open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нью-Брансвик

**Нью-Брансвик** (францаар: *Nouveau-Brunswick*) нь Канадын далайн эргийн гурван мужийн нэг бөгөөд үндсэн хуулинд заасан хоёр хэлтэй (англи, франц) цорын ганц муж болно. Мужийн нийслэл Фредериктон хот болно. Канадын статистикийн алба мужийн хүн амыг 2008 оны байдлаар 751,527 гэж тооцоолсон ба хүн амын олонхи нь англи хэлтэй боловч франц хэлтэй цөөнхийн томоохон бүлэг (32%) байдаг нь гол төлөв Акади гаралтай юм.

Мужийн нэр нь хойд Германы Брауншвайг хотын нэрний англи болон франц орчуулгаас гаралтай. Брауншвайг нь Нэгдсэн Вант Улсын Ван Ханноверийн III Жоржийн өвөг дээдсийн нутаг юм.

## Тайлбар 
## Лавлах материал 

* L. W. Bailey and D. R. Jack, *Woods and Minerals of New Brunswick*, (Fredericton, 1876)
* William H Benedict. *New Brunswick in history* (2001)
*  S. D. Clark; *Movements of Political Protest in Canada, 1640-1840* University of Toronto Press. 1959.
* Tim Frink. *New Brunswick: A short history* (1997)
* W. Reavley Gair and Reavley W. Gair. *A Literary and Linguistic History of New Brunswick* (1986)
* James Hannay, *History of New Brunswick*, (St. John, 1909)
* William Kingsford, *History of Canada*, (London, 1887-98)
*    Greg Marquis; "Commemorating the Loyalists in the Loyalist City: Saint John, New Brunswick, 1883-1934" *Urban History Review*, Vol. 33, 2004
* M. H. Perley, *On the Early History of New Brunswick*, (St. John, 1891)
* A. R. C. Selwyn and G. M. Dawson, *Descriptive Sketch of the Physical Geography and Geology of the Dominion of Canada*, (Montreal, 1884)
* Robert Summerby-Murray; "Interpreting Deindustrialised Landscapes of Atlantic Canada: Memory and Industrial Heritage in Sackville, New Brunswick" *The Canadian Geographer,* Vol. 46, 2002
* William Menzies Whitelaw; *The Maritimes and Canada before Confederation* Oxford University Press, 1934
* A. B. Willmott, *The Mineral Wealth of Canada*, (London, 1898)

## Цахим холбоос 
* Official site of the Government of New Brunswick
* Maritime provinces history & culture -- links
* Symbols of New Brunswick
* New Brunswick Museum
* New Brunswick Covered Bridges
* New Brunswick Lighthouses
* Historical and Genealogical Resources of New Brunswick historical census, birth marriage and death records, immigration, settlement, biography, cemeteries, burial records, land records, First Nations and more
* Acadian Ancestral Home - Acadian history & genealogy storehouse. 
* From Louis to Lord: New Brunswick Elections, 1960-2003
* Fence New Brunswick's Highways


Ангилал:Канадын муж
Ньюфаундленд ба Лабрадор

**Ньюфаундленд ба Лабрадор** (; ) нь Канадын Холбоонд хамгийн сүүлд элссэн аравдахь муж юм. Газарзүйн хувьд тус муж Канадын Атлантын Далайн эргээр Ньюфаундленд арал ба эх газрын хэсэг болох Лабрадороос бүрдэн оршино. 1949 онд Канадад нэгдэх үед тус мужийг бүхэлд нь **Ньюфаундленд** гэдэг байсан ба 1964 оноос хойш мужийн засгийн газар өөрийгөө "Ньюфаундленд ба Лабрадорын Засгийн газар" гэх болсон бөгөөд 2001 оны арванхоёрдугаар сарын 6-ны өдөр Канадын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөөр мужийн албан ёсны нэрийг "Ньюфаундленд ба Лабрадор" болгон өөрчилсөн. Гэхдээ өдөр тутмын яриандаа канадчууд тус мужийг "Ньюфаундленд" гэдэг ба мужийн доторхи тухайн бүс нутгийг "Лабрадор" гэдэг юм.

*Newfoundland* хэмээх нэр нь англи хэлний "New Found Land" буюу "Шинээр олдсон газар" (Латин хэлний *Terra Nova*-ийн англи орчуулга) гэсэн үгнээс гаралтай бол, *Labrador* нь тус бүс нутгийг нээсэн Португалийн судлаач Жуан Фернандес Лаврадорын эзэмшдэг байсан португал хэлний *lavrador* буюу "газрын эзэн/анжисчин" гэсэн цолноос гаралтай юм.

2008 оны дөрөвдүгээр сарын тооцооноос үзэхэд мужийн хүн ам 508,270 байв. Ньюфаундленд нь англи, франц, ирланд хэлний өөрийн өвөрмөц аялгатай. Лабрадорын англи хэлний аялга Ньюфаундлендийнхтэй ихээхэн төстэй. Түүнчлэн Лабрадорт Инну-аймун болон Инуктитутын өвөрмөц аялгууд бий.

## Лавлах материал 
* Atlas of Newfoundland and Labrador* by Department of Geography Memorial University of Newfoundland, Breakwater Books Ltd; ISBN 1-55081-000-6; (1991)
* G.J. Casey and Elizabeth Miller, eds., *Tempered Days: A Century of Newfoundland Fiction'' St. John's: Killick Press, 1996.
* Karl Mcneil Earle; "Cousins of a Kind: The Newfoundland and Labrador Relationship with the United States" *American Review of Canadian Studies* Vol: 28. Issue: 4. 1998. pp : 387-411.
* C. R. Fay; *Life and Labour in Newfoundland* University of Toronto Press, 1956
* Lawrence Jackson, *Newfoundland & Labrador* Fitzhenry & Whiteside Ltd; ISBN 1-55041-261-2; (1999)
* Gene Long, *Suspended State: Newfoundland Before Canada* Breakwater Books Ltd; ISBN 1-55081-144-4; (April 1, 1999)
* R. A. MacKay; *Newfoundland; Economic, Diplomatic, and Strategic Studies* Oxford University Press, 1946
* Patrick O'Flaherty, *The Rock Observed: Studies in the Literature of Newfoundland* University of Toronto Press, 1979
* Joseph Smallwood ed. *The Encyclopedia of Newfoundland and Labrador* St. John's: Newfoundland Book Publishers, 1981-, 2 vol.
* *This Marvelous Terrible Place: Images of Newfoundland and Labrador* by Momatiuk et al., Firefly Books; ISBN 1-55209-225-9; (September 1998)
* *True Newfoundlanders: Early Homes and Families of Newfoundland and Labrador* by Margaret McBurney et al., Boston Mills Pr; ISBN 1-55046-199-0; (June 1997)
* *Biogeography and Ecology of the Island of Newfoundland: Monographiae Biologicae* by G. Robin South (Editor) Dr W Junk Pub Co; ISBN 90-6193-101-0; (April 1983)

## Тайлбар 
## Цахим холбоос 
* Fisheries Heritage website
* Government of Newfoundland and Labrador
* Official Tourism Website
* Newfoundland and Labrador's Provincial Register of Historic Places


Ангилал:Канадын муж
Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр

**Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр** (**NWT** буюу **NT**; франц *les Territoires du Nord-Ouest*) нь Канадын нутаг дэвсгэр болно.

Хойд Канадад оршдог тус нутаг дэвсгэр Канадын өөр хоёр нутаг дэвсгэр, гурван мужтай хиллэдэг. Тухайлбал: Юконтой баруун талаараа, Нунавуттай зүүн талаараа, Бритиш Коламбиатай баруун өмнө талаараа, Альберта, Саскачевантай өмнө талаараа хиллэнэ. Нийт 1,140,835 км2 нутаг дэвсгэртэй, 2006 оны тооллогоор 41,464 хүн амтай байсан нь 2001 оноос хойш 11.0%-иар өссөн үзүүлэлт болно. 1967 оноос хойш Еллөүнайф хот мужийн нийслэл болсон.

Газарзүйн онцлогуудаас дурдвал өргөн уудам Грэйт Биэр Нуур, Грэйт Слэйв Нуур, аварга Маккензи мөрөн, Канадын Үндэсний парк бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн нэг болох Наханни үндэсний парк-нөөц газрын хавцлуудыг дурдаж болно. Тус нутаг дэвсгэрийн Канадын Умард мөсөн далайн ольтригт багтах арлуудад Бэнкс арал, Борден арал, Принс Патрикийн арал, Викториа арлын хэсэг, Мэлвил арлын хэсэг орно. Хамгийн өндөр цэг нь Юконтой залгаа хилийн ойр орших 2,773 метр өндөр Нирвана уул болно.

## Тайлбар 
## Лавлах материал 

* Ecosystem Classification Group, and Northwest Territories. *Ecological Regions of the Northwest Territories Taiga Plains*. Yellowknife, NWT: Dept. of Environment and Natural Resources, Govt. of the Northwest Territories, 2007. ISBN 0-7708-0161-7

## Гадны холбоос 
* Government of the Northwest Territories
* Prince of Wales Northern Heritage Centre
* Aurora College
* NWT Archives
* NWT Historical Timeline
* NWT Literacy Council
* Language Commissioner of the Northwest Territories
* Lessons From the Land: interactive journeys of NWT traditional Aboriginal trails
* CBC Digital Archives - Northwest Territories: Voting in Canada's North

Ангилал:Канадын муж
Нунавут

**Нунавут** нь Канадын хамгийн том бөгөөд хамгийн шинэ нутаг дэвсгэр юм. 1999 оны дөрөвдүгээр сарын нэгэнд *Нунавутын Акт*  болон *Нунавутын Газар Эзэмших Эрхийн Хэлэлцээрийн* дагуу Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэрээс салж байгуулагдсан боловч одоогийн хил нь бүр 1993 онд тогтоогдсон байлаа. Нунавут байгуулагдсан нь 1949 онд Ньюфаундленд муж шинээр байгуулагдсанаас хойш Канадын газрын зурагт орсон анхны томоохон өөрчлөлт болсон юм.

Зүүн зүгт Баффин арал дээр орших нийслэл Икалуйтыг (хуучин "Фробишер булан") 1995 оны Нунавутын нийслэлийн талаархи бүх нийтийн санал асуулгаар сонгосон юм. Бусад томоохон суурингуудыг нэрлэвэл Рэнкин булан, Кэмбриж булангийн бүсийн төвүүдийг нэрлэж болно. Нунавутын хойд зүгт Эллесмиэр арал байдаг ба баруун зүгт Викториа арлын зүүн ба өмнөд хэсгийг хамардаг. Нунавут нь Канадын хамгийн цөөн хүн амтай бөгөөд хамгийн том нутаг дэвсгэртэй засаг захиргааны нэгж юм. Тус нутаг дэвсгэрт дөнгөж 29,474 

*Нунавут*нь Инуйтуудын хэл болох Инуктитутаар "манай газар" гэсэн үг юм. Оршин суугчдыг нь *Nunavummiut* буюу ганц тоон дээр *Nunavummiuq* гэж нэрлэдэг.

## Лавлах материал 
## Нэмж унших материал 

* Alia, Valerie. *Names and Nunavut Culture and Identity in Arctic Canada*. New York: Berghahn Books, 2007. ISBN 1-84545-165-1
* Henderson, Ailsa *Nunavut: Rethinking Political Culture*. Vancouver: University of British Columbia Press, 2007. ISBN 0-7748-1423-3
* Kulchyski, Peter Keith. *Like the Sound of a Drum: Aboriginal Cultural Politics in Denendeh and Nunavut*. Winnipeg: University of Manitoba Press, 2005. ISBN 0-88755-178-5
* Sanna, Ellyn, and William Hunter. ''Canada's Modern-Day Aboriginal Peoples Nunavut & Evolving Relationships*. Markham, Ont: Scholastic Canada, 2008. ISBN 978-0-7791-7322-8

## Цахим холбоос 
* Map showing regions of Nunavut (from Nunavut Government website)
* Legislative Assembly of Nunavut
* Nunavut Kavamat / Government of Nunavut: Official site
* Nunavut Planning Commission
* Nunavut Tunngavik Inc.: Nunavut Land Claims website
* The Nunavut Act of 1993 at Canadian Legal Information Institute
* Nunavut K-12 bilingual language instruction plan: Martin, Ian. *Aajiiqatigiingniq Language of Instruction Research Paper''. Nunavut: Dept. of Education, 2000.
**Tourism**
* Explore Nunavut: Travel information and community guides
* Nunavut Parks
* Nunavut Tourism
**Journalism**
* CBC North Radio: hear Inuktitut and English radio from Nunavut
* Territorial newspaper reporting in Inuktitut and English


Ангилал:Канадын муж
Ангилал:Инүитчүүд
Юкон

thumb|right|250px|Юконы газрын зураг.
**Юкон** нь Канадын гурван нутаг дэвсгэрийн хамгийн баруун талынх нь юм. Тус нутаг дэвсгэрийг Юкон голын нэрээр нэрлэсэн бөгөөд Юкон гэсэн үг нь Гвичин хэлээр "Их гол" гэсэн үг юм.

Юкон нутаг дэвсгэр гэсэн нэр хэрэглэгдэж болох боловч ингэж нэрлэхийг тус нутаг дэвсгэрийн оршин суугчид эсэргүүцдэг. Холбооны засгийн газрын хамгийн сүүлд 2003 онд шинэчлэн найруулсан *Юконы Актаар* Юкон нутаг дэвсгэр бус харин Юкон гэсэн нэрийг хэрэглээнд хэвшүүлэхээр батламжилжээ.

Клуанегийн Үндэсний парк бөгөөд нөөц газарт байх Лөүгэн уул 5,959 метр өндөр байдаг нь Канадад хамгийн өндөр, Хойд Америкт МакКинли уулын дараа хоёрт ордог өндөр уул юм.

## Тайлбар 
## Лавлах материал 
* Ken S. Coates and William R. Morrison (1988). *Land of the Midnight Sun: A History of the Yukon*.  Hurtig Publishers, Edmonton. ISBN 0-88830-331-9

## Цахим холбоос 
* Yukon Government
* The 1898 Yukon Act
* The 2002 Yukon Act
* Yukon Attraction & Service Guides
* General Information Site
* Historic Air Force Building
* Yukon Romance: Virtual Exhibit
* Tall Tales and True Stories of the Yukon
* Immigration Yukon
* Yukon Convention Bureau
* University of Washington Libraries: Digital Collections:
** William E. Meed Photographs Photographs (ca. 1898-1907) of scenes in the Yukon Territory, Canada, and portions of Alaska and British Columbia during the Klondike gold rush.
** Henry M. Sarvant Photographs 212 photographs by Henry Mason Sarvant depicting his climbing expeditions to Mt. Rainier and scenes of the vicinity from 1892-1912. Also included are images of his trip to the Klondike gold fields in 1897 documenting his journey over the Chilkoot Pass and subsequent mining activities in the vicinity of Dawson, Yukon Territory.
* CBC Digital Archives - Territorial Battles: Yukon Elections, 1978-2002
* CBC Digital Archives - The Berger Pipeline Inquiry
* An article on the Yukon Territory from *The Canadian Encyclopedia*


Ангилал:Канадын муж
Ангилал:1898 онд байгуулагдсан
Ангилал:Хойд мөсөн далай
Шинэ Өмнөд Уэльс

thumbnail|1872 онд Алтны халуурлын үеэр Шинэ Өмнөд Вэльсийн Хилл-Эндээс гаргаж авсан 285 кг алт
**Шинэ Өмнөд Вэльс** буюу **Шинэ Өмнөд Уэльс** (New South Wales-**NSW** гэж англиар товчилдог) нь Австралийн хамгийн эртний бөгөөд хамгийн олон хүн амтай муж. Тус улсын зүүн өмнөд хэсэг Викториа мужийн хойд талд, Квийнслэнд мужийн өмнөд хэсэгт оршдог. Тус муж 1788 онд байгуулагдахдаа Австралийн эх газрын ихээхэн хэсгийг болон Лорд Хауи Арал, Норфолк Арлыг хамарч байв. Эхэн үеийн зарим захирагчид Британийн албан тушаалтнууд буруу гэдгийг нь хэлэх хүртэл тус мужид Шинэ Зеландыг оруулж тооцдог байв. Гэвч Британи 1840 онд Шинэ Зеландыг нэгтгэх үед богинохон хугацаанд Шинэ Өмнөд Вэльсийн нэг хэсэг болж байсан.  XIX зууны үед томоохон нутаг дэвсгэрийг тусгаарлан Британийн Тасмани, Өмнөд Австрали, Викториа, Квийнслэнд, Шинэ Зеландын колониудыг тусад нь байгуулав. 

