open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Утаа

**Утаа**  (англи. *smog* ← *smoke* «утаа» + *fog* «манан»)- цаг агаарын тодорхой нөхцөлд аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, тээврийн хэрэгсэл, дулаан үйлдвэрлэх байгууламжийн үр дүнд ялгарах хорт бодис бүхий агаарын хэт их бохирдол юм. 

"Утаа" гэдэг үг нь 20-р зууны эхэн үед бий болсон бөгөөд утаа, манан гэсэн үгийн нэгдэл бөгөөд тунгалаг байдал, үнэрээс нь болж утаатай бог гэсэн үг юм. Дараа нь энэ үг нь өтгөн шар өнгөтэй учраас вандуйн шөл  «pea-souper» гэж нэрлэгддэг байв. Утаа нь 19-р зуунаас 20-р зууны дунд үе хүртэл Лондон хотын ноцтой асуудал байсан бөгөөд үүнийг Лондонгийн утаа эсвэл Лондонгийн манан гэж нэрлэдэг байв. Үзэгдэх агаарын бохирдол нь азотын исэл, хүхрийн исэл, озон, утаа болон бусад тоосонцоруудаас бүрддэг бөгөөд хүний ​​гараар үүсгэгдсэн утаа нь нүүрсний шаталт, үйлдвэрлэлийн ялгаралт, ой, хөдөө аж ахуйн гал түймэр, эдгээр ялгаруулалтын фотохимийн урвалаас үүсдэг.

Утааг ихэвчлэн зуны утаа, өвлийн утаа гэж хоёр ангилдаг. Зуны утаа нь озоны фотохимийн формацтай холбоотой байдаг. Агаарын температур илүү дулаарч, нарны гэрэл ихтэй зуны улиралд фотохимийн утаа нь утаа үүсэх гол хэлбэр юм. Өвлийн улиралд агаарын температур илүү хүйтэн, агаар мандлын урвуу өөрчлөлтүүд элбэг тохиолддог тул гэр, байшинг халаахад зориулж нүүрс болон бусад хатуу түлшний хэрэглээ нэмэгддэг. Эдгээр шаталтын ялгаруулалт нь урвуу өөрчлөлтийн дор бохирдуулагчийн тархалтгүй байхын зэрэгцээ өвлийн утаажилтыг тодорхойлдог. Утаа үүсэх нь ерөнхийдөө анхдагч болон хоёрдогч бохирдуулагчаас хамаардаг. Анхдагч бохирдуулагч бодисууд нь нүүрсний шаталтаас үүсэх хүхрийн давхар исэл зэрэг эх үүсвэрээс шууд ялгардаг. Анхдагч бохирдуулагчид агаар мандалд химийн урвал явагдах үед озон зэрэг хоёрдогч бохирдуулагчид үүсдэг.

## Эрүүл мэндэд нөлөөлөх нь 
Утаа бол дэлхийн олон томоохон хотууд, түүний дотор Улаанбаатар хотын гол асуудал болоод байгаа юм. Энэ нь ялангуяа хүүхэд, өндөр настан, зүрх, уушигны гажиг, бронхит, астма, эмфизем өвчтэй хүмүүст аюултай. Утаа нь амьсгал давчдах, амьсгалахад хэцүү, амьсгал зогсох, нойргүйдэх, толгой өвдөх, ханиалгахад хүргэдэг. Мөн нүд, хамар, мөгөөрсөн хоолойн салст бүрхэвч үрэвсэж, дархлааг бууруулдаг. Утаатай үед эмнэлэгт хэвтэх, дахилт, амьсгалын замын болон зүрхний өвчнөөр нас барах нь ихэвчлэн нэмэгддэг байна.
Одны жил

Одны жил ( Латин хэлнээс sidus буюу ' одон орон, од' хэмээх утгатай), өөрөөр одны тойрог замын үе нь, Дэлхий эсвэл өөр нэг гариг нь Нарыг нэг тойрохийг хэлнэ. 

Тиймээс, дэлхий дээр, энэ нь нар тогтмол оддын харьцуулалтаар дэлхийтэй харьцуулахад элиптик замаар нэг удаа явсны дараа дахин тухайн байрлалд эргэн ирэх хугацаа юм.

Энэ нь J2000.0 эрин үетйн хувьд 365.256363004 түр зуурын өдрүүдтэй тэнцэнэ. Одны жил нь нарны жилээс ялгаатай бөгөөд "нарны элиптик урт 360 градус нэмэгдэхэд шаардлагатай хугацаа" нь тэгшитгэлийн урвалын улмаас ялгаатай байдаг. Одны жил нь J2000.0 епохын үед тропик жилийн дунджаас 20 минут 24.5 секундээр урт (365.242 190 402 түр зуурын өдрүүд).

Одоогийн байдлаар тэнхлэгийн урвалын хурд нь 25,772 жилийн хугацаатай бөгөөд иймээс одны жил нь тропик жилийнхээ 1,224.5 секундээр урт байна (20 минут 24.5 секунд, -365.24219*86400/25772).

Хиппархийн тэгшитгэлийн урвалыг Хеленистик үед нээхээс өмнө, Грекчүүдэд одны болон тропик жилийн хоорондох ялгаа мэдэгддэггүй байсан. Хүний нүдээр харахад, оддын тэгшитгэлийн харьцангуй шилжилт нь зуун зууны турш илрэх бөгөөд Хесиодын "Ажлууд ба Өдрүүд"-ийн адил урьд өмнөх календартууд нь үр тариа тарих, хураах гэх мэт цаг хугацааг оддын анхны үзэгдэх байдлаар тодорхойлж, үр дүнгээрээ одны жил ашигладаг байсан. Энэтхэгийн үндэсний календар нь Мага Брахмануудын бүтээлүүдэд үндэслэн, хөрш орнуудын календараас ялгаатай бөгөөд нарны Aries ордонд нэвтрэхээр уламжлалаар тооцогддог бөгөөд хаваргийн тэгшитгэлтэй нийцэж, ургац хураалт болон тарих улирлын чухал ач холбогдолтой байдаг ба энэ нь тропик жилтэй нийцдэг. Гэсэн хэдий ч орд руу нэвтрэх нь одны жилийн тооцооллоор 25 хоногийн дараа тохиолддог бөгөөд энэ өдөр Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Азийн нарны шинэ жил бусад орнууд болон соёлд тэмдэглэгддэг.
Галилейн сарнууд

Галилейн дагуулууд буюу Галилийн хиймэл дагуулууд нь Бархасбадийн хамгийн том дөрвөн дагуул юм: хар, Европ, Ганимед, Каллисто. Эдгээр нь сонгодог гаригуудын хамгийн бүдэг гариг ​​болох Санчир гаригийн дараа хамгийн хялбар харагдах Нарны аймгийн объектууд юм; Гэрэлт Бархасбадьтай ойрхон байгаа нь нүцгэн нүдээр ажиглалт хийхэд хэцүү байдаг ч гэрлийн бохирдол ихтэй шөнийн тэнгэрийн нөхцөлд ч энгийн дурангаар амархан харагддаг. Телескопын шинэ бүтээл нь 1610 онд сарыг нээх боломжийг олгосон. Ингэснээр тэд хүмүүс сонгодог гаригуудыг ажиглаж эхэлснээс хойш нээгдсэн Нарны аймгийн анхны биетүүд бөгөөд дэлхийгээс гадна ямар ч гаригийг тойрон эргэдэг анхны биетүүд болжээ.

Эдгээр нь гаригийн масстай сарууд бөгөөд Нарны аймгийн хамгийн том биетүүдийн нэг юм. Титан, Тритон, дэлхийн сарны хамт дөрөв нь нарны аймгийн одой гарагуудаас том юм. Хамгийн том нь Ганимед бол Нарны аймгийн хамгийн том сар бөгөөд хэмжээ нь Буд гарагийг давж гардаг (масс биш ч). Каллисто хэмжээ нь Меркуриас арай бага; жижиг нь, lo болон Europa нь сарны хэмжээтэй ойролцоо байна. Гурван дотоод сарууд - харагтун, Европ, Ганимед - бие биетэйгээ 4: 2: 1 тойрог замын резонансаар байна. Галилейн сарнууд бөмбөрцөг хэлбэртэй байдаг бол Бархасбадийн үлдсэн бүх сарнууд жигд бус хэлбэртэй байдаг, учир нь тэдгээр нь бие даасан таталцлын хүчинд бөмбөрцөг болгон татахад хэтэрхий жижиг байдаг.

Галилейн сарнуудыг 1609 оны 12-р сард эсвэл 1610 оны 1-р сард ажиглаж, 1610 оны 3-р сард Бархасбадийн дагуул гэж хүлээн зөвшөөрсөн Галилео Галилейгийн нэрээр нэрлэсэн; 1892 он Амалтейн Бархасбадийн тав дахь том сарыг нээх хүртэл тэд Бархасбадийн цорын ганц мэдэгдэж байсан сарнууд хэвээр байв.
Бархасбадийн сарнууд

2024 оны 2-р сарын 5-ны байдлаар Бархасбадийн тойрог зам нь батлагдсан 95 сар байна. Энэ тоонд дотоод сарнаас асгарсан гэж үзэж буй хэдэн метр хэмжээтэй саранцар, мөн олон зуун километрийн хэмжээтэй гаднах жигд бус сарнууд ороогүй болно. Тэдгээрийг дурангаар богино хугацаанд л авсан. Бархасбадийн дагуулууд нийлээд Жовианы систем гэж нэрлэгддэг хиймэл дагуулын системийг бүрдүүлдэг. Сарнуудын хамгийн том нь Галилейн дөрвөн сар юм: Европ, Ганимед, Каллисто нарыг 1610 онд Галилео Галилей, Симон Мариус нар бие даан нээсэн бөгөөд дэлхий ч биш, нар ч биш биетийг тойрон эргэдэг анхны биетүүд юм. . Саяхан, 1892 оноос эхлэн Жовианаас хамаагүй жижиг хэдэн арван сарыг илрүүлж, Ромын бурхан Бархасбадь эсвэл түүнтэй адилтгах Грек Зевсийн хайрлагчид (эсвэл бусад бэлгийн хамтрагчид) эсвэл охидын нэрийг авчээ. Галилейн сарнууд нь Бархасбадь гаригийг тойрон эргэдэг хамгийн том бөгөөд хамгийн том биетүүд бөгөөд үлдсэн 91 сар, цагираг нь тойрог замын нийт массын ердөө 0.003%-ийг эзэлдэг.

