Йемен

**Йемен** (арабаар *al-Yaman*) хэмээх **Бүгд Найрамдах Йемен Улс** нь Өрнө Азид оршдог **улс** юм. Арабын хойгийн өрнө өмнөд үзүүрт оршиж, умард талаараа Саудын Араб, дорно умард талаараа Оман улсуудтай газраар хиллэж, өмнөд талаараа Арабын тэнгис, өрнөд талаараа Улаан тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Усан хилээр Африкийн Эритрей, Жибути, Сомалитай зааглагддаг. Газар нутгийн хэмжээ 530 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай. 2023 оны байдлаар 34.7 сая хүн амтай байна. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот Сана 2.5 сая хүнтэй.   

Эрт үед Йеменд Сабей хэмээх Этиоп, Эритрей рүү очиж худалдаа хийдэг арабчууд байсан ба 275 онд иудейн шашин дэлгэрсэн, 4-р зуунд христийн шашин мөн дэлгэрсэн бол 7-р зуунаас исламын шашин хүчтэйгээр дэлгэрч, өнөөгийн үндсэн шашин болжээ. 9-16-р зуунд олон янз улс ээлжлэн орсон. Тус нутагт олон зуун жил шашны удирдагч имам нөлөө бүхий байсан. 19-р зууны үед тус орон Османы эзэнт гүрэн, Британийн эзэнт гүрэнд хуваан харьяалагдан байв. Дэлхийн 1-р дайны дараа Осман ялагдсаны дараа имамаар удирдуулсан улс 1948 онд тусгаар тогтнож 1962 онд цэргийн эргэлт гарч Сана нийслэлтэй Умард Йемен үүссэн. Өмнөд хэсэг Британиас 1967 онд тусгаар тогтнож Аден нийслэлтэй Өмнөд Йемен болжээ. 1990 онд коммунист замаас Өмнөд Йемен татгалзсанаар хоёр улс нэгдэж өнөөгийн улс болсон. 

Нэгдсэн улсын анхны ерөнхийлөгч Али Салех 2012 оны Арабын хавар хувьсгал болтол ерөнхийлөгчөөр ажиллаад огцорчээ. Иргэний дайныг хэд хэдэн удаа үзсэн. 

Йемений эдийн засгийн хөгжил харьцангуй тааруу байна. Йемен төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл улс бөгөөд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Арабын Барилдлага, Эвсэлд Үл Нэгдэх Хөдөлгөөн, Исламын Хамтын Ажиллагааны Байгууллага-уудын гишүүн юм. 

## Газарзүй 
Йемен орон 530,000 хавтгай дөрвөлжин километр (дэлхийн 49-р том орон) газар нутагтай. Арабын хойгийн өрнө өмнөд талд хойд өргөргийн 12-20 хэмийн хооронд оршино. 

### Байршил 
Өрнөд талаараа Улаан тэнгис, өмнөд Арабын тэнгисийн, түүний Адены булангийн эрэгт байх ба умард талаараа Саудын Араб, дорнод талаараа Оман улстай газраар, Сомали, Эритрей, Жибути улсуудтай усаар хиллэнэ. Эргийн шугамын урт нь 1940 км. Газрын хилийн урт нь 1746 км, үүнээс 85% нь Саудын Арабтай хиллэх зурвас байна.  

### Арал 
Улаан тэнгисийн Ханиш, Камаран, Перим зэрэг арлууд, Арабын тэнгисийн Сокотрын арлууд нь Йеменд харьяалагддаг. Арлуудаас хамгийн том болох Сокотра арал нь эх газраас 380 километр зайтай, 3796 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай. 

Йемены арлууд газар хөдлөлтийн бүсэд байна. Жабал аль-Таир арал дээр 1883, 2007 онуудад газар хөдөлсөн. 

ын тариалан]]
### Уул, цөл 
Йемен нь Арабын тектоник хавтангийн өмнөд төгсгөлд байх ба өрнөд, өмнөд хэсэгтээ нарийн нам доор эрэг болон уулархаг нутаг байх ба төв болон дорнод хэсэгтээ тэгш далайн түвшнээс дээш 2000 м өрггөдсөн тэгш өндөрлөг бүхий цөл газар байна. Хамгийн өндөр цэг нь 3666 метр өргөгдсөн Жабал Хадур оргил юм. Цөл нутагт үржил шимгүй. Газрын гадаргын ус багатайгаараа дэлхийн эхний 10-т багтах орон болно. 

thumb|left|Сокотра арлын мод
### Уур амьсгал 
Йемен нь халуун цөлийн уур амьсгалтай. 

