open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эмнэлэгийн төхөөрөмж

Эмнэлгийн төхөөрөмж гэдэг нь эмнэлгийн зориулалтаар ашиглах зориулалттай аливаа төхөөрөмж юм. Төхөөрөмжийг эмнэлгийн зориулалтаар ашиглахад ихээхэн аюул учирч болзошгүй тул эмнэлгийн хэрэгслийг зохих байгууллагууд нь өөрийн улсад зах зээлд борлуулахыг нь зөвшөөрөхөөс өмнө аюулгүй, үр ашигтай гэдгийг боломжит батламжаар  батлах ёстой. Ерөнхийдөө төхөөрөмжтэй холбоотой эрсдэл нэмэгдэхийн хэрээр аюулгүй байдал, үр нөлөөг тогтооход шаардагдах туршилтын тоо бас нэмэгддэг. Цаашилбал, холбогдох эрсдэл нэмэгдэхийн хэрээр өвчтөнд үзүүлэх боломжит ашиг тус ч нэмэгдэх ёстой.

МЭӨ 7000 онд Неолитын үеийн шүдний эмч нар цахиур чулуугаар хийсэн өрөм, нумын утас хэрэглэж байсан Балучистан хотын олдвор нь орчин үеийн стандартаар эмнэлгийн хэрэгсэлд тооцогдож болохоор байна. Археологийн олдвор, Ромын анагаах ухааны ном зохиолыг судлахад эртний Ромын үед олон төрлийн эмнэлгийн хэрэгсэл өргөн тархсан байсныг харуулж байна. АНУ-д 1938 онд Холбооны хүнс, эм, гоо сайхны тухай хууль (FD&C Act) батлагдах хүртэл эмнэлгийн хэрэгслийг зохицуулж чадаагүй юм. Хожим нь 1976 онд FD&C Аct хуулинд Эмнэлгийн төхөөрөмжийн нэмэлт өөрчлөлтийг тусгаснаар өнөөдрийн АНУ-ын эмнэлгийн хэрэгслийн зохицуулалт, хяналтыг бий болгосон. Бидний өнөөдөр мэддэг Европ дахь эмнэлгийн хэрэгслийн зохицуулалтыг 1993 онд Эрүүл мэндийн төхөөрөмжийн удирдамж (MDD) гэж нэрлэдэг.
Архимедийн хууль

**Архимедийн хууль**  (англи. Archimedes's principle, орос. закон Архимеда) нь шингэн зүйлд болон хий дотор бүрэн эсвэл хэсэгчлэн дүрэгдсэн биед үзүүлэх дээш чиглэсэн хөвөх хүч нь тухайн биеийн түрж орлуулсан шингэний жинтэй тэнцүү байна гэж тодорхойлдог. Архимедийн хууль бол шингэний механикийн үндсэн физикийн хууль юм. Уг хуулийг Сицилийн Сиракуз хотын эрдэмтэн Архимед МЭӨ 3-р зуунд нээсэн байна. 

## Тайлбар 
Архимед "Хөвөгч биетүүдийн тухай" номондоо (МЭӨ 246 он) дараахь зүйлийг санал болгосон.

Шингэнд бүрэн эсвэл хэсэгчлэн байгаа аливаа биетийн түрж орлуулсан шингэний жинтэй ижил хэмжээтэй хүч тухайн биед үйлчилнэ.

Архимедийн хууль нь шингэнд хэсэгчлэн эсвэл бүрэн дүрэгдсэн аливаа хөвөгч биетийн хөвөх чадварыг тооцоолох боломжийг олгодог. Биет дээр үйлчлэх доош чиглэсэн хүч нь ердөө л түүний жин юм. Тухайн объектод үзүүлэх дээш чиглэсэн буюу хөвөх хүч нь дээр дурдсан Архимедийн хуулийн хүч юм. Тиймээс биетэд үйлчлэх цэвэр хүч нь хөвөх хүчний хэмжээ ба биетийн жингийн зөрүү юм. Хэрэв энэ цэвэр хүч эерэг утгатай байвал биет дээшилнэ; хэрэв сөрөг байвал тухайн биет живнэ, хэрэв утга тэг байвал тухайн бие саармаг хөвөх чадвартай, өөрөөр хэлбэл дээшлэх эсвэл живэхгүйгээр байрандаа үлдэнэ.

Архимедийн хууль газрын таталцалаар тодорхойлогддог тул жингүйдэлд уг хууль үйлчилдэгүй байна.
Устөрөгчийн агууламж

Устөрөгчийг хадгалах хэд хэдэн арга оршдог. Үүнд нь өндөр даралт мөн бага температур ашиглах, эсвэл Н2- ийг хссэн үедээ гаргах химийн нэгдэл ашиглах гэх мэт механик хандлага орно. Маш их хэмжээний устөрөгчийг янз бүрийн үйлдвэрийн аргаар үйлдвэрлэгдэж байхад, ихэнхдээ үйлдвэрлэгдэж буй газраасаа хэрэглэгддэг, ялангуяа аммиакын синтезд. Устөрөгч нь олон жилийн турш шахсан хий, криоген шингэнээр хадгалагдаж цилиндр, гуурс, криоген танкаар зөөгдөж аж үйлвэрт эсвэл сансрын хөтөлбөрийн түлш болгож ашиглагддаг. Устөрөгчийг утаа ялгаруулдаггүй авто тээвэр эрчим хүч хадгалахын тулд ашиглаж сонирхолоо шинэ хэрэглээнд илүү зохицсон хадгалах шинэ аргыг хөгжүүлэх түлхэц болж байна. Хамарсан асуудал нь Н2- ийн маш бага халах цэг юм: 20.268 K (-252.882 C эсвэл -423.188 F). Энэ маш бага температурыг гаргаж авахын тулд маш их энергийг зарцуулагдана. 

## Шахагдсан устөрөгч 
Шахагдсан устөрөгч нь устөрөгчийн хий нь даралтанд хадгалах нягтыг нэмэгдүүлэх  агуулах юм. 350 kPa (5000 psi) мөн 700kPa (10000psi)-д байх шахагдсан  устөрөгч нь авто тээвэрдэх устөрөгчийн танкын системд ашиглагддаг, нүүрстөрөгчийн нийлмэл технологын IV-р төрөл дээр тулгуурладаг.
Замын хөдөлгөөний инженерчлэл

Замын хөдөлгөөний инженерчлэл нь зам дээрх хүн, ачаа тээврийн шилжилт хөдөөлгөөнийг аюулгүй, үр ашигтай явуулахыг зорих инженерчлэлийн арга барилыг  ашигладаг барилгын инженерчлэлийн салбар юм. Энэ нь голчлон замын геометр хэлбэр, явган хүний ​​зам, явган хүний ​​гарц, дугуйн замын дэд бүтэц, замын тэмдэг, замын гадаргуу дээрх тэмдэглэгээ, гэрлэн дохио зэрэг хөдөлгөөний аюулгүй, үр ашигтай урсгалын судалгаанд голлон анхаардаг. Замын хөдөлгөөний инженерчлэл нь өгөгдсөн дэд бүтцээс бусад тээврийн системийн функциональ хэсгийг авч үздэг.

Замын хөдөлгөөний инженерчлэл нь бусад салбаруудтай нягт холбоотой байдаг.

* Тээврийн инженерчлэл 

* Хучилтын инженерчлэл
* Унадаг дугуйн тээврийн инженерчлэл 
* Хурдны замын инженерчлэл
* Тээвэрлэлтийн төлөвлөл
* Хот төлөвлөлт  Хүний хүчин зүйлийн инженерчлэл

Замын хөдөлгөөний инженерчлэлийн төслүүдээр ерөнхийдөө замын хөдөлгөөний дохиолол, тэмдэг, хучилтын тэмдэглэгээ зэрэг замын хөдөлгөөний хяналтын тоног төхөөрөмжийн суурилуулалт, тохируулга хийгддэг.
Шингэрүүлсэн байгалийн хий

**Шингэрүүлсэн байгалийн хий (ШБХ)** нь даралтгүй хадгалах, тээвэрлэхэд хялбар, аюулгүй байдлын үүднээс шингэн төлөвт шилжүүлсэн байгалийн хий (голчлон метан, СН4, мөн бага зэргийн этан хольцтой, С2Н6) юм. Температур ба даралтын стандарт нөхцөлд хийн төлөвт байгаа байгалийн хийн эзлэхүүний 1/600 орчим хувийг эзэлдэг.
 
