open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орчин үеийн таван төрөлт

[thumb|2004 оны [Афины олимп (2004 он)|Афины олимп, эрэгтэйчүүдийн орчин үеийн таван төрөлтийн гүйлтийн тэмцээн]]
**Орчин үеийн таван төрөлт** () нь буудлага, туялзуур сэлэм, усанд сэлэлт, морин спорт, гүйлт хэмээх 5 төрлийн спортоор өрсөлддөг, спортын холимог төрөл юм.

## Түүх 
19-р зуунд Наполеоны үеийн Францад дайсны байрлалыг нэвтэрч, өөрийн армидаа тулалдааны үр дүнг хүргэх даалгавар авсан морин цэрэг морио унан дайсны байрлалыг давж （морин спорт）, замдаа дайснуудтай буудалцаж, сэлмээр тулалдан, （буудлага, туялзуур сэлэм）, голыг сэлж гатлан （усанд сэлэлт）, гүйсээр （гүйлт） мэдээ хүргэсэн хэмээх үйл явдлаас сэдэвлэн орчин үеийн олимпын хөдөлгөөнийг үндэслэгч Пьер де Кубертен Эртний Грекийн олимпын наадамд багтдаг байсан Хуучин таван төрөлт （сонгомол бөх, зээрэнцэг шидэлт, жад шидэлт, уртын харайлт, ойрын зайн гүйлт）-өөс санаа авч бий болгожээ. 1912 оны Стокхольмийн олимпоос эхэлж албан ёсоор олимпын хөтөлбөрт багтсан байна.

Монгол улсад орчин үеийн таван төрлийн спорт нь хараахан хөгжөөгүй. 

## Дүрэм 
* Эрэгтэй, эмэгтэй тус бүр хувийн, багийн дүнгээр, мөн буухиа байдлаар өрсөлдөнө.
* Олимпод тамирчид зөвхөн эрэгтэй, эмэгтэй хувийн дүнгээр өрсөлддөг. 1996 оны Атлантагийн олимпоос эхлээд 2 өдөр явагддаг байснаа больж, ганц өдрийн дотор зохиогддог болсон.
### Төрлүүд 
* Буудлага: Хийн гар буу, 20 сум тавина
* Туялзуур сэлэм: Эпээ сэлэм ашиглан тойргоор тулалдана
* Усанд сэлэлт: 200 метрийн чөлөөт сэлэлт
* Морин спорт　: Саад давах, унах морь нь тэмцээний өдөр сугалаагаар шийдэгдэнэ.
* Гүйлт: 3000 метр
Дүгнэхдээ буудлага, туялзуур сэлэм, усанд сэлэлтэд стандарт амжилтыг 1000 оноогоор үнэлж, тамирчдад оноо өгөх бөгөөд морин спорт нь 1200 онооноос эхэлж, алдаа гаргах тоолонд оноо нь хасагдана. Хамгийн сүүлд 3000 метрийн гүйлтэд өмнөх 4 төрлийн нийлбэр оноогоор тэргүүлж яваа тамирчин эхэлж гараанаас гарч, бусад тамирчид авсан онооныхоо дагуу, тодорхой хугацаагаар хоцорч гарна. Ингээд барианд орсон дарааллаараа байр эзэлдэг.

## Олимп 
Орчин үеийн олимпын хөдөлгөөнийг үндэслэгч Пьер де Кубертен тус спорттой холбоотой байсан учраас олимпод багтах болсон хэдий ч морин спорт, туялзуур сэлэм, буудлага зэрэг нь өртөг ихтэй учраас хичээллэгсдийн тоо хязгаартай, мөн Унгар зэрэг Европын улсууд хөгжлөөр тасархай байдаг зэрэг шалтгааны улмаас бэйсбол, софтбол зэрэг спортын хамтаар олимпын хөтөлбөрөөс хасагдахаар яригдаж буй. Гэхдээ Бээжингийн олимпын хөтөлбөрт багтсан байгаа юм.


Ангилал:Олон төрөлт спортын төрөл
Ангилал:Олимпын спортын төрөл
Ангилал:Зэвсэгт хүчний спорт
Мечет

**Мечет** нь Исламын шашны мөргөлийн газар юм.

Араб хэлээр **масжид** (, masjid, "өвдөг сөхрөх газар") гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Арабын байлдан дагуулалтын үед Испанийг эзэлсэн исламын шашинтнуудын мөргөлийн газрыг испани хэлээр мескита （mesquita） гэх болж, тэр нь англи хэлэнд орохдоо дахин хувирч моск （mosque） болсон ажээ. Исламын сүм гэж нэрлэх нь байвч мечет дотор бурхан зэрэг, мөргөх зүйл байдаггүй тул сүмээс ялгаатай юм.

## Мөн үзэх 
* Ислам


Ангилал:Ислам
Үлэмжийн Хярсан

thumb|Үлэмжийн Хярсан

**Үлэмжийн Хярсан** (; ; Төрсөн өдөр: 1962 оны 4 сарын 5) нь Оросын Холбооны Улсын Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын анхны ерөнхийлөгч (1993-2010), Олон Улсын Шатрын Холбоо （FIDE）-ны ерөнхийлөгч.

## Намтар 
Кирсан Илюмжинов 1962 оны 4 сарын 5-нд Зөвлөлт Холбоот Улсын Бүгд Найрамдах Автономит Халимаг Улсын нийслэл Элистад төржээ. Аав Николай нь инженер, ээж нь малын эмч. Тэрээр дунд сургуулиа төгсөөд 1 жил үйлдвэрт ажиллаж, ажлын гараагаа эхэлжээ. 18 настайдаа цэрэгт татагдаж, 1980-1982 онд цэргийн алба хаав. Улмаар Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Их Сургуулийг дүүргэжээ. Цэргээс халагдмагц бизнест хөл тавьсан байна.

1990 онд Оросын Ардын Төлөөлөгчдийн Хуралд гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байгаад 1993 оны 4 сарын 11-нд Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. Мөн оны 12 сард Холбооны Зөвлөлийн сонгуульд ялж, парламентийн дээд танхимын гишүүн болжээ. 1995 оны 10 сарын 15-нд дахин Халимагийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. Мөн онд Олон Улсын Шатрын Холбооны ерөнхийлөгчийн албан тушаалд сонгогдон, өдийг хүртэл хашиж байна. 2010 оны 10 сарын 24-нд Халимагийн ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцорсон.

## Эшлэл
Ангилал:Шатрын тэргүүн
Ангилал:Оросын холбооны муж улсын төрийн тэргүүн
Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:Оросын бизнесмен
Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн төгсөгч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Олон Улсын Шатрын Холбооны хүн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Халимагийн хүн
Ангилал:1962 онд төрсөн
Өнгө

right|375px|thumb|Өнгөгүйгээр хүн аливаа зүйлийг тодорхойлоход маш бэрхшээлтэй болно

**Өнгө** гэдэг нь хүнд харагдаж буй мэдрэмж бөгөөд улаан, шар, хөх, хар зэргээр ангилна. Гэрлийн спектр, хүний нүдэн дэх гэрэл мэдрэгч эстэй харилцан үйлчлэлцсэнээр өнгө үүсдэг байна. Өнгө нь гэрлийн эх үүсвэр ба гэрэл тусаж буй объект, материалын физик шинж чанараас, өөрөөр хэлбэл тухайн материалын гэрэл шингээлт, ойлголт зэргээс хамаарна. 

Гэрлийг судладаг ухааныг ***хроматик*** гэж нэрлэх нь бий. Энэ шинжлэх ухаан нь хүний нүд ба тархи өнгийг мэдрэх, материалын өнгө, урлагийн өнгөний онол, үзэгдэх гэрлийн муж дахь цахилгаан соронзон цацаргалтын физик шинж зэргийг судална. 

## Гадаад холбоос 
* Online papers on color and color experience, by various authors, compiled by David Chalmers
* NIST Reference on International System of Units (SI)
* Comparative article examining Goethean and Newtonian Color
* Article by technical lighting manufacturer on rod/cone vision, with cites to literature
* Why are things colored?
* Why Should Engineers and Scientists Be Worried About Color?
* Color, Contrast & Dimension in News Design


Ангилал:Уран зургийн техник
Ангилал:Хараа
Ангилал:Эрдэс судлал
Афины олимп

*Афины олимп (1896 он) - Орчин үеийн анхны зуны олимпын наадам
*Афины олимп (1906 он) - Албан ёсны бус олимп
*Афины олимп (2004 он) - Зуны олимпын 28-р наадам
Оймс

**Оймс** гэдэг нь хөлийн тавхайг бүрхэх зориулалттай, уут хэлбэртэй, даавуу зэргээр хийсэн хувцас юм.
## Ерөнхий ойлголт 
Оймс нь гутал ба нүцгэн хөл хоёрын хоорондох зөөлрүүлэгч болохын зэрэгцээ хөлийг дулаан байлгах, хөлсийг шингээн, хатаахаас гадна хөлийн арьсыг хамгаалах үүрэгтэй.

