open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тамсагбулаг

Тамсагбулаг- Монгол Улсын Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутагт Чойбалсан хотын төвөөс зүүн урагш 258 км, Сангийн далай, Вангийн цагаан уулнаас зүүн тийш 45 км газарт орших хүйтэн тунгалаг булаг юм. Тамсагбулаг гэдэг нь То вангийн хошууны төвийн сууриас урагш 10 орчим км зайд, Түгээмэлийн булгаас зүүн тийш 5 км орчим газарт хойшоо харсан эргэцгээс ундран гарах булгийг хэлдэг.

Тамсагбулагийн хоолойд 2 метр шахам өндөр хулс ургадаг бөгөөд булгийн ус энд шингэдэг. Тогтохтөр Вангийн үед энэ газарт олон арван сүм хийд, орд, харш, сургууль соёлын газрууд байсны дотор Түмэн-Өлзийт овооны орчим 1794 онд байгуулагдсан 1000 орчим лам хуваргатай Тамсагийн хийд,  То вангийн байгуулсан Нан хай Будда, Чойнхордэгчинлэн буюу хамгийг хамгаалагч Утай таван уул, Соёлыг бадруулагч зэрэг томоохон сүм хийдүүд байсныг 1915 онд харчин цэргүүд Тамсагбулагийг түйвээхдээ эвдэж сүйтгэжээ.

То ван хошуундаа 11 жижиг дацанг нийлүүлж 300 гаруй лам нарыг Түмэн-Өлзийт овооны дуганд цуглуулж Соёлыг бадруулагч сүмд төвлөрүүлж байсан байна. Соёлыг бадруулагч сүм нь 3 хэсгээс бүрдэх үзэсгэлэнтэй сайхан сүм байжээ. 1922 онд Тамсагбулагт Ардын засгийн зүүн хязгаарын сайдын яам байснаас гадна Монголын Дорнод хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийн 15-р морьт суман байсан нь өргөжиж 1932 онд 6-р морьт дивиз болон зохион байгуулагдаж байжээ. 1935 оны 1-р сарын 24-нд Японы хэсэг цэрэг Халхын сүмийн харуулаар Монгол улсын хилийг нэвтрэн хилийн будлиан үүсгэн улмаар зэвсэгт мөргөлдөөн өдөөхөд эрэлхэгээр амиа өргөсөн штабын дарга Д.Дондов, харуулын дарга Г.Янжин нарыг Тамсагийн хамгийн хүндтэй өндөрлөг болох Түмэн-Өлзийт овооны наран ээвэр энгэрт нутаглуулж тэдний гавъяаг мөнхжүүлэх зорилгоор Халхын сүмийн харуулыг “Д.Дондовын нэрэмжит харуул” хэмээн нэрлэх болсон түүхтэй. Тамсагбулаг нь Халхголын байлдааны бэлтгэл гол түшиц газар болж байсан учраас дайны ул мөрийг хадгалсан нуувч, сувгуудын үлдэгдэл энд тэндгүй мэдэгддэг байна.

Тамсагбулаг нь харьцангуй өндөр өргөгдсөн (10-12 м) тэгш гадаргуугийн эргийн бэлээс эх авч урсана. Уг тэгш өндөрлөгийн эргээр том хэмжээний хагарлууд байгаа бөгөөд академич Д.Дорж “Ганга гууны ханаар ялзмаг хар хөрст соёлт давхарга ил харагдах нь эртний сууцны хана туурганы ул мөр буйг гэрчилж байсан...” хэмээн тэмдэглэсэн байна.
Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй

**Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй** товч. ХАБЭА (англи. *Occupational safety and health*) - гэж хөдөлмөрлөх явцад хүний ажиллах чадвар, эрүүл мэндийг хэвээр хадгалах, эрүүл, аюулгүй нөхцөлийг бүрдүүлэхэд чиглэсэн нийгэм, эдийн засаг, зохион байгуулалт, техник, технологи, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн арга хэмжээ авах, эмчлэх, сувилах, нөхөн сэргээх, эрсдэлээс хамгаалах цогц үйл ажиллагааг хэлнэ (ХАБЭА-н тухай хууль).

Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйг  (товчлол ХАБЭА) өөрөөр Хөдөлмөрийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдал (товчлол ХЭМАБ) гэж нэрлэдэг бөгөөд ерөнхийдөө адилхан гэж ойлгож болно. Сүүлийн үед олон улсад хөдөлмөр, үйл ажиллагаа явуулах үед байгаль орчны асуудлыг хамтад нь авч үзэн хамт нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Health, Safety and Environment (HSE) гэж ихээхэн хэрэглэдэг. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал маш чухал бөгөөд үндсэн зорилго нь осол гэмтэл, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний эрсдлийг бууруулах, үйлдвэрлэлийн ослын тоог бууруулахад оршино. 

Олон улсын Хөдөлмөрийн байгууллага (ОУХБ) болон Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (ДЭМБ) нь хөдөлмөрийн эрүүл мэндийн талаар нийтлэг тодорхойлолттой байдаг. 

ХАБЭА-н тухай яригдах үед эхний эгнээнд бүх төрлийн хөдөлмөрийн харилцааны үед ажиллагчийн биеийн эрүүл мэндийг хамгаалах, хийж буй хөдөлмөр нь түүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлэх боломжийг хаах гэж ойлгож болно. 

ХАБЭА-н тухай хуулийн дагуу хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйг хангах үйл ажиллагааг ажил олгогч буюу ажил хийлгэж байгаа тал санаачлан зохион байгуулах үүрэгтэй байдаг. Монгол Улсад энэ харилцааг хууль болон бусад журмаар зохицуулсан байдаг. Үүнд:

* ХАБЭА-н тухай хууь
* MN ISO 45001-2018 Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн менежментийн тогтолцоо
* ХАБЭА-н сургалт зохион байгуулах -  Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайдын 2023 оны 12 дугаар сарын 06 -ны өдрийн А/173 дугаар тушаал

Хөдөлмөрлөх үед ажилтны эрүүл мэнд доорх байдлаар хохирох боломжтой:

* Үйлдвэрлэлийн осол өөр үгээр хэлбэр ажлын байрны осол
* Хурц хордлого
* Мэргэжлээс шалтгаалсан өвчин.
Ажил олгогч

**Ажил олгогч** гэж хөдөлмөрийн гэрээний үндсэн дээр ажилтан авч хөлсөөр ажиллуулж байгаа этгээдийг хэлнэ. 

Ажил олгогч гэдэг ойлголт нь хуулийн хэллэгт ихээхэн хэрэглэгддэг. Ажилтантай гэрээ байгуулж буй тал буюу ажлын байраар хангаж, ажлыг захиалан гүйцэтгүүлж байгаа, хүний нөөцийн албаар дамжуулан хүн ажилд авч буй гүйцэтгэх захирал гэх мэт бүх хэлбэрийг ажил олгогч гэж багцлан нэрлэдэг. 

Хөдөлмөрийн харилцаанд ажил олгогч болон ажилтан гэсэн хоёр тал байна.

## Хамгийн том ажил олгогчид 
* АНУ-ын Батлан ​​хамгаалах яам - 3.2 сая хүн.
* Хятадын Ардын чөлөөлөх арми - 2.3 сая хүн.
* Walmart - 2.1 сая хүн.
* McDonalds (франчайзын дэлгүүрүүдийг оруулаад) - 1.7 сая хүн.
* Хятадын Үндэсний газрын тосны корпорац - 1.7 сая хүн.
* Хятадын Төрийн цахилгаан сүлжээний корпораци - 1.6 сая хүн.
* Их Британийн Үндэсний эрүүл мэндийн алба - 1.4 сая хүн.
* Энэтхэгийн төмөр зам (Indian Railways, 2006 оны мэдээлэл) - 1.4 сая хүн.
* Foxconn (Тайвань)— 1.23 сая хүн.
* Оросын төмөр зам ХК (РЖД, 2009 оны мэдээлэл) - 1 сая хүн.
* "Хятад шуудан холбоо" групп (China Post Group)- 0.9 сая хүн.

## Хамгийн олон ажил олгогч олон нийтийн компаниуд
Ажилтан

**Ажилтан** гэж ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ байгуулан ажиллаж байгаа иргэнийг ойлгоно.

Ажилтан нь тодорхой ажлыг аман болон бичгээр үйлдсэн хэлэлцээр буюу хөдөлмөрийн гэрээний үндсэн дээр хийж гүйцэтгэдэг.

Хөдөлмөрийн харилцаанд ажил олгогч болон ажилтан гэсэн хоёр тал байна. Энгийн үгээр тайлбарлавал хөлс буюу цалин төлж байгаа тал нь ажил олгогч тал, хөлс эсвэл цалин авч буй тал нь ажилтан тал гэж хэлж болно.
Гэрийн хошоонгор

**Trifolium төрөл** ( шинжлэх ухааны нэр : ***Trifolium*** ) нь Fabaceae овогт багтдаг 300 орчим төрлийн ургамлын төрөл зүйл юм. Тэд гол төлөв дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутагт амьдардаг боловч бусад олон сэрүүн бүсийн нэгэн адил халуун орны уулархаг нутагт амьдардаг. Эдгээр ургамлууд нь гурван навчтай (маш ховор ургамлууд 5 эсвэл 7 навчтай) , цэцгийн баглаа улаан, нил ягаан, цагаан ( шар цэцэг ховор); Жижиг үрүүд нь навчаар бүрхэгдсэн байдаг. 18 зүйл нь Их Британиас гаралтай бөгөөд зарим нь малын тэжээлд өргөн тариалдаг. Хамгийн их ургадаг хошоонгор нь цагаан цэцэгт хошоонгор ( *Trifolium repens* ) ба улаан цэцэгт хошоонгор ( *Trifolium pratense* ) юм.

