open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баянгол

**Баянгол**, эсвэл **Баянголын** эдгээр хуудсанд харьялагдаж магадгүй:

## Монгол 
* Баянгол дүүрэг, Монгол улсын нийслэлийн дүүрэг
*Монголын хэд хэдэн аймгийн сум
** Баянгол сум (Сэлэнгэ)
** Баянгол сум (Өвөрхангай)

## Хятад 
* Баянгол - Монголын өөртөө засах тойрог

## Орос 
*Бүгд Найрамдах Буриад Улсын зарим аймаг дахь сум
** Баянгол, Хорь аймаг
** Баянгол, Захаамин аймаг
** Баянгол, Баргажин аймаг
6 дугаар морьт дивиз

**6 дугаар морьт дивиз** нь БНМАУ-ын Дорнод аймгийн Тамсагбулагд төвлөрсөн МАХЦ-ийн салбар нэгж юм. Энэ дивиз 1939 оны Халх голын дайн, 1945 оны Чөлөөлөх дайнд оролцож үүрэг гүйцэтгэж байсан.Тангудын Юүнгэрэнжав удирдуулан байлдаж оролцсон байдаг.  

## Түүх 
БНМАУ-ын "Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн 1932 оны 3 сарын 12-ны өдрийн 41 тоот тушаалаар Тамсагийн 15-р морьт хороо, Егүзэрийн 10-р морьт хороо, 6-р их бууны хороо" зэрэг ангийг нэгтгэж байгуулагдсан. "ХЦЗөвлөлийн 1933 оны 1 сарын 14 ний өдрийн 2 дугаар тоот тушаалаар тус дивизийн 15-р морьт хороог 5 дугаар морьт дивизэд шилжүүлж оронд нь 17-р морьт хороог шинээр байгуулжээ." Мөн 10-р морьт хороог 18-р тусгай морьт хороо хэмээн Бяруутад байрлуулж, 16-р морьт хороог 1935 онд тус дивизэд шинээр байгуулсан.

## Бүтэц 
Морьт дивиз нь 15-р морьт хороо, 10-р морьт хороо (2 морьт суман, 1 пулемётын сумантай), их бууны дивизион, хуягт дивизион (хөнгөн болон дунд ангиллын хуягт сумантай), холбооны суман болон дивизийн сургуулиас бүрдсэн нийт 1531 офицер, цэргээс бүрдэж байсан.  

## Зэвсэглэл 
Хөнгөн зэвсэг: 76 мм-ийн 4 их буу, танк эсэргүүцэх 45 мм-ийн 6 их буу, хүнд пулемёт 24, хөнгөн пулемёт 44, винтов 1279, гар буу 180, сэлэм 1060, 

Хуягт машин: БА-6, БА-10 хуягт машин 6, ФАИ хөнгөн хуягт 9, ЗИС-5 маркийн ачааны автомашин 18, ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 4, “Максим” пулемёттай зенитийн төхөөрөмж бүхий ГАЗ-АА маркийн ачааны автомашин 6, ЗИС-5 маркийн ус-тос цэнэглэгч автомашин 1, ЗИС-6 маркийн цистерн 1, эмнэлгийн автобус 2, II АК маркийн радиостанц 1, 5АК радиостанц 1, тачанк 24, сум тээвэрлэх хөсөг 42, хээрийн гал тогоо 17, түүнчлэн 1723 морь, 198 тэмээний орон тоотой байсан боловч бэлтгэгдсэн боловсон хүчин, буудлагын зэвсэг, их буу, хуягтын хүрэлцээ муугаас бүх дивиз ийм хэмжээний хангалттай байж чадаагүй байна.

## Холбоотой хуудас 
* МАХЦ
* Морьт дивиз
* Халх голын дайн

## Эшлэл 
Ангилал:Халхын голын дайн
Ангилал:Монголын Ардын арми
Ангилал:Монголын Ардын армиын анги нэгтгэл
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчин
Ангилал:1945 оны чөлөөлөх дайн
Ангилал:Цэргийн анги нэгтгэл
Ангилал:Цэргийн анги
Дамдины Ганзориг

**Дамдины Ганзориг** (1976 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) -2020 оны 6-р сараас Монгол Улсын Дээд Шүүхийн Ерөнхий шүүгч.

## Намтар 
Тэрээр 1984-1994 онд Өвөрхангай аймгийн 10 жилийн дунд сургууль төгссөн.  

1994-1998 онд МУИС-ийн Хууль зүйн дээд сургуулийг төгсөж эрхзүйч мэргэжилтэй болсон. 

1999-2004 онд Сонгинохайрхан дүүрэгт шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга. 

2004-2013 оноос Сонгинохайрхан дүүргийн шүүхийн шүүгчээр ажилласан. 

2013 оноос Улсын Дээд шүүхийн Эрүүгийн танхимд шүүгч.

2017 онд Хууль зүйн ухааны магистр хамгаалсан.

2013 оны 4-р сарын 12-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 47 дугаар зарлигаар Улсын Дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдсон.

2020 оны 6-р сарын 02-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 77 дугаар зарлигаар Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна.

Ангилал:1976 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Гэгээрэл

1. буддизм. (пали: bodhi; vimutti; nibbana;) Дээд зэргийн ухаарал, сэрэлт гэсэн утгатай. Төгс гэгээрэлд хүрэх гэдэг нь Нирваанд (пали: nibbana) хүрэхтэй ижил утгатай. Зөвхөн өөрийн хичээл зүтгэлээр, буддын дээд сахилыг сахин, Буддагийн заасан сургаал номыг, төвлөрөл, бясалгалтай хослуулан хийж гэгээрлийн дөрвөн үе шатыг ухамсарлаж, Арахант түвшинд очих буюу дахин хорвоод төрөхгүй, төрөл авахгүй, нэгэнт явах түвшинг төгс гэгээрэл гэж хэлнэ. Зөвхөн хүний төрөл авсан хүн гэгээрэлд хүрэх боломжтой. Там, сүнс, амьтан, бирд, бурхадын(диваажин) төрөлд байгаа бол тэр төрлөөс гэгээрэх боломжгүй гэж үздэг. Тиймээс хүн болж төрөх нь Бурхад болж төрөхөөс илүү гэж Готам Будда хэлсэн байдаг. Бурхад диваажинд дэндүү их жаргалд умбадаг тул зовлон жаргалыг зэрэг харж, гэгээрч чаддаггүй. Тэр бүү хэл бурхад диваажинд хагас өдөр ч сууж бясалгал хийж чаддагүй гэж Khuddaka Nikāya сударт бичиж үлдээсэн байна. Буддагийн заасан сургаалд гэгээрэхийн тулд заавал ухаарч ойлгох, дагах ёстой байдаг хэд хэдэн онол, сургаалууд байдгийн зарим нь:
- Гэгээрлийн Дөрвөн Үнэн (Хутагтын 4 Үнэн, Four Noble Truths);
- Гэгээрлийн Найман замнал (Noble Eightfold Path); 
- Учирт гарал үүсэл (eng: Dependent Origination); 
зэрэг бөгөөд зовлонг ойлгох, тэр зовлонг үүсгээд буй хүний хүсэл шуналыг олонтаа дурдсан байдаг.
Мөн хүний төрөлдөө Буддагийн номыг үзсэн байсан ч диваажингийн хаалгаар гишгэж орохдоо л сурсан бүх номоо умартдаг гэж Буддын гол судар болох Пали сударт бичиж үлдээсэн байна.  Гэгээрлийн дөрвөн үе шат байдаг нь: 1. Сотапанна, 2. Сакадагами, 3. Анагами, 4. Арахант;  
1. Сотапанна - (пали: урсгалд орогч)
Энэ түвшинд очсон гэгээрэгч доод төрөл авахгүй, хүний эсвэл бурханы төрлийг хамгийн олондоо 7 удаа л авах ба тэр хугацаандаа амжиж төгс гэгээрэлд баттай хүрдэг.    
2. Сакадагами - (пали: нэг удаа эргэн ирэгч) 
Энэ түвшинд очсон гэгээрэгч доод төрөл авахгүй, хүний эсвэл бурханы төрлийг ердөө нэг л удаа авах ба тэр төрөлдөө амжиж төгс гэгээрэлд баттай хүрдэг.
3. Анагами (пали: эс эргэн ирэгч)
Энэ түвшинд очсон гэгээрэгч доод төрөл авахгүй, дахин хүн болж төрөхгүй, зөвхөн бурханы төрлийг ердөө нэг л удаа авах ба тэр төрөлдөө амжиж төгс гэгээрэлд баттай хүрдэг. 
4. Арахант
Энэ түвшинд очсон гэгээрэгч дахин ямар ч төрөл авахгүй, Нирваан (Нирвана, пали: Nibbana; санскрит: Nirvana) дүрийг олох буюу нирваанд одож зовлонгоос нэгэнт ангижирдаг.
Аорта

Аорт бол биеийн хамгийн том судас юм. Энэ артери нь хүчилтөрөгчөөр баялаг цусыг зүрхнээс бусад хэсэгт хүргэх үүрэгтэй. Аорт нь зүрхний зүүн ховдолоос эхэлж, цээж рүү дээш сунаж нуман хэлбэртэй байдаг. Марфан хам шинжтэй өвчтөнүүдэд Аорт буюу гол судас өргөсөлтэй байдаг байна.

