open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вашингтон (муж)

**Вашингтон** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Номхон Далайн Баруун Хойд бүсэд орших АНУ-ын муж улс юм. Вашингтоныг анх Вашингтоны Нутаг Дэвсгэрийн баруун хэсгээс тасдан авч 1889 онд Холбоонд 42 дахь муж улсаар нэгтгэсэн юм. 2006 онд Хүн амын тооллогын товчооноос тус муж улсын хүн амыг 6,395,798 гэж тооцоолсон. 

Тус муж улс Америкийн Нэгдсэн Улсын анхны ерөнхийлөгч Жорж Вашингтоны нэрээр нэрлэгдсэн. Вашингтоныг АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотоос ялгахын тулд Вашингтон Муж Улс гэх нь бий.

Нийслэл нь Олимпиа боловч эдийн засгийн төв, хамгийн том хот нь Сиэтл юм.

Майкрософт корпорацийн төв байр байрладаг, Старбакс сүлжээ кафены өлгий нутаг юм.

## Түүх
1848 онд Орегоны нутаг дэвсгэр (Oregon territory) бий болов.
1853 онд Орегоны нутаг дэвсгэрээс тусгаарлаж, Вашингтоны нутаг дэвсгэр гэгдэх болжээ.
1889 оны 11 сарын 11-нд АНУ-ын 42 дахь муж улс болов.

## Газарзүй
Вашингтон муж улс нь баруун талаараа Номхон далай, өмнө талаараа Орегон, зүүн талаараа Айдахо, хойд талаараа Канад улсын Британийн Колумби мужтай хиллэнэ. Шилмүүст ойгоор бүрхэгдсэн өндөр уулс элбэгтэй.

Байгалийн олон янзын бүслүүртэй. Олимпик хойг нь өтгөн шигүү ойгоор бүрхэгдсэн, хур бороо элбэгтэй, Умард Америкт цорын ганц Халуун орны чийглэг ойн бүс юм. Нөгөө талаар Кастгэйтийн нуруунаас зүүн тал нь цөл говийн бүст багтах бөгөөд, ургамал цөөтэй. Мужийн хамгийн өндөр оргил болох Рэйньер уул нь Сиэтлийн зүүн өмнөд хэсэгт байх бөгөөд мөсөн гол элбэгтэй. Вашингтон мужийг газарзүйн байдлаар нь Оканоганы өндөрлөг ба Колумби голын ай сав гэж хоёр хувааж болно.

## Хүн ам 
### Хүн амын бүтэц 
Вашингтон мужийн хүн амын бүтэц:
* 78.9% цагаан арьстан
* 7.5% хиспаник
* 5.5% ази
* 3.6% эрлийз
* 3.2% хар арьстан
* 1.6% уугуул иргэд

Вашингтон мужийн оршин суугчдын угсаа гарвалыг авч үзвэл, герман (18.7%), англи (12%), ирланд (11.4%), норвег (6.2%), мексик(5.6%) гаралтай иргэд олон.

### Шашин шүтлэг 
Вашингтон мужийн хүн амын шашин шүтлэгийн байдал：

* Христосын шашин &ndash; 71%
** Протестант &ndash; 45%
*** Баптист &ndash; 7%
*** Рутель &ndash; 7%
*** Методист &ndash; 4%
*** Протестантын бусад урсгал &ndash; 24%
** Католик &ndash; 22%
** Мормон &ndash; 5%
** Бусад урсгал &ndash; 1%
* Бусад шашин &ndash; 2%
* Шашингүй үзэлтнүүд &ndash; 27%

## Томоохон хотууд 
* Сиэтл
* Олимпиа
* Спокен
* Тахома
* Беллеву
* Редмонд
* Абердин
* Эверетт

## Эдийн засаг
Вашингтон муж нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээрээ 2004 онд АНУ-ын мужууд дотор 14-т орж байнаhttps://web.archive.org/web/20080513024340/http://www.bea.gov/bea/newsrel/gspnewsrelease.htm. Нэг хүнд ногдох орлого нь 33,332 америк доллар.
### Томоохон компаниуд
Вашингтон мужид төв нь байрладаг компаниуд:
* Amazon.com
* Аляска Эйрлайнз
* Коско
* Старбакс
* Майкрософт

### Аж үйлдвэрийн гол салбарууд
Онгоц үйлдвэрлэл, мэдээллийн технологи, цаасны үйлдвэрлэл

## Лавлах материал
## Цахим холбоос 
*Вашингтон Муж Улсын албан ёсны сайт


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Алагхайрхан

**Алагхайрхан уул** нь Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын нутагт орших, аргаль, янгир зэрэг ховор амьтан, ховор эмийн ургамал бүхий үзэсгэлэнт сайхан нутаг юм. Монгол Алтайн нурууны дунд хэсгийн өндөр уулсын нэг.

## Газар зүй 
Сүүлийн жилүүдэд эмийн ургамлыг их хэмжээгээр замбараагүй түүх явдал жилийн жилд нэмэгдэж, хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр амьтан, ургамал хорогдож хөнөөгдөж байгаа учраас УИХ-ын 1996 оны 43 дугаар тогтоолоор ландшафтын иж бүрдлийг хамгаалах нөөц газар болгосон. Нийтдээ **36400 га** талбайтай.
Монгол Алтайн нурууны дунд хэсгийн өндер уулын нэг хэсэг болох Алагхайрхан уул орчмын уулс нь ихэнхдээ тэгш хавтгай оройтой боловч өгөршлийн нөлөөгөөр тэгш гадаргуу нь эвдэрч шовх, эсвэл нарийхан зурвасхэлбэртэй болсон байдаг.

Тус уулын хажуу эгц бөгөөд эртний мөстлөгийн үеийн мөсөн голын нөлөөгөөр үүссэн хунх, тэвшин хөндий элбэгтэй. Энэ нутаг нь Алтайн уулт өндөрлөгийн мужид багтдаг бегөөд Дунд Хайрхан, Бага Хайрхан зэрэг салбар уулсаас тогтоно. Алагхайрхан уулын ноён оргил нь **3738 м** өндөр, мөнх цастай, жилийн аль ч улиралд 30-90 мм хүртэл хур тунадас унадаг байна.

Алагхайрхан уулнаас Хөх сайр, Цахир, Босго, Хатуу, Улиастай зэрэг олон голууд эх авч урсдэг.

## Ургамал ба амьтан 
Энд өндөр уулын олон зүйлийн амьтад байдгаас ховорт тооцогдох аргаль, янгир, ирвэс, суусар, шилүүс, хойлог зэрэг хөхтөн, жигүүртэн элбэгтэй бөгөөд ховор, нэн ховор ургамал вансэмбэрүү, сэржмядаг, юмдүүжин, эрээ гомбо, бамбай гэх мэт ургамлаар элбэг.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Алтайн нурууны уул
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Монгол Алтайн нуруу
Оклахома

**Оклахома** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Төв Өмнөд бүсэд оршдог АНУ-ын муж улс. 2007 оны тооцоогоор 3,617,316 оршин суугчтай байсан Оклахома муж улс нь хүн амаараа 28-д, газар нутгаараа 20-д ордог. Муж улсын нэр нь Чоктоо хэлний *okla* ба *humma* буюу "улаан хүмүүс" Тус муж улс эдийн засаг, эрүүл мэндийн салбарт холимог үзүүлэлттэй бөгөөд хамгийн том их сургуулиуд нь Америкийн их сургуулиудын лигт оролцдог. 

Оклахомагийн нутгийн ихэнхи хэсэг нь намхан нурууд, тал нутагт хамаарах бөгөөд, зүүн талаараа ой модтой. Тус муж улсын нутаг дэвсгэрийн ихэнхи нь хатуу ширүүн уур амьсгалтай АНУ-ын Их Тал болон Дотоод Өндөрлөг газарт оршдог. Хүн ам нь германчууд, ирландчууд, англичууд, уугуул америкчуудаас гаралтай бөгөөд уугуул америкчуудын нийт 25 хэл аялгаар хэлцдэг нь аль ч муж улстай харьцуулсан олон юм. Тус муж улс нь Америкийн соёлын гурван гол бүсийн уулзварт оршдог ба үүгээр мал тууврын зам дайрч өнгөрдөг байжээ. Түүнчлэн энэ нутагт өмнөдийн суурьшигчид ирж суурьшиж байсан бөгөөд уугуул америкчуудад зориулж засгийн газраас оноосон нутаг дэвсгэр багтдаг юм. Христийн евангелист урсгал Библийн бүс нь тус муж улсыг улс төрийн хувьд хамгийн консерватив муж улсуудын нэг болгосон боловч Ардчилсан Намд олонхи сонгогчид нь бүртгүүлсэн байдаг ажээ.