*Мелилотус* , Медикаго зэрэг *хоорондоо* нягт холбоотой бусад төрлийг гэрийн хошоонгор гэж нэрлэдэг .

Шинжлэх ухааны нэр нь латин хэлний *tres* (гурван) ба *folium* (навч) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд навчны өвөрмөц хэлбэрийн улмаас гурван ухуулах хуудастай, тиймээс **хошоонгор** гэсэн нийтлэг нэр юм. Энгийн хошоонгорыг үнэг нүдэн эрвээхэй, бор эрвээхэй ( *Euxoa nigricans* ), циномолгус эрвээхэй ( *Agrotis clavis* ) зэрэг Лепидоптера эрвээхэйний авгалдай иддэг.

Дөрвөн навчит хошоонгор (жишээлбэл, 4 ухуулах хуудастай хошоонгор) нь азын бэлэг тэмдэг гэж тооцогддог.
Хөдөлмөрийн гэрээ

**Хөдөлмөрийн гэрээ** гэж нэг талаас ажилтан нь ажил олгогчоос хуульд нийцүүлэн тогтоосон хөдөлмөрийн дотоод журмын дагуу тодорхой ажил гүйцэтгэх, нөгөө талаас ажил олгогч нь ажилтанд хөдөлмөрийн үр дүнд тохирсон цалин хөлс олгох, хууль тогтоомж болон хамтын гэрээ, хэлэлцээрт заасан хөдөлмөрийн нөхцөлөөр хангах тухай харилцан үүрэг хүлээсэн тохиролцоог ойлгоно.
Хэйан

**Хэйан үе** (япон. 平安時代 хэйан-жидай) — Японы түүхийн 794 оноос 1185 оны хоорондох үе юм. «Хэйан» гэх үг нь энх тайван, амар амгалан гэж орчуулагдана. 

Японы эзэн хааны нийслэлийг Нара хотоос Хэйан-кё (平安京, өнөөгийн Киото) хот руу нүүлгэснээс Хэйан үе эхэлж Данноүра дахь далайн тулаанаар Минамото овог Тайра овгийг ялснаар дуусдаг.
Юкава Хидэки

**Юкава Хидэки** (япон. 湯川 秀樹, 1907 оны 1-р сарын 23-нд Токио хотод төрж, 1981 оны 9-р сарын 8-нд Киото хотод нас барсан) — Японы онолын физикч бөгөөд 1949 онд Нобелийн шагнал хүртсэн анхны япон хүн. 

## Намтар 
Юкава Их сургуулийн профессор, геологичийн гэр бүлд Токиод төрсөн. Тэрээр Киотогийн болон Осакагийн их сургууль, мөн АНУ-ын шинжлэх ухаан, боловсролын төвүүдэд судалгаа, багшийн ажил хийж байсан.

1935 онд электрон ба протоны массын хоорондох завсрын масстай шинэ төрлийн энгийн бөөмсийн оршин тогтнох тухай таамаглал дэвшүүлжээ. 

1938 онд Осакагийн их сургуульд шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд гол төлөв мезон байдаг тухай таамаглал дэвшүүлж, цөмийн хүчний мөн чанарын тухай онолын ажил хийсэн. Эдгээр шинжлэх ухааны ололт амжилт нь түүнд физикийн салбарт Нобелийн шагнал олгох үндэс болсон юм. 1940-өөд оны эцэс гэхэд энэ таамаглал батлагдаж, 1949 онд Юкава мезон байдаг тухай таамаглаж, цөмийн хүчний мөн чанарыг онолын хувьд судалсныхаа төлөө Нобелийн шагнал хүртсэн анхны Япон хүн болсон юм.

Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Киотогийн их сургууль

**Киотогийн Их сургууль** (япон. 京都大学 *кёото дайгакү*) — Киото хотод байрлах, өмнө Японы Эзэн хааны Их сургуулиудын бүрэлдэхүүнд орж байсан, улсын тэргүүлэх бөгөөд хоёр дахь ууган Үндэсний Их сургууль юм. Киотогийн Их сургууль 22 мянган оюутантай. 

3 оюутны хотхонтой бөгөөд гол нь Ёшида гэдэг байна. Тус Их сургууль Токиогийн Их сургуультай өрсөлддөг Японы хамгийн тэргүүний Их сургууль гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна.

## Түүх 
Киотогийн Их сургуулийн өмнөх сургууль нь 1869 онд Осака хотод байгуулагдсан Химийн сургууль (япон. 舎密局 seimikyoku) байсан юм. Хожим нь 1886 онд түүний оронд *Гуравдугаар дээд сургууль* (япон. 第三髙等學校 daisan koto gakko) байгуулагдаж, тухайн жилдээ одоогийн их сургуулийн үндсэн байр руу нүүсэн байна.

1897 онд Эзэн хааны Киотогийн их сургууль Гуравдугаар дээд сургуулийн байранд байгуулагдсан бөгөөд эзэн хааны их сургуулийн системийн нэг хэсэг болох шинжлэх ухаан, технологийн коллеж байгуулагдсан. 1899 онд Хууль, анагаах ухааны коллеж, 1906 онд Уран зохиолын коллеж байгуулагдсан байна. 

2004 оноос хойш шинэ хуулийн дагуу Киотогийн их сургуулийг тус улсын Үндэсний их сургуулийн тогтолцоонд хамруулсан. Сургуулийн санхүүгийн хараат бус байдал, бие даасан байдлыг нэмэгдүүлж байгаа энэ статусыг үл харгалзан Киотогийн их сургууль нь тус улсын Боловсролын яамны хэсэгчилсэн хяналтад байсаар байна.

Тус их сургуулийн Геофизикийн тэнхим, түүний Гамшгаас хамгаалах судалгааны хүрээлэнгийн төлөөлөл Газар хөдлөлтийг урьдчилан таамаглах үндэсний хороонд ордог байна. 

## Төгсөгчид 
* Такакүра Тэрү (1891—1986)- зохиолч, нийгмийн зүтгэлтэн.
* Ёшино Акира (1948 онд төрсөн) — Нобелийн шагналтан /хими/.
* Хонжо Тасүкү (1942 онд төрсөн) — Нобелийн шагналтан /анагаах ухаан/.
Мэйжи Их сургууль

**Мэйжи Их сургууль** (япон. 明治大学 *Мэйжи дайгакү*) — Японы нийслэл Токио хотын Очаномизү дүүрэгт байрлах нэр хүндтэй хувийн их сургууль. Тус Их сургуулийг 1881 онд Мэйжи эрин үеийн Кишимото Тацүо (1851–1912), Мияги Козо (1852–1893) болон Яширо Мисао (1852–1891) нарын гурван хуульч *Мэйжи хуулийн сургууль* (*Meiji Law School*) нэртэй үүсгэн байгуулсан түүхтэй. Мэйжи Их сургууль Токио хотын нэр хүндтэй 6 Их сургуулийн нэг юм. 

Мэйжи их сургууль нь бакалаврын 10, аспирантурын 16 сургуультай бөгөөд Токио, Кавасаки хотод байрладаг Сүрүгадай, Изүми, Икүта, Накано гэсэн дөрвөн оюутны хотхонд 34,000 орчим оюутан сургадаг байна. 

Мэйжи их сургуулийг төгссөн Мики Такэо (1974–1976), Мүраяма Томиичи (1994–1996) нар Японы Ерөнхий сайдаар ажилласан түүхтэй. Тус Их сургуулийн бусад алдартай төгсөгчдийн тоонд жүжигчин Осүги Рэн, зохиолч Кикүчи Кан нар багтдаг. Энэ их сургууль нь хожмын нэрт кино найруулагч Китано Такэшиг сургуулиасаа хөөж байсан гэдгээрээ алдартай. Түүнийг хөөгдсөнөөс хойш 34 жилийн дараа буюу 2004 онд тус их сургууль Китанод хүндэт бакалаврын зэрэг олгожээ.

## Гадаад оюутнууд 
Мэйжи Их сургууль нь олон улсын оюутнуудыг сургахад анхаарч ажилладаг бөгөөд жил бүр олон улсын оюутнуудыг хүлээн авдаг. Дэлхийн 60 орчим орноос оюутан солилцооны бөгөөд Мэйжи элсэлтийн шалгалтаар оюутны хөтөлбөр (их сургууль хоорондын болон факультет хоорондын) болон богино хугацааны хөтөлбөрүүдээр дамжуулан оюутнуудыг хүлээн авдаг.  Гадаадын оюутнууд нь Хятад (53%), Өмнөд Солонгос (26%), Малайз, Тайвань, АНУ-аас ирж сурдаг.