Ангилал:Ангиологи
Ангилал:Артерийн судас
Ангилал:Зүрхний анатоми
Moodswings in This Order

***Moodswings in This Order*** нь Австралийн дуучин DPR Ian-ы анхны өргөтгөсөн цомог (extended play буюу ep) юм. Тус цомог 2021 оны 3-р сарын 12-нд *Dream Perfect Regime*-ээр дамжин гарсан. Тус цомог *Korean Hip-hop Awards* шагнал гардуулах ёслолын үеэр оны шилдэг R&B цомогт нэр дэвшиж, *Circle Album Chart*-ийн 40-р байранд орж байжээ. 

## Далд утга 
Тэрээр *Billboard*-д өгсөн ярилцлагадаа уг цомгийн цаад санааг тайлбарлажээ.
"Ерөнхийдөө би янз бүрийн сэтгэцийн эмгэгтэй нэгэн дүрийг бүтээхийг хүссэн. Бодит утгаараа сөрөг, харанхуй гэж үзэж болох ч, дээр нь нэмээд нөгөө талаараа супер хүч гэж бас үзэж болно. Энэ нь мөн би бие хүний хувьд хэн юм бэ гэдэг олон талт тусгал. Сэтгэцийн эмгэгтэйгээ тэмцдэг хүний хувьд би үүнтэй холбоотой гутаан доромжлолыг арилгаж, уран сайхны өөрчлөлт оруулахыг хүссэн."

## Хөгжим болон дууны үг 
Энэхүү цомог нь DPR Ian-н бүтээсэн нөгөө талын ертөнцтэй холбоотой бөгөөд Moodswings in to Order болон Dear Insanity зэрэг бусад цомгууд дээрх түүний хоёр туйлт эмгэгийн төлөөлөгч болох **MITO**, **Mr. Insanity** гэсэн хоёр дүрийг багтаасан. 2022 оны 7 сарын 22-нд *Rolling Stone* сэтгүүлд өгсөн ярилцлагадаа DPR Ian хэлэхдээ,

"Нөгөө талын ертөнцөд Mr. Insanity (буюу Ноён Солиот) гэдэг нэртэй хачин нэгэн гол дүр байгаа. Тэр шууд утгаараа галзуу/мэдрэл муутай, гэхдээ инээдтэй зүйл нь би галзуурлыг эмх цэгц авчирдаг гэж боддог юм. Тэр миний сүүлийн цомог (Moodswings in to Order) дээрх бүх түүхийг эрүүл саруул ухаантай болохын тулд бүтээсэн. Түүний анхны бүтээл нь түүний цэвэр гэмгүй байдлыг илэрхийлэх зорилготой MITO юм. Гэвч MITO бусад бүтээлүүдэд атаархаж, зөвхөн өөрийгөө л хайр хүртэх ёстой гэж бодно. Mr. Insanity түүний харанхуй талыг хараад түүнийг нөгөө талын ертөнцөөс хөөснөөр MITO түүнд өс санаж, түүний бүтээл бүрийг хорлоно гэдгээ өөртөө амлаж эцэстээ гол дүр болохыг хүснэ."

## Шүүмжлэгчийн үнэлгээ 
*NME*-ын зүгээс энэ цомогт 5-аас 4 од өгсөн.

### Жилийн эцсийн жагсаалт 
## Шагнал 
## Дууны жагсаалт 
## Чартууд 
## Лавлах бичиг 
Ангилал:2021 оны цомог
Moodswings In To Order

***Moodswings in to Order*** нь Австралийн дуучин DPR Ian-ы анхны студийн цомог юм. Тус цомог 2022 оны 7-р сарын 29-нд *Dream Perfect Regime*-ээр дамжин гарсан.

## Дууны жагсаалт 
Ангилал:2022 оны цомог
Dear Insanity

***Dear Insanity*** нь Австралийн дуучин DPR Ian-ы хоёр дахь өргөтгөсөн цомог (extended play буюу ep) юм. Тус цомог 2023 оны 10-р сарын 6-нд цацагдсан ба дотроо 3 клиптэй, нийт 7 дуутай. 

2023 оны 8-р сарын 4-нд эхний клип болох "Peanut Butter & Tears" дууны клип цацагдаж, 9-р сарын 15-нд "So I Danced" дууны клип цацагдаж, хамгийн сүүлд "Don’t Go Insane" дууны клип 10-р сарын 4-нд цацагдсан. Түүнээс 2 хоногийн дараа цомгийн бусад дуунууд албан ёсоор цацагдсан. 

## Дууны жагсаалт 
Ангилал:2023 оны цомог
Дуламрагчаагийн Жавзандорж

**Дуламрагчаагийн Жавзандорж** (1980 онд Сүхбаатар аймгийн Баруун-Урт хотод төрсөн) -Гандантэгчэнлин хийдийн тэргүүн Их хамба, лхаарамба, XXX Хамба номун хан.

## Намтар 
Эцэг Дуламрагчаа нь Сүхбаатар аймагт автын байцаагч байсан. Тэрээр айлын 4 хүүхдийн ганц хүү нь. 

Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэмандал хийд 1991 онд ахин сэргэн үйл ажиллагаа явуулж эхлэхэд 7 хүүхэд шавилан суусны нэг нь болж, 11 насандаа анхлан бурхны номд суралцсан байна.

1993 онд Улаанбаатар хотод ирээд МБШТ Гандантэгчинлэн хийдийн Дашчоймпил дацанд ачид багш (хэргийн тухайд алдрыг өгүүлэхэд) Дашжамц багш гүн ухааны чойрын ном зааж байхад нь аз, ерөөлөөр таарч Буддын гүн ухаанд суралцаж эхэлсэн гэдэг. Удалгүй Дашчойлин хийдийн тэргүүн хамба лам Ч.Дамбажав, тэр үеийн дэд хамба Цэдэндамба нарын ивээлээр ачит багш (хэргийн тухайд алдрыг өгүүлэхэд) Цэрмаа дээдэс Зүүн хүрээнд морилон шавь нараа гүн ухааны номонд сурган, нүдийг нь нээж хайрлан Энэтхэг явж сайн сурах замыг ч зааж өгсөн ажээ. 

1998 онд Энэтхэгт суралцахаар явж Брайбүн хийдийн Гоман дацанд ном үзэн 2018 онд Бурханы шашны лхаарамба цол хамгаалсан байна. Лхаарамба бол бурхны шашны гүн ухааныг судалсан хүнд олгодог хоёрдугаар зэргийн цол юм.

Буддын гүн ухааны таван ботийг 16 жилийн хөтөлбөртэйгээр дүүргэсний эцэст лхаарамбын шалгалт өгөх эрх авдаг. Эрхээ аваад зургаан жилийн турш шалгалт өгдөг байна. Д.Жавзандорж нь энэ шалгалтад дөрвөн жил тэргүүлж, хоёр жил дэд байрт шалгарч лхаарамба цол авчээ. Мөн 2003 оноос 2017 онд Энэтхэгийн Гоман дацанд багшилсан байна.

2019 онд эх орондоо бүрмөсөн ирж Гандантэгчинлэн хийдийн дэргэдэх Шашны дээд сургуульд багшилсан. 

2023 оны 11-р сарын 1-нд Тэргүүн их хамба лам, хичээнгүй зүтгэлт XXIX Хамба номун хан, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, гавж Д.Чойжамц ламын нэр дэвшүүлсэн БШДС-ийн багш, лхаарамба Д.Жавзандорж лам нь тус үүрэгт албаны шалгуурт нийцсэн учир Захиргааны өргөтгөсөн хурлын нийт гишүүдийн олонхын дэмжлэг буюу 85.7 хувиар дараагийн МБШ Төв-Гандантэгчэнлин хийдийн Тэргүүн их хамба лам XXX Хамба номун ханы үүрэгт албанд томилогдсон байна. 