Бархасбадийн хиймэл дагуулаас найм нь Бархасбадийн экваторын хавтгайд тийм ч их налуу биш, дэвшилттэй, бараг дугуй тойрог замтай ердийн хиймэл дагуул юм. Галилейн хиймэл дагуулууд нь гаригийн массын улмаас бараг бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд нарны эргэн тойронд шууд тойрог замд орвол томоохон гаригууд гэж тооцогдох хангалттай том хэмжээтэй. Дотоод сар гэж нэрлэгддэг бусад дөрвөн тогтмол хиймэл дагуул нь Бархасбадьтай хамаагүй жижиг бөгөөд ойр байдаг; Эдгээр нь Бархасбадийн цагирагуудыг бүрдүүлдэг тоосны эх үүсвэр болдог.
Хүлэр

Хүлэр нь хагас задарсан ургамал эсвэл органик бодисын хуримтлал бөгөөд энэ нь зөвхөн хүлэрт газруудад, намаг, хагийн орон, намгархаг газар, эсвэл хөвдүү газруудад үүсдэг. Хөвд (сфагнум) нь хүлэрийн хамгийн түгээмэл бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд хүлэр үүсэхэд тусалдаг. Сфагнум хөвдийн биологийн онцлог нь хүлэр үүсгэх орчныг бүрдүүлдэг “амьдрах орчны манипуляц” гэгддэг үзэгдэлд оршино. Хүлэр ихтэй хөрс нь усанд ханасан, эсвэл хөдөлгөөнгүй байдаг нөхцөлд үүсдэг бөгөөд энэ нь агаарын хүчилтөрөгчийн урсгалыг хааж, задарлын хурдыг удаашруулдаг. Хүлэр нь органик бодисын агууламж, усны гидравлик дамжуулалтын шинж чанараас хамааран өндөр орон зайн өөр өөр байдалтай байдаг.

*Хүлэр* нь ихэвчлэн намгархаг газруудаас үүсдэг боловч бусад экосистемүүдээс ч ховор боловч гардаг. Хүлэрт газруудын хувьд сфагнум хөвд, үүргийн өвс, бут сөөг зэрэг тодорхой ургамлын төрөл зүйлүүд голчлон бүрэлдэн бий болдог. Хүлэрийн хуримтлагдлын үр дүнд ургамлын үлдэгдэл, тоосонцор зэрэг нь цаг хугацааны явцад хадгалагдаж, өмнөх үеийн ургамал, цаг уурын нөхцлийг судлахад тусалдаг.

Хүлэрийг зарим хэсэгт газар тариалан, цэцэрлэгжүүлэлтэд ашигладаг боловч зарим газарт хориглож байна. Дэлхий даяар ойролцоогоор 4 их наяд куб метр хүлэр бий. Хүлэр үүсэх үйл явц нь нүүрс, ялангуяа бага зэргийн нүүрсний төрлүүд болох лигнит үүсэх эхний үе шат гэж тооцогддог.

Эх сурвалж: https://en.wikipedia.org/wiki/Peat
Тэсрэх бодис

Тэсрэх бодис (эсвэл тэсрэх материал) нь гэнэт гарч болох их хэмжээний боломжит энерги агуулдаг урвалж бодис бөгөөд энэ нь гэрэл, дулаан, дуу чимээ, даралт үүсгэж, ихэвчлэн тэсрэх бодисын тодорхой хэмжээгээр дагалддаг. Тэсрэх цэнэг нь нэг эсвэл хэд хэдэн бодисоос бүрдэх холимог байж болно.

Тэсрэх бодис дахь хадгалагдаж буй боломжит энерги нь дараах байж болно, жишээлбэл:

•	Химийн энерги, тухайлбал, нитроглицерин эсвэл үр тарианы тоос

•	Даралттай хий, жишээ нь хийн цилиндр, аэрозолын сав эсвэл буцалж буй шингэн уурын тэлэлт

•	Цөмийн энерги, жишээ нь уран-235 болон плутони-239 изотопуудын задрал

Тэсрэх материалыг тэлэх хурдны дагуу ангилж болно. Химийн урвалын өмнөд хэсэг нь дууны хурднаас хурдан тархдаг материалуудыг “өндөр тэсрэх бодис”, харин шатаж дуусдаг материалуудыг “бага тэсрэх бодис” гэж нэрлэдэг. Мөн тэсрэх бодисыг мэдрэмжийнх нь дагуу ангилж болно. Харьцангуй бага хэмжээний дулаан эсвэл даралтаар өдөөгддөг мэдрэмтгий материалыг анхдагч тэсрэх бодис, харин харьцангуй мэдрэмтгий бус материалыг хоёрдогч эсвэл гуравдагч тэсрэх бодис гэж ангилна.

Эх сурвалж:
Хөөрөгч бодис

Хөөрөгч бодис (эсвэл хөөрөгч материал) нь автомашин, пуужин, шингэн ачаа зэрэгт түлхэлт эсвэл өөр хөдөлгөх хүч үүсгэхийн тулд Ньютоны гуравдугаар хуулийн дагуу ялгардаг эсвэл өргөждөг масс юм. Тээврийн хэрэгсэлд хөөрөгч бодисыг түлхэлт үүсгэдэг хөдөлгүүрийг “хариу урвалын хөдөлгүүр” гэж нэрлэдэг. Хэдийгээр техникийн хувьд хөөрөгч бодис нь түлхэлтийн урвалын масс боловч энэ нэр томъёог түлхэлтийг үүсгэхэд ашигладаг энерги агуулсан бодис болон түлшийг дүрслэхэд ашигладаг. Жишээ нь химийн пуужингийн загварт түлхэлтийн урвалын массыг хурдасгахад ашиглагддаг энергийг агуулсан түлш/хөөрөгч бодис гэсэн ойлголт ихэвчлэн хэрэглэгддэг бөгөөд хөөрөгч бодисыг гаргаж авах энергийг бий болгоход ашигладаг түлштэй андуурч болохгүй.

**Тээврийн хэрэгсэлд хөөрөгч бодисыг ашиглаж болно.** Жишээ нь хөөрөгч бодисыг эсрэг зүг рүү шахаж, тээврийн хэрэгслийг урагшлуулах эсрэг хүчийг үүсгэдэг. Хөөрөгч бодис нь хийн шахалттай байх бөгөөд хаалтыг суллаж, шахалтаар ялгарч гардаг. Шахалттай шингэн нь энгийн хөөрөгч бодис болж болох бөгөөд шахагдсан шингэн дотор хадгалагдсан боломжит энерги нь шингэнийг хөөрөгч бодис болгон гаргахад ашиглагддаг. Жишээ нь шахагдсан агаар бүхий системд шахалтыг ашиглан хөөрөгч бодисыг гаргаж, шингэнийг хөөрөгч болгоход ашигладаг.
Органик бус нэгдэл

Органик бус нэгдэл нь ихэвчлэн нүүрстөрөгч-устөрөгчийн холбоогүй химийн нэгдэл, өөрөөр хэлбэл органик нэгдэл биш нэгдэл юм. Органик бус нэгдлүүдийн судалгаа нь органик бус хими гэж нэрлэгддэг химийн дэд салбар юм.

Органик бус нэгдлүүд нь дэлхийн царцдасын ихэнх хэсгийг бүрдүүлдэг боловч гүн мантийн найрлага нь судалгааны идэвхтэй талбар хэвээр байна.

Бүх аллотропууд (элементийн бүтцийн хувьд ялгаатай цэвэр хэлбэрүүд) болон зарим энгийн нүүрстөрөгчийн нэгдлүүдийг ихэвчлэн органик бус гэж үздэг. Жишээлбэл, нүүрстөрөгчийн аллотропууд (графит, алмаз, бакминстерфуллерен, графен гэх мэт), нүүрстөрөгчийн дутуу исэл CO, нүүрстөрөгчийн давхар исэл CO2, карбид, карбонат, цианид, цианат, тиоцианат, изооцианат гэх мэт органик бус анионуудын давс зэрэг орно. Эдгээр нь ихэвчлэн органик систем, түүний дотор организмын хэвийн хэсгүүд юм; химийн бодисыг органик бус гэж тайлбарлах нь амьд биетийн дотор байж болохгүй гэсэн үг биш юм.
Хэен Хуар

«**Хэен** **Хуар**»- 2003 онд Монгол Улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Дата шинжилгээ

**Дата шинжилгээ** нь хянах, түүвэрлэх, хувиргах, мөн дата буюу өгөгдлийг загварчлах үйл явц юм. Гол зорилго нь хэрэгтэй мэдээллүүдийг олж авах, дүгнэлт гаргах, мөн шийдвэр гаргалтыг дэмжихэд оршино. Дата шинжилгээ нь олон тал буюу үзэл бодол болон түүнийгээ дагасан олон арга замтай. Хэд хэдэн нэрийн дор хоорондоо ялгаатай арга барилуудаар ажиллах гэх мэт. Үүнийг өөр өөр салбарт хэрэглэдэг. Жишээ нь бизнес, шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухаан гэх зэрэг.