Их сургуулийн албан ёсны цахим хуудас: https://www.meiji.ac.jp/cip/english/index.html
Оюутны хотхон

**Оюутны хотхон** (англи. *Campus*) уламжлал ёсоор боловсролын байгууллага болох коллеж, их сургуулийн холбогдох барилга, байгууламж байрладаг тусгайлсан газар юм. Ихэвчлэн Их сургуулийн оюутны хотхон дотор захиргаа, номын сан, лекцийн танхим, оршин суух дотуур байр, биеийн тамирын төв, хоолны газар, дэлгүүр, эмнэлэг, цэцэрлэгт хүрээлэн болон ой мод зэрэг байгууламжууд багтдаг байна. 

## Үгний үүсэл 
Энэ үг нь "нээлттэй талбар, талбай" гэсэн латин үгнээс гаралтай бөгөөд анх 1774 онд "Нью-Жерси коллеж"-ийн (Принстон их сургууль) Нассау танхимын зэргэлдээх том талбайг тодорхойлон нэрлэхэд ашигласан байна. Энэ талбай нь Принстоныг ойролцоох хотоос тусгаарлах зориулалттай байжээ.

АНУ-ын бусад зарим коллежууд дараа нь тус тусын салбарыг тус тусад нь тайлбарлах үгийг хэрэглэсэн боловч "оюутны хотхон" нь Их сургуулийн өмчийг бүхэлд нь хэлдэггүй байна. Сургууль нь оюутны хотхон, нөгөөг нь талбай, хашаа гэж нэрлэдэг байж болно.

## Түүх 
Хотхон байгуулах уламжлал нь дундад зууны үеийн Европын их дээд сургуулиудад оюутнууд, багш нарын хараат орчинд хамт нэг дор ажиллаж, сурч, амьдарч байсан үеэс эхэлсэн байна. Эрдмийн амьдралд орохын ач холбогдлын тухай ойлголт хожим Америкт шилжин ирж суурьшсан бөгөөд колонийн анхны боловсролын байгууллагууд Шотланд, Английн коллежийн системд тулгуурласантай холбоотой байжээ.

Оюутны хотхон нь Европ дахь анхны зохион байгуулалтын байдлаас АНУ-д олон янзын бие даасан хэв маяг болж өөрчлөгдсөн. Эрт колончлолын коллежууд бүгд хувийн хэв маягаар баригдсан бөгөөд зарим нь Принстоны их сургуулийн оюутны хотхон зэрэг дан барилгад байрладаг эсвэл Харвард гэх мэт Америкийн үнэт зүйлсийг тусгасан сүмийн хувилбараар зохион байгуулагдсан байдаг. Оюутны хотхоны загвар, коллежийн архитектур аль аль нь дэлхийн өргөн хүрээний чиг хандлагын дагуу хувьсан өөрчлөгдөж, ихэнх нь хэд хэдэн орчин үеийн болон түүхэн барилгын хэв маяг, зохион байгуулалтыг илэрхийлсээр байна.
Улсын хил

**Улсын хил**— Аль нэг улсын газар нутгийн тусгаар тогтнолын хүрээ хязгаарыг тодорхойлсон (хуурай газар, ус, газрын гүн, агаар орон зай) зурвас.  

## Ойлголтын түүх 
Улсын хилийн тухай ойлголт нь төр улс үүссэнтэй шууд холбоотой. Хилийн зурвасын хүрээнд тухайн төрийн тэргүүний хамгаалтанд орж татвар төлдөг газар нутаг байсан юм. Улс үүссэний дараа тэдний нутаг дэвсгэрийн хил хязгаарыг хамгаалах, өв залгамжлал, худалдах-худалдан авах, дайн (цэргийн мөргөлдөөн) болон бусад үйл явдлын үеэр өөрчлөгдөж ирсэн. Үүнийг бататгахын тулд тус нутаг дэвсгэрээр дамжин өнгөрөх гаалийн татвар ногдуулж эхэлсэн байна. 

## Хилийн төрлүүд 
**Хуурай газрын хил**- нэг улсын хуурай газрын нутаг дэвсгэрийг нөгөө улсын зэргэлдээх нутаг дэвсгэрээс тусгаарласан шугам.

**Усаар тусгаарлах хил** - нутаг дэвсгэрийн усыг задгай тэнгисийн уснаас тусгаарлах шугам, өөрөөр хэлбэл нутаг дэвсгэрийн усны гадаад хилийн шугам, түүнчлэн хоёр хөрш улсын хоорондох нутаг дэвсгэрийн усыг заагласан шугам.

**Агаарын хил** - дэлхийн гадаргуутай перпендикуляр улсын хилийн шугамын дагуусан улсын агаарын орон зайн хилийн үүрэг гүйцэтгэдэг төсөөллийн зурвас.

## Улсын хил тогтоох 
Улсын хилийг хөрш зэргэлдээ улсуудын хооронд байгуулсан гэрээний үндсэн дээр, тухайн улсын нутаг дэвсгэрийн ус нь задгай тэнгистэй харилцаж байгаа газарт олон улсын эрх зүйн дагуу далайн эргийн орнуудын дотоод хууль тогтоомжийн баримт бичгээр тогтоогддог байна.

Улс хоорондын харилцаанд улсын хилийг орограф, геометр, газарзүйн гэх зарчмаар тогтоодог байна.

* Орограф буюу морфометрийн хил гэдэг нь байгалийн хилийн дагуу газар нутгийн онцлогийг харгалзан голчлон уулын орой, голын урсгалын дагуу зурсан шугам юм.
* Геометрийн хил нь байгалийн газарзүйн байршлыг харгалзахгүйгээр (хүн ам суурьшсан газрыг тойрч гарах) талбайг дайран өнгөрдөг зэрэг юм.
* Газарзүйн шугам нь газарзүйн тодорхой координатуудаар дамждаг (зэрэгцээ эсвэл меридиантай давхцаж болно). Параллель ба меридиануудын дагуу зурсан газарзүйн хил хязгаар нь Африк, Америкт их байдаг бөгөөд тэдгээрийг колониудын хувьд колончилсон орнууд тогтоосон байдаг юм.

## Улсын хил давах нөхцөлүүд 
Дийлэнх улс орнууд хилээр зорчиж буй хүмүүст хяналт тавьдаг. Хүмүүс, тээврийн хэрэгсэл зөвхөн хатуу тогтоосон нэг газар буюу хилийн боомтоор хил нэвтэрч болдог байна. Ихэнхи улсын хилийг давахын тулд гадаадын иргэн тодорхой улсын нутаг дэвсгэрт нэвтрэх боломжийг олгодог баримт бичиг болох "виз" шаардлагатай байдаг. Хилээр гарахдаа виз, паспорт, гаалийн хяналтад ордог байна. 

Зарим улс орнууд өөрийн нутаг дэвсгэртээ нэвтрүүлэхийн тулд виз шаарддаггүй юм. Үүнийг визгүй зорчих нөхцөл гэж нэрлэдэг.

Зарим улс орны хилийг чөлөөтэй давж болно, хил дээр ямар ч хяналт байхгүй. Жишээ нь Шенгений бүсэд багтсан гишүүн орнуудын иргэд хоорондоо чөлөөтэй хил давдаг байна.
Цол

**Цол** (монголоор:, англи: Title, орос: титул) гэдэг нь улс орон, байгууллага, ямар нэгэн субъектийн төлөө гавьяа байгуулсан хүн, субъектэд олгодог өргөмжлөл, хэргэм зэрэг бөгөөд тухайн хүний нэрийн өмнө, хойно нь хэлэгддэг нэр үг юм. 

## Тодорхойлолт 
Энэ нь тухайн субъектийн албан тушаал, мэдлэг боловсрол, нийгэмд эзлэх байр суурь, байгуулсан гавьяа зүтгэл, хэн болохыг нь тодорхойлох чухал зүйл болдог. Хүний түүхэнд төрт улс үүссэн цагаас улс, овог аймгийн удирдагчдыг илэрхийлэх хүндэтгэлийн шинжтэй үгс бий болсон нь үеэс үед уламжлагдсаар бидний мэдэх цол гэдэг ойлголт бий болжээ. Монгол хэлний тайлбар тольд "Дээдэс ихсээс сайшаан шагнасан хишгийг цол хэмээмүй", харин түүхч Ж.Гэрэлбадрах гуай "нэгд, ноёд язгууртны хэрэглэдэг эрхэм хүндтэй нэр; хоёрт, ихэс дээдсээс доод хүмүүстээ шагнасан хайр хишгийн нэр" гэж тодорхойлжээ. Цолны ард эсвэл урд хэд хэдэн чимэг нэмдэг нь тухайн цолтоны хүч, зиндааг ихэсгэж өгдөг. Жишээ нь: сэцэн, мэргэн, эет, номхон, дүүрэн, хурч, далай, билэгт, өлзийт, илдэн гэх мэт. 

Монгол хэлэнд цол гэх үгтэй хамт "зэрэг, хэргэм, дэв, дэс" гэсэн ойролцоо утгатай үгс хэрэглэдэг ч, тус бүрдээ ялгаатай утга илэрхийлдэг. 