МБШТ-Гандантэгчэнлин хийдийн Тэргүүн их хамба лам XXX Хамба номун хан Д.Жавзандорж гэлэн сахилтай, эхнэр аваагүй. Ардын хувьсгалаас хойш төрсөн анхны лхаарамба цолтон юм.

Ангилал:1980 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Баруун-Уртын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын буддын шашны лам
Ангилал:Гандантэгчэнлин хийд
Хорлоогийн Цэвлээ

**Хорлоогийн Цэвлээ** (1932 онд Баянхонгор аймгийн Бөмбөгөр сумын нутагт төрсөн- )— Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Монголын нэрт сэтгүүлч, редактор, хэвлэл мэдээллийн ахмад зүтгэлтэн. Тэрбээр *Үнэн* сонины нэгдүгээр орлогч эрхлэгч, *Тоншуул* сэтгүүлийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд 1990–1992 онд БНМАУ-ын Мэдээлэл, радио телевизийн Улсын хорооны дарга, МОНЦАМЭ агентлагийн захирлаар тус тус ажиллаж байв.

## Намтар 
Х.Цэвлээ нь 1932 он Баянхонгор аймгийн Бөмбөгөр сумын уугуул Б.Хорлоогийн том хүү болон мэндэлсэн. Тэрбээр 1948 оноос хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж, сум, аймгийн боловсрол, соёлын байгуулагуудаас улбаалан улмаар төрийн төв хэвлэлүүдэд олон жил ажилласан.

## Ажил мэргэжил 
1980-аад онд тэр *Үнэн* сонины нэгдүгээр орлогч эрхлэгчээр, мөн *Тоншуул* сэтгүүлийн эрхлэгчээр хавсран ажилласан. 1990–1992 онд БНМАУ-ын Мэдээлэл, радио телевизийн Улсын хорооны дарга (Засгийн газрын гишүүн) бөгөөд энэ хугацаанд МОНЦАМЭ агентлагийн захирлаар ажиллаж байсан. 1992–1996 онд *Засгийн газрын мэдээ* сониныг үүсгэн байгуулж, эрхлэгчээр ажилласан.

## Шагнал, цол 
* **Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар** (2022)
* **Монголын сэтгүүл зүйн салбараас төрсөн анхны Хөдөлмөрийн баатар** — гэж тооцогддог.
* **Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн** (1990)

## Дурсамж, үнэлгээ 
Түүнийг Монголын сэтгүүл зүйн нэрт зүтгэлтэн, “салбарын нэгэн оргил” хэмээн хэвлэлүүд онцолдог. Тэрбээр уран бүтээлийнхээ идэвхтэй он жилүүдэд 50 ном бичиж, олон тооны номыг редакторлан гаргасан байдаг. Монголын уншигчдад хамгийн ихээр хүрсэн бүтээл нь "Ээж бидэн хоёр" хэмээх дурсамж нийтлэл бөгөөд өөрийн бодит амьдралыг дурсамж, хүүрнэл хэлбэрээр бичсэн өдгөө Монголын сэтгүүл зүйн салбарын нэгэн судлагдахуун болдог билээ.

## Уран бүтээл 
# Хэнзхэн сарнайн өчил 2000 он
# Дээлтэй судар 2005 он
# Миний сэтгүүл зүй 2004 он
# Бөмбөгөр 2005 он
# Үнэн 20000  2004 он
# Хангай нуруу шиг хүмүүс 2005 он
# Амьдрал бидэн хоёр 1999 он
# Зүрхний бичээс 2003 он
# Сэтгэлийн өчил 2004 он
# Өвөөгийн жор 2007 он
# Хөх утаа 2007 он
# Ээж бидэн хоёр 2007 он
# Монгол малчин /Ц.Балхаажавын хамт/ 2008 он
# Зүүд биш амьдрал 2008 он
# Монгол сэрлээ 2009 он
# Нүцгэн үнэн 2009 он
# “Миний сэтгүүл зүй” 2р дэвтэр 2010 он
# Нийтлэлийн тухай яриа 2008 он
# Нийтийн ахуй үйлчилгээ далан жилд
# Социалист аж төрөх ёс 1976 он
# Шашингүйн хүмүүжил ба социалист аж төрөх ёс 1979 он
# Ээж бидэн хоёр 2 дахь дэвтэр  2011 он
# Ц.Намсрайн шилдэг нийтлэлүүд 2011 он
# Х.Цэвлээ шилдэг нийтлэлүүд 2011 он
# Дээлтэй судар 2 дахь боть 2011 он.

### Жүжиг, кино 
# Гээгдсэн түлхүүр 1962 он
# Хүргэн /Д.Жигжидсүрэнгийн хамт бичсэн Баянхонгор аймгийн соёл урлагийн арав хоногт зориулсан жүжиг/ 1967 он
# Сониндумаа 1970 он
# Ээж бид хоёр /Баримтат нийтлэлийн кино Э.Одгэрэлийн хамт/

## Эшлэл 
Ангилал:1932 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Бөмбөгөрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:20-р зууны сэтгүүлч
Ангилал:21-р зууны сэтгүүлч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Балдангийн Энхмандах

**Балдангийн Энхмандах** (1955 онд  Улаанбаатар хотод төрсөн)- Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. МАН-ын нарийн бичгийн дарга, Элчин сайд.

## Намтар 
Эцэг Балдан, эх Б.Энэбиш нар УБДС-ийн анхны орос хэлний ангийн оюутнууд.. 

1962-1972 онд Нийслэлийн 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургуульд сурч төгссөн.

1972-1978 онд Ленинградын Их сургуулийн философийн анги төгссөн.

1978-1989 онд МУИС-ийн Нийгмийн ухааны факультетэд багш, МУИС-ийн ХЗЭ-ийн хорооны дарга, Улаанбаатар хотын ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга.

1991 онд ЗХУ-ын Москвагийн Нийгмийн ухааны академийг төгссөн. Улс төр судлаач, багш мэргэжилтэй. Улс төрийн ухааны дэд доктор. 

1991 онд Боловсролын Яамны дэргэдэх Боловсролын мэргэжлийн Хяналтын Албаны дарга.

1993 оны 11-р сараас -1996 оны 7-р сард МАХН-ын нарийн бичгийн даргаар ажилласан. 

1996-1998 онд МАХН-ын Удирдах зөвлөлд Улс төрийн зөвлөх.

1998-2004 онд Их Британи дахь ЭСЯ-нд зөвлөх.     

2006-2009 онд Байгаль орчны дэд сайдаар ажиллаж байв.

2009-2013 онд Шведийн Вант Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

2013 онд МАН-ын нарийн бичгийн даргад нэрээ дэвшүүлсэн. 

2017 оноос МҮОНРТ-ийн Үндэсний Зөвлөлийн дарга.

2021 оны 5-р сараас Улс төр судлал, Олон улсын харилцааны докторын зэрэг хамгаалуулах Зөвлөлийн гишүүн.

Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Швед дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Японы ерөнхий сайдын жагсаалт

**Японы Ерөнхий сайд** (япон. 内閣総理大臣, үгчилбэл: *«Танхимыг Удирдах сайд»*) — Японы Засгийн газрын тэргүүн. 1885 онд энэхүү албан тушаал бий болсон цагаас хойших ***Японы Ерөнхий сайд нарын*** жагсаалт. Мэйжи (1868—1912), Тайшоо (1912—1926), Шоова (1926—1989), Хэйсэй (1989—2019), Рэйва (2019 оноос). Мөн энд Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч нарын нэрс багтсан болно. Ойлгомжтой болон цэцгтэй болгох үүднээс уг жагсаалтад Ерөнхий сайд нарыг япон маягаар эхлээд овог, дараа нь нэрийг бичсэн болно. 

