open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анархо капитализм

Анархо-капитализм
Анархо-капитализм (ярилцлагын хэлбэрээр “анкап” гэж нэрлэдэг) нь төрийн эсрэг байр суурьтай, либертари (эрх чөлөөг эрхэмлэсэн) улс төр, эдийн засгийн онол бөгөөд төвлөрсөн төрийг устгаж, оронд нь хувийн өмч дээр тулгуурласан, төргүй нийгмийг бий болгохыг зорьдог. Энэ нь хүчирхийллийг эсэргүүцэх зарчим, чөлөөт зах зээл, өөрийгөө эзэмших эрх гэх мэт ойлголт дээр тулгуурладаг. Анархо-капиталист философи нь өмчийн ойлголтыг хүний “өөрийнх” хэсэг гэж авч үздэг бөгөөд зарим тохиолдолд бусдын өмчийг эзэмших эрхийг ч хамардаг. Гэхдээ зөвхөн тухайн хүн сайн дураараа ийм эрхийг өгсөн тохиолдолд л.Хууль тогтоомжгүй нөхцөлд анархо-капиталистууд нийгэм нь гэрээний үндсэн дээр өөрөө зохицож, иргэд нь сайн дурын худалдаа, үйлчилгээний аргаар чөлөөт зах зээлд оролцох замаар иргэншдэг гэж үздэг. Онолын хувьд анархо-капиталист нийгэмд өмчийн эрхийг хамгаалах үүргийг хувийн хамгаалалтын агентлагууд эсвэл даатгалын компаниуд хариуцдаг. Эдгээр байгууллагууд нь өмч эзэмшигчдийн сонголтоор бий болдог бөгөөд өмчийн маргааныг шийдвэрлэхэд зах зээлийн өрсөлдөөний зарчмаар ажиллах юм. Ингэснээр тэд шүүх, цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэх бөгөөд төрийн адил бүтэцтэй байж болно.Зарим анархо-капиталист зохиолчид боолчлолыг энэхүү философийн үзэлтэй нийцдэг гэж маргасан байдаг.Өмгөөлөгчдийнх нь хэлснээр, түүхийн туршид олон онолчид анархо-капитализмтай төстэй үзэл баримтлалыг дэмжиж байсан. "Анархокапитализм" гэсэн нэр томьёоны хамгийн эртний хэрэглээ нь Карл Хессийн 1969 оны 3-р сард Playboy сэтгүүлд хэвлэгдсэн "Улс төрийн үхэл" (The Death of Politics) эссэнд дурдагдсан байдаг. Америкийн эдийн засагч Мюррей Ротбард нь 1971 онд "анархо-капиталист" болон "анархо-капитализм" нэр томьёог нэрлэсэнд тооцогддог.
Америкийн химийн сэтгүүл

Америкийн Химийн нийгэмлэгийн Сэтгүүл: Америкийн Химийн Сэтгүүл (JACS гэж нэрлэгддэг) нь 1879 онд Америкийн Химийн Нийгэмлэгээс үүсгэн байгуулсан, долоо хоног тутмын, эрдэм шинжилгээний сэтгүүл юм. Энэ сэтгүүл нь түүхэндээ хоёр сэтгүүлийг өөртөө нэгтгэсэн: Аналитик ба Хэрэглээний Химийн Сэтгүүл (1893 оны 7-р сар), Америкийн Химийн Сэтгүүл (1914 оны 1-р сар). Энэ сэтгүүл нь химийн бүх салбарыг хамардаг. 2021 оноос хойш ерөнхий редактораар нь ETH Цюрихийн Эрик М. Каррейра ажилласаар байна. 2014 онд тус сэтгүүл холимог нээлттэй хэвлэлийн загварт шилжсэн. Сэтгүүлийг дараах мэдээллийн сангуудад хураангуйлан, индексжүүлсэн байдаг:

•Biological Abstracts

•BIOSIS Previews

•Chemical Abstracts Service

•Current Chemical Reactions

•Current Contents/Life Sciences

•Current Contents/Physical, Chemical & Earth Sciences

•EBSCO мэдээллийн сангууд

•Index Chemicus

•Index Medicus/MEDLINE/PubMed

•ProQuest мэдээллийн сангууд

•Science Citation Index Expanded

•Scopus

Journal Citation Reports-ийн мэдээлснээр тус сэтгүүлийн 2023 оны нөлөөллийн (impact) хүч нь 14.4 байна.
Супер байрллын зарчим

Супер байрллын зарчим
Давхцлын зарчим (эсвэл давхцлын шинж) гэдэг нь бүх шулуун (линейн) системд хамаарах хууль бөгөөд энэ нь:
хоёр буюу түүнээс олон өдөөгч (оролт) зэрэг үйлчилсэн тохиолдолд системийн нийт хариу үйлдэл нь тус бүрээрээ дангаараа үйлчилсэн байсан тохиолдлын хариу үйлдлүүдийн нийлбэртэй тэнцүү байна гэсэн утгатай.

Өөрөөр хэлбэл, хэрэв оролт A нь хариу X, оролт B нь хариу Y-г тус тус үүсгэдэг бол, оролт (A + B) нь хариу (X + Y)-г үүсгэнэ гэсэн үг.

Давхцлын зарчмыг хангадаг функц F(x)-ийг шулуун (линейн) функц гэж нэрлэдэг. Энэ зарчмыг хоёр энгийн шинжээр тодорхойлж болно:
	1.	Нийлбэршил (Additivity):
    F(x₁ + x₂) = F(x₁) + F(x₂)
	2.	Нэг төрлийн байдал (Homogeneity):
    F(ax) = aF(x) (энд a нь ямар ч скаляр тоо байж болно)

Энэхүү зарчим нь физик болон инженерийн олон салбарт өргөн хэрэглэгддэг. Учир нь олон физик системийг шулуун систем гэж загварчлах боломжтой байдаг. Жишээлбэл, нэгэн дам нурууг шулуун систем гэж үзэж болох ба оролт нь түүн дээр ирэх ачаалал, хариу үйлдэл нь дам нурууны хотгогдол (нийлэлт) байж болно.

Шулуун системийн ач холбогдол нь тэдгээрийг математик аргаар хялбархан шинжлэх боломжтойд оршино. Шулуун системд зориулсан олон тооны математик арга, тухайлбал, Фурье (Fourier) болон Лаплас (Laplace) хувиргалт зэрэг долгионы домэйнд (frequency-domain) ажилладаг шилжүүлгийн арга, шулуун операторын онол зэрэг хэрэглэх аргууд байдаг.

Гэхдээ бодит физик системүүд ихэнхдээ зөвхөн ойролцоогоор шулуун шинжтэй байдаг учир давхцлын зарчим нь бодит үйл явцын зөвхөн ойролцоо (аппроксимац) тайлбар болдог.
Нью-Йорк хотын технологийн коллеж

**Нью Йорк хотын технологийн коллеж** ( Хотын технологи ) нь Нью Йорк хотын улсын коллеж юм. 1946 онд анх байгуулагдсан Нью-Йорк хотын их сургуулийн технологийн коллеж юм. Тус сургуулийн төв байр нь Бруклин хотын төвд байрладаг.
Парфын улс

**Парфын улс** (мөн **Аршакидын улс**) нь МЭӨ 247-с МЭ 224 онд эртний Ираны нутагт оршиж байсан улс юм. Парни аймгийн хан I Аршак анх Селевкидийн улсаас салан тусгаарлаад байсан Парф сатрап гэх аймгийг эзлэн авснаар Парфын улсын үндсийг тавьжээ. I Митридат хааны үед (МЭ 171-132 он) Селевкидийн улсаас Медиа, Месопотамийг эзлэн дагуулснаар нутаг дэвсгэрээ их тэлж байсан бол Парф улс оргил үедээ хойд Евфрат буюу одоогийн дорнод Туркийн нутгаас Афганистан, баруун Пакистан хүртэлх өргөн уудам нутгийг мэдэлдээ оруулж явжээ. Газар дундын тэнгисийн сав газрыг нэгтгэн захираад байсан Ромын эзэнт гүрэн, хятадын Хань улсын холбож байсан торгоны зам тус улсаар дайрдаг байсан учир худалдаа арилжааны төв байв.

Парфууд Перс, Эллинист гэх зэрэг улсынхаа харьяа байсан олон соёлоос урлаг, архитектур, шашин шүтлэг, хувцас дээлийг өвлөн ашиглаж байв. Оршин тогтнож байсан хугацааныхаа эхний хагаст Грек соёлын нөлөөнд автаж байсан бол яваандаа Иран соёл аажмаар сэргэжээ. Аршакидын хаад Ахеменидын эзэнт гүрний хаадтай адил өөрсдийгөө "Хаадын хаан" хэмээн өргөмжилдөг байсан. Ялгаатай нь, Ахеменидын хаад сатрап буюу ноёдыг томилон бүс нутгийг захируулдаг байсан бол Аршакидын хаад тухайн нутгийн хаадыг вассал болгон хүлээн зөвшөөрдөг байсан юм.
Мөн цөөн тооны сатрапуудыг голдуу алс хязгаарын нутагт томилдог байсан ч эдгээр сатрапууд Ахеменидын үеийн сатрапыг бодвол эрх мэдэл багатай байжээ. Газар нутаг өрнө зүг тэлснээр нийслэлээ Ниса хотоос Тигр голын дагуу орших Ктесифон руу (өнөөгийн Багдадын өмнө зүг) шилжүүлсэн байдаг. Дараа нь ч хэд хэдэн удаа нийслэлээ нүүлгэсэн.