Оймсны урт нь шагай хүртэл бүрхэхээс авахуулаад өвдөгнөөс дээш хэсэг хүртэл бүрхэх зэрэг янз бүр байдаг.

Ерөнхийдөө хөлийн 5 хурууг бүхэлд нь нэг салаанд багтаадаг ч 5 хуруутай оймс бас бий.

Хөвөн, ноос, нейлон зэрэг материалаар хийгддэг.

## Оймс ба соёл 
* Зул сарын баяр: Христосын шашны баяр болох зул сарын баяраар оймсонд бэлэг хийж өгдөг.
* Бизнесмэнүүд бараан өнгийн оймс өмсөх ёстой гэсэн бичигдээгүй хууль бий.

## Мөн үзэх 
Ангилал:Хувцас
Астат

**Астат** нь цацраг идэвхит химийн элемент, атомын дугаар нь 85, химийн тэмдэглэгээ нь **At**. Уг элемент нь галогены бүлгийн хамгийн хүнд элемет юм. 

## Шинж чанар 
Өндөр цацраг идэвхит шинжтэй уг элементийг масс спектрометрээр тодорхойлсон байна. Хими шинжийн хувьд бусад галогенуудтай ойролцоо ба иодтой илүү төстэй. Гэхдээ иодыг бодвол илүү металл шинжтэй гэж үздэг. Астат нь маш ховор, хагас задралын хугацаа нь богино тул судалгаа харьцангуй муу хийгдсэн байна. Астатын изотопиудын хамгийн урт хагас задралын хугацаа нь 8.3 цаг байдаг. Астатын задралын эцсийн бүтээгдэхүүн нь хар тугалга байна. Галогений бүлгийн элементүүдийн өнгө атом массаас хамааран бараан болдог тул астатыг хар өнгөтэй гэж таамагладаг. Астатыг халаахад хар хий (иодоос илүү бараан) ялгарна. Астатыг металлуудтай (жишээ нь натритай) ионы холбоо үүсгэнэ гэж үздэг. Мөн астат нь устөрөгчтэй нэгдэн, химийн нэгдэл үүсгэж болох ба уг нэгдэл усанд уусна. Астат нь галогений бүлгээс хамгийн бага химийн идэвхитэй элемент юм. 

## Түүх 
Астатыг (Грек хэл: αστατος *астатос* буюу "тогтворгүй") Мендлеев анх таамагласан ба 1940 онд Д.Р.Корсон, К.П.МакКензи, Эмилио Серге нар Беркле дахь Калифорнийн Их Сургуульд синтезлэн гаргаж авчээ..Уг элементийг эхний үед *alabamine* (Ab) гэж нэрлэж байв.

## Тархалт 
Байгаль дээр астатын 3 изотопи тааралдана. Гэвч хагас задралын хугацаа маш богино тул ховор. Астат-218 (218At) нь ураны хагас задралын бүтээгдэхүүний нэг юм. 216At нь торийн, 215At нь актинигийн хагас задралын бүтээгдэхүүн болно. Эдгээр байгаль дээр тааралддаг 3 изотопийн хамгийн урт хагас задралын хугацаатай (56 секунд) нь 219At. 

Дэлхийн царцдас дахь нийт астатын хэмжээг 28 грамм гэж тооцсон байдаг. Генниссийн номонд хамгийн ховор элемент гэдгээрээ багтжээ. 

Висмутыг альфа туяагаар бөмбөгдөж, харьцангуй урт хагас задралын хугацаатай 209At - 211At изотопиудыг гарган авч болно. 

## Найрлага 
Астатыг бага хэмжээгээр синтезлэн гаргаж, задрахаас нь өмнө богино хугацаанд судлаж байна. Судалгааны ерөнхий чиглэл онолынх боловч эмчилгээнд ашиглаж болно гэж үзэж байна. Астатыг металлуудтай (жишээ нь натритай) ионы холбоо үүсгэнэ гэж үздэг. Гэхдээ астат бусад галогений хөнгөн элементүүдээр амархан халагдана. Мөн астат нь устөрөгчтэй нэгдэн, астатгидроген үүсгэж болно. Уг нэгдэл усанд уусч, гидроастатийн хүчил үүсгэнэ. 

## Изотопи 
Астатийн 33 цацраг идэвхит изотопи тогтоогдоод байна. Атом масс нь 191 - 223 байна. Эдгээрээс гадна 23 метастабл изотопи байж болно. Хамгийн тогтвортой изотопи нь 210At ба хагас задралын хугацаа нь 8.1 цаг, хамгийн богино нь 213At (125 наносекунд).

## Хэрэглээ 
Хагас задралын хугацаа маш богино тул одоогоор практик хэрэглээ байхгүй болно. Гэхдээ хүнд изотопийг нь эмнэлэгт хэрэглэх боломжийг судлаж байна.

## Гадаад холбоос 
* WebElements.com - Astatine
* Los Alamos National Laboratory - Astatine
* Doc Brown's Chemistry Clinic - Group 7 The Halogens

## Эшлэл 
Ангилал:Химийн элемент
Анри Дюнан

**Жан Анри Дюнан** (, 1828 оны 5 сарын 8 - 1910 оны 10 сарын 30) нь Швейцарын бизнесмэн, Улаан Загалмайн Нийгэмлэгийг үндэслэгч, анхны Нобелийн энхтайвны шагналтан (1901) юм.

## Намтар 
Жан Анри Дюнан нь Швейцарын Женев хотноо мэндэлж, хатуу чанга уламжлалын дор өсч торнижээ. Эцэг нь өнчин хүүхдүүдийг асрах газартай холбоотой байсан бөгөөд эх нь ч бас нийгмийн хамгааллын ажилд идэвхтэй оролцдог байв.

1859 онд бизнес эхлэхийн тулд, тэр үед Италийг нэгтгэх дайнд оролцож, Австрийн Хаант Улстай тулалдаж байсан Наполеон III-тай уулзахаар мордож, Умард Италид Сольфериногийн тулалдааны үеэр уулзжээ. Тэр тулалдаанд хоёр талаас нийт 200 гаруй мянган морин цэрэг оролцож, 40 мянга орчим нь алагдах буюу шархдсан юм. Дюнан тулалдааны талбарт хаягдсан цогцоснууд, шархдсан цэргүүдийг хараад  нутгийн эмэгтэйчүүдийг цуглуулж тэдэнд туслах үйл ажиллагаа зохион байгуулжээ. Тэрээр 1862 онд өөрийн үзэж харсан зүйлээ эмхтгэн "Сольфериногийн дурсамж" нэртэй ном хэвлүүлсэн нь дайны талбарт хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэх зорилготой Улаан Загалмайн Нийгэмлэгийг үндэслэх санааг бий болгожээ.

1863 онд Женевт шархадсан цэргүүдэд туслах олон улсын зөвлөл байгуулагдсан нь Улаан Загалмайн Нийгэмлэгийн үндэс суурь болсон. Улмаар энэ хөдөлгөөн нь олон улсад дэлгэрч, улс бүрт улаан загалмайн нийгэмлэг байгуулагдах болсноор улаан загалмайн хөдөлгөөн нь олон улсын байгууллага болтлоо өргөжиж, улмаар үйл ажиллагаа нь дайны талбараас энх цагийн хүмүүнлэгийн тусламж, байгалийн гамшигт өртөгсдөд туслах болсон юм. Гэвч Дюнан өөрөө уг үйл ажиллагаанд оролцохоо больж, нийгэмд мартагдсан бөгөөд хөгширсөн хойноо Германы Штутгарт хотод асрамжийн газарт байхад нь нэгэн сэтгүүлч олж сурвалжилснаар нийтэд түгж, анхны Нобелийн энхтайвны шагналыг түүнд хүртээжээ. Тэр өөрийн шагналын мөнгийг бүгдийг нь Улаан Загалмайн Нийгэмлэгт хандивласан юм.

Улаан Загалмайн Нийгэмлэгийн бэлгэдэл нь түүний эх орон Швейцарын далбаанаас үүдэлтэй гэгддэг. Төрсөн нутаг Швейцарын Хайденд Анри Дюнаны музей бий. Мөн түүний төрсөн өдөр 5 сарын 8-ныг Олон улсын улаан загалмайн өдөр болгон тэмдэглэдэг уламжлалтай.

