open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алгебрын үйлдэл

Математикт **алгебрын үндсэн үйлдэл** гэдэг нь нэмэх, хасах, үржүүлэх, хуваах, бүхэл тоон зэрэгт дэвшүүлэх, язгуур авах (дробь зэрэгт дэвшүүлэх) зэрэг энгийн алгебрын нийтлэг үйлдлүүдийг хэлнэ. Эдгээр үйлдлийг тоонууд дээр гүйцэтгэж болох ба ийм тохиолдолд эдгээрийг ихэвчлэн **арифметикийн үйлдэл** гэж нэрлэдэг. Үүнтэй адилаар эдгээр үйлдлийг хувьсагч, алгебрын илэрхийлэл, эсвэл бүлэг, талбар зэрэг алгебрын бүтэц дэх элементүүд дээр ч гүйцэтгэж болно.

Алгебрын үйлдлийг ерөнхийд нь өгөгдсөн олонлогийн **Картезийн зэргийн** элементийн үйлдэл болгон тодорхойлж, тухайн олонлог руу буцаан зурагласан функцээр илэрхийлж болно.

**Алгебрын үйлдэл** гэдэг нэр томьёо нь үндсэн алгебрын үйлдлүүдийг нийлүүлж гаргаж авсан үйлдлүүдэд ч хамааралтай байж болно. Жишээлбэл, цэгэн үржвэр (dot product) нь нийлмэл алгебрын үйлдэл юм.

Тооны тооцоолол (калкулус) болон математик шинжилгээнд алгебрын аргуудаар тодорхойлогддог үйлдлүүдийг мөн алгебрын үйлдэл гэж нэрлэдэг. Жишээлбэл, бүхэл эсвэл рационал зэрэгт дэвшүүлэх нь алгебрын үйлдэлд багтдаг боловч бодит эсвэл комплекс зэрэгт дэвшүүлэх нь алгебрын үйлдэлд хамаарахгүй. Үүнтэй адилаар, уламжлал авах үйлдэл нь алгебрын үйлдэлд тооцогдохгүй.
Алгебрын бүтэц

Математикийн хувьд **алгебрын бүтэц** () нь хоосон бус олонлог *A* (суурь олонлог, зөөвөрлөгч олонлог эсвэл домэйн гэж нэрлэдэг), *А* дээрх үйлдлүүдийн цуглуулга (ихэвчлэн нэмэх, үржүүлэх гэх мэт хоёртын үйлдлүүд) болон тэдгээр үйлдлүүд нь хангадаг нөхцөл бүхий аксиом гэж нэрлэгддэг хязгаарлагдмал олонлогоос бүрдэнэ.

Алгебрын бүтэц нь хэд хэдэн бүтэцтэй үйлдлүүд болон аксиом бүхий бусад алгебрын бүтцүүд дээр суурилж болно. Жишээлбэл, вектор огторгуйд талбар гэж нэрлэгддэг хоёр дахь бүтэц, талбарын элементүүд (скаляр гэж нэрлэдэг) болон вектор орон зайн элементүүд (векторууд) хооронд скаляр үржүүлэх гэж нэрлэгддэг үйлдлүүд орно.

Хийсвэр алгебр бол алгебрын бүтцийг судлахад түгээмэл хэрэглэгддэг нэр юм. Нийтлэг алгебрт алгебрын бүтцийн ерөнхий онолыг албан ёсоор гаргасан. Категорийн онол нь ижил төрлийн бүтэц (гомоморфизм) хоорондын бусад математик бүтэц, функцүүдийг багтаасан өөр нэг албан ёсны ойлголт юм.

Нийтлэг алгебрийн хувьд алгебрын бүтцийг алгебр гэж нэрлэдэг; Энэ нэр томьёо нь хоёрдмол утгатай байж болно, учир нь бусад нөхцөлд алгебр нь талбар дээрх вектор огторгуй эсвэл коммутатив цагариг дээрх модуль болох алгебрын бүтэц юм.

Өгөгдсөн төрлийн бүх бүтцийн цуглуулгыг (ижил үйлдлүүд ба ижил хуулиуд) нийтлэг алгебр дахь төрөл зүйл гэж нэрлэдэг; Энэ нэр томьёог алгебрлиг геометрийн хувьд огт өөр утгаар, алгебрын олон янз байдлын товчлол болгон ашигладаг. Категорийн онолд өгөгдсөн төрлийн бүх бүтцийн цуглуулга ба тэдгээрийн хоорондын гомоморфизм нь тодорхой категорийг бүрдүүлдэг.

Францын Николас Бурбаки (*Association des collaborateurs de Nicolas Bourbaki*) нэртэй нэгдсэн бүлэг математикчдын "Математикийн архитектур" (1948) өгүүлэлдээ математикийг энгийнээс нарийн төвөгтэй, ерөнхийгөөс тодорхой руу шилжсэн гурван түвшний бүтцийн шатлал гэж үзжээ.

Эхний түвшинд үндсэн (генератив) математикийн бүтцийг танилцуулж, тэдгээрийн дотроос хамгийн чухал буюу генератив (франц. les structures-mères) бүтцийг ялгаж үздэг:

* алгебрын бүтэц;
* топологийн бүтэц;
* эрэмбэ дарааллын бүтэц.

Ангилал:Хийсвэр алгебр
Уугуул төрөл зүйл

''): Хойд Америкийн баруун хэсэгт уугуул боловч дэлхийн хэд хэдэн газар нутагшсан бөгөөд түрэмгий.]]
Био газар зүйд тухайн бүс нутаг эсвэл экосистемийн төрөл зүйл нь түүхийн явцад тухайн бүс нутагт оршин тогтнох нь зөвхөн орон нутгийн байгалийн хувьслын үр дүн (гэхдээ "хүний ​​оролцоогүйгээр" түгээмэл болсон) бол тухайн бүс нутаг эсвэл экосистемийн **уугуул төрөл** юм. Энэ нэр томъёо нь уугуул буюу автохтон зүйлийн тухай ойлголттой дүйцэхүйц байна. Зэрлэг амьтдыг (гаршуулсан амьтнаас ялгаатай) антропогенээр нутагшуулсан бүс нутагт нутагшуулсан зүйл гэж нэрлэдэг. Хэрэв нутагшуулсан зүйл нь экологи, хүрээлэн буй орчин ба/эсвэл эдийн засагт ихээхэн хохирол учруулсан бол түүнийг түрэмгий зүйл гэж илүү нарийвчлан авч үзэж болно

Төрөлхийн тухай ойлголт нь цаг хугацаа болон улс төрийн хил хязгаарын аль алиных нь үүрэг учраас бүдэг бадаг ойлголт юм. Удаан хугацааны туршид тектоник хавтангууд хөдөлж, нэгдэж, хуваагдах үед орон нутгийн нөхцөл байдал, нүүдлийн зүй тогтол байнга өөрчлөгдөж байдаг. байгалийн уур амьсгалын өөрчлөлт (хүний ​​хүчин зүйлээс шалтгаалсан уур амьсгалын өөрчлөлтөөс хамаагүй удаан) далайн түвшин, мөсний бүрхэвч, температур, хур тунадасыг өөрчилдөг бөгөөд энэ нь махчин амьтад, өрсөлдөгчид, хүнсний эх үүсвэр, тэр ч байтугай хүчилтөрөгчийн түвшинд шууд бусаар амьдрах нөхцлийг өөрчлөхөд хүргэдэг. . Төрөл зүйл нь байгалиасаа гарч ирж, үржиж, тэсвэрлэдэг, эсвэл устаж үгүй ​​болдог ба тэдгээрийн тархалт нь хөдөлгөөнгүй эсвэл тодорхой газарзүйн байршилд хязгаарлагдах нь ховор байдаг. Түүгээр ч зогсохгүй, түүхэн цаг үеийн орон нутгийн үзэгдэлтэй холбоотой уугуул, уугуул бус хүмүүсийн ялгааг хэтийн төлөв дутагдалтай гэж шүүмжилж, балар эртний үед тухайн бүс нутагт тохиолдож байсан балар эртний уугуул иргэд гэх мэт илүү шаталсан ангиллыг бий болгосон. гэхдээТүүнээс хойш хүний ​​оролцоотойгоор тэнд орон нутгийн устаж үгүй ​​болсон.

Ангилал:Био газар зүй
19-р зуун дахь шинжлэх ухаан

19-р зууны шинжлэх ухаан нь шинжлэх ухааны мэргэжлийн төрлийг бий болж төрөхийг харсан; "шинжлэх ухаанч" гэдэг нэр томъёо 1833 онд Уильям Уэвелээр (William Whewell) тодорхойлогдож, удахгүй "байгалийн" философер гэх хуучны нэр томъёог орлосон.

19-р зууны хамгийн нөлөөтэй бүхий санаануудын нэг нь Чарльз Дарвины юм (Charles Darwin) (Алфред Рассел Уоллэсийн (Alfred Russel Wallace) бие даасан судалгааны хамт), тэрээр 1859 онд "Төрөл зүйлийн үүсэл" хэмээх номыг хэвлүүлэн, байгалийн сонголтын хувьсалын талаархи санааг танилцуулсан. Мэдрэл, биологийн салбарт чухал түүхэн үйл явдлуудын нэг нь өвчин үүсгэгчийн онолыг нотлох амжилттай оролдлого байв. Үүний дараагаар, Луи Пастур (Louis Pasteur) галзуугийн өвчинтэй тэмцэх анхны вакциныг хийж, мөн химийн салбарт маш олон нээлтүүд хийсэн үүнд кристалын асимметри ордог. Химиийн салбарт Дмитрий Менделеев, Жон Далтоны атомын онолыг дагаж, элементийн анхны периодын хүснэгтийг бүтээсэн. Физикийн салбарт Майкл Фарадей, Андре-Мари Ампер, Жеймс Кларк Максвелл болон тэдний орчин үеийн төслийн судалгаанууд, онолууд, нээлтүүд нь электромагнетизмыг шинжлэх ухааны шинэ салбар болгосон. Термодинамик нь дулааны ойлголтод, мөн энергийн ойлголтыг тодорхойлоход хүргэсэн.

Шинэ төрлийн радиацыг нээж, атомын бүтэц болон материйн байдалын тухай зэрэг шинэ мэдлэгийг нээн илрүүлсэн нь хоёр нэмэлт онцлох үйл явдлууд юм. Астрономид Нептун гаригийг нээсэн. Математикт комплекс тооны ойлголт сэтгэлгээтэй болж, үүний үр дүнд дараа дараагийн аналитик онол бий болсон; мөн гиперкомплекс тоонуудын хэрэглээг эхэлсэн. Карл Вейерстрас болон бусад хүмүүс бодит ба комплекс хувьсгалын функцийн аритметикийг хийсэн. Мөн Еуклидийн классик онолын дараа геометрист шинэ ахиц дэвшилтэй болсон. Логикийн математик шинжлэх ухаан ч мөн адил удаан хугацаанд тогтмол байсан революцийн дэвшлүүдийг харагдуулжээ. Гэвч энэ үед шинжлэх ухаанд хамгийн чухал алхмууд нь цахилгаан шинжлэх ухааны үүсэлтэй хамааралтай байв. Тэдний ажил физикийн нүүр төрхийг өөрчилж, цахилгаан эрчим хүч, цахилгаан телеграф, телефон, радио зэрэг шинэ технологийг бий болгоход хүргэсэн.
Органик нэгдэл

Органик нэгдэл нь химийн нэгдлүүдийн ангилалд хамаарах бөгөөд нүүрстөрөгчийн атом агуулсан, ихэвчлэн нүүрстөрөгч-устөрөгч эсвэл нүүрстөрөгч-нүүрстөрөгчийн холбоотой нэгдлүүдийг хэлнэ. Органик нэгдлүүдэд нүүрстөрөгчийн үндсэн бүтэц дээр үндэслэсэн алканууд, алкенууд, алкинууд, спирт, хүчил, эфир зэрэг олон төрлийн бодисууд орно.

Зарим химийн мэргэжилтнүүд органик нэгдлийг нүүрстөрөгч-устөрөгчийн холбоо эсвэл нүүрстөрөгч-нүүрстөрөгчийн холбоо агуулсан химийн нэгдэл гэж тодорхойлдог бол бусад нь нүүрстөрөгч агуулсан аливаа химийн нэгдлийг органик гэж үздэг. Жишээлбэл, алканууд (CH4 гэх мэт) болон түүний уламжлалуудыг ихэвчлэн органик нэгдэл гэж үздэг. Харин нүүрстөрөгч болон бусад элементийн нэгдлүүдийг (жишээлбэл, нүүрстөрөгчийн галогенидууд – нүүрстөрөгчийн тетрахлорид CCl4, цианидын ион CN⁻ – устөрөгчийн цианид HCN, хлороформын хүчил CClO2H) ихэвчлэн органик биш гэж ангилдаг. Түүнчлэн нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), карбонатын давс, тэр дундаа карбонатын ион (CO3 2-) зэрэг бодисуудыг органик бус нэгдлүүдийн ангилалд багтаадаг.

Нүүрстөрөгчийн өөр бусад атомуудтай гинжин холбоо үүсгэх (катенат үүсгэх) чадварын ачаар сая сая органик нэгдлүүд байдаг. Эдгээрийн шинж чанар, урвал, нийлэгжилтийн судалгааг органик химийн ухаан гэж нэрлэдэг. Түүхэн шалтгааны улмаас нүүрстөрөгчийн давхар исэл болон цианидын давсууд зэрэг зарим ангиллууд органик бус гэж тооцогддог. Харин эдгээрээс бусад нүүрстөрөгчийн холбоо агуулсан ихэнх нэгдлүүд органик гэж үзэгддэг. Химичдийн дунд органик нэгдлийн тодорхойлолтыг яг таг тогтооход багахан санал нийлэх байдалтай тул ийм тодорхойлолтыг гаргахад хэцүү байдаг.
Тавилга

**Тавилга** гэдэг нь хүмүүсийн янз бүрийн үйл ажиллагааг дэмжих зорилготой эд зүйлсийг хэлдэг. Үүнд суухад зориулагдсан (жишээ нь, сандал, түшлэгтэй сандал, буйдан), хооллох (ширээ), эд зүйлс хадгалах, ажиллах, унтах (жишээ нь, ор, дүүжин ор) тавилгууд орно. Тавилга нь мөн ажиллахад тохиромжтой өндөрт эд зүйлсийг байрлуулах (газар дээрх хэвтээ гадаргуутай ширээ, бичгийн ширээ гэх мэт) эсвэл эд зүйлсийг хадгалахад (жишээ нь, шүүгээ, тавиур, шургуулга) хэрэглэгддэг.
Тавилга нь загварын бүтээгдэхүүн байж болох бөгөөд чимэглэлийн урлагийн нэг төрөл гэж үзэж болно. Үйл ажиллагааны үүргээс гадна тавилга нь бэлгэдлийн буюу шашны зориулалттай байж болдог байна. Тавилга нь металл , хуванцар, мод гэх мэт олон төрлийн материалаар хийгддэг ба тавилга хийхэд төрөл бүрийн мужааны холболтыг ашигладаг бөгөөд энэ нь тухайн нутгийн соёлыг илэрхийлж байдаг.

Хүмүүс байгалийн гаралтай эд зүйлсийг (жишээлбэл модны ёзоор, хад чулуу, хөвд зэрэг) тавилга болгон ашиглаж ирсэн бөгөөд энэ нь хүний соёл иргэншлийн эхэн үеэс өнөөг хүртэл зарим айл өрх, кемпийн газруудад үргэлжилсэн хэвээр байна. Археологийн судалгаагаар 30,000 жилийн өмнөөс хүмүүс мод, чулуу, амьтны яс ашиглан тавилга урлаж, сийлж эхэлсэн нь тогтоогдсон байдаг. Энэ үеийн эртний тавилгын тухай мэдээлэл Оросоос олдсон Венусын баримал зэрэг урлагийн бүтээлүүдэд дүрслэгдсэн байдаг бөгөөд уг барималд бурхан ширээ дээр суусан байдалтай харагддаг.

Хамгийн эртний хадгалагдаж үлдсэн тавилгад нь Шотландын Скара Брэйн байшингууд дахь чулуун шүүгээ, тавиур, ор зэрэг багтадаг. Нарийн мужааны техникийн нэг жишээ болох холбох урлаг эртний Египетийн эртний хаанчлалын үед хөгжиж эхэлсэн байна. Энэ үед модоор хийсэн сандал, ширээ гэх мэт тавилга бүтээгдэж, заримдаа үнэт метал, зааны ясаар чимэглэгддэг байсан.
Хиймэл оюун ухааны ёс зүй

thumb|Хиймэл оюун ухаан

**Хиймэл оюун ухааны ёс зүй** нь тухайн салбарын ёс зүйн тодорхой эрсдэлтэй гэж үздэг өргөн хүрээний сэдвүүдийг хамардаг. Үүнд алгоритмын гажуудал, шударга байдал, автоматжуулсан шийдвэр гаргалт, хариуцлага, хувийн нууцлал, зохицуулалт зэрэг багтана. Үүнчлэн энэ нь ирээдүйд тулгарч болох сорилтууд болох машины ёс зүй (ёс зүйд нийцсэн машиныг хэрхэн яаж хийх), үхлийн бие даасан зэвсгийн систем, зэвсгийн уралдааны динамик, хиймэл оюун ухааны аюулгүй байдал, зохицуулалт, технологийн ажилгүйдэл, хиймэл оюун ухаанаар идэвхжүүлсэн ташаа мэдээлэл, хэрхэн ёс суртахуунтай хиймэл оюун ухааныг засах вэ? супер хиймэл оюун ухаан ба оршин тогтнолын эрсдэл гэх мэт. 