## Лавлах материал 
## Нэмэлт унших материал 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Гадны холбоос 
**Засгийн газар**
* Oklahoma's official web site
* Oklahoma Legislative Branch
* Oklahoma Judicial Branch
* Oklahoma State Constitution
* Oklahoma Department of Commerce
* Oklahoma Department of Human Services
* Oklahoma Department of Transportation

**Аялал жуулчлал, чөлөөт цаг**
* Oklahoma Tourism Board
* Official Oklahoma Tourism Info
* Oklahoma State Parks
* Oklahoma City Convention and Visitors Bureau
* Tulsa Convention and Visitors Bureau

**Соёл, түүх**
* Oklahoma Historical Society
* Oklahoma History Center
* Oklahoma Arts Council
* Oklahoma Theatre Association
* Oklahoma City History
* Tulsa Historical Society

**Газрын зураг, хүн амзүй**
* Oklahoma QuickFacts Geographic and Demographic information
* 2000 Census Oklahoma Demographics Information
* State highway maps
* Oklahoma Genealogical Society
* Realtime USGS geographic, weather, and geologic information


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Өмнөд Дакота

**Өмнөд Дакота** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Өрнөд бүсэд оршдог АНУ-ын муж улс. Энэ муж улсыг Лакота, Дакота (Сиу) хэмээх уугуул америкчуудын омгийн нэрээр нэрлэжээ. Өмнөд Дакота нь 1889 оны 11-р сарын 2-нд АНУ-ын муж болсон. (Хойд Дакота зэрэг нэгдсэн.) Муж улсын төвд орших Пьер хот муж улсын нийслэл бөгөөд 150000 хүн амтай Сиу-Фоллз нь муж улсынхаа хамгийн том хот юм. 

АНУ-ын төв хойд хэсэгт орших Өмнөд Дакота нь Миссури мөрөн дагаж нийгэм, эдийн засгийн хувьд бие биенээсээ ялгаатай хоёр хэсэг болон хуваагддаг. Оршин суугчид нь эдгээр хэсгийг баруун гол, зүүн гол гэж нэрлэдэг. Муж улсын зүүн хэсгийн үржил шимтэй хөрсөнд янз бүрийн үр тариа тарьж ургуулдаг бол баруун талд нь мал аж ахуй зонхилсон хөдөө аж ахуйтай юм. Муж улсын баруун өмнөд хэсэгт намхан, нарсаар хучигдсан Блэк Хиллз нуруу оршино. Уугуул америкчуудын хувьд онгон шүтээн болсон, муж улсын аялал жуулчлалын гол талбар Блэк Хиллзэд Рашмор уул байдаг билээ. Рашмор уул нь муж улсын хамгийн алдартай газар бөгөөд Өмнөд Дакотагийн бэлэг тэмдэг юм.

Хөдөө аж ахуй, хөдөөгийн амьдралын хэв маяг зонхилсон уламжлалтай Өмнөд Дакота нь оршин суугчдыг өөртөө татах буюу барьж байхын тулд эдийн засгаа олон салбараар хөгжүүлэхийг эрэлхийлэх болжээ. Тус муж улс одоо ч гэсэн ерөнхийдөө хөдөөгийн шинжтэй бөгөөд АНУ-д хүн амын нягтшилаар хамгийн доогуурт тооцогддог. Ардчилсан Намын хэд хэдэн нэртэй сенатчид Өмнөд Дакотаг холбооны түвшинд төлөөлдөг боловч муж улсын засгийн газарт Бүгд Найрамдах Нам зонхилдог ба сүүлийн арван ерөнхийлөгчийн сонгуульд бүгд найрамдахчууд Өмнөд Дакотад олонхын санал авчээ.

## Лавлах материал 
## Цахим холбоос 
* Official website of State of South Dakota
* South Dakota State Databases - Annotated list of searchable databases produced by South Dakota state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* Energy Profile for South Dakota
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of South Dakota
* U.S. Census Bureau
* South Dakota State Facts
* South Dakota State Historical Society Press Books and journals published by the State Historical Society


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Ангилал:1889 онд байгуулагдсан
Вена (анатоми)

**Вен** буюу хураагуур судас нь зүрхэнд цусыг хүргэж өгөх үүрэгтэй. 
2 төрлийн венийн судас байна. Хүчилтөрөгчөөр дутмаг судсыг вена гэх өрөөсгөл ойлголт байдгийг анхаарч, зүрхсудасны тогтолцооны механизмийг нээж байхад зүрхэнд цус авчирч өгч байгаа судсыг вена хэмээн нэрлэддэг юм.
* Их эргэлтийн вена - Зүрхний баруун тосгуурт цутгадаг хүчилтөрөгчөөр дутмаг судас(их эргэлтийн артерийн судастай харьцуулбал) 
* Бага эргэлтийн вена - Зүрхний зүүн тосгуурт цутгадаг хүчилтөрөгчөөр баялаг судас 
Венийн давхар үүрэг бол цус хадгалагч юм. Учир нь хүний биед эргэлдэж байгаа нийт цусны хэмжээний 70% нь венийн судсанд агуулагдан тээвэрлэгддэг.

## Венийн судасны гистологийн бүтэц 
Судасыг хөндлөн хэрчээд гэрлийн микроскопд ажиглавал 3 давхаргаас тогтдог болохыг харж болно. 
Tunica intima - Хамгийн дотор талын давхарга. Нэжгээд давхарга, хавтгай хэлбэртэй эпителийн эсээс бүрэлдсэн эндотел
Tunica media - Дунд давхарга. Гөлгөр судалт булчингийн ширхэг болон еластик ширхэгээс тогтоно. 
Tunica adventitia - Коллаген болон еластик ширхэгүүдээс тогтоно. 

Венийн судсыг артерийн судастай харьцуулахад дунд давхарга нь гөлгөр судалт булчингийн ширхэг байхгүй юмуу эсвэл цөөн тооны давхарганцар үүсгэдэг тул нимгэн, мөн адвентициа давхарга нь илүү их хэмжээний коллагений ширхэг агуулдаг тул энэ давхарга нь харин зузаан байна. Адвентициа зузаан давхарга нь судасны ханыг чангалж, сунахаас сэргийлж байдаг. Судасны хөндлөн тойргийн голч нь 0.2-1 мм байна. Артериас ялгаатай нь венийн судасны эндотелийн давхарга нь тал саран хэлбэртэй хавхлагатай байдаг.Ялангуяа дээд, доод мөчдийн булчингийн венийн судаснууд. Энэхүү хавхлагын тусламжтайгаар цус зүрх рүү очиж чаддаг. Венийн судас нь гөлгөр судалт булчингийн ширхэг байхгүй байдаг тул антигравитачийн чиглэлийн дагуу цус зүрхэнд хүрэхэд энэхүү хавхлагын үүрэг хэр чухал гэдэг нь ойлгомжтой юм. Венийн хавхлаг нь цусны урсгалыг эргэж буцахаас сэргийлэн нэг чиглэлийн урсгалыг бүрдүүлдэг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Цусны эргэлтийн тогтолцоо

Ангилал:Анатоми
Дагестан

**Бүгд Найрамдах Дагестан Улс** нь Кавказ болон Каспийн тэнгисийн хооронд орших, Оросын Холбооны Улсын бүрэлдэхүүн дахь нэгэн Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл нь Махачкала.

Улсын нэр нь турк хэлний уул хэмээх утгатай "dağ" болон перс хэлний "-stān" буюу газар, улс хэмээг хоёр үгийг нийлүүлж бүтжээ. Өөрөөр хэлбэл, тус улсын нэр нь "Уулсын орон" хэмээх утгатай юм. Өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байдал нь тус бүс нутагт олон жижиг үндэстэн ястан, хэл яриаг бий болгожээ. Дагестаны хүн амын ихэнх нь муслим болно.

1999 онд БНДагестан Улс нь Шамиль Басаевын удирдсан Чечений исламын хэт тулгуур үзэлтнүүдийн бүлэглэлийн дайралтад өртсөн бөгөөд тэр нь ОХУ-ын засгийн газар Чеченьд цэргийн ажиллагаа явуулах нэг шалтгаан болсон юм.

Тус улс нь Бүгд Найрамдах Халимаг Улс, Ставрополийн хязгаар, Чечень, мөн Гүрж, Азербайжан улсуудтай хиллэнэ.

## Дагестаны тэргүүн 
* Магомедали Магомедов (1991 — 2006).Тус нутгийн тэргүүн нь Дагестаны удирдагч (өмнө нь- ерөнхийлөгч), ОХУ-ын Ерөнхийлөгч томилдог айнаэ. 