## Мөн үзэх 
* Флоренс Найтингел
* Тереза эх
* Дюнан (бага гариг) - түүний нэрээр нэрлэгдсэн бага гариг

## Цахим холбоос 
* Монголын Улаан Загалмайн Нийгэмлэг


Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Улаан Загалмайн олон улсын хорооны хүн
Ангилал:Швейцарын түүхэн хүн
Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон  шагналтан (зэрэг тодорхой бус)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Ангилал:Хайделбергийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Хүмүүнлэгийн тусламжийн хүн
Ангилал:Энэрэнгүй үзэлтэн
Ангилал:Женевийн хүн
Ангилал:Швейцарчууд
Ангилал:1828 онд төрсөн
Ангилал:1910 онд өнгөрсөн
Манас

**Манас** (, ) - Манас баатрын тухай өгүүлсэн киргиз ардын яруу найргийн аргаар бичсэн тууль юм. 100 мянга орчим мөртэй тус тууль нь Хомерын "Одиссей", "Илиада", эртний Энэтхэгийн "Махабхарата"-тай эн зэрэгцэхүйц өв билээ. Манас ба түүний үр ач нарын тухай магтан дуулсан энэхүү тууль нь Хар Кидан ба Ойрад-Зүүнгарын Хаант Улс, халимагуудын  цэргийн довтолгооны эсрэг тэмцлийг харуулсан байдаг. XV зууны эхэнд бичигдсэн бичгийн дурсгалд Манасын тухай дурдсан байдаг боловч уг тууль нь өөрөө 1885 оныг хүртэл цаасан дээр буусан удаагүй аж. Манасын төрсөн, туулийн үйл явдал өрнөдөг цаг хугацааны тухайд 6-10-р зууны хооронд, 15-18-р зууны хооронд гэх хоёр янзын үзэл бий.

19-р зуунд хамаарах шүлгийн хувилбарууд нь 8-р зууны түүхэн үйл явдлуудыг агуулдаг боловч Киргизийн уламжлал ёсоор уг туулийг үүнээс илүү эртний гэж үздэг. Манасын үйл явдал нь тус бүс нутгийн түүхтэй давхцаж буй цуврал үйл явдлуудын эргэн тойронд өрнөдөг бөгөөд голчлон Киргизийн ард түмэн хөрш зэргэлдээ бусад ард түмэнтэй харилцах харилцааг харуулдаг юм.

Киргизийн засгийн газар 1995 онд баримтжуулсан үеэс хойш 1000 жилийн ойг тэмдэглэжээ. Энэхүү домогт шүлэг олон зууны турш хөгжиж, манасчи буюу манасч гэгддэг тууль хайлагчдын дунд хадгалагдан ирсэн юм. Манасын нэртэй баатар болон түүний Ойрадын дайсан Жолойн тухай анхны бичмэл дурсамжийг 1792 онд бичигдсэн Персийн гар бичмэлээс олж болно.

Манас туулийг хайлдаг хүнийг манасч (*манасчи*) гэнэ. Манасч нараас алдартайг нь дурдвал Сагимбай Орозбаков, Саяакбай Каралаев, Шаабай Азизов, Каба Атабеков, Сейдене Молдокова, Юсуп Мамай нар болно. Гэтэл БНХАУ энэхүү туулийг ЮНЕСКО-д өөрийн нэрээр бүртгүүлчихсэн юм. 
Киргизийн нийслэл Бишкекийн олон улсын нисэх онгоцны буудал зэрэг олон газрууд Манасын нэрээр нэрлэгдсэн байдаг.

## Мөн үзэх 
*Манас (бага гараг)
*Манас (хот)
*Манас (Олон улсын нисэх онгоцны буудал)

Ангилал:Туульс
Ангилал:Киргизийн соёл
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Киргиз хэлээрх утга зохиол
Цахим хөтөч

**Цахим хөтөч** буюу **Вэб хөтөч** (Англи: Web browser, *Вэб браузер*) нь интернет болон дотоод сүлжээний орчинд цахим хуудсан дахь бичиг, зураг, дуу, дүрс болон бусад мэдээлэлийг үзүүлэхэд хэрэглэгддэг програм хангамж юм. Цахим хуудсан дахь текст болон зураг нь өөртөө бусад цахим хуудас уруу дамжих зориулалт бүхий гипер холбоосыг (hyperlink) агуулах боломжтой. Ингэснээр богино хугацаанд олон олон цахим хуудас руу хандах боломжийг олгодог.

## Түүх 
1991 онд Ти Бернэрс-Лий World Wide Web нэртэй анхны цахим хөтөчийг хөгжүүлснээр түүний түүх бичигдэж эхэлжээ.

## Протокол болон стандарт 
Цахим хөтөч нь цахим хуудсуудыг хүлээн авах зориулалт бүхий HTTP (Hypertext Transfer Protocol) протокол ашиглан цахим сервертэй холбогддог.

Мөн HTTP-г ашигласанаар цахим хөтөчөөс Вэб сервер лүү мэдээллийг илгээх боломжоор хангагдсан байдаг. Одоогоор хамгийн өргөн хэрэглэгдсэж буй HTTP протокол бол HTTP/1.1 юм. Энэ протокол RFC 2616-аар бүрэн тодорхойлогдсон байдаг байна. HTTP/1.1-д өөрийн стандарт шаардлагууд байдаг боловч Internet Explorer бүхэлд нь дэмжээгүй байдаг. Гэвч одоогоор гарч ирж байгаа бусад ихэнх цахим хөтөчүүд дэмждэг болж байна.

## Монгол хэл рүү буулгах шаардлага 
Цахим хөтөчтэй холбоотой ихэнх хэллэгүүдийг Монгол хэл рүү буулгалгүй ашиглах нь нийтлэг бөгөөд энэ тал дээр өөрсдийн гэсэн үг хэллэг, нэршлийг бий болгох зайлшгүй шаардлага тулгараад байгаа.
Бурхан Халдун уул

**Бурхан Халдун** нь Монгол улсын Хэнтий аймагт байх Хэнтийн нуруунд багтах уул юм. Чингис хааны төрсөн нутаг бөгөөд түүний булш байдаг гэсэн домогтой, монголчуудын эрхэмлэн шүтдэг уул юм. Монголчууд тус хайрханыг **"Халдун хайрхан"** гэж нэрийддэг байсан бол сүүлд Буддын шашны нөлөөгүүр Бурхан гэдэг нэршил нэмэгдэж "Бурхан Халдун" болсон бөгөөд Буддын шашины нөлөөнөөс өмнө Монголчууд "бурхан" гэдэг үг хэллэг хэрэглэдэггүй байсантай маргахгүй бизээ.

Бурхан халдун уул нь ар өврөөрөө битүү модоор хучигдсан, зөвхөн орой хавьдаа сийрэг модтой, тайгын тачир ургамалтай уул юм. Бурхан халдун ууланд дээд, дунд, доод хэмээх гурван овоо байдаг. Доод овоо нь уулын бэлд, дунд овоо нь уулын дунд хавьцаа байдаг. Уулын орой нь цэлийсэн том тэгш талбайтай. Талбайн дунд бараг хүний гараар хийсэн гэмээр хөмөрсөн тэвш мэт тавцан байдаг. Арван давхар барилгаас ч өндөр энэ уулан дээрх шовгор нь дээд овоо юм. Бэлд байх бага овооноос дунд овоо хүртэл гайгүй сайн мориор хоёр цаг орчим зүтгүүлж хүрдэг.

Дунд овооны тэнд метр орчмын голчтой том хүрэл тогоо бий. Уулын орой дахь их овооны тэндээс доош явахад энгэр талын зуйвандуу хавцалд тунгалаг сайхан нуур бий. ШУА-ийн газар зүйн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Базаргүр нэгэн шинэ санаа дэвшүүлсэн бөгөөд тэрбээр “Тэмүжин Бүрги эрэг гэдэг газар нутаглаж байхад тайчууд дайлан ирж Тэмүжин Бүрги эргээс 24 километрт орших Мөнхжаргалан уулын зүг өдөртөө зугтаасан. Энэ ууланд тэр олон жил амьдарсан. Тийм учраас энэ уул бол жинхэнэ төрийн тахилгатай Бурхан Халдун уул байх ёстой” хэмээн үзэж байна. Түүхийн урт замын эхэнд Хан хэнтий уулыг нийтэд нь Бурхан халдун гэж нэрлэж байжээ. Мөн Хэнтийн нуруунд Бурхан халдун гэсэн нэртэй 13 газар байдаг ажээ. Үүн дотроос хамгийн өндөр оргил нь Бурхан халдун нэртэйгээ үлдсэн гэнэ. Гэвч энэ бол төрийн тахилгат уул биш юм. Харин Чингис хаан дайлаар мордохдоо Мөнхжаргаланг тахиж аргаддаг байсан гэж мэдэгдэж байна.

