Томаш Бата

**То́маш Ба́та** (чех. *Tomáš Baťa*; 1876 оны 4-р сарын 3-нд Австри-Унгарын Злин хотод төрсөн—1932 оны 7-р сарын 12-нд  Чехословак улсын Отроковице хотод нас барсан) — Гутал үйлдвэрлэлийн "*Baťa*" фирмийг үндэслэгч бөгөөд тухайн үеийн томоохон ажил хэрэгч хүн байсан. Тэрээр бүтээгдэхүүнийхээ үйлдвэрлэл, борлуулалтад шинэ үзэл баримтлалыг нэвтрүүлсэн нь ирээдүйн ихэнх эдийн засагчдад нөлөөлсөн. Түүний арга, технологи нь тухайн үед аж ахуйн нэгжид хувьсгал болж байсан бөгөөд топ менежментын жишээ болгон ашигладаг.

## Намтар 
Томаш Бата нь хэдэн зууны турш гутал урлаж ирсэн гэр бүлээс гаралтай. Бата гэдэг гуталчин анх эх сурвалжид 1667 онд дурдагдсан байдаг. Томаш бол гуталчин Антонин Батагийн гурав дахь хүүхэд болж 1876 оны 4-р сарын 3-нд Злин хотод төржээ. Томаш 10 настай байхад эх нь нас барсан бөгөөд эцэг нь 2 жилийн дараа дахин гэрлэж, гэр бүл, бизнесээ өөр хот руу  шилжүүлэхээр шийджээ. Томаш өөр бага сургуульд шилжин сурч, чехийн оронд герман хэл сурч эхэлсэн байна.

Томаш 12 настайгаасаа гар урлал хийж сурахаас гадна түүнийгээ зарж борлуулдаг байжээ. Тэрээр тухайн үеийн гуталчинд хэрэгтэй бүх зүйлийг мэддэг байсан ажээ. 14 настайдаа залуу Томаш эцгийнхээ хүслээс гадуур гэрээсээ явж гутлын машин үйлдвэрлэдэг "Fäber" компанид ажиллаж байв. Тэнд тэрээр гуталчдын ажлыг хөнгөвчлөх, хурдасгах сонирхолтой болжээ. Гэвч ажил олгогчид нь өрсөлдөөнөөс эмээсэн тул удалгүй түүнийг ажлаас нь халжээ. Томаш эцгийнхээ урланд буцаж ирсэн боловч үл ойлголцлоос болж Вена руу эгч Аннатайгаа уулзахаар очжээ. Эгч нь түүнд санхүүгийн тусламж үзүүлж, залуу Томаш өөрийн цехэд бизнес эрхэлж эхлэв. Тэр зах зээлээ мэдэхгүйн улмаас хүчин чармайлт нь үр дүнд хүрээгүй ажээ. Түүгээр ч барахгүй тэрээр гар урлал эрхлэх зөвшөөрөл аваагүй байсан байна. Тиймээс тэрээр эцгийгээ даган Ухерске Храдиштед буцаж ирээд гутлын худалдагч болжээ.

Үүнээс хойш олон удаа хүндрэлтэй тулгарсан ч бууж өгөлгүй шинэ санаа /давуун гутал/ сэдэж ажлаа орхиогүй урагшилсан байна. 1904 онд АНУ руу явж Хэнри Фордын урсгал үйлдвэрлэл /конвеер/ туршлага, ажлын зохион байгуулалт зэргийг сулдалж 1 жил болоод буцаад шинэ санаа, шинэ хөтөлбөртэй ирсэн байна.

Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед олон мянган цэргийн гутал хийх захиалга авч үйлдвэрлэлээ өрөгжүүлжээ. 

1924 онд Томаш Бата гадаад зах зээлд анхаарлаа хандуулж эхлэв. Тэрээр гадаадад сүлжээ дэлгүүрүүд байгуулжээ. Өрсөлдөөний түвшнээс доогуур үнээр зарж эхэлсэн нь нь түүнд их боломж олгосон. Үйлдвэрлэл нэмэгдэж, 1925 оны эцэс гэхэд Батагийн концернд 5200 хүн ажиллаж байв.

