open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтай тойрог

thumb|Шиньжян дахь байршил (шараар)
thumb|Хан-Ус (Ханас) нуур
**Алтай тойрог** (түвшнээр нь хялбар ойлгох бол **Алтай аймаг**;  *Ālètài Dìqū*;  *Altay Wilayiti*) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын тойрог юм. Улсын баруун хойд үзүүр, Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орны хойд хошуурах хэсэгт Казахстан, Орос, Монгол гурван улсын нутагтай залган байрлана. 118,015 км² талбайт нутагтай, 2000 оны байдлаар 561,667 хүн амтай. Шиньжяны доторх дэд мужийн түвшний нэгж болох Или - Казахын өөртөө засах тойрогт харъяалагддаг. 2000 онд Алтай тойргийн хүн амын 51% нь Казах угсаатан байсан.

## Засаг захиргааны хуваарь 
Тус тойрог одоогоор гуравдугаар (хошуутай тэнцэх) түвшинд  1 шянийн энтэй хот, 6 шяньд хуваагдаж байгаа.

## Зүүлт
Ангилал:Шинжааны суурин
Ангилал:Хятадын захиргааны дүүрэг
Хлор

**Хлор** нь **Cl** тэмдэг, 17 атомын дугаар бүхий  химийн элемент ба үелэх системийн 3 дугаар үе, VIIA бүлэгт байрлана. Хлор нь галоген бөгөөд галогений эгнээнд фтор ба бромын дунд байрлах ба эдгээр элементүүдийн завсрын шинж чанарыг үзүүлнэ. Хлор нь тасалгааны температурт цайвар ногоон өнгийн хий. Хлор нь онцгой идэвхтэй элемент ба хүчтэй исэлдүүлэгч. Элементүүд дотроос, электрон нийлүүлэх энергиэрээ нэгд, цахилгаан сөрөг чанараараа хүчилтөрөгч ба фторын дараа гуравт ордог.

## Шинж чанар 
 дотор байрлуулсан цахиуран ампул дотор).]]

Хлор нь хурц үнэртэй, хортой, агаараас сийрэг хий. Будгийн өнгийг цайруулдаг. Ихэнх металтай эрчимтэй урвалд орно. Усанд сайн уусдаг. Хлор химийн өндөр идэвхтэй, хүчтэй исэлдүүлэгч. Хлорыг лаборторид, өндөр концентрацитай давсны хүчлийг, манганы(VI) оксидоор (MnO2) исэлдүүлэн гарган авдаг.

## Хэрэглээ 
Хлорид ион ихэдвэл усны амт чанарт өөрчлөлт орох бөгөөд унд ахуйн хэрэглэж байгаа тохиолдолд амны цангаа тайлахгүй, амьд биеийн давсны солилцоо алдагдах сөрөг нөлөөтэй. 

Бусад галогенуудаас хамгийн өргөн хэрэглэгддэг нь хлор. Дан байдалтай хлор өөрөө маш бага хэрэгцээтэй хэдий ч түүний нэгдлүүд хөдөө аж ахуй, эмнэлэг, үйлдвэрлэлд маш чухал ач холбогдолтой. 
Дан байдалтай хлорын чухал хэрэгцээ нь: 

# Ундааны савыг ариутгах 
# Эд зүйлсийг ариутгах 
# Хлорыг устай бага зэрэг хольж усанд байгаа хортой нянг устгадаг ба энэ нь хүний биед хор хөнөөл учруулдаггүй.

## Биологийн үүрэг 
Хлорид анион нь бодисын солилцоонд шаардлагатай амин чухал эрдэс тэжээл юм. Хлор нь ходоодонд давсны хүчил үүсэхэд болон эсийн шахуургын үүргийг гүйцэтгэдэг. Хүнсний үндсэн эх үүсвэр нь хоолны давс (NaCl). Цусан дахь хлоридын хэмжээ хэвийнхээс их эсвэл бага байх нь электролитийн тэнцвэргүйжилийн илрэл юм. Гипохлореми буюу хлорын багадалт (дутагдал) нь ховор тохиолдох ба өөр гажуудлын шалтгаантайгаар илэрдэг. Жишээ нь зарим тохиолдолд гиповентиляцийн гаралтэй байдаг. Гиперхлореми буюу хлорын ихдэлт нь ихэвчлэн ямар нэг шинж тэмдэг өгдөггүй.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис
Ангилал:Галыг өдөөгч бодис
Ангилал:Галоген
Ангилал:Идэмхий бодис
Ангилал:Металл биш элемент
Ангилал:Хорт бодис
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:Уушгины тулааны бодис
Ангилал:Цочроогч бодис
Ангилал:3-р үеийн элемент
Айраг нуур

**Айраг нуур** нь баруун Монголын Их нууруудын хотгорт Увс аймагт орших цэнгэг уст далайн түвшингээс 1030 м өндөрт байдаг нуур. Хяргас нуураас 5 км зайд нэг сав газарт багтдаг ажээ. Айраг нуур нь илүүдэл усаа 5 км урт 200-300 м өргөн хоолойгоор Хяргас нуурт өгнө. Энэ хоолой зарим газраа 5-7 м гүн намуун урсгалтай байх ба өвөл хөлддөггүй.. Тус нуур нь бусад нууруудыг бодвол усны тунгалагшил бага, булингар ихтэй. Нуурын нийт талбай 143 км² орчим, урт нь 18 км, өргөн нь 13 км юм. Хамгийн гүн хэсэг нь 10 м. Айраг-Нуур бол нүүдлийн шувууд бууж түр саатдаг нуур юм.

Нуурын ус зундаа бараг ёроолоо хүртэл халах ба урсгал учраас усны температур жигд байна. Өвөл ч гэсэн усны температаурт зөрүү бараг байхгүй аль ч хэсэгтээ 1-2.5°C байна.

## Эшлэл
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Увс аймгийн нуур
Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Гончигийн Бирваа

**Гончигийн Бирваа** (1916 - 2006) нь БНМАУ-ын УГЗ, Монгол Улсын Төрийн соёрхолт хөгжмийн зохиолч юм.

## Намтар
Гончигийн Бирваа 1916 онд одоогийн Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын нутагт төржээ. 1 настайдаа Гончигийнх хэмээх айлд үрчлэгдсэн аж. Нутагтаа мал маллаж байгаад 1936 онд цэрэгт татагдан, 1953 он хүртэл алба хаахдаа үлээвэр хөгжимчнөөс Үлгэр жишээ үлээвэр найрал хөгжмийн удирдаач хүртэл ажил хийж явжээ. Тэр үедээ Монголын анхны маршуудыг зохиож байсан. 

1955 оноос Хүүхэлдэйн театр, Элдэв-Очир кино театрын хөгжмийн багш, 1957 оноос симфони найрал хөгжмийн удирдаач, 1965 оноос Улсын циркийн хөгжмийн удирдаач, 1967 оноос Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбоонд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байгаад 1984 оноос нас эцэслэх хүртлээ чөлөөт уран бүтээлч байв.

Хөгжмийн зохиолч Г.Бирваа нь уран бүтээлийнхээ 50-д жилийн түүхэн хугацаанд хөгжмийн урлагийн олон төрлөөр авьяас билгээ сорьсон ба хүүхдийн болон нийтийн дуунууд, хүүхэлдэйн болон хөгжимт жүжгийн хөгжим, дуурь, баримтат ба уран сайхны киноны хөгжим, дуунууд, хүүхдэд зориулсан төгөлдөр хуурын аязаас симфони найрал хөгжимд зориулсан томоохон хэмжээний бүтээл хүртэл түүний уран бүтээлийн сан хөмрөг нь арвин баялаг юм. Тэдгээрээс ялангуяа **дууны уран бүтээл** нь илүү жин даахуйц хэмжээнд байгаа нь ажиглагдаж байна. 270 гаруй дууны уран бүтээл хийснээс 70 орчим нь хүүхдэд зориулсан дуунууд байдаг.

Ж.Бадраа, С.Дашдооров, Д.Намдаг, Ч.Лхамсүрэн гээд 60,70-д оны үгийн урлагийн мастеруудтай хамтран бүтээл туурвилаа хийж байсан хөгжмийн зохиолч Г.Бирваагийн гаргасан “Хөдөө тийш”, “Зандан шоо”, “Хонгор нутаг” гээд гурван ч түүвэр хэвлэгджээ. 

