Freehand програмыг Aldus нэртэйгээр лицензыг нь эзэмшиж байжээ. 

1996 онд Макромедиа нь FutureWave компанийг Сан Диегогоос мөн худалдан авав. Энэ компани нь 1995 онд вектор дээр суурилсан зургийн програм болох SmartSketch-г зохион бүтээгээд байв. Энэ програм нь өөрийн гэсэн FututreSplash гэсэн тоглуулагчтай, файлын төгсгөл нь Splash (.spl) форматтай, графикыг Браузэр дээр үзүүлэх чадвартай байв. Дараа нь SmartSketch нь FututreSplash-Animator гэсэн програм болж энэ дараа Flash болсон билээ. 

2005 оны 4 сарын 18нд Adobe нь Макромедиа компанийг 3,4 Тэрбум америк доллараар худалдаж авахаа зарлаж, 12 сарын 3-нд албан ёсоор бүрэн шилжижээ. 
2005 оны 8 сард Flash болон Dreamweaver-ийн 8 дахь хувилбар Version 8-ыг Макромедиагийн нэрээр гаргаж, дараа жилээс нь эдгээрийг өөрсдийн Creative Suite(CS) цувралд оруулан нэгэн багц болгон гаргадаг болсон.

## Бүтээгдэхүүнүүд 
Макромедиагийн алдартай бүтээгдэхүүнүүдээс:
* Macromedia Flash (одоо: Adobe Flash)
* Macromedia Flex (одоо Adobe Flex)
* Macromedia Dreamweaver (одоо Adobe Dreamweaver)
* Macromedia HomeSite
* Macromedia Fireworks (одоо Adobe Fireworks)
* Macromedia FreeHand 
* Macromedia ColdFusion (одоо Adobe ColdFusion)
* Macromedia Director (одоо Adobe Director)
* Macromedia Authorware (одоо Adobe Authorware)
* Macromedia Breeze (одоо Adobe Acrobat Connect Professional)
Ангилал:Adobe Systems
Ангилал:АНУ-ын программ хангамж үйлдвэрлэгч
Ангилал:1992 онд байгуулагдсан
Ангилал:2005 онд татан буугдсан
Оманы булан

300px|thumb|Оманы булан

**Оманы булан** нь Энэтхэгийн далайн нэг хэсэг бөгөөд Арабын тэнгис, Персийн буланг холбодог булан юм.

Арабын тэнгисийн зүүн хойд хэсэгт, хойд талаараа Иран, Пакистан, баруун талаараа Оман, Арабын Нэгдсэн Эмират Улсаар хүрээлэгдэн оршино. Персийн булантай баруун хойд хэсгээрээ Ормузын хоолойгоор дамжин холбогддог.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Энэтхэгийн далайн тэнгис
Ангилал:Иран-Пакистаны хоорондын хил
Арабын тэнгис

**Арабын тэнгис** бол Энэтхэгийн далайн нэг хэсэг бөгөөд Арабын хойг ба Энэтхэгийн хойг хоёрын хооронд орших тэнгис юм. Нийт 3,862,000 ам дөрвөлжин километр усан гадаргыг Арабын тэнгист хамруулах бөгөөд хамгийн гүндээ далайн түвшнээс доош 4,652 метр хүрнэ.

Эх газраас Инд мөрөн, мөн Нетравати, Шаравати, Тапти, Махи гэх мэт томоохон голууд цутгадаг. Арабын тэнгисээс баруунтаа нь Адены булан, хойшоо нь Оманы булан, цаашилбал Персийн булан салбарладаг. 

Арабын тэнгисийн ямар нэг хэсгээр Энэтхэг, Пакистан, Иран, Оман, Йемен, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс зэрэг улсууд хүрээлэгддэг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Энэтхэгийн далайн тэнгис
Ангилал:Ираны газар зүй
Ангилал:Йемений газар зүй
Ангилал:Мальдивын газар зүй
Ангилал:Оманы газар зүй
Ангилал:Пакистаны газар зүй
Ангилал:Сомалийн газар зүй
Ангилал:Энэтхэгийн газар зүй
Персийн булан

**Персийн булан** (Перс хэл: *خلیج فارس*) нь Иран, Ирак, Кувейт, Саудын Араб, Бахрейн, Катар, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Оман зэрэг орнуудаар хүрээлэгдсэн, Энэтхэгийн далайн нэгэн булан юм.

## Ерөнхий ойлголт 
240 мянган км.кв. талбайг эзлэн орших бөгөөд дундаж гүн нь 50м орчим. Ормузын хоолойгоор Оманы булан (Арабын тэнгис)-тай холбогдоно. 20-р зууны эхэн үе хүртэл сувд олборлолт ихээр явагддаг байжээ. 20-р зууны эхний хагаст тус бүс нутагт газрын тосны баялаг ордууд олдож, сүүлийн хагасаас олборлож эхэлсэн бөгөөд тус буланд олон тооны газрын тосны цооног бий. Газрын тосны чухал орд газруудтай, мөн түүнийг тээвэрлэхэд чухал үүрэгтэй усан зам болохынхоо хувьд олон улсын улс төр, эдийн засгийн стратегийн бодлогын хүрээнд зөрчилдөөний талбар болох нь элбэг. Газрын тосны ордуудын улмаас үүдсэн дайн ч гарч байв.

