open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SUNY Политехник Институт

## SUNY Политехник Институт
Нью-Йоркийн Мужийн Их Сургууль Политехник Институт (State University of New York Polytechnic Institute) нь Нью-Йорк мужийн Марси хотод байрладаг улсын (олон нийтийн) их сургууль юм. Энэ нь Нью-Йоркийн Мужийн Их Сургуулийн (SUNY)  бүрэлдэхүүнд багтдаг бөгөөд техникийн чиглэлээр мэргэшсэн институтын үүргийг гүйцэтгэдэг.

Энэ их сургууль нь анх SUNY Технологийн Институт нэртэй байсан бөгөөд Нью-Йорк мужийн Утика хотын шуудангийн хаягтай. 1987 онд байгуулагдсан. SUNY Poly нь Дээд Боловсролын Дунд Атлантын Комиссоос (Middle States Commission on Higher Education) албан ёсоор магадлан итгэмжлэгдсэн сургууль юм.

Их сургууль нь инженерчлэл, инженерийн технологи зэрэг чиглэлүүд болон бизнесийн удирдлага, технологи, сувилахуй, дизайн, мэргэжлийн судлал, урлаг ба шинжлэх ухааны зэрэг төрөл бүрийн хөтөлбөр, бакалавр ба магистрын зэрэг олгох сургалттай. Мөн таван төрлийн докторын зэрэг хамгаалуулах боломжтой.

Энэ сургууль 2014 онд SUNY Технологийн Институт (Утика дахь) болон Albany хот дахь Нью-Йоркийн Их Сургуулийн бүрэлдэхүүн хэсэг байсан Наношинжлэх ухаан ба Инженерчлэлийн Коллежийг нэгтгэснээр одоогийн нэр болох Нью-Йоркийн Мужийн Их Сургууль Политехникийн Институт нэртэй болсон. Уг нэгтгэлээр Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Коллеж, Инженерийн Коллеж, Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Коллеж, Бизнесийн Удирдлагын Коллеж, Наношинжлэх Ухаан ба Инженерийн Коллежүүд үүссэн байдаг
Альфред Мужийн Коллеж

## Альфред Мужийн Коллеж
Альфред Мужийн Коллеж (ASC, SUNY Alfred, SUNY Alfred State) нь АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Альфред хотод байрладаг коллеж юм. Энэ нь Нью-Йоркийн Мужийн Их Сургуулийн (SUNY) бүрэлдэхүүнд багтдаг.

Коллеж нь бакалавр болон дунд боловсролын зэрэг (associate degree) олгох хөтөлбөрүүдтэй. Энэ коллеж нь Дээд Боловсролын Дунд Атлантын Комиссоос (Middle States Commission on Higher Education) магадлан итгэмжлэгдсэн бөгөөд Rochester-ийн бүс нутгийн коллежуудын консорциумын гишүүн юм.

Альфред Их Сургууль ба Альфред Мужийн Коллеж хоёрын үүсэл нь “Alfred Select School” хэмээх анхан шатны багш нарын сургуультай холбоотой. Уг сургууль нь тэгш боломжийг дэмжсэн бодлогоороо нэртэй байв.

1908 онд Альфред Их Сургуулийн Ерөнхийлөгч Бүүт С. Дэвис Нью-Йорк мужийн хууль тогтоогчдод хандаж, Хөдөө аж ахуйн сургуулийг Альфредын их сургуулийн хотхонд байршуулах санал гаргажээ. Үүний үр дүнд 75,000 долларын санхүүжилт хуваарилагдаж, гурван барилга, ферм, мал амьтан, хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмжийн төлөвлөлт хийгдсэн бөгөөд сургууль ийнхүү албан ёсоор эхэлсэн юм.

Альфред Мужийн Коллеж нь урлаг, хэрэглээний технологи, архитектур ба удирдлага, инженерийн технологийн чиглэлээр нийт 80 гаруй мэргэжлийн хөтөлбөр санал болгодог.

Багш нарын харьцаа: оюутан 17:1 бөгөөд багш нар нь тухайн салбартаа сайн боловсролтой, мэргэжлийн холбоо сүлбээгээ хадгалдаг.
Албадлага

**Албадлага** гэдэг нь хэн нэгэн хүний эсрэг хүч хэрэглэхээр заналхийлэх зэрэг заналхийллийг ашиглах замаар аль нэг талыг албадан үйлдэл хийхийг шаарддаг. Энэ нь хүссэн хариу үйлдэл үзүүлэхийн тулд хувь хүний чөлөөт хүсэл зоригийг зөрчиж буй хүчтэй үйлдлүүдийг агуулдаг. Эдгээр үйлдэл нь дээрэмдэх, шантаажлах, тэр ч байтугай эрүүдэн шүүх, бэлгийн хүчирхийлэл байж болно.

Нийтлэг хуулийн системд албадлагад өртөж байхдаа хууль зөрчсөн үйлдлийг албадлагын гэмт хэрэг гэж ангилдаг.

Хөшүүрэг болгон ашигласан албадлага нь хохирогчдыг өөрсдийн ашиг сонирхолд харш үйлдэл хийхэд хүргэж болзошгүй. Албадлага нь зөвхөн бие махбодид гэмтэл учруулахаас гадна сэтгэл зүйн хүчирхийллийг агуулж болно (сүүлийнх нь заналхийллийн найдвартай байдлыг нэмэгдүүлэх зорилготой). Цаашид хохирол учруулахаар заналхийлэх нь албадлагад өртөж буй хүнийг хүлээн зөвшөөрөхөд хүргэж болзошгүй юм.

Албадах, ятгах гэсэн ойлголтууд нь ижил төстэй боловч янз бүрийн хүчин зүйл нь энэ хоёрыг ялгаж өгдөг.  Үүнд санаа зорилго, хохирол учруулах хүсэл, харилцан үйлчлэлийн үр дүн, албадлагын тал дээр байгаа сонголтууд орно.

Жон Роулс, Томас Нагел, Рональд Дворкин болон бусад улс төрийн нийтлэгчид төрийг албадлагын шинжтэй гэж үздэг. 1919 онд Макс Вебер (1864-1920) Террингийн (1818-1892) үзэл баримтлалд тулгуурлан төрийг "хүний хүч чадлыг (амжилттай) ашиглан бие махбодийн хүчийг ашиглахыг шаарддаг хүмүүсийн нийгэмлэг" гэж тодорхойлсон. Моррис төр албадлагаар бус урам зоригоор ажилладаг гэж үздэг. Эрүүл мэндийн систем нь өвчтөнийг эмчийн эмчилгээний төлөвлөгөөг дагаж мөрдөхийн тулд албан бус албадлагыг ашиглаж болно. Тодорхой нөхцөл байдалд эмнэлгийн ажилтнууд өвчтөнийг өөрийн эрхгүй эмчлэхийн тулд бие махбодийн дарамт шахалт үзүүлдэг.


Ангилал:Хүчирхийлэл
Хувь

Математикийн хувьд **хувь** нь 100 доторх бутархайгаар илэрхийлэгдсэн харьцаа юм. Үүнийг ихэвчлэн *хувийн тэмдэг* (%),  ашиглан тэмдэглэдэг.  Хувь нь хэмжээсгүй тоо (цэвэр тоо) бөгөөд голчлон пропорцийг илэрхийлэхэд хэрэглэгддэг боловч хувь нь хэрэглээний хэмжүүрийн нэгж юм.
Солонгосын Үндсэн хуулийн цэц

**Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Үндсэн хуулийн шүүх** () нь тус улсын шүүх засаглалын дээд шатны хоёр шүүхийн нэг бөгөөд Улсын Дээд шүүхтэй зэрэгцэн оршдог. Энэ шүүх нь Үндсэн хуулийн хяналтын үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Сөүл хотын Чунну дүүрэгт байрладаг.

Солонгосын Үндсэн хуульд шүүх эрх мэдлийг шүүгчдээс бүрдэх шүүхүүдэд олгосон байдаг ба энэ нь ердийн (үндсэн) шүүхийн тогтолцоог байгуулдаг. Гэвч мөн Үндсэн хууль нь Үндсэн хуулийн шүүхийг тусгаарлан байгуулж, түүнд Үндсэн хуулийн асуудлыг хянах онцгой бүрэн эрхийг олгосон байдаг.

Тодруулбал, Үндсэн хуулийн VI бүлгийн 111 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт дараах асуудлуудыг Үндсэн хуулийн шүүх онцгой харьяалан шийдвэрлэнэ гэж заасан:
*Шүүхийн хүсэлтээр хуулийн Үндсэн хуультай нийцэж буй эсэхийг хянах;
*Албан тушаалтныг огцруулах (импичмент);
*Улс төрийн намыг тараах;
*Төрийн байгууллагууд хоорондын, төрийн байгууллага болон орон нутгийн захиргаа хоорондын, мөн орон нутгийн захиргаанууд хоорондын харьяаллын маргаан;
*Үндсэн хуулийн шүүхийн тухай хуулиар заасан Үндсэн хуулийн гомдлыг шийдвэрлэх.

Мөн уг зүйлийн 2 дахь хэсэгт, Үндсэн хуулийн шүүх нь шүүгчээр ажиллах мэргэжлийн эрх бүхий 9 гишүүнээс бүрдэх бөгөөд эдгээр бүх гишүүнийг БНСУ-ын Ерөнхийлөгч томилно гэж заасан байдаг.