* Муху Алиев (2006-2010)
* Магомедсалам Магомедов (2010-2013)
* Рамазан Абдулатипов (2013-2017)
* Владимир Васильев (2017-2020)
* Сергей Меликов (2020 — хойш)

## Зургийн цомог

## Тэмдэглэл
## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоосууд
* Бүгд Найрамдах Дагестан Улсын Ерөнхийлөгчийн сайт 
* БН Дагестан Улсын Засгийн Газар 
* Дагестаны гэрэл зургууд 


Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Кавказын бүс нутаг
Ангилал:Оросын ислам
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Цусны сийвэн

**Цусны сийвэн** буюу **цусны плазма** цусны эзэлхүүний 55%-ийг эзэлдэг тунгалаг шаргал өнгийн шингэн юм. Цусны сийвэнгийн бүрэлдэхүүн:
* 90.5% ус 
* 8% уураг
* 1.5% бусад ууссан бодис эзэлнэ.

Ангилал:Цус
Ангилал:Сэлбэх анагаах ухаан
Ангилал:Лабораторийн анагаах ухаан
Удмурт

**Бүгд Найрамдах Удмурт Улс** (; удм. *Удмурт Элькун*)  — Оросын Холбооны Улсын холбооны этгээд бөгөөд Бүгд Найрамдах Улс. Ижлийн холбооны тойрог болон Уралын эдийн засгийн бүст хамаардаг. Нийслэл - Ижевск хот. 

Нутаг дэвсгэр - 42,061 &nbsp;км2, 2010 оны байдлаарх хүн амын тоо - 1,522,761. Үүнээс 62.2% нь Оросууд, 28.0% (410,584)  нь Удмуртууд аж. Орос хэлнээс гадна Удмурт хэл албан ёсны зэргэмжтэй. Удмурт хэлийг Фин-Угор хэлний бүлэгт оруулан ангилдаг.

## Газар зүй 
Оросын Европын хэсгийн зүүн хэсэгт орших бөгөөд Уралын нурууны баруун талд Кама мөрөн, Ижил мөрний хооронд байрлах эх газрын уур амьсгалтай нутаг юм. Хойд талаараа Киров муж, зүүн талаараа Пермь муж, өмнөд талаараа Башкортостан, Татарстантай хил залгадаг.

## Хүн ам 
Хүн амын 53% нь орос, 35% нь удмурт, 7% нь татар үндэстэн болно. Удмуртчууд нь Угро-Фин угсааны үндэстэн юм. Зонхилох шашин нь Үнэн алдартны шашин, шаманизм.

## Түүх 
Удмурт үндэстний өлгий нутагт оросууд 12-р зуунд хүрч иржээ. 1552 онд Казань Орост нэгдсэний дараа оросууд эрс нэмэгдсэн аж.

1920 онд Вотскийн автономит муж хэмээх нэртэй анх байгуулагдаж, 1934 онд **Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Удмурт Улс** болон зохион байгуулагдсан. Зөвлөлт Холбоот Улс задрахад 1990 оноос одоогийнхоо нэрээр нэрлэгдэх болжээ.

Одоогийн ерөнхийлөгч Алексей Волков 2007 онд сонгогдсон байна.

## Эдийн засаг 
Металл боловсруулах, химийн үйлдвэрүүд болон шилэн эдлэлийн үйлдвэрлэл өргөн дэлгэр. Газрын тос, чулуун нүүрс олборлодог.
Мөн Михайл Калашниковын зохион бүтээсэн AK-47 болон түүнтэй төстэй загварын буунуудыг үйлдвэрлэдэг Измаш компани тус улсад байрладаг бөгөөд Удмуртын эдийн засагт чухал нөлөөтэй.

## Хот суурин 
600 мянга орчим хүнтэй нийслэл Ижевскээс гадна Воткинск, Сарапул, Глазов зэрэг хотууд бий.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Ангилал:Оросын холбооны муж
Башкортостан

**Бүгд Найрамдах Башкортостан Улс**, бас **Башкир** гэдгээр мэддэг нь (орос. *Республика Башкортостан* болон *Башкирия*; башк. *Башҡортостан Республикаһы*) — Оросын Холбооны Улсын холбооны этгээд болоод Бүгд Найрамдах Улс.  Ижлийн холбооны тойрог болон Уралын эдийн засгийн бүст багтана. Нийслэл - Уфа хот, 2024 онд 450 жилийн ойгоо тэмдэглэж байна.  

Нутаг дэвсгэрийн талбай - 143,600&nbsp;км2. 2010 оны тооллогоор хүн амын тоо - 4,072,292. Ажиглавал Оросын Бүгд Найрамдах Улсуудаас хамгийн олон хүн амтай аж. Хүн амын 36.1% нь Орос, 29.5% (1,172,287) нь Башкир, 25.4% (1,009,295) нь Татар ястан байдаг. Орос хэлнээс гадна Башкир хэл албан ёсоор хэрэглэгдэнэ.

ЗХУ-ын ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд 1919 онд "Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Башкир Улс" байгуулагдаж байв. ЗХУ задран унасанаар Оросын Холбооны Улс байгуулагдаж бүрэлдэхүүн хэсэг болж 1992 оны 2-р сарын 25-нд албан ёсоор өнөөгийн нэрээ олж авчээ. 

## Газар зүй 
Тус улс нь Уралын нурууны өмнөд хэсэгт орших бөгөөд Пермь муж, Свердловск муж, Челябинск муж, Оренбург муж, Татарстан, Удмурттай хиллэж байна. 

Башкортостаны нутгаар 13,000 гаруй гол мөрөн урсдаг. Томоохноос нь дурьдвал, Цагаан гол (1430 км, башкир хэлээр Агиде́л), түүний цутгал Уфа гол (918 км) болно. Мөн нуур, цөөрөм 2,700 орчим бий. Хамгийн өндөр оргил нь Уралын нурууны д.т.дээш 1,638 м өндөр Ямантау уул юм.

### Ашигт малтмал 
Газрын тосоор баялаг бөгөөд ОХУ-даа газрын тос олборлолтоор дээгүүр ордог. Түүнчлэн байгалийн хий, чулуун нүүрс, төмрийн хүдэр, алтны ордууд бий.

## Хүн ам 
Зонхилох үндэстнүүд нь орос (36,3%), татар (24,14%), башкир (29,76%) болон чуваш, мари, украйн, герман зэрэг болно. Хүн амын 30% орчим нь татар, 20% орчим нь башкир хэлээр ярилцана.

## Улс төр 
Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд одоогоор 2010 онд сонгогдсон ерөнхийлөгч Рустем Хамитов төрийн эрхийг барьж байна.

## Эдийн засаг 
Бүгд Найрамдах Башкортостан Улсын эдийн засаг нь газрын тосны үйлдвэрлэлээс шууд хамааралтай боловч ЗХУ задарснаас хойш тус салбарт дорвитой технологийн шинэчлэл хийгдээгүй. Ихэнх үйлдвэрүүд хувьчлагдсан бөгөөд ерөнхийлөгчийн хамаатнуудын мэдэлд байдаг байна. Түүнчлэн автомашин, металл боловсруулах, мод боловсруулах, барилгын материалын үйлдвэрлэл өргөн дэлгэрсэн.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Вахитова Айсылу Галинуровна. Башкир Монгол хоёр хэлний холбоо (үгсийн санд тулгуурлав)


Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Оросын ислам
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Охайо

**Охайо** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Өрнөд бүсэд оршдог АНУ-ын муж улс. Их нууруудын бүс нутагт багтдаг Охайо муж улс нь он удаан жил Хойд Америкийн соёл, газар зүйн уулзвар цэг байсаар иржээ. Европчуудыг анх ирэх үед болон түүний дараагаар Охайогийн өнөөгийн нутаг дэвсгэрт нутаглаж байсан уугуул америкчуудад Шооний, Ирокез, Майами, Вайандот омгийнхон орно. 1700-аад оноос эхлэн тус нутагт Шинэ Англи, Дундад Атлантын муж улсууд, Аппалачи, Дээд Өмнөдөөс ирсэн хүмүүс суурьших болжээ.

1984 оноос өмнө АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо Охайог Төв Хойд Бүсэд оруулж тооцдог байв. Тус бүсийг дараа нь "Дундад Өрнөд" гэх болж хоёр хэсэгт хуваажээ. Охайо өдгөө Төв Зүүн Хойд муж улсуудын нэг гэж тооцогддог. Охайо нь АНУ-ын зүүн эргээс гаднах муж улсууд дундаа хүн амын нягтшилаар тэргүүлдэг бөгөөд хүн амаараа АНУ-ын нийт муж улсууд дундаа 7-д ордог.

