BP

**BP**, **«Би-Пи»** (2001 оны 5 сараас өмнө **British Petroleum**) нь Лондон хотод төвтэй, үндэстэн дамнасан газрын тос, байгалийн хийн компани юм. Тус компанийн орлогын гуравны нэг орчим нь АНУ-д явуулдаг үйл ажиллагаанаас бүрддэг. 2010 онд тус компанийн түрээсэлсэн Deepwater Horizon газрын тосны тавцан дээр дэлбэрэлт болж, түүхэн дэх хамгийн том газрын тосны гадаргуу руу алдагдал болсон. 2013 оноос хойш BP нь Оросын Роснефтийн 20%-г эзэмшиж байсан; энэ хувьцааг 2022 оны 3-р сард хассан бөгөөд эхний улиралд 24.4 тэрбум долларын алдагдал хүлээсэн. 

## Түүх 
Тус компанийг Британийн бизнес эрхлэгч Уильям Нокс Д'Арси (1849-1917) үүсгэн байгуулжээ. 1901 оны 5-р сард тэрээр Персийн шахаас газрын тос хайгуул хийх, үйлдвэрлэх концесс авчээ. Д'Арси Жорж Рейнольдсыг хайгуулын ерөнхий инженерээр ажилд авчээ. Эхний жилүүдэд тэд үр дүнд хүрч чадаагүй. Мэргэшсэн боловсон хүчний хомсдол, нутгийн оршин суугчдын дайсагнал, Персийн засгийн газрын хангалтгүй дэмжлэгтэй тулгарсан тул санхүүгийн нөөц нь суларч, 1905 оноос хойш Бирмийн газрын тосны компанийн (1886 онд Шотландад байгуулагдсан) санхүү, техникийн дэмжлэгтэйгээр ажил үргэлжилсээр байв. Анхны амжилт нь 1908 оны 5-р сард баруун өмнөд Персээс Машид, Сулейманы ордуудыг нээсэн бөгөөд энэ нь зөвхөн Перс улсад төдийгүй Ойрх Дорнодод анхных байв.

Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед хөрөнгө оруулалт болон газрын тосны бүтээгдэхүүний эрэлт нэмэгдсэн нь тус компанийн хурдацтай өсөлтөд хүргэсэн; 1912-1918 оны хооронд Персийн газрын тосны үйлдвэрлэл арав дахин нэмэгдсэн; 1920 он гэхэд тус компани аль хэдийн 30 танкертай байсан бөгөөд 1917 онд Суонси (Уэльс)-д газрын тос боловсруулах үйлдвэр баригдсан юм. Эхний жилүүдэд тус компанид Чарльз Гринвэй ихээхэн үүрэгтэй байв.

1920-иод оны үед Европ, Ази, Африкийн олон оронд салбарууд нээгдэж, Шотланд, Францад газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд баригдсан. 1927 онд Жон Кадман Гринвэйг даргаар сольсон.

1934 онд Англи-Персийн газрын тосны компани (англи. *Anglo-Persian Oil Company*) нь Америкийн "Gulf Oil Corporation" газрын тосны корпорацтай хамтран Кувейтийн газрын тосны компани (англи. *Kuwait Oil Company*) нэртэй хамтарсан үйлдвэр байгуулж, тус улсад газрын тос олборложээ. 1935 онд Перс улсыг Иран гэж нэрлэх болж, улмаар тус компани Англи-Ираны газрын тосны компани болжээ. Дэлхийн 2-р дайны дараа Ираны үндсэрхэг үзэлтнүүдийн тус компани руу хийсэн дайралт дахин сэргэж, 1951 оны 5-р сарын 1-нд Мохаммед Моссадегийн засгийн газар Ираны газрын тосны үйлдвэрлэлийг (тус компанийн газрын тосны үйлдвэрлэлийн гуравны хоёрыг эзэлдэг) улсын болгосон. Удаан үргэлжилсэн хэлэлцээр эхэлж, Британийн тагнуул, АНУ-ын Тагнуулын төв газрын оролцоотой төрийн эргэлтээр өндөрлөж, Моссадегийг түлхэн унагажээ. 1954 оны 8-р сард барууны газрын тосны компаниудын консорциум Иранд газрын тос олборлож, боловсруулж эхлэх тохиролцоонд хүрсэн. Энэхүү консорциумд тухайн жилдээ нэрээ Британийн газрын тосны компани (англи. British Petroleum Company) болгон өөрчилсөн Англи-Ираны газрын тосны компанийн 40% хувьцаа эзэмшиж байжээ.

Кувейт, Иракт газрын тосны олборлолт нэмэгдэж, Персийн булангийн бусад орнууд, мөн Канад, Европ, Хойд Африк, Австралид хайгуул хийсэн. Газрын тосны үйлдвэрлэл 1962 онд Абу Дабид, 1966 онд Ливид эхэлсэн юм. Европ, Австрали, Аденд шинээр газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд баригдсан байна.

1971 онд Ливи газрын тосны ордуудаа улсын мэдэлд авсан бөгөөд 1973 оны газрын тосны хямрал нь BP-ийг цаашид төрөлжүүлэхэд түлхэц болсон бөгөөд АНУ, Австрали, Өмнөд Америкт нүүрсний уурхайд томоохон хөрөнгө оруулалт хийгдсэн.

1980-аад оны хоёрдугаар хагаст газрын тосны үнэ буурснаар тус компанийн стратеги эрс өөрчлөгдөж, нүүрс болон бусад уул уурхайн хөрөнгө, түүнчлэн зарим газрын тос, байгалийн хийн ордуудын хувьцаагаа бараг бүрэн зарсан. Үүний зэрэгцээ, 1970-аад онд Их Британийн засгийн газраас Хойд тэнгист газрын тос олборлох зорилгоор байгуулсан Britoil компанийг худалдаж авсан; энэхүү худалдан авалт нь тус бүс нутаг дахь BP-ийн нийт талбайг бараг хоёр дахин нэмэгдүүлсэн. 1987 оны 10-р сард Маргарет Тэтчерийн засгийн газар BP-ийн үлдсэн төрийн эзэмшлийн хувьцааг зарсан.

2019 оны 8-р сард BP компани Аляскын талбай дахь 26%-ийн хувьцаагаа (Аляскын транс-Аляскын хоолойг оролцуулан) Техасын хувийн компани болох Hilcorp Energy-д 5.6 тэрбум доллараар зарахаар шийдсэн. BP нь Прудхо Бэй талбайг ажиллуулж, 1977 оноос хойш ойролцоогоор 13 тэрбум баррель олборлосон бөгөөд үлдсэн нөөц нь 1 тэрбум баррель гэж тооцоолсон. Одоогийн үйлдвэрлэл өдөрт 74,000 баррель бөгөөд BP нь Аляскад 1,600 хүнийг ажиллуулдаг.