Орчин үеийн бизнесийн ертөнцөд гаргах шийдвэрүүдийг илүү шинжлэх ухааны талаас гаргахад нь мөн илүү үр бүтээмжтэйгээр бизнесээ явуулахад нь тусладаг.

## Арга барилууд
Дата олборлолт (data mining) нь дата шинжилгээний арга барил ба статистикийн загвар болон цэвэр тодорхойлсон зорилгоос илүү урьдчилсан мэдээллийн нээлт хийх тал дээр анхаарч ажилладаг. Харин бизнесийн ухааны дата шинжилгээ нь хуримтлал дээр илүү суурилдаг ба бизнесийн мэдээлэлд түлхүү ач холбогдол өгдөг. Статистикийн өгөгдөлд дата судалгаа нь тайлбарласан статистик, судалгааны дата шинжилгээ, батлах дата шинжилгээ гэж хуваагддаг. Судалгааны дата шинжилгээ нь мэдээлэлд шинэ шинж чанар хайхад төвлөрдөг бол батлах дата шинжилгээ нь таамаглалийг батлах эсвэл үгүйсгэх тал дээр төвлөрдөг. Урьдилсан шинжилгээ нь статистик загварийн хэрэглээнд төвлөрдөг. Жишээ нь урьдчилсан мэдээ гэх мэт. Бичгийн шинжилгээ нь статистик, хэл шинжлэл ба бүтцийн арга барил ба бичгийн эх сурвалж болон тодорхой бус мэдээллийн хэлбэрээс мэдээлэл олж авахад анхаардаг.
Дата интеграци нь дата шинжилгээний анхдагч нь юм.

Ангилал:Мэдээлэл
Утаат од

thumb|Утаат од

Утаат од нь нарны аймгийн мөстэй жижиг биет бөгөөд дулаарч, хий ялгаруулж эхэлдэг Нартай ойрхон өнгөрөх нь гадагшлуулах гэж нэрлэгддэг үйл явц. Дэлхийн диаметрээс 15 дахин их, харин сүүл нь одон орны нэг нэгжээс хэтэрч болно. Хэрэв хангалттай ойрхон, тод, Утаат одыг дуран авалгүйгээр дэлхийгээс харж болно. Сүүлт од ажиглагдсан ба эрт дээр үеэс олон соёл, шашин шүтлэгт тэмдэглэгдсэн байдаг

Сүүлт одны харагдах байдлыг хий үзэгдэл гэж нэрлэдэг
Хөрвөх цэгийн арифметик

дэх Дойчес музейд үзүүлэв).]]
Тооцоолоход **хөрвөх цэгийн арифметик** ( **FP** ) нь ямар нэг суурь дахь тогтмол тооны цифрүүдийн тэмдэгт дарааллаар үүссэн бодит тоонуудын дэд олонлогуудын арифметик бөгөөд үүнийг утга гэж нэрлэдэг ба тухайн суурийн бүхэл тоон үзүүлэлтээр хэмжигддэг.Иймэрхүү хэлбэрийн тоог **хөрвөх цэг** гэж нэрлэдэг. 

Жишээ нь; 2469/200 тоо нь таван оронтой аравтын суурьтай хөрвөгч цэгтэй тоо юм. 2469/200 = 12.345 = \! \underbrace{12345}_\text{significand} \! \times \! \underbrace{10}_\text{base}\!\!\!\!\!\!\!\overbrace{{}^{-3}}^{\text{exponent}}Гэсэн хэдий ч 7716/625 = 12.3456 нь таван оронтой, аравтын суурьтай хөрвөгч цэг биш &#x2014; үүнд зургаан оронтой тоо хэрэгтэй.Таван оронтой хамгийн ойр хөрвөх цэг нь зөвхөн 12.346 байна.Мөн 1/3 = 0.3333…  ямар аравтын суурьтай ч хязгааргүй тоотой учир хөвөгч цэгийн тоо биш юм.Практикт ихэнх хөрвөгч цэгийн системүүд хоёр суурь ашигладаг боловч аравтын суурь ( аравтын хөвөгч цэг ) бас түгээмэл байдаг.

Нэмэх, хуваах гэх мэт хөрвөгч цэгийн арифметик үйлдлүүд нь хөвөгч цэгийн тоог нь биш аливаа үр дүнг ойролцоох хөвөгч цэгт дугуйлах замаар харгалзах бодит тооны арифметик үйлдлүүдийг ойролцоогоор гаргадаг. 
Жишээ нь; тавын суурьтай, арван оронтой хөрвөгч цэгийн арифметикийн нийлбэрийг 12.345 + 1.0001 = 13.3451 ойролцоогоор 13.345.

*Хөрвөх цэг* гэдэг нэр томьёо нь тухайн тооны радикс цэг нь тооны зүүн, баруун эсвэл чухал цифрүүдийн хооронд "хөрвөгдөх” боломжтойг хэлнэ. Энэ байрлалыг экспонентээр зааж өгсөн тул хөрвөгч цэгийг шинжлэх ухааны тэмдэглэгээний хэлбэр гэж үзэж болно.

Хөрвөх цэгийн системийг галактикийн хоорондох эсвэл атом дахь протонуудын хоорондох метрийн тоо гэх мэт өөр, өөр түвшний тоонуудыг тогтмол тоогоор илэрхийлэхэд ашиглаж болно. Ийм учраас хурдан боловсруулах хугацаа шаарддаг маш жижиг, маш том бодит тоог зөвшөөрөхийн тулд хөрвөх цэгийн арифметикийг ихэвчлэн ашигладаг. Энэ динамик хүрээний үр дүний төлөөлж болох тоонууд нь жигд зайтай байдаггүй; Хоёр дараалсан төлөөлөх тооны ялгаа нь тэдгээрийн илтгэгчээс хамаарч өөр, өөр байна. 

Олон жилийн туршид янз бүрийн хөрвөгч цэгийн дүрслэлийг компьютерт ашиглаж ирсэн. 1985 онд хөвөгч цэгийн арифметикийн IEEE 754 стандартыг бий болгосон бөгөөд 1990-ээд оноос хойш IEEE-ээр тодорхойлсон дүрслэлүүд хамгийн түгээмэл байдаг.

FLOPS -ээр хэмжигддэг хөрвөх цэгийн үйлдлүүдийн хурд нь компьютерийн системийн чухал шинж чанар бөгөөд ялангуяа эрчимтэй математик тооцоолол хийдэг програмуудад зориулагдсан байдаг.

Хөрвөгч цэгийн нэгж (FPU, ярианы хэлээр математикийн сопроцессор ) нь хөрвөх цэгийн тоонуудын үйлдлийг гүйцэтгэхэд зориулагдсан компьютерийн системийн нэг хэсэг юм.
НҮБ-ын Энхийг сахиулах ажиллагаа

Энхийг сахиулснаар нэгдсэн НҮБ.НҮБ ийн энхийг сахиулах үүрэг нь төрөл бүрийн мөргөлдөөний улмаас сүйрч бутарсан улс орнуудад тогтвортой энх тайваны нөхцлийг бий болгох зорилготойгоор хөгжүүлсэн байгууллага юм.Энэ нь энхийг үүсгэх,энхийг сахиулах энх тайвнийг сахиулах ялгаатай боловч "НҮБ" бүх ажиллагааг нь харилцан бэхжүүлдэг бөгөөд практик тэдгээрийн хоорондын давхцал байнга гардгийг хүлээн зөвшөөрдөг.Энхийг сахиулагчид мөргөлдөөний дараах бүс нутагт энх тайвны үйл явцыг хянаж ажиглаж цэргийн алба хаагчидад гарын үсэг зурсан энхийн гэрээг хэрэгжүүлэхэд нь тусалдаг.Ийм тусламж нь цэргийн алба хаагчидад итгэлцэлийг бэхжүүлэхэд эрх мэдлийг хуваалцах зохицуулалт сонгуулийн туслалцаа хууль сахиулах ёсыг бэхжүүлэх эдийн засаг нийгмийн хөгжил зэрэг олон хэлбэрээр ирдэг.Үүний дагуу НҮБ ын энхийг сахиулагчид(цайвар цэнхэр хувцас эсвэл дуулгатай тул ихэвчилэн цэнхэр бэрт эсвэл цэнхэр дуулга гэж нэрэлдэг) цэрэг цагдаа энгийн албан хаагчдыг багтааж болно.

НҮБ ын VII бүлэгт НҮБ ын аюулгүйн зөвлөлд олон улсын энх тайван аюулгүй байдлыг хангах хамтын арга хэмжээ авах эрх хариуцлагыг өгсөн.Эдгээр ажиллагааны ихэнхийг НҮБ өөрөө байгуулж хэрэгжүүлдэг бөгөөд цэргүүд НҮБ ын үйл ажиллагаанд захирагддаг.Эдгээр тохиолдолд энхийг сахиулагчид тус тусын зэвсэгт хүчний гишүүн хэвээр байгаа бөгөөд НҮБд ийм хүч байхгүй тул бие даасан НҮБын арми байхгүй.НҮБ ын шууд оролцоог зохисгүй эсвэл тохиромжгүй гэж үзсэн тохиолдолд зөвлөл НАТО баруун Африкийн орнуудын эдийн засгийн нийгэмлэг эсвэл энхийг сахиулах үүрэг гүйцэтгэх хүсэлтэй орнуудын эвсэл зэрэг бүс нутгийн байгууллагуудад зөвшөөрөл олгодог.
Октет дүрэм

thumb| Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн (CO2) холбоо: бүх атомууд 8 электроноор хүрээлэгдсэн бөгөөд октетийн дүрмийг биелүүлдэг.

