open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Урал чихэр өвс

**Урал чихэр өвс** () нь буурцагтны овгийн, өвслөг, олон наст, чихэр өвсний төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Уг ургамлыг англиар *Chinese liquorice* гэж нэрлэдэг. Түүнийг чихэрлэг амт оруулагч байдлаар, мөн Дорно дахины анагаах ухаанд ашигладаг.

## Тархалт 
Урал чихэр өвс нь бутны ойр орчимд, нуга ба хээр талд ургах ба мөн ширгэсэн гол мөрний гольдирол, нуур цөөрмийн ойр орчим, усалгааны сувгийн эрмэг зэргээр тааралдана. Монгол, Казахстан, Кавказ, Дундад Ази, Киргиз, Баруун Сибирийн өмнөд хэсэг ба Өмнөд Уралын нутгаар тархан ургана.

## Хэрэглээ 
### Анагаах ухаанд 
Урал чихэр өвсний үндэсийг *liquorice root* эсвэл *radix glycyrrhizae* гэх ба эмийн зориулалтаар ашигладаг. Урал чихэр өвсний үндэсэнд сахароз, пектинүүд, цардуул, глюкоз, флавоноидууд, азотлог нэгдэлүүд агуулагддаг. Урал чихэр өвсний үндэсийг ханиалга дарах, цэр ховхлох, туулгах, уушиг, цээжний өвчинг дарах, шээс хөөх, харшил эсэргүүцэх, хавдар бууруулах, шарх эдгэрүүлэх, үрэвсэл намдаах чиглэлийн янз бүрийн эм бэлдмэл хийхэд ашигладаг.

### Үйлдвэрлэлд 
Хүнсний үйлдвэрт олон төрлийн ундаа, квас, шар айраг, цай, кофе зэргийг хийхэд түүхий эд болдог. Мөн будаг, бэх, саван, галын хорны хөөсрүүлэгч бодис, үс бэхжүүлэгч шампунь зэрэг үйлдвэрлэлийн олон салбарт ашигладаг.

### Мөн үзэх
Дүүжигнүүр хунчир

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* Spice Pages: liquorice (Glycyrrhiza glabra/uralensis, liquorice)
* Science Direct
* Radix Glycyrrhizae at damo-qigong.net

Ангилал:Олон наст ургамал
Радон

**Радон** [, мөн: ] (радитай адил латинаар *радиус* „цацраг“, түүний цацраг идэвхт шинж чанараас шалтгаалан) нь цацраг идэвхт химийн элемент юм. Дэс дугаар 86, элементийн тэмдэглэгээ **Rn**. Үелэх системийн 8-р үндсэн бүлэг буюу 18-р IUPAC-бүлэгт байрлах ба инертийн хийнд орно.

Радоны бүх изотопууд нь цацраг идэвхтэй. Хамгийн тогтвортой изотоп нь 222Rn бөгөөд хагас задралын хугацаа нь 3,8 хоног байдаг. Радид хагас задрал явагдсаны үр дүнд радон үүснэ. Радоны 219Rn und 220Rn гэсэн хоёр байгалийн изотопууд байдаг ба заримдаа түүнийг нэрлэж ирсэн түүхэн хоёр, гурав дахь нэрээр нь **актинон** (An) эсвэл **торон** (Tn) хэмээн нэрлэх нь бий. Үүнээс гадна ахиад хоёр байгалийн изотопууд байдаг ба эдгээр нь төрөл бүрийн шалтгаанаар дэлхийн гадарга дээр байдаггүй байна. Энэхүү харьцангуй элбэг тохиолдог гурван изотоп нь задгай орчинтой харьцуулахад агааржуулалт муутай өрөөнд ихээр хуримтлагддаг учраас эрүүл мэндэд аюул учруулах боломжтойгоос гадна радоны хүнд муугаар нөлөөлөх нөлөөлөл нь нэлээд өндөр юм. Радоны аюулын үндсэн эх сурвалж нь радон өөрөө биш харин түүний задралын бүтээгдэхүүнүүд бөгөөд үүн дотроос альфа задралаар үүсэх полонийн изотоп нь  хамгийн их хортой нөлөөтэй. Радон нь дэлхийн гадаргуу дээрх нийт цацраг идэвхт цацрагийн ихэнх хувийг эзэлдэг (жишээ нь германд нэг хүнд оногдох дундаж эффектив тунгийн хэмжээ 1,1 мЗв) бол түүний дараа хөрсний ялгарах цацраг ба агаар мандлын цацраг орно. Жишээ нь хүнсний бүтээгдэхүүнд байгалиасаа байх цацраг идэвxт бодисын хэмжээ нь жилд 0,1 мЗв орчим байна.

## Түүх 
Радоныг 1900 онд Фрийдрих Эрнст Дорн анх нээжээ. Дорн шинэ элементээ *Ради-Эманаци* (эманаци „цацралт“; „Радигаас цацрагч“) хэмээн нэрлэв. 1908 онд Уильям Рамзай, Роберт Вайтлоу Грэй нар тус хийн нягтыг тогтоохын тулд их хэмжээгээр ялган, тусгаарлан гаргаж авчээ. Шөнөөр гэрэлтэж байсан учраас тэд энэ элементээ латин хэлний *nitens* „гэрэлтэгч“ гэх нэрийг сонгон *Нитон* гэж нэрлэжээ. 1923 онд Ради-Эманаци болон Нитон гэх нэрнүүдийг Радоноор сольсон аж.

## Цахим холбоос 
* Radon and radon publications at the United States Environmental Protection Agency
* Radon (UmweltWissen – Bayerisches Landesamt für Umwelt; PDF-Datei; 377&nbsp;kB)

## Эшлэл 

Ангилал:6-р үеийн элемент
Ангилал:Инерт хий
Ангилал:Цацраг идэвхт бодис
Ангилал:Химийн элемент
Химийн бодисыг зэрэглэн ангилах олон улсын систем

**Химийн бодисыг зэрэглэн ангилах олон улсын систем** (англ. *Globally Harmonized System of Classification, Labelling and Packaging of Chemicals*, **GHS**) нь химийн бэлдмэлийг зэрэглэн ангилах, болон мөн түүнчлэн түүний баглаа боодол болон аюулгүйн байдлын мэдээллийн хуудаснуудад тэмдэг, тэмдэглээ тавих зэргийг дэлхий даяар стандартчилан ашигладаг систем юм.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Аюултай бодис ба бүтээгдэхүүн
Худадаймиши гүнж

**Худадаймиши гүнж** (хятад: 忽答迭迷失; монгол: Хутагтай миши?) нь Хубилай хааны хүү Чингимийн охин, Өлзийт хааны эгч. 

Түүнийг Онгуд аймгийн Хүргүс хүргэнд ураг холбож, Хүргүс хүргэнд Жао ван (赵王) цол шагнаад Худадаймишид Жао улсын гүнж (赵国公主) цол хүртээсэн. Түүний нөхөр Хүргүсийн эцэг Айбух вангийн хатан нь Хубилай хааны охин Ерөө гүнж бөгөөд үе удмаараа Чингис хааны алтан ургийн бэхи, гүнж нарыг хатан буулгаж, төр түшилцэж байсан. Түүний хүү Жуань нь хожмоо Худадаймишигийн ах Гамала жинь вангийн охин Раднабал гүнжийг хатан болгон авчээ. Энэ бүгдээс үзвэл Худадаймиши болон Хүргүс нар нь үеэлүүд байсан бололтой. 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монгол хатан
Ангилал:Юань улс
Жозеф Кабила

**Жозеф Кабила Кабангэ** (* 1971 оны 6 сарын 4 Хева Бора, Өмнөд Киву-д төрсөн) нь 2001 оны нэгдүгээр сарын 26-аас 2019оны 1-р сарын 24 хооронд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсын ерөнхийлөгчийн албыг хашиж байна.

2021 оны 10-р сард Жозеф Кабила Йоханнесбургийн их сургуульд дипломын ажлаа хамгаалсан. Таван жил үргэлжилсэн сургуулиа төгсөөд түүнд улс төрийн шинжлэх ухаан, олон улсын харилцааны магистрын зэрэг олгосон.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсын ерөнхийлөгч
Ангилал:Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Конгочууд (Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс)
Ангилал:1971 онд төрсөн
Огаст Эймс

s шагнал гардуулах ёслол дээр (2014 он)]]

**Огаст Эймс** (, жинхэнэ нэр **Мерседес Грабовски** (), * 1994 оны 8 сарын 23 - † 2017 оны 12 сарын 5) нь Канадын порно киноны жүжигчин юм.

