open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алсыг харагч

**Алсыг харагч** гэдэг нь маш том тойрог хэлбэрийн хүрээний захаар бүхээгүүд суурилуулж, төвөө тойрон бага хурдаар эргэлдэх хөдөлгөөн хийж, бүхээгт суун өндөрт гарч алсыг харах зориулалт бүхий төхөөрөмж юм. Анх 1893 онд Чикагод болсон Экспогийн үеэр Бага Жорж Вашингтон Жэйл Фэррис хийсэн бөгөөд одоо дэлхий дээр маш олон байдаг. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хот дахь Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнд алсыг харагч бий.

[thumb|320px|[Лондон Ай (Лондоны нүд)]]
thumb|230px|Чикаго хотод болсон Экспогийн үеэр баригдсан дэлхийн анхны алсыг харагч. 1893 он

## Дэлхийн хамгийн өндөр алсыг харагчууд
* **1893**: Чикагогийн алсыг харагч. Анхны алсыг харагч 80 метр өндөртэй байв. 1893 онд Иллинойс мужийн Чикаго хотод зохиогдсон Экспогийн үеэр байрлуулсан бөгөөд хожим 1904 оны Луйзанагийн Яармаг Худалдаанд зориулж Миссури мужийн Сент-Луйс уруу зөөсөн. 1906 онд буулгажээ.
* **1895**: Их Британийн Лондон хотын Ийст Куртад болсон Энэтхэгийн Эзэнт гүрний Үзэсгэлэнд зориулж барьсан Их алсыг харагч. 1894 оны 3 сараас барьж эхэлсэн бөгөөд 1895 оны 7 сарын 17-нд and нээлтээ хийжээ. Чикагогийн анхны алсыг харагчтай ижил загвараар баригдсан тус алсыг харагч нь 94 метр өндөр байв. Австралийн инженерүүд болох Адам Гадделин, Гарет Ватсон нар барьсан бөгөөд тэд хожим 200 гаруй алсыг харагч барьсан ажээ. Тус алсыг харагч нь 1906 он хүртэл ажиллахдаа тус бүр нь 40 хүний багтаамжтай 40 бүхээгээрээ нийт 2.5 сая зорчигчийг тээвэрлэсэн бөгөөд 1907 онд буулгажээ.
* **1900**: Францын Парис дахь Гранд Руэ де Парис 1900 оны Экспо-д зориулж баригдсан. 100 метр өндөртэй тус алсыг харагч 1920 онд буулгагдсан хэдий ч түүнээс өндөр алсыг харагч 1997 он хүртэл байгаагүй юм.
* **1997**: 112.5 метрийн өндөртэй Японы Осака хот дахь Тэмпозан Харбор Виллэжийн алсыг харагч мөн оны 7 сарын 12-нд нээгдсэн.
* **1999**: Японы Токио хотын Одайбагийн Палэтт Таун дахь Дайканранша 115 метр өндөртэй.
* **2000**: Их Британийн Лондон хот дахь Лондон нүд  (англи. *London Eye*) 135 метр өндөртэй. 1999 оны 12 сарын 31-нд ерөнхий сайд Тони Блэр албан ёсоор нээсэн ч техникийн шалтгааны улмаас 2000 оны 3 сарыг хүртэл нийтэд хаалттай байв. Уг алсыг харагч нь одоо ч дэлхийн бөмбөрцгийн баруун хагасын хамгийн өндөр алсыг харагч хэвээр байгаа.
* **2006**: Хятадын Жианси мужийн Нанчан дахь Нанчаны од 2006 оны 5 сард үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд 160 метр өндөртэй.
* **2008**: 165 метр өндөртэй, Сингапур дахь Сингапур Флайер. 2008 оны 2-р сарын 11-нд эргэж эхэлсэн бөгөөд албан ёсны нээлт нь 3-р сарын 1-нд болжээ.
* **2020**: 250 метр өндөртэй "Дубайн мэлмий". 2015 онд барьж эхлээд 2021 онд албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн. Нэг бүтэн эргэхдээ 38 минут болдог бөгөөд 48 кабинд 1750 хүн багтах боломжтой ажээ. 
[thumb|230px|2008 онд баригдсан, 165 метр өндөртэй, дэлхийн хамгийн өндөр алсыг харагч [Сингапур Флайер (Сингапурын нисэгч)]]

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* Алсыг харагчийн патентууд


Ангилал:Зугаацуулах унааны төрөл
Ангилал:АНУ-ын шинэ бүтээл
Итали боршувуу

**Итали боршувуу** (*Passer italiae*) нь Итали улсын төв ба хойд хэсэг, Францын зүүн өмнөд, өмнөд Швейцар, Австрийн багахан хэсэг, баруун Словенид тархан нутагладаг нэг зүйл богширго юм. 
Мөн энэхүү зүйл нь Оронгийн боршувуу, Испани боршувууны дундах эрлийз, эсвэл аль нэгнийх нь дэд зүйл гэгдэх ба таксономын статус нь тогтоогдоогүй байгаа.

## Цахим холбоос 
*Oiseaux Photos

Ангилал:Гоошувууныхан
Улбар шар богширго

**Улбар шар богширго**, мөн **Өмнөдийн улбар шар богширго** *Passer motitensis* гэгдэх энэ шувуу нь Африкийн хуурай, модлог саванна болон хот газар амьдарна. 

Энэ шувуу нь 15-16 см урт томхон хэмжээний богширго юм. 
## Ном зүй 
* Ian Sinclair, Phil Hockey and Warwick Tarboton, *SASOL Birds of Southern Africa* (Struik 2002) ISBN 1-86872-721-1
* Clement, Harris and Davis, *Finches and Sparrows* ISBN 0-7136-8017-2

## Цахим холбоос 
*Southern Rufous Sparrow at the Internet Bird Collection

Ангилал:Боршувуу
Жороо тоодог

**Жороо тоодог**, *Chlamydotis undulata*, нь томхон биетэй Тоодгийнхон овгийн шувуу юм.

## Гадаад төрх 
Энэ шувуу  **60 см** урт, далавчаа дэлгэхэд  **140 см** байна. Ар нуруу хэсэг нь бор, доод хэсэг нь цагаан, хүзүүний доод хэсгээр хар судалтай. Нисэж байхад нь харахад урт далавч нь хар, бор өнгийн өдтэй байна. Эрэгчин, эмэгчин нь гадаад төрхөөр төстэй ч, эмэгчин нь арай сааралдуу нуруутай, үл ялиг биеэр жижиг юм. 

## Тархалт 
Жороо тоодог нь Канарын арлууд, Хойд Африк, Иран болон  Пакистан зэрэг улсын нутагт амьдарна. Говь цөлийн элсэрхэг газар голдуу таарна. 

## Үржил 
Газар зассан үүрэндээ 2-4 өндөг гаргана.

## Идэш тэжээл 
Тэд холимог идэштэн бөгөөд ургамлын үр, шавж зэргээр хооллодог.

## Цахим холбоос 
* Habitat use and mating system of the houbara bustard (Chlamydotis undulata undulata) in a semi-desertic area of North Africa: implications for conservation 

Ангилал:Тоодгийнхон
Тогоруутан

**Тогоруутан** нь урт хүзүү хөлтэй тогоруу, бөөрөнхий погдгор биетэй шувуу, ус гатлагч болон хуурай газрын шувуу, нисдэггүй зүйл гээд олон янзын хэлбэр дүрс, онцлогтой шувуудыг багтаасан баг юм. Нийт 14 зүйлийн том тогоруу, 145 зүйл жижиг шувууд байна.
 
Нийт 22 овог байх бөгөөд 12 нь балар эртний үед амьдарж байсан овог ба өдгөө амьд буй 10 овог шувууд юм.

## Цахим холбоос 
* Tree of Life: Gruiformes
Вомбат

**Вомбат** нь  богино булчинлаг 4 хөлтэй,  уутат амьтан ба биеийн урт нь 1 м орчим, маш богино сүүлтэй байна. Энэхүү амьтан нь Австралийн зүүн өмнөд хэсэг болон Тасманийн уулархаг модтой , бутлаг өвстэй газар амьдарна. Шаргал бордуу, эсвэл саарал хар өнгөтэй ба 20-35 кг жинтэй.
## Зан авир 
Тэд мэрэгчтэй төстэй үүдэн шүд болон хүчирхэг савраараа олон салаалсан хонгилтой нүх ухан үүрэлдэг. Вомбат нь шөнийн амьдралтай ба өдрийн цагт үүр нүхэндээ байх ч, бүрхэг сэрүүн өдөр гаран хоол тэжээл хайна.  Тэд их удаан хөдөлгөөнтэй ба идсэн хоол тэжээл нь бүрэн гүйцэд боловсортол 14 хоног болдог аж.  Гэхдээ хэргцээтэй үед богино зайд 40 км/ц хүртэд хурдлах чадвартай юм. Динго болон Тасманийн чөтгөр голдуу вомбатаар хооллодог байна. 