Шинэ Өмнөд Вэльсийн хамгийн том хот бөгөөд нийслэл нь Сидней юм.

## Лавлах материал 
## Цахим холбоос 
* Australia - Map of South East Australia from Geoscience Australia
* NSW Official State Website
* NSW Parliament
* NSW Police
* NSW State Law
* NSW State Library - History of Our Nation
* NSW Weather and Sydney Weather
* NSW Directory - from the Open Directory Project


Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Шинэ-Идэр сум

**Шинэ-Идэр** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Нийт нутаг дэвсгэр нь 2,050 км² байдаг бөгөөд үүний 1,700 км² нь бэлчээр. 2000 оны байдлаар сумын хүн ам 4348 байсны дийлэнхи нь халх ястан байв. Сумын төвийн албан ёсны нэр *Эрдэнэт* бөгөөд Мөрөн хотоос зүүн өмнө зүгт 123 км, Улаанбаатар хотоос 839 км зайтай оршдог.

## Түүх 
Шинэ-Идэр сум 1923 онд Цэцэрлэг Мандал Уулын аймгийн Чандмань-Өлзийт Далайн хошууны Чандмань сум гэж байгуулагдаж байв. 1931 онд шинээр байгуулагдсан Архангай аймгийн Чандмань сум болсон. 1942 онд Хөвсгөл аймгийн нэг хэсэг болсон бөгөөд 1956 онд Шинэ-Идэр нэртэй болжээ. 1954 онд байгуулагдсан Жаргалын Зам нэгдэл тус суманд 1990 он хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулсан.

## Алдар гавъяатнууд
### Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
*Б.Ширэндэв
*Ч.Түчин
*Б.Чимид

### Улсын гавъяат цолтон
*	Д.Батсуурь - Багш 
*	Б.Дамдиндорж - Эмч
*	Ж.Нямжав - Багш
*	Н.Төмөрбаатар -  Багш
*	Б.Ширэндэв - Шинжлэх ухааны
*Я.Долгоржав Багш
*Ч.Чимид - хууль зүйн ухааны
*Ц.Мааньгүмбэн- Багш

### Эрдмийн  зэрэг цолтон
*	С.Ганбат - ХАА–н доктор, профессор
*	И.Даваажав  - ХАА–н ургамал судлалын, профессор 
*	Я.Долгоржав  - Философийн ухааны доктор, профессор
*	Ж.Долгорсүрэн - хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, профессор
*	Г.Нандинбилэг – Хэл бичгийн ухааны доктор, дэд профессор 
*	Б.Чимид - хууль зүйн ухааны доктор, профессор
*	А.Чимиддорж – ХАА–н доктор
*	Б.Ширэндэв – Академич доктор, профессор 
*	Н.Төмөрбаатар – Барилга, архитектурын ухааны доктор, профессор

## Aлдарт бөхчүүд
### Даншгийн цолтой бөхчүүд
*Даншгийн арслан  - Цагаанбаньд 
*Даншгийн заан –Г.Шажинтөр

### Улсын цолтой
*Монгол улсын арслан – Х.Мөнхбаатар

## Эдийн засаг 
2004 онд 111,000 орчим толгой малтай байсны 62,000 нь хонь, 35,000 нь ямаа, 7,200 нь үхэр, сарлаг, 5,700 нь адуу, 56 нь тэмээ байлаа.

## Сонирхолтой газрууд 
Хадны сүг зураг, буган хөшөө зэрэг түүхэн дурсгалт газар, Зүүн нуур, Сангийн далай зэрэг нуур далай бий.

## Эх сурвалж 
*М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001
*Б.Чимид,  *Хөвсгөл аймаг Шинэ-Идэр* "сум түүхэн найруулга", Улаанбаатар 2004

## Лавлах бичиг 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Монголын кино

**Монголын кино урлаг** гэж Монгол улсад бүтээгдсэн киноны талаар өгүүлнэ. Монголд 20-р зууны гучаад оноос кино бүтээгдэж эхэлсэн. Хамгийн анх Норжмаагийн зам нэртэй уран сайхны кино гарч байжээ. 1936 оны 7-н сарын 11-нд гаргасан. Зөвлөлт холбоот улсын уран бүтээлчидтэй хамтарсан анхн уран сайхны кино юм. 2-р найруулагчаар Т.Нацагдорж ажилласан. Харин гол дүрд Н.Цэгмид , Д.Ичинхорлоо, Ч.Цэвээн тоглож байжээ.
Шадар гурван цэрэг

**Шадар гурван цэрэг** (; 1844) нь Францын зохиолч эцэг- Алэксандр Дюмагийн зохиосон роман юм. Энэ зохиол анх "*Le Siècle"* Парисын сонинд 1844 оны 3-р сараас 7-р сар хүртэл цувран хэвлэгдсэн байна. 

Дюма уг зохиолдоо дундад зууны үеийн улс төрийн байдал, тэр үеийн амьдралыг нүдэнд харагдтал уран бодитойгоор дүрсэлсэн байдаг. Зохиолын гол дүр болох Д'Артанъян гэгч зальтай, овжин, эрч хүчээр дүүрэн Гаскон залуу Франц улсын шадар цэргийн албанд элсэн орж өөр шигээ хүч тэнхээ ид бяраар дүүрэн 3 найзтай болно. Ингээд л тэр 4-ийн адал явдал эхэлнэ.
Тэдний замд хаан, хатан, хамба 3-ын зөрчил, үхэл хагацал, хайр сэтгэл, хууран мэхлэлт гээд юм юм л гардаг.

Зохиолын гол баатар Д`Артанъян нь зохиолын нэр шадар гурван цэргийн нэг нь биш. Тэдгээр шадар цэргүүд нь түүний найз Арамис, Портос, Атос нар юм. Александр Дюма уг зохиолын үргэлжэл 20 жилийн хойно, Бражелон бэйл-10 жилийн дарааг бичсэн бөгөөд эдгээрийг Д`Артаняны тухай романууд гэнэ.

## Түүх
д'Артанъян нь түүхэн бодит хүн бөгөөд францын XIII Луи хааны шадар бөгөөд францын маршал цолтой хүн байсан.

## Цахим холбоос 
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:Александр Дюмагийн (эцэг) бүтээл
Ангилал:Д’Артанъян
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Франц хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Түүхэн роман
Ангилал:Хүүхэд- ба өсвөр үеийнхний уран зохиол
Викториа (Австрали)

thumb|right|230px|1854 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нд Эврика Стокэйд дээр Өмнөдийн Загалмайд тангараг өргөж байгаа нь — Чарльз Дудьетийн усан будгийн зураг

**Викториа** нь Австралийн зүүн өмнөд эрэг дээр орших муж юм. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр эх газар дахь Австралийн хамгийн жижиг муж боловч хүн ам хамгийн шигүү суурьшсан, хот ихтэй муж билээ. Цагаан арьст хүмүүс Викториад хөдөө аж ахуй эрхэлдэг хүй нэгдэл байдлаар 1830-аад оноос суурьшиж эхэлжээ. 1851 онд алтны нөөц илэрснээр Викториа үйлдвэр, арилжааны тэргүүлэх нэг төв болсон. Викториа нь хүн амын тоогоор Австралидаа Шинэ Өмнөд Вэльсийн дараа хоёрт орох муж юм. 2007 оны зургадугаар сарын байдлаар тооцоолоход хүн ам 5,205,200 байлаа. Мельбурн хот нь Викториа мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн их хүн амтай хот юм. 70 гаруй хувь нь энд оршин суудаг байна.

## Лавлах материал 
## Цахим холбоос 
* Викториа мужийн засгийн газрын албан ёсны вэбсайт
* Засгийн газрын албан ёсны аялал жуулчлалын вэбсайт
* Туризм Викториагийн онлайн зургийн сан


Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Цахилгаан хэлхээ

Цахилгаан эрчим хүчний үүсгүүрүүд ба ачаалал бие биетэйгээ холбогдож гүйдэл гүйх зориулалттай нийлэмж цогцыг **цахилгаан хэлхээ** гэнэ.