Персийн буланд Иран-Иракийн хилийн дагуу урсах Шатт-ал-Араб мөрөн (Тигр мөрөн, Евфрат мөрнүүд нийлж үүсгэдэг мөрөн) л цутгана.

## Нэрийн маргаан 
1960-аад оноос Арабын орнууд тус буланг **Арабын булан** хэмээн нэрлэх ёстой гэх болсон.

Сүүлийн жилүүдэд АНУ-ын Үндэсний Газар Зүйн Нийгэмлэгээс хэвлүүлдэг дэлхийн газрын зурагт **Персийн булан**, **Арабын булан** хэмээх хоёр нэрийг зэрэгцүүлэн хэвлэх болсон бөгөөд энэ нь Иран улсын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарч буй.

Иран улс нь тус булангийн албан ёсны нэр бол Персийн булан гэдгийг илтгэх зорилгоор нийслэл Тегеран ба Комын хооронд тавьсан хурдны замын 30км орчим хэсгийг **Персийн булангийн хурдны зам** хэмээн нэрлэсэн байна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Энэтхэгийн далайн тэнгис
Ангилал:Дотоодын тэнгис
Ангилал:Ирак-Ираны харилцаа
ISAPI

**ISAPI** гэдэг нь **Internet Server Application Programing Interface** гэсэн үгний товчлол бөгөөд Microsoft Windows-д суурилсан вэб серверт зориулагдсан интернет мэдээллийн үйлдлүүдийн цогц юм.

Ангилал:Программ хангамж
Адриатын тэнгис

хот]]

**Адриатын тэнгис** (Итали: *Mar Adriatico*; Хорват: *Jadransko more*) нь Италийн хойг ба Балканы хойгийн хооронд орших тэнгис юм.

Хойд хэсэг нь Венецийн булан гэгдэх ба өмнөд хэсгээрээ Отрантогийн хоолой, Ионий тэнгисээр Газар дундын тэнгистэй холбогдоно. Тус тэнгисийн Балканы хойг талын эргийн орчимд Далматийн арлууд оршдог.

Баруун эрэг нь Италид (1000 км гаран), зүүн эрэг нь Словени (47 км), Хорват (1777 км), Босни-Херцеговин (26 км), Монтенегро (294 км), Албанид (295 км) харьяалагдана.

## Нэрийн гарал 
Нэр нь Латин хэлнээс галигчлавал эхэндээ *Маре Суперум* (*Mare Superum*, "Агуу тэнгис"), хожим *Маре Адриатикум* (*Mare Adriaticum*, "адриа" гэдэг нь "тэнгис" гэх утгатай Иллүр хэлний үг) хэмээгджээ.

## Мөн үзэх 

Ангилал:Газар дундын тэнгисийн тэнгис
Ангилал:Албанийн ус зүй
Ангилал:Италийн ус зүй
Ангилал:Монтенегрогийн ус зүй
Ангилал:Хорватын ус зүй
Ангилал:Словенийн ус зүй
Олхонууд

**Олхунуд** (Монгол бичгээр:25px), **Олхонууд**, **Олхунуд** буюу **Олгонууд** (ᠣᠯᠬᠣᠨᠣᠳ), **Олгон** нь Монголын түүхэн овог аймгуудын нэг юм. Уг овог нь дотроо Алаг адуут, Шар хоньт, Улаан залаат гэсэн гурван Олхонууд байдаг гэж дурдагджээ. Олхонууд нэр нь эртний нанхиадын дурсгалд тэмдэглэгдсэн үлдсэн эртний Монгол овгийн нэг юм. XIII зууны үед Боржигин овогтой худ ураг бололцсон байдаг бөгөөд Есүхэй баатрын дөрвөн хүү Тэмүжин, Хасар, Хачиун, Тэмүгэ, нэг охин Тэмүлүн нарын эх Өэлүн нь Олхонууд овогтон болно. Олхонууд овог нь Монгол улсын (Ховд, Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Хөвсгөл г.м) 9 аймгийн 23 сумд буй хэмээжээ.