## Идэш тэжээл 
Вомбат нь өвсөн тэжээлтэн ба ургамлын навч, үндэс, өвс, холтос зэргээр хооллодог. 

Эмэгчин вомбат 20-22 хоног хээлээ тээх ба нэг удаа нэг зулзага гарган, сайтар хөгжсөн уутандаа 6-7 сар өсгөдөг ажээ. Зулзага нь 18 сар хүрээд нас бие гүйцнэ.
## Зүйлүүд 
Өдгөө амьд буй 3 зүйл вомбат бий. Эдгээр нь:
* Ердийн вомбат (*Vombatus ursinus*)
* Умардын вомбат  (*Lasiorhinus krefftii*)
* Өмнөдийн вомбат (*Lasiorhinus latifrons*)

## Гадаад холбоос 
* South Australian Government Faunal Emblem (official website)
* Wombat information centre
* Rossetti's Wombat: A Pre-Raphaelite Obsession in Victorian England

Ангилал:Ууттан амьтад
Хэрмэл салхич шувуу

**Хэрмэл салхич шувуу** буюу **цасан салхич шувуу**, **цагаан далавчит салхич шувуу** (*Diomedea exulans*) нь Өмнөд далайгаар тархсан, салхич шувууны нэг зүйл юм.

Далавчаа дэлгэвэл 251–350 см хүрдэг нь одоо оршин байгаа шувуудаас хамгийн томд тооцогдоно.

## Гадны холбоос 
## Эшлэл
Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

**Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** () нь Олон Улсын Бөхийн Төрлүүдийн Нэгдсэн Холбоо (ФИЛА)-гийн зохион байгуулдаг, бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн юм. Эрэгтэйчүүдийн сонгомол бөхийн тэмцээн 1904 онд гараагаа эхэлсэн бол эрэгтэй чөлөөт бөх 1951, эмэгтэй чөлөөт бөхөөр 1987 оноос эхлэн дэлхийн аваргаа шалгаруулж эхэлсэн байна.

## Монгол улс бөхийн төрлүүдийн ДАШТ-д
## Тэмцээнүүд 
### Эрэгтэй чөлөөт бөх 
### Эрэгтэй сонгомол бөх 
### Эмэгтэй чөлөөт бөх 
## Бүх цаг үеийн медалийн хүснэгт
2016 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний дараах байдлаар.

## Алдарт аваргууд
5 болон түүнээс олон алтан медальт тамирчдыг доор хүснэгтээр үзүүлэв.

;Эрэгтэй чөлөөт бөх

;Эрэгтэй сонгомол бөх

;Эмэгтэй чөлөөт бөх

## Эшлэл
* ФИЛА-гийн мэдээллийн сан
Улаан имж

**Улаан имж** (*Macropus rufus*) нь хамгийн том имж, Австралийн хамгийн том уугуул хөхтөн, мөн өдгөө амьд буй хамгийн том уутат амьтан юм. 

## Гадаад төрх 
thumb|left|Эмэгчин
Энэхүү том зүйлийн имж нь богино тачир улаан бор өнгийн арьс үстэй ба эрүү болон хөл хэсэг нь цайвар өнгөтэй. Эмэгчин нь биеэр жижиг, бор хольцтой хөх сааралдуу өнгөтэй байна. Урд хоёр богино хөл нь жижиг сарвуутай, хойд хөл нь булчинлаг бүдүүн, дэгдэж харайхад зохицсон байх ба урт хүчтэй сүүлээ тулгуур болгон ашиглаж зогсдог.
Эрэгчин улаан имж ганц харайлтаар 9 м хүртэл зайнд үсэрдэг аж.
Нас бие гүйцсэн эрэгчин **1.4 м** урт, **85 кг** жинтэй ба сүүлний урт **0.9-1 м** хүрнэ. 

Улаан имжний харах орчин нь нүдний байршлаас шалтгаалан 300° эргэн тойрноо харж чадах ажээ. 

## Зан авир 
Улаан имж өглөө, оройн сэрүүнд идэвхтэй ба өдрийн цагийг унтаж амарч өнгөрүүлдэг. Тэд нэг бол ганцаар, эсвэл 2-10 толгой сүрэглэн амьдарна. Зарим үед хэдэн зуугаар сүрэглэх нь бий. Эрэгчин имж газар нутаг эзэмшихгүй ба ороо нь орсон үед эмэгчинээ булаацалдан тэмцэлдэх явдал бий. 

### Идэш тэжээл 
thumb|right|Амьтны хүрээлэн дэх эрэгчин улаан имж.
Голдуу өвс ургамлаар хооллоно. Тэд зөвхөн ургамлын шим чийгээр усгүй удаан байж чаддаг. 

### Үржил 
Тэд жилийн аль ч үед үржилд орох ба эмэгчин нь 33 хоног хээлээ тээнэ. Зулзага нь эхийнхээ уутанд ороод 235 хоног өсөж торнин уутнаас гарах ч 12 сар хүртлээ хөхсөөр байдаг байна.

Ангилал:Ууттан амьтад
Ангилал:Имж
Туйлын туулай

**Туйлын туулай** (*Lepus arcticus*) нь туйлын болон уулархаг бүсэд амьдрахад зохицсон нэг зүйл туулай юм. Урьд Уулын туулайн дэд зүйл гэгдэж байсан ч, тусдаа зүйл болох нь тогтоогдсон. Тэд зузаан арьс үстэй бөгөөд газар, цасанд нүх ухан орж унтан дулаацдаг. Голдуу ганцаар амьдрах ч заримдаа хэдэн арваараа байна. Тэдний гол дайсан нь туйлын чоно ажээ.

## Амьдрах бүс 
Энэхүү туулай нь Гренландын тундрын бүс, Канадын хойд хэсэг болон Аляскад тархан нутагладаг. Өвөл болоход цагаан арьстай болох ба зуны улиралд бор саарал өнгөтэй байна.

## Хэмжээ 
Тэд дундажаар 55-70 см урт, 4-5.5 кг жинтэй байна.

Идэш тэжээл
Туйлын туулай нь голдуу модлог ургамал, зэрлэг жимс жимсгэнэ, навч болон өвсөөр хооллоно.
Зуны эхэн үед ягаан чулуу хагалагч гэх нэг зүйл туйлын цэцэгт ургамал иддэг.

## Дэд зүйл 
Энэ туулайн 4 дэд зүйл бий.
* *Lepus arcticus arcticus*
* *Lepus arcticus bangsii*
* *Lepus arcticus groenlandicus*
* *Lepus arcticus monstrabilis*

Ангилал:Туулай
Фрэнк Кахэл

**Фрэнк Жозеф Кахэл** (, 1904 оны 9 сарын 28 – 1943 оны 2 сарын 22) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч байв.

Айовагийн их сургуульд сурч байсан Кахэл болон хөнгөн атлетикаас гадна америк хөлбөмбөгөөр хичээллэж байжээ. 1928 онд тэрээр 220 метрийн халхалттай гүйлтийн төрөлд НСАА-гийн дээд амжилтыг тогтоов. 1993 онд тэрээр Айовагийн их сургуулийн хөнгөн атлетикийн алдрын танхимд багтжээ.

1928 онд Нидерландын Амстердам хотноо болсон зуны олимпын наадамд тэрээр эх орноо төлөөлөн оролцож 400&nbsp;метрийн халхалттай гүйлтийн төрөлд Их Британийн Дэвид Барлигийн дараа орж, мөнгөн медаль зүүжээ.

Түүний олимпод үзүүлсэн амжилт нь сургуулиа төгсмөгц Америкт үйл ажиллагаагаа явуулдаг Нидерландын компаниудтай харьцдаг компанид ажилд ороход нөлөөлжээ. Тэр ажлын шугамаар Нидерландын Энэтхэг буюу Индонезийн Жава аралд амьдарч байх үед дэлхийн хоёрдугаар дайн эхлэв.

Жава нь дайны үйл ажиллагаанд стратегийн хувьд чухал газар болохын сацуу Кахэл Мутуал Бродкастинг Системс компанид дайны сурвалжлагчаар ажилд орж, радиогоор мэдээ дамжуулдаг болов. Жаваг Японы арми эзлэхэд Кахэл болон бусад нэвтрүүлэгчид эцсийн мөчид амжиж арлыг орхижээ.

Гэвч 1943 оны 2 сарын 22-нд түүний сууж явсан Янки Клиппер онгоц Португалын Лисбон хотын орчимд Тахо голд унаж осолдон, Кахэн нас нөгчжээ.

