Консерватори

Консерватори гэдэг нь хөгжмийн боловсрол олгодог сургалтын байгууллага бөгөөд тодорхой бүлгийн хүмүүсийг дуулах, хөгжмийн зэмсэг тоглох, хөгжмийн онол, түүх болон хөгжмийн мэргэжлийн бусад боловсролыг олгодог, сургалтын үйл ажиллагаа эрхэлдэг байгууллага юм.

Консерватори (латин *conservare* — “хадгалах” гэсэн утгатай) нь хөгжмийн дээд боловсрол олгодог уламжлалт сургалтын байгууллага юм.

Энэ нь хөгжмийн боловсролын бүх чиглэлээр өндөр мэргэшсэн мэргэжилтнүүдийг бэлтгэдэг. Үүнд: концертын уран бүтээлчид, хөгжмийн зохиолчид, хөгжим судлаачид, мөн хөгжмийн их, дээд сургууль, коллеж, хөгжмийн сургуулиудад ажиллах төрөл бүрийн хичээлийн багш нарыг бэлтгэн гаргадаг.

Эхэн үедээ “консерватори” гэдэг нь Итали дахь хараа хяналтгүй хүүхдүүдийн асрамжийн газрыг хэлдэг байжээ. Ийм асрамжийн газрууд XVI зуунд Венеци хотод анх үүссэн бөгөөд тэнд өнчин хүүхдүүдэд анхан шатны боловсрол олгодог байв. Гар урлалын хичээлээс гадна дууны хичээл заадаг байсан нь олон сүмд сүмийн дуучид хэрэгтэй байсантай холбоотой. (Үүнтэй холбоотойгоор, мөн латин язгуур нэгтэй учраас “консерватори” болон “консерв” гэсэн үгсийг холбож ойлгох нь хачирхалтай мэт боловч хэлзүйн болон түүхэн үндэслэлтэй юм.)

Сан-Пьетро-а-Майелла консерватори нь Неаполь хотын дөрвөн консерваторийн залгамжлагч бөгөөд тэдгээрийн дотор хамгийн эртний нь Санта-Мария-ди-Лорето консерватори юм.

Цаг хугацааны явцад ийм байгууллагуудад хөгжмийн сургалт гол байр суурь эзлэх болж, зөвхөн асрамжийн газрын хүүхдүүд төдийгүй төлбөр төлөөд суралцах хүсэлтэй хүн бүр суралцах боломжтой болсон. Дуулах болон хөгжмийн зэмсэг тоглох хичээлүүд ордог байв. Ингэснээр “консерватори” нь асрамжийн газрын үүргээ орхиж, үндсэндээ доод шатны хөгжмийн сургалтын байгууллага болон хувирсан байна.

Хөгжмийн урлагийг заадаг тухайн үеийн дээд шатны анхны консерватори болох Санта-Мария-ди-Лорето консерватори-г Жованни ди Тапия 1537 онд Неаполь хотод нээжээ.

XVIII зууны дунд үе хүртэл Итали-ийн (голчлон Неаполь хотод) хэдхэн байгууллага болон “хөгжмийн чиглэлтэй” сүмийн асрамжийн газруудаас бусад тохиолдолд хөгжмийн сургалт зөвхөн хувь хүнээр дамжин явагддаг байв. Жишээлбэл, хөгжмийн зохиолч Иоганн Себастьян Бах 1690-ээд онд ах дээрээ суралцаж байсан.

Гэвч XVIII зууны сүүл үеэс Европ даяар өнөөгийн консерваторитай төстэй томоохон хөгжмийн сургалтын байгууллагууд байгуулагдах давалгаа эхэлсэн. Үүнд нийгмийн хэрэгцээний өөрчлөлтөөс гадна, чанартай дуугаралттай хөгжмийн зэмсэг бүтээхэд гарсан ахиц дэвшил болон темперированный хөг (жигд хөглөлтийн систем)-ийг нэвтрүүлсэн нь нөлөөлжээ.

XVIII–XIX зууны үед нөлөө бүхий консерваториуд Парис (1795), Прага (1811), Вена (1819) хотуудад, мөн Герман-ы олон хотод байгуулагдсан. Үүнд Лейпциг (1843), Мюнхен (1846), Берлин (1850), Кёльн (1850), Дрезден (1856), Штутгарт (1857), Франкфурт (1878) зэрэг хотууд орно.

Энэ бүхэн хөгжмийн боловсролыг зохион байгуулалтын хувьд шинэ түвшинд хүргэсэн. Гэсэн ч гүйцэтгэгч хөгжимчдийг бэлтгэхэд хувь багш нарын үүрэг хэвээр чухал байв. Жишээлбэл, Ференц Лист Веймар хотод багшлахдаа тухайн үеийн олон арван төгөлдөр хуурчийн багш, зөвлөх болж байсан.

Ази болон дэлхийн бусад хэсэгт XVIII–XIX зууны үед хөгжмийн боловсролын хөгжил Европоос хоцрогдож байв. Гэсэн хэдий ч Рио-де-Жанейро (1847), Бостон (1853), Гавана (1885) зэрэг Америкийн хотуудад мөн консерваториуд байгуулагдсан ч Европынх шиг нөлөө бүхий байж чадаагүй.

