open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эм зүй

Эм зүй нь эмийн аюулгүй, үр дүнтэй, хямд хэрэглээг хангах зорилготой эмийг илрүүлэх, үйлдвэрлэх, бэлтгэх, олгох, хянах шинжлэх ухаан болоод үйл ажиллагаа юм. Энэ нь эрүүл мэндийн шинжлэх ухааныг эмийн шинжлэх ухаан, байгалийн шинжлэх ухаантай холбодог олон төрлийн шинжлэх ухаан юм. Эмийг ихэнхийг нь эмийн үйлдвэрүүд үйлдвэрлэдэг болсон тул мэргэжлийн үйл ажиллагаа нь илүү эмнэлэг зүйн чиглэлтэй болсон байна. Орчин тойрныг үндэслэн эмийн сангийн үйл ажиллагааг олон нийтийн болон байгууллагын эмийн сан гэж ангилдаг. Байгууллагын эмийн сангуудын дунд өвчтөнд шууд тусламж үзүүлэх нь эмнэлэг зүйн эмийн сан гэж тооцогддог.

Эмийн сангийн үйл ажиллагааны хамрах хүрээ нь эм бэлдмэлийг нэгтгэх, эм олгох зэрэг уламжлалт үүргийг багтаана. Энэ нь эмнэлэг зүйн үйлчилгээ, эмийн аюулгүй байдал, үр дүнтэй байдлыг шалгах, эмийн мэдээлэл олгох зэрэг эрүүл мэндийн үйлчилгээтэй холбоотой илүү орчин үеийн үйлчилгээг хамруулсан болно. Тиймээс эм зүйчид болон эмийн эмчилгээний чиглэлээр мэргэшсэн мэргэжилтнүүд нь өвчтөний ашиг тусын тулд эмийн хэрэглээг оновчтой болгодог эрүүл мэндийн анхан шатны мэргэжилтнүүд юм.
Контакт өнцөг

Контакт өнцөг (тэмдэг θC) нь шингэн ба хатуу гадаргуу хоорондын өнцөг юм. Тодруулбал, энэ нь шингэн-уурын зааг дээрх гадаргуун шүргэгч ба тэдгээрийн огтлолцол дахь хатуу-шингэн зааг дээрх шүргэгчийн хоорондох өнцөг юм. Энэ нь Young тэгшитгэлээр дамжуулан хатуу гадаргуун чийгшүүлэх чадварыг шингэнээр хэмждэг байна.

Өгөгдсөн температур болон даралт дахь хатуу, шингэн, уурын өгөгдсөн систем нь өвөрмөц тэнцвэртэй контакт өнцөгтэй байдаг. Гэсэн хэдий ч давталтанд контакт өнцгийн гистерезисын динамик үзэгдэл ихэвчлэн ажиглагддаг бөгөөд энэ нь урагшлах (хамгийн их) контакт өнцгөөс холдох (хамгийн бага) өнцөг хүртэл далайцтай байдаг.Тэнцвэрт контакт нь эдгээр утгуудад хамаарах бөгөөд тэдгээрээс тооцоологдож болдог. Тэнцвэрт контакт өнцөг нь шингэн, хатуу ба уурын молекулын харилцан үйлчлэлийн харьцангуй хүчийг илэрхийлдэг.

Контакт өнцөг нь шингэний чөлөөт гадаргуугаас дээш орших орчин ба шингэн, хатуу бодисын шинж чанараас хамаарна.
Дүрс задлагч электрон микроскоп

**Дүрс задлагч электродын микроскоп** (SEM) нь электронуудын төвлөрсөн туяагаар гадаргуун дүрсийг задлах замаар дээж зураг гаргадаг электрон микроскопын төрөл юм. Электронууд дээж дэх атомуудтай харилцан үйлчилж, гадаргуун топографи болон дээжийн найрлагын мэдээллийг агуулсан янз бүрийн дохиог үүсгэдэг. Электрон цацрагийг цэгэн дүрс задлагч загвараар сканнердах ба цацрагийн байрлал ба илрүүлсэн дохионы эрчтэй хослуулан дүрсийг гаргадаг. Хамгийн түгээмэл SEM загварт электрон цацрагаар өдөөгдсөн атомуудаас ялгарах хоёрдогч электронуудыг хоёрдогч электрон детектор (Everhart-Thornley детектор) ашиглан илрүүлдэг. Илрүүлж болох хоёрдогч электронуудын тоо, улмаар дохионы эрч хүч нь сорьцын топографаас хамаарна. Зарим SEM нь 1 нанометрээс илүү нарийвчлалд хүрч чаддаг.

## Түүх
Дүрс задлагч электрон микроскопийн анхны түүхийг МакМуллан танилцуулсан. Хэдийгээр Макс Нолл электрон цацрагийн дүрс задлагч ашиглан сувагчлал тодосгогчийг харуулсан биетийн талбайн өргөнтэй 50 мм-ийн гэрэл зургийг бүтээж байсан ч 1937 онд Манфред фон Арденн өчүүхэн болгон багасгасан болоод нарийн төвлөрсөн электрон цацрагийг цэгэн дүрс задлах замаар өндөр нарийвчлалтай микроскоп зохион бүтээжээ.

Ангилал:Микроскоп
Цэнэгтэй жижиг хэсгийн цацраг

Цэнэгтэй жижиг хэсгийн цацраг нь ойролцоогоор ижил байрлал, кинетик энерги (ижил хурдтай) ба чиглэлтэй орон зайн байршилтай цахилгаан цэнэгтэй жижиг хэсгийн бүлэг юм. Жижиг хэсгийн кинетик энерги нь орчны температур дахь жижиг хэсгийн энергиэс хамаагүй их байдаг. Цэнэгтэй жижиг хэсгийн цацрагийн өндөр энерги, чиглэл нь тэдгээрийг жижиг хэсгийн физикийн олон хэрэглээнд ашиглахад тустай болгодог (Жижиг хэсгийн цацраг #Хэрэглээ ба Электрон цацрагийн технологийг үзнэ үү).

Ийм туяаг хоёр үндсэн ангилалд хувааж болно:

Цацрагийн хөдөлгөөний чиглэлд хөндлөн бүтэцгүй, салангид цацраг ( дам нуруу эсвэл тогтмол гүйдлийн цацраг).
Жижиг хэсгүүд нь жижиг хэсгийн цохилтын хэмнэл (чичиргээ) хэлбэрээр тархсан бөөгнөрсөн цацрагууд. Хамгийн орчин үеийн жижиг хэсгийн хурдасгуурууд хурдатгалын тулд  бөөгнөрсөн цацраг шаарддаг тул орчин үеийн байгууламжид бөөгнөрсөн цацрагууд хамгийн түгээмэл байна.
Жижиг хэсгийн байрлал ба цохилтын хэмнэлийг хэвийн тархалт гэж үзвэл цэнэгтэй жижиг хэсгийн цацраг (эсвэл нэг хэсэг цацраг) нь дараах шинж чанартай байдаг.
Цөмийн хурдасгуур

Цөмийн хурдасгуур нь цахилгаан соронзон орны тусламжтайгаар цэнэглэгдсэн жижиг хэсгийг маш өндөр хурд, энерги болгон хөдөлгөж, тодорхой цацрагт байлгадаг машин юм.

Том хурдасгуурыг жижиг хэсгийн физикийн суурь судалгаанд ашигладаг. Одоогоор ажиллаж байгаа хамгийн том хурдасгуур бол CERN-ийн удирддаг Швейцарийн Женев хотын ойролцоох Том Адрон Коллайдер (LHC) юм. Энэ нь хоёр протон цацрагийг 6.5 ТэВ эрчим хүч болгон хурдасгаж, 13 ТэВ-ийн массын төвийн энергийг мөргөлдүүлэх чадвартай мөргөлдүүлэгч хурдасгуур юм. Бусад хүчирхэг хурдасгуурууд нь Нью-Йорк дахь Brookhaven National Laboratory дахь RHIC ба өмнөх нь Иллинойс мужийн Батавиа мужийн Фермилаб дахь Теватрон юм. Хурдасгуурыг мөн хурайнгуулсан физикийн судалгаанд синхротрон гэрлийн эх үүсвэр болгон ашигладаг. Жижиг хэсгүүдийн хурдасгууруудыг онкологийн зорилгоор жижиг хэсгийн засал, эмнэлгийн оношлогоонд радиоизотоп үйлдвэрлэх, хагас дамжуулагч үйлдвэрлэх ион суулгац, радио нүүрстөрөгч зэрэг ховор изотопыг хэмжихэд хурдасгагч масс спектрометр зэрэг өргөн хүрээний хэрэглээнд ашигладаг. Одоогийн байдлаар дэлхий даяар 30,000 гаруй хурдасгуур ажиллаж байна.
Цахилгаан соронзон орон

**Цахилгаан соронзон орон** (мөн **EM талбар** эсвэл **EMF**) нь цахилгаан цэнэгийн хөдөлгөөнөөс үүссэн сонгодог (өөрөөр хэлбэл квант бус) талбар юм. Энэ бол сонгодог электродинамикийн (сонгодог талбайн онол) тодорхойлсон талбар бөгөөд квант электродинамик дахь квантжуулсан цахилгаан соронзон орны тензорын сонгодог аналог юм (квант талбайн онол). Цахилгаан соронзон орон нь гэрлийн хурдаар тархдаг (үнэндээ энэ талбар гэрэл гэж тодорхойлогдож болно) цэнэг, гүйдэлтэй харилцан үйлчилдэг. Үүний квант аналог нь байгалийн дөрвөн үндсэн хүчний нэг юм (тэдгээр нь цахилгаан соронзон, таталцал, сул харилцан үйлчлэл, хүчтэй харилцан үйлчлэл).