## Эшлэл 
* 

Ангилал:АНУ-ын 400 метрийн саадтай гүйгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:1928 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1904 онд төрсөн
Ангилал:1943 онд өнгөрсөн
Хар элээ

**Сохор элээ** (*Milvus migrans*) нь дундаж хэмжээний махчин шувуу бөгөөд бүргэд, сар зэрэг шувуудын хамт Харцагынхан овогт багтана. 

Энэхүү элээ нь Еврази болон Австралийн сэрүүн, дулаан бүсээр өргөн тархсан байдаг ч, Индонезийн арлууд, Зүүн өмнөд Азид таардагүй аж. 
Европ, төв Азийн дэд зүйлүүд  *M. m. milvus* ба **Хар чихт элээ** *M. m. lineatus* нь өвлийн улиралд дулаан газрыг зорин нүүдэллэдэг байна. Харин дулаан газрын зүйлүүд болох  Энэтхэгийн  *M. m. govinda* (**Париа элээ**), мөн  Австралиазийн  *M. m. affinis* (**Салаа сүүлт элээ**) зэрэг нь нүүдэллэхгүй.

## Идэш тэжээл 
Сохор элээ нь голдуу сэг зэмээр хооллох бөгөөд хааяа загас зэрэг барьж иднэ. Тэд хот тосгонд амьдарч  сурсан байх ба хүн ам их төвлөрсөн газар ч таарна. Заримдаа зам дээр үхсэн мэрэгч зэргийг шүүрэхээр яваад машин тэргэнд дайруулах болон онгоцтой мөргөлдөн осол үүсгэх нь цөөнгүй ажээ.

Тэд Улаан элээг бодвол биеэр арай жижиг, сүүл нь бага салаалсан, хар бараандуу зүстэй байдаг. 
Бусад зүйлийн элээтэй ойр байн модонд үүрээ засна.

## Дэд зүйлүүд 
* *Milvus migrans migrans* (Боддаэрт, 1783): **Европ сохор элээ**

* *Milvus migrans lineatus* (Ж. Э. Грэй, 1831): **Хар чихт элээ**
:Сибирь, Гималай, Энэтхэг, Хятад, Японд. 

* *Milvus migrans govinda* (Сайкэс, 1832): **Париа элээ**
:Зүүн Пакистан, Энэтхэг, Шри Ланка, Малайн хойгт.

* *Milvus migrans affinis* (Гоулд, 1838): **Салаа сүүлт элээ**

* *Milvus migrans formosanus* (Күрода, 1920): **Taiwan Kite**
:Тайвань ба Хайнаньд.

## Зургийн цомог 

Black Kite (Milvus migrans) in Hyderabad, AP W IMG 9784.jpg|*Milvus migrans* Энэтхэгт.
Blac Kite I4- Kolkata IMG 1159.jpg‎| *Milvus migrans govinda* 
Black Kite I IMG 0989.jpg|*M. m. govinda* 
Black Kite I2 IMG 0992.jpg|*M. m.  govinda* (Залуу) 
Tobi 2.jpg| Япон сохор элээ Японд.
Milvus migrans MHNT.ZOO.2006.11.86.jpg

## Цахим холбоос 
* Black Kite videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Евразийн шувууд
Шилийн сар

**Шилийн сар** (***Buteo hemilasius***) нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм. 

Энэхүү шувуу нь Бутан, Хятад, Хонконг, Энэтхэг, Пакистан, Иран, Япон, Казахстан, Солонгос, Монгол, Балба, Орос, Тажикистан, Узбекистан улсын нутгаар тархан амьдардаг. Ой хөвч, модот газар нутаглана. 

## Эшлэл
* BirdLife International 2004. Buteo hemilasius. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on 24 July 2007.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Сарынхан
Тарлан сар

**Тарлан сар** (*Buteo lagopus*) нь дундаж хэмжээний махчин шувуу бөгөөд Харцагынхан овог юм. Энэхүү сар нь Европын хойд хэсэг, Ази болон Хойд Америкт нутаглах ба өвлийн улиралд өмнө зүг нүүдэллэдэг.

Тарлан сар нь байц хад, цохио эсвэл модонд үүр засан 4 өндөг гаргана. Задгай тал газар ан хийж жижиг мэрэгч, хөхтөн болон сэг иддэг.

## Гадаад төрх
Энэ сар нь *Buteo* төрөл ба өргөн далавчтай.  Ойн сартай харьцуулахад илүү урт далавчтай бөгөөд бүргэдтэй төстэй юм.  
Өдний өнгө зүс нь олон янз байх боловч, ерөнхийдээ ар нуруу нь бор, гэдэс хэвлий хэсэг нь бараан, толгой нь цайвар байна. Сүүл нь цагаан, үзүүр хэсэг нь хар юм. Канадад амьдрах зарим нь бүх бие нь хар бараан байдаг. Хөлийн хуруу нь үсэрхэг бөгөөд биеийн хэмжээтэй харьцуулахад богино хуруутай.

Нас бие гүйцсэн тарлан сар **1 кг** гаруй жинтэй, далавчаа дэлгэхэд **134 см**, биеийн урт нь **50-60 см** болно. Эмэгчин нь биеэр том юм. 

## Цахим холбоос 
* Rough-legged Hawk *Buteo lagopus* - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Rough-legged Hawk - Cornell Lab of Ornithology
* Picture Link: Rough-Legged Hawk in Westmoreland, NH
* Rough-legged Hawk Information and Photos - South Dakota Birds and Birding
* Stamps: Rough-legged Hawk

Ангилал:Сарынхан
Хурган тутгалжин

**Хурган тутгалжин**, *Numenius minutus* нь **Хараалжийн** овгийн ус гатлагч шувуу юм. Энэхүү шувуу нь Сибирийн алс хойд хэсэгт амьдрах ба өвлийн улиралд нүүдэллэн Австралийг зорино. Маш ховор тохиолдолд баруун Европт таардаг. Монгол улсын Халх, Хэрлэн, Орхон, Завхан гол, Буйр, Ганга гэх мэт нуурт нүүдлийн үедээ таарах ба голын хөндий, нуурын эрэг, хөвөөгөөр байршдаг аж. 

Хурган тутгалжин нь бор сааралдуу өнгөтэй ба гэдэс хэвлий нь цагаан, энэ төрлийн бусад зүйлтэй харьцуулахад богино, доош махийсан хошуутай. 

йн Квийнслэндэд.]]

## Эшлэл

*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
* 
* *Shorebirds* by Hayman, Marchant and Prater ISBN 0-7099-2034-2

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хомноотынхон
Цагаан үнэг

**Цагаан үнэг** (*Alopex lagopus* эсвэл *Vulpes lagopus*), мөн **Туйлын үнэг** , **Цасны үнэг** гэгддэг энэ амьтан нь Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, туйлын хүйтэн бүсээс гаралтай үнэг юм.

## Хэмжээ 
Цагаан үнэг **85.3 см** орчим урт, мөрний өндөр нь **25-30 см** , сүүл нь **31 см** урт байна. Эрэгчин нь үл ялиг биеэр том юм. Биеийн жин нь **3.2-9.4 кг** хүрнэ.

## Үржил 
Эмэгчин цагаан үнэг 53 хоног хээлээ тээж 5-8 гавар төрүүлнэ. Эцэг эх хоёул өсгөж тэжээдэг байна. Эмэгчин үнэг өсөж том болоод өөрийн бүлтэй болохоор үүрнээс явах ба эрэгчин нь үлддэг аж.
Түрүү жилийн зулзага нь сүүлд төрсөн нялх гавруудыг өсгөхөд туслан анд гарч, хоол тэжээл авчирна. Тэд газар доор салаалсан том үүр нүхтэй байна. Цагаан үнэгний гавар төрөх үедээ бор өнгөтэй байх ба аажмаар цагаан болдог.

## Идэш тэжээл 
Тэд олдож болох бүхий л махны төрлийн зүйлээр хооллоно. Эдгээр нь туйлын туулай, леминг, загас, шувуу, өндөг болон улай сэг гэх мэт. Үнэгний нэг гэр бүл хоногт хэдэн арван леминг иддэг байна. Мөн 4-5 сарын үед Цагаригт далайн хавын зулзага барьж иднэ. 

Тэд цагаан баавгайн идээд орхисон амьтны үлдэгдэл идэх нь цөөнгүй бөгөөд үнэрлэх чадвар сайтай тул 2.5 м гүн цасанд дарагдсан байсан ч олдог ажээ. Хоорондоо идэш тэжээлээ булаалдах, гэмтэж шархадсан нэгнээ барьж идэх тохиолдол бий.