Мөн хөгжмийн боловсрол аажмаар шашны нөлөөнөөс салж (секулярчлагдаж), сүмийн үйл ажиллагаанд зориулсан хөгжимчдийг бэлтгэдэг консерваториудын тоо багассаар байв.

Оросын эзэнт гүрэн-д “консерватори” хэмээн нэрлэгдсэн анхны байгууллага 1787 онд Кременчуг хотод нээгдсэн бөгөөд үүсгэн байгуулагч нь Италийн нэрт хөгжмийн зохиолч Джузеппе Сарти байв.

Гэвч Орос улсад Европын түвшний хөгжмийн боловсролын жинхэнэ үе хожим эхэлсэн бөгөөд Санкт-Петербург (1862) болон Москва (1866) хотуудад консерватори байгуулагдсантай холбоотой. Эдгээрийг ах дүү Антон Рубинштейн болон Николай Рубинштейн нарын хүчин чармайлтаар байгуулсан бөгөөд удалгүй гадаадын хөгжмийн сургалтын байгууллагуудтай өрсөлдөхөөс гадна зарим талаар давж гарсан.

Жишээлбэл, Санкт-Петербургийн консерваторид дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн сургалтын урсгалууд бүрэлдэн тогтсон. Үүнд төгөлдөр хуурын дэг — Анна Есипова, хийлийн дэг  — Леопольд Ауэр, виолончелийн дэг — Александр Вержбилович нарын нэртэй холбоотой.

1917 оны Оросын хувьсгалаас өмнө Оросын консерваториудад хоёр шатлал байсан: хүүхдийн болон үндсэн шат (жишээлбэл, Яша Хейфец 9 настайдаа элссэн). Энэ тогтолцоо хувьсгалын дараа ч 1920-иод оны дунд үе хүртэл хадгалагдсан.

Элсэхийн тулд хөгжмийн авьяас чадвар болон тодорхой түвшний мэргэжлийн бэлтгэл шаардлагатай байв. Сургалт төлбөртэй байсан ч авьяаслаг сурагчид төлбөрөөс хэсэгчлэн эсвэл бүрэн чөлөөлөгдөх боломжтой байжээ. 

Сургалтын зохион байгуулалтын хэлбэр, нөхцөл, түвшин нь зорилго, суралцагчдын бүрэлдэхүүн, орон нутгийн уламжлал болон бусад хүчин зүйлээс хамаардаг.

Консерватори гэдэг хөгжмийн сургалтын байгууллага нь бие даасан хуулийн этгээд хэлбэрээр оршин байж болохоос гадна томоохон боловсролын байгууллагын нэг хэсэг болох хөгжмийн тэнхим, салбар хэлбэрээр ажиллаж болно. Тус байгууллага нь мэргэжлийн хөгжимчид эсвэл сонирхогчдыг бэлтгэдэг шаталсан сургалттай байж болно.

Суралцагчдын нас ихэвчлэн 6–7 наснаас эхэлдэг. Сургалтын хөтөлбөр нь нас болон өмнөх бэлтгэлээс хамаарч тодорхойлогдоно. Эхлэх наад захын шаардлагуудыг үргэлж урьдчилан тогтоодог бөгөөд олон тохиолдолд сонгон шалгаруулалт явуулдаг.

Консервато нь нь улсын, орон нутгийн өмчийн (муниципаль) эсвэл хувийн байж болох бөгөөд сургалт нь үнэ төлбөргүй эсвэл төлбөртэй байж болно.

Хүүхдүүдийн хувьд хөгжмийн боловсрол нь хөгжингүй бүх оронд заавал эзэмших ерөнхий боловсролоос ялгаатайгаар сонгон суралцах (факультатив) шинжтэй байдаг.

Гадаад орнуудад хөгжмийн сургалтын байгууллагыг хамгийн ерөнхийд нь “хөгжмийн сургууль” (англиар *music school*, германаар *Musikschule*, францаар *école de musique* гэх мэт) гэж нэрлэдэг.

Гэвч энэ нэршил нь зөвхөн ОХУ дахь хүүхдийн хөгжмийн сургуулийн адил байгууллагыг бус, боловсролын олон улсын стандарт ангиллын аль ч түвшний байгууллагыг илэрхийлж болох юм. Үүнд анхан шатны бага насны хүүхдийн дугуйлангаас эхлээд консерватори хүртэл багтана.

Ийм олон утгатай байдал нь “сургууль” гэсэн ойлголтыг Оросоос илүү өргөн хүрээнд тайлбарладагтай холбоотой. Мэдээж, “хүүхдийн”, “дээд” зэрэг тодотгол үгс болон тухайн нөхцөл байдлаас утга нь тодорхой болдог. Гэсэн ч олон улсын харилцаанд үл ойлголцлоос зайлсхийхийн тулд ямар түвшний “сургууль”-ийн тухай ярьж байгааг тодруулж хэлэх нь зүйтэй.