Ангилал:Улсын дээд шүүх
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын эрх зүй]|Үндсэн хуулийн шүүх]]
Ангилал:Үндсэн Хуулийн Цэц
Ангилал:1988 онд байгуулагдсан
Үнэ цэнийн татвар

**Үнэ цэнийн татвар**  нь ажил гүйлгээ эсвэл үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ цэнд үндэслэсэн татвар юм. Энэ нь ихэвчлэн борлуулалтын татвар эсвэл нэмэгдсэн өртгийн албан татвар (НӨАТ)-ын адилаар гүйлгээ хийх үед ногдуулдаг. Үл хөдлөх хөрөнгийн болон хувь хүний өмчийн албан татвар, эсвэл өөр чухал үйл явдал (жишээ нь, өв залгамжлалын татвар, гадаадад гарсан албан татвар, тариф ) зэрэгтэй холбогдуулан үнэ цэнийн татварыг жил бүр ногдуулж болно. Зарим оронд тэмдэгтийн хураамжийг үнэ цэнийн татвар болгон ногдуулдаг.

Ангилал:Татвар
Нью Йорк мужийн хүний экологийн коллеж

Корнеллийн Их Сургуулийн дэргэдэх Нью Йорк мужийн Хүний Экологийн Коллеж (HumEc) нь хууль ёсны коллеж бөгөөд Нью Йоркийн Итака дахь Корнеллийн их сургуулийн кампус дээр байрладаг Нью Йорк мужийн дөрвөн гэрээт коллежийн нэг юм. Хүний экологийн коллеж нь дизайн, дизайны сэтгэлгээ, хэрэглээний шинжлэх ухаан, хоол тэжээл, эрүүл мэндийн эдийн засаг, хүний хөгжил, нэхмэл эдлэл зэрэг хүний экологийн хэтийн төлөвийг судлах чиглэлүүдийн эмхэтгэл юм. Тус сургууль нь 1925 онд Нью-Йорк мужийн Гэрийн эдийн засгийн коллеж нэртэйгээр байгуулагдаж байсан ба энэ нь 1907 оноос эрдэм шинжилгээний танхимаар үүдэн бас үүссэн. Энэхүү коллежийг 1969 онд одоогийн нэрээр нь өөрчилсөн байдаг. Мөн тус коллеж нь Нью-Йорк мужийн оршин суугчид болон оршин суугч бус хүмүүс гээд бүгдэнд нь нээлттэй ба оршин суугчид нь сургалтын төлбөрийг бууруулж төлдөг. 2007-2008 онд HumEc-ийн нийт 42 сая төсөв дотор нь 33 сая нь сургалтын төлбөрийн орлого, 9 сая ам.доллар нь улсаас байсан байдаг. Тус коллеж нь ойролцоогоор 1,250 бакалавр, 458 оюутан элсүүлдэг бөгөөд ойролцоогоор 105 профессор, лекц, 70 эрдэм шинжилгээний ажилтантай.
Барух коллеж

**Барух коллеж**

(албан ёсоор *Бернард М. Барух коллеж*) нь АНУ-ын Нью-Йорк хотод байрладаг төрийн өмчит их сургууль юм. Энэ нь Нью-Йоркийн хотын их сургуулийн системийн (CUNY) бүрэлдэхүүнд багтдаг. Санхүүч, худалдаачин Бернард М. Барухын нэрэмжит тус коллеж нь бакалавр болон төгсөх ангийн хөтөлбөрүүдийг дараах сургуулиудаар дамжуулан зохион байгуулдаг:

* **Зиклиний Бизнесийн сургууль**
* **Вейсманы Урлаг, Шинжлэх ухааны сургууль**
* **Марксийн Олон нийт ба Олон улсын харилцааны сургууль**

Барух коллежийн түүх нь 1874 онд байгуулагдсан **Үнэгүй академиас** эхлэлтэй бөгөөд энэ нь АНУ-ын анхны үнэгүй, нийтийн дээд боловсролын байгууллага байв. **Нью-Йорк мужийн Утга зохиолын сан** нь хувийн их сургуульд сурах боломжгүй оюутнуудад зориулан байгуулагдсан бөгөөд энэ сангийн үр дүнд Нью-Йорк хотын Боловсролын зөвлөлийн хороог (гишүүд нь Таунсенд Харрис, Ж.С. Босуорт, Жон Л. Мэйсон нар) байгуулж, тэдний санаачилгаар Манхэттены Лексингтон Авеню дахь Үнэгүй академийг байгуулсан юм.
Нью-Йоркийн Керамикийн Коллеж (Alfred University дээр байрладаг)

Нью-Йоркийн Керамикийн Коллеж (Alfred University дээр байрладаг)

Alfred University-ийн дэргэдэх Нью-Йоркийн Керамикийн Коллеж (NYSCC) нь Нью-Йорк мужийн төрийн мэдлийн коллеж бөгөөд тус коллеж нь Нью-Йорк мужийн Alfred хотод байрлах Alfred University-ийн хотхонд байрладаг. Нийт 616 оюутан суралцдаг бөгөөд үүнээс 536 нь бакалаврын, 80 нь магистрын оюутан юм. Коллежийг 1900 оны 4-р сарын 11-нд Нью-Йорк мужийн амбан захирагч Теодор Рузвелтийн гарын үсэг зурсан хуулиар үндэслэн байгуулж, “New York State School of Clay-Working and Ceramics” нэртэйгээр эхэлсэн.

Alfred University 1899 онд Нью-Йорк мужийн хууль тогтоох байгууллагад хүсэлт гаргасан нь тухайн их сургууль 1895 оноос хойш хүнд нөхцөлд орсон (оюутны тоо цөөрсөн, санхүүгийн алдагдал нэмэгдсэн, тухайн үеийн ерөнхийлөгч A.E. Main 1895 онд огцорсон гэх мэт)-тэй холбоотой. Их сургуулийн итгэмжлэлийн зөвлөл нь орон нутгийн бизнесүүд, төгсөгчдийн дэмжлэгтэйгээр дээд боловсролын чиг хандлага хэрэглээний шинжлэх ухаан, технологи руу шилжиж байгааг хүлээн зөвшөөрч, хууль тогтоогчдод хүсэлт гаргах шийдвэрийг дэмжсэн.

Их Британийн керамикч Чарльз Фергус Биннс тус сургуульд Royal Worcester Porcelain Works-д ажилласан туршлагынхаа дараа анхны захирлаар томилогджээ. 1932 онд энэ сургуулийг Нью-Йоркийн Керамикийн Коллеж (NYSCC) хэмээн нэрийг нь өөрчилж, хоёр тэнхимтэй болгосон. Үүнд:
	1.	Ерөнхий технологи ба инженерчлэл
	2.	Хэрэглээний урлаг
Платтсбург дахь Нью Йорк мужийн Улсын Их Сургууль

**Платтсбург дахь Нью-Йоркийн Улсын Их Сургууль** (, SUNY Plattsburgh]) нь АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Платтсбург хот дахь улсын их сургууль юм. Тус сургууль нь 1889 онд байгуулагдаж, 1890 онд албан ёсоор нээгдсэн. Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуулийн (SUNY) системийн нэг хэсэг ба Дунд Улсын Дээд Боловсролын Комиссоос магадлан итгэмжлэгдсэн. SUNY Платтсбург нь 5,109 оюутантай бөгөөд тэдний 4,680 нь бакалаврын оюутнууд юм.

Александр Эньеди 2020 оны 1-р сарын 21-нд SUNY Платтсбургийн ерөнхийлөгч болсон. Эньеди нь Нью-Йоркийн Их Сургуулийн тогтолцооны ахлах захиргаанд хяналт тавих, зөвлөх байгууллагаар ажилладаг  ба SUNY Платтсбургийн их сургуулийн зөвлөлийн гишүүн юм. Нью-Йорк мужийн Боловсролын хуулийн дагуу зөвлөлийн арван гишүүний есийг нь Нью-Йорк хотын захирагч долоон жилийн хугацаатай томилдог ба нэг оюутныг үлдсэн албан тушаалд нэг жилийн хугацаатай сонгодог. SUNY Платтсбург нь Дунд улсын дээд боловсролын комиссоос магадлан итгэмжлэгдсэн.
Кортланд дахь Нью Йорк мужийн Улсын Их Сургууль

**Кортланд дахь Нью Йоркийн Улсын Их Сургууль** (, SUNY Кортланд, C-муж эсвэл Кортланд муж) нь Нью Йорк мужийн Кортланд дахь улсын их сургууль юм. Тус сургууль нь 1868 онд байгуулагдсан ба Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуулийн (SUNY) системийн нэг хэсэг юм. Нью-Йорк Кортландын Улсын Их Сургууль нь 1868 онд Кортландын багшийн сургууль гэх нэртэйгээр байгуулагдсан.  Тус сургуулийн анхны оюутнуудын дунд Сперри Ранд Корп.-ийн зохион бүтээгч, аж үйлдвэрч Элмер А. Сперри байв. 1941 онд Удирдах зөвлөлийн шийдвэрээр тус сургууль нь "Кортланд мужийн багшийн коллеж" нэртэй дөрвөн жилийн коллеж болж, оюутнууд бакалаврын зэрэг авах боломжтой болжээ.

1948 онд Кортланд нь Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуулийг үүсгэн байгуулагч гишүүн байв. 1961 онд коллежийг Кортланд дахь Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуулийн коллеж гэж албан ёсоор нэрлэсэн. 2023 оны 1-р сарын 1-нд Нью-Йоркийн Улсын Их Сургууль нь тус сургуулийн нэрийг нь Кортланд дахь Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуулаас Кортланд дахь Нью-Йоркийн Улсын Их Сургууль болгон өөрчилсөн. Өнөөдөр коллежийн урлаг, шинжлэх ухаан, боловсрол, мэргэжлийн судалгаа гэсэн гурван ангид 6800 орчим оюутан бакалаврын зэрэг хамгаалж байна. 28 академийн хэлтэстэй бөгөөд 600-аас дээш академийн факултеттай нь SUNY Кортландын оюутнуудад 50 мэргэжлээр, 38 нэмэлт хичээлүүдийг оюутнууд сонгох боломжтой бөгөөд 33 магистрын болон ахисан түвшний дөрвөн гэрчилгээг санал болгодог.
Японы эзэмшлийн Солонгос

1910–1945 оны хооронд Солонгосыг Японы эзэнт гүрэн “Чоосэн” (солонгосоор “Жосон” гэх нэрийн япон дуудлага) нэрээр захирч байв.

Япон улс 1800-аад оны сүүлчээр Солонгосыг өөрийн нөлөөний бүсэд оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Солонгос (Жосон) болон Япон аль аль нь тусгаарлагдсан бодлого баримталж байсан ба Жосон нь Чин гүрний вассал (тусгаар хараат) улс байв. Гэвч 1854 онд АНУ Японыг албадан нээж, Япон Мэйжийн шинэчлэлийн хүрээнд түргэн хөгжиж эхэлсэн бол Жосон гадаадын нөлөөнөөс татгалзсан хэвээр байв.

Эцэст нь, Япон улс 1876 оны Япон-Солонгосын тэгш бус гэрээгээр Жосоныг албадан нээж чадсан. Үүний дараа Япон бүс нутгийн өрсөлдөгчдөө дараалан ялан дийлж, Барууны улсуудтай холбоотон болж, Солонгост нөлөөгөө тогтоох олон жилийн үйл явцыг эхлүүлсэн.

Япон улс Солонгосын эсэргүүцэгч хатныг алж, Дунхакийн тариачдын бослогын үед оролцсон. 1894–1895 оны Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд Япон Хятадыг ялсны дараа Жосон нэр төдий тусгаар тогтнол зарлаж, богино настай Солонгосын Эзэнт гүрнийг тунхаглав. Харин 1904–1905 оны Орос-Японы дайнд Япон Оросыг ялж, бүс нутгийн цорын ганц хүчирхэг гүрэн болж, Солонгосыг бүрэн өөртөө нэгтгэх алхмуудыг хийж эхэлсэн.

Япон улс эхлээд 1905 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр Солонгосыг протекторат (хамааралтай улс) болгож, улмаар Японы Солонгос дахь ерөнхий төлөөлөгчийн газраар дамжуулан шууд бус захиргаа тогтоов. 1907 онд Япон эзэн хаан Гожоныг албадан хаан ширээнээс нь буулгасны дараа, 1910 оны Япон-Солонгосын гэрээгээр Солонгосыг албан ёсоор колони болгосон.

Ингээд колоничлолын төгсгөл хүртэл Чоосэн хэмээх нэртэйгээр, тухайн үеийн Сөүл хотод байрлах Чоосэний ерөнхий захирагчийн удирдлага дор Японы захиргаанд орсон.

Япон улс Солонгост цогц өөрчлөлт хийсэн. “Ниссэн доосоорон” гэх арьсны ялгаанд суурилсан онолын нэрийн дор японжуулах үйл явцыг эхлүүлж, солонгос хэл, нэр хэрэглээг бүрэн хориглох хүртэл хүргэжээ.

Олон арван мянган соёлын үнэт зүйлсийг Япон руу авч явж, Гёнбокгун, Доксугун зэрэг түүхэн орд харшуудыг хэсэгчлэн болон бүрэн нураасан. Гэсэн хэдий ч Япон улс зарим дэд бүтэц, аж үйлдвэрийг мөн байгуулсан.

Ангилал:Солонгосын түүх
Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх
Ангилал:Солонгос Японы ноёрхолд
Ангилал:1910 онд байгуулагдсан
Ангилал:1945 онд татан буугдсан
Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа
Ангилал:Нутаг дэвсгэр нэгтгэл
Нью-Йорк мужийн Үйлдвэрлэл болон Хөдөлмөрийн харилцааны сургууль

**Корнеллийн их сургуулийн Нью-Йорк мужийн Үйлдвэрлэл болон Хөдөлмөрийн харилцааны сургууль** (*ILR*) нь үйлдвэрлэл, хөдөлмөрийн харилцаанд чиглэсэн анхны дээд боловсролын байгууллага бөгөөд Корнеллийн их сургуулийн дөрвөн төрийн (statutory) коллежийн нэг юм. Тус сургууль нь дараах таван академик тэнхимтэй:

* Хөдөлмөрийн эдийн засаг
* Хүний нөөцийн удирдлага
* Глобал хөдөлмөр ба ажил
* Байгууллагын зан төлөв
* Статистик ба өгөгдлийн шинжлэх ухаан

ILR сургуулийг Нью-Йоркийн мужийн хууль тогтоох байгууллага 1945 онд байгуулсан ба **Нью-Йоркийн Төрийн Их Сургууль (SUNY)**-ийн системийн бүрэлдэхүүнд багтдаг төрийн санхүүжилттэй коллеж юм. Энэ нь дэлхий дээр анх удаа ажлын байр, хөдөлмөрийн асуудлыг их сургуулийн түвшинд судлах зорилготойгоор байгуулагдсан сургууль бөгөөд өнөөдрийг хүртэл энэ чиглэлээр тэргүүлэгч байгууллагуудын нэг хэвээр байна.

Бакалаврын боловсролоос гадна тус сургууль нь мэргэжлийн болон докторын зэрэг, удирдах ажилтнуудад зориулсан сургалтын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. **2016 оны намар** тус сургуульд **1925** элсэх хүсэлт ирснээс **235** оюутныг хүлээн авсан бөгөөд элсэлтийн хувь нь **12.5%** байсан.

Сургуулийн тэнхимүүд дараах зургаан чиглэлд хуваагддаг:

* Хөдөлмөрийн харилцаа, хууль ба түүх
* Хүний нөөц судлал
* Олон улсын болон харьцуулсан хөдөлмөр
* Эдийн засаг
* Байгууллагын зан төлөв
* Нийгмийн статистик
Газрын үнийн албан татвар

**Газрын үнийн албан татвар** (LVT) нь барилга байгууламж, хувийн өмч болон бусад сайжруулалтыг харгалзахгүйгээр газрын үнэд ногдуулах татвар юм. Зарим эдийн засагчид LVT-ийг илүүд үздэг бөгөөд энэ нь эдийн засгийн үр ашиггүй байдлыг үүсгэдэггүй бөгөөд эдийн засгийн тэгш бус байдлыг бууруулахад тусалдаг гэж үздэг юм. Газрын үнэ цэнийн татвар нь газар өмчлөх нь баялаг, орлоготой уялдаа холбоотой байдаг тул татварын дарамт нь газар өмчлөгчдөд ногддог дэвшилтэт татвар юм. Газрын үнэ цэнийн албан татварыг "төгс татвар" гэж нэрлэх болсон ба газрын өртгийн албан татварын эдийн засгийн үр ашгийг 18-р зуунаас эхлэн хүлээн зөвшөөрсөн. Адам Смит, Дэвид Рикардо нар албан татварыг өмгөөлснөөс хойш эдийн засагчид энэ татвар нь эдийн засгийн идэвхжилд сөргөөр нөлөөлөхгүй, хөгжлийг дэмждэг учраас үүнийг дэмжиж ирсэн.

LVT нь Георгизм буюу Xенри Жоржтой холбоотой байдаг. Жорж газрын үнэд татвар ногдуулах нь улсын орлогын хамгийн логик эх үүсвэр юм, учир нь газрын нийлүүлэлт тогтмол байдаг бөгөөд нийтийн дэд бүтцийн сайжруулалт нь газрын үнэ цэнийг өсгөхөд тусгасан (иймээс төлбөр төлнө) гэж үзсэн. Одоогоор Дани, Эстони, Литва, Орос, Сингапур, Тайвань даяар бага хүүтэй газрын үнийн татварыг хэрэгжүүлж байдаг бөгөөд Австрали, Герман, Мексик болон АНУ-д (жишээ нь, Пенсильвани) бага хэмжээгээр хэрэгжүүлж байна.

Ангилал:Татвар
CUNY Анагаах Ухааны Сургууль

**CUNY Анагаах Ухааны Сургууль** () нь Нью-Йоркийн Хотын Их Сургуулийн (CUNY) харьяа анагаах ухааны сургууль юм. 2015 онд City College of New York (CCNY)-ийн хотхонд байгуулагдсан тус сургууль нь Манхэттэн дэх цорын ганц улсын анагаахын сургууль бөгөөд 1860 оноос хойш Нью-Йорк хотод шинээр нээгдсэн анхны анагаах ухааны сургууль болсон юм.

Сургуулийн клиник анагаах ухааны боловсролын түнш байгууллагууд нь Бронкс дүүргийн St. Barnabas эмнэлэг, NYC Health + Hospitals-ийн Harlem эмнэлгийн төв, мөн Northwell Health-ийн Staten Island University эмнэлэг зэрэг болно.

Одоогоор CUNY Анагаах Ухааны Сургуульд Анагаах ухааны доктор (M.D.) зэрэгт элсэх гол зам нь Sophie Davis Biomedical Education Program-аар дамжин явагддаг 7 жилийн хурдасгасан B.S./M.D. хөтөлбөр юм. Мөн тус сургууль нь Эмчийн туслах (Physician Assistant) мэргэжлээр 2 жилийн магистрын (M.S.) хөтөлбөр санал болгодог.

2024 оны 9-р сараас эхлэн, Brooklyn College-ийн 8 жилийн зохицуулсан B.A./M.D. хөтөлбөр нь CUNY Анагаахын Сургуульд элсэх өөр нэгэн зам болсон. Энэ хөтөлбөр жил бүр 15 оюутан авдаг бөгөөд суралцагчид хөтөлбөрийг амжилттай дүүргэснээр Brooklyn College-оос бакалаврын зэрэг авч, CUNY Анагаахын Сургуульд анагаах ухааны сургалтаа үргэлжлүүлэх болзолт эрхтэй болдог.
Корнеллийн Их Сургуулийн Нью-Йорк Мужийн Мал Эмнэлгийн Коллеж

**Корнеллийн Их Сургуулийн Нью-Йорк Мужийн Мал Эмнэлгийн Коллеж** () нь Нью-Йорк мужийн Итака хотод байрладаг, Корнеллийн Их Сургуулийн харьяа, улсын (statutory) коллеж бөгөөд 1894 онд байгуулагдсан. Энэ нь Нью-Йоркийн Улсын Их Сургуулийн (SUNY) системийн анхны улсын коллеж юм.

Энэхүү мал эмнэлгийн коллеж нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн, олон нийтийн эрүүл мэнд, биомедицин судалгаа, мал эмнэлгийн боловсролын байгууллага юм. АНУ-ын хэмжээнд 30 мал эмнэлгийн коллеж байдгийн нэг бөгөөд Зүүн Хойд бүсэд байрладаг ердөө гурван коллежийн нэг юм. Тус коллежийн үндсэн эрхэм зорилго нь боловсрол, судалгаа, олон нийтийн үйлчилгээгээр дамжуулан амьтад болон хүний эрүүл мэнд, сайн сайхан байдлыг дээшлүүлэхэд оршдог.

Мал эмнэлгийн ухааны докторын (D.V.M.) хөтөлбөр:

Энэхүү хөтөлбөр нь оюутнуудад анагаах ухааны биологийн үндэс суурийг заах, Корнеллийн Их Сургуулийн Амьтны Эмнэлэгт (Cornell University Hospital for Animals) анхан шатны болон нарийн мэргэжлийн эмчилгээний дадлага хийх, мөн Жижиг амьтны орон нутгийн эмнэлэгт (Small Animal Community Practice) дадлагаар суралцах боломжийг олгодог. Нью-Йорк мужийн хойд бүсэд байрлах олон тооны шинэлэг сүү боловсруулах фермүүд болон Корнеллийн Сүүний Фермийн шууд хүртээмж нь хүнсний зориулалттай амьтдын анагаах ухаанд дадлага хийх боломжийг нэмэгдүүлдэг.
Урал хэлний аймаг

**Урал хэлний аймаг** (англи. *Uralic languages,* орос. *Уральская семья языков*)- финн-угр, самоди хэлний бүлгийг багтаасан хэлний аймаг юм.

Финн-угр ба самоди хэлүүдийн хоорондын хамаарлыг Э.Н.Сеталя нотолсон - урьд өмнө урал хэлний суурь хэл байсан, финн-угр, самоди хэлүүд үүссэн тухай дүгнэлт хийсэн. "Урал хэл" гэсэн нэр байгаа хэдий ч финн-угр, самоди хэлийг судлах, тайлбарлах ажлыг ихэвчлэн тусад нь хийдэг. "Урал хэл" гэсэн өргөн нэр томьёоны хамт финн-угр хэлийг судалдаг хэл шинжлэлийн салбар "Финн-угр судлал" байсаар байна.

Ангилал:Хэл судлал

Ангилал:Хэл хэлний бүлгээр
Ангилал:Оросын хэл
Ангилал:Финландын хэл
Ангилал:Унгарын хэл
Ангилал:Эстонийн хэл
Эдийн засгийн ухааны “халамжийн тодорхойлолт”

**Эдийн засгийн ухааны халамжийн тодорхойлолт** нь шинэ сонгодог (неоклассик) эдийн засгийн анхдагчдын нэг Альфред Маршаллын зүгээс эдийн засгийн ухааны хүрээг дахин тодорхойлох оролдлого юм. Түүний энэ тодорхойлолт нь эдийн засгийн шинжлэх ухааныг зөвхөн баялгийг судалдаг салбар бус, илүү өргөн хүрээтэйгээр хүнийг судалдаг ухаан болгох зорилготой. Маршаллын үзлээр, эдийн засаг нь хүмүүсийн эдийн засгийн халамжийг (welfare) олж авахын тулд хийдэг бүх үйлдлүүдийг судалдаг.

Маршаллын хэлснээр: “Хүн материаллаг халамжийг олж авахын тулд мөнгө олдог.” Хожмын эрдэмтэд энэ санааг нь эдийн засгийн халамжийн тодорхойлолт хэмээн нэрлэдэг болсон.

Энэ тодорхойлолт нь эдийн засгийн шинжлэх ухааны хүрээг зөвхөн баялгийг судалдаг ухаан бус, баялаг болон хүнийг хамтад нь судалдаг болгон тэлсэн юм.

Маршаллын хамгийн алдартай ном болох “Эдийн засгийн зарчмууд” (Principles of Economics) ном нь 1890 онд хэвлэгдсэн бөгөөд тэрээр эдийн засгийг дараах байдлаар тодорхойлсон байдаг:

“Улс төрийн эдийн засаг буюу эдийн засаг гэдэг нь хүний өдөр тутмын амьдрал дахь үйл ажиллагааг судалдаг шинжлэх ухаан юм; энэ нь сайн сайхан байдлын материаллаг хэрэгцээг олж авах болон ашиглахтай холбоотой хувь хүний болон нийгмийн үйлдлүүдийн тэр хэсгийг судалдаг.”

**Үүрэг, утга агуулга:**

Маршаллын энэхүү тодорхойлолт дараах утгыг агуулна:

# Эдийн засаг бол хүн төрөлхтнийг судалдаг ухаан юм.
# Хүний амьдрал олон талтай: шашин, нийгэм, эдийн засаг, улс төр гэх мэт. Харин эдийн засаг нь зөвхөн эдийн засгийн талтай нь холбоотой.
# Эдийн засгийн эцсийн зорилго бол халамжийг дээшлүүлэх явдал. Гэхдээ энд хэлж буй “халамж” гэдэг нь зөвхөн материаллаг халамж буюу эд баялаг, эдийн засгийн сайжралд хамаарах ойлголт юм.

Ангилал:Эдийн засгийн шинжлэх ухаан
Мажарууд

**Мажарууд** буюу **Унгарууд** (унгар. *Magyarország,* англи. *Hungarians,* орос. *Венгры*)—Унгар улсын дийлэнх голлох финн-угр гаралтай ард түмэн бөгөөд Урал хэлний аймгийн угр бүлэгт багтдаг. Тэд мөн хуучин Унгарын Вант улсын бүрэлдэхүүнд байсан нутагт мэдэгдэхүйц их байдаг.

Мажарууд унгар хэлээр ярьдаг бөгөөд тэдэнтэй хэлээр хамгийн ойр байдаг ард түмэн нь Ханты, Манси нар боловч өнөөдөр Унгар болон эдгээр хэлүүдийн хооронд хоорондоо ойлголцдоггүй. Унгар хэл нь Европын хөрш ард түмний хэлүүд болон түрэг хэлнүүдээс олон тооны зээлсэн хэллэгийг агуулдаг байна.

Дэлхий даяар ойролцоогоор 14.5 сая мажар үндэстэн ба тэднээс гаралтай байдаг бөгөөд тэдний 9.6 сая нь өнөөгийн Унгар улсад амьдарч байна. Мажарууд өнөө үед Унгараас гадна Румын (Трансильванийн түүхэн бүс нутаг), Серби (Воводина мужийн хойд хэсэг), Словак, Украин, Герман, Их Британи, Австри, АНУ, Чили, Канад зэрэг орнуудад олон тооны мажарууд амьдардаг. Тэдний хамгийн олон бүлэг нь АНУ-д 1.5 сая хүн амьдардаг байна.  