Зарим салбарууд нь харьцангуй чухал ёс зүйн үр дагавартай байна жишээлвэл эрүүл мэнд, боловсрол, эрүүгийн хууль, эсвэл зэвсэгт хүчин зэрэг салбарууд хамарна.
Автоматжуулсан шийдвэр гаргалт

**Автоматжуулсан шийдвэр гаргалт(АШГ)** нь төрийн захиргаа, бизнес, эрүүл мэнд, боловсрол, хууль эрх зүй, ажил олголт, тээвэрлэлт, медиа ба үзвэр үйлчилгээ, янз бүрийн түвшний хүний ​​хяналт эсвэл хөндлөнгийн оролцоотой өгөгдлийг ашиглаж, янз бүрийн нөхцөлд шийдвэр гаргах машин ба алгоритмуудыг хэрэглээ юм. АШГ нь өгөгдлийн сан, текст, сошиал медиа, мэдрэгч, зураг, яриа гэх мэт төрөл бүрийн эх сурвалжаас авсан том хэмжээний өгөгдлийг агуулдаг бөгөөд эдгээрийг компьютерийн программ хангамж, алгоритм, Машин сургалт,хиймэл оюун ухаан, нэмэгдүүлсэн оюун ухаан, робот техникийг ашиглан боловсруулдаг. Автоматжуулсан шийдвэр гаргалтын системүүд(АШГС)-ийн хэрэглээ нь олон нөхцөлд ашиглалт нэмэгдэж байгаа нь техникийн, хууль эрх зүй, ёс зүй, нийгэм, боловсрол, эдийн засаг, эрүүл мэндийн үр дагаврыг харгалзан үзэх шаардлагатай олон давуу тал, сорилтуудыг ​​нийгэмд бий болгож байна.

**Тойм**

Автоматжуулсан шийдвэр гаргалт (АШГ)-ыг автоматжуулалтын түвшнээс хамааран өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зарим тодорхойлолтуудад АГШ нь хүний оролцоогүйгээр зөвхөн технологид суурилсан шийдвэр гаргахыг илэрхийлдэг (жишээ нь, ЕХ-ны Ерөнхий өгөгдөл хамгаалах журам, 22-р зүйл). Гэсэн хэдий ч АШГ технологи, хэрэглээ нь хүний шийдвэр гаргахад тусалдаг зөвлөмж гаргах шийдвэр дэмжих систем (заримдаа "дэмжлэгтэй оюун ухаан" эсвэл "хамтран шийдвэр гаргалт" гэж нэрлэдэг) зэргээс эхлээд бүрэн автоматжуулсан шийдвэр гаргах үйл явц хүртэл олон хэлбэртэй байж болно. Эдгээр системүүд нь шалгах жагсаалт, шийдвэрийн мод зэрэг энгийн загвараас эхлээд хиймэл оюун ухаан, гүнзгийрүүлсэн мэдрэлийн сүлжээ (ГМС) зэрэг нарийн төвөгтэй загваруудыг ашигладаг.

1950-аад оноос хойш компьютер нь энгийн боловсруулах чадвараас эхлээд зураг, ярианы танилт, тоглоомын тоглолт, шинжлэх ухаан болон эмнэлгийн шинжилгээ, олон төрлийн өгөгдлийн эх сурвалжуудыг холбон дүгнэлт гаргах зэрэг нарийн төвөгтэй, чадварлаг үйлдлүүдийг гүйцэтгэх түвшинд хүрсэн. Өнөөдөр АШГ нь нийгмийн бүх салбар болон олон төрлийн салбарт, жишээлбэл, зугаа цэнгэлээс тээвэр хүртэл өргөнөөр ашиглагдаж байна.

АШГ систем (АШГС) нь хэд хэдэн шийдвэрийн цэгүүд, өгөгдлийн багц, технологийг (АШГТ) багтааж болох бөгөөд гэмт хэргийн шүүхийн систем эсвэл бизнесийн үйл явц зэрэг томоохон захиргааны эсвэл техникийн системийн нэг хэсэг болж ажилладаг.

**Өгөгдөл**

Автоматжуулсан шийдвэр гаргалт нь өгөгдлийг оролт болгон ашиглаж, тодорхой процесс, загвар эсвэл алгоритмд дүн шинжилгээ хийх, шинэ загвар боловсруулахад ашигладаг. ADM системүүд нь системийн зорилго, орчноос хамааран олон төрлийн өгөгдлийн төрлүүд болон эх сурвалжуудыг холбож ашиглаж болно. Жишээлбэл, өөрөө явагч автомашин болон роботуудад зориулсан мэдрэгчийн өгөгдөл, аюулгүй байдлын системийн таних өгөгдөл, олон нийтийн удирдлагын демограф болон санхүүгийн өгөгдөл, эрүүл мэндийн эмнэлгийн бүртгэл, хуулийн гэмт хэргийн бүртгэл зэргийг ашигладаг. Энэ нь заримдаа асар их хэмжээний өгөгдөл, тооцоолох чадварыг шаарддаг.
Цэвэр тэг ялгаруулалт

thumb| 2100 он гэхэд дэлхийн дулаарлыг янз бүрийн хувилбараар тооцож байна. Ногоон цэгүүд: Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн 2050 он гэхэд эрчим хүчнээс үүдэлтэй ялгаралтыг цэвэр тэг хүртэл бууруулах санал нь дэлхийн дулаарлыг 1.5 хэм хүртэл хязгаарлахтай нийцэж байна. Шар цэгүүд: Цэвэр тэг амлалт болон ялгаруулалтыг бууруулах бусад амлалтууд нь температурын өсөлтийг 1.7 хэм хүртэл хязгаарлана. Цэнхэр цэгүүд: Уур амьсгалын олон амлалт нь бодлогоор батлагдаагүй тул 2022 он гэхэд зарласан бодлого нь температурын өсөлтийг 2.5 хэм хүртэл хязгаарлах болно. Улаан цэгүүд: 2015 оны Парисын хэлэлцээрээс өмнө дэлхий 3.5 хэмийн дулаарлын замаар явж байсан.

Дэлхийн цэвэр тэг ялгаруулалт гэдэг нь тухайн хугацаанд хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй хүлэмжийн хийн ялгарал болон эдгээр хийн ялгаралт тэнцвэртэй байгаа төлөвийг тодорхойлдог. Үүнийг ихэвчлэн цэвэр тэг гэж нэрлэдэг. Зарим тохиолдолд ялгаруулалт гэдэг нь бүх хүлэмжийн хийн ялгаралтыг илэрхийлдэг бол зарим тохиолдолд зөвхөн нүүрстөрөгчийн давхар ислийн (CO2) ялгаралтыг илэрхийлдэг. Цэвэр тэг-д хүрэхийн тулд утааг бууруулах арга хэмжээ авах шаардлагатай. Үүний нэг жишээ бол сэргээгдэхгүй эрчим хүчний оронд тогтвортой эрчим хүчний эх үүсвэр рүү шилжих жишээний. Байгууллагууд ихэвчлэн нүүрстөрөгчийн зээл худалдаж авах замаар үлдэгдэл ялгаруулалтыг нөхдөг.

Хүмүүс цэвэр ялгаруулалт, нүүрстөрөгчийн саармаг, уур амьсгалын төвийг сахисан гэсэн нэр томъёог ихэвчлэн ижил утгатай ашигладаг. Гэвч зарим тохиолдолд эдгээр нэр томъёо тус бүр өөр өөр утгатай байдаг. Жишээлбэл, нүүрстөрөгчийн саармагжуулсан гэрчилгээжүүлэх зарим стандартууд нь нүүрстөрөгчийн давхар ислийг маш ихээр нөхөх боломжийг олгодог. Гэхдээ цэвэр тэг стандартууд нь ялгаруулалтыг 90% -иас дээш бууруулж, дараа нь 1.5 °C зорилтот түвшинд хүрэхийн тулд үлдсэн 10% буюу түүнээс бага хувийг л нөхөх шаардлагатай.

Сүүлийн хэдэн жилд цэвэр тэг нь уур амьсгалын эсрэг үйл ажиллагааны үндсэн хүрээ болж байна. Олон улс орон, байгууллага цэвэр тэг зорилт тавьж байна. 2023 оны арваннэгдүгээр сарын байдлаар 145 орчим улс дэлхийн ялгаралтын 90 орчим хувийг бүрдүүлсэн цэвэр тэг зорилтыг зарласан буюу төлөвлөж байна. Эдгээрт өмнөх хэдэн арван жилд уур амьсгалын нөлөөнд тэсвэртэй байсан зарим улс орно. Улс орны түвшний цэвэр тэг зорилтууд нь дэлхийн ДНБ-ийн 92%, ялгаралтын 88%, дэлхийн хүн амын 89% -ийг хамарч байна. Жилийн орлогоор олон нийтэд арилжаалагддаг 2000 том компанийн 65% нь цэвэр тэг зорилттой байна. Fortune 500 компаниудын дунд энэ хувь нь 63% байна. Компанийн зорилтууд нь сайн дурын үйл ажиллагаа болон засгийн газрын зохицуулалтын үр дүнд бий болно.

Ангилал:Уур амьсгалын өөрчлөлт
Уран зохиолын бус

Уран зохиолын бус

Зөгнөлт бус зохиол (эсвэл уран зохиол) гэдэг нь төсөөлөлд тулгуурлахын оронд зөвхөн бодит ертөнцийн талаарх мэдээллийг сайн санааны үүднээс дамжуулахыг оролдсон аливаа баримт бичиг эсвэл хэвлэл мэдээллийн контент юм. . Гэсэн хэдий ч зарим уран зохиолын бус бодит ертөнцийн сэдвүүдийн талаар чин сэтгэлээсээ санал бодлоо илэрхийлэх зэрэг нь илүү субъектив нутаг дэвсгэрт багтдаг

Зохиомол зохиолын тухайд гол төлөв зохиомол дүр, үйл явдлаар дүүрэн хүүрнэл зохиолоос ялгаатай нь зохиолын бус зохиол нь түүх, өгүүллэгийн үндсэн хоёр аргын нэг юм. Уран зохиолын бус зохиолчид үйл явдлын шалтгаан, үр дагаврыг харуулах, мэдээллийг харьцуулах, харьцуулах, ангилах, ангилах, нэгтгэн дүгнэх, баримтыг логик, он цагийн дарааллаар оруулах, баримтын талаар дүгнэлт хийх, дүгнэлт хийх гэх мэт. График, зураг, график эсвэл диаграмм, диаграмм, урсгал диаграмм, хураангуй, тайлбар толь, хажуугийн самбар гэх мэт бүтцийн болон хэвлэмэл харагдах шинж чанарууд. Уншигчид мэдээлэл олоход туслах он цагийн хэлхээс, агуулгын хүснэгт, гарчиг, дэд гарчиг, тод эсвэл налуу үсгээр бичсэн үг, зүүлт тайлбар, газрын зураг, индекс, шошгоны тайлбар гэх мэт.