Эхэн үедээ баруун талдаа Селевкидтэй, хойноо Скифүүдтэй байлдаж баруун тийш нутгаа тэлэн Арменийн улс, цаашлаад Ромын Бүгд Найрамдах Улстай хиллэх болов. Ром Парф хоёр Арменийг хяналтандаа байлгахаар өрсөлдөж өөрсдийн талын хаадыг тавьдаг байжээ. Парфууд МЭӨ 53 онд Каррахын тулалдаанд Марк Лициний Крассыг бут цохиж, МЭӨ 40-39 онд Левантыг бараг бүтэн эзлэв. МЭӨ 36 онд Марк Антони ноён Парфыг хариу довтолж аян дайн хийв. Дараагийн зуунуудад ч мөн Ромын хэд хэдэн эзэн хаад Ром-Парфын дайнд Мезопотемийг дайлж, Селевк Ктесифон хотуудыг эзэлж байжээ. Харин Парф улс сулрах болсон шалтгаан нь гадны эзлэн түрэмгүйлэл бус, хаан ширээний төлөөх тэмцэл, иргэний дайн байлаа. МЭ 224 онд Персис аймгийн хан I Ардашир Аршакидын эсрэг босч, сүүлчийн хаан IV Артабаныг хөнөөснөөр Парфын улс мөхжээ. Улмаар Ардашир Иран, Ойрхи дорнодыг 7-р зуун хүртэл захирч байсан Сасаны улсыг байгуулсан юм. Аршакидын династ харин огт тасралгүй, хаад ноёд нь Армени, Кавказын Ибер, Кавказ Албаныг захирсаар байв.

Сасаны улс, Ахеменидын улсын сурвалжуудтай харьцуулбал Парф, Грек хэл дээрх Парфын сурвалж ховор, ихэнх түүх нь Грек, Ром, Хань улсын сурвалжуудаас олджээ. Хань улс Парф улсад Хүннү улсын эсрэг холбоо байгуулах санал тавьж байсан баримт бий.

## Эх сурвалж 
## Ном зүй 
* 
* 
* .
* .
* .
* 
* .
* .
* 
* .


Ангилал:Азийн түүхэн улс
Ангилал:МЭӨ 247 он
Ангилал:МЭӨ 240-д онд байгуулагдсан
Ангилал:224 онд татан буугдсан
Ангилал:Аршакидын династ
Ангилал:Эртний Афганистаны түүх
Ангилал:Эртний Пакистаны түүх
Ангилал:Эртний Кавказын түүх
Ангилал:Эртний Ойрх Дорнод
Олбани Анагаахын Коллеж

**Олбани Анагаахын Коллеж** (, товчоор AMC) нь Нью-Йорк мужийн Олбанид байрлах, хувийн анагаахын сургууль юм. Алден Марч болон Жеймс Х. Армсби нар 1839 онд үүсгэн байгуулсан бөгөөд үндэсний хэмжээнд хамгийн эртний анагаахын сургуулиудын нэг юм. Коллеж нь Олбани Анагаах Төвийн нэг хэсэг бөгөөд тус төвд Олбани Анагаах Төвийн Эмнэлэг багтдаг. 

170 гаруй жилийн түүхийнхээ замналдаа, Олбани Анагаахын Коллеж нь эм болон судалгааны маш олон манлайлагчдын анхаарлыг татсан төдийгүй, бэлтгэж ирсэн. Одоогийн болон өмнөх багш, судлаач, төгсөгчдийн дунд хоёр Нобелийн шагналт, хоёр Ласкерын Шагналт, хоёр МакАртурын тэтгэлэгт, нэг Гайрднер Сангийн Олон Улсын Шагналт, АНУ-ын Армийн Хурандаа Мэс Засалч асан, АНУ-ын Агаарын Хүчний Хурандаа Мэс Засалч асан, томоохон их сургуулийн эмнэлгүүдийн хэд хэдэн ерөнхийлөгч, гүйцэтгэх захирлууд, мөн Америкийн Анагаахын Холбооны анхны ерөнхийлөгч, хамтран үүсгэн байгуулагч нар байдаг.

Олбани Анагаахын Коллежийг Давид С. Шеридан орчин-үеийн нэг удаагийн катетерийг төгс боловсруулсан газар гэж үздэг бөгөөд энэ нь бусад томоохон нээлт, бүтээлүүдийн нэг юм.
Төрийн өмч

**Төрийн өмч**() гэдэг нь үйлдвэрлэл, хөрөнгө, үл хөдлөх хөрөнгө эсвэл аж ахуйн нэгжийг тухайн улсын үндэсний засгийн газар эсвэл олон нийтийг төлөөлөх төрийн байгууллага эзэмшиж байгаа өмчийн хэлбэр юм. Энэ нь хувь хүн эсвэл хувийн этгээдийн өмчлөлөөс ялгаатай.Олон нийтийн өмч нь тодорхой хэрэглэгчдэд бараа, үйлчилгээ худалдаалдаг салбаруудыг хэлдэг бөгөөд төрийн төсвөөс санхүүждэг нийтийн бараа, төрийн үйлчилгээ зэргээс ялгаатай. Төрийн өмч нь үндэсний, бүс нутгийн, орон нутгийн буюу хотын түвшинд байж болно; эсвэл бие даасан олон нийтийн аж ахуйн нэгжийн хэлбэрээр төрөөс гадуурх нийтийн өмчийг ч илэрхийлж болно. Төрийн өмч нь өмчийн гурван үндсэн хэлбэрийн нэг бөгөөд энэ нь хувийн өмч, хамтарсан/хамтын өмч, болон нийтийн өмч зэргээс ялгаатай байдаг.Зах зээлд суурилсан эдийн засагтай орнуудад төрийн өмчит хөрөнгийг ихэвчлэн хувьцаат компани хэлбэрээр удирдаж, ашигладаг бөгөөд засгийн газар тухайн компанийн бүх хувьцаа эсвэл ихэнх хувийг эзэмшдэг. Энэ хэлбэрийг төрийн өмчит аж ахуйн нэгж (state-owned enterprise) гэж нэрлэдэг. Төрийн өмчит аж ахуйн нэгж нь зарим тохиолдолд ашиг олох шаардлагагүй ашгийн бус байгууллага хэлбэрээр ажиллаж болох бөгөөд зарим тохиолдолд зах зээлийн өрсөлдөөн бүхий салбарт арилжааны байгууллага хэлбэрээр, эсвэл байгалийн монопол хэлбэрээр ажиллах боломжтой. Засгийн газар мөн ашигтай ажилладаг төрийн өмчит байгууллагуудаа улсын нийт төсвөө дэмжихэд ашиглаж болох юм.Өөр төрлийн олон нийтийн өмчийг төрийн өмчит аж ахуйн нэгж болгон өөрчлөхийг корпорацжуулалт (corporatization) гэж нэрлэдэг.
## Эшлэл 
Төрийн капитализм
Ангилал:Эдийн засгийн систем
Ангилал:Өмчлөл
Ангилал:Өмчийн хууль

Ангилал:Социализм
Төрийн социализм
Үл хөдлөх хөрөнгийн үнэлгээ

Үл хөдлөх хөрөнгийн үнэлгээ, орон сууцны үнэлгээ, үл хөдлөх хөрөнгийн үнэлгээ эсвэл газрын үнэлгээ нь үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ цэнийг (ихэвчлэн зах зээлийн үнэ) үнэлэх үйл явц юм. Үл хөдлөх хөрөнгийн гүйлгээ нь ихэвчлэн үнэлгээ шаарддаг тул үл хөдлөх хөрөнгө бүр өвөрмөц шинж чанартай байдаг. Үнэлгээнд байршил нь бас чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Үнэлгээний тайлан нь ипотекийн зээл, үл хөдлөх хөрөнгө, гэр бүл салалт, татвар гэх мэтийн үндэс суурь болдог. Заримдаа үнэлгээний тайланг үл хөдлөх хөрөнгийн борлуулалтын үнийг тогтооход ашигладаг. 

## Үнэ цэнийн төрлүүд
Үл хөдлөх хөрөнгийн үнэлгээнд эрэлхийлдэг үнэ цэнийн хэд хэдэн төрөл, тодорхойлолт байдаг. Хамгийн түгээмэл нь:

Зах зээлийн үнэ - Вальрасийн дуудлага худалдаагаар тухайн хөрөнгийн арилжаалагдах үнэ. Зах зээлийн үнэ нь ихэвчлэн нээлттэй зах зээлийн үнэ эсвэл бодит үнэ цэнээр солигддог. Олон улсын үнэлгээний стандартууд (IVS) дараахь зүйлийг тодорхойлдог.

Зах зээлийн үнэ – зөв маркетингийн дараа бэлэн худалдан авагч болон бэлэн худалдагчийн хооронд харилцан тохиролцсон хэлцлийн дагуу үнэлгээ хийх өдөр хөрөнгө, өр төлбөрийг солилцох ёстой бөгөөд талууд тус бүр мэдлэгтэй, болгоомжтой, албадлагагүй үйлдэл хийсэн тохиолдолд тооцоолсон дүн.

