open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бүрдний хөгчүү

**Бүрдний хөгчүү**, *Tringa stagnatilis*, нь жижиг ус гатлагч шувуу юм. Тэд Европын зүүн хэсэг болон төв Азийн задгай өвсөрхөг тал болон чийглэг тайгад амьдарна.
Бүрдний хөгчүү нь Үхэр хөгчүүтэй их төстэй ба урт нарийн хошуу, зэгзгэр урт шаравтар хөлтэй. Бор сааралдуу өнгийн бие нь өвөл болоход нилээд цайвар зүстэй болдог.
Тэд нүүдлийн шувуу бөгөөд Африк, Энэтхэг, өмнөд Ази болон Австралид өвөлжинө.

Гол идэш тэжээл нь шавж хорхой юм.

## Зургийн цомог 

File:Marsh Sandpiper (Tringa stagnatilis) in Hyderabad, AP W IMG_2400.jpg|Энэтхэгт.
File:Common Redshank (Tringa totanus) with Marsh Sandpiper (Tringa stagnatilis) W IMG 6964.jpg|Үхэр хөгчүүний хамт.
File:Common Redshank (Tringa totanus) with Marsh Sandpiper (Tringa stagnatilis) W IMG 6961.jpg|Үхэр хөгчүүний хамт.
File:Marsh Sandpiper (Tringa stagnatilis) & Black-winged Stilt (Himantopus himantopus) W IMG 4481.jpg|
File:Marsh Sandpiper (Tringa stagnatilis) in Hyderabad W IMG 4444.jpg|Энэтхэгт. 
Tringa stagnatilis MHNT.ZOO.2010.11.117.19.jpg 

## Эшлэл
* **Hayman**, Peter; Marchant, John & Prater, Tony (1986): *Shorebirds: an identification guide to the waders of the world*. Houghton Mifflin, Boston. ISBN 0-395-60237-8
* **Pereira**, Sérgio Luiz & **Baker**, Alan J. (2005): Multiple Gene Evidence for Parallel Evolution and Retention of Ancestral Morphological States in the Shanks (Charadriiformes: Scolopacidae). *Condor* **107**(3): 514–526. DOI: 10.1650/0010-5422(2005)107[0514:MGEFPE]2.0.CO;2 HTML abstract

## Цахим холбоос 
* Marsh Sandpiper videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Avibase

Ангилал:Хомноотынхон
Ангилал:Евразийн шувууд
Шугуйн хөгчүү

**Шугуйн хөгчүү**, ***Tringa glareola***, нь Хомноотынхон овгийн жижиг ус гатлагч шувуу юм. Тэд Европ, Азийн чийглэг газар нутаглана. Өвөл болоход Африк, өмнөд Азируу, Энэтхэгт нүүдэллэн очдог.
## Гадаад төрх
Тэд Сүүлцагаан хөгчүүтэй их төстэй ба богино нарийн хошуу, уртдуу шар хөлтэй. 
Мөн Улаанхөлт хөгчүү, Бүрдний хөгчүү нь ойр холбоотой зүйлүүд болно. Эдгээр гурван зүйл хөгчүү нь улаан, эсвэл шаравтар хөл, боровтор зүсмийн өд сөдтэй байна.

## Зан авир
Шугуйн хөгчүү нь нүүдлийн болон өвөлжих үедээ ихэвчлэн цэнгэг уст газар таарна. Шавартай чийглэг хөрснөөс өт хорхой, шавьж барин хооллодог. Газар үүрээ засах ба бусад шувууны орхисон үүрэнд үүрлэх нь бий.

## Цахим холбоос 
* *Shorebirds: an identification guide to the waders of the world*. Houghton Mifflin, Boston. ISBN 0-395-60237-8
* Multiple Gene Evidence for Parallel Evolution and Retention of Ancestral Morphological States in the Shanks (Charadriiformes: Scolopacidae). *Condor* **107**(3): 514–526. DOI:10.1650/0010-5422(2005)107[0514:MGEFPE]2.0.CO;2 PDF fulltext
*  Observations on the birds of Kwajalein Atoll, including six new species records for the Marshall Islands. *Micronesica* **38**(2): 221–237. PDF fulltext
*  Observations of migrants and other birds in Palau, April-May 2005, including the first Micronesian record of a Richard's Pipit. *Micronesica* **39**(1): 11-29. PDF fulltext
* Noteworthy Bird Records for Micronesia, with a Summary of Raptor Sightings in the Mariana Islands, 1988-1999. *Micronesica* **32**(2): 257-284. PDF fulltext

Ангилал:Хомноотынхон
Буурал хөгчүүхэй

**Буурал хөгчүүхэй**, *Tringa brevipes* нь Хомноотынхон овгийн жижиг ус гатлагч шувуу юм. Урьд **Буурал хөгчүү** гэгдэж байсан.

## Гадаад төрх
Энэ шувуу нь Улаанхөлт хөгчүүтэй биеийн хэлбэр хэмжээ төстэй юм. Ар нуруун хэсэг, нүүр, хүзүү нь саарал ба гэдэс хэвлий нь цагаан. Богино шаравтар хөлтэй ба хошууны үзүүр нь хар өнгөтэй. 

## Зан авир
Буурал хөгчүүхэй Сибирь, Монголын голын сайр чулуурхаг хэсгээр нутаглан, газар үүрээ засдаг. Заримдаа өөр шувууны орхисон хучин үүрэнд үүрлэнэ. Тэд нүүдлийн шувуу бөгөөд зүүн өмнөд Ази, Австралид өвөлждөг. Ховор тохиолдолд Хойд Америк, Европын баруун хэсэгт таарна.

## Ном зүй 
**Shorebirds* by Hayman, Marchant and Prater ISBN 0-7099-2034-2
* **Hayman**, Peter; Marchant, John & Prater, Tony (1986): *Shorebirds: an identification guide to the waders of the world*. Houghton Mifflin, Boston. ISBN 0-395-60237-8

## Цахим холбоос 
* **Banks**, Richard C.; Cicero, Carla; Dunn, Jon L.; Kratter, Andrew W.; Rasmussen, Pamela C.; Remsen, J. V. Jr.; Rising, James D. & Stotz, Douglas F. (2006):  Forty-seventh Supplement to the American Ornithologists' Union Check-list of North American Birds. *Auk* **123**(3): 926–936. DOI: 10.1642/0004-8038(2006)123[926:FSTTAO]2.0.CO;2 PDF fulltext
* **Pereira**, Sérgio Luiz & **Baker**, Alan J. (2005): Multiple Gene Evidence for Parallel Evolution and Retention of Ancestral Morphological States in the Shanks (Charadriiformes: Scolopacidae). *Condor* **107**(3): 514–526. DOI: 10.1650/0010-5422(2005)107[0514:MGEFPE]2.0.CO;2 HTML abstract

Ангилал:Хомноотынхон
Цэлдэн хөгчүүхэй

**Цэлдэн хөгчүүхэй**, *Tringa incana* нь дундаж хэмжээний ус гатлагч шувуу юм. Гадаад төрхөөр ойр холбоотой Буурал хөгчүүхэйтэй төстэй.  

Зуны улиралд Аляска болон Канадын баруун хойд зүгт таарна. Цэлдэн хөгчүүхэй усны элдэв шавьж, үет хөлтөн зэргээр хооллодог.
Эмэгчин нь оливын ногоон өнгөтэй 4 өндөг гаргаж, ээлжлэн дарна.

## Ном зүй 
* Richard Sale: *A Complete Guide to Arctic Wildlife.* Christopher Helm, London 2006, ISBN 0-7136-7039-8.

## Цахим холбоос 
* **Banks**, Richard C.; Cicero, Carla; Dunn, Jon L.; Kratter, Andrew W.; Rasmussen, Pamela C.; Remsen, J. V. Jr.; Rising, James D. & Stotz, Douglas F. (2006):  Forty-seventh Supplement to the American Ornithologists' Union Check-list of North American Birds. *Auk* **123**(3): 926–936. DOI: 10.1642/0004-8038(2006)123[926:FSTTAO]2.0.CO;2 PDF fulltext
* **Pereira**, Sérgio Luiz & **Baker**, Alan J. (2005): Multiple Gene Evidence for Parallel Evolution and Retention of Ancestral Morphological States in the Shanks (Charadriiformes: Scolopacidae). *Condor* **107**(3): 514–526. DOI: 10.1650/0010-5422(2005)107[0514:MGEFPE]2.0.CO;2 HTML abstract

Ангилал:Хомноотынхон
Алаг хайргач

**Алаг хайргач** (*Arenaria interpres*) нь жижиг ус гатлагч шувуу юм. Тэд Еврази, Хойд Америкт нутаглах ба өвлийн улиралд өмнө зүгийн дулаан орнуудад нүүдэллэдэг.