## Японы Ерөнхий сайд нарын жагсаалт 
*
Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт
Судар

*буддизм.* Эртний Энэтхэгийн Паали болон Санскрит хэлний Sutra ба Sutta (Sanskrit: सूत्र,  sūtra; Pāli: sutta;) нь Судар гэдэг үгээр Монгол хэлэнд орж ирж нутагшсан байдаг. Паали хэлээр Sutta гэдэг нь сонссон зүйл гэдэг утгаас гаралтай бөгөөд Буддагийн айлдсан судрыг Аананда (Ānanda) өөрийн сонссоноороо хүмүүст дамжуулахдаа: "Би ингэж сонссон билээ..." хэмээн Буддагийн хэлсэн сургаалыг эхлүүлдэг байсан тул судар (Sutta) гэдэг үг өнөөгийн утгаа олсон байна. Судар гэдэг үгийн эртний утга нь айлдсан зүйл, сонссон зүйл гэх санааг агуулдаг байж.
Судар гэдэгт эртний Буддын уламжлалд Готама Будда өөрөө амаар айлдсан судруудыг хэлдэг байсан ба энэ судруудыг Типитака (паали: Tipitaka; санскрит: Tripitaka;) гэж нэрлэнэ. Типитака гэдэг нь гурван сагс гэсэн утгатай Пали/Санскрит үг юм. Эдгээр судруудыг утга агуулгаар нь Винайн буюу Сахил ёс (Vinaya Piṭaka), Судрын Аймаг (Sutta Piṭaka), Дээдийн Ном (Abhidhamma Piṭaka) гэсэн гурван хэсэгт хувааж авч үздэг. Готама Будда нирваанд одоод 90 хоног дээр тохиосон Хуврагийн Чуулганы анхдугаар цуглаан дээр хувраг Упалий (Upalī) Винайн Судрыг, хувраг Аананда нь Судрын Аймгийн судруудыг нийт хуврагуудад цээжээр уншиж, Буддагийн сургаал дээр бүгд санал нэгдсэн байдаг. Харин Дээдийн Номын судрууд үүнээс 200-300 аад жилийн дараа Типитака судруудад нэмэгдсэн байна.
Эдгээр судрууд цаас үүсэхээс өмнөх МЭӨ цаг үед хамаарах бөгөөд хуврагууд нийтээр дуудах маягаар судар аман хэлбэрээр өвлөгдөн явдаг байжээ.
Харин цаас үүссэн цагаас хойш 
(МЭӨ 100-200) судар цаасан дээр бичигдэх байдлаар хадгалагдаж ирсэн байна.
Гэхдээ хожим нь МЭ 5-р зуунаас Буддын шашны олон урсгал шинээр үүсч маш олон ном зохиол шинээр зохиогдон бичигдсэн ба бүгд судар гэсэн нэр хаягтай болсон байдаг.

Ангилал:Ариун ном
Ангилал:Буддын шашны утга зохиол
Ангилал:Хиндү шашин
Ангилал:Энэтхэгийн утга зохиол
Ангилал:Монголын утга зохиол
Ядамдоржийн Пүрэвдорж

**Ядамдоржийн  Пүрэвдорж** (1952 онд төрсөн Баянхонгор аймгийн Өлзийт суманд төрсөн) -Монгол Улсын хошууч генерал, 2000-2004 онд Хилийн цэргийн удирдах газрын дарга. Эрэгэйчүүдийн холбооны ерөнхийлөгч. Хуулийн ухааны доктор

## Ажилласан байдал 
Хилийн цэргийн Заставын дарга, тасгийн дарга, штабын дарга, Отрядын дарга, Хилийн бүрэн эрхт төлөөлөгч.

1993-1996 онд Төрийн тусгай хамгаалалтын орлогч дарга бөгөөд Төрийн ордны хамгаалалтын албаны дарга. 

Хилийн цэргийн удирдах газрын дарга, Хилийн цэргийн командлагч.

Хилийн цэргийн дээд сургуулийн захирал.

ҮАБЗ-ийн Ажлын албанд хилийн цэргийн асуудал эрхэлсэн референт.

Ангилал:1952 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Өлзийтийн (Баянхонгор) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын хошууч генерал
Ангилал:21-р зууны зэвсэгт хүчний хүн‎
Обүчи Кэйзо

**Обүчи Кэйзо** (япон. 小渕恵三, 1937 оны 6-р сарын 25-нд төрсөн—2000 оны 5-р сарын 14-нд нас барсан)—Японы төрийн зүтгэлтэн, Японы парламентын доод танхимд 12 удаа сонгогдож байсан гишүүн. 1998 оны 7-р сарын 30-наас 2000 оны 4-р сарын 5-ны хооронд Японы Ерөнхий сайдын албыг хашсан. 

Обүчи Токиогийн ойролцоох Наканожо хотод сүлжмэлийн үйлдвэр эзэмшдэг улстөрчийн гэр бүлд төржээ. Тэрээр 13 настайдаа Токиогийн хувийн дунд сургуульд суралцаад, 1958 онд Васэда Их сургуульд элсэн орж, зохиолч болохоор шийдэж Английн уран зохиолын түүхийг судалж эхэлжээ. Мөн оны 5-р сард түүний эцэг Кохэй Обүчи есөн жил хүчин зүтгэсний эцэст Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүний суудал эргүүлэн авсан ч гурван сарын дараа гэнэт нас баржээ. Үүний дараа оюутан Кэйзо Обучи эцгийнхээ үйл ажлыг үргэлжлүүлж, улс төрч болохоор шийджээ. Ирээдүйн карьерынхаа төлөө тэрээр Японы олон залуу улстөрчдөд замыг нээж өгсөн "Юбенкай" клубт элссэн байна. 

1963 оны 11-р сард 26 настай Обүчи Кэйзо Либерал Ардчилсан намаас Японы парламентад сонгогдож, Японы парламентын хамгийн залуу гишүүн болжээ. Тэр цагаас хойш тэрээр Гумма мужаас Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуульд хэзээ ч ялагдаж байгаагүй байна. 1970 онд Обүчи шуудан, харилцаа холбооны яамны дэд сайдаар томилогдсон. Дараа нь парламентын гишүүнээр давхар ажилласан. Барилгын сайд, Ерөнхий сайдын Тамгын газрын дэд дарга зэрэг албан тушаалтай байсан.

1991 онд Либерал Ардчилсан намын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдож, 1994 онд намын дэд даргаар ажиллажээ. 1997 онд Ерөнхий сайд Хашимото Рюүтаро түүнийг Гадаад хэргийн сайдын албан тушаалд томилсон бөгөөд Обүчи Курилын арлуудын өмчлөлийн асуудлаар Оростой хэлэлцээ хийж, Солонгосыг нэгтгэх хэлэлцээрт оролцож байжээ.

1998 оны 7-р сард Хашимото огцорсны дараа тэрээр ЛАН-ын дарга болж парламентын доод танхимын шийдвэрээр Ерөнхий сайд болсон. Обүчи Кэйзо шинэ албан тушаалдаа Оростой энхийн гэрээ байгуулах, Японы эдийн засгийг сэргээх гэсэн хоёр асуудалд анхаарлаа хандуулав. 1999 оны 9-р сард ЛАН-ын даргаар улиран сонгогдож, улмаар Ерөнхий сайдын албан тушаалаа сунгасан байна.

2000 оны 4-р сарын эхээр Обучи хүнд байдлаар цус харваж, Токиогийн Жунтендо эмнэлэгт хүргэгджээ. Тэр оройдоо ухаан алджээ. Эмч нар бүх оролдлого хийсэн ч түүнийг ухаангүй байдлаас нь гаргаж чадсаагүй ажээ. Кейзо Обүчи 2000 оны 5-р сарын 14-нд таалал төгссөн байна.

Ангилал:1937 онд төрсөн
Ангилал:2000 онд өнгөрсөн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:Васэда Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Гүнма мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:Японы Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга
Ангилал:Японы Либерал Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Японы Либерал Ардчилсан Намын дарга
Ангилал:Японы Төлөөлөгчдийн Танхимын гишүүн
Ангилал:Японы гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Японы ерөнхий сайд
Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны туузат их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан
Ангилал:Хризантем одон шагналтан
Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай)
Бушидо

**Бушидо** (Япон. 武士道 bushi-do:, "дайчны ​​зам")-Японы феодлын нийгмийн үеийн самурай нарын жинхэнэ дайчин тулалдаанд болон ганцаараа байх даа ч баримтлах ёстой ёс зүйн зарчим, дүрэм, зан үйлийн хэм хэмжээ, цэргийн гүн ухаан, ёс суртахуун юм. Бушидо нь анхандаа дайчин хүний ​​баримтлах зарчим хэлбэрээр үүссэн бөгөөд 12-13-р зууны үед самурай анги язгууртнууд болон хөгжсөний үр дүнд түүнд багтсан ёс зүйн дээд үнэт зүйлс, урлагийг хүндэтгэсний ачаар үүнтэй нэгдэж, эцэст нь 16-17-р зуунд самурайн баримтлах ёс зүйн дүрэм болон бүрэлдэн бий болжээ. 