Ангилал:Цахилгааны инженерчлэл
Үүсгэгчид

Хими, дулаан, механик болон бусад хэлбэрийн эрчим хүчнээс цахилгаан эрчим хүчинд хувиргагчийг **цахилгаан үүсгэгч** гэнэ.

Ангилал:Цахилгаан
Цахилгаан потенциал

Цахилгаан оронд байгаа цэнэгтэй бие ажил хийх чадвартай байдаг. Иймд цэнэгтэй бие потенциал энергитэй байна. Жигд цахилгаан оронд байгаа цэнэгийн потенциал энергийг олъё. 
Энэ орны зүгээс q цэнэгт тогтмол F = qE хүчээр үйлчилнэ. q цэнэгийг орны хүчний нэгэн шугам дээр орших 1 цэгээс 2 гэсэн цэгт шилжүүлэхэд хийх ажил

A = qE(d1 − d2) = −(Wn1 − Wn2) = −∆Wn байна.

үүнд: Жигд цахилгаан орон дотор ялтсаас d зайнд орших q цэнэгийн потенциал энерги, потенциал энергийн өөрчлөлт. Эндээс цахилгаан оронд цэнэг шилжихэд хийх ажил биеийн потенциал энергийн өөрчлөлтийг сөрөг тэмдэгтэйгээр авсантай тэнцүү байдаг нь харагдаж байна.

Цахилгаан статик орны ажлын хэмжээ цэнэгийн явсан замын хэлбэрээс хамаардаггүй, зөвхөн түүний эхний ба эцсийн байрлалаар тодорхойлогддог бөгөөд цэнэг битүү траектороор явахад ажил тэгтэй тэнцүү байна. Ийм шинж чанартай орныг потенциал орон гэдэг.

Цэнэгийн потенциал энерги түүний оршин байгаа орноос төдийгүй уул цэнэгийн хэмжээнээс хамаардаг. Харин потенциал энергийг цэнэгт харьцуулсан хэмжигдэхүүн нь цэнэгээс хамаарахгүйгээр орныг тодорхойлдог бөгөөд үүнийг орны потенциал гэнэ.

φ =Wnq

Потенциал нь цахилгаан орныг энергийн талаас тодорхойлдог хэмжигдэхүүн юм.

Тухайн цэг дэх потенциалын утга потенциалын тооллын эхлэлийг хаана авснаас хамаардаг. Потенциалын тооллын эхлэлийг хаана авснаас хамаардаггүй бөгөөд аливаа цэнэгийг анхны байрлалаас эцсийн байрлалд шилжүүлэхэд орны хийсэн ажлыг энэ цэнэгийн хэмжээнд харьцуулсан хэмжигдэхүүнийг хоёр цэгийн хоорондох потенциалын ялгавар гэдэг.

φ1 − φ2 = Aq

Энд: A, q нь хоёул скаляр хэмжигдэхүүн тул потенциалын ялгавар мөн скаляр хэмжигдэхүүн байна.

Эндээс цахилгаан оронд q цэнэг шилжихэд хийх ажлыг олбол:

A = q(φ1 − φ2) болно. q цэнэг эерэг байх тохиолдолд их потенциалтай цэгээс бага потенциалтай цэг рүү цэнэг шилжиж байвал (φ1 > φ2) хийх ажил эерэг, бага потенциалтай цэгээс их потенциалтай цэг рүү цэнэг шилжвэл (φ1 < φ2) хийх ажил нь сөрөг байна. Цахилгаан орны үйлчлэлээр эерэг цэнэг их потенциалтай цэг рүү, сөрөг цэнэг үүний эсрэг хөдөлдөг. Иймд цахилгаан орны хүчлэг E, орны потенциалтай буурах зүг рүү чиглэнэ. q цэгэн цэнэгийн үүсгэх цахилгаан орны потенциалыг энэ цэнэгээс r зайд тодорхойлбол:

φ =q4πεε0r

Цэгэн цэнэгийн системийн үүсгэх орны потенциал цэгэн цэнэг тус бүрийн орны φ1, φ2, . . . , φn потенциалын алгебр нийлбэртэй тэнцүү.

φ = φ1 + φ2 + . . . + φn

Энэ бол орны суперпозицын зарчмын мөрдлөгөө юм.

Ангилал:Цахилгаан
Ангилал:Цахилгааны инженерчлэл
Их-Уул сум (Хөвсгөл)

**Их-Уул сум** нь урд талаараа Рашаант, баруун талаараа Тосонцэнгэл, хойд талаараа Түнэл, зүүн талаараа Тариалан зэрэг сумдтай хил залгадаг Хөвсгөл аймгийн сум юм. Аймгийн төвөөсөө 112 км, нийслэл Улаанбаатараас 589 км зайтай. 1198 өрхийн 4200 гаруй оршин суугчтай байсны ихэнх нь халх, хотгойдууд болно. 2016 оны байдлаар Их-Уул сум нь 4200 гаруй хүн амтай, 247,000  толгой малтай. Сумын төвийг *Сэлэнгэ* гэх бөгөөд Сэлэнгэ мөрний ойролцоо оршино. Их-Уул сумын засаг даргаар Б.Билэгбаяр, ИТХ-ын даргаар Б.Лхагважав нар ажилладаг.

## Түүх 
1931 онд Хөвсгөл аймаг байгуулагдахад бий болжээ. 1933 оны тооллогоор 718 өрхийн 2,700 оршин суугч, 68,000 орчим толгой малтай байв. 1956 онд Тариалан суманд нэгтгэгдсэн ч 1959 онд дахин зохион байгуулагдсан. 1958-1990 онд Саруул-Амьдрал нэгдэл үйл ажиллагаагаа явуулж байв.

Хотгойдын шадар ван Чингүнжав Манжийн түрэмгийлэгчдээс зугтаж явахдаа одоогийн Их-Уул сумын Асгат багийн баруун давааг даван одсон гэсэн түүх байдаг. Түүний хайртай хонгор морь баруун давааны бартааг үл ажран тэнхээт хүлгийн ёрыг гаргаж замын хар хатираагаар давахыг харсан нутгийн ардууд түүнээс хойш баруун давааг Хонгорын даваа гэж нэрлэх болжээ. Хожим нь Шадар Ван Чингүнжав ар зуслангийн Ангархайн ам гэдэг газар гал түлж цай чанаж ууж байгаад баригджээ.

## Газарзүй
Их-Уул сумын хамгийн өндөр цэг нь Халзан Бүргэдтэй уул.
 
## Эдийн засаг
2004 оны байдлаар 140,000 толгой мал тоологдсоны 49,000 нь хонь, 73,000 нь ямаа, 10,000 нь үхэр буюу сарлаг, 8,800 нь адуу, 46 нь тэмээ байв. 2011 оны байдлаар 234 мянган толгой мал тоолуулсан нь аймагтаа төдийгүй улсад дээгүүр орох үзүүлэлт юм.

1997 онд сумын төв нь Төвийн эрчим хүчний системд холбогджээ.

## Хүмүүс
*Дүрслэх урлаг, Соёл судлаач Түүхийн ухааны Доктор (PhD) Том Дашням Отгонтөгс.
*Дашнямын Отгонтөгс - зураач, уран барималч, түүхч

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.90

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Тариалан сум

**Тариалан сум** нь дараах утгуудын алийг ч зааж болно.
*Тариалан сум (Увс)
*Тариалан сум (Хөвсгөл)
Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр

**Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр** (АННД) нь Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн нийслэлийн нутаг дэвсгэр бөгөөд өөртөө захирах эрх бүхий нутаг дэвсгэрүүд дундаа хамгийн жижиг нь юм. Шинэ Өмнөд Вэльс муж улсын дотор, ойт хээрд оршдог засаг захиргааны нэгж болно.

XIX зууны сүүлээр Австралийн Холбооны хуралдаанууд хийгдэж байх үеэр АННД-ийг шинэ үндэсний нийслэлийн саармаг байршил байна гэж тогтжээ. Австралийн Үндсэн хуулийн 125-р хэсэгт 1901 онд Холбоо байгуулагдсаны дараа тус газар нутгийг шинэ тулгар Холбооны засгийн газарт үнэ төлбөргүй шилжүүлж өгөхөөр заасан. 1911 онд Шинэ Өмнөд Вэльс тус нутаг дэвсгэрийг Хамтын Нөхөрлөлд шилжүүлснээр, 1913 онд нийслэл хот Канберрагийн бүтээн байгуулалтын ажил эхэлжээ.