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Канадын жүжигчин
Ангилал:Порно киноны жүжигчин
Ангилал:AVN шагналтан
Ангилал:XRCO шагналтан
Ангилал:Канадчууд
Ангилал:1994 онд төрсөн
Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Чобаны улс

**Чобаны улс** бол (перс: سلسله امرای چوپانی‎; мон.: Чобаны эмирт улс) 1335-1357 оны хооронд одоогийн Ираны баруун хойд, Армени болон Азербайжаны өмнөд хэсэгт хяналтаа тогтоосон Монголын Сүлдүс аймгийн эмир Чобаны угсааны ноёдын байгуулсан улс юм.

## Чобаны уг гарал 
Чобан бол Чингис хааны 95 мянгатын ноёдын нэг, Сүлдүсийн Сорхон шарын хүү Чулууны хойчис юм. Чобан нь Газан ханы үед цэргийн захирагч байхдаа хэд хэдэн удаа төрд тэрсэлсэн Кутлуг шах, Новруз нарыг амжилттай ялж гавьяа байгуулж байлаа. Улмаар 1305 онд Газан ханы хүргэн болов. Түүний дараах Өлзийт султаны үед гарсан олон удаагийн бослогыг цэргийн хүчээр амжилттай дарсан учир бүх цэргийн захирагч болжээ. 1316 онд Абу Саид хан суусны дараа **Улсын Эмир** болж, төр улсын хамгийн нөлөөтэй хүн болсон байна. 1327 онд цаазлуулжээ. 1335 онд Абу Саид хан нас барсны дараа эмир Чобаны ач хөвүүд, охид, жанжид Табризээр төвлөрсөн баруун хойд хэсгийг өөрийн харъяат улсаар зарласан ажээ.

## Тоглоомын Ил хангууд ба Чобаны улс 
1335-1338 оны хооронд Чобаны ач хүү, эмир Хасан Күчек Жалайрын эмир Хасан Бузургтай дайтсаны үр дүнд түүний цэргийг ялж, Табриз хотыг эзэллээ. Ингээд тус жилдээ Абу Саид ханы эгч Сати бэхийг Ил хаант улсын ханд өргөмжлөв. Удалгүй Хүлэгү хааны өөр нэг удам болох Сулейманыг Ил хан суулгаж, Сати бэхийг огцруулаад түүний хатан болгожээ. Хасан Күчек өөрөө цэргийн бүх эрхийг атгаж улс төрийн замаа заслаа. Гэвч гэр бүл дотор нь гарсан эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл нь багагүй хүнд байдалд оруулж байв. Зарим ах дүүс нь түүнээс урваж ялагдаад Жалайрын улсад зугтан очиход Хасан Күчек 1343 онд үхэх хүртлээ тэднийг устгах гэж оролдсон байна.

Хасан Күчек нас барсны дараа түүний дүү Малик Ашраф нь 14 насандаа эмир болов.

## Чобаны улсын мөхөл
Малик Ашрафыг эмир болсны дараа, 1347 онд Багдад хотыг Жалайрын цэргээс чөлөөлсөн боловч хэсэг хугацааны дараа алджээ. 1350 онд Фарс нутгийг Инжугийн улс эзэлсэн байна. Малик Ашрафын ноёрхолын сүүл үед ааш араншин нь улам ширүүн болсноос өөрийн хүмүүсийн дунд нэр хүндгүй болж үймээн самуун үүсэв. Эцэст нь Алтан ордны улсын Жанибек хааны цэргийн хүчин 1357 онд Тебриз хотыг эзэлж, Малик Ашрафыг цаазаар аваад гэр бүлийг нь Алтан ордын нутагт цөлжээ. Ингэсэнээр Сүлдүс овгийн ноёрхол Персэд устаж, Чобаны улс төгсгөл болсон ажгуу.

## Холбоотой мэдээлэл
* Сүлдүс аймаг
* Чобан ноён
* Ил Хаант Улс
* Монголын түүх

Ангилал:Монголын түүхэн улс
Ангилал:14-р зуун
Ангилал:Ил Хаант Улс
Миний Нутаг

[thumb|[Багануурт байх, "Миний нутаг" шүлгийн боржин чулуун хөшөө]]

"**Миний нутаг**" шүлгийг Дашдоржийн Нацагдорж зохиосон, Монгол Улсын XX зууны манлай шүлэг гэж тодруулсан. 1930-аад оны эхэнд бичсэн гэдэг. Энэхүү яруу тансаг, сайхан шүлэгийг тэртээ 1955 онд Монгол улсад техникийн дээд боловсролыг үүсгэн байгуулагч соён гэгээрүүлэгч Г.Ренчиндорж (1925-1974) багш англи хэл рүү орчуулжээ.

## Шүлэг
Ангилал:Дашдоржийн Нацагдоржийн бүтээл
Ангилал:XX зууны манлай
Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Шүлэг
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Show Me the Money (Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал)

**Show me the money** (SMTM; ) нь Өмнөд Солонгос улсын хип-хоп шоу. Анх 2012 оноос хойш гарч эхэлснээр алдартай болж эхэлснээс гадна Солонгос төдийгүй өөр олон орны хүмүүсийн хип-хоп урсгалд хандах хандалтыг нэмэгдүүлсээр байна. 1 дүгээр шатнаас эхлээд репперүүд өрсөлдөх замаар эцсийн ялагч хүртэл үргэлжилнэ. Энэ шоунд онцлог зүйл бол оролцогчдыг анхлан сонирхогч, туршлагтай реппер гэж ялгалгүйгээр аль чадвартай хүн түрүүлдэг билээ.
Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал
Дэлхээ тогторгоно

** Дэлхээ тогторгоно ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Цэгээн ногоон өнгөтэй, 10-30 см өндөр ургадаг сарвагар иштэй хагас сөөг ургамал. Иш ёзоорын хэсэгтэй бага зэрэг модожсон байна. Богинохон цагаан үсээр нягт хучигдсан шугаман хэлбэрт навчтай. Сийрэг түрүү хэлбэрт баг цэцэгтэй хөрсөнд эгц орсон урт бүдүүн үндэстэй. Хавар эрт ургаж эхлэх ба өвөл мөчрөө сайн хадгална. Маш жижиг хар өнгийн үртэй. Ганг сайн тэсвэрлэх бөгөөд услахад ургац нь их нэмэгдэнэ.

## Тархалт 
Уулын чулуу хайрга бүхий хажуу, бэл, нимгэн элс марцлаг болон элсэрхэг хээр зэрэг газраар армаг тармаг таруу ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Навчирхаг бадаргана

** Навчирхаг бударгана ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
30-40 см өндөр ургах, салаа мөчир ихтэй, модожсон хөх ногоон иштэй сөөгөнцөр ургамал. Залуу найлзуурын угийн хэсэг моджих ба түүн дээр суурийн хэсгээр ишээ хагас ороож нударга үүсгэсэн бараг бортгон буюу өндөг хэлбэрт махлаг навчтай.

## Тархалт 
Давстай нуурын орчим, нам газрын шорвог элс, чийгтэй бургилсан марцтай тойром зэргээр ул хөрсний ус ойр газарт ургана.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Туяхан бадаргана

** Туяхан бадаргана ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Цайвар улаан буюу цагаавтар холтос бүхий 30-50 см өндөр ургадаг салаа олонтой тахир иш бүхий сөөг ургамал. Зургаадугаар сараас эхлэн ургана. Намар хүйтрэхийн үед ногоон мөчир нь хатаж шарлан хүрэн өнгөтэй болж хадгалагдана.

## Тархалт 
Хужиртай тойром, шалын захын хэсэг, марцажсан газар, давстай нуурын эрэг орчмоор ургах дуртай жинхэнэ цөл, цөлөрхөг хээрийн бүсийн ургамал юм.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Магадлал ба статистикийн нэр томьёо

Дараах үг хэллэгүүд бол математикийн шинжлэх ухааны салбарууд болох статистик болон магадлалын онол зэрэгт хэрэглэдэг мэргэжлийн нэр томьёонууд бөгөөд товч тайлбар болон орчуулгын хамт жагсаав.