Охайо Баруун Хойд захирамжийн дагуу Холбоонд нэгдсэн анхны муж улс болсон. Тус муж улсын шуудангийн товчлол нь **OH** бөгөөд уламжлалт товчлол нь **O** юм. Охайогийн уугуул иргэдийг охайочууд гэх буюу *бакай* хэмээн *Aesculus glabra* гэдэг модны нэрээр нэрлэдэг.

## Тайлбар 
## Лавлах материал 
* Cayton, Andrew R. L. (2002). *Ohio: The History of a People*. Columbus, OH: The Ohio State University Press. ISBN 0-8142-0899-1
* Knepper, George W. (1989). *Ohio and Its People*. Kent, OH: Kent State University Press. ISBN 087338337X
* Mithun, Marianne (1999). *Languages of Native North America*. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
* Morris, Roy, Jr. (1992). *Sheridan: The Life and Wars of General Phil Sheridan*. New York: Crown Publishing. ISBN 0-517-58070-5.
* Holli, Melvin G. (1999). *The American Mayor*. State College, PA: Pennsylvania State University Press. ISBN 0-271-01876-3
* Roseboom, Eugene H.; Weisenburger, Francis P. (1967). *A History of Ohio*. Columbus: The Ohio Historical Society.

## Гадны холбоос 
* Ohio Department of Natural Resources
* Ohio Earthquake Information
* Ohio State Facts
* State of Ohio Official Website
* Ohio Sunshine Wiki
* State of Ohio wiki
* U.S. Census Bureau (Ohio Quick Facts)
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Ohio

*
Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Ингушет

**Бүгд Найрамдах Ингушет Улс** (, ингуш хэл: *ГӀалгӀай Мохк*)нь Оросын Холбооны Улсын Өмнөд Холбооны тойрогт багтах Бүгд Найрамдах Улс юм. Чечень, Умард Осети болон Гүрж улстай хиллэнэ. Дэлхий даяар 700.000 гаруй ингуш байна.   

Вайнахчууд буюу Ингуш болон Чеченьчүүд хамгийн ойрын төрөл хүмүүс юм.    


Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Кавказын бүс нутаг
Чуваш

**Бүгд Найрамдах Чуваш Улс** (Чуваш хэл: *Чăваш Республики*, ) нь Оросын Холбооны Улсын Ижил Мөрний Холбооны тойрогт хамаарах Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл нь Чебоксары (Чуваш хэлээр *Шупакшар*).

## Газарзүй 
Ижил мөрний дээд биед оршино. Баруун талаараа Нижегород муж, хойд талаараа Мари Эл, зүүн талаараа Татарстан, өмнөд талаараа Мордова болон Ульяновск мужтай хиллэнэ.

## Хүн ам 
1,346,300 оршин суугчдын 60.9% нь хот суурин газарт амьдардаг. Иргэдийн 68% нь чуваш, 27% нь орос, 3% нь татар үндэстэн болно. Зонхилох шашин нь үнэн алдартны шашин юм.

## Түүх 
Чувашууд 16-р зууны дунд үе хүртэл Казанийн ханлигт харьяалагдаж байгаад Оросуудын эрхшээлд оржээ. 18-р зуунд үнэн алдартны шашинд дагаар орсон байна.1920 онд **Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Чуваш Улс** хэмээх нэртэйгээр байгуулагдсан. Зөвлөлт Холбоот Улс задрахад 1991 онд Бүгд Найрамдах Чуваш Улс болгож нэрээ сольжээ.

## Эдийн засаг 
Тус БНУ нь ОХУ-даа баян бүс нутагт орно. Автомашины үйлдвэрлэл, хөнгөн үйлдвэр, мод боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжсөн.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Бүгд Найрамдах Карель Улс

**Бүгд Найрамдах Карель Улс** (Карелиар *Karjalan Tazavaldu*; Оросоор *Республика Карелия*) нь Оросын Холбооны Улсын Баруун Хойд Холбооны тойрогт хамаарах Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл  Петрозаводск.

## Газарзүй 
ОХУ-ын баруун хойд хэсэгт, Цагаан тэнгисийн баруун эрэгт оршино. Цагаан тэнгисийн эргийн шугамын урт нь 630км орчим.

Баруун талаараа Финландтай хиллэх бөгөөд ОХУ дотроо хойд талаараа Колийн хойг дахь Мурманск муж, зүүн өмнөд талаараа Архангельск муж, өмнөд талаараа Вологда муж, Ленинград мужтай хиллэнэ.

### Гол, нуур 
27,000 орчим гол горхитой бөгөөд нуур цөөрмийн тоо 60,000-аар тоологдоно. Нутгийн баруун өмнөд хэсэгт байх Ладог нуур, зүүн өмнөд хэсэгт орших Онег нуур нь эзлэх талбайгаараа Европт 1, 2-т ордог.

### Ашигт малтмал 
Төмрийн хүдэр, алмааз, ванадиум, молибден, алт, мөнгө, титан зэрэг ашигт малтмалын ордууд бий.

## Хүн ам 
Хүн амын 73.6% нь орос, 10.0% нь карель үндэстэн. Мөн беларусь (7.0%), украйн (3.6%), фин (2.3%) зэрэг үндэстнүүд оршин сууна.

## Түүх 
13-р зуунаас хойш тус улсын газар нутгийн зарим хэсэг Шведийн мэдэлд байсан ч 18-р зууны эхэнд гарсан умардын их дайн, түүнийг дуусгавар болгосон Ништадтын энхтайвны гэрээ (1721) ёсоор Оросын эзэмшилд шилжжээ.

1923 онд **Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Карель Улс** үндэслэгдсэн. 1939 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын арми Финландад цөмрөн орсны дараа 1940 онд тус улсын нутгийг оролцуулан **Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улс** байгуулагдсан аж. 1944 онд Финланд-ЗХУ-ын дайн зогсч, 1947 онд энхтайвны гэрээ байгуулснаар Финланд нь Карелийн бүс нутгийг ЗХУ-ын эзэмшил болохыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. 1956 онд дахин анхны нэрээрээ нэрлэгдэж, улмаар ЗХУ задрахад 1991 оны 11 сарын 13-нд Бүгд Найрамдах Карель Улс гэгдэх болсон юм.

## Улс төр 
Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд ерөнхийлөгч, парламент (1 танхим, 57 суудалтай)-ын сонгууль нь 4 жил тутам явагддаг.

## Мөн үзэх 
* Финланд
* Хүйтэн дайн
* Карель

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Мордова

**Мордовын Бүгд Найрамдах Улс** () нь Оросын Холбооны Улсын Ижил Мөрний Холбооны тойрогт хамаарах Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл нь Саранск.

## Газарзүй 
ОХУ-ын Европын хэсгийн төв хэсэгт орших бөгөөд хойд талаараа Нижегород муж, зүүн талаараа Чуваш, өмнөд талаараа Пенза муж, баруун талаараа Рязань мужтай хиллэнэ.

## Засаг захиргааны хуваарь 
## Түүх 
1930 онд **Мордовын Автономит муж** байгуулагдсан бөгөөд 1934 онд Автономит Бүгд Найрамдах Улс болсон байна.

## Хүн ам 
Мордова үндэстэн нь Угро-Фин хэлний аймагт хамаарах фин угсааны үндэстэн юм.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 

Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Ангилал:Оросын холбооны муж
Сариола

**Сариола** () нь 2005 онд Германы Рейн-Рур нутагт байгуулагдсан хамтлаг юм. Сариола нь блэк-готик-метал стилиэр дуулдаг. Гоцлол дуучин болох Силения Тюрвенис 2007 онд хамтлагаа орхисон юм. Хамтлагийн одоогийн бүрэлдэхүүнд Лорелай (дуучин), Аблац (басс), Морган Ле Феи (кибордист), Анагноризис (гитарчин), Е.Конни (гитарчин), Морбид (бөмбөрчин).

## Цомгууд 
*Sphere of Thousand Sunsets (2006)
*From The Dismal Sariola (2009)

Ангилал:Блэк метал хамтлаг
Ангилал:Готик метал хамтлаг
Ангилал:Германы хамтлаг
Ангилал:Рок хамтлаг
Ангилал:Симфоник метал хамтлаг
Добэрман пинчэр

**Добэрман** **(добэрман пинчэр)** нь Герман гаралтай нохой юм. 

## Түүх 
Анх XIX зууны сүүлчээр Германы Тюринг мужид амьдардаг Карл Фредрих Луис Добэрман нь **герман хоньч нохой** **герман пинчэр** хоёрын дундаас гаргаж авсан. 1894 онд Луис Добэрман нас баран, түүний дурсгалд зориулан энэ нохойг **добэрман пинчэр** гэж нэрлэх болсон. Тухайн үед татвар хураагчид өөрсдийн амь бие, эд хөрөнгөө дээрэмчдээс хамгаалах зорилгоор тэжээдэг байсан гэгддэг. Сүүлд Отто Гиллер, Филип Гернин нар Луис Добэрманы ажлыг үргэлжлүүлэн, өнөөгийн бидний мэдэх добэрманыг гаргаж авсан.