## Дэд зүйлүүд 
Цагаан үнэгний 4 дэд зүйл бий.
* Берингийн цагаан үнэг, *Alopex lagopus beringensis*
* Исландын цагаан үнэг, *Alopex lagopus fuliginosus*
* Pribilof Islands Arctic Fox, *Alopex lagopus pribilofensis*
* Гренландын цагаан үнэг, *Alopex Lagopus foragorapusis*

Ангилал:Хөхтөн амьтан
Гантиг

thumb|Гантиг.
[thumb|[Таж Махал, дэлхийн хамгийн алдартай гантиг чулуун барилга.]]
**Гантиг** нь гол төлөв кальцит, доломит зэрэг карбонатын эрдсийн талстжисан метаморф чулуулаг юм. Гантигийг уран баримал, барилгын материалд ихэвчлэн хэрэглэдэг.

Манайд Цагаан чулуутын ордоос гадна ирээдүйтэй байж болох ногоон, ягаан, цагаан, саарал зэрэг өнгө бүрийн гантигны илэрц Дундговь, Говь-Алтай, Баянхонгор, Завхан, Дорнот, Булган, Хөвсгөл зэрэг аймагт бий.

## Гадны холбоос
Накамүра Рэйко

**Накамүра Рэйко** (, 1982 оны 5 сарын 17-нд төрсөн) нь араар даллах сэлэлтээр мэргэшсэн, Японы усанд сэлэгч юм. Эмэгтэйчүүдийн араар даллах 200 метрийн сэлэлтийн төрлөөр 2 олимп дараалан хүрэл медаль хүртсэн. Токиогийн Усанд Сэлэлтийн Төвд харьяалагддаг. 166 см өндөр, 55 кг жинтэй.

## Намтар 
Накамүра Канагава мужийн Ёкохама хотын Цүзүки дүүрэгт төржээ. Кацүта бага сургууль, Чигасаки дунд сургууль, Шоонан Технологийн Институтийн дэргэдэх ахлах сургууль, Японы Биеийн Тамирын Их Сургуулийг төгссөн.

2002 оноос хойш Японы их дээд сургуулиудын аварга шалгаруулах тэмцээний араар даллах 200 метрийн төрөлд түүхэнд анх удаа 4 дараалан түрүүлсэн тамирчин болжээ. Сургууль нь ч багийн дүнгээр 7 дараалан түрүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Ийнхүү 2002 оноос шигшээ багтаа багтах болсон байна.

Их сургуулийн 4-р ангид суралцаж байх үедээ Афины олимпод оролцож, гаршсан төрөлдөө хүрэл медаль хүртсэн бөгөөд сургууль төгссөн зунаа дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс ижил өнгөтэй медаль зүүв. Мөн 2007 оны ДАШТ-аас 2 хүрэл, 2008 оны Бээжингийн олимпоос хүрэл медаль зүүсэн байна. Накамүра араар даллах 200 метрийн төрөлд 5, 100 метрийн төрөлд 2 удаа улсынхаа аварга цолыг хүртээд байгаа. Мөн Афины олимпод 100 метрийн төрөлд 4, багийн 400 метрийн холимог буухиад 5, Бээжингийн олимпод 100 метрийн төрөлд 6, багийн 400 метрийн холимог буухиад 6-р байр тус тус эзэлсэн.

Тэрээр 2008 оны 10 сарын 6-нд зодог тайлж буйгаа зарласан бөгөөд одоо клубтаа дасгалжуулагчийн туслахаар ажиллаж байгаа.

Бээжингийн олимпоос хүрэл медаль хүртсэнээсээ яг 1 жилийн дараа буюу 2009 оны 8 сарын 16-нд өөрөөсөө 8 ах хүнтэй гэрлэжээ.

## Гадны холбоос 
* Накамүра Рэйкогийн албан ёсны блог - "Swimming Life" (Япон хэлээр)

## Эшлэл 
Ангилал:Японы усанд сэлэгч
Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан
Эдвард Кэлвин Кэндалл

**Эдвард Кэлвин Кэндалл** (, * 1886 оны 3 сарын 8; † 1972 оны 5 сарын 4) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын химич бөгөөд Миннесотагийн Их Сургууль, Маёо Клиникт хийсэн адренал кортексын гормоны биологийн нөлөөлөл болон бүтцийн тухай судалгаагаараа 1950 онд Филип Шовалтер Хэнк, Тадеус Райхштайн нарын хамтаар Физиологи ба Анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн эрдэмтэн юм. Тэрээр мөн гормоны кортизоныг нээсэн. Кэндалл Колумбийн Их Сургуульд суралцаж төгссөн бөгөөд 1908, 1909, 1910 онд бакалавр, магистр, докторын зэрэг хамгаалсан ажээ.

Төрсөн нутаг Норвалк дахь Кэндалл бага сургууль нь түүний нэрээр нэрлэгджээ.

## Цахим холбоос 
* Эдвард Кэлвин Кэндаллын намтар
* 1950 оны хөрөг
* 
* 

Ангилал:АНУ-ын биохимич
Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Ласкер~Дебэкейн клиник анагаахын судалгааны шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1886 онд төрсөн
Ангилал:1972 онд өнгөрсөн
Хурагч бор

**Хурагч бор** (***Paradoxornis heudei***) нь **Бахим хөх бухынхан** Timaliidae овгийн шувуу юм.
Энэхүү шувуу нь Хятад, Монгол, Орост тархан амьдардаг ба ховордож буй зүйл болно .

## Эшлэл 
* BirdLife International 2004. Paradoxornis heudei. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on 26 July 2007.
* **Robson**, C. (2007). Family Paradoxornithidae (Parrotbills) pp.&nbsp;292 - 321 in; del Hoyo, J., Elliott, A. & Christie, D.A. eds. *Handbook of the Birds of the World*, Vol. 12. Picathartes to Tits and Chickadees. Lynx Edicions, Barcelona.

Ангилал:Бахим хөхбухынхан
Ойн унтаахай

**Ойн унтаахай** (***Dryomys nitedula***) нь Унтаахайн Gliridae овгийн нэг зүйл мэрэгч амьтан бөгөөд Евразид тархан амьдардаг. Монгол улсад Булган голын бургасан шугуйд тохиолддог. Үүрээ бургасанд засах ба шөнийн гүйдэлтэй амьтан юм.

Ангилал:Унтаахай
Жанет Жепкосгей

**Жанет Жепкосгей** (, 1983 оны 12 сарын 13-нд төрсөн) нь Кенийн дундын зайн гүйгч, дэлхийн аварга цолтой тамирчин юм.

## Өсвөр үе 
"Эльдорет Экспресс" хэмээх хочтой Жанет Капсабет хотын ойролцоох Кабирирсанг тосгонд мэндэлжээ. Алдартай тамирчид болох Вилсон Кипкетер, Вилфред Бунгей нар мөн тус тосгоных юм. Тэрээр Капсумбейивогийн сургуульд байхдаа хөнгөн атлетикаар хичээллэж эхэлсэн байна. 1998 онд Итений ойролцоо байх, Кенийн хөнгөн атлетикч эмэгтэйчүүдийг бэлтгэн гаргадгаараа алдартай Сингоре Охидын Ахлах Сургуульд элсэн оржээ. Жанет дөнгөж 1-р ангидаа л ахлах сургуулиудын 8 төрөлтийн тэмцээнд улсын аварга болсон аж. Тэр үед Жанет 400 метрийн халхалттай гүйлтийн төрлөөр мэргэшсэн байв. Гэвч Польшийн Быдгошт болсон 1999 оны дэлхийн залуучуудын АШТ-д оролцох эрхийг дадсан 400 метрийн халхалттай гүйлтийн төрөлдөө авч чадалгүй, 800 метрийн төрлөөр оролцсон бөгөөд урьдчилсан шатнаас хасагдсан байна.

2000 онд тэр дунд сургуулиудын улсын АШТ-д 400 метрийн халхалттай, 800 метрийн гүйлтийн төрлөөр тэргүүлэв. Мөн онд болсон Зүүн Африкийн залуучуудын АШТ-д 400 метрийн халхалттай гүйлтэд алт, 800 метрт мөнгөн медаль зүүжээ. Мөн онд Африкийн өсвөрийн АШТ-ээс 800 метрт мөнгөн медаль, дараагийн жил нь Ямайкын Кингстонд болсон өсвөрийн ДАШТ-д түрүүлж алтан медаль хүртсэн.

2007 оны 8 сарын 28-нд Жепкосгей Японы Осака хотноо болсон ДАШТ-д 800 метрийн зайд түрүүлж, Кенийн дундын зайн гүйгч эмэгтэйчүүдээс анх удаа дэлхийн аварга болж түүхэнд бичигдлээ. Гарааны зурхайгаас эхлэн тэргүүлсэн тэрээр 1:56.04 амжилтаар улсынхаа дээд амжилтыг эвдэж, улирлын шилдэг амжилтыг үзүүлсэн. Энэ амжилтаараа тэр дахин улсынхаа оны шилдэг эмэгтэй тамирчин болов.