“Гоёхон чимэг ч юм уу даа” гэдэг дуу нь анх 1958 онд зохиогдсон ба симфони найрал хөгжимд зориулсан жижиг хэмжээний дан хөгжмийн бүтээл байсан бөгөөд хожмоо ардын билиг зүйч, яруу найрагч Жамцын Бадраагийн шүлгээр дуу болон амилсан бөгөөд 1963 онд тухайн үедээ Москвагийн хөгжмийн дээд сургуулийг төгсөж ирээд удаагүй байсан залуухан дуучин Баартуугийн Зангад дуулж өргөн олны хүртээл болгож эхэлснээр түмэнд түгэн дэлгэрчээ. Уг дуунд хөгжмийн зохиолчийн өөрийн гэсэн өнгө төрх тодоор илэрхийлэгдэх ба монгол дууны намба аяс, аялгууны өрнөл хөгжил, хэмнэл хөдөлгөөнд шинэ амьсгал, шинэ өнгө төрх оруулсан нь олон сайн дууны уран бүтээлийн эхлэл болж өгсөн гэж үзэж болно.   

## Бүтээлүүд
### Дуу
**Намрын шөнө*
**Гоёхон чимэг ч юм уу даа*
**Тэмээчин болно*
**Зандан шоо*
**Хүслийн дээж*
**Хөдөө тийш*
**Эгэл цэрэг*
**Дайчин нөхрийн дурсгалд*
**Бидний зам нэг*
**Зөвлөлт түмэндээ баярлалаа*

### Киноны дуу
**Нийслэл хүү*
**Хөдөөгийн баясгалан*
**Баянбулагийнхан*
**Улаан дарцаг*
**Хөхөө гэрлэх дөхлөө*
**Тууврын замд*

### Хөгжимт жүжиг, дуурь
**Аргат бяцхан баатар*
**Эрдэнэ тээлийн уянга*
**Гурван хашир, найман танхил*
**Шинэ байшинд*
**Их хурим*
**Их говийн зоригтон*
**Амьдралын улаан шугам*
**Харц хатан*
**Ёс ёмбогор, төр төмбөгөр*

### Вальс
**Сургуулийн вальс*

## Гавьяа шагнал
* УГЗ 1967
* Төрийн соёрхол (1998)
Цогзонгийн Магванрэнцэн

**Цогзонгийн Магванрэнцэн** нь 1958 онд Баянхонгор аймгийн Жаргалант суманд төрсөн, үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх юм.

1964-1974 онд сумынхаа 10 жилийн дунд сургуульд суралцаж төгсчээ.

Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Жаргалантын (Баянхонгор) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Ачит нуур

**Ачит нуур** нь Увс, Баян-Өлгий аймаг дахь хамгийн том цэнгэг уст нуур юм. Нуурын эрэг нь тал нутаг байх бөгөөд баруун хойд, зүүн хойд талдаа намгархаг газар байна. Нуурын эрдэсжилт нь 0.180‰.

Монгол Алтайн нурууны томоохон салбар Сийлхэм, Түргэний нурууны хур цас, мөсөн голоос эх авч урсах Цагаан нуурын гол, Хатуугийн гол, Бөх мөрөн гол, Улиастай гол зэрэг хэд хэдэн гол горхийн усаар тэжээгдэнэ. Ачит нуур нь илүүдэл усаа Усан хоолой нэртэй ганц голоор Ховд голд өгнө. Ачит нуурын ус цуглуулах талбай нь Ховд голын ус хуралдуулах сав газрын 21 хувьтай тэнцүү байна.

Нуурын эргэн тойронд ихэвчлэн дөрвөд ястан, казах үндэстнүүд амьдардаг.

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Увс аймгийн нуур
Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Лакшми Миттал

**Лакшми Нивас Миттал** (, 1950 оны 6-р сарын 15-нд Энэтхэгийн Ражастхан мужийн Ражгарх хотод төрсөн) нь Энэтхэгийн гангийн магнат юм. Тэрээр ган үйлдвэрлэгч дэлхийн хамгийн том компани болох  Mittal Steel Company N.V. компанийн үүсгэн байгуулагч бөгөөд эзэмшигч юм. Миттал тус компанийн 41 хувийг эзэмшихээс гадна хөлбөмбөгийн Куинз Парк Рейнжерс багийн хувьцааны 34 хувийг эзэмшдэг.  

Миттал нь Энэтхэг, Азийн, мөн Их Британи дахь тэргүүн баян, Европын 2 дахь баян хүн бөгөөд одоогоор ын хөрөнгөөрөө дэлхийн 6 дахь баян хувь хүнд тооцогдож байна. Тэрбээр Форбс сэтгүүлийн "Дэлхийн хамгийн хүчирхэг хүмүүс"-ийн жагсаалтын 44-д бичигдэж байгаа юм. Түүний охин Ваниша Митталын хуримын ёслол түүхэнд хамгийн үнэтэй хуримуудын 2-рт бичигддэг аж.

Миттал Голдман Сакс компанийн хараат бус захирал, Голдман Сакс Медиа/Фильм IP Групп, Европын Агаараас Хамгаалах, Сансрын Компани, Дэлхийн Гангийн Холбоо, Казахстан дахь Гадаадын Хөрөнгө Оруулалтын Зөвлөл, Өмнөд Африкийн Олон Улсын Хөрөнгө Оруулалтын Зөвлөл, Украйны Сайд нарын Танхимын Хөрөнгө Оруулагчдын Зөвлөл, Дэлхийн Эдийн Засгийн Чуулганы Олон Улсын Бизнесийн Зөвлөл, Дэлхийн Гангийн Холбооны Гүйцэтгэх Хороо, Мозамбикийн Ерөнхийлөгчийн Олон Улсын Зөвлөхүүдийн Зөвлөл, Олон Улсын Төмөр, Гангийн Хүрээлэнгийн Гүйцэтгэх Хороодын Захирлуудын Зөвлөлийн гишүүний сонгуультай.

## Намтар 
Лакшмигийн эцэг Мохан Миттал нь гангийн томоохон компани болох "Ispat" фирмын эзэн байжээ. Лакшми их сургуулиа төгсөөд гэр бүлийн бизнест орсон. 1976 онд Энэтхэгт гангийн бизнесийг хөгжүүлэхэд тавьсан хязгаарлалтын улмаас Лакшми Миттал бизнесээ Индонез руу нүүлгэж "Ispat Indo" гангийн үйлдвэр баригдсан байна.

"Ispat International" 30 гаруй жилийн хугацаанд дэлхийн бараг бүх бүс нутагт байр сууриа бэхжүүлж ирсэн. Үл хамаарах зүйл нь Энэтхэг байсан бөгөөд Митталын эцэг бизнесээ эхлүүлсэн боловч засгийн газартай холбоотой асуудлаас болж заржээ. Түүний гангийн эзэнт гүрэн Мексик, Канад, Герман, Казахстан болон бусад орнуудад аж ахуйн нэгжүүдийг худалдан авч өргөжсөн байна.

## Эшлэл
Ангилал:Уул уурхайн аж үйлдвэрлэлийн бизнесмен
Ангилал:Энэтхэгийн бизнесмен
Ангилал:20-р зууны бизнесмен
Ангилал:21-р зууны бизнесмен
Ангилал:Голдман Сакс
Ангилал:АрсеролМиттал
Ангилал:Падма Вибхушан одон шагналтан
Ангилал:Энэтхэгчүүд
Ангилал:1950 онд төрсөн
Их нууруудын хотгор

**Их нууруудын хотгор** нь баруун Монголд байрлах хагас хуурай хотгор газар. Увс, Ховд, Завхан, Говь-Алтай аймгуудын нутаг дэвсгэрт багтдаг. Баруун талаараа Алтайн нуруу, зүүн талаараа Хангайн нуруу, хойд талаараа Тагнын нуруунуудаар хүрээлэгдэх ба д.т.д. 750 -аас 2000 м хүртэлх өндөр бүхий 100,000 км² орчим талбайтай нутаг юм. Хотгорын зарим хэсэг нь Оросын нутаг дэвсгэрт байрладаг.

Хотгорт Увс нуур, Хяргас нуур, Дөргөн нуур гэсэн давст; Хар-Ус нуур, Хар нуур, Айраг нуур гэсэн цэнгэг уст нуурууд багтана. Мөн 14,000 км² намаг, элсэрхэг нутагтай. Хойд хэсэг нь тал нутаг байх бол өмнөд хэсэг нь ихэвчлэн хагас цөл, цөлөрхөг нутаг байна. Ховд гол, Завхан гол, Тэс голууд нь энэ нутгаар урсах хамгийн том голууд юм.