## Биеийн онцлог 
Жин нь 45 кг хүртэл, өндөр нь 70 см орчим хүртэл өсдөг. Тачирхан үстэй, ихэвчлэн хар, улбар хүрэн өнгөтэй байдаг боловч цагаан өнгөтэй добэрман бүртгэгдсэн тохиолдол байдаг. Амны эргэн тойрон, хөлний дотор тал болон хөлний үзүүр хэсэг, хэвлий хавиараа хүрэн өнгөтэй. Бүх бие нь булчинлаг, босоо чих, огтор сүүл нь хээнцэр хэрнээ хүчирхэг харагдуулдаг.
thumb|250px|left|Чихийг нь хайчлаагүй байгаа гөлөг
Төрөх үедээ том далбагар унжуу чихтэй, нарийн урт сүүлтэй байдаг ба гөлөг байх үед нь аль алиныг нь хайчилдаг учир хайчлагдаагүй үед нь хүмүүс ялгаж таниж чаддаггүй. Чихийг нь шовхлон хайчилж, хайчилсны дараа шархыг нь ороож боох нь шархыг бохирдохоос хамгаалахаас гадна, чих нь босоход дэм болдог. Мэргэжлийн хүмүүсээр хайчлуулах, хайчлуулсны дараах арчилгааны талаарх зөвлөгөө авах хэрэгтэй. Заримдаа буруу хайчилснаас болж хоёр чихний хэмжээ болон хэлбэр нь өөр өөр болох чих нь босохгүй байх зэрэг алдаа гардаг. Сүүлийн үед чих, сүүлийг нь тайраагүй добэрман ихсэх хандлагатай байгаа нь нохойг гангараа, үзмэр маягтай тэжээх бус хайрлах, гэр бүлийн нэг гишүүн гэж үзэх болсонтой холбоотой биз ээ. Харин эсрэгээр урд хөлийн эрхий хурууг нь тайрах болсон нь үзэмж гэхээсээ илүүгээр хөлийн эрхий хурууны хугаралт, гэмтэл их байдагтай холбоотой болов уу.

## Хэрэглээ 
Добэрман нь манай орны нөхцөлд дасан зохицох чадвар муу байдгаас гэрийн тэжээвэр нохойноос өөрөөр хэрэглэгдэх нь цөөн байдаг. Гадаад орнуудад Хамгаалалтын алба, Цагдаагийн алба, Онцгой байдлын алба, Цэргийн алба, Гаалийн алба, Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд туслах зэрэгт ашиглагддаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:ОУКХ-Бүлэг 2
Ангилал:Европ нохойн үүлдэр
Ангилал:Жагсаалтын нохой
Ангилал:Working Group (Америкийн Кеннел Клуб)
Ангилал:Working Group (Кеннел Клуб)
Кабардино-Балкар

**Кабардино-Балкар** () — Оросын холбооны улсын бүрэлдэхүүнд багтдаг **Бүгд Найрамдах Улс** юм. Адыг орон 12.5 мянган км² талбайт нутагтай, 860 мянган хүн амтай. 1992 оноос хойш **Бүгд Найрамдах Кабардино-Балкар Улс** (БНАдыУ) хэмээх бүтэн нэртэй болсон. ОХУ-ын Хойд Кавказын холбооны тойрог, Хойд Кавказын эдийн засгийн бүст харьяалагдана. 

Улсын хэрэгцээний орос хэлний хамтаар нутгийн кабард, балкар хэлийг албанд хэрэглэнэ. Хүн амын 57% кабард ястан (черкес), 23% орос үндэстэн, 13%-ийг балкар ястан бүрдүүлнэ.Карачай-Черкес, Ставрополь, Умард Осети, Гүржтэй хиллэдэг. Нийслэл Нальчик хот 240 мянган хүнтэй.

## Газар зүй 
## Хүн ам зүй 
## Түүх 
## Эшлэл 
## Цахим холбоос 

Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Кавказын бүс нутаг
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Виржини

**Виржинийн Хамтын Нөхөрлөл** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Өмнөд хэсгийн Атлантын Далайн эрэг дагуу орших АНУ-ын нэгэн муж улс. " () гэгддэг байсан Английн хатан хаан I Элизабетийн хочоор нэрлэгдсэн юм. Тус муж улсад АНУ-ын найман ерөнхийлөгч мэндэлсэн тул Ерөнхийлөгчдийн эх гэж нэрлэгдэх нь бий. Түүнчлэн Хуучин доминион ч гэдэг. Муж улсын газарзүйг Блю Риж нуруу болон Чизапийк булан тодорхойлно. Нийслэл нь Ричмонд, хамгийн том хот нь Виржиниа Бийч болно.

Бүр 1607 онд Лондон компани Шинэ Ертөнц дэх Английн анхны байнгын колони болох Виржинийн колонийг байгуулснаар орчин үеийн Виржинийн үндэс суурь тавигджээ. Виржинийн эхэн үеийн эдийн засаг, улс төрд боолчлол томоохон үүрэг гүйцэтгэж байв. Виржини Америкийн хувьсгалд оролцсон арван гурван колонийн нэг болсон бөгөөд Америкийн Иргэний дайны үеэр Америкийн Холбооны Улсад нэгдэж байлаа. Уламжлал ёсоор консерватив бөгөөд Өмнөдөд багтаж байсан түүхтэй боловч орчин үеийн Виржини нь үндэсний хэмжээний хоёр том намын өрсөлдөөний талбар болсон муж улс юм.

Виржини нь хэд хэдэн салбар бүхий эдийн засагтай. Тухайлбал хөдөө аж ахуй хөгжсөн. Түүнчлэн тус муж улсын Хэмптон Рөүдсэд цэргийн ангиуд байрладаг бөгөөд хойд хэсэгт нь Пентагон зэрэг холбооны засгийн газрын байгууллагууд байрладаг. Түүхийн гурвалжин хэмжээх аялал жуулчлалын түгээмэл маршрутад Жэймстаун, Йорктаун болон Колонийн үеийн Виллиамсбургийн амьд музей ордог. Технологийн салбар өсч хөгжсөнөө тус муж улсын экспортын тэргүүлэх бүтээгдхүүн нь компьютерийн чип болсон бөгөөд энэ салбар нь Виржинийн улсын сургуулиуд болон их сургуулиудын хүч дээр тулгуурласан.

## Лавлах материал 
## Цахим холбоос 
**Засгийн газар**
* State Government website
* Virginia General Assembly
* Virginia's Judicial system
* Constitution of Virginia

**Аялал жуулчлал**
* Virginia Tourism Website
* Virginia State Parks
* Virginia Main Street Communities Travel
* Wikivoyage guide

**Соёл, түүх**
* Virginia Historical Society
* Virginia Historical Markers
* Virginia's First People

**Газрын зураг ба хүн амзүй**
* USGS geographic resources of Virginia
* Virginia State Climatology Office
* Virginia State Fact Sheet

*
Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Мэрилэнд

**Мэрилэнд** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Атлантын бүст орших АНУ-ын нэгэн муж улс. Өмнө болон баруун талаараа Виржини болон Баруун Виржини, хойд талаараа Пенсилвани, зүүн талаараа Делавэр муж улсуудтай хиллэдэг. Тус муж улс нь тариаланчид боолын хөдөлмөр дээр тулгуурласан арилжаа наймааны ургамал болох тамхи тариалдаг байсан Чизапийк колонид харъялагддаг байв. Мэрилэнд муж улс нутаг дэвсгэрээр Бельгитэй ойролцоо. АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны мэдээлснээр Мэрилэнд муж улс 2007 онд өрхийн орлогоор тэргүүлж байсан бөгөөд дунджаар $68,080 байсан бөгөөд энэ үзүүлэлтээр 2006 онд Нью-Жерсиг гүйцжээ. хүн ам шигүү суурьшсан төв хэсэг, тухайлбал Балтимор, Вашингтоны хавийн нутаг Зүүн Хойд нутгийн шинжийг агуулдаг.