Хэргэм нь манжийн үед үүссэн гавьяа байгуулсан язгууртан, төрөөс цалинждаг түшмэлийн албан тушаалыг илэрхийлдэг үг бөгөөд монгол хэлэнд цол хэргэм нь хамт хэрэглэдэг холбоо үг болсон. Манжийн ноёрхолын үед зарим монгол ноёд үе залгамжилсан цол, манжийн төрөөс шагнасан хэргэмийг хамтаар хэрэглэж байсан. Жишээ нь: Засагт хан, Түшээт хан, Мэргэн ноён гэдэг нь цол, хошой чин ван, жүн ван, эфү гэдэг нь хэргэм болно. Манжийн үед зөвхөн хэргэм хүртсэн ноёнд цалин пүнлүү олгож байсан. 

Зэрэг нь цол, хэргэмтэй олон "түшмэлийн дэвийг зэрэг хэмээнэ".  Дэв, дэс нь ямар нэгэн цолтой хүн, төрийн түшмэлийн эрэмбэ дараалал, их багыг ялган тодорхойлох үг юм. 

## Төрөл 
Орчин үед цол нь дараах хэдэн төрөлд ангилаж болно.

* Хаад ноёдын цол, зэрэг: Ихэвчлэн хаант засаглалтай улс орны язгууртанд үе уламжлах байдлаар өвлөгддөг.
* Эрдэм шинжилгээний цол, зэрэг: Шинжлэх ухаан салбарт ажилладаг, байгаль болон нийгмийн чиглэлээр судалгаа хийсэн эрдэмтэн судлаачид олгодог.
* Төрөөс соёрходог хайр хишгийн цол
* Ажил мэргэжлээс шалтгаалсан цол, зэрэг
* Спорт, Соёлын арга хэмжээнээс хүртсэн цол
* Хоч нэр
* Хүндэтгэлийн нэр цол

## Цолнууд 
### Язгууртны цол 
#### Монгол 
* Хаан
* Хан
* Хатан
* Гүнж
* Бэхи
* Жонон
* Хунтайж
* Ноён
* Тайж
* Чэрби

#### Европ 
* Император
* King
* Duke
* Принц (Prince)
* Count
* Барон
* Царь
* Княз
* Кайзер
* Бояр

#### Ази 
* Хуанди
* Ван
* Гүн
* Халиф
* Султан
* Мирза
* Шейх
* Шах
* Амир
* Тенно
* Микадо
* Ража

### Цэргийн цол 
* Маршал
* Генералисмус
* Юаньшуай
* Жанжин
* Генерал
* Адмирал
* Капитан
* Хурандаа
* Хошууч
* Ахмад
* Дэслэгч
* Ахлагч
* Офицер
* Түрүүч
* Бага дарга

### Эрдэмийн цол 
* Бакалавр
* Магистер/Мастер
* Доктор
* Профессор
* Академич

## Холбоотой өгүүлэл 
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Цэргийн цол

## Эшлэл 
Ангилал:Цол
Ангилал:Цол улс орноор
Цэдэнжавын Сүхбааатар

**Цэдэнжавын Сүхбааатар** (1960 онд төрсөн) Монгол Улсын Элчин сайд, дипломат.

## Намтар 
ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг олон улсын хуульч мэргэжлээр төгссөн.

1988 оноос БНМАУ-ын ГЯЯ-ны Эрх зүйн газар ажиллаж эхэлсэн.

1990-2000 онд ГХЯ-ны системд.

1997-2001 онд Монгол Улсаас Их Британид суугаа Элчин сайд.

2010-2016 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа Элчин сайд.

2016 оноос Ардчилсан намын Гадаад харилцаа хариуцсан нарийн бичгийн дарга.
Жиованни Ботеро

**Жиованни Ботеро** (итали. *Giovanni Botero*; 1533 онд Савой Вант улсын Пьемонт мужид төрсөн—1617 оны 6-р сарын 23-нд Турин хотод нас барсан) — Савой Вант улсын улс төрийн газар зүйн мэргэжилтэн, хуульч, аялагч, 1581 оноос Ромын католик сүмийн зүтгэлтэн. 

Зарим эх сурвалжид түүнийг италийн санваартан, газар зүйч гэж тэмдэглэсэн байдаг. 

## Бүтээлүүд 
Ж.Ботеро ноёдын эрх мэдлийн талаарх “***Төр барих учир шалтгаан***"(итали. *“Della ragion di Stato*”, 1589) шинэ үзэл бодлыг тусгасан бүтээлийн зохиогч юм. Энэ зохиолдоо “төрийн ашиг сонирхол” гэсэн ойлголтыг анх оруулсан хүн юм. Тэрээр ноёдын эрх мэдэл нь харьяат хүмүүсийн хэрэгцээ шаардлагад нийцэх ёстой бөгөөд ноёд ард түмний хайр, хүндэтгэлийг олохын тулд бүх хүчин чармайлтаа түүн рүү чиглүүлэх ёстой гэж үзсэн байна. Ийнхүү Ботеро нь Жон Локк, Адам Смит зэрэг хожмын либерал философичдын санааг анхлан дэвшүүлсэн хүн байгаа юм.

1588 онд тэрээр анх Томас Мальтусын бүтээлүүдийг урьдчилан таамаглаж харсан "Хотуудын нөлөө бүхий болох шалтгаан" (итали. *Delle cause della grandezza delle citta*) бүтээлээ хэвлүүлжээ.

Ботерогийн хамгийн их алдар нэр авчирсан "Бүх нийтийн харилцааны тухай танилцуулга" (итали. *Relazioni Universali*) хэмээх газарзүйн түүхэн том бүтээл юм. Энэ зохиолдоо тухайн үеийн бүх ертөнцийг дүрсэлсэн байв. 1591-1595 оны хооронд бичсэн энэ бүтээлийн дөрвөн хэсэг нь 1596 онд нэг ном болон хэвлэгдсэн байна. Энэ зохиол олон удаа дахин хэвлэгдсэн, гадаад хэл рүү орчуулагдсан юм. 1609, 1613 оны польш хэл дээрх орчуулгууд нь Марчин Биелскийн өөрийнх нь "Дэлхийн шастир"-аас илүү алдартай болсон. Улс орнуудын тодорхойлолтод тэрээр улсын хүн ам, түүний тархалтын талаархи мэдээлэлд шүүмжлэлтэй дүн шинжилгээ хийхийг оролдсон.
Такэшита Ноборү

**Такэшита Ноборү** (япон. 竹下 登, 1924 оны 2-р сарын 26-нд Японы Шиманэ мужийн Уннан хотод төрсөн —2000 оны 6-р сарын 19-нд нас барсан) — японы төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, 1987-1989 онд Японы Ерөнхий сайдаар ажилласан хүн. 

## Намтар 
Японы нэр хүндтэй Васеда Их сургууль төгссөн. 1958-2000 онд-Японы парламентын Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн тэрээр төсвийн зардлаар ЛАН-даа болон хувьдаа улс төрийн ашиг тустай янз бүрийн төслүүдийг хэрэгжүүлэх чадвартай байсан. 

1971-1974 онд Засгийн ХЭГ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 1976 онд Барилгын сайд болон 1979-1980, 1982-1986 онд-Японы Сангийн сайдаар ажиллсан. 

1985 онд ЛАН-ын хамгийн том фракцийн дарга болсон. 1986-1987 онд - ЛАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажилласан.

1987-1989 онд -Японы Ерөнхий сайд болсон бөгөөд "Recruit Cosmos" компанийн хувьцааг худалдсантай холбоотой авлигын дуулианы улмаас огцорсон.

Тэрээр албан тушаалаа өгсөн байхдаа Японы улс төрд хамгийн нөлөө бүхий хөшигний ард тоглогчдын нэг хэвээр байсан.

Ангилал:1924 онд төрсөн
Ангилал:2000 онд өнгөрсөн
Ангилал:Японы ерөнхий сайд
Миязава Киичи

**Миязава** **Киичи** (япон. 宮澤 喜一, 1919 оны 10-р сарын 8-нд төрсөн—2007 оны 6-р сарын 28-нд нас барсан) — японы улс төрч, Японы Ерөнхий сайдаар 1991 оны 11-р сарын 5-наас 1993 оны 8-р сарын 9-ний өдөр хүртэл ажилласан. 

## Намтар 
Миязава Хирошима мужийн Фукуяма хотод төрсөн. Токиогийн их сургуулийн хуулийн ангийг төгсөөд 1942 онд Японы Сангийн яаманд ажилд орсон. 1953 онд тэрээр Японы парламентын Дээд танхимд сонгогдож, 1967 он хүртэл Доод танхимд шилжин ажиллажээ.

Дараа нь Миязава Аж үйлдвэр, гадаад худалдааны сайд (1970–1971), Гадаад хэргийн сайд (1974–1976), Үндэсний эдийн засгийн төлөвлөлтийн газрын дарга (1977–1978), Сайд нарын танхимын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (1977–1978) ажиллаж байжээ. 1984–1986). 1987 онд Такэшита Ноборү-гийн засгийн газарт Сангийн сайдаар томилогдсон ч авлигын дуулианы улмаас огцрохоос өөр аргагүйд хүрчээ.