## Гадаад төрх
Энэ жижиг бахимдуу биетэй шувуу нь 22-24 см урт, далавчаа дэлгэхэд 50-57 см ба 85-150 гр жинтэй байна. Хошууны урт 2-2.5 см ба үл мэдэг дээш махийсан хэлбэртэй. Хөл нь богиновтор, 3.5 см ба тод улбар шар өнгөтэй.

## Зан авир
Алаг хайргач нь хүйтэн сэрүүн болон дулаан уур амьсгалд зохицон амьдардаг. Харьцангуй урт настай ба дундажаар 9 наслана. Хамгийн урт насласан нь 19 жил байв. Алаг хайргач 2 наснаас үржилд орно. 
Гол идэш тэжээл нь өт хорхой, шавьж ба өндөг, улай сэг, ургамал зэргээр хооллодог. Мөн үет хөлтөн, нялцгай биетэн зэрэг иддэг.

Энэ шувуу голдуу олноор сүрэглэн амьдарна.

### Үржил
Алаг хайргач 11 см голчтой, 3 см гүнзгий үүр засаж 2-5 өндөг гаргана. Өндөг нь 41х29 мм, 17.9 гр жинтэй байдаг. Голдуу цайвар бор ногоондуу өнгөтэй. 22-24 хоног дарж ангаахай гарна. 

## Эшлэл
**A Field Guide to the Nests, Eggs and Nestlings of British and European Birds*. Collins, London.
* BirdFacts: profiles of birds occurring in Britain & Ireland (v1.1, Jan 2006). BTO Research Report 407, BTO, Thetford (http://www.bto.org/birdfacts).
* (1995) *Hamlyn Photographic Guide to the Waders of the World*. Hamlyn, London.
*(1998) *Birds of the Western Palearctic: Concise Edition* Vol. 1. Oxford University Press, Oxford.

## Цахим холбоос 
* Ruddy Turnstone, Birds of Nova Scotia
* Ruddy Turnstone, Cornell Lab of Ornithology

Ангилал:Хомноотынхон
Тольт хартотол

**Тольт хартотол** (*Acridotheres cristatellus*) нь Тодолынхон овгийн шувуу юм. Хятадын зүүн өмнөд хэсгээс гаралтай.
Ангилал:Тодолынхон
Ягаан тодол

**Ягаан тодол**, урьд **Ягаан жимсэн тодол** гэгдэж байсан, ***Sturnus roseus*** нь Тодолынхон овгийн шувуу юм. Энэ шувуу нь Европын зүүн хэсгээс Азийн өмнөд хэсэг хүртэл нутаглах ба нүүдэллэн Энэтхэг, Азийн  дулаан бүсэд өвөлждөг.
Нас бие гүйцсэн нь андашгүй зүстэй, их бие нь ягаан, хөл болон хошуу нь цайвар ягаан ба толгой, сүүл, далавч нь гялалзсан хар өнгөтэй юм.  

## Зургийн цомог 

Rosy Starling (Sturnus roseus) near Hyderabad W IMG 4902.jpg|
Rosy Starling (Sturnus roseus) near Hyderabad W IMG 4900.jpg| 
Rosy Starling (Sturnus roseus) near Hyderabad W IMG 4838.jpg|
Rosy Starling (Sturnus roseus) near Hyderabad W IMG 4837.jpg|
Rosy Starling (Sturnus roseus) near Hyderabad W IMG 4832.jpg| 
Rosy Starling (Sturnus roseus) near Hyderabad W3 IMG 4832.jpg| 
Rosy Starling (Sturnus roseus) near Hyderabad W2 IMG 4838.jpg|Энэтхэгт. 
Rosy Starling (Sturnus roseus) near Hyderabad W2 IMG 4832.jpg|Энэтхэгт. 
Rosy Starling (Sturnus roseus) feeding W IMG 4834.jpg|Хооллож байна. 
Rosy Starling with Brahminy Starling I3m IMG 9806.jpg|
Rosy Starling I IMG 9808.jpg|
Rosy Starling (Sturnus roseus)- Non-breeding in Vadodara W Pix 010.jpg| 

## Эшлэл
* (2006): A phylogenetic supertree of oscine passerine birds (Aves: Passeri). *Zool. Scripta* 
* (1998): *The complete birds of the western Palaearctic on CD-ROM*. Oxford University Press. ISBN 0-19-268579-1

## Цахим холбоос 
* Cyberbirding Rosy Starling pictures

Ангилал:Тодолынхон
Лууван

**Лууван** нь нэг төрлийн ургамал, хүнсний ногоо бөгөөд Афганистанаас гаралтай гэгддэг. Улбар шар өнгөтэй, урт гонзгой хэлбэртэй, үндсэрхэг ургамал ба цагаан цэцэг цэцэглэдэг. 
Урт нарийн хэлбэртэй дорнын зүйл, богино бүдүүн өрнийн зүйл гэж ерөнхий 2 хуваагдана. Аль аль нь эрт дээр үеэс тариалагдаж байв. Лууван нь 1 ба 2 наст ургамал бөгөөд Афганистанаас дэлхий даяар тархжээ. Энэхүү ургамал нь каротин, А витаминаар баялаг ба мөн В, С витамин, төмөр, кальци агуулдаг.
Дэлхийн хамгийн том лууван нь Аляскад тарьсан 8.6 кг жинтэй лууван байв.

## Зургууд

Image:Wilde wortel plant Daucus carota.jpg|Зэрлэг лууван
Image:Carrots of many colors.jpg|Янз бүрийн өнгөтэй лууван.
Image:Carotte.JPG|

## Цахим холбоос 
* World Carrot Museum
* 25 Facts About Carrots
* 
* Carrot and Garlic Genetics - diverse information on carrots, with links to more (USDA)
* Carrot Cooking and purchasing tips
* 
* 
* 
* *Daucus carota sativus* - Plants For a Future database entry
* 

Ангилал:Хүнсний ногоо
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Хүнсний ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Эмийн ургамал
Бужмаг хөөндэй

**Бужмаг хөөндэй** (*Turdus viscivorus*) нь Хөөндэйнхэн овгийн шувуу юм. Тэд Европ, Азид тархан нутаглах ба хойд зүгийн хэсэг нь өвлийн улиралд өмнө зүгт нүүдэллэн өвөлждөг. 

## Гадаад төрх 
Энэ хөөндэй нь 27 см урт, Дууч хөөндэйнээс арай том юм. Эрэгчин, эмэгчин нь төстэй ба ар нуруу нь бор сааралдуу зүстэй. 
 

## Идэш тэжээл 
Бужмаг хөөндэй холимог идэштэн ба өт хорхой болон жимсээр хооллоно.

## Цахим холбоос 
* Page from British Garden Birds
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Хөөндэйнхэн
Ухаа хөгт

**Ухаа хөгт** (*Glareola maldivarum*), урьд **Ухаа сугат хөгт** гэгдэж байсан, нь Хөгтийнхөн овгийн шувуу юм. 
Энэхүү шувуу нь орой үдэш усны ойролцоо, эсвэл задгай тал газар шавьж хорхой хайн барьж иднэ. Ухаа хөгт зүүн өмнөд Ази, Энэтхэгийн хойд хэсэг, Хятад, Монгол, Европт нутаглах ба өвлийн улиралд Энэтхэг, Индонез, Австралируу нүүдэллэдэг. Газар үүрээ засаж, 2-3 өндөг гаргана. 

## Гадаад төрх 
Биеийн урт нь 23-26.5 см, далавчаа дэлгэхэд 59-64 см юм.
Ухаа хөгт нь богино хөл, урт далавч, урт салаа сүүлтэй. Хошуу нь богино ба нисэж байхдаа жавьж барьж идэхэд зохилджээ. Нуруу, толгой нь хар, далавч нь бор ба нислэгийн дэвүүр өд нь хар байна. Далавчны өвөр хэсэг нь хүрэн өнгөтэй.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хөгтийнхөн
Матигар хөгчүүлэг

**Матигар хөгчүүлэг** (***Xenus cinereus***) нь Хомноотынхон овгийн жижиг ус гатлагч шувуу бөгөөд ***Xenus*** төрлийн ганц зүйл болно.

## Гадаад төрх 
thumb|250px|left|Энэтхэгт.
Эгэл хайргын хөгчүүнээс биеэр арай томхон буюу 22-25 см урт, далавчаа дэлгэхэд 57-59 см, дээш матигар хошуутай байна. Нуруун хэсэг нь хар саарал, гэдэс хэсэг нь цагаан, шар хөлтэй.

## Тархац 
Энэ шувуу нь Финландаас Сибирь хүртэл усны дэргэдэх чийглэг газар, тайгад амьдарна. Өвөл болоход Африк, өмнөд Ази, Австралируу нүүдэллэдэг. Ховор тохиолдолд баруун Европт таарна. 

Тэд элдэв хорхой шавжийг хөөж барин иддэг. Заримдаа барьсан олзоо голын усанд угаах явдал ажиглагдана. 5-7 сард голдуу 3-4 өндөг гаргадаг. Өндгөө 22-24 хоног дарна.

## Зургийн цомог 

File:Terek Sandpiper, Little Stint, Marsh Sandpiper, C Redshank W IMG 6891.jpg|
File:Terek Sandpiper, Little Stint, Marsh Sandpiper, C Redshank W2 IMG 6891.jpg|
File:Terek Sandpiper & Little Stint (Calidris minuta) W4 IMG 6891.jpg|

## Цахим холбоос 
*  *Cenozoic Birds of the World, Part 1: Europe*. Ninox Press, Prague. ISBN 80-901105-3-8 PDF fulltext
* RAG-1 sequences resolve phylogenetic relationships within charadriiform birds. *Mol. Phylogenet. Evol.* **29**(2): 268-278.  (HTML abstract)
* A supertree approach to shorebird phylogeny. *BMC Evol. Biol.* **4**: 28.  PDF fulltext Supplementary Material
* Observations of migrants and other birds in Palau, April-May 2005, including the first Micronesian record of a Richard's Pipit. *Micronesica* **39**(1): 11-29. PDF fulltext
* The first documented record of Terek Sandpiper Xenus cinereus for Brazil. *Revista Brasileira de Ornitologia* **14**(4): 460-462 [English with Portuguese abstract]. PDF fulltext
* New and Noteworthy Bird Records for Micronesia, 1986–2003. *Micronesica* **37**(1): 69-96. HTML abstract

Ангилал:Хомноотынхон
Эгэл хайргын хөгчүү

**Эгэл хайргын хөгчүү**, ***Actitis hypoleucos***, нь жижиг ус гатлагч шувуу юм. Энэхүү шувуу нь Европ, Азийн сэрүүн бүсэд нутаглах ба өвөл болоход Африк, өмнөд Ази, Австралируу нүүдэллэнэ. Эгэл хайргын хөгчүү ус гатлан алхаж шавьж, үет хөлтөн болон өт зэргээр хооллоно. Цэнгэг усны ойролцоо газар үүрээ засаж, 3-5 өндөг гаргах ба 21-23 хоног дардаг. 

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн нь  18-20 см урт, далавчаа дэлгэхэд  32-35 см байна. ар нуруун хэсэг нь бор саарал, өвөр хэсэг нь цагаан, богино, бараан шар өнгийн хөлтэй, хошуу нь үзүүр хэсэгтээ хар байдаг.

Foeragerende oeverloper-4961816.webm|thumb |Actitis hypoleucos
Common_Sandpiper_(Actitis_hypoleucos)_in_Hyderabad_W_IMG_6998.jpg|Нас бие гүйцсэн нь өвлийн улиралд.
Actitis hypoleucos 3 (Marek Szczepanek).jpg|Залуу
Common Sandpiper (Actitis hypoleucos) in Hyderabad, AP W IMG 2445.jpg|Энэтхэгт.
Actitis hypoleucos MHNT.jpg|* Actitis hypoleucos*

## Эшлэл 
*  Birds of the northern atolls of the North Solomons Province of Papua New Guinea. *Notornis* **51**(2): 91–102. PDF fulltext
*  *Shorebirds: an identification guide to the waders of the world*. Houghton Mifflin, Boston. ISBN 0-395-60237-8
*  Sunda Frogmouth *Batrachostomus cornutus* carrying its young. *Forktail* **6**: 77-78. PDF fulltext
*  Observations of migrants and other birds in Palau, April-May 2005, including the first Micronesian record of a Richard's Pipit. *Micronesica* **39**(1): 11-29. PDF fulltext

## Цахим холбоос 
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Хомноотынхон
Ангилал:Евразийн шувууд
Тагийн хайруулдай

**Тагийн хайруулдай**, *Prunella collaris*, нь Европ, Азийн сэрүүн бүсэд 2000 м дээш өндөрлөгт нутаглах нэгэн зүйл жижиг шувуу юм. Тэд голдуу суурин амьдрах ба өвөл болоход арай нам дор газар нутагладаг. Үүрээ хадны завсар, эсвэл бутанд засаж, 3-5 цэнхэр өндөг гаргадаг.
Биеийн урт нь 15-17.5 см ба эрэгчин, эмэгчин гадаад төрхөөр төстэй.

Image:Alpine Accentor- At Kullu distt. of Himachal (13000 ft.) I IMG 7155.jpg|
Image:Alpine Accentor- At Kullu distt. of Himachal (13000 ft.) I IMG 7156.jpg|
Prunella collaris collaris  MHNT.ZOO.2010.11.185.16.jpg |*Prunella collaris collaris * 

## Цахим холбоос 
* Alpine Accentor videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

* Alpine Accentor Information and photos at mybirdlists.com

Ангилал:Хайруулдайхан
Хималайн хайруулдай

**Хималайн хайруулдай**, (*Prunella himalayana*) нь Хайруулдайхан овгийн шувуу юм. Тэд   Афганистан, Балба, Хятад, Энэтхэг, Казахстан, Монгол, Бутан, Пакистан, Орос, Тажикистан, Туркменистан улсын нутагт таарна.

## Эшлэл
* BirdLife International 2004.  Prunella himalayana.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 27 July 2007.

Ангилал:Хайруулдайхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Сибирийн хайруулдай

**Сибирийн хайруулдай**, *Prunella montanella*, нь Хайруулдайхан овгийн жижиг шувуу ба Сибирь болон Уралын нурууны хоёр талаар нутагладаг. Өвөл болоход зүүн өмнөд Азируу нүүдэллэнэ. Ховор тохиолдолд баруун Европт таардаг.

Биеийн урт нь 13-14.5 см юм.

## Эшлэл
* Svensson, L., P.J. Grant, K. Mullarney and D. Zetterström (1999) Collins Bird Guide. HarperCollins, London. (ISBN 0-00-219728-6) 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хайруулдайхан
Ян Бос

**Ян Бос** (*Jan Bos*, 1975 оны 3 сарын 29) нь Нидерландын тэшүүрчин бөгөөд ойрын зайн дугуйчин юм. 

Тэрээр 1998 онд ойрын зайн дэлхийн аварга болж, Наганогийн олимпоос 1000 метрийн зайд мөнгөн медаль хүртжээ.

Бос 2002 оны Солт-Лэйк Ситийн олимпод мөн зайдаа дахин мөнгөн медаль хүртсэн.

2004 онд тэр Афины олимпод налуу тойрог замын дугуйн багийн төрөлд дүү Тео Бос (тус олимпоос хувийн төрөлд мөнгөн медаль зүүсэн) болон Тен Мюлдер нарын хамт эх орноо төлөөлөн оролцсон юм. Нидерландын баг Японы багт ялагдан 6-р байр эзэлжээ.

## гадны холбоос
*Ян Босын гэрэл зургууд

Ангилал:Нидерландын тэшүүрчин
Ангилал:Нидерландын дугуйчин
Ангилал:Нидерландын олимпын мөнгөн медальтан
Хайруулдай

**Хайруулдай** нь **Хайруулдайхан** овогт хамрах шувууд юм. Эдгээр жижиг шувууд гадаад төрхөөр богширготой маш төстэй ч, хөөндэй зэрэг шувуутай илүү ойр холбоотой аж. Биеийн урт нь 14-18 см, 25-35 гр жинтэй байна. Хурц, нарийн хошуутай ба өвөлд жимс, ургамлын үр зэргээр, зуны улиралд элдэв шавьж иддэг. 

Голдуу уулархаг бүсэд амьдарна. Ихэнх зүйл нь сүрэглэн бөөнөөр амьдардаг. Хосууд хамтран үүрээ засаж, 4 ш ногоон, эсвэл цэнхэр өндөг гаргана. Өндгөө 12 хоног дардаг.

## Зүйлүүд 
**ОВОГ: ХАЙРУУЛДАЙХАН**
* '*Төрөл: *Prunella'''*
** Тагийн хайруулдай, *Prunella collaris*
** Хималайн хайруулдай, *Prunella himalayana*
** Robin Accentor, *Prunella rubeculoides*
** Rufous-breasted Accentor, *Prunella strophiata*
** Сибирийн хайруулдай, *Prunella montanella*
** Шарга хайруулдай, *Prunella fulvescens''
** Radde's Accentor, *Prunella ocularis*
** Харомруут хайруулдай, *Prunella atrogularis*
** Козловын хайруулдай, *Prunella koslowi*
** Ойн бор харагчин, *Prunella modularis*
** Японы хайруулдай, *Prunella rubida*
** Maroon-backed Accentor, *Prunella immaculata*
** Yemen Accentor, *Prunella fagani*

## Цахим холбоос 
* Accentor videos on the Internet Bird Collection

Ангилал:Боршувуутан
Нургийн сойр

**Нургийн сойр** (*Tetrao parvirostris*) нь Орос, Монгол, Хятадын хөвч, ой тайгад амьдрах шувуу юм.
Их бие нь хар өнгө давамгайлсан, далавч болон сүүлний үзүүр хэсэгт том цагаан толботой.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Гургуулынхан
Моннис

**Моннис Интернэшнл ХХК** нь 1998 онд байгуулагдсан Монголын компани юм. Японы Ниссан мотор компанийн албан ёсны дистрибьютерээр анхлан үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. 1600 гаруй ажилтантай.
 
"Моннис Интернэшнл" компани автомашины салбарт *Ниссан*, уул уурхайн хүнд машин механизмын салбарт дэлхийд алдартай *Либхэрр*, *Терекс*, *Ле Турне*, *Кавасаки*, зам барилгын салбарт *Бомаг* гэх мэтчилэн дэлхийн шилдэг брэндүүдийг эх орондоо нэвтрүүлж байна.

## Он цагийн дараалал
*1998 - "Моннис Интернэшнл ХХК" нь "Ниссан Мотор" компанитай хамтын ажиллагаагаа эхлүүлж анх байгуулагдсан.
*2002 - Либхэрр группын албан ёсны борлуулагч болсон.
*2003 - "Fuchs"-ийн тос, тосолгооны материалыг нэвтрүүлж эхэлсэн.
*2003 - "Berco"-гийн засварын тоног төхөөрөмжийг нэвтрүүлсэн.
*2003 - "OutoTec Technology"-гийн албан ёсны төлөөлөгч болсон.
*2004 - "Good Year" группын албан ёсны борлуулагч болсон
*2005 - "Baldwin filters"-ийн албан ёсны борлуулагч болсон
*2006 - "BOMAG" группын албан ёсны борлуулагч болсон.
*2007 - "Terex" компанийн албан ёсны борлуулагч болсон.
*2007 - "LeTourneau Technologies" компаний албан ёсны борлуулагч болсон.
*2007 - Ansul брэндийн албан ёсны борлуулагч болсон.

## Гадны холбоос
*Албан ёсны сайт

Ангилал:1998 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Цэвдгийн ахууна

{{Taxobox
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| image =  Raichou 01.JPG
| image_width = 250px
| image_caption = (*Lagopus muta japonica*) Намрын улиралд.
| regnum = Амьтан
| phylum = Хөвчтөн
| classis = Шувуу
| ordo = Тахиатан
| familia = Гургуулынхан
| genus = *Lagopus*, *Ахууна*
| species = ***L. muta***
| binomial = *Lagopus muta*
| binomial_authority = (Montin, 1781)
| subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд
| subdivision = 
 20-30, доорхийг оролцуулаад:
* *L. m. muta* Скандинавын 
* *L. m. rupestris* Канадын
* *L. m. helvetica* }Альпийн
* *L. m. japonica* Японы
* *L. m. millaisi* Шотландын
| synonyms =
* *Tetrao mutus*  Montin, 1781
* *Lagopus mutus* (*lapsus*, see below)
}}

**Цэвдгийн ахууна**, *Lagopus muta*, урьд **Цэвдгийн цагаан ятуу** гэгдэж байсан, нь дундаж хэмжээний **Tetraonidae** овгийн шувуу юм. Хойд Америк, Еврази, Гренландын хадтай, уулархаг газар, тундрт амьдарна. Мөн Пиренейн уулс, Альпийн нуруу, Уралын нуруу, Алтайн нуруу, Япон улс зэрэг өргөн тархжээ.

## Гадаад төрх 
Энэ шувуу нь 31-35 см урт, улирлаас хамааран өд сөд нь гуужин солигддог. Өвөл болоход цагаан, зуны улиралд бор өнгөтэй. Эрэгчин нь сааралдуу ар нуруу, далавч болон өвөр хэсэг нь цагаан юм. Цагаан ахуунаас амьдралын зуршлаар буюу илүү өндөрлөг газарт нутаглах, мөн үл ялиг жижиг биеэр ялгарна.

## Идэш тэжээл 
Цэвдгийн ахууна голдуу хус, уд модны навч, холтос, бургасны гөлөг зэргээр хооллоно. Мөн янз бүрийн ургамлын үр, навч, цэцэг, жимс иддэг. Дэгдээхэйгээ өсгөж бойжуулахдаа шавьж хорхой барьдаг байна.
Цэвдгийн ахууны гол дайсан нь Цармын бүргэд ажээ.

## Зургууд 

File:Lagopède Alpin MHNT.jpg|*Lagopus muta* 
File:Rock Ptarmigan - Lagopus muta - Asbyrgi, Iceland 1.jpg|Исландад, зуны өд сөд.
File:Pardwa górska, Asbyrgi, Islandia.jpg|Зуны өд сөд.
Image:Lagopus muta (summer).jpg|(*Lagopus muta helvetica*), зун.
Image:Lagopus muta Alaska 2.jpg|Өвлийн өд сөд.

## Цахим холбоос 
* Page from the Grouse Specialist Group
* Stamps: Rock Ptarmigan (worldwide); with world RangeMap
* Ptarmigan videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* RSPB
* Rock Ptarmigan-*Lagopus muta* photo gallery VIREO
* http://sibagu.com/mongolia/phasianidae.htmlМонгол орны шувууд

Ангилал:Гургуулынхан
Ангилал:Агнуурын шувуу
Цагаан ахууна

**Цагаан ахууна**  *Lagopus lagopus* , урьд **Цагаан ятуу** гэгдэж байсан, нь Гургуулынхан овгийн дундаж хэмжээний шувуу юм. Тэд Шотланд, Скандинав, Сибирь, Монгол, Канадын хойд хэсгийн тундрт нутаглана. 
## Гадаад төрх 
Зуны улиралд эрэгчин нь бидэртэй бор, хүзүү, цээжрүү улаавтар туяатай байх ба сүүл нь хар, далавч нь цагаан байна. Өвөл  болоход эр, эм хоёул сүүлнээс бусад бүх хэсэг нь цагаан өд сөдөөр солигддог.
Цэвдгийн ахуунаас ялгаатай нь биеэр арай том ба нам дор газар амьдардаг.

Нийт 10-20 дэд зүйл байдгаас :
* *L. l. lagopus* (Linnaeus, 1758) – Скандинавын
* *L. l. scoticus* (Latham, 1787) – 
* *L. l. alascensis* Swarth, 1926 – Аляскын
* *L. l. variegatus* Salomonsen, 1936 – 

File:カラフトライチョウ.jpg|
File:Lagopus lagopus Urals.jpg|Эмэгчин, Орост. 
File:WillowPtarmigan23.jpg|Нас бие гүйцсэн эрэгчин *L. l. alascensis* намар, 
File:Moorschneehuhn.jpg|Өвлийн улиралд, эмэгчин. (Норвеги)

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Game & Wildlife Conservation Trust Red Grouse Page
* RSPB Red Grouse Page
* Video clip of male willow grouse in winter
* Stamps: Willow Ptarmigan (for Belarus, Canada, Finland, Ireland, United States) with worldwide RangeMap
* Willow Grouse videos on the Internet Bird Collection
* Willow Ptarmigan photo gallery VIREO

Ангилал:Гургуулынхан
Эрээнхавирга хахилаг

**Эрээнхавирга хахилаг**, *Alectoris chukar*, нь Гургуулынхан овгийн шувуу юм. 

## Гадаад төрх 
Тэд бөөрөнхийдүү 32-35 см урт бие, цайвар бор нуруу, саарал цээж, бор шаргалдуу гэдэстэй. Нэрнийхээ дагуу хажуу хавирга нь эрээн судалтай, хөл нь улаан байдаг. Үргэж цочихдоо нисэхээсээ гүйж зугтах ба хэрэгцээтэй үед богино зайд ниснэ.

## Тархац ба зан авир 
thumb|left|thumb| АНУ-д.
 
Эрээнхавирга хахилаг нь Евразиас гаралтай ба Энэтхэгийн хойд хэсэг, Пакистан, Афганистан, зүүн өмнөд Европын зүүн хэсгээр нутаглана. Мөн спорт агнуурын зорилгоор АНУ-н Хадат уул болон Канад, Шинэ Зеландад нэвтрүүлэн оруулж өргөнөөр суурьшсан. 
Энэхүү шувуу нь хад чулуурхаг, цавчим уулын хуурай энгэр бэлээр нутаглана. Газар үүрээ засаж, 8-20 өндөг гаргадаг. Тэд янз бүрийн ургамлын үр, шавьж зэргээр хооллоно. 