Мэрилэнд нь биотехнологийн 350 гаруй компанитай амьд бодисын шинжлэх ухааны төв болсон бөгөөд ийм байгууллагын төвлөрлийн хэмжээгээр улсдаа гуравт ордог. Мэрилэндэд Мэрилэндийн Их сургуулийн систем, Жонс Хопкинсын Их сургууль, Ховард Хюгзийн Анагаах ухааны хүрээлэн, Селера геном зүй, Хүний геном судлал, Ж. Крэйг Вентер хүрээлэн, Хүнс, эмний удирдах газар, МедИммюн, Үндэсний эрүүл мэндийн хүрээлэн, Үндэсний стандарт, технологийн хүрээлэн байрладаг.

## Лавлах материал 
## Нэмж унших материал 
* Robert J. Brugger. * Maryland, A Middle Temperament: 1634-1980* (1996)
* Suzanne Ellery Greene Chappelle, Jean H. Baker, Dean R. Esslinger, and Whitman H. Ridgeway. *Maryland: A History of its People* (1986)
* Lawrence Denton. * A Southern Star for Maryland* (1995)

## Гадны холбоос 
* Official website of the State of Maryland
* Energy Data & Statistics for Maryland 
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Maryland
* U.S. Census Bureau
* Catholic Encyclopedia article
* Maryland State Facts


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Умард Осети

**Умард Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс** буюу **Хойд Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс** () нь Оросын Холбооны Улсын Өмнөд Холбооны тойрогт хамаарах Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл нь Владикавказ.

Өмнө талаараа Гүрж улс, баруун талаараа Кабардино-Балкар, зүүн талаараа Ингушет, хойд талаараа Ставрополийн хязгаартай хиллэнэ.

Осетчууд нь перс язгуурын осети хэлээр ярилцах бөгөөд үнэн алдартны шашин шүтлэгтний хувь их тул Кавказын бусад үндэстнүүд болох чечень зэрэг муслимууд олонтой үндэстнүүдтэй харьцуулбал Орост талтай ханддаг. Өмнөд Осети нь албан ёсоор Гүрж улсад харьяалагддаг ч Оростой, Хойд Осетитой нэгдэх эрмэлзэлтэй бөгөөд тэдний тусгаар тогтнолыг ОХУ хүлээн зөвшөөрөөд буй зөрчилдөөнтэй бүс нутаг болно.

Түүнээс гадна Ингушеттэй ч газар нутгийн маргаантай байдаг. Чеченийн дайны үеэр ОХУ-ын армийн түшиц газар болон ашиглагдаж байв. 2004 оны 9 сард тус улсын Беслан хотод Чеченийн салан тусгаарлагчид дунд сургуулийн байранд нэвтрэн орж хүүхдүүдийг барьцаалан, 350 гаруй хүн нас барсан эмгэнэлт хэрэг гарч байжээ.

## Нэршил 
**Хойд Осетийн Бүгд Найрамдах Улс** хэмээн нэрлэгддэг байгаад 1996 оны 1 сарын 9-нд **Хойд Осети-Аланийн Бүгд Найрамдах Улс** болгож нэрээ өөрчилжээ. Монголд хуучин нэрээр нь **Хойд Осети** гэж дуудах нь түгээмэл.

Алани гэдэг нь осетчуудын уг язгуур болох аланчуудын нэрнээс гаралтай түүхэн нэр юм.

## Түүх 
Хойд Осети дахь осетчууд оросууд Кавказад нэвтрэхээс өмнө тэд кабардуудын харьяанд байсан бөгөөд 17-19-р зуунд Оросын эрхшээлд ороход осетчууд ч бас Оросын Хаант Улсын бүрэлдэхүүнд багтжээ.

Октябрийн хувьсгалын дараа Зөвлөлт Холбоот Улс байгуулагдахад ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд орсон Хойд Осети нь автономит эрхтэй муж болон 1924 оны 7 сарын 7-нд зохион байгуулагдсан байна. Осетчуудын уугуул нутаг нь Владикавказаас баруун тийш байсан тул анх байгуулагдахдаа одоогийн газар нутгийн баруун хэсгийг л багтааж байжээ.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр 1944 онд зүүн талд орших Чечень-Ингушийн автономит БНУ-ын иргэд болох чечень, ингушууд Иосиф Сталины тушаалаар Дундад Ази руу цөлөгдсөнөөр хөрш улс болох Хойд Осетийн газар нутаг үлэмж нэмэгдсэн аж. Ийнхүү хилийн зурвасын суурин Владикавказ (хуучнаар Оржоникизе) нь Хойд Осетын төв болон цэцэглэж, нийслэл нь болсон байна. Сталиныг нас барсны дараа чечень, ингушууд Кавказдаа буцаж ирэх нь зөвшөөрөгдөж, автономит БНУ нь дахин байгуулагдсан ч Владикавказ орчмын нутаг Хойд Осетид үлджээ. Энэ нь хожмын үндэстэн хоорондын зөрчлийг бий болгосон байна.

1991 онд ЗХУ бутрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүний БНУ болсон бөгөөд 1992 онд Чечень-Ингуш улс 2 хуваагдаж, Ингуш улс тун бага газар нутагтай болсон ч хуучин нутаг болох Владикавказ орчмын нутгийг өөрийнх болгон зарласнаар зэвсэгт мөргөлдөөнд хүрч, ОХУ армиа оруулан асуудлыг шийдэж, хилийн зурвас хуучин хэвээр хадгалагдсан байна.

## Хүн ам 
Хүн амын 53% нь осет, 30% нь орос, 5% нь ингуш, мөн армен, гүржүүд оршин сууна.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Кавказын бүс нутаг
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Мари Эл

**Мари Элийн Бүгд Найрамдах Улс** (, мари хэл: *Марий Эл Республика*) нь Оросын Холбооны Улсын Ижил Мөрний Холбооны тойрогт хамаарах Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл нь Йошкар-Ола.

## Газарзүй 
Өмнө талаараа Чуваш, зүүн талаараа Татарстантай хиллэдэг.

## Түүх 
1920 онд **Марийн автономит муж** байгуулагдаж, 1936 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Мари Улс болжээ. 1990 онд БНУ болохдоо нэрээ Мари Эл болгож сольсон байна.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Увс нуур

**Увс нуур** (/Uspa höl) нь Увс аймгийн зүүн хойд хэсэгт оршдог, Их нууруудын хотгорын хойд захад байх Монгол улсын хамгийн том нуур юм. Гүн нь 30м. Нуурын хойд үзүүр ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсад байрладаг. Олон мянган жилийн өмнө оршиж байсан асар том давст тэнгисийн үлдэгдэл ажээ.

Увс нуурт Тэс, Нарийн, Түргэн, Хархираа, Хөндлөн, Сагил, Боршоо, Хандгайт, Торхилог зэрэг их бага 38 гол цутгана.

Энэ нуурын хөвөөг тойрон Тэс, Зүүнговь, Малчин, Наранбулаг, Тариалан, Улаангом, Түргэн, Сагил, Давст зэрэг сумын ардууд нүүдэллэн амьдарна.

## Экологи  
Увс нуур нь давс ихтэй (далайн усныхаас хоёр дахь бага, 18.8&nbsp;ppt) бөгөөд энэ нь сульфат, натрийн ионуудаас үүдэнэ. Тус нуур нь 10 дугаар сараас 5 дугаар сар хүртэл хөлдөх бөгөөд зуны цагт гадаргын температур 25°C, ёроолын температур 19°C байдаг.

Увс нуурт ногтруу, галуу, хошуу галуу, бор галуу, ангидаг, шар алаг нугас, улаан хүзүүт болон шунхан шумбуур, гэзэгт шумбуур, 362 төрлийн нүүдлийн шувууд дулааны улиралд ирнэ. Увс нуурын сав газарт 72 төрлийн хөхтөн амьтан байгааг эрдэмтэд тогтоожээ. 29 төрлийн загас байх бөгөөд үүний дотор алтайн сугас (*Oreoleuciscus potanini*) загас орно.

## Увс нуурын сав газар 
Төв Азийн гадагш урсацгүй ай савын босоо бүслүүрийн бүхий л хэв шинжийг тусгасан ландшафтын сонгодог жишээ нь Увс нуурын сав газар юм.  Сав газрын хамгийн нам цэг далайн түвшнээс дээш 758.9 м, хамгийн өндөр цэг далайн түвшнээс дээш 4126 м өргөгдсөн Хархираа, Түргэний ноён оргил юм.

Увс нуурын ай сав нь Сибирь, Төв Азийн газарзүй-уур амьсгалын зааг дээр байрладаг тул температурын маш их хэлбэлзэлтэй: өвөл −58°C хүрч байхад зун 47°C байх жишээтэй.