## A 
## B 
## C 
**Central Limit Theorem**
:хязгаарын гол теорем
:Энгийн санамсаргүй түүврийн дунджийг асимптот хэвийн тархалттай болохыг тогтоосон, магадлалын онолын чухал теорем 

**Principal component**
:гол хэсэг
:Гол хэсгийн шинжилгээгээр олсон, бусадтайгаа (бусад гол хэсгүүдтэйгээ) хамааралгүй хувьсагч 

## S 
**Sample**
:түүвэр
:Судалгаанд хамрагдаж буй элементүүдийн олонлог 

**Stratified sampling**
:бүлэглэсэн түүвэрлэлт
:Эх олонлогийн бүлэг тус бүрээс тодорхой тооны элементүүдийг ижил боломжтойгоор санамсаргүй сонгох 

**Systematic sampling**
:системчилсэн түүвэрлэлт
:Эх олонлогийн элементүүдийг ямар нэг хувьсагчийнх нь утгаар эрэмбэлээд эхний k элементээс санамсаргүйгээр нэгийг сонгон түүнээсээ k алхамтайгаар дараачийн элементүүдийг сонгох 

## T 
## U 
## V 
**Variance**
:дундаж квадрат хазайлт
:Санамсаргүй хувьсагчийн утгуудын хазайлтын квадратуудыг тухайн утгын нягтаар үржүүлж авсан (интеграл) нийлбэр 

## W 
## X 
## Y 
## Z 
## Санал болгох бусад мэдээлэл 
* Статистик
* Магадлалын онол

## Ашигласан материал
Их Тэнгэр цогцолбор

**Их Тэнгэр цогцолбор** нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын төвөөс найм орчим км зайд Дархан цаазат Богд Хан уулын ард Туул голын хөвөөнд, Их Тэнгэрийн ам хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт ногоон бүсийн 120 гаруй га талбайд төрийн харш, зочид буудал, тусгай зориулалтын байрууд бүхий олон объектуудад төр, засгийн нийтлэг үйлчилгээг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм.

1951 оноос өнөөг хүртэл Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт болон манай улсад айлчилж буй гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид төлөөлөгчдөд зочид буудал, зоогоор үйлчлилж ирсэн.

Ангилал:Албан өргөө
Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
Ангилал:Монголын төрийн байгууллага
Хамгийн хөөрхөн охин (Монгол кино)

*** Хамгийн хөөрхөн охин *** - 2017 оны 12-р сарын 2-нд нээлтээ хийсэн Монголын уран сайхны кино.
Найруулагчаар Л.Таванбаяр ажиллаж, гол дүрүүдэд Б.Ану-Үжин, Э.Отгончимэг, Б.Энхсайхан, М.Бат-Эрдэнэ, Д.Бямбадорж нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Шар нохойн там (кино)

*** Шар нохойн там *** нь зохиолч, найруулагч Д.Бямбасүрэнгийн 2005 онд бүтээж, дэлгэцнээ гаргасан Монгол, Германы хамтарсан баримтат драм төрлийн уран сайхны кино.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* * 

Ангилал:2005 оны кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:21-р зууны монгол кино
Анхны харц

*** Анхны харц *** - 2017 оны 9-р сарын 15-нд нээлтээ хийсэн Монголын уран сайхны кино. Pro entertaiment болон Line entertaiment хамтран бүтээсэн. Уг кино нь зусланд учирсан хайрын түүхийн талаар үгүйлэх өсвөр үеийн залуусд зориулсан кино юм. 
Найруулагчаар Л.Таванбаяр ажиллаж, гол дүрүүдэд Ц.Төмөрхуяг, Э.Мөнхтөр, Н.Баярсайхан, Ц.Цэлмэг, Л.Цэнгүүн, Б.Ангирмаа, Б.Сайханбилэг, Б.Хишигжаргал, Д.Билгүүнболд, Э.Гэрэлт-Од, Э.Даян нар тоглосон. Зургийн даргаар С.Пүрэвдорж, Нүүр хувиргагчаар Ч.Баярмаа нар ажилласан.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Галзуу зугаалга

*** Галзуу зугаалга *** - 2016 оны 9-р сарын 23-нд нээлтээ хийсэн Монголын уран сайхны кино.
Найруулагчаар Ц.Хүсэлбаатар ажиллаж, гол дүрүүдэд А.Алтанхуяг, Э.Энхболд, Х.Баярмаа, С.Сарнай нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Орлон тоглогч (Монгол кино)

*** Орлон тоглогч *** - 2012 оны 4-р сарын 24-нд нээлтээ хийсэн Монголын триллер төрлийн уран сайхны кино.
Найруулагчаар В.Агар ажиллаж, гол дүрүүдэд Б.Батжаргал, Б.Баярмаа нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2012 оны кино
Дурлах санал

*** Дурлах санал *** - 2017 оны 6-р сарын 9-нд нээлтээ хийсэн Монголын уран сайхны кино.
Найруулагчаар Д.Ханьсаг ажиллаж, гол дүрүүдэд Б.Ангараг, Э.Энэрэл, Б.Энхсайхан, Б.Балжинням, Г.Маргад-Эрдэнэ, Б.Гантигмаа, А.Отгонтөгс нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Лизинг (кино)

*** Лизинг *** - 2017 оны 6-р сарын 23-нд нээлтээ хийсэн Монголын инээдмийн уран сайхны кино.
Найруулагчаар Д.Дэлгэрсайхан Х.Цасчихэр, гол дүрүүдэд Г.Жанчив, Д.Дэлгэрсайхан, М.Намуунцэцэг нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Дурсамж төгсгөл үгүй

*** Дурсамж төгсгөл үгүй *** - 2011 онд нээлтээ хийсэн Монголын уран сайхны кино.
Найруулагчаар Б.Батсайхан ажиллаж, гол дүрүүдэд Б.Тамир, Б.Бадамцэцэг, М.Баярбат, Ж.Алтаншагай, И.Наталья нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2011 оны кино
Да лам Пунцагдорж

Да лам **Пунцагдорж**, Олноо Өргөгдсөн Монгол улсын  Дотоод Яамны хэргийг.

Эрх баригчдын хүрээлэлд Хатанбаатар Магсаржав, Жалханз хутагт Дамдинбазар, Дилав хутагт Жамсранжав, Да лам Пунцагдорж, гүн Гомбо-Идшин нарын үндэсний үзэлтэй, эх оронч зорилготой лам, ноёдоос бүрдсэн бүлэг үүссэн ч тэд бие даан улс төрийн идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй байв. Бүх хүчний дотроос хамгийн идэвхтэй, бодит хүч нь бүлгэмийнхэн болов. Монгол орны цаг төрийн байдал туйлын ээдрээтэй болсон үед буюу 1918 оны эцэс, 1919 оны эхээр Нийслэл Хүрээнд нууц 2 бүлгэм буй болжээ. Тэдгээрт үндэсний эрх чөлөө хийгээд нийгмийн дэвшлийг эрмэлзсэн жижиг түшмэд, бичиг цэргийн албан хаагчид нэгдэж байв.

“Консулын бүлгэм”-ийг Их шавийн харьяат, Орос консулын дэргэдэх орчуулагчийн сургуулийн монгол хэлний багш, шинэтгэгч үзэлтэн Д.Бодоо үндсэлсэн бөгөөд түүнд Д. Чагдаржав, Х. Чойбалсан, Д.Лосол, С. Жамьян, Жигмиддорж, Намсрай, Алтангэрэл, Бавуу, Баяр, Вачиров нарын хүмүүс нэгдэж байв. Бүлгэмийн анхны гишүүд нь бичгийн сэхээтэн, сэтгүүлч, лам байгсад бөгөөд Англи, Япон, Орос, Итали зэрэг орнуудаар явж, дэлхийн улсуудын хөгжил, байдлыг нүдээр үзсэн, гадаад хэлийг бага сага мэддэг байв.

Догсомын Бодоог 1922 оны наймдугаар сард Дотоод хэргийн сайд асан Пунцагдорж нарын хамт хувьсгалын эсэргүү бүлэглэл зохион байгуулсан хэргээр баривчилжээ. Мөн онд Д.Бодоо, Пунцагдорж нарын 13 хүнийг цаазалжээ.

Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:19-р зуунд төрсөн
Ангилал:1922 онд өнгөрсөн
Цери

**Цери** нь атомын дугаар 58, Ce тэмдэглэгээтэй химийн элемент юм. Цери нь үелэх системд лантаноидын бүлэгт байрлах учир газрын ховор металлуудын тоонд ордог.

## Түүх 
Цериг 1803 онд Вилхелм фон Хизингер, Йёнс Якоб Берцелиус хоёр ба Мартин Хайнрих Клапроттой хоорондоо хамааралгүйгээр зэрэг нээсэн байна. Энэхүү химийн элементийг одой гариг болох Церерагийн нэрээр нэрлэжээ. Шведийн химич Карл Густав Мосандер 1825 онд цериг түүний хлоридоос натригаар ангижруулан хамгийн анх дангаар ялган авсан байна.

## Тархац 
## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:6-р үеийн элемент
Музаффарид

**Музаффаридын угсааны улс** нь (Персээр: مظفریان‎)  1335 онд Ил Хаант Улс задарсны дараа бие дааж тусгаар тогтносон Араб гаралтай Мубариз ал-Дин Мухаммадын байгуулсан улс юм. Уг улс нь хүчирхэг байх үедээ одоогийн Азербайжан, Төв Иран, Иракийн зүүн хагас, Өмнөд Ираны бүс нутгийг эзлэн оршиж байсан феодалын улс байжээ. 

## Улс байгуулагдсан нь
Монголын байлдан дагуулагчид Хорасан нутгийг эзэлэх үед Мубариз ал-Дин Мухаммад эцэг Шараф ал-Дин Музаффар нь Монгол хаад, ноёдод хүчин зүтгэсний хариуд Мейбодын захирагчаар томилон Монголын захиргаанд оруулжээ. Түүний дараа хүү Мубариз ал-дин Мухаммад нь 1314 онд Мейбодын захирагчаар томилогдов. Өлзийт султаныг нас барсны дараа 1319 онд Иездын атабегтэй байлдаж түүний газар нутгийг эзлэн тэр газарт ноёрхолоо тогтоосон. Улмаар Абу Саид хан тэнгэрт хальсний дараа бие даасан Ил хант улсаас тусгаар тогтносоноо зарлав. 1339-1340 оны хооронд Кирман мужийг Монголын захиргаанаас булаан авчээ.  

Үүний дараа 1350-1353 оны хооронд үргэлжлсэн Инжуйдын Абу Ишшактай хийсэн дайнаар Исфахан, Шираз хотоор төвлөрсөн Фарс муж, баруун өмнөд Персийг эзлэн авч, Инжуйдын улсыг мөхөөсөн.  

Энэ мэт хүчирхэгжсэн тул Шираз хотыг нийслэл хотоор зарлаж, эзлэсэн нутаг болон хавь ойрын нутагт захиргаагаа баталгаажуулахыг эрмэлзэж эхэлсэн. 1357 онд Жочийн улсын Жанибек хаан Табриз тэргүүтэй баруун хойд Перс нутгийг эзэлсний дараа Мубариз ал-Дин Мухаммадад захидал илгээж дагаар орохыг тушаасан хэдий ч, тэрээр татгалзасан хариу өгсөн.  

Үүний хариуд Музаффарын цэргийн хүч Табриз хот дахь Ахичук ноёноор удирдуулсан Монгол цэргийг устган, хотыг эзлэн авчээ. Гэтэл удалгүй Багдад хотоор төвлөрсөн Жалайрын султант улсын цэргүүд дайрснаар Музаффарын цэрэгт том цохилт болж, хотыг орхин ухран явсан байдаг.  

1358 онд Мубариз ал-Дин Мухаммад нь өөрийн 2-р хүү Шах Шожад эрх мэдлээ алдаж, шоронд хоригдсон. Энэ үеэс тус улсад эрх мэдлийн төлөөх ах дүүс, үеэл хоорондын самуун үе үе өрнөх болсны дээр баруун зүгт Жалайрын султант улстай хэд хэдэн удаагийн амжилтгүй дайнаар нилээд сульдав. 1387 онд Шах Шожагийн хүү Зайн ал-Абидин үхсний дараа нэгэн зэрэг 3 язгууртан өөрсдийгөө султанаар өргөмжлсөн. 1393 онд Доголон Төмөр цэргийн хүчээр тус улсыг довтлон мөхөөжээ. 

## Музаффаридын султанууд
* Мубариз ал-Дин Мухаммад (1314–1358)
* Шах Шожа (1358-1364)
* Шах Махмуд (1364–1366)
* Шах Шожа (1366-1384)
* Зайн ал-Абидин (1384–1387)
* Шах Яхя (Ширазаар төвлөрсөн, 1387-1391)
* Султан Ахмад (Кирманаар төвлөрсөн, 1387-1391)
* Султан Абу Ишак (Сиражанаар төвлөрсөн, 1387-1391)
* Шах Мансур (1391-1393)

## Холбоотой мэдээлэл
* Ираны түүх
* Ил Хаант Улс
* Жалайрын улс

Ангилал:Ираны түүх
Ангилал:14-р зуун
Ангилал:1314 он
Ангилал:1393 он
Ангилал:Ираны хант улс
Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци

Шри Шри Рави Шанкар Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци(ОУХҮЗА)-ийг 1997 онд үндэслэн байгуулсан бөгөөд хүний үнэт зүйлсийг суурь түвшинд тэлж өргөжүүлэхэд анхаардаг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Хүмүүнлэг тусламжийн байгууллага
Ангилал:Төрийн бус байгууллага
Онолтын ари

Шивээ хиагт дуурийн *Онолтын ари* Ардын уран зохиолч Д.Пүрэвдоржийн цомог зохиолоор Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ардын жүжигчин хөгжмийн зохиолч Д. Лувсаншарав 1971 онд Шивээ хиагт 3 дахь дууриа бичжээ. Шивээ Хиагт дуурьт ардын хувьсгал ялж Хиагт хотыг гамин цэргээс чөлөөлсөн түүхэн үйл явдлыг харуулсан юм. Дуурийн гол дүр болох Онолтын ари нь өвгөний сэтгэлийн дотоод ертөнцийг нээн харуулахад  зориулагдсан бөгөөд уг дуурийн хөгжмийн *нандин шигтгээ болно. Шаналан зовсон Онолт өвгөний сэтгэлийн их зовиурыг эндээс бид сонсож болно.

Ангилал:Монголын хөгжим
Чандрасекхара Венката Раман

**Сэр Чандрасекхара Венката Раман** (, (1888 оны 11 сарын 7 – 1970 оны 11 сарын 21) нь сарнисан гэрлийн спектрийг бүртгэн молекул бүтцийг судлах боломжтой раман спектрийг зохион бүтээж 1930 онд Нобелийн шагналын эзэн болсон, Энэтхэгийн физикч юм.

Ангилал:20-р зууны физикч
Ангилал:Энэтхэгийн физикч
Ангилал:Бангалорын их сургуулийн багш
Ангилал:Колкатагийн их сургуулийн багш
Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:Рыцарь бакалавр
Ангилал:Папын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Бхарат Ратна шагналтан
Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Унгарын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн сурвалжлагч гишүүн
Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Калькутта их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Энэтхэгчүүд
Ангилал:1888 онд төрсөн
Ангилал:1970 онд өнгөрсөн
Их долоо

**Их Долоо** (англи. *Group of Seven* — *«Долоогийн бүлэг»*, **G7**) буюу **Долоогийн Бүлэг** гэж Америкийн Нэгдсэн Улс, Герман, Их Британи, Итали, Канад, Франц, Япон гэсэн дэлхийд эдийн засгийн хувьд тэргүүлдэг 7 улсаас бүрддэг албан бус байгууллага буюу клуб юм. «Их долоо» бол олон улсын байгууллага биш юм, учир нь олон улсын гэрээгээр байгуулагдаагүй өөрийн гэсэн дүрэм, байгууллагын төв, нарийн бичгийн газр байхгүй юм. «Долоо»-гийн шийдвэр заавал биелүүлэх ёстой бус. Гол төлөв аливаа асуудлаар талууд өөрийн байр сууриа илэрхийлэх, саналаа нэгтгэх зэргээр хязгаарлагддаг байна. 

Эдгээр улсууд нь 2021 оны байдлаар дэлхийн эдийн засгийн 62 орчим хувийг бүрдүүлдэг байна. Жил бүр эдгээр улсуудын төрийн тэргүүн, дээд албан тушаалтнууд уулзаж, дэлхийн улс төрийн бодлогыг тодорхойлдог гэж хэлж болно.