Бурхан халдун нь Монгол хүний зүрх сэтгэл сүсэг бишрэлд гүн шингэсэн газар билээ. 1818 оноос албан ёсоор тахилга үйлддэг болсон. 1992 онд 12,000 км² талбайг Хан Хэнтийн тусгай хамгаалалттай бүс хэмээн тогтоож, төрийн хамгаалалтад авсан. 1995 онд ерөнхийлөгчийн зарлигаар Бурхан Халдун уулыг төрийн тахилгат уул болгосон юм. Түүнчлэн 2015 оны 6-р сард ХБНГУ-ын Бонн хотноо болсон ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн хорооны 39-р чуулганаас "Бурхан халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг" хэмээх нэрээр Дэлхийн соёлын өвд бүртгэж авчээ.

## Эх сурвалж
## Мөн үзэх
*Монгол дахь дэлхийн өв

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Хэнтийн нуруу
Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Ангилал:Төрийн тахилгат уулс
Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Монгол дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Холимог дэлхийн өв
Тэмдэгт (компьютерын шинжлэх ухаан)

**Тэмдэгт** гэж Компьютерт байгалийн хэл дээр бичигдсэн, тэмдэглэгээ, цагаан толгой гэх мэт мэдээллийн төрлийн нэгж тэмдэглэгээ. Жишээлбэл: үсэг, тоо, зай гэх мэт.

## Мөн үзэх
*Тэмдэгтийн кодлолын схем

Ангилал:Компьютер
Ангилал:Кодлолын схем
Олон улсын биологийн олимпиад

**Олон улсын биологийн олимпиад** (**I**nternational **B**iology **O**lympiad、 **IBO**) нь жил бүр олон улсын ахлах ангийн сурагчдын дунд зохиогддог, биологийн бодлогуудыг бодож өрсөлддөг олон улсын тэмцээн юм.

## Танилцуулга 
Тус олимпиадын шалгалт нь онолын ба туршилтын хэсгээс бүрдэнэ. 1990 онд хуучнаар Чехословакт анхны олимпиад зохион байгуулагдсан.
Нэг улсаас хамгийн ихдээ 4 сурагч оролцох боломжтой. 2007 онд Канадад болсон олимпиадад 49 орны 192 оролцогч оролцжээ.
Оролцогчдын эхний 10% нь алтан медаль, дараагийн 20% хувь нь мөнгөн медаль, дараагийн 30% нь хүрэл медаль хүртдэг. Мөн тус олимпиадын дүрэм ёсоор нэг оролцогч 2-оос олон удаа оролцох боломжгүй байдаг.Монгол улсаас Олон Улсын Биологийн Олипиадаас 2 сурагч хүрэл медаль хүртсэн байдаг. Анхны олон улсын биологийн олимпиадын медалийг ЭМПАТИ сургуулийн сурагч Б.Эрдэнэболд эх орондоо авчирсан бол 2 дахь хүрэл медалийг 2016 оны БНВьетнам улсад кохион байгуулагдсан Олимпиадаас Сант сургуулийн сурагч Батжаргалын Хулан оролцож хүрэл медаль хүртжээ

## Олимпиадууд 
* 2008　Энэтхэг
* 2009　Япон
* 2010　Өмнөд Солонгос
* 2011　Тайвань
* 2012　Кипр
* 2013　Швейцар
* 2014　Иран
* 2015　Дани
* 2016　Вьетнам
* 2017　Англи
*2018    Иран
*2019    Унгар

## Цахим холбоос 
*http://www.ibo-info.org/
*http://ibo2009.org/

Ангилал:Сурагчдын тэмцээн
Ангилал:Биологи
Ангилал:Шинжлэх ухааны олимпиад
Адольф Сакс

**Адольф Сакс** (; 1814 оны 11 сарын 6-нд төрсөн - 1894 оны 2 сарын 4-нд нас барсан) нь Бельгийн хөгжмийн зэмсэг урлаач, Саксофон (Saxophone)-ыг зохион бүтээсэн.

## Намтар 
Адольф Сакс нь Бельгийн Динан хотод мэндэлжээ. Эцэг Шарль-Жозеф Сакс нь мөн л хөгжмийн зэмсэг урлаач байсан бөгөөд хийсэн бүрээнүүд нь өндөр үнэлэгддэг байжээ. Адольф ч бага залуу наснаасаа хөгжмийн зэмсэг бүтээх болж, 15 настайдаа өөрийн бүтээсэн кларинетээрээ оролцож, шагнал авчээ.

Тэрээр Брюссельд хөгжмийн зэмсэг бүтээх эрдэмд суралцаж, 20 настайдаа Басс кларинетыг бүтээх аргаараа патент авсан байна.

1841 оноос Парист амьдрах болж, 1844 онд хожим Саксхорн (:en:saxhorns) гэж нэрлэгдэх болсон даралтат бюгл (Bugle) бүтээж, үзэсгэлэнд оролцжээ. Мөн 1845 онд саксотромба (saxotromba) хэмээх хөгжмийн зэмсэг бүтээсэн боловч олонд түгж чадсангүй.

1840-өөд он бол Саксын хувьд түүнийг хамгийн ихээр алдаршуулсан саксофон зохион бүтээх, сайжруулах ажилд хөдөлмөрөө зориулсан он жилүүд байлаа. Саксофоны үндэс болох нээлтийнхээ патентыг 1838 онд авсан боловч яг хөгжмийн зэмсгийнхээ патентыг 1846 онд авсан байдаг. Энэ хугацаанд сопрано саксофоноос эхлээд, басс саксофон хүртэл төрөл бүрийн саксофоныг бий болгожээ.

1894 оны 2-р сарын 4-нд Парис хотноо нас эцэслэсэн Адольф Саксыг Монмартрын оршуулгын газарт нутаглуулжээ.

## Ном хэвлэл 
* Malou Haine, 1980, ***Adolphe Sax***, Editions Université Bruxelles: Bruxelles.
* Jean-Pierre Thiollet, 2004, ***Sax, Mule & Co***, H & D: Paris ISBN 2914266030

## Мөн үзэх 
* Саксофон
* Саксхорн
* Парисын хөгжмийн сургууль

## Гадаад холбоос 
* Adolphe Sax page

Ангилал:Хөгжмийн зэмсэг бүтээгч
Ангилал:Саксофонч
Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:Бельгийн чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:Бельгичүүд
Ангилал:1814 онд төрсөн
Ангилал:1894 онд өнгөрсөн
Адана

**Адана** () нь Туркийн өмнөд хэсэгт орших хот. Адана аймгийн төв юм. Хүн ам нь 1,130,710 (2000 оны байдлаар) бөгөөд Туркийн 4 дэх том хот болно. Таурусын нурууны өмнө талд байрлах бөгөөд Газар дундын тэнгисийн эргээс 50 км зайтай. Хотоос зүүн тийш 12км зайд НАТО-гийн агаарын цэргийн бааз байрладаг. Хөвөн, улаан буудай, усан үзэм, чидун жимс зэргийн газар тариалан, хүнсний үйлдвэрлэл, ээрмэлийн үйлдвэрлэл хөгжсөн бүс нутаг юм.

## Түүх 
Ромын эзэнт гүрний үед буюу МЭӨ 63 онд Помпей тус хотыг байгуулсан гэдэг. Аянчдын зам дээр оршдог байсан тул хурдан хөгжсөн байна. Ромын эзэнт улс мөхсөний дараа нэг хэсэг хөгжил нь зогссон боловч 8-р зуунд Багдадын халиф Харун ал-Рашидын захиргаан дор дахин цэцэглэжээ. Османы эзэнт гүрэн задарсны дараа нэг хэсэг Францын захиргаанд байсан юм.

Османы эзэнт улсын сүүл үе буюу 1909 онд Аданад арменчуудыг олноор нь хядсан аллага болж, 30 мянга орчим хүн золиос болсон гэгддэг.

## Газар зүй  
### Цаг уур 
## Цахим хуудас 
* Governorship of Adana
* Municipality of Adana


Ангилал:Адана аймгийн суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Турк дэх Эртний Ойрх Дорнодын олдворт газар
Ангилал:Туркийн их сургуулийн хот
Ангилал:Эртний Киликийн хот
Хамгийн бага ерөнхий хуваагдагч

**Хамгийн бага ерөнхий хуваагдагч** (**ХБЕХ**) гэдэг нь 2 бүхэл тооны хувьд, аль алиных нь хуваагдагч болдог хамгийн бага натурал тоог хэлнэ. Хэрэв уг 2 бүхэл тооны аль нэг нь 0-тэй тэнцүү бол хамгийн бага ерөнхий хуваагдагчийг 0 гэж тооцно. Товчоор ХБЕХ буюу LCM () гэж тэмдэглэгддэг. *a*, *b* бүхэл тоонуудын ХБЕХ-г ХБЕХ(*a*, *b*) буюу lcm(*a*, *b*) гэж бичнэ. Жишээлбэл, lcm(12,18)&nbsp;=&nbsp;36, lcm(17,11)&nbsp;=&nbsp;187 болно.