Тус хотгор нь цэнгэг усны томоохон ай сав газар бөгөөд  төв азийн чухал ус намгархаг газруудыг өөртөө агуулна. Зэгс шагшуурга ихтэй хоорондоо холбогдсон нуур, голууд нь энэ ус намгархаг газрыг бүрдүүлнэ. Устах аюулд орсон хэд хэдэн нүүдлийн шувууд ихээр нутагладаг, үүнд: Халбаган хошуут (*Platalea leucorodia*), Хар өрөвтас (*Ciconia nigra*), Загасч явлаг (*Pandion haliaetus*), Усны цагаан сүүлт бүргэд (*Haliaeetus albicilla*), Хошуу галуу (*Anser cygnoides*), and Хээрийн галуу (*Anser indicus*). Тус нутагт хэдхэн тооны цагаан хотон (*Pelecanus onocrotalus*) үлджээ. Загас, ургамал элбэг гол нууруудын сав газарт өндөглөнө.

## Цахим холбоос 
* Компьютерээр хийсэн дүрсэлгээ

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн хөндий
Ангилал:Монголын хөндий
Ангилал:Монгол орны нам доор, хотгор газар
Ангилал:Хотгор
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Увс аймгийн газар зүй
Бост нуур

**Бост нуур** (уйгураар *Баграш кель*) нь БНХАУ-ын Шинжаан - Уйгурын ӨЗО-ын хамгийн том нуур юм. Тодруулбал тус өөртөө засах орны төв Өрөмч хотоос урд зүгт Баянгол - Монголын өөртөө засах тойргийн төв Хүрэл (эсвэл Хорол нэртэй) хотоос зүүн хойш 57 км явж хүрэх зайнд Бостнуур шянийн (хошууны) нутагт байрладаг цэнгэг уст нуур. Мөн тус нуур зүүн хойд эргээрээ Хошууд шянийн нутгаас зааглагддаг. Нуурын баруун хойноос Хайду гол урсан Бостнуур шянийн төвөөр дайран баруун талаас нь цутгадаг бол Конче гол нуураас эх авч баруун урд талаас нь  гадагшлан Хүрэл хотоор дайран урсдаг. Нуурын баруун урд талын нам дор газарт бас л Монгол нэртэй жижиг нуурууд олон байгаа. 

Бост нуурын мандал далайн түвшнээс дээш 1,030 метрийн өндөрт байрладаг. Гадаргын талбай нь 1,380 км² (хэр хэмжээг нь Монголын нууруудтай жишин ойлгоё гэвэл Хяргас нуураас арай бага), уртаашаа 55 км, өргөөшөө 25 км, загас элбэгтэй. Элсэрхэг эрэгтэй цэнгэг нуурын үзэмжийг үзэхээр аялагч жуулчдын хөл тасардаггүй. Бост нуур орчимд Хошууд яст Ойрад Монголчууд аж төрөн суудаг.

## Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Шинжааны нуур
Ангилал:Цөмийн зэвсгийн туршилтын талбай
Ангилал:БНХАУ-ын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Бөөн цагаан нуур

**Бөөн цагаан нуур** нь Баянхонгор аймаг дахь Нууруудын хөндийн хамгийн том, давст нуур юм. Хангайн нурууны өмнөд хажуугаас эх авч урсах Байдраг гол цутгах боловч гадагш гарах урсгалгүй.

Нууруудын хөндий дэх бусад нууруудтай хамт (Таацын цагаан нуур, Адгийн цагаан нуур, Орог нууруудтай) Рамсарын конвенцид бүртгэгдсэн ус намгархаг газар юм. Нуурын эрэг нь намхан элсэрхэг хөрстэй, хаяа нутгийн өвс ургамал бүхий намгаас тогтдог.

Бөөнцагаан нуурын ус гидрокарбонат, сульфат, хлорын ангин, кальцинатри, магни бүлэгт хамаарагдахаас гадна шүлтлэг орчинтойд тооцогдоно.

Энэ нуурыг алсаас харахад цагаан өнгөтэй харагддаг учраас Бөөн цагаан нуур хэмээн нэрлэсэн түүхтэй. Бөөн цагаан нууранд 96 зүйлийн шувууд хуран цугладаг, дэлхийд гайхагдсан ховорхон нуур юм. Монгол улсад урсдаг нийт нууруудын хамгийн том талбайтай нууруудын эхний аравт ордог.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Эшлэл
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Баянхонгор аймгийн нуур
Тэлмэн нуур

**Тэлмэн нуур** нь Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумдын заагт оршдог  давстай  нуур. Нууранд гурван арал байх ба нүүдлийн шувууд цуглардаг нуур болдог байна. Эрдэсжилт нь 6.49-7.61‰. Нуурын үндсэн тэжээл нь хур бороо, ул хөрсний урсац боловч гадаргын урсац багагүй ач холбогдолтой. 

Энэ нуур 3940 км² талбайгаас усжих боловч Хангайн салбар уулсаас хэд хэд горхи нуурын хотгоруу урсдагаас зөвхөн Хоолойн гол хэмээх байнгын урсацтай жижиг горхи л цутгана.

Усны хагалбар уулсын хамгийн өндөр нь Төв Азийн гадагш гарах урсгалгүй гол мөрөн нууруудын ай сав, Умард мөсөн далайн ай сав хоёрын зааг болох Булнайн нуруунаа орших бөгөөд 2433 м өндөрт хүрнэ. Тэлмэн нуурын усны сав газарт ой мод бага, хээрийн өвс ургамал голлож ургахаас гадна баруун өмнөөс Их нууруудын хотгорын цөлөрхөг уур амьсгал нөлөөлөж харгана зэрэг говийн ургамал нэвтэрч ургана.

Нуурын талбайн урт - 28 км, өргөн - 16 км, талбай - 194 км², хамгийн гүн цэг - 27 м, эрэгийг тойрох урт -93,4 км, усны хэмжээ - 2 сая 671 км³. 

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Ишлэл
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Завхан аймгийн нуур
Дөргөн нуур

**Дөргөн нуур** нь баруун Монголын Их нууруудын хотгор дахь давст нуур.

Хар нууртай залгаа орших энэ нуурын эргийн байдал бусад нууруудыг бодвол илүү цөлөрхөг бөгөөд ялангуяа нуурын зүүн хойт талаас 50-100 метр харьцах өндөртэй. Бага нуурын манхан элс уснаа гүн түрж нуурын ёроолыг хучна.

Нуурын баруун талд Алтайн салбар Жаргалант хайрхан уулын ар хормой болох Таван Харын тал Сээх нуур руу хэвгий бэл үргэлжилж говийн хайргаар хучигдсан байна. Зөвхөн Хомын хоолой, Ногоон нуурын зах, Мэргэний шанаа хавьд намгархаг болж бага хэмжээний нишингэ ургана. Энэ нуур нь гадагш урсгалгүй учир нилээд давсжиж шорвог устай. 

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Цахим холбоос 
*Топографийн зураг L-46-IV Масштаб: 1:200000. 1971 он.

Ангилал:Говь-Алтай аймгийн нуур
Ангилал:Завхан аймгийн нуур
Ангилал:Ховд аймгийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Сангийн далай нуур

**Сангийн далай нуур** нь Булнайн нурууны ар шилд орших давст нуур. Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул, Шинэ-Идэр, Бүрэнтогтох сум, Завхан аймгийн Их-Уул сумуудын хооронд байрлана.

Тус газрын гадарга нийтдээ уулархаг бөгөөд нуурын усны мандал 1988 м өндөрт орших тул орчны уулс хэдийгээр өндөр ч гэсэн харьцах өндрийн хувьд бага юм. Нуурын ёроол хайрцаг шиг хэлбэртэй учраас хажуу нь эгц, олон мөргүүдтэй. Сангийн далай нуурын усны эрдэсжилт Хяргас, Увс нууруудаас бага боловч давсархаг юм. Уг нуур натри, хлоридын ус бүхий нуурт багтана.

Сангийн далай нуур.png|Сангийн далай нуурын эрэг
Сангийн далай нуур-2.jpg||Сангийн далай нуур алсаас

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Тэмдэглэл
## Ишлэл
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Завхан аймгийн нуур
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн нуур
Коба Куртанизе

**Коба Куртанизе** (1964 оны 10 сарын 13 - 2005 оны 12 сарын 6) нь Зөвлөлт-Гүржийн жүдочин байв. 1989 оны ДАШТ-д Одвогийн Балжиннямыг шигшээ барилдаанд ялан түрүүлж байсан тэрээр олимпын наадамд оролцож байсан удаагүй.

Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:2005 онд өнгөрсөн
Ангилал:ЗХУ-ын жүдоч
Ангилал:Гүржийн жүдоч
Ангилал:Гүржүүд
Хар нуур

**Хар нуур** гэсэн нэртэй хэд хэдэн нуур Монгол Улсад бий:

*Хар нуур (Баян-Өлгий)
*Хар нуур (Завхан)
*Хар нуур (Ховд)
Орог нуур

**Орог нуур** нь Нууруудын хөндий дахь хоёр дахь том нуур. Говь-Алтайн нурууны хамгийн өндөр уул Их Богдын ар хормойд тулж орших ба баруунаас зүүн тийшээ сунгуу зууван хэлбэртэйгээр тогтоно. 

Орог нуур нь гидрокарбонат, хлоридын ус бүхий нуурын төрөлд багтах ба усны өнгө шаравтар ногоон туяатай, хатуулаг чанар 15 орчим болохын дээр ёроол нь зуурмаг шавартай байна.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Баянхонгор аймгийн нуур
Хар нуур (Завхан)

**Улаагчны Хар нуур** нь Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын төвөөс зүүн хойш 80 км, аймгийн төвөөс 110 км-т оршдог цэнгэг уст нуур.

Хойд талаараа элсэн манхан, элсэн шанаагаар хүрээлэгдсэн, урд талаараа эрэг орчмын шанаанууд зэгстэй жаахан нуур Товхошын сүрлэг уулаар хүрээлэгдсэн байдаг. Нуурын гүн нь 48 м, уртаашаа 30 км, өргөн нь 5-10 км сунаж тогтсон нуур юм. Нуурт омуль, фельд гэсэн хоёр төрлийн загас үрждэг бөгөөд нуурын голд далайн түвшнээс дээш 2600 м өргөгдсөн Их, бага хоёр Авгаш нэртэй арал бий. Энд 13 төрлийн нүүдлийн шувууд ирдэг. Мөн нуурын дээгүүр шунх цэцэг урган гарч ирсэн нь үзэсгэлэнтэй харагддаг.

10-р сарын сүүлээр нуур 1 м зузаан хөлддөг.  

## Цахим холбоос 
*NASA Earth Observatory

Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Завхан аймгийн нуур
Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Эрдэнэхайрхан сум
Хурган нуур

**Хурган нуур** нь Баян-Өлгий аймаг дахь цэнгэг уст нуур. Хотон нууртай богино (2 км урттай) хоолойгоор холбогдох бөгөөд энэ хоёр нуур нь Ховд голыг тэтгэнэ..

Хотон, Хурган, Даян зэрэг нь мөстлөгийн гаралтай томоохон нуурууд. Алтай таван богдын байгалийн цогцолборт газарт оршино.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн нуур
Ангилал:Алтай Таван Богд
Даян нуур

**Даян нуур** нь Баян-Өлгий аймаг дахь мөстлөгийн гаралтай цэнгэг уст нуур. Монгол Алтайн үндсэн болон салбар уулс хүрээлж эрэг хөвөөгөөр ой модтой. Усны хагалбар уулсын хамгийн өндөр нь нуурын баруун хажууд байгаа хур цас, мөсөн гол бүхий Мөст уул (3943 м) юм. Нуурт 10-аад гол горхи цутгаж Хатан гол урсан гарч Ховд голд цутгадаг.

Усны температур сэрүүвтэр, 6-р сард 11.3 - 13.0°С. Нуурын тунгалагшилт бага бөгөөд бүдэг ногоон цайвар өнгөтэй. Арал хойг байхгүй, нуурын өмнөөс 100-120 м харьцах өндөр тологод түрж тусдаа булан тохой үүсгэдэг. Ёроолд нь өнгөр бүхий цайвар лаг шавар, морены бул чулуу, булан тохойгоор усны ургамалтай. Усны эрдэсжилт 0.05 г/л, сульфат ангийн натри магнийн төрлийн устай.

Нүүдлийн шувууд, баруун нуурын загасаар элбэг нуур юм.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн нуур
Ангилал:Алтай Таван Богд
Чулууны Ганхуяг

Хутагт овогт **Чулууны Ганхуяг** (1973 оны 11-р сарын 20-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын бизнесмен. 2010 оны 12-р сараас 2012 оны 7 сар хүртэл Монгол улсын Сангийн дэд сайдаар томилогдон ажилласан.

## Намтар
Ч.Ганхуяг 1991 онд Нийслэлийн тусгай 23-р дунд сургууль төгсөөд Монголын хөрөнгийн биржид 1991 оноос ажлын гараагаа эхэлүүлсэн байна.

Тэрээр 1993 онд Унгарын Эдийн засаг, төрийн захиргааны их сургуульд суралцахаар Будапешт хотыг зорьсон юм. 1997 онд сургуулиа дүүргээд эх орондоо ирж Монголбанк-д хянан шалгагчаар ажиллаж байгаад 1998 онд НҮБ-ын "МикроСтарт" жижиг зээлийн төслийн удирдагчаар ажиллахаар болсон байна. Энэ нь ХАС банкийг байгуулах гол суурийг тавьж 1999 онд Монголын анхны банк бус санхүүгийн байгууллагыг байгуулсан юм.

"Хас банк" буюу анхны нэршил нь "Хөгжлийн Алтан Сан" үүсгэн байгуулагдсанаас хойш 2009 он хүртэл захиралаар нь ажиллаж байгаад, тус банкны толгой компани болох Тэнгэр санхүүгийн группийг удирдан ажиллах болжээ.

Ч.Ганхуяг 2006 оноос Унгар улсын өргөмжит консулаар ажиллаж байгаад 2009 онд Монгол улсын Ерөнхий сайд Сүхбаатарын Батболдын эдийн засаг, хөгжлийн асуудлын зөвлөхөөр томилогдсон.

Санхүүгийн холбогдолтой хуулийн төслүүд дээр хэд хэдэн парламентийн ажлын хэсэгтэй ажиллаж байсан туршлагатай. Тэрээр 2009 оноос Монголын Эдийн Засгийн Форумын гишүүнээр ажиллаж байгаа бөгөөд 2010 онд Монголын Оюутны Холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажилласан.

Мөн Ч.Ганхуяг нь Улаанбаатар Глобал Шейперс нийгэмлэгийн удирдагч юм.

Тэрээр олон төсөл, кампанит ажил, хурал чуулганыг зохион байгуулах санаачилан ажиллаж байсны дотор “Монгол Мөрөөдөл” төслийн үүсгэн байгуулагч, Туул голын сав газрын хог хаягдлаас цэвэрлэх “Та дэмж бид цэвэрлэе” кампанит ажил, 11 дахь удаагийн Бичил Санхүүгийн байгууллагуудын Чуулга уулзалтын санаачлагч, Хасын Хүлгүүд хөл бөмбөгийн болоод сагсан бөмбөгийн багийн үүсгэн байгуулагч гэх мэт.

Ч.Ганхуяг нь өөрийн хийсэн бүтээсэн ажлаараа олон нэр хүндтэй шагналыг хүртэж байснаас Дэлхий эдийн засгийн форумаас Дэлхийн залуу удирдагч 2009 шагнал, Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимаас Санхүүгийн шилдэг менежер 2000 шагнал зэргийг дурьдаж болно.

Тэрээр 2010 онд МАХН-д элссэн тухайгаа нэгэн ярилцлагадаа “Хэн нэгнийг унах гэж байхад нь эсвэл унах гэж байгаа бизнесээ аврах гэж би намд элсээгүй. Би 1997 оноос намтай ойр харилцаатай байсан. Банк өөрөө үйлчилгээний байгууллага тиймдээ ч банкны захирал намын төлөөлөлгүй байх ёстой. Иймээс банкаа удирдахаа больсны дараа намд элссэн” гэж ярьсан байна.