ШБХ нь үнэргүй, өнгөгүй, хоргүй мөн зэврэлтгүй юм. Аюулт хийн төлөвт ууршсаны дараа шатамхай байдал, хөлдөх, амьсгаа боогдох зэрэг орно. Шингэрүүлэх үйл явц нь тодорхой бүрэлдэхүүнийг задлан үлдээнэ. Үүнд тоос, хүчилийн хий, гели, ус, хүнд нүүрсустөрөгчид, энэ нь урсгалын доод хэсэгт хүндрэл учруулж болзошггүй. Байгалийн хий дараа нь ойролцоогоор -162 C (-200 F) хүртэл хөргөх замаар агаарын даралттай ойролцоо шингэн болж өтгөрүүлж, тээвэрлэлтийн хамгийн их даралтыг ойролцоогоор 25 kPa (4 psi) (хэмжигч даралт) гэж тогтоов, энэ нь далайн түвшний агаарын даралтаас 1.25 дахин их байна.
Стандарт температур ба даралт

Стандарт температур ба даралт (СТД) нь янз бүрийн өгөгдлийн багц хооронд харьцуулалт хийх боломжийг олгохын тулд туршилтын хэмжилт хийх янз бүрийн стандарт нөхцөл юм. Хамгийн их хэрэглэгддэг стандартууд бол  International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) болон  National Institute of Standards and Technology (NIST) боловч эдгээр нь бүх нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн стандарт биш юм. Бусад байгууллагууд өөрсдийн стандарт лавлагааны нөхцлүүдэд зориулж янз бүрийн өөр тодорхойлолтуудыг бий болгосон байдаг.
Аж үйлдвэр, худалдааны салбарт хий, шингэний эзэлхүүнийг илэрхийлэх стандарт жишиг нөхцлүүдийг тодорхойлохын тулд температур, даралтын стандарт нөхцөл нь ихэвчлэн шаардлагатай байдаг, тухайлбал эзэлхүүний урсгалын хурд (хийн эзэлхүүн нь температур, даралтаас хамааран мэдэгдэхүйц өөрчлөгддөг): секундэд стандарт куб метр (См3/с), секундэд хэвийн куб метр (Нм3/с).
Гэсэн хэдий ч, олон тооны техникийн хэвлэл (ном, сэтгүүл, тоног төхөөрөмж, машин механизмын зар сурталчилгаа) "стандарт нөхцөл" -ийг тодорхой заагаагүй; Энэ нэр томъёог ихэвчлэн хуучин "хэвийн нөхцөл" эсвэл "NC" гэж орлуулдаг.
Стандарт төлөв

Химийн хувьд материалын стандарт төлөв (эх бодис, холимог эсвэл уусмал) нь янз бүрийн нөхцөлд түүний шинж чанарыг тооцоолоход ашигладаг тодорхойлох хэлбэр юм. Энтальпийн өөрчлөлт (ΔH°), энтропийн өөрчлөлт (ΔS°) эсвэл өөрчлөлт гэх мэт термодинамик хэмжигдэхүүнийг стандарт төлөвт тодорхойлохын тулд дээд тэмдэг (°) (зэргийн тэмдэг) эсвэл плимсолл (⦵) тэмдэгтийг ашигладаг. Гиббсийн чөлөөт энерги (ΔG°). плимпсоллыг стандартад хэрэглэхийг зөвлөдөг хэдий ч зэргийн ийн тэмдэг өргөн тархсан бөгөөд доорх бичгийн хэвлэлтийн талаарх хэлэлцүүлгийг үзнэ үү.
Зарчмын хувьд стандарт төлөвийг сонгох нь хувь хүний сонголт байдаг ч  International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) нь нийтлэг хэрэглээний стандарт төлөвийн багцыг хэрэглэхийг санал болгодог. Стандарт төлөвийг хийн Стандарт Температур ба Даралт (СТД) болон аналитик химийн салбарт ашигладаг стандарт уусмалуудтай андуурч болохгүй. СТД нь хамгийн тохиромжтой хийтэй ойролцоох хийн тооцоололд ихэвчлэн ашиглагддаг бол термодинамик тооцоонд стандарт төлөвийн нөхцлүүдийг ашиглагддаг.
Өгөгдсөн материал эсвэл бодисын хувьд стандарт төлөв нь энтальпи, энтропи, Гиббсийн чөлөөт энерги зэрэг материалын термодинамик төлөвийн шинж чанарууд болон бусад олон материалын стандартуудын тодорхойлох төлөв юм.
Эмнэлэгзүйн инженерчлэл

Эмнэлэгзүйн инженерчлэл нь эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг оновчтой болгохын тулд эмнэлгийн технологийг ашиглах үүрэгтэй биоанагаахын инженерчлэлийн салбар юм.

Эмнэлгийн инженерүүд эмнэлгийн хяналт шалгалт, аудит дээр засгийн газрын зохицуулагч нартай хамтран ажиллаж, биоанагаахын тоног төхөөрөмжийн техникчдийг (BMETs) сургаж, удирдаж, эмнэлгийн бусад ажилтнуудад (жишээ нь: эмч, администратор, мэдээллийн технологич) технологийн зөвлөгөө өгдөг. Эмнэлэгзүйн инженерүүд нь үйлдвэрлэгч нарт  эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийн дизайныг сайжруулах санал өгч, эмнэлгийн  хангамжийн сүлжээг хамгийн дэвшилтэт байх тал дээр тусалдаг.

Бүтээгдэхүүний дизайн болон ашиглалтын талаар туршлагатай болсноор эмнэлэгзүйн инженерүүд нь бүтээгдэхүүн хөгжүүлэгчид болон эцсийн хэрэглэгчдийн хоорондын гүүр болдог байна.

Эмнэлгийн инженерүүд эмнэлэгзүйн хэрэглээнд эрс өөрчлөлт оруулах эсвэл хамгийн сүүлийн үеийн санаануудыг дэвшүүлэх зэргээс илүүтэй практик хэрэглээнд ач холбогдол өгөн бүтээгдэхүүний дизайныг нь олон дахин өөрчлүүлэх санал гаргах хандлагатай байдаг. Гэсэн хэдий ч эмнэлэгийн инженерүүд биоанагаахын өөрчлөлт шинэчлэлд нөлөөлж чадах боломжтой болох энэхүү цаг хугацааны хязгаарыг тэлэх хүчин чармайлт гарсаар байна.
Ангараг гараг руу колончлох

Ангараг гараг руу колончлох эсвэл суурьших нь онолын хувьд хүний цагаачлал ба Ангараг гаригийг удаан хугацаагаар байгуулах явдал юм. Энэ хэтийн төлөв нь олон нийтийн сансрын агентлагууд болон хувийн корпорациудын анхаарлыг их татаж байгаа ба шинжлэх ухаан, уран зөгнөлийн зохиол, кино болон уран зурагт эрчимтэйгээр судлагдаж байна.

Байгууллагууд Ангараг гараг руу хүн илгээх төлөвлөгөөг санал болгосон бөгөөд энэ нь колоничлолын аливаа хүчин чармайлтын эхний алхам болох боловч өнөөг хүртэл нэг ч хүн Ангараг гаригт хөл тавиагүй бөгөөд буцаж ирээгүй байна. Гэсэн хэдий ч газардагч роверууд гаригийн гадаргууг амжилттай судалж, газар дээрх нөхцөл байдлын талаарх мэдээллийг хүргэж байна. 

Ангараг гаригийн тойрог зам нь дэлхийн тойрог зам болон астероидын бүстэй төстэй байдаг. Ангараг гарагийн өдөр болон ерөнхий найрлага нь Дэлхийтэй төстэй боловч энэ гарагт амьдрал орших бэрх. Ангараг нь амьсгалах боломжгүй уур амьсгалтай бөгөөд энэ нь хангалттай нимгэн тул температур нь дунджаар -70 ба 0 ° C (-94 ба 32 ° F) хооронд хэлбэлздэг ч дэлхий даяар шороон шуурга үүсгэх хангалттай зузаантай. Ангараг гараг дээрх үржил шимгүй байгал нь нарийн тоос, хүчтэй ионжуулагч цацрагаар бүрхэгдсэн байдаг. Ангараг гаригт колоничлогчид ашиглаж болох гүний ус, Ангараг гарагийн хөрс, хүдэр зэрэг газар дээрх нөөц баялаг бий. Ангараг гарагийн салхи, нар, цөмийн эрчим хүчний нөөцийг ашиглан цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх боломж муу байна.

Ангараг гараг руу колоничлох үндэслэл, сэдэл нь сониуч зан, роверуудаас илүү гүнзгий ажиглалтын судалгаа хийх боломж, түүний нөөцийг нь ашиглах эдийн засгийн сонирхол, бусад гаригт суурьших нь хүн төрөлхтөн мөхөх магадлалыг бууруулж болзошгүй зэрэг багтана. Ангараг руу аялахад тулгарах бэрхшээл, аюулууд нь гаригийн гадаргуу дээр цацраг туяанд өртөх, хортой хөрс, бага таталцлын хүч, Ангараг гараг дэлхийгээс хол байх үед тусгаарлагдсан байдал, усны хомсдол, хүйтэн температурууд юм.
Үүсгэгч хиймэл оюун ухаан

Үүсгэгч хиймэл оюун ухаан (үүсгэгч AI, GAI, эсвэл GenAI) нь үүсгэгч загваруудыг ашиглан текст, зураг эсвэл бусад мэдээллийн хэрэгслийг үүсгэх чадвартай хиймэл оюун ухаан юм. Генератив AI загварууд нь өөрсдөд нь өгөгдсөн өгөгдлүүдийн загвар, бүтцийг сурч, дараа нь ижил төстэй шинж чанартай шинэ өгөгдлийг үүсгэдэг.

2020 оны эхээр хувиргагчид суурилсан гүн мэдрэлийн сүлжээнүүдийн дэвшил нь ярианы хэллэгийг оролт болгон хүлээн авах боломжтой олон тооны хиймэл оюун ухааны системийг идэвхжүүлсэн. Үүнд ChatGPT, Copilot, Bard, LLaMA гэх мэт том хэлний загвартай чатботууд болон Stable Diffusion, Midjourney, DALL-E зэрэг текстийг зураг руу шилжүүлэх хиймэл оюун ухааны урлагийн системүүд багтана.