Талбайг цахилгаан болон соронзон орны нэгдэл гэж үзэж болно. Цахилгаан орон нь хөдөлгөөнгүй цэнэгээр, соронзон орон нь хөдөлж буй цэнэгүүдээс (цахилгаан гүйдэл) үүсдэг; Энэ хоёр нь ихэвчлэн талбайн эх сурвалж гэж тодорхойлогддог. Цэнэг ба гүйдэл нь цахилгаан соронзон оронтой харилцах арга замыг Максвеллийн тэгшитгэлүүд (мөн цаг хугацааны хувьд өөрчлөгддөг талбар нь хэрхэн бусад талбаруудыг үүсгэж болохыг тайлбарласан, цахилгаан соронзон орны цацраг яагаад тархахад ямар ч орчин шаардлагагүй болохыг тайлбарласан) болон Лоренцын хүчний хуулиар тодорхойлогддог.
Дэлхийн системийн шинжлэх ухаан

thumb | Дэлхийн системийн шинжлэх ухаан
= **Дэлхийн системийн шинжлэх ухаан** =
Дэлхийн системийн шинжлэх ухаан нь системийн шинжлэх ухааныг дэлхий дээр ашиглах явдал юм. Ялангуяа дэлхийн дэд системүүдийн мөчлөг, үйл явц, "бөмбөрцөг" - агаар мандал, гидросфер, криосфер, геосфер, педосфер, литосфер, шим мандал, тэр ч байтугай соронзон мандлын хоорондын харилцан үйлчлэл, "санал хүсэлт"-ийг материаллаг болон эрчим хүчний урсгалаар авч үздэг. Түүнчлэн эдгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд хүний ​​нийгмийн нөлөөлөл нөлөөлнө. Хамгийн өргөн цар хүрээгээр дэлхийн системийн шинжлэх ухаан нь экологи, эдийн засаг, газарзүй, геологи, мөсөн судлал, цаг уур, далай судлал, цаг уур судлал, палеонтологи, социологи, сансрын шинжлэх ухаан зэрэг байгалийн болон нийгмийн шинжлэх ухааны судлаачдыг нэгтгэдэг юм. Дэлхийн системийн шинжлэх ухаан нь дэлхийн бөмбөрцөг болон тэдгээрийг бүрдүүлэгч олон дэд системүүдийн хоорондын динамик харилцан үйлчлэл, урсгал, үйл явц, үүнээс үүдэн эдгээр системийн орон зайн зохион байгуулалт, цаг хугацааны хувьсал, тэдгээрийн хувьсах, тогтвортой байдал, тогтворгүй байдлын талаархи цогц ойлголтыг авч үздэг.
Дэлхийн аналог

thumb |Дэлхийн аналог
## Дэлхийн аналог 
Дэлхийн аналог болох Дэлхийн ихэр буюу хоёр дахь Дэлхий гэж нэрлэгддэг дэлхийн аналог нь дэлхий дээрхтэй төстэй хүрээлэн буй орчны нөхцөлтэй гариг ​​эсвэл сар юм. Дэлхийтэй төстэй гариг ​​гэсэн нэр томъёог бас ашигладаг боловч энэ нэр томъёо нь хуурай газрын аль ч гаригийг хэлж болно. Энэ боломж нь астробиологич болон одон орон судлаачдын сонирхлыг ихээхэн татаж байгаа бөгөөд гараг нь дэлхийтэй хэдий чинээ төстэй байх тусам харь гаригийн нарийн төвөгтэй амьдралыг хадгалах чадвартай байх магадлал өндөр байдаг. Иймээс шинжлэх ухаан, гүн ухаан, шинжлэх ухааны зөгнөлт зохиол, нийтийн соёлд энэ сэдвийг эртнээс таамаглаж, илэрхийлсээр ирсэн. Сансрын колоничлол, сансар огторгуй, оршин тогтнохыг дэмжигчид суурьшлын хувьд дэлхийн аналогийг удаан хугацаанд хайж ирсэн. Ирээдүйд хүмүүс терраформ хийх замаар дэлхийн аналогийг зохиомлоор гаргаж авах боломжтой.
Нарны аймгаас гаднах гаригуудыг шинжлэх ухааны эрэл хайгуул хийхээс өмнө философи, шинжлэх ухааны зөгнөлт зохиолоор дамжуулан энэ боломжийг дурдан хэлэлцэж байсан. Философичид орчлон ертөнцийн хэмжээ нь бараг ижил гариг ​​хаа нэгтээ байх ёстой гэж үздэг байна.
Биоматериал

Биоматериал гэдэг нь эмчилгээний (биеийн эд эсийн үйл ажиллагааг эмчлэх, сайжруулах, өсгөх, нөхөн сэргээх) эсвэл оношлогооны болон эмнэлгийн зорилгоор биологийн системтэй харилцан үйлчилж байхаар бүтээгдсэн бодис юм. Биоматериал шинжлэх ухаан эсвэл биоматериалын инженерчлэл гэж нэрлэгддэг холбогдох судалгааны салбар нь тавин жилийн настай. Энэ нь түүхэндээ тогтвортой бөгөөд хүчтэй өсөлтийг туулж ирсэн бөгөөд олон компаниуд шинэ бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийжээ. Биоматериалын шинжлэх ухаан нь анагаах ухаан, биологи, хими, эдийн инженерчлэл, материалын шинжлэх ухааны элементүүдийг хамардаг байна.

Биоматериал нь биологийн системээс үүсдэг яс гэх мэт биологийн материалаас ялгаатай гэдгийг анхаарна уу. Нэмж дурдахад, биоматериал нь хэрэглээний онцлог шинж чанартай тул амьд биестэй тохирдог гэж тодорхойлоход анхаарах хэрэгтэй. Амьд биестэй тохирдог эсвэл нэг хэрэглээнд тохиромжтой биоматериал нь нөгөөд нь тохирохгүй байж болно.

## Оршил
Биоматериалыг байгалиас гаргаж авж эсвэл металлын хольц, полимер, керамик эсвэл нийлмэл материалыг ашиглан янз бүрийн химийн аргаар лабораторид нийлэгжүүлж болдог. Тэдгээрийг ихэвчлэн эмнэлгийн зориулалтаар ашигладаг ба иймээс байгалийн үүргийг гүйцэтгэдэг, сайжруулдаг эсвэл нөхөн сэргээдэг биоанагаах ухааны төхөөрөмжийг эсвэл  амьд бүтцийг бүхэлд нь болоод хэсэгчлэн агуулдаг байна.
Сансрын колоничлол

thumb |Сансрын колоничлол
## Сансрын колоничлол 
Сансрын колоничлол (мөн сансрын суурин эсвэл харь гаригийн колоничлол гэж нэрлэдэг) нь дэлхийгээс бусад сансар огторгуй эсвэл селестиел биетүүдийг байнгын оршин суух зориулалтаар эсвэл харь гарагийн нутаг дэвсгэр болгон ашиглах явдал юм. 
Жишээлбэл, сансар огторгуйн суурин эсвэл харь гаригийн уул уурхайн аж ахуйн нэгжүүдэд харь гаригийн орон зайг нутагшуулах, нутаг дэвсгэрийн зориулалтаар ашиглахыг санал болгосон. Өнөөдрийг хүртэл сансар огторгуйн түр амьдрах орчноос өөр байнгын сансрын суурин байгуулагдаагүй, харь гаригийн нутаг дэвсгэр, газар нутгийг хууль ёсны дагуу нэхэмжилж байгаагүй. Сансарт нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл гаргахыг олон улсын сансрын хуулиар хориглож, сансар огторгуйг нийтлэг өв гэж тодорхойлсон. Олон улсын сансрын эрх зүй нь колоничлолын нэхэмжлэл, сансар огторгуйн цэрэгжилтээс урьдчилан сэргийлэх зорилготой байсан бөгөөд сансар огторгуйд нэвтрэх, хуваалцах, ялангуяа геостационар тойрог зам эсвэл Сарны хязгаарлагдмал орон зай гэх мэт тодорхой байршилд олон улсын дэглэм тогтоохыг дэмжсэн байдаг байна. 
Сансар огторгуйн зохицуулалтыг дэмжсэн болон эсэргүүцсэн олон саналууд гарсан. Колоничлолыг дэмжсэн хамгийн түгээмэл хоёр зүйл бол гаригийн хэмжээний гамшгийн үед (байгалийн эсвэл хүний ​​​​хувьд) хүн төрөлхтний соёл иргэншил, дэлхийгээс амьдрал оршин тогтнох, хүний ​​​​нийгмийн амьдралыг илүү өргөжүүлэх боломжтой сансарт нэмэлт нөөц бий болох явдал юм.
Астрономийн объект