**Октет дүрэм** нь атом бүр өөрийн валентын бүрхүүлд найман электронтой байхаар үндсэн бүлгийн элементүүд хоорондоо холбогддог гэсэн онолыг тусгасан химийн дүрэм юм. Энэ дүрэм нь ялангуяа нүүрстөрөгч, азот, хүчилтөрөгч, галогенд хамаарна; Хэдийгээр ерөнхийдөө энэ дүрэм нь үелэх системийн s-блок ба p-блокуудад хамаарна. Бусад элементүүдийн хувьд устөрөгч ба гелийн давхар дүрэм, шилжилтийн металлын хувьд 18 электрон дүрэм гэх мэт бусад дүрэм журам байдаг.

Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн баруун талд үзүүлсэн Льюисийн электрон цэгийн диаграммыг ашиглан валентийн электронуудыг тоолж болно. Ковалент холбоонд байгаа хоёр атомын хуваалцсан электронуудыг атом бүрт нэг удаа хоёр удаа тоолдог. Нүүрстөрөгчийн давхар исэлд хүчилтөрөгч тус бүр нь төв нүүрстөрөгчтэй дөрвөн электроныг хуваалцдаг бөгөөд хоёр (улаанаар харуулсан) хүчилтөрөгчөөс, хоёр (хараар харуулсан) нүүрстөрөгчөөс байдаг. Эдгээр дөрвөн электроныг нүүрстөрөгчийн октет ба хүчилтөрөгчийн октет аль алинд нь тооцдог тул хоёр атом хоёулаа октетийн дүрэмд захирагддаг гэж үздэг.

Ангилал:Хими
Ангилал:Химийн нэгдэл
Цэнэглэгдсэн бөөм

Физикийн хувьд цэнэгтэй бөөмс нь цахилгаан цэнэгтэй бөөм юм. Жишээлбэл, зарим нь
электрон эсвэл кварк гэх мэт энгийн бөөмсүүд цэнэглэгддэг. Зарим нэг нийлмэл хэсгүүд дуртай
протонууд нь цэнэгтэй бөөмс юм. Илүүдэл буюу дутагдалтай молекул эсвэл атом зэрэг ион
протонтой харьцуулахад электронууд нь мөн цэнэгтэй бөөмс юм.

Плазма нь цэнэгтэй бөөмс, атомын цөм, тусгаарлагдсан электронуудын цуглуулга боловч боломжтой
мөн их хэмжээний цэнэгтэй бөөмс агуулсан хий.

Цэнэглэсэн бөөмсийг эерэг (+) эсвэл сөрөг (-) гэж тэмдэглэдэг. Тэмдэглэлүүд нь
дур зоргоороо. Эерэг цэнэгтэй бөөмсийг "эерэг" болгодог зүйл байхгүй, мөн
сөрөг цэнэгтэй хэсгүүдэд мөн адил хамаарна
Топологийн орон

**Математикт топологийн орон нь ойр дотно байдал нь зайлшгүй тоон зайгаар хэмжигдэхгүй ч гэсэн тодорхойлж болох геометрийн орон юм.** Тодруулбал, топологийн орон нь цэгүүд гэж нэрлэгдэх элементүүдээс бүрдсэн багц бөгөөд үүний хажуугаар "топологи" гэж нэрлэгдэх бүтэц нэмэгддэг. Топологи нь тухайн цэг бүрийн ойр орчмыг тодорхойлох цуглуулга бөгөөд энэ нь ойр байдал гэж нэрлэгддэг ойлголтыг албан ёсоор тогтоосон зарим аксиомуудыг дагана. Топологийн оронгийн хамгийн түгээмэл тодорхойлолт нь нээлттэй оронгуудыг ашиглах бөгөөд энэ нь бусад тодорхойлолтоос илүү энгийн бөгөөд хэрэглээнд тохиромжтой.

Топологийн орон нь хязгаар, үргэлжлэл, холболт гэх мэт ойлголтуудыг тодорхойлох хамгийн ерөнхий математик орон юм. Топологийн оронтой холбоотой түгээмэл төрөлд Евклидийн орон, метрийн орон болон олон төрөлт орон орно.

Энэ ойлголт нь өргөн утгатай боловч математикт маш чухал бөгөөд орчин үеийн математик бүх салбарт хэрэглэгддэг. Топологийн оронтой холбоотой судалгааг цэгийн орон судлал буюу ерөнхий топологи гэж нэрлэдэг.
Аварга гариг

thumb|Аварга гариг
Аварга гариг, заримдаа Жовиан гариг ​​гэж нэрлэдэг (Жов бол энэ гаригийн өөр нэр юм
Ромын бурхан Бархасбадь) нь дэлхийгээс хамаагүй том олон төрлийн гариг ​​юм. Аварга гаригууд
ихэвчлэн буцалгах температур багатай материалаас (дэгдэмхий бодис) бүрддэг. рок эсвэл бусад гэхээсээ илүү
хатуу бодис, гэхдээ асар том хатуу гаригууд ч байж болно. Наранд ийм дөрвөн гараг байдаг
Систем: Бархасбадь, Санчир, Тэнгэрийн ван, Далай ван. Нарны гаднах олон аварга гаригууд байсан
тодорхойлсон.

Аварга гарагуудыг заримдаа хийн аварга гэж нэрлэдэг ч одоо олон одон орон судлаачид энэ нэр томъёог ашигладаг
Зөвхөн Бархасбадь, Санчир гаригуудад өөр өөр байдаг Тэнгэрийн ван, Далай ваныг ангилдаг
найрлага, мөсөн аварга шиг. Хоёр нэр хоёулаа төөрөгдүүлж болзошгүй: Нарны аймгийн аварга
Бүх гаригууд голчлон хий, шингэн ялгардаг эгзэгтэй цэгүүдийн дээгүүр шингэнээс тогтдог
үе шатууд байдаггүй. Бархасбадь, Санчир гаригууд гол төлөв устөрөгч ба гелиээс бүрддэг
Тэнгэрийн ван, Далай ван нь ус, аммиак, метанаас бүрддэг.

Маш бага масстай бор одой ба асар том хийн аварга биет хоёрын тодорхойлогч ялгаа (~13)
MJ) мэтгэлцэж байна. Нэгэн сэтгэлгээ нь гаригийн тогтоц дээр суурилдаг; нөгөө нь дээр
гаригуудын дотоод физик. Хэлэлцүүлгийн нэг хэсэг нь бор одойнууд заавал байх ёстой эсэхтэй холбоотой
Тодорхойлолтоор тэд түүхийнхээ аль нэг үед цөмийн хайлалтыг мэдэрсэн.
Байгаль орчны хэмжээнд хамгаалах

Байгаль орчны хэмжээнд хамгаалах нь ландшафтын менежментийн бүхэл бүтэн арга барил бөгөөд тухайн газар нутгийн байгаль хамгаалалт, эдийн засгийн үйл ажиллагааны хоорондын зөрчилтэй зорилгуудыг зохицуулахыг зорьдог. Байгаль орчны хэмжээнд хамгаалах нь заримдаа уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалан хийгддэг. Үүнийг газар суурилсан хамгаалалтын өөр хувилбар гэж үзэж болно.

Ядуурал, хүнсний аюулгүй байдал, уур амьсгалын өөрчлөлт, усны хомсдол, ой мод устах, биологийн олон янз байдал алдагдах зэрэг дэлхийн олон асуудал хоорондоо холбоотой байдаг. Жишээлбэл, хүмүүсийг ядуурлаас гаргах нь хэрэглээг нэмэгдүүлж, уур амьсгалын өөрчлөлтийг өдөөж болно. Хөдөө аж ахуйг өргөжүүлэх нь усны хомсдолыг нэмэгдүүлж, амьдрах орчныг устгахад хүргэж болно. Ландшафтын менежментийн дэмжигчид эдгээр асуудлууд харилцан уялдаатай тул тэдгээрийг шийдвэрлэхийн тулд зохицсон арга барил шаардлагатай гэж үздэг бөгөөд ландшафт нь олон төрлийн ашиг тус өгөх боломжтой байгааг онцолж байна. Жишээлбэл, нэгэн голын сав газар нь хот суурин болон хөдөө аж ахуйд ус, хүмүүс болон аж үйлдвэрт мод, хүнсний ургамал, биологийн олон янз байдалд амьдрах орон зайг хангаж өгдөг бөгөөд эдгээр хэрэглэгчид нь хоорондоо нөлөөлж болзошгүй юм.

Ландшафтуудыг ерөнхийдөө засгийн газар хоорондын байгууллагууд, засгийн газрын санаачилга, судалгааны байгууллагуудаас хамгаалах чухал нэгжүүд гэж хүлээн зөвшөөрдөг.