Хамгийн бага ерөнхий хуваагдагчийг Хамгийн их ерөнхий хуваагч - ХИЕХ, GCD () ашиглан тооцоолох боломжтой.0-ээс ялгаатай *a*, *b* гэсэн бүхэл тоонуудын хувьд
:ХБЕХ(a,b) = ab / ХИЕХ(a,b)
тэнцэтгэл биелнэ. Өөрөөр хэлбэл, хоёр тооны хамгийн бага ерөнхий хуваагдагч, хамгийн их ерөнхий хуваагчдын үржвэр нь тус хоёр тооны үржвэртэй тэнцүү байдаг.

## Мөн үзэх 
* Ерөнхий хуваагдагч
* Ерөнхий хуваагч

Ангилал:Тооны онол
13-р зуун

Он дараалал: 12-р зуун - **13-р зуун** - 14-р зуун
----
[thumb|right|200px|[Их Монгол Улсын газар нутаг]]
**13-р зуун** нь 1201 оноос 1300 он хүртэлх зуун жилийг заана.

## 13-р зууны түүх 
13-р зуун нь Чингис хааны үндэслэсэн Их Монгол Улс Евразийн эх газрын ихэнхийг захирч байсан үе тул **Монголын зуун** хэмээн нэрлэгддэг. Их Монгол Улс нь худалдаа наймааг дэмжин, хамгаалж, Европ, Азийг газар ба далайгаар холбосон худалдааны сүлжээг бий болгосон юм. Олон үндэстнүүд бие биеэсээ харилцан суралцаж, соёлын хувьд хүн төрөлхтөн хөгжлийнхөө шинэ шатанд гарсан гэж үздэг.

## Үйл явдлууд 
thumb|right|Чингис хаан
right|thumb|Их Монгол Улсын цэцэглэлт

* 1202 - Англи-францын дайн эхлэв (1202—1214) 
* 1204 - 1261 — Болгар-латины дайнууд.
* 1204 -　4 дэх удаагийн загалмайтны дайнаар Зүүн Ромын эзэнт улсын нийслэл Константинополь эзлэгдэж, Зүүн Ромын эзэнт улс түр зуур үгүй болов (-1261).
* 1206 - Чингис хаан Монголыг нэгтгэж Их Монгол улсыг байгуулсан.
* 1206 - Энэтхэгийн умард хэсэгт Делийн султан улс бий болж 1555 он хүрсэн.
* 1215 - Англид Магна Карта хэрэгжиж эхлэв.
* 1224 - Зүчийн улс бий болсон.
* 1227 - Монголчууд Тангадыг сөнөөв.
* 1234 - Зүрчидийн Алтан улс мөхсөн.
* 1240 - Малийн эзэнт улс үүссэн.
* 1241 - Бат хан Герман-Польшийн армийг ялав.
* 1250 - Египтэд Мамлюкийн ханлиг бий боллоо.
* 1258 - Хүлэгү хан Багдадыг эзэлж, Аббасидын Халифат Улсыг мөхөөв.
* 1260 - Хубилай хаан Аригбөхтэй хаан ширээний төлөө тэмцэл өрнүүлэв.
* 1260 - Мамлюкууд Монголыг Айн Жалутын тулалдаанд ялав.
* 1261 - Зүүн Ромын эзэнт улс Константинопольд эргэж ирлээ.
* 1264 - Аригбөх Хубилай хаанд бууж өглөө.
* 1271 - Хубилай хаан Дайдуг нийслэлээ болгон, улсынхаа нэрийг Юань болгож өөрчлөв.
* 1279 - Өмнөд Сүн улс мөхөв.
* 1295 - Марко Поло Венецид буцаж ирэв.
* 1299 - Османы эзэнт гүрэн бий болов.

## Хүмүүс 
* Чингис хаан (1162 - 1227), Их Монгол Улсыг үндэслэгч
* Хубилай хаан (1215 - 1294), Их Монгол Улсын 5 дахь хаан
* Марко Поло (1254 - 1324), Венецийн худалдаачин, аялагч

## Арванууд, жилүүд 
:

*
Ангилал:Зуун
Шатрын хөлөг

**Шатрын хөлөг** нь шатар тоглоход хэрэглэгддэг хөлөг юм. 

## Ерөнхий ойлголт
Албан ёсны тоглолтод хэрэглэгддэг том хэмжээтэй хөлөг нь шатрын дүрсүүдээсээ тусдаа зарагддаг боловч ердийн шатрын хөлөг нь шатрын дүрсүүдтэй хамтдаа зарагддаг.
### Тодорхойлолт
*Гэгээн, харанхуй 2 өнгийн квадрат хэлбэртэй нүднүүд сөөлжлөн, босоо, хэвтээ чиглэлд 8, 8 эгнээ үүсгэн байрлана.
*Ерөнхийдөө шатрын нүднүүдийг цагаан нүд, хар нүд гэж ангилна.。
*Даамын хөлөг гэж нэрлэгдэх нь бий. (→"Даам"-ыг үзнэ үү)
### Өнгө
*Хамгийн өргөн дэлгэрсэн шатрын хөлгийн өнгөний хослол бол модны өнгө буюу бор шаргал өнгийг цайруулсан, харлуулсан өнгө юм.
*Өнгөний хослолын тухай нарийн дүрэм үгүй.Хөх-бор шаргал, ягаан - ногоон гэх мэт хослолууд бий.
*Яг цагаан - хар өнгийн хослол нь шатрын дүрсүүдийг ялгаж харахад хэцүү болгодог тул бараг хэрэглэгддэггүй.

### Материал
ээр хийсэн шатрын хөлөг]]
*Материал нь маш олон янз. Модон хөлөг хамгийн их тархсан бөгөөд түүнээс гадна даавуу, хуванцар, эсгий, шил зэрэг материалаар хийдэг.

Албан ёсны тэмцээнүүдэд дараах төрлийн хөлгийг хэрэглэхийг хориглодог.
*Төмөр, металлаар хийсэн хөлөг
*Өндөр үнэтэй, шилэн ба чулуун сийлбэр, чимэглэлтэй хөлөг
### Хэлбэр, хэмжээ
ы диаметрээс ойролцоогоор 1.3 дахин урт байна.]]

*Шатрын хөлөгт **a1** нүд нь заавал **хар нүд** байдаг.
*Ердийн хөлгийн хэмжээ нь хэрэглэх дүрснүүдийн хэмжээнээс хамааралтай. Ерөнхийдөө нэг нүдний урт, өргөн нь шатрын ноёны диаметрээс 1.25-1.3 дахин урт байдаг.
*Албан ёсны тэмцээнүүдэд хэрэглэдэг шатрын хөлгийн хэмжээ нь 45см урт, өргөнтэй байдаг. Нэг нүдний нь хэмжээ 5.0-6.5см болно.
*Гэр бүлийн хэрэгцээнд өргөн тархсан шатрын хөлөг нь 4.0см-ээс бага талтай нүд бүхий байдаг.

## Мөн үзэх 
* Шатрын хэллэгүүд

## Ишлэл 

## Гадаад холбоос 
* Eric W. Weisstein, Chessboard at MathWorld
* Selecting a Chess Board

Ангилал:Шатар
Харри Поттер ба Галт цом

**Харри Поттер ба Галт цом** (Harry Potter and the Goblet of Fire) нь Британийн зохиолч Ж. К. Роулингийн бичсэн Харри Поттерийн адал явдлуудын талаар өгүүлэх ном. Тус ном нь Харри Поттер цувралын дөрөв дахь ном бөгөөд 2000 оны 7 сарын 8-нд гарсан юм. Энэ зохиолд Харригийн 14 насны үеийн адал явдлууд гарна. Уг номыг монгол хэлээр Н.Энхнаран орчуулжээ." Хогвартс сургуульд Гурван шидтэний тэмцээн зохиогдоно. Тэмцээнд зөвхөн арван долоогоос дээш насны сурагч орохыг зөвшөөрдөг. Гэвч Харри тэмцээнд ялалт байгуулах юм сан хэмээн мөрөөдсөөр. Гэвч удалгүй Хэллоуины баяраар Галт цом сонголт хийх үед шидэт цом өөрийг нь сонгосныг мэдээд Харри гайхан алмайрана. Тэрээр үхэлд хүргэж болохуйц аюултай даалгаваруудтай нүүр тулгарч луунууд болон хар шидтэний эсрэг тэмцэх хэдий ч хамгийн сайн найзууд болох Рон, Хермиони хоёрын тусламжтай амьд үлдэх боломжтой ажээ." Энэ зохиол нь 37 бүлэгтэй.

Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Их Британийн утга зохиол
Ангилал:Зөгнөлт зохиол
Галт хундага
Ангилал:Жоанна Роулингийн бүтээл
Ангилал:Роман
Амстердам

**Амстердам** ( ) — Нидерланд улсын нийслэл, тэргүүн их хот. 

Нидерландын засаг, хурал, шүүх байгууллага Амстердамд байрладаггүй. Харин вангийн ордон Амстердамд байх ба 1814 оноос Амстердамыг албан ёсоор улсын нийслэл болгон баталжээ. Нидерланд орны баруун хэсэг, Умард Холланд мужийн нутагт Амстел Эй хоёр голын бэлчирт оршиж, Умард тэнгистэй Норзеканал усан сувгаар холбогддог.