Их долоогийн 49 дахь дээд хэмжээний уулзалт Японы Хирошима хотод 2023 оны 5-р сарын 19-21-ний өдрүүдэд болсон.

Их долоогийн 50 дахь дээд хэмжээний уулзалт Италийн Апулиа муийн Фазано хотод 2024 оны 6-р сарын 13-15-нд болсон байна.

Их долоогийн 51 дахь дээд хэмжээний уулзалт Канадын Кананаскис хотод 2025 оны 5-р сарын 15-17-нд болжээ. 

## Цахим холбоос 
* G7 Information Centre University of Toronto

## Эшлэл 
Ангилал:Их найм
Ангилал:Улс хоорондын комисс
Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага
Ангилал:Даяарчлал
Ангилал:Товчилсон үг
Рамзан Кадыров

**Рамзан Кадыров** (орос. *Рамзан Ахмадович Кадыров,* чеч. *Къадар Ахьмат-кlант Рамзан*, 1976 оны 10 сарын 5 төрсөн) Оросын улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. Оросын бүрэлдэхүүнд багтдаг Бүгд Найрамдах Чечень Улсын ерөнхийлөгч юм. Тэрээр боксын спортын мастер цолтой, эцэг Ахмад Кадыровоос хойш Чечень улсын ерөнхийлөгч болсон. 

1994-1996 онд Чеченийн нэгдүгээр дайны үеэр Рамзан Кадыров Оросын холбооны цэргүүдийн эсрэг байлдааны ажиллагаанд оролцож байсан. 1999-2009 онд Чеченийн хоёрдугаар дайны үеэр эцэг Ахмад Кадыровыг дагаад Оросын холбооны засгийн газрын талд орсон. Эцэг Ахмад Кадыровыг Чеченийн ерөнхийлөгч болоход (2000-2004) Рамзан түүний аюулгүй байдлын хамгаалалтын албаны даргаар ажиллаж байв. 2005-2007 онд Рамзан Кадыров Чеченийн засгийн газрын дарга, 2007 оноос хойш Бүгд найрамдах улсын тэргүүнээр ажиллаж байна.

Р.Кадыровын ололт амжилт нь Бүгд найрамдах улсад энх тайван тогтоох, дайны үеэр сүйрсэн Грозный хотыг сэргээн босгосон явдал гэдэг юм. Үүний зэрэгцээ түүнийг Чеченьд дарангуйлагч дэглэм тогтоосон, хүний ​​эрхийг асар их зөрчсөн, авлигын хэрэгт буруутгаж байгаа юм.

Орос-Украины дайнтай холбогдуулан Р.Кадыровыг Европын холбоо, АНУ, Их Британи, Япон болон бусад хэд хэдэн орны хоригийн жагсаалтад оруулсан.

Рамзан Кадыровын үнэнч байдлын хариуд Чеченьд их хэмжээний санхүүгийн эх үүсвэр илгээдэг ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путинтэй ойр дотно харилцаатай.

## Тэмдэглэл
## Эх сурвалж
Ангилал:ОХУ-ын Улсын баатар

Ангилал:1976 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Чеченийн дайны хүн
Ангилал:Морь сургагч ба үржүүлэгч
Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн тэргүүн
Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Чеченийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн
Беларусьчууд

**Беларусь үндэстэн** - зүүн славяны ард түмний нэг хэсэг бөгөөд өнөөдрийн Беларусь улсын нутагт амьдарч байгаа славянчууд юм.

Ангилал:Европ дахь угсаатан
Ангилал:Слав төрлийн хэлт угсаатан
Ангилал:Беларусь дахь угсаатан
Бизнесмен

**Бизнесмен**-ажил хэрэгч хүний нэрлэдэг нийтдэг нэршил. Энэ үе нь 1990 оноос эхлэн Монгол хэлэнд орж, нутагшсан англи гаралтай үг юм.


Ангилал:Татварын эрх зүй
Ангилал:Эдийн засгийн хүний нэршил
Аэрофлот

**Аэрофлот** (оросоор *Аэрофлот – Российские авиалинии*; орч. *Аэрофлот – Оросын агаарын тээврийн шугам*) Зөвлөлт Холбоот Улсын үед үүсгэн байгуулагдсан ОХУ-ын хамгийн том авиа компани юм. Компанийн төв нь байр Москвад байх ба дамжин өнгөрөх нь Шереметьевогийн нисэх буудал юм. Аэрофлот нь агаарын тээврийн SkyTeam эвслийн гишүүнээс гадна олон арван жил дэлхийн хамгийн том авиа компани байв. Тус компани нь төрийн мэдэлд учраас ихэнх хувь нь Оросын төрд харьяалагддаг.

]]

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 

Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж
Ангилал:Оросын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж
Ангилал:Оросын авиа компани
Ангилал:Оросын агаарын тээврийн хөдөлгөөн
Ангилал:SkyTeam
Ангилал:Москвагийн аж ахуйн нэгж
Ангилал:1932 онд байгуулагдсан
Өт

**Өт** () — Линнейн анхлан ялгасан, амьтны нэг бүлэг. Өнөөдрийн ойлголтоор хоцрогдсон ангилал гэж үздэг.

Ангилал:Хоцрогдсон таксон
Дөргөний усан цахилгаан станц

**Дөргөний усан цахилгаан станц** (**УЦС**) Монгол Улсын Их нууруудын хотгорыг холбосон байгалийн ховор тогтоц бүхий Ховд аймгийн Дөргөн сумын нутаг дахь Хар ус- Далай нуурыг холбосон Чоно харайх гол дээр байгуулагдсан бөгөөд  байгалийн бэлэн усан сантайгаараа ердийн УЦС-аас өвөрмөц онцлог давуу талтай юм. Чонохарайх голын усны нөөцийг ашиглан усан цахилгаан станц барих техник эдийн засгийн үндэслэл, зураг төслийг ОХУ-ын “Гидропроект” эрдэм шинжилгээ зураг төслийн хүрээлэнгээр анх хийлгэсэн байна. Тус цахилгаан станц нь Ховд аймгийн төвөөс 114 км, Улаанбаатар хотоос 1450 км алслагдсан байдаг юм.  

## Техникийн үндсэн үзүүлэлтүүд 
: Суурилагдсан хүчин чадал — 12 МВт
: Жилд үйлдвэрлэх цахилгаан — 38 сая кВт
: Усан сангийн ашигтай эзэлхүүн — 170 сая м3
: Тооцоот түрэлтийн өндөр — 13,5 м
: Агрегатын тоо — 3 ш
: Ажлын дугуйны диаметр — 2,5 м

Дөргөний УЦС нь станцын үндсэн барилга, ус хаях ба дөхүүлэх суваг, шороон далан, менежментийн барилга зэрэг үндсэн хэсгээс бүрдэх бөгөөд 4.2 МВт-ын турбин 3 ширхэг  турбин ажиллана.  Мянгадын хувиарлах цахилгаан дамжуулах сүлжээгээр дамжуулан Ховд, Увс, Баян-Өлгий аймгийн буюу Баруун бүсийн эрчим хүчний системийн томоохон эх үүсгүүр болох бөгөөд тэдгээрийн ойролцоо орших олон арван сумын эрчим хүчний асуудлыг шийдвэрлэх чухал ач холбогдолтой

## Станцын ерөнхий байдал 
Дөргөний УЦС-ын суурилагдсан хүчин чадал нь 12 МВт бөгөөд жилдээ 38 сая. кВт.цаг үйлдвэрлэнэ. Сүүлийн жилүүдэд ОХУ-аас импортоор жил бүр авдаг 40 гаруй сая.кВт.цаг цахилгааныг авч байгааг дотоодоосоо ханган Баруун бүсийн эрчим хүчний системийг өөрийн найдвартай эх үүсгэвэртэй болгож, эрчим хүчний хангамжийн аюулгүй байдал, найдвартай ажилагааг хангах чухал ач холбогдолтой юм. 

Дөргөний УЦС-нь 110 кВ-ын цахилгаан дамжуулах шугамаар Баруун бүсийн эрчим хүчний системтэй Мянгадын дэд станцад холбогдож Увс, Ховд, Баян-Өлгий аймгийн төв болон ойролцоо орших сумдын төвийг эрчим хүчээр найдвартай хангах юм. Станцын барилга угсралтын болон тоног төхөөрөмж суурилуулах ажлыг 2008 оны 10 дугаар сард дуусч, ашиглалтанд оруулаад байна.