### Амьтан ургамал 
Йемений ихэнх ургамал нь Африкийн тропикийн ургамлын бүлэгт хамаарна. 

Эндэхийн амьтдаас ууланд амьдардаг араб ирвэс ховордсон амьтдын нэг юм.

## Түүх 
* 7-р зуун: Исламын шашин нэвтэрчээ.
* 9-р зуун: Исламын шашны Шийт урсгалын нэг салбар болох Зайд урсгалын имамын удам болох Рашидын гэр бүлийнхэн вант улсыг үндэслэжээ. Хааны удмынхан өдгөөг хүртэл үргэлжилж буй.
* 16-р зуун: Османы эзэнт гүрэнтэй 100 гаруй жил дайтсаны эцэст хөөн зайлуулж, Зайд урсгалынхан засгийн эрхийг авав.
* 19-р зууны эх: Египетийн захиргаанд оржээ.
* 1839 он: Англичууд Аденыг оролцуулаад Өмнөд Йеменийг эзэлж, колоничлов.
* 1849 он: Османы эзэнт гүрэн Хойд Йеменийг дахин эзлэв.
* 1918 он: Османы эзэнт гүрэн дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдаж, Йемений Хант Улс тусгаар тогтнов.
* 1962 он: Цэргийн эргэлтээр Йемений Хант Улс мөхөв. Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс үндэслэгдсэн боловч 1970 оныг хүртэл Хойд Йемений иргэний дайн үргэлжлэв.
* 1967 он: Английн эзэмшлийн Йемен нь Бүгд Найрамдах Өмнөд Йемен Ард Улс болж тусгаар тогтнолоо зарлав. Хожим нэрээ Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс болгож сольжээ.
* 1990 оны 5 сарын 22: Хойд Йемен, Өмнөд Йемен улсууд нэгдэж, одоогийн Бүгд Найрамдах Йемен улс бий болжээ.
* 1994 оны 5 сарын 4: Хуучин Өмнөд Йемений тал дахин тусгаар тогтнох шаардлага тавьж, Йемений иргэний дайн дэгдэв. Гэвч олон улсын дэмжлэгийг хүлээгээгүй тул 2 сарын дараа бууж өгчээ. (-7 сарын 7)。
* 1999 оны 9 сарын 23: Анх удаа бүх ард түмний сонгуулиар ерөнхийлөгчөө сонгосон.
* 2000 оны 6 сарын 12: Саудын Арабтай албан ёсоор хилийн шугамаа тохиров.
* 2000 оны 10 сар: Хуучин Өмнөд Йемений нийслэл байсан Адены боомтод Ал-Кайда бүлэглэл АНУ-ын усан онгоцыг дэлбэлэв.

## Улс төр 
Йемен нь Арабын орнууд дотроос Бүгд найрамдах засаглалтай цор ганц улс юм. Одоогийн үндсэн хууль нь 1991 онд батлагдаж, 1994, 2001 онуудад нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар мөрдөгдөж буй.

Төрийн тэргүүн болох ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд санал хураалтаар сонгогддог бөгөөд бүрэн эрхийн хугацаа нь 7 жил, нэг хүн 2 удаа л сонгогдох эрхтэй. Ерөнхийлөгчийн эрх нь харьцангуй өргөн бөгөөд дэд ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдыг ерөнхийлөгч томилдог.

Засгийн газрын гишүүдийг ч ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн, ерөнхийлөгч томилно.

Парламент нь хоёр танхимтай бөгөөд 111 суудал бүхий **Зөвлөхүүдийн танхим** ба 301 суудал бүхий **Төлөөлөгчдийн танхим**аас бүрдэнэ. Зөвлөхүүдийн танхимын бүх гишүүнийг ерөнхийлөгч томилдог. Харин төлөөлөгчдийн танхимын гишүүд нь бүх ард түмний шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаатай сонгогддог. Зөвлөхүүдийн танхим нь хуул тогтоох эрх мэдэлгүй бөгөөд ерөнхийлөгчийн бодлогод зөвлөх үүрэгтэй байгууллага төдий тул тус улсыг үндсэндээ нэг танхимт парламенттай гэж хэлж ч болох юм.