Generative AI нь уран зураг, зохиол, скрипт бичих, програм хангамж боловсруулах, бүтээгдэхүүний дизайн, эрүүл мэнд, санхүү, тоглоом, маркетинг ба загвар зэрэг өргөн хүрээний салбарт ашиглагддаг. 2020-иод оны эхээр Microsoft, Google, Baidu зэрэг томоохон компаниуд болон олон тооны жижиг пүүсүүд хиймэл оюун ухааны загваруудыг хөгжүүлснээр хиймэл оюун ухаанд оруулсан хөрөнгө оруулалт нэмэгджээ. Гэсэн хэдий ч кибер гэмт хэрэг, хуурамч мэдээ бий болгох, хүмүүсийг хууран мэхлэхэд ашиглаж болох хуурамч мэдээ мэдээллийг хиймэл оюун ухаанаар үүсгэж буруугаар ашиглах зэрэг асуудлуудад санаа зовниж байна.
Ангараг гараг руу явах хүн төрөлхтний даалгавар

Ангараг гараг руу хүн илгээх санаа нь 1940-өөд оны сүүлчээс Ангараг гарагийг өргөн хүрээтэй судлах ажлын хүрээнд сансрын инженерчлэл, шинжлэх ухааны судалгааны сэдэв байсаар ирсэн. Урт хугацааны саналд суурьшсан хүмүүсийг илгээж, гаригийг дахин бүтээн байгуулах санаа багтсан. Ангараг гаригт хүн илгээх саналыг НАСА, CNSA, Европын сансрын агентлаг, Боинг, SpaceX зэрэг агентлагуудаас ирүүлсэн. 2023 оны байдлаар Ангараг гариг ​​дээр зөвхөн робот буух төхөөрөмж, роверууд л явж байна. Аполло хөтөлбөрийн дагуу хүн төрөлхтөн дэлхийн хамгийн хол зайд байсан сар юм.

1950-иад оны эхэн үеэс хүний оролцуулсан даалгаврын талаархи үзэл баримтлалын саналууд эхэлсэн бөгөөд төлөвлөсөн даалгаврууд нь тэдгээрийг бэлтгэгдсэн цагаасаа хойш 10-30 жилийн хооронд явагдана гэж заасан байдаг. Ангараг гаригийн нислэгийн төлөвлөгөөний жагсаалтад сансрын судалгааны энэ чиглэлээр олон байгууллага, сансрын агентлагуудын дэвшүүлсэн төрөл бүрийн даалгаврын саналыг харуулав. Эдгээр багийн төлөвлөгөөнүүд нь жижиг бүлэг (хоёроос найман сансрын нисгэгч) Ангараг гаригт хэдэн долоо хоног ба түүнээс дээш хугацаагаар зочилдог шинжлэх ухааны экспедицээс эхлээд тасралтгүй байх (жишээлбэл, судалгааны станцууд, колоничлол, эсвэл бусад тасралтгүй оршин суугчид). Зарим нь Ангараг гарагийн Фобос, Деймос гэсэн дагуулуудыг судлах талаар бодож байсан. 2020 он гэхэд мэдрэгчтэй технологи ашиглан Ангараг гаригт виртуалаар зочлохыг санал болгов.

Үүний зэрэгцээ, Ангараг гарагийг хүний оролцоогүйгээр судлах нь олон арван жилийн турш үндэсний сансрын хөтөлбөрүүдийн зорилго байсаар ирсэн бөгөөд анх 1965 онд Маринер 4-ийн нислэгээр зорилгодоо хүрж байжээ. 1880-аад оноос хойш Ангараг гаригт хүн төрөлхтөнийu илгээх талаархи сэдэв нь шинжлэх ухааны уран зөгнөлийн нэг хэсэг байсаар ирсэн бөгөөд уран зохиолын хувьд Ангараг гараг нь ном, график роман, кино зэргийн бай байсаар ирсэн. Ангараг гарагийн Ангараг дээр амьдардаг зүйл гэсэн ойлголт нь уран зохиолоос үйдэлтэй ба нэг хэсэг нь юм.
Ангараг гаригийн терраформаци

Ангараг гаригийг терраформжуулах нь Ангараг гарагийн амьдрах таалмжгүй байдлыг хүн болон бусад амьдралын хэлбэрийг тогтвортой амьдрах чадвартай болгох зорилготой гаригийн инженерчлэлийн төсөл ба таамаглалын процедур юм. Энэхүү үйл явц нь байгалийн нөөцийг их шаарддаг төрөл бүрийн санаачлагаар манай гарагийн одоо байгаа уур амьсгал, агаар мандал, гадаргууг өөрчлөх, экологийн шинэ систем, системийг суурилуулах явдал юм.

Ангараг гарагийг бусад газарзүйн объектуудаас сонгох үндэслэлд ус байгаа эсэх, геологийн түүх зэрэг нь дэлхийнхтэй төстэй нягт агаар мандалтай байсныг харуулж байна. Аюул ба хүндрэлүүд нь таталцлын хүч бага, дэлхийнхтэй харьцуулахад гэрлийн түвшин бага, соронзон орон байхгүй.

Одоогийн технологи нь гарагийг амьдрах боломжтой болгож чадах эсэх талаар санал зөрөлдөөн бий. Терраформ хийхээс татгалзах шалтгаан нь терраформ хийхтэй холбоотой ёс зүйн асуудал, ийм ажил хийхэд шаардагдах их хэмжээний зардал орно. Харин гаригийг терраформжуулах шалгаанууд нь Дэлхий дээрх байгалийн нөөцийн ашиглалт, хомсдолтой холбоотой санаа зовнилыг арилгах, бусад гаригуудын өөрчлөлт, өөр гаригт зэрэгцэн суурьших нь хүн төрөлхтний мөхлийн магадлалыг бууруулдаг гэсэн үндэслэлүүд юм.
  

## Хүсэл эрмэлзэл ба гаж нөлөө
Ангараг гарагийн сууринд ургадаг ургамлын дүрслэл
Ирээдүйн хүн амын өсөлт, нөөцийн эрэлт, мөн мөхлийн тухай маргааныг шийдвэрлэх өөр шийдэл нь Ангараг, Сар болон бусад биетүүд гэх мэт Дэлхийгээс бусад гараг руу колоничлох шаардлагатай болж магадгүй юм. Сансрын колоничлол нь Нарны аймгийн эрчим хүч, материаллаг нөөцийг цуглуулахад тусална.
Замын гадаргуугийн тэмдэглэгээ

Замын гадаргуугийн тэмдэглэгээ гэдэг нь албан ёсны мэдээллийг дамжуулах зорилгоор замын гадаргуу дээр ашигладаг аливаа төрлийн төхөөрөмж, материалыг ойлгодог ба тэдгээрийг ихэвчлэн замын тэмдэглэгээний машин (замын тэмдэглэгээний төхөөрөмж эсвэл хучилтын тэмдэглэгээний төхөөрөмж гэж нэрлэдэг) байршуулдаг. Түүнчлэн бусад байгууламжид машины зогсоол эсвэл өөр зориулалтаар ашиглах талбайг тэмдэглэхэд ашиглаж болно. Зарим улс орон, бүс нутагт (Франц, Итали, Чех, Словак гэх мэт) зам дээрх тэмдэглэгээг хэвтээ замын тэмдэг, шон дээр байрлуулсныг босоо тэмдэг гэж үздэг.

Замын гадаргуугийн тэмдэглэгээг хатуу хучилттай замд ашигладаг бөгөөд жолооч, явган зорчигчдод заавар, мэдээлэл өгдөг. Аливаа тэмдэглэгээний утгын эргэлзээ, тодорхой бус байдлыг багасгах чухал хүчин зүйл нь тэмдэглэгээний нэгэн жигд байдал бөгөөд тэмдэглэгээг олон улсад стандартчилах тал дээр чармайн ажиллаж байна. Гэсэн хэдий ч улс орон, бүс нутгууд замын гадаргуугийн тэмдэглэгээг янз бүрийн аргаар ангилж, тэмдэглэж байна - цагаан шугамыг механик цагаан шугам, механик бус эсвэл түр зуурын гэж нэрлэдэг.
Хүний сансрын нислэг

Хүний сансрын нислэг (мөн хүнтэй сансрын нислэг эсвэл багийн сансрын нислэг гэж нэрлэдэг) нь сансрын хөлөг дээрх багийн гишүүд эсвэл зорчигчдын хамт сансрын нислэг бөгөөд ихэвчлэн сансрын хөлгийг хүнээс бүрдсэн ​​​​багийнхан шууд удирддаг. Мөн сансрын хөлгүүдийг дэлхий дээрх газрын станцуудаас алсаас эсвэл хүний ​​шууд оролцоогүйгээр бие даан удирдах боломжтой. Сансрын нислэгт бэлтгэгдсэн хүмүүсийг сансрын нисгэгчид (Америкийн болон бусад), Тайконавтууд (Хятадууд) гэж нэрлэдэг; мэргэжлийн бус хүмүүсийг сансрын нислэгт оролцогчид гэж нэрлэдэг.