## Бушидо-гийн үндсэн зарчмууд 
* Жинхэнэ эр зориг бол амьдрах нь зөв бол амьдрах, үхэх нь зөв бол үхэх явдал юм.
* Самурай хүн үхэлтэй нүүр тулахдаа юу хийх ёстой, түүний нэр төрийг юу гутааж байгаа талаар тодорхой ухамсарласан байх ёстой.
* Та үг бүрийг дэнсэлж, хэлэх гэж байгаа зүйлээ үнэн эсэхийг өөрөөсөө үргэлж асуух хэрэгтэй.
* Хоол хүнс бага хэрэглэж, хоолны тансаглалаас зайлсхийх хэрэгтэй.
* Өдөр тутмын амьдралдаа үхлийг байнга санаж, зүрх сэтгэлдээ хадгалж явах ёстой.
* "Их бие, мөчир" дүрмийг хүндэтгэ. Үүнийг мартна гэдэг буяныг хэзээ ч ухаарахгүй гэсэн үг бөгөөд үр өгөөжийн буяныг умартсан хүн самурай биш. Эцэг эх нь модны их бие, хүүхдүүд бол түүний мөчир юм.
* Самурай хүн эцэг эхдээ үлгэр жишээ хүү байх төдийгүй төрдөө үнэнч байх ёстой. Нэг зуугаас арав, арваас нэг болтлоо цөөрсөн ч эзнээ орхихгүй.
* Дайны үед самурайн үнэнч байдал нь дайсны сум, жадтай айдасгүйгээр тулгарах, үүрэг хариуцлага шаардвал амиа золиослох зэргээр илэрдэг.
* Үнэнч байдал, шударга ёс, эр зориг бол самурайн байгалаас заяасан үндсэн гурван чанар гэдэг юм.

Ангилал:Самүрай
Ангилал:Эдогийн эрин
Ангилал:Япон хэлц
Ангилал:Японы гүн ухаан
Ангилал:Японы соёл
Ангилал:Японы тулааны урлаг
Ангилал:Ёс зүйн кодекс
Ню метал

Ню метал (Nu metal) нь хүнд металл хөгжмийн элементүүдийг хип хоп, альтернатив рок, фанк, индастриал метал, гранж зэрэг бусад хөгжмийн урсгалын элементүүдтэй хослуулсан, альтернатив металлын дэд төрөл юм. Ню метал нь гитарын гоцлол болон бусад хөгжмийн техникийг оролцуулах нь ховор; Энэ төрөл нь ерөнхийдөө гитарын рифф дээр суурилдаг. Ню металлын гитарчид илүү хүнд дуу гаргахын тулд доош тохируулсан долоон утастай гитар ашигладаг. Ню металын нэг онцлог зүйл гэвэл Джэйг оролцуулдаг явдал юм. Ню металлын дуулах техникд: дуулах, рэп хийх, хашгирах, архирах зэрэг орно. 

1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр Pantera, Helmet, Faith No More зэрэг хамтлагууд groove metal болон альтернатив металлын хэв маягаараа Ню Металлын хөгжлийн суурийг тавьсан ба 1990-ээд оны дундуур Korn, Ню металлын анхдагч хамтлаг болсон гэж үздэг. Ню метал 1990-ээд оны сүүлээр алдартай болж, Korn, Limp Bizkit, Slipknot, System Of A Down, Deftones, Papa Roach зэрэг хамтлаг, уран бүтээлчид цомгоо гаргаж, сая сая хувь борлогджээ. 21-р зууны хамгийн их борлуулалттай рок цомог болсон Linkin Park-ын Hybrid Theory хэмээх цомог 10 сая хувь борлуулсан үеийг Ню металлын нэр хүнд оргилдоо хүрсэн үе гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч 2000-аад оны дунд үеээс Ню метал уналтад орж, металлкор болон олон Ню метал хамтлагууд татан буугдах эсвэл тогтсон жанраа орхиж бусад төрөл жанрыг сонгоход хүргэсэн.

Ангилал:1990-д оны хөгжим
Ангилал:2000-д оны хөгжим
Ангилал:Альтернатив рок
Ангилал:Хөгжмийн жанр
Ангилал:Ню метал цомог
Ганбаатарын Цогбаяр

**Ганбаатарын Цогбаяр** (Хэнтий аймгийн Биндэр суманд төрсөн)- Монголын уран сийлбэрчин.

## Намтар 
Бага насаа Мандалхаанд өнгөрсөн. Сумын арван жилд суралцсан. Бага байхаасаа л уран зураг, наамал, сийлбэр зэрэгт ур чадвараа сорьж, хөгжүүлж эхэлсэн. Сургуулийнхаа уралдаан тэмцээнд хийсэн бүтээлээрээ жил бүр л тэргүүн байрын шагналыг авдаг байсан. Мөн “Хүүхдийн ордон”-ы медалиар шагнуулсан. 

Түүний удамд сийлбэр, модон эдлэл хийдэг хүн байгаагүй. Тэрээр өөрөө уран зураг, сийлбэрт их сонирхолтой учир цаг л гарвал наамал, зураг зурж, сийлбэрээ хийдэг байжээ. 2015 оноос хойш өдийг хүртэл нийт 1200 орчим бүтээл урласан байна. Ихэнхдээ хуш, нарс, хус модоор бүтээлээ урладаг байна.

Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Биндэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын уран сийлбэрч
Болгарын Үндсэн хууль

**Бүгд Найрамдах Болгар Улсын Үндсэн хууль** (болгар. *Конституция на Република България*) — Бүгд Найрамдах Болгар Улсын төрийн байгуулалтыг зохицуулдаг дээд хууль. Ямар ч хууль, Ерөнхийлөгчийн зарлиг болон бусад баримт бичиг Үндсэн хуультай түүнтэй зөрчилдөж болохгүй байдаг байна.

Улсын хууль, бусад зохицуулалтын болон захиргааны баримт бичгүүд нь үндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэхийг Бүгд Найрамдах Болгар Улсын Үндсэн хуулийн шүүх /цэц/ тогтоодог байна.

Болгарын Үндэсний Их Хурал л шинэ үндсэн хуулийг хэлэлцэж батлах эрхтэй. Одоогийн Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг тус улсын Үндэсний Их хурал оруулах боломжтой, гэхдээ гурван өөр өдөр дараалан гурван санал хураалт явуулахад нийт сонгогчдын 3/4-өөс доошгүй нь дэмжсэн тохиолдолд л болдог байна. 

## Өнөөгийн хүчин төгөлдөр Үндсэн хууль 
Одоогийн хүчин төгөлдөр Үндсэн хуулийг 1991 оны 7-р сарын 12-нд Болгарын 7-р Их Үндэсний Их хурал баталсан байна.

## Өмнөх Үндсэн хуулиуд 
### Тырновын Үндсэн хууль (1879—1911) 
Улсын анхны Үндсэн хууль—болгар. **Конституція Болгарскаго Княжества** — 1879 оны 4-р сарын 16-нд Велико-Тырново хотод баталсан.

### «Мөнгөн» Үндсэн хууль (1911—1947) 
1908 оны 9-р сарын 22-нд Болгар улс тусгаар тогтнолоо зарлаж нэрээ "Болгарын Вант улс"-аас "Болгарын Хаант улс" болж улмаар 1911 онд Болгарын парламент буюу Ардын Их хурал өмнөх Тырновын Үндсэн хуульд томоохон өөрчлөлт оруулжээ.  Үүгээр Болгарын хаан маш өргөн эрх мэдэлтэй болж парламент 4 жилийн эрх мэдэлтэй болжээ. Сүүлд уг Үндсэн хуулийг албан ёсоор хэвлэхдээ нүүрэн хэсгийг мөнгөөр чимсэн учраас "мөнгөн" Үндсэн хууль гэх болжээ. 

### Димитровын Үндсэн хууль (1947—1971) 
1944 оны 9-р сарын 9-нд Болгарт социалист хувьсгал болж 1989 оны 11-р сарын 10-ны өдөр хүртэл социалист замналаар хөгжсөн юм. 1947 оны 12-р сарын 4-нд Ардын Их хурал «Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын Үндсэн хуулийг" баталжээ. Сүүлд энэхүү Үндсэн хуулийг боловсруулсан болгарын коммунист Георгий Димитровын нэрээр нэрлэх болжээ. 