Ашиглалтын үнэ цэнэ, эсвэл ашиглалтын үнэ цэнэ – тодорхой ашиглалтын дагуу тухайн хөрөнгийн тодорхой эзэмшигчид бий болгож буй мөнгөн гүйлгээний өнөөгийн цэвэр үнэ цэнэ (NPV).

Ашиглалтын үнэ цэнэ гэдэг нь тухайн нэг хэрэглэгчийн үнэ цэнэ бөгөөд тухайн үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлийн үнээс дээгүүр эсвэл доогуур байж болно.
Корнеллийн их сургуулийн Нью Йорк мужийн хөдөө аж ахуй, амьдралын шинжлэх ухааны коллеж

Корнеллийн их сургуулийн Нью Йорк мужийн хөдөө аж ахуй, амьдралын шинжлэх ухааны коллеж (CALS эсвэл Ag сургууль) нь Корнеллийн их сургуулийн хууль ёсны дөрвөн коллежийн нэг бөгөөд Айви Лигийн цорын ганц хөдөө аж ахуйн коллеж юм. CALS нь ойролцоогоор 3,390 бакалавр, 1,100 аспирант оюутнуудтай бөгөөд Корнеллийн хоёр дахь том коллеж бөгөөд АНУ-ын гурав дахь том коллеж юм. Корнеллийн хувийн Айви Лиг их сургуулийн нэг хэсэг ч CALS нь Нью-Йоркийн Их Сургуулиар дамжуулан Нью-Йоркийн хамтын ажиллагааны өргөтгөлийн хөтөлбөрийг Хүний Экологийн коллежийн зэрэгцээ Корнеллийн их сургуулийн газар олгох зорилгын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болгон хэрэгжүүлэх санхүүжилтийг авдаг. CALS нь Нью-Йорк мужийн Женев дэх Нью-Йорк мужийн хөдөө аж ахуйн туршилтын станц болон Нью-Йорк муж даяарх бусад байгууламжийг ажиллуулдаг. 2007-08 онд CALS-ийн нийт төсөв (Женевийн буудлыг тооцохгүйгээр) 283 сая доллар, 96 сая доллар нь сургалтын төлбөр, 52 сая доллар нь улсын төсвөөс гарсан байна. Женевийн станцын төсөвт нэмэлт 25 сая доллар зарцуулсан.
Улс төрийн кампанит ажил

Улс төрийн кампанит ажил гэдэг нь тодорхой бүлгийн дотор шийдвэр гаргах үйл явцад нөлөөлөхийг зорьсон зохион байгуулалттай хүчин чармайлт юм. Ардчилсан нийгэмд улс төрийн кампанит ажил нь ихэвчлэн сонгуулийн-кампанит ажлыг илэрхийлдэг бөгөөд үүгээр дамжуулан төлөөлөгчид сонгогдож, эсвэл бүх нийтийн санал асуулгаар шийдвэр гаргадаг. Орчин үеийн улс төрд хамгийн их анхаарал татсан улс төрийн кампанит ажлууд нь ихэвчлэн муж, хотын дарга эсвэл засгийн газрын тэргүүний (ихэнхдээ ерөнхийлөгч эсвэл ерөнхий сайд) сонгуульд төвлөрдөг.

## Кампанит ажлын мессеж 
Кампанит ажлын мессеж нь нэр дэвшигч сонгогчидтой хуваалцахыг хүсэж буй үзэл баримтлалуудыг агуулдаг. Энэ нь улс төрийн албан тушаалд нэр дэвшихдээ түүний санааг дэмжиж буй хүмүүсийг өөрийгөө дэмжүүлэх зорилготой. Уг мессеж нь ихэвчлэн бодлогын асуудлуудтай холбоотой хэд хэдэн гол санаанаас бүрддэг. Эдгээр гол санаануудыг хураангуйлан дахин дахин давтан хэлснээр сонгогчдын сэтгэлд гүн суулгахыг зорьдог. Олон сонгуулиар  сөрөг нам нэр дэвшигчийн анхаарлыг гол мессежээс нь хазайлгахын тулд бодлого эсвэл хувийн амьдралтай холбоотой хөндлөн асуулт тавьдаг. Ихэнх кампанит ажил мессежээ өргөн хүрээтэй байлгахыг эрмэлздэг бөгөөд энэ нь боломжит дэмжигчдийн хүрээг тэлэх зорилготой. Харин хэт нарийн төвөгтэй мессеж нь зарим сонгогчдыг хөндийрүүлж, нэр дэвшигчийг тайлбар хийхэд цаг зарцуулан удаашруулах магадлалтай. Жишээлбэл, 2008 оны Америкийн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үед Жон МакКейн ангагдаа эх оронч байдал болон улс төрийн туршлагад тулгуурласан “Эх орон нэгдүгээрт” гэсэн мессеж хэрэглэж байсан бол дараа нь улс төрийн хүрээллийн дунд “Анхны Бие Даасан Үзэлтэй Улс Төрч” хэмээх дүр төрхийг гаргаж ирэхэд чиглүүлж өөрчилсөн. Харин Барак Обама кампанит ажлынхаа туршид “өөрчлөлт” гэсэн энгийн бөгөөд тууштай мессежийг ашигласан.
Хэл зүй

**Хэл зүй** буюу **хэл шинжлэл** (лат. *lingua* «хэл»)- хэл судалдаг шинжлэх ухаан юм. Энэ нь хүн төрөлхтний ердийн байгалаас үүссэн хэл, түүний бие даасан төлөөлөл болох дэлхийд оршиж байсан үхсэн хэл болон өнөө оршиж буй амьд хэл болон мөхсөн хэл тус бүрийг судлах шинжлэх ухаан юм. Өргөн утгаараа хэл шинжлэл нь шинжлэх ухааны болон практик гэж хоёр хэсэгт хуваагддаг. Ихэнх тохиолдолд хэл шинжлэл нь шинжлэх ухааны хэл шинжлэл гэсэн үг бөгөөд хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүд мэргэжлийн түвшинд судалдаг байна.

## Хэл зүйн буюу хэл шинжлэлийн салбарууд  
* *онолын хэл зүй*: хэл шинжлэлийн онолыг бий болгоход чиглэсэн шинжлэх ухаан;
* *хэрэглээний хэл зүй*: хэлийг судлахтай холбоотой практик асуудлыг шийдвэрлэх, түүнчлэн хэл шинжлэлийн онолыг бусад чиглэлээр практикт ашиглах чиглэлээр мэргэшсэн байдаг;
* *практик хэл зүй*: онолын хэл шинжлэлийн заалтуудыг баталгаажуулах, хэрэглээний хэл шинжлэлийн бүтээсэн бүтээгдэхүүний үр нөлөөг шалгахад чиглэсэн хэл шинжлэлийн туршилтыг бодитоор хийдэг салбар юм;
* *эмпирик хэл зүй:* Текст, ярианы бүтцэд туршилтын дүн шинжилгээ хийх замаар материалыг олж авдаг салбар.

## Хэл шинжлэл ба холбогдох шинжлэх ухааны салбарууд
Амьд хэл

**Амьд хэл** (англи. *Modern language*, орос. *Живой язык*) - төрөлх хэл болгон ашиглаж байгаа аливаа ард түмний хэл юм. Энэ нэр томьёог хүний өдөр тутмын харилцаанд хэрэглэгддэг хэл (монгол, франц, герман, англи гэх мэт) болон соёл, хэл шинжлэлийн зорилгоор судалдаг латин, санскрит, эртний хятад зэрэг мөхсөн хэлүүдийг ялгаж салгахад ашигладаг байна.

Орчин үед ямар нэгэн амьд хэлний мэдлэгтэй байх нь ашигтай байдаг тул тэдгээрийг идэвхтэй сурдаг. Олон оронд, тэр дундаа Монгол Улсад сүүлийн жилүүдэд англи хэлийг хоёр дахь хэл болгон сурахыг илүүд үздэг. Боловсролын түвшинд гадаад хэл чухал байдаг бөгөөд гадаад аль нэг түгээмэл хэлний сайн мэдлэг шаардлагатай гэж дийлэнх хүмүүс үздэг. Тэр байтугай хүмүүс өөрсдийн зардлаар бие даан суралцах шаардлагатай болдог юм.

Ангилал:Гадаад хэлний сургалт
Гэр бүлийн хууль

Гэр бүлийн хууль (матримониал хууль эсвэл гэр бүлийн харилцааны хууль гэж нэрлэдэг) нь гэр бүлийн асуудал, гэр бүлийн харилцааг зохицуулдаг хуулийн салбар юм.