Уран зохиолын бус бүтээлийн тодорхой нэхэмжлэл нь буруу байж болох ч чин сэтгэлээсээ зохиолч зохиол бичихдээ үнэнийг хэлэхийг зорьдог. Уран зохиолын бус бүртгэл нь сэдвийг үнэн зөв илэрхийлэх дасгал бөгөөд ямар ч далд дэмжлэгээс ялгаатай хэвээр байна
Алгебр

**Алгебр** (араб. اَلْجَبْرُ‎ *аль-жабр* — «(тарсан) хэсгүүдийг сэргээх, тэгш байдлыг сэргээх, тэгшитгэл, нөхөн сэргээх" гэсэн утгатай)- алгебрын бүтцийг судалдаг математикийн салбар бөгөөд тэдгээр бүтэц доторх төлөв байдлын зохицуулалтыг судалдаг. Энэ нь нэмэх, үржүүлэх гэх мэт стандарт арифметик үйлдлээс бусад хувьсагч болон алгебрын үйлдлүүдийг танилцуулдаг арифметикийн ерөнхий дүгнэлт юм.

Анхан шатны алгебр бол сургуульд заадаг алгебрын үндсэн хэлбэр бөгөөд тодорхойгүй утгуудын хувьд хувьсагчдыг ашиглан математик хэллэгүүдийг шалгадаг. Ингэхийн тулд хувьсагчдыг тусгаарлахын тулд тэгшитгэлийг хувиргах янз бүрийн аргуудыг ашигладаг.

Шугаман алгебр нь шугаман тэгшитгэлийн систем гэж нэрлэгддэг хэд хэдэн шугаман тэгшитгэлд гарч ирдэг ванативуудыг судалдаг нягт холбоотой салбар юм. Энэ нь систем дэх бүх тэгшитгэлийг нэгэн зэрэг шийдвэрлэх утгуудыг олохыг оролддог

Хийсвэр алгебр нь тухайн олонлог дээр тодорхойлсон нэг буюу хэд хэдэн хоёртын үйлдлүүдтэй хамт математикийн олонлогоос бүрдэх алгебрын бүтцийг судалдаг. Энэ нь тоо болон арифметик бус үйлдлээс бусад математикийн объектуудыг зөвшөөрдөг тул энгийн болон шугаман алгебрын ерөнхий ойлголт юм. Энэ нь янз бүрийн төрлийн алгебрын бүтцийг ялгадаг. Бүлэг, цагариг, талбар гэх мэт үйлдлүүдийн тоо, дагаж мөрддөг хуулиудад үндэслэн бүх нийтийн алгебр нь хоёртын үйлдлээр хязгаарлагдахгүй ерөнхийлөлтийн дараагийн түвшнийг бүрдүүлдэг бөгөөд алгебрын бүтцийн янз бүрийн ангиллыг тодорхойлдог илүү хийсвэр хэв маягийг судалдаг.

## Ангилал 
Математикийн салбар болох алгебр нь уламжлал ёсоор дараах ангиллыг агуулдаг.

* Бодит тоонуудтай үйлдлийн шинж чанарыг судалдаг энгийн алгебр. Үүнд тогтмол ба хувьсагчдыг үсгийн тэмдэгээр тэмдэглэдэг. Энгийн алгебр нь эдгээр тэмдэгтүүдийг ашиглан алгебрын илэрхийлэл ба тэгшитгэлийг хувиргах дүрмийг агуулдаг. Үүнийг ихэвчлэн сургуулиудад алгебрын нэрээр заадаг.
* Ерөнхий алгебрыг заримдаа орчин үеийн алгебр эсвэл хийсвэр алгебр гэж нэрлэдэг бөгөөд бүлэг, цагариг, талбар гэх мэт ерөнхий алгебрын бүтцийг аксиоматжуулж, судалдаг.
* Бүх алгебрын бүтцэд түгээмэл байдаг шинж чанаруудыг судалдаг универсал алгебр (ерөнхий алгебрын дэд хэсэг гэж үздэг).
* Векторын орон зайн шинж чанарыг судалдаг шугаман алгебр (матрицуудыг оруулаад).
* Комбинаторикийн асуудлыг судлахын тулд хийсвэр алгебрын аргуудыг ашигладаг алгебрын комбинаторик.
Протеомик

Протеомик бол уургийн томоохон судалгаа юм. Уургууд нь бүх амьд организмын амин чухал макромолекулууд бөгөөд булчингийн эд эсийн бүтцийн утас үүсэх, хоол хүнсний ферментийн шингэц, эсвэл ДНХ-ийн нийлэгжилт, хуулбарлах зэрэг олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Үүнээс гадна бусад төрлийн уураг нь биеийг халдвараас хамгаалдаг эсрэгбиетүүдийг агуулдаг. , болон биеийн бүх хэсэгт чухал дохиог илгээдэг гормонууд
Протеом нь организм эсвэл системээр үйлдвэрлэсэн эсвэл өөрчилсөн уургийн бүхэл бүтэн багц юм. Протеомик нь байнга өсөн нэмэгдэж буй уургийн тоог тодорхойлох боломжийг олгодог. Энэ нь цаг хугацаа, эс эсвэл организмд үзүүлэх тодорхой шаардлага, стрессээс хамаарч өөр өөр байдаг.

Протеомик нь төрөл бүрийн геномын төслүүд, түүний дотор Хүний геномын төсөл зэрэг генетикийн мэдээллээс ихээхэн ашиг тус хүртдэг салбар хоорондын салбар юм. Энэ нь уургийн найрлага, бүтэц, үйл ажиллагааны ерөнхий түвшингээс протеомын судалгааг хамардаг бөгөөд функциональ геномикийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм.

Протеомик нь ерөнхийдөө уураг ба протеомын томоохон хэмжээний туршилтын шинжилгээг хэлдэг боловч ихэвчлэн уураг цэвэршүүлэх,масс спектрометрийг тусгайлан хэлдэг. Үнэн хэрэгтээ масс спектрометр нь олон сая эсээс бүрдсэн том дээж болон нэг эсэд аль алинд нь протеомыг шинжлэх хамгийн хүчирхэг арга юм.
Таксономийн зэрэглэл

Биологид **таксономийн зэрэглэл** нь организмын бүлэг (таксон)-ийн өвөг дээдэс эсвэл удамшлын шаталсан ангилал дахь харьцангуй түвшинг илэрхийлдэг. Биологийн ангиллын нийтлэг систем (таксономи) нь **зүйл**, **төрөл**, **овог**, **баг**, **анги**, **аймаг**, **хаант улс**, **домен** зэрэг шатлалуудыг агуулдаг.

Эртний таксономийн ангиллын аргууд нь организмын гадаад төрх, органик бүтэц, зан төлөвийн ижил төст байдалд тулгуурласан **үзэгдлийн аргачлал** байсан бол генетикийн шинжилгээнд суурилсан арга зүйг ашигласнаар **кладистикс**-ийн замыг нээжээ. Энэ нь организмын төрөл зүйлсийн хувьсалын түүхийг илүү нарийвчлан судлах боломжийг бүрдүүлсэн.

Таксономийн тодорхой нэг зэрэглэл нь өөрийн дор илүү нарийвчилсан, бага ерөнхийлсөн ангиллуудыг багтаадаг буюу амьд биетийн илүү тодорхой тайлбаруудыг агуулдаг. Үүнээс дээш зэрэглэлүүд нь илүү ерөнхийлсөн ангиллуудад хуваагддаг бөгөөд эдгээр нь нийтлэг өвөг дээдсээс удамшсан шинж чанар, онцлогоороо хоорондоо холбоотой организм болон бүлгүүдийг агуулдаг.

Ямар нэгэн зүйлийн зэрэглэл болон түүний харьяалагдах төрлийн тодорхойлолт нь **үндсэн суурь** гэж үздэг. Тодорхой организмыг танихын тулд эдгээр хоёр зэрэглэлээс бусад ангиллуудыг тодорхойлох шаардлага ихэвчлэн байдаггүй.

Тодорхой нэг зүйл болох улаан үнэг, **Vulpes vulpes**-ийг авч үзье: тодорхой нэр буюу тодорхойлолт **vulpes** (бичгийн жижиг v) нь **Vulpes** (том V)-т төрөлд хамаарах, "жинхэнэ" үнэг бүх зүйлийг тодорхойлдог.  Төрөл **Vulpes** нь бүх жинхэнэ үнэгний төрөл зүйлүүдийг агуулдаг.
Олон улсын залуу ардчилагчдын холбоо

## Олон улсын залуу ардчиллын холбоо 
Олон Улсын Залуу Ардчилагчдын Холбоо (IYDU) нь баруун төвийн улс төрийн залуучуудын байгууллагууд болон Олон улсын ардчилсан холбооны залуучуудын жигүүрийн дэлхийн холбоо юм.