### Живковын Үндсэн хууль (1971—1991) 
1971 оны 5-р сарын 18-нд БНБАУ-ын 31-р Ардын их хурал шинэ «Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын Үндсэн хууль» баталжээ. Энэхүү шинэ Үндсэн хууль өмнөх "Дмитров"-ын Үндсэн хуулиас ихээхэн өөрчлөлт оруулсан байв. Сүүлд уг Үндсэн хуулийг 31 жил коммунист Болгарыг удирдсан Тодор Живковын нэрээр нэрлэх болжээ.

Ангилал:1991 оны улс төр
Ангилал:20-р зууны эрх зүйн эх сурвалж
Ангилал:Болгарын улс төр
Ангилал:Үндсэн Хууль улс орноор
Юрий Соломин

**Юрий Соломин** (орос. *Ю́рий Мефо́дьевич Соло́мин,* 1935 оны 6-р сарын 18-нд ЗХУ-ын Чита хотод төрсөн-2024 оны 1-р сарын 11-нд Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн бөгөөд Оросын жүжигчин, тайз болон дэлгэцийн найруулагч, театрын урлагийн багш, 1988 оноос Орос Улсын академик Бага театрын (орос. Государственного академического Малого театра России) уран сайхны удирдагч. ОХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар (2020), ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1988). Тэрээр Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин Виталий Соломины (1941—2002) төрсөн ах нь юм. 

## Намтар 
Юрий Соломин 1935 онд ЗХУ-ын Дорнод Сибирийн хязгаарын Чита хотод (ОХУ-ын Ар Байгалийн хязгаарын төв) хөгжмийн багш эх Зинаида Ананьевна Рябцева (1910—1992), эцэг Мефодий Викторович Соломин (1905—1960) нарын хүү болж төрсөн. Бага наснаасаа хотын пионерын ордны жүжигт оролцож байжээ. 

1953 онд дунд сургуулиа дүүргээд ЗХУ-ын Бага театрын дэргэдэх М.Щепкиний нэрэмжит Театрын урлагийн дээд сургуульд (орос. Высшее театральное училище им. М. С. Щепкина) элсэн орсон байна. 1957 онд дээд сургуулиа төгсөөд Бага театрын жүжигчин болжээ. 

1980 оноос театрт найруулагч болсон. 

1988 оноос "Бага театр"-ын уран сайханы удирдагч болсон байна. 

2024 оны 1-р сарын 11-нд бөөрний дутагдал өвчнөөр нас барсан. 

## Дэлгэцийн дүрүүд 
Ангилал:1935 онд төрсөн
Ангилал:20-р зууны жүжигчин
Ангилал:21-р зууны жүжигчин
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)
Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:ЗХУ-ын театрын найруулагч
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Зөвлөлтийн кино найруулагч
Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн хүндэт профессор
Ангилал:ОХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:ОХУ-ын сайд
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Оросын жүжигчин
Ангилал:Оросын кино найруулагч
Ангилал:Оросын театрын найруулагч
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Төрийн шагналтан (ОХУ)
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Гэндэнсамбуугийн Зуунай

**Гэндэнсамбуугийн Зуунай** (1944 онд Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сумын Талын аргалант хэмээх газар төрсөн- 1994 онд нас барсан- )-Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, 1990-1992 онд Ардын Их хурлын депутат, Улсын Бага хурлын гишүүн, 1992-1994 онд УИХ-ын гишүүн, хүний их эмч.

## Намтар 
1970 онд Хүний их эмч мэргэжлээр Анагаах Ухааны Дээд Сургуулийг /АШУҮИС/ төгсөж, Эмгэг судлалын төвд эмч, Эрүүл мэндийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, АУДС-д утга зохиолын эрхлэгч,  

1986-1990 онд БНМАУ-ын Эрүүлийг Хамгаалах Яамны төлөвлөгөө, эдийн засгийн хэлтэс, газрын дарга. 

1990 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүн, 1992 онд бие даан нэр дэвшиж УИХ-н гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байжээ. Тэрээр УИХ-н Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороог даргалж байхдаа Эрүүл мэндийн даатгалын тухай шинэ хууль, Нийгмийн даатгалын тухай хууль, Дархлалын олдмол хомсдол өвчнөөс сэргийлэх тухай, Байгаль орчныг хамгаалах тухай хууль, Усны тухай олон хуулийг батлуулсан юм. Г.Зуунай 1979-1982 онд ЗХУ-ын Москва хотод Н.А.Семашкогийн нэрэмжит Нийгмийн эрүүл ахуй ба эрүүл мэндийн зохион байгуулалтын институтэд аспирантурт суралцаж, анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.

1974-1975 онд Парис хотод Сорбонны их сургуульд франц хэл үзэж, 1979-1980 онд Москвад Жуковскийн нэрэмжит академийн англи хэлний хоёр жилийн сургалтаар гадаад хэлний боловсрол олсон юм.

Хүний их эмч, шүүх эмнэлгийн шинжээч, эрүүлийг хамгаалахын зохион байгуулагч, шатрын спортын дэд мастер гээд тэр өргөн хүрээтэй нэгэн байжээ.

Ангилал:1944 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Ангилал:Дэлгэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын гишүүн
Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Польшийн Ажилчны Нэгдсэн Нам

**Польшийн Ажилчны Нэгдсэн Нам**, ПАНН (польш. *Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, PZPR*) — Бүгд Найрамдах Польш Ард Улсын 1948-1989 онуудад эрх барьж байсан улс төрийн нам. 

## Түүх 
1948 оны 12-р сарын 15-нд Польшийн Ажилчны нам (ПАН) болон Польшийн Социалист нам хоёр нэгдэж байгуулагдсан улс төрийн нам. Тус нам ЗХУ-ын Коммунист Намтай нягт хамтран ажиллаж байсан.

1981 оны 7-р сард ПАНН-ын IX (онц) Их хурлаас намын шинэ хөтөлбөр боловсруулах тухай, "Социалист ардчиллыг хөгжүүлэх, социалист бүтээн байгуулалт, нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийг тогтворжуулахад ПАНН-ын тэргүүлэх үүргийг бэхжүүлэх тухай" тогтоолуудыг баталсан". 

1986 оны 6-р сард ПАНН-ын нийт гишүүд, нэр дэвшигч гишүүдийн тоо 2 сая 126 мянган хүрч байжээ. Намын хэвлэлүүд нь "Трибуна Люду" (польш. *Trybuna Ludu*, орч. «Ардын индэр») сонин, "Нове Дроги" /Шинэ зам/, "Жичэ Партииi" /Намын амьдрал/ зэрэг сэтгүүл байжээ. 

1989 оны парламентын сонгуулийн дараа сөрөг хүчнийхэнтэй (Эв санааны нэгдэл) хийсэн Дугуй ширээний хэлэлцээний шийдвэрийн дагуу тус нам эрх мэдлээ бүрэн алдаагүй ч нийгэмд дэмжлэг, эрх мэдэлгүй болсон нь илэрхий болсон. Үүний дагуу 1990 оны 1-р сарын 27-30-нд ПАНН-ын XI их хурал болж, 1639 төлөөлөгч оролцсон Их хурлаар намаа татан буулгах шийдвэрийг гаргасан байна.

## ПАНН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга нар 
* Болеслав Берут (*Bolesław Bierut*), 1948 оны 10-р сар —1956 оны 3-р сар (1948—1954 — ПАНН-ын Төв Хорооны дарга).
* Эдвард Охаб (*Edward Ochab*), 1956 оны 3-р сараас —10-р сар.
* Владислав Гомулка (*Władysław Gomułka*), 1956 оны 10-р сараас —1970 оны 12-р сар.
* Эдвард Герек (*Edward Gierek*), 1970 оны 12-р сараас —1980 оны 9-р сар.
* Станислав Каня (*Stanisław Kania*), 1980 оны 9-р сараас —1981 оны 10-р сар.
* Войцех Ярузельски (*Wojciech Jaruzelski*), 1981 оны 10-р сарын 18-наас —1989 оны 7-р сар.
* Миечислав Раковски (*Mieczysław Rakowski*), 1989—1990 он.

Ангилал:1948 онд байгуулагдсан
Ангилал:1990 онд татан буугдсан
Ангилал:Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс
Ангилал:Коммунист нам
Ангилал:Түүхэн социалист нам
Самбуугийн Дэмбэрэл

**Самбуугийн Дэмбэрэл** (1956 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- 2012-2016 онд Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, 2005 онд Гавьяат эдийн засагч цол хүртсэн.