## Цахим холбоос 
*Чулууны Ганхуягийн цахим хуудас

Ангилал:Монголын сангийн орлогч сайд
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1973 онд төрсөн
Бүх цэргийн наадам

Бүх цэргийн наадам нь жилд нэг удаа болдог бөгөөд чансаагаараа аймгуудын баяр наадмуудаас илүү хэмжээнд зохиогддог билээ. Наадамд зөвхөн аймаг, цэрэг, сумын цолтой бөхчүүд оролцдог юм.
## Цэргийн наадмын түрүү, үзүүр 
### Түрүү, үзүүрийн бөхчүүд 
### Хоёроос дээш түрүү хүртсэн бөхчүүд 
### Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ 
Ангилал:Цэргийн наадам
Ангилал:Спортын жагсаалт
Ангилал:Үндэсний бөх
Доод цагаан нуур

**Доод цагаан нуур** нь Хөвсгөл аймгийн Дархадын хотгор дахь нуур. Нуурын хойд хэсэгт Тарган нуур орших ба нуурын баруун эрэг дээр Цагааннуур сумын төв байрладаг.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн нуур
Баян нуур

**Баян нуур** нь Завхан аймгийн Сантмаргац сумын нутаг дэвсгэр дээр байрлах цэнгэг уст нуур.

Нуурын өмнөд эрэг нь элсэрхэг тул илүүдэл ус үүгээр шүүгдэж, үүний ачаар цэнгэг устай байдаг ажээ. Баян нуур нь хэдийгээр бага талбайтай боловч Монголын цэнгэг уст нууруудаас эзлэхүүнээрээ 6-д жагсдаг. Нуурын тэн хагас нь 20 м гүнтэй бөгөөд гуравны нэг орчим нь 30 м гүнтэй. Найман хувь нь 40 м гүнтэй. Тус нуур нь өвөл хөлдөх бөгөөд 1.5 м зузаан мөсөн бүрхүүл тогтдог. Зуны улиралд нуурын гадаргын температур 17 - 25°C, 20-25 метрийн гүнд 8°C орчим байна.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Ишлэл
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Завхан аймгийн нуур
Ойгон нуур

**Ойгон нуур** нь Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын нутагт байрлах давст нуур. 21.46 г/л-ийн давстжилттай бөгөөд натрийн сульфатын бүрдэлтэй.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Гадны холбоос 
* Зургийн цомог

Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Завхан аймгийн нуур
Яхь нуур

**Яхь нуур** нь Дорнод аймаг дахь нуур. 1998 оноос 2514 км² талбайгаар Яхь нуурын байгалийн нөөц газар нэртэйгээр улсын тусгай хамгаалалтад авчээ.. Ойр орчимд нь Төхөмийн нуур, Их дэлгэрийн нуур, Бага дэлгэрийн нуур, Баян Эрхтийн нуур, Тэмээтийн нуур, Дунгай цагаан нуур зэрэг 17 давстай нуурууд байдаг бөгөөд энэ нөөц газарт Яхь нуур хамгийн том нь юм..

Тус нуур руу Галын гол цутгах бөгөөд нуурийн түвшин нь урсацаас хамаарч өөрчлөгдөнө. Намар болоход тус гол ширгэж нуур нь ч бас шаварлаг хөрс болж хувирах нь элбэг.

Нуурын зүүн, хойд болон баруун хойд талаар намхан уулс толгодтой бөгөөд өмнө талаараа модгүй, тэгш талархаг нутаг юм. Хадархаг нүцгэн бэсрэг уулс, уулс хоорондын хөндий тэгш тал, нуурын хоолой, шавар намгархаг газрууд хосолсон байдаг. Огцом өргөгдсөн жижиг уул мэр сэр байдгийн нэг нь Дун уул (920 м өндөр) бөгөөд ойр орчимдоо зэгс бүхий жижиг бүрдтэй уул болно.

Тус нуур нь Цагаан зээрийн тархацын хойд зах нутаг. Цагаан зээр нь хоол тэжээлийн хомсдолтой үед Галын шил, Тосон Хулстай, Салбарын талын зээрийн сүрэг энэ нутаг руу нүүдэллэн ирдэг байна.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Ишлэл 
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Дорнод аймгийн нуур
Толбо нуур

**Толбо нуур** нь Баян-Өлгий дахь Монгол Алтайн нурууны томоохон цэнгэг уст нуур. Толбо нуур 1000-1500 метрийн харьцах өндөртэй хад асга бүхий нүцгэн уул нуруугаар хүрээлэгдэнэ. Усны хагалбар уулс эрт цагт мөсдөж хур цасаар хучигдаж байснаар барахгүй одоо хир нь Толбо-Хүнгүй (3836 м өндөр) зэрэг зарим уулын оргилд бага зэрэг үлдэгдэл мөс цас харагдана. 

Толбо нуурт хэд хэдэн жижиг арал байдгаас хамгийн том нь усны мандлаас дөнгөж 4 м өндөр Гичгэний толгой бөгөөд нуурт түрж орсон хошууны үзүүр цухуйж байгаа нь тэр болно. Нуурын уулсын ам хавцлаар урссан арваад гол горхийг өөртөө нийлүүлж илүүдэл усаа Түргэн голоор Ховдын баруун гарын цутгал Өмнө голд өгөх боловч хуурай гандуу үед нуурын түвшин доошлоход ширгэж гадагш урсгалгүй болдог байна. Хэдий тийм боловч маш цэнгэг устай юм.

Нуурын хотгор тектоник гаралтай боловч усны сан үүсч бүрэлдэхэд эртний мөстөл чухал нөлөө үзүүлжээ. Өлгийгөөс өмнөд зүгт 34 км зайд оршино. ОХУ дахь Ташанта тосгоноос Ховд руу явах зам энэ нуурын эрэг дагуу байрлана.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Ишлэл 
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн нуур
Тетрис

**Tетрис** гэдэг нь нэгэн төрлийн дүрс эвлүүлдэг видео тоглоом юм. Анх ЗХУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн харьяа, Москва дахь Дородницыны нэрэмжит Тооцоолох Төвд Алексей Пажитнов гэдэг хүн зохиож, 1984 оны 6 сарын 6-нд худалдаанд гаргажээ.

Ангилал:Компьютерын тоглоомууд
Завхан гол

**Завхан гол** нь Говь-Алтай, Завхан аймгуудын заагт орших Монголын томоохон голуудын нэг. 

Тус гол нь Хангайн нурууны ноён оргил Отгонтэнгэрийн хоёр талаас эх авах гол горхиор усжина. Отгонтэнгэрийн өмнө хажуугаас эх авдаг Буянт, Шар-Ус хоёр гол нийлэн Завхан гол болдог байна. Буянт ба Шар-Ус голын хөндийд мөсдөлийн мөрны хурдас нь тогтсон хэдэн арван нуур байх (хамгийн том нь Хөх нуур) ба өөр хоорондоо гол горхиор холбогдсон эдгээр нуурууд нь илүүдэл усаа Завхан голд цутгана.

Завхан гол нь Хангайн нуруунаас салаад өмнө зүгийг орхиж баруун хойш Их нууруудын хотгорыг чиглэн урсана. Завхан голын нийт урт 800 гаруй км юм. Тайшир сум хүртэл эхний хэсэгт голдрилын өргөн 30-60 м, усны гүн 0.6-25 м, урсгалын хурд 1-1.5 м/сек байна. Тайшираас доош хэсэг газар голдрил нь 3-8 хүртэл салаалах тул үндсэн голдрилыг ялгахад бэрх. Завхан голын баруун гараас түүний хамгийн том цутгал Шурагийн гол нийлнэ. Богд голын цутгалаас доош голдрил 100-350 м хүртэл өргөсөн задгайрч, усны гүн 0,7-1,5 м, урсгалын хурд 0.7-1,2 м/сек болно.

2008 онд Улаанбоомын усан цахилгаан станцыг барьснаас хойш Завхан голын урсац боогдож, 2011 он гэхэд 300 км орчим урсац газар гурван жил огт усгүй болж тасарсан байжээ. Үүнээс болоод түүний дагуу нутаг нь эзгүйрч, цөлжилт явагдаж байгаа.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Завхан аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Ховд аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Увс аймгийн гол мөрөн
Завхан (салаа утга)

* Завхан аймаг
* Завханмандал сум
* Завхан гол
* Завхан сум - Увс аймгийн сум
Үрэвсэл

**Үрэвсэл** гэдэг нь хэсэг газрын эмгэг үйл явц юм. Гэмтээгч хүчин зүйлийн үйлчлэлээр эд эсийн  гэмтэл үүсч хөгжиж байдаг. Корнелус Цельс үрэвссэн эдэд гарах хэсэг газрын үндсэн 4 өөрчлөлт илэрдэг болохыг анх ажиглаж тэмдэглэсэн. Үүнд халах, өвдөх, улайх, хавдах орно. Хожим Вирхов үрэвслийн 5 дахь шинж эд эрхтний үйл ажиллагааны алдагдлыг тодорхойлж нэмсэн.