Энэ арга барилын асуудлууд нь хяналт тавихад хүндрэлтэй байх, холбогдох нэр томъёо, тодорхойлолтуудын олширол зэрэг юм.
Одны ангилал

thumb|Одны ангилал
Одон орон судлалд оддын ангилал нь оддын ангилалд тулгуурлан оддын ангилал юм
спектрийн шинж чанар. Одноос гарах цахилгаан соронзон цацрагийг хуваах замаар шинжилдэг
солонго өнгөтэй огтлолцсон спектрийг харуулсан призмийн дифракцийн сараалж
спектрийн шугамууд. Мөр бүр нь тодорхой химийн элемент эсвэл молекулыг шугамын хамт заана
хүч чадал нь тухайн элементийн элбэг дэлбэг байдлыг илтгэнэ. Янз бүрийн спектрийн шугамын хүч чадал
гол төлөв фотосферийн температураас хамаарч өөр өөр байдаг ч зарим тохиолдолд үнэн байдаг
элбэг дэлбэг байдлын ялгаа. Оддын спектрийн ангилал нь үндсэндээ нэгтгэсэн богино код юм
фотосферийн температурын бодит хэмжүүрийг өгдөг иончлолын төлөв

Одоогийн байдлаар ихэнх оддыг үсэг ашиглан Морган-Кинан (MK) системээр ангилдаг
O, B, A, F, G, K, M, хамгийн халуун (0 төрлийн) -ээс хамгийн хүйтэн (M төрөл) хүртэлх дараалал. Тус бүр
Дараа нь үсгийн анги 0 нь хамгийн халуун, 9 нь хамгийн хүйтэн гэсэн тоон цифр ашиглан хуваагдана
(жишээ нь, A8, A9, FO, F1 нь халуунаас сэрүүн хүртэлх дарааллыг бүрдүүлдэг). Дараалал нь болсон
Сонгодогт тохирохгүй бусад од, одтой төстэй объектуудад зориулсан ангиудыг өргөжүүлсэн 
систем, тухайлбал D ангилал
цагаан одой, нүүрстөрөгчийн оддын хувьд S ба C ангиллын хувьд
Улайсдаг гэрлийн чийдэн

thumb|Дунд зэргийн хэмжээтэй E27 (Эдисон 27 мм) эр шураг суурьтай 230 вольтын улайсдаг гэрлийн чийдэн. Утас нь босоо нийлүүлэлтийн утаснуудын хооронд ихэвчлэн хэвтээ шугам хэлбэрээр харагдаж байна.
thumb|Улайсдаг гэрлийн чийдэнгийн вольфрамын судлын электрон микроскопоор авсан зураг

**Улайсдаг гэрлийн чийдэн**, **улайсдаг чийдэн** эсвэл **улайсдаг гэрлийн бөмбөрцөг** нь гэрэлтэх хүртэл халаадаг утастай цахилгаан гэрэл юм. Утас нь исэлдэлтээс хамгаалахын тулд нүүлгэн шилжүүлсэн эсвэл инертийн хийгээр дүүргэсэн шилэн буланд хаалттай байдаг. Цахилгаан гүйдэл нь шилэнд суулгасан терминалууд эсвэл утсаар нийлүүлдэг. Булцууны залгуур нь механик дэмжлэг, цахилгаан холболтыг хангадаг.

Улайсдаг чийдэнг 1.5 вольтоос 300 вольт хүртэлх хэмжээтэй, гэрлийн гаралт, хүчдэлийн зэрэглэлээр үйлдвэрлэдэг. Эдгээр нь гадны зохицуулалтын төхөөрөмж шаарддаггүй, үйлдвэрлэлийн зардал багатай, хувьсах гүйдэл эсвэл шууд гүйдлийн аль алинд нь адилхан сайн ажилладаг. Үүний үр дүнд улайсдаг чийдэнг ахуйн болон аж ахуйн нэгжийн гэрэлтүүлэг, ширээний чийдэн, машины гэрэл, гар чийдэн зэрэг зөөврийн гэрэлтүүлэг, гоёл чимэглэлийн болон сурталчилгааны гэрэлтүүлэгт өргөнөөр ашиглах болсон.

Улайсдаг чийдэн нь бусад төрлийн цахилгаан гэрэлтүүлгээс хамаагүй бага үр ашигтай байдаг. Тэдний хэрэглэж буй эрчим хүчний 5% -иас бага нь харагдах гэрэлд хувирдаг, үлдсэн хэсэг нь дулаан болж алдагддаг. 120 В хүчдэлтэй ажиллах ердийн улайсдаг чийдэнгийн гэрэлтүүлгийн үр ашиг нь авсаархан флюресцент чийдэнгийн хувьд 60 лм/Вт, ердийн цагаан LED чийдэнгийн хувьд 100 лм/Вт-тай харьцуулахад нэг ватт тутамд 16 люмен (лм/Вт) байна.

Ангилал:Гэрэл
Дериватив

**Математикт дериватив нь функцийн гаралтын утга оролтын утгад хэр мэдрэмтгий өөрчлөгдөхийг тооцоолох суурь хэрэгсэл юм.** Нэг хувьсагчийн функцийн деривативыг тодорхой цэг дээр авч үзэхэд, хэрэв дериватив оршин байвал тухайн цэг дээрх функцийн графикийн шүргэгч шулууны налуугаар тодорхойлогдоно. Шүргэгч шулуун нь тухайн цэгийн ойролцоо функцийн хамгийн сайн шугаман ойролцоо утгыг илэрхийлдэг. Энэ утгаараа деривативыг ихэвчлэн агшин зуурын өөрчлөлтийн хурд, хамаарах хувьсагчийн агшин зуурын өөрчлөлтийн хамаарал гэж нэрлэдэг. Деривативыг олох үйл явцыг дифференциац гэж нэрлэнэ.

**Деривативыг тэмдэглэх олон төрлийн тэмдэглэгээ байдаг бөгөөд хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг хоёр нь Лейбницийн тэмдэглэгээ болон прайм тэмдэглэгээ юм.** Лейбницийн тэмдэглэгээ нь Готтфрид Вильхельм Лейбницийн нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд үүнийг хоёр дифференциалын харьцаагаар тэмдэглэдэг. Харин прайм тэмдэглэгээ нь функцийн тэмдэгийн хажууд прайм тэмдэг нэмснээр илэрхийлэгдэнэ. Өндөр эрэмбийн деривативуудыг дахин дахин дифференциац хийх замаар олдог бөгөөд Лейбницийн тэмдэглэгээнд дифференциалын дээд индекс нэмэх, прайм тэмдэглэгээнд нэмэлт прайм тэмдэг нэмэх замаар тэмдэглэдэг. Физикт өндөр эрэмбийн деривативуудыг ашигладаг: жишээлбэл, хөдөлгөөнт биетийн байрлалын хувьд анхны дериватив нь хурд буюу хугацааны явцад байрлал хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг харуулдаг бол хоёр дахь дериватив нь хурдатгал буюу хугацааны явцад хурд хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг харуулна.

**Деривативыг хэд хэдэн бодит хувьсагчийн функц руу өргөжүүлэх боломжтой. Энэ өргөтгөлд деривативыг шугаман хувиргалт гэж үздэг бөгөөд энэ нь (зохих шилжилт хийсний дараа) эх функцийн графикийн хамгийн сайн шугаман ойролцоо утга болдог.** Якобийн матриц нь энэ шугаман хувиргалтыг хамаарах болон хараат хувьсагчийн сонгосон суурийн дагуу илэрхийлэх матриц юм. Үүнийг хараат бус хувьсагчийн хувьд хэсэгчилсэн деривативууд ашиглан тооцоолдог. Хэрэв функц нь хэд хэдэн хувьсагчийн бодит утга өгөх функц бол Якобийн матриц нь градиент векторт шилждэг.
Флюресцент чийдэн

thumb|Явган хүний ​​хонгилыг гэрэлтүүлдэг шугаман флюресцент чийдэн
thumb|Дээд талд: хоёр нэгдмэл бус авсаархан флюресцент чийдэн. Доод талд: хоёр флюресцент хоолойн чийдэн. Энэ хоёр төрөл нь гэрлийн хэрэгсэлд тогтворжуулагчийг шаарддаг. Зүүн талд байгаа шүдэнзний модыг масштабаар харуулав.
thumb|E27 залгууртай, сууринд электрон тогтворжуулагчтай, янз бүрийн хэлбэрийн нэгдсэн авсаархан флюресцент чийдэн

**Флюресцент чийдэн** буюу **флюресцент хоолой** нь харагдах гэрлийг бий болгохын тулд флюресцент ашигладаг бага даралттай мөнгөн ус-уурын хий ялгаруулдаг чийдэн юм. Хийн доторх цахилгаан гүйдэл нь мөнгөн усны уурыг өдөөж, хэт ягаан туяа үүсгэж, дэнлүүнд фосфорын хучлага үүсгэдэг. Флюресцент чийдэн нь цахилгаан энергийг улайсгасан чийдэнгээс хамаагүй үр ашигтай гэрэл болгон хувиргадаг боловч ихэнх LED чийдэнгээс бага үр ашигтай байдаг. Флюресцент чийдэнгийн ердийн гэрэлтүүлгийн үр ашиг нь нэг ватт тутамд 50-100 люмен байдаг бөгөөд энэ нь харьцуулж болох гэрлийн гаралттай улайсдаг чийдэнгийн үр ашгаас хэд дахин их байдаг.

Флюресцент чийдэнгийн бэхэлгээ нь улайсдаг чийдэнгээс илүү өртөгтэй байдаг, учир нь бусад зүйлсээс гадна дэнлүүний гүйдлийг зохицуулахын тулд тогтворжуулагч шаардлагатай байдаг боловч анхны өртөг нь ашиглалтын зардлаас хамаагүй бага байдаг. Улайсдаг чийдэнгийн чийдэнтэй ижил хэмжээтэй хийсэн авсаархан флюресцент чийдэнг гэр ахуйн улайсгасан чийдэнгийн оронд эрчим хүч хэмнэх хувилбар болгон ашигладаг.