## Ерөнхий тойм 
-Тухайн улсын гэр бүлийн хуулийн ерөнхий байгууллагт хамаарах сэдвүүдэд дараах зүйлс орно:

-Гэрлэлт, иргэний холбоо, дотоодын нөхөрлөл

-Хууль ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн эхнэр, нөхөр, гэр бүлийн харилцаанд орох

-Гэр бүл цуцлах, хүчингүй болгох, эд хөрөнгийн төлбөр, тэтгэлэг, хүүхдийн асрамж, уулзалт, хүүхдийн тэтгэлэг, эхнэр нөхрийн дэмжлэг, тэтгэлэг тогтоолгох зэрэг хууль ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн гэр бүлийн харилцаа, дагалдах асуудлыг цуцлах

-Хуримын өмнөх ба хуримын дараах гэрээ

-Үрчлэлт: хүүхэд, зарим тохиолдолд насанд хүрсэн хүн үрчлэн авах үйл явц

-Тээх: Хууль ба тээгч эх болж хүүхэд төрүүлэх үйл явц

-Хүүхэд хамгааллын хэрэг хянах шийдвэрлэх: хүүхдийг хүчирхийлэх юм уу эсвэл хүүхэд хайхрамгүй хандсан тохиолдолд төрөөс үүсэж болох шүүх ажиллагаа

-Насанд хүрээгүй хүний хууль: Насанд хүрээгүй хүүхдүүдийн статусын гэмт хэрэг, зөрчил, эрх чөлөө, насанд хүрээгүй хүүхдийг шүүх хэрэгтэй холбоотой асуудлууд

-Эцэг тогтоолголт: эцэг тогтоох, цуцлах ажиллагаа, эцэг тогтоох шалгалтыг явуулах

-Эрх: Хүүхдийн эрх, Залуучуудын эрх, Эхийн эрх, Эцгийн эрх, Эцэг эхийн эрх, Гэр бүлийн амьдрах эрх
Command and control

Command and Control（CAC）регуляци нь академик болон бусад салбарын бичиг баримтанд өргөн хэрэглэгддэг бөгөөд байгаль орчны бодлоготой хэрхэн холбоотойг энэ нийтлэлд авч үзсэн боловч зөвхөн байгаль орчны салбарт хязгаарлагдахгүй, олон төрлийн салбарт хэрэглэгддэг зохицуулалтын арга юм。Command and Control（CAC）регуляци гэдэг нь “хууль тогтоомжоор ямар үйлдэл зөв, ямар нь хориотой болохыг шууд зааж өгөх замаар салбар эсвэл үйл ажиллагааг зохицуулах” арга бөгөөд эдийн засгийн урамшуулал (taxes/татварууд, subsidies/тэтгэмжүүд)-ыг ашигладаг бусад аргаас ялгаатай。‘Command（тушаал）’ гэдэг нь засгийн газраас чанарын стандарт эсвэл зорилго тавьж, үүнийг заавал биелүүлэхийг шаарддаг бол ‘Control（хяналт）’ гэдэг нь үүнийг биелүүлээгүй тохиолдолд шийтгэл (жишээ нь хэрэг үүсгэх) ноогдуулахыг хэлнэ。CAC нь хуулиар, урамшууллаар, заналхийлэл, гэрээ, хэлцлээр хүний зан үйлийг өөрчлөх олон арга хэлбэрийг багтаадаг бөгөөд эхлээд асуудлыг илрүүлж, түүнийг шийдэх арга боловсруулж хэрэгжүүлдэг систем юм.
Эцэг эхийн чөлөө

Хүүхэд асрах чөлөө буюу гэр бүлийн амралт нь бараг бүх улс оронд байдаг ажилчдын тэтгэмж юм. "Эцэг эх, асрах чөлөө" гэсэн нэр томьёо нь жирэмсний, эцэг эхийн болон үрчлэлтийн амралтыг агуулж болно; эсвэл эцэг эхийн аль нэг нь хүүхдээ асрах боломжтой гэр бүлийн тусдаа чөлөөг тайлбарлахын тулд "жирэмсний амралт" болон "эцэг эх асрах чөлөө"-г ашигладаг. Зарим улс орон, харьяаллын дагуу "гэр бүлийн амралт" нь өвчтэй гэр бүлийн гишүүдийг асрах чөлөөг багтаадаг. Ихэнхдээ тэтгэмжийн доод хэмжээ, шалгуурыг хуулиар тогтоодог. Ажил олгогч нь ажилтныг амралтаа авч байх үед ажилтнаа ажиллуулах шаардлагатай үед эцэг эх, гэр бүлийн цалингүй чөлөө олгоно. Эцэг эх, гэр бүлийн цалинтай чөлөө нь хүүхэд, асран хамгаалагч гэр бүлийн гишүүнээ асран халамжлах, зэрэг арга хэмжээ авах зорилгоор ажлын цалинтай чөлөө олгодог. Санхүүжилтийн хамгийн түгээмэл гурван загвар нь засгийн газраас тогтоосон нийгмийн даатгал/нийгмийн даатгал (ажилчид, ажил олгогчид эсвэл татвар төлөгчид ерөнхийдөө төрийн тусгай санд мөнгө төлдөг), ажил олгогчийн хариуцлага (ажил олгогч нь ажилтанд амралтын хугацаанд төлөх ёстой), нийгмийн даатгал болон ажил олгогчийн хариуцлагыг хослуулсан холимог бодлого юм.

Ангилал:Эцэг, эх
Ангилал:Гэр бүлийн эрх зүй
Ангийн зөрчил

Улс төр судлалын хүрээнд **ангийн зөрчил** буюу **ангийн тэмцэл** гэх ойлголт нь нийгмийн ангиудын хооронд үүсдэг эдийн засгийн зөрчил, улс төрийн хурцадмал байдал юм. Энэ нь сонирхол зөрөх, хязгаарлагдмал нөөцийн төлөөх өрсөлдөөн, нийгэм-эдийн засгийн шатлал дахь эрх мэдлийн тэгш бус байдлаас үүдэлтэй. Хамгийн энгийн утгаар нь авч үзвэл, ангийн зөрчил гэдэг нь баян ба ядуугийн хооронд үргэлж өрнөдөг тэмцлийг илэрхийлдэг.

Карл Маркс болон Михаил Бакунин нарын бичвэрүүдэд ангийн тэмцэл нь ажилчин анги олонхын эрх ашгийн төлөөх нийгэм, улс төрийн суурь өөрчлөлтийг хийх гол хэрэгсэл, үзэл суртлын үндэс гэж тооцогддог. Энэ нь социологи болон улс төрийн философийн зөрчлийн онолын (conflict theory) гол ойлголтын нэг юм.

Ангийн зөрчил дараах хэлбэрүүдээр илэрч болно:
#Шууд хүчирхийлэл — аллага, төрийн эргэлт, хувьсгал, эсрэг хувьсгал, иргэний дайн зэрэг нь засгийн газар, байгалийн нөөц, хөдөлмөрийн хүчийг хянах гэсэн тэмцлийн хэлбэр;
#Шууд бус хүчирхийлэл — ядуурал, хоол тэжээлийн дутагдал, өвчин эмгэг, аюултай ажлын байрнаас үүдэлтэй үхэл;
#Эдийн засгийн албадлага — бойкот, ажил хаялт, ажилгүй болох аюул, хөрөнгө гадагш урсах заналхийлэл, хөрөнгө оруулалтаа татах зэрэг;
#Улс төрийн заль — хууль ёсны болон хууль бус лобби, хууль тогтоогчдыг хахуульдах, сонгогчдыг дарамтлах, сонгуульд оролцох эрхийг хязгаарлах;
#Үзэл суртлын тэмцэл — суртал ухуулга, улс төрийн уриа лоозон, бичвэрээр дамжих оюун санааны тэмцэл.
Жидда (хот)

**Жидда** (араб. جدة, англи. *Jeddah*‎) — Саудын Араб улсын баруун хэсэгт орших хоёр дахь том хот бөгөөд «эдийн засгийн нийслэл» гэгддэг, Улаан тэнгисийн эрэг дээрх боомт юм. Мекка захиргааны тойргийн хамгийн том хот. 

## Түүх 
Археологичдын үзэж буйгаар Жидда хотыг МЭӨ 6-р зууны сүүлчээр Марибын хүмүүс байгуулжээ. Лалын гурав дахь халиф Усман ибн Аффан 647 онд Хаж мөргөл үйлдэж буй мөргөлчдийг хүлээн авах гол цэг болгох хүртэл энэ хот хэдэн зуун жилийн турш загас агнуурын жижиг боомт хэвээр байсан. Тэр цагаас хойш Жидда хот Улаан тэнгисийн эрэг дээрх томоохон боомт, худалдааны төв болон эрчимтэй хөгжиж эхэлсэн.

1497 онд Васко да Гамагийн аялал Энэтхэгийн далайг португалчуудад нээж өгсөн нь тус бүс нутгийн мусульман мужуудын элитүүдийн дунд айдас төрүүлсэн байна. Энэтхэгийн далай дахь лалын шашинтнуудын худалдааны гол боомт Жиддаг бэхжүүлэхэд их хэмжээний хөрөнгө зарцуулсан бөгөөд энэ нь 1517 онд Португалын далайн аялагчид хот руу дайран орж зүрхлэхгүй байх үед үр дүнгээ өгч, бүс нутаг дахь мусульманчуудын хөлөг онгоцыг бөмбөгдөж, устгахаар хязгаарлагдаж байжээ.