## Намтар 
1963-1973 онд Нийслэлийн 33-р дунд сургууль онц төгссөн.

1978 - 1981 онд Монгол Улсын Их сургуулийн Эдийн засгийн факультет сурч төгссөн.

## Ажилласан байдал 
1981-1984 онд Комплекс импорт нэгдэлд ня-бо.

1984-1990 онд ШУА-ийн Эдийн засгийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан.

1990-1997 онд Зах зээл судлалын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан.

1997 онд Зах зээл судлалын хүрээлэнгийн захирал.

1997-2012 онд Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дарга.

2012-2016 онд Иргэний Зориг намаас Монгол Улсын Их Хуралд сонгогдож гишүүнээр ажилласан.

## Шагнал 
2000 онд Алтангадас одон, 2005 онд Гавьяат эдийн засагч, 2010 онд Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугын одон.

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч
Төрлөөр устгах

**Төрлөөр устгах** буюу **Аймаглан устгах,** **хоморголон устгах** бөгөөд **геноцид** (грек. γένος — овог, аймаг, латин. *caedo* — алах, устгах)-  НҮБ-аас аль нэг үндэстнийг буюу угсаатныг, арьс өнгө, шашнаар ялгаварлан бүхэлд нь буюу хэсэгчлэн устгах зорилготой үйлдэл гэж тодорхойлсон олон нийтийн хүчирхийллийн нэг хэлбэр юм. Үүнд:

* дээрх аль нэг бүлгийн гишүүдийг хөнөөх;
* тухайн бүлгийн гишүүдийн бие махбодь буюу сэтгэл санааны хүнд гэмтэл учруулах;
* тухайн бүлэгт хүүхэд төрүүлүүлэхгүй байх ямар нэгэн арга хэмжээ авах;
* аль нэг бүлэг хүмүүсээс нөгөө бүлэгт хүүхдүүдийг албадан шилжүүлэх;
* Энэ бүлгийг бүрэн буюу хэсэгчлэн устгах зорилготой нөхцлийг зориуд бий болгох.

НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 1948 оны 12-р сарын 9-ний өдрийн 260 (III) тогтоолоор аймаглан устгах буюу геноцидын гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, шийтгэх тухай конвенцийг баталсан бөгөөд уг конвенц нь геноцидийг тодорхойлж, хүлээн зөвшөөрсөн (түүнчлэн геноцид хийхийг оролдох, олон нийтийг уриалах, геноцид хийхэд хамсаатан байх) нь энхийн болон дайны үед үйлдсэн эсэхээс үл хамааран хувь хүн, албан тушаалтан, засгийн газар олон улсын гэмт хэрэг юм. Шилжүүлэн өгөх тухайд геноцидийг улс төрийн гэмт хэрэг гэж үзэхгүй бөгөөд гэмт хэрэгтнүүдэд улс төрийн орогнол олгох ёсгүй. 

## ХХ зуунд аймаглан устгасан зарим жишээ: 
* 1904-1907 онд Намибид германчууд Хереро, Нама овог аймгуудыг устгасан.
* 1915-1923 онд Османы эзэнт гүрэн дэх христийн шашинтнуудыг устгаж, албадан гаргасан Арменичуудыг аймаглан утгасан явдал.
* Дэлхийн 2-р дайны үед нацист Герман еврейчүүдийг аймаглан устгасан явдал.
* Фашистыг дэмжигч Хорватын Павеличийн дэглэм Дэлхийн 2-р дайны үеэр сербчүүдийг аймаглан устгасан явдал.
* ЗХУ-д "яс үндэсний дагуу" хэлмэгдүүлэлт (1937-1938). 1937-1938 оны Их алан хядах үеэр ЗХУ-ын Дотоод яамнаас явуулсан олон нийтийн хэлмэгдүүлэлтийн цуврал кампанит ажил нь ЗСБНХУ-ын харийн үндэстнүүдийн (польш, герман, латви, грек болон бусад) эсрэг чиглэсэн байв.
* Ард түмнийг ЗСБНХУ-д албадан цөлөх. Дараахь хүмүүсийг Урал, Сибирь, Төв Азийн бүс нутгуудад Сталинист дэглэм албадан нутаг заав: Солонгосчууд, Германчууд, Ингриан Финчүүд, Карачайчууд, Халимагууд, Чеченүүд, Ингушууд, Балкарууд, Крымын Татарууд, Месхетийн туркууд.
* 1960 оны 8-р сард Олон улсын хуульчдын комисс тайландаа "Төвдүүдийг шашны бүлэглэл болгон устгахыг оролдсон геноцидын үйлдлүүд хятадын эрх баригчид үйлдлээ" гэж тэмдэглэсэн байдаг.
* Камбожид 1975-1979 онд Пол Пот, Хиенг Самрин нарын дэглэм 3 сая хүртэлх камбожчуудыг устгасан.
* Иракийн цэргүүд, ялангуяа 1987-1989 оны Анфалын ажиллагааны үеэр Иракийн хойд хэсгийн курдуудыг устгасан.
* 1994 оны Руандагийн геноцид бол Хуту овгийн гарт 800,000 тутсиг устгасан Руанда дахь үй олноор хоморголон устгасан явдал юм.
* Сребреницагийн хядлага (1995) - Боснийн сербүүд Боснийн мусульманчуудыг хядсан. Мөн 1992-1995 оны Боснийн дайны үеэр энгийн иргэдийн дунд угсаатны цэвэрлэгээ явагдсан.


Ангилал:Дайны олон улсын эрх зүй
Ангилал:Олон улсын эрх зүй
Ангилал:Расизм
Жигжидийн Болдбаатар

Боржигин овогт **Жигжидийн Болдбаатар** (1949 онд Булган аймгийн Бугат суманд төрсөн)- 1992-1996 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн академич, 2007 онд Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, 2022 онд Ардын багш цол хүртсэн.

## Намтар 
Бага нас Булган аймгийн Бугат сум буюу Алтаадын гол, Ханжаргалант хайрхны өвөрт Цэдэнгийн Жигжидийн хүү болон төржээ. 

1967 онд Булган аймгийн төвийн 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргэж, 1967-1971 онд МУИС-ийн түүхийн салбарыг түүхч, түүхийн багш мэргэжлээр төгссөн.  

1971-1991 онд МУИС-д Монголын түүх, МАХН-ын түүх, шинжлэх ухааны коммунизмын онол зэрэг хичээл заадаг байсан.

1979 онд Москва хотноо “Социалист байгуулалт МАХН-ын удирдах роль” сэдвээр дэд эрдэмтэн, 1991 онд Улаанбаатар хотноо “Олон түмэнтэй холбоогоо бэхжүүлэх талаар МАХН-аас явуулсан үйл ажиллагаа, туршлага, сургамж” сэдвээр шинжлэх ухааны доктор (Sc.D)-ын зэрэг хамгаалсан. 2004 онд Монгол улсын ШУА-ын жинхэнэ гишүүн, академич хэргэм хүртжээ. 

1991-1994 онд МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга, дэд дарга,  

1992-1996 онд УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь Намын бүлгийн дарга,  

1996-1997 онд ШУА-ын Түүхийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, 1997-2011 онд МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн эрхлэгч, түүхийн судалгааны хүрээлэнгийн захирал,  

1998-2016 онд МАН-ын даргын зөвлөх, ШУТИС, Шихихутуг, Олон улсын Улаанбаатарын их сургуулийн зөвлөх профессор, Түүх, философи, цэрэг, олон улсын харилцааны чиглэлээр Шинжлэх ухааны докторын болон боловсролын докторын зэрэг хамгаалуулах зөвлөлийн гишүүн, Монголын түүхчдийн холбооны ерөнхийлөгч, Монгол улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр сонгогджээ.  

Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр 12 жил гаруй ажилласан 

2012 онд “Монгол түмний сод хүмүүс” 12 боть цуврал номоо эхлүүлсэн.

Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Бугатын (Булган) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монгол улсын ардын багш
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:21-р зууны зохиолч
Ангилал:Монголын зохиолч
Намжилын Чинбат

**Намжилын Чинбат** (1956 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Цэцийн дарга, Монгол Улсын гавьяат хуульч. 

## Намтар 
1964-1974 онд Нийслэлийн 24 дүгээр сургуульд сурч төгссөн.

1974-1979 онд МУИС-ийн хуулийн ангид сурч Эрх зүйч мэргэжилтэй болсон. Хууль зүйн магистр.