2023 оны байдлаар 587 сая кВтц цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэжээ. Үүнээс 526 сая кВтц цахилгаан эрчим хүчийг “Баруун бүсийн эрчим хүчний систем”-д нийлүүлсэн байна.

Ангилал:Монголын усан цахилгаан станц
Ангилал:Монголын усны байгууламж
Ангилал:Дөргөн сум
Ангилал:Ховд аймаг
Ангилал:Монголын боомт (далан)
Жамъянгийн Мөнхбат

**Жамъянгийн Мөнхбат** (1979 оны 2 сарын 12-нд Архангайд төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрч, яруу найрагч. 2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд Монгол Ардын Намаас нэр дэвшин өрсөлдөж, УИХ-ын гишүүн болсон. 2016-2017 онд Монгол Улсын сайд, засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын даргын албыг хашсан. 2005 оны Болор цом яруу найргийн наадмын тэргүүн байрын шагналт.

## Боловсрол
Мөнхбат 1997 онд Архангай аймгийн 10 жилийн “Авьяас хөгжүүлэх тусгай сургалттай” цогцолбор сургууль, 2002 онд Монгол улсын их сургуулийг улс төр, судлаач мэргэжлээр төгссөн.

## Ажилласан байдал
*2002-2003 онд Улсын Их Хурлын даргын Ажлын албанд зохион байгуулагч
*2003-2004 онд Улсын Их Хурлын даргын шадар туслах
*2005 онд Ерөнхийлөгчийн Тамгын газарт референт
*2005-2007 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дэргэдэх МАСЗХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
*2008-2012 онд Монголын залуу үеийн хөгжлийн ассоциацийн ерөнхийлөгч
*2011-2013 онд МАН-ын төв хэвлэл “Монголын үнэн” сонины ерөнхий эрхлэгч
*2012 онд Монгол Ардын Намын дэргэдэх НАМЗХ-ны дэд ерөнхийлөгч
*2012-2013 онд Монгол Ардын Намын нарийн бичгийн дарга
*2013-2016 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
*2013 оноос Монгол Ардын Намын  Удирдах зөвлөлийн гишүүн
*2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2016-2017 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга

## Уран бүтээл
### Ном
*"Зүрхээ чагна (2005)

### Кино
*Долоон бурхан харвадаггүй

### Дуу
*Хундагаа өргөе, Чингис хаан хамтлаг

Ангилал:1979 онд төрсөн
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга
Хар бударгана

** Хар бударгана ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Хэрс, бэд шарилж гэх мэтчилэнгээр нэрлэнэ. 10-20 см өндөр ургадаг хавтгайдуу хар саарал өнгийн богино иштэй хагас сөөгөнцөр ургамал. Хөх ногоон өнгөтэй шүүслэг, нүцгэн бортго хэлбэрийн навчнууд нэг наст мөчрүүдээсээ гарсан байна. Нэг наст найлзуур навчис нь өвөл гүвэгдэж унадаг.

## Тархалт 
Марц хужиртай шавранцар хөрс бүхий нам газар, заримдаа цэврээр шахуу ургана.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Хаим Олиэль

**Хаим Олиэль** буюу **Улиэль** (1956 оны 12 сарын 22 төрсөн, ) нь Израил улсын хөгжимчин, фольк-рок-хамтлаг Сфатаимгийн гитарчин, дуучин юм.

Ангилал:Израилын дуучин
Ангилал:Израилчууд
Ангилал:1956 онд төрсөн
.gr

**.gr** - Цахим сүлжээнд Грек улсыг илтгэх, латин үсгийн домэйн нэр.

Ангилал:Улс орны домэйн нэрс
Ариун хавар

С.Дягилевийн захиалгаар бичигдсэн И.Стравинскийн гурав дахь балет болох "**Ариун хавар**" (; ) бүтээлд эртний орос тариачдын хаврын улирлыг угтах ёс заншлын тухай өгүүлдэг.

"Ариун хавар" бүжгэн жүжиг нь хөгжмийн түүхэнд эргэлт хийхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн зохиол юм. И.Стравинский урьд өмнө байгаагүй найрал хөгжмийн том бүрэлдэхүүнд бичиж, хурц тод, хэмнэлийг нарийн төвөгтэй байдал, харсгаа дурсгалыг байнга хэрэглэснээр нэг талаас хатуу зэрлэгдүү, нөгөө талаас сэтгэл татахуйц сонирхолтой бүтээл болгосон юм.

Ангилал:Вацлав Нижинскийн бүжгэн жүжиг
Ангилал:Игорь Стравинскийн бүжгэн жүжиг
Ангилал:1913 оны хөгжим
Монголын Байгалийн Түүхийн Музей

thumb|Музейд байх тарбозаврын араг яс

**Монголын Байгалийн Түүхийн Музей** нь Улаанбаатар хотын төвд байрлах музей юм. 1924 онд "Үндэсний Музей" хэмээх нэртэйгээр анх байгуулагдаж, 1930 онд одоогийн байршилдаа нүүж ирсэн тус музей 1940-41 онд "Орон нутаг судлах музей", 1956-91 онд "Улсын төв музей" хэмээх нэртэй байсан. 1953 онд баригдсан тус музейн барилгын ашиглалтын хугацаа 2013 онд дуусаж, ашиглахад аюултай болсон тул тодорхойгүй хугацаагаар үйл ажиллагааагаа зогсоогоод байгаа бөгөөд барилгын буурин дээр музейн шинэ барилга барихаар төлөвлөж байна. Монгол орны газарзүй, геологи ашигт малтмал, ургамал-амьтны аймаг, палеонтологийн олдвор, хүн судлалтай холбоотой 6000 орчим үзмэртэй.

## Мөн үзэх
* Монголын музейн жагсаалт

## Гадаад холбоос
* 

Байгалийн түүхийн музей
Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж
Ангилал:Байгалийн түүхийн музей
Ангилал:1924 онд байгуулагдсан
Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг
Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)

:*1924-2010  он хүртэл Монгол Ардын Хувьсгалт Нам нэртэй байсан намын тухай Монгол Ардын Нам өгүүллээс үзнэ үү.*

**Монгол Ардын Хувьсгалт Нам** нь 2010 онд байгуулагдаж, 2021 онд татан буугдсан, Монгол Улсын улс төрийн нам байв. Монгол Ардын Нам 2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам хэмээх нэрээ өөрчлөхөд, түүнийг нь эсэргүүцсэн хүмүүсийг нэгтгэж, Монгол Улсын 3 дахь ерөнхийлөгч асан Намбарын Энхбаяр тус намыг байгуулжээ. 2011 онд Улсын Дээд Шүүхэд бүртгэгдсэн. Улмаар 2021 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө Монгол Ардын Намтай нэгдэх тохиролцоонд хүрснээр, Улсын Дээд Шүүх 2021 оны 5 сарын 28-нд тус намыг татан буулгах шийдвэр гаргасан.

## Сонгуулийн тухай
### Ерөнхийлөгчийн сонгууль
### Улсын Их Хурлын сонгууль
### 2012 оны УИХ-ын сонгууль
Байгуулагдсаныхаа дараах анхны сонгуульд тус нам Монгол Үндэсний Ардчилсан Намтай "Шударга ёс" эвслийг байгуулж оролцсон бөгөөд 11 суудал аван, улс төрийн гуравдагч хүчин болж, хамгийн олон суудал авсан Ардчилсан Нам, мөн Иргэний Зориг-Ногоон Намтай хамтран эвслийн засгийн газрыг бүрдүүлэн ажиллаж байв. Тус сонгуульд Шударга ёс эвсэл мажоритар тойргоос 3, пропорционал тойргоос 8 суудал авсан бөгөөд үүнээс Зангадын Баянсэлэнгэ, Дэндэвийн Тэрбишдагва, Чүлтэмийн Улаан, Октябрийн Баасанхүү, Цэрэндашийн Оюунбаатар нар МАХН-ын нэрээр намын жагсаалтад багтаж, УИХ-ын гишүүн болсон.