Үрэвслийн шалтгаан:
#Биологийн хүчин зүйлс
#Физикийн хүчин зүйлс
#Химийн хүчин зүйлс
#Бусад /нийгэм, байгаль, экологийн хүчин зүйлс/

Үрэвслийн үйл явц:
#Альтераци - эс гэмтэх
#Экссудаци - шүүдэстэх
#Пролифераци - Эс хуваагдан нөхөн төлжих

Ангилал:Патологи
Хошууд тойрог

**Хошууд тойрог** эсвэл **Хошууд шянь** (мо.б. Зураг:Qošud siyan-12white.PNG;  *Héshuò Xiàn*;  *Hoşut Nahiyisi*) — БНХАУ-ын ШУӨЗО-ы Баянгол - Монголын өөртөө засах тойрогт харьяалагддаг сиан (эсвэл шянь, хошуутай тэнцэх нэгж). 

Эх газрын хуурай, дулаан уур амьсгалтай. Жилийн дундаж дулааны хэм +8.6°C байдаг бол хамгийн хүйтэндээ -31.6°C, хамгийн халуундаа +39.2°C хүрнэ. Баруун урд талын захаараа Бост нуурын эрэгтэй нийлдэг. Сианы төв нь өөртөө засах орны төв Өрөмч хотоос урагшаа 384 км, өөртөө засах тойргийн төв Хүрэл (эсвэл Хорол) хотоос зүүн хойш 98 километр явж хүрэх зайнд байдаг. 

Хошууд шяний 12,753 тэгш дөрвөлжин километр талбайд 2003 оны байдлаар 68,374 хүн оршин сууж байна. Олонх болсон Хятад үндэстнээс гадна 8514 Уйгур, 5192 Монгол, 5592 Хотон хүн цөөнх хувийг голлон бүрдүүлж байна. Баянголын Монголчууд, тухайлбал энэхүү Хошууд шяний Монголчуудыг 1774 онд Ижил мөрний эргээс Увш ханаар удирдуулан ирсэн Ойрадын (түүн дотроо Хошууд ястан) хойчис гэдэг. Тэд албан ёсны худам үсгээс гадна тод үсгээрээ бичдэг.

## Тэмдэглэл 
## Эх сурвалж
## Цахим холбоос 
* hoxut.gov.mn - Хошууны засаг захиргааны цахим сүлжээ (Хятад хэлээр), Нүүрэндээ Худам монгол үсгээр бичсэнийг Монгол кирилд буулгавал"Хошууд шяний ардын засгийн ордон" гэжээ.
* Google Maps дахь Англи үсгээрх хошууны газрын зураг, дүрс

Ангилал:Шинжааны суурин
Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог
Алшаа зүүн хошуу

**Алшаа зүүн хошуу** (мо.б. Зураг:Alaša jegün qosiɣu-12white.PNG *alaša jegün qosiɣu*;  *Ālāshàn Zuǒ Qí*) — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Алшаа аймагт харьяалагддаг хошуу.

Алшаа зүүн хошууны нутаг бүхэлдээ 80,412 км² талбайг эзлэн хойноос урд руу 495 км, баруунаас зүүнтээ хүртэл 214 км үргэлжилдэг. Тэнгэр, Улаанбух гэсэн нэртэй хоёр элсэн цөл байгаа (магадгүй Говийн урд үзүүр байх). Эх газрын, говь цөлийн хуурай уур амьсгалтай. Жилдээ 80-220 мм хур тунадас унаж, дунджаар цельсийн 7.2 градус дулаан байдаг. Алшаа баруун хийд байрладаг Алшаа уулын байгалийн дархан газар тус хошууны зүүн урд үзүүрт байрладаг. Алшаа уул, Хатан голын (Шар мөрөн) бартаат хэсгээр Цагаан хэрэм тасархай байдаг.

Алшаа зүүн хошуунд 2000 онд 148,672 хүн оршин суудаг хэмээн тоологджээ. Үүнээс 63,277 нь хошууны төв Баянхот балгасынх. Өдгөө хүн амын дийлэнх олонх нь Хятад үндэстэн. Эндхийн Монголчуудын цөм нь 17-р зууны үеэс суурьшсан Хошууд Ойрад билээ. Хожим бас Халхаас ирж сууцгаажээ. 

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос
* Хошууны засгийн албан ёсны сүлжээ (хятад хэл, ханз үсгээр)
* *Солонго* сүлжээ -  Алшаа зүүн хошууны хот суурин, газар усны нэрийг тодорхой бичсэн Алшаа аймгийн газрын зураг (монгол хэл, монгол үсгээр)
* *Даяар Монгол* сүлжээ - *На.Сүхбаатар:* *Өмнөд хилийн цаадах Монголчуудын тухай*. Өдрийн сонин №297(3374). 2009.12.11 (монгол хэл, кирилл үсгээр)

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Ангилал:Алшаа
Сүзүки Кэйжи

нь Японы жүдоч юм. Коодоокан жүдогийн 5-р дантай.

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Японы жүдоч
Ангилал:Японы олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга
Ангилал:Жүдогийн азийн наадмын аварга
Ангилал:Жүдогийн универсиадын аварга
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:Ибараки мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1980 онд төрсөн
Алшаа баруун хошуу

**Алшаа баруун хошуу** (мо.б. Зураг:Alaša baraɣun qosiɣu-12white.PNG *alaša baraɣun qosiɣu*;  *Ālāshàn Yòu Qí*) — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Алшаа аймагт харьяалагддаг хошуу. 

Алшаа баруун хошуу 75226 км² нутагтай, 2000 оны тооллогоор хошууны хүн амын тоо нь 25,281 байсан. Хошууны төв нь нутгийнхаа өмнө талд байдаг Эхэнхудаг балгас. Хошууны нутаг бүхэлдээ элсэн цөл (Говийн урд үзүүр байх) байдгаас 49,200 км² (хошууны нутгийн 71%) нь  Бадайн жаран нэртэй элсэн цөл юм гэнэ.

Эндэх үржил шим багатай, Хятад хүн цөөн байж Монголчууд (Хошууд Ойрад) тэмээ малаа маллан аж төрдөг. Харин саяхнаас төмрийн хүдрийн орд нээгджээ.

## Зүүлт
## Гадаад холбоос
* *Солонго* сүлжээ -  Алшаа баруун хошууны хот суурин, газар усны нэрийг тодорхой бичсэн Алшаа аймгийн газрын зураг (монгол хэл, монгол үсгээр)
* *Даяар Монгол* сүлжээ - *На.Сүхбаатар:* *Өмнөд хилийн цаадах Монголчуудын тухай*. Өдрийн сонин №297(3374). 2009.12.11 (монгол хэл, кирилл үсгээр)

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Ангилал:Алшаа
Эзнээ хошуу

**Эзнээ хошуу** (монголоор Зураг:Eǰen-e qosiɣu-12.white.PNG*eǰen-e qosiɣu*; хятадаар 额济纳旗 *Éjìnà Qí*) — БНХАУ-ын Өвөр Монголын ӨЗО-ы Алшаа аймагт харьяалагддаг хошуу. 

Эзнээ хошуу Өвөр Монголдоо хамгийн том 114.6 км² талбай бүхий, дунджаар д.т.дээш 1000 метрт өргөгдсөн говь цөлийн нутагтай. 2000 онд Эзнээ хошууны хүн амын тоо 22,326 гэж тоологдсоны олонх нь Хятад үндэстэн, цөөнхөөс 4,891 нь Монгол үндэстэн байжээ.  Эндхийн монголчуудын цөм нь Торгууд ястан.

Эзнээ хошууны төв Далайхөв балгас Хөх хотоос 1398 км, аймгийн төв Баянхот балгасаас 640 км зайд төвлөсөн байна. Хошуунд Гашуун нуур, Сов нуур гэх аймагтаа томд тооцогдох хоёр нуур байдаг ба тэдгээрт Морин гол, Их гол гэх ширгэдэг голууд цутгана. Баруун урд талаас нутгийн төвөөр Эзнээ гол урсдаг.

Эзнээ хошуу БНХАУ-г төлөөлж Монгол улстай (Өмнөговийн баруун урд тал, Баянхонгорын урд тал, Говь-Алтайн зүүн урд тал) 507 км газар хил залгадаг. Монгол улстай нэвтрэлцэх Цэх боомт (эсрэг талд Шивээхүрэн боомт) гэж бий. 