Сансарт гарсан анхны хүн бол Зөвлөлтийн сансрын нисгэгч Юрий Гагарин бөгөөд 1961 оны 4-р сарын 12-нд сансрын уралдааны эхэнд ЗХУ-ын "Восток" хөтөлбөрийн хүрээнд сансарт хөөрсөн юм. 1961 оны 5-р сарын 5-нд Алан Шепард “Меркури” төслийн хүрээнд сансарт ниссэн анхны америк хүн болов. Хүн төрөлхтөн 1968-1972 онд АНУ-ын Аполло хөтөлбөрийн хүрээнд сар руу есөн удаа аялсан бөгөөд Олон улсын сансрын станцад (ОУСС) 23 жил 67 хоног сансарт тасралтгүй байсаар ирсэн. 2003 оны 10-р сарын 15-нд Хятадын анхны тайконавт Ян Ливэй Хятадын анхны сансарт ниссэн "Шэнжоу 5"-ын нэг хэсэг болон сансарт нисэв. 2023 оны 6-р сарын байдлаар 1972 оны 12-р сард "Аполло 17" сар руу  хөөрснөөс хойш хүн төрөлхтөн дэлхийн нам дор тойрог замаас цааш аялаагүй байна.
Замын гадаргуу

Замын гадаргуу (Британийн англи хэлэнд) эсвэл хучилт (Хойд Америкийн англи хэлэнд) нь зам, явган хүний ​​зам гэх мэт тээврийн хэрэгслийн болон явган хүний ​​хөдөлгөөнийг хангах зориулалттай газар дээр тавигдсан бат бөх гадаргуугийн материал юм. Өмнө нь хайрган замын гадаргуу, макадам, хоггин, бул чулуу, боржин чулууг өргөнөөр ашигладаг байсан боловч тэдгээрийг ихэвчлэн асфальт эсвэл нягтруулсан суурь дээр тавьсан бетоноор сольсон. Асфальтан хольцыг 20-р зууны эхэн үеэс хучилтын ажилд ашиглаж ирсэн бөгөөд арматуртай (хатуу гадаргуутай) ба арматургүй зам гэсэн хоёр төрөлтэй. Арматуртай зам нь тээврийн хэрэгслийн ачааллыг даахын тулд хийгдсэн байдаг тул ихэвчлэн байнга ашигладаг зам дээр хийдэг. Хайрган зам гэж нэрлэгддэг арматургүй зам нь барзгар бөгөөд бага даацтай байдаг. Замын гадаргуун дээр замын хөдөлгөөнийг чиглүүлэхийн тулд тэмдэглэгээ ихэвчлэн хийгддэг.

Өнөөдөр үер усны аюулаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор ус нэвчүүлэх хучилтын аргыг нөлөө багатай автозам, явган хүний ​​замд хэрэглэж эхэлжээ. Замын тээвэрлэлтээс ихээхэн хамааралтай АНУ, Канад зэрэг орнуудад автозамын хучилт маш чухал байдаг.
Хайрган зам

Малахкахуэлло дахь хайрга зам]]
Хайрган зам гэдэг нь карьер эсвэл гол горхины ёроолоос авчирсан хайргаар хучигдсан шороон замын нэг төрөл юм. Эдгээр нь буурай хөгжилтэй орнуудад, мөн Канад, АНУ зэрэг өндөр хөгжилтэй орнуудын хөдөө орон нутагт түгээмэл байдаг. Шинэ Зеланд болон Хамтын нөхөрлөлийн бусад орнуудад тэдгээрийг төмөр зам гэж нэрлэдэг. Тэдгээрийг энгийнээр "шороон зам" гэж нэрлэж болох ч энэ нэр томъёог гадаргуугийн материал нэмээгүй, сайжруулаагүй замд илүү ашигладаг. Сайн барьж, арчилж тордох юм бол хайрган зам нь цаг агаарын бүх цаг агаарт тохирсон зам юм.

###### Зам тавих 
Хайрган зам тавих нь бетон цутгаж, битум суурьтай гадаргуу тавих, тэгшлэхийн тулд том машин механизм шаарддаг хатуу хучилттай замтай харьцуулахад хялбар бөгөөд хямд байдаг. Гэсэн хэдий ч шороон замтай харьцуулахад бүх цаг агаарт тохиромжтой хайрган хурдны зам тавихад нэлээд үнэтэй байдаг, учир нь хайрганы хэд хэдэн төрлийн үе давхарга тавихад нягтруулсан шороо болон бусад материалаар хангах ачигч, автосамосвал, грейдер, автороллер зэрэг машин шаардлагатай байдаг.
Сургуулийн бүс

Сургуулийн бүс гэдэг нь сургуулийн дэргэдэх эсвэл залуу явган зорчигчид ашигладаг сургуульд хүргэх гудамж байдаг газрыг хэлнэ. Сургуулийн бүсийн орчимд ерөнхийдөө тодорхой цагт хурдны хязгаарлалт байдаг.

## Торгууль 
Сургуулийн бүсэд хурд хэтрүүлсэн тохиолдолд торгуулийг чангатгах боломжтой. Жишээлбэл, олон эрх баригчид сургуулийн бүсэд хурдны торгуулийг хоёр дахин нэмэгдүүлсэн байдаг. Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльс мужид сургуулийн бүсэд буюу сургуулийн бүсийн цагаар торгуулийн хэмжээ нэмэгддэг. Сургуулийн бүсэд тохиолддог хамгийн түгээмэл зөрчлүүд нь мөн жолоочийн оноог бууруулах шалтгаан болдог. Үүнд: явган хүний ​​зам, байгалийн зурвас газар дээр машинаа байрлуулах, зогсоол дээр машин хааж зогсох, түр болон удаан зогсохыг хориглосныг үл тоох, автобусны бүсэд машинаа зогсоох зэрэг зөрчлүүд багтана. Их Британид сургуулийн дэргэд зогссон тохиолдолд  £30 торгууль оногдуулдаг байна.

## Идэвхтэй үед 
Сургуулийн бүсийн хурдны хязгаарлалт нь ихэвчлэн, гэхдээ үргэлж биш, зөвхөн хүүхдүүд зам хөндлөн гарах магадлалтай ажлын өдрүүдийн хичээл эхлэх ба дуусах үед л хэрэгждэг. Зарим улс орнуудад сургуулийн бүсийн хурдны хязгаарлалт нь сурагчдын хичээллэх бүх үед, үүнээс гадна хичээл эхлэхээс өмнө болон хичээл эхлэсний дараа нэмэлт цаг хугацаанд үргэлжилдэг.
Хүнд даацийн зөөгч пуужин

Хүнд даацийн зөөгч пуужин нь АНУ-ын 50 метрик тонн (110,000 фунт),ОХУ-ын 100 метрик тонн (220,000 фунт )-аас дээш жинтэй "супер хүнд ачаа"-г дэлхийн тойрог замд өргөж чадах пуужин юм. Энэ нь тойрог замд жингээр нь хамгийн их хүчин чадалтай пуужингийн ангилал бөгөөд хүнд өргөх пуужингийн ангиллаас давсан байна. 

2022 оноос өмнө ийм ачааг ердөө 14-ийг нь амжилттай хөөргөсөн: 1972 оноос өмнө Аполло хөтөлбөрийн хүрээнд 12, 1987 болон 1988 онд Энержиа хоёр удаа хөөргөсөн. Төлөвлөсөн ихэнх сар болон гариг ​​хоорондын нислэгүүд эдгээр зөөгч пуужингаас хамаардаг.

1960-аад онд анхны супер хүнд өргөх пуужингийн олон загвар үйлдвэрлэгдсэн ,тухайлбал Sea Dragon .Сансрын уралдааны үеэр “Санчир гариг ​​V” болон “N1” хүнд даац өргөдөг пуужингуудыг  АНУ, ЗХУ тус тус бүтээжээ. “Санчир гариг ​​V”-ийн Аполло хөтөлбөр амжилттай хэрэгжиж, N1-ийн бүтэлгүйтэлүүдийн дараа Зөвлөлтийн Энергиа 1980-аад онд хоёр удаа хөөргөсөн бөгөөд нэг удаа Буран сансрын онгоцыг тээвэрлэж байжээ. Дараагийн хорин жилд хэд хэдэн үзэл баримтлалыг дахин гаргаж ирсэн, ялангуяа Space Shuttle-аас гаралтай тээврийн хэрэгсэл болон Рус-М байсан ч нэгийг нь ч бодитоор бүтээгээгүй. 2010-аад онд хүнд даацын зөөгч пуужингууд дахин сонирхол татаж, улмаар Falcon Heavy, Space Launch System, Starship-ыг хөөргөж, Long March болон Енисей пуужингийн бүтээн байгуулалтын эхлэлийг тавьсан.
Хурдны замын инженерчлэл

Хурдны замын инженерчлэл (замын инженерчлэл ба гудамжны инженерчлэл гэж нэрлэдэг) нь хүн, бараа тээвэрлэлтийн аюулгүй, үр дүнтэй байдлыг хангах зорилго бүхий автозам, хурдны зам, гудамж, гүүр, газар доогуурх гарцны төлөвлөлт, зураг төсөл, зам угсралт, ашиглалт, засвар үйлчилгээг хамарсан тээвэрлэлтийн инженерчлэлийн нийтийн барилгын инженерчлэлийн салбарын дэд салбар мэргэжлийн инженерчлэлийн салбар юм. 

Дэлхийн 2-р дайны дараа 20-р зууны сүүлийн хагаст хурдны замын инженерчлэл хөгжиж эхэлсэн. Хурдны автозамын инженерчлэлийн стандартууд тасралтгүй сайжирч байна. Хурдны замын инженерүүд нь ирээдүйн замын хөдөлгөөний урсгал, хурдны замын уулзвар, огтолцлуудын зураг төсөл, геометр хэлбэрийн зураг төсөл, хурдны замын хучилтын материал ба дизайн, хучилтын зузааны бүтцийн зураг төсөл, хучилтын засвар үйлчилгээ зэргийг харгалзан үзэх ёстой.

## Түүх 
Зам барилгын ажлын түүхийг Ромчуудын үеэс эхлэн тооцож болно. Хоёр мориор хөлөглөсөн тэрэгнээс 100 морины хүчин чадалтай машин хүртэл хөгжсөн техник технологид тохирох автозамыг хөгжүүлэлт даган өөрчлөгдөж байна. Орчин үеийн хурдны зам барих ажил 19-р зууны сүүлч, 20-р зууны эхэн хүртэл эхлээгүй байсан билээ.
Гариг хоорондын сансрын нислэг

Гариг ​​хоорондын сансрын нислэг буюу гариг ​​хоорондын аялал гэдэг нь од ба гаригуудын хооронд, ихэвчлэн нэг гаригийн систем доторх хүнтэй эсвэл хүнгүй аялалыг хэлнэ. Ийм төрлийн сансрын нислэгүүд нь Нарны аймгийн гаригуудын хооронд аялах зорилготой байдаг. Нарны аймгийн бүх ажиглагдсан гаригууд болон одой гаригууд болох Плутон, Церера болон хэд хэдэн астероид руу нисэгчгүй сансрын хиймэл дагуул ниссэн. Орбит болон газардагч онгоцууд fly-by буюу дэргэдүүр нь өнгөрч явж мэдээлэл цуглуулдаг төхөөрөмжөөс илүү мэдээлэл өгдөг. Багийн нислэгүүд саран дээр газардаж байсан бөгөөд Ангараг, Сугар, Буд гариг ​​руу нислэг хийхээр төлөвлөсөн. Олон эрдэмтэд нисэгчгүй нислэгийн мэдлэгийн үнэ цэнийг үнэлдэг ч багийн гишүүдтэй нислэгийн үнэ цэнэ нь илүү маргаантай байдаг. Шинжлэх ухааны зөгнөлт зохиолын зохиолчид астероид олборлох, нарны эрчим хүчийг ашиглах, дэлхийн сүйрлийн үед колоничлох орон зай зэрэг олон ашиг тусыг санал болгодог.

Гариг хоорондын нислэгийг хэмнэлттэй болгохын тулд хэд хэдэн техникийг боловсруулсан байдаг. Тооцоолох болон онолын шинжлэх ухааны дэвшил нь зарим техникийг аль хэдийн сайжруулсан бол шинэ саналууд нь хурд, түлшний хэмнэлт, аюулгүй байдлыг сайжруулахад хүргэх юм. Аялал жуулчлалын техник нь нарны аймгийн нэг биеэс нөгөө бие рүү шилжихэд шаардагдах хурдны өөрчлөлтийг харгалзан үзэх ёстой гэж үзэж байгаа.
Хурдны зам

Хурдны зам гэдэг нь нийтийн эсвэл хувийн автозам эсвэл газар дээрх нийтийн эзэмшлийн бусад зам юм. Энэ тодорхойлолтыг гол автозамд ашиглагдаг боловч бусад нийтийн эзэмшлийн өргөн болон нарийн нийтийн эзэмшлийн замуудыг бас багтаана. АНУ-д үүнийг хяналттай ашиглагддаг хурдны замтай дүйцэхүйц нэр томъёо, эсвэл автобан, авто зам гэх мэт үгний орчуулга болгон ашигладаг.

Мерриам Вебстерийн тайлбарлах тольд тэмдэглэснээр энэхүү нэр томъёог 12-р зуунаас өмнө хэрэглэж байсан байна. Этимонлайн тайлбарласнаар "өндөр" гэдэг нь "гол" гэсэн утгатай.

Хойд Америк болон Австралийн англи хэлэнд хяналттай хурдны зам эсвэл гол зам зэрэг салбар гол замууд гэж ихэвчлэн мужийн хурдны замыг (Канад: орон нутгийн хурдны зам) тооцдог. Бусад замуудыг АНУ болон Онтарио мужид "орон нутгийн мужийн хурдны зам" гэж тодорхойлж болно. Эдгээр ангилал нь тухайн автозамын засвар үйлчилгээг хариуцдаг засаг захиргааны түвшингээр (улсын, аймгийн, сумын) тодорхойлогдоно. Британийн англи хэлэнд "хурдны зам" гэдэг нь үндсэндээ хуулийн нэр томъёо юм. Өдөр тутмын хэрэглээ нь ихэвчлэн зам гэсэн үг байдаг бол хууль ёсны хэрэглээ нь явган хүний ​​зам гэх мэт нийтийн хүртээмжтэй аливаа замыг хамаардаг.

Энэ тодорхойлолт нь хурдны замын систем, хурдны замын код, хурдны замын эргүүл, зам засварчин зэрэг тодорхойлолтуудыг бий болгов.

## Тойм 
Гол хурдны замуудыг ихэвчлэн хөгжүүлж, засварлаж байдаг засаг захиргааны нэгжүүд нэрлэж, дугаарладаг. Австралийн 1-р хурдны зам нь 14,500 км (9,000 миль) урттай дэлхийн хамгийн урт үндэсний хурдны зам бөгөөд тивийг бараг бүхэлд нь тойрдог.
Хүнгүй сансрын хөлөг

Баг бүрэлдэхүүнгүй сансрын хөлөг буюу робот сансрын хөлөг гэдэг нь дотроо хүнгүй сансрын хөлгийг хэлнэ. Ийм сансрын хөлөг нь өөр өөр түвшний бие даасан байдал болон хүний ​​оролцоотой байдаг. Жишээ нь, хүн алсаас байнга удирдаж эсвэл алсаас зохистой үед хянаж байх боломжтой. Хөлөг урьдаас програмчлагдсан үйлдлийн жагсаалттайгаар бие даан үйл ажиллагаагаа бүрэн авч явж чадах ба шаардлагатай тохиолдолд шинээр ирсэн зааварчилгааг дагадаг. Шинжлэх ухааны хэмжилт, мэдээлэл цуглуулах зориулалттай робот сансрын хөлгийг ихэвчлэн "сансрын хайгуул хөлөг" эсвэл "сансрын ажиглагч" гэж нэрлэдэг.

Сансрын нислэг үйлдэхэд бага зардал болон бага эрсдэлтэй гэх шалтгаанаар багийн бүрэлдэхүүнгүй телероботик (алсын удирдлагат робот) хөлөгийг илүү тохиромжтой гэж үздэг. Мөн одоогийн технологиор Сугар, Бархасбадь гаригийн ойр орчим гэх мэт хэсэгт хүн дөхөх, амьд гарахад хэтэрхий ауюлтай хэвээр байгаа юм. Харин Санчир, Тэнгэрийн ван, Далай ван зэрэг гаригууд руу багийн гишүүдтэй нислэг үйлдэх нь хэтэрхий хол буюу бидний сансрын технологиийн чадамжаас давсан явдал тул судлах цорын ганц арга нь телеробот хайгуул хөлөг ашиглах юм. Мөн телеробот сансрын хөлгийг ариутгах боломжтой тул гадны буюу Дэлхийгээс зөөвөрлөгдөж ирсэн бичил биетийн бохирдолд орж, хохирж магадгүй шинэ, харийн, эмзэг орчинг судлах боломжийг олгодог. Хүний бие аль хэдийнээ маш олон бичил биетийг агуулдаг бөгөөд хөлөгтэй адил бүрэн ариутгагдах боломжгүй билээ. Эдгээр эрсдэлээс үүдэн НАСА зэрэг сансрын агентлагууд "гаригийн хамгаалалтын протокол"-той байдаг. Үүний дагуу Ангараг болон Европа уруу үргэлж бүрэн ариутгагдсан хөлөг хөөрдөг байна.
Ангилал:Сансар судлал
Ангилал:Тээврийн хэрэгсэл
Тээвэрлэлтийн төлөвлөлт

Тээвэрлэлтийн төлөвлөлт гэдэг нь хүн, барааг зорилтот газарт нь хүргэх ирээдүйн хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэх хэтийн бодлого, зорилго, хөрөнгө оруулалт, орон зайн төлөвлөлтийн загварыг тодорхойлох үйл явц юм. Өнөөдрийн практикт энэ нь янз бүрийн төрийн байгууллагууд, төрийн болон хувийн бизнесийн компаниуд зэрэг олон оролцогч талуудын саналыг нэгтгэсэн хамтын үйл явц юм. Тээвэрлэлтийн төлөвлөлтийн мэргэжилтнүүд харилцан ашигтай үр дүнд хүрэхийн тулд тээвэрлэлтийн системд үзүүлэх нөлөөлөл, олон төрлийн боломжуудыг шинжлэх олон хувилбарт, цогц арга барилыг ашигладаг.

Тээвэрлэлтийн төлөвлөлтийг олон улсад тээврийн төлөвлөлт гэж нэрлэдэг бөгөөд тээврийн байгууламжийн үнэлгээ, дүгнэлт, зураг төсөл, байршил (ерөнхийдөө гудамж, хурдны зам, дугуйн зам, нийтийн тээврийн шугам) зэрэгтэй холбоотой байдаг.

## Загвар ба тогтвортой байдал 
Польшийн Щецин хотын Хуучин хотыг тойрон гарах 

Тээвэрлэлтийн төлөвлөлт буюу тээврийн төлөвлөлт нь зорилго, зорилтоо тодорхойлох, бэрхшээлийг тодорхойлох, боломжит хувилбаруудыг бий болгох, хувилбаруудыг үнэлэх, төлөвлөгөө боловсруулах зэрэг уламжлалт оновчтой төлөвлөлтийн загварыг баримталж ирсэн түүхтэй.
Газар ашиглалтын төлөвлөлт

Газар ашиглалтын төлөвлөлт гэдэг нь төвлөрсөн эрх бүхий байгууллагаас газар ашиглалтыг зохицуулах үйл явц юм. Энэ нь ихэвчлэн нийгэм, байгаль орчны үр өгөөжийг  нэмэгдүүлэх, нөөцийг илүү үр ашигтай ашиглах зорилготой. Тодруулбал, орчин үеийн газар төлөвлөлтийн зорилтуудад ихэвчлэн байгаль орчныг хамгаалах, хотын тэлэлт, тээврийн зардлыг бууруулах, газар ашиглалтын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх, бохирдуулагчдын нөлөөллийг бууруулах зэрэг багтдаг. Эдгээр зорилтуудыг хэрэгжүүлэхдээ төлөвлөгчид газар ашиглалтыг зохицуулах үйл явц нь хүний ​​зан үйлийн хэв маягийг өөрчлөх бөгөөд эдгээр өөрчлөлтүүд нь ашигтай гэж үздэг. Газар ашиглалтыг зохицуулах нь хүний ​​зан үйлийн хэв маягийг өөрчилдөг гэсэн анхны таамаглалыг нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг. Гэсэн хэдий ч, эдгээр өөрчлөлтүүд ашигтай гэсэн хоёр дахь таамаглал нь маргаантай бөгөөд хэлэлцэж буй байршил, зохицуулалтаас хамаарна.

Хот төлөвлөлтөд газар ашиглалтыг төлөвлөх нь газар ашиглалтыг үр ашигтай, ёс зүйтэй зохицуулах, улмаар газар ашиглалтын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх зорилготой юм. Засаг захиргааны байгууллагууд өөрсдийн хууль зохицуулалтын хүрээнд нутаг дэвсгэрийнхээ бүтээн байгуулалтыг зохицуулахад газар ашиглалтын төлөвлөлтийг ашигладаг. Ингэхдээ засаг захиргааны нэгж нь байгалийн нөөц, баялгийг хамгаалахын зэрэгцээ орон нутгийн иргэдийн хэрэгцээг төлөвлөх боломжтой.
Хөөргөх төхөөрөмж

Пуужин хөөргөх төхөөрөмж нь ихэвчлэн дэлхийн гадаргаас эсвэл атмосферийн доод хэсгээс сансар огторгуйд ашигтай ачааг (хүнтэй сансрын хөлөг эсвэл хиймэл дагуул) зөөх зориулалттай пуужингаар ажилладаг тээврийн хэрэгсэл юм. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь баллистик пуужин хэлбэртэй олон шатлалт пуужин ба Space Shuttle гэх мэт төхөөрөмжийг хамардаг. Ихэнх пуужингууд хөөргөх самбараас ажилладаг бөгөөд хөөргөх удирдлагын төв болон тээврийн хэрэгслийн угсралт, түлш цэнэглэх зэрэг системүүдээр дэмжигддэг. Хөөргөх машинууд нь дэвшилтэт аэродинамик, технологиор бүтээгдсэн бөгөөд энэ нь өндөр зардал гаргадаг.

Орбитын зөөгч пуужин нь ачаагаа дор хаяж сансрын хил хүртэл, ойролцоогоор 150 км (93 миль) зайд өргөж, хэвтээ тэнхлэгийн хурдыг дор хаяж 7,814 м/с (17,480 миль) хүртэл хурдасгах ёстой. Доод талын тээврийн хэрэгсэл нь ачаагаа бага хурдтайгаар хөөргөдөг эсвэл хэвтээ тэнхлэгээс өндөр өнцгөөр хөөргөнө.

Практик тойрог замын пуужингууд нь хатуу түлш, шингэн устөрөгч, керосин, шингэн хүчилтөрөгч эсвэл гиперголик түлш зэрэг химийн түлшийг ашигладаг.

Хөргүүрийн машинуудыг тойрог замд даацын хүчин чадлаар нь жижиг, дунд, хүндээс эхлээд маш хүнд өргөх гэж ангилдаг.
Олон шатлалт пуужин

Олон шатлалт пуужин эсвэл шаталсан пуужин нь хоёр буюу түүнээс дээш пуужингийн үе шатыг ашигладаг бөгөөд тус бүр нь өөрийн хөдөлгүүр, түлшийг агуулсан хөөргөх төхөөрөмж юм. Тандем эсвэл цуваа шатыг өөр шатан дээр суурилуулсан байдаг; зэрэгцээ шат нь өөр үе шаттай зэрэгцээ хавсаргасан байна. Үүний үр дүнд хоёр ба түүнээс дээш пуужингууд бие биенийхээ дээр овоолсон эсвэл хавсаргасан байж болно. Хоёр үе шаттай пуужингууд нэлээд түгээмэл боловч таван тусдаа шаттай пуужингууд амжилттай хөөргөсөн.

Түлш дуусах үед хөөрөх үе шаттайгаар үлдсэн пуужингийн масс багасдаг. Дараалсан үе шат бүрийг өндөр атмосферийн даралтыг бууруулах гэх мэт тодорхой үйл ажиллагааны нөхцөлд тохируулан өөрчилж болно. Энэхүү шатлалт нь пуужинг эцсийн хурд, өндөрт нь илүү хялбараар хурдасгах боломжийг олгодог.

Цуваа эсвэл тандемийн үе шатуудын схемд эхний шат нь доод хэсэгт байрладаг бөгөөд ихэвчлэн хамгийн том нь байдаг ба хоёр дахь шат ба дараагийн дээд шатууд нь түүнээс дээш байдаг бөгөөд ихэвчлэн хэмжээ нь багасдаг. Зэрэгцээ шатлалын схемийн хувьд пуужин хөөргөхөд туслахын тулд хатуу эсвэл шингэн пуужин өргөгчийг ашигладаг. Эдгээрийг заримдаа "0-р шат" гэж нэрлэдэг. Ердийн тохиолдолд пуужинг бүхэлд нь дээш хөдөлгөхийн тулд эхний шат болон өргөлтийн хөдөлгүүрүүдыг галладаг.
Шингэн пуужин өдөөгч

Шингэн пуужин өдөөгч (LRB) нь шингэн түлш болон исэлдүүлэгчийг ашиглан хөөрөх үед шингэн түлш эсвэл эрлийз пуужинд нэмэлт хүч өгөх ба/эсвэл тээвэрлэх нийт ачааллыг нэмэгдүүлдэг. Энэ нь пуужингийн хажуу талд бэхлэгдсэн байдаг. Хатуу пуужин өргөгчөөс ялгаатай нь LRB-уудын хөдөлгүүрүүд нь унтрааж болохоор тохируулсан үед аюулгүй унтраан хүний ​​сансрын нислэгээс зугтах боломжийг олгодог.

## Түүх
1926 он гэхэд АНУ-ын эрдэмтэн Роберт Годдард Массачусетс мужийн Оберн хотод шингэн түлш ашиглан анхны пуужинг бүтээж, амжилттай туршжээ.

Хүйтэн дайны үеийн R-7 Semyorka пуужингийн хувьд хожим нь Союз пуужин болж хувирсан тул пуужингийн бүх хөдөлгүүрийг асааж, хөөргөх тавцан дээр ажиллаж байгаа эсэхийг шалгах боломжийг олгосон учраас энэхүү концепцийг сонгосон юм.

1980-аад оны Зөвлөлтийн "Энергиа" пуужин нь "Зенит"-ийн дөрвөн шингэн түлшээр ажилладаг пуужинг ашиглан Буран болон туршилтын "Полюс" сансрын байлдааны станцыг тус тусд нь хөөргөхөд ашигласан.

Японы H-IIA сансрын пуужингийн хоёр хувилбар нь илүү өндөр геостационар тойрог замд нэмэлт ачаа тээвэрлэх чадвартай байхын тулд нэг эсвэл хоёр LRB ашиглах байсан боловч H-IIB-ээр сольсон.
Хатуу пуужин өдөөгч

Хатуу пуужин өдөөгч (SRB) нь сансрын хөлгийг хөөргөхөөс эхлээд анхны өгсөлт хүртэл хөөргөхөд түлхэц өгөхөд ашигладаг том хатуу түлш хөдөлгүүр юм. Atlas V, SLS болон Space Shuttle зэрэг олон зөөгч пуужингууд нь SRB-ийг ашиглан пуужингуудаа тойрог замд оруулахад шаардагдах хүчийг өгдөг. Space Shuttle нь хоёр Space Shuttle SRB ашигласан бөгөөд эдгээр нь урьд өмнө бүтээгдсэн хамгийн том хатуу түлш хөдөлгүүр байсан бөгөөд анхны сэргээн босгох, дахин ашиглах зориулалттай бүтээгдсэн хөдөлгүүр юм. Сансрын хөлөг дээрх хатуу пуужингийн мотор тус бүрийн түлш нь ойролцоогоор 500,000 кг жинтэй байсан.

## Давуу тал
Шингэн түлшээр ажилладаг пуужинтай харьцуулахад хатуу түлшээр ажилладаг SRM хөдөлгүүрүүд нь харьцангуй энгийн хийцтэй, их хэмжээний түлхэц өгөх чадвартай байдаг. Эдгээр нь хөргөлт, дулаалгын чухал шаардлагагүйгээр илүү их хүч чадал өгдөг бөгөөд хэмжээнээсээ хамааран их хэмжээний түлхэц үүсгэдэг. Шингэн хөдөлгүүрт пуужингаар ажилладаг тээврийн хэрэгсэлд салгаж болох SRB-ийг нэмж оруулах нь шаардлагатай шингэн түлшний хэмжээг бууруулж, хөөргөх төхөөрөмжийн массыг бууруулдаг.
Ангараг гаригийг судлах робот

НАСА-гийн Ангараг гаригийг судлах робот (MER) нь Ангараг гарагийг судлах "Spirit" болон "Opportunity" гэсэн хоёр Ангараг гарагийг хамарсан робот сансрын нислэг байв. Энэ нь 2003 онд Ангарагийн гадарга болон геологийг судлах хоёр роверыг хөөргөснөөр эхэлсэн ба тэд 2004 оны 1-р сард Ангараг гараг дээр өөр өөр газар газардсан. Хоёулаа Ангараг гараг дээр байх төлөвлөсөн хугацаа буюу 90 хоногоосоо хол давсан: MER-A Spirit 2010 оны 3-р сарын 22 хүртэл, MER-B Opportunity 2018 оны 6-р сарын 10 хүртэл идэвхтэй байсан.

## Зорилтууд
Тус даалгаврын шинжлэх ухааны зорилго нь Ангараг гариг ​​дээр өнгөрсөн усны идэвхжлийг харуулсан өргөн хүрээний чулуулаг, хөрсийг хайж, тодорхойлох явдал байв. Энэхүү даалгавар нь НАСА-гийн Ангараг гаригийг судлах хөтөлбөрийн нэг хэсэг бөгөөд үүнд өмнө нь амжилттай газардсан гурван газардагч багтсан: 1976 онд Викинг хөтөлбөрийн хоёр газардагч, 1997 онд Ангараг гаригийн Pathfinder хайгуул.

Ангараг гарагийн хайгуулын судалгааны зорилго нь:

Усны өнгөрсөн үеийн үйл ажиллагааны сэжүүрийг агуулсан төрөл бүрийн чулуулаг, хөрсийг хайж олох. Ялангуяа, хур тунадас, ууршилт, тунамал цементжилт, гидротермаль үйл ажиллагаа зэрэг устай холбоотой үйл явцын үр дүнд хуримтлагдсан ашигт малтмалын дээжийг хайх.
Буух газрыг тойрсон ашигт малтмал, чулуулаг, хөрсний тархалт, найрлагыг тодорхойлох.
Стандарт уусмал

Аналитик химийн хувьд стандарт уусмал (титрант эсвэл титратор) нь элемент эсвэл бодисын тодорхой концентрацийг агуулсан уусмал юм. Тодорхой эзэлхүүнийг бий болгохын тулд тодорхой хэмжээний уусгагч бодисыг уусгана. Үүнийг үндсэн стандарт гэх мэт стандарт бодис ашиглан бэлтгэдэг. Стандарт уусмалыг титрлэх уусмал гэх мэт бусад бодисын концентрацийг тодорхойлоход ашигладаг. Стандарт уусмалын концентрацийг ихэвчлэн литр тутамд моль (моль/л, ихэвчлэн М гэж товчилдог), дециметр куб дэх моль (моль/дм3), метр куб тутамд кмоль (кмоль/м3) эсвэл тодорхой титрлэхэд ашигласантай холбоотой нэр томъёо (титр гэх мэт). Энгийн стандартыг нэг элемент эсвэл бодисыг уусдаг уусгагчаар шингэлэх замаар олж авдаг. Үндсэн стандарт нь маш цэвэр, тогтвортой, чийгшүүлэх усгүй, өндөр молекул жинтэй урвалж юм. Хүчил титрлэлтийн зарим үндсэн стандартад натрийн карбонат орно.
## Хэрэглээ
Хүчлийн уусмалын мэдэгдэж буй эзлэхүүнийг тодорхой концентрацитай шүлтийн уусмалын эсрэг титрлэх замаар стандартчилж болно. Шинжилгээний төрөл зүйлийн концентрацийг тодорхойлоход стандарт уусмалыг ихэвчлэн ашигладаг.
Александриа хотын номын сан

**Александиа хотын Номын сан** буюу **Александрина** **номын сан** (латин. *Bibliotheca Alexandrina*, араб. مكتبة الإسكندرية‎, DMG *Maktabat al-Iskandarīyah*) мөн **Александриа хотын Шинэ Номын сан** гэж орчин үед нэрэлдэг. Дундад тэнгисийн эрэг дээрх Египтын Александриа хотод орших номын сан бөгөөд соёлын төв юм. 

Энэхүү номын сан нь эртний үед үгүй болсон тул Александрын номын санг хуучин байсан газар дээр баригдсан байна.

## Түүх 
Александриа дахь бүх нийтийн номын сан байгуулах санааг тус хотод амьдарч байсан Афины цөлөгдсөн төрийн зүтгэлтэн Фалерумын Деметриус Птолемей I Сотерт санал болгосон гэж таамгалдаг, тэр номын сангийн төлөвлөгөөг гаргасан байж магадгүй ч номын сан өөрөө баригдаагүй байж магадгүй юм. Түүний хүү Птолемей II Филадельфийн хаанчлал хүртэл Номын сан нь Птолемейын хаадын түрэмгий, сайн санхүүжүүлсэн бичвэр олж авах бодлогоос шалтгаалж олон тооны папирус гүйлгээг хурдан олж авсан байна. Тухайн үед яг хэдийг нь хадгалсан нь тодорхойгүй ч дээд тал нь 40,000-400,000 байдаг гэсэн тооцоо судалгаа байдаг.

МЭӨ 3-р зууны туршид Номын сангийн дарга нь уламжлал ёсоор хаан ширээг залгамжлагчийн багш байсан ажээ. Ром эзэнт улс Египетийг эзлэн авсны дараа номын сан шинэ засаг захиргааны хувьд өндөр ач холбогдол өгч МЭ 3-р зууны эхэн үе хүртэл хадгалсан байна.

Ангилал:Номын сан
Биер Ламбертын хууль

Бьер-Ламбертын хуулийг ихэвчлэн гэрлийг шингээдэг химийн зүйлийн агууламжийг тодорхойлохын тулд химийн шинжилгээний хэмжилтэд ашигладаг. Үүнийг ихэвчлэн Бьерийн хууль гэж нэрлэдэг. Физикийн хувьд Бугер-Ламбертын хууль нь гэрлийн унтрах, сулрахыг гэрлийн өнгөрч буй материалын шинж чанартай холбодог эмпирик хууль юм. Энэ нь одон орон судлалын устгалын үед анх удаа ашиглагдаж байсан. Устгах үндсэн хуулийг (үйл явц нь физик төлөвийг тогтмол байлгах тохиолдолд цацрагийн эрч хүч, цацраг идэвхт бодисын хэмжээгээр шугаман байна) заримдаа Бьер-Бугер-Ламбертын хууль эсвэл Бугер-Бьэр-Ламбертын хууль эсвэл зүгээр л устах хууль гэж нэрлэдэг. Устах хуулийг мөн физик оптик, фотон, нейтрон эсвэл ховордсон хийн сулралтыг ойлгоход ашигладаг. Математик физикийн хувьд энэ хууль нь BGK тэгшитгэлийн шийдэл хэлбэрээр үүсдэг.
## Түүх
Бугер-Ламбертын хууль: Энэ хууль нь 1729 оноос өмнө Пьер Бугерийн хийсэн ажиглалт дээр үндэслэсэн. Энэ хууль нь ихэвчлэн Боугерын Essai d'optique sur la gradation de la lumière (Клод Жомберт, Парис, 1729) номыг иш татсан Иоганн Хайнрих Ламберттэй холбоотой байдаг. 1760 онд "Фотометриа"-даа үүнээс эш татсан байдаг.
Титрац

Титрац (титриметр, эзлэхүүний дүн шинжилгээ) нь тодорхойлсон шинжлэгч (тодорхойлогдох гэж буй бодис) -ын концетрацын тодорхойлох элбэг ашиглагддаг лабораторын тоон химийн шэнжилгээний арга юм. Титрант эсвэл титратор нэршилтэй урвалж нь концетрац, эзлэхүүний стандарт уусмалын бэлдмэл. Титрант нь шинжлэгчийн концетрацыг тодорхойлохын тулд шинжлэгч (титранд гэж нэршилж болдог) -ийн уусмалыг ашиглан хариу үйлдэл үзүүлж тодорхойлохыг хэлнэ. Шинжлэгчид хариу үйлдэл үзүүлсэн титрантын эзлэхүүнийг титрацын эзлэхүүн гэж нэрлэнэ. 