thumb |Астрономийн объект
## Астрономийн объект 
Астрономийн биет, селестиел биет, оддын биет эсвэл тэнгэрийн биет нь ажиглагдахуйц орчлон ертөнцийн дотор байдаг байгалийн жам ёсны биет, холбоо, бүтэц юм. Одон орон судлалд объект, бие гэсэн нэр томьёо ихэвчлэн харилцан адилгүй хэрэглэгддэг. Гэсэн хэдий ч одон орон эсвэл селестиел биет нь дан, нягт уялдаатай, зэргэлдээ биет байдаг бол одон орон эсвэл селестиел биет нь олон биет эсвэл бүр дэд бүтэцтэй бусад биетүүдээс бүрдэх нарийн төвөгтэй, бага уялдаа холбоотой бүтэц юм. 
Одон орон судлалын объектуудын жишээнд гаригийн систем, оддын бөөгнөрөл, мананцар, галактикууд багтдаг бол астероид, сар, гариг, одод нь одон орны биетүүд юм. Сүүлт одыг бие болон биет гэж тодорхойлж болно: мөс, тоосны хөлдсөн цөмийг дурьдвал энэ нь бие, харин сарнисан кома, сүүлтэй сүүлт одыг бүхэлд нь дүрслэхдээ объект юм.
#### Түүх 
Од, гариг, мананцар, астероид, сүүлт од гэх мэт одон орны объектууд олон мянган жилийн турш ажиглагдаж ирсэн боловч эртний соёлууд эдгээр биетүүдийг бурхад эсвэл дарь эх гэж үздэг байв.
Гадаад гариг

thumb |Гадаад гариг
## Гадаад гариг 
Гадаад гариг буюу нарны аймгаас гадуурх гаригууд нь нарны аймгийн гадна оршин тогтоно. Гадаад гаригын анхны нотлох баримтыг 1917 онд тэмдэглэсэн боловч үүнийг хүлээн зөвшөөрөөгүй. Илрүүлсэн анхны баталгаа нь 1992 онд болсон. Анх 1988 онд илрүүлсэн өөр гариг ​​2003 онд батлагдсан. 2023 оны 12-р сарын 1-ний байдлаар 4089 гаригийн системд 5550 гадаад гариг батлагдсан байгаа ба 887 систем нь нэгээс олон гарагтай байна. 
Жеймс Уэбб сансрын дуран (JWST) нь илүү олон гадаад гаригуудыг нээн илэрүүлхээс гадна бүтэц, хүрээлэн буй орчны нөхцөл байдал, амьдралын боломж зэрэг бусад гаригуудын талаар илүү ихийг олж мэдэж болдог байна. 
Гадаад гаригуудыг илрүүлэх маш олон аргууд байдаг. Транзит фотометр ба Доплер спектроскопи хамгийн ихийг олсон боловч эдгээр аргууд нь одны ойролцоох гаригуудыг илрүүлэхэд илүү тохиромжтой байгааг ажигласан. Иймээс илэрсэн гадаад гаригуудын 85% нь түрлэг түгжих бүсэд байна. Хэд хэдэн тохиолдолд нэг одны эргэн тойронд олон гараг байгааг ажиглагдсан.
Сансарт оршихуй

thumb |Сансарт оршихуй
## Сансарт оршихуй 
Сансарт оршихуй ба оршин тогтнох гэдэг нь хүний ​​тогтолцолийн төрөл зүйл, технологийн соёл иргэншлийн урт хугацаанд оршин тогтнохын тулд сансар огторгуйн нөөц баялгийг ашигладаг сансрын соёл иргэншлийг бий болгох шаардлагатай бөгөөд үүнийг хийхгүй байх нь хүн төрөлхтний устах аюулд хүргэж болзошгүй гэсэн санаа юм. Үүнтэй холбоотой ажиглалт нь цаг хугацааны явцад хүн амын өсөлт ихсэж, улмаар бий болох илүүдэл нөөцийн хэмжээ багасч байгаа тул үүнийг хийх боломжийн цонх хязгаарлагдмал байж магадгүй юм.
Сансар огторгуйг судлах, хүний ​​оршин тогтнох хоёрын хоорондын уялдаа холбоог анх удаа 1980 онд Louis J. Halle, Jr.'s нь Foreign Affairs гэх сэтгүүлд хэвлүүлж байсан. Мөн түүндээ дэлхийн цөмийн дайн дэгдээвэл сансар огторгуйг колоничлох нь хүн төрөлхтнийг аюулгүй байлгана гэж өгүүлэлдээ дурдсан байдаг. Дахин ашиглах боломжтой зөөвөрлөгч пуужин болон хосолсон хөөргөх систем зэрэг дэвшилтэт технологи нь хямд төсөр сансрын аяллыг илүү боломжтой болгож байгаа тул энэ санаа сүүлийн жилүүдэд илүү анхаарал татах болсон.
Астрофизик

thumb |Астрофизик
## Астрофизик 
Астрофизик нь одон орны объект, үзэгдлийг судлахад физик, химийн арга, зарчмуудыг ашигладаг шинжлэх ухаан юм. Энэхүү шинжлэх ухааныг үндэслэгчдийн нэг Жеймс Килерийн хэлснээр, астрофизик нь "тэнгэрлэг биетүүдийн мөн чанарыг тодорхойлохыг эрмэлздэг, харин орон зай дахь байрлал , хөдөлгөөнийг нь тодорхойлохыг эрэлхийлдэг. Мөн тэдгээр нь хаана байгаагаас илүүтэйгээр юу болохыг эрэлхийлдэг". Судлагдсан сэдвүүдийн дунд Нар (нарны физик), бусад одод, галактикууд, нарны гаднах гаригууд, од хоорондын орчин, сансрын богино долгионы дэвсгэр тал зэрэг болно. Эдгээр объектын ялгаруулалтыг цахилгаан соронзон спектрийн бүх хэсэгт шинжилдэг бөгөөд шалгасан шинж чанарууд нь гэрэлтэлт, нягтрал, температур, химийн найрлага орно. Астрофизик бол маш өргөн хүрээний сэдэв учраас астрофизикчид сонгодог механик, цахилгаан соронзон , статистик механик, термодинамик, квант механик, харьцангуйн онол, цөмийн болон бөөмийн физик, атом ба молекулын физик гэх мэт физикийн олон салбарын ойлголт, аргуудыг ашигладаг.
Нарны аналог

thumb |Нарны аналог
## Нарны аналог 
Нарны төрлийн одууд, нарны аналогууд (мөн аналогууд), нарны ихрүүд нь нартай онцгой ижил төстэй одууд юм. Оддын ангилал нь нарны ихэр нь нартай хамгийн төстэй, дараа нь нарны аналоги, дараа нь нарны төрөл гэсэн дараалалтай байдаг. Эдгээр оддын ажиглалт нь бусад одтой харьцуулахад нарны шинж чанар, гаригуудын амьдрах чадварыг илүү сайн ойлгоход чухал ач холбогдолтой юм.
Нартай төстэй байдлаар
Гурван ангиллыг нартай төстэй байдлаар нь тодорхойлох нь одон орон судлалын ажиглалтын техникийн хувьслыг илэрхийлдэг. Эхэндээ нарны төрөл нь нартай ижил төстэй байдлыг тодорхойлоход хамгийн ойр байсан. Хожим нь хэмжилтийн илүү нарийвчлалтай техникүүд болон сайжруулсан ажиглалтын газрууд нь температур гэх мэт гол нарийн ширийн зүйлийг илүү нарийвчлалтай болгох боломжийг олгож, нартай маш төстэй оддын нарны аналог ангиллыг бий болгох боломжийг олгосон. Хожим нь нарийвчлалын тасралтгүй сайжруулалт нь бараг төгс таарч тохирох нарны хос ангиллыг бий болгох боломжийг олгосон.
Астробиологи

thumb |Астробиологи
## Астробиологи 
Астробиологи бол орчлон ертөнц дэх амьдралын үүсэл, эхэн үеийн хувьсал, тархалт, ирээдүйг түүний детерминист нөхцөл, болзошгүй үйл явдлыг судлах замаар судалдаг амьдрал, байгаль орчны шинжлэх ухааны шинжлэх ухааны салбар юм. Астробиологи нь шинжлэх ухааны хувьд дэлхийгээс гадна амьдрал оршин тогтнох боломжтой гэсэн үндэслэл дээр суурилдаг судалгаа байна. Астробиологийн судалгаа нь гурван үндсэн чиглэлээс бүрддэг: Дэлхийн амьдрах орчныг судлах, Нарны систем ба түүнээс цааш, өнгөрсөн эсвэл одоо байгаа гаригийн био тэмдэгтүүдийг харь гарагийн амьдрал хайх, Дэлхий дээрх амьдралын гарал үүсэл, анхны хувьслын талаар судалдаг судалгаа юм.
Астробиологийн салбар нь 20-р зуунд сансар огторгуйн судалгаа гарч, экзопланетуудыг нээсэн үед үүссэн. Эртний астробиологийн судалгаа нь харь гаригийн амьдралыг хайх, бусад гаригуудад амьдрал оршин тогтнох боломжийг судлахад чиглэгдэж байв. 1960-1970-аад онд НАСА Ангараг гариг ​​дээр газардаж, амьдралын шинж тэмдгийг хайж байсан АНУ-ын анхны илгээлт болох Викинг хөтөлбөрийн хүрээнд астробиолагийн судалгаагаа эхлүүлсэн байдаг.
Сансрын богино долгионы дэвсгэр тал