1991 оны 11-р сард Миязава Японы Ерөнхий сайдын албан тушаалд очсон байна. Түүний засгийн газар Япон улс хилийн чанадад энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцохын тулд хүчээ илгээхийг зөвшөөрсөн хууль санаачлан баталуулсан. Мөн 1990-ээд оны Японы эдийн засгийн уналтыг багасгахын тулд санхүүгийн шинэчлэл хийсэн. 1993 онд сөрөг хүчний намууд түүнд итгэл үзүүлэхгүй гэсэн санал өгсний дараа Миязава огцорчээ.

Тэрээр 1999, 2002 онуудад Обүчи Кэйзо, Мори Ёшироо нарын засгийн газарт дахин Сангийн сайдаар ажилласан. 2003 онд тэрээр улс төрийн карьераа дуусгахаар шийджээ.

Миязава Киичи 2007 оны 6-р сарын 28-нд 87 насандаа Токиод нас барсан.
Үндэсний эрх ашиг

**Үндэсний эрх ашиг** (англи. *The national interest,* орос*. Национальный интерес,* франц*. Intérêt national*) гэдэг нь бүрэн эрхт аливаа улсын оршин тогтнохын төлөөх зорилго, түүний хүсэл эрмэлзэл (эдийн засаг, цэрэг, соёлын болон бусад) юм.

## Нэр томъёоны үүсэл 
1547 онд Италийн Жованни делла Каса "Үндэсний эрх ашиг" (итали. *ragione degli stati*) гэх хэллэгийг анх хэрэглэсэн гэж үздэг. 

"Төрийн эрх ашиг" (итали. *Ragion di Stato*) гэсэн хэллэгийг Италийн дипломатч, улс төрийн сэтгэгч Никколо Макиавелли дэмжиж байсан бөгөөд хожим нь Италийн улс төрийн сэтгэгч Жиованни Ботеро 1580-аад оны үед дэлгэрүүлжээ. Францын Ерөнхий сайд Кардинал Ришелье "Гучин жилийн дайнд" өөрөө католик шашинтай хэдий ч протестантуудын талд орсон нь Католик шашны Ариун Ромын эзэн хааны эрх мэдлийг хумих нь үндэсний эрх ашигт нийцсэн гэж үзэж байсан юм. Ришельегийн санаачилгаар түүний туслах Жан де Сильон (франц. *Jean de Silhon*) "Төрийн эрх ашиг" (франц. raison d'État) гэдэг үзэл санааг ""хүний оюун ухамсар болон бизнесийн хэрэгцээ шаардлага хоёрын хоорондын дундах утга" гэж хамгаалсан байдаг.

## Тайлбар, тодорхойлолтууд 
Олон улсын харилцааны хүрээнд үндэсний эрх ашиг гэх томъёог -"эрх мэдэл, аюулгүй байдал, эд баялаг"-ийг эрэлхийлэх гэсэн 3 санааг голчлон агуулдаг. Неореалист ба либерал судлаачид үндэсний эрх ашгийг аюулгүй байдал, эрх мэдлийг тойрсон асуудал гэж тодорхойлох хандлагатай байдаг. Либерал судлаачид үндэсний ашиг сонирхлыг дотоодын улс төрийн бүлгүүд /намууд/-ийн сонголтуудын нийлбэр гэж үздэг.

“Үндэсний ашиг сонирхол нь аюулгүй байдал, хөгжил цэцэглэлт, нийгмийн сайн сайхан байдал гэсэн гурван бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. Гурвуулаа дараалан бие биенээ бэхжүүлдэг юм. Аюулгүй байдал нь хөгжил цэцэглэлтийн үндэс суурь болдог, хөгжил цэцэглэлт нь эрх мэдлийг бий болгож, аюулгүй байдлаа хангадаг, сайн ажиллаж буй нийгэм нь эдийн засаг, аюулгүй байдлын эрсдлийг бууруулдаг” гэж австралийн эрдэмтэн Гордон де Брүвэр (Gordon de Brouwer) хэлжээ.
Фрэнсис Вебер

**Фрэнси́с Вебер** (франц. *Francis Veber*;  1937 оны 7-р сарын 28-нд төрсөн) — францын алдартай кино найруулагч бөгөөд кино зохиолч. 

Түүний эцэг нь еврей, эх нь армени байжээ. Эх Екатерина Агажанян, Армавирт төрсөн бөгөөд Оросын хувьсгалын дараа Франц руу цагаачилсан байна. 

Тэрээр олон сайхан инээдмийн кино бүтээсэн. Тэрээр “The Understudy” кинонд богино хэмжээний дүрд тоглосон. Фрэнсис анхны бүтээлүүдээ Францад авсан бөгөөд 1990-ээд оны дундуур тэрээр АНУ руу бүрмөсөн нүүжээ.
Пьер Ришар

**Пьер-Ришар Мори́с Шарль Леопольд Дефэ** (франц. *Pierre-Richard Maurice Charles Léopold Defays*; 1934 оны 8-р сарын 16-нд Францын Нор департаментын Валансьен хотод төрсөн) — францын киноны жүжигчин болон найруулагч. 

## Намтар 
Тэрээр 1934 оны 8-р сарын 16-нд нэхмэлийн үйлдвэрчийн гэр бүлд төрсөн. Ришарын эцэг нь дампуурч хүүгээ 3 настай байхад нь эхнэрээ орхиод Францын хойд хэсэгт амьдарч байсан эртний язгууртны удамтай өвөг эцэгт нь өгч тэндээ өссөн байна. 

Насанд хүрсэн хойноо Пьер Ришар драмын курст элсэхээр Парист очсон байна. Эцгийн талын өвөг эцэг нь  эсэргүүцсэн учраас түүний гэр бүлээ орих шалтгаан болсон байна. 

1967 онд түүнийг найруулагч Ив Роберт урьсан бөгөөд "Ерөөлтэй Александр" кинонд тоглохоор болжээ. Хожим нь Ришар өндөр шаргал үстийн адал явдлын тухай алдартай кинондоо тоглосон. Эдгээр кинонууд "Хар гуталтай өндөр шар үст" (фр. *Le Grand Blond avec une chaussure noire, 1972*), "Өндөр шар үст иргэж ирсэн нь"  (фр. *Le Retour du grand blond, 1974*) нь түүнд Франц болон дэлхийн анхны алдар нэрийг авчирсан.

1976 онд Пьер Ришчар Фрэнсис Веберийн найруулсан "Тоглоом"  (фр. *Le Jouet*) кинонд гол дүрд тоглосон.

1981 онд мөн л Ф.Веберийн "Өгөш" буюу "Азгүйчүүд" гэж мөн орчуулгаар гарсан (фр. *La Chèvre*) кинонд Пьер Ришард, Жерар Депардье нарын алдарт хошин шогийн хослол мэндэлжээ. Энэ нь кино орлогын дээд амжилтыг эвдсэн бөгөөд Вебер эдгээр жүжигчидтэй дахин хоёр кино хийсэн: "Эцгүүд" (фр. *Les Compères,* 1983) болон "Дүрвэгчид" (фр. *Les Fugitifs,* англи. *The Runaways*, 1986).

Пьер Ришар өөрийн кино студиэс гадна 1986 онд Газар дундын тэнгисийн ойролцоох Францын өмнөд хэсэг дахь Лангедок-Руссильон бүс нутагт 20 га усан үзмийн талбай авчээ. Ришар зуны сүүлчийг байнга өнгөрөөдөг болсон. Жил бүр тэд Франц, Бельгийн ресторануудад нийлүүлдэг хэдэн арван мянган шил дарсыг худалдаанд гаргадаг байна.
Тоглоом (кино)

**Тоглоом** (франц. *Le Jouet*) — францын 1976 онд Фрэнсис Веберын анхны найруулсан хошин шог уран сайханы кино. Продюсер нь -Пьер Ришар юм

## Киноны агууллага 
Франсуа Перрен (Пьер Ричард) бол хөнгөмсөг сэтгүүлч. Олон сар ажил хайсны эцэст тэрээр "France Hebdo" сонинд ажилд орж чаджээ. Түүний анхны нчухал ажил бол саятан Пьер Рамбал-Кошегийн эзэмшдэг тоглоомын дэлгүүрийн тухай сонинд нийтлэл бичих явдал байв. Эзэмшигч нь өөрийн эзэнт гүрнийг дарангуйлагч мэт захирч, бүх доод албан тушаалтнуудаа хатуу харьцаг боловч хоёр нүүр гаргаж ажилтнуудаа "гэр бүл" гэж нэрлэдэг байна.

Тоглоомын том дэлгүүрт Перрен, томоотой байсан гэж тоглоом худалдаж авахаар ирсэн саятны хүү Эрикийг нүдэнд өртдөг байна. Хүү Перренийг тоглоомын оронд авахыг хүсэв. Перрин эсэргүүцэж байсан ч түүнийг саятангийн гэрт мөнгөн шагнал авахаар хэсэг хугацаанд суурьшихыг ятгаж, хайрцагт хийж гэр рүү илгээв. Гэсэн хэдий ч ийм дүрд доромжлогдсон ч Перрин доошоо ороогүй бөгөөд Эриктэй тоглох явцдаа түүнийг илүү сайн таньж мэддэг болжээ. Тэр Эрикийн өөрийг нь тохуурхсан хандлагыг тэвчиж чадалгүй баян айлын эрх хүүг шүүгээнд цоожилж орхив. 

