open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сөөгөн зогдор өвс

*** Сөөгөн зогдор өвс *** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Бор ногоон өнгийн хальстай, хагас метр орчим урт, бие биедээ орооцолдсон иштэй сөөг ургамал. Чагтлан суусан энгийн навчтай, навчны илтэс нь хөрөөлөг шүдлэг захтай бараан туяа бүхий дөрвөн том сарьсархаг дэлбийн илтэстэй бөгөөд харин цоморлогийн илтэс үгүй байна.

## Тархалт 
Сайрын эрэг, хад асга, уулсын хормойн хайр чулуутай хажуу, ам хөндийн адгийн дэрсэн дотор ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Бага буржгар

*** Бага буржгар *** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
100 см хүрэхүйц үлэмж өндөр ургадаг, эгц буюу босоо үелж тахиралдсан иштэй, гөлгөр, нүцгэн ургамал. Ишнээсээ хөндийрсөн шүдлэг захтай, бараг дугариг хэлбэртэй хэсгүүд бүхий гурвалж, дөрвөлсөн өдлөг навчтай ногоовтор улбар цэцгүүд нь том пирамидан хэлбэрт залаа баг цэцэг болж бөөгнөрсөн байдаг.

## Тархалт 
Хар модон ой, хусан төгөл, ойн нуга, зах цоорхой, нугын хээр, дэнжид ургадаг.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Улужин

**Улужин** (хятадаар:吾魯真; пиньинь:Wú lǔ zhēn) бол Хиад Боржигин овгийн Хубилай хааны охин юм. Эх нь Чаби. Юань улсын судрын **Гүнжийн илтгэл шастир**т зөвхөн нэр ба богино намтрыг нь дурдсан байдаг. Улужин гүнжийг Ихирэс аймгийн Буту хүргэний хөвгүүн **Соёрха** хүргэний хөвгүүн Жахурчин хүргэний гутгаар хөвгүүн **Буха хүргэнд** өгчээ. Тэр Аши ванг төрүүлсэн. Буха хүргэний өвөө **Соёрха хүргэн** (Юань улсын сударт Суорха 鎖兒哈 гэдэг) нь Хүчү хан хөвүүний охин Аньту гүнжтэй ураглажээ.

## Холбоотой мэдээлэл
* Хубилай хаан
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
## Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Чалун

**Чалун гүнж** (хятадаар:茶倫; пиньинь:Chá lún) бол Юань Улсын Хубилай хааны охин. Эх нь Чаби. Ихирэсийн Буту хүргэний удмын **Тэлигань хүргэн**ий хатан. Хожим нь Чалун гүнжийг нас барсны дараа **Чан улсын их эгчмэд гүнж (昌国大长公主)** гэж нэхэн өргөмжлөв. 

## Холбоотой өгүүлэл
* Хубилай хаан 
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
2002 оны улсын наадмын бөх барилдаан

### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
#### ***Товчилсон үгнүүдийн тайлбар*** 
#### ***Гурвын даваа*** 
#### ***Дөрвийн даваа*** 
Монголын Үндэсний бөхийн холбоо, Үндэсний их баяр наадмын комисс энэ жилийн баяр наадмын дөрөв болон зургаагийн давааг оноолтоор тааруулан барилдуулсан билээ.

#### ***Тавын даваа*** 
#### ***Зургаагийн даваа*** 
Монголын Үндэсний бөхийн холбоо, Үндэсний их баяр наадмын комисс энэ жилийн баяр наадмын дөрөв болон зургаагийн давааг оноолтоор тааруулан барилдуулсан билээ.

#### ***Долоогийн даваа*** 
#### ***Наймын даваа*** 
#### ***Есийн даваа*** 
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Пуна гүнж

**Пуна гүнж** (хятадаар:普纳公主; пиньинь:Pǔ nà) бол Монголын Юань улсын Өлзийт хааны охин юм. Түүнийг Хонгирадын **Сангэбула хүргэн** бол Бөртэ үжиний ах Анчин ноёны ач хүү **Төмөр хүргэн** ба Нангиажин гүнж нарын хүү юм. Төмөр хүргэн нь Хубилай хааны охин Нангиажин гүнжийг гэргийгээ болгож байсан нэгэн юм. Тугтөмөр хааны үед Пуна гүнжид **Юнань их эгчмэд гүнж** цол, Сангэбула хүргэнд алтан тамга, **Юнань ван** цол, 1000 өрхийг шагнал болгожээ. 1333 онд Тогоонтөмөр хааны үед нэмж 10,000 өрхийг шагнажээ. 1334 онд Сангэбула хүргэнийг Лу ван цолоор өргөмжлөөд, Пуна гүнжид **Хааны эгч Лу улсын их эгчмэд гүнж** цол шагнаж, их хишиг хүртээж байсан.

## Холбоотой өгүүлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Төмөр өлзийт хаан
* Хонгирад 

Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Хөхлүн гүнж

**Хөхлүн гүнж** (хятадаар:闊闊倫; пиньинь:Kuò kuò lún) бол Юань улсын Хубилай хааны ач хүү Аюурбарбад хааны охин. Хонгирадын Дай сэцэний жич хүү **Долуобэн хүргэн**тэй гэрлүүлжээ. 

## Холбоотой өгүүлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

Ангилал:13-р эсвэл 14-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Өлзий гүнж

**Өлзий гүнж**(хятадаар:完泽; пиньинь:Wán zé) бол Юань улсын Хубилай хаан охин юм. Хонгирадын Лу ван **Улужин хүргэн**ий хатан. Өлзий гүнжийг өнгөрсөний дараа Улужин хүргэн түүний бас нэг дүү Нангиажин гүнжтэй гэрлэсэн. Өлзий гүнжид **Лу улсын эгчмэд гүнж** цол хүртээсэн байдаг.

## Гэр бүл
* Эцэг: Хубилай хаан
* Эх: Чаби хатан

* Эгч, дүүс:
**Ерөө гүнж
**Улужин
**Чалун
**Чингим хунтайж
**Mангала
**Номуган
**Нангиажин
**Хөхэчи
**Хутлугкэлмиш гүнж

* Хүргэн:Өлзийт Төмөр хаан
* Нөхөр:**Улучин хүргэн**
* Охин: Шириндарь хатан
* Зээ хүү: Даш хунтайж

## Холбоотой өгүүлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Нангиажин гүнж

## Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Сэнгэраги гүнж

**Сэнгэраги гүнж** (, ''Sengge rig 'dzin''; , Xiáng gē lá jí) бол Юань улсын Чингим хунтайжийн хүү Дармабал тайжийн охин юм. Тэр бол Хайсан хүлэг хааны охин дүү, Буянт хааны эгч юм. 1307 онд Хонгирадын Дивабултай гэрлэж, **Хааны дүү Лу улсын их эгчмэд гүнж** цолоор шагнаж, Юнпин чөлгөөг хуваарилан өгсөн. Буянт хааны үед түүнд **Хааны эгч Лу улсын их эгчмэд гүнж** цол хүртээв. 1325 онд Есөнтөмөр хааны зарлигаар Сэнгэраги гүнжийн охин Будаширийг Хайсан хүлэг хааны хүү Тугтөмөр вангийн хатан болгожээ. Тугтөмөр нь хожим их хаан болсны дараа Будашири их хатан болсон юм. Иймээс Сэнгэраги болон Абула ван нар нь улс төрд ихээхэн нөлөөтэй болж их хишиг хүртэж байсан юм. 
## Өв хөрөнгө
1332 онд Сэнгэраги гүнж нас барсны дараа хааны зарлигаар олон удаа ар гэрт нь мөнгө түгээж, бурхны шашны олон мянган лам нараар ном хуруулж, сүр бадруулсан зан үйл үйлдэж байсан. Түүний бас нэгэн чухал хөрөнгө нь соёл урлаг сонирхож, эртний болон тухайн үеийн уран зураг, баримал, үнэт эдлэл цуглуулдагаар их алдартай байсан бөгөөд 1310 онд Даду хотын хааны ордонд цуглуугаа дэлгэж үзүүлж байжээ. Түүний цуглуулга нь өнөө үе хүртэл Тайванийн Үндэсний ордон музейн сан хөмрөгт хадгалаастай байдаг юм.       