Улс төрийн голлох намууд нь хуучин Хойд Йемений эрх баригч нам байсан, одоогийн ерөнхийлөгч Али Абдулла Салехагийн удирддаг Бүх ард түмний зөвлөл, хуучин Өмнөд Йемений төрийн эрхийг барьж байсан Йемений Социалист Нам, мөн Йемений Хувьсгалт Холбоо болно.

Ардчилсан улс болохын хувьд эмэгтэйчүүдэд ч сонгуулийн эрх байдаг.

## Эдийн засаг 
Нэг хүнд ногдох ДНБ нь 2003 оны байдлаар 800 ам.доллар байгаа нь Хөрш орнуудтайгаа харьцуулахад тун бага хэмжээ юм.Газрын тос олборлож, гадаад худалдааны орлого нь өсөх хандлагатай байгаа ч түүний ихэнх нь хүнсний бараа болон машин техник зэргийн импортонд зарцуулагддаг.
Кофены тариалалтаараа алдартай бөгөөд Мока кофе хэмээх кофены төрөл нь тус улсын өмнөд хэсэгт орших далайн эргийн хотын нэр юм. Гэвч тус улсын газар нутаг нь бараг бүхэлдээ цөлийн бүст байрладаг тул газар тариалан эрхлэх боломжгүй бөгөөд иргэд нь эрт дээр үеэс нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэн амь зууж иржээ. Мөн загас агнуур харьцангуй хөгжсөн. Ажилгүйдлийн хувь 35% (2003 оны тооллого). Сүүлийн жилүүдэд газрын тосны олборлолтын үр дүнд эрс хөгжиж буй хөрш орон болох Саудын Араб руу гарч ажиллагсдын тоо олширч буй.

2007 онд тус улсад шатдаг хийн орд олдсон байна.

## Хүн ам 
1994 оны байдлаар хүн ам нь 12 сая 670 мянга орчим, үүнээс араб үндэстэн 98 хувийг эзлэнэ. Хүн ам нь араб хэлээр ярилцах бөгөөд бараг бүгд исламын шашин шүтдэг.

## Соёл 
Исламын шашинтай улс тул аж амьдралд нь тус шашны нөлөө үлэмж их.

Эрчүүд нь бүсэндээ хавирган сарны хэлбэртэй богино хутга хавчуулж явдаг. Уг хутга нь тухайн хүний удам угсаа, хөрөнгө чинээг илтгэдэг байна. Эдэлж хэрэглэхээсээ илүү гоёл чимэглэлийн зориулалттай тул ирлээгүй байх нь олонтаа. Хот суурин газарт костюм пиджактай эрчүүд харагдах боловч гэртээ өөрийн гэсэн хутгатай байдаг.
Эмэгтэйчүүд нь шашны ёс заншлын дагуу үс, нүүрээ алчуураар халхалж, бүх биеэ бүрхсэн хувцас өмсөх боловч Саудын Араб зэрэг орноос ялгаатай нь хуулиар тогтоосон зүйл биш юм. 

Хүүхдүүдийн 50％ орчим нь л сургуульд хамрагддаг.

Өдгөө дэлхий дээрх хамгийн эртний хот гэгддэг Сана хотын хуучин дүүргүүд нь дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг.

## Засаг захиргааны хуваарь 
# Abyan 
# 'Adan 
# Ad Dali'
# Al Bayda' 
# Al Hudaydah 
# Al Jawf 
# Al Mahri 
# Al Mahwit 
# 'Amran 
# Dhamar 
# Hadramaout 
# Hajjah
# Ibb 
# Lahij 
# Ma'rib 
# Sa'dah 
# Sanaa 
# Shabwah 
# Ta'izz
* Sana'a (нийслэл) ※2004 оны 1 сард засаг захиргааны нэгж болсон. Газрын зурагт тэмдэглэгдээгүй.
* Raymah ※2004 оны 1 сард засаг захиргааны нэгж болсон. Газрын зурагт тэмдэглэгдээгүй.

## Мөн үзэх 
* Йемений түүх

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Йемений Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар араб, англи хэлээр
* Йемений аялал жуулчлалын газар араб, англи хэлээр

*
Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон