Эртний Зүүн хойд Азичууд

Археогенетикт "Эртний Хойд-Зүүн Ази" (ЭХЗА), мөн Амар угсаа гэж нэрлэгддэг нь 7-р ба 4-р мянганы хооронд өнөөгийн Сибирийн дорнод хэсэг, Монгол болон Байгал нуурын бүс нутгуудад амьдарч байсан ан агнуурчдын угсаа үүсэлд хамаарах угсаатны бүрдэл хүмүүсийг нэрлэдэг.Тэд Эртний Зүүн Азиуд (ЭЗА) -аас 24,000 жилийн өмнө ялгарсан гэж таамаглагдаж байгаа бөгөөд, Алтайн нуруу ба түүний зүүн талд явуулсан археологийн малтлагуудын үеийн хэд хэдэн эртний хүн төрөл зүйлээр төлөөлүүлэн авч үздэг.
## Неолитийн хүн ам
Зүүн Сибирийн палеонтологийн өмнөх хүн амыг төдийлөн судлагдаагүй, голчлон археологийн олдоц муугаас болж. Одоогийн байдлаар, геномын өгөгдөл авсан хамгийн эртний хүн ам нь Төв Сибириас гаралтай Дээд Палеолитын Эртний Хойд Евразиуд (ойролцоогоор 24,000 жилийн өмнө) бөгөөд "Суурь-Зүүн Ази" Тияньюань хүн (ойролцоогоор 40,000 жилийн өмнө) хамааралтай Дээд Палеолитын хүн амууд байдаг. Эдгээр нь Монгол болон Амар мөрний бүс нутаг болон Манжурийн болон Монголын Салхит (ойролцоогоор 34,000 жилийн өмнө) ба AR33K (ойролцоогоор 33,000 жилийн өмнө) дээжүүд олдсон аж.
ЭХЗА (Эртний Хойд-Зүүн Ази) генийн санг тодорхойлсон анхны хүн нь Оросын Дорнод Владивосток орчмоос, Номхон далайн эргийн ойролцоох Чөтгөрийн Хаалга агуйгаас ("DevilsCave_N", ойролцоогоор МЭӨ 5700 онд) олдсон. ЭХЗА/Амар-тай төстэй генийн сан бүхий илүү олон Неолитийн хувь хүмүүс Монголын Зүүн хэсэгт (SOU001, "EastMongolia_preBA", МЭӨ 4686–4495), Төв Монголд (ERM003, "CentralMongolia_preBA", МЭӨ 3781–3639) олдсон.
Байгал нуурын бүс нутаг болон Сибирийн ойр орчмын ан агнуурчид нь Эртний Неолитийн зүүн Байгалийн Фофоново соёл ("Fofonovo_EN"), баруун Байгалийн Китой соёл ("Baikal_EN", МЭӨ 5200–4200 он буюу Shamanka_EN)-той холбогддог бөгөөд, Эртний Палео-Сибирь хүмүүс (APS) , Эртний Хүрэл Зэвсгийн Байгаль нуурын хүн амтай (Glazkovo соёл, "Baikal_EBA", ойролцоогоор МЭӨ 2500 он буюу Shamanka_EBA) болон Cisbaikal_LNBA-тай холбогддог. Тэд өргөн хүрээнд Эртний Хойд-Зүүн Азиуд (ЭХЗА)-ын бусад хүн амтай бүлэглэгддэг боловчч, 11%-ийн (5-20%) Эртний Хойд Евразиудын хольцтой учраас ялгагддаг. Тэд мөн Хятадын Өвөрмонголын Эртний Юмины буюу Улаанцавын ан агнуурчид болон Якутын (Yakutia_LNBA) болон Алтай-Саян бүсийн Красноярск (kra001)-ийн Неолитийн болон Хүрэл Зэвсгийн бүлгүүдтэй офролцоо генетиктэй . Эдгээр хүн амыг заримдаа "Нео-Сибирийн" гэж нэрлэдэг бөгөөд, Эртний Хойд-Зүүн Азиудын Амар хүмүүсээс бага хэмжээний Эртний Хойд Евразийн хольцтойгоор ялгагддаг.