## Ажлын арга барил 
Эхний арван жилийн төлөвлөгөөний дагуу өдөрт 100 мянган хос гутал үйлдвэрлэх төлөвлөгөөтэй байсан ч нэг жилийн дотор энэ төлөвлөгөөг хоёр дахин давуулан биелүүлжээ. Тиймээс тэд хэлтэс бүрийн бүтээмжийн төлөвлөгөөг багтаасан жилийн төлөвлөгөө гаргаж эхлэв. Эдгээр нь цаашлаад долоо хоног тутмын төлөвлөгөөнд хуваагдаж, өдөр тутмын хөтөлбөрүүдэд хуваагдсан. Тиймээс өдөр бүр хүрэх ёстой тодорхой зорилготой болсон байна.

Томашийн дараагийн хувьсгалт шинэчлэл бол өөрийн ашиг, зардлын данстай бие даасан эдийн засгийн нэгжүүдийг бий болгох явдал байв. Эдгээр бие даасан цехүүд нь бүхэл бүтэн цогц аж ахуйн нэгжийн үндсэн нэгжийг бүрдүүлсэн юм. Бүх зүйлийн ард бүхнийг хариуцдаг эзэнтэй болсон. Хэлтэс тус бүр, цех бүр үйлдвэрлэлийн бүх үйл явцад шууд утгаараа оролцдог байсан - тэд өөр хэлтэсээс ирж буй бараа бүтээгдэхүүнийг худалдан авч, дуусгасны дараа дараагийн хэлтэст зардаг байв. Энэ систем нь ижил зарчмаар ажилладаг захиргааны барилга байгууламжийн системээр холбогдсон байв.

Томаш Бата цалин хөлсний үндсэн дөрвөн төрлийг олгож эхэлсэн: 

* тогтмол цалин - техник, эдийн засаг, захиргааны албан тушаалд ажиллагсдын хөдөлмөрийн хөлс  
* хувь хүн тус бүрийн ​​тусгай цалин - тусгай үүрэг хүлээсэн цехийн ажилчдын хөдөлмөрийн хөлс 
* цехийн хамтарсан ажилчдын тохиролцсоны цалин - цехийн ажилчдын цалин.
* урамшуулал- зарим тэргүүлэх ажилчдад олгодог хөлс.

1926-1928 онд гутлын экспорт нэмэгдэж, Чехословакийн нийт экспортын талаас илүү хувийг Бата компани эзэлж байв. Тус компани нь Хенри Фордын автомашины үйлдвэрүүдэд ашигладаг угсрах урсах шугамын үйлдвэрлэлийн системд шилжсэн. Бүтээмж 75%-иар, ажиллагсдын тоо 35%-иар өссөн байна. Цэвэр ашиг нь 1.9 тэрбум крон болжээ. 1928 оны эцэс гэхэд үйлдвэр нь 30 барилгаас бүрдсэн цогцолбор болсон байна. Компани улам бүр тэлж үйлдэврэлэл нэмэгдэж, Бата эдийн засгийн бусад салбарт (резин, хими, нэхмэл эдлэл, модны үйлдвэр) бизнес эрхэлж эхлэв. Тэрээр олон тооны сурган хүмүүжүүлэх болон боловсролын байгууллагуудыг байгуулсан. 1931 онд гэр бүлийн бизнесийг олон нийтийх болгож 135,000,000 кроны анхны хөрөнгөтэй хувьцаат компани болж өөрчлөгдсөний дараа Герман, Англи, Голланд, Польш болон бусад олон оронд дэлгүүрүүдтэй дэлхий даяар охин компаниуд бий болж эхэлсэн байна.

1932 оны 7-р сарын 12-нд Томаш Бата салбарынхаа нээлтэд оролцохоор Швейцарь руу хувийн онгоцоо нисч яваад нисгэгчийнхээ хамт онгоцны ослоор нас баржээ. Отроковице дахь нисэх онгоцны буудлаасаа өтгөн манан дунд хөөрөөд тэр даруйдаа осолдсон юм. Нисгэгч газар дээрээ нас барж, Батаг эмнэлэгт хүргэсэн ч ухаан оролгүй нас баржээ.