АНУ-д флюресцент чийдэнг бүх нийтийн хог хаягдал гэж ангилдаг. АНУ-ын Байгаль орчныг хамгаалах агентлаг флюресцент чийдэнг дахин боловсруулах эсвэл аюулгүй устгах зорилгоор ерөнхий хог хаягдлаас тусгаарлахыг зөвлөдөг бөгөөд зарим улс орнууд тэдгээрийг дахин боловсруулахыг шаарддаг.

Ангилал:Гэрэл
Пеано аксиомууд

Математик логикт **Пеано аксиомууд** ( ,   ), **Дедекинд-Пеано аксиомууд** эсвэл **Пеано постулатууд** гэгддэг ба эдгээр нь 19-р зууны Италийн математикч Жузеппе Пеаногийн гаргасан натурал тоонуудын аксиомууд юм. Эдгээр аксиомуудыг тоон онол, тууштайбүрэн гүйцэд эсэх талаарх үндсэн асуултууд метаматематикийн хэд хэдэн судалгаанд бараг өөрчлөгдөөгүй ашигласан.

Пеано аксиомоор хангагдсан арифметикийн аксиоматжуулалтыг ихэвчлэн **Пеано арифметик** гэж нэрлэдэг.

Арифметикийг албан ёсны болгохын ач холбогдлыг 1860-аад онд олон баримтууд залгамжлах үйлдэл ба индукцийн талаарх илүү энгийн баримтуудаас гаргаж авч болохыг харуулсан Херманн Грассманны бүтээл хүртэл төдийлөн үнэлэгдээгүй.   1881 онд Чарльз Сандерс Пирс натурал тооны арифметикийн аксиоматжуулалтыг гаргажээ.   1888 онд Ричард Дедекинд натурал тооны арифметикийн өөр аксиоматжуулалтыг бий болгов.&nbsp;1889 онд Пеано   *зарчмууд"* номондоо тэдгээрийн хялбаршуулсан хувилбарыг аксиомуудын цуглуулга болгон нийтлэв  ).

Пеаногийн есөн аксиом нь гурван төрлийн мэдээллийг багтаадаг. Эхний аксиом нь натурал тооны олонлогийн дор хаяж нэг гишүүн байгааг баталдаг. Дараагийн дөрөв нь тэгш байдлын тухай ерөнхий мэдээлэл юм; Орчин үеийн эмчилгээнд эдгээрийг ихэвчлэн Пеано аксиомын нэг хэсэг биш, харин "үндсэн логикийн" аксиом гэж үздэг.  Дараагийн гурван аксиом нь залгамжлагч үйлдлийн үндсэн шинж чанарыг илэрхийлдэг натурал тоонуудын тухай нэгдүгээр эрэмбийн мэдээллүүд юм. Есдүгээрт буюу эцсийн аксиом нь натурал тоон дээрх математик индукцийн зарчмын хоёр дахь эрэмбийн мэдээлэл бөгөөд энэ томъёоллыг хоёрдугаар эрэмбийн арифметиктэй ойртуулдаг. Нэмэх, үржүүлэх үйлдлийн тэмдэгтүүдийг тодорхой нэмж, хоёрдугаар эрэмбийн индукцийн аксиомыг нэгдүгээр эрэмбийн аксиом схемээр солих замаар нэгдүгээр эрэмбийн системийг бий болгоно. *Peano арифметик* гэсэн нэр томъёог заримдаа энэ хязгаарлагдмал системийг тусгайлан нэрлэхэд ашигладаг.
Евклидийн орон

Евклидийн орон гэдэг нь геометрийн үндсэн орон бөгөөд физик орон зайг дүрсэлдэг. Анх Евклидийн Элементүүд бүтээлд энэ нь гурван хэмжээст геометрийн орон байсан. Харин орчин үеийн математикт Евклидийн орон нь дурын эерэг бүхэл тоон хэмжээстэй байж болох ба эдгээрийг Евклидийн n-орон гэж нэрлэдэг. Хэмжээсийг тодорхой заах шаардлагатай үед ингэж нэрлэдэг. n = 1 эсвэл n = 2 үед эдгээрийг тус тусад нь Евклидийн шулуун, Евклидийн хавтгай гэж нэрлэдэг. "Евклидийн" гэдэг тодотголыг физик болон орчин үеийн математикийг хөгжүүлэх явцад судлагдсан бусад орноос ялгаатайг харуулахын тулд хэрэглэдэг.

Эртний Грекийн геометрчид физик орон зайг загварчлахын тулд Евклидийн оронг нэвтрүүлсэн. Тэдний ажлыг эртний Грекийн математикч Евклид өөрийн Элементүүд бүтээлд нэгтгэж, орон зайн бүх шинж чанарыг үндсэн шинж чанарууд буюу аксиомоос үүсгэн теорем болгон нотолсон. XIX зууны төгсгөлд Евклидийн бус геометрүүд гарч ирснээр хуучин аксиомуудыг дахин тодорхойлж, аксиоматик онолоор Евклидийн оронг тодорхойлсон. Вектор орон ба шугаман алгебрын аргаар Евклидийн оронг тодорхойлох өөр нэг арга бий болсон бөгөөд энэ нь аксиоматик тодорхойлолттой тэнцүү болох нь батлагдсан. Орчин үеийн математикт энэ тодорхойлолтыг ихэвчлэн ашигладаг.

Математикт Евклидийн орон дахь хоёр цэгийн хоорондох Евклидийн зай гэдэг нь тэдгээрийн хоорондох шугамын уртыг илэрхийлдэг. Энэ нь цэгүүдийн Картецийн координатаас Пифагорын теоремийг ашиглан тооцоологддог бөгөөд заримдаа Пифагорын зай гэж нэрлэдэг. Эдгээр нэрс нь эртний Грекийн математикчид болох Евклид ба Пифагороос гаралтай. Евклидийн Элементүүд бүтээлээр жишээлсэн Грекийн дедуктив геометрт зайг тоогоор илэрхийлэхээс илүүтэйгээр ижил урттай шугамын хэсгүүдээр илэрхийлдэг байсан бөгөөд эдгээрийг "тэнцүү" гэж үздэг байв. Зайн ойлголт нь тойрог зурахад ашигладаг циркуль хэрэгсэлд бий. Тойргийн бүх цэг нь төв цэгээс ижил зайтай байдаг. Пифагорын теоремийг ашиглан зай тооцох холбоосыг XVIII зуун хүртэл хийхгүй байсан. Цэг биш объектуудын хоорондох зайг ихэвчлэн тухайн хоёр объектоос гарч болох цэгүүдийн хосын хоорондох хамгийн бага зайгаар тодорхойлдог. Өөр өөр төрлийн объектуудын хоорондох зайг тооцох томъёонууд мэдэгдэж байгаа, жишээлбэл, цэгээс шулуун хүртэлх зайг тооцох. Математикийн ахисан түвшинд зайны ойлголтыг 추상 метрийн орон хүртэл ерөнхийлсөн бөгөөд Евклидийн бус зайнуудыг мөн судалсан. Статистик болон оновчлолын зарим хэрэглээнд Евклидийн зайны квадрат утгыг өөрийг нь орлуулах байдлаар ашигладаг.
Устөрөгчийн хэврэгшилт

Устөрөгчийн хэврэгшилт (англ. Hydrogen embrittlement буюу HE) гэдэг нь металл дотор шингэсэн устөрөгчөөс үүдэн металл уян хатан чанараа алдах үзэгдэл юм. Устөрөгчийн атомууд маш жижиг тул хатуу металлуудад нэвтэрч чаддаг. Металл дотор шингэсний дараа устөрөгч нь цуурал үүсэх болон тархахад шаардагдах хүчдэлийг бууруулж, металлын хэврэгшлийг нэмэгдүүлдэг. Энэ үзэгдэл нь ган, төмөр, никель, титан, кобальт болон тэдгээрийн хайлшуудад ажиглагддаг. Харин зэс, хөнгөн цагаан болон зэвэрдэггүй ган нь устөрөгчийн хэврэгшилтэд бага өртөмтгий байдаг. 

Устөрөгчийн хэврэгшлийн үндсэн шинжүүд XIX зуунаас хойш мэдэгдэж байсан. Гангийн хувьд өрөөний температур орчимд устөрөгчийн хэврэгшилт хамгийн их байдаг бол 150°C-ээс дээш температурт энэ үзэгдэл бараг ажиглагддаггүй. Устөрөгчийн хэврэгшилт нь атомын устөрөгч болон механик стрессийн хамтрал байх шаардлагатай. Ихэвчлэн өндөр бат бэхтэй ган нь дунд зэргийн бат бэхтэй гангаас илүү эмзэг байдаг.
Цөмийн нийлэгжилт

**Цөмийн нийлэгжилт гэдэг нь урьдчилан оршин байсан протоныг болон нейтроныг ашиглан шинэ атомын цөм үүсгэх процесс юм.** Одоогийн онолуудаар, анхны цөм нь Их тэсрэлтийн дараах хэдхэн минутын дотор цөмийн урвалын замаар үүссэн гэж үздэг бөгөөд үүнийг Их тэсрэлтийн цөмийн нийлэгжилт гэдэг. 20 минут орчмын дараа орчлон ертөнц тэлж хөрсөн тул эдгээр өндөр энергийн мөргөлдөөн зогсож, зөвхөн хамгийн хурдан, энгийн урвалууд явагдсан. Үүний үр дүнд устөрөгч, гели, литий зэрэг хөнгөн элементүүд үүссэн. 