## Зүүлт, тайлбар
## Гадаад холбоос
* *Солонго* сүлжээ -  Эзнээ хошууны хот суурин, газар усны нэрийг тодорхой бичсэн Алшаа аймгийн газрын зураг (монгол хэл, монгол үсгээр)
* *Google maps* - Эзнээ хошууны газрын зураг (хятад хэл, англи үсгээр)
* *Даяар Монгол* сүлжээ - *На.Сүхбаатар:* *Өмнөд хилийн цаадах Монголчуудын тухай*. Өдрийн сонин №297(3374). 2009.12.11 (монгол хэл, кирил үсгээр) 

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Ангилал:Алшаа
Үд

**Үд** — 

# өдөр дундын үе. Арван цагаас арван дөрвөн цагийн хоорондох үе. Арван хоёр цагийг ихэвчлэн Үд дунд гэдэг. Үдийн амралт, Үдийн хоол гэх мэтээр үдэд тохиодог зуршилт үйлүүд нилээд бий. 
# (*шилжсэн утга*) аянчлаж эсвэл нүүж буй улс хагас өдрийн замын зай буюу дундаа амран буух газар. Үүнтэй холбогдох үдийн газар, үд буух, үдлэх гэх мэт үгс байдаг.

## Монгол цаг тоололд 
• Морь цаг – үд дунд 11:40 – 13:40 (Бага үд)

• Хонь цаг – үд хэвийх 13:40 – 15:40 (Их үд)

12:40-13:40 цагийн хооронд Үд дунд гэнэ. 
Ангилал:Хоног
Ангилал:Хугацааны мөчлөг
Ангилал:Ажиглалтын одон орон
TASAM

**TASAM** гэдэг нь "Тархан Суурьшсан Монголчууд" Байгууллагын хэрэгжүүлж байгаа төсөл хөтөлбөрийн брэнд нэр юм. **TASAM** нэрийн агуулга нь:
# "**Та**рхан **Са**гуришигсан **М**онгголчуд” гэсэн монгол бичгийн товчлол.
#"Гурав"-ын тоог ойрадууд (баруун монголчууд) TAСAM гэдэг.
#"Дээлийн эмжээр"-ийг мөн TAСAM гэх зэрэг хэд хэдэн утга агуулгыг илэрхийлдэг. Олон улсад "нэрийн хайлт" хийлгэж "Оюуны өмч"-ийн хуулиар баталгаажигдсан нэр юм.

## Түүх
Тархан Суурьшсан Монголчууд ТББ нь нийгэмд үйлчилдэг төрийн бус байгууллага юм. 2002 онд тус байгууллагын орчуулагч судлаач Б.Цэрэнгийн санаачилгаар үүсгэн байгуулагдсан.

**Karakorum Souvenir** арьсан эдлэлийн урланг 2002 онд Соёл судлаач Цэрэндоржийн Санчир үүсгэн байгуулсан. Ц.Санчир Монголдоо байх хугацаандаа энэхүү урландаа ажиллаж бүтээгдэхүүний ашгаараа дараа дараагийн хээрийн шинжилгээ буюу хилийн чанад дахь судалгаа зураг авалтын багийнхаа санхүүгийн эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг. Тус урланд үхрийн арьс ширээр цүнх, хэтэвч, бугуйвч, түлхүүрийн оосор зэрэг үндэсний өвөрмөц хийцтэй өндөр чанарын бэлэг дурсгалын зүйлсийг урладаг.

## Гадны холбоос
*Тархан Суурьшсан Монголчууд ТББ-ын цахим хуудас

Ангилал:Монгол судлал
Дархан Муумянган холбоот хошуу

{{Инфобокс Хятад хэл
| mong=
| mon=Дархан Муумянган холбоот хошуу
| monr=Darqan Muumiŋghan Qolboghatu qosighu
| order=st |s=达尔罕茂明安联合旗 |t=達爾罕茂明安聯合旗 |p=Dá'ěrhǎn Màomíng'ān Liánhé Qí} }}

**Дархан Муумянган холбоот хошуу** (мо.б. Зураг:Darqan muumingɣan-12.PNG *darqan muumingɣan qolbuɣatu qosiɣu*;  ''Dá'ěrhǎn Màomíng'ān Liánhé Qí*) нь БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Бугат хотод харьяалагддаг хошуу. Тус хошуу Өвөр Монголын хилийн (Монгол улстай хиллэх) 19 хошууны нэг, малжих 23 хошууны нэг, Бугат хотын ганц хошуу юм. Хошууны төв Батхаалга балгаснаас гадна Мандал, Мянган, Шармөрөн зэрэг балгас, Дархан сумыг дотроо багтаадаг. Монгол улстай нэвтрэлцэх Мандал боомт (эсрэг талд нь Ханги боомт) гэж бий. 

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Хошууны засгийн цахим сүлжээ (хятад хэлээр)
* *Солонго* сүлжээ - Дархан Муумянганы хошууны газар усны нэрийг тодорхой бичсэн Бугат хотын газрын зураг (монгол нэрийг монгол үсгээр)
* *Google Maps дахь газрын зураг'' (Хятад ханзаас Англи үсэгт буулгасан)
* Frontier Passages: Ethnopolitics and the Rise of Chinese Communism, 1921-1945 (Bailingmiao Uprising)

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Марин Ле Пен

**Мари́н Ле Пен** (; 1968 оны 8 сарын 5-нд Парис орчим төрсөн) буюу **Марион Анн Перрин Ле Пен** () нь Францын улс төрч юм. 2012 оны Францын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шатанд 17.90 % санал авч гуравдугаарт орсон. Улмаар 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шатанд 2-р байр эзэлж, Эмманюэл Макронтой эцсийн шатанд халз өрсөлдөж ялагдсан. 2022 оны 4-р сарын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд мөн хүчээ үзэж ялагдсан. Тэрээр өөрийн эцэг *Жан-Мари Ле Пен*-ий байгуулсан "Үндэсний Фронт" намд 1986 онд элссэн бөгөөд 2011 оноос тус намыг удирдаж байгаа ажээ.    

## Намтар 
Анн Перрин Ле Пен 1968 оны 8-р сарын 5-нд Парисын захын Нейли-сюр-Сен хотод төрсөн. Марин гэдэг нэрийг түүнд баптисм хүртэх үед өгсөн. Тэрээр Францын Гадаад Легионы офицер асан, улс төрч, Үндэсний фронтын ирээдүйн үүсгэн байгуулагч Жан-Мари Ле Пен, загвар өмсөгч Пиеррет Лаланн нарын гэр бүлийн гурав дахь бөгөөд отгон охин болж төржээ.

Сен-Клу дахь Флорен-Шмитт лицейд сурсан. 1984 онд эцэг эх хоёр нь салсан, 1986 онд 18 нас хүрээд эцгийнхээ байгуулсан "Үндсэний Фронт" намд элссэн. 1990 онд "Пантеон-Ассас Их сургууль"-ийг эрхзүйч мэргэжлээр магистрын зэрэгтэй төгссөн. 

1992 онд хуульчийн тангараг өргөж үнэмлэх аваад 1998 он хүртэл Парист өмгөөлөгчөөр ажилласан байна. 

2003 оноос "Үндэсний Фронт" намын гүйцэтгэх дэд Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж, 2004 онд Европарламентын гишүүнээр сонгогдож 2009 онд улиран сонгогдсон. 

2012, 2017 онуудад Францын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж ялагдсан.

Түүнийг 2024 оны 9-р сард Европын Холбооны хөрөнгийг буруу ашигласан гэж буруутгаж шүүхээс дөрвөн жилийн хорих ял оноож, түүнээс хоёр жилийн хорих ялыг нь түдгэлзүүлж, үлдсэн хоёр жилд нь цахим бугуйвч зүүх ёстой болсон. Мөн түүнийг 100 мянган еврогоор торгож, таван жил сонгуульд оролцох эрхийг нь хасчээ.

Хэт барууны үзэлтэй улс төрч гэгддэг.  

## Ажил, улс төрийн туршлага 
Үндэсний Фронтын анхны тэргүүн Жан Мари Ле Пенгийн охин тэрээр 1992-1998 онд хуульч мэргэжлээрээ ажиллаж байсан бөгөөд 2004 онд Европын Парламентын гишүүн (сонгуулийн тойрог: Иль-де-Франс) болжээ. 2009 онд Баруун хойд Францаас дахин Европын Парламентад сонгогдсон Ле Пен 2011 оноос Үндэсний Фронтын тэргүүнээр сонгогдон ажиллаж байна.

2012 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн нэгдүгээр шатны санал хураалтаар 17.90 хувийн санал авч, арван нэр дэвшигчээс гуравдугаарт бичигдсэн энэ улс төрч эмэгтэй хоёр дахь шатанд шалгарсан тэр үеийн ерөнхийлөгч Николя Саркози болон Франсуа Олланд хоёрын хэнийг ч дэмжихгүй гэж хэлсэн байна.