Шашин шүтлэгээр Унгарчуудын 37% нь католик шашинтнууд, дараа нь Лютеран ба Калвинист чиглэлийн протестантууд, нийт хүн амын 14% нь. Бусад шашин шүтдэг Унгарчууд шашин шүтэдгүй үзэлтнүүдийн хамт нийт хүн амын 19.94 % бүрдүүлдэг. Тус улсын иргэдийн 27 хувь нь шашин шүтлэгийнхээ талаар мэдээлэл өгөөгүй байна.

Унгаруудын хувь хүний нэрс нь ихэвчлэн Европын уламжлалт (Диёрдь - Жорж, Иштван - Штефан, Янош - Иоанн, Ян) эсвэл слав, герман эсвэл түрэг хэлнээс гаралтай Унгаржсан Христийн нэрс байдаг аж.

## Алдартай унгарчууд 
* **Ференц Лист** (1811–1886)-19-р зууны алдартай хөгжмийн зохиолч
* **Ласло Биро** (1899–1985)- зохион бүтээгч /тосон бал/
* **Эрнё Рубик** (1944 онд төрсөн)- зохион бүтээгч /Рубикийн шоо/ 
* **Йожеф Пулитцер** (1847-1911) -сэтгүүлч
* **Юдит Полгар** (1976 онд төрсөн) -шатарчин
* **Габор Сабо** (1936–1982) – жааз хөгжмийн алдартай гитарчин 
* **Иштван Сабо** (1938 онд төрсөн) – унгарын алдартай кино найруулагч
* **Денеш Габор** (1900–1997) -физикч, 1971 оны Нобелийн шагналтан. 
* **Теодор Херцль** (1860–1904)улс төрч.
* **Жон фон Нейман** (1903–1957) -математикч, квантын механик үндэслэгч математикч. 
* **Имре Кертес** (1929–2016) алдартай зохиолч, 2002 онд Нобелийн шагнал хүртсэн.
* **Жорж Сорос** (1930 онд төрсөн)- бизнес эрхлэгч, тэрбумтан. 
* **Виктор Орбан** (1963 онд төрсөн)- Улс төрч, Унгарын Ерөнхий сайд
* Кельвин Кляйн
* Ференц Пушкаш -хөлбөмбөгчин
Ангилал:Унгар дахь угсаатан
Ангилал:Австри дахь угсаатан
Ангилал:Румын дахь угсаатан
Ангилал:Серби дэх угсаатан
Ангилал:Словак дахь угсаатан
Ангилал:Словени дахь угсаатан
Ангилал:Украин дахь угсаатан
Ангилал:Угор угсаатан
Нью-Йорк мужийн Потсдамын улсын их сургууль

Нью-Йорк мужийн Потсдамын улсын их сургууль

Нью-Йорк мужийн Потсдамын улсын их сургууль (SUNY Potsdam буюу товчоор Потсдам) нь Нью-Йорк мужийн Потсдам хотод байрладаг улсын коллеж юм. 1816 онд үүсгэн байгуулагдсан энэ сургууль нь Нью-Йорк мужийн улсын их сургуулийн (SUNY) системийн хамгийн хойд хэсэгт байрладаг гишүүн сургууль юм. Сургууль нь Урлаг ба Шинжлэх ухааны коллеж, Боловсрол ба Мэргэжлийн Судалгааны сургууль, мөн Крейн Хөгжмийн сургууль гэсэн гурван үндсэн хэсгээс бүрддэг.

Потсдам нь 1816 онд Бенжамин Рэймондын байгуулсан Сэнт Лоренс Академиас үүсэлтэй. 1834 онд Нью-Йорк мужийн хууль тогтоох байгууллагаас тус академид өөрийн сенатын бүсэд зориулан багш бэлтгэх хөтөлбөрийг онцгойлон хэрэгжүүлэх зөвшөөрөл олгосон. Улсаас санхүүжилт авч, олны дэмжлэгтэйгээр 1839 онд анхны багшийн диплом олгогдож, академи болон төрийн боловсролын байгууллагын багш бэлтгэх салбар дахь шилдэг уламжлал эхэлсэн юм.

1866 онд Нью-Йорк мужийн хууль тогтоох байгууллага багшийн боловсролын салбарт оршин байсан тусгай академи, хувийн сургууль доторх багшийн тэнхимүүдэд санхүүжилтээ өргөтгөн, хэд хэдэн "нормал сургууль" буюу багш бэлтгэх сургууль байгуулж эхэлсэн.
Ангилал:их сургууль
Хэрэглээний татвар

АНУ-ын хэд хэдэн мужийн засгийн газраас ногдуулдаг "Хэрэглээний татвар" (use tax) гэдэг нь борлуулалтын татвартай үндсэндээ ижил төрлийн татвар юм. Гэхдээ энэ нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ зарагдсан газарт биш, харин худалдаачин тухайн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг худалдаж авч, татвар төлөлгүйгээр өөрийн хэрэгцээнд ашигласан тохиолдолд ногдуулдаг татвар юм.

Хэрэглээний татвар нь борлуулалтын татвартай үйл ажиллагааны хувьд ижил төстэй бөгөөд тухайн мужид борлуулалтын татвар ногдуулаагүй биет эд хөрөнгийг ашиглах, хадгалах, хэрэглэх, эдлэх зэрэг хэрэглээний үндсэн дээр ногдуулдаг.

Энэ төрлийн татвар нь тухайн мужид үйл ажиллагаа явуулж буй хувь хүн эсвэл аж ахуйн нэгжийн гадаадаас (өөр муж эсвэл улсын) худалдан авсан, борлуулалтын татвар төлөөгүй биет эд хөрөнгө болон татвартай үйлчилгээнд хэрэглэсний үндсэн дээр ногдуулдаг.

Хэрэглээний татвар зорилго нь тухайн татварын орчинд борлуулалтын татварт хамрагдаагүй бараа бүтээгдэхүүн худалдаж авахыг хязгаарлах, шударга өрсөлдөөнийг бий болгох явдал юм.

Хэрэглээний татвар нь тухайн бараа бүтээгдэхүүнийг уг мужид худалдсан бол ногдуулах байсан борлуулалтын татвартай тэнцэх хэмжээтэйгээр нөхөн ногдуулдаг татвар бөгөөд бараа бүтээгдэхүүн худалдан авсан гарал үүсэл нь хамааралгүйгээр хэрэглээнд тулгуурлан тооцогддог.

Ихэнх тохиолдолд Хэрэглээний татварын хувь хэмжээ нь борлуулалтын татварын хувьтай адил байдаг ба бараа, үйлчилгээний татвар ногдуулах шалгуур нь өөрчлөгддөггүй. Гэсэн хэдий ч зарим тохиолдолд борлуулалтын татвар ба Хэрэглээний татварын хувь хэмжээ өөр өөр байж болдог.
Байгаль орчны татвар

**Байгаль орчны татвар**, **экотатвар** (ecotax буюу экологийн татварын товчилсон хэлбэр), эсвэл **ногоон татвар** нь байгаль орчинд сөрөг нөлөөтэй гэж тооцогддог үйл ажиллагаанд ногдуулдаг татвар бөгөөд байгальд ээлтэй хувилбаруудыг эдийн засгийн урамшууллаар дэмжих зорилготой юм.

Ийм төрлийн татварын нэг тод жишээ нь **нүүрстөрөгчийн татвар (carbon tax)** юм. Ийм бодлого нь зарим тохиолдолд хууль, журмын хатуу зохицуулалтыг (command and control) орлох эсвэл түүнтэй хамт хэрэгжих боломжтой.

Ихэнхдээ экотатварын бодлогын санал нь нийт татварын орлогыг хэвээр хадгалах үүднээс өөр төрлийн татваруудыг (жишээ нь: орлого, цалингийн, эсвэл үл хөдлөх хөрөнгийн татвар) бууруулах байдлаар хослон хэрэгжихийг зорьдог. Ийм төрлийн санал, бодлогыг **ногоон татварын шилжилт (green tax shift)** буюу экологийн татварын тогтолцоонд шилжих гэж нэрлэдэг.

Экотатвар нь чөлөөт зах зээл байгаль орчны нөлөөллийг хангалттай тооцдоггүй гэдэг алдааг (зах зээлийн бүтэлгүйтэл) засахыг зорьдог.
----

### Байгаль орчны татварын ангилал: 
"Байгаль орчны татвар" гэх ойлголт нь байгаль орчинд сөрөг гадаад нөлөөллүүдийг (externalities) дотооджуулах, тогтвортой хөгжлийг дэмжих, байгаль орчныг хамгаалах, улмаар орлого төвлөрүүлэхэд чиглэсэн төрөл бүрийн татваруудыг хамардаг.

Байгаль орчны татваруудыг үндсэн **дөрвөн ангилалд** хуваадаг бөгөөд бүх экотатварууд эдгээр ангилалд багтана. Үүнд:

# **Эрчим хүчний татвар (energy taxes)**
# **Тээврийн татвар (transport taxes)**
# **Бохирдлын татвар (pollution taxes)**
# **Нөөцийн татвар (resource taxes)**

----Экотатварууд нь **Пигуговийн татварууд (Pigouvian taxes)**-ын жишээ бөгөөд эдгээр нь үйлдвэрлэл эсвэл хэрэглээний явцад гадаад зардал буюу гадаад нөлөөлөл (externalities) бий болгодог бараа, үйлчилгээнд ногдуулдаг татвар юм.