2008 оны 5 сарын 24-нд 19 настай залуу тамирчин Памела Желимо түүний тогтоосон улсын дээд амжилтыг ахиулж, 1:55.76-д хүргэжэ. Желимо улирлын турш Жепкосгейг давамгайлсан боловч Жепкосгей олимпоос мөнгөн медаль хүртэж чадсан байна.

2009 оны ДАШТ-ий урьдчилсан уралдаанд Жепкосгей Өмнөд Африкийн Кастер Семенятай мөргөлдөж, унаснаар хэсэгтээ сүүлийн байр эзэлсэн ч заргалдсанаар хагас шигшээ уралдаанд оролцох эрхтэй болов. Шигшээ уралдаанд мөнөөх Семенягийн дараа орж, мөнгөн медаль зүүжээ. 

Одоо тэр Клаудио Берарделлигийн удирдлаган дор дасгал сургуулилтаа хийдэг бөгөөд менежер нь Федерико Роса юм.

## Амжилт 
## Хувийн дээд амжилт 
*800 метр - 1:56.04 (2007)
*1000 метр - 2:37.98 (2002)
*1500 метр - 4:08.48  (2008)
*Нэг миль - 4:28.72 (2008)

## Эшлэл 
* 
*Rosa & Associati дахь профиль

Ангилал:800 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга
Ангилал:800 метрийн гүйлтийн африкийн аварга
Ангилал:Кенийн 800 метрийн гүйгч
Ангилал:Кенийн 1500 метрийн гүйгч
Ангилал:Кенийн 4х400 метрийн буухиа гүйгч
Ангилал:Кенийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Кенийн олимпын оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Кеничүүд
Ангилал:1983 онд төрсөн
Хотны бүгээхэй

**Хотны бүгээхэй** (*Athene noctua*) нь Европ, Ази , Африк тивийн хойд хэсгийн дулаан ба сэрүүн бүсэд амьдардаг шар шувуу юм. Энэ шувууг Их Британид анх 1842 онд аваачиж нутагшуулсан бөгөөд сайн зохицон суурьшжээ. Мөн 20-р зууны эхээр Шинэ Зеландын Өмнөдийн Аралд аваачиж нутагшуулах ажил амжилттай болсон.

Хотны бүгээхэй нь ихэх зүйлийн шар шувууд багтдаг томхон бүлэг болох  **Strigidae**-д хамрана.

Энэ шувуу нь **23-27.5 см** урт жижиг биетэй шар шувуу ба  чийгийн улаан зэрэг шавьж, хоёр нутагтан, мөн жижиг хөхтөн, шувуугаар хооллодог. Шар шувууны хувьд цөөн таарах өдрийн амьдралтай зүйл юм. 

Тэд задгай газар, цэцэрлэг, фирмийн ойролцоо амьдран, модны хонгил, эсвэл хаданд үүрлэн 3-5 өндөг гаргадаг. Эмэгчин нь 28-29 хоног даран дэгдээхэй болж 26 хоноод бие даадаг байна. Мөн байшин барилгад үүр засах нь элбэг.

## Цахим холбоос 
* Live Video of Little Owl Nest (May 2009)
* Little Owl videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

Ангилал:Уулийнхан
Ангилал:Евразийн шувууд
Сиад Барре

**Мохамед Сиад Барре** (, ) (b. 1919 оны 10 сарын 6 орчим – 1995 оны 1 сарын 2) нь Сомалийн гурав дахь ерөнхийлөгч бөгөөд цэргийн дарангуйлагч юм. Төрийн эрх барьж байх жилүүддээ тэр өөрийгөө *Jaalle Siyaad* буюу "Нөхөр Сиад" гэж дуудуулдаг байжээ.

1960 онд Сомали улс тусгаар тогтнолоо олмогц барууны улсуудын тусламжаар хөгжихийг зорьж байсан боловч нутгийн овог аймгийн эрх мэдэлтнүүд болон язгууртнуудын зөрчил нь иргэний засаг захиргаанд төвөг учруулж, эрх мэдлээ алдахад хүргэжээ.

Ийм нөхцөлд Баррегийн удирдсан цэргийн хунт Сомалид шинжлэх ухаанч социализм байгуулах хэрэгцээ шаардлагын улмаас гэсэн шалтгаанаар төрийн эргэлт зохион байгуулж, засгийн эрхийг авчээ. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын жишгээр бүх нийтийн субботникаар ургац хурааж, зам засч, эмнэлэг барьж эхлэв. Бараг бүх бизнесийн байгууллагуудыг нийгэмчилж, хөдөө аж ахуйн хоршооллууд байгуулагдав. Засаг захиргаа овог аймгууд, язгууртнуудын нөлөөг цэргийн хүчээр багасгаж, төвлөрсөн удирдлага дор тогтоон барьж байлаа. Түүнчлэн сомали хэлний цагаан толгойг зохиож хэрэглэх болсон аж. Уг "соёлын хувьсгал"-ын үеэр 1974 онд дунд сургуулиудыг хааж, 25,000 сурагчийг хөдөө нутаг уруу нь илгээж, хувьсгалт сурталчилгаа хийх, шинэ үсэг сургах ажилд дайчилсан гэдэг.
д хаа сайгүй байв.]]

## Эшлэл 
*.

Ангилал:Сомалийн улс төрч
Ангилал:Сомалийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Сомаличууд
Ангилал:1919 онд төрсөн
Ангилал:1995 онд өнгөрсөн
Савагт ариан

**Савагт ариан**, *Aegolius funereus*, нь ихэнх зүйлийн шар шувууд багтах **Strigidae** бүлэгт хамрах жижиг шувуу болно.  

Энэхүү шар шувуу нь Еврази болон Хойд Америкийн шилмүүст ой хөвч, Альпийн нуруу, Хадат ууланд тархан нутагладаг. Модны хонгил нүхэнд үүрлэн 3-6 өндөг гаргана.

Савагт ариан нүүдлийн шувуу биш ч, зарим хэсэг нь намар болоход өмнө зүгт нүүдэллэдэг аж. 

## Идэш тэжээл 
Тэд голдуу оготно зэрэг мэрэгч, хөхтөн, шувуу зэргээр хооллох ба зарим шавьж иднэ. Шөнийн амьдралтай ч, хойд зүгт нутаглах зарим нь зуны богино шөнөөс шалтгаалан өдөр ангуучлахад хүрдэг байна.

## Гадаад төрх 
Савагт ариан **22-27 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **50-62 см**, ар нуруун хэсэг нь бор, дал мөр хэсэгт цагаан цоохор өдтэй. Том толгой, шар нүдтэй ба хүчирхэг шулуун нисэлттэй юм. Залуу шар шувууд нь шоколадан бор өнгөтэй байдаг.

## Цахим холбоос 
* Tengmalm's Owl videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* 
* Images at www.naturlichter.com
* 

Ангилал:Уулийнхан
Улаан зана

**Улаан зана**, мөн **Алтан цэгцүүхэй** гэгдэх *Carduelis cannabina*, нь  **Бужиргынхан** овгийн жижиг шувуу юм.

Энэхүү шувуу Европ, баруун Ази , Африкийн хойд хэсгээр нутаглана. Тал хэсэг нь суурин ба зүүн болон умардын шувууд нь өмнө зүгт нүүдэллэдэг. Мод бутны мөчит дээр үүрэглэн сууна.

Улаан зана задгай газар бутлаг мод ихтэй газар үүрлэн 4-7 өндөг гаргана.

Үржлийн үеэс гадна  олноороо сүрэглэн цуглах ба заримдаа уулын улаан залаат зэрэгтэй холилдсон байдаг. 

## Гадаад төрх 
Энэ шувуу нь нарийн бие, урт сүүлтэй, нуруун хэсэг нь бор, хоолой хэсэг нь цайвар, хошуу нь саарал өнгөтэй. Зуны улиралд эрэгчин улаан зана саарал шилэн хүзүү, толгой болон цээж нь улаан болдог.
Эмэгчин, залуу шувууд нь улаан өнгөгүй байна.

## Идэш тэжээл 
Газар, намхан бутны ёроолоор хоол тэжээл хайн иддэг. Сагаг, гич, балжингарам, зараа уул, шаралзгана, хус зэргийн жижиг үр тариагаар голдуу хооллох ба бага хэмжээний шавьж иднэ.