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet
* Cornell Lab of Ornithology - Chukar
* USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter - Chukar
* South Dakota Birds and Birding - Chukar Information and Photos
* eNature.com - Chukar

Ангилал:Гургуулынхан
Ангилал:Евразийн шувууд
Ангилал:Агнуурын шувуу
Эгэл сойр

**Эгэл сойр** (*Tetrao urogallus*), урьд **Сойр**, **Ердийн сойр** гэгдэж байсан, нь 100 см урт, 6.7 кг жинтэй томхон шувуу бөгөөд Европын хойд хэсэг, Азид амьдарна. 
Хамгийн ойр холбоотой болох Нургийн сойр нь Оросын зүүн хэсэг, Хятад, Монголын хойд хэсгээр нутагладаг.

### Дэд зүйлүүд 
* *T. urogallus cantabricus* -  Испани
* *T. urogallus aquitanicus* - Пиренейн уулс
* *T. urogallus major* - Төв Европ (Альпийн нуруунаас Эстони)
* *T. urogallus rudolfi* - Зүүн өмнөд Европ (Болгар , Украин)
* *T. urogallus urogallus* - Скандинав; Шотландруу тархсан (1837)
* *T. urogallus karelicus* - Финланд, 
* *T. urogallus lonnbergi* - Kola Peninsula
* *T. urogallus pleskei* - Беларусь,  Орос
* *T. urogallus obsoletus* - Хойд Европын Орос
* *T. urogallus volgensis* - Зүүн өмнөд Европын Орос
* *T. urogallus uralensis* - Уралын нуруу, баруун Сибирь

## Гадаад төрх 
Эрэгчин, эмэгчин нь биеийн хэмжээ болон өнгө зүсээр ялгаатай тул төвөггүй танигдана. Эрэгчин сойр биеэр том, 74-115 см урт, 3.3-6.7 кг жинтэй ба далавчаа дэлгэхэд 1.2 м хүрнэ. Их бие нь хар саарал, хар бор ба цээжин хэсэг нь солонгорсон хар ногоондуу өнгөтэй. Гэдэс, сүүлний дотоод хэсэг нь зүйлээс шалтгаалан хар, цагаан байдаг. 
Эмэгчин нь жижиг, хошуунаас сүүл хүртэл 54-64 см, далавчаа дэлгэхэд 70 см ба 1.5-2.5 кг жинтэй юм. Ар нуруун хэсэг нь бор ба хар, мөнгөлөг судалтай. Өвөр хэсэг нь илүү цайвар, шаргалдуу байна.

Эгэл сойрын хөл нь өд сөдөөр бүрхэгдсэн байх ба хүйтэнд тэсвэрлэхэд зохицжээ. Нүдний дээд талд улаан толботой ба Германы анчдын хэлэнд үүнийг нь "сарнай" гэдэг байна.
Эгэл сойрын өндөг тахианы өндөгтэй хэлбэр хэмжээгээр ойролцоо ба илүү бор цоохор толботой байдаг аж.

## Идэш тэжээл 
Тэд навч, жимс, шавьж, өвс гээд олон төрлийн зүйлээр хооллоно. Өвөл болоход  ихэнх цагийг гацуур, нарс, жодоо зэрэг модон дээр суун өнгөрөөж  модны навч шилмүүс голдуу иддэг. 

### Үржил 
8 өндөг багтахаар хэмжээтэй үүрэнд 12 ба түүнээс дээш өндөг гаргана. Ховор тохиолдолд 4-5 өндөг байдаг. Өндөгнөөс хагарсан дэгдээхэй нь эрвээхэй, шоргооолж, цох болон өт, авгалдайгаар хооллодог. Хурдан өсөж томрох ба 3-4 долоо хоноод богино зайд нисэж сурдаг.

## Цахим холбоос 
* A to Z of UK Birds
* Aigas Field Centre Capercaillie Ecology and breeding programme pages

Ангилал:Гургуулынхан
Ангилал:Агнуурын шувуу
Альфред Гилберт

**Альфред Карлтон Гилберт** (, 1884 оны 2 сарын 13 – 1961 оны 1 сарын 24) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын зохион бүтээгч, хөнгөн атлетикч, тоглоом үйлдвэрлэгч, бизнесмэн юм. Орегоны Салем хотод төрж, Массачусеттсын Бостон хотноо нас нөгчсөн Гилберт угсардаг тоглоомын цуглуулгыг зохион бүтээснээрээ ихэд алдаршсан.

## Намтар
Гилберт Туалатин Академи болон Форест Гровын ойролцоох Номхон Далайн Их Сургуульд боловсрол эзэмшжээ. 1902 онд Йелийн Их Сургуульд шилжин суралцсан байна. Сургалтын төлбөрөө олохын тулд илбэ үзүүлдэг байсан тэрээр спортын анагаах ухаанаар зэрэг хүртжээ. Гилберт тулгууртай харайлтаар 2 удаа дэлхийн дээд амжилт тогтоосноос гадна 1908 оны Лондоны олимпод нэг багийн Эдвард Күүктэй ижил амжилт үзүүлэн, хамтдаа алтан медаль хүртсэн юм. Мөн ондоо тэрээр Номхон Далайн Их Сургуульд байхдаа танилцсан Мэри Томпсонтой гэрлэжээ. Тэд 2 охин, 1 хүүтэй болсон.

Гилберт мэргэжлээрээ ажиллалгүй, 1909 онд илбэнд хэрэглэгддэг материалуудын цуглуулга үйлдвэрлэдэг компанийг бусадтай хамтран байгуулжээ. Тус компани нь хожим А.К.Гилберт компани гэгдэх болов. 1913 онд угсардаг тоглоомын цуглуулгаа зохион бүтээжээ. Үүнийхээ санааг Нью-Йорк дахь Нью-Хавен, Хартфордын төмөр замын байгууламжаас авсан гэдэг. 1918 онд АНУ Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцож, Үндэсний Батлан Хамгаалах Зөвлөлөөс тоглоомын үйлдвэрлэлийг зогсоох шийдвэр гаргасныг Гилберт эсэргүүцэж амжилтад хүрсэн бөгөөд хэвлэлүүд түүнийг "Зул сарын баярыг аврагч хүн" хэмээн цоллож байлаа.

1935 он гэхэд тэр 30 гаруй сая тоглоомын цуглуулга зараад байлаа. Түүнээс гадна химийн цуглуулга, микроскопын цуглуулга болон бусад сургалтын зориулалттай тоглоомуудаар бүтээгдэхүүний шугамаа өргөжүүлж, өөрийн 50 жилийн намтартаа 150 гаруй патент эзэмших болжээ.

1954 онд Гилберт компанийн ажлаасаа хөндийрч, хүүдээ өвлүүлжээ. Мөн онд "Диваажинд амьдардаг хүн" (*The Man Who Lives in Paradise*) хэмээх нэртэй намтрын номоо хэвлүүлсэн байна. 1961 онд түүнийг нас барахад гэр бүлийнхэн нь Жэк Вратерт түүний эзэмшлийн хувьцааг зарсан ажээ.

## Цахим хуудас 
* Эли Витнигийн музей дэх А.К.Гилбертийн тухай төсөл, эссе, Гилбертийн зургууд, намтар болон түүний бүтээсэн бүтээгдэхүүнүүдийн зургуудын хамт
* A. C. Gilbert's Discovery Village
* Угсардаг тоглоом болон Гилбертийн бусад нээлтүүдийн патентын мэдээлэл
* А.К.Гилбертийн өвийн нийгэмлэг

Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:АНУ-ын тулгууртай өндрийн харайгч
Ангилал:Тулгууртай өндрийн харайлтын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:1908 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:Тоглоом үйлдвэрлэгч
Ангилал:Тоглоомын дизайнер
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1884 онд төрсөн
Ангилал:1961 онд өнгөрсөн
Очирбатын Дашбалбар

**Очирбатын Дашбалбар** (* 1957 оны 2 сарын 10-нд Сүхбаатар аймгийн Наран суманд; † 1999 оны 10 сарын 16-нд Улаанбаатарт) Монголын төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, цогт эх оронч, яруу найрагч.

## Намтар 
О.Дашбалбар 1957 онд Сүхбаатар аймгийн Наран суманд төрж, нутагтаа бага дунд сургуулийг төгсөөд, ЗХУ-ын Омскийн Хөдөө аж ахуйн техник мэргэжлийн сургууль /ТМС/, Москвагийн Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургууль 1985 онд төгсчээ.