Одоогийн байдлаар IYDU нь 1991 оны 3-р сард Вашингтон хотод байгуулагдсан. Өмнө нь ижил нэртэй байгууллага 1981 оны 7-р сард, мөн Вашингтонд байгуулагдсан боловч дараа нь үйл ажиллагаагаа зогсоосон. 

IYDU нь дэлхий даяар консерватив, чөлөөт зах зээлийн бодлогын төлөө тэмцдэг. 

IYDU нь жил бүр гишүүн байгууллагуудад зориулсан Эрх чөлөөний форум (жилийн дунд), Жил бүрийн Зөвлөлийн хурал, гадаадад суралцах айлчлал зэрэг олон арга хэмжээг зохион байгуулдаг.

IYDU үндсэн хуулийг тайлбарлахдаа санал зөрөлдсөний улмаас бараг 6 жил хуваагдсаны эцэст 2017 оны 10-р сарын 21-нд Брюссель хотноо болсон Олон Улсын Залуу Ардчилсан Ардчилсан Холбооны Нэгдсэн Зөвлөлийн хурлаар IYDU-ийн нэгдсэн Удирдах зөвлөлийг сонгосон.

Зарчмууд

IYDU-ийн мэдээлснээр, энэ нь анх 1981 онд байгуулагдсан бөгөөд "илүү их эрх чөлөө, бага засгийн газрын төлөөх нийтлэг хүсэлд нэгдсэн төвийн барууны улс төрийн залуучуудын байгууллагуудын дэлхийн холбоо" юм. Гишүүд Засгийн газрын сайд, УИХ-ын гишүүн, салбарынхаа ахлах зөвлөх, төрийн болон хувийн хэвшилд удирдагч болсон гэж үзэж байгаа."
Ангиллын схем (мэдээллийн шинжлэх ухаан)

Мэдээллийн шинжлэх ухаан болон онтологийн хүрээнд, **ангиллын схем** гэдэг нь ангиллууд эсвэл ангиллын бүлгүүдийн зохион байгуулалт юм. Эдгээр схемүүдийг боловсруулах үйл явц нь таксономийнхтой төстэй боловч илүү онолын хандлагатай байдаг. Учир нь нэг ангиллын схем нь өргөн утгын хүрээнд хэрэглэгдэх боломжтой байдаг бол таксономийн зэрэглэл нь ихэвчлэн нэг сэдэвт төвлөрдөг.

Тухайлбал, **тусгалд** эдгээр бүтэц нь мета мэдээллийн чухал хэсэг бөгөөд ихэвчлэн шаталсан бүтэцтэйгээр илэрхийлэгдэж, ангилал эсвэл бүлгүүдийн тайлбар мэдээллээр дагалддаг. Ийм ангиллын схем нь тусгай обьектуудыг ангилал эсвэл бүлгүүдэд ангилахад ашиглагдах зорилготой бөгөөд эдгээр ангилал эсвэл бүлгүүд нь обьектууд (гишүүд) хоорондоо *нийтлэг шинж чанарууд дээр үндэслэгддэг.*

ISO/IEC 11179 мета мэдээллийн бүртгэлийн стандарт нь ангиллын схемүүдийг хэрэглэн удирддаг зүйлсийг, жишээлбэл өгөгдлийн элементүүдийг, мета мэдээллийн бүртгэлд ангилахад ашигладаг.

Ангиллын схемийн зарим чанарын шалгуур нь:

Төрөл бүрийн зүйлсийг нэгтгэж байгаа эсэх. Өөрөөр хэлбэл, энэ нь бүлгийн систем үү, эсвэл ангиллын систем үү. Хэрэв бүлэглэх бол, дэд бүлэг нь (дэд ангилал) дээд бүлгийн бүх шинж чанарыг агуулдаггүй бөгөөд энэ нь дэд бүлгийн гишүүдийн хувьд дээд бүлгийн мэдлэг, шаардлагууд нийцдэггүй гэдгийг илэрхийлнэ.

Ангилал:Мета өгөгдөл
Ангилал:ISO/IEC 11179
Ангилал:Ангиллын систем
Талбар (математикийн)

Талбар (математикийн)
Математикт талбар гэдэг нь нэмэх, хасах, үржүүлэх,хуваахүйлдлүүд тодорхойлогдож, рационал болон бодит тоон дээрх үйлдлүүдтэй адилхан үйлчилдэг элементүүдийн цуглуулга юм. Талбар нь алгебр, тооны онол болон математикийн бусад олон салбарт өргөн хэрэглэгддэг алгебрийн суурь бүтэц юм.

Хамгийн түгээмэл талбаруудад рационал тооны талбар, бодит тооны талбар, комплекс тооны талбар багтана. Бусад талбаруудад рационал функцийн талбар, алгебрийн функцийн талбар, алгебрийн тооны талбар, p-адик талбар багтдаг ба эдгээр нь тооны онол болон алгебрийн геометр зэрэг математикийн салбаруудад ихэвчлэн хэрэглэгдэж судлагддаг. Ихэнх криптографийн протоколууд хязгаарлагдмал элементийн тоотой талбарууд (жишээ нь, хязгаарлагдмал талбарууд) дээр суурилдаг.

Талбарын онол нь өнцөг гурав хуваах болон тойргийг квадратчлах боломжгүйг баталдаг. Компас болон шулуун шугам ашиглан үүнийг хийж болохгүй. Галоисын онол нь талбарын өргөтгөлүүдийн симметрийг судлахад зориулагдсан бөгөөд Абель-Руффинигийн теоремыг дэгжин баталгаагаар хангадаг. Энэ теорем нь ерөнхий тавдугаар зэргийн тэгшитгэлүүдийг радикалаар шийдэх боломжгүйг харуулдаг.

Талбарууд нь математикийн хэд хэдэн салбарт үндсэн ойлголт болж өгдөг. Үүнд математикийн анализын өөр өөр салбарууд ордог бөгөөд эдгээр нь нэмэлт бүтэц дээр суурилдаг. Алгебрийн зорилгоор аливаа талбар нь вектор орон дээр тодорхойлогдох боломжтой байдаг бөгөөд энэ нь шугаман алгебрийн стандарт ерөнхий орчин юм. Рационал тооны талбарын “ах дүүс” болох тооны талбарууд нь тооны онолд гүнзгий судлагддаг. Функцийн талбарууд геометрийн объектуудын шинж чанарыг тодорхойлоход туслах боломжтой.
Хэрэглээний электрон бараа

thumb|2009 оны Black Friday-н өдөр Best Buy өргөн хэрэглээний цахилгаан барааны дэлгүүрийн хавтгай дэлгэцийн зурагт хэсэгт цугласан олон худалдан авагчид

Өрхийн цахилгаан хэрэгсэл эсвэл гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл нь ихэвчлэн хувийн байшинд байдаг өдөр тутмын хэрэглээнд зориулагдсан электрон төхөөрөмж(аналог эсвэл дижитал) юм. Хэрэглээний цахилгаан хэрэгсэлд зугаа цэнгэл, харилцаа холбоо, амралт зэрэгт ашиглагддаг төхөөрөмжүүд багтана. Эдгээр бүтээгдэхүүнийг ихэвчлэн хар эсвэл бараан өнгийн бүрхүүлд байрлуулсан байдаг тул Америкийн англи хэлээр хар бараа гэж нэрлэдэг. Энэ нэр томьёо нь угаалгын машин, хөргөгч гэх мэт гэрийн ажил хийх зориулалттай "цагаан бараа" -аас ялгахад хэрэглэгддэг. Британийн англи хэлээр тэдгээрийг үйлдвэрлэгчид болон худалдагч нар ихэвчлэн бор бараа гэж нэрлэдэг. 2010-аад онд энэ ялгаа нь үзвэр үйлчилгээ, харилцаа холбоо, гэрийн оффисын хэрэгсэл, гэрлийн хэрэгсэл, цахилгаан хэрэгсэл, түүний дотор угаалгын өрөөний төрөл зэргийг зардаг том, өргөн хэрэглээний цахилгаан барааны дэлгүүрүүдэд байгаагүй.

20-р зууны эхэн үеийн радио нэвтрүүлэг нь өргөн хэрэглээний анхны бүтээгдэхүүн болох нэвтрүүлгийн хүлээн авагчийг авчирсан. Дараа нь бүтээгдэхүүнд утас, зурагт, тооны машин, дараа нь аудио, видео бичигч, тоглуулагч, видео тоглоомын консол, гар утас, хувийн компьютер, MP3 тоглуулагч зэрэг багтсан. 2010-аад онд гэр ахуйн цахилгаан барааны дэлгүүрүүд ихэвчлэн GPS, автомашины цахилгаан хэрэгсэл (машины аудио), видео тоглоомын консол, электрон хөгжмийн зэмсэг (жишээ нь, синтезаторын гар), караоке машин, дижитал камер, видео тоглуулагч (1980, 1990-ээд онд VCR зардаг байв. Удаа нь DVD тоглуулагч болон Blu-ray тоглуулагц). Мөн дэлгүүрүүд ухаалаг гэрлийн хэрэгсэл, цахилгаан хэрэгсэл, дижитал камер, камер, гар утас, ухаалаг утас зардаг. Борлуулсан шинэ бүтээгдэхүүнүүдийн зарим нь виртуал VR чихэвч, гэрийн төхөөрөмжийг интернетэд холбодог ухаалаг гэрийн төхөөрөмжүүд, стриминг төхөөрөмж ба өмсдөг технологиуд байна.