## Хожуу хүн ам
### Улаанзуух ба Дөрвөлжин булш
Монголоос олдсон эртний Улаанзуух (МЭӨ 1450–1150) болон Дөрвөлжин булшны соёлын (МЭӨ 1100–300) хүмүүс нь Эртний Хойд-Зүүн Азиуд (Амар мөрний угсаа)-тай ойр холбоотой байсан бөгөөд тэднийг Амар мөрний эртний хүмүүсээс гаралтай гэж үздэг. Тэд голчлон өмнөх Неолитийн болон Эртний Хүрэл Зэвсгийн Байгал нуурын ан агнуурчдыг нутгаас нь шахсан ч эдгээр хүмүүс хоорондоо ген нь маш төстэй байжээ, мөн Amur_N-тэй төстэй угсаатай Зүүн Монголын Неолитийн хүн ам (East_Mongolia_preBA) ба Байгалийн орон нутгийн ан агнуурчдын (Baikal_EBA) хооронд оршин сууж байжээ.
### Алтайн Хүрэл Зэвсгийн Соёл (MLBA) ба Хөвсгөлийн Хүрэл Зэвсгийн Соёл (LBA) 
Неолитийн болон Эртний Хүрэл Зэвсгийн Байгал нуурын ан агнуурчдын олон залгамжлагч бүлгүүд Синташта-тай холилдсоноор хожуу Хүрэл Зэвсгийн Үеэр Алтайн бүс нутагт гарч ирсэн. Эдгээр бүлгүүд нь Зүүн хэсгээс Байгал нуурын Неолитийн болон Эртний Хүрэл Зэвсгийн хүмүүс, мөн баруун талаас Европ гаралтай Малчин нүүдэлчдийн бүлгүүд холилдлоос бүрдсэн. Үүнд, Хөвсгөл Хүрэл Зэвсгийн (LBA) малчид буюу Монголын хойд хэсгээс, мөн Алтайн Хүрэл Зэвсгийн (MLBA) ан агнуурчдын бүлгүүд Алтайн бүс нутгаас орно. Энэ нь Эртний Монголд баруун талаас европ төрхтнүүд болон зүүн талаас Эртний Хойд зүүн азийн хүмүүс холилдсон эхний тохиолдол нь Алтайн нурууны баруун хэсэг юм. Харин Хөвсгөл Хүрэл Зэвсгийн (LBA) малчид нь Байгал нуурын ан агнуурчид Синташта хольц бага буюу 4-7% хольцтой байжээ. Генетик шинжилгээгээр тэд  малчин болон мах, сүү цагаан идээгээ боловсруулах соёлоо Европ төрхтэй Синташта гаралтай хүмүүсээс авжээ. эд голчлон орон нутгийн Хойд-Зүүн Азийн гаралтай байсан бөгөөд өнөөгийн Тува Нганасан Оросын Нанай Юкагир Эвен Эвенкүүд Ителмен Коряак Нивх Чукча нартай маш ойрхон гентэй ч яг ч адилхан биш юм. 
Алтайн Хүрэл Зэвсгийн (MLBA) хүмүүсийн тухайд тэд Баруун тийшээ Скиф (Сака)-тай холбогдох бөгөөд, эдгээр нь Байгаль нуурын анчидаас 40-55% орчим угсаатай, үлдсэн хэсэг нь Европ төртхтэй Синташта-тай төстэй холилдол (45-60%) хольцтой аж.

File:Deer stone, Khovosgol Province, Mongolia, circa 1000 BCE.jpg|Буган чулуун хөшөө нь заримдаа Хөвсгөлийн Хүрэл зэвсгийн үеийн соёлтой холбогддог.  ойролцоогоор МЭӨ 1400-1000 он.

### Таримын мумми
2021 онд хийсэн нэгэн геном судалгаа нь Таримын булшнуудын (МЭӨ 2000 орчим) Эртний Хойд Евразийн гаралтай (ойролцоогоор 72%) өндөр хувьтай байснаас гадна, Эртний Хойд Зүүн Азийн төрлийн хүн ам (ялангуяа Баикал_EBA, ойролцоогоор 28%) -ийн бага хэмжээгээр холилдсон байгааг олж тогтоосон бөгөөд Европчуудын Нүүдэлчдийн гаралтай өвөрмөц ямар ч шинж тэмдэг илрээгүй байна.