## Хүн ам 
Жидда бол Саудын Арабын нийслэл Эр-Рияд хотын дараа орох хоёр дахь том хот юм. 2009 оны байдлаар тус хот 3.6 сая хүн амтай байсан бол нийслэл хот 5 сая орчим хүн амтай байжээ. Хотын оршин суугчдын ердөө 45% нь Саудын Арабын иргэд, үлдсэн хэсэг нь Египет, Филиппин, Пакистан, Судан, Этиоп, Энэтхэг, Бангладеш зэрэг улсаас түр хугацаагаар ажиллаж байгаа гадаадын иргэд байдаг ажээ. Энэ хотод хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн орнуудаас, гол төлөв Хойд Кавказаас ирсэн хэдэн мянган хүн амьдардаг. Хотын Саудын Арабын оршин суугчдын 90% нь суннит шашинтнууд, 10% нь шийтүүд байдаг. Гадаадын иргэдийн 3/4 нь лалын шашинтнууд, үлдсэн нь Хинду, Христийн шашинтнууд байдаг. Хотын хүн амын бараг 65% нь эрэгтэйчүүд. Энэ нь гадаад ажилчдын 90 гаруй хувь нь эрэгтэйчүүд байгаатай холбоотой юм.

Ангилал:Саудын Арабын суурин
Productivity (бүтээмж)

Productivity (бүтээмж) гэдэг нь бараа эсвэл үйлчилгээг хэр үр ашигтай үйлдвэрлэж байгааг илэрхийлдэг үзүүлэлт юм.
Бүтээмжийг ихэвчлэн тодорхой хугацаанд гарсан нийт үр дүн (output)-г хэрэглэсэн нөөц (input)-тэй харьцуулсан харьцаа (output per unit of input)-гаар хэмждэг. Хамгийн нийтлэг жишээ бол labour productivity (хөдөлмөрийн бүтээмж) бөгөөд үүнд GDP per worker (ажилчин нэг бүрт ногдох ДНБ) багтдаг.
Бүтээмжийг олон янзаар тодорхойлдог (зарим нь output ба input-ийн харьцаа биш байж болно). Ямар тодорхойлолт ашиглах вэ гэдэг нь тухайн хэмжилтийн зорилго болон байгаа өгөгдлөөс хамаарна.
Мөн бүтээмжийн янз бүрийн үзүүлэлтүүдийн ялгаа нь ихэнхдээ output ба input-ийг хэрхэн нэгтгэж (aggregated) харьцаа гаргаж байгаатай холбоотой байдаг.
Бүтээмж бол аж ахуйн нэгжүүд болон улс орнуудын үйлдвэрлэлийн үр дүнд чухал үүрэгтэй. Үндэсний бүтээмж өсөхөөр хүн амын орлого (income per capita) нэмэгдэж, хүмүүс илүү их бараа, үйлчилгээ авах боломжтой болж, амралт (leisure) эдэлж, орон байр, боловсролоо сайжруулж, нийгмийн болон байгаль орчны хөтөлбөрүүдэд хувь нэмрээ оруулах боломжтой болдог.
Бүтээмжийн өсөлт нь компаниудын ашиг орлогыг нэмэгдүүлэхэд тусалж чадна.
Хүйсийн үүрэг

**Хүйсийн үүрэг** гэдэг нь тухайн хүний биологийн хүйсэд үндэслэн нийгмийн зүгээс зөвшөөрсөн, зохистой гэж үздэг зан байдал, хандлагын цогц юм. Ихэнх тохиолдолд эдгээр үүрэг нь эрэгтэй хүн, эмэгтэй хүн гэсэн уламжлалт ойлголтуудтай холбоотой байдаг ч, үүнээс зөрөх болон янз бүрийн хувилбарууд ч бас байдаг.

Эдгээр хүйсийн хүлээлтүүд нь соёл бүрд өөр өөр байж болох ч, зарим нийтлэг шинжүүд нь олон соёлд ижил байдаг. Үүнээс гадна, тухайн хүний арьсны өнгө, үндэс угсаа зэрэг нь хүйсийн үүргийн талаарх ойлголтод нөлөөлдөг.

Хүйсийн үүрэг нь хүний зан байдалд олон талаар нөлөөлдөг. Жишээлбэл: Хүний өмсөх хувцас, Мэргэжил сонголт, Аливаа зүйлийг хэрхэн хандаж шийдэх, Ордог хувийн харилцаа, Тухайн харилцаанд хэрхэн аашилж, оролцдог байдал зэргийг тодорхойлж байдаг.

Хэдий хүйсийн үүрэг цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж, өргөжиж ирсэн ч уламжлалт ойлголтоор эмэгтэйчүүдийг “хувийн орон зай” буюу гэр ахуйд, харин эрэгтэйчүүдийг “олон нийтийн орон зай” буюу ажил, улс төр зэрэг нийгмийн салбарт байршуулдаг байв.

Олон хөдөлгөөнүүд, ялангуяа феминист хөдөлгөөнүүд, эдгээр уламжлалт хүйсийн үүргийг дарлагч, буруу, хүйсийн ялгаварлалттай гэж үзэн өөрчлөхийг зорьж тэмцсээр ирсэн.
Баруун Сибирийн тэгш тал

**Баруун Сибирийн тэгш тал** (орос. *Западно-Сибирская равнина*) - Ази тивийн умард хэсэгт байрладаг тэгш талыг хэлнэ. Энэ нь баруун талаараа Уралын нуруунаас зүүн талаараа Төв Сибирийн өндөрлөг хүртэл Сибирийн баруун хэсгийг бүхэлд нь эзэлдэг тал газар юм. Хойд талаараа Карын тэнгисийн эрэгт, өмнөд талаараа Казахын өндөрлөг газар хүртэл, зүүн өмнөд талаараа Баруун Сибирийн тэгш тал аажмаар дээшилж, Алтай, Салайр, Кузнецк Алтай, Шориа уулын бэл болж шилжинэ. Энэ тэгш тал хойд талаараа нарийссан трапец хэлбэртэй: өмнөдөөс хойд хэсэг хүртэлх зай бараг 2500 км, өргөн нь 800-1900 км, талбай нь 2.7 сая км² байдаг ажээ.

Баруун Сибирийн тэгш тал нутгаар 2000 гаруй гол, мөрөн урсдаг бөгөөд нийт урт нь 250 000 км орчим юм. Эдгээр голууд нь жил бүр 1200 км³ усыг Карын тэнгис рүү урсгадаг бөгөөд энэ нь Ижил мөрнөөс 5 дахин их юм. Голын сүлжээний нягтрал нь тийм ч том биш бөгөөд рельеф, уур амьсгалаас хамааран газар бүр өөр байдаг: Тавдагийн сав газарт 350 км, Бараба ойт хээрт 1000 км² талбайд ердөө 29 км хүрдэг. Нийт 445,000 гаруй км² талбай бүхий тус улсын өмнөд хэсгийн зарим бүс нутгийг ус зайлуулах битүү бүс гэж ангилдаг бөгөөд эндорик нуурууд элбэг байдаг.

Ихэнх голуудын тэжээлийн гол эх үүсвэр нь хайлсан цас, зун-намрын бороо байдаг юм.

Баруун Сибирийн тэгш тал дээр 1 сая орчим нуур байдаг бөгөөд нийт талбай нь 100 мянга гаруй км².

## Баруун Сибирийн тэгш тал дээр орших хотууд 
* Салехард
* Лабытнанги
* Надым
* Шинэ Уренгой
* Ноябрьск
* Нижневартовск
* Сургут
* Нефтеюганск
* Ханты-Мансийск
* Нягань
* Тюмень
* Тобольск
* Ишим
* Ирбит
* Каменск-Уральский
* Тавда
* Курган
* Шадринск
* Челябинск 
* Копейск
* Кокшетау 
* Новосибирск
* Бердск
* Искитим
* Новокузнецк
* Барнаул
* Бийск
* Рубцовск
* Кемерово
* Томск
* Северск
* Красноярск 
* Петропавловск
* Костанай
* Павлодар

Ангилал:Оросын газар зүй
Роберт Грин (зохиолч)

**Роберт Грин** (, 1959 оны 5 сарын 14-нд төрсөн) нь урт хугацааны төлөвлөгөө, эрх мэдэл, сэтгэл татам байдал зэрэг сэдвээр бичсэн америк зохиолч юм. Тэр “Эрх мэдлийн 48 хууль”, “Сэтгэл татахуйн урлаг”, “Дайны 33 арга барил”, “50 дахь хууль” (реппер 50 Cent-тэй хамтран), “Эзэмшил”, “Хүний мөн чанарын хуулиуд”, “Өдөр тутмын хуулиуд” зэрэг олон улсын хэмжээнд амжилттай борлогдсон долоон номын зохиогч юм.

Роберт Грин сонгодог судлалаар суралцаж, анхны номоо 1998 онд хэвлүүлж гаргах хүртлээ олон төрлийн ажил хийж байжээ. Түүний бүтээлүүдэд түүхэн хүмүүс, үйл явдлуудын шинжилгээг өргөнөөр ашигладаг. Гриний номыг олон алдартнууд, улс төрчид, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгчид эш татдаг. Тэр АНУ-ын шоронгуудад хамгийн их хориглогдсон зохиолч бөгөөд түүний номыг аюулгүй байдлын үүднээс хориглодог.

## Бага нас 
Еврей эцэг эхийн бага хүү болох Роберт Грин Лос Анжелест өссөн бөгөөд Калифорнийн их сургуульд суралцаж, дараа нь Висконсин-Мэдисоны их сургуульд шилжин, сонгодог судлалаар бакалаврын зэрэг хамгаалжээ. Зохиолч болохоосоо өмнө тэрээр барилгачин, орчуулагч, сэтгүүлийн редактор, Холливудын кино зохиолч зэрэг 50 орчим ажил хийсэн гэж тооцдог. 

1995 онд Грин Италид зохиолчоор ажиллаж байхдаа ном бүтээгч Жүүст Элферстэй танилцсан. Грин эрх мэдлийн тухай номын санаагаа Элферст танилцуулж, улмаар “Эрх мэдлийн 48 хууль” номын эх загварыг бичсэн нь түүний амьдралын эргэлтийн цэг болсон гэж үздэг.

## Зохиол бүтээл 
Грин нийт долоон ном хэвлүүлсэн:

# “Эрх мэдлийн 48 хууль” 
# "Дайны 33 стратеги"
# “Сэтгэл татахуйн урлаг”
# "50 дахь хууль"
# "Хүний мөн чанарын хууль"
# "Өдөр тутмын хуулиуд" 
# “50 дахь хууль”

## Гадаад холбоос 
*Эрх мэдлийн 48 дүрэм

Ангилал:АНУ-ын зохиолч
Ангилал:1959 онд төрсөн
Эрчүүдийн эрх чөлөөний хөдөлгөөн

**Эрчүүдийн эрх чөлөөний хөдөлгөөн** нь нийгэм эрчүүдэд тулгадаг хязгаарлалтыг шүүмжилдэг нийгмийн хөдөлгөөн юм. Энэхүү хөдөлгөөний идэвхтнүүд ихэвчлэн феминист үзэл баримтлалд эерэг хандлагатай байдаг.

Эрчүүдийн эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг эрэгтэйчүүдийн эрхийн хөдөлгөөнтэй андуурч болохгүй. Эрэгтэйчүүдийн эрхийн хөдөлгөөн нь орчин үеийн феминизм хэтэрхий туйлширсан бөгөөд эрэгтэйчүүдийн эрхэд илүү анхаарах хэрэгтэй гэж үздэг бол, эрчүүдийн эрх чөлөөний хөдөлгөөн нь уламжлалт эр хүйсийн шинжүүдийн сөрөг талыг онцлон хэлдэг. Эрэгтэйчүүдийн эрхийн хөдөлгөөн нь эрэгтэйчүүдийг орчин үеийн нийгмийн байгууллагуудаас шударга бусаар ханддаг гэж үздэг бол, эрчүүдийн эрх чөлөөний хөдөлгөөн нь уламжлалт эршүүд байдлаас болж (эсвэл түүнд үл хамааран) эрчүүдэд тулгардаг дарамтыг онцолж, сэтгэл хөдлөлөө эрүүл, нээлттэй илэрхийлэхийг саад болдог хэвшмэл ойлголтоос ангижруулахыг зорьдог.

## Түүх
Энэхүү хөдөлгөөн нь феминист болон жендер судлаачдын үзэж байгаагаар, 1960-1970-аад оны соёлын өөрчлөлтүүдийн хариуд Британи болон Хойд Америк дахь гетеросексуал, дунд ангийн эрчүүдийн дунд үүссэн. Эдгээр соёлын өөрчлөлтөд феминист хөдөлгөөн, эсрэг соёл, эмэгтэйчүүд болон ижил хүйстнүүдийн эрх чөлөөний хөдөлгөөн, мөн бэлгийн хувьсгал зэрэг багтана.
Дорнод Европын тэгш тал

**Дорнод Европын тэгш тал**, буюу **Оросын тэгш тал**— Дорнод Европод орших өргөн тэгш тал бөгөөд Европын тэгш талын бүрэлдэхүүн хэсэг юм. 

Тус тэгш тал нь Балтын тэнгисийн эргээс Уралын нуруу хүртэл, Баренц, Цагаан тэнгисээс Хар, Азов, Каспийн тэнгис хүртэл үргэлжилдэг. Баруун хойд талаараа Скандинавын нуруу, баруун өмнөд талаараа Төв Европын Судетын болон бусад уулсаар, зүүн өмнөд талаараа Кавказаар, баруун талаараа тал нутгийн ердийн хил нь Висла мөрөн хүрдэг юм.

Дорнод Европын тэгш тал бол дэлхийн хамгийн том тэгш талуудын нэг юм. Талын хойноос урд зүгт 2500 км урт, баруунаас зүүн тийш 2400 км байдаг ажээ.

Уг тэгш талын нутаг дэвсгэрт Беларусь, Латви, Литва, Эстони, Молдав улсуудын газар нутаг бүхэлдээ, Орос, Казахстан, Украин, Финланд, Польш, Румын, Болгар улсуудын хэсэг багтдаг.

Ангилал:Европын газар зүй
Банк Стрит Боловсролын Коллеж

**Банк Стрит Боловсролын Коллеж** () нь АНУ-ын Нью-Йорк хотод байрладаг хувийн боловсролын байгууллага бөгөөд бакалаврын дараах сургалттай багш бэлтгэх коллеж болон цэцэрлэгээс 8-р анги хүртэлх бие даасан **Банк Стрит Хүүхдийн Сургууль** гэсэн хоёр хэсэгтэй.

2020 онд тус коллежид 65 орчим бүтэн цагийн багш ажиллаж байсан бөгөөд 850 орчим оюутантай байснаас 87% нь эмэгтэйчүүд байв.

Энэ сургуулийн үүсэл нь 1916 онд Люси Спрагу Митчелл (Lucy Sprague Mitchell), түүний нөхөр Уэсли Клэр Митчелл (Wesley Clair Mitchell), мөн Харриэт Меррилл Жонсон (Harriet Merrill Johnson) нарын байгуулсан Боловсролын Туршилтын Товчоо (Bureau of Educational Experiments)-ноос эхтэй. Люси Митчеллийн үеэл Элизабет Спрагу Күлидж (Elizabeth Sprague Coolidge) санхүүгийн дэмжлэг үзүүлжээ.

Тус товчоо нь боловсролын шинэ санаа, туршилтад суурилсан, урагш чиглэсэн боловсролын аргуудыг судалж хөгжүүлэх зорилготой байсан ба Люси Митчелл нь Колумбын Их Сургуульд суралцахдаа судалсан Эдвард Торндайк (Edward Thorndike), Жон Дьюи (John Dewey) нарын онол, үзэл санаанд ихээхэн нөлөөлөгдсөн байдаг.

Товчоог 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй зөвлөл удирддаг байсан ч 1950-аад он хүртэл Люси Митчелл хамгийн нөлөө бүхий хүн нь байв.

Ангилал:АНУ-ын их сургууль
Yesterday (дуу)

**«Yesterday»** дуу (англи хэлээр  — «Өчигдөр»; ажлын нэр нь «Scrambled Eggs») — Алдарт The Beatles хамтлагийн 1965 оны 8-р сард гаргасан *Help!* («Туслаарай !») альбомд ордог Пол Маккартнигийн зохиосон дуу. *Yesterday* дууны бичлэг хийхэд «Битлз» хамтлагийн хөгжимчид түүхэнд Маккартнигаас бусад нь анх удаа оролцоогүй юм. 

Пол Маккартни энэ дууны аялгуу түүнд зүүдэн дунд ирсэн бөгөөд сэрэхдээ тэр аяыг урьд нь хаа нэгтээ сонссон гэдэгт итгэлтэй байсан гэдэг. Жон Леннон хожим дурсахдаа: энэ дуу хэдэн сарын турш дуусаагүй хэвээр байсан бөгөөд шинэ бүтээлүүд дээр ажиллах болгонд "гарч ирдэг" байсан. Энэ дуунд нэр ч байгаагүй: Маккартни, Леннон нар уг дууг нэг үгээр нэрлэхээр шийдсэн боловч тохирох нэр олдохгүй байсан.

Маккартни 1965 оны 5-р сард Португалд амарч байхдаа дууны үгийн эцсийн хувилбарыг бичжээ. Тэрээр "«-эй» (*say*, *nay*, *today*, *away*, *play*, *stay*) гэсэн төгсгөлтэй үгс сайн зохицож байгааг анзаарсан бөгөөд *yesterday* *-"*өчигдөр" гэх үг мөн зохицсон байна. 1965 оны 5-р сарын 27-нд Пол Лиссабон хотод нисэж ирээд "Сүүдрүүд" буюу *The Shadows* хамтлагийнхнаас гитар зээлж аваад дууны үгийг бичиж дуусгажээ.

2013 оны 9-р сард Пол Маккартни энэ дуугаа 14 настайд нь нас барсан ээждээ зориулсан гэж хүлээн зөвшөөрсөн юм.

Энэ дуу Их Британи болон Америкийн шилдэг дууны жагсаалтад гурван сарын турш тэргүүлж байв. Энэ дууны 2200 гаруй ковер байдаг. 

## Орчуулга
“Битлз” хамтлагийн “Yesterday” буюу “Өчигдөр” дууг Монголын “Битлз”-ийн фэн клубийн гишүүн, продюсер Ж.Буд-Эрдэнийн орчуулсан байдлаар.

Ангилал:1965 оны дуу
Махмуд Аббас

**Махмуд Аббас** (араб. محمود عباس‎, англи. *Mahmoud Abbas,* 1935 оны 11-р сарын 15-нд Британийн мандат дорх Палестины Сафед буюу Цфат хотод төрсөн) — Палестины улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2013 оны 1-р сарын 5-ны өдрөөс автономит Палестин Улсын тэргүүн. 2004 оноос Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын гүйцэтгэх хорооны дарга. 