Ангилал:Цахилгаан хэрэгсэл
Ангилал:Цахилгаан бараа
Сидней нисэх буудал

**Сидней Кингсфорд Смит** нисэх буудал (IATA: SYD, ICAO: YSSY) - нийтлэг нэрээр Маскот нисэх буудал, Кингсфорд Смит нисэх буудал эсвэл Сидней нисэх буудал гэж нэрлэгддэг бөгөөд Сидней, Нью Саут Уэльс, Австралийн олон улсын нисэх буудал юм. Энэ нь Сиднейгийн төвөөс 8 км (5.0 миль) өмнө байрлах Маскот хороололд байрладаг. Нисэх буудал нь Сиднейн үндсэн нисэх буудал бөгөөд Qantas Airways компанийн үндсэн хаб, Virgin Australia болон Jetstar компанийн хоёрдогч хаб, мөн Rex Airlines компанийн төв болж байна. Нисэх буудал нь Ботани булангийн хажууд байрладаг бөгөөд онгоцны гурван зурвастай ажээ. Сидней нисэх буудал нь 907 гектар (2,241 акр) газар эзэлдэг.

Сидней нисэх буудал нь дэлхийн хамгийн урт хугацаанд тасралтгүй ажиллаж байгаа худалдааны нисэх буудлуудын нэг бөгөөд Австралид хамгийн их зорчигч хүлээн авах хүчин чадалтай нисэх буудал юм. 2016-2017 онд энэ нисэх буудал 42.6 сая зорчигч болон 348,904 нисэх онгоцны хөдөлгөөн хүлээн авсан. 2016 онд дэлхий даяар хамгийн их зорчигч хүлээн авсан нисэх буудлуудын 38-р байранд орсон. Одоо Сиднейд 46 дотоод болон 43 олон улсын чиглэлд шууд нислэг үйлдэгддэг.

2018 онд тус нисэх онгоцны буудал нь жилд 40-50 сая зорчигчийг хүлээн авдаг нисэх онгоцны буудлуудын дунд дэлхийд тавдугаарт үнэлэгдэж, Skytrax World Airport Awards шагнал гардуулах ёслолоор дэлхийн шилдэг 20 нисэх онгоцны буудлын тоонд орсон.

Ангилал: Нисэх буудал
Ангилал: Сиднейн томоохон нисэх онгоцны буудлууд
Ангилал: 1920 онд Австралид байгуулагдсан 
Ангилал: 1920 онд байгуулагдсан нисэх онгоцны буудлууд 
Ангилал: Австрали дахь АНУ-ын Цэргийн нисэх хүчний нисэх буудлууд 
Ангилал: Маскот, Шинэ Өмнөд Уэльс Ботани булан 
Ангилал: Австралийн олон улсын нисэх онгоцны буудлууд
Нэвтрүүлсэн төрөл зүйлс

Нэвтрүүлсэн төрөл зүйлс, харийн төрөл зүйлс, ховор төрөл зүйлс, шинээр нээгдсэн төрөл зүйлс, цагаач төрөл зүйлс, гадаад төрөл зүйлс, нутгийн бус төрөл зүйлс, эсвэл гаднын төрөл зүйлс нь өөрийн уугуул тархалтын хүрээнээс гадна, хүнээс шалтгаалсан үйл ажиллагаагаар, шууд эсвэл шууд бус байдлаар, санаатай болон санамсаргүйгээр тухайн газарт ирсэн төрөл зүйл юм. Нутгийн бус төрөл зүйлс нь орон нутгийн экосистемд янз бүрийн нөлөө үзүүлдэг. Нэвтрүүлсэн төрөл зүйлс нь тухайн нэвтрүүлсэн газраас цаашид тогтсон байдалд хүрч тархах үед "байгальжсан" гэж тооцогддог. Хүний нөлөөгөөр нэвтрүүлсэн үйл явцыг биологийн колоничлолоос ялгаж үздэг ба энэ нь төрөл зүйлс байгалийн (хүний бус) аргаар, жишээлбэл, шуурга эсвэл хөвөх зэргээр шинэ бүс нутагт тархахыг хэлнэ. Латин үг болох "необиота" нь эдгээр төрөл зүйлсийг орчны хоол тэжээлийн сүлжээ (жишээлбэл, хүнсний гинжин хэлхээ) харилцаанд шинэ биота гэдгийг илэрхийлдэг. Необиота-г амьтад (неозоон) ба ургамал (неофита) гэж ангилж болно. 

Нэвтрүүлсэн төрөл зүйлсийн нөлөө нь маш өөр байдаг. Зарим нь орон нутгийн экосистемд томоохон сөрөг нөлөө үзүүлдэг (энэ тохиолдолд тэднийг мөн "түрэмгий" төрөл зүйл гэж ангилдаг), харин зарим нэвтрүүлсэн төрөл зүйлс нь бага эсвэл ямар ч сөрөг нөлөөгүй байж болно (түрэмгий биш). Зарим төрөл зүйлсийг хортон шавьжтай тэмцэх зорилгоор санаатайгаар нэвтрүүлсэн байдаг. Тэднийг биологийн хяналтын хэрэгсэл гэж нэрлэдэг ба пестицидтэй ижил үр нөлөөтэй ашигтай гэж тооцогддог. Гэсэн хэдий ч зарим тохиолдолд тэдний урт хугацааны үр нөлөө тодорхойгүй хэвээр байдаг. Нэвтрүүлсэн төрөл зүйлсийн байгалийн орчинд үзүүлэх нөлөө нь эрдэмтэд, засгийн газрууд, фермерүүд болон бусад хүмүүсийн анхаарлыг ихээхэн татсан байдаг.
Хүслийн ургамалзүй

## Хүслийн Ургамалзүй
"Хүслийн ургамалзүй: Ургамлын нүдээр ертөнцийг харах нь" нь сэтгүүлч Майкл Полланы 2001 онд бичсэн баримтат ном юм. Поллан хүний дөрвөн төрлийн хүслийг тусгасан жишээ судалгаануудыг танилцуулдаг бөгөөд эдгээр хүсэл нь бидний ургамлыг сонгон ургуулах, үржүүлэх, генетикийн хувьд өөрчлөх арга замд шингэсэн байдаг.

Энэ номонд өгүүлсэн түүхүүд нь ургамал судлал болон байгалийн түүхийн хослол бөгөөд Жонни Алимны үрийн бодит түүхээс эхлээд, Амстердам дахь каннабисын нарийн нийлмэл гибридүүдийг судалсан Полланы туршлага, мөн генетикийн хувьд өөрчлөгдсөн төмсний хувьсгалын боломжуудыг хамардаг. Мөн Поллан нэг төрлийн ургамал тариалах (монокультур) хязгаарлагдмал байдлыг тайлбарлахдаа 1840-өөд онд Ирланд улс зөвхөн нэг төрлийн төмс (Ирланд Лампер) тариалж байсан нь тус төмсийг эсэргүүцэх чадваргүй мөөгөнцрийн халдварт маш эмзэг болгож, Их өлсгөлөнгийн шалтгаан болсон тухай өгүүлдэг. Үүний эсрэгээр, төмсний үүслийн нутаг Перу улсын тариаланчид уламжлал ёсоор төмсний олон зуун төрөл зүйлийг тарьж байсан нь аливаа хортон шавжид өртөх эрсдэлийг бууруулж, өлсгөлөнгөөс сэргийлж байсан байна.

Ангилал: Номын төрөл
Ангилал: Судалгааны чиглэл
Фитохими

Фитохими нь ургамлын гаралтай химийн бодис болох фитохимийн судалгаа юм. Фитохимичид ургамалд агуулагдах олон тооны хоёрдогч метаболитуудын бүтэц, эдгээр нэгдлүүдийн хүн, ургамлын биологийн үйл ажиллагаа, эдгээр нэгдлүүдийн биосинтезийг тайлбарлахыг хичээдэг. Ургамал нь шавьжны халдлага, ургамлын өвчнөөс өөрийгөө хамгаалах гэх мэт олон шалтгааны улмаас фитохимийн бодисыг нэгтгэдэг. Ургамлаас олддог нэгдлүүд нь олон төрлийн байдаг ч ихэнхийг нь алкалоид, фенилпропаноид, поликетид, терпеноид гэсэн дөрвөн үндсэн биосинтетик ангилалд хувааж болно.