## Түүх ба этимологи 
“Титрац” гэсэн үг нь 1543 оны “ титрэр” гэсэн үгээс гаралтай, энэ үгийн утга нь алт, мөнгөн зоосны пропорц эсвэл алт, мөнгөн эдлэлийг / нарийн цэвэр эсвэл цэвэрийн хэмжүүр/ илэрхийлдэг юм. Тилтэр нь титрэр болж аяандаа “ нарийн чанартай хайлшсан алт” болж мөн дараа нь “өгөдсөн дээжийн бодисын концетрац” болжээ. 1828 онд Франц химич болох “ Жосеф Луис Гэй-Луссак” нь анх титэр гэсэн үгийг үйл үг болгон / титрэр/ гэж ашиглаж, “ өгөдсөн дээжийн бодисын коннцетрацыг тодорхрйлох” гэсэн утгаар оруулжээ.

Эзлэхүүнтэй шинжилгээ нь 18-р зууны сүүл үеийн Францаас гаралтай. Франсуа-Антуан-Анри Дескройзиллес 1791 онд анхны бюретка (хэмжигч цилиндртэй төстэй) бүтээжээ.
Концентраци

Химийн хувьд концентраци гэдэг нь хольцын нийт эзэлхүүнд хуваагдсан бүрэлдэхүүн хэсгийн агууламж юм. Математикийн тодорхойлолтын хэд хэдэн төрлийг ялгаж болно: массын концентраци, молийн концентраци, тооны концентраци, эзэлхүүний концентраци. Концентраци нь ямар ч төрлийн химийн хольцыг хэлж болох боловч ихэнхдээ уусмал дахь ууссан бодис эсвэл уусгагчийг хэлдэг. Моляр (хэмжээ) концентраци нь хэвийн концентраци ба осмосын концентраци гэх мэт хувилбаруудтай. Шингэрүүлэх нь концентрацийг бууруулах үзэгдэл бөгөөд жишээлбэл уусмалд уусгагч нэмэх замаар үзэгдэж болно. Концентраци гэх үг нь шингэрүүлэхийн эсрэг, төвлөрлийг нэмэгдүүлэх гэсэн утгатай.

## Түүх ба Этимологи 
Концентраци, төвлөрөл, үйлдэл эсвэл нэг газар нэгдэж, нийтлэг төвд хүргэх үйлдэл нь 1550 эсвэл түүнээс өмнөх сонгодог латин хэлэнд хэрэглэгдэж байсан бөгөөд ижил төстэй нэр томъёог Итали (1589), Испани (1589), Англи (1606), Франц (1632) хэлээр баталжээ.

## Чанарын тодорхойлолт 
Ихэнхдээ албан бус, техникийн бус хэлээр төвлөрлийг харьцангуй бага концентрацитай уусмалд "шингэрүүлэх" гэх мэт нэр томъёоны тусламжтайгаар чанарын хувьд дүрсэлсэн байдаг бол харин харьцангуй өндөр концентрацитай уусмалын хувьд "баяжуулсан" гэж тайлбарласан байдаг.
Осмосын концентраци

Осмосын концентрацийг өмнө нь осмосын даралт гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь уусмалын нэг литр (L) дахь ууссан бодисын осмол (Осм) тоогоор тодорхойлогддог ууссан бодисын концентрацийн хэмжүүр (осмол/л эсвэл Осм/л) юм. Уусмалын осмосын даралт ("osmolar" гэж нэрлэдэг) нь ихэвчлэн Осм/л  хэлбэрээр илэрхийлэгддэг бөгөөд уусмалын молярийг "M"  хэлбэрээр илэрхийлдэг. Моляр чанар нь уусмалын нэгж эзэлхүүн дэх ууссан бодисын молийн тоог хэмждэг бол осмосын даралт нь уусмалын нэгж эзэлхүүн дэх ууссан бодисын бөөмийн осмолын тоог хэмждэг. Энэ утга нь уусмалын осмосын даралтыг хэмжих, уусгагч нь өөр өөр осмосын концентрацитай хоёр уусмалыг тусгаарлах хагас нэвчүүлэгч мембранаар (осмос) хэрхэн тархахыг тодорхойлох боломжийг олгодог.

## Нэгж 
Осмосын концентрацийн нэгж нь осмол юм. Энэ нь уусмалын осмосын даралтад нөлөөлдөг ууссан бодисын молийн тоог тодорхойлдог SI бус хэмжлийн нэгж юм. Миллосмол (мОсм) нь осмолын 1/1,000 байна. Микроосмол (μOsm) (мөн бичил osmole гэж нэрлэдэг) нь осмолын 1/1,000,000 байна.
Хагас нэвчдэг мембран

Хагас нэвчдэг мембран нь зарим молекулууд эсвэл ионуудыг осмосоор дамжин өнгөрөх боломжийг олгодог биологийн эсвэл синтетик, полимер мембраны төрөл юм. Дамжуулах хурд нь хоёр тал дахь молекулууд эсвэл ууссан бодисын даралт, концентраци, температур, түүнчлэн ууссан бодис бүрийн мембраны нэвчилтээс хамаарна. Мембран болон ууссан бодисоос хамааран нэвчилт нь ууссан бодисын хэмжээ, уусах чадвар, шинж чанар, химийн зэргээс шалтгаална. Мембраныг перметидээ сонгож байхаар хэрхэн бүтээдэг нь хурд, нэвт шингэсэн байдлыг тодорхойлноНэлээд зузаан байгалийн болон синтезийн олон материал бас хагас дутуу байдаг. Үүний нэг жишээ нь өндөгний дотор талын нимгэн хальс юм. 

Биологийн мембранууд нь сонгомол нэвчилттэй байдаг ба молекулуудын шилжилт нь хөнгөвчлөх тархалт, идэвхгүй тээвэрлэлт эсвэл мембранд суулгагдсан уургаар зохицуулагддаг идэвхтэй тээвэрлэлт юм.

## Биологийн мембранууд 
Биологийн хагас нэвчилттэй мембраны жишээ бол бүх биологийн эсийг тойрсон плазмын мембран дээр суурилдаг липидийн давхар давхарга юм. Фосфолипидын бүлэг (фосфатын толгой ба өөх тосны хүчлийн хоёр сүүлээс бүрддэг) давхар давхаргад байрладаг, фосфолипидын давхар давхарга нь нэвчүүлэх чадвараараа маш өвөрмөц байдаг хагас нэвчүүлэгч мембран юм.
Баллистик пуужин

**Баллистик пуужин** нь сумны хөдөлгөөнийг ашиглан байлдааны хошууг бай руу хүргэх пуужингийн нэг төрөл юм. Эдгээр зэвсгүүд нь харьцангуй богино хугацаанд л ажилладаг - нислэгийн ихэнх хэсэг нь хүчгүй байдаг. Богино тусгалын баллистик пуужингууд дэлхийн агаар мандалд үлддэг бол тив хоорондын баллистик пуужингууд (ICBMs) нь тойрог замд нисдэг.

Эдгээр зэвсэг нь хөдөлгүүртэй нислэгийн үед аэродинамикаар удирддаг нь далавчит пуужингаас ялгаатай ангилалд багтдаг. Агаар мандалд хязгаарлагдмал далавчит пуужингуудаас ялгаатай нь баллистик пуужингууд нь агаар мандлын нягт хэсгүүдээс зайлсхийх нь давуу талтай бөгөөд агаар мандлаас дээш сансар огторгуйд хүрэх боломжтой. 

## Түүх
Баллистик пуужингийн хамгийн эртний хэлбэр нь пуужингийн түүхээс улбаатай 13-р зуунаас эхэлсэн. 14-р зуунд Хятадын Мин улсын тэнгисийн цэрэг дайсны хөлөг онгоцны эсрэг тулалдаанд Хөолончушуй хэмээх баллистик пуужингийн анхны хэлбэрийг ашиглаж байжээ.

Орчин үеийн анхдагч баллистик пуужингуудын нэг бол 1930-1940-өөд онд Вернер фон Брауны удирдлаган дор нацист Германы бүтээсэн V-2 /Фау-1, 2/ гэгддэг А-4 байв.
Бронстед-Лоури хүчил шүлтийн онол

Бронстед-Лоуригийн онол (мөн хүчил ба суурийн протоны онол гэж нэрлэдэг) нь хүчил шүлтийн урвалын онол бөгөөд анх 1923 онд Йоханнес Николаус Бронстед, Томас Мартин Лоури нар бие даан боловсруулсан. Энэ онолын үндсэн ойлголт нь хүчил ба суурь харилцан үйлчлэлцэх үед хүчил нь коньюгат суурийг, суурь нь протон (устөрөгчийн катион буюу H+) солилцох замаар коньюгат хүчлээ үүсгэдэг. Энэ онол нь Аррениусын онолыг ерөнхийд нь илэрхийлдэг.

## Хүчил ба суурийн тодорхойлолт 
Аррениусын онолд хүчил нь усан уусмалд задарч H+ (устөрөгчийн ион эсвэл протон) үүсгэдэг бодисыг, харин суурийг усан уусмалд задарч OH- (гидроксидын ион) үүсгэдэг бодис гэж тодорхойлдог.

1923 онд Данийн физик химич Йоханнес Николаус Бронстед, Английн Томас Мартин Лоури нар өөрсдийн нэрээр нэрлэгдсэн онолыг бие даан дэвшүүлжээ. Бронстед-Лоуригийн онолд хүчил ба суурь нь бие биентэйгээ харьцах урвалаар тодорхойлогддог. Үүнийг тэнцвэрийн тэгшитгэлээр хамгийн сайн дүрсэлсэн болно.  (хүчил + суурь - коньюгат суурь + коньюгат хүчил.)