Австралийн бэлэг тэмдэг ургамал нь Хаан хонхон цэцэг бол амьтан нь Австралийн саарал тоть юм.

## Цахим холбоос 
## Лавлах материал 

Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Ангилал:Анклав
Квийнслэнд

**Квийнслэнд** нь тус тивийн зүүн хойд буланг эзлэн оршдог Австралийн нэгэн муж улс юм. Баруун талаараа Хойд Нутаг Дэвсгэр, баруун өмнөд талаараа Өмнөд Австрали, өмнөд талаараа Шинэ Өмнөд Вэльстэй мужуудтай тус тус хиллэдэг. Зүүн талаараа Шүрэн тэнгис, Номхон Далайгаар хүрээлэгдэнэ. Квийнслэнд нь нутаг дэвсгэрээр Австралидаа Баруун Австралийн дараа хоёрт ордог, хүн амаараа Шинэ Өмнөд Вэльс, Викториагийн дараа гуравт ордог муж улс болно.

Тус муж улсын нутаг дэвсгэрийг анх 40,000-65,000 жилийн өмнө ирцгээсэн уугуул австраличууд болон Торрес булангийн арлынхан колоничилсныг хугацаа тогтоох янз бүрийн аргаар тогтоосон болно. Сүүлд 1859 оны зургадугаар сарын 6-нд Квийнслэндийг Шинэ Өмнөд Вэльсээс тасдан авч Британийн титмийн колони болгосныг өдгөө Квийнслэндийн өдөр болгон жил бүр тэмдэглэдэг. Өнөөдөр Брисбэн хот байгаа нутгийг анх Моретон булангийн хорих анги болгон ашиглаж байсан бөгөөд Шинэ Өмнөд Вэльсэд ялаа эдэлж байх хугацаандаа дахин гэмт хэрэг үйлдсэн рецидив гэмт хэрэгтнүүдийг энд хорьж байсан. Тус муж улс сүүлд нүүдэллэн ирэгсдийг хөхиүлэн дэмждэг бодлого явуулах болсон бөгөөд өнөөдөр Квийнслэндийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал, байгалийн баялгийн салбар давамгайлдаг.

Хүн ам нь Зүүн Өмнөд Квийнслэндэд төвлөрөн суудаг бөгөөд тэр бүс нутагт нийслэл Брисбэн, Лөүгэн, Ипсвич, Түүвүүмба хотоос гадна, Гөүлд Көүст, Саншайн Көүст эрэг байдаг. Квийнслэнд дулаан уур амьсгалтай, ихээхэн хэсэг нь тропикийн бүсэд багтдаг тул нарлаг муж улс гэж хочилдог.

## Лавлах материал 
## Цахим холбоос 
* Government of Queensland
* Queensland Government skilled and business migration site
* Governor of Queensland
* Parliament of Queensland
* Premier of Queensland
* Official State Tourism Organisation
* Queensland Art Gallery
* Translink - Public Transport in Queensland- Bus Train Ferry
* Queensland State Archives


Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Дэлхийн улс орны жагсаалт

thumb|Дэлхийн газрын зураг
thumb|Дэлхийн газрын зураг, оросоор

2014 оны байдлаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн бүрэн эрхт 193, НҮБ-ын байнгын ажиглагч 2 улс байна. Гэгээн Ширээт Улс 1964 оноос, Палестин 2012 оноос хойш байнгын ажиглагчийн эрхтэй болсон бөгөөд олон улсын өргөн эрхтэй.

Үүнээс гадна 10 гаруй орон тусгаар тогтносон боловч бусад улсаар бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй, олон улсын эрх зүйн чадамжгүй гэж тооцогдсоор байна.

## Улс орны жагсаалт 
### НҮБ-ын гишүүн улс болон Ерөнхий Ассамблейн ажиглагч улсууд
**"НҮБ-ын тогтолцоо дахь гишүүнчлэл" багана**

**"Бүрэн эрхийн маргаан" багана** 

### Бусад улс орнууд
**"НҮБ-ын тогтолцоо дахь гишүүнчлэл" багана**

**"Бүрэн эрхийн маргаан" багана** 

## Мөн үзэх 
* Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ
* Улс орнуудын хүн амын тоо
* Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Ном зүй 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

!Дэлхийн улсуудын жагсаалт
!жагсаалт
Баруун Австрали

**Баруун Австрали** нь Австрали тивийн баруун хэсэг буюу гуравны нэгийг тэр чигт нь багтаасан Австралийн нэгэн муж улс юм. Тус муж улс нутаг дэвсгэрээрээ Австралидаа хамгийн том, дэлхийд хоёрт орох засаг захиргааны нэгж ажээ. Баруун Австралид 2.1 сая оршин суугч (улсын нийт хүн амын 10%) байдгийн 85% нь муж улсын баруун өмнөд буланд нутагладаг. Тус муж улсын хүн амыг мужийн нийслэл Перт хавийн элсэн манханд байдаг шавьжны нэрээр *элс тэмтчигчид* гэж хочилдог.

## Газарзүй 
Баруун Австрали зүүн талаараа Өмнөд Австрали, Хойд Нутаг Дэвсгэртэй хил залгадаг бөгөөд баруун болон хойд талаараа Энэтхэгийн Далайгаар хүрээлэгдсэн. Тус тивээс өмнө зүгт орших усыг Олон улсын ус зүйн байгууллагаас албан ёсоор тодорхойлсны дагуу Энэтхэгийн Далайд багтаадаг боловч Австралид албан ёсоор Өмнөд Далай гэдэг. Тус муж улсын зүүн хилийн нийт урт нь 1,862 км, бөгөөд эргийн шугамын нийт урт нь 12,889 км. Баруун Австралийн нийт хуурай газрын нутаг дэвсгэр 2.5 сая км2.

## Лавлах материал 
## Цахим холбоос 
* Баруун Австралийн засгийн газрын вэбсайт


Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Тасмани

**Тасмани** нь Австралийн арал бөгөөд мөн ижил нэртэй муж улс юм. Тасмани арал Австрали тивийн зүүн өмнөд үзүүрээс 240 км зайтай орших бөгөөд Бассын хоолойгоор тусгаарлагддаг. Тасмани муж улсад Тасмани арал болон эргэн тойрны жижиг арлууд орно. Тасманийн хүн ам 2022 оны тооцоогоор 4571 165  байсан бөгөөд нутаг дэвсгэр нь 68,401 км2 юм. Уг арлыг голландын аялагч, худалдаачин Абел Тасман 1642 онд нээсэн тул сүүлд 1856 оны 1-р сарын 1-нээс уг арлыг түүний нэрээр нэрлэсэн ажээ. 

Тасмани нь харьцангуй бага хөндөгдсөн өргөн уудам байгальтай тул *Байгалийн муж улс* болон "Урам зоригийн арал" хэмээн өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор Тасманийн нутаг дэвсгэрийн бараг 37% нь дархан цаазат газар, үндэсний парк, Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн газар юм. Тус арал нь хамгийн хойд цэгээс хамгийн урд цэг хүртэл 364 км бөгөөд баруунаас зүүн тийш 306 км өргөнтэй юм.

Тасманийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь Хөүбарт бөгөөд тус хотод Хөүбарт, Глинорчи, Клэренс хотын бүсүүдийг хамарна.

Антарктидын хавийн Маквэйрий арал мөн тус муж улсын захиргаанд, Хюон хөндийн зөвлөлийн орон нутгийн бүсэд багтдаг.

## Лавлах материал 
## Нэмж унших материал 
* Alexander, Alison (editor) (2005)*The Companion to Tasmanian History* Centre for Tasmanian Historical Studies, University of Tasmania, Hobart. ISBN 1-86295-223-X.
* Robson, L.L. (1983) ''A History of Tasmania. Volume I. Van Diemen's Land From the Earliest Times to 1855* Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-554364-5.
* Robson, L.L. (1991) *A History of Tasmania. Volume II. Colony and State From 1856 to the 1980s'' Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-553031-4.

## Гадны холбоос 
* Where is Tasmania? web page
* Tasmania Online - the main State Government website
* Discover Tasmania - official tourism website
* NASA Satellite image of Tasmania
* Another detailed map


Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал
Ангилал:Тасманийн арал
Ангилал:Номхон далайн арал
Жервис Булангийн Нутаг Дэвсгэр

thumb|300px|Жервис Булангийн Нутаг Дэвсгэрийн газрын зураг
**Жервис Булангийн Нутаг Дэвсгэр** () нь Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн нутаг дэвсгэр юм. 1915 онд Хамтын Нөхөрлөлийн засгийн газар Холбооны нийслэл хот Канберраг далайд гарцтай болгохын тулд тус нутаг дэвсгэрийг Шинэ Өмнөд Вэльс муж улсаас худалдан авчээ. 1989 онд Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр өөрийгөө удирдах эрхтэй болох хүртэл Жервис Булангийн Нутаг Дэвсгэр Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэрийн бүрэлдхүүнд байсан бөгөөд үүний дараа Нутаг Дэвсгэрүүдийн Сайдын удирддаг тусдаа нутаг дэвсгэр болсон. Гэхдээ энэ нутаг дэвсгэр Австралийн Сенат дахь АННД-ийн төлөөллийн хувьд одоо хүртэл АННД-ийн нэг хэсэг гэж тооцогддог бөгөөд Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхимд Фрэйзерийн хэсгийн нэг хэсэг болж тооцогддог.

## Цахим холбоос 
* Official site


Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Ангилал:Эксклав
Эшмор ба Картьер Арлууд

thumb|Эшмор ба Картьер Арлууд

[thumb|right|Хайберниа шүрэн арал ([НАСА-гийн хиймэл дагуулын зураг]]
**Эшмор ба Картьер Арлуудын Нутаг Дэвсгэр**  нь Австралиас баруун хойшоо, Индонезийн Роти арлаас өмнө зүгт Энэтхэгийн Далайд эх газрын шельфийн зах хавиар орших тропикийн эзгүй хоёр бүлэг жижиг арал юм.

## Газарзүй 
thumb|Эшмор шүрэн арал НАСА-гийн хиймэл дагуулын зурганд
Тус нутаг дэвсгэрт Эшмор шүрэн арал (Баруун, Дундад, Зүүн арлууд) болон Картьер арал (зүүн тийш 70 км-т оршино) багтах ба нийт нутаг дэвсгэр нь шүрэн арлын хүрээнд, гүехэн булан тохойг оруулбал 199.45 км² бөгөөд хуурай газар нь 114,400 м² болно. Нийт эргийн шугам нь 74.1 км, ямар ч боомт, зангуу хаях газар байхгүй. Эшмор шүрэн арлаас зүүн хойш 42 км-т орших ойролцоох Хайберниа шүрэн арал нь тус нутаг дэвсгэрийн бүрэлдхүүнд ордоггүй. Ус татрах үед шүрэн арлын томоохон хэсэг нь ил гардаг боловч үргэлж хуурайгаараа байдаг газар байхгүй.

*Эшмор шүрэн арал 155.40 км² (гүехэн булан тохойг оруулаад шүрэн арлын хүрээнд)
**Баруун арал, 51,200 м² хуурай газар;
**Дундад арал, 21,200 м² хуурай газар;
**Зүүн арал, 25,000 м² хуурай газар;
*Картьер шүрэн арал 44.03 км² (гүехэн булан тохойг оруулаад шүрэн арлын хүрээнд)
**Картьер арал, 17,000 м² хуурай газар;

Баруун арал дээр цаг уурын автомат станц бий.

## Лавлах материал 
## Цахим холбоос 
* Geoscience Australia—Ashmore and Cartier Islands
* Department of the Environment and Heritage—Ashmore Reef National Nature Reserve
* Department of the Environment and Heritage—Cartier Island Marine Reserve
* First on list of Australian islands
* "Ashmore Reef Belongs to Indonesia," posted on East Timor Action Network. http://www.etan.org/et2003/january/05-11/06ashmorn.htm

Ангилал:Австралийн харьяа нутаг
Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр
Ангилал:Эзэнгүй арлын бүлэг
Австралийн Антарктидын Нутаг Дэвсгэр

[thumb|[Дэвис (Антарктидын бааз)|Дэвис станц]]
**Австралийн Антарктидын Нутаг Дэвсгэр** нь Австралийн эзэмшдэг Антарктидын хэсэг бөгөөд аль нэг улсын эзэмшдэг Антарктидын хамгийн том нутаг дэвсгэр юм. Тус нутаг дэвсгэр нь 60° S ба 44°38' E, 160° E-ын хооронд орших Адилий арлаас бусад бүх арал, нутаг дэвсгэрээс бүрдэнэ. Харин тус арал нь Австралийн Антарктидын Нутаг Дэвсгэрийг Баруун, Зүүн гэсэн хоёр хэсэгт хуваана. Баруун талаараа Квийн Могийн Газраар, зүүн талаараа Россын Хараат Нутаг Дэвсгэрээр хүрээлэгдсэн. Нийт 5,896,500 км² нутаг дэвсгэртэй гэж тооцогддог. Тус нутаг дэвсгэрт зөвхөн судалгааны станцуудын ажилтнууд л оршин суудаг. Австралийн Антарктидийн Хэлтэс янз бүрийн судалгааны төслийг дэмждэг гурван байнгын ажиллагаатай станцыг (Моосон, Дэвис, Кэйзий) удирддаг.

## Лавлах материал 
## Цахим холбоос 
* Australian Antarctic Division
* PDF-Map of the AAT
* Australian Antarctic Gazetteer
* Russian stations

Ангилал:Антарктикийн улс төр
Ангилал:Австралийн улс төр
Ангилал:Австралийн эрх зүй
Ангилал:Австралийн харьяа нутаг
Зул Сарын Арал

**Зул Сарын Арлын Нутаг Дэвсгэр** () нь Энэтхэгийн Далайд Баруун Австралийн Перт хотоос баруун хойд зүгт 2,600 км зайтай, Индонезийн Жакарта хотоос 500 км зайтай, Кокос (Кийлинг) Арлуудаас зүүндүү хойшоо 975 км зайтай оршдог Австралийн жижиг нутаг дэвсгэр юм.

Тус нутаг дэвсгэрт 1,600 орчим оршин суугч амьдардаг бөгөөд арлын хойд үзүүрт байх хэд хэдэн сууринд суудаг. Тухайлбал Флайинг Фиш Көүв (мөн Кампонг гэдэг), Силвер Сити, Пүүн Саан, Драмсайт зэрэг сууринг дурдаж болно. 

Тус арал нь байгалийн өвөрмөц байршилтай бөгөөд амьтан, ургамлын аймаг нь удаан хугацаагаар тусгаарлагдан хувьсаж хөгжсөн бөгөөд хүн суурьшиж, байгалийг нь их хөндөөгүй тул эрдэмтэн судлаачдын сонирхлыг их татдаг. 

Олон жилийн турш тус арал дээр гуано олборлох ажиллагаа явагдсан бөгөөд одоо тус арлын нутаг дэвсгэрийн 65% нь Үндэсний парк бөгөөд эртний онгон ширэнгэн ой их талбайг эзлэн оршино. 

## Тэмдэглэл 
## Лавлах материал 
## Нэмэлт унших материал 
* CIA World Factbook 2002
* Charles. W. Andrews, A Description of Christmas Island (Indian Ocean). *Geographical Journal*, **13(1)**, 17-35 (1899).
* Charles W. Andrews, A Monograph of Christmas Island, London,1900.
* National Library of Australia, The Indian Ocean: a select bibliography. 1979 ISBN 0-642-99150-2
* W. J. L. Wharton, Account of Christmas Island, Indian Ocean. *Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography*, **10 (10)**, 613-624 (1888).

## Гадны холбоос 
* Christmas Island Shire - official government website
* Christmas Island Tourism Association - official tourism website
* *Christmas Island Act 1958*
* 
* Christmas Island Travel Guide from Unearth Travel a creative commons travel wiki


Ангилал:Австралийн харьяа нутаг
Ангилал:Азийн арал
Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал
Кокос (Кийлинг) Арлууд

**Кокос (Кийлинг) Арлууд** () нь Австралийн нутаг дэвсгэр юм. Тус арлуудад хоёр атолл, 27 шүрэн арал багтдаг. Эдгээр арал нь Австрали, Шри Ланкын бараг тэхий дунд Энэтхэгийн Далайд оршдог.

## Тэмдэглэл 
## Лавлах материал 
## Гадны холбоос 
* Atoll Research Bulletin vol. 403
* Cocos (Keeling) Islands Tourism website
* Cocos (Keeling) Islands entry from the CIA World Factbook
* Shire of Cocos (Keeling) Islands
* Noel Crusz, *The Cocos Islands mutiny*, Reviewed by: PETER STANLEY, Principal Historian, Australian War Memorial
* History of Cocos (Keeling) Islands
* Areas of individual islets
* The man who lost a 'coral kingdom'


Ангилал:Азийн арлын бүлэг
Ангилал:Энэтхэгийн далайн арлын бүлэг
Ангилал:Атолл
Ангилал:Австралийн харьяа нутаг
Хэрд Арал ба Макдоналд Арлууд

**Хэрд Арал ба Макдоналд Арлууд** (, *HIMI* гэж товчилдог) нь Өмнөд Далайд Мадагаскараас Антарктид хүртэлхи зайн гуравны хоёр орчимд, Энэтхэгийн Махараштра мужийн Ражапур хотоос өмнө зүгт 7718 км-т Баруун Австралийн Пөрт хотоос баруун зүгт ойролцоогоор 4099 км-т оршдог нүцгэн арлууд юм. Эдгээр арал нь 1947 оноос хойш Австралийн нутаг дэвсгэр болсон бөгөөд Австралийн нутаг дэвсгэр дэх хоёрхон идэвхтэй галт уулыг агуулдгийн нэг нь болох Моосон оргил (2745 м) Австралийн хамгийн өндөр уул билээ. Тус бүлэг арлын нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 372 км2 болно.

## Лавлах материал 
## Нэмэлт унших материал 
* Scholes, Arthur. (1949) *Fourteen men; story of the Australian Antarctic Expedition to Heard Island*.  Melbourne: F.W. Cheshire.
* Smith, Jeremy. (1986) *Specks in the Southern Ocean*. Armidale: University of New England Press. ISBN 0-85834-615-X

## Гадны холбоос 
* Heard Island and McDonald Islands official website
* World heritage listing for Heard Island and McDonald Islands
* CIA World Factbook entry
* MODIS satellite image, taken September 30, 2004 and showing a Theodore von Kármán Von Kármán vortex street in the clouds, caused by Mawson Peak's effect on the wind
* World Heritage Site entry
* Fan's page with further historical and geographic information and a map


Ангилал:Тивийн харьяагүй дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Шүрэн Тэнгисийн Арлууд

**Шүрэн Тэнгисийн Арлуудын Нутаг Дэвсгэр** () Австралийн Квийнслэнд муж улсаас зүүн хойд зүгт Шүрэн тэнгист орших, их төлөв эзгүй, жижиг, халуун бүсийн арлууд болон шүрэн арлууд ордог. Цорын ганц хүн амьдардаг арал нь Виллис арал юм. Нутаг дэвсгэр нь Их Шүрэн Хаалтын гадна хөвөөнөөс зүүн ба өмнө тийш сунасан нийт 780,000 км² талбайг хамардаг бөгөөд Хералдс Бийкон арал, Осприй шүрэн арал, Виллис бүлэг арал болон бусад арван таван шүрэн арал/арлын бүлгийг багтаадаг.

## Тайлбар 
## Гадны холбоос 
* History of the Australian claim to the Coral Sea Islands

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арлын бүлэг
Ангилал:Шүрэн тэнгисийн арлын бүлэг
Ангилал:Эзэнгүй арлын бүлэг
Ангилал:Австралийн харьяа нутаг
Хойд Нутаг Дэвсгэр

**Хойд Нутаг Дэвсгэр** (англи, Northern Territory) нь эх газрын төв хэсгийн ихэнхи хувь болон төв хойд бүсийг эзлэн оршдог Австралийн холбооны нутаг дэвсгэр. Баруун талаараа Баруун Австрали, өмнө талаараа Өмнөд Австрали, зүүн талаараа Квийнслэндтэй тус тус хиллэдэг. Хойд талаараа Тиморын тэнгис, Арафурын тэнгис, Карпентариагийн булангаар хүрээлэгдсэн. Нутаг дэвсгэр уужим, 1,349,129 км2 буюу Австралийн муж улсууд ба нутаг дэвсгэрүүд дундаа гуравт ордог боловч хүн ам маш сийрэг суурьшсан. 218,380 тус нутаг дэвсгэр улсдаа хамгийн цөөн хүн амтай засаг захиргааны нэгж болно. 

Хойд Нутаг Дэвсгэрийн түүх дөчин мянга гаруй жилийн тэртээ уугуул австраличууд тус бүс нутагт суурьшсанаас эхтэй. Ямар ч байсан XVIII зуунаас хойш Макассарын худалдаачид Хойд Нутаг Дэвсгэрийн уугуул иргэдтэй худалдаа наймаа хийж тэднээс далайн өргөст хэмх худалдан авдаг байжээ. Түүнээс өмнө 300 жилийн турш ийнхүү худалдаа хийсэн байж магадлал ихтэй юм. XVII зуунд Европчууд тус нутаг дэвсгэрийн эргийг анх удаа олж харсан. Британичууд XIX зуунд эрэг хавийн бүс нутагт суурьшихыг анх удаа оролдсон боловч дөнгөж 1869 онд л Дарвин боомтод амжилттай суурьшжээ. Өдгөө тус нутаг дэвсгэрийн эдийн засаг аялал жуулчлал дээр тулгуурласан. Ялангуяа Какаду үндэсний парк, Улуру-Ката Тжута үндэсний паркад аялал жуулчлал их хөгжсөн. Түүнчлэн уул уурхайн салбар эдийн засгийн нэг гол ноён нуруу нь болдог. 

Нийслэл нь Дарвин хот. Хүн ам нь эрэг хавийн бүс нутгаар төвлөрөөгүй харин Стюартын зам дагуу төвлөрсөн ажээ. 

## Тайлбар 
## Лавлах материал 
* Hill, Ernestine. 1951. ''The Territory: The classic saga of Australia's far north''. Angus & Robertson. Reprint: 1995. ISBN 0-207-18821-1
* Govan, A. (2007) Broadband debate key to NT's future. N.T. Business Review, vol. N/A, no. N/A, p.7
* Morrison, P. (2000) a pilot implementation of internet access for remote aboriginal communities in the "Top end" Of Australia.           Urban Studies, Vol. 37, No.10, pp. 1781-1792.
* Toyne, P. (2002) Northern Territory Governments Response to the House of Representatives Communications, Information Technology & the Arts Committee inquiry into Wireless Broadband Communications. In N.T. GOVERNMENT (Ed.) (pp. 3). Darwin: Northern Territory Government.
* Toyne, P. (2003) Remote Areas Telecommunications Strategy 2003-2008. In N. T. GOVERNMENT (Ed.) (pp.1- 32). Darwin N.T. viewed 6 February 2008, 

## Цахим холбоос 
* Northern Territory Government of Australia
* Northern Territory Visitor's Guide
* 
* Northern Territory National Emergency Response Bill 2007
* Intervention Program in Indigenous communities and town camps
* Northern Territory Climate
* Northern-Territory Northern Territory Climate
* Northern Territory economy/mining
* Northern Territory Education
* Report on NT Education
* Northern Territory Universities
* Northern Territory Population estimates June 2007
* June 2007 NT population estimates

Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Нордкапын хошуу

**Нордкапын хошуу** (; ) буюу **Умар хошуу** бол Европын эх газрын хамгийн хойд талын улс болох Норвегийн хойд талд оршино.

Хамгийн ойр орших боомт бол Хаммерфест хэмээх загасчдын бяцхан хотхон юм. Норвегийн энэ боомт бол цэвэрхэн шулуун гудамж, загасны том үйлдвэр, бетонон барилга бүхий усан зогсоолууд, олон давхар байшингуудтай тул хот гэж хэлж болно. Гольфстримийн нэгэн салаа болох Умард Атлантын урсгал Скандинавын эрэг орчимд өмнөд тэнгисүүдийн дулаан урсгалыг тээж ирдэг тул хамгийн хүйтэн өвөл ч гэсэн Норвегийн тэнгис хөлддөггүй ажээ. Гэвч энэхүү дулаан урсгал, туйлын хүйтэн агаартай мөргөлдөн бороо манан болж хувирдаг тул Нордкапын хошуу мөнхийн саарал манан дунд орших бөгөөд нартай цэлмэг өдөр ховор тохиолдоно. Нордкап гэдэг нэрийг "Умар хошуу" гэж орчуулдаг. Нордкап нь Европын эргээс нарийхан хоолойгоор тусгаарлагдсан арал дээр оршдог. Энэ хошуу нь Магерё гэдэг жижигхэн арлын захад байдаг бөгөөд түүний асар өндөр 300 м-ийн хадан хошуу нь тэнгисийн мандал дээгүүр өнгийн байгааг харвал аврага усан онгоцны хитэг шиг харагдана. Аврага том боржин хадан цохио нь хэсэг газартаа ан цав гарч их, бага, дунд 3 хэсэг болон хуваагдсаны дундах нь Нордкап юм. Нордкапын дээд тал нь яг л ширээ шиг бөгөөд жижигхэн нуурууд, хааяа нэг тааралдах цасан бүрхүүл, чулуурхаг хөрсөөр хучигдсан байдаг. Жижигхэн нуурууд болон цасан бүрхүүлүүдээс нь урсан гарах түргэн урсгалт жижигхэн горхинууд түүний захын хадан хясаа руу урсан, хөөсөрсөн их ус болон доошоо урсдаг ажээ. Нордкапын баруун, хойд, зүүн, талуудаар Хойд мөсөн далайн зах хязгаар нь үл харагдах уудам хэсэг хүрээлсэн байдаг. Цаг агаар хичнээн муу байсан ч Нордкапын орой дээрээс тэндхийн байдал үзэсгэлэнтэй харагддаг. Нордкапын хадан цохионууд дээр хэдэн мянган жигүүртний хэзээ ч тасрахгүй ганганалдаа сонсогдож байдаг. Цахлай, гага, кайр зэрэг маш ховор шувуунууд цугларч үүрээ зассан нь элбэг тохиолдоно. Нордкапд туйлын туяа бусад газраас гоёмсог харагддаг. Энд ирсэн жуулчид дахиж ирэх андгай тавиад явдаг нь жам юм.

Ангилал:Норвеги
Өмнөд Австрали

**Өмнөд Австрали** нь Австралийн төв өмнөд хэсэгт орших муж улс. Тус муж улсад Австрали тивийн хамгийн хуурай хэсгүүд багтдаг бөгөөд нийт 983,482 км2 нутаг дэвсгэрээр Австралийн зургаан муж улс, хоёр нутаг дэвсгэр дундаа дөрөвт ордог. Баруун талаараа Баруун Австрали, хойд талаараа Хойд Нутаг Дэвсгэр ба Квийнслэнд, зүүн талаараа Квийнслэнд, Шинэ Өмнөд Вэльс, Викториа муж улсуудтай хиллэдэг, өмнөд талаараа Австралийн Их Булан болон Өмнөд Далайгаар хүрээлэгддэг. 1.6 сая орчим хүн амтай тус муж улсад Австралийн нийт хүн амын 10 хүрэхгүй хувь нь оршин суудаг бөгөөд хүн амаар муж улс, нутаг дэвсгэрүүд дундаа тавд ордог. 

Хүн амын ихэнхи нь муж улсын нийслэл Аделаидад оршин суудаг ба үлдсэн хүн амын ихэнхи нь зүүн өмнөд эрэг, Мөррэй голын дагуу үржил шимтэй нутгуудаар суурьшсан.

Муж улсын гарал үүсэл нь ялтнуудаас бус, Британийн төлөвлөж суурьшуулсан чөлөөт суурьшигчдаас эхтэй тул Австралидаа өвөрмөцөд тооцогдоно. 1836 оны арванхоёрдугаар сарын 28-нд Захирагч Жон Хиндмарш Өүлд Гам Трий дээр тус муж улсыг байгуулагдсаныг тунхагласнаар иргэд албан ёсоор суурьшиж эхэлсэн гэдэг. Хамгийн түрүүнд 1836 онд Кэнгэрүү арал дээр Кингскөүт хотыг байгуулжээ. Энэхүү суурьших бодлогыг чиглүүлэгч зарчим нь Эдвард Гиббон Вэйкфийлдийн гаргасан *системтэй колоничлох* онол байсан бөгөөд энэ онолыг сүүлд Шинэ Зеландын Компани ашигласан билээ. Үүний зорилго нь иргэний эрх чөлөө, шашны хүлцлийг амлан, тус мужийг чөлөөт цагаачдад зориулсан соёл иргэншлийн төв болгон байгуулахад оршиж байлаа. Тус муж улсын түүхэнд эдийн засгийн хүндрэл бэрхшээл гарч байсан ч гэсэн улс төрийн хувьд шинэлэг, соёлын хувьд оргилж буцалсан хэвээр үлдсэн юм. Өнөөдөр тус муж улсыг баяр наадам, сайхан дарсны муж улс гэлцдэг билээ.

Муж улсын эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэл, уул уурхайн салбаруудад төвлөрдөг бөгөөд санхүүгийн салбар хурдацтай хөгжиж байгаа юм.

## Лавлах материал 
* Dorothy Jauncey, Bardi Grubs and Frog Cakes — South Australian Words, Oxford University Press (2004) ISBN 0-19-551770-9

## Цахим холбоос 
* South Australia Central
* Official Insignia And Emblems Page
* South Australian Tourism Commission - Travel Guides, Accommodation, Tours, Online Booking, Maps etc
* South Australia's Climate Change Strategy (2007)
* The Encyclopædia of South Australian Culture Locals reflect on South Australian culture.
* Ground Truth - towards an Environmental History of South Australia Community resources

Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Калгари

**Калгари** (Англиар *Calgary*) нь Канадын Альберта мужийн хамгийн том хот болно. Тус хот мужийн өмнөд хэсэгт, дов толгод, өндөрлөг тэгш газарт Канадын Рокки нуруунаас зүүн тийш 80 орчим км-т оршино. Калгари Альберта мужийн Парклэнд бүсэд хамаарна. Калгари нь Канадын гуравдахь том хот бөгөөд 2008 оны хүн амын тооллогоор Калгарид 1,042,892 хүн оршин сууж байлаа. нь Калгарийн бүсийг Канадын хэмжээнд тавдахь том метрополитан бүс болгож байна. Калгари нь Эдмонтон хотоос чанх өмнө зүгт 298 км-т орших тул статистикчид эдгээр хотын хооронд хүн ам суурьшсан нарийн бүсийг "Калгари-Эдмонтоны коридор" гэж нэрлэдэг. Калгари нь Торонто, Ванкуверийн хоорондох Канадын хамгийн том метрополитан бүс болно.

Калгари өвлийн спорт, эко-жуулчлалаар ихэд алдаршсан бөгөөд хотын ойролцоо томоохон уулын амралтын баазууд олон бий. Калгарийн эдийн засгийн үйл ажиллагаа нь газрын тосны салбарт төвлөрсөн боловч хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал, өндөр технологийн салбар мөн хотын эдийн засгийн түргэн өсөлтөд хувь нэмрээ оруулдаг. Калгарид жил бүр олон томоохон баяр наадам болдгийн дотор Калгарийн үхэрчдийн баяр, Ардын дуу хөгжмийн наадам, Голтборын наадам, Нэг шар молтогчин родеогийн үзүүлбэр - Калгарийн олон улсын урлагийн наадам, Вөрдфест: Бэнфф-Калгарийн олон улсын зохиолчдын наадам, Нэг Дэлхий наадам (ГлөүбалФест), Карифест буюу Карибын наадам болдог. 1988 онд Калгари хот өвлийн Олимпын наадмыг зохион байгуулсан Канадын анхны хот болсон. Энэхүү тоглолтыг зохион байгуулахын тулд Калгарийн Их Сургууль дээр дэлхийд хамгийн хурдан холын зайн тэшүүрийн уралдааны зам байгуулсан.

Калгари нь 2007 онд *Форбс* сэтгүүлд хэвлэгдсэн судалгаагаар Мерсерийн амьдралын чанарын үзүүлэлтээр дэлхийн хамгийн цэвэр хотод тооцогдсон.

## Тайлбар 
## Лавлах материал 
* 
* 

## Гадны холбоос 
* Official Website
* Tourism 
* Calgary Wiki
* 
* Folk Music Festival
* 2001 Census Profile

Ангилал:Канадын хот