## Холбоотой өгүүлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Дармабала
* Хонгирад

## Эшлэл
Ангилал:1284 онд төрсөн
Ангилал:1332 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Талбай

**Талбай** бол урт ба өргөн гэж нэрлэгдэх дурын чиглэлтэй /чиглэл нь тодорхой вектор буюу туйлын вектор/ хоёр векторуудын вектор үржвэр юм. Талбай гэх ойлголт нь биет зүйлийн тухай санаа агуулсан орон зайн хоёр хэмжээсийн шүтэлцээний тухай ойлголт юм шиг байдаг. Гэвч физикийн үүднээсээ тийм биш бөгөөд энэ нь цэвэр математик илэрхийлэл юм. Харин бодит байдалд аливаа дүрсийн талбай гэх ойлголт нь гадаргуу гэх ойлголттой дүйнэ. Гадаргуу нь хоёр талтай тул гадаргуугийн тал бүрд перпендикуляр хоёр чиглэл бий. Тиймээс талбайн тухай ойлголтод ч мөн адил хоёр талын тухай яригдана. Иймд талбайн нэгж вектор нь болзмол чиглэлтэй вектор байна. 

Хоёр ширхэг туйлын векторын вектор үржвэр нь тэдгээрт перпендикуляр вектор байх ба үржвэр векторын чиглэл нь баруун шургийн дүрмээр тодорхойлогдоно.  Хэрэв үржигдэхүүний байрыг соливол үржвэр векторын чиглэл нь эсрэгээр солигдоно. Иймд үржвэр векторын чиглэл бол болзмол ухагдахуун бөгөөд бид л чухамдаа баруун шураг гэж үзэхээр тохирсонтой холбоотой юм. 

Болзмол чиглэлтэй векторыг аксиаль вектор гэдэг. Иймд талбайн нэгж вектор бол аксиаль вектор байна.

Талбайн хэмжээ бол хавтгай дээрх орон зайн хоосон цэгүүдийн олонлогоор илэрхийлэгдэх бөгөөд иймд талбайн нэгж вектор нь хоосны вектор байна. Гэтэл гадаргуугийн хэмжээ гэдэг бол орон зайн биелэг цэгүүдийн олонлог байх бөгөөд энэ нь талбайн цэгүүдээс ялгаатай. Өөрөөр хэлбэл талбайн хоосон цэг тус бүрт нэг нэг ЭГЭЛ МАСС харгалзуулбал тэрээр биелэг болох бөгөөд ийм талбайг гадаргуу гэнэ. Амьдрал дээр талбай ба гадаргүүгийн тухай ийнхүү нарийвчлан ялгаж авч үздэггүй. 

Талбайн нэгж векторыг түүнтэй параллейло орон зайн гуравдахь хэмжээсийг илэрхийлсэн вектороор үржүүлбэл эзлэхүүн гарах бөгөөд тэр нь гурван хэмжээст орон зайд хашигдсан хоосон цэгүүдийн олонлог байх болно. Эзлэхүүн нь хоёр векторын скаляр үржвэр юм. Харин түүнийг нягтаар үржүүлбэл масс гарах ба энэ нь орон зайн биелэг цэгүүдийн олонлог юм. Энэ нь мөн л эзлэхүүнд хашигдсан орон зайн хоосон цэгүүдэд харгалзуулсан эгэл масстай цэгүүдийн олонлог байх болно. 

Талбайг олох олон аргачлал бий. Түүний дотор өнцөг ашиглан талбайг олж болох бөгөөд харин өнцөг нь орон зайн цэгүүдийн олонлог биш юм. Өөрөөр хэлбэл өнцгийг тодорхойлох орон зайн цэгүүд оршихгүй гэсэн үг. Тиймээс өнцөг бол хазайлтыг илэрхийлэх хэмжигдэхүүн бөгөөд энэ хэмжигдэхүүний тоон утгуудад физик утга байхгүй. Гэсэн хэдий ч өнцөг гэх ухагдахуун ямар нэгэн утга санааг илэрхийлэх нь гарцаагүй гэж үзвэл тэр нь ЦАГ ХУГАЦААНЫ ОРОН ЗАЙН БУУЛГАЛТ юм. Өөрөөр хэлбэл цаг хугацаа буюу тухайн агшины орон зайд буулгагдсан дүр цэгүүд юм. Иймээс өнцөгийг илэрхийлэх огторгуйн цэгүүд үл орших буюу өнцөг бол хоосны хоосон цэгүүдийн олонлог юм. 
Үүнээс үндэслэн тунгаавал 1 гэдэг бол эгэл тоо биш бөгөөд энэ нь асар том тоо билээ. Өөрөөр хэлбэл 3 нэгж урттай, 2 нэгж өргөнтөй гадаргуугийн талбай 6 гарна. Энэхүү 6 гэдэг тоо бол орон зайн цэгүүд биш бөгөөд тэрхүү цэгүүдийн эмхтгэсэн олонлогийг илэрхийлэх тоо юм.цаашилбал бид өөрсдийн оршин байх орон зайг вектороор илэрхийлдэг гэж харагдана
 

Ангилал:Геометр
Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл
Будашини гүнж

**Будашини гүнж** (хятадаар:不答昔你; пиньинь:Bù dá xī nǐ) бол Юань улсын Хайсан хүлэг хааны ахмад хүү Хүсэлэ хутагт хааны охин юм. Түүний хэдэн онд төрж, хэдэн онд нас барсан нь тодорхойгүй бөгөөд нөхөрт гарсан эсэх нь сайтар бичигдэж үлдсэнгүй бөгөөд дараах хэдэн тэмдэглэл үлдэж хоцорсон юм. 
Юань улсын сударт тэмдэглэгдсэнээр *"Тайдингийн 4-р оны (1327 он) 8 сарын хөхөгчин гахай өдөр хааны зарлигаар гүнж Будашинид 4000 өлгий (Юань уосын үед 1 өлгий буюу ембүү нь 50 лан мөнгөтэй тэнцэдэг байсан) мөнгө өгөв."* *"Мөн оны 11 сарын улаан хулгана өдөр гүнж Будашинид 1000 өлгий (1 өлгий мөнгө 50 лан мөнгөтэй тэнцэж байсан) мөнгө өгөв"* Харин дараагийн тэмдэглэл бол Жижэнгийн 1-р оны (1341 он) 2 сарын хөхөгчин хонь өдөр Тогоонтөмөр хаан зарлиг буулгаж **хааны эгч Будашинид** **Минхуй жөн-и их эгчмэд гүнж** цолоор шагнав. 1349 оны 7 сард эзэн хаан, гүнж Будашинид Пинжяний тариан газрын 50 цин газрыг хуваарилан өгөв. Үүнээс харвал түүний яг хэдэн онд төрсөн нь тодорхойгүй ч, Тогоонтөмөр хаанаас эгч тул 1320 оноос өмнө төрсөн гэдэг нь магадтай юм. 