## Зургийн цомог 
 
Carduelis_cannabina.jpg|*Carduelis cannabina* 
Linnet-Mindaugas_Urbonas-2.jpg
Linnet-Mindaugas_Urbonas-3.jpg
Carduelis cannabina-young in nest.jpg|Үүрэндээ буй залуу
Konopleanka 2009 moldavia.jpg
Carduelis cannabina cannabina MHNT 223 St Moré.jpg|

## Эшлэл 
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* RSPB A management guide to birds of lowland farmland

## Цахим холбоос 
* Avibase
* ARChive Videos, stills

Ангилал:Бужиргынхан
Тazo

**Tazo** нь 1999 оноос Dragon Ash хамтлагаас уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн бөгөөд 2005 оноос бие даан бүтээлээ туурвиж эхэлсэн, Монголын дуучин юм. Түүний анхны цомог нь *Cонор* дуу бичлэгийн студид 2007 онд бичигдэж дууссан. 2008 онд тэрээр "*I Love Hip Hop*" анхны цомгоо худалдаанд гаргасан юм. Үндсэн чиглэл нь: Хип хоп мэйнстрим, синтетик, органик. 

## Цомгууд
### I Love Hip Hop
#Intro
#Hip Hop Dream
#My Song
#Skit
#Ragga Hop feat. Bongo
#All day All night feat. Egshiglen
#Skit
#Fight for your Right
#Connection feat. Woofdogg, Ka, Ratabuzz, Habo
#Nightmare
#Two MC's One Mic feat. Shogun
#2 Nite
#Skit
#OPOH 3AI feat. Ka ( Album Version)
#My Honey feat. Enkhjin
#Hot Spell feat. Odko, D-Lob, Shogun
#Outro (To Da Mix EVO)

## Клипүүд
#My Honey (2006)
#Hip Hop Dream (2008)

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Рэп дуучин
Хув ууль

**Хув ууль** (***Strix uralensis*** ) нь дундаж хэмжээний шар шувуу бөгөөд  ***Strix*** төрлийнх юм. Нийт 15 дэд зүйл байх ба  Европ ,  Азийн хойд хэсгээр нутаглана.

Хув ууль нь Угалзан уульнаас биеэр бага, Бор уульнаас арай том юм. Эдгээр ууль хоорондоо гадаад төрхөөр их төстэй болно.
Энэ зүйл том бөөрөнхий толгой, улбар шаргал хошуу, жижиг хар нүдтэй. Сүүл нь урт, уг хэсгээр бараан өнгөтэй, далавч нь дугуй хэлбэртэй байдаг. Эр, эм нь гадаад үзэмжээр хоорондоо төстэй байна. Эрэгчин хув ууль 50-59 см, далавчаа дэлгэхэд 115 см , 540-730 гр жинтэй. Эмэгчин нь далавчаа дэлгэхэд 125 см, 720-1200 гр жинтэй. 

Тэд Европ, Азид, Сахалинаас Япон, Солонгос хүртэл, баруун зүгт Скандинав хүртэл тархсан. 

Хойд зүгт амьдрах хэсэг нь угалзан уультай адил нам дор газрын ой модонд үүрлэн, хүн хөдөлгөөн ихтэй газраас зайдуу амьдрах ба шилмүүст ойд голдуу суурьшдаг. Төв Европт байх хэсэг нь навчит ба шилмүүст холимог ой модонд дурлах ба чийглэг задгай газар таарна. 
Хув ууль модны хонгил нүх, махчин шувуудын орхисон нүхэнд үүрлэж 2-4 өндөг гаргадаг. 27-34 хоног дараад ангаахай болж, 1 сар орчмын дараа бие даан амьдардаг аж. 

Энэхүү ууль нь өөрийн эзэмшил нутагтаа орж ирсэн бусад махчин шувуудыг хөөн гаргах, ялангуяа үүрэнд нь дэгдээхэй байгаа үед хүнрүү ч дайрж довтолдог аж.

## Идэш тэжээл 
Голдуу дунд хэмжээний мэрэгч, ятга шаазгай, хүүрэлзгэнэ зэрэг томхон шувууд  ангуучлан иддэг. 

## Цахим холбоос 
* Austrian Ural owl Competence Centre 
* Images at www.naturlichter.com

Ангилал:Ууль
Ангилал:Евразийн шувууд
Угалзан ууль

**Угалзан ууль**  (*Strix nebulosa*) нь Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст тархан амьдрах маш том шар шувуу юм.

## Гадаад төрх
Нас бие гүйцсэн угалзан ууль том, бөөрөнхий толгой, саарал нүүр, шар нүдтэй. Тэд чихний сэвлэггүй байх ба махчин шувуудын дотор хамгийн том нүүрний тойрогтой юм.

Биеийн уртаар Эгэл шар шувуутай өрсөлдөхүйц бөгөөд дэлхийн хамгийн том шар шувууд болно.Угалзан ууль **61-84 см** урт, эмэгчин нь дундажаар **72 см**, эрэгчин нь арай бага **67 см** байдаг. Далавчаа дэлгэхэд **152 см** хүрэх ба биеийн жин нь **700-1800 гр** юм. Ихэнх шар шувууны зүйлд эмэгчин нь биеэр том байх аж.

## Үржил
Тэд Хойд Америк, Аляска, Финландаас Эстони, Азийн хойд хэсгээр нутаглана.

Угалзан ууль нуга, намаг балчигийн дэргэдэх шилмүүст ой тайгад амьдрах ба өөрсдөө үүр засалгүй, өөр томхон шувуудын орхисон үүрэнд үүрлэнэ. Мөн хагарч цуурсан модны хонгил нүхэнд үүрлэж 4 өндөг гаргадаг. Өндөг 42.7 мм өргөн, 53.5 м урт байна. 28-36 хоног даран ангаахай гарж, 3-4 долоо хоноод үүрнээсээ унах, эсвэл үсэрж , 1-2 сарын дараа нисэж сурдаг. Умардын шар шувуудын зүйлд түгээмэл ажиглагдах гарах өндөгний тоо нь хоол тэжээлийн олдоцоос шалтгаална.
Тэд нүүдлийн бус ч, идэш тэжээл хомс үед хол зайд нүүн шилждэг байна.

## Идэш тэжээл
Ан хийхдээ чимээ чагнан хүлээж, олзоо хармагц доош харван шунгаж шүүрдэг. Голдуу үдшийн бүрий, үүрээр ан хийх тул том нүүрний тойрог нь мэрэгч амьтдын гаргасан чимээг цуглуулан сонсож байршлыг нь тогтооход зохицжээ. Тэд маш сайн сонсглтой ба 60 см цасны доор буй оготно зэрэг жижиг мэрэгчийн хөдлөх чимээг олж сонсоод цасанд шунган орж барьдаг аж. Мөн угалзан ууль нь туулай, сохор номин, хөөндэй, үен, ятуу, нугас зэргээр хооллоно. Харин эсрэгээр бага залуу  угалзан ууль нь баавгай, том харцага, ялангуяа Үлэг харцага болон шилүүс зэрэг амьтдын идэш болдог.

## Эшлэл 
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
* https://web.archive.org/web/20090501010655/https://r1.dfg.ca.gov/Portal/Wildlife/WildlifeSpecies/GreatGrayOwl/tabid/616/Default.aspx The Great gray owl (GGO) was placed on the California state endangered species list in June 1980.
* A Great Gray Owl character named Twilight is featured in the children's fantasy book series "Guardians of Ga'Hoole."

## Цахим холбоос 
* Great Grey Owl - Cornell Lab of Ornithology
* Great Grey Owl Information - USGS Patuxent
* The Nature Conservancy's Birds of Prey: Great Grey Owl
* Great Grey Owl - eNature.com
* Great Grey Owl Information and Photos - South Dakota Birds
* Stamps (for Belarus, Finland, Georgia, Ukraine, United States) with world RangeMap
* Great Grey Owl videos on the Internet Bird Collection
* Great Gray Owl photo gallery VIREO

Ангилал:Уулийнхан
Нэйсбигийн тулалдаан

**Нэйсбигийн тулалдаан** () нь Английн анхдугаар иргэний дайны гол тулалдаан бөгөөд 1645 оны 6 сарын 14-нд болсон тус тулалдаанд Сэр Томас Фэйрфакс, Оливер Кромвелл нарын удирдсан парламентийн шинэ загварын арми I Чарльз хааны гол армийг бут цохижээ. 

## Тайлбар 
## Эшлэл 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:Английн иргэний дайн
Соотон гуйванга

**Соотон гуйванга** - *Asio otus* (урьд: *Stix otus*) нь  Европ, Ази,  Хойд Америкт амьдрах Уулийнхан овгийн нэг зүйл шувуу юм. 

## Гадаад төрх 
Энэхүү гуйванга нь дундаж хэмжээний, **31-37 см**, далавчаа дэлгэсэн урт **86-98 см** байна. Толгойн орой төв хэсэгт хардуу босоо чихний туг өдтэй ба бусад шар шувуунаас том харагдуулах аж. Эмэгчин нь илүү биеэр том ба арай бараан зүстэй.
Соотон гуйвангын бордуу өд сөд нь хөндлөн судалтай, мөн хөлийн хуруу нь өд сөдөөр бүрхэгдсэн байдаг. 

