Цогзолын Нацагдорж

**Цогзолын Нацагдорж** нь (*1951 оны дөрөвдүгээр сарын 17 - 2010*) Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, хөгжмийн зохиолч хүн байв. 
## Намтар
Тэрээр 1951 оны дөрөвдүгээр сарын 17-нд Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын "Шаврын ханан" гэдэг газар төржээ. Нацагдорж нь *1966-1970* онд Улаанбаатар хотын Багш нарыг бэлтгэх сургуулийн дуу хөгжмийн багшийн ангид (багш нь Ё.Цэрэндолгор), *1970-1972* онд Улаанбаатар хотын Багшийн сургуулийн дуу хөгжмийн ангид хөгжмийн онол, зохирлын ухааны багш, *1972-1978* онд Свердловск хотын Уралын хөгжмийн их сургуулийн хөгжмийн зохиолчийн ангид (багш нь Н.Пузей) суралцан төгссөн. *1978-1982* онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд хөгжмийн онол, хөгжмийн түүх, зохирлын ухааны багш, *1982-1984* онд БНМАУ-ын Соёлын Яаманд уран бүтээлийн хэлтсийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч, *1984-1987* онд Дуурь бүжгийн улсын академик театрын дарга, 1987 оноос Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэлийн хорооны хөгжмийн уран бүтээлийн зөвлөлийн эрхлэгч, гадаад харилцаа эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга, *1984-1990* онд нарийн бичгийн даргаар сонгогдон ажиллаж байв. 

1994 оноос Сонгодог урлагийн академик театрын даргаар ажилласан юм. 1985 онд Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэлийн шагналыг 2-р симфони, "Хөдөөгийн сайхан" симфони чуулбараар, 1993 онд "Үүлэн заяа" дуурь, 4-р симфони, "Хөдөөгийн сайхан" симфони чуулбараараа Төрийн соёрхол хүртэв.  

           Хөгжмийн зохиолч Ц.Нацагдоржийн дуурийн уран бүтээлүүд нь дуулаачийн бүтээл гэхийн зэрэгцээ симфонийн, симфонилог бүтээл гэх хэмжээнд хүрсэн байдаг юм. Учир нь түүний дууриудын симфони найрлын хөгжим нь тайзны жүжгийн чимэг, дагалдах хөгжим төдий бус тайзны жүжгийн өрнөлт явцын салшгүй нэг хэсэг мөнөөс мөн юм. Үйл хөдлөл бүрийг, дүр бүрийг хөгжмөөр тодотгож өгсөн байдаг ба үзэгдлүүдийн хооронд үйл явдлаа үргэлжлүүлсэн, тодотгосон хөгжим оруулж өгсөн нь ихээхэн ач холбогдолтой юм.  Мөн тэрээр монголын дуурийн урлагийн түүхэнд Хаадын тухай дууриудаараа алдаршин тэмдэглэгдэх болно.    

Түүний "Нутгийн чулуу" хэмээх дуу нь ард түмэнд хэдийнээ танил болсон түүхтэй.

1992 онд Дамбын Төрбатын цомнолоор “Гүюг хаан” 2 бүлэгт балетын хөгжмийг бичсэн нь УДБЭ Театрт балетмейстер Балганы Батжаргалын дэглэлтээр тоглуулжээ .

Хөгжмийн зохиолч Ц.Нацагдоржийн мэндэлсний 65 жилийн ойг тохиолдуулан 2016 оны 3-р сард МУСГЗ зохиолч Дамбын Төрбатын зохиолоор бичсэн түүний "Гүн гэрийн гүнж" дуурийг ДБЭТеатрын тайзнаа тавьсан байна. Найруулагчаар Батнасангийн Сүхээ(Ph.D), тайзны зураачаар ДБЭТеатрын ерөнхий зураач, Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагналт,МУУГЗ Гунгаасүхийн Ганбаатар нар ажиллав.   

Ц.Нацагдорж морин хуур хөгжимд зориулж дөрвөн концерт бичжээ. Тэдгээр нь нэг талаас хөгжмийн хэллэгийн хувьд өвөрмөц хэрнээ шинэлэг өнгө аястай, нөгөө талаас морин хуур хөгжмөөр тоглох ур чадварын асуудлыг өндөр төвшинд гаргаж өгсөн гэдгээрээ онцгой ач холбогдолтой юм. Ц.Нацагдоржийн морин хуурт зориулсан нэгдүгээр концертод туульсын шинж давамгайлсан, ардын бий биелэгээ, татлагыг санагдуулсан, зарим талаар алеаторик зэрэг орчин үеийн хөгжмийн зохиомжийн арга барилыг хэрэглэсэн байдаг бол “Морин хуур, хөөмэй, найрал хөгжимд зориулсан концерт” нь зөвхөн морин хуурчид төдий бус морин хуурч-хөөмэйчид зориулагдсан гэдгээрээ онцлог бүтээл болсон байдаг.   

Дуурь:   

* "Үүлэн заяа" (1988)   
* "Өгөөдэй хаан" (1991)   
* "Гэсэр хаан" (1995)   
* "Гүн гэрийн гүнж" (2004)   
* "Тунгалаг тамир" мюзикл(2007)   

Симфони: 

* Симфони №1 (1978)
* Симфони №2  (1979)
* Симфони №3  (1988)
* Симфони №4  (1990)
* Симфони №5  (2002)

"Хөдөөгийн сайхан" 4 ангит симфони чуулбар(1979)

Балет:

* “Гүюг хаан”(1992)
* "Нүүдэл" (2010) 

Хөгжмийн урлагийн нэгэн томоохон төрөл болох концерт хэмээх төрөл зүйлд бүтээсэн туурвилууд: 

# Төгөлдөр хуур найрал хөгжимд зорулсан концерт. 1978   
# Альт хөгжимд зориулсан бэсрэг концерт. 1981
# Ятганд зориулсан бэсрэг концерт. 1982
# Концертын удиртгал. 1984
# Морин хуур, найрал хөгжимд зориулсан концерт. 1984
# Эвэр бүрээ, найрал хөгжимд зориулсан концерт №1. 1984
# Лимбэ, найрал хөгжимд зориулсан концерт. 1998
# Ёочинд зориулсан концерт. 1999
# Хуучир хөгжимд зориулсан концерт. 2000
# Морин хуур, найрал хөгжимд зориулсан концерт №2. 2000
# Цохивор ба төгөлдөр хуур хөгжимд зориулсан концерт. 2000
# Шудрага хөгжимд зориулсан концерт. 2001
# Морин хуур, найрал хөгжимд зориулсан концерт №3. 2004
# Ятга хөгжимд зориулсан концерт. 2005
# Морин хуур, хөөмэй, найрал хөгжимд зориулсан концерт №4. 2007
# Эвэр бүрээ хөгжимд зориулсан концерт. 2010

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Хөгжмийн багш
Ангилал:Соёл урлаг
Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Уралын хөгжмийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Эрдэнэдалайн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1951 онд төрсөн
Ангилал:2010 онд өнгөрсөн