## Холбоотой өгүүлэл
* Хүслэн хаан
* Тогоонтөмөр хаан
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт 
## Эшлэл
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Елу гүнж

**Елу гүнж** нь (хятадаар:月魯; пиньинь:Yuè lǔ) Юань улсын Хайсан хааны хүү Хүслэн хааны охин юм. Тогоонтөмөр хааны эгч. Ихирэс аймгийн Буту хүргэний ач хүү Жахурчин хүргэний жич хүү Балашир ноёны хүү **Шаландур**тай гэрлүүлжээ. 1332 онд гүнж Елуд алт 500 лан, мөнгө 5000 ланг хүртээв. 1339 онд хааны зарлигаар **Чан гуо их эгчмэд гүнж** (**昌国大长公主)** гэх цолоор өргөмжилж байжээ. 

## Холбоотой өгүүлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Будашини гүнж

Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Дашгомбын Баттулга

**Дашгомбын Баттулга** (1966 оны 3 сарын 4-нд төрсөн) нь Монгол Улсын жүдоч.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:1966 онд төрсөн
Ганбаатарын Одбаяр

**Ганбаатарын Одбаяр** (1989 оны 8 сарын 20-нд төрсөн) нь Монгол Улсын жүдоч.

Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:1989 онд төрсөн
Пунцагийн Шагдарсүрэн

**Пунцагийн Шагдарсүрэн** (* 1918 оны аравдугаар сарын 29-нд Төв аймгийн Баян-Өнжүүл сум, хуучнаар Баянбараат сум; † 2019 оны долоодугаар сарын 3-нд Улаанбаатарт) нь Монгол Ардын Хувьсгалт Намын улс төрч бөгөөд дипломат төлөөлөгч байснаас гадна 1958 оноос 1963 оныг хүртэл БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яамны сайдаар ажиллаж байв. 
гийн хамт|288x288px]]

## Намтар 
Шагдарсүрэн 1930-1936 онд бага, дунд сургууль, 1936-1937 онд “Монгол Тээх”-д данс хөтлөгч, 1937-1939 онд Цэргийн Ерөнхий сургууль, 1939 онд Тамсагийн 6-р дивизийн 17-р морьт хорооны штабын дарга, 1939-1948 онд Ерөнхий сайд Х.Чойбалсангийн тусгай хэрэг эрхлэгч, нарийн бичгийн дарга, Дотоод хэрэг эрхэлсэн туслагч, 1948-1953 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Москва хотын Олон Улсын харилцааны дээд сургуулийг Олон улсын харилцааны мэргэжлээр төгссөн байна. 

1953-1955 онд Гадаад явдлын яамны Европын хэлтсийн эрхлэгчийн орлогч, Протоколын /Ёслолын/ хэлтсийн эрхлэгч, 

1955-1956 онд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсад элчин сайд, мөн түүнчлэн 1956-1958 онд Энэтхэг улсад Элчин сайдаар ажиллажээ. 1958 онд тэрбээр буцаж монголдоо ирээд Монгол Улсын ерөнхий сайд Юмжаагийн Цэдэнбалын засгийн газарт Сономын Аварзэдийн халааг авч, Гадаад Явдлын Яамны сайдын албыг хашив. 1963 онд тэрээр сайдын албаа Мангалын Дүгэрсүрэнд хүлээлгэн өгсөн байна.

1963-1971 онд МАХН-ын Төв хорооны Гадаад харилцааны хэлтсийн эрхлэгч, 1971-1974 онд Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улсад, 1974-1978 онд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улсад, 1978-1981 онд Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улсад, 1981-1982 онд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Афганистан Улсад, 1982-1986 онд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайдын алба хашсан байна.  

## Шагнал 
П.Шагдарсүрэн нь 1939 оны халхын голын дайн, 1945 оны эх орны чөлөөлөх дайнуудад оролцож байсныг үнэлэн 2014 онд түүнд Монгол улсын баатар цол, мөн түүнчлэн төрийн албанд олон жил ажилласаныг нь үнэлэн «Төрийн албаны тэргүүний ажилтан» цол, тэмдгийг 2017 онд тус тус хүртээжээ.
## Цахим холбоос 
* rulers.org хуудсан дахь түүний тухай мэдээлэл

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Афганистан дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Зүүн Герман дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Югослав дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Энэтхэг дэх Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын элчин сайд
Ангилал:Монгол улсын баатар
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн албаны тэргүүний ажилтан
Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн
Ангилал:Төвийнхөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1918 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Задрал (компьютерын ухаан)

Компьютерын ухаанд **задрал** буюу **факторлол** гэж комплекс асуудал эсвэл системийг төсөөлөн дүрслэх, ойлгох, програмчлах, арчлахад хялбар болгох зорилгоор олон хэсэг болгон хуваахыг хэлдэг. 
Ангилал:Програм хангамжийн зохиомж
Кодыг дахин факторлох

**Кодыг дахин факторлох** (англ. *Code refactoring*) гэдэг бол оршин буй компьютерын кодын гадаад араншинг өөрчлөлгүйгээр факторуудыг нь өөрчлөх буюу дахин бүтэцлэх үйл явц юм.

Программ хангамжийн хөгжүүлэлтэд refactoring гэдэг нэршил нь хийгдчихсэн байгаа эх кодын бүтэцийг програмын гадаад шинж чанарт нөлөө үзүүлэлгүйгээр сайжруулан зохион байгуулахыг хэлдэг. Иймд энэ нь алдаа засах эсвэл шинэ үйлдлүүдийг кодод нэмэхээс арай өөр зүйл юм.

Хэрвээ программ хангамжийн шинж чанарыг өөрчлөн сайжруулахаар зохиомжлоогүй бол түүнд шинэ боломжуудыг нэмж оруулахад хүндрэл үүсдэг. Үүнийг шийдэхийн тулд эсвэл программыг бүхэлд нь шинээр хийх эсвэл тухайн шинэ шинж чанарыг нэмэхэд саад учруулж байгаа хэсгийг өөрчлөх болдог. Ингэж кодыг дахин бүтэцчилснээр код ойлгомжтой, дараа өөрчлөлт болон нэмэлт шинж чанар оруулахад хялбар болдог.

Ангилал:Програмчлал
Ангилал:Программын архитектур
Гунаажавын Батжаргал

**Гунаажавын Батжаргал** (* 1966 онд Дундговь аймагт төрсөн) нь Монгол Улсын дипломат юм. Тэрбээр 2013 оноос 2017 он хүртэл Австри Улсад Монгол улсыг төлөөлөн элчин сайдаар ажиллаж байсан.

## Намтар 
Г.Батжаргал нь 1985 оноос 1990 оныг хүртэл Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнд сурч дүүргэжээ. 1995-1996 оны хооронд тэр Норвич дахь Зүүн Английн Их Сургуульд тэтгэлгээр сурчээ.

2006-2008 онд ГХЯ-ны газрын захирал байсан. 

Г.Батжаргал хоёр охинтой. Тэрээр 1992-1996 онд УИХ-ын дэд дарга асан Ж.Гомбожавын хүргэн.

Англи , орос хэлтэй.

## Дипломат төлөөлөгчийн намтар 
## Цахим холбоос 
* Вена хот дахь Монгол Улсын элчин сайдын яамны цахим хуудсан дээрx түүний намтар

Ангилал:Австри дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Словени дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1966 онд төрсөн
Сандуйжавын Тодбилэг

**Азүмарюү Цүёши** () гэх дэвжээний нэрээр барилддаг **Сандуйжавын Тодбилэг** (1987 оны 5 сарын 12-нд төрсөн) нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн (2015 оны 11 сараас Говь-Алтай аймгийн уугуул гэж дуудуулж буй), мэргэжлийн сүмогийн Таманои дэвжээнд харьяалагддаг бөх.

## Амжилт
  Тэмцээнболоогүй
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
  Тэмцээнболоогүй
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  

Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:1987 онд төрсөн
Айяшири гүнж

**Айяшири гүнж** (хятадаар:爱牙失里) бол Юань улсын гүнж бөгөөд Төмөр Өлзийт хааны охин юм. Түүнийг Онгуд аймгийн Кургуз хүргэнтэй гэрлүүлжээ. Хожим нь Кургуз хүргэн Жао ван цол хүртэхэд Айяшири гүнжид **Жао гуо гүнж** цол, нөгөө эхнэр Худадамиши гүнжид **Жао гуо их гүнж** цол тус тус соёрхожээ.  

## Холбоотой өгүүлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Алтанхуягийн Ичинноров

**Ичиножо Такаши** () хэмээх дэвжээний нэртэй **Алтанхуягийн Ичинноров** (1993 оны 4 сарын 7-нд Архангайд төрсөн) нь Минато дэвжээнд харьяалагдан барилдаж байсан Монголын сүмоч.

## Амжилт
  Тэмцээнболоогүй
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  

Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:Батцэнгэлийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1993 онд төрсөн
Эрхбаярын Дөлгөөн

**Араваши Цүёши** () хэмээх дэвжээний нэрээр барилддаг **Эрхбаярын Дөлгөөн**  (1986 оны 8 сарын 21-нд Улаанбаатарт төрсөн) нь Минэзаки дэвжээнд харьяалагддаг, Монголын сүмоч юм. Түүний аав Лодойн Эрхбаяр нь үндэсний бөхөөр улсын начин цолтой, мөн чөлөөт бөхөөр Дэлхийн АШТ-ээс хүрэл медаль хүртэж байсан бөх билээ. 2020 оны 1-р сарын 24-нд зодог тайлж буйгаа зарласан.

## Амжилт
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
  Тэмцээнболоогүй
    
　　
　　
　　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  

Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:1986 онд төрсөн
Илихайяа

**Илихайяа гүнж** бол (хятадаар:益里海雅; пиньинь:Yì lǐ hǎi yǎ)，Юань улсын Төмөр Өлзийт хааны охин. Ихирэсийн Буту хүргэний жич хүү Аши хүргэнтэй (1263-?) гэрлүүлжээ. 
Аши хүргэний эцэг нь Хулин хүргэн, өвөг нь Жахурчин хүргэн, элэнц өвөг нь Суорха хүргэн, хуланц өвөг нь Буту хүргэн юм. Аши хүргэн болбоос 15 наснаас эхлэн Хайду ханы бослогыг дарах үйлд жинь ван Гамала, Хайсан ван, Баян жанжин нарын удирдлагаар цэрэг удирдан оролцож олон удаа гавъяа байгуулж байсан. Иймээс Төмөр Өлзийт хааны зарлигаар Илихайяа гүнжтэй гэрлүүлсэн. Илихайяа гүнжийг 2 охин, 1 хөвгүүн төрүүлсэн хэмээн Юань улсын сударт тэмдэглэхдээ, том охин нь **Гэгээн хааны ** их хатан Сугабал хатан, бага охин нь **Есөнтөмөр хааны** Ринчинбал бага хатан , хөвгүүн Балашир нь эцгийн цолыг үе залгамжлан Чан ван болсон. Хүлэг хааны үед Аши хүргэнд Чан ван цол соёрхож алтан тамга өгсөн юм. Хожим нь Аши хүргэний төрлийн хүн Тэгш ноён, Гэгээн хааныг хороож, Есөнтөмөр жинь ванг хааны сууринд залсан түүхтэй.

## Эшлэл
## Холбоотой өгүүлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн   
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Батхүүгийн Нанжид

**Кагамио Нанжи** () хэмээх дэвжээний нэрээр барилддаг **Батхүүгийн Нанжид** (1988 оны 2 сарын 9-нд Улаанбаатарт төрсөн) нь Кагамияма дэвжээнд харьяалагддаг, Монголын сүмоч.

## Амжилт
  Тэмцээнболоогүй
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
  Тэмцээнболоогүй
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  

Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:1988 онд төрсөн
Амгаагийн Өнөболд

**Сэйро Такэши** () гэх дэвжээний нэрээр барилддаг **Амгаагийн Өнөболд** (1988 оны 8 сарын 18-нд төрсөн) нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн (2015 оны 7 сараас Булган аймгийн уугуул гэж дуудуулж буй), мэргэжлийн сүмогийн Шикорояма дэвжээнд харьяалагддаг бөх. Аав нь үндэсний бөхийн улсын заан Дэндэвийн Амгаа.

## Амжилт
  Тэмцээнболоогүй
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    Тэмцээнболоогүй
    
    
    
  

Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:1988 онд төрсөн
Адъяагийн Баасандорж

**Таканоива Ёшимори** () гэх дэвжээний нэрээр барилддаг байсан **Адъяагийн Баасандорж** (1990 оны 2 сарын 26-нд төрсөн) нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн, мэргэжлийн сүмогийн Таканохана дэвжээнд харьяалагдаж асан бөх.

## Амжилт
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
  Тэмцээнболоогүй
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  

  
　

Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:1990 онд төрсөн
Доржийн Найдан

**Доржийн Найдан** (1917 оны 7 сарын 13-нд Ховд аймгийн Дарви суманд төрж, 1990 онд нас барсан) нь Монгол Улсын гавьяат жүжигчин цолыг 1954 оны 9-р сарын 14-нд хүртсэн.

## Намтар 
1939 оноос Ардын цэргийн албанд мордож Сүхбаатар аймгийн Дарьганга суманд байрлах 20-р морьт дивизэд алба хааж байгаад 1941 оноос Армийн клубт орж дуучин, жүжигчин болсон байна. 

1944 онд цэргээс халагдаад Ховд аймгийн Хайрхан сумын бага сургуульд багш, 1945 оноос Ховд аймгийн клубт (хожим нь ХДТ болсон) жүжигчинээр орж олон жүжигт тогложээ.

1954 онд Ховд аймгийн соёл урлагийн арав хоног Улаанбаатар хотод зохиогдоход "Гавьяат жүжигчин" хэмээх эрхэм цолыг хүртжээ.

1968 онд Ардын хувьсгалын 50 жилийн ойд зориулж "Хүргэн хүү" кино хийгдэж эхэлсэн байна. Жамц баяны дүрд Найдан гуайг Ховдын театраас найруулагч Дэжидийн Жигжид дуудан ирүүлж тоглуулсан нь түүнийг кино урлагтай анх холбож өгсөн юм. 1969 оноос УДТ, “Монгол кино” үйлдвэр, ахмад дайчдын “Дайчин алдар” чуулгад ажиллаж байгаад 1978 онд өндөр насны тэтгэвэртээ гарчээ.

## Бүтээл
### Кино
*Хүргэн хүү -1970 он- Жамц баян,
*Тэмцэл - 1971 он- Балбар ван,
*Хөдөөгийн баясгалан -1974 он- Ширнэн өвгөн,
*Хөх ногооны униар- 1977 он - хорооны байцаагч,
*Их замын тоос - -1985 он-сахиул Балдан,
*"Их замын эхэнд"-1978 он- Цогт билэгт гүн,
*"Хатанбаатар" -1981 он -Цэрэн өвгөн,
*"Цэрэг эрсийн жирийн өдрүүд" -1981 он-өвгөн Гарьд,
*"Гийнгоо" -1983 он, 
*"Их замын тоос" -1985 он, зэрэг кинонуудад тогложээ.

### Жүжиг
*Далан худалч - Жалбуу
*Ялалтын жигүүр - Лэгцэг
*Шинэ байшин - Агваан
*Наянчулууны ой - Гончиг

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Дарвийн (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1917 онд төрсөн
Ангилал:1990 онд өнгөрсөн
Ганбаатарын Мөнхсайхан

**Чиёшоома Фүжио** () гэх дэвжээний нэрээр барилддаг **Ганбаатарын Мөнхсайхан**  (1991 оны 7 сарын 20-нд төрсөн) нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн, мэргэжлийн сүмогийн Коконоэ дэвжээнд харьяалагддаг бөх.

## Амжилт
　　 
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
  Тэмцээнболоогүй
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
  Тэмцээнболоогүй
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  

Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:1991 онд төрсөн
Гантулгын Ган-Эрдэнэ

**Тэрүнофүжи Харүо** () гэх сүмогийн мэргэжлийн бөхийн дэвжээний нэрээр барилддаг **Гантулгын Ган-Эрдэнэ** (1991 оны 11-р сарын 21-нд Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн)- Японы мэргэжлийн сүмогийн Исэгахама дэвжээнд харьяалагддаг монгол бөх. 

2010 онд Япон улсын Тоттори мужийн Жёохокү ахлах сургуульд суралцаж, 2011 онд “Магаки” дэвжээнд анх элсэж, 2013 онд “Исэгахама” дэвжээ рүү шилжин оржээ.  

Дээд зиндаа болох макүүчид түрүүлж, оозэки цол хүртэж явсан. Гэмтлийн улмаас барилдалгүй өнжиж, жонидан зиндаа хүртэл чансаа нь буурсан Тэрүнофүжи 2019 оны 3-р сард дэвжээндээ эргэн ирж, улмаар 2020 оны 5-р сар гэхэд дээд зиндаанд ахин дэвшиж, 7-р сарын Нагояа башёд 13-2 түрүүлж эргэн ирэлтээ зарлажээ. Түүнчлэн 2021 оны 3,5-р сарын башёд түрүүлж Озеки цолоо буцаан авсан төдийгүй мөн оны 7-р сарын башёд 14-1 гэсэн амжилттай үзүүрлэн Мэргэжлийн сумо бөхийн 73 дахь Ёкозүна (Их Аварга) цолтон болсон билээ. Түүний хөрөг-дурсамж ном нь 2021 онд японд хэвлэгдэн гарснаасаа хойш хамгийн их борлогдсон ном болсон байна. 

Мөн Ёкозуна (Их аварга) цол хүртсэн башё болон дараагийн башёдоо дарааллан түрүүлсэн 4 дэх бөх (Тайхо их аваргаас 60 жилийн дараа) болсон билээ.

Тэрээр 192 см өндөртэй, 184 кг жинтэй байна. 

## Амжилт
    Тэмцээнболоогүй
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    Тэмцээнболоогүй
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  

Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:Ёкозүна
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1991 онд төрсөн
Төмөрбаатарын Эрдэнэбаатар

**Кёкүшүхо Кооки** () гэх дэвжээний нэрээр барилддаг **Төмөрбаатарын Эрдэнэбаатар** (1988 оны 8 сарын 9-нд төрсөн) нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн, мэргэжлийн сүмогийн Томозүна дэвжээнд харьяалагддаг бөх.

## Амжилт
　　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
    
    
    
    
    
    
　
　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
　
　　
  Тэмцээнболоогүй
　　
　　
　　
　　
　
  　
　　
　　
　　
　　
　　
　　
　
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
　

Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:1988 онд төрсөн
Дармштадти

**Дармштадти** („Эка-Цагаан алт“) нь зөвхөн зохиомлоор гаргаж авдаг, химийн тэмдэг нь Ds, атомын дугаар нь 110 ба трансактиноидод багтдаг 7-р үеийн d-блокийн химийн элемент юм. Үелэх системийн 10-р IUPAC бүлэгт ордог учраас никелийн бүлэгт хамаарна.

## Цахим холбоос 
* Nuklidkarte beim National Nuclear Data Center

## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Ренчиндоржийн Ганбат

**Рэнцэндоржийн Ганбат** (1955-2018) нь Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цолтой, хөгжмийн зохиолч хүн байв.

Р.Ганбат 1955 оны 2 сарын 18-нд Улаанбаатар хотноо цэргийн болоод иргэний нисэгч Рэнцэндорж, Монголын анхны стюардесс Цэрэнцоо нарын гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний эцэг Рэнцэндорж нь Хөвсгөл аймгийн Ханх суманд 1919 онд төрсөн, Чонос овгийн хүн байсан бөгөөд дайны жилүүдэд сөнөөгч, бөмбөгдөгч онгоцны жолооч байж, командлалаас өгсөн олон үүрэг даалгаврыг амжилттай гүйцэтгэж явжээ. Монгол орон энхийн замд орсон жилүүдэд алдарт нисгэгч иргэний агаарын тээврийн салбарт шилжсэн юм. Тэрээр нийт 42 жил агаарын хөлөг жолоодсон, дэд хурандаа цолтой хүн байлаа. Ээж Цэрэнцоо нь 1930 онд Сэлэнгэ аймгийн Ерөө суманд төрсөн Хорь буриадын Батнай овгийн бүсгүй байв.

Хөгжмийн зохиолч, дэд хурандаа Ганбат Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн морин хуурын ангийг нэрт морин хуурч Жамьянгийн удирдлага дор суралцан 1973 онд төгсөж, морин хуурч мэргэжил эзэмшжээ. Тэрээр 1980 онд Улаанбаатар хотын харьяат Гомбын Баярмай хэмээх бүсгүйтэй гэрлэн Ундраа, Учрал хэмээх хоёр охины аав болжээ.  Ганбат нь 1980-1986 онд Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит хөгжмийн их сургуулийг "Цэргийн хөгжмийн удирдаач" мэргэжлээр суралцаж төгссөн. ЦДБЭЧ-т жирийн хөгжимчнөөс хөгжмийн удирдаач, уран сайхны удирдагч, ерөнхий найруулагч,дэд дарга болтлоо ажиллаж, чуулгынхаа урын санг цэрэг эх орон болон, ардын уламжлалт, сонгодог болон орчин үеийн сэдэвт олон арван бvтээлээрээ баяжуулан ирсэн байна. Ганбат 30 гаруй найрал хөгжмийг найруулж удирдан, сонсогч түмэндээ хүргэсэн юм. Түүний нийтийн болоод цэргийн дууны бүтээл болох "Насны ганцхан хань", "Баярын жагсаал", "Үдэлт", "Цогтын цэргүүд" "Дандар баатар" зэрэг дуу нь ард түмний дуртай дуу болон мөнхөрсөн билээ.

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Мейтнери

**Мейтнери** („Эка-Ириди“) нь зохиомлоор гаргаж авдаг, химийн тэмдэг нь Mt, атомын дугаар нь 109 ба трансактиноидод багтдаг 7-р үеийн d-блокийн химийн элемент юм. Үелэх системийн 9.&nbsp;IUPAC бүлэг, кобальтын бүлэгт хамаарна. Энэ элементийн нэрийг австри-шведийн физикч бөгөөд математикч Лизе Майтнерд хүндэтгэл үзүүлэх үүднээс Мейтнери хэмээн нэрлэжээ.

## Түүх 
Мейтнериг анх удаа 1982 онд (дараа нь 1988 оны хоёрдугаар сард ахиад) Дармштад дахь Хүнд ионы судалгааны нийгэмлэгийн төв дээр төмөртэй висмутээр буудан гаргаж авчээ. Энэхүү элемент нь эхэндээ унниленниум (химийн тэмдэг Une) гэх нэртэй байж байгаад 1997 оноос өнөөгийн нэрээ авчээ. Мөн түүнчлэн Эка-Ириди гэдэг нэршлийг бас хэрэглэдэг.

## Шинж чанар 
Мейтнери нь маш тогтворгүй, цацраг идэвxтэй металл юм. Өнөөг хүртэл нийт долоон изотопыг (энд цацраг идэвхт нуклид) гаргаж авсан. Эдгээрээс хамгийн тогтвортой изотоп нь 276Mt бөгөөд түүний хагас задралын хугацаа нь 720 миллисекунд байна. Энэхүү маш хурдан задралаас шалтгаалан тус элементийн бусад шинж чанарыг бараг судлаагүйтэй адил. Хэдий тийм ч мейтнери нь их хэмжээтэй байх үедээ мөнгөлөг саарал өнгөтэй байх магадлалтай гэж тооцдог.

## Аюулгүйн санамж 
Одоогоор европын химийн бодисын журамд түүний аюулыг тогтоосон дүрэм, журам байхгүй ба үүний учир нь тухайн элементийн атомуудыг нэг дор маш бага хэмжээгээр гаргаж авах боломжтойгоос хамааран химийн эсвэл физикийн аюул маш багатай.

## Цахим холбоос 
* Nuklidkarte beim National Nuclear Data Center

## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Промети

**Промети** (эртний грекийн домогт гардаг титануудын нэг Прометей) нь химийн тэмдэг Pm, атомын дугаар нь 61
бүхий химийн элемент юм. Үелэх системийн лантаноидын бүлэгт байдаг учраас газрын ховор металлд тооцогддог. Прометиг 1945 онд ураны задралын бүтээгдэхүүн дотроос илрүүлж анх нээсэн байна. Түүнийг нээснээр үелэх системийн сүүлчийн онгорхой байсан хэсгийг бөглөсөн ажээ.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:6-р үеийн элемент
Осорын Эрдэнэбаатар

**Осорын Эрдэнэбаатар** нь Ус сувгийн ашиглалтын газрын дарга асан. 1946 онд Ховд аймгийн Алтай сумын нутагт төрсөн. Ховд аймгийн Алтай, Булган сумын бага, дунд сургууль төгссөн. ОХУ-ын Эрхүү хотын Политехникийн их сургуулийг 1970 онд төгссөн. 

1970-1974 онд Гахайн заводад инженер
1974-1985 онд НААҮЯ-нд мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга.
1985-1990 онд МАХН-ын төв хороонд зааварлагч.
1990 оноос Улаанбаатар хотын Ус сувгийн ашиглалтын газрын даргаар ажилласан.

Ус сувгийн ашиглалтын газрын даргаар ажиллах хугацаандаа Япон улсын тусламжаар ус хангамжийн эх үүсвэрийн нөөцийн хайгуул хийлгэх байршил, нөөцийн хэмжээг тогтоон, ус түгээгүүрийн мастер төлөвлөгөө боловсруулж, ус хангамжийн төв эх үүсвэрт техникийн шинэтгэл хийж өргөтгөх ажлыг удирдан зохион байгуулсан байна. Мөн зөөврийн усны автомашинуудыг төвлөрүүлэн, паркийг шинэчлэх ажлыг амжилттай хэргэжүүлжээ. Дэлхийн банкны хөнгөлөлттэй зээлээр гэрийн хорооллын ус хангамжийг сайжруулах төслийг хэрэгжүүлэх ажлыг гардан зохион байгуулсны үр дүнд 200 орчим ус түгээх байрыг шугамд холбох ажлыг гүйцэтгэсэн нь иргэдийн талархлыг хүлээсэн байна. 

## Шагнал
Түүний хөдөлмөр зүтгэлийг төр засгаас өндрөөр үнэлж Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 60, 70, 80 жилийн ойн хүндэт медалиудаар шагнажээ.

Ангилал:Алтайн (Говь-Алтай) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын төрийн албан хаагч
Ангилал:Монголын инженер
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Хо өрлөг

**Хо өрлөг** (халимаг. *Хо Өрлөг*;  15..?- төрсөн- 1644 оны 1-р сарын 4-нд нас барсан) -XVI зууны сүүл үеэс, XVII зууны эхэн хагас хүртэл Ойрад Монголын Торгууд аймгийг өрлөг тайши цолтойгоор байсан язгууртан юм. Түүний угсаа гарал нь эртний Хэрээдийн Тоорил ханаас улбаатай  байдаг.  

1603 оноос өөрийн харьяаны Торгууд аймгийн хүмүүсийг дагуулан баруун зүгт шинэ бэлчээр хайн аянд гарсан. Эхэндээ 5000 хүрэхгүй тооны Торгууд, Дөрвөд аймгийн өрхийг дагуулж явсан бол 1610-1620-иод оны үе гэхэд Торгуудын ихэнх отгийг нэгтгэсэн байлаа.    

1606 онд Торгут ба Оросуудын хооронд анхны цэргийн мөргөлдөөн Барабинскийн тал нутагт болсон: Тара дүүрэг сүйрчээ. 1608 онд Хо-өрлөгийн элчин сайд нар Оросын эрх баригчидтай хэлэлцээр хийхээр Тара хотод иржээ. 1608 оны 2-р сарын 14-нд Халимагийн элч нарыг Василий Шуйский хаан Москвад хүлээн авч уулзаж байжээ.   

1620-иод онд Сибирийн өмнөд хэсэгт бэхжиж, 1630-аад оноос Ижил мөрний сав газрыг эзлэж, Жочийн улсын үлдэгдэл Ногайн ордны улсыг 1633 онд мөхөөн, ногайчуудыг баруун болон өмнөд зүгт нүүхэд нөлөөлжээ. Улмаар уг бүс нутагт **Торгуудын хант улсыг** байгуулсан нь хожим Халимагийн хант улс гэсэн нэрээр түүхэнд үлджээ. Тэрээр хүү нарынхаа хамт 1640 онд Зүүнгарт болсон **Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг** батлах чуулганд оролцож байжээ. 1644 онд Халимагуудын кавказ руу хийсэн аян дайны тулаанд амь үрэгджээ. Улмаар хүү Шүхэр дайчин үе залгамжилж эрх мэдлийг авчээ.   

## Гэр бүл
* Хуланц өвөө: Баяр
* Элэнц өвөө: Мэнгэ
* Хөвүүд: Шүхэр дайчин, Илдэн, Кирсан, Санжин, Лувсан  Шинхэбаатар (Шүнхэй)
* Охид: Юм-Агас зэрэг 6 охинтой байсан.

## Холбоотой өгүүлэл
* Торгууд
* Халимагийн хант улс

## Эшлэл 
Ангилал:Хан
Ангилал:Халимагийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:16-р зуунд төрсөн
Ангилал:1644 онд өнгөрсөн
Химийн элементийн цуваа

**Химийн элементийн цуваа** гэж химийн элементүүдийн нэг бүлэг элементийг нэрлэх бөгөөд эдгээр элементүүд нь өөр хоорондоо физик ба химийн шинж чанараараа ганц хоёр онцгой тохиолдлыг эс тооцвол тасралтгүйгээр өөрчлөгдөж байдаг. Жишээлбэл: Буцлах температур нэмэгдэхийн хэрээр хүчилтөрөгчийн нэгдлийн тогтвортой байдал буурна.

Элементүүдийн цувааг олж нээсэн явдал нь үелэх системийг хөгжүүлэх анхны алхам болж өгчээ. 

Зарим нэг цуваанууд нь үелэх системийн бүлэгтэй яг тохирдог.

Ангилал:Үелэх систем
Энгийн буржгар

*** Энгийн буржгар *** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
60-70 см өндөр эгц иштэй, шахагдаж суусан, шаантаг хэлбэрийн уртавтар хэсгүүдэд цуулбарлагдсан хос өдлөг навстай.

## Тархалт 
Ойт хээрийн бүсэд алаг өвст нугын хээр, ойн зах дагасан нуга газраар тохиолдоно.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Ангилал:Эмийн ургамал
Бууралдуу янгиц

*** Бууралдуу янгиц *** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Энэ ургамал тоонолжин цэцэгтний овогт хамаарагдах намхан (5-10 см) ургадаг хагас сөөг ургамал. Түүний иш доод хэсэгтээ моджиж дээд хэсгээр салаалсан байна. Ерөнхийдөө мөнгөлөг энгийн өдлөг үсээр хучигдсан учраас буурал өнгөтэй харагдана. Дээд тал нь ховилтсон уртавтар шугаман навчтай, хааяа үндэс орчимдоо тэвгэн навчийг үүсгэнэ. Жижиг цагаан цэцгүүд нь ишний оройд нягт цацаг баг цэцгийг бүрдүүлнэ. Зууван дугуй хэлбэрт тасалгаат хонгорцогтой. Зургаадугаар сард цэцэглэж, өвөл сайн хадгалагдана.

## Тархалт 
Цөл болон хуурай хээрээр голлож ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Бараан үлд өвс

*** Бараан үлд өвс *** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Эхний жилдээ шүүслэг навчнаас бүрдсэн тэвгэн бие үүсгэж хоёр дахь жилдээ 20 орчим см өндөр иш үүсгэдэг хоёр наст өвслөг ургамал. Ногоовтор шар цэцэгтэй.

## Тархалт 
Уул, дов толгодын чулуутай хажуу энгэр, хааяа хайрга элстэй газраар ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Тахир тавилгана

*** Тахир тавилгана *** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Хүрэвтэр шар, нарийхан найлзууруудтай, 1 метр гаруй өндөр олон наст сөөгөн ургамал. Уртавтар зууван хэлбэртэй, цайвар ногоон нилээд том, нимгэн навчнуудтай. Навч бүхий найлзуурынхаа үзүүрт бамбай хэлбэрийн цагаан баг цэцэгтэй байдаг.

## Тархалт 
Тахир тавилгана голдуу шинэс, хус шинэсэн ба холимог ойн сөөгөнцөр ургамлуудын дунд, мөн уулын арын чулуурхаг хажуу, гуу жалга, хотгор газруудаар сийрэгдүү ширэнгэлж ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Ишгүй гичгэнэ

*** Ишгүй гичгэнэ *** - (), () Манайд наптуул гэхээс гадна хаврын шар цэцэг ч гэж нэрлэдэг.

## Ургамлын тайлбар 
Урт найлзуурууд нь үндэслэж 5-7 см хүрэхүйц өндөр ургадаг олон наст намхан өвслөг ургамал. Үндэс орчмоос гарсан хайрслаг олон тооны гуравласан нягт, үрчгэр навчнууд нь ихээхэн унгарилтсан бөгөөд түүнээсээ хамаарч саарал ногоон өнгөтэй харагдана. Шар цэцэгтэй байна. Ишгүй гичгэнэ хээр, ойт хээрийн бүсэд хавар эрт тавдугаар сард цэцэглэнэ. Зарим өнтэй жил намар хоёр дахь удаагаа цэцэглэдэг.

## Тархалт 
Ишгүй гичгэнэ нилээд хуурай хэлбэрийн жижиг өвст уулын хээрт олонтаа тохиолддог ургамал бөгөөд сайрхаг хатуу энгэр, уулсын хоорондын ам хөндийгөөс гадна ихэнх голдуу шивээт хялганат хээрт ургадаг.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Бори

**Бори** („Эка-Рени“) нь зөвхөн зохиомлоор гаргаж авдаг, химийн тэмдэг нь Bh, атомын дугаар нь 107 ба трансактиноидод багтдаг 7-р үеийн d-блокийн химийн элемент юм. Үелэх системийн 7.&nbsp;IUPAC бүлэг, манганы бүлэгт хамаарна. Боригийн бүх изотопууд нь цацраг идэвxтэй. Бориг данийн физикч Нильс Борын нэрээр нэрлэжээ (химийн элемент бортой андуурах нь бий).

1976 оны аравдугаар сарын 6-нд бориг анх удаа зөвлөлтийн эрдэмтэд Юрий Оганесяны удирдлага дор Дубна дахь цөмийн судалгааны хүрээлэнд гаргаж авсан хэдий ч шинэ элемент нээснээ мэдээгүй байна. Тиймээс Дармштад дахь Хүнд Ионы Судалгааны Нийгэмлэгээс цэврээр анх гаргаж авсан өдрийг буюу 1981 оны гуравдугаар сарын 27-ыг тус элементийг нээсэн гэж уг байгууллагыг албан ёсоор нээсэн байгууллагад тооцдог. Эхэндээ бори нь уннильсептиум (химийн тэмдэг *Uns*) гэх нэртэй байж байгаад 1994 онд цэвэр ба хэрэглээний химийн олон улсын холбооны зөвлөсөний дагуу өнөөгийн нэрийг өгчээ. Түүнээс гадна Эка-Рени гэж бас нэрлэдэг.

## Аюулгүйн санамж 
Одоогоор европын химийн бодисын журамд түүний аюулыг тогтоосон дүрэм, журам байхгүй ба үүний учир нь тухайн элементийн атомуудыг нэг дор маш бага хэмжээгээр гаргаж авах боломжтойгоос хамааран химийн эсвэл физикийн аюул маш багатай.

## Цахим холбоос 
* Nuklidkarte beim National Nuclear Data Center

## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Ангилал:Нильс Бор
Имт гичгэнэ

*** Имт гичгэнэ *** - (), () Нутгийн хүмүүс гичгэнэ, заримдаа зангуу ч гэх нь бий.

## Ургамлын тайлбар 
Уг орчимдоо модожсон, эгц дээшээ гарсан найлзуурууд бүхий олон наст өвслөг ургамал. Ишнээсээ гарсан хос бус өдлөг, навчны хэсгүүд нь имтэй байдаг. Имт гичгэнийн өндөр, навчны унгиральт ихээхэн өөрчлөмтгий тул дотор нь түүнийг хэд хэдэн бага зүйл болгон ялгаж үздэг ч учир бий. Хавар эрт ургаж эхэлдэг ургамлын нэг боловч долоодугаар сард цэцэглэнэ. Өвөл үндсэндээ сайн бэхлэгдэж өвөлждөг.

## Тархалт 
Ойт хээр, хээр, цөлөрхөг хээрийн бүсүүдээр өргөн тархжээ. Орчны маш олон янзын нөхцөлд зохицон ургадаг ургамал юм. Тэр нь уулын хээр төдийгүй тагийн хээр, дов толгодын энгэр, элсэрхэг хөрстэй харганат бэлчээрт ч тохиолдоно.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Хунчирхай гичгэнэ

*** Хунчирхай гичгэнэ *** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Хунчирхай гичгэнэ нь голлосон үндэстэй, намхан (10 см), олон наст өвслөг ургамал. Үндэсний уг орчмоос гарсан нилээд зөөлөн торгомсог үс бүхий өдлөг навчнуудтай.

## Тархалт 
Цөлөрхөг хээр, хээрийн хайрга, чулуутай энгэр, дов толгодоор ургах дуртай.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Mina

**Квон Мина** () нь Өмнөд Солонгосын охидын AOA хамтлагийн гишүүн, кино жүжигчин. Хамтлагынхаа Lead rapper, туслах хоолой мөн Bass гитарчны үүргийг гүйцэтгэдэг. Том нүдний дугарга, гэнэн хонгор төрх, турьхан бие галбир нь түүнийг тодорхойлдог. Хуучны Кара хамтлагийн гишүүн Гү Хара-г санагдуулам нарийн бэлхүүстэй бөгөөд түүний бэлхүүсний хэмжээ нь 17,9 инч (2015 оны 6 сарын 24-нд Weekly Idol цэнгээнт нэвтрүүлэгийн үеэр бэлхүүсний тойргийн хэмжсэн). Хэдийгээр аарцагны яс жижиг ч гэсэн түүний биеэс S Line-ыг харж болдог.

= Дэбютийн өмнө =

Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:1993 онд төрсөн
Зураг (фото)

**Гэрэл зураг** нь гэрэл мэдрэмтгий гадаргуу (ихэвчлэн гэрэл зургийн хальс) дээр унасан гэрлээс үүсдэг зураг юм. Гэрэл зураг үүсгэх процесс болон практикийг гэрэл зураг гэдэг.

Ангилал:Гэрэл зураг
Коосэн

**Коосэн**() буюу **Технологийн коллеж** нь Японд 1961 онд анх байгуулагдсан, технологийн боловсрол олгодог, олон салбартай коллеж юм. Коосэн хэмээх үг нь "**Коо**то **сэн**мон гакко" () буюу "ахлах мэргэжлийн сургууль" гэдэг япон үгийн товчлол болно.

2016 онд Монголоос 24 оюутан Японы коосэнд суралцахаар очсон байна. Монгол улсад 2016 оны хичээлийн жилээс япон загвараар 3 коосэн байгуулагдан ажиллаж байна.

## Гадаад холбоос
*Коосэн вэб
Андрей Середа

**Андрей Викторович Середа** (, 1964 онд 1 сарын 1 төрсөн) - Украины хөгжимчин, „Кому Вниз“-ийн дуучин, аргончин.

Ангилал:Украины хөгжимчин
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1964 онд төрсөн
Лео Орнштейн

**Лео Орнштейн** (1895.12.11-2002.02.24) нь 20-р зууны эхэн үеийн америкийн экспериментал хөгжмийн зохиолч ба төгөлдөр хуурч байсан.

Ангилал:АНУ-ын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:АНУ-ын сонгодог төгөлдөр хуурч
Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч
Ангилал:АНУ дахь Оросын цагаач
Ангилал:Оросууд
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:1895 онд төрсөн
Ангилал:2002 онд өнгөрсөн
Ангилал:Зуу наслагч
Маш нууц 2: Байтаг богд

*** Маш нууц 2: Байтаг богд *** - 2018 оны 3-р сарын 1-нд нээлтээ хийсэн Монголын түүхэн уран сайхны кино.
Найруулагчаар О.Бат-Өлзий, Б.Тамир ажиллаж, гол дүрүүдэд Г.Эрхэмбаяp, Б.Барслхагва,[Даваадорж] Б.Батсайхан, Б.Тамир, Г.Содбаяр, Ж.Алтаншагай[Гиваан], М.Баярбат, Т.Төгөлдөр, Ц.Алдармаа, Э.Алдар,[Архад] Э.Баярмагнай, Э.Мөнхбат, Э.Одбаяр[Тэгшээ]нар тоглосон.

Ангилал:2018 оны кино
Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Амьдрал ( Монгол кино)

*** Амьдрал *** - 2018 оны 3-р сарын 2-нд нээлтээ хийсэн Монголын  уран сайхны кино.
Найруулагчаар Ж.Сэнгэдорж ажиллаж, гол дүрүүдэд Б.Навчаа Д.Пүрэвсүpэн нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2018 оны кино
Солиот эх (Монгол кино)

*** Солиот эх *** - 2017 оны 12-р сарын 29-нд нээлтээ хийсэн Монголын уран сайхны кино.
Найруулагчаар И.Одончимэг ажиллаж, гол дүрүүдэд И.Одончимэг, Д.Цэрэндарьзав, Т.Бархүү нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Нам Да-рым

**Нам Да Рым** (, 2002 оны 6-р сарын 13-нд төрсөн) нь Өмнөд Солонгосын жүжигчин, модель юм. Тэрээр Цэцгээс илүү хөвгүүд (2009), Пинокио (2014),  Чамайг унтаж байхад (2017) зэрэг, БНСУ-ын олон алдартай ОАК-ны гол баатруудын залуу үеийн дүрийг бүтээсэн.

Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино жүжигчин
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ангилал:2002 онд төрсөн
Светлана Алексиевич

**Светлана Александровна Алексиевич** () — ЗХУ, Беларусийн зохиолч, сэтгүүлч, баримтат киноны зохиолч. 2015 онд Утга зохиолын салбар дахь Нобелийн шагнал хүртсэн юм.

## Дэлгэрэнгүй сурвалж 
Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:21-р зууны утга зохиол
Ангилал:Оросын утга зохиол
Ангилал:Беларусь хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Улс төрийн утга зохиол
Ангилал:Эссе
Ангилал:Намтар
Ангилал:Сонины сэтгүүлч
Ангилал:Германы номын худалдааны энхтайвны шагналтан
Ангилал:Беларусийн зохиолч
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Беларусьчууд
Ангилал:1948 онд төрсөн
Кекеши Андреа

**Кекеши Андреа** (, хожим гэрлээд **Бернояк** ‍(Bernolák) овогтой болсон, 1926 оны 9 сарын 17-нд Будапештэд төрсөн) нь Унгарын уран гулгагч. Кираи Эдетэй хослон гулгаж, 1948 оны өвлийн олимпоос мөнгөн медаль хүртсэнээс гадна 1949 оны дэлхийн аварга, Европын хошой аварга (1948–1949) цол хүртжээ.

## Амжилт
### Хос гулгалт (хамтрагч Кираи) 
### Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрөл 
## Эшлэл
## Гадны холбоос 
*Унгарын уран гулгалт

Ангилал:1926 онд төрсөн
Ангилал:Унгарын уран гулгагч
Ангилал:Унгарын олимпын мөнгөн медальтан
Төгөлдөр хуурын 2-р концерт (Рахманинов)

**Т****өгөлдөр хуурын 2-р концерт До минор**, Опус. 18 нь Сергей Рахманиновын төгөлдөр хуур ба найрал хөгжимд зориулсан концерт ба 1900 оны намраас 1901 оны 4-р сарын хооронд зохиогдсон. Анх 2, 3-р анги нь тоглогдож байсан ба 1900 оны 12-р сарын 2-нд хөгжмийн зохиолч өөрөө гоцолж байжээ. Дараа нь бүтнээрээ тоглогдсон ба 1901 оны 11-р сарын 9-нд мөн л өөрөө гоцолж, түүний үеэл Александр Зилоти удирдаж байжээ.

Төгөлдөр хуурын 2-р концерт
Ангилал:Төгөлдөр хуурын концерт
Ангилал:1901 оны хөгжим
Кому Вниз

**Кому Вниз** нь Украины готик рок хамтлаг юм бөгөөд 1988 онд Киев хотод байгуулагдаж байжээ.

## Цомгууд 
* *Падая вверх* (1989)
* *Кому Вниз* (1990)
* *In kastus* (1996)
* *In kastus in vivo* (1999)
* *Рок легенди України* (2003)
* *Музика високого духу* (2006, best-of)
* *Ab ovo usque ad mala* (2007)
* *Реформація - 25 пунктів* (2009)
* *Шевченко* (2014)
* *IDEM 2345* (2016)

## Гишүүд 
* Андрей Середа - дуучин, аргончин
* Владислав Макаров - соло-гитарчин (1988-2003; 2016 онд өнгөрсөн)
* Владислав Малюгин - гитарчин (2003-одоо), ритм-гитарчин (1988-2003)
* Сергей Степаненко - аргил гитарчин (1988-2022; 2022 онд өнгөрсөн)
* Евгений Разин - бөмбөрчин
* Александр Середа - аргил гитарчин (2023-одоо)

Ангилал:Украины хамтлаг
Ангилал:Готик рок хамтлаг