## Зан авир, үржил 
Тэд задгай талбайн дэргэдэх ой модонд амьдрах ба сэрүүн бүсийн зарим нь өвлийн улиралд өмнө зүгт нүүн шилждэг. 

2-7 сар үржлийн үе бөгөөд голдуу  шилмүүст модонд бусад шувуудын хуучин үүрэнд үүрлэнэ. Дундажаар 4-6 өндөг гаргаж 25-30 хоног дарна.  
Соотон гуйванга шөнийн цагт анд гарах ба ойр төстэй шар шувуу болох Хулгар гуйвангатай адил урт далавчтай юм. Тэдний гол идэш тэжээл нь мэрэгч, жижиг хөхтөн болон шувууд болно.

## Цахим холбоос 
* Long-eared Owl wildlife photos The best from www.wild-serbia.com.
* John James Audubon's image with close-up from Birds of America.
* Long-eared Owl Species Account - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Long-eared Owl - *Asio otus* - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Long-eared Owl Information and Photos - South Dakota Birds and Birding
* Information Link with Pictures
* Pictures and Listen to Audio
* Close up Picture of Long-eared Owl face
* *Asio otus* videos on the Internet Bird Collection
* "Northern Long-eared Owl" Stamps - (16 issues) with Circum-Polar Map
* Long-eared Owl photo gallery - VIREO
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* Long-eared Owl photos Long-eared Owl wildlife photography and voice

Ангилал:Уулийнхан
Хулгар гуйванга

**Хулгар гуйванга** (*Asio flammeus*) нь  **Strigidae** овгийн нэг зүйл шар шувуу юм. Тэд  *Asio* төрөл бөгөөд хөхтөн амьтдын чихтэй төстэй туг өдтэй байдаг. Энэхүү туг өд нь ил харагдах зүйл байхад далд зүйл бас бий. Хулгар гуйвангын чихний туг өд нь маш богино тул бараг харагддаггүй. 

## Гадаад төрх 
Энэхүү шар шувуу нь дундаж хэмжээний, **34-43 см**, **206-475 гр** жинтэй, том нүд, толгой, богино хүзүү, өргөн далавчтай. Хошуу нь богино, махир, бахим бөгөөд хар өнгөтэй юм. Далавчаа дэлгэхэд 85-103 см урт байна. Эмэгчин нь биеэр арай том байдаг.

## Амьдрах бүс 
Хулгар гуйванга нь Антарктид болон Австралиас бусад бүх тивд хамгийн өргөн тархан амьдардаг шувуу юм. Хойд зүгт амьдрах хэсэг нь өвлийн улиралд өмнө зүгт нүүдэллэдэг.  

## Дэд зүйлүүд 
Одоогоор мэдэгдээд буй 10 дэд зүйл бий. Эдгээр нь:

* *Asio flammeus bogotensis* (Chapman, 1915) 	 
* *Asio flammeus domingensis* (Statius Müller, 1776)
* *Asio flammeus flammeus* (Pontoppidan, 1763)
* *Asio flammeus galapagoensis* (Gould, 1837) - 
* *Asio flammeus pallidicaudus* (Friedmann, 1949)
* *Asio flammeus ponapensis* (Mayr, 1933)
* *Asio flammeus portoricensis*  (Ridgway, 1882)
* *Asio flammeus sandwichensis*  (A. Bloxam, 1827): Pueo or Hawaiian Short-eared Owl - Hawaii
* *Asio flammeus sanfordi*  (Bangs, 1919)	 
* *Asio flammeus suinda* (Vieillot, 1817)

## Үржил 
Тэд тундр, саванна, тал, нуга хөндийд газар үүрлэдэг байна. Өвс, ургамал, өд зэргээр халхлан далдалсан байх аж. Голдуу 4-7 өндөг гаргах ба хэрэв оготно зэрэг идэш тэжээл элбэг үед арав гаруй өндөг гаргадаг байна. Эмэгчин нь 21-37 хоног өндгөө даран ангаахай гарж, 28 хоноод бие даан амьдарна.
Нэг нас хүрээд үржлийн нас бие гүйцдэг ажээ. Хойд зүгт 3-6 сарын хооронд нийлэх ба нэг хостойгоо амьдардаг байна.

## Идэш тэжээл 
Хулгар гуйванга голдуу шөнөөр ан хийх ч, өдрийн цагт ч идэвхтэй байна. 
Гол идэш тэжээл нь оготно зэрэг мэрэгч бөгөөд мөн бусад жижиг хөхтөн, шувуу, томхон шавьжаар хооллоно.  

## Цахим холбоос 
* Pictures, Calls and Information
* Pictures and Information
* New York State Department of Environmental Conservation
* Short-eared Owl Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Short-eared Owl Information and Photos - South Dakota Birds and Birding
* Short-eared Owl *Asio flammeus* - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Short-eared Owl videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Riverhead, NY *News Review* article about the appearance of short-eared owls at EPCAL
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* Images A. flammeus flammeus and A. flammeus sanfordi at www.naturlichter.com

Ангилал:Уулийнхан
Ногтруу

**Ногтруу** (*Syrrhaptes paradoxus*) нь дундаж хэмжээний шувуу бөгөөд Ази тивийн хуурай тал хээр нутгаар амьдарна. Казахстан болон Монголд амьдрах хэсэг нь цасны оролтоос шалтгаалан өвлийн улиралд өмнө зүг нүүдэллэдэг. 

## Гадаад төрх 
Ногтруу нь шаравтар эрээн өнгөтэй, элэгний тус хар толботой, **30-41 см** урт байна. Эрэгчин нь саарал толгой, цээж, улбар шар нүүртэй.
Сүүл нь урт, үзүүр хэсэгрүү нарийссан байх ба нисэхдээ их дуу чимээтэй. Хөл, хуруу нь өд ноолуураар бүрхэгдсэн байдаг.

## Эшлэл
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
* *Pheasants, Partridges and Grouse* by Madge and McGowan, ISBN 0-7136-3966-0
* https://web.archive.org/web/20081007161454/http://explorion.net/m.polo-rustichello-travels-marco-polo-1/page-4.html

## Цахим холбоос 
*
*OBC Nine photographs (see pulldown menu at page bottom).
Шууман шонхор

**Шууман шонхор** (*Falco subbuteo*), нь нэг зүйл жижиг шонхор юм. Тэд Европ, Азид тархан амьдрах ба өвлийн улиралд хол зам туулан нүүдэллэж Африкт өвөлждөг.

## Гадаад төрх 
Биеийн урт 31-35 см, эгэл шонхороос арай жижиг юм.
Эр эм гадаад төрхөөр төстэй, залуу шонхор нь арай бордуу өнгөтэй байна. Шууман шонхор задгай газар, саванна болон ой тайгад нутагладаг.

## Идэш тэжээл 
Томхон шавьж, сарьсан багваахай зэргээр хооллодог.

## Үржил 
Шууман шонхор хэрээ зэрэг шувуудын хуучин үүрэнд үүрлэж 2-4 өндөг гаргана. Эмэгчин нь өндгөө даран, эрэгчин нь анд гарч идэш тэжээл зөөнө. 28 хоноод өндөг хагаран ангаахай гарах ба 1 сар орчмын дараа бие даан амьдардаг.

## Цахим холбоос 
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
*  (1994): Phylogenetic relationships among falcon species (genus Falco) according to DNA sequence variation of the cytochrome b gene. *In:* : *Raptor conservation today*: 593-599. PDF fulltext
*  (2005): Out of Africa? Phylogenetic relationships between *Falco biarmicus* and other hierofalcons (Aves Falconidae). *Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research* **43**(4): 321-331.  PDF fulltext
*  (1998): Molecular systematics of holarctic raptors (Order Falconiformes). *In:* : *Holarctic Birds of Prey*: 29-48. Adenex & WWGBP. PDF fulltext

Ангилал:Шонхорынхон
Буслаг сүлиг

**Буслаг сүлиг**, *Glaucidium passerinum,* нь Европд хамгийн жижиг шар шувуунд тооцогдоно. Тэд төв ба хойд Европ, Азийн хойд хэсэг, Сибирь хүртэлх ой тайгад амьдардаг. 

## Гадаад төрх 
Энэхүү шар шувуу нь бараан улаан хүрэндүү өнгөтэй, нуруу, хүзүүн хэсэгт цагаан цоохор байна. Томхон идэш агнахад зохицсон харьцангуй том савартай. Жижиг намхан толгой, цагаан саарал хөмсөг, шар нүдтэй ба чихний туг өдгүй юм. Буслаг сүлиг бусад шар шувууны адил эмэгчин нь биеэр том, **17.5-19 см**, **67-77 гр** жинтэй ба эрэгчин нь **15.2-17 см**, **50-65 гр** жинтэй.