## Ном зүй
* *Монголын нууц товчоо*
* *Монголын нэвтэрхий толь*, ШУА 2000 он
* *Сутайн Олхонууд*, 2008 он

Ангилал:Монгол овог аймаг
Хангайн нуруу

**Хангайн нуруу** нь Монголын баруун болон төв хэсгээр оршдог уулархаг бүс нутаг юм. Улаанбаатараас 400 км орчим зайд оршдог. Энд монголчууд эртнээс амьдарч байжээ.
Хангайн нуруу нь Архангай, Өвөрхангай, Баянхонгор, Завхан аймгуудын нутаг дэвсгэрийг дамжин 700 км үргэлжилнэ. Хамгийн өндөр цэг нь Отгонтэнгэр уул бөгөөд далайн түвшнээс дээш  өндөртэй.
Орхон, Сэлэнгэ, Идэр, Завхан, Тэс, Байдраг, Түй, Онги, Таац, Тамир, Тэрх, Хануй, Хүнүй, Чулуут зэрэг гол мөрнүүд Хангайн нуруунаас эх авдаг. Хангай нь чийглэг уур амьсгалтай учир хангайн нуруудад олон рашаан оршдог.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Баянхонгор аймгийн газар зүй
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Өндөр нуруу
Хезболла

**Хезболла** () нь Ливанд голчлон үйл ажиллагаагаа явуулдаг Исламын Шийт урсгалын улс төрийн байгууллага юм.

Араб хэлээр "Бурхны нам" гэсэн утгыг илэрхийлнэ.

## Танилцуулга 
1982 онд байгуулагдсан. Ирантай ижил, Исламын бүгд найрамдах засаглалыг Ливанд тогтоож, тус бүс нутгаас исламын бус нөлөөллийг хөөн зайлуулах зорилготой. Барууны орнуудын эсрэг бодлого явуулдаг ба Израйлийг устгах ёстой гэж үздэг.
Иран ба Сири улсууд тус байгууллагыг дэмждэг гэгддэг бөгөөд ялангуяа Иран нь тус байгууллагыг байгуулахад оролцсон, мөн зэвсэг нийлүүлж, зарим ажиллагааг нь зааварладаг гэж үздэг.

Байгуулагдсанаасаа хойш дотоод гадаадад Барууны орнууд ба Израйлийн эсрэг довтолгоо, алан хядах үйл ажиллагаа явуулсаар ирсэн.

## Хуулийн дагуух үйл ажиллагаа 
Хезоллах нь исламын хэт даврагч байгууллагад тооцогдох нь элбэг байдаг ч Палестины Хамастай адил улс төрийн сонгуульд оролцдог байгууллага юм. Ливаны парламентийн сонгуульд 1992 онд 8, 1996 онд 7, 2000 онд 12 суудал авах зэргээр тухай бүрт парламентэд төлөөлөлтэй болдог төдийгүй 2005 оны 7 сард эвслийн засгийн газрыг бүрдүүлэхэд оролцож байсан юм.

Мөн ядуусын боловсрол, нийгмийн халамжийн сүлжээ (2002 оны мэдээгээр 9 сургууль, 3 эмнэлэг, 13 амбулаторитой)-тэй учир ядуусын дэмжлэгийг их хүлээдэг.

## Гадаад холбоос 
* Hezbollah (English.Hizbollah.org)
* Al-Manar - the satellite television station of Hezbollah

Ангилал:Исламын байгууллага
Виллем Баренц

right|thumb|200px|Виллем Баренц
right|thumb|200px|"Виллем Баренц нас нөгчсөн нь"
**Виллем Баренц** (, 1550 онд төрсөн - 1597 оны 7 сарын 20-нд нас барсан) нь Голландын далайн аялагч бөгөөд Европын хойд хэсгийн далайг судалсан Европын анхны аялагчдын нэг юм.

1594 онд Зүүн Азид хүрэх Хойд далайн замыг судлахаар 2 хөлөг онгоц бүхий багийн хамт Амстердамаас хөдөлж, Шинэ Газрын баруун эрэг хүртэл аялжээ. Эргийн дагуу умрыг чиглэсэн боловч цааш явж чадалгүй удалгүй буцсан байна.

1595 онл 7 хөлөг онгоцтой Вайгач арлын өмнөд хэсгийн усан замаар нэвтрэхийг оролдсон боловч хөлдүү далайг гаталж чадсангүй.

1596 онд 3 дахь удаагаа, 2 хөлөг онгоцтой хөдөлж, Шпицбергенийг нээжээ. Гэхдээ тус олтригийг норвегичүүд 12-р зуунаас хойш мэддэг байсан бололтой.

Цааш хөдөлж, Шинэ Газрыг хойгуур нь тойрч чадсан ч мөсөөр хашигдсан учир Шинэ Газрын зүүн хойд эрэгт өвөлжихөөс өөр аргагүй болсон байна. 1597 оны хавар хөлөг онгоцоо хөдөлгөж чадаагүй учир 1597 оны 6 сарын 13-нд завиар Колийн хойгийг чиглэн хөдөлжээ. Багийн гишүүдийн ихэнх нь амьд үлдсэн боловч Баренц өөрөө 1597 оны 6 сарын 20-нд Шинэ Газрын орчимд нас нөгчсөн ажээ.

1871 онд Баренцын багийнхны өвөлжөө бүтнээрээ олдсон бөгөөд өдгөө Хааг хотноо хадгалагддаг. 1875 онд түүний өдрийн тэмдэглэлийн нэг хэсэг нь олдсон юм. Хожим түүний амьдралаа золиослосон зорилгыг 1879 онд Шведийн аялагч Адольф Эрик Норденшьолд биелүүлсэн юм.

Түүний нэрээр Баренцын тэнгисийг нэрлэсэн бөгөөд Шпицбергенд Баренцбург хэмээх газар мөн байдаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Нидерландын аялагч
Ангилал:Нидерландчууд
Ангилал:16-р зуунд төрсөн
Ангилал:1597 онд өнгөрсөн
Арабын хойг

**Арабын хойг** () нь Ази, Африкийг холбосон, Баруун Азийн баруун өмнөд хэсэгт орших 3,25 млн км² газар нутагтай дэлхийн хамгийн том хойг юм.

Улаан тэнгис, Акаба булан, Арабын тэнгис, Адены булан, Персийн булан, Оманы булангаар хүрээлэгдэнэ. Хойгийн зүүн өмнөд хэсэгт Их Нефуд болон Руб-ал-хали цөл оршдог.

Тус хойг дээр Саудын Араб, Кувейт, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Катар, Оман, Йемен улсууд болон Ирак, Йордан оршино. Мөн Египет, Израил, Ливан, Йордан, Сири зэрэг улсууд Арабын хойгтой ойр оршдог.

## Хүн ам 
Арабын хойгт бүхэлдээ арабчууд (Өмнөд Арабын зарим хэсгийг эс тооцвол) амьдардаг. Хойгийн оршин суугчдын дийлэнх нь эндээс үүссэн Исламын шашинтай. Мөн энэ хойгт Исламын шашны гол шүтээнүүд болох Мекка, Медина зэрэг хотууд оршдог юм.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Азийн хойг
Ангилал:Азийн бүсчлэл
Ангилал:Энэтхэгийн далайн хойг
Өэлүн

**Өүлэн** (1140-1221) бол Хонгирад аймгийн салбар Олхонууд овогтон. Есүхэй баатрын булааж авсан эхнэр, хаан Тэмүүжиний төрсөн эх болно. Монгол судлаачид болон Монгол түмний түүхэнд мөнхрөн үлдсэн хамгийн их нэр хүндтэй эмэгтэй, дэлхий ертөнцийн талыг эзэгнэсэн энгүй их гүрнийг цогцлон байгуулсан их эзэн Чингис хааныг ариун хэвлийдээ тээн төрүүсэн нэгэн хэмээн өргөмжилдөг ажээ.

## Намтар
### Есүхэйн гэргий
Өэлүн 1159 оны орчимд Мэргидийн Чилэдүтэй дөнгөж гэрлээд байх үед нь Есүхэй баатар булааж өөрийн хатан болгосон. Энэ тухай Монголын нууц товчоонд ийн өгүүлдэг.

Тэрээр Есүхэйн хатан болоод Тэмүжин, Хасар, Хачиун, Тэмүгэ дөрвөн хүү, Тэмүлүн охиныг төрүүлжээ.

### Бэлэвсэн хатан
Есүхэй баатар 9 настай Тэмүжингийн хамт Бөртэ үжинд сүй тавиад буцах замдаа татаруудад хорлуулж нас барснаар Өэлүн бэлэвсэн хоцорсон бөгөөд тэднийг харьяат улс нь орхин нүүсэн байна. Өэлүн, нас барсан нөхрийнхөө бага хатан Сочихэлийн хамт хүүхдүүдээ өсгөжээ. Энэ тухай Монголын нууц товчоонд ийн өгүүлжээ.

### Хатан эх
Ахмад хүү Тэмүжин нь хотол монголчуудыг нэгтгэж, Чингис хаан цолд өргөмжлөгдөхөд тэрээр хатан эхийн хувиар хүүгийнхээ итгэлт зөвлөх нь болж, мөн дайн байлдаанд өнчирч хоцорсон хүүхдүүдийг өсгөн хүмүүжүүлэх үүргийг хүлээж байжээ. Мөн 1206 онд Их Монгол Улс байгуулахад Чингис хаан эхдээ түмэн өрх захируулахаар өгсөн байдгийг Монголын нууц товчоонд ингэж дурьдсан.

## Мөн үзэх 
* Монголын түүх

## Цахим холбоос 
* Өүлэн эх

Ангилал:Их Монгол Улсын хатан
Ангилал:Монгол хатан
Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн
Ангилал:Эмэгтэйчүүд ба зэвсэгт хүчин
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал

Монгол Улсын түүхэнд 200 гаруй жил үргэлжилсэн Манж Чин гүрний ноёрхлыг эцэс болгон монгол төрийг сэргээн байгуулж, монголчуудын сэргэн мандлын эхийг тавьсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал нь төрт ёсны өнөө эртний уламжлалтай Монголын ард түмний түүхийн онцгой хуудас, хойч үе нь бахархан дурсвал зохих түүхт үйл явдал мөн. Энэхүү Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал нь монголчуудын туурга тусгаар улсаа сэргээн байгуулах гэсэн олон арван жилийн мохошгүй хүсэл тэмүүлэл, тууштай тэмцлийн биелэл, үндэсний ухамсрын их сэргэлтийн эхлэл, 1921 оны Ардын хувьсгалын бодит хөрс болсон билээ. Ялалттай болсон эрх чөлөөний тэмцлийг хувьсгал, амжилтгүй болсон бол хөдөлгөөн гэж нэрлэдэг. 

1911 оны цагаагчин гахай жилийн шинийн 9 буюу 12 дугаар сарын 29-ний өдөр 11 цагт Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ололтыг баталгаажуулан Монгол Улс тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж, Богд Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд залж, түүнд төрийн тамга, далбаа, өргөмжлөл, хүндэтгэлийг өргөж, таван яам бүхий Засгийн газрыг байгуулах түүхэн шийдвэр гаргасан юм.

## Хувьсгалаас өмнөх Ар Монголын байдал
Энэхүү “Шинэ засгийн бодлого” нь Монгол нутагт хятадуудыг үй олноор нь шилжүүлэн суурьшуулах, Монголын хүн амыг хятадчилах, байгалийн баялгийг их гүрнүүдтэй нийлэн цөлмөх, Монголыг Манжийн (Хятадын) засаг захиргааны шууд нэг хэсэг, дотоод муж болгон хувиргах зэрэгт чиглэгдэж байв.

## Сандо амбанг хөөв
Манжаас тусгаар болохын тулд эхлээд Хүрээнд байсан манжийн Сандо амбанг зайлуулах шаардлагатай болсон юм. Тиймээс халхын нутаг бүрээс сайн дурын цэрэг эрсийг цуглуулж, үүнээс зүрх алдан айсан Сандо зугтан Хүрээн дахь Оросын консулын газар хоргодон, 1911 оны 12 дугаар сарын 4-д орос цэргээр хамгаалуулан Хиагтаар дамжин Монгол нутгаас зугтан гарсан юм.

## Анхны яамд
Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын яам нь 5 яамдаас бүрдэж байв. Гадаад хэргийг эрхлэн шийтгэх яам Чин ван Минжиддоржийн Ханддорж /Одоогийн Гадаад хэргийн яам/, Цэргийн яам Эрдэнэ далай ван Ваанчигийн Гомбосүрэн /Одоогийн Батлан хамгаалах яам/, Сангийн яам Түшээ гүн Гадинбалын Чагдаржав / Одоогийн Сангийн яам/, Шүүх яам Эрдэнэ ван Мижиддоржийн Намсрай, Дотоод явдлын яам Да лам Цэрэнчимэд /одоогийн Хууль зүй, дотоод хэргийн яам/ нарын сайдтайгаар байгуулагдав. Эдгээр сайд нарын эрх мэдлийн зөрчилдөөний улмаас тэдний дээр ерөнхий сайдаар Сайн Ноён хан Намнансүрэнг тавьжээ.

## 100 жилийн ой
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр “Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ой”-г тэмдэглэх тухай Зарлиг 2008 оны 12 дугаар сарын 28-нд гаргаж Арвантавдугаар жарны Цагаагчин гахай жилийн өвлийн дунд сарын шинийн есөн буюу аргын тооллын 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ололтыг баталгаажуулж Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг даяар олноо тунхаглан зарласан түүхэн үйл явдлыг тохиолдуулан Монгол Улсад Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал өрнөсний 100 жилийн ойг 2011 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр /Үндэсний эрх чөлөөний өдөр/ орон даяар тэмдэглэхээр болсон.

## Эшлэл
*Н.Магсаржав Монгол Улсын шинэ түүхээс УБ, 1994


Ангилал:20-р зууны хувьсгал
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Монголын хувьсгал
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс
Мутаци

Удамшлын материаллаг үндэс болох ген, хромосомын түвшинд гарах хувьслыг мутаци буюу удамших хувьсал гэнэ.

## Ангилал
### Шалтгаанаар нь
*Аяндаа үүссэн мутаци - Организм хэвийн үйл ажиллагаа явуулж байсан ч мутаци үүсдэг.
*Нөлөөллөөр үүссэн мутаци - Ямар нэг хортой агентуудын нөлөөгөөр үүсдэг.

### Мутаген
Мутацийг үүсгэж байгаа хүчин зүйлүүдийг **мутаген** гэх бөгөөд дараах байдлаар ангилна.
*Физикийн хүчин зүйл: цацраг туяа, цахилгаан соронзон орон, температур гэх мэт.
*Химийн мутаген: байгалийн нэгдлүүд, үйлдвэрийн хог хаягдал, эмийн бодисууд гэх мэт.
*Биологийн мутаген: вирус, паразитууд, тэдгээрийн бодисын солилцооны бүтээгдэхүүн гэх мэт орно. 

### Байрлалаар нь
*Бөөмийн мутаци
*Генийн:
**Генийн мутаци 1: нэг генийн төвшинд гарсан цэгэн мутаци
**Генийн мутаци 2: генийн хувьд гарсан өөрчлөлт
*Хромосомын
**Хромосомын мутаци 1: нэг хромосомд гарсан өөрчлөлт
**Хромосомын мутаци 2: нэгээс олон тооны  хромосомд гарсан өөрчлөлт
*

### Хромосомд гарсан өөрчлөлтөөр нь
*Бэлгийн эсийн мутаци
*Биеийн эсийн мутаци гэж ангилна.

### Хромосомын мутацийн хэлбэрүүд
*Делец: бүтэн ген эсвэл генийн тодорхой нэг хэсэг тасарч алга болох.
*Дупликац: хромосомын тодорхой нэг хэсэг хоёрчлогдох.
*Транслокац: хромосомын тодорхой нэг хэсэг тасраад өөр газар байрлах.
*Инверс: хромосомын нэг хэсэг тасраад 180o эргээд буцаж залгагдах.
*Инсерц: генийн хооронд ямар нэг хэсэг чихэж орох.

### Нэг нуклеотидын солио
*Нон–сенс: утгатай код утгагүй кодоор солигдох.
*Мин–сенс: утгатай код утгатай кодоор солигдох.

### Бусад
:Динамик буюу экспансив мутаци: нэг үеэс дараагийн үед шилжих тусам тодорхой нэг дараалал уртсаж байх.
:Микроделеци: 1-2 нуклеотид тасарч алга болох.
:Кодын хүрээний шилжилт: аль нэг нуклеотид алдагдах эсвэл нэмэгдсэнээс кодын бүтцэд өөрчлөлт орж өөр амин хүчил, улмаар буруу уураг үүсэх.

Ангилал:Эволюци
Ангилал:Генетик
Колийн хойг

ба Цагаан тэнгисийн хооронд орших Колийн хойгийн байршил]]
**Колийн хойг** () нь Оросын Холбооны Улсын баруун хойд хэсэгт орших хойг юм. Мурманск мужид харьяалагдах бөгөөд хойд талаараа Баренцын тэнгис, зүүн ба өмнөд талаараа Цагаан тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. 100 000км2 орчим талбайтай. Хойд хэсэг нь эгц цавчим хад асга бүхий өндөрлөг шинж чанартай бол өмнөд хэсгээр нь тэгш тал зонхилно.

Хойд хэсэг нь дулаан урсгалын нөлөөгөөр харьцангуй дулаахан бөгөөд дундаж температур нь 1 сард -10℃, 7 сард 10℃ болно. Өмнөд хэсэг нь тайга, хойд хэсэг нь тундрын бүст хамаарна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Европын хойг
Ангилал:Оросын хойг
Ангилал:Хойд мөсөн далайн хойг
Ангилал:Мурманск мужийн газар зүй
Хотжилт

[thumb|300px|[Хонконг|Хонконгтой залгаа орших Шенжень хотын байдал. 1980-аад оноос хотжилт эрс түргэсч, хэдхэн жилийн дотор 6 сая хүн ам бүхий том хот болон хувирчээ.]]
**Хотжилт** гэдэг нь ямар нэгэн улс, орон нутагт хотын хүн ам хөдөөний хүн амаас олон болж, төвлөрөн суурьших үзэгдлийг хэлнэ.

## Хотжилтын явц 
2005 онд НҮБ-ээс гарсан "Дэлхийн хотжилтын төлөв байдал" хэмээх илтгэлд "20-р зуун нь дэлхийн хүн амын дунд хотжилт эрс хурдацтай явагдсан үе байлаа" хэмээн онцолсон байдаг. 1900 онд 220 сая буюу дэлхийн хүн амын 13% байсан хотын хүн ам 1950 онд 732 сая (29%), 2005 онд 3 тэрбум 200 сая (49%) болж өссөн байна. Тус илтгэл ёсоор 2030 онд хотын хүн ам дэлхийн хүн амын 60% буюу 4 тэрбум 900 сая болно гэж таамаглаж байгаа юм.

Хотжилтын хувь хөгжингүй орнуудад харьцангуй их боловч хөгжиж буй орнуудад хотжилтын хурдац сүүлийн жилүүдэд эрс нэмэгдэж байна.

## Хотжилт ба хот төлөвлөлт 
[thumb|220px|[Сингапурын шинэ дүүрэг Букит Баток. Хот төлөвлөлтийн дагуу баригдсан аж.]]
Хотжилт нь аяндаа явагдахаас гадна, хүний төлөвлөгөөний дагуу явагдаж болно. Хотын захад шинэ хорооллуудыг урьдчилан батлагдсан төлөвлөгөөнд үндэслэн барьж байгуулах нь бий.