Жишээ болгон философич **Томас Погге**-ийн санал болгосон **Дэлхийн нөөцийн хувь (Global Resources Dividend)**-ыг дурдаж болно.
Артемий Волынский

**Арте́мий Волы́нский** (орос. *Арте́мий Петро́вич Волы́нский,* 1689 онд төрсөн - 1740 оны 7-р сарын 8-нд Санкт-Петербург хотод нас барсан)  Оросын төрийн зүтгэлтэн, дипломатч. 1719-1730 онд тэрээр Оросын Астрахань, Казань мужийн захирагч байсан. 1722 онд тэрээр I Пётр хааны үеэлтэй гэрлэж, байр сууриа бэхжүүлсэн. 1738 оноос тэрээр хатан хаан Анна Иоанновнагийн засгийн газар сайдын албан тушаал хашиж байв. Тэрээр язгууртнуудын дугуйлангийн тэргүүний хувьд төрийн өөрчлөн байгуулалтын төслүүдийг боловсруулж байгаад үүнийхээ төлөө цаазлуулсан юм.

1715 оны 7-р сард I Пётр хаан Артемий Волынскийг "тусгай уурэгт элчээр" Перс рүү илгээсэн. Тэрээр Персийг иж бүрэн судлах, Оросын худалдаачдад худалдааны давуу эрх олж авах гэсэн хоёр зорилготой байжээ. 1717 оны 3-р сард тэрээр Персээс Испани руу мөн ижил даалгавартайгаар очсон байна. А.Волынский уг хоёр даалгавраа амжилттай биелүүлж (1718 оны 12-р сар) туслах генерал цол хүртэж (тухайн үед ердөө 6 нь байсан), дараа жил нь шинээр байгуулагдсан Астрахань мужийн захирагчаар томилогдсон. Энд тэрээр засаг захиргаанд тодорхой хэмжээний дэг журам тогтоож, Халимагтай харилцаагаа сайжруулж, тухайн бүс нутгийн эдийн засгийн амьдралыг сайжруулж чаджээ. 

Тэрээр ашиг хонжоо хайдаг, овлиггүй зантай байсан гэдэг. Тэрээр голчлон гадаадын иргэдээс авлига авч, өөрт ашигтайгаар татвар ногдуулж, худалдаачдаас их, бага хэмжээний мөнгө зээлээд буцааж өгдөггүй байсан гэдэг.
Ратгерсийн Их Сургууль

## Ратгерсийн Их Сургууль
Ратгерсийн Их Сургууль (Rutgers, The State University of New Jersey) нь Нью-Жерси муж дахь гурван кампустай төрийн өмчит, судалгааны их сургууль юм. 1766 онд байгуулагдсан энэхүү их сургууль анх Queen’s College нэртэй байсан бөгөөд Голландын Шинэчлэлийн Сүмийн сургууль байв. Ратгерс нь Америкийн хувьсгалын өмнө байгуулагдсан 9 колони коллежийн нэг бөгөөд АНУ-ын 8 дахь (Нью-Жерси мужын Принстоны Их Сургуулийн дараа 2 дахь) хамгийн эртний их сургууль юм. 1825 онд коллежийн санхүүг тогтворжуулсан хувь нэмэр оруулсан хурандаа Хенри Ратгерсийн (Henry Rutgers) хүндэтгэлд зориулж Rutgers College гэж нэрлэсэн.  

Түүхэн хугацаандаа Ратгерс хувийн чөлөөт урлаг, шинжлэх ухааны коллеж байсан боловч 1945, 1956 онуудад Нью-Жерси мужийн хууль тогтоох байгууллагаас Нью-Жерси Мужийн Их Сургууль хэмээн албан ёсоор томилогдсоноор нийгмийн хамтын судалгааны их сургууль болон өргөжсөн. Одоогоор 175 салбар сургалтын төв, 29 төгсөлтийн сургууль/коллеж, 16 магистр/докторын хөтөлбөртэйгээр 100 гаруй бакалавр, 100 орчим магистр, 80 гаруй доктор, мэргэжлийн зэргийн хөтөлбөрийг санал болгодог.
Америкийн эрдэс судлал

Америкийн эрдэс судлалийн сэтгүүл: Дэлхий ба Гариг эрхсийн Материалын Олон Улсын Сэтгүүл нь эрдэс судлал, талст судлал, геохими, петрологийн ерөнхий чиглэлүүдийг хамарсан шинжлэх ухааны сэтгүүл юм. Энэ нь Америкийн Эрдэс Судлалын Нийгэмлэгийн албан ёсны сэтгүүл бөгөөд захиалгат болон нээлттэй нийтлэлүүдийг хоёуланг нь нийтэлдэг. Энэхүү сэтгүүл нь холимог нээлттэй сэтгүүл юм. Ерөнхий редакторууд нь Hongwu Xu (Лос Аламосын Үндэсний Лаборатори), Don Baker (МакГилл Их Сургууль) гэх хүмүүс юм. Сэтгүүл нь 1916 онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд анхны нийтлэл нь тухайн оны долдугаар сард Филадельфийн Эрдэс Судлалын сэтгүүл, Нью-Йоркийн Эрдэс Судлалын Клуб, Эрдэс Цуглуулагчдын Холбооны тусламж дор хэвлэгдсэн. 1919 оны 12р сарын 30-нд Америкийн Эрдэс Судлалын сэтгүүл байгуулагдаж, American Mineralogist сэтгүүл тус нийгэмлэгийн нэр болсон. American Mineralogist сэтгүүл нь Chemical Abstracts, Science Citation Index, GeoRef, INSPEC зэрэгт хураангуйлагдаж, индекслэгддэг. Journal Citation Reports-ийн дагуу тус сэтгүүлийн 2011 оны нөлөөллийн үзүүлэлт (impact) нь 2.100 байсан. “American Mineralogist Crystal Structure Database” гэх өгөгдлийн санг University of Arizona нь Америкийн Эрдэс Судлалын Нийгэмлэг болон Канадын Эрдэс Судлалын Нийгэмлэгтэй хамтран хөтөлдөг бөгөөд үүнд American Mineralogist, Canadian Mineralogist, European Journal of Mineralogy, Physics and Chemistry of Minerals сэтгүүлүүдэд нийтлэгдсэн бүх талст бүтцүүд хадгалагддаг.
Шарль де Голлийн талбай

**Шарль де Голлийн талбай** (франц. *Place Charles-de-Gaulle*), 1970 оноос өмнө — **Одын талбай** (франц. *place de l’Étoile*) гэдэг байсан — Парис хотын VIII тойргийн баруун хэсэг дахь 12 том гудамжны уулзвар болсон алдартай талбай юм. 

## Түүх 
Францын XIII Луи хааны зарлигаар "Этуаль" /Од/ гаалийн газрын шалгатын нам дор газруудын дундаас гурван зүгт гудамж гаргажээ. Дараа нь Парисын алдарт уран барималч Андрэ Ле Нотр нь Шайо толгод хүртэл 5 өргөн чөлөө (одоогийн Елисейн өргөн чөлөө) тал талын 5 зүгт чиглэж байсан тул үүнийг "Од" гэж нэрлэдэг байжээ. Талбай нь 1854 онд III Наполеоны шийдвэрээр ойролцоох хэд хэдэн захын дүүргийг Парис хотод нэгтгэснээр эцсийн өнөөгийн дүр төрхөө олж авсан байна. Эдгээр өргөн чөлөөний хамгийн алдартай нь Одын талбай болон Конкорд талбай буюу Эв нэгдлийн талбайг холбосон Елисейн өргөн чөлөө (Champs-Elysées) юм.

Энэхүү талбайн гол үзмэр болох Парисын Ялалтын хаалгыг Наполеоны ялалтын дурсгалд зориулж түүний тушаалаар төвд нь босгожээ. Түүний доор үл мэдэгдэх цэргийн булш, дээр нь ажиглалтын тавцан байдаг. 1923 оноос хойш Ялалын нуман хаалганы доор мөнхийн гал асаж байдаг. Жил бүрийн 7-р сарын 14-нд Францын Ерөнхийлөгч Одын талбай дахь цэргийн ёслолын жагсаалд оролцдог. Замын эрчимтэй хөдөлгөөнөөс болж Ялалтын нуман хаалга руу зөвхөн газар доогуурх гарцаар хүрч болдог ажээ.