О.Дашбалбар 1985 оноос Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн гадаад харилцааны мэргэжилтэн, “Утга зохиол урлаг” сонины ажилтан, 1990 оноос МҮЧЗЭ-ийг байгуулж тэргүүлэгч даргаар нь ажиллаж байв.

О.Дашбалбар дунд сургуульд байхаасаа шүлэг зохиол бичиж, улмаар Монголын яруу найргийн сод билигт төлөөлөгч нь болсон юм. О.Дашбалбар “Оддын аялгуу”, “Гол ус намуухан урсана”, “Гэрэлт хайр”, “Зүүдний мөнгөн шувуу”, “Бурханы мэлмий”, “Цаг хугацааны гуниг буюу орон зай дахь дүрсүүд” зэрэг яруу найргийн ном хэвлүүлж Монголын утга зохиолд мөнхийн суварга бүтээсэн юм. О.Дашбалбарын уран бүтээлийн 5 боть ном 2004 онд хэвлэгджээ. О.Дашбалбар бурхан шашин, соёлын өвийг хамгаалах, дэлгэрүүлэх, сэргээх, хийгээд Монголын газар шороо, нийгмийн баялаг, ард түмнийхээ язгуур эрх ашгийг хамгаалахад амь амьдралаа зориулсан нийгэм, соёл,шашин, улс төрийн гарамгай зүтгэлтэн байлаа. 2007 онд “Оюун санааны яруу найраг” ном нь хэвлэгдсэн. Мөн түүний “Гол ус намуухан урсана”, “Газрын төлөөх тулалдаан эхэллээ”, “Оюуны санааны яруу найраг” номуудыг нь Английн монголын уран зохиол судлаач, орчуулагч Саймон Вэккхам Смит англи хэлнээ орчуулан хэвлүүлжээ. 

Тэрбээр Монгол улсын 1992 оны шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан АИХ-ын депутат байлаа.

О.Дашбалбар 1992 онд Сүхбаатар аймгийн 63-р тойрогт УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, монголын парламентэд ард түмний дуу хоолойг илэрхийлж байлаа. О.Дашбалбар 1999 онд зуурдаар нас барсан юм.

## Бүтээлүүд
**Амьддаа бие биеэ хайрла*
**Тэнгэр шиг бай*
**Залуус дүү нартаа хүргэх шүлэг*
**Эх орон*
**Эх хэл минь*
**Эх орноо бид үр ачдаа хүлээлгэж өгнө*
* Оддын аялгуу
* Гол ус намуухан урсана
* Зүүдний мөнгөн шувуу

Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Нийтлэлч
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Нарангийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1957 онд төрсөн
Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Тула

**Тула** () нь Оросын Холбооны Улсын Европын хэсэгт, нийслэл Москвагаас урагш 193 км-т, Упа голын эрэгт оршдог хот юм. Тула мужийн төв тус хотод 2002 оны тооллогоор 481,216 оршин суугч амьдарч байжээ. Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар-хот цолтой.

## Үзэсгэлэн 

Зураг:Tula asv2019-09 img12 Kremlin Ivanovskaya Tower.jpg|Кремлийн хана
Зураг:Tula asv2019-09 img09 Kremlin Odoevsky Gate.jpg|Кремлийн цамхаг
Зураг:Tula asv2019-09 img06 Kremlin aerial view.jpg|Цогчин дуган
Зураг:Tula museum.jpg|Зэвсгийн музей
Зураг:Mosvokzal-tula.jpg|Москвагийн төмөр замын өртөө
Зураг:Tula asv2019-09 img25 Kazanskaya Embankment.jpg|Зэвсгийн үйлдвэр
Зураг:Cityhouse-tula.jpg|Хотын дум
Зураг:Upa-river.jpg|Тула хотын дундуур урсах Упа гол

## Уур амьсгал 
## Цахим холбоос 
* Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 
!
Ангилал:Оросын хот
Ангилал:Оросын их сургуулийн хот
Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл

Ангилал:Тула мужийн суурин
Ангилал:1146 онд байгуулагдсан
Хан боргоцой

**Хан боргоцой** (*Ananas comosus*) нь халуун оронд ургадаг, идэж болох ургамал ба түүний жимс юм. Энэхүү ургамал нь Парагвай болон Бразилын өмнөд хэсгээс гаралтай аж.  

Хан боргоцой нь олон наст ургамал ба 1-1.5 м өндөртэй, 30 ба түүнээс дээш тооны тал тал тийш салаалан ургасан 30-100 см урт навчнуудтай.  Энэ навчнуудын голд жимс нь боловсрох ба хурааж авсны дараа дахин жимс ургадаг. Гэхдээ дараа дараагийн жимсний хэмжээ нь жижгэрдэг тул нэг бутыг 3 жилээс илүү хэрэглэдэггүй байна.
 
## Тариалалт 
2018 онд дэлхийн хан боргоцойны тариалалт 27.9 сая тонн байсан бөгөөд Коста Рика, Филиппин, Бразил, Тайланд улсууд тэргүүлжээ.

Энэхүү жимс нь эрүүл мэндэд сайн аминдэм, бодисоор баялаг юм. С витамин гэхэд л 10Ог хан боргоцойд 15-76 мг бий. Мөн минерал ба бичил элементүүдээр баялаг. Ялангуяа кали маш их, 320 мг хүртэл агуулагддаг.  Мөн уураг задалдаг бромелин байхаас гадна цусны даралт бууруулж, судсуудын хананаас өөхөн хуримтлалыг арилгаж, цусны эргэлт сайжруулж, үрэвслийн эсрэг үйлчилгээтэй.

Хан боргоцой биеэс ус гадагшлуулж, хаванг буулгадаг. Мөн гэдэс хямрах, ходоод өвдөхөд тустай. Нойр булчирхайн ажиллагааг хөнгөвчилж, арьсны нөсөө, сэвхийг арилгадаг сайн талтай гэгддэг. 

## Gallery

Файл:Ghana pineapple field.jpg|thumb|left|200px|Хан боргоцойн талбай
Файл:Ananas cosmosus Whaldener Endo.jpg|thumb|left|Боловсорж гүйцээгүй хан боргоцой
Файл:Pineapple and cross section.jpg|thumb|left|Зүссэн байгаа нь.

## Эшлэл
## Гадаад холбоос 
* Pineapple Fruit Facts - Information on pineapples from California Rare Fruit Growers, Inc.

Ангилал:Жимснүүд
Ангилал:Эмийн ургамал
Нельсон Пруденчио

**Нельсон Пруденчио** (, 1944 оны 4 сарын 4-нд Сан-Паулугийн Линст төрсөн) нь Бразилын хөнгөн атлетикч юм. Тэрээр олимпоос мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн.

## Томоохон амжилтууд 
## Эшлэл 
* sports-reference

Ангилал:Бразилын уртын харайгч
Ангилал:Бразилын гурвын харайгч
Ангилал:Бразилын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Бразилын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Бразилын олимпын оролцогч
Ангилал:Бразилчууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Алматын метро

**Алматын метро**  (казах. *Алматы метрополитені*)  Казахстаны Алматы хот нийтийн тээврийн метро. Ташкентын метроны араас Дундад Азид баригдсан хоёр дахь метро юм. Алматын метро 2022 оны байдлаар 11.3 км урт зам бүхий 1 шугам, 9 өртөөтэй байна.

Уг метрог 23 жилийн турш барьж, 2011 оны 12 сарын 1-нд ашиглалтад өгсөн. 

Алматы хотын хүн ам 1,7 сая  бөгөөд метро ашиглалтад орсон эхний жилдээ 6 сая зорчигч тээвэрлэсэн байна. Өнөөгийн байдлаар өдөрт 40 мянган хүн зорчдог. Уг метро 06:30-24:00 цагийн хооронд ажилладаг ажээ. 

## Түүх 
1978 онд Алма-Ата хотын ерөнхий төлөвлөгөөг баталж, анхны метроны чиглэлийг зааж өгчээ.

1980 онд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга А.Н.Косыгин 1537-р тоот тогтоолд гарын үсэг зурж, Алма-Ата хотод метро барих ТЭЗҮ, зураг төслийг боловсруулж, барьж эхлэхээр тогтжээ. 

1981 оны 6-р сарын 3-нд Казах ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөл "Алма-Ата хотод метро барихад бэлтгэх яаралтай арга хэмжээний тухай" шийдвэр гаргасан байна. Метроны хэрэгцээнд зориулж 137 барилга, үүний дотор 92 орон сууцны барилгыг буулгаж газарт оруулжээ. Алма-Ата метроны барилгын ажил 1988 оны 9-р сарын 7-нд эхэлсэн ч 1991 онд ЗХУ задармнаар барилгын ажил зогссон.