thumb | Сансрын богино долгионы дэвсгэр тал
## Сансрын богино долгионы дэвсгэр тал 
Сансар огторгуйн бичил долгионы дэвсгэр тал (CMB эсвэл CMBR) нь ажиглагдаж болох ертөнцийн бүх орон зайг дүүргэдэг богино долгионы цацраг юм. Энэ нь анхдагч орчлон ертөнцийн талаарх мэдээллийн чухал эх сурвалж болдог үлдэгдэл юм. Стандарт оптик дурангаар од ба галактикийн хоорондох дэвсгэр орон зай бараг бүрэн харанхуй байдаг. Гэсэн хэдий ч хангалттай мэдрэмтгий радио телескоп нь ямар ч одны галактик эсвэл бусад объекттой холбоогүй бараг жигд, бүдэгхэн арын гэрэлтэлтийг илрүүлдэг. Энэхүү гэрэлтэлт нь радио спектрийн богино долгионы бүсэд хамгийн хүчтэй байдаг . Америкийн радио одон орон судлаач Арно Пензиас, Роберт Вилсон нар 1965 онд Сансар огторгуйн бичил долгионы дэвсгэр тал (CMB)-ийг санамсаргүй байдлаар нээсэн нь 1940-өөд онд эхлүүлсэн ажлын оргил үе байв. Сансрын богино долгионы дэвсгэр Сансар огторгуйн бичил долгионы дэвсгэр тал (CMB) бол орчлон ертөнцийн үүслийн талаарх Том Тэсрэлт онолын чухал нотолгоо юм. Том Тэсрэлтийн сансар судлалын загваруудад хамгийн эртний үед орчлон ертөнц атомын доорх бөөмсийн өтгөн халуун плазмын тунгалаг манангаар дүүрсэн байдаг
Харь гаригийн амьдрал

thumb |Харь гаригийн амьдрал
## Харь гаригийн амьдрал 
Харь гаригийн амьдрал гэдэг нь дэлхийгээс гаралтай бус амьдрал юм. Харь гаригийн амьдрал одоохондоо илрээгүй байна. Ийм амьдрал нь прокариотууд гэх мэт энгийн хэлбэрүүдээс эхлээд хүн төрөлхтөнөөс хавьгүй илүү хөгжсөн соёл иргэншлийг бий болгож чадах ухаалаг амьтад хүртэл байж мэднэ. Дрэйкийн тэгшитгэл нь орчлон ертөнцийн бусад хэсэгт ухаалаг амьдрал оршин тогтнох тухай таамаглал юм. Харь гаригийн амьдралын шинжлэх ухааныг астробиологи гэж нэрлэдэг Дэлхийгээс цааш оршин суугчид оршин тогтнох боломжийн талаарх таамаг эрт дээр үеэс эхлэлтэй Эртний Христийн шашны зохиолчид Демокрит зэрэг өмнөх сэтгэгчдийн дэвшүүлсэн "олон ертөнцийн" тухай санааг авч хэлэлцхэд: Августин Эпикурын "хязгааргүй орон зайн доторх" тоо томшгүй олон ертөнцийн тухай санааг иш татан бичсэн (Анх Геродотод бичсэн захидалдаа илэрхийлсэн) Бурханы хот. Эпикурийн гүн ухаантан Лукреций нэгдүгээр зууны De rerum natura шүлэгтээ хүн төрөлхтөн дэлхий дээрх, тэр ч байтугай хүний ​​бусад арьстнуудтай төстэй, ялгаатай амьдралын хэлбэр бүхий тоо томшгүй олон экзопланетуудыг олно гэж зөгнөсөн байдаг.
Зэвсгийн сум

Цэргийн нөхцөлд сум нь тэсрэх, шатаах бодис болон бусад химийн бодис агуулсан байна. Эхэндээ үүнийг тэсрэх бөмбөг гэж нэрлэдэг байсан боловч "shell" нь цэргийн хүрээнд хоёрдмол утгатай болсон байна. Сум нь гэрэлт сумыг хадгалах чадамжтай.

Бүх тэсэрч дэлбэрэх болон шатах бодис агуулсан сумнууд, ялангуяа миномётыг анх гранат гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь франц хэлний анар гэсэн үгнээс гаралтай ба олон үртэй уг жимс хэлбэр дүрсээрээ нунтагаар дүүргэгдсэн, хуваагдмал бөмбөгтэй төстэй байдаг тул ингэж нэрлэдэг байв. Европын зарим хэлэнд гранаттай холбоотой үгсийг их буу эсвэл миномётын сумыг илэрхийлэх зорилготой ашигладаг хэвээр байна.

Сумнууд нь ихэвчлэн их буу, хуягт байлдааны машинууд (жишээлбэл, танк, довтолгооны буу, миномёт тээвэрлэгч), байлдааны хөлөг онгоц, авто их буугаар харвагддаг том калибрын сумнууд юм. Энэ хэлбэр нь ихэвчлэн сайн аэродинамик гүйцэтгэл үзүүлэхийн тулд огив үзүүртэй хамран конусаар бүрхэгдсэн цилиндр бөгөөд шовгор завины сүүлтэй байх боломжтой; гэхдээ зарим тусгай төрлүүд нь ялгаатай байж болно.

## Эх үүсвэр
Бууны дарь нь бага хэмжээний тэсрэмтгий бодис бөгөөд орчин үеийн торхон бөмбөг эсвэл даралтат агшаагч бөмбөгтэй адил хэмжээнд агуулагдаагүй тохиолдолд хүчтэй, доргилт ихтэй дэлбэрэлт үүсгэхгүй юм.
Харь гаригийн оюун ухаан

thumb |Харь гаригийн оюун ухаан
## Харь гаригийн оюун ухаан 
Харь гаригийн оюун ухаан эсвэл хүн бус зүйлийн оюун ухаан нь магадгүй харь гаригийн амьдралтай нь шууд хамаарагдана. Дэлхий дээрх хүмүүсээс бусад нь Нарны аймагт ийм амьдрал байсан нь нотлогдоогүй бөгөөд бусад оддын системүүд дээр оршин тогтнох эсэх нь таамаг хэвээр байна. Бусад оршин суугч ертөнц оршин тогтнох эсэх тухай асуудал эрт дээр үеэс маргаантай байсаар ирсэн. Коперникийн хувьсгал Дэлхий бол Нарыг тойрон эргэдэг гариг, харин бусад гаригууд эсрэгээрээ бусад ертөнц гэдгийг харуулах үед үзэл баримтлалын орчин үеийн хэлбэр бий болсон. Өөр хүн амьдардаг гаригууд эсвэл сарнууд байдаг эсэх нь энэхүү шинэ ойлголтын байгалийн үр дагавар байв. Энэ нь шинжлэх ухааны хамгийн таамаг дэвшүүлсэн асуултуудын нэг болсон бөгөөд шинжлэх ухааны уран зөгнөлт, алдартай соёлын гол сэдэв юм.
Оюун ухаан
Оюун ухаан нь илүү нарийн мэдрэмжтэйгээр, харь гаригийн амьдралыг танин мэдэхүйн чадвараар дүрсэлхийн тулд ашигладаг. Өөр нэг сольж болохуйц нэр томъёо бол Sophoncy бөгөөд анх Карен Андерсон зохиож, түүний нөхөр Поул Андерсоны 1966 оны бүтээлүүдэд нийтлүүлсэн.
Танин мэдэхүйн чадвар

thumb |Танин мэдэхүйн чадвар
## Танин мэдэхүйн чадвар 
Танин мэдэх чадвар мөн танин мэдэх функц, танин мэдэхүйн арга барил, танин мэдэхүйн хүчин чадлууд зэрэг нь бусад төрлийн танин мэдэхүйн чадвар болох моторт чадвар зэргээс ялгаатай нь оюун ухааны чадвараараа юм. Танин мэдэхүйн ур чадварын зарим жишээ нь бичиг үсэг, өөрийгөө эргэцүүлэн бодох, логик үндэслэл, хийсвэр сэтгэлгээ, шүүмжлэлтэй сэтгэлгээ, дотоод сэтгэлгээ, оюун ухааны арифметик юм. Танин мэдэхүйн ур чадвар нь боловсруулалтын нарийн төвөгтэй байдлын хувьд харилцан адилгүй бөгөөд ойлголт, санах ойн төрөл бүрийн үйл ажиллагаа гэх мэт үндсэн үйл явцаас эхлээд шийдвэр гаргах, асуудал шийдвэрлэх, танин мэдэхүйн үйл явц зэрэг илүү боловсронгуй үйл явц хүртэл байж болно.
Функцийн мэргэшил
Танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан нь тархи хэрхэн ажилладаг тухай онолуудыг гаргаж ирсэн бөгөөд эдгээр нь тархины шинжлэх ухааны эмпирик чиглэлээр ажилладаг судлаачдын сонирхлыг ихэд татсаар ирсэн. Гол асуулт бол “Танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа, тухайлбал харааны боловсруулалт, хэл яриа нь бие даасан модулиуд мөн үү, эсвэл функцууд нь бие биенээсээ хэр хамааралтай байдаг вэ?” гэсэн асуулт юм.
Танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан

thumb|Танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан
Танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан нь хэл шинжлэл, сэтгэл судлал, мэдрэл судлал, философи, компьютерийн шинжлэх ухаан/хиймэл оюун ухаан, антропологийн оролцоотойгоор оюун ухаан, түүний үйл явцыг шинжлэх ухаанаар судалдаг салбар дундын шинжлэх ухаан юм. Энэ нь танин мэдэхүйн мөн чанар, үүрэг даалгавар, чиг үүргийг (өргөн утгаараа) судалдаг. Танин мэдэхүйн эрдэмтэд мэдрэлийн систем нь мэдээллийг хэрхэн төлөөлж, боловсруулж, хувиргадаг талаар анхаарч оюун ухаан, зан үйлийг судалдаг. Танин мэдэхүйн эрдэмтдийн анхаарлыг татдаг сэтгэцийн чадваруудад хэл, ойлголт, санах ой, анхаарал, үндэслэл, сэтгэл хөдлөл буюу эдгээр чадварыг ойлгохын тулд танин мэдэхүйн эрдэмтэд: хэл шинжлэл, сэтгэл судлал, хиймэл оюун ухаан, философи, мэдрэл судлал, антропологи зэрэг салбаруудаас зээл авдаг. Танин мэдэхүйн шинжлэх ухааны ердийн шинжилгээ нь суралцах, шийдвэр гаргахаас эхлээд логик, төлөвлөлт хүртэлх олон түвшний зохион байгуулалтыг хамардаг; мэдрэлийн хэлхээнээс модульчлагдсан тархины зохион байгуулалт хүртэл. Танин мэдэхүйн шинжлэх ухааны үндсэн ойлголтуудын нэг нь "сэтгэлгээг оюун ухаан дахь төлөөллийн бүтэц, тэдгээр бүтэц дээр ажилладаг тооцооллын процедурын хувьд хамгийн сайн ойлгож болно" гэж үздэг.
Гидрофиль

Гидрофил гэдэг нь усны молекулуудад татагддаг, усанд уусдаг молекул эсвэл бусад молекулын нэгдэл юм.

Эсрэгээр, гидрофобууд усанд татагддаггүй бөгөөд түүгээр няцаагддаг юм шиг санагддаж магадгүй. Гигроскопи нь усанд татагддаг боловч усанд уусдаггүй.

## Молекулууд 
Гидрофил молекул буюу молекулын хэсэг гэдэг нь ус болон бусад туйлтай бодисуудтай харилцан үйлчлэлцэх нь газрын тос эсвэл бусад гидрофоб уусгагчтай харилцан үйлчлэлцэхээс илүү термодинамикийн хувьд таатай байдаг молекул юм. Тэдгээр нь ихэвчлэн цэнэгийн туйлшралтай бөгөөд устөрөгчийн холболт хийх чадвартай байдаг. Энэ нь эдгээр молекулуудыг зөвхөн усанд уусдаг төдийгүй бусад туйлын уусгагчидыг уусдаг болгодог.

Гидрофобик молекулууд (болон молекулуудын хэсэг) нь гидрофобик молекулуудтай (болон молекулуудын хэсэг) ялгаатай байж болно. Зарим тохиолдолд гидрофиль болон гидрофобик шинж чанарууд нь нэг молекулд тохиолддог. Эдгээр амфифил молекулуудын жишээ бол эсийн мембраныг бүрдүүлдэг липидүүд юм. Өөр нэг жишээ бол ус болон тосонд уусдаг саван нь гидрофиль толгойтой, гидрофобик сүүлтэй саван юм.
Молекул хоорондын хүч

Молекул хоорондын хүч (IMF) (эсвэл хоёрдогч хүч) нь атомууд болон бусад төрлийн хөрш бөөмсүүдийн хооронд үйлчилдэг таталцлын эсвэл түлхэлтийн цахилгаан соронзон хүчийг багтаасан молекулуудын харилцан үйлчлэлд зуучлах хүч юм, ж.ш атомууд эсвэл ионууд. Молекул доторх хүчнүүдтэй харьцуулахад сул байдаг хүч нь молекул хоорондын хүч юм - молекулыг хамтад нь байлгадаг хүчнүүд.

Жишээлбэл, атомуудын хооронд электрон хуваадаг ковалент холбоо нь хөрш молекулуудын хоорондох хүчнээс хамаагүй хүчтэй байдаг. Хоёр хүч нь молекул механикт ихэвчлэн ашиглагддаг хүчний талбайн чухал хэсэг юм.

Микроскопийн хүчний мөн чанарын тухай анхны лавлагааг Алексис Клэраутын 1743 онд Парист хэвлэгдсэн Теори де ла фигура де ла Терре хэмээх бүтээлээс олжээ. Микроскопийн хүчийг судлахад хувь нэмрээ оруулсан бусад эрдэмтэд: Лаплас, Гаусс, Максвелл, Больцманн нар орно.

Молекул хоорондын таталцлын хүчийг дараах төрлүүдэд ангилдаг:

* Устөрөгчийн холбоо
* Ион-диполийн хүч ба ионоор үүсгэгдсэн диполь хүч
* Ван дер Ваалсын хүч - Кисомын хүч, Дебигийн хүч, Лондонгийн тархалтын хүч
Хүчний орон

Хими ба молекулын загварчлалын хүрээнд хүчний орон нь молекул доторх атомууд болон молекулуудын хоорондох хүчийг тооцоолоход ашигладаг тооцооллын арга юм. Илүү нарийвчлалтай хэлбэл, хүчний орон нь молекул механик, молекулын динамик эсвэл Монте-Карлогийн симуляцид атомын систем эсвэл бүдүүн ширхэгтэй бөөмсийн боломжит энергийг тооцоолоход ашигладаг функциональ хэлбэр, параметрийн багцыг хэлнэ. Сонгосон энергийн функцүүдийн параметрүүдийг физик, химийн туршилт, квант механик дахь тооцоолол, эсвэл хоёуланг нь гаргаж авч болно. Хүчний орнууд нь атом хоорондын потенциалууд ба сонгодог физикийн хүчний оронтой ижил ойлголтыг ашигладаг химийн талбар дахь хүчний орнууд нь энергийн ландшафтыг дүрсэлдэг бөгөөд үүнээс бөөмс бүрт үйлчлэх хүч нь потенциал энергийн бөөмийн координаттай харьцуулахад потенциал энергийн градиент юм.

Бүх атомын хүчний орнууд нь систем дэх бүх төрлийн атом, түүний дотор устөрөгчийн параметрүүдийг өгдөг бол атом хоорондын нэгдмэл потенциалууд нь метилийн бүлэг болон метилений гүүр дэх устөрөгч, нүүрстөрөгчийн атомуудыг нэг харилцан үйлчлэлийн төв болгон авч үздэг.
Молекулын загварчлал

Молекулын загварчлал нь молекулуудын зан төлөвийг загварчлахад ашигладаг онолын болон тооцооллын бүх аргыг хамардаг. Эдгээр аргуудыг химийн жижиг системээс эхлээд том биологийн молекулууд болон материалын нэгдлүүд хүртэлх молекулын системийг судлахад тооцоолох хими, эмийн дизайн, тооцооллын биологи, материал судлалын салбарт ашигладаг. Хамгийн энгийн тооцооллыг гараар хийж болох ч боломжийн хэмжээтэй аливаа системийн молекулын загварчлалыг гүйцэтгэхийн тулд компьютер зайлшгүй шаардлагатай байдаг. Молекулын загварчлалын аргуудын нийтлэг шинж чанар нь молекулын системийн атомист түвшний тодорхойлолт юм. Үүнд атомыг молекул механикийн хандлагын хамгийн жижиг бие даасан нэгж гэж үзэх, эсвэл протон ба нейтроныг кварк, антикварк ба глюон, электроныг фотоноороо тодорхой загварчлах (квант химийн арга) багтаж болно.

## Молекулын механик 
Молекулын механик нь молекулын загварчлалын нэг тал бөгөөд энэ нь загваруудын цаадах физик үндсийг тайлбарлахын тулд сонгодог механик (Ньютоны механик) ашигладаг. Молекулын загварууд нь ихэвчлэн атомуудыг (цөм ба электронуудыг хамтад нь) холбогдох масстай цэгийн цэнэг гэж тодорхойлдог.
Тооцооллын биологи

Тооцооллын биологи нь биологийн систем, харилцааг ойлгохын тулд өгөгдлийн шинжилгээ, математик загварчлал, тооцооллын загварчлалыг ашиглахыг хэлнэ. Компьютерийн шинжлэх ухаан, биологи, том өгөгдлийн уулзвар болох энэ салбар нь хэрэглээний математик, хими, генетикийн үндэс суурьтай. Энэ нь компьютер бүтээхэд биоинженерчлэлийг ашигладаг компьютерийн шинжлэх ухаан, инженерчлэлийн дэд салбар болох биологийн тооцоололоос ялгаатай.

## Түүх 
Биологийн систем дэх мэдээллийн процессын шинжилгээ болох биоинформатик нь 1970-аад оны эхээр эхэлсэн. Энэ үед хиймэл оюун ухааны судалгаа нь шинэ алгоритмуудыг бий болгохын тулд хүний ​​тархины сүлжээний загварыг ашиглаж байсан. Биологийн өгөгдлийн ийм хэрэглээ нь биологийн судлаачдыг өөрсдийн талбарт том өгөгдлийн багцыг үнэлэх, харьцуулахын тулд компьютер ашиглахад түлхэц болсон.

1982 он гэхэд судлаачид цоолтуурын картаар мэдээллээ хуваалцдаг болсон. 1980-аад оны эцэс гэхэд өгөгдлийн хэмжээ асар хурдацтай өсч, холбогдох мэдээллийг хурдан тайлбарлахын тулд шинэ тооцооллын аргууд шаардлагатай болсон.

Тооцооллын биологийн хамгийн алдартай жишээ болох Хүний геномын төсөл 1990 онд албан ёсоор хэрэгжиж эхэлсэн.
Компьютерийн симуляци

Компьютерийн симуляци гэдэг нь бодит ертөнц эсвэл физик системийн үйл ажиллагаа, үр дүнг урьдчилан таамаглахад зориулагдсан компьютер дээр хийгддэг математик загварчлалын үйл явц юм. Зарим математик загваруудын найдвартай байдлыг тэдгээрийн үр дүнг урьдчилан таамаглахыг зорьж буй бодит үр дүнтэй харьцуулах замаар тодорхойлж болно. Компьютерийн симуляци нь физик (тооцооллын физик), астрофизик, цаг уур судлал, хими, биологи, үйлдвэрлэлийн олон тооны байгалийн систем, түүнчлэн эдийн засаг, сэтгэл судлал, нийгмийн шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд, инженерчлэлийн хүний ​​системүүдийн математик загварчлалд хэрэгтэй хэрэгсэл болсон. Системийн симуляци нь системийн загварыг ажиллуулах хэлбэрээр илэрхийлэгддэг. Үүнийг шинэ технологийн талаар судалж, шинэ ойлголт олж авах, аналитик шийдэлд хэт төвөгтэй системийн гүйцэтгэлийг тооцоолоход ашиглаж болно.

https:/ /en.wikipedia.org/wiki/Computer_simulation
Компьютерийн туршилт

Компьютерийн туршилт эсвэл симуляцийн туршилт нь компьютерийн симуляцийг судлахад ашигладаг туршилт ба үүнийг цахиурын систем гэж нэрлэдэг. Энэ хэсэгт тооцоолох физик, тооцооллын хими, тооцооллын биологи болон бусад ижил төстэй салбарууд багтдаг.

## Ар тал 
Компьютерийн симуляцийг физик системийг дуурайх зорилгоор бүтээдэг. Эдгээр нь системийн зарим талыг нарийвчлан хуулбарлах зорилготой тул ихэнхдээ аналитик шийдлийг өгдөггүй. Иймд дискрет үйл явдлын симуляци эсвэл төгсгөлтэй элемент шийдэгч гэх мэт аргуудыг ашигладаг. Компьютерийн загварыг хуулбарласан системийн талаар дүгнэлт гаргахад ашиглана. Жишээлбэл, дэлхийн хэмжээтэй объект дээр туршилт хийх боломжгүй тул цаг уурын загварыг ихэвчлэн ашиглагдана.

## Зорилтууд 
Компьютерийн туршилтыг олон зорилгоор ашиглаж ирсэн. Тэдгээрийн зарим нь:

* Тодорхой бус байдлын хэмжигдэхүүн: Компьютерийн симуляцийг бүтээх явцад үл мэдэгдэх зүйлсээс үүссэн компьютерийн симуляцид байгаа тодорхой бус байдлыг тодорхойлох.

* Урвуу асуудлууд: Физик өгөгдлөөс системийн үндсэн шинж чанарыг олж илрүүлэх.
Тооцооллын физик

Тооцооллын физик нь физикийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд тоон шинжилгээг судалж хэрэгжүүлэх явдал юм. Түүхийн хувьд, тооцооллын физик нь орчин үеийн компьютеруудыг шинжлэх ухаанд анх хэрэглэсэн бөгөөд одоо тооцооллын шинжлэх ухааны дэд хэсэг болжээ. Үүнийг заримдаа онолын физикийн дэд салбар (эсвэл салбар) гэж үздэг боловч зарим нь үүнийг онол ба туршилтын физикийн завсрын салбар гэж үздэг бөгөөд энэ нь онол, туршилтын аль алиныг нь нэмдэг судалгааны талбар юм.

## Тойм 
Тооцооллын физикийн олон талт шинж чанарыг физик, хэрэглээний математик, компьютерийн шинжлэх ухааны давхцал, тэдгээрийн хооронд гүүр болж буй дүрслэл Физикийн хувьд математик загварт суурилсан янз бүрийн онолууд нь систем хэрхэн ажиллах талаар маш нарийн таамаглалыг өгдөг. Харамсалтай нь ашигтай таамаглал гаргахын тулд тодорхой системийн математик загварыг шийдэх нь ихэвчлэн боломжгүй байдаг. Энэ нь жишээлбэл, шийдэл нь хаалттай хэлбэрийн илэрхийлэлгүй эсвэл хэтэрхий төвөгтэй үед тохиолдож болно. Ийм тохиолдолд тоон тооцоолол шаардлагатай.
Туршилтын физик

Туршилтын физик нь физикийн үзэгдэл, туршилтыг ажиглахтай холбоотой физикийн салбар дахь салбар, дэд салбаруудын ангилал юм. Арга нь сахилга батаас сахилга бат, энгийн туршилт, ажиглалт, тухайлбал Галилейгийн туршилт, Том Адрон Коллайдер гэх мэт илүү төвөгтэй арга хүртэл өөр өөр байдаг.

## Тойм 
Ноён Эрнест Рутерфордын лаборатори, 20-р зууны эхэн үе. (9660575343)

Туршилтын физик нь өгөгдөл цуглуулах, мэдээлэл олж авах арга, нарийвчилсан ойлголт (энгийн бодлын туршилтаас гадна) болон лабораторийн туршилтыг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой физикийн салбар юм. Энэ нь ихэвчлэн эмпирик өгөгдөл олж авахаас илүү байгалийн физик зан үйлийг урьдчилан таамаглах, тайлбарлах зорилготой онолын физиктэй зөрчилддөг.

Туршилтын болон онолын физик нь байгалийн өөр өөр талуудтай холбоотой боловч хоёулаа үүнийг ойлгох нэг зорилготой бөгөөд симбиотик харилцаатай байдаг. Эхнийх нь орчлон ертөнцийн талаархи өгөгдлийг өгдөг ба үүнийг ойлгохын тулд дүн шинжилгээ хийх боломжтой байдаг бол сүүлийнх нь өгөгдлийн тайлбарыг өгдөг бөгөөд ингэснээр өгөгдлийг хэрхэн илүү сайн олж авах, туршилт хийх талаар ойлголт өгдөг.
Бодлын туршилт

Бодлын туршилт гэдэг нь таамаглал, онол эсвэл зарчмыг түүний үр дагаврыг эргэцүүлэн бодох зорилгоор дэвшүүлсэн таамаглалын нөхцөл байдал юм. Энэхүү үзэл баримтлалыг Эрнст Махын бүтээлийн хүрээнд Геданкенэксперимент гэж нэрлэдэг бөгөөд бодит байдал дээр тохиолдсон зүйлээс өөр арга хэмжээ авсан бол юу тохиолдож болох тухай бодлыг багтаасан болно. Энэ чадварын ач холбогдол нь ирээдүйд юу тохиолдохыг төсөөлөх, түүнчлэн өөр өөр үйл ажиллагааны үр дагаврыг төсөөлөх боломжийг олгодог.

## Түүх 
Эртний Грекийн δεικνυμι, deiknymi, "бодлын туршилт нь "математикийн нотлох хамгийн эртний загвар байсан" бөгөөд Евклидийн математикийн өмнө оршин байсан, бодлын туршилтын хэсэг гэхээсээ илүү үзэл баримтлалыг онцолж байв.