## Мөн үзэх 
[thumb|300px|Даниэл Бурнхэмийн [Чикаго хотын хот төлөвлөлт (1909 он)]]
* Хот
* Хот төлөвлөлт

## Цахим холбоос 
* Urban conglomerates
* Urbanisation worldwide - World Bank 2005 WDIs (PDF file)
* City Program — courses and free public lectures on urban development from Simon Fraser University
* The Natural History of Urbanization, by Lewis Mumford
* A Dynamic Map of the World Cities' Growth

## Эшлэл 
Ангилал:Хотын нийгэм
Ангилал:Хот төлөвлөлтийн онол
Ангилал:Суурьшлын газар зүй
Ангилал:Нийгмийн хувьсал
Андаманы тэнгис

**Андаманы тэнгис** (, Тай хэл: *อันดามัน*) нь Энэтхэгийн далайн нэгэн тэнгис бөгөөд Малайн хойг, Андаманы арлууд, Никобарын арлуудаар хашигдан оршино.
Эргийн урт 1200км орчим, баруунаас зүүн тийш 650км өргөн, 797,700км2 талбай бүхий, дундаж гүн нь 870 метр болно. Хамгийн гүн хэсгээрээ 3,777 метр хүрнэ.
Өмнөд хэсгээрээ Малаккын хоолойтой холбогдоно.

Ангилал:Энэтхэгийн далайн тэнгис
Ангилал:Индонезийн ус зүй
Ангилал:Малайзын ус зүй
Ангилал:Мьянмарын ус зүй
Ангилал:Тайландын ус зүй
Ангилал:Энэтхэгийн ус зүй
Бруны тогтмол

**Бруны тогтмол** () нь математикийн тогтмолуудын нэг бөгөөд *B*2 гэж тэмдэглэгддэг. Уг тогтмол нь ихэр анхны тоонуудын урвуунуудын нийлбэрийн хязгаараар илэрхийлэгдэнэ. Өөрөөр хэлбэл,
:B_2 = \left(\frac{1}{3} + \frac{1}{5}\right)
+ \left(\frac{1}{5} + \frac{1}{7}\right)
+ \left(\frac{1}{11} + \frac{1}{13}\right)
+ \left(\frac{1}{17} + \frac{1}{19}\right)
+ \left(\frac{1}{29} + \frac{1}{31}\right) + \cdots
болно. Энэ нь төгсгөлөг, төгсгөлөг бус алин болох нь тодорхойгүй боловч Вигго Брун 1919 онд уг нийлбэрийг нийлдэг болохыг тогтоосон байна. Энэ нь анхны тоонуудын урвуунуудын нийлбэр сарнидаг гэдэгтэй харьцуулбал сонирхолтой юм. Хэрэв эсрэгээрээ, Бруны нийлбэр нь сарнидаг байсан бол ихэр анхны тоонуудын тоо төгсгөлгүй олон болох нь илэрхий боловч, нийлдэг гэдэг нь тогтоогдсоноор ихэр анхны тоонуудын тоо төгсгөлөг, төгсгөлөг бус алин болох нь тодорхойгүй хэвээр үлджээ. Мөн энэхүү нийлбэр нь рационал, иррационал алин болох нь ч мэдэгдээгүй байгаа.
Томас Р.Найсли 10-ын 14 зэрэг хүртэлх хэсгийн нийлбэрийг тооцоолж, *B*2-ыг ойролцоогоор 1.902160578 гэж таамаглажээ. Цаашилбал, уг нийлбэрийг тооцоолж байх үедээ Pentium FDIV-гийн алдааг нээн илрүүлсэн түүхтэй. Өнөөдрийг хүртэл хамгийн нарийвчлалтай тооцооллыг 2002 онд Паскал Себа, Патрик Демишел 2 гаргасан бөгөөд 10-ын 16 зэрэг хүртэлх хэсгийн нийлбэр нь 
:*B*2 ≈ 1.902160583104
болж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл 1.9 2 болох нь батлагдсан хэдий ч *B*2 4 гэж тэмдэглэнэ. 4 ихэр анхны тоо гэдэг нь (5, 7, 11, 13), (11, 13, 17, 19), (101, 103, 107, 109) гэх мэт 2-ын зөрүүтэй 4 анхны тоог хэлдэг. Иймд *B*4-г дараах аргаар тодорхойлж болно.
:B_4 = \left(\frac{1}{5} + \frac{1}{7} + \frac{1}{11} + \frac{1}{13}\right)
+ \left(\frac{1}{11} + \frac{1}{13} + \frac{1}{17} + \frac{1}{19}\right)
+ \left(\frac{1}{101} + \frac{1}{103} + \frac{1}{107} + \frac{1}{109}\right) + \cdots
Энд 
:*B*4 = 0.87058 83800 ± 0.00000 00005
гэж таамагладаг.

Ангилал:Тооны онол
Ангилал:Онцгой тоо
Андаманы арлууд

thumb|Сансраас авсан зураг
**Андаманы арлууд** () нь Бенгалын буланд орших, Энэтхэгийн харьяаны арлууд юм. Өмнө талд нь орших Никобарын арлуудын хамт Андаман, Никобарын арлуудын тусгай бүсийг бүрдүүлнэ.