Фитохимийг ургамал судлал эсвэл химийн дэд салбар гэж үзэж болно. Угсаатны ботаникийн тусламжтайгаар ботаникийн цэцэрлэгт хүрээлэн эсвэл зэрлэг байгальд үйл ажиллагаа явуулж болно. Хүний хэрэглээнд чиглэсэн фитохимийн судалгаа (жишээ нь, эмийн нээлт) нь фармакогнозын чиглэлээр, харин фитохимийн экологийн үйл ажиллагаа, хувьсалд чиглэсэн фитохимийн судалгаа нь химийн экологийн чиглэлээр явагдах магадлалтай. Фитохими нь ургамлын физиологийн салбарт мөн хамааралтай.
Ой (мод)

**Ой** нь олон тооны өтгөн моддоос бүрдсэн [экосистем] юм. Дэлхий даяар ойн олон зуун тодорхойлолтыг ашигладаг бөгөөд үүнд модны нягтрал, модны өндөр, газрын ашиглалт, хууль эрх зүйн байдал, экологийн үйл ажиллагаа зэрэг хүчин зүйлсийг багтаасан байдаг. НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллагаас ойг "0.5 га-аас дээш талбайтай, 5 метрээс өндөр модтой, 10-аас дээш хувийн халхавчтай. Хөдөө аж ахуйн болон хот суурин газрын ашиглалтын газар хамаарахгүй." гэж тодорхойлсон байдаг. Энэхүү тодорхойлолтыг ашиглан "Дэлхийн ойн нөөцийн үнэлгээ" нь 2020 онд 4,06 тэрбум га (40,6 сая.км2) буюу дэлхийн нийт газар нутгийн 31 орчим хувийг ой мод эзэлдэг болохыг тогтоожээ.

Ой мод нь газар нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийн хамгийн том хуурай газрын экосистем бөгөөд дэлхийн өнцөг булан бүрт оршдог. Ойн сан бүхий газрын 45 хувь нь халуун орны (Тропик) өргөрөгт байдаг. Ойн дараагийн хамгийн том хувийг субарктик, сэрүүн болон субтропикийн бүсүүд эзэлдэг.


Ангилал:Экосистем
Ангилал:Мод
Люкс зочид буудал

Зочид буудал эсвэл бусад нийтийн байр (жишээ нь круиз хөлөг онгоц) дахь **люкс (****)** нь ихэнх толь бичгийн тодорхойлолтоор нэг өрөөний дугаар дор холбогдсон өрөөнүүдийг илэрхийлдэг.  Зочид буудлууд нь ердийн зочид буудлын өрөөнөөс илүү зайтай байруудын ангилалд багтах боловч техникийн үүднээс авч үзвэл жинхэнэ люкс өрөөг бүрдүүлэхийн тулд нэгээс олон өрөө байх ёстой.

"Ritz Carlton", "InterContinental", "Marriott", "Westin", "Four Seasons", "Shangri-La" эсвэл "St. Regis" зэрэг тансаг эсвэл дээд зэрэглэлийн орон сууцанд гол онцлог нь олон өрөө байж болно.  Олон тооны бие даасан үл хөдлөх хөрөнгө нь нэг буюу хэд хэдэн бал сарын өрөөтэй байдаг. Зочид буудлын хамгийн тансаг байрыг ерөнхийлөгчийн люкс эсвэл хааны люкс гэж нэрлэдэг.

"Comfort Suites", "Hampton Inn & Suites", "Candlewood Suites" зэрэг дунд зэргийн дээд зэрэглэлийн байрууд нь люкс өрөөг ердийн зочид буудлын өрөөнөөс илүү зай, тавилгатай нэг өрөө гэж хэлж болох тул техникийн хувьд эдгээрийг дангаар нь өрөө тасалгаа гэж үзэхгүй.  Нэг буюу хэд хэдэн ор, угаалгын өрөөнөөс гадна ийм "люкс" нь ихэвчлэн буйдан ороор тоноглогдсон бөгөөд амьдрах суух талбайг багтаадаг. Олон люкс өрөөнд хооллох газар, оффис, гал тогооны байгууламжууд нэмэгддэг. "Staybridge Suites", "Home2 Suites by Hilton" зэрэг зарим сүлжээ дэлгүүрүүд зөвхөн люкс өрөөг санал болгодог. Энэ нь ихэвчлэн нэмэлт зай эзэлдэг бизнес аялагчдад зориулагдсан бөгөөд жижиг уулзалт зохион байгуулах эсвэл үйлчлүүлэгчдийг зугаацуулахад ашигладаг.

## Мөн үзэх 
*Зочид буудал
*Мотел
*Жуулчлал

## Эшлэл
Будапештийн технологи, эдийн засгийн их сургууль

Будапештийн технологи, эдийн засгийн их сургууль

Будапештийн Технологи, эдийн засгийн их сургууль (унгараар: Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem буюу товчоор Műegyetem), албан ёсны товчлол BME нь Унгар улсын Будапешт хотод байрладаг олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Энэ бол тус улсын хамгийн чухал технологийн их сургууль бөгөөд их сургуулийн зэрэглэл, бүтэцтэй дэлхийн хамгийн эртний технологийн институт гэж тооцогддог. Энэ нь 1782 онд байгуулагдсан.

Найман факультетийн бүтцэд 110 гаруй тэнхим, хүрээлэн үйл ажиллагаа явуулдаг. Будапештийн Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургуульд 1100 орчим багш, 400 судлаач, бусад зэрэгтэй, уригдан ирсэн олон тооны багш, дадлагажигч мэргэжилтнүүд боловсрол, судалгаанд оролцдог. Тус их сургуулийн 21,171 оюутны 1381 нь дэлхийн 50 орноос ирсэн гадаадын иргэд байдаг бөгөөд Будапештийн Технологийн Эдийн Засгийн Их Сургууль Унгарын инженерийн зэрэглэлийн 70 орчим хувийг олгодог. Тус сургуулийн 34 профессор/судлаач Унгарын Шинжлэх ухааны академийн гишүүн юм.

Сургалтыг Унгар, Англи, Герман, Франц, Орос гэсэн таван хэлээр явуулдаг.

ECTS кредит системийг 1995 онд нэвтрүүлсэн. Энэ нь оюутнуудад Европын Холбооны Сократын (мөн Эразмус гэгддэг) оюутан солилцооны хөтөлбөрт хамрагдаж, Европын шилдэг аж үйлдвэрийн менежерүүдийн сүлжээгээр дамжуулан давхар дипломтой болоход тусалдаг.
Геном

Геномик нь геномын бүтэц, үйл ажиллагаа, хувьсал, зураглал, засварлахад чиглэсэн молекул биологийн салбар хоорондын салбар юм. Геном гэдэг нь тухайн организмын бүх ген, түүнчлэн шаталсан, гурван хэмжээст бүтцийн тохиргоог багтаасан ДНХ-ийн бүрэн цогц юм. Хувь хүний ​​ген, тэдгээрийн удамшлын үүргийг судалдаг генетикээс ялгаатай нь геномик нь организмын бүх ген, тэдгээрийн харилцан хамаарал, организмд үзүүлэх нөлөөллийн хамтын шинж чанар, тоо хэмжээг тогтоох зорилготой. Ген нь фермент болон элч молекулуудын тусламжтайгаар уургийн үйлдвэрлэлийг удирдаж чаддаг. Хариуд нь уураг нь эрхтэн, эд эс зэрэг биеийн бүтцийг бүрдүүлдэг бөгөөд химийн урвалыг удирдаж, эс хоорондын дохиог дамжуулдаг. Мөн геномик нь өндөр хүчин чадалтай ДНХ-ийн дараалал, биоинформатикийг ашиглан бүхэл геномын үйл ажиллагаа, бүтцийг цуглуулж, дүн шинжилгээ хийх замаар геномын дараалал, шинжилгээг хамардаг. Геномикийн дэвшил нь тархи гэх мэт хамгийн нарийн төвөгтэй биологийн системийг хүртэл ойлгоход хялбар болгох үүднээс нээлтэд суурилсан судалгаа, системийн биологийн салбарт хувьсгал хийсэн.

Энэ талбарт эпистаз (нэг генийн нөгөөд үзүүлэх нөлөө), плейотропи (нэг генийн нэгээс олон шинж чанарт нөлөөлдөг), гетероз (эрлийз эрч хүч) зэрэг дотоод геномын (геномын доторх) үзэгдлийн судалгаанууд багтана. геном.
Эсийн өсөлт

Эсийн өсөлт гэдэг нь эсийн нийт массын нэмэгдэлд хамаардаг бөгөөд үүнд цитоплазм, цөм, органеллын эзэлхүүнийг оруулна. Эсийн өсөлт нь эсийн нийлэгжил (биомолекул үйлдвэрлэх эсвэл анаболизм) нь эсийн задралын түвшингээс (биомолекулыг протеасом, лизосом эсвэл автoфаги, катаболизмаар устгах үйл явц) илүү хурдан явагдах үед тохиолддог.

Эсийн өсөлтийг эсийн хуваагдал болон эсийн мөчлөгөөс ялгах хэрэгтэй, учир нь эдгээр нь эсийн өсөлттэй зэрэгцэн эсийн үржлийн явцад тохиолдож болох ялгаатай үйл явцууд юм. Эсийн өсөлтөд оролцдог эх эс нь ургаж, хоёр охин эсийг үүсгэдэг. Хамгийн чухал нь, эсийн өсөлт ба хуваагдал нь хоорондоо хамааралгүйгээр явагдах боломжтой. Эрт үеийн үр хөврөлийн хөгжлийн үед (зиготыг морула болон бластодерм болгон хуваах), эсийн хуваагдал нь эсийн өсөлтгүйгээр давтагддаг. Харин эсрэгээрээ зарим эс нь эсийн өсөлтгүйгээр эсвэл эсийн мөчлөг хөгжихгүйгээр ургаж чадна, жишээлбэл, мэдрэлийн систем хөгжлийн зам гаргах явцад.