**Одод болон тэдгээрийн дэлбэрэлтүүд цаашдын элементүүдийг бий болгосон ба үүнийг одны цөмийн нийлэгжилт гэнэ.** Хүнд элементүүдийн ихэнхийг нейтрон барих урвалуудаар үүсгэдэг бөгөөд энэ нь төмрөөс хүнд элементүүдийг бий болгодог.
Алгоритмын гажуудал

thumb|Зөвлөмжийн хөдөлгүүрийн гаргасан шийдвэрийг харуулсан график, c.2001 он
Алгоритмын гажуудал гэдэг нь компьютерийн системд "шударга бус" үр дүн үүсгэдэг системчилсэн, давтагдах алдаануудыг илэрхийлдэг. Үүнд алгоритмын зорилготой үйл ажиллагаанаас өөрөөр нэг ангиллыг нөгөөтэй нь харьцуулахад "давуу эрхтэй" болгох зэрэг тохиолдлууд багтана.  

Гажуудал олон хүчин зүйлээс үүсэж болно. Үүнд алгоритмын загвар, өгөгдлийг кодлох, цуглуулах, сонгох, эсвэл алгоритмыг сургахдаа ашиглахтай холбоотой хүсээгүй эсвэл урьдчилан тооцоолоогүй шийдвэрүүд орно. Жишээлбэл, хайлтын системийн үр дүн, нийгмийн сүлжээний платформууд дээр алгоритмын гажуудлыг ажигласан байдаг. Энэ гажуудал нь хувийн нууцлал зөрчигдөхөөс эхлээд арьс өнгө, хүйс, бэлгийн чиг баримжаа, үндэс угсааны талаарх нийгмийн гажуудлыг бэхжүүлэх зэрэг үр дагавартай байж болно. Алгоритмын гажуудлын судалгаа нь ихэвчлэн "системчилсэн, шударга бус" ялгаварлалыг тусгасан алгоритмуудад төвлөрдөг. Энэ асуудлыг Европын Холбооны Ерөнхий өгөгдөл хамгаалах журам (2018 онд санал болгосон), Хиймэл оюун ухааны тухай хууль (2021 онд санал болгож, 2024 онд баталсан) зэрэг хууль эрх зүйн хүрээнд саяхан авч үзэж эхэлсэн.

Алгоритмууд нийгэм, улс төр, байгууллагууд, зан төлөвийг зохион байгуулах чадвараа өргөжүүлэхийн хэрээр социологичид урьдчилан тооцоолоогүй үр дүн болон өгөгдлийн хөндлөнгөөс үйлдэл хийх нь бодит ертөнцөд хэрхэн нөлөөлж болох талаар санаа зовниж байна. Алгоритмуудыг ихэвчлэн төвийг сахисан, гажуудалгүй гэж үздэг учраас заримдаа тэдгээр нь хүний мэргэжилтнээс илүү эрх мэдэлтэй мэт буруу ойлголт төрүүлдэг (ялангуяа автоматжуулалтын гажуудал хэмээх сэтгэлзүйн үзэгдлийн улмаас). Зарим тохиолдолд алгоритмуудад тулгуурлах нь гарсан үр дүнгийн хариуцлагыг хүнд биш, системд шилжүүлдэг. Гажуудал алгоритмын системд соёл, нийгэм, байгууллагын өмнөх хүлээлтүүд, онцлог шинж болон шошгыг хэрхэн сонгосон, загварын техникийн хязгаарлалтууд, эсвэл эх загварт нь тооцоогүй хэрэглэгчид болон нөхцөлд ашиглагдсанаас үүсэж болно.
Тасралтгүй функц

**Математикт тасралтгүй функц гэдэг нь аргументийн бага зэргийн өөрчлөлт функцийн утгад бага зэргийн өөрчлөлт оруулдаг функц юм.** Энэ нь утгын гэнэт өөрчлөлт буюу тасалдал гарахгүй гэсэн утгатай. Илүү нарийн хэлбэл, функц нь өөрийн утгыг дурын жижиг хэмжээгээр өөрчлөх боломжтой байхын тулд аргументийн өөрчлөлтийг хангалттай бага байхаар хязгаарлаж болдог бол тасралтгүй гэж үзнэ. Харин тасралтгүй биш функцыг тасалдалтай функц гэнэ. XIX зуунаас өмнө математикчид тасралтгүй байдлыг ихэвчлэн зөн совингоор ойлгодог байсан бөгөөд зөвхөн тасралтгүй функцүүдийг авч үздэг байв. Тасралтгүй байдлын тодорхойлолтыг нарийвчлахын тулд эпсилон-дельта хязгаарын ойлголт нэвтэрчээ.

Тасралтгүй байдал нь тоолол болон математик анализын үндсэн ойлголтуудын нэг бөгөөд функцийн аргумент болон утга нь бодит тоо, комплекс тоо байдаг. Энэхүү ойлголтыг метрик орон ба топологийн орон хоорондох функцүүдэд ерөнхийлсөн байдаг. Сүүлийнх нь тасралтгүй функцүүдийн хамгийн ерөнхий ойлголт бөгөөд түүний тодорхойлолт нь топологийн үндэс болдог.

Тасралтгүй байдлын илүү хүчтэй хэлбэрийг нэгэн жигд тасралтгүй байдал гэж нэрлэдэг. Мөн эрэмбийн онолд, ялангуяа домайн онолд үүнтэй холбоотой Скотт тасралтгүй байдлын ойлголт байдаг.

Жишээ нь, H(t) функц нь тодорхой хугацаанд цэцгийн өндөр өөрчлөгдөж буйг харуулбал тасралтгүй гэж үзнэ. Харин M(t) функц нь банкны дансны хэмжээг хугацаанаас хамааран харуулбал, мөнгө орсон эсвэл гарсан үед "огцом" өөрчлөлт гардаг тул тасалдалтай гэж үзнэ.
Онгон байгалийн менежмент

Онгон байгалийн менежмент нь зэрлэг амьтан, тэдгээрийн амьдрах орчин болон хүмүүсийн хоорондын харилцаанд нөлөөлж, урьдчилан тодорхойлсон үр нөлөөг бий болгодог менежментийн үйл явц юм. Онгон байгалийн менежмент нь зэрлэг амьтдыг хамгаалах, тэдгээрийн тоо толгойг хэвийн түвшинд байлгах, ан агнуурын хамгаалалт, зэрлэг амьтны жирэмслэлтээс сэргийлэх болон хорхой шавьжтай тэмцэх зэрэг зүйлсийг агуулдаг.

Онгон байгалийн менежмент нь дэлхийн биологийн олон янз байдлыг хадгалахыг зорьдог бөгөөд энэ нь тээвэрлэх чадвар, эвдрэл, залгамжлал зэрэг экологийн зарчим, газар зүй, шинжлэх ухааны үзэл баримтлалыг харгалзан үздэг. Зэрлэг амьтны биологичид нь байгаль орчныг хамгаалах, сайжруулахад анхаардаг бөгөөд дахин зэрлэг амьтдыг сэргээх ажил нэмэгдэж байна. Арга хэмжээнд ой мод нөхөн сэргээх, хортон шавьжтай тэмцэх, нитрификаци болон денитрификаци, услалт, хөх болон хашаа тавих зэрэг орно.

Зэрлэг амьтадын тоо толгойг хянан байлгах нь ан амьтдын төлөө тухайн амьтдыг хянах бөгөөд энэ нь илүү ашигтай төрлийн популяцийг нэмэгдүүлэхийн тулд ижил үүр, оромж хуваалцдаг бусад амьтдыг устгах, эсвэл махчин амьтдыг устгах зэрэг багтаж болно. Альдо Леопольд 1933 онд онгон байгалийн менежментийг амралт чөлөөт цагаа зориулан газар нутгийг тогтмол ургацаар ургуулах урлаг хэмээн тодорхойлжээ.
Дүрсэлсэн статистик

**Дүрсэлсэн статистик** нь мэдээллийн цуглуулгаас онцлог шинж чанарыг нь дүгнэсэн эсвэл дүрсэлсэн эмхэтгэсэн статистик юм.  Дүрсэлсэн статистик нь индукцын статистикаас гол зорилгоороо өөр байдаг. Дүрсэлсэн статистикийн зорилго нь өгөгдсөн жишээг дүгнэн гаргадаг бол индукцын статистик нь таамаглал дэвшүүлэх мөн түүнийгээ туршин үзэх нь зорилго нь юм. Энэ нь ерөнхийдөө дүрсэлсэн статистик нь магадлалын онолын суурь дээр хөгжөөгүй харин параметр-бус статистик дээр суурилсан гэсэн үг юм.

## Жишээ
Дата шинжилгээ нь өөрийн гол дүгнэлтээ индукцын аргаар гаргадаг ч гэсэн дүрсэлсэн статистикыг ч ашигладаг. Жишээ нь хүн төрөлхтний тухай сэдэвтэй тайланд ихэнхдээ өгөгдсөн хүснэгтэнд ерөнхий оролцогчдын тоо, хүн ам зүйн мэдээлэл (дундаж нас, оролцогчдын хүйсийн харьцаа, тухайн сэдэвтэй холбоотой холбоотой ооролцогчдын харьцаа гэх мэт) тодорхой бичигдсэн байдаг.