Иоганн Витт-Хансен Ганс Кристиан Орстед бол 1812 онд Геданкенэксперимент (Герман хэлнээс: "бодол санааны туршилт)" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэсэн болохыг тогтоосон. Орстед мөн 1820 онд Геданкенверсуч гэдэг нэр томъёог анх удаа ашигласан.
Молекулын механик

Молекулын механик нь молекулын системийг загварчлахад сонгодог механикийг ашигладаг. Төрсөн-Оппенгеймерийн ойролцооллыг хүчинтэй гэж үзэж, бүх системийн боломжит энергийг хүчний талбаруудыг ашиглан цөмийн координатын функцээр тооцдог. Молекулын механикийг жижиг, том биологийн системүүд эсвэл олон мянгаас сая сая атом бүхий материалын нэгдлүүдийг багтаасан хэмжээ, нарийн төвөгтэй молекулын системийг судлахад ашиглаж болно.

Бүх атомын молекул механик аргууд нь дараах шинж чанартай:

* Атом бүрийг нэг бөөмс болгон загварчлан хийдэг

* Бөөм бүрд радиус (ихэвчлэн ван дер Ваалсын радиус), туйлшрах чадвар, тогтмол цэвэр цэнэг (ерөнхийдөө квант тооцоо ба/эсвэл туршилтаас үүссэн) оноогдсон байдаг.

* Холбоотой харилцан үйлчлэлийг туршилтын эсвэл тооцоолсон бондын урттай тэнцүү тэнцвэрийн зайтай пүрш гэж үздэг.
Шингэний динамик

Физик, физик хими, инженерчлэлийн хувьд **шингэний динамик** нь шингэний урсгалыг тодорхойлдог шингэний механикийн дэд салбар юм. Энэ нь аэродинамик (хөдөлгөөн дэх агаар болон бусад хийн судалгаа) ба гидродинамик (хөдөлгөөн дэх шингэнийг судлах) зэрэг хэд хэдэн дэд салбартай. Шингэний динамик нь агаарын хөлөг дээрх хүч, моментийг тооцоолох, дамжуулах хоолойгоор дамжин өнгөрөх нефтийн массын урсгалыг тодорхойлох, цаг агаарын төлөв байдлыг урьдчилан таамаглах, од хоорондын орон зай дахь мананцарыг ойлгох, задлах зэвсгийн дэлбэрэлтийг загварчлах зэрэг өргөн хүрээний хэрэглээтэй.

Шингэний динамик нь урсгал хэмжилтээс гаргаж авсан эмпирик болон хагас эмпирик хуулиудыг багтаасан, практик асуудлыг шийдвэрлэхэд ашигладаг системчилсэн бүтцийг санал болгодог. Шингэний динамикийн асуудлын шийдэл нь ихэвчлэн шингэний урсгалын хурд, даралт, нягтрал, температур зэрэг янз бүрийн шинж чанарыг орон зай, цаг хугацааны функц болгон тооцоолоход ордог.

Хорьдугаар зуунаас өмнө гидродинамик нь шингэний динамиктай ижил утгатай байв. Энэ нь соронзон гидродинамик ба гидродинамикийн тогтвортой байдал зэрэг шингэний динамикийн зарим сэдвүүдийн нэрэнд туссан хэвээр байгаа бөгөөд эдгээрийг хоёуланг нь хийд ашиглаж болно.
Урсгал хэмжилт

Урсгалын хэмжилт нь их хэмжээний шингэний хөдөлгөөний хэмжигдэхүүн юм. Урсгал хэмжигч гэж нэрлэгддэг төхөөрөмжүүдийг ашиглан урсгалыг янз бүрийн аргаар хэмжиж болно. Аж үйлдвэрийн хэрэглээнд ашигладаг урсгал хэмжигчүүдийн нийтлэг төрлүүдийг доор жагсаав:

* Саад бэрхшээлийн төрөл (дифференциал даралт эсвэл хувьсах талбай)
* Дүгнэлт (турбины төрөл)
* Цахилгаан соронзон
* Эерэг шилжилтийн урсгал хэмжигч, тогтмол эзэлхүүнтэй шингэнийг хуримтлуулж, дараа нь урсгалыг хэмжихийн тулд эзлэхүүнийг хэдэн удаа дүүргэхийг тоолдог 
* Шингэний динамик (хуй салхины урсгал)
* Анемометр
* Хэт авианы урсгал хэмжигч
* Масс урсгал хэмжигч (Кориолисын хүч).

Эерэг шилжилттэй урсгал хэмжигчээс бусад урсгал хэмжилтийн аргууд нь урсгалыг шууд бусаар тооцоолохын тулд урсгалын мэдэгдэж буй агшилтыг даван туулах үед үүсэх хүчд тулгуурладаг. Мэдэгдэж буй газар дээрх шингэний хурдыг хэмжих замаар урсгалыг хэмжиж болно. Маш том урсгалын хувьд будагч бодис эсвэл радиоизотопын концентрацийн өөрчлөлтөөс урсгалын хурдыг гаргахын тулд мөрдөх аргыг ашиглаж болно.

## Хэмжилтийн төрөл ба нэгжүүд 
Хийн болон шингэний урсгалыг хоёуланг нь секундэд шоо метр эсвэл килограмм/сек зэрэг Sl нэгжээр тус тусад нь эзлэхүүний урсгалын хурд эсвэл массын урсгалын хурдаар физик хэмжигдэхүүнээр хэмжиж болно. Эдгээр хэмжилтүүд нь материалын нягтралтай холбоотой байдаг.
Тээврийн үзэгдэл

Инженер, физик, химийн чиглэлээр тээврийн үзэгдлийн судалгаа нь ажиглагдсан болон судлагдсан системүүдийн хоорондох масс, энерги, цэнэг, импульс, өнцгийн импульсийн солилцоонд хамаарна. Энэ нь тасралтгүй механик, термодинамик гэх мэт олон талбаруудаас сэдэвлэсэн боловч тусгагдсан сэдвүүдийн нийтлэг талуудад ихээхэн ач холбогдол өгдөг. Масс, импульс, дулааны тээвэрлэлт нь бүгд ижил төстэй математикийн тогтолцоог хуваалцдаг бөгөөд тэдгээрийн хоорондын параллелуудыг тээврийн үзэгдлийн судалгаанд ашигладаг бөгөөд энэ нь ихэвчлэн нэг талбарт дүн шинжилгээ хийхэд маш хэрэгтэй хэрэгслээр хангадаг гүн гүнзгий математик холболтыг бий болгодог.

Масс, дулаан, импульсийн дамжуулалтын бүх гурван дэд талбарт хийгдсэн үндсэн шинжилгээ нь ихэвчлэн судалж буй хэмжигдэхүүнүүдийн нийт нийлбэр нь систем болон түүний хүрээлэн буй орчинд хадгалагдах ёстой гэсэн энгийн зарчмаар үндэслэдэг. Тиймээс тээвэрлэлтэд хүргэдэг янз бүрийн үзэгдлүүд тус бүрийг тус тусад нь авч үздэг бөгөөд тэдгээрийн оруулсан хувь нэмрийн нийлбэр нь тэгтэй тэнцүү байх ёстой. Энэ зарчим нь олон тооны холбогдох хэмжигдэхүүнийг тооцоолоход тустай.

Жишээлбэл, шингэний механикт тээвэрлэлтийн шинжилгээний нийтлэг хэрэглээ нь хатуу эзэлхүүнээр урсаж буй шингэний хурдны профайлыг тодорхойлох явдал юм.
Тасралтгүй механик

Тасралтгүй механик нь салангид бөөмс гэхээсээ илүү тасралтгүй орчин (мөн үргэлжилсэн гэж нэрлэдэг) хэлбэрээр загварчлагдсан материалаар дамжуулан хүчийг хэв гажилт, дамжуулах асуудлыг авч үздэг механикийн салбар юм. Францын математикч Августин-Луи Коши 19-р зуунд ийм загварыг анх гаргасан.

Тасралтгүй механик нь хатуу биетүүдээс ялгаатай нь хэв гажилттай биетүүдийг авч үздэг. Тасралтгүй загвар нь тухайн объектын бодис нь түүний эзэлдэг орон зайг бүрэн дүүргэдэг гэж үздэг. Бодис нь атомуудаас бүрддэг гэдгийг үл тоомсорлож байгаа хэдий ч энэ нь атом хоорондын зайнаас хамаагүй илүү уртын масштабаар материйн талаар хангалттай нарийвчлалтай дүрслэх боломжийг олгодог. Тасралтгүй орчин гэсэн ойлголт нь массын хадгалалт, импульсийн хадгалалт, эрчим хүчний хэмнэлт зэрэг физикийн хуулиудын дагуу ийм материйн зан төлөвийг тодорхойлсон дифференциал тэгшитгэлийг ашиглан задгай бодисыг зөн совингоор шинжлэх боломжийг олгодог. Тодорхой материалын талаархи мэдээлэл нь үндсэн харилцаанд илэрхийлэгддэг.
Шингэн устөрөгч

Шингэн устөрөгч (H2(l)) нь устөрөгч элементийн шингэн төлөв юм. Устөрөгч нь байгалиас Н2 хэлбэрээр олддог.