1970 онд Шарль де Голль нас барсны дараа Этуалийн /Одын/ талбайг Шарль де Голлийн талбай гэж албан ёсоор нэрлэсэн байна.
Калифорнийн Технологийн Их Сургууль

Калифорнийн Технологийн Хүрээлэн (Caltech гэдэг нэрээр танигдсан) нь АНУ-ын Калифорни мужийн Пасадена хотод байрлах хувийн судалгааны их сургууль юм. Энэхүү их сургууль нь орчин үеийн шинжлэх ухааны олон дэвшилд хувь нэмрээ оруулсан бөгөөд цэвэр болон хэрэглээний шинжлэх ухааны чиглэлээр сургалт явуулдаг Америкийн цөөн хэдэн технологийн хүрээлэнгийн нэг юм. Тус байгууллага нь анх 1891 онд Амос Г. Троопын үүсгэн байгуулсан бэлтгэл болон мэргэжлийн сургууль хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд 20-р зууны эхэн үед Жорж Эллери Хэйл, Артур Амос Ноёс, Роберт Андрюс Милликан зэрэг нэр хүндтэй эрдэмтдийг татаж эхэлсэн. 1910 онд бэлтгэл болон мэргэжлийн сургуулиудыг салгаж, тусдаа байгууллага болгосон ба 1920 онд өнөөгийн нэрээ авсан. 1934 онд Caltech нь Америкийн Их Сургуулиудын Холбоонд элссэн бөгөөд НАСА-гийн Хүнгэн Зүтгүүрийн Лабораторийн үндэс суурь нь 1936-1943 оны хооронд Теодор фон Карман-ы удирдлага дор тавигдсан. Энэхүү лабораторийг өнөөг хүртэл Caltech удирдан ажиллуулдаг. Caltech нь шинжлэх ухаан, инженерчлэлд түлхүү анхаардаг зургаан академик салбартай бөгөөд 2010 оны байдлаар 332 сая ам.долларын судалгааны тэтгэлгийг удирдаж байв. Тус сургуулийн үндсэн кампус нь 124 акр буюу 50 гектар талбайтай бөгөөд Лос Анжелес хотын төвөөс зүүн хойд зүгт ойролцоогоор 18 км зайд оршдог. Шинэ элсэгч оюутнууд кампус дээр амьдрах шаардлагатай бөгөөд бакалаврын оюутнуудын 95 хувь нь кампусын орон сууцны системд амьдардаг.
Химийн судалгааны тайлан

химийн судалгааны тайлан бол Америкийн Химийн Нийгэмлэгээс хэвлэн гаргадаг, химийн болон биохимийн үндсэн судалгаа, хэрэглээний талаарх тоймуудыг агуулсан сардаа хоёр удаа хэвлэгддэг, эрдэм шинжилгээний хяналттай сэтгүүл юм. Энэ нь 1968 онд байгуулагдсан бөгөөд ерөнхий редактор нь Ютагийн Их Сургуулийн Cynthia J. Burrows юм. Сэтгүүл дараах мэдээллийн сангууд болон индексүүдэд хамрагддаг: · Chemical Abstracts Service · CAB International · Current Contents/Life Sciences · Current Contents/Physical, Chemical & Earth Sciences · EBSCO мэдээллийн сангууд · ProQuest мэдээллийн сангууд · PubMed · Scopus · Science Citation Index Expanded Journal Citation Reports-ийн мэдээлснээр, энэхүү сэтгүүлийн 2023 оны нөлөөллийн хүчин зүйл (impact) нь 16.4 байна.
XIII Луи

"Шудрага" хэмээх **XIII** **Луи** (франц. *Louis XIII le Juste*; 1601 оны 9-р сарын 27-нд Францын хаант улсын Фонтенбло-д төрсөн —1643 оны 5-р сарын 14-нд Сен-Жермен-ан-Ле нас барсан) — 1610 оноос Бурбон угсааны Францын болон Наваррын хаан. IV Энри болон Мариа Медичи нарын ууган хүү.

Түүний хаанчлалын үе нь Францын Тэргүүн сайдаар Кардинал Ришельегийн нөлөөн дор байсан. Язгууртнууд болон протестантуудын хүч суларч, Габсбургууд болон тэдний хаант засаглалтай тэмцэл өрнөж, Гучин жилийн дайны үр дүнд Баруун Европт Францын цэргийн ноёрхол тогтоогдсон байжээ.

XIII Луи Габсбургийн угсааны Австрийн Аннатай гэрлээд ирээдүйн "Нар- хаан" буюу XIV Луи болон Орлеаны ордны үндэслэгч Анжуйгийн гүн Филипп нарыг төрүүлжээ.

Ангилал:1601 онд төрсөн
Ангилал:1643 онд өнгөрсөн
Ангилал:Францын хаан
Ангилал:Андоррын хамтын ван
Ангилал:Наваррын хаан
Ангилал:Францын дофин
Ангилал:Шинэ эриний өмнөх Францын түүх
Ангилал:Бурбон овог
Химийн шинжлэх ухааны сэтгүүл

Химийн шинжлэх ухааны сэтгүүл бол Герман улсын Химийн Нийгэмлэгийн нэрийн өмнөөс Wiley-VCH хэвлэлийн газраас долоо хоног тутам хэвлэгддэг, хяналттай эрдэм шинжилгээний сэтгүүл юм. Хэвлэлийн хэлбэрүүдэд: урт хэмжээний тойм, богино онцлох нийтлэл, судалгааны харилцаа, товч тойм, эссэ, номын тойм, хурлын тойм, захидал, залруулга, нас баралтын тухай мэдээлэл зэрэг багтана. Энэ сэтгүүл нь химийн бүхий л салбарыг хамарсан тойм өгүүллүүдийг агуулдаг. Journal Citation Reports-ийн мэдээлснээр тус сэтгүүлийн 2023 оны нөлөөллийн хүчин зүйл (impact) нь 16.1 байсан. Сэтгүүл нь тусдаа боть ба хуудсын дугаартай хоёр хувилбартайгаар гардаг: Германы хувилбар Angewandte Chemie, англи хэл дээрх бүрэн хувилбар нь Angewandte Chemie International Edition юм. Эдгээр хувилбаруудын агуулга ижил боловч зарим үед герман хэл дээрх номын тойм эсвэл IUPAC-ийн зөвлөмжийн герман орчуулга орсон байж болно. 1887 онд Ferdinand Fischer нь Zeitschrift für die Chemische Industrie (Химийн Үйлдвэрийн Сэтгүүл)-г үүсгэн байгуулсан. 1888 онд гарчгийн нэрийг Zeitschrift für Angewandte Chemie (Програмачлалтай Химийн Сэтгүүл) болгон өөрчилж, ботийн дугаарлалт дахин эхэлсэн. Энэ нэр нь 1941 оны эцэс хүртэл хэрэглэгдэж, дараа нь Die Chemie болгон өөрчилсөн. 1920 он хүртэл сэтгүүлийг Springer Verlag, 1921 оноос Verlag Chemie хэвлэн гаргаж байв. Дэлхийн II дайны улмаас 1945 оны дөрөвдүгээр сараас 1946 оны 12j сар хүртэл сэтгүүл хэвлэгдэхээ зогсоосон. Харин 1947 онд өнөөгийн нэр болох Angewandte Chemie нэрээр дахин хэвлэгдэж эхэлсэн.
Елисейн өргөн чөлөө

**Елисейн өргөн чөлөө** (франц. *Avenue des Champs-Élysées*)  Парис хотын төв хэсэгт байрладаг дэлхийд хамгийн алдартай тансаг зэрэглэлийн гудамж.

## Түүх 
* **17-р зуунд** анх XIV Луи хааны үед цэцэрлэг, мод тарьсан гудамж байдлаар үүссэн
* 18-р зууны үед хот төлөвлөлт хөгжиж, тухайн үед “Place de l'Étoile” өнөөгийн Шарль де Голлийн талбай хүртэл сунгасан
* 19-р зууны сүүлээс эхлэн тансаг дэлгүүр, кафе, театртай худалдааны төв болон хөгжсөн

* Одоогийн байдлаар **түүхэн дурсгал**, **загварын дэлгүүр**, **соёлын төв**, **улс төрийн чухал үйл ажиллагааны байр** болжээ.

## Зохиодог арга хэмжээнүүд 
* **Бүгд Найрамдах Улсын өдөр** буюу **7-р сарын 14**-ний өдөр (Bastille Day) – Цэргийн ёслолын жагсаал
* **Шинэ жилийн баяр** – Лазер шоу, гэрэлтүүлэг
* **Тур де Франс** дугуйн уралдааны төгсгөл – Энэхүү өргөн чөлөөн дээр дуусдаг

* **Жил бүрийн Гэгээн Валентины өдөр, Олимпийн наадам зэрэг тэмдэглэлт арга хэмжээ** энд зохион байгуулагддаг
Борлуулалтын татвар

Мөнгөн борлуулалтын албан татвар гэдэг нь тодорхой бараа, үйлчилгээний борлуулалтад ногдуулдаг татвар бөгөөд энэ татварыг ихэвчлэн хэрэглэгчээс худалдан авалтын үед худалдагч нь татварын байгууллагад төлөхөөр цуглуулдаг.

Хэрэв тухайн бараа, үйлчилгээний татварыг хэрэглэгч өөрөө шууд төрийн байгууллагад төлдөг бол үүнийг хэрэглээний татвар гэж нэрлэдэг. Зарим тохиолдолд хоол хүнс, боловсрол, эм зэрэг бараа, үйлчилгээг татвараас чөлөөлдөг хууль тогтоомжууд байдаг. Харин нэмэгдсэн өртгийн албан татвар нь мөн адил бараа, үйлчилгээний борлуулалтад ногддог бөгөөд борлуулалтын албан татвартай төстэй боловч зарим онцлог ялгаатай байдаг.