Амстердам хот нь 933,680 хүн амтай, дагуул хот, дүүргийг тооцвол 2.3 сая хүн оршин сууж байна. Амстердамыг багтаасан 6.7 сая хүн бүхий Рандстад хотын бөөгнөрөл Европтоо зургаадугаар том нь юм.

Хотын нэр «Амстел» + «дам» (Амстел голын далан) хоёр үгний нийлэмж юм. XII зуунд загасчны суурин байснаа Нидерландын алтан үед олны газар болж дэлхийд чухал далайн боомт байж, худалдаа, санхүү цэцэглэжээ. 

Амстердам хотод 100 км урт сувагнууд, 90 орчим аралууд болон 1500 том жижиг гүүртэй хот ажээ. 

Амстердам хот нь Нидерланд улсын санхүү, соёл урлагийн төв нь юм. Олон байгууллага, банкуудын төвүүд энд байрлана. Евронекстийн хэсэг Амстердамын хөрөнгийн бирж нь хотын төвд байрладаг. Түүхэн суваг каналууд, улсын музей (*Rijksmuseum*), Ван Гогийн музей, Анна Франкын байшин, улаан дэнлүүний гудамж болон олон хар тамхины кафенууд нь жил бүр 4.2 сая жуулчныг татдаг.

## Түүх 
## Газар зүй 
### Цаг уур 
## Лавлах холбоос 
## Цахим холбоос 
* Amsterdam.nl - Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт (Нидерланд)
* I amsterdam - Гадаадын иргэдэд зориулагдсан портал сайт
* The Amsterdam Site - Аялал жуулчлалын албан ёсны сайт


Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Европын нийслэл
Ангилал:Нидерландын хот
Ангилал:Умард Холландын коммун
Ангилал:Умард Холландын суурин
Ангилал:Нидерландын их сургуулийн хот
Австрали ба далайн орнууд

**Австрали ба далайн орнууд** гэдэг нь Австрали болон Номхон далай орчмын орнуудыг хамруулан нэрлэдэг нэршил юм.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Тив
Багдад

**Багдад** (Араб: بغداد‎ *Баэгдаэд*) нь Иракийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Мөн Багдад мужийн төв болно. Багдад нь хэмжээгээрээ Арабын орнуудаас Каирын дараа хоёрт, баруун өмнөд Азид Тегераны дараа мөн хоёрт орно.

Багдад ньТигр мөрний эрэг дээр орших бөгөөд доод тал нь 8-р зуунд, бодвол Исламын өмнөх үед байгуулагджээ. Нэгэн үе Исламын дэлхий болох Дар ал-саламын төв байсан бөгөөд 2003 оноос үргэлжилж буй Иракийн дайны улмаас дайн байлдаанд өртсөөр байна.

## Цаг уур 
## Цахим хуудас 
* Багдадын газрын зураг
* Багдадын интерактив газрын зураг

## Эшлэл 

Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Иракийн суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Төлөвлөсөн хот
Ангилал:762 онд байгуулагдсан
Монгол улсын төрийн тэргүүн

**Монгол Улсын төрийн тэргүүдийн** жагсаалт болно.

## Түүх 
Монгол Улсын төрийн тэргүүн нь хуучнаар хаад байсан. Харин 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа төрийн тэргүүний албан тушаал бий болжээ. 1924 онд Балингийн Цэрэндорж нь төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч байсан боловч мөн жилийн сүүлчээр Наваандоржийн Жадамбаа нь Улсын Их Хурлын дарга болсноор албан ёсны анхны төрийн тэргүүн болсон. Гэвч нэг л өдрийн дараа тогтолцоог өөрчилж, Улсын Их Хурлын гүйцэтгэх хороо болох Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргыг тэргүүнээ болгожээ. Бага Хурал тараагдсаны дараа буцаад Их Хуралд эрх мэдэл шилжиж, төрийн тэргүүн нь Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга болсон байна. 1960 онд нэрийг өөрчилж, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга болгожээ. Хамгийн сүүлд 1990 онд ардчилсан хөдөлгөөн ялснаар Ерөнхийлөгчийн албан тушаал бий болгожээ.

## Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
### Төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч
*Балингийн Цэрэндорж (1924 оны 5 сарын 20 - 1924 оны 11 сарын 28)

### Улсын Их Хурлын дарга
*Наваандоржийн Жадамбаа (1924 оны 11 сарын 28 - 1924 оны 11 сарын 29)

### Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга 
*Пэлжидийн Гэндэн (1924 оны 11 сарын 29 - 1927 оны 11 сарын 15)
*Жанцангийн Дамдинсүрэн (1927 оны 11 сарын 16 - 1929 оны 1 сарын 23)
*Хорлоогийн Чойбалсан (1929 оны 1 сарын 24 - 1930 оны 4 сарын 27)
*Лосолын Лааган (1930 оны 4 сарын 27 - 1932 оны 7 сарын 2)
*Анандын Амар (1932 оны 7 сарын 2 - 1936 оны 3 сарын 22)
*Дансранбилэгийн Догсом (1936 оны 3 сарын 22 - 1939 оны 7 сарын 9)
***Цавдангийн Ёндон(1939 оны 7 сарын 9 - 1940 оны 7 сарын 6)  Тэргүүлэгч** 
*Гончигийн Бумцэнд (1940 оны 7 сарын 6 - 1951 оны 7 сарын 6)

### БНМАУ-ын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга (1960 оны 7 сарын 7-оос БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга)
*Гончигийн Бумцэнд (1951 оны 7 сарын 6 - 1953 оны 9 сарын 23)
*Дашийн Цэдэв (1953 оны 9 сарын 23 - 1954 оны 7 сарын 7) (орлогч дарга)
*Жамсрангийн Самбуу (1954 оны 7 сарын 7 - 1972 оны 5 сарын 20)
*Цагаанламын Дүгэрсүрэн (1972 оны 5 сарын 20 - 1972 оны 6 сарын 29) (үүрэг гүйцэтгэгч)
*Сономын Лувсан (1972 оны 6 сарын 29 - 1974 оны 6 сарын 11) (үүрэг гүйцэтгэгч)
*Юмжаагийн Цэдэнбал (1974 оны 6 сарын 11 - 1984 оны 8 сарын 23)
*Нямын Жагварал (1984 оны 8 сарын 23 - 1984 оны 12 сарын 12) (үүрэг гүйцэтгэгч)
*Жамбын Батмөнх (1984 оны 12 сарын 12 - 1990 оны 3 сарын 21)
*Пунсалмаагийн Очирбат (1990 оны 3 сарын 21 - 1990 оны 9 сарын 3)

### БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч
*Пунсалмаагийн Очирбат (1990 оны 9 сарын 3 - 1992 оны 2 сарын 12)

## Монгол Улсын Ерөнхийлөгч нар 
## Мөн үзэх
*Монгол хаад


Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт
Бангкок

**Бангкок** (Тай: กรุงเทพมหานคร *Круң Теп Маха Нахон*, богиноор **Крун Теп**) нь Тайланд улсын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Анх Айуттаяа улсын үед Чао Прая голын аманд худалдааны өртөө байдлаар байгуулсан бөгөөд 1768 онд Айуттаяа улс мөхсөний дараа шинээр байгуулагдсан Тонбури улсын нийслэл нь Бангкок болжээ. Харин 1782 онд нийслэл Бирмчуудаар дээрэмдүүлж тонуулсаны дараа голын нөгөө талд нүүлгэсний дараа Одоогийн Раттанокосын хаант улс нь байгуулагдсан байна. Раттанокосын нийслэлийг одоогоор албан ёсоор "Пра Накорн" гэдэг бөгөөд энэ нь хотжилтийн төв хэсгийг илтгэнэ. Бангкок гэсэн нэр нь 18-р зуунаас бөөгнөрсөн, тусдаа нийтийн захиргаа, захирагчтай хотын бүхлийг хэлдэг.

Хоёр зуун гаруй жилийн турш Бангкок нь Тайланд төдийгүй зүүн өмнөд азийн ихэнх хэсэг болон Индохятадын улс төр, нийгэм, эдийн засгийн төв хэвээр байна. Соёл урлаг, улс төр, хувцасны загвар моод, боловсрол, үзвэр үйлчилгээнд үзүүлэх нөлөөнүүд болон Азийн бизнес, санхүү, соёл урлагийн төв байх явдал нь Бангкокт дэлхийн хот байх статус өгчээ. Бангкокийн Тайланд, Хятад, Энэтхэг, Буддист, Исламын, Барууны соёлуудын нийлмэл байдал болон Тайланд улсын эдийн засгийн төв байдаг явдал нь үүнийг бизнес, аялал жуулчлалд таатай хот болгож байна.