### 2013 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль
МАХН 2013 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Нацагийн Удвалын нэрийг дэвшүүлсэн. Ийнхүү тэрээр Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж өрсөлдсөн анхны эмэгтэй хүн болж, 80563 санал буюу нийт сонгогчдын 6,5%-н дэмжлэгийг хүлээж байв.

### 2016 оны УИХ-ын сонгууль
Энэ удаагийн сонгуульд, Орхон аймагт нэр дэвшиж өрсөлдсөн Октябрийн Баасанхүү ганцаараа намдаа суудал авчирсан.

### 2017 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль
Тус нам 2017 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Сайнхүүгийн Ганбаатарын нэрийг дэвшүүлсэн бөгөөд тэрээр ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнөхөн тус намд элсэж, намын дэд даргаар сонгогдоод байсан юм. Ганбаатар 409899 сонгогчийн санал (30,19%) авснаар МАН-аас нэр дэвшигч Миеэгомбын Энхболдоос 1849-хөн хүний саналын дутуугаар хасагдсан.

### 2020 оны УИХ-ын сонгууль
МАХН 2020 оны УИХ-ын сонгуульд Иргэний Зориг Ногоон Нам болон Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Намтай хамран "Та бидний эвсэл" хэмээх нэрээр орлцсон бөгөөд Орхон аймгийн 20-р тойрог өрсөлдсөн Сайнхүүгийн Ганбаатар ганц суудал авсан. 

## Эх сурвалжууд

Ангилал:Монголын нам
Ангилал:Социал демократ нам
Ангилал:2010 онд байгуулагдсан
Ангилал:2021 онд татан буугдсан
Ранди Миллер

**Ранди Миллер** (, 1983 оны 11 сарын 3-нд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсыг төлөөлөн 2008 оны зуны олимпод оролцож, чөлөөт бөхийн эмэгтэйчүүдийн 63 кг-ын жинд хүрэл медаль хүртсэн тамирчин юм. Өдгөө тэрээр холимог тулааны урлагийн тамирчин.

## Эшлэл
## Гадны холбоос
* 

Ангилал:АНУ-ын бөх
Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1983 онд төрсөн
Санте Гайардони

**Санте Гайардони** (, 1939 оны 6 сарын 29-нд төрсөн) нь Италийн дугуйчин юм. Тэрээр 1960 онд Ром хотноо зохион байгуулагдсан зуны олимпоос 1000 метрийн цуваа гараатай уралдаан болон 1000 метрийн спринтийн төрөлд алтан медаль хүртсэн.

## Эшлэл
## Гадны холбоос
* Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:Италийн дугуйчин
Ангилал:Италийн олимпын аварга
Тайнин харуул

**Тайнин харуул** (хятадаар:泰宁卫) бол Мин улсын үед байгуулагдсан Урианхайн гурван харуулын нэг юм. 
     
Уг харуулын захиргааг 1389 онд Мин улсад бууж өгсөн Жалайрын Нагачу чинсангийн Тоорын голын сав газар дахь харьяат ард иргэд Урианхай аймгийн хүмүүсээр бүрдүүлсэн. Юань Улсын үед **Данин хот**ын хэлтэс болон Тэмүгэ отчигины удмын харьяат газар байсан. 
     
Шюаньдө, Жөнтунгийн үед Монгол аймгуудын дайралтад их өртсөнөөс өмнө зүг шилжиж, одоогийн Ляонин мужийн Жиньжоу, И сянь, Бэйжэнь зэрэг сянь, Лууха голын баруун талаар нүүдэллэн ирсэн. 16-р зууны дунд үеэс Өвөр Халхын Хурхачи Хасар ноёны харьяанд орж, Тайнин харуул оршин тогтнохоо больжээ.          

## Холбоотой мэдээлэл 
* Урианхайн гурван харуул
* Доян харуул
* Фуюй харуул
Ангилал:Мин улс
Ангилал:Монголын түүх
Фуюй харуул

**Фуюй харуул** (хятадаар:福余卫) нь Мин улсын үед байгуулагдсан Урианхайн гурван харуулын нэг юм. 

1389 онд Нагачу ноёны харьяат асан Урианхай аймгийн хүмүүсээр байгуулсан цэргийн харуул юм. Энэ харуулын нэр нь эртний Зүрчидийн Фуюй улсын нэртэй холбоотой юм. Анх байгуулах үедээ Кайюаний гадна, Ляо голын зүүн баруун эрэг хавиар нутагтай байсан бол 1440-өөд оноос Монгол аймгууд, Зүрчидийн дайралтаас болж, өмнө зүг буюу одоогийн Ляонин мужийн Ляоян, Шэньян, Тиелин, Кайюань зэрэг нутагт нүүж иржээ. Монгол улс, Мин улсын аль хүчтэй талд нь орж урвах байдалтай явсаар Түмэн засагт хааны үед Хорчин аймгийн харьяанд орсон юм.

## Холбоотой мэдээлэл
* Урианхайн гурван харуул
* Доян харуул
* Тайнин харуул

Ангилал:Мин улс
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж
Бор бударгана

** Бор бударгана ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Уртаашаа цуурч их мушгирсан 20-25 см өндөр иштэй хагас сөөг буюу хагас сөөгөнцөр ургамал юм. Цагаан саарал холтостой ишнээс нь цэгээн бор хайрсаар хучигдсан мөчрүүд гарна. Гурван талтай богино шөвөг хэлбэрийн навчтай. Бор бударгана тархалтынхаа хойт хэсгээр нам ургаж, урагшлах тутам өндөр болно. 6-р сарын эцсээр цэцэглэж 8, 9 сард үрлэнэ. Өвөл хаврын улиралд иш навчны алдагдалгүйгээр хагдран сайн хадгалагдах бөгөөд мөчир нь өвөлд нилээд зөөлөрнө.

## Тархалт 
Говийн нам хоолойгоор хужирлаг, шавранцар, шавар хөрсөнд элбэг ургана.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Навчгүй баглуур

** Навчгүй баглуур ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
30-50 см өндөр ургадаг навчгүй, нүцгэн, олон тооны мөчир бүхий хагас сөөг ургамал. Навч нь хайрс болон өөрчлөгдсөн байна. Цэцгийн шадар эрхтэнгийн шар өнгийн нимгэн цүлхэн хальс жимсэндээ үлдэнэ.

## Тархалт 
Марцлаг шавранцар болон элс хайргатай бэл, тойрмын зах, толгодын хоорондын хөндийн бор шороон тунамал хөрстэй газраар армаг тармаг ургадаг. Хааяа дэрс, шарилж мэтийн ургамалтай холилдож ургасан байна.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Толгодын бударгана

** Толгодын бударгана ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Өргөст хамхагтай төстэй болохоор хамхаг буюу хамхуул гэж нэрлэх явдал олонтаа тохиолдоно. 10-100 см өндөр ургадаг нэг наст саглагар ургамал юм. Богино үсэнцэр бүхий өргөсгүй зөөлөн, цуварч суусан навчтай. Боловсорсон жимс нь дэвүүр далавч хэлбэртэй арьсархаг сөртөнтэй байна. Толгодын бударгана бороо хур орохтой шууд холбоотой ургаж гарах бөгөөд өнтэй зун түргэн, их газрыг эзлэн ургана. Гантай үед хөгжил нь удааширч намхан ургана. Хатахдаа үндэсний угаар мултран салж салхинд туугдаж гуу жалга, харгана бутанд очиж хуримтлагдан тогтоно.

## Тархалт 
Элс, сул элстэй хээр, элс чулуу бүхий эрэг, сайр, нутаг бууц болон тариалангийн талбайд хогийн хэлбэрээр ч элбэг тохиолдоно. Атаржаад удаагүй байгаа талбайд маш их ургадаг.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль

**2017 оны Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль** 6-р сарын 26-нд зохион байгуулагдсан. 2009, 2013 онд 2 удаа сонгогдоод байсан тухайн үеийн ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж Үндсэн хуульд заасны дагуу тус сонгуульд нэр дэвших эрхгүй байв. Тус сонгуульд эрх баригч Монгол Ардын Намаас тус намын дарга Миеэгомбын Энхболд, Ардчилсан Намаас Халтмаагийн Баттулга, Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас намын дэд дарга Сайнхүүгийн Ганбаатар нар нэр дэвшиж өрсөлдсөн бөгөөд нэр дэвшигчдийн хэн нь ч дийлэнх олонхын санал аваагүй тул Монгол Улсын түүхэнд анх удаа ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шатны санал хураалтыг мөн оны 7-р сарын 7-нд зохион байгуулж, түүний үр дүнд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Халтмаагийн Баттулга 7-р сарын 9-нд тангараг өргөжээ.