Төрөл

Ердийн буюу жижиглэнгийн борлуулалтын татвар нь барааг эцсийн хэрэглэгчид худалдах үед ногддог бөгөөд тухайн бараа жижиглэн худалдаанд гарах бүрд татвар ногдуулдаг. Харин тухайн барааг цааш нь дахин худалдах зорилгоор худалдаж авч буй бизнесүүдэд энэ татвар ногдуулдаггүй. Ийм худалдан авагчид татварын байгууллагаас олгосон дахин борлуулах гэрчилгээ авсан байх ёстой ба энэ гэрчилгээг худалдагчид үзүүлдэг. Энэхүү гэрчилгээ байхгүй, эсвэл тухайн худалдан авагч тухайн орон нутгийн татварын харьяанд байгаа тохиолдолд тухайн бараанд татвар ногдуулна.
Супер байрлалын хууль

Супер байрлалын хууль
Давхцлын хууль нь геологи, археологи болон чулуулгийн давхаргын судалгаатай холбоотой бусад шинжлэх ухааны үндэс суурийг бүрдүүлдэг аксиом буюу өөрийн баталгаа шаардахгүй үнэн юм.

Энгийнээр хэлбэл, энэ хууль нь: хэрэв нэгэн геологийн давхарга деформацид ороогүй (өөрөөр хэлбэл, гажиж мушгиагүй бол), хамгийн эртний буюу настай давхарга доод хэсэгт байрлаж, харин шинэ давхаргууд дээрээсээ нэмэгдэн хуримтлагдан шинэ үеүдийн үүсмэлүүдийг бүрдүүлдэг гэж заадаг.

Энэ нь давхаргын он цагийн тогтоолт (stratigraphic dating)-д маш чухал бөгөөд энэ арга нь хэд хэдэн таамаглал дээр үндэслэдэг. Тухайлбал:
	•	Давхцлын хууль үнэн байх
	•	Аль нэгэн биет зүйл тухайн биетийг бүрдүүлж буй материалуудаасаа илүү эртнийх байж болохгүй гэх мэт.

Давхцлын хуулийг шинжлэх ухааны практикт хэрхэн ашигладаг болохыг жишээлбэл:
Хэрэв тунамал чулуулаг 90°-аас илүү гажигдаагүй бол, түүний доод давхаргууд нь хамгийн эртнийх байх бөгөөд энэ нь палеонтологич, палеоботаникч нарын хувьд тухайн давхаргад байгаа үлэг гүрвэл, ургамлын чулуужсан үлдэгдлийн насыг харьцуулан тогтоох боломж олгодог.

Ингэснээр тухайн үеийн амьтад болон ургамлууд хамт оршин байсан эсэх, аль нь дараа нь үүссэн, магадгүй хувьслын (evolutionary) болон угсаа гарлын (phylogenetic) хувьд холбогдолтой дараалал байж болохыг судлах боломжтой болдог.
Нью Иоркийн мужийн Керамикийн коллеж

Нью Иоркийн мужийн Керамикийн коллеж
Альфред Их сургуулийн дэргэдэх Нью-Йоркийн мужийн Керамикийн коллеж (NYSCC) нь Нью-Йоркийн Мужийн Их Сургуулийн харьяа коллеж бөгөөд Нью-Йорк мужийн Альфред хотод байрлах Альфред их сургуулийн хотхонд байрладаг. Нийт 616 оюутан суралцдаг ба үүнээс 536 нь бакалавр, 80 нь магистрын оюутнууд юм.

Тус коллежийг 1900 оны 4 сарын 11-нд Нью-Йоркийн амбан захирагч Теодор Рузвельт гарын үсэг зурсан хууль ёсны актаар үүсгэн байгуулж, Нью-Йоркийн Керамик болон шавар боловсруулах сургууль хэмээн нэрлэж байв. Энэ нь Альфред их сургуулийн 1895 оноос эхэлсэн хүнд хэцүү үеийн хариу арга хэмжээ байсан юм. Тухайн үед элсэгчдийн тоо буурч, төсөв нь алдагдалтай болж, тухайн үеийн ерөнхийлөгч А.Е. Мэйн (1893-95) огцорсон байв.

Их сургуулийн итгэмжлэгдсэн зөвлөл, орон нутгийн бизнесүүд, төгсөгчдийн дэмжлэгтэйгээр хэрэглээний шинжлэх ухаан, технологид төвлөрсөн дээд боловсролын чиг хандлагыг олж харснаар төрийн байгууллагад өргөдөл гаргах шийдвэрийг дэмжсэн байна. Их Британийн керамикч Чарльз Фергус Биннс сургуулийн анхны захирлаар томилогдсон бөгөөд тэрээр Royal Worcester Porcelain Works-д ажилласан туршлагатай байв. 1932 онд тус сургуулийг Нью-Йоркийн мужийн Керамикийн коллеж (NYSCC) хэмээн нэрийг нь өөрчилж, “Ерөнхий технологи ба инженерчлэл” болон “Хэрэглээний урлаг” гэсэн хоёр тэнхимтэй болгосон.
Нью Йоркийн мужийн Пёрчэсийн их сургууль

Нью Йоркийн мужийн Пёрчэсийн их сургууль
Нью-Йоркийн Мужийн Их Сургуулийн Пёрчэс салбар (State University of New York at Purchase), буюу товчоор “SUNY Purchase” гэж нэрлэгддэг нь Нью-Йорк мужийн Пёрчэс хотод байрладаг нийтийн урлагийн чиглэлийн коллеж юм. 1967 онд захирагч Нелсон Рокфеллерийн санаачилгаар байгуулагдсан бөгөөд Нью-Йоркийн Мужийн Их Сургуулийн (SUNY) системийн 13 иж бүрэн коллежийн нэг юм.

Тус коллеж байрлаж буй газар нь 1734 онд Томасын гэр бүлийнхэн анх суурьшиж эхэлсэн байдаг. Жон Томас нь 1743–1776 оны хооронд колонийн Нью-Йорк мужийн хууль тогтоогчоор ажиллаж байсан бөгөөд Вэстчестерийн дүүргийн Ерөнхий Шүүхийн шүүгч болон цэргийн албаны бүртгэгч байжээ. Шүүгч Томас нь Америкийн тусгаар тогтнолыг дэмжигчдийн нэг байсан бөгөөд түүнийг “тусгаар тогтнолыг идэвхтэй дэмжигч халуун сэтгэлт Виг намын гишүүн” хэмээн түүхч Роберт Болтон тэмдэглэсэн байна.

1776 оны 7 сарын 11-нд Нью-Йорк дахь Уайт Плэйнс шүүхийн танхимд Тусгаар тогтнолын тунхаглалыг олон нийтэд анх уншсан хүний нэг нь Жон Томас байжээ. 1777 оны 3 сарын 22-нд түүнийг британичууд баривчилж, 1777 оны 5 сарын 2-нд нас барсан байна. Түүний хөвгүүд болох Жон Томас Жуниор болон Томас Томас нар мөн Америкийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж байсан бөгөөд Томас Томас хожим нь генералын цол хүртжээ.
Төсвийн үржүүлэгч

Төсвийн үржүүлэгч

 Эдийн засагт төсвийн үржүүлэгч (мөнгөний үржүүлэгчтэй андуурч болохгүй) нь засгийн газрын зардлын өөрчлөлтөөс үүсэх үндэсний орлогын өөрчлөлтийн харьцаа юм.  Илүү ерөнхийд нь, экзоген зардлын үржүүлэгч гэдэг нь зарлагын аливаа бие даасан өөрчлөлтөөс (хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтын зардал, хэрэглээний зардал, засгийн газрын зардал, эсвэл гадаадын иргэдийн улс орны экспортод зарцуулсан зардал гэх мэт) үүсэх үндэсний орлогын өөрчлөлтийн харьцаа юм.  Энэ үржүүлэгч нэг нэгээс хэтэрч ихэссэн тохиолдолд үндэсний орлогод үзүүлэх нөлөөллийг үржүүлэгчийн эффект гэж нэрлэж болно.  Үржүүлэгчийн үр нөлөөг бий болгож болох механизм нь зардлын эхний өсөн нэмэгдэж буй хэмжээ нь орлого нэмэгдэх, улмаар хэрэглээний зардлыг нэмэгдүүлэх, орлогыг цаашид нэмэгдүүлэх, улмаар хэрэглээг улам нэмэгдүүлэх гэх мэтийг бий болгож, улмаар үндэсний орлого нь зардлын анхны өсөн нэмэгдэх хэмжээнээс илүү их хэмжээгээр нэмэгдэхэд хүргэдэг.  Өөрөөр хэлбэл, нийт эрэлтийн анхны өөрчлөлт нь нийт үйлдвэрлэлд (түүнээс бий болгож буй нийт орлого) өөрчлөлтийг үүсгэж болох бөгөөд энэ нь анхны өөрчлөлтийн үржвэр юм.
Үржүүлэгчийн нөлөө байдаг гэдгийг анх 1930 онд Кейнсийн шавь Ричард Хан санал болгож, 1931 онд хэвлүүлсэн байдаг. Эдийн засгийн зарим сургуулиуд үржүүлэгчийн нөлөөллийн ач холбогдлыг, ялангуяа урт хугацааны ач холбогдлыг их ач холбогдолгүй эсвэл үгүйсгэдэг.  Үржүүлэгчийн үр нөлөөг нийт эрэлтийг өдөөх зорилгоор засгийн газрын зарцуулалт эсвэл татварын хөнгөлөлтийн үр дүнтэй байдлын аргумент болгон ашигласан.