Увс аймгийн нутаг дэвсгэр дэх, байгалийн өвөрмөц тогтоц, үзэсгэлэнт газар нутаг болох Түргэний уул, Цагаан шувуут, Торхилог, Тэсийн голын адаг, Алтан элс гэсэн экологийн орчин байгалийн цогцолборын хувьд ялгаатай боловч бие биеэнээсээ төдий л алслагдаагүй газар нутгийг хэсэгчлэн хамарсан 679,6 мянган га газар нутгийг УИХ-ын шийдвэрийг үндэслэн Монгол Улсын Засгийн газрын 1994 оны есдүгээр тогтоолоор Увс нуурын ай савын дархан цаазат газар болгосон.

2003 онд Оросын Холбооны Улстай хамтран, Увс нуурын сав газар гэдэг нэрээр "…Төв Азийн хамгийн том хөндөгдөөгүй усны хагалбар, дэлхийн түүхэнд тод ул мөр үлдээсэн нүүдэлчид Хүннү, Түрэг, Скифүүдийн уугуул нутаг болох Увс нуурын сав нь байгалийн үзэмж төгсөөс гадна 40000 гаруй археологийн дурсгалуудыг агуулдаг билээ…" хэмээн ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгүүлсэн.

## Ишлэл 
## Цахим холбоос 
*ЮНЕСКО-гийн Монголын Үндэсний Комисс, Увс нуур

### Топографийн зургууд 
*M-46-IX Торгалыг
*M-46-XVI Давст
*M-46-XV Давст
*M-46-XXI Улаангом

Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Азийн шим мандлын нөөц
Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Монгол-Оросын хоорондын хил
Ангилал:Оросын нуур
Ангилал:Орос дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Увс аймгийн нуур

Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Монгол дахь дэлхийн байгалийн өв
Ари

**Ари** () нь дуурь, ораторио, кантата зэрэг хөгжмийн томоохон хэмжээний бүтээлүүдэд байх уянгалаг, яруу өнгө аястай, гол төлөв гоцлол дуун хэсгийг хэлнэ. 

## Алдартай аринууд 
* Моцарт: Фигарогийн хурим дуурийн ари
* Жорж Бизе: Кармен дуурийн Микаэлагийн ари, Хабанера
* Пуччино: Турандот дуурийн ари
Ангилал:Сонгодог хөгжим
Дивертикулоз

**Дивертикулоз** буюу гэдэсний ханын цүлхэн хоол боловсруулах замын аль ч түвшинд тохиолддог ч, бүдүүн гэдсэнд хамгийн ихээр байрладаг. 

Дивертикулоз буюу бүдүүн гэдэсний ханын цүлхэн гэдэгт ямар нэгэн клиник шинж тэмдэггүйгээр,бүдүүн гэдэсний салст эвэрхий хэлбэрээр гадагшаа цүлхийхийг хэлнэ.

## Эпидемиологи буюу тархалт 
Дивертикулоз буюу бүдүүн гэдэсний ханын цүлхэн нь 60-с дээш настай хүн амын 30%,70-с дээш настай хүн амын 50%-д ажиглагдах ба эм хүйсийнхэнд давамгайгаар тохиолддог.
Дивертикулоз буюу бүдүүн гэдэсний ханын цүлхэнгийн 80-90% орчим нь бүдүүн гэдэсний сигма хэсэгт байрладаг.

## Физиопатологи буюу эмгэг жам 
Бүдүүн гэдэсний хана 4-н давхаргаас бүрдэх хийгээд хамгийн дотор талд мукоз буюу салст,гадна талд нь субмукоз буюу салстын дорхи,түүний гадна мускулярь буюу булчинлаг давхарга,хамгийн гадна нь серози буюу гөлгөр гялтан хальс байрлана.
Эдгээр 4-н давхаргыг цусан хангамжийн судсууд дотроос гадагш чиглэлээр нэвтрэн гардаг ба чухам тэрхүү нэвтрэн гарах хэсэгт мускулярь буюу булчинлаг давхаргын сулрал буй болдог. Хооллолтын тэнцвэрт бус дэглэмээс (амидонгүй ролисахаридүүд багатай өөрөөр хэлбэл ургамалын гаралтай хүнс хангалтгүй хэрэглэснээс) үүдэн бүдүүн гэдсэнд өтгөн хаталт үүсэж улмаар бүдүүн гэдэс жигд бусаар, хүчтэй агшиж эхэлдэг. Энэхүү хүчтэй агшилтийн даралт нь мускулярь буюу булчинлаг давхаргын суларсан цэгт үйлчилсэнээр тухайн хэсэгт салст давхарга эвэрхий хэлбэрээр гадагшлан серози буюу гөлгөр гялтан хальсан давхаргыг түрэн цүлхэн буюу дивертикулийг үүсгэдэг. Хэрэв бүдүүн гэдэсний хананд олон тооны цүлхэн үүссэн байвал дивертикулози буюу цүлхэнжил гэж нэрлэнэ.
өндөр наслалтын явцад гэдэсний булчинлаг давхарга сулрах нь дивертикуль үүсэхэд нөлөөлдөг.

## Оношилгоо 
Дивертикулоз нь угтаа бие даасан өвчин биш ч гэлээ олон хүндрэлүүдийн эх суурь нь болж өгдөг ямар нэгэн клиник шинж тэмдэггүй тогтоц байдал юм.

Хүндрэлүүдэд:

* Дивертикулит : цүлхэнгийн үрэвсэлт процессын улмаас үрэвссэн газрын харалдаа хэвлийн өвдөлт үүсэж, халуурах
* Υрэвсэлийн нарийсалт буюу стенози үүсэх
* Бүдүүн гэдэсний цооролт,цаашлаад перитонит буюу хэвлийн нийт гялтангийн үрэвсэл, хэвлийн хөндийн буглаа,фистүлүүд (үтрээ, давсаг,хажуу хөрш нарийн гэдэс рүү)үүсэх
* Хоол боловсруулах замын доошоо цус алдалтын үүсвэр болох ( ихэвчлэн хэвлийн өвдөлтгүйгээр)

Ангилал:Өвчин
Дамдинсүрэнгийн Нямхүү

**Дамдинсүрэнгийн Нямхүү** Азийн наадмын аварга, жүдо бөхийн Ази тивийн аварга, Азийн наадмын хүрэл медаль, 2008 оны Бээжингийн олимпын 5-р байрын шагналт ОУХМ бөх юм. 2004 оны Афины олимпод эх орныхоо тугийг өргөж явсан. Увс аймгийн Тэс сумын уугуул бөгөөд авга ах нь самбо бөхийн дэлхийн 5 удаагийн аварга МУ-ын гавьяат тамирчин Г.Жамсран юм.

Ангилал:Монголын жүдоч
Висконсин

**Висконсин** (, ) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын төв хойд хэсэгт орших нэгэн муж улс юм. Тус муж улс нь таван Их нуурын хоёроор хүрээлэгдсэн бөгөөд АНУ-ын Иллиной, Айова, Мичиган, Миннесота муж улсуудтай хиллэдэг. Висконсины нийслэл нь Мэдисон хот бөгөөд хамгийн том хот нь Милуоки юм.

## Тайлбар 
## Номзүй 
* Barone, Michael and Richard E. Cohen. *The Almanac of American Politics, 2006* (2005)
* Current, Richard. *Wisconsin: A History* (2001)
* Gara, Larry. *A Short History of Wisconsin* (1962)
* Holmes, Fred L. *Wisconsin* (5 vols., Chicago, 1946), detailed popular history and many biographies
* Nesbit, Robert C. *Wisconsin: A History* (rev. ed. 1989)
* Pearce, Neil. *The Great Lakes States of America* (1980)
* Quaife, Milo M. *Wisconsin, Its History and Its People, 1634–1924* (4 vols., 1924), detailed popular history & biographies
* Raney, William Francis. *Wisconsin: A Story of Progress* (1940)
* Robinson, Arthur H. and J. B. Culver, eds., *The Atlas of Wisconsin* (1974)
* Sisson, Richard, ed. *The American Midwest: An Interpretive Encyclopedia* (2006)
* Vogeler, I. *Wisconsin: A Geography* (1986)
* Wisconsin Cartographers' Guild. ''Wisconsin's Past and Present: A Historical Atlas* (2002)
* Works Progress Administration. *Wisconsin: A Guide to the Badger State* (1941) detailed guide to every town and city, and cultural history
*See additional books at History of Wisconsin''

## Гадны холбоос 
* Map of Wisconsin at nationalatlas.gov
* U.S. Census Bureau
* State of Wisconsin
* Wisconsin state symbols
* Wisconsin State Legislature
* Wisconsin Court System
* Wisconsin State Facts
* Wisconsin Health and Demographic Data
* Energy Profile for Wisconsin- Economic, environmental, and energy data
* Wisconsin Historical Society
* Wisconsin's Name: Where It Came From and What It Means
* The State of Wisconsin Collection from the UW Digital Collections Center
* Wisconsin Historical Images
* Wisconsin Free Speech Legacy
* Misspronouncer, a pronunciation guide for everything Wisconsin.
* Wisconsin Department of Tourism
* Wisconsinology Blog


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Одвогийн Балжинням

**Одвогийн Балжинням** (1960 онд Увс аймгийн Наранбулаг суманд төрсөн) -Монгол улсын гавьяат тамирчин, 2018 онд Хөдөлмөрийн баатар, үндэсний бөхийн улсын аварга. Үндэсний бөхийн холбооны дэд тэргүүн.

## Намтар 
1978 онд Улаанбаатар хотод Жүдогийн Улсын Залуучуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд 86 кг жинд түрүүлсэн. Самбо бөхийн Улсын аварга шалгарууулах тэмцээнээс мөнгөн медаль хүртэж байсан. 

1979 оноос самбо, жүдо бөхийн улсын шигшээ багт тамирчнаар орж ажиллажээ. 1985 онд самбо бөхийн дэлхийн аварга, 1989 онд Жүдо бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль хүртэж эх орныхоо нэрийг дэлхийн тавцанд дуурсгаж гавьяат тамирчин болжээ. Жүдо бөхөөр дэлхийн болон олон улсын тэмцээнээс 14 алт, 9 мөнгө, 5 хүрэл медаль хүртсэн дэлхийд данстай бөх юм.

Үндэсний бөхөөр 1984 онд Д.Цэнд-Аюуш заанаар 5 давж начин цол, 1989 онд улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд 32 бөхөөс 29 давж заан цол хүртсэн бол АХ-ын 70 жилийн ойгоор 1991 онд түрүүлж, 1994 оны наадмаар үзүүрлэсэн амжилтаараа 1995 онд улсын аварга цолыг хүртсэн байна. Тэрээр улсын наадамд 17 удаа шөвгөрчээ.

Мөн сонирхогчдын сүмо бөхийн дэлхийн аваргаас нэг мөнгө, 2 хүрэл медаль авсан.

Ангилал:Улсын аварга
Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:Монголын жүдогийн үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Монгол улсын ардын багш
Ангилал:Наранбулагийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1960 онд төрсөн
Өлзийтийн Бадрах

**Өлзийтийн Бадрах** (1895-1937) нь Монгол Улсын төрийн сайд, улс төрийн зүтгэлтэн. 1924 онд БНМАУ-ын анхдугаар хуралд сонгогдож, Сангийн сайдын албан тушаалд томилогджээ. 1925-1932 онуудад МАХН-ын Төв хорооны хэлтсийн эрхлэгч, нарийн бичгийн даргаар мөн сонгогдон ажилласан, 1932-1934 онд Эрүүлийг хамгаалах яамны сайдаар томилогдон ажиллаж байгаад 1934 онд хилс хэргээр ЗХУ-д цөлөгдөж, 1937 онд цаазлагдсан байна. 

## Намтар 
Дөрвөд далай хан аймгийн Зоригт ханы хошуу буюу одоогийн Увс аймгийн Давст сумын нутагт 1895 онд төржээ. Гэрээр боловсрол олж хошуу тамгын газар бичээч, суман занги, хошууны тамгын газар мээрингийн алба хашиж байжээ. 1924-25 онд БНМАУ-ын Сангийн Яамны "анхны" сайд, 1925-27 онд МАХН-ын Төв Хорооны зохиолын хэлтсийн эрхлэгч, үзэл суртлын хэлтсийн эрхлэгчээр тус тус ажиллаж байв. МАХН-ын "Баруунтан"ы эсрэг сөрөг хүчин болох "Зүүнтэн" нарын "Хөдөөгийн бүлэг”-ийн 2 удирдагчийн нэгэн болж удирдах болжээ. 

1928 онд зүүнтнүүд засгийн эрхэнд гарахад Бадрах МАХН-ын Төв Хорооны үзэл суртал, эрүүлийг хамгаалаах, цэрэг батлан хамгаалах хариуцсан нарийн бичгийн даргаар сонгогдож, Монгол оронд нийгэм журмыг хурдавчлан байгуулах хэргийг удирдан оролцожээ. Коминтернээс явуулж хэрэгжүүлсэн нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн бодлого хямарсан нь 1932 онд МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн даргын албаас буухад хүргэжээ. Тэрбээр 1932-34 онуудад П. Гэндэнгийн "Шинэ эргэлт"-ийн бодлогод хүчин зүтгэж, БНМАУ-ын Эрүүлийг хамгаалах яамны 2 дахь сайдаар ажиллаж байгаад П. Гэндэн, Дотоодыг Хамгаалах Газрын дарга асан Намсрай нарын шахалтаар "Лхүмбийн хэрэг" гэгдэх зохиомол хилс хэрэгт "гүтгэгдэн" холбогдож, Зөвлөлтөд улс төрийн цөллөгт явжээ. 1934-37 онуудад Москва хотноо цөллөгт байх үедээ Коминтерн буюу Коммунист Интернационалын Гүйцэтгэх Хорооны "Гадаад Ажилчин" олон улсын коммунист, социалист болон ажилчны хөдөлгөөний улс төрийн хэвлэлийн газарт орчуулагч, редактороор ажиллаж байжээ. 

1937 онд Коминтерны Гүйцэтгэх Хорооны бусад ажилтан албан хаагчид Н.Бухарин нарын гэх зэрэг зүтгэлтнүүдийн хамтаар ЗХУ-ын Дотоод Хэргийн Ардын Комиссариатынханд баривчлагдаж, улмаар мөн үед "Гэндэн-Дэмидийн" гэх зохиомол хавтаст хэрэгт хилсээр баривчлагдаж, 1941 оныг хүртэл Москва хотын Лефортово хэмээх улс төрийн хэрэгтнүүдийн шоронд хоригджээ. Бадрах 1941 онд БНМАУ-ын нам, төр, цэрэг, олон нийтийн зүтгэлтнүүдийн хамтаар Москва хотын дэргэдэх Бутово гэдэг газар буудуулах ялаар шийтгэгдсэн ажээ. 1963 онд түүнийг ЗХУ-ын Дээд Шүүхийн Цэргийн Коллеги болон БНМАУ-ын Дээд шүүхээс тус тус цагаатгажээ.

## Гэр бүл
БНМАУ-ын төрийн шагналт, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, кино найруулагч, зураач Б.Сумхүү Ө.Бадрахын отгон хүү юм. Тэрбээр 4 хүүхэдтэй байжээ.

Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:БНМАУ-ын сангийн сайд
Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд
Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч
Ангилал:Хэлмэгдэгч
Ангилал:Монголын түүхэн сайд
Ангилал:Дөрвөд Далай хан аймгийн хүн
Ангилал:Увсынхан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1895 онд төрсөн
Ангилал:1937 онд өнгөрсөн
Бугын Дэжид

**Бугын Дэжид** (1927 онд Чандмань уул аймгийн Баянчандмань хошуу өнөөгийн Увс аймгийн Ховд сумын нутагт төрсөн-2002 онд Улаанбаатарт нам барсан)- БНМАУ-ын улс төрийн зүтгэлтэн, Хурандаа Генерал.

## Намтар 
1940-1943 онд бага сургууль, 1943-1947 онд Улаанбаатар хотын Мал эмнэлгийн текникумд малын эмч мэргэжлээр, 1952-1957 онд МУИС -ыг малын их эмчийн мэргэжилтэй болжээ. 

1947-1957 онд Архангай аймгийн малын бага эмч, 

Төв, Говь-Алтай аймгуудад малын эмч, ХАА-н нэгдлийн дарга, аймгийн АДХГЗ-ны орлогч дарга, 1960-1966 онд Төв, 1966-1970 онд Баян-Өлгий аймгийн МАХН-ын хорооны 1-р нарийн бичгийн дарга, 1971-1981 онд Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайд, 1981-1990 онд МАХН-ын Төв хорооны дэргэдэх Намын Хянан Шалгах Хорооны дарга, Намын төв хорооны нарийн бичгийн даргаар тус тус ажиллажээ. Улс төрийн товчооны гишүүнээр 1974-1990 онуудад ажиллажээ.

Түүнд 1979 онд Хурандаа генерал цолыг Сайд нарын зөвлөлийн 226-р тогтоолоор олгожээ.

Ангилал:БНМАУ-ын нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайд
Ангилал:БНМАУ-ын хурандаа генерал
Ангилал:Монголын жанжин
Ангилал:Монголын генерал
Ангилал:БНМАУ-ын баатар
Ангилал:Өмнөговийн (Увс) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1927 онд төрсөн