Бангкок нь дэлхийд хүн амаараа 22-т ордог бөгөөд 6,704,000 орчим оршин суугчтай. Гэхдээ албан бүртгэлгүй, зүүн хойд Тайланд болон бусад орнуудаас цагаачлан ирсэн хүмүүсийг тооцвол 15 сая орчим хүн байна гэсэн тооцоо бий. Үүний үр дүнд анх ганц үндэстэн давамгайлдаг байсан Тайландыг барууны, энэтхэгийн, хятадын олон төрлийн хүмүүстэй хот болж байна. Бангкок муж нь Нонтхабури, Патхум Тхани, Чачоэнгсао, Самут Пракан, Самут Сакхон, Накхон Патхом гэсэн зургаан өөр мужтай хиллэдэг бөгөөд эдгээр нь бүгд Бангкокийн метрополи нутаг дэвсгэрт нэгддэг.

## Цаг уур 
## Цахим хуудас 
* Бангкокийн метрополийн засаг захиргаа
* Бангкокийн газрын зураг
* Бангкокийн аялал жуулчлалын дивиз

## Эшлэл 

Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Тайландын суурин
Бейрут

**Бейрут** ( *Баирут*,  *Вириттис*, , Сири хэл: ܒܝܪܘܬ) нь Ливаны нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Газар дундын тэнгисийн эрэгийн жижиг хойгт орших Ливаны хамгийн чухал усан боомт юм. Энэ хотыг анх МЭӨ 15-р зууны, эртний Египетийн Телл эл Амарна бичгүүдэд дурьдсан байдаг бөгөөд үүнээс хойш хүмүүс байнга оршин суусаар байна.

Бейрутад Ливаны засгийн газрын төв орших бөгөөд эдийн засагт нь голчлох үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ хот нь мөн тухайн бүсийн соёл урлагийн амьдралд чухал байр суурь эзлэдэг бөгөөд хэвлэл, театр, урлагийн үзмэрүүдээрээ алдартай. Ливаны иргэний дайны дараа Бейрутад сэргээн засварлах үйл ажиллагаа өрнөж, дахин хийсэн хотын төв болон боомтууд, паб, шөнийн амьдралын дүүргүүд нь жуулчдыг дахин ихэд татах болжээ.

## Цаг уур 
## Цахим хуудас 
* Бейрут хотын албан ёсны сайт
* Ливаны газрын зураг

## Эшлэл 

Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Ливаны суурин
Ангилал:Ливаны археологийн олдворт газар
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Финик
Брюссель

**Брюссель** (, ) нь Бельгийн хамгийн том хот бөгөөд Европын холбооны засаг захиргааны төв нь юм. Брюссель-Нийслэлийн бүс дахь Брюссель хот нь улсын нийслэл нь болно. Өнөөгийн Брюссель хот нь Их Карлын ач хүүгийн байгуулсан цайзаас нэг сая гаруй оршин суугчтай өргөн хот болтлоо хөгжжээ.

Брюссель нь мөн Брюссель-Нийслэлийн бүс, Фландерс бүс, Бельгийн Франц тойргуудын төв нь юм. Харин Валлоны бүсийн нийслэл нь Брюссель биш, Намур.

Брюссель хот нь түүхийнхээ хувьд хотын төв байсан боловч хүн ам нь одоо үүнээсээ хол давсан. Өнөө үед Брюсселийн суурин газар нь Бельгийн гурван бүсийн нэг болох Брюссель-Нийслэлийн бүстэй голдуу ижил утгаар хэрэглэгддэг.

Брюссель нь Европын холбооны де факто нийслэл гэгддэг бөгөөд Европын Комисс, Европын Парламент, Европын Зөвлөл гэсэн гол байгууллагууд тус хотод байрлана. Европын холбооны олон байгууллага, нэгжүүд тус хотод байрлах тул Брюсселийг Европын нийслэл хэмээх нь бий. Европын Холбооны болон бусад олон улсын байгууллагуудын төв, НАТО-гийн Удирдах газар энд байрладаг.

## Гадаад холбоос 
* Брюссель-Нийслэлийн Бүс, албан ёсны сайт
* Интерактив газрын зураг
* Интерактив 360 виртуаль тур
* 

Ангилал:Бельгийн хот
Ангилал:Европын нийслэл
Каир

**Каир** (, *Ал-Кахира*, "Ялагч" гэсэн утгатай үг) нь Египетийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот юм. Арабын ба Африкийн орнууд доторх хамгийн их хүн амтай хот юм. Албан ёсны нэр нь Ал-Кахира боловч голдуу Египетийг дуудах нэр болох Египет Араб хэлээр *Маср* гэдэг. Маср нь "Майхнуудын хот" буюу Египетийн анхны Араб нийслэл болох Миср ал-Фустатын (Фустат) нэрнээс үүсчээ.Каирийн оршин суугчдыг Египет дотор Масри биш Масрауэя гэдэг.

Каир нь Египетийн нийслэл гэдэг утгаараа түүх нь улсынхтай нь салшгүй холбоотой юм. Каир нь анх Фатимидын калифуудаар хааны хаалттай гэр болж байгуулагдсан бөгөөд Фустатыг орлож засгийн газрын байрладаг хот болжээ. Хожим нь мамлюкуудын удирдлага доор, 1517-1798 онуудад Османы удирдлага доор, мөн түр зуур Наполеоны цэргүүдээр эзлэгдэж байв. 1805 оноос 1882 он хүртэл Египетийн Мухаммад Али нь Каирыг өөрийн тусгаар тогносон эзэнт гүрнийхээ нийслэл болгосон боловч дараа нь Британичуудын удирлагад оржээ. 1922 онд Египет тусгаар тогтносноор дахин Египетчүүдэд эрх мэдэл шилжсэн аж.

2006 оны хүн амын тооллогоор Каир нь 6.8 сая хүнтэй хэмээн тогтоогдсон байна. Үүнээс 10% нь христийн шашинтнууд юм. Тооллогын үеэр хүн ам нь саяаар илүү байсан боловч 2008 оны 4 сард Хелван муж Каир мужийн хэсгүүдээс байгуулагдснаар тоог нь багасгажээ. Каирын метрополи газар нутаг нт 17.285 орчим хүн амтай бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 16-д, Африкт нэгд жагсдаг байна.

Өнөөгийн Их Каир нь олон түүхэн тосгон ба орчин үеийн дүүргүүдийг нэгтгэсэн, дэлхийн хамгийн их хүн амтай хотуудын нэг болжээ.

## Газар зүй 
### Цаг агаар 
## Түүх 
## Цахим холбоос 
* Каир хотын засгийн газар
* Хүн ам зүй - Каирын бүсүүдийн хүн ам ба нягтшил
* Каирын копт сүмүүд
* Каирын лавлах бичиг

Ангилал:Африкийн нийслэл
Ангилал:Африкийн суурин
Ангилал:Египетийн суурин

Ангилал:Египетийн мужийн төв
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Нил мөрний суурин
Кейптаун

**Кейптаун** (; коса. *iKapa*) нь хүн амаараа Өмнөд Африкийн хоёр дахь том хот бөгөөд Кейптаун хотын метрополи бүсийн хэсгийг үүсгэдэг хэсэг нь юм. Баруун Кейп мужийн төв бөгөөд Өмнөд Африкийн хууль тогтоох нийслэл болно. Кейптаунд Үндсэний Парламент болон олон засгийн газрын байрууд оршино. Кейптаун нь өөрийн боомт, Кейпын цэцгийн бүс дэхь байршил, Тэйбл уул, Кейп цэг зэргээр алдартай. Мөн Өмнөд Африкт аялал жуулчлалаараа дээгүүр орно. 

Суецийн суваг 1869 онд хийгдэхээс 200 гаруй жилийн өмнө Кейптаун нь Зүүн Африк, Энэтхэг, зүүн Ази руу явж байсан Нидерландын усан онгоцнуудын хангамжийн бааз болж анх байгуулагджээ. 1652 оны 4 сарын 6-нд Ян ван Рибэк ирснээр Африкийн анхны Европын суурин газар болжээ. Кейптаун нь түргэн хугацаанд Сайн илтгэлийн цайз дээрх анхны Европын харуулын бааз гэсэн үүргээсээ гарч, томоохон хэмжээний хот болсон байна. Йоханнесбург хот тэлж өргөжихийн өмнө Кейптаун нь Өмнөд Африкийн хамгийн хот хот байжээ.

2007 оны тооллогоор Кейптаун нь 3.5 сая хүнтэй хэмээн тогтоогджээ. 2,455 квадрат километр нутаг дэвсгэр нь улсын бусад хотуудаас том бөгөөд үр дүнд нь харьцангуй бага нягтшилтай. Кейптауны ах дүү хотууд нь Францын Ницца, Израилын Хайфа юм.