Хожим нь сонины редактор Бленакийн ярианаас Перрен хүү гүн ганцаардаж, эцэг эхийнхээ салалт, эцгийнхээ хүнд хэцүү зантай холбоотой хэцүү асуудалтай байгааг олж мэджээ. Эцэг Перрен, хүү Эрик хоёрын зугаа цэнгэлийн нэг нь Рамбал-Коше -гийн уурыг хүргэсэн инээдмийн "сонин" хэвлэн нийтлэх явдал юм, гэхдээ тэр үед Перренд өөрийн эрхгүй хүндэтгэлийг төрүүлдэг. Эрчүүдийн хоорондох сүүлчийн ярианд Франсуа хүүд мэдрэмж төрүүлээд зогсохгүй Эрикийг эцэг шигээ хувиа бодсон баян хүн болгохгүйн тулд туслахыг хүссэн ажээ...

Эцэст нь Эрикийн эцэг түүнийг гэрт нь хүргэж өгсөн ч хүү зугтаж сэтгүүлч Перрен рүү зугтав. Саятан Рамбаль-Коше хүүгээ ятгахыг оролдсон ч тэрээр ядуу Перрений дэргэд үлдэж, явахыг хүсэхгүй байгаагаар кино дуусдаг.

## Дүрүүд
Мэнлиг

**Мэнлиг,** **Мэнлиг эцэг, Мунлиг** нь Хамаг Монголын Есүхэй баатрын шадар нөхөр байснаа сүүлд Их Монгол Улсын нэгдүгээр мянганы ноён болж, Чингис хаан түүнийг эцэг хэмээн хүндэлж байсан хүн. Хамаг Монголын Хонхотан овгийн Чирха өвгөний хөвгүүн, Тэв тэнгэр зайрангийн эцэг. Түүний нэрийг Монголын нууц товчоонд "蒙力克᠌ 額赤格 (​**Münglig ečige**)", Судрын чуулганд "**Мунлик**" гэж бичдэг. 

## Товч түүх 
Тэр бол Хонхотаны Чирха өвгөний хөвгүүн бөгөөд Есүхэй баатрын харьяат албат нь байсан. Есүхэй баатрыг Цэгцэрийн шар талд Татар аймгийнханд хорлогдож ирсний дараа, Тэмүүжинийг Хонгирад аймгаас буцаан авч ирсэн. Мөн энэ үеэр түүний аав Чирха өвгөн Есүхэйн албат өрхүүд хаяж нүүхийг болиулах гэж байгаад жадлуулсан. Есүхэй баатрын гэрээсээр хатад хөвүүдийг нь хэсэг хугацаанд асарч явсан тул Чингис хаан хожим түүнийг "**эцэг"** хэмээн хүндлэдэг болсон нь түүхэнд тодоор бичигдэн үлдсэн. Гэхдээ төдөлгүй Мэнлиг нь өөрийн өрхөө дагуулан Жадараны Жамухыг бараадан Өэлүний өрхийг хаяж нүүгээд Даланбалжудын 13 хүрээний байлдааны дараа Жадараныг хаяж, Чингис хаанд дагаар орж, Хэрэйдийн ханлигтай залгаа нутагт нутаглах болсон. 1203 онд Чингис хаан Хэрэйдийн Ван ханы нутаг руу багалзуур идэхээр явах замдаа Мэнлиг эцгийн гэрт нэгэн шөнө хоноглохдоо Мэнлиг эцгийн зөвлөгөөг дагаж зам зуураас буцсан зөв алхам болжээ. 

1206 онд Их Монгол Улсыг тунхаглахад Мэнлиг эцэг, хөвгүүд Хөхөчү зайран, Толун чэрби, Сүйхэтү чэрби, Суту ноён нар нь мянганы ноён болж баруун, зүүн гарын түмэнд харьяалагдаж, алтан ургийн дараа орох хүчирхэг гэр бүл болсон. Хөхөчү нь **"Тэв Тэнгэр зайран"** гэж түмэнд алдаршиж, төрийн зайран болоод 1210-аад оны үед Хасар, Тэмүгэ отчигинтой албат өрх булаацалдан тэмцээд нуруугаа хугалуулж амь үрэгдсэн үеэс тэдний гэр бүлийн нэр алдар нь дарагдаж эхэлснээр Мэнлиг эцгийн хэзээ нас барсан нь тодорхойгүй үлдсэн.

## Гэр бүл 
* Аав: Чирха өвгөн

#### Хөвгүүд 
# Сүйхэтү чэрби
# Толун чэрби  
# Хөхөчү зайран
# Турухан: Толун чэрбигийн хамт мянганыг захирагч
# Суту ноён
# Дайр ноён: Чингис хааны Өгэдэйд соёрхсон мянганы ноён

## Эшлэл 
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Батцагааны Цийрэгзэн

**Батцагааны Цийрэгзэн** (1942 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг суманд төрсөн) Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн. Монгол Улсын Аюулгүй байдлыг хангах Ерөнхий газрын дарга, дэслэгч генерал цолтой. 

## Намтар 
1951 онд Архангай аймгийн цэцэрлэг сумын дунд сургуульд элсээд, 1961 онд нийслэлийн 6-р дунд сургууль төгссөн. 

1961-1962 онд ЗХУ-ын Гадаад хэлний дээд сургууль, 1962-1966 онд ЗХУ-ын УАХХ-ны дээд сургууль төгссөн, хуульч мэргэжилтэй, испани хэлтэй. 

1966-1967 онд УАХЕГ-т төлөөлөгч, 

1967-1970 онд Куба, 1975-1979 онд АНУ, 1983-1984 онд БНХАУ-д дипломат албанд, 

1970-1975 онд УАХЕГ-т ахлах төлөөлөгч, тасгийн дарга, 1979-1981 онд МАХН-ын Төв Хороонд зааварлагч, 1981-1983 онд УАХЕГ-т хэлтсийн дарга, 

1984-1990 онд НАХЯ-ны нэгдүгээр орлогч сайд, УАХЕГ-ын дарга, 1990 оны 4-р сараас 1990 оны 10-р сар хүртэл УАБХЕГ-ын даргаар ажиллаж байсан.

2001-2002 онд ТЕГ-т зөвлөхөөр ажиллаж байв. 

Тэрээр дэслэгч генерал цолтой. Цэргийн гавьяаны болон Алтан гадас одон, бусад медаль, гадаадын одон, медалиар шагнагджээ.

Ангилал:Монголын дэслэгч генерал
Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1942 онд төрсөн
PDF Guru

**PDF Guru** нь PDF файлууд удирдах онлайн платформ бөгөөд засвар, хөрвүүлэлт, нэгдэл, хуваах болон бусад боломжуудыг санал болгодог. Энэ нь Word, Excel, EPUB болон JPG зэрэг өргөн тархсан форматуудыг дэмждэг бөгөөд DjVu зэрэг хуучин форматуудыг ч дэмждэг.

## Түүх 
PDF Guru нь 2023 оны 3-р сарын 1-нд, Киев, Украйна дахь Гүйцэтгэх захирал Fedir Kotiai-ийн бүтээсэн. PDF Guru вэбсайт нь 2023 оны 7-р сард албан ёсоор нээгдсэн бөгөөд 2023 оны 11-р сарын үед Итали болон Франц хэл дээрх хувилбаруудыг танилцуулж, өргөн хүрээний хэрэглэгчдэд хүрэх боломжтой болсон.

2024 онд PDF Guru нь Япон хэл зэрэг найман нэмэлт хэлний хувилбаруудыг танилцуулан хүрээгээ тэлсэн. Тус жилийн 3-р сард платформ нь өөрийн үйлчилгээг ашиглах талаар мэдээллийн нийтлэлүүд болон бусад холбогдох сэдвүүдийг санал болгодог блог нээсэн. 4-р сард сервер талын хэрэглэгчийн файлын шифрлэлт нэмэгдсэн бөгөөд 7-р сард компани нь IRS болон эрүүл мэндийн даатгалын маягтууд зэрэг чухал баримт бичгүүдийг агуулсан албан ёсны маягтын бүртгэлийн санг нээсэн.

2024 оны 7-р сарын байдлаар PDF Guru Trustpilot дээр 4.1 үнэлгээ авсан.

PDF Guru нь PDF менежментийн үйлчилгээ санал болгодог, үүнд засвар, шахалт, нэгдэл, үүсгэх, хуваах, тайлбарлах, болон файлуудыг хөрвүүлэх зэрэг үйлдлүүд багтдаг. 0.7 сая хэрэглэгчтэй, платформ нь голчлон АНУ, Итали, Германи, Франц, Австрали, болон Их Британи улсын хэрэглэгчдэд үйлчилдэг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Программ хангамж
Йорген Кнудсон

**Йорген Александр Кнудсон** (норвеги. *Jørgen Alexander Knudtzon*, 1854 оны 9-р сарын 9-нд төрж, 1917 оны 1-р срын 7-нд нас барсан) Норвегийн хэл судлаач, түүхч. Тэрбээр 1907 оноос Осло хотын их сургуулийн семит хэлний профессороор ажиллаж байжээ.

Тэрээр "Ахенатен" (МЭӨ 1351-1334) гэгддэг Фараон IV Аменхотепын хаанчлалын үеийн хамгийн эртний дипломат захидал болох "Амарнагийн бичиг" хэмээх захидлуудын тухай  хоёр чухал боть (1907, 1915) нийтлэл бичсэн эрдэмтэн юм.
Марк Аурел Штейн

Сэр **Марк Аурел Штейн** (унгар. *Stein Márk Aurél*;  1862 оны 11-р сарын 26-нд төрсөн—1943 оны 10-р сарын 26-нд нас барсан) —унгарын судлаач аялагч, угсаатан зүйч. Зүүн Түркестаныг судлаж, Монголын Хар хотод малтлаг хийж байсан хүн. Түүний үндсэн бүтээлүүд бол — «Эртний Хотан» (тт. 1—2, 1907), «Дундад нутаг» (тт. 1—5, 1921), «Дотоод Ази» (тт. 1—4, 1928).

Тэрээр 1917 онд Монголд ирж Хар хотод малтдага хийж байсан.
Уильям Жонс

Сэр **Уи́льям Жонс** (англи. *Sir William Jones*; 1746 оны 9-р сарын 28-нд Лондонд төрсөн —1794 оны 4-р сарын 27-нд нас барсан)—британий (уэльсийн) хэл зүйч, дорно буюу энэтхэг судлаач, орчуулагч бөгөөд Азийн нийгэмлэгийг үндэслэгч. Уламжлал ёсоор харьцуулсан түүхэн хэл шинжлэлийг үндэслэгч. Лондонгийн болон Эдинбургийн хааны шинжлэх ухааны нийгэмлэгийн гишүүн.

## Намтар 
Уильям Жонс Лондон хотын Вестминстерт математикч Сэр Уильям Жонсын хүү болж төрсөн бөгөөд  Жонсыг дөнгөж гурван настай байхад эцэг нь нас баржээ. Жонс бага наснаасаа хэл сурах ер бусын чадвараа харуулж, грек, латин, перс, араб хэл, мөн хятад хэлний үндсийг сурсан байна. Амьдралынхаа төгсгөлд тэрээр 13 гадаад хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байв.

Жонс Английн хамгийн нэр хүндтэй сургуулиудын нэгэнд (Харроу), дараа нь Оксфордод суралцаж, 1764 онд Их сургуулийн коллежийг төгссөн. 1763 онд Жонс шатрын шинэ бүтээлийн тухай өгүүлдэг "Каисса" хэмээх шүлэг латин хэлээр зохиосон (түүнээс хойш Каисса бурханыг шатарыг ивээн тэтгэгч гэж тооцогддог) байна.

Жонс тэтгэлэг авч байсан хэдий ч ядуу байсан бөгөөд Их сургуулиа төгсөөд зургаан жил багшилж, орчуулга хийж мөнгө олдог байсан бөгөөд дорно дахины филологич гэдгээрээ маш хурдан алдаршсан юм. Данийн VII Кристиан хааны хүсэлтээр тэрээр "Надир Шахын түүх"-ийг перс хэлнээс франц хэл рүү орчуулсан нь түүний дорно дахины түүх, уран зохиолын талаар нийтэлсэн олон бүтээлийн анхных нь болсон юм. Энэтхэг рүү явахаасаа өмнө Лондонгийн Хааны нийгэмлэгийн (Шинжлэх ухааны) гишүүн болсон.

1774 онд Жонс "*Poeseos Asiaticae Commentariorum libri sex*" (монгол. *Азийн яруу найргийн тухай 6 дахь тайлбар*) номоо хэвлүүлсэн бөгөөд энэ номонд араб, перс, хэсэгчлэн түрэг хэлний хэмжүүр, яруу найргийн тодорхойлолт, араб болон эртний яруу найргийн хэмжүүрүүдийн харьцуулалтыг харуулсан байна. 

1770 онд Жонс хуулийн чиглэлээр гурван жил суралцаж төгссөн байна. Дараа нь тэрээр Уэльсийн тойргийн шүүгчээр ажиллахаар явсан бөгөөд тэндээсээ Парист очоод Америкийн хувьсгалтай холбоотой асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Бенжамин Франклинтай хамт ажиллаж байжэ. Эцэст нь 1783 онд тэрээр Калькутта дахь Бенгалын Дээд шүүхэд томилогдов.

Жонс Европын шинжлэх ухаанд бараг мэдэгддэггүй байсан Энэтхэгийн соёлыг шимтэн сонирхож байжээ. Тэрээр Энэтхэгийн амьдралын бүхий л талыг судлахыг дэмжсэн Бенгал Азийн нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулжээ. Дараагийн арван жилийн хугацаанд Жонс түүх, хөгжим, уран зохиол, ургамал судлал, газарзүйн чиглэлээр асар их бүтээл туурвиж, Энэтхэгийн түүхийн олон чухал баримт бичиг, дурсгалуудыг англи хэл рүү орчуулсан.

Тэрээр Английн шинжлэх ухааны дорно дахины судлал, тэр дундаа Иран, Энэтхэг судлалын үндэслэгчдийн нэг гэгддэг байна. Энэтхэгт тэрээр санскрит хэлийг эзэмшиж, Энэтхэгийн эх сурвалж, тэр дундаа эртний "Ману цааз хууль" -ыг орчуулжээ.
Тангуд хэл

**Тангуд хэл** (**mji ŋwu̱* [Гун Хуанчэн], **mi ngwu* [Марк Мияке]; хят. 西夏語 *Си Ся юй* — «Си Ся хэл») — 13-р зуунд мөхсөн Баруун Ся улсын тангуд үндэстэний Төвөд-бирм гаралтай хэл. Бирм буюу мьянмар хэлний холын төрөл бөгөөд хятад хэлний бүүр холын төрөл юм. 

Энэ нь 11-р зуунд Тангуд үндэстэний үүсгэн байгуулж, 1227 онд Чингис хааны байлдан дагуулсан улсын албан ёсны хэлний нэг байв. Тангуд иргэдийг Чингис хаан 1227 онд байлдан дагуулж харьяандаа оруулж, Боорчи, Мухулай хоёрт "Тангуд иргэнээс чадлын хирээр автугай" хэмээн зарлиг болгож байжээ. 

Тангут хэл өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй байсан.

Тангут хэлний хамгийн сүүлчийн бичмэл сурвалж нь 1502 оны Буддын шашны тарни байсан бөгөөд энэ нь Тангуд улс мөхсөнөөс хойш гурван зууны дараа ч Тангуд хэлийг хэрэглэсээр байсныг харуулж байна.

Өнөө үед олдсон Тангуд хэл дээрх бичвэрүүдийн ихэнхийг 1909 онд оросын Пётр Козлов Хар хотоос олсоныг сүүлд хэд хэдэн эрдэмтэд шинжилсэн байна.
Ангилал:Азийн хэл
Ангилал:Мөхсөн хэл
Сэр (цол)

**Сэр** (англи. *sir* ← эрт. франц. *sieur* «ноён, эрхэм» ← лат. *senior* «ахлах») — Англи хэлтний ертөнцөд эрэгтэй хүний нэрийн урд хэрэглэдэг хүндэт цолыг илэрхийлдэг угтвар үг юм. 

## Цол хэргэм 
Нэгдсэн Вант Улсад Эзэн хааны хувийн одонтой (англи. *Knight Bachelor*), үе дамждаг баронет цолтой (англи. *Baronet*; товчлол **Bart**,эсвэл **Bt**), эсвэл рыцарь баатрын зэрэгтэй хүмүүсийн нэрийн өмнө ордог угтвар юм. Англи хэлээр энэ нь том үсгээр (*Sir*) бичигддэг бөгөөд зөвхөн нэр (овог хэрэглэхгүй, жишээлбэл, Сэр Пол) эсвэл бүтэн овог нэртэй (Сэр Уолтер Скотт) хамт хэрэглэгддэг. Харин зөвхөн овгийн өмнө ашиглах нь буруу (сэр Маккартни гэж хэлж болохгүй). Англи хэлээрх бичвэрүүдэд (ялангуяа Британид) "Сэр" гэдэг угтвар үгийг баатрууд, баронетуудын нэрд тогтмол ашигладаг. Дээрх цолтой эмэгтэйчүүдийн нэрийн өмнө Дам (*Dame*) гэдэг үгийг ашигладаг, харин Сэр цолтой хүний эхнэрийг овогтой хослуулан "хатагтай" гэж нэрлэдэг (жишээлбэл, Сэр Пол Маккартнигийн эхнэр бол хатагтай Маккартни юм).

## Хүнд хандах үед 
Англи хэлээр ярьдаг ертөнцөд эрэгтэй хүнд, ихэвчлэн өөрөөс нь ахлах цолтой офицер (цагдаа, галын хэлтэс, зэвсэгт хүчин, хагас цэрэгжүүлсэн хүчнийхэн), эсвэл нөгөө хүнийхээ нэрийг мэдэхгүй байгаа тохиолдолд эелдэг байдлаар хандахдаа хэрэглэдэг байна. Энэ үед ихэвчлэн жижиг үсгээр бичдэг,  *sir*: «тийм ээ, сэр» эрхэм ээ, "Сайн байна уу сэр" гэх мэт. Эмэгтэй хүнд тохирох үг нь "мадам", *madam* (товчоор— мэм, *ma’am*) юм.
Ангилал:Цол
Питер Устинов

Сэр **Питер Александер Устинов** (англи. *Sir Peter Alexander Ustinov*; 1921 оны 4-р сарын 16-нд Лондонд төрсөн—2004 оны 3-р сарын 28-нд Швейцарын Во кантонд нас барсан) — Британий кино болон театрын жүжигчин, кино найруулагч, дуурь, драмын жүжиг дэглээч, жүжгийн зохиолч, сонин сэтгүүлийн булан хөтлөгч, телевиз болон радиогийн нэвтрүүлэг хөтлөгч, продюсер. «Оскар», «Эмми», «Грэмми», BAFTA -гийн шагналтан.

## Намтар 
Питер Устинов Лондон хотын Камден дүүрэгт 1921 оны 4-р сарын 16-нд орос, герман, франц гаралтай Устинов-Бенуа-гийн гэр бүлд төрсөн. Төрөхөд нь Петер Александр фон Устинов (*Peter Alexander von Ustinov*) нэр өгсөн байна. Түүний эцэг Германы сэтгүүлч, Орос гаралтай дипломат Барон Йона Платонович Устинов (овогийн хоч - "Бясаа") Орос, Герман, Польш, Этиоп, Еврей гаралтай байсан. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр тэрээр Герман дахь Британийн тагнуулын ажилтан байсан юм. Питер хүүгийн эх нь Санкт-Петербургийн архитектор Леонти Бенуагийн охидын нэг, зураач Надежда Леонтьевна Бенуа юм.

Питер Вестминстерийн коллежид Риббентропын хүүтэй нэг ангид сурч байжээ. Устинов эхний жилүүдэд англи, франц хэл болон бусад хүмүүнлэгийн хичээлүүдэд дуртай байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо англи, орос, герман, франц, испани, итали хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байжээ. Нэмж дурдахад тэрээр турк, орчин үеийн грек хэлээр мөн Идиш хэлээр ярьдаг байв. Үүний зэрэгцээ Устинов математик, латин хэл зэрэг сургуулийн заавал үзэх ёстой хичээлд дургүй байжээ. 

Петр Устинов 17 настайдаа тайзан дээр анх гарч, 21 настайдаа анх кинонд тоглосон. Дэлхийн 2-р дайны оролцогч (Их Британийн төлөө). Дайны дараа тэрээр зөвхөн Их Британид төдийгүй АНУ-д зураг авалтанд орж байсан. 

1978 онд анх Агата Кристигийн зохиолоор хийсэн "Нил мөрөн дээрх үхэл" (англ. *Death on the Nile*) кинонд Эркюль Пуаро (франц. *Hercule Poirot*)-гийн дүрийг бүтээжээ. Дараа нь дахин таван кинонд мөрдөгчний дүр бүтээж, хамгийн сүүлд 1988 онд тоглосон.

1984 оны 10-р сарын 31-нд Устиновтой уулзахаар явах замдаа Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Индира Ганди алуулсан байна.  

1989 онд тэрээр уг үйл явдлын 200 жилийн ойд зориулан бүтээсэн "Францын хувьсгал" кинонд Оноре де Мирабогийн дүрийг бүтээсэн.

Тэрээр нийт 88 кинонд тоголсон байна.

1990 онд тэрээр Загалмайтан-бакалавр болж, "Сэр" цолыг ашиглах эрхтэй болжээ.
Александр Гомельский

**Александр Яковлевич Гомельский** (1928 оны 1-р сарын 18-нд ЗХУ-ын Ленинград мужийн Кронштадт хотд төрсөн- 2005 оны 8-р сарын 16-нд Москвад нас барсан) - Зөвлөлт Холбоот Улсын сагсан бөмбөгийн дасгалжуулагч. ЗХУ-ын гавьяат дасгалжуулагч. 18  жилийн турш тэрээр ЗХУ-ын сагсан бөмбөгийн шигшээ багийг удирдаж байсан. Энэ хугацаанд Зөвлөлтийн шигшээ баг 1988 оны Олимпийн аварга, дэлхийн хошой аварга (1967, 1982), Европын зургаан удаагийн аварга (1963, 1965, 1967, 1969, 1979, 1981) болсон. Тэрээр 1995 оноос Сагсан бөмбөгийн Алдрын танхимын гишүүн.

## Намтар 
Тэрээр 1945-1948 онд Ленинград хотын Лесгафтын нэрэмжит Биеийн тамирийн дээд сургуулийг дасгалжуулагчийн ангид, Цэргийн биеийн тамирын дээд сургуульд (1949-1952) сурч төгсөөд "Спортын багийн тоглоомын дасгалжуулагч-багш" мэргэжлээр төгссөн байна.

Тэрээр Ленинградын сагсан бөмбөгийн "СКИФ" (1945-1948), Армийн спортын клуб-СКА (1949-1953) багуудад хамгаалагчаар тоглож байсан.

## Дасгалжуулагчаар ажилласан 
* "Спартак" (Ленинград) 1949-1952 онуудад.
* СКА (Рига) 1953-1965 онуудад баг нь ЗХУ-ын аварга, гурван удаа Европын аварга шалгаруулах тэмцээний аварга (1958, 1959, 1960) болсон.
* ЦСКА 1970-1979, 1985, 1986. ЗХУ-ын аварга шалгаруулах тэмцээнд 8 удаа түрүүлсэн, 1971 оны Европын аваргуудын цомын аварга.
* ЗХУ-ын сагсан бөмбөгийн шигшээ баг 1963-1970, 1977-1984, 1987-1988. 1988 оны Олимпийн наадам, 1967, 1982 оны дэлхийн хошой аварга,  Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд 1963, 1965, 1967, 1969, 1979, 1981 онуудад 6 удаа ялалт байгуулсан байна. 

1991-1992 онд А.Я.Гомельский Оросын сагсан бөмбөгийн холбооны даргаар ажиллаж байсан.

1997 оны 12-р сард тэрээр ЦСКА сагсан бөмбөгийн клубын ерөнхийлөгч болжээ.

Тэрээр 2005 оны 8-р сарын 16-нд 78 насандаа цусны хорт хавдраар нас баржээ.
Монреал

**Монреал** (англи. *Montreal*, франц. *Montréal*, [mɔ̃ʁeˈal]) —Канадын Кэбэк мужийн хамгийн том ижил нэртэй арал дээрх хот бөгөөд Канад дотроо Торонто хотын дараа хоёрт орох том хот. Анх Вилль-Мари — *Марийгийн хот (Гэгээн Мари)* гэж нэртэй 1642 онд байгуулагдсан байна. Монреал гэх нэр нь франц хэлний Мон-Руаяль (франц. *Mont Royal*, орчуулбал «Хааны уул») хэмээх хотын төв орших уулын нэрнээс гаралтай ажээ. 

## Хүн ам 
2021 оны байдлаар Их Монреал хотын хүн ам 4,291,732 байсан бөгөөд Монреалын хүн ам 1,762,949 байжээ. 

Хотын цорын ганц албан ёсны хэл нь франц хэл бөгөөд 2021 онд хотын хүн амын 85.7% нь өөрсдийгөө франц хэлээр чөлөөтэй ярьдаг гэж үздэг бол 90.2% нь хотод энэ хэлээр ярьж чаддаг байжээ. Монреал бол Канадын хамгийн том хос хэлтэй хотуудын нэг бөгөөд хүн амын 58.5% нь франц, англи хэлээр ярьдаг.  2014 он хүртэл Монреал хот нь дэлхийн хамгийн олон хүн амтай франц хэлээр ярьдаг хот Парисын дараа ордог байсан бол 2015 он гэхэд Африкийн Абижанаар энэ байрыг эзэлсэнээр Монреал гуравдугаар байрт шилжсэн байна. 

Монреал хот нь дэлхийн амьдрахад хамгийн тохиромжтой хотуудын тоонд байнга ордог. 1970-аад оны дундуур Торонтод эдийн засгийн төв гэсэн нэр алдарыг алдсан тус хот Канадын бизнес, аж үйлдвэр, соёлын чухал төв хэвээр байна. Хамгийн чухал салбаруудын дунд: сансар судлал, биотехнологи, эм зүй, мэдээллийн технологи, аялал жуулчлал, кино үйлдвэрлэл, түүнчлэн хөгжингүй цахим тоглоомын салбар юм.

## Цагаачлал 
2021 оны хүн амын тооллогоор цагаачид (Канадын гадна төрсөн хүмүүс) 576,125 хүн буюу Монреал хотын нийт хүн амын 33.4% -ийг эзэлж байна. Нийт цагаач хүн амын дунд Гаити (47,550 оршин суугч буюу хүн амын 8,3%), Алжир (43,840; 7,6%), Франц (39,275; 6,8%), Марокко (33,005; 5,7%), Итали (30,215; 5,2%), Хятад (26,335; 4,6%), Филиппин (20,475; 3,6%), Ливан (17,455; 3,0%), Вьетнам (16,395; 2,8%), Энэтхэг (13,575; 2,4%) зэрэг улсууд хамгийн их цагаачилжээ.