1995 оноос хөрөнгө оруулагч хайж байгаад 2000 он гараад улсын төсвөөр барих болжээ.  

## Баригдсан өртөөнүүд 
* Райымбек батыр
* Жибек Жолы
* Алмалы
* Абай
* Байконур
* Тулпар
* Алатау
* Сайран
* Mосква

## Лавлах бичиг
## Цахим холбоос 
* Албан мэдээллийн цахим газар


Ангилал:Метроны систем
Хошуу галуу

**Хошуу галуу** (***Anser cygnoides***) нь ховор томхон галуу бөгөөд  Монгол, Хятадын хойд хэсэг, зүүн өмнөд Орост нутаглана. Тэд нүүдлийн шувуу ба Хятадын төв ба өмнөд зүгт өвөлждөг. Нийт 60,000-100,000 толгой бий гэсэн тооцоотой.

## Гадаад төрх
Хошуу галуу нь том бие, урт хүзүүтэй. Биеийн урт  **81–94 см**, далавчаа дэлгэхэд **153 см**, жин **2.8-3.5 кг** болно. Эрэгчин, эмэгчин төстэй ч эр нь арай том байдаг. Нуруун хэсэг нь бор саарал, өвөр хэсэг нь цайвар шаргал, хошуу нь урт, хар өнгөтэй. 

## Зан авир
Хошуу галуу цэнгэг усны дэргэдэх уулын хөндий, тал, тайгад нутаглаж, 5 сард үүр засан голдуу 6 өндөг гаргана. Өвс ногоо зэргээр газар үүрээ засдаг. 28 хоногийн дараа дэгдээхэй гарах ба 2-3 жилд нас бие гүйцэх аж. 
Тэд өвсөрхөг газар бэлчин идэшлэх ба голдуу ургамлын навч, үр, үндэсээр хооллоно.

## Ном зүй 
*  (2008a): [2008 IUCN Redlist status changes&#93;. Retrieved 2008-MAY-23.
* (2002): Goose Production. *FAO Animal Production and Health Papers* **154**. ISBN 92-5-104862-2 [ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/005/y4359E/y4359E00.pdf PDF fulltext]
*  (1992): 18. Swan Goose. (Vol. 1: Ostrich to Ducks): 581, Plate 41. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-10-5
* (1859):  John Murray,  London. HTML fulltext
* (2007): ''Storey's Illustrated Guide to Poultry Breeds*. Storey Publishing, 210 MAS MoCA Way, North Adams MA 01247. ISBN 978-1-58017-667-5
*  (1987): *Wildfowl : an identification guide to the ducks, geese and swans of the world*.  London. ISBN 0-7470-2201-1
* (2008): Description of the *Anser cygnoides* Goose Karyotype. *Folia Biologica (Kraków)'' **56**(1-2): 37-42.  PDF fulltext

## Цахим холбоос 
*BirdLife Species Factsheet.

Ангилал:Галуу
Ангилал:Монгол орны шувууд
Модны анхир

** Модны анхир** * Dendrocygna javanica*, нь Өмнөд Ази болон Зүүн өмнөд Азид нутаглах шувуу юм. Өдгөө нийт тоо толгой 2-20 сая орчим бий гэсэн тооцоотой.

## Гадаад төрх 
[thumb|left| [Энэтхэгт.]]
Модны анхир урт саарал хошуу, уртавтар хөлтэй, биеийн урт 41 см. Толгой, хүзүү, өвөр хэсэг нь бор шаргал ба нуруу, далавч нь хар сааралдуу байна. Сүүл болон далавчинд хүрэн судалтай.

Тэд модны хонгил нүх, эсвэл бусад шувууны хуучин үүрэнд үүрлэж, 6-12 өндөг гаргадаг.

## Зургийн цомог 

Image:Lesser Whistling-ducks (Dendrocygna javanica) at Kolkata I IMG 2447.jpg|
Image:Lesser Whistling-duck (Dendrocygna javanica)- after bath at Kolkata I IMG 2493.jpg| 
Image:Lesser Whistling-duck (Dendrocygna javanica)- after bath at Kolkata I IMG 2483.jpg| 
Image:Lesser Whistling-duck (Dendrocygna javanica)- after bath at Kolkata I IMG 2480.jpg| 
Image:Lesser Whistling-duck (Dendrocygna javanica) grooming & preening W IMG_8450.jpg|
Image:Lesser Whistling-ducks- Resting in a lake I IMG 1076.jpg|
Image:Lesser Whistling-ducks- Resting- I3- Kolkata IMG 1534.jpg| 
Image:Lesser Whistling-ducks- Resting hidden inside the foilage I IMG 0922.jpg|
Image:Lesser Whistling-ducks- Resting & Landing I IMG 1108.jpg|
Image:Lesser Whistling-ducks- Playing I IMG 1105.jpg| 
Image:Lesser Whistling-ducks- Playing I IMG 1003.jpg|
Image:Lesser Whistling-ducks- About to land I IMG 1106.jpg| 
Image:Lesser Whistling-duck in Kolkata in a Lotus pond I2- IMG 2674.jpg|
Image:Lesser Whistling Duck I Picture 321.jpg|
Image:Lesser Whistling-duck (Dendrocygna javanica) in Hyderabad, AP W IMG 7745.jpg|

## Цахим холбоос 
Ангилал:Нугасныхан
Арнфинн Бергманн

**Арнфинн Бергманн** (, 1928 оны 10 сарын 14-2011 оны 2 сарын 13) нь Норвегийн цанын харайлтын тамирчин бөгөөд 1952 оны Ослогийн олимпод 90 м-ийн төрөлд алтан медаль хүртжээ.

Тэрээр мөн хөлбөмбөгийн спортоор хичээллэж, 1947/48 оны улиралд Freidig FK багийн бүрэлдэхүүнд улсынхаа аварга болсон. Мөн онд цанын харайлтын улсынхаа идэрчүүдийн аварга болсноор цанын спортоор дагнан хичээллэх болсон аж. Тэрээр цанын харайлтаар Норвегийн 3 удаагийн аварга (1952, 1953, 1958) болжээ.

1956 онд тэрээр Холменколлений одонгоор шагнагджээ.

## Эшлэл
* Арнфинн Бергманн, Олон улсын цанын холбоо (Англи)
* Арнфинн Бергманн, Норвегийн том нэвтэрхий толь бичиг (Норвеги)

Ангилал:Норвегийн цанын харайгч
Ангилал:Норвегийн олимпын аварга
Ангилал:Норвегийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Цанын харайлтын дэлхийн аварга
Ангилал:Норвегийн цанын харайлтын улсын аварга
Ангилал:Норвегийн олимпын оролцогч
Ангилал:Ослогийн хүн
Ангилал:1952 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:1928 онд төрсөн
Ангилал:2011 онд өнгөрсөн
Ангилал:Норвегичууд
Манаус

**Манаус** () нь Бразилын Амазонас мужийн нийслэл хот юм. Негро болон Солимоэс голуудын нийлэх уулзварт оршино. Амазонас муждаа хүн ам хамгийн ихээр төвлөрсөн тус хот нь  экотуризм ихээр хөгжсөн газар билээ. Манаус хот нь Төв Амазоны мезобүс, Манаусын микробүст харьяалагдах бөгөөд Бразилын хойд хэсэгт, холбооны нийслэл Бразилиагаас 1,932 км зайд байрладаг. 

Манаус хот нь 1669 онд Сан-Хосе до Рио-Негро цайз хэмээх нэртэйгээр үндэслэгджээ. It was elevated to a town in 1832 онд нутгийн Манаос хэмээх улсыг хүндэтгэж, "Бурхдын эх" гэсэн утга бүхий "Манаус" гэсэн нэрээ олж, суурингийн статустай болсон. 1848 оны 10 сарын 24-нд хотын статустай болохдоо нэрээ *Сидаде де Барра до Рио-Негро* (Португал хэлээр "Хар голын хөвөө хот") болгож сольсон ч 1856 оны 9 сарын 4-нд хуучин нэрээ авчээ.

Өдгөө тус хот *Амазоны зүрх*, *Ойн хот*. хэмээн алдаршсан бөгөөд эдийн засгийн гол хөдөлгөгч хүч нь Манаусын аж үйлдвэрийн нөөц юм.

Хойд Бразилдаа хоёр дахь том хот болох тус хотын бүст 2008 оны байдлаар 2,006,870 оршин суугчтай байсан бөгөөд нийт Бразилдаа 12-т орно (Бразилын Газарзүй, Статистикийн Институт/2008). 2008 оны байдлаар Манаус хотдоо 1.71 сая хүн оршин сууж байсан нь Бразилдаа 8-д орох үзүүлэлт юм. Бразилын ҮНБ-д Манаусын гүйцэтгэх үүрэг жилээс жилд нэмэгдэж байгаа бөгөөд тус улсын эдийн засгийн 1.4%-г бүрдүүлж байна.