## Сонгуулийн дүн
Саналын хоосон хуудас хүчинтэйд тооцогддог тул Баттулга 50%-ийн босгыг дөнгөж 7,333 саналаар давжээ (50.61%).

### Аймаг дүүргээр
;Нэгдүгээр шат

;Хоёрдугаар шат

## Эшлэл
#
Монгол Улс
Мастер Маргарита хоёр

200px|thumb|Анхны хэвлэл
***Мастер Маргарита хоёр*** () нь Оросын зохиолч Михаил Булгаковын бичсэн роман юм. Сталины дэглэмийн үед, 1928 оны 12-р сард эхлүүлээд зохиолч 1940 оны 3-р сард нас барах хүртлээ бичсэн байна. Тус роман нь 1966-67 онд хасаж товчилсон байдлаар "Москва" сэтгүүлд цувралаар хэвлэгдсэн. Улмаар 1967 онд Парис хотод  «YMCA-Press» хэвлэлийн газар анх удаа ном болон хэвлэгджээ. Гэхдээ шүүлтүүрт өртөж хасагдсан хэсгүүдийг багтаасан гар бичмэл хувилбар нь уншигчдын гараас гарт дамжин тархаж байсан бөгөөд тэдгээр хэсгийг нь багтаасан бүтэн хувилбараараа 1969 онд Франкфурт хотноо анх хэвлэгдсэн юм. Үүнээс хойш англи, франц, итали, болгар, серби, гүрж, түрк, герман, испани, эстони зэрэг 40 гаруй хэл рүү орчуулагдсан бөгөөд монгол хэлээр мөн орчуулж хэвлэгдсэн байна.

ЗХУ-д 173 онд 30 мянган ширхэгээр «Художественная литература» хэвлэлийн газар хэвлэгдсэн байна. Романд, шашингүй үзэлт Зөвлөлт Холбоот Улсад чөтгөр зочилж буй талаар гардаг. Тус роман нь 20-р зууны шилдэг романуудын нэгд тооцогддог билээ.

## Агуулга 
Жил бүрийн хаврын тэргэл сарнаар зохиодог бүжигт цэнгүүнээ зохиохоор чөтгөр Москвад иржээ.  Воланд — хүчтэй нууцлаг зочин Фаготом-Коровьев, Азазелло, Бегемот муур болон Гелла үйлчлэг нарын дагалдагчдын хамтаар хотыг ёстой л нэг орвонгоор нь эргүүлэх шиг болно. МАССОЛИТ хэмээх Москвагийн утга зохиолын холбоодын нэгийн дарга Михаил Александрович Берлиозын толгойг тасрахыг зөгнөн хэлж, Варьете театрын захирлын гэрт хүчээр буудаллаж, мөнгөөр бороо оруулж, өөрсдийг нь хуурамч гэж дуудсан нэгний толгойг нь таслаад буцаан залгаж, гадагш гармагц алга болчихдог гоёмсог чамин хувцас тарааж, цагдаа нартай буудалцах зэргээр эсэн бусын хэрэг өдүүлнэ.

Ажил руугаа барьж явцгаадаг хоосон чемодан, хоёрдугаар зэргийн шинэхэн байдал, худал хэлсээр байгаад нүд нь солийчихсон Лапшенникова, гахай болон хувирах Николай Иванович гэх мэт цаг үеэ шүүмжлэн элэглэсэн хошигнолоор эл зохиол дүүрэн.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Орос хэлээрх утга зохиол
Ангилал:ЗХУ-ын утга зохиол
Ангилал:Роман
Ангилал:Михаил Булгаковын бүтээл
Борис Смирнов

**Борис Смирнов** (орос. *Борис Фёдорович Смирнов,* 1912 оны 4-р сарын 4-нд Петербург хотноо төрсөн– 1971.05.03.Москвад нас барсан) – ЗХУ-ын ардын урлаг судлаач, хөгжмийн зохиолч.

1939 онд Ленинградын (хуучнаар) Н.А.Римский-Корсаковын нэрэмжит хөгжмийн дээд сургуулийг хөгжмийн зохиолч мэргэжлээр М.Ф.Гнесины ангид төгсжээ. 

1940-1946 онуудад Монголын Хөгжимт драматик театрт хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн сургагч багшаар ажиллаж байв. 1946-1953 онд Москвагийн хөгжмийн дээд сургуулийн дэргэдэх ардын хөгжмийн тэнхимд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1952-1955 онд баримтат киноны төвд хөгжмийн ахлах редактороор ажиллаж байжээ. Тэрээр орос ардын олон тооны дуунуудыг цуглуулан бичиж, хэвлүүлж байжээ.

## Уран бүтээл 
* “Гайхамшигт лимбэ”(1940) 
* “Учиртай гурван толгой” дуурь (Б.Дамдинсүрэнтэй хамт, 1942)
* хөгжимт драмын жүжиг “Шарай голын гурван хаан” (1943) 
* “Амарсанаа”(1944)
* “Цогт тайж” киноны хөгжим (Л.Мөрдорж, Б.Дамдинсүрэн нартай, 1945) 
болон оросын кино, жүжгийн хөгжим бичсэн ажээ. 

## Утга зохиол 
* “Музыкальная культура Монголии”М., 1963 
* “О мелосе монгольской народной песни” (Музыка народов Азии и Африки. М., 1969)
* Монгольская народная музыка. М., 1971 
* “Музыка народной Монголии” М., 1975.

Ангилал:ЗХУ-ын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Ардын урлаг судлаач
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1912 онд төрсөн
Ангилал:1971 онд өнгөрсөн
Гэлэнхүүгийн Поврон

**Гэлэнхүүгийн Поврон** (1894 - ?) нь Монголын дуучин юм. Тэрээр хуучин Сайн ноён хан аймгийн Нар Банчин гэгээний шавь, одоогийн Завхан аймгийн Шилүүстэй сумын нутаг Цагаан тохой гэдэг газар 1894 онд малчин ард Гэлэнхүүгийн ууган хүү болон төржээ. 
Бага наснаасаа дуу сурахыг эрхэмлэн үзэж, нутгийн сайн сайн дуучдаар дуу заалгаж ардын дуу олныг мэддэг болж, тэр үеийн дөрвөн аймаг чуулахад түүнд уригдан дуулж байжээ. Нутгийн хуучцуул Поврон холын дуутай хүн байсан, дэргэд нь чагнахад зөөлөн хонгор дуу сонсогдож байдаг, холоос сонсох тусам улам тодорч байдагсан хэмээжээ. 
Поврон Өлийн булангаас Хар үзүүр хүрч явсан тэмээг тоорлоход тэмээ тэр дороо ханаран эргэж байсан гэж ярилцана. Тэр газрын багцаа нь хагас өртөө шахам газар шүү дээ. Ер нь нэг хоёр саахалтаас дуулж байх нь яг л дэргэд дуулж байх шиг сонсогдож байдагсан. Харин олон дуу мэддэг хүн байсан юм гэж нутгийнхан нь дурсан ярина. 
Тэрээр “Их хуур магнай”, “Өндөр сайхан бор”, “Дуртмал сайхан”, “Гайхамшигт”, “Хангайн буурал морь”, “Хошуу цагаан нутаг” зэрэг олон дууг бүрэн түрлэгээр нь дуулдаг байсны дээр хувьсгалын эхэн үед Улаанбаатар хотноо уригдан ирж, УГЖ Дорждагва, алдарт дуучин Пунцаг, Дамчаа, Гончиг нарт “Дуртмал сайхан хүрэнгийн жороо” гэдэг дуу зааж өгсөн нь одоо хүртэл манай уртын дуучид өвлөн дуулсаар байна. Поврон дуучийн шавь Пунцаг, Гончиг, Дамчаа нар “Поврон багш нарийн шуранхайндаа лимбэ шиг, дунд өнгөндөө хонгор дуутай, бүдүүн өнгөндөө их өтгөн дуулдаг байсан, одоо бодоход хоолойн чинээ нь маш өргөн бөгөөд гойд өвөрмөц дуучин хүн байсан” гэж дурсан ярьж байна.

Ангилал:1894 онд төрсөн
Ангилал:20-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монголчууд