**Олон эсээс бүрдэх организмууд**ад эдийн өсөлт нь ихэвчлэн эсийн хуваагдлаас ангид эсийн өсөлтөөр явагддаггүй, харин ихэвчлэн эсийн үржилтийн явцад явагддаг. Учир нь ганц эсийн цөм нь биосинтез хийхэд хангалттай бөгөөд ингэснээр хоёр эсийн хурдаар (нэг эсийн тал хувьтай тэнцэх) эсийн өсөлтөд оролцдог. Тиймээс хоёр эс (бөөгнөрсөн масс) нэг эсийн хоёр дахин хурдтайгаар ургаж, дөрвөн эс нэг эсийн дөрөв дахин хурдтайгаар ургана. Энэ зарчим нь эсийн үржлийн явцад эдийн өсөлтийн хурдац (масс хуримтлал) экспоненциал нэмэгдэхэд хүргэдэг.
Филогенетик

Биологид филогенетик нь амьд организмын түүхэн хувьсал болон бүлгүүдийн хоорондын харилцааг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Эдгээр харилцааг ДНХ-ийн дараалал, уургийн амин хүчлийн дараалал, эсвэл морфологийн ажиглагдсан өвлөгддөг шинж чанарууд дээр үндэслэн филогенетик дүгнэлт гаргаж тодорхойлдог. Энэ төрлийн шинжилгээний үр дүн нь филогенетик мод хэмээх диаграмм бөгөөд энэ нь организмын бүлгүүдийн хувьслын түүхийг тусгасан харилцааны таамаглалыг харуулдаг.

Филогенетик модны үзүүрүүд нь одоогийн амьдарч буй таксон буюу чулуужсан үлдэгдлийг илэрхийлж, хувьслын удам угсааны төгсгөл буюу одоогийн байдлыг харуулдаг. Филогенетик диаграмм нь үндэслэгдсэн эсвэл үндэслэгдээгүй байж болно. Үндэслэгдсэн модны диаграмм нь модны нийтлэг өвөг дээдсийг илэрхийлдэг бол үндэслэгдээгүй диаграмм (эсвэл сүлжээ) нь өвөг дээдсийн шугамыг тодорхойлдоггүй бөгөөд таксоны эх сурвалж буюу хувьслын өөрчлөлтүүдийн чиглэлийг харуулдаггүй.

**Филогенетикийн шинжилгээ** нь төрөл зүйлүүдийн хоорондын хувьслын хэв маягийг гаргахад ашиглагдахаас гадна генүүд болон организмын харилцааг илэрхийлэхэд өргөн хэрэглэгддэг. Ийм хэрэглээ нь биологийн олон янз байдал, хувьсал, экологи болон геномыг ойлгоход төв байр суурь эзэлдэг болсон.
Математикийн баталгаа

Математикийн баталгаа нь математикийн өгүүлбэрийг батлах дедуктив маргаан бөгөөд өгөгдсөн таамаглал нь дүгнэлтийг логиктойгоор батлах ёстой. Энэхүү маргаанд теорем гэх мэт өмнө нь тогтоогдсон баталгаа ашиглаж болно; гэхдээ бүх баталгаа нь зөвхөн анхны эсвэл үндсэн таамаглалуудыг буюу аксиомыг, мөн зөвшөөрөгдсөн дүгнэлтийн дүрмийг ашиглан бүтээх боломжтой. *Баталгаа* нь логикийн тодорхой байдлыг тогтоохын тулд туршлагын нотолгооноос эсвэл “үндэслэлтэй таамаглал” гаргах индуктив дүгнэлтээс ялгаатай байх ёстой. Баталгаанд тухайн өгүүлбэр зөв байдаг тохиолдлуудыг танилцуулах нь хангалтгүй, харин тухайн өгүүлбэр бүх тохиолдолд үнэн болохыг батлах шаардлагатай. Бүхэлд нь батлагдаагүй ч үнэн байх магадлалтай гэж үздэг өгүүлбэрийг таамаглал гэж нэрлэдэг, харин ирээдүйн математикийн ажилд байнга ашиглагддаг бол гипотез гэж нэрлэдэг.

**Баталгаанд математикийн тэмдэглэгээгээр илэрхийлэгдсэн логикийг ашигладаг бөгөөд байгалийн хэл нь ихэвчлэн бага зэрэг хоёрдмол утгатай байдаг.** Ихэнх математикийн уран зохиолд баталгаа нь хатуу логиктой бичигддэг. Зөвхөн математик тэмдэглэгээг ашиглан, байгалийн хэлнээс ангид бичсэн албан ёсны баталгаануудыг баталгааны онолд судалдаг. Албан ёсны болон албан бус баталгааны ялгаа нь орчин үеийн болон түүхэн математик практик, математикийн квази-эмпиризм, ардын математикийн аман уламжлалын судалгаа багтдаг. Математикийн философи нь баталгаанд хэл болон логикийн үүрэг, мөн математикийн хэлний талаар судалдаг.
Тооцооллын онол

**Тооцооллын онол**

Тооцооллын онол нь **онолын компьютерийн шинжлэх ухаан** ба **математик** дахь салбар бөгөөд компьютерийн загвар дээр ямар асуудлыг **алгоритм** ашиглан шийдэж болох, эдгээрийг хэрхэн **үр ашигтайгаар** шийдвэрлэх, эсвэл ямар түвшинд (жишээлбэл, ойролцоо шийдэл эсвэл нарийвчилсан шийдэл гэх мэт) шийдэх боломжтойг судалдаг.

Энэхүү салбар нь дараах гурван үндсэн хэсэгт хуваагддаг:

•	**Автомат онол ба албан ёсны хэлнүүд**

•	**Тооцооллын онол**

•	**Тооцоолох нарийн төвөгтэй байдлын онол**

Эдгээр нь “Компьютеруудын үндсэн боломж, хязгаарлалт юу вэ?” гэсэн асуулттай холбоотой байдаг. Компьютерийн шинжлэх ухаанд тооцооллыг нарийн судлахын тулд компьютерийн эрдэмтэд **компьютерийн загвар** гэж нэрлэгддэг математик абстракцитай ажилладаг. Олон төрлийн загвар ашиглагддаг боловч хамгийн түгээмэл судлагддаг загвар бол **Тьюринг машин** юм.

Компьютерийн эрдэмтэд Тьюрингийн машиныг судалдаг шалтгаан нь:

•	Энэхүү загварыг боловсруулахад энгийн

•	Дүн шинжилгээ хийхэд тохиромжтой

•	Үр дүнг батлахад ашиглагддаг

•	Хамгийн боломжит, “боломжийн” хүчирхэг загварыг төлөөлдөг гэж үздэг.   

Эцэс төгсгөлгүй санах ой шаардлагатай мэт санагдаж болох боловч, **шийдвэрлэгддэг асуудал** бүрийг Тьюрингийн машинаар шийдвэрлэхэд зөвхөн хязгаарлагдмал хэмжээний санах ой хэрэгтэй байдаг.

Үндсэндээ, Тьюрингийн машинаар шийдэж болох аливаа асуудлыг хязгаарлагдмал хэмжээний санах ойтой компьютер шийдэж чадна.
Дугуйрал(Ургамал судлал)

**Дугуйрал(Ургамал судлал)**
Ургамал судлалд дугуйрал нь нэг цэгээс цацарч, иш, ишний эргэн тойронд эсвэл ороосон навч, зулзаганууд, дэлбээнүүд, голууд, хивсэнцэрээс бүрдсэн эргэлдсэн бүтэц юм.  Навчны дугуйрал нь дор хаяж гурван элементээс бүрдэнэ,  эсрэг талын хос навчийг дугуйрал гэж үзэхгүй.
Маш богино зангилаатай ургамлын төрөл зүйл болон бусад төрлийн (Галиум, Нериум, Едолиа гэх мэт) ургамалаас бусдаар навчис дугуйрч ургах нь маш ховор тохиолддог.  Навч ургах нь зарим мод, тухайлбал Brabejum stellatifolium болон Proteaceae овгийн бусад зүйлд (жишээлбэл, Banksia төрөлд) тохиолддог.  Ийм ургамлуудын навчис доторх бөөгнөрөл нь урт завсрын завсрын хэсгүүдээр ээлжлэн ургадаг.
Ихэнх цэцэгсийн морфологит (мөчлөгт цэцэг) 4 төрлийн дугуйралт байдаг. Үүнд:
Цоморхол: ёроолд нь тэг буюу түүнээс дээш эргэлддэг

 Королла: цоморлиг дээрх дэлбээний тэг буюу түүнээс дээш эргэлддэг

 андроциум: тэг буюу түүнээс дээш тооны эр бэлгийн эсүүд, тус бүр нь судал ба антераас бүрддэг.

 Гинециум: 0 ба түүнээс дээш тооны  үр боловсруулах орчин, тус бүр нь өндгөвч, хүзүү, тоосовчоос бүрддэг.
Эндээр цэцэгт тогтолцоогоор дутсан цэцэг нь бүрэн, төгс бус гэгдэг. Бүх цэцэгс нь дугуйрсан бүтэцтэй биш, оронд нь эргүүлэг хэлбэрийн бүтэцтэй байж болно, жишээ нь Magnoliaceae овгийн цэцэгсүүд.