## Лавлах бичиг 
## Намтар 
### Өөрийн намтар 
*  *À contre flots*, Jacques Grancher, 2006 ISBN 2733909576

## Гадаад холбоос 
*  Европын Парламент : намтар
*  Марин Ле Пен : 2012 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль
*   Үндэсний Фронт : намтар

Ангилал:1968 онд төрсөн
Ангилал:Францын хуульч
Ангилал:Францын улс төрч
Карл-Хайнц Лук

**Карл-Хайнц Лук** (, 1945 оны 1 сарын 28-нд Тюринген мужийн Унтершёнауд төрсөн) нь Зүүн Германы цанын хоёр төрөлтийн тамирчин юм. Тэрээр Саппород зохиогдсон 1972 оны өвлийн олимпоос хувийн төрөлд хүрэл медаль зүүжээ. Мөн 1970 оны Холменколлен цанын наадамд цанын хоёр төрөлтөөр тэргүүлж байв.

Лук 1973 онд зодог тайлжээ.

## Цахим холбоос 
*

Ангилал:Зүүн Германы цанын хоёр төрөлтийн тамирчин
Ангилал:Зүүн Германы олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Зүүн Германы олимпын оролцогч
Ангилал:Зүүн Германы цанын хоёр төрөлтийн улсын аварга
Ангилал:1968 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:1972 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:Зүүн Германы иргэн
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1945 онд төрсөн
Хоккайдо чоно

**Хоккайдо чоно**, Японоор , нь хуучин **Япон чоно** гэж нэрлэгддэг байсан, *Саарал чонын* мөхсөн 2 дэд зүйлийн нэг юм. Нөгөө нь Хоншүү чоно.

Зөвхөн Хоккайдод амьдардаг байсан тус чоно арлын бүх нутагт тархсан байсан бөгөөд Хоншүү чонотой харьцуулахад биеэр том, жирийн саарал чонотой илүү төстэй байв.

Мэйжийн шинэчлэлийн үед засгийн газраас чоно агнасан хүнд шагнал өгөхөөр амлаж, мөн хортой өгөөш хаяж өгөх зэргээр агнаж байсан нь устахад нөлөөлсөн гэж үздэг. Шагнал амлаж эхэлсэн 1876 оноос 1888 оны хооронд 1539 толгой (орон нутгийн захиргаанаас устгасныг оролцуулбал 2000-3000 орчим) чоно агнагдсан аж. Хамгийн сүүлд 1896 онд Хакодатэд Хоккайдо чонын арьс зарагдсан тухай тэмдэглэгдэж үлдсэн нь түүхэн дэх хамгийн сүүлчийн баримт юм. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Чонынхон
Ангилал:Шинэ эринд устсан хөхтөн амьтан
Морони

**Морони** (Ар. موروني *Mūrūnī*) нь Коморын арлуудын хамгийн том хот бөгөөд 1962 оноос нийслэлийн үүргийг гүйцэтгэж буй хот юм. Комор хэлээр Морони гэдэг нь "Галын зүрхэнд" гэсэн утгатай бөгөөд Картала уултай ойр оршдгоос ийн нэрлэгдсэн байж магадгүй. 2003 оны байдлаар ойролцоогоор 60,200 оршин суугчтай байв.

## Түүх
Морониг Арабын шилжин суурьшигчид 10-р зууны үед байгуулжээ.

## Газарзүй
Тус хот  солбицолд, Гранде Коморе (Нгазиджа) арлын баруун эрэгт оршино. Морони хотод *Хунтайж Саид Ибрахим олон улсын нисэх буудал* (ОУАТХ-ны нисэх буудлын код: **HAH**). Түүнчлэн Африкийн эх газар болон Комор олтригийн бусад арлууд, мөн Мадагаскар зэрэг Энэтхэгийн далайн арлуудтай холбох тогтмол усан тээврийн боомт бий.

## Худалдаа
Морони хот ванилин, какао, кофе экспортолдог.

## Аялал жуулчлал
Морони хотод үзэсгэлэнтэй наран шарлагын газрууд олон бий. Мөн *Ancienne Mosquée du Vendredi* (Хуучин Баасан гарагийн мечет) нь жуулчдын очих дуртай газар юм.

Зураг:Moroni, Comoros.jpg|Морони дахь наран шарлагын газар
Зураг:Moroni_Mosque_Photo_by_Sascha_Grabow.jpg|Комор эрэгтэй өмнө нь зогсч буй мечет, Морони хотын төв.

## Уур амьсгал
Морони хот халуун орны чийглэг уур амьсгалтай бөгөөд жилийн турш их хур тунадас буудаг - олон жилийн дунджаас үзвэл зөвхөн аравдугаар сард л 100&nbsp;мм-ээс бага хур ордог.
Уг бүст орших бусад хотуудын адилаар, Моронийн жилийн дундаж температур харьцангуй тогтмол байдаг. Халуун боловч бороо хур элбэгтэй тул тийм ч тэсвэрлэхүйеэ бэрх биш байна.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Коморосын суурин
Ангилал:Африкийн нийслэл
Ангилал:Африкийн суурин
Вишакхапатнам

**Вишакхапатнам** () буюу **Визаг** нь Энэтхэгийн зүүн өмнөд эргийн боомт хот юм. Хүн амынхаа тоогоор Андра Прадеш муж дотроо Хайдерабадын дараа хоёрдугаарт, зүүн эргийн хотууд дунд Ченнай, Колката хоёрын дараа гуравдугаарт орох том хот болно. Мужийн нийслэл Хайдерабадаас зүүнш  зайд оршино. Хотод хэд хэдэн төрийн өмчит хүнд үйлдвэр, гангийн үйлдвэрүүд, мөн Энэтхэгийн хамгийн хуучин хөлөг онгоц барих газар бүхий тус улсын хамгийн том далайн боомтуудын нэг бий. Вишакхапатнам нь Энэтхэгийн зүүн эргийн цорын ганц байгалийн боомт хот юм.

Хот Хинду шашны эр зоригийн бурхан Вишакхагийн нэрээр нэрлэгджээ. Зүүн Гатсын толгод дунд орших тус хотын зүүн талд Бенгалын булан цэлийнэ. Вишакхапатнам нь Вишакхапатнам тойргийн засаг захиргааны төв бөгөөд Энэтхэгийн Тэнгисийн Цэргийн Хүчний зүүн жигүүрийн удирдах штаб байрладаг. Хот *Хувь заяаны хот* гэж хочлогддог бөгөөд сүүлийн үед *Зүүн эргийн Гоа* гэх нь ч бий.

## Тэмдэглэл
## Эшлэл
## Гадны холбоос
Ангилал:Энэтхэгийн хот
Яргуй

**Яргуй**  нь Холтсон цэцгийнхэн овогт багтдаг бөгөөд хавар эрт цэцэглэдэг олон наст ургамал юм. Хаврын хавсарга салхинд ганхаж найгадаг. Цэцэгс нь гол төлөв цар голтой, хөх ягаан өнгийн хонхон цэцэг байдаг.

## Зүйлүүд
Яргуйн төрлийн 33 зүйл бий. Заримаас дурьдвал:

## Эмчилгээний түүхий эд
Ардын эмчилгээнд уг ургамлын газар дээрх хэсэг, цэцгийг хатааж хэрэглэдэг.

### Эмчилгээний заалт
Эрт дээр үеэс мэдрэлийн ядаргаа, нойргүйдэл, сэтгэл гутралд унадаг өвчинд хэрэглэж ирсэн. Мөн үргүйдэлд. Уушгины сүрьеэ, хөхүүл ханиад, хүнд юм өргөснөөс бие тэнхээ муудахад, хэрлэг, мэдрэл үрэвсэж өвдөх, толгой таллаж өвдөхөд тус болж, арьс өнгөний өвчнөөс хамгаалахаас гадна сарын тэмдэг саатах, гуурсны багтраа (астма) зэрэгт сайн гэгддэг. Мөн зүрхний дутагдал болон зүрх дэлсэх, элэг бөөрөөр хатгаж өвдөхөд хэрэглэдэг.

Яргуйг харин жирэмсэн, ходоодны ил шархлаа, элэгний хатууралтай (цирроз) хүмүүс хэрэглэж болохгүй.

Харин төрөлт удааширч байхад тус болж, төрөлтийг хөнгөвчлөн, өвдөхийг намжаана. Хавдар эсэргүүцэх үйлчилгээтэй. Яргуй нүдний болор цайх (катаракта), нүд чинэрэхэд (глаукома) тус болж тархины даралт бууруулж, зөнөх өвчин, эмэгтэйчүүдийн өвчинд ч сайн гэдэг аж.

Ангилал:Эмийн ургамал
Ангилал:Холтсон цэцгийнхэн

Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг