open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уруд

**Уруд аймаг** нь 11-р зуунд үүссэн Нирун Монголын угсааны аймаг бөгөөд Начин баатрын хөвүүн Урудайн нэрээр байгуулсан аймаг юм. Монгол хэлэнд Уруд, Урууд, Уругуд гэх мэтээр бага зэргийн ялгаатай бичих явдал тохиолддог. Хамаг Монголын ханлигийн зүүн хэсэгт, Татартай ойр нутаглаж байжээ. Чингис хааны их цэрэг байлдахад мангудын Хуйлдар, урудын Жүрчидэй ноён нар дайн тулалдаанд ямагт манлайд явж, олон удаа гавьяа байгуулдаг байсан учир Их Монгол Улсыг байгуулахад мянгатын ноён болж, 4000 өрх уруд аймгаа үе улиран залгамжилжээ. Алтан улсын хойд нутгийг байлдан эзлэж, жалайрын Мухулайд улсын ван цол соёрхохдоо Монголын зүүн талаар нутагтай жалайр, хонгирад, ихирэс, **уруд**, мангуд аймгийн цэргийг захируулж, Алтан улстай байлдах хэргийг даатгасан нь хожим Юань улсын үед **"зүүн гарын таван түшээ аймаг"** гэж алдаршин аймгийн эзэд нь жүн ван цол үе улиран хүртэж, Өгэдэй хааны үед Уруд аймагт 1236 онд Дэжоугийн (德州) 20,000 өрх айл, 1281 онд Хубилай хааны зарлигаар Ляньжоу чөлгөөний (連州路) 21000 өрхийг тус тус дайнд байгуулсан гавьяаг нь үнэлж хишиг болгон өгсөн. Хойд хятад дахь Дэжоугийн газраас жил бүр 2948 жин торго даавуу, Ляньжоу чөлгөөнөөс жил бүр 840 ембүү мөнгө, Аохан, Уруд отгийг хувь болгон өгснөөр Уруд тайж гэж түүхийн шастирт нэр тодорсон. Гэрэболдын дараа Уругуд отог баруун түмэнд шингэж, түүнээс хойш хэрхсэн нь тодорхойгүй.

## Эх сурвалжууд
Ангилал:Монгол овог аймаг
Ангилал:Монголын аймаг
Сача бэхи

**Сача бэхи** (монгол:, хятад: 撒察-別乞, латин галиг: Sača-Beki) (? - 1197) бол Хамаг Монголын хиад жүрхин аймгийн ноён бөгөөд Хабул ханы ахмад хөвүүн Охинбархагийн хөвүүн Сорхату жүрхигийн хөвүүн юм. 

## Товч намтар 
Есүхэй баатрыг нас барсны дараа Тайчуудыг дагаж, Өэлүн эхийг хүүхдүүдтэй нь хаяж нүүсэн. Хожим Тэмүүжинийг Мэргидийг дарсны дараа Жамухатай 1 жил хагас нутаглаж салж нүүсний дараа, дүү Тайчугийн хамт жүрхин аймгаа удирдан Тэмүүжиний хүрээ "Химурга горхины Айл-харганад бууж байхад нийлэн ирэв." Тэмүжин нар тэндээс нүүж Хүрэлх доторх Сэнгүр горхины Хар зүрхний Хөх нуурт очиж буув. 1189 онд Хар зүрхний Хөх нуурт болсон хуралдайд Хотул ханы отгон хөвүүн Алтан отчигин, Бартан баатрын отгон хөвүүн Даридай отчигин, Нэгүн тайшийн хөвүүн Хучар бэхи нарын хамтаар Тэмүүжинийг **Хамаг Монголын хан** өргөмжлөх тангараг өргөсөн. 

Дараа нь 1192 онд 13 хүрээний байлдаанд өөрийн аймгийн цэргийг удирдан нэгэн хүрээ болж байлдаанд оролцсон. Жамухын цэрэг буцсаны дараа Уруд, Мангуд аймгууд дагаар ирсэн тул Ононы шугуйд найр хийж, Жүрхиний талаас Бүрибөх, Хиад Боржигины талаас Бэлгүтэй найрыг засч байхад хатагин овгийн хүн морины хазаар хулгайлж байгааг мэдсэн Бэлгүтэй барьж засаглах гэхэд Бүрибөх тэр хүнийг өмөөрч, Бэлгүтэйн нүцгэн мөрийг цавчижээ. Энэ явдлыг мэдсэн Чингис хаан уурлан модны гишүү, айрагны бүлүүрийг авч Жүрхинтэй зодоон үүсгэхэд, Жүрхинийг ялж, Хотула ханы Хууржин хатан, Хорижин хатныг булаан авсан. Жүрхиний талаас зодоон маргаанаа больж, найрамдан зохилдъё гэснээр хоёр хатдыг буцаан илгээв. 

1196 онд Алтан улсын Вангин чинсан цөөн цэргээр Тоорил ханы хүрээ рүү явах чимээг Тэмүүжин сонсч, Тоорил хантай хамтарч Татарын Мэгүүжин сүүлтийг дарахаар цэрэг цуглуулж, "жүрхиний Сача бэхи тэргүүтэй Жүрхин нарт хэлүүлсэн нь: "Энэ байлдаанд хавсарч, эртний эцэг өвгөдийг минь хорлосон Татаартай байлдахаар хамт мордъё" гэж элч явуулаад зургаан өдөр хүлээвч тэд ирсэнгүй." 

"Жүрхин нар, Чингисийн ар гэрт хоцорсон хүмүүсийг довтолж, тавин хүний хувцсыг тоноод арван хүнийг алжээ. Жүрхин нар ингэж сүйтгэв гэж бидний ар гэрт хоцрогсод, Чингис хаанд мэдэгдвэл, Чингис хаан маш хилэгнэж өгүүлрүүн: "Жүрхин нар биднийг яагаад ингэж байгаа билээ? Ононы шугуйд хуримлаж байхад тогооч Шихүрийг тэд занчив. Бэлгүтэйн мөрийг цавчив. Найрамдъя гэхэд бид Хорижин хатан, Хуурчин хатан хоёрыг буцааж өгсөн билээ. Түүний хойно эцэг өвгөдий минь хорлосон эртний өшөөт Татаарыг хавсран байлдъя гээд Жүрхин нарыг зургаан өдөр хүлээсэн боловч, тэд ирсэнгүй. Одоо бас дайсны хажуугаар дайсан болов" гээд Чингис хаан, Жүрхинтэй байлдахаар морилов. Жүрхин нарыг Хэрлэний Хөдөө аралын Долоон болдог гэдэг газар байхад дайран орвол Сача бэхи, Тайчу хоёр, цөөн хүмүүсийг авч дутаав. Хойноос нь нэхэж Тэлэтү ам гэдэг газар гүйцэж, Сача бэхи Тайчу хоёрыг барив. Бариад Чингис хаан, Сача Тайчу хоёрт өгүүлрүүн: "Урьд бид юу гэж хэлэлцсэн билээ?" гэвэл, Сача Тайчу хоёр өгүүлрүүн: "Бид хэлсэн үгэндээ хүрээгүй бол үгэнд минь хүргэ" гэвэл, тэдний урьд хэлсэн үгийг сануулж, хэлсэн үгэнд нь хүргэж тэднийг бүтээж алав."

## Эшлэл 
Ангилал:1197 онд өнгөрсөн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:Монголын түүхэн хүн
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Барулас

**Барулас** (монг. *барулас*, каз. *барлас,* узб. *barlos*, перс. بارلاس‎)  нь Хамаг Монгол, Их Монгол Улсын нэг аймаг юм. Чингис хаанд дагаар орж, Их Монгол Улсын эхээр Цагадай ханыг дагаж Дундад Азид очиж суусан Нирун Монгол угсааны аймаг юм. 14-р зуунаас хойш исламын шашинд орж түрэгжсэнээр, одоогийн Узбек, Казах үндэстэнд уусан шингэсэн. 

## Түүх 
Монголын нууц товчооны 45-46-р зүйлд өгүүлснээр энэ овогтны үүслийг дараах байдлаар тайлбарлаж болно: Хабич баатрын хөвүүн Мэнэн тудун бүлгээ. Мэнэн тудуны хөвүүн Хачи хүлүг, Хачин, Хачиу, Хачула, Харалдай, Хачиун, Начин баатар долоо бүлгээ. 

Хачи хүлүгийн хөвүүн Хайду, Намулун эхээс төрсөн бүлгээ. Хачины хөвүүн Ноёгидай нэртэй бүлгээ. Ноён шиг авиртай тул ноёхон овогтон болов. Хачиугийн хөвүүн **Баруладай** нэрт бүлгээ. Их биетэй ба идээ барах ховдог тул **Барулас овогтон** болов. Хачулагийн хөвүүн бас идээ барах ховдог тул **их барула**, **өчүүхэн барула** гэдэг хоч нэртэй болж, улмаар **эрдэмт** **барула, тодойн барула** тэргүүтэн **барулас овогтон** болов.Барулас аймаг нь Чингис хааныг Жамухаас салж нүүх үед тус аймгийн ноён Суху сэцэн, Харачар хөвүүнээ, Хубилай, Худус нар ах дүүгээ дагуулан дагаар орж, монгол аймаг ханлигийг нэгтгэхэд зүтгэсээр 1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулах үед 95 мянганы ноёныг томилоход 8 дахь мянганы ноёноор Хубилай, 43 дахь мянганы ноёноор Худус нар нэр өргөмжлөгдөж, Хубилай ноёнд бүх цэргийн үйлийг захируулж байв. Чингис хаан өөрийн эх, дүү, хөвүүдэд ноёдыг хуваарилахдаа Цагадайд баруласын Харачар, жалайрын Мөнх, Идухадай гурван ноёныг соёрхож, баарины Хөхөчосыг зөвлөх үүрэгтэйгээр өгчээ. 

Өгэдэй хааны үед Харачар ноён Мавераннахр, Туркестанд захирагчийн хувиар сууж, Цагадай ханыг эзэнгүй үед ханы ордыг хариуцаж байсан. 1238 онд Бухарт гарсан Махмуд Тарабийн бослогыг дарах үйл хэргийг зохион байгуулсан. Цагадайд анх дөрвөн мянганы ноён өгсөн нь өсөж өргөжин түмтийн ноён болжээ.  

Барулас аймгийн нутаг нь Цагадайн ханы үед Монгол нутгаас Тэнгэр уулын Долоон гол орчимд шилжин сууж байснаа 1269 оны Таласын хуралдайгаас эхлэн "Кашка-дарья голын савд суурьших болж", Мавераннахр мужийн Кеш хотоор төвлөрч амьдрах болсон. Хожим Доголон Төмөр эмир Цагадайн улсын баруун нутгийг нэгтгэж, Хорасан, Туркестан, Перс, Хойд Энэтхэг, Бага Ази, Зүчийн улсыг байлдан дагуулж хүчирхэг гүрнийг байгуулсан. 

15-р зууны сүүлчээр Төмөрийн Улсад хямрал гарч, хойд зүгээс ирсэн Зүчийн хөвүүн Шибаны удмын хаадын улсад эзлэгдэхэд барулас овгийн Бабур ноён өөрийн цэргээ удирдан Афганистаны Кабулд шилжин байрлаж, тэндээс Энэтхэгийн хойд хэсгийг 1526 онд эзлэн шинэ улс байгуулсныг Их Могол гэж түүхэнд тэмдэглэдэг. Нутагтаа үлдсэн баруласууд одоогийн Узбекстан, Казахстан улсын нутагт тархан суурьшиж байна.   

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол овог аймаг
Ангилал:Монголын Нууц Товчоо
Ангилал:Цагаадайн улс
Ирээдүй судлал

**Ирээдүй судлал**, мөн футуризм буюу футурологи гэдэг (латин. * futurum* — ирээдүй, грек. λόγος—судлал, англи. *futures studies*, *futures research, futurism, or **futurology***) - энэ нь нийгэм, технологийн дэвшил болон байгаль орчны бусад ирээдүйд өөрчлөгдөх чиг хандлагыг системтэй, шинжлэх ухааны салбар хоорондын харилцан хамааралтай цогцоор нь судалдаг шинжлэх ухаан юм. Ирээдүй судлаачдын гол зорилго бол хүн төрөлхтөн ирээдүйд хэрхэн ажиллаж, амьдрахыг судлах явдал байдаг юм. 

Ирээдүй судлалд урьдчилан таамаглах арга техникийг ашиглаж байгаа ч орчин үеийн судлаач эрдэмтэд өөр арга хувилбаруудыг системтэйгээр судлахын чухлыг онцолдог байна. Ер нь энэ чиглэлийг нийгмийн шинжлэх ухааны салбар бөгөөд түүхийн шинжлэх ухааны салбарын нэгэн салбар өргөтгөл гэж үзэж болно. Ирээдүй судалгаа нь яг юу үргэлжлэх, юу өөрчлөгдөхийг ойлгохыг эрэлхийлдэг юм. Тиймээс, энэ салбарын нэг хэсэг нь өнгөрсөн ба өнөө үеийн талаар системтэй, тогтсон өөрлөлтүүдийн хэв маягийн ойлголтод суурилж ирээдүйн үйл явдал, чиг хандлагын магадлал боломжийг судлахад чиглэгддэг.

Илүү нарийвчлалтай бөгөөд илүү тодорхой системийг судалдаг физикийн шинжлэх ухаанаас ялгаатай нь футурологи /ирээдүй судлал нь илүү том хүрээтэй, илүү нарийн төвөгтэй дэлхийн системтэй харилцан холбоотой байдаг. Арга зүй, мэдлэг нь социологи, эдийн засаг гэх мэт байгалийн болон нийгмийн шинжлэх ухааныг бодвол хамаагүй бага судлагдаж шалгагдсан байдаг юм. Энэхүү ирээдүй судлалын салбар нь урлаг юм уу, шинжлэх ухаан юм уу гэж эрдэмтдийн дунд ихээхэн маргаан гардаг бөгөөд үүнийг заримдаа хуурамч шинжлэх ухаан ч гэж нэрлэх тохиолдол байдаг. Гэсэн хэдий ч 2002 онд Мэргэжлийн Ирээдүй судлаачдын Холбоо (англи. *Association of Professional Futurists*) байгуулагдаж, 2017 онд Урьдчилан харах чадамжийн загвар (мөн Форсайтын загвар гэгддэг) боловсруулан, одоо үүнийг академик байдлаар, жишээлбэл, Берлиний Чөлөөт Их сургуульд (англи. *The Free University of Berlin*, герман: *Freie Universität Berlin*, товчоор-FU Berlin) магистрын курст судлах боломжтой болсон юм. 

*Ирээдүй судлалын* талаар хүртээмжтэй, салбар хоорондын хэлэлцүүлгийг өрнүүлэх үүднээс ЮНЕСКО-оос жил бүрийн 12-р сарын 2-ны өдрийг "Дэлхийн ирээдүй судлалын өдөр" болгон зарласан байна.

## Алдарт футурологууд буюу ирээдүй судлаачид 
* Станислав Лем - польшийн зөгнөлч зохиолч.
* Жак Фреско - "Венера" төсөл-америкийн инженер, ирээдүй судаач.
* Ким Эрик Дрекслер - америкийн эрдэмтэн нанотехнологич.
* Артур Кларк-английн зохиолч, ирээдүй судлаач.
* Мичио Каку-америкийн онолын физикч, шинжлэх ухааны зохиолч.
* Элвин Тоффлер- америкийн социолог, гүн ухаантан.
* Брюс Бетке (англи. *Bruce Bethke*; 1955 онд төрсөн) -америкийн зөгнөлч зохиолч.
* Айзек Эзимов (англи. *Isaac Asimov,* 1919—1992) — америкийн зөгнөлт зохиолч, биохимич.


Судлал
Ангилал:Салбар хоорондын шинжлэх ухаан
Нассим Николас Талеб

**Нассим Николас Талеб** (Араб. نسيم نقولا طالب‎, англи: *Nassim (Nessim, Nissim) Nicholas Taleb* [ˈtɑːləb], 1960 оны 9-р сарын 11-нд Ливаны Амион хотод төрсөн)-  Ливан гаралтай америкийн зохиолч, статистикч, үнэт цаасны арилжаа эрхлэгч-трейдер, эрсдэлийн менежер юм. Парис-Дофин Их Сургуульд  Шинжлэх ухааны Доктор (Sc.D. =*Doctor of Science*) хамгаалсан. 

Түүний судалгааны сонирхлын гол чиглэл бол дэлхийн эдийн засаг, хөрөнгийн арилжаанд санамсаргүй, урьдчилан таамаглах боломжгүй үйл явдлын нөлөөлөл, түүнчлэн гэрээ, хэлэлцээнд тулгарсан санхүүгийн арилжааны механизмыг судлах явдал юм. "Хар хун: Урьдчилан таамаглах боломжгүй шинж тэмдгийн дор" (англи. *The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable,* 2007) болон "Эрсдэл хүлээх. Өдөр тутмын амьдрал дахь далд тэгш бус байдал" (англи. *Skin in the game. Hidden Asymmetries in Daily Life,* 2018) зэрэг номын зохиогч юм.

"Хар хун" онолыг бий болгосон. 

## Бүтээлүүд 
### Гол бүтээлүүд 
* *Taleb, Nassim Nicholas.* Fooled by Randomness: The Hidden Role of Chance in Life and in the Markets (англ.). — New York: Random House, 2001/2005. — .
* *Taleb, Nassim Nicholas.* Le Hasard Sauvage. — Paris: Les Belles Lettres  (англ.)рус., 2005. — . Mostly a translation of *Fooled by Randomness* but has major changes compared to the English version.
* *Taleb, Nassim Nicholas.* The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable (англ.). — New York: Random House, 2007. — .
* *Taleb, Nassim Nicholas.* The Bed of Procrustes: Philosophical and Practical Aphorisms (англ.). — New York: Random House, 2010. — .
* *Taleb, Nassim Nicholas.* Antifragile: Things That Gain from Disorder (англ.). — New York: Random House, 2012. — .
* *Taleb, Nassim Nicholas.* Skin in the Game: Hidden Asymmetries in Daily Life (англ.). — New York: Random House, 2018. — .
* Statistical Consequences of Fat Tails: Real World Preasymptotics, Epistemology, and Applications (Technical Incerto Vol. 1). — STEM Academic Press, 2020. — .

### Эрдэм шинжилгээний нийтлэлүүд 
* *Taleb, Nassim Nicholas.* Dynamic Hedging: Managing Vanilla and Exotic Options. — New York: John Wiley & Sons, 1997. — .
* Derman, E. and Taleb, N.N. (2005) The Illusion of Dynamic Replication, *Quantitative Finance*, vol. 5, 4,2005
* Goldstein, D.G. and Taleb, N.N. (2007) We Don’t Quite Know What We Are Talking About When We Talk About Volatility, *Journal of Portfolio Management*, Summer 2007.
* Taleb, N.N. (2007) Black Swan and Domains of Statistics, *The American Statistician*, August 2007, Vol. 61, No. 3
* Haug, E. G. and Taleb, N.N. (2008) Why We Have Never Used the Black-Scholes-Merton Option Pricing Formula, Wilmott magazine (in press)
* Taleb, N. N. (2008). Infinite Variance and the Problems of Practice, Complexity, 14(2).
* Mandelbrot, B. and Taleb, N.N. (in Press). Random Jump, not Random Walk. In Francis Diebold and Richard Herring (Eds.), *The Known, the Unknown, and the Unknowable*, Princeton University Press.
Карл Поппер

Сэр **Карл Раймунд Поппер** (герман. *Karl Raimund Popper*; 1902 оны 7-р сарын 28-нд Австрийн Вена хотод төрсөн- 1994 оны 9-р сарын 17-нд Их Британий Лондон хотод нас барсан) Австри гаралтай Их Британийн философич, социологич. 20-р зууны шинжлэх ухааны хамгийн нөлөө бүхий философичдын нэг гэж үздэг.

Карл Поппер нь шинжлэх ухааны гүн ухаан /философи/, нийгэм, улс төрийн гүн ухааны чиглэлээр бичсэн бүтээлүүдээрээ алдартай бөгөөд шинжлэх ухааны аргын сонгодог үзэл баримтлалыг шүүмжилж байсан бөгөөд нээлттэй нийгэм цэцэглэн хөгжих боломжийг бүрдүүлэх ардчилал, нийгмийн шүүмжлэлийн зарчмуудыг тууштай хамгаалж дагаж мөрдөхийг санал болгосон юм. 

Карл Поппер бол шүүмжлэлийн рационализмын философийн үзэл баримтлалыг үндэслэгч юм. Тэрээр өөрийн байр сууриа дараах байдлаар тайлбарлаж байв: -“***Би буруу байж магадгүй, Таны зөв байж ч магадгүй; хоёр талаасаа бага ч болов хүчин чармайлт гаргая, тэгвэл бид үнэнд ойртож магадгүй***". 

1918 онд тэрээр Венийн их сургуульд элсэн орж, математик, онолын физикийн чиглэлээр суралцаж, бие даан гүн ухааны сонирхлоо хадгалсаар байв. Эх нь залуу Попперт хөгжимд дуртай болгосон байна. 1920-1922 онд Поппер хөгжимчин болох талаар ихэд бодож А.Шонбергийн “Хувийн концертын нийгэмлэг”-т элсэж, Венийн консерваторид нэг жил суралцсан боловч өөрийхөө хөгжмийн чадварт эргэлзэж, хөгжим судлахаа больсон ч хөгжмийн сонирхлоо бүрэн орхиогүй ажээ.

Зигмунд Фройд, Альберт Эйнштейний бүтээлүүдийг судалсны дараа Поппер К.Маркс, З.Фройд, А.Адлер нарын сургаал нь жишээлбэл А.Эйнштейний харьцангуйн онол зэрэг хүлээн зөвшөөрөгдсөн шинжлэх ухааны онолуудаас юугаараа ялгаатай болохыг сонирхож эхэлсэн байна.

1925 онд Поппер Их сургуулиа төгсөөд Жозефина Анна Хеннингертэй гэрлэж, гимнази, ахлах сургуульд математик, байгалийн ухааны хичээл зааж байжээ. 1928 онд Поппер танин мэдэхүйн сэтгэл судлалын арга зүйд философийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. 

## Шинэ Зеланд 
Австри улсад нацизм дэлгэрэхийн хэрээр антисемитизм ч өссөн. Поппер еврей гарал үүсэлтэй тул улс орноо орхихоор шийджээ. Тэрээр Шинэ Зеландын нэгэн их сургуулийн багшийн сул орон тоо байгааг олж мэдээд 1937 оны эхээр цагаачилжээ. 1937-1945 онд Поппер Шинэ Зеландын Кентербери-гийн их сургуульд философийн багшаар ажилласан юм. 

## Их Британи 
Поппер 1945 онд Их Британийн иргэншил авч, 1946 оны 1-р сард Лондон руу нүүсэн байна. Тэрээр 1946 оноос 1970-аад оны дунд үе хүртэл Лондонгийн Эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургуулийн (англи. *The London School of Economics and Political Science*, LSE)  Философи, логик, шинжлэх ухааны аргын факультетийн декан, логикийн профессороор ажиллаж байжээ. 

1964 онд тэрээр "Загалмайтан баатар" цол хүртсэн. 1976 онд Поппер Лондонгийн Хааны нийгэмлэгийн гишүүн болж, 1982 онд Хүндэт хамтрагч (англи. *Order of the Companions of Honour*) одонгоор шагнагджээ. Тэрээр мөн Алексис Токвиллийн шагнал (1984), Киотогийн шагнал (1992) хүртжээ.

Карл Поппер 1994 оны 9-р сарын 17-нд Лондонгийн Кройдон бороуд таалал төгссөн байна.

Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Лондоны дүүргүүд

**Лондон хотын бороу** -  (англи. *London borough*)  Лондон хоттой хамт Английн Их Лондон хотын захиргааны бүсийг бүрдүүлдэг орон нутгийн засаг захиргааны 32 дүүрэг юм; тус бүрийг Лондонгийн дүүргийн Зөвлөл удирддаг. Одоогийн Лондонгийн бороунууд нь 1963 оны Лондонгийн Засгийн газрын тухай хуулиар (англи. The London Government Act 1963) 1965 оны 4-р сарын 1-нд Их Лондонтой нэгэн зэрэг байгуулагдсан бөгөөд орон нутгийн засаг захиргааны нэг төрлийн дүүрэг юм.

Тэдний 12 бороу нь Дотоод Лондонгийн дүүрэг, 20 нь Гадаад Лондонгийн дүүрэг гэж тодорхойлсон байна. Түүхэн төв болох Лондон хот нь тусдаа ёслолын дүүрэг бөгөөд Лондонгийн дүүрэгтэй харьцуулахад огт өөр үүрэг гүйцэтгэдэг орон нутгийн засаг захиргааны дүүрэг юм. Гэсэн хэдий ч хоёр хэсэг нь Их Лондонгийн засаг захиргааны бүс, Лондонгийн бүс нутгийг бүрдүүлдэг бөгөөд бүгдийг нь Лондон хотын захирагчийн харьяа дор Их Лондонгийн захиргаа (The Greater London Authority) удирддаг байна.

## Лондон хотын бороу-нуудын жагсаалт
Лондон хотын Ассамблей

**Лондон хотын Ассемблей** (англи. The London Assembly) нь Их Лондон хотын захирагчийн үйл ажиллагааг хянадаг бөгөөд сонгогддог 25 гишүүнтэй байгууллага бөгөөд гишүүдийн 2/3-ын саналаар хотын даргын жилийн төсөвт нэмэлт өөрчлөлт оруулах, захирагчийн төсвөөс татгалзах эрх бүхий байгууллага юм. Лондонгийн Ассамблей нь 2000 онд байгуулагдсан. Мөн Лондончуудын хувьд чухал ач холбогдолтой бусад асуудлуудыг (ялангуяа тээвэр, байгаль орчны асуудал) судалж, дүгнэлт, зөвлөмжийг нийтэлж, хотын даргад санал оруулах боломжтой байдаг юм. 

## Гишүүд 
Ассамблей нь пропорциональ тогтолцоогоор сонгогдсон 25 гишүүнээс бүрддэг бөгөөд түүний дотор мажоритар системээр 13 суудал сонгогддог.  Сонгууль дөрвөн жилд нэг удаа хотын даргын сонгуультай зэрэгцэн явагддаг. Газарзүйн 14 супер тойрог байдаг бөгөөд тус бүр нь нэг гишүүнийг сонгодог бөгөөд өөр 11 гишүүн нь намын жагсаалтаар сонгогддог байна. Сонгуульд оролцсон улс төрийн нам тус бүрээс сонгогдсон Ассамблейн гишүүдийн нийт тоог Лондон даяар тухайн намд өгсөн саналтай пропорциональ болгохын тулд өөрчилдөг хувилбарыг ашигладаг байна. Аливаа нам суудал авахын тулд 5%-ийн босго давах ёстой. Лондон хотын Ассамблейн гишүүд нэр дэвшсэний дараах Ассамблейн гишүүн буюу "AM" цолтой болдог. Лондон хотын Ассамблейн гишүүний жилийн цалин ойролцоогоор 60,416 фунт стерлинг байдаг байна.
Садик Хан

**Садик Аман Хан** (англи: *Sadiq Aman Khan*, урдү хэл. صادق امان خان‎; 1970 оны 10-р сарын 8-нд Их Британий Лондон хотод төрсөн) - Пакистан гаралтай Их Британийн Хөдөлмөрийн намын улс төрч, 2005 онд Парламентын танхимын гишүүн, намын социал-демократ жигүүрийн төлөөлөгч. Гордон Брауны Засгийн газрын Тээврийн сайд (2009–2010). 2016 оны 5-р сарын 9-нд анх Лондон хотын даргаар сонгогдож, 2021 онд улиран сонгогдож сүүлд 2024 оны 5-р сарын 5-нд 3 дахь удаагаа тус хотын даргаар сонгогдоод байна. 

Садик Хан 2016 оны 5-р сарын 6-нд Консерватив намын Борис Жонсоны оронд Лондон хотын даргаар сонгогдсон байна. Их Британий үндэстний цөөнхөөс гаралтай Лондон хотын анхны дарга болсон. Хотын даргын хувьд тэрээр Лондон хотын нийтийн тээврийн үйлчилгээний үнийг хязгаарлах шинэчлэлийг эхлүүлж, Лондонгийн "Гатвик" нисэх онгоцны буудлын өргөтгөлийг дэмжиж, хотын төрөл бүрийн олон нийтийг нэгтгэхэд анхаарлаа хандуулсан. Садик Ханыг "Time" сэтгүүл дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний ​​жагсаалтад оруулсан байна.

## Хувийн амьдрал 
Садик Ханы эцэг Аманулла Хан, эх Сехрон Хан. 1970 онд Садикийг төрөхөөс өмнөхөн (тэр тэдний найман хүүхдийн тав дахь нь байсан) тэд Пакистанаас Их Британи руу цагаачилсан (эцэг эх нь 1947 онд Энэтхэгийг хуваах үеэр Энэтхэгээс Пакистан руу цагаачилсан). Эцэг Аманулла Хан Лондонд 25 гаруй жил автобусны жолоочоор ажиллаж, үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүн бөгөөд эх Сехрон оёдолчин байжээ. Садикын эцэг Хөдөлмөрийн намыг дэмжигч байсан. 1994 онд Садик Хан хуульч-өмгөөлөгч Саадия Ахмедтэй гэрлэжээ. Садик Хан Аниса (1999 онд төрсөн), Аммара (2001 онд төрсөн) гэсэн хоёр охинтой. Хөлбөмбөгийн  "Ливерпүүл", крикетын "Суррей Каунтиг" (Surrey County Cricket Club) багийг дэмждэг байна.
Ажал Шамс-ал-Дин Омар

**Саид Ажал Шамс-ал-Дин Омар** (Перс: سید اجل شمس‌الدین عمر بخاری; хятад: 赛典赤·赡思丁; pinyin: *Sàidiǎnchì Shànsīdīng*; англи. Sayyid Ajall Shams al-Din Omar al-Bukhari:-  1211 онд төрсөн–1279 онд нас барсан)- Монголчуудын байгуулсан Юань улсыг төлөөлөн өмнөд Юньнань мужид анхны захирагч байсан юм. 

## Намтар 
Шамс ал-Дин нь Төв Азийн, Бухараас (одоогийн Узбекистан) иран гаралтай, лалын шашитан бөгөөд Хорезмийн хүн байжээ. Хорезмийн шах, монголчуудын хооронд болсон дайны үеэр Чингис хаан довтлоход Саид Ажал Шамс ал-Дин Омарын гэр бүлийнхэн бууж өгчээ. Түүнийг Али ибн Аби Талиб ба Бошигтын удам угсаа гэж үздэг бөгөөд Саид Ажаллын эцэг нь Камал ал-Дин, өвөг нь Бухарын Шамс ал-Дин Омар байсан гэдэг. 

Маршалл Брумхоллын (англи. Marshall B. Broomhall, хятад: 海恩波; 1866 – 1937) үзэж буйгаар "Бухарын уугуул байсан Шамс ад-Дин нь Мохаммедын (хорин долоо дахь үеийн) удам". Саид нь Мөнх хааны Сычуанийг байлдан дагуулахад оролцож, логистикийн ажлыг хариуцаж байв. Тэрээр Янжин (одоогийн Бээжин) дахь Юань гүрний Төрд алба хааж байжээ.

Хожим нь тэрээр 1259 онд Эзэн хааны санхүүг хариуцаж 1274 онд Дали улсын хаант улсыг байлдан дагуулсны дараа Хубилай хаан түүнийг Юньнань руу захирагчаар илгээсэн байна. Түүнийг нас барсны дараа Жунги (忠懿) хэмээн нэрлэх болжээ. Хожим нь эзэн хааны ордноос түүнд "Сяньяны хунтайж" (咸陽王) цол, нас барсны дараа Жунхуй (忠惠) хэмээх нэр хайрласан ажээ.

Юаньши (*Yuanshi) буюу "Юань улсын түүх"* эх сурвалжид монголчуудад үйлчилж байсан лалын шашинтнуудын нэр хүндтэй өндөр албан тушаал хашиж байсан хүмүүсийн намтар түүх олон байдаг. СXXV бүлэгт бид 赛典赤·赡思丁 Sai-dien-chi shan-sse-ding-ийн намтарыг 烏馬兒 Wu-ma-r гэж нэрлэдэг юм. Тэрээр Хуй-хуй бөгөөд 别菴伯爾 Бие-ан-бо-р овгийн удам юм. Түүний улсад Sai-dien-ch'i нь хятад хэл дээрх 貴族 (язгууртан гэр бүл) гэсэн утгатай. Sai-dien-ch'i -гийн урт намтар байдаг.

## Бодлого 
Марко Поло, Рашид ад-Дин нар Юань гүрний үед лалын шашинтнууд ихээр суурьшдаг байсан бөгөөд Рашид ад-Дин зөвхөн лалын шашинтнууд оршин суудаг хотыг “Ячи Их хот” /Yachi/ хэмээн нэрлэсэн тухай тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Ячи хот бол Дали хот (Та-ли) байсан гэж үздэг. Дали олон Хуй хүмүүстэй байсан.

Түүхч Жаклин Армижо-Хусейн бичихдээ Саид Ажал Шамс ал-Дин: "Төв Азийн лалын шашинтан, Хятад дахь монголчуудад үйлчилж, Юньнаньд соёл иргэншил авчирсан нь” сэдвээр диссертацидаа Саид Ажаллын Күнзийн үзэл ба Хятад үндэстний бус нийгэм, бүлгүүдийг Хятадын соёл, ялангуяа Хятадын хамгийн том угсаатны бүлэг болох Хан үндэстний хэл, нийгмийн хэм хэмжээ, соёл, угсаатны онцлогт шингээх бодлогын талаар бичжээ. Баруун өмнөд Хятад дахь Күнз ба Исламын боловсролын гарал үүсэл: Юанийн үеийн Юньнань, Хятад дахь Монголчуудын дор үйлчилж буй Бухараас ирсэн лалын шашинтны хятад ба барууны түүх судлал дахь хятаджуулах ба күнзийн үзэл. Тэрээр Даксуэкси сүм, Шиан хотын их сүм зэрэг олон сүмийг засч, барьжээ. Сиань дахь Даксуэкси гудамжны сүм нь 1523 онд босгосон хөшөөтэй бөгөөд түүний хийсэн шинэчлэл, сүмийн бүтээн байгуулалтыг илтгэж байна. 

Саид Ажаллыг 1279 онд нас барсны дараа түүний хүү Насир ал-Дин Юньнань мужийн захирагч болжээ.
Саманидын хаант улс

**Саманидын хаант улс** (перс. امارت سامانیان‎‎; **Amārát-i Sāmāniyā́n**), мөн **Саманидын эзэнт улс, Саманидын эмира́т** гэгддэг—Дундад Ази болон Персид 875-999 онуудад 120 гаран жил оршин тогтнож байсан ираны улс. Саманидын удмынхан тус улсыг удирдаж байсан. Нийслэл хот нь Самарканд (875—892), Бухар (892—999) байсан байна. 

## Газар нутаг 
 хот дахь Саманид бунхан]]
Саманид улсын бүрэлдэхүүнд Мавераннахр (араб. **ماوراءالنهر**‎) буюу Трансоксиана бөгөөд Хорасан гэсэн хоёр том бүс багтаж байжээ. Мавераннахр нь Амударья мөрний хойд хэсэгт байрлах бүх нутаг дэвсгэрийг багтаасан. Эдийн засаг, соёл, шашин, улс төрийн хувьд тэргүүлэгч нь Бухар, Самарканд, Хорезм, Уструшана, Чач, Фергана, Кеш, Насаф зэрэг байв. Амударьяа мөрний дээд урсгал, цутгал голуудын сав газрын бүс нутаг - Чаганян, Хуттал, Кубадиян, Ахарун, Шуман, Вашгирд, Рашт, Кумед, Бадахшан, Курран, Шикинан, өөрөөр хэлбэл эрэг дээрх бүс нутгууд буюу орчин үеийн төв, өмнөд, зүүн Тажикистан, зүүн хойд Афганистаны нутаг дэвсгэр юм. Вилает хэмээх мужууд (Перс. ولایت‎ - бүс нутаг) нь рустакид (перс. روستاق‎ - дүүрэг) хуваагдаж, тэр нь цаашаа хот, тосгонд хуваагдаж байсан.

## Түүх 
Нух, Ахмад, Яхья, Ильяс хэмээх 4 ах дүү нар Саманидын улсыг байгуулжээ. Тэд тус бүр Аббасидын хаант улсын эрхшээлд байсан нутаг дэвсгэрийг захирч байв. 892 онд эмир Исмаил Самани (перс. ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی‎‎; 849—907) Аббасидын эрх мэдлээс тусгаар тогтнож нэгдсэн Саманид улсыг байгуулж чаджээ. 

Саманид улсын хамгийн чухал хотууд нь Бухар, Самарканд, Мерв, Газни болон бусад хотууд байв. Гар урлал, түүнчлэн Киевийн Русь, Сири, Визант, Хятад болон бусад улс орнуудтай худалдаа арилжаа ихээхэн хөгжсөн байжээ. Бухар хот номын сангаараа алдартай болсон. Рудаки, Авиценна, Фирдоуси нарын эрдэмтэд Саманидын ордонд ажиллаж байв. Энэ үеэр уран барилга, барилга бүхэлдээ их хөгжсөн юм.

Саманид улсад 913, 930, 944 онд ард түмний бослого гарч байсан. 

Феодалын бутрал нь 10-р зууны төгсгөлд тус улс уналтад орж II Мансур (997-999)-ын эрх барьж байх үед 999 онд Бухарыг Караханид эзэлсний дараа Саманид улс оршин тогтнохоо больжээ.

Саманид улс нь Персийн соёл, өвөрмөц байдлыг бий болгож, Ираны хэл яриа, уламжлалыг Исламын ертөнцөд авчирсан гэж үздэг юм.
Хонхотан

**Хонхотан овог** (монгол: , латин галиг: *Qongqotan**,* хятад: 晃豁坛) нь эртний Нирун Монгол угсааны овог. Гарал үүслийг нь Монголын Нууц Товчоонд Хайду ханы хөвүүн Байшонхор догшины хөвүүн Чаужин өртэгэйгийн долоон хөвүүний нэг **Хонхотан** гэх хүнээс үүссэн гэдэг бол Судрын чуулганд ямар Хонхотан гэх хүнээс удамлан үүсч, Арулат, Уряут-Килингут овогтонтой ах дүү төрлийн холбоотой хэмээн бичжээ. 

## Түүхэн тойм 
Энэ овгоос Есүхэй баатрын дэргэд Чирха өвгөний хөвүүн Мэнлиг зүтгэж яваад, 1171 онд Есүхэй баатрыг өөд болсны дараа нэг хэсэг Өэлүн эх, хөвүүдийг тэтгэж байгаад тэднийг орхиж Жамухыг түшихээр салж оджээ. Хожим Тэмүүжинийг Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдөж, 13 хүрээний тулалдааны дараа Жамухаас салж Тэмүүжинд дагаар орсон цагаас эхлэн Их Монгол Улсыг байгуулах хүртэл үнэнчээр зүтгэж байв. Мэнлиг эцэг, түүний 7 хөвүүний 4 нь мянганы ноёд болж төрийн албанд дээгүүр байр суурь эзлэж явснаас дөрвөн хөвүүний нэр түүхэнд тодорхой байдаг. 

Ахмад хөвүүн Хөхөчү нь олон түмэнд Т**эв тэнгэр зайра**н гэж алдаршиж байсан ч, сүүлдээ Алтан ургийн дунд яс хаяж эрх мэдэлд шунаж яваад нуруугаа хугалуулж нас барсан. Удаах нь Толун чэрби, Сүйхэтү чэрби нар нь баруун гарын мянганы ноёд, мөн хишигтэн цэргийн турхаг цэргийн чэрбигийн алба хашиж, өөр нэг хөвүүн Сүтү ноён зүүн гарын мянганы ноён байсан. 

Хонхотан овогт Мэнлигийн хөвүүдээс гадна Дайр баатар, Есүр хорчин гэх ноёд Чингис хааны үед нэр хүндтэй албанд зүтгэж явсан. Дайр баатрыг цэрэгтэй нь Өгэдэйд өгч хожим хаан суусны дараа Чормаган хорчийн араас 2 түмэн тамачи цэрэг захируулан Сартуул руу илгээж байв. Есүр хорчиныг цэрэгтэй нь Тулуйд өгсөн нь Тулуйн дараа тэдний хөвүүд, Сорхогтани бэхийн дэргэд байв.  

## Одоо үед 
Монголын Эзэнт Гүрэн даяар тарсан зарим Хонхотан овгийнхон тэр газартаа шингэж, монгол нутагтаа үлдсэн нь Юань Улсад Юншээбүү аймгийн нэг отог болсон нь одоо Өвөр Монголын урд хэсгээр, зарим нь Монгол Улсын Дорнод аймаг, Улаанбаатар хотоор тархан суурьшиж байна.

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол овог аймаг
Ангилал:Овог аймаг
Энтони Албанез

**Энтони Норман Албаниз** (англи. *Anthony Norman Albanese*, 1963 оны 3-р сарын 2-нд Сидней хотод төрсөн) — австралийн улс төрч, 2019 оноос Австралийн Ажилчны намын дарга. 2022 оны 5-р сарын 23-наас Австралийн ерөнхий сайдын алба хашиж байна. 

Тэрээр Сиднейн Их сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. Тэрээр Австралийн Хамтын нөхөрлөлийн банкинд (Commonwealth Bank of Australia) хоёр жил ажилласан бөгөөд дараачийн улс төрийн карьерийнхаа хугацаанд банкны зарим салбарыг хааж, банкны ажилчдын эрх ашгийг зөрчсөн гэх шүүмжлэлийг удаа дараа хүлээж байсан. 

## Ерөнхий сайд 
2022 оны 5-р сарын 21-нд болсон парламентын сонгуульд Австралийн Ажилчны нам (англи. *Australian Labor Party, ALP* ) цөөхөн саналаар ялалт байгуулж хоёр хоногийн дараа 5-р сарын 23-нд Албанез Ерөнхий сайд болсон байна. 

2022 оны 5-р сарын 30-ны өдөр үргэлжилж буй саналын тооллогын үр дүнд Хөдөлмөрийн намын хувьд урьдчилсан дүн гарсан - тэд парламентын хамгийн багадаа 76 суудал авсан нь парламентын үнэмлэхүй олонх болж, нэг намын Засгийн газар байгуулжээ. 

2022 оны 5-р сарын 31-нд Энтони Албанез Австралийн түүхэнд анх удаа хоёр мусульман сайд, мөн түүхэн дэх эмэгтэйчүүдийн хамгийн том төлөөлөл болох 10 сайдтай Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр зарлав. Албанезийн танхимын сайд нар 6-р сарын 1-нд албан ёсоор ажлаа хүлээн авсан байна.
Станислав Лем

**Станислав Херман Лем** (польш. Stanisław Herman Lem; 1921 оны 9-р сарын 12, Польшийн Львов хотод төрсөн- 2006 оны 3-р сарын 27-нд Краков хотод нас барсан) - Польшийн гүн ухаантан, ирээдүй судлаагч буюу футурист, зохиолч, шинжлэх ухааны зөгнөлт шүүмжлэгч. 

Түүний номууд 50 гаруй хэлээр орчуулагдсан бөгөөд 40 сая гаруй хувь борлогдсон байна. "Технологийн нийлбэр" (латин. *Summa Technologiae*)  хэмээх гүн ухааны бүтээлийн зохиогч нь виртуал бодит байдал, хиймэл оюун ухаан, хүний ​​​​авто хувьслын санааг хөгжүүлж, хиймэл ертөнцийг бий болгох болон бусад зүйлийг урьдчилан таамаглаж байсан хүн.
Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага

**Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага** (ДОӨБ, франц. *Organisation Mondiale de la Propriété Intelectuelle, OMPI*; англи. *World Intellectual Property Organization, WIPO*) - НҮБ-ын 15 төрөлжсөн байгууллагын нэг юм. 1967 оны 7-р сарын 14-нд Стокхольм хотноо Дэлхийн Оюуны Өмчийн Байгууллагыг байгуулах тухай конвенцид гарын үсэг зурсаны дагуу ДОӨБ нь улс орнууд болон олон улсын байгууллагуудтай хамтран ажиллах замаар оюуны өмчийг дэлхий даяар сурталчлах, хамгаалах зорилгоор байгуулагдсан. 1970 оны 4-р сарын 26-нд уг Конвенц хүчин төгөлдөр болсноор үйл ажиллагаагаа эхэлсэн байна. Одоогийн Ерөнхий захирал нь Сингапурын Оюуны өмчийн газрын дарга асан Дарен Танг (англи. Daren Tang Heng Shim; хятад: 邓鸿森) бөгөөд 2020 оны 10-р сарын 1-нд бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж эхэлсэн. 2008-2020 онд австралийн хуульч Фрэнсис Гарри ерөнхий захирал байсан. 

2023 оны байдлаар дэлхийн 193 улс орнууд ДОӨБ-ын гишүүн болоод байна. ДОӨБ-ын Нарийн бичгийн дарга нарын газар буюу Олон улсын товчоо нь Женев хотод байрладаг бөгөөд 90 гаруй орны төлөөлөлсөн ажилтнуудтай юм. 

1998 оноос хойш  Дэлхийн Оюуны Өмчийн Байгууллагын "Worldwide Academy " нь оюуны өмчийг хамгаалах чиглэлээр хүний ​​нөөцийг бэлтгэж байна. Интернэтээр дамжуулан мэдлэг олж авах боломжтой зайны сургалтын төвтэй. Мөн үндэсний Оюуны өмчийн байгууллагуудын үйл ажиллагааг онлайнаар холбодог дэлхийн оюуны өмчийн сүлжээ болох "WIPOnet"-ийг бий болгох төсөл нь онцгой анхаарал татаж байна. 

2000 оны 9-р сард Дэлхийн Оюуны Өмчийн Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейгаас “Олон улсын оюуны өмчийн өдөр”-ийг тэмдэглэн өнгөрүүлэх шийдвэр гарч 2001 оноос хойш жил бүрийн 4-р сарын 26-нд тэмдэглэдэг болсон (1970 оны 4-р сарын 26-нд ДОӨБ-ын Конвенц хүчин төгөлдөр болж үйл ажиллагаагаа эхэлсэн өдөр).

## Байнгын үйл ажиллагаатай байнгын хороонууд 
* Патентын тухай хуулийн байнгын хороо (англи. *Standing Committee on the Law of Patents — SCP*)
* Барааны тэмдэг, үйлдвэрийн загвар, газар зүйн заалтын тухай хуулийн байнгын хороо (англи. *Standing Committee on the Law of Trademarks, Industrial Designs and Geographical Indications — SCT*).
* Зохиогчийн эрх, түүнд хамаарах эрхийн байнгын хороо (англи. *Standing Committee on Copyright and Related Rights — SCCR*).
* Мэдээллийн технологийн байнгын хороо (англи. *Standing Committee on Information Technologies — SCIT*).
Арилжааны нууц

**Арилжааны нууц** буюу худалдааны нууц (англи. *A trade secret,* орос*. Комерческая тайна*)- гэдэг нь бусад хүмүүст мэдэгдэхгүй, олж тогтоох боломжгүй учраас эдийн засгийн шинж чанартай, эзэмшигч нь нууцлахын тулд зохих арга хэмжээ авдаг оюуны өмч юм. Арилжааны нууцын төрөлд томъёо, бүтээгдэхүүний орц, үйл явц, загвар жишээ, багаж хэрэгсэл, хэв маяг, холбогдолтой тодорхой бусад мэдээлэл орно.

Оюуны өмчийн тухай хуулиар арилжааны нууцыг эзэмшигч нь бусдад задруулахыг хязгаарлах эрхийг олгодог. Зарим улс оронд ийм нууцыг *нууц мэдээлэл* (confidential information) гэж нэрлэдэг.

Арилжааны буюу худалдааны нууц мэдээллийг задруулсан (санаатай эсвэл санамсаргүй) мөн түүнийг хууль бусаар ашигласан тохиолдолд сахилгын, иргэний, захиргааны, эрүүгийн болон материаллаг хариуцлага хүлээлгэдэг байна.

Арилжааны нууцыг тодорхой аль нэг хэлээр тодорхойлсон хэл нь хуульд зааснаас хамаарч өөр өөр байдаг ба арилжааны буюу худалдааны нууцын хамгаалалтад хамаарах тодорхой төрлийн мэдээллийн төрлүүд нь ч өөр өөр байдаг. Эдгээр бүх тодорхойлолтод гурван хүчин зүйл нийтлэг байдаг:

## Арилжааны нууц гэдэг нь дараахь мэдээлэл юм. 
* олон нийт болон хэн нэгэнд мэдэгддэггүй;
* мэдээлэл нь олон нийтэд мэдэгддэггүй тул эзэмшигчдээ эдийн засгийн үр өгөөж өгдөг; 
* эзэмшигч нь нууцаа хадгалахын тулд боломжийн хүчин чармайлт гаргасан тохиолдолд.

## Үнэ цэнэ 
Арилжааны нууц нь компанийн оюуны өмчийн (IP) чухал боловч үл үзэгдэх бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Тэдний зах зээлийн үнэлгээгээр хэмжигдэх компанийн үнэ цэнэд оруулсан хувь нэмэр их байж болно. Үл үзэгдэх учраас энэ хувь нэмрийг хэмжихэд хэцүү байдаг. Гэсэн хэдий ч "Арилжааны нууцын тухай" хуульд өөрчлөлт оруулах болон патентын бизнесийн зардалд нөлөөлдөг болохыг судалгаа харуулж байна. Энэхүү судалгаа нь худалдааны нууцын үнэ цэнийн шууд бус нотолгоо юм. 

## Түүх 
1817 онд Их Британи, 1837 онд АНУ-д худалдааны нууцыг анх удаа шүүх хурлаар хэлэлцэж, эдгээр шүүхийн шийдвэр цаашид чухал жишиг болж байв. Худалдааны нууцыг хамгаалах дэлхийн анхны хуулийг Францын хаан Луи Филипп 1844 онд байгуулж байжээ. 20-р зууны эхэн гэхэд Европын бүх орнуудад худалдааны нууцыг хамгаалдаг болсон.
Мичио Каку

**Мичио Каку** (англи. *Michio Kaku;* 1947 оны 1-р сарын 24-нд АНУ-ын Калифорни мужийн Сан-Хосе хотод төрсөн) — япон гаралтай америкийн онолын физикч, шинжлэх ухааныг идэвхитэй дэлгэрүүлэгч, шинжлэх ухааны зохиолууд бичсэн, ирээдүй судлаач хүн. 

## Намтар 
Япон гаралтай цагаачдын гэр бүлд төрсөн: түүний өвөг эцэг 1906 онд Сан-Францискод болсон газар хөдлөлтийн хор уршгийг арилгах ажилд оролцохоор Америкт ирээд үлсэн байна, эцэг нь Калифорнид төрсөн боловч Японд боловсрол эзэмшсэн, англиар бага ярьдаг байв. Эцэг, эх хоёр нь дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Японы хоригдлуудын Tool Lake лагерьт танилцсан бөгөөд Мичиогийн ах тэнд төрсөн байна.

Тэрээр 1968 онд Харвардын их сургуульд бакалаврын зэрэг хамгаалж, улмаар Берклигийн цацрагийн лабораторид элсэн орж, 1972 онд докторын зэрэг хамгаалсан. 1973 онд түүнийг Принстон Их сургууль багшаар урьсан байна.

Вьетнамын дайны үед цэрэгт татагдан, Форт Беннинг (Жоржиа муж-д) анхан шатны бэлтгэл, Форт Льюис (Вашингтон)-д явган цэргийн ахисан түвшний сургалтад хамрагдсан боловч дайн дууссан тул фронтод яваагүй байна.

1980-аад оноос хойш Нью-Йорк хотын коллежид (англи. *City College of the City University of New York*) багшаар ажиллаж байв.

Онолын физик, орчлон ертөнцийн бүтцийн тухай орчин үеийн үзэл баримтлалыг идэвхтэй сурталчлагч, шинжлэх ухааны нарийн төвөгтэй онолыг олон нийтийн уншигчдад хүртээмжтэй хэлээр хүргэхийг оролдсон зохиогч. Тэрээр радио, телевизээр байнга гарч, баримтат кинонд гардаг байна.

Түүний олон тооны ном, телевизийн хөтөлбөрүүд гадаадын олон хэлээр орчуулагдсан байна. Digitech төслийн хүрээнд хийгдэж буй “Оюун санааны ирээдүй”, “Гипер орон зай”, “Зэрэгцээ ертөнц” номуудыг цахим хэлбэрээр нийт уншигчдад үнэ төлбөргүй хүргэсэн.

## Бүтээлүүд 
* Kaku, Michio (2008). *Physics of the Impossible*. New York: Doubleday. ISBN 978-0-385-52069-0
* Kaku, Michio (2021). *The God Equation: The Quest for a Theory of Everything*. New York: Doubleday. .
* *Quantum Supremacy: How the Quantum Computer Revolution Will Change Everything* (2023)
Дмитрий Позднеев

**Дмитрий Матвеевич Позднеев** (1865 оны 2-р сарын 8-нд Оросын хаант улсын Орёл хотод төрсөн— 1937 оны 10-р сарын 30-нд нас барсан) Оросын Дорно дахин (япон, хятад) судлаач эрдэмтэн. Монголч эрдэмтэн Алексей Матвеевич Позднеевын төрсөн дүү.

Тэрээр 1885 онд Орёлын шашны семинар төгссөн, дараа нь төсвийн зардлаар Киевийн шашны академид сурч 1889 онд түүхийн анги төгссөн. Түүний дэд эрдэмтэн цол хамгаалсан сэдэв нь “Төв Азийн 1-15-р зуун дахь Христийн шашны түүх” байжээ.

Санкт-Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины хэлний анги төгссөн. 1898 он хүртэл Санкт-Петербургийн их сургуулийн туслах профессор, дараа нь профессор байсан.

Оросын газарзүйн нийгэмлэгийн бүрэн эрхт гишүүн.

Тэрээр Хятадын түүх, дорно дахины орнуудын эдийн засгийн газарзүйн хичээл заадаг байсан. 1900-1903 онд тэрээр Хятадад аялж Хятадын боомтуудын худалдааны эдийн засгийн тоймыг эмхэтгэсэн. 1904 онд ахынхаа хашиж байсан Владивосток дахь Дорно дахины хүрээлэнгийн захирлын ажлыг хүлээн авч 2 жил ажилласан байна. 

1905 онд Орос-Японы дайны улмаас Дорно дахины Их сургуулийг Верхнеудинск (өнөөгийн Улаан-Үд) руу нүүлгэн шилжүүлэв. Захирал Д.Позднеевын зан байдал болон бусад хүнд нөхцөлөөс Верхнеудинск хотод оюутнуудын эмх замбараагүй байдлын үүссэн гэж үздэг. 1905 оны зун Ардын боловсролын тэнхим Дорно дахины хүрээлэнгийн үймээн самууны асуудлыг авч хэлэлцээд Д.М.Позднеевыг захирлын албан тушаалд үлдээв. Гэвч 1905 оны 9-р сарын 27-нд болсон оюутны цуглааны хурлын дараа тэрээр огцорчээ. Оюутны үймээн самуун нь Верхнеудинск хотод 1905 оны хувьсгалт үйл явдлын нэг шалтгаан гэж үздэг.

1906-1910 онд Японд байхдаа Орост анхны япон-орос ханзны толь бичгийг бүтээжээ. 1910 онд Санкт-Петербургт буцаж ирээд Дорно дахины практик академийг зохион байгуулах ажилд оролцсон байна. 

1917 оны хувьсгалын дараа Д.М.Позднеев Ленинград дахь Плехановын нэрэмжит Ардын аж ахуйн дээд сургуульд багшлах ажлаа үргэлжлүүлж, 1923 оноос Москва дахь Фрунзегийн нэрэмжит Цэргийн академид дорно дахины улс орнуудын түүх, эдийн засгийн ухааныг давхар зааж хоёр хотын хооронд байнга явж байжээ. 

1925 онд түүний "Япон- улс орон, хүн ам, түүх, улс төр" хэмээх япон судлалын томоохон бүтээл хэвлэгдсэн байна. 

Д.М.Позднеевын амьдрал эмгэнэлтэйгээр төгссөн. Түүнийг 1937 оны 10-р сарын 30-нд хэлмэгдүүлж буудан хороосон ажээ.

## Бүтээлүүд 
* Исторический очерк уйгуров. — СПб., 1899;
* Материалы по истории Северной Японии и её отношений к материку Азии и России. Т. 1—2. — Токио — Иокогама: тип. Ж. Глюк, 1909;
* Япония: Страна, население, история, политика / Под ред. А. А. Иорданского. — М.: Гос. воен. изд-во, 1925. — 351 с.;
* Современный Китай. (Борьба за китайский рынок). — Л.: Изд-во ЛГОНО, 1925. — 85 с.
Термодинамик систем

**Термодинамик систем** гэдэг нь термодинамикийн хуулиудыг ашиглан судлах боломжтой, хүрээлэн буй орчноосоо тусдаа бодисын төлөв байдал ба/эсвэл цацраг юм. Термодинамик систем нь тусгаарлагдсан систем, хааллттай систем, нээлттэй систем байж болно. Тусгаарлагдсан систем нь хүрээлэн буй орчинтойгоо бодис, энерги солилцдоггүй. Хааллттай систем нь дулаан, энеги солилцож болох боловч бодис солилцдоггүй. Нээлттэй систем нь бодис болон энергийг солилцох замаар хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцаж чаддаг.

Тухайн үеийн термодинамик системийн физик нөхцөлийг түүний төлөвөөр тодорхойлдог бөгөөд үүнийг термодинамик төлөвийн хувьсагчдын багцын утгуудаар тодорхойлж болно. Термодинамик систем нь түүний дотор болон бусад системүүдийн хооронд бодис, энергийн макроскопоор илэрхий урсгал байхгүй үед термодинамик тэнцвэрт байдалд байна.

## Тойм 
Термодинамик тэнцвэрт байдал нь масс эсвэл энергийн урсгалгүй байдгаараа тодорхойлогддог. Тэнцвэрийн термодинамик нь физикийн хичээлийн хувьд дотоод термодинамик тэнцвэрийн төлөвт байгаа бодис ба энергийн макроскоп биетүүдийг авч үздэг.
Тодорхой бус байдлын зарчим

**Хэйзенбергийн тодорхойгүй байдлын зарчим** гэж нэрлэгддэг **тодорхой бус байдлын зарчим** нь квант механикийн үндсэн ойлголт юм. Энэ нь байрлал, импульс зэрэг физик шинж чанаруудын тодорхой хосыг нэгэн зэрэг мэдэж болох нарийвчлалд хязгаар байдаг гэж заасан. Өөрөөр хэлбэл, нэг шинж чанарыг илүү нарийвчлалтай хэмжих тусам нөгөө шинж чанар нь бага нарийвчлалтай мэдэгдэх болно.

Албан ёсоор тодорхойгүй байдлын зарчим нь квант систем дээрх байрлал, х, импульс зэрэг зарим холбогдох хэмжилтийн нарийвчлалын үржвэрийн үндсэн хязгаарыг баталгаажуулдаг математикийн янз бүрийн тэгш бус байдлын аль нэг юм. Ийм хосолсон хувьсагчдыг нэмэлт хувьсагч эсвэл каноник коньюгат хувьсагч гэж нэрлэдэг.

Анх 1927 онд Германы физикч Вернер Хейзенберг танилцуулсан тодорхойгүй байдлын зарчмыг зарим бөөмийн байрлалыг нарийн тодорхойлох тусам түүний импульсийг эхний нөхцөлөөс урьдчилан таамаглах боломжгүй ба эсрэгээр байна. 1927 онд хэвлэгдсэн нийтлэлдээ Хэйзенберг анх тодорхойгүй байдлын зарчим нь Планкийн бүрэн тогтмолыг ашиглан ΔpΔq ≈ h байна гэж дүгнэсэн.

Ангилал:Квант физик
Ангилал:Физик
Ангилал:Цөмийн физик
Ангилал:Математик
Хүн амын динамик

**Хүн амын динамик** нь хүн амын тоо, насны хэмжээг динамик систем болгон загварчилж, судлахад ашигладаг математикийн төрөл юм. 

## Түүх
Хүн амын динамик нь 220 гаруй жилийн түүхтэй математик-биологийн зонхилох салбар байсаар ирсэн хэдий ч өнгөрсөн зуунд математик-биологийн хүрээлэл бүр илүү өргөжин хөгжсөн.

Хүн амын динамикийн эхлэл нь Мальтусын өсөлтийн загвар гэж тодорхойлсон Мальтусын бүтээл гэдгээрээ алдартай. Мальтусын судалгаагаар хүрээлэн буй орчны нөхцөл байдал тогтмол хэвээр байна гэж үзвэл хүн ам экспоненциалаар өсөх эсвэл буурах боломжтой. Энэ зарчим нь 19-р зууны эхэн үеийн Бенжамин Гомперц болон Пьер Франсуа Верхулст нарын Мальтусын хүн ам зүйн загварыг боловсронгуй болгосон хүн ам зүйн судалгаа зэрэг дараагийн таамаглах онолуудын үндэс суурийг тавьсан.
Эрсдэлийн үнэлгээ

**Эрсдэлийн үнэлгээг** болзошгүй осол, түүний магадлал, үр дагавар ба тэдгээр үйл явдлыг тэсвэрлэх чадвараар тодорхойлдог. Үүний үр дагавар тоон болон чанарын хэлбэрээр илэрхийлэгдэх боломжтой. Эрсдэлийн үнэлгээ бол аливаа эрсдэлийн үр дагаврыг бууруулахад туслах өргөн хүрээний эрсдэлийн стратегийн удирдлагын салшгүй нэг хэсэг юм.

Илүү нарийвчилбал эрсдэлийн үнэлгээ нь хувь хүн, эд хөрөнгө болон/эсвэл хүрээлэн буй орчинд ирээдүйд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй тохиолдлуудыг жишээ нь, аюулын шинжилгээ тодорхойлж, дүн шинжилгээ хийдэг. Мөн үүнд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг (эрсдэлийн үнэлгээ зэрэг) авч үзэхийн зэрэгцээ “эрсдэлийг тэсвэрлэх чадварыг түүний шинжилгээний үндсэн дээр эрсдэлийг тэсвэрлэх чадварын тухай” дүгнэлт гаргадаг.