Умард өргөргийн 10 хэм 30 минутаас 13 хэм 30 минутын хооронд хойноос урагш сунасан байдалтай, том жижиг 302 арлаас тогтоно.

Нийт талбай нь 6,340км&sup2; бөгөөд төв нь Порт Блэйр юм.

Хүн амын ихэнх нь Өмнөд Андаман, Дунд Андаман, Хойд Андаман хэмээх 3 арал дээр голлон оршин суух бөгөөд Бага Андаман арал зэрэг 276 арал дээр хүн амьдардаггүй.

1857 оноос Английн цөллөгийн газар болгон ашиглаж, колоничлол явагдаж эхэлжээ. Хожим бирм, энэтхэгүүд олноор шилжин суурьшиж, нутгийн уугуул иргэдтэй холилдсоноор өнөөгийн Андаманы арлуудын оршин суугчдын бүрдүүлэх болжээ.

Ангилал:Андаман-Никобар
Ангилал:Энэтхэгийн арал
Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал
Ихэр анхны тоонууд

**Ихэр анхны тоонууд** гэдэг нь зөрүү нь 2 байх 2 анхны тоон хосыг хэлнэ. Жишээлбэл, 3 ба 5, 11 ба 13, 857 ба 859-ууд нь ихэр анхны тоонууд болно.

Анхны тоонууд төгсгөлгүй олон болох нь Эртний Грекийн үед мэдэгдэж байсан боловч ихэр анхны тоонууд төгсгөлгүй олон эсэх нь одоо болтол тодорхойгүй.

## Одоогоор олдоод буй хамгийн том ихэр анхны тоонууд 
2007 оны байдлаар олдоод буй хамгийн том ихэр анхны тоонууд нь 58711 оронтой тоонууд болох
:2,\!003\!,\!663,\!613 \cdot 2^{195000} \pm 1
болно. Эдгээр нь 2007 оны 1 сард олджээ.

(※2,003,663,613 = 3 × 7 × 487 × 195919)

## Ихэр анхны тооны шинжүүд 
* 3-с бусад бүх ихэр анхны тоонууд нь 6*n* - 1 буюу 6*n* + 1 хэлбэрээр илэрхийлэгдэнэ. Энд *n* нь натурал тоо.
* *x*-с бага ихэр анхны тоонуудын тоо нь хамгийн ихдээ *O*(*x*/(log *x*)2) болно. Иймд, *p* ба *p* + 2 нь анхны тоонууд гэж үзвэл, 
:B = \sum_p \left( \frac{1}{p} + \frac{1}{p+2} \right)
(Бүх ихэр анхны тоонуудын урвуунуудын нийлбэр) нь нийлнэ (Брун, 1919). Энэхүү нийлбэр （1.90195……）-ийг Бруны тогтмол гэнэ.
* *p* + 2 нь хамгийн ихдээ 2 ширхэг анхны тооны үржвэр хэлбэрт тавигддаг анхны тоо *p* нь төгсгөлгүй олон оршин байдаг (Чен Жинг Рун, 1966).
* Бүхэл тоо *n* ба *n* + 2 нь хоёул анхны тоо байхад л 4 [(*n* - 1)! + 1] + *n* ≡ 0 (mod *n*(*n* + 2)) тэнцэтгэл биелнэ (Клемент, 1949).
* 2005 онд Даниэл Голдстон дараах тэнцэтгэлийг баталсан:
:\liminf_{n\to\infty}\frac{p_{n+1}-p_n}{\log p_n}=0

## Мөн үзэх 
* Анхны тоо
* Гурван ихэр анхны тоо
* Дөрвөн ихэр анхны тоо

## Холбогдох ном, зохиолууд 
* V. Brun, Le crible d'Erathostene et la theoreme de Goldbach, Videnskapsselskapets Skrifter Kristiania, Mat.-nat. K1. 1920, No. 3, 36 pages.
* J. R. Chen, On the representation of a large even integer as the sum of a prime and the product of at most two primes, I, Sci. Sinica, 16(1973), 157-176 and II, ibid. 21(1978), 421-430.
* H. Davenport, Multiplicative Number Theory, 3rd edition, Springer-Verlag, 2002.
* H. Halberstam and H. E. Richert, Sieve Methods, Academic Press, 1974.
* M. B. Nathanson, Additive Number Theory: The Classical Bases, Springer-Verlag, 1996.
* P. Sebar, Counting twin primes and Brun's constant new computation, NMBRTHRY@listserv.nodak.edu mailing list, 2002

## Гадаад холбоос 
* "Proof of Infinitely many Twin Primes" - Ихэр анхны тоонууд төгсгөлгүй олон болохыг баталсан бүтээл. Хожим алдаатай болох нь илэрсэн.

Ангилал:Тооны онол