## Эшлэл 
Ангилал:Бразилын хот
Асмара

**Асмара**  (Геез:  ኣስመራ *Асмера*, Асмара) нь Африк тивд орших Эритрей улсын нийслэл хот бөгөөд 579,000 орчим хүн амтай. 

## Гадаад холбоос 
*Асмарагийн түүх

Ангилал:Эритрейн хот
Ангилал:Африкийн нийслэл
Бужумбура

**Бужумбура** () нь Бурунди улсын хуучин нийслэл бөгөөд голлох боомт хот юм. Энэхүү хотоос тус улсын экспортын гол бараа болох кофе, хөвөн даавуу, амьтны арьс зэргийг ачиж тээвэрлэдэг. 1994 оны байдлаар нийт хүн ам 324,000 байна.

## Гадаад холбоос 
* fallingrain.com дахь Бужумбурагийн газрын зураг

Ангилал:Бурундийн хот
Буурал галуу

**Буурал галуу** нь дундаж хэмжээний галуу бөгөөд Европ болон Азийн хойд хэсгээр нутаглана. Нүдлийн шувуу бөгөөд Европ, Азийн өмнө зүгт өвөлждөг.

## Гадаад төрх 
Биеийн урт 68-90 см, далавчаа дэлгэхэд 140-174 см ба 1.7-4 кг жинтэй юм. Хошууны уг болон үзүүр хэсэг нь хар өнгөтэй ба гол хэсэгт улбар шар байна. Мөн хөл, сарвуу нь тод улбар шар өнгөтэй. 

## Дэд зүйлүүд 
Нийт 5 дэд зүйл байх бөгөөд бие болон хошууны хэмжээ, өнгө зүсээр ялгасан болно.

;Тайгын буурал галуу (*Anser fabalis* sensu stricto)
* *A. f. fabalis*. Скандинавын зүүн хэсгээс Уралын нуруу хүртэл. 
* *A. f. johanseni*. Баруун Сибирийн тайга. Том бие, урт хошуутай.
* *A. f. middendorffii*. Зүүн Сибирийн тайга. Нилээд том, лагс бие, урт хошуутай.
;Тундрын буурал галуу(*Anser serrirostris*)
* *A. s. rossicus*. Оросын хойд хэсэг. Жижиг бие, богино хошуутай.
* *A. s. serrirostris*. Зүүн Сибирийн тундр. Томхон бие, урт хошуутай.
Буурал галуу нь өвсөн тэжээлтэй ба голдуу ургамлын үр, жимс, буурцаг, өвс зэргээр хооллодог. Тэд 4-5 өндөг гаргах ба 25-29 хоног дарна.

## Ном зүй 
* J. Madsen, G. Cracknell, Tony Fox: *Goose Populations of the Western Palearctic.* Wetlands International, Wageningen 1999, ISBN 87-7772-437-2.
* Johan H. Mooij: *Development and management of wintering geese in the Lower Rhine area of North Rhine Westfalia/Germany.* In: *Die Vogelwarte.* 37 (1993), S. 55–77.
* Erich Rutschke: *Wildgänse, Lebensweise - Schutz - Nutzung.* Parey, Berlin 1997, ISBN 3-8263-8478-4.
* H. Kolbe: *Die Entenvögel der Welt.* 5. Aufl. Eugen Ulmer Verlag, 1999, ISBN 3-8001-7442-1.

## Цахим холбоос 
* Fotografien der Saatgans in freier Wildbahn
* RSPB Bean Goose Page
* Birdguides Bean Goose Page

Ангилал:Галуу
Манхин галуу

**Манхин галуу** (***Anser albifrons***) нь Нугасныхан овгийн шувуу бөгөөд одой галуутай ойр холбоотой юм. 
## Гадаад төрх 
Энэхүү галуу нь  **65-78 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **130-165 cм** хэмжээтэй. Хурц улбар шар өнгийн хөлтэй ба далавчны ар хэсэг нь бор саарал байна. Бор галуунаас биеэр жижиг юм.

## Дэд зүйлүүд 
Манхин галуу нь нийт 5 дэд зүйлд хуваагдана. 

* *A. a. albifrons* нь Европ , Азид нутаглах ба өвлийн улиралд Европын өмнө болон баруун зүгт өвөлждөг. 
* *A. a. frontalis* нь Сибирийн зүүн хэсгээс Канадад нутаглана. Үл мэдэг том биетэй ба урт хошуутай. Тэд АНУ, Японд өвөлждөг.
* *A. a. gambeli* нь Хойд Америкт.
* *A. a. elgasi* (**Tule Goose**) нь баруун өмнөд Аляскад. Хамгийн том биетэй ба урт хошуутай юм. 
* *A. a. flavirostris* нь Гренландын баруун хэсэгт нутагладаг. Өвлийн улиралд Ирланд болон Шотландад очдог.

## Зургийн цомог 

Image:Anser albifrons 30050.JPG|Номхон далайн манхин галуу, *Anser albifrons frontalis*
Image:Goose-skater-web.jpg|Мөсөн дээр
File:Greater-white-fronted goose.jpg
Image:Anser_albifrons_hm.jpg|
Anser albifrons MHNT.ZOO.2010.11.13.9.jpg |Museum specimen 

## Ном зүй 
* Jonathan Alderfer (Hrsg.): *Complete Birds of North America*, National Geographic, Washington D.C. 2006, ISBN 0-7922-4175-4
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg.): *Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel*, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2

## Цахим холбоос 
* RSPB: White-fronted goose
* White-fronted Goose - Cornell Lab of Ornithology
* White-fronted Goose Information and Photos - South Dakota Birds and Birding
* White-fronted Goose - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Greater White-fronted Goose videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

Ангилал:Галуу
Одой галуу

**Одой галуу** (*Anser erythropus*) нь Нугасныхан овгийн шувуу бөгөөд Манхин галуутай ойр холбоотой юм. Тэд Азийн хойд хэсэг, Европын зарим улсын нутагт амьдарна. Өвөл болоход Европын өмнөд зүгрүү нүүдэллэх ба ховор тохиолдолд Англид ирнэ.

Биеийн урт нь 53-66 см, далавчаа дэлгэхэд 120-135 см, 2 кг жинтэй. 

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet.
* Cyberbirding - Lesser White-fronted Goose
* Portal to the Lesser White-fronted Goose by the Fennoscandian Lesser White-fronted Goose project

Ангилал:Галуу
Мандир уранхажин

**Мандир уранхажин** (*Aix galericulata*), урьд **Халзан ангир** болон **Уран хажин** гэгдэж байсан, нь Нугасныхан овгийн шувуу юм.

## Гадаад төрх 
Энэхүү шувуу нь 41-49 см урт, далавчаа дэлгэхэд 65-75 см бөгөөд нас бие гүйцсэн эрэгчин нь харахад андашгүй өвөрмөц, тод, гоёмсог зүстэй. Эмэгчин нь жирийн бор сааралдуу өнгөтэй юм. 

Энэхүү зүйл шувуу нь урьд зүүн Азид өргөн тархсан боловч, их хэмжээгээр гадагш худалдаалах, ой модыг огтолж тайрах зэргээр амьдрах орчин нь багассанаас блож ихээхэн цөөрсөн болно. Зүүн Орос болон Хятадад ердөө тус тус 1000 хос шувуу үлджээ. Японд 5000 хос бий гэсэн тооцоотой. 

Мандир уранхажин нь ус, намаг, нуур цөөрмийн  ойролцоох мод ихтэй газар амьдарна. Тэд усны дэргэдэх модны хонгил, ан цавд үүрээ засаж, 9-12 өндөг гаргадаг. 28-31 хоног дараад дэгдээхэй гарна. 
Тэд голдуу үүрээр, үдшийн бүрийд идэшлэн ургамлын үр зэргээр хооллодог. 

## Зургийн цомог 

Image:Aix galericulata1.jpg|Хос
Image:Aix galericulata3.jpg|
Image:Female Mandarin Duck 800.jpg|Эмэгчин
File:Aix galericulata (couple).jpg|Хос
Image:Mandarin duckling 800.jpg|Дэгдээхэй.
Aix galericulata MHNT.ZOO.2010.11.27.5.jpg |Museum specimen

## Цахим холбоос 
* Game Bird Gazette's Wood and Mandarin Duck Page
* RSPB A to Z of UK Birds Page
* Mandarin Duck Research Pages - Birkbeck, University of London
* Mandarin Duck videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

Ангилал:Голын нугас