Эрсдэлийн үнэлгээг өвчтөн болон эмчийн харилцан үйлчлэлийг оролцуулан бие даасан тохиолдолд хийж болдог. Нарийн утгаараа химийн эрсдэлийн үнэлгээ гэдэг нь хүрээлэн буй орчны нөлөөллөөс үүдэлтэй эрүүл мэндийн эрсдэлийн үнэлгээ юм.

Мөн эрсдэлийн үнэлгээг илүү том системтэй онолын газрын зургаар хийж болно, өөрөөр хэлбэл экосистем эсвэл харилцан үйлчлэлийн цогц механик, электрон, цөмийн болон биологийн систем эсвэл хар салхины (цаг уур, газарзүйн нарийн төвөгтэй систем) эрсдэлийг үнэлэх боломжтой.
Пүрэвдашийн Золжаргал

**Пүрэвдашийн Золжаргал** Монгол улсын кино найруулагч. Баавгай болохсон 2023 киногоороо олны танил болсон.

## Бага нас, боловсрол
Түүний анхы богино хэмжээний кино нь 2010 онд бүтээгдсэн Over the City, болон Under the Sky юм. Уг киногоороо Япон улс ын Баруун Токио хотын кино наадмаас кино клубын шагнал хүртсэн. Японд дахь сургуулиа төгсөөд Монгол улсдаа буцаж ирээд хэд хэдэн кинонд туслах найруулагчаар ажиллаж туршлага хуримтлуулсан.

## Кареер
Түүнээс хойш өөрийн 2 богино хэмжээний киног Burgundy 2013 болон Outliers 2017 туурвисан бөгөөд энэ 2 кино нь Алтан хальс кино наадамд үзэгчдийн хүртээл болсон.

«**Баавгай болохсон**»  /англи. If Only I Could Hibernate/ — 2023 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн, нэгэн гэр бүлийн сонирхолтой түүхийг харуулсан уянгын уран сайхны кино. Уг кино нь Каннын кино наадамд танилцуулагдсан Монголын анхны кино юм. 

Золжаргал “Баавгай болохсон” киноны зохиолыг 2017 оноос бичиж эхлэн, олон улсын залуу найруулагчдад зориулсан сангийн сургалтуудад оролцож байжээ. Зохиолыг 2017 онд болсон “Утааг устгая” гэх жагсаалаас санаа аван бичсэн байна. 

## Дэлгэцийн бүтээл
### Уран сайхны кино
## Эх сурвалж
* Mongol TV Дэлхийн A зэрэглэлийн Каннын кино наадамд “Баавгай болохсон” УСК Монгол улсаас анх удаа албан ёсоор сонгогдлоо
* болохсон" кино анхны шагналаа хүртэв
* 2023 ОНЫ ОНЦЛОХ ХҮМҮҮС
* Пүрэвдашийн Золжаргал

Ангилал:Монголын кино найруулагч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын кинонууд
Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:Монголын Найруулагч
СС

**СС-** (герман. *Schutzstaffel***,** үгчилбэл «Хамгаалатын анги» ) -Нацист Германд Адольф Хитлер болон Нацист намын шууд удирдлага дор байгуулагдаж байсан хагас цэрэгжсэн байгууллага юм.

Европ тивийг эзэрхийлсний дараа СС нь эзэлсэн улс болгондоо энгийн иргэд дээр дайны гэмт хэрэг үйлдэж байсны гол хохирогчид нь еврей хүмүүс байсан юм. Тэд Холокостод өртөн 6 сая хүнээ алджээ.

"СС"-ийн гарал үүсэл нь Мюнхенд намын хурлын аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор байгуулагдсан, намын сайн дурын ажилтнуудаас бүрдсэн "Залын харуул" (герман. *Saal-Schutz*) гэгддэг жижиг аюулгүй байдлын ангиас үүдэлтэй юм. 1925 онд Хайнрих Химмлер уг ангид элссэн бөгөөд уг анги шинэчлэгдэж, эцсийн "СС" нэрээ авсан юм. Түүний удирдлага дор (1929–1945) тус анги Веймарын Бүгд Найрамдах Улсын үеийн жижиг цэрэгжсэн хүчнээс Нацист Германы хамгийн хүчирхэг байгууллагуудын нэг болж өргөжин өссөн байна.

Нацист нам 1933 онд Германы засгийн эрхэнд гарснаас хойш 1945 онд дэглэм нуран унах хүртэл СС нь Герман болон эзлэгдсэн Европын орнуудад аюулгүй байдал, олон нийтийн хяналт, төрийн терроризмын тэргүүлэх байгууллага байв.

Ангилал:Нацист Герман
Монголын Үндэсний бөхийн холбоо

**Монголын Үндэсний бөхийн Холбоо** (МҮБХ) нь 1990 оны 4-р сарын 14-ний өдөр улсын заан Рэгжийбуугийн Давааням, Дансрангийн Мягмар, Монгол Их Сургуулийн тэнхимийн эрхлэгч Рэгжийбуугийн Нямдорж, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч Довдонгийн Данзан, Соёлын яамны орлогч сайд **Соёлын** гавьяат зүтгэлтэн, гүн ухааны дэд эрдэмтэн Пүрэвийн Даваасамбуу нарын санаачилгаар анх байгуулагдан, Улсын бүртгэлийн газарт бүртгэгдсэн байна.

МҮБХ нь 21 аймаг, 330 суманд салбар холбоо, нэгжтэй одоо барилдаж байгаа сумын начнаас дархан аварга цолтой 4600 бөх мөн залуу болон ахмад нийт 26,200 орчим бөхийг нэгтгэсэн Монголын Үндэсний Олимпын Хороо, Монголын Үндэсний Спортын Хорооны гишүүн холбоо юм.

МҮБХ нь суурийн голчоороо 54 метр, нийт 3 давхар 6892,9 мкв талбайтай Монгол Бөхийн Өргөөний хууль ёсны өмчлөгч байгууллага юм.

МҮБХ нь Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн 6-р хороо, 13-р хороолол /13373/, Энхтайвны өргөн чөлөө 65, Монгол Бөхийн Өргөө албан ёсны хаягт үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

## Монголын Үндэсний Бөхийн Холбооны бүтэц зохион байгуулалт 
МҮБХ-ны Удирдах зөвлөл буюу Тэргүүлэгчид нь тэргүүн болон аймаг бүрийн төлөөлөл мөн хотын статустай нийслэлийн Багануур, Налайх дүүргүүд, жаяг дэгийн багийн төлөөлөл оролцсон нийт 25 гишүүнтэй байна. Удирдах зөвлөлийн хурал олонхын ирцийг бүрдүүлэн хуралдаж, МҮБХ-ны дотоод үйл ажиллагаа болон салбар холбоо нэгжүүд, дэвжээд, бөхчүүд, дасгалжуулагчид, жаяг дэгийн багийн гишүүдийн ёс зүйн асуудал, МҮБХ-ны төсөв санхүүг хэлэлцэн батлах эрх үүрэгтэй.

## МҮБХ-ын удирдлага 
МҮБХ-ны тэргүүн, улсын заан Цэрэндашдоржийн Магалжав

Тэргүүлэгчид:

* Архангай. Улсын харцага Гэлэгжамцын Батбаяр
* Баян-Өлгий. Аймгийн арслан Хавсалемийн Асен
* Баянхонгор. Улсын харцага Даш-Очирын Батболд
* Булган. Улсын заан Дашзэвэгийн Баасандорж
* Говь-Алтай. Улсын заан Баттулгын Соронзонболд
* Дархан-Уул. Аймгийн харцага Баянжаргалын Төмөрбаатар /Аймгийн ҮБХ-ны тэргүүн/
* Дорноговь. Улсын начин Алтангэрэлийн Хатансайхан
* Дорнод. Улсын начин Дондогийн Цогзолдорж
* Дундговь. Улсын начин Алтнгэрэлийн Алтанхуяг
* Завхан. Улсын гарди Махгалын Баяржавхлан
* Өвөрхангай. Аймгийн арслан Цэрэндолгорын Жамсран
* Өмнөговь. Улсын начин Б.Сумьяа
* Сүхбаатар. Улсын начин Болдбаатарын Батжаргал
* Сэлэнгэ. Аймгийн начин Одсүрэнгийн Болд-Эрдэнэ
* Төв. Улсын харцага Лүндэгийн Бадарч
* Увс. Улсын гарди Баянмөнхийн Гантогтох
* Ховд. Улсын заан Цэдэвийн Мягмарсүрэн
* Хөвсгөл. Улсын начин Алтангэрэлийн Давааням
* Хэнтий. Улсын начин Батжаргалын Одхүү
* Багануур. ҮБХ тэргүүн Ж.Мөнгөнбаяр.
* Налайх. Аймгийн начин З.Төртогтох
* Жаяг дэгийн баг: Улсын ахлах тайлбарлагч Санжаагийн Гантөр