Ангилал:Мэдээлэл
Валлес Маринерис

Валлес Маринерис (латинаар *Marineris Valleys*, 1971-72 оны *Mariner 9* Ангараг гаригийн тойрог замын судалгааны хөлгийн нэрээр нэрлэгдсэн) нь Ангараг гаригийн гадаргуугийн Тарсис бүсийн зүүн хэсэгт орших хөндийн систем юм. 4000 км урт, 200 км өргөн, 7 км хүртэл гүнтэй энэ хөндий нь Нарны аймгийн хамгийн том хөндийд тооцогддог.

Валлес Маринерис нь Ангараг гаригийн экваторын дагуу Тарсис бөмбөгөр газрын зүүн талд байрладаг бөгөөд гаригийн тойргийн бараг дөрөвний нэгийг хамарсан урттай. Хөндийн систем нь баруун талаасаа *Noctis Labyrinthus*-аас эхэлж, зүүн тийш *Tithonium* болон *Ius* хавцлууд, дараа нь *Melas*, *Candor*, *Ophir* хавцлууд, дараа нь *Coprates Chasma*, улмаар *Ganges*, *Capri*, *Eos* хавцлууд руу үргэлжилнэ. Эцэстээ энэ нь *Chryse Planitia*-гийн сав газар хүртэл үргэлжилдэг эмх замбараагүй газрын сувагт дуусдаг.

Саяхны судалгаагаар Валлес Маринерис нь Ангараг гаригийн царцдас дахь асар том тектоник "ан цав" байж магадгүй гэж үзжээ. Ихэнх судлаачид энэ хөндий нь баруун талд орших Тарсис бүсийн царцдас зузаарах явцад үүссэн бөгөөд улмаар элэгдлийн улмаас өргөссөн гэж зөвшөөрдөг. Хагаралтын зүүн захад ус эсвэл нүүрстөрөгчийн давхар исэл урссанаас үүссэн байж болзошгүй сувгууд байдаг. Мөн Валлес Маринерис нь *Pavonis Mons*-ийн хажуугаас урссан лаавын элэгдлээр үүссэн томоохон суваг байж болохыг санал болгожээ.
Хөндий

Хөндий (испаниар *cañón*; эртний Британ англиар *cañon* гэж бичигддэг байсан) буюу хавцал, ангал нь элэгдэл болон голын эрозийн урт хугацааны үйл ажиллагааны үр дүнд хадны эргэн тойрон дахь өндөр хана хооронд үүссэн гүн зөрөг юм. Голууд доорх гадаргууг зүсэх байгалийн шинж чанартай байдаг бөгөөд доош урсан өнгөрөхдөө хурдасны давхаргыг арилгаж, чулуулгийн давхаргыг элэгдүүлдэг. Голын ёроол аажмаар далайн төвшний өндөрт (голын ус урсан ордог усны төвшинтэй адил) хүрдэг. Элэгдэл ба эрозийн үйл явц нь голын эх ба адаг хэсгийн өндөр эрс ялгаатай байх үед, ялангуяа зөөлөн чулуулаг давхаргууд нь элэгдэлд илүү тэсвэртэй хатуу давхаргуудтай хольцолсон бүс нутгаар дамжин урсах үед хөндийг үүсгэдэг.

Хөндий гэдэг нь мөн уулсын оргилуудын хоорондох ангалуудыг илэрхийлэхэд ашиглагддаг. Үүнд Рокки уулс, Альп, Гималайн болон Андын нуруунуудын хөндийгүүд орно. Ийм хөндийгүүдийг ихэвчлэн гол, горхи сийлж үүсгэдэг. Уулсын дунд үүссэн хөндий буюу нэг талдаа л гарцтай хавцлыг хайрцаг хэлбэрийн хөндий (*box canyon*) гэж нэрлэдэг. Маш нарийн бөгөөд ихэвчлэн толигор ханатай хөндийгүүдийг ховилт хөндий (*slot canyon*) гэж нэрлэнэ.

Эх газрын хажуугийн ёроолд байрлах эгц ханатай хөндийг далайн доорх хөндий (*submarine canyon*) гэж нэрлэдэг. Газрын хөндийгөөс ялгаатай нь далайн доорх хөндийгүүд нь тунгалаг урсгалууд болон хөрсний гулсалтын үр дүнд үүссэн гэж үздэг.
Гелийн криоген

Криогенийн салбарт гелийг янз бүрийн шалтгааны улмаас ашигладаг. Гелийн маш бага молекул жинтэй ба атом хоорондын сул урвалын хослол нь гелийг 5.2 К хэмээс доош хөргөж шингэн үүсгэх үед сонирхолтой шинж чанарыг бий болгодог. Үнэмлэхүй тэг (ОК) байсан ч гели нь хүрээлэн буй орчны даралтын дор хатуу бодис үүсгэхийн тулд конденсацдаггүй. Энэ төлөвт гелийн тэг цэгийн чичиргээний энерги нь атом хоорондын маш сул харилцан үйлчлэлтэй харьцуулах боломжтой бөгөөд ингэснээр тор үүсэхээс сэргийлж, гелийг шингэний шинж чанартай болгодог. Энэ шингэн төлөвт гели нь гелий I ба гелий II гэж нэрлэгддэг хоёр үе шаттай байдаг. Гели I нь сонгодог шингэний термодинамикболон гидродинамик шинж чанарыг квант шинж чанарын хамт харуулдаг. Гэсэн хэдий ч 2.17 К ламбда цэгээс доош гели нь He II руу шилжиж, тэг зуурамтгай чанар бүхий квант хэт шингэн болж хувирдаг.

Гели нь Tλ-ээс хэтэрсэн хөргөлт зэрэг эрс тэс нөхцөлд атомууд бараг бүх энергиэ алддаг Боз-Эйнштейний конденсат (BEC) гэгддэг бодисын шинэ төлөвийг үүсгэх чадвартай. Молекулуудын хооронд шилжих энерги байхгүй бол атомууд нэгдэж, ижил нягтрал, энергийн эзэлхүүнийг бий болгож эхэлдэг. Ажиглалтаас харахад шингэн гели нь зөвхөн хэт шингэнийг харуулдаг, учир нь энэ нь сайн тодорхойлогдсон хэмжээ, фаз, түүнчлэн тодорхойлогдсон фонон-ротон (P-R) горимтой BEC-ийн тусгаарлагдсан арлуудыг агуулдаг. Фонон нь болор торны чичиргээ гэх мэт шахалтын долгионтой холбоотой энергийн квантыг хэлдэг бол ротон нь хэт шингэн гелий дэх энгийн өдөөлтийг хэлдэг. BEC-ийн P-R горимууд ижил энергитэй байдаг бөгөөд энэ нь тор үүсэхээс сэргийлж гелийн тэг цэгийн чичиргээний энергийг тайлбарладаг.
Ангараг чичиргээ

Ангараг чичиргээ (*marsquake*) нь дэлхий дээрх газар хөдлөлттэй төстэй бөгөөд Ангараг гаригийн гадаргуу эсвэл дотоод хэсэгт хуримтлагдсан энергийн гэнэтийн чөлөөлөлтөөс үүдэн гаригийн гадаргуу болон дотоод хэсэгт чичиргээ үүсдэг үзэгдэл юм. Энэ нь дэлхий дээрх ихэнх газар хөдлөлтийн эх үүсвэр болох тектоникийн хавтангийн хөдөлгөөнөөс, эсвэл Олимп Монс болон Тарсис Монтис зэрэг халуун цэгүүдээс үүсэж болох юм. Ангараг чичиргээг илрүүлж, судалснаар гаригийн дотоод бүтцийг ойлгох, мөн Ангараг дээрх олон галт уулын аль нь одоо ч идэвхтэй байгааг тодорхойлох боломжтой.

Сар дээрх чичиргээнүүдийг ажиглаж, сайн баримтжуулсан байдаг ба Венера гариг дээр ч чичиргээний ул мөр илэрсэн. Ангараг чичиргээг анх 1976 онд *Viking* хөтөлбөрийн хүрээнд илрүүлсэн ч баталгаажаагүй. Харин 2019 онд *InSight* хөтөлбөр Ангараг чичиргээг илрүүлж, баталгаажуулсан. 2023 онд *InSight*-ийн өгөгдөл, шинжилгээгээр *Viking* хөтөлбөрийн Ангараг чичиргээний мэдээллийг баталсан. Ангараг гариг урьд нь илүү идэвхтэй сейсмийн үйл ажиллагаатай байсныг нотлох хүчтэй баримтууд олдсон бөгөөд гаригийн өмнөд хэсэгт соронзон зурвасжилт илэрчээ. Дэлхий дээрх соронзон зурвасжилт нь нимгэн царцдас хагарч, тархах үед үүсдэг бөгөөд үүний сонгодог жишээ нь Дундад Атлантын нуруу юм. Гэхдээ Ангараг дээр ийм тархалтын нуруу илрээгүй тул өөр, сейсмизмтэй холбоогүй тайлбар шаардлагатай байж магадгүй.

4000 км урт хөндийн систем болох *Валлес Маринерис* нь эртний Ангарагийн хажуугийн хагарал байсан гэсэн таамаглал гарч байсан ч сүүлийн жилүүдэд энэ таамаглал няцаагдсан. Харин *Валлес Маринерис*-ээс үүссэн анхны баталгаажсан сейсмийн үйл явдал болох 4.2 магнитудтай чичиргээг 2021 оны 8-р сарын 25-нд *InSight* илрүүлсэн нь уг хагарал идэвхтэй болохыг нотолсон.