Шингэн төлөвт байхын тулд, Н2 нь 33 К гэсэн чухал цэгийн хэмээс доош температурд хөргөсөн байх хэрэгтэй. Гэхдээ бүр мөсөн шингэн төлөвт агаарийн даралтанд хөргөхийн тулд Н2 нь 20.28 К  (-252.78 C; -423.17 F)- д хөргөх хэрэрэгтэй. Шингэн устөрөгчийг гаргаж авахад элбэг ашиглагддаг аргуудын нэгд нь компрессор нь тийрэлтэд хөдөлгүүртэй төстэй харагдах үзэмжтэй мөн адил зарчимаар оролцдог байна. Шингэн устөрөгчийг ихэвчлэн концетрацтай устөрөгчийн нөөц болгон ашигдагддаг. Шингэн төлөвт хадгалхана нь энгийн температурд, даралтанд хийн төлөвт хадгалахаас илүү бага зай ашиглагдана. Гэхдээ бусад элбэг түлштэй харьцуулахад шингэний нягтрал нь маш бага байна. Шингэн болсоны дараа дулаан хадгалах саванд хэсэг хугацааны туршид шингэн төлөвтэй оршино. 

Үүнд устөргчийн изомерын хоёр эргэлт бий, харин өрөөний температурын устөрөгч нь ихэвчлэн ортодроген байна, шингэн устөрөгч нь 99.79% -ын парагидрогенээр 0.21% -ын ортодрогенээр бүрдэнэ. 

Устөрөгч нь шингэн болохын тулд онолын доод хэмжээний 3.3kWh/kg, мөн устөрөгчийг пара изомер болгон хувиргах 3.9 kWh/kg хэрэгтэй, гэхдээ устөрөгчийг 33 kWh/kg халаахтай харьцуулахад ерөнхийдөө 10-13 kWh/kg зарцуулагдана.
Үндсэн тэгшитгэл

Физик болон инженeрчлэлийн шинжлэх ухаанд үндсэн тэгшитгэл буюу үндсэн хамаарал гэж тухайн материал эсвэл бодист хамаарах физикийн хоёр хэмжигдэхүүний (ялангуяа кинетик болон кинематик хэмжигдэхүүнүүдийн) хоорондох хамаарлыг хэлдэг ба тухайн материалд үзүүлэх гадны хүч, үйлчлэл зэрэг өдөөгчинд үзүүлэх хариу урвалыг ойролцоогоор илэрхийлдэг. Тэдгээрийг физикийн бусад хуулиудын тэгшитгэлүүдтэй хамтатган физикийн асуудлуудыг шийдэхэд хэрэглэдэг. Жишээлбэл, шингэний механикт хоолой доторх шингэний урсгал, хатуу биеийн физикт цахилгааны нөлөөн дэх талстын бүтэц, эсвэл байгууламжийн шинжилгээнд үзүүлсэн даралт, ачааллын нөлөөн дэх эсэргүүцэл эсвэл деформацийн холбоог харуулна. 

Зарим үндсэн тэгшитгэл нь логикийн хувьд маш энгийнээр илэрхийлэгддэг бол заримыг нь анхдагч хуулиудаас гаргаж авна. Байнга хэрэглэгддэг ойролцоох үндсэн тэгшитгэлийг ихэнх тохиолдолд тухайн материалын үндсэн шинж чанар бүхий параметрийг ашиглан энгийн пропорционал байдлаар илэрхийлдгийн жишээ нь цахилгаан дамжуулах чанар эсвэл пүршний тогтмол болно.Гэсэн хэдий ч ихэвчлэн материалын чиглэлийн хамаарлыг авч үзэх шаардлагатай байдаг ба скаляр параметрийг тензор болгон ерөнхийд нь илэрхийлдэг болно. Материалуудын хариу урвалын хурд болон тэдгээрийн шугаман бус үйлдэлд тохируулан үндсэн тэгшитгэлийг өөрчилдөг.
Анагаахын инженерчлэл

Биоанагаахын инженерчлэл (BME)  буюу анагаахын инженерчлэл нь эрүүл мэндийн зорилгоор (жишээ нь: оношлогоо, эмчилгээний) анагаах ухаан, биологид инженерчлэлийн зарчим, дизайны үзэл баримтлалыг ашиглах явдал юм. BME нь оношилгоо, хяналт, эмчилгээ зэрэг эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний эмчилгээг сайжруулах уламжлалт логик шинжлэх ухаан юм. Түүнчлэн биоанагаахын инженерийн ажлын хүрээ нь холбогдох салбарын стандартыг даган мөрдөж, эмнэлгийн одоогийн тоног төхөөрөмжийг удирдах явдал юм. Үүнд худалдан авалт хийх, тогтмол шалгалт явуулах, урьдчилан сэргийлэх засвар үйлчилгээ хийх, тоног төхөөрөмжийн санал, зөвлөмж гаргах зэрэг ажил үүрэг багтдаг бөгөөд хариуцах ажилтныг биоанагаахын тоног төхөөрөмжийн техникч (BMET) эсвэл эмнэлгийн инженер гэж нэрлэдэг.

Биоанагаахын инженерчлэл нь бусад инженерчлэлийн салбаруудтай харьцуулахад саяхан өөрийн гэсэн судалгааны талбар болж гарч ирсэн. Ийм хувьсал нь аль хэдийнээ бий болсон салбаруудын дунд салбар хоорондын мэргэшсэн чиглэлээс тусдаа салбар гэж тооцогддог шинэ салбар болон шилжих шилжилтийн хувьд түгээмэл байдаг. Биоанагаахын инженерчлэлийн ажлын ихэнх хэсэг нь өргөн хүрээний дэд салбаруудыг хамарсан судалгаа, боловсруулалтаас бүрддэг.
Гаригийн амьдрах чадвар

thumb |Гаригийн амьдрах чадвар
## Гаригийн амьдрах чадвар 
Гаригийн амьдрах чадвар гэдэг нь тухайн гариг ​​эсвэл байгалийн хиймэл дагуулын амьдрах таатай орчинг бий болгож, хадгалах чадамжийн хэмжигдэхүүн юм. Амьдрал нь пансперми гэж нэрлэгддэг таамаглалын үйл явцаар гариг ​​эсвэл хиймэл дагуул дээр шууд эндоген байдлаар үүсч эсвэл өөр биеэс түүнд шилжиж болно. Хүрээлэн буй орчин нь амьдрахад тохиромжтой гэж үзэхийн тулд амьдралыг агуулсан байх албагүй ба амьдрах боломжтой бүс нь амьдрал үүсч болзошгүй цорын ганц газар биш юм. Учир нь дэлхий дээр амьдрал оршин тогтнох нь тодорхойгүй байна. Гаригийн амьдрах чадвар гэдэг нь дэлхий дээрх нөхцөл байдал, амьдрал цэцэглэн хөгжихөд таатай мэт харагдах Нар, Нарны аймгийн онцлог шинж чанаруудын экстраполяци юм. Дэлхий дээрх энгийн, нэг эст амьтдыг төдийгүй олон эсийн цогц организмуудыг тогтвортой байлгаж байсан хүчин зүйлүүд онцгой анхаарал татаж байна. Энэ талаарх судалгаа, онол нь одон орон судлал, гаригийн шинжлэх ухаан, шинээр гарч ирж буй астробиологийн салбар зэрэг байгалийн шинжлэх ухааны хэд хэдэн бүрэлдэхүүн хэсэг болоод байгаа юм.
Амьдралын туйлын шаардлага бол эрчим хүчний эх үүсвэр бөгөөд гаригийн амьдрах чадварын тухай ойлголт нь одон орны биет амьдралыг тэтгэхээс өмнө геофизик, геохими, астрофизикийн бусад олон шалгуурыг хангасан байх ёстой гэсэн үг юм.
Эрүүл мэндийн технологи

Эрүүл мэндийн технологи гэдэг нь Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас "эрүүл мэндийн асуудлыг шийдвэрлэх, амьдралын чанарыг сайжруулах зорилгоор зохион байгуулалттай мэдлэг, ур чадварыг төхөөрөмж, эм, вакцин, журам, систем хэлбэрээр ашиглах" гэж тодорхойлсон. Үүнд эрүүл мэндийн салбарт хэрэглэгдэх эм бэлдмэл, төхөөрөмж, журам, зохион байгуулалтын систем, түүнчлэн компьютерээр дэмжигдсэн мэдээллийн систем орно. АНУ-д эдгээр технологид стандартчилагдсан биет объектууд, түүнчлэн өвчтөнүүдийг эмчлэх, асрах уламжлалт болон тухайлсан нийгмийн хэрэгсэл, аргууд орно.

## Хөгжил 
###### Цахим эриний өмнөх үе 
Цахим эриний өмнөх үед өвчтөнүүд үр ашиггүй, алдаатай эмнэлэгзүйн систем, үйл явц, нөхцөл байдлаас болж зовж шаналж байв. Эрүүл мэндийн технологи хөгжөөгүйгээс болж өнгөрсөн хугацаанд олон эмнэлгийн алдаа гарч байсан. Эдгээр эмнэлгийн алдааны зарим жишээнд эмийн гаж нөлөө, дохиоллын эмгэг зэрэг орно.