## Гадаад холбоос 
* Кейптаун хотын албан ёсны сайт
* Cape Gateway, Баруун кейп мужийн албан ёсны сайт
* Аялал жуулчлалын албан ёсны сайт
* 

Ангилал:Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс
Ангилал:Африкийн нийслэл
Буэнос-Айрес

**Буэнос-Айрес** () нь Аргентины нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Энэ хот нь Рио де ла Платагийн өмнөд эрэг дээрх Буэнос-Айрес мужийн хажууд байрладаг. Их Буэнос-Айрес нь 13 сая хүнтэйгээрээ Латин Америкийн гурав дахь том хот юм.

19-р зууны дотоодын тэмцлийн дараа Буэнос-Айрест холбооны статус олгогдож, 1880 онд Буэнос-Айрес мужаас салгажээ. Хотын зах хязгаарыг ч томруулж, Белграно, Флорес гэсэн хуучны тосгодыг хамруулах болсон байна.

Буэнос-Айрес гэдэг нь сайхан салхи эсвэл сайн агаар гэсэн утгатай бөгөөд анх Сардиниа дахь Каглиаригийн "Ностра Сигнора ди Бонариа" (Бидний хатагтай Бонариа гэсэн Итали хэллэг)-гийн сүмийн өмнөөс нэрлэжээ. 1994 оны Үндсэн хуулиар хот автономит болж, одоогийн албан ёсны *Ciudad Autónoma de Buenos Aires* нэрээ авчээ.

Буэнос-Айресын иргэдийг *porteños* буюу боомтын хүмүүс гэдэг.

## Газарзүй
### Уур амьсгал
## Гадаад холбоос 
* Засгийн газрын албан ёсны сайт (Испани)
* Албан ёсны аялал жуулчлалын сайт
* Буэнос-Айресийн газрын зураг
* 

Ангилал:Аргентины суурин

Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Өмнөд Америкийн нийслэл
Ангилал:Саятан хот
Ялааны алуур

**Ялааны алуур** - ялаа, нисдэг шавьж цохиж алах хэрэгсэл. Хааш хааш 10 см орчим хэмжээтэй, дөрвөлжин, уян, агаар чөлөөтэй нэвтрэдэг эрзээн, хуванцар эдээр хийсэн тор ба 20-40 см урт бариулаас бүрдэнэ. Торны дотуур агаар чөлөөтэй нэвтрэх тул эсэргүүцэх салхийг сулруулж, нисч буй байг оноход дөхөм болно.

Ангилал:Гар багаж
Дублин

**Дублин** (; Ирланд хэл: Baile Átha Cliath, *Саадтай оломын тосгон*) нь Ирландын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Ирландын зүүн эргийн дунд хэсэгт, Лиффи голын аманд, Дублин бүсийн төвд оршино. Викингчүүдийн суурин болж байгуулагдсан бөгөөд дундад зууны үеэс тухайн арлын гол хот байсаар иржээ. Өнөө үед Ирланд арлын эдийн засаг, засаг захиргаа, соёлын төв бөгөөд Европын нийслэлүүдээс хамгийн хурдацтайгаар өсч байна.

Дублин нь 3 сая орчим хүн амтай Дублин-Белфаст корридорын бүсийн хот юм. 

Англи хэлээрх Дублин (Dublin) гэсэн нэр нь 'Dubh Linn' (Ирланд хэл, dubh -> хар, and linn -> цөөрөм) гэдгээс үүссэн үг юм. Орчин үеийн Ирланд хэлээр Дублиныг 'Baile Átha Cliath' гэдэг. 'Áth Cliath' нь Лиффи голын оломын нэр бөгөөд 'Baile Átha Cliath' гэдэг нэрийг анх одоо Католик сүм болсон эртний Христийн шашны сүмд өгч байжээ. Нэрийн уртаас болж заримдаа BÁC гэж товчлогддог. Дублин хот эсвэл каунтигаас ирсэн хүнийг Даб (Dub) гэдэг.

## Газар зүй 
### Уур амьсгал 
## Сонирхолтой газрууд 
Дублинд олон зууныг дамжин ирсэн байгалын болон түүхийн дурсгал бүхий газрууд олон бий. Тэдгээрээс хамгийн эртнийх нь Дублин Цайз (англ. *Dublin Castle*) бөгөөд 1169 оны Ирландын Норманы бүслэлтийн дараагаар 1204 онд Ангийн Хаан Жоннын тушаалаар гол хамгаалалтын бүс байхаар суурь нь тавигджээ. Цайз нь зузаан хана болон сайн шуудуутай, шүүх удирдлагын төв байхаар, мөн Хаанийн эрдэнэсийн сангийн хамгаалалт байхаар баригджээ. Цайз нь 1230 онд баригдаж дууссан байна. 

Дублинийн хамгийн сүүлийн үеийн байгууламж болох Дублиний Орой (англ. *Spire of Dublin*) буюу албан нэрээр Гэрэлт Хөшөө (англ. *Monument of Light*) юм. Энэ нь 121.2 метрийн зэвэрдэггүй гангаар хийгдсэн конус хэлбэрийн орой бөгөөд О'Kоннел гудамжинд байрладаг.

## Эшлэл 
**Эх сурвалж**

* 

## Цахим холбоос 
* Дублины аялал жуулчлалын албан ёсны сайт
* Дублин хотын зөвлөл
* Дублины интерактив газрын зураг


Ангилал:Ирландын суурин
Ангилал:Европын нийслэл
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Ирландын гүнлиг
Ангилал:Ирландын их сургуулийн хот
Хустайн байгалийн цогцолборт газар

**Хустайн байгалийн цогцолборт газар** нь Төв аймгийн Алтанбулаг, Аргалант, Баянхангай сумдын нутгийн заагт орших Хустайн нурууны 506 км² талбайг хамарсан байгалийн цогцолборт газар юм. Улаанбаатар хотоос баруун тийш 100 орчим км зайд оршино.

## Түүх 
Монгол Улсын УИХ-ын 1993 оны 11-р сарын 12-ны өдрийн 83 дугаар тогтоолоор Хустайн нурууг байгалийн нөөц газрын зэрэглэлээр анх улсын тусгай хамгаалалтад авч, 1998 онд зэрэглэлийг ахиулан байгалийн цогцолборт газар болгожээ.

Өдгөө тахь сэргээн нутагшуулалт, идэвхтэй хамгааллын үр дүнд өсөн олширч, ирж суурьшсан нэн ховор, ховор олон зүйлийн амьтан ургамал, биологийн олон янз байдлыг 54 хүнтэй хамгаалалтын захиргаа хариуцан ажиллаж байна.

Тахь үгүй болоод байсан тул дахин тахиудыг 1992 онд гадаадын амьтны хүрээлэнгээс анхлан авчирч хамгааллын зэрэглэл ахиулсан билээ. Мөн тухайн үедээ төрийн мэдлийн газар нутгийг төрийн бус байгууллага хамгаалан менежментийг нь авч явдаг туйлын өвөрмөц бүтэцтэй цорын ганц байгууллага байсан юм. Харин өдгөө төр-төрийн бус байгууллагын түншлэлийг өргөжүүлж, төрийн чиг үүргийг төрийн бус байгууллагаар гүйцэтгүүлэх бодлого тэлэн, өөр хоёр ч газрын хамгааллын менежментийг төрийн бус байгууллагад хариуцуулаад байна.

## Зорилго 
Хустайн байгалийн цогцолборт газрын экосистемийн унаган төрхийг алдагдуулалгүйгээр хадгалан хамгаалж, дэлхийд нэн ховордсон зэрлэг адуу-тахийг сэргээн нутагшуулж, байгальд бие даан амьдрах чадвартай популяци бий болгон, байгалийн аялал жуулчлалд түшиглсэн санхүүгийн тогтвортой эх үүсвэр, нутгийн иргэдийн идэвхтэй оролцооны тусламжтайгаар тус газрын орчны бүсийг урт удаан хугацаанд хамгаалан ажиллаж байна.

## Зургийн цомог 

|Тэрэлжийн амралтын газар
Przewalski mongolie.jpg|Пржевальскийн адуу буюу түүнийг дэлхийд таниулсан эрдэмтнээр нэрлэгдсэн тахь
Hustai.jpg|Хустайн байгалийн цогцолборт газрын дэлгэмэл зураг. Алан Кордовагийн авсан зураг.
03 2-NP Hustain (67).JPG|Нэгэн зүйл дэгд
Takhi-hustai.jpg|Айлын гадаа идээшилж буй нь
PrezHorseHustai.jpg|Тахийн сүрэг ууланд
Hustai National Park 01.JPG|Хустайн БЦГ-ын төв хаалга

## Цахим холбоос 
*Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Төв аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Тахь