## Намтар 
**Махмуд Рида Аббас** Сафед хотод төрсөн. Тэрээр хүүхэд байхдаа 1947-1949 оны Араб-Израилын дайны үеэр тус хотыг Израилын зэвсэгт хүчинд эзлэгдсэний дараа гэр бүлийнхээ хамт Сири рүү дүрвэсэн юм.

Тэрээр Дамаскийн их сургуулийн хуулийн ангийг дүүргэж, ЗХУ-ын Москва хотын Патрис Лумумбын нэрэмжит Улс түмний найрамдлын их сургуулийн аспирантурт суралцаж түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна.

Тэрээр 1958 он Амина Аббастай гэрэлсэн. Тэд Ясир, Тарик, Мазен гэсэн гурван хүүтэй байсан бөгөөд отгон хүү Мазен нь 2002 онд нас барсан ажээ. 

## Улс төрийн үйл ажиллагаа 
Махмуд Аббас Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын (ПЧБ) цөм болсон "Палестины үндэсний эрх чөлөөний төлөөх хөдөлгөөн" (Фатх) байгуулахад гар бие оролцсон. Зарим мэдээллээр тэрээр 1972 оны Мюнхений Олимп зэрэг хэд хэдэн террорист халдлагыг бэлтгэх, санхүүжүүлэхэд оролцсон бөгөөд палестинчуудын “цэргийн ажиллагаанд” шууд оролцсон гэж үздэг. Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын аппаратад тэрээр Араб, олон улсын харилцааны хэлтсийг удирдаж байсан.

Дунд зэргийн прагматист гэдгээрээ алдартай М.Аббас 1970-аад оны эхээр Израилын зүүний үзэлтэй хүрээний төлөөлөгчидтэй яриа хэлэлцээ хийхийг санаачлагчдын нэг байсан гэдэг.

2003 оны 3-р сараас хойш Палестины бие даасан Засаг захиргааны Ерөнхий сайдын албыг хашсан байна.

2003 оны 5-р сарын 17, 29-нд Израилын Ерөнхий сайд Ариел Шарон Махмуд Аббас нар уулзаж яриа хэлэлцээ хийсэн.

2003 оны 5-р сарын 20-нд Махмуд Аббас АНУ-ын ерөнхийлөгч Жорж Буштай анхны яриа хэлэлцээ хийжээ.

Ясир Арафатыг нас барсны дараа Махмуд Аббас 2005 оны 1-р сард болсон сонгуульд 62,5% санал авч ялалт байгуулж, Палестины Үндэсний Засаг захиргааны тэргүүн болсон.

2008 оны 11-р сарын 23-нд Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын Төв зөвлөл Махмуд Аббасыг "Палестин улсын Ерөнхийлөгч"-ээр дахин хугацаагаар сонгосон ажээ.

2013 оны 1-р сарын 6-нд тэрээр Палестины Үндэсний Засаг захиргааг хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн "Палестин улс" болгон өөрчлөх зарлигт гарын үсэг зурж, төрийн бэлгэ тэмдэг, түүний дотор төрийн сүлд, тамга зэргийг өөрчилжээ. Мөн уг зарлигаар Палестины Үндэсний Засаг захиргааны тэргүүний албан тушаалыг Палестин улсын Ерөнхийлөгчийн албан тушаал болгож сольсон байна.

Ангилал:Палестины улс төрч
Ангилал:Палестины ерөнхийлөгч
Ангилал:1935 онд төрсөн
Тэгшитгэл

**Тэгшитгэл** гэдэг нь хувьсагчтай (хувьсагчтай) тэгш байдлын хэлбэрээр өгүүлбэр (өгүүлбэр) зохиохоос бүрдэх математикийн бодлого юм. Ийм бодлого нь энэ хувьсагчийн (эсвэл хувьсагчуудын) утгыг олох шаардлагатай нөхцөлд үүсдэг. Үүнийг тэгшитгэлийн бодлогод олох шаардлагатай хувьсагчийн (хувьсагчдын) хайж буй утгууд нь тэгшитгэл дэх хувьсагчийг (хувьсагчдыг) орлуулахдаа түүнийг үнэн үг (жинхэнэ тэгш байдал) болгон хувиргах ёстой гэж тайлбарладаг.

Тэгшитгэл бичихдээ "хувьсагч"-ын оронд "үл мэдэгдэх"-ийг ашигладаг. Тэгшитгэлийг хангадаг үл мэдэгдэх(үүд)-ийн утгыг тэгшитгэлийн шийд гэнэ.

Алгебрийн тэгшитгэл, параметр бүхий тэгшитгэл, трансцендентал, функциональ, дифференциал болон бусад төрлийн тэгшитгэлүүд байдаг.

Ангилал:Энгийн алгебр
Социалист феминизм

**Социалист феминизм** () нь 1960, 1970-аад онд феминист хөдөлгөөн болон шинэ зүүний (New Left) урсгалын салбар хэлбэрээр үүссэн бөгөөд энэ нь эцгийн эрхт ёс (патриархат) болон капитализмын харилцан хамаарлыг анхаардаг. Гэвч эмэгтэйчүүдийн хувийн, гэр ахуйн болон олон нийтийн үүрэг оролцоо нийгэмд хэрхэн ойлгогдож, төлөвлөгдөж ирсэн талаарх ойлголт нь Мэри Уолстонкрафтын 1792 оны “Эмэгтэй хүний эрхийн хамгаалал” болон Уильям Томпсоны 1800-аад оны утопи социалист бүтээлээс эхлэлтэй. Эмэгтэйчүүд бүлэглэн цуглаж, хувийн асуудлын талаар ярилцах замаар патриархатыг даван туулах санаа нь Кэрол Ханишийн бүтээлээс үүсэлтэй. Тэрээр 1969 онд энэ тухай эсээ бичиж, “хувийн зүйл бол улс төрийн асуудал юм” гэсэн нэр томьёог гаргаж ирсэн. Энэ нь хоёр дахь давлагааны феминизм хүчээ авч эхэлсэн үе бөгөөд энэ үед социалист феминизм эрчээ авч эхэлсэн. Социалист феминистүүд эмэгтэйчүүдийн эрх чөлөөг эдийн засаг, соёлын дарангуйллын эх сурвалжуудыг устгаснаар л жинхэнэ утгаар нь олж авч чадна гэж үздэг.

Социалист феминизм нь Марксист феминизмийн капитализмын эсрэг байр суурь болон радикал феминизмийн хүйс ба патриархатын талаарх онолыг нэгтгэсэн хоёр чиглэлт онол юм. Радикал феминизм нь эмэгтэйчүүдийн дарлалын гол шалтгаан нь патриархат гэж үздэг бол социалист феминистүүд эмэгтэйчүүдийн дарлалын гол эх үүсвэр нь зөвхөн энэ биш харин эмэгтэйчүүдийн эдийн засгийн хараат байдлаас шалтгаалдаг гэж үздэг. Эмэгтэйчүүд баялгийн тэгш бус хуваарилалтаас шалтгаалан эрэгтэйчүүдийн эрхшээлд ордог. Тэд эдийн засгийн хараат байдлыг эмэгтэйчүүдийг эрхшээлд оруулдаг гол хүчин зүйл гэж хардаг. Цаашлаад, социалист феминистүүд эмэгтэйчүүдийн эрх чөлөөг нийгмийн, эдийн засгийн болон улс төрийн шударга ёсны эрэл хайгуулын зайлшгүй хэсэг гэж үздэг. Тэд эмэгтэйчүүдийн эрх чөлөөний төлөөх тэмцлийг арьс өнгө, анги давхарга, бэлгийн чиг баримтлал, эдийн засгийн байдалд суурилсан бусад дарангуйллын тогтолцооны эсрэг тэмцэлтэй уялдуулж нэгтгэхийг зорьдог.

Феминизм
Ангилал:Феминизм
Олбани эм зүй, эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны коллеж

**Олбани эм зүй, эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны коллеж** (), хуучнаар **Олбани эм зүйн коллеж** (Albany College of Pharmacy) нь АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Олбани хотод байрлах хувийн, бие даасан коллеж юм.

ACPHS-д ойролцоогоор 900 оюутан суралцаж, 115 бүрэн болон хагас цагийн багш ажиллаж байна. Энэ коллеж нь 1881 оны 6-р сарын 12-нд байгууллагдсан бөгөөд тухайн үед улсдаа 14 дэх эм зүйн коллеж болсон юм. Тухайн үед Union College болон Union University-ийн жил тутмын удирдах зөвлөлийн хурлаар байгуулахыг зөвшөөрсөн байна.

ACPHS-ийн спортын багуудыг Panthers (Пантерууд) гэдэг. Коллеж нь АНУ-ын Коллежуудын Биеийн Тамирын Холбоо (USCAA)-ны гишүүн бөгөөд 2020–21 оны хичээлийн жилээс Yankee Small College Conference (YSCC)-д үндсэндээ өрсөлдөж байна. Мөн өмнө нь 2004–2019 онд Hudson Valley Intercollegiate Athletic Conference (HVIAC)-д оролцож байжээ.

Эмэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн баг 2013 онд сургуулийн үндэсний аварга цолыг хүртсэн бөгөөд финалд Berkeley College-ийг 60–54 харьцаагаар хожжээ.

Ангилал:АНУ-ын их сургууль
Нью-Йорк ийн тэнгэсийн дээд сургууль

Нью-Йоркийн Тэнгисийн Дээд Сургууль                             (State University of New York Maritime College, SUNY Maritime College) нь Нью-Йорк хотын Бронкс дүүрэгт байрлах төрийн өмчийн тэнгисийн коллеж юм. Энэ нь Нью-Йоркийн төрийн их сургуулиудын (SUNY) системийн нэг хэсэг. 1874 онд байгуулагдсан бөгөөд арилжааны тэнгисийн сургалтыг санал болгосон АНУ-д анхны коллеж бөгөөд холбооны засгаас зөвшөөрөгдсөн өөрийн төрлийн анхны сургууль юм. АНУ-д нийт долоохон тэнгисийн боловсрол олгодог их сургууль байдгийн нэг нь энэ сургууль юм.

Коллежийн бакалаврын зэрэгтэй хөтөлбөрүүд нь АНУ-ын Худалдааны Тэнгисийн Офицерын мэргэжлийн лиценз авах бэлтгэлтэй хослуулан үзэж болно. Мөн тус сургууль олон улсын тээвэр, менежментийн чиглэлээр магистрын зэрэг болон хэд хэдэн мэргэжлийн сертификатын сургалтыг санал болгодог.

Ихэнх зэрэг олгох хөтөлбөрүүдийг АНУ-ын Худалдааны Тэнгисийн офицерын гуравдугаар туслах ахмад эсвэл гуравдугаар туслах инженерийн зэрэглэл авах бэлтгэлтэй зэрэгцүүлэн дүүргэх боломжтой. Нэмж хэлэхэд, SUNY Maritime College нь Нью-Йорк хотын бүс нутагт байрлах АНУ-ын Тэнгисийн Цэргийн болон Тэнгисийн Цэргийн Хуурай Замын Нөөцийн Офицеруудын Сургалтын (ROTC) цорын ганц хөтөлбөртэй бөгөөд энэ нь оюутнуудад АНУ-ын Тэнгисийн цэрэг болон Тэнгисийн явган цэргийн корпусын офицерын албан тушаалд бэлтгэдэг.
Марксист феминизм

**Марксист феминизм** бол марксист онолыг өөртөө шингээж, өргөжүүлсэн феминизмын философийн хувилбар юм. Марксист феминизм нь капитализм болон хувийн өмчийг хувь хүний эзэмшилээр дамжуулан эмэгтэйчүүдийг хэрхэн мөлждөг талаар дүн шинжилгээ хийдэг. Марксист феминистуудын үзэж байгаагаар эмэгтэйчүүдийн эрх чөлөө нь зөвхөн эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөрийн ихэнхийг нөхөн төлбөргүй гэж үздэг капиталист системийг задлах замаар хүрдэг. Марксист феминистууд уламжлалт марксист анализыг гэр бүлийн цалингүй хөдөлмөр, бэлгийн харилцаанд ашиглах замаар өргөжүүлдэг. 

Марксист феминизм нь түүхэн материализмд үндэслэсэн тул социалист феминизмтэй гэхдээ илүү их материалист феминизмтэй төстэй. Сүүлийн хоёр нь марксист онолын "багасгах хязгаарлагдмал" гэж юу болохыг илүү чухалчилдаг боловч Марта Э.Гименез марксист ба материалист феминизмын ялгааг судлахдаа "эдгээр хоёр нэр томьёоны хооронд болон доторх онолын зааг ялгааг тодорхойлоход зарим талаараа хэцүү байдаг" гэж үзэж байжээ.

Ангилал:Марксистийн урсгал
Ангилал:Феминизм
Супер оюун

**Супер оюун** гэдэг нь  ухаалаг, хүний оюунаас давсан оюун ухаантай хийсвэр агент юм. Супер оюун нь тодорхой салбарт маш сайн гүйцэтгэлтэй дэвшилтэт асуудал шийдвэрлэгч системтэй байдаг (жишээлбэл, суперухаалаг орчуулагч эсвэл инженерийн туслах зэрэг). Гэсэн хэдий ч ерөнхий зориулалтын  Супер оюун нь одоогоор зөвхөн таамаг төдий бөгөөд үүний бий болох нөхцөл нь оюун ухааны тэсрэлт эсвэл технологийн сингуляр аас байх өндөр магадлалтай, эсвэл огт бий болохгүй ч байж болно.

Оксфордын их сургуулийн философич Ник Бостром Супер оюун гэдгийг “хүн төрөлхтний оюуны гүйцэтгэлийг бүгдийг давсан зүйл” хэмээн тодорхойлсон байдаг. “Fritz” гэх програм хүнээс хамаагүй илүү шатар тоглодог ч бусад даалгаврууд дээр хүнд гүйцэгдэх учраас энэхүү тодорхойлолтыг хангахгүй. Технологи  судлаачид хүний оюуны чадамжийг ирээдүйд хиймэл оюун давж чадах эсэх дээр санал нийлдэггүй. Зарим нь хиймэл оюуны дэвшлүүд нь хүний оюуны хязгаарлалтыг давсан ерөнхий логик системийг бий болгоно гэж үздэг. Харин зарим нь хүн өөрөө хувьсан өөрчлөгдөх эсвэл өөрийн биологийг шууд өөрчлөх замаар илүү өндөр оюун ухаанд хүрнэ гэж итгэдэг. Зарим таамаглалтай судалгаанууд дээр хоёр боломжийн аль алиныг нь хослуулан хүн компьютертэй холбогдох, эсвэл өөрийн оюун санааг компьютерт байршуулснаар оюуны чадавхаа эрс нэмэгдүүлэх магадлалтай гэж үздэг.

Ангилал:Оюун ухаан
Альфред их сургууль

Альфред их сургууль нь АНУ-ын Нью Йорк мужийн Альфред хотод байрладаг хувийн их сургууль юм. Бакалаврын нийт оюутны тоо нь ойролцоогоор 1600. Их сургууль нь Нью Йорк мужийн Керамикийн коллежийн бүрэлдэхүүнд багтдаг бөгөөд Иннамори инженерийн сургууль, Урлаг ба дизайны сургуультай.

Альфред их сургууль нь Долоо дахь өдрийн баптист сүмийн байгуулсан шашны сургуулиас үүсэлтэй. 1836 онд Долоо дахь өдрийн баптистын гишүүн Бетүэл С. Чөрч Альфред хотод коллеж байгуулах үүрэг авч, хичээл зааж эхэлсэн бөгөөд тухайн үеийн сүмийн тусгай сангууд болон "Эмэгтэйчүүдийн боловсролын нийгэмлэг"-ээс санхүүгийн дэмжлэг авсан байна.

Тухайн үед маш ховор тохиолдол байсан ч энэхүү сургууль нь эрэгтэй, эмэгтэй хамт суралцах боломжтой байсан бөгөөд анхны 20 жилийн дотор Африк гаралтай Америк болон уугуул америк оюутнуудыг элсүүлсэн. Энэхүү сургууль нь 1842 онд Нью Йорк мужийн Боловсролын зөвлөлөөс "Альфред академи" нэрээр анхны албан ёсны батламжаа авч, анх багш бэлтгэх зорилготойгоор байгуулагдаж, хожим өргөжсөн.
Америкийн драмын урлагийн академи

**Америкийн Драмын Урлагийн Академи** (, AADA) нь хувийн өмчит жүжгийн урлагийн сургууль бөгөөд Нью-Йорк хот болон Лос-Анжелес хотод хоёр салбартай. Энэхүү академи нь мэргэжлийн судалгааны хөтөлбөрөөр холбооны зэрэг (associate degree) олгодог бөгөөд театр, кино, телевизийн чиглэлээр жүжиг болон холбогдох урлагуудыг заадаг.

Сурагчид гуравдугаар жилдээ театрын компанид шалгуулах боломжтой бөгөөд энэ нь ирээдүйтэй авьяастнуудыг сургууль болон олон нийтэд танилцуулдаг тайз юм. Хэрвээ сурагчид хүсвэл академид сурч дуусгасан кредитээ бусад коллеж, их сургуульд шилжүүлж бакалаврын зэргээ үргэлжлүүлэн авч болдог.

Энэхүү академи нь мэргэжлийн жүжигчдийг бэлтгэхэд тууштай анхаарч ажилладаг. Тус сургууль нь хоёр жилийн сургалтын хөтөлбөртэй бөгөөд хоёрдугаар курсэд үргэлжлүүлэн суралцахын тулд уригдах шаардлагатай байдаг. Харин гуравдугаар жилийн театрын компанид элсэх шалгаруулалтыг хоёрдугаар жилийн төгсгөлд явуулдаг.

Зөвхөн театрын ур чадвар төдийгүй кино, телевизийн чиглэлээр ч хичээл заадаг бөгөөд сургалт нь мэргэжлийн чиг баримжаатай, бүтэцтэй байхаас гадна хувь хүний өөрийгөө танин мэдэхүй, сахилга бат, өвөрмөц байдалд онцгой ач холбогдол өгдөг.