1979-1990 онд МУИС-д багш, Хууль зүйн тэнхмийн орлогч эрхлэгч.

1990-1993 онд Улсын Дээд шүүхийн орлогч дарга, Иргэний коллегийн дарга.

1993-1996 онд Улсын Их Хурлын дарга Н.Багабандийн хуулийн зөвлөх.

1998 -2004 онд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн.

1996-2016 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Оюуны өмчийн газрын дарга.

2016-2017 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын зөвлөх.

2017 оны 6-р сард Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн.

2019 оны 12-р сарын 2-ны өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн даргаар сонгогдсон.

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Үндсэн Хуулийн Цэцийн шүүгч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:20-р зууны эрх зүйч
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Лувсандамбын Дашням

Гөрөөчид овогтой **Лувсандамбын Дашням** (1943 онд Архангай айм­гийн Төвшрүүлэх сумын нутагт төрсөн) -Ардын Их Хурлын орлогч дарга асан, “Монгол уламжлал” академийн тэргүүн, 2010 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, 2022 онд Ардын багш цол хүртсэн.

## Намтар 
Улаанбаатар хотын 1-р 10 жилийн дунд сургууль төгссөн.

ЗХУ-ын Москва хотноо Олон улсын ха­рил­цааны Дээд сур­гуулийг олон улсын эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.

Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах улсын хорооны мэргэжилтэн.

Улсын хэвлэлийн газарт орчуулгын редактор.

ОХУ-ын ШУА-ийн Байгалийн шинжлэл, техникийн түүхийн Хү­рээ­лэнгийн аспиран­турыг дүүргэжээ.

1990-1992 онуудад АИХ-ын Орлогч дарга. 

1992-1996 онуудад Улаанбаатар хотын ИТХ-ын Тэргүүлэгч гишүүн.

2001 онд болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж оролцож байсан.

ШУА-ийн Бага Чуулганы гишүүн, Философийн Хүрээлэнгийн Эрдмийн Зөвлөлийн гишүүн, “Идэр” Их сургууль, “Энх Орчлон “Дээд сургуулиудын Эрдмийн Зөвлөлийн дарга.

Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Төвшрүүлэхийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Баттөмөрийн Энхбаяр

**Баттөмөрийн Энхбаяр** (1977 онд Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод төрсөн)- Монгол Улсын Хууль зүй, Дотоод хэргийн сайд.

## Намтар 
Эх нь 30 гаруй жил боловсролын салбарт ажилласан багш. Эцэг нь Ц.Баттөмөр.

1994 онд Чойбалсан хотын Ерөнхий боловсролын 1 дүгээр дунд сургууль.

1998 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, эрх зүйч.

1999 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, магистр.

1998-2004 онд Улаанбаатар-Эрдэм дээд сургуулийн багш.

2000-2001 онд УИХ-ын гишүүний туслах.

2001-2002 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн ажлын албанд референт, хуулийн зөвлөх.

2003-2006 онд Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн газрын Тамгын газрын дарга.

2006-2007 онд ХЗДХЯ-ны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын дарга.

2009-2011 онд Нийгмийн Даатгалын Ерөнхий газрын Тамгын газрын дарга.

2011-2013 онд Монгол Ардын Намын дарга Ө.Энхтүвшингийн хуулийн зөвлөх.

2014-2016 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн зөвлөх.

2016-2018 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд. Түүнийг танхимаар хамтран ажиллах зарчмыг зөрчсөн гэсэн шалтгаанаар Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайдын албан тушаалаас чөлөөлсөн байна. 

2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.

2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга.

2023 оны 10-р сараас Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд.

Англи, орос хэлтэй.

## Гэр бүл 
Түүний эхнэрийг М.Мөнхзул гэдэг бөгөөд тэд хоёр хүү, нэг охинтой.

Ангилал:1977 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Чойбалсаны (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Виллиам Вилберфорс

**Виллиам Вилберфорс** (, 1759 оны 8 сарын 24 – 1833 оны 7 сарын 29) нь Их Британийн улс төрч, сайн үйлстэн, Атлантын далай дамнасан боолын худалдааг халах хөдөлгөөний удирдагчдын нэг. Йоркшир мужийн Кингстон апон Халл хотын уугуул Вилберфорс 1780 онд улс төрчийн карьераа эхлүүлээд Йоркширийг төлөөлөн парламентад бие даагч гишүүн (1784-1812) болжээ. 1785 онд тэр шүтлэгээ өөрчилж, евангелист Христийн шашинтан болохоор шийдлээ. Үр дүнд нь түүний амьдралын хэв маяг томоохон өөрчлөгдсөн бөгөөд тэр ёс суртахууны шинэчлэлийн төлөө насан туршдаа санаа тавьдаг болсон юм.

Ангилал:1833 онд өнгөрсөн
Ангилал:1759 онд төрсөн
Ангилал:Их Британийн улс төрч
Калиш

**Калиш** (польi. *Kalisz*, герман. *Kalisch*) —Польш улсын төв хэсэгт байрлах Их польш мужид Просна голын хөндийд орших эртний хот. Хотын газар нутаг -70 км². Хүн ам нь 2010 оны байдлаар- 110 орчим мянга байсан. 

## Түүх 
Калиш бол Просна голын хөндийд суурьшлын хамгийн эртний ул мөр нь мезолитийн эрин үеэс эхтэй. Адриатын тэнгисийн эргийг Балтын тэнгистэй холбосон Амбер хэмээх худалдааны чухал зам нь тус суурингийн хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлж байсан. Клаудиус Птолемей "Газар зүй" (МЭ 150 орчим) бүтээлдээ Калиш сууринг тэмдэглэн дурдсан байдаг. Олон эрдэмтэд Птолемейгийн тэмдэглэсэн Калисияг өнөөгийн Калиш гэж үздэг. Тиймээс хотын оршин суугчид Польшийн хамгийн эрт дурдагдаж байсан хот гэдгээрээ бахархдаг.

Дундад зууны эхэн үед Калиш болон түүний эргэн тойронд эртний Пиаст мужид чухал ач холбогдолтой бэхлэгдсэн суурин байсан. Заводзие дахь суурин (9/10-11-р зуун) нь Пиастын хамгийн том сууринуудын нэг байв. 1139 онд Калиш гүнгийн нийслэл болсон бөгөөд түүний анхны захирагч нь герцог III "хөгшин" Миешко (польш: Mieszko III Stary) байв. 1233 оны дараа Силезийн герцог "сахал" Генри (польш. Henryk Brodaty) сууринг Заводзигээс Шинэ хот гэж нэрлэдэг газар нүүлгэжээ. Ойролцоогоор 1257 онд энэ хот сахал Генригээс хотын автономит эрхтэй болсон Тусгаар тогтнолыг Срода Сласкагийн хууль (Силези дахь Шрода Сласкагийн нэрээр) гэж нэрлэдэг Германы хотын хуулийн дагуу хэрэгжүүлсэн. Польшийн хоёр хаан – Их Казимир (польш: Kazimierz Wielki) болон Владислав II Яагиело (польш. Władysław Jagieło) нар дундад зууны үеийн хотын хөгжилд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм. 

Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Калиш хот ихээр нэрвэгдсэн. 1914 оны 8-р сард Пруссын арми хотыг устгаж, шатаажээ. Хуучин хотын барилгуудын 95 хувь нь балгас болсон юм. 1920-1930-аад оны хооронд хотыг улсын хэмжээнд сэргээн засварласан байна. Хуучин хотын төвийг сэргээн засварлах заавар, орон зайн зохион байгуулалтын дагуу сэргээн засварласан боловч түүхэн барилгуудыг сэргээгээгүй юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Калишийг германчууд "Вартегау" гэж нэрлэдэг байсан. Нацистуудын эзлэн түрэмгийлэлийн үед Калишийн ард түмнийг дарангуйлан гадуурхадаг байв. Дайны дараах жилүүдэд аж үйлдвэр, хотын дэд бүтэц, нийгэм-соёлын хөгжил дэвшил гарсан. 1992 онд Калиш хотод өөрийн католик шашны төв байгуулжээ. Хотын түүхэн дэх хамгийн чухал үйл явдлуудын нэг бол Ромын Пап лам II Иоанн Павел (1997 оны 6-р сарын 4) эх орондоо тав дахь мөргөл хийх үеэр хотод айлчилсан юм.

Ангилал:Их Польш мужийн гмина
Ангилал:Их Польш мужийн суурин
Ангилал:9-р зуунд байгуулагдсан