## Үржил
Тэд өндөр уулын шилмүүст ой мод, хөвч тайгад нутаглах бөгөөд чийглэг, устай газрын ойролцоо залуу гацуур мод их ургасан орчинд үүрлэнэ. Голдуу тоншуул зэргийн хуучин үүр, эсвэл модны хонгил нүхэнд үүрлэх аж. 

Намраас өвөл орой үржлийн үе эхэлнэ. Буслаг сүлиг нэг хосоо олсон бол дараа жил нь дахин ижил хостойгоо нийлдэг байна. Эрэгчин буслаг сүлиг эзэмшил газартай байх ба 7 жил нэг газраа үүрлэж байжээ. Эмэгчин нь 4-7 өндөг гарган 28 хоног дарж нэг зэрэг хагаран ангаахай гарна. Эмэгчин нь үүрэндээ байж эрэгчин нь хоол тэжээл зөөдөг. 30-34 хоноод бие даан амьдардаг байна.

## Идэш тэжээл
Буслаг сүлиг голдуу оготно, хулгана, леминг зэргээр хоолллоно. Мөн хөөндэй зэрэг жижиг шувууд, гүрвэл, сарьсан багваахай, загас, шавьж иддэг. Өвлийн улиралд модны ангал хөндийд хоол тэжээл нөөцлөх нь бий. Тэд бусад ихэнх шар шувуудтай адилгүй өдрийн амьдралтай ба өдрийн цагт ан хийн идэвхтэй байдаг юм.

## Эшлэл
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
*Lewis, Deane. "Eurasian Pygmy Owl-Glaucidium Passerinum." The Owl Pages. 04 Apr 2005. 30 Oct 2007 http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Glaucidium&species=passerinum.
*Sparks, John, and Tony Soper. Owls. New York: Facts On File, 1989.
*Wardhaugh, A. A.. Owls of Britain and Europe. Dorset: Blandford Press, 1983.

## Цахим холбоос 
* Eurasian Pygmy Owl videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Images at www.naturlichter.com

Ангилал:Сүлиг
Ангилал:Евразийн шувууд
Жюст Фонтэйн

**Жюст "Жюсто" Фонтэйн** , 1933 оны 8 сарын 18-нд Францын Мароккогийн Марракешт төрсөн) нь Испани гаралтай, Францын хөлбөмбөгчин юм. Тэрээр 1958 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 13 гоол оруулж, нэг ДАШТ-д оруулсан гоолын дээд амжилтыг тогтоосон нь одоо болтол эвдэгдээгүй байна. Мөн ДАШТ-ий бүх цаг үеийн мэргэн буучдын жагсаалтад 15 гоол оруулсан Рональдо, 14 гоол оруулсан Герд Мюллерын дараа 3-т бичигддэг. Франц улс 1958 оны ДАШТ-д түрүүлж чадаагүй хэдий ч оролцсон бүх тоглолтдоо гоол оруулсан 2 дахь тамирчин (Альсидес Гижжиагийн дараа) болжээ.

## Цахим холбоос 
* UEFA.com - France's Golden Player
* Францын Хөлбөмбөгийн Холбооны сайт дахь профиль
* lequipe.fr дахь статистик

Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Мароккогийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Ницца багийн тоглогч
Ангилал:Реймс багийн тоглогч
Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн дасгалжуулагч
Ангилал:Мароккогийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн дасгалжуулагч
Ангилал:Тулуз ХК-ийн дасгалжуулагч
Ангилал:Пари Сен-Жермен ХК-ийн дасгалжуулагч
Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн тэргүүн
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)
Ангилал:Марракешийн хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1933 онд төрсөн
Роберт Мертон

**Роберт Кархарт Мертон** (Англиар *Robert Carhart Merton*, 1944 оны 7 сарын 31-нд төрсөн) нь Америкийн эдийн засагч, их сургуулийн багш бөгөөд эдийн засгийн салбар дахь Нобелийн шагналтан юм.

### Намтар 
Мертон Нью-Йорк хотод социологич Роберт К.Мертон болон Сюзанн Кархарт нарын гэр бүлд төржээ. Хадсон дахь Хастингст өссөн тэрээр Колумбийн Их Сургуулийн Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Сургуулийг Инженер-математикийн шинжлэх ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгсч, Калифорнийн Технологийн Институтад магистрын зэрэг хамгаалж, Пол Энтони Самуэльсоны удирдлаган дор Массачусеттсын Технологийн Институт (MIT)-д 1970 онд эдийн засгийн ухааны докторын зэрэг хүртсэн байна. Түүний дараа MIT-гийн Менежментийн сургуульд 1988 он хүртэл багшилжээ. Хожим Харвардын Их Сургуульд очиж, 1998 оноос Бизнес Скүлд багшилж байна.

## Эшлэл 
## Бүтээл 
* Merton: Theory of rational option pricing (1971), http://www.archive.org/details/theoryofrational00mert

## Цахим холбоос 
* 
* Харвард Бизнес Скүл дэх хуудас
* PBS, *Nova* - Trillion Dollar Bet (2000)
* The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1997
* Press Release: The Sveriges Riksbank (Bank of Sweden) Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel for 1997
* Докторын ажил
* Trinsum Group profile
* IDEAS/RePEc

Ангилал:Эдийн засгийн шинжлэх ухаан дахь Альфред Нобелийн дурсгалын шагналтан
Ангилал:20-р зууны эдийн засагч
Ангилал:21-р зууны эдийн засагч
Ангилал:АНУ-ын эдийн засагч
Ангилал:Харвардын их сургуулийн багш
Ангилал:Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэнгийн багш
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Хонь (одны орд)

**Хонь** () нь өрнийн зурхайгаар нарны зам дахь одны ордуудын нэг бөгөөд баруун талд нь загас, зүүн талд нь үхрийн орд оршино. Тэмдэглэгээ нь  () бөгөөд хонины эврийг илэрхийлнэ. Хонины орд нь 2-р зуунд астрономич Птолмейн тодорхойлсон оддын 48 ордны нэг бөгөөд орчин үед ашиглагддаг 88 ордны нэг болж үлджээ.

## Одод 
Хонины ордны одод харьцангуй бүдэг бөгөөд хамгийн гэрэлтэй од болох Альфа Ариетис нь дөнгөж 2.01-ийн магнитудтай.

## Дүрслэл 
Эртний Грекийн астрономичид хонины ордыг толгойгоо баруун тийш эргүүлэн хараад хэвтэж буй хониор дүрсэлдэг байв. Птолемейн Алмагестэд дурьдсан ёсоор α, β, γ Ариетис одод нь хонины толгой, эврийг тус тус үүсгэнэ.

## Домог зүй 
Эртний Грекийн домог ёсоор Хонины орд нь Фриксосыг аварч, Колчист хүргэсэн алтан хонийг төлөөлдөг. Фриксос хонийг бурханд өргөж, арьсыг нь Алтан ноос хэмээх сүмд өлгөсөн гэдэг домогтой.

### Зурхай 
2009 оны байдлаар Нар нь 4 сарын 19-нөөс 5 сарын 13-ныг хүртэл Хонины ордонд байрлана. Одон зурхайд үздэгээр Нар хонины ордонд 3 сарын 21-нээс 4 сарын 20 хүртэл байрладаг.

## Эшлэл 
*H. A. Rey, *The Stars—A New Way To See Them*.  Enlarged World-Wide Edition.  Houghton Mifflin, Boston, 1997.  ISBN 0-395-24830-2.
*Ian Ridpath and Wil Tirion (2007). *Stars and Planets Guide*, Collins, London. ISBN 978-0007251209. Princeton University Press, Princeton. ISBN 978-0691135564.

## Гадны холбоосууд 
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Aries
* NightSkyInfo.com: Constellation Aries
* Star Tales – Aries


Ангилал:Шумерийн домог
Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Вали Ионеску

**Вали Ионеску-Константин** (, 1960 оны 8 сарын 31-нд төрсөн) нь Румыны уртын харайлтын тамирчин юм. Тэрээр Турну Магуреле хотод төржээ. 1982 онд Европын аварга болж, мөн онд 7.20 метр харайж, дэлхийн дээд амжилт тогтоосон байна. Гэсэн ч 1983 онд нутаг нэгт Анишоара Кушмир уг амжилтыг ахиулсан. Улмаар 1984 оны Лос-Анжелесын олимпод мөнөөх Анишиоара Кушмирыг гүйцэлгүй, хоёрдугаар байр эзэлж мөнгөн медаль хүртжээ.

## Амжилт
## Цахим холбоос 
*

Ангилал:Румыны уртын харайгч‎
Ангилал:Румыны олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Уртын харайлтын европын аварга
Ангилал:Румыны олимпын оролцогч
Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Румынчууд
Ангилал:1960 онд төрсөн