open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гол модны дурсгал

**Гол модны дурсгал** буюу **Гол модны Хүннүгийн язгууртны булш** нь Хүннүгийн язгууртны оршуулгын цогцолбор дурсгалт газар. Архангай аймгийн Хайрхан сумын төвөөс зүүн урагш 35 км-ийн зайд, Хайрхан, Эрдэнэмандал сумдын нутагт, Хүнүй голын хөндий залгасан өвс ургамалтай, модорхог 400 га газрыг эзлэн оршино. Нийт 500 орчим булштай. Анх 1956 онд Монголын археологич Ц.Доржсүрэн илрүүлж 26 жижиг булшийг малтан шинжилжээ.

Монгол-Францын хамтарсан археологийн экспедиц 2000- 2011 онд Гол модонд Хүннүгийн язгууртны булш малтах төсөл хэрэгжүүлж язгууртны 2 том булш (1, 20-р булш), дундаж хэмжээтэй булш 1 (79-р булш), дагуул болон жижиг 15 булш малтан судалсан нь Хүннүгийн язгууртны булшны бүтэц, зохион байгуулалт, оршуулгын зан үйлийг тодруулан судлахад чухал хэрэглэгдэхүүн болсон юм.

Хүннүгийн язгууртны булш нь ерөнхий бүтцийн хувьд уруу нь харуулсан пирамид хэлбэртэй. Эртний египтчүүд нас эцэслэсэн хаадын булш болох пирамидыг газрын хөрсөн дээр байгуулдаг байсан бол Талын анхны эзэнт гүрнийг цогцлоогч хүннү нар газрын хөрсөн доор 20 гаруй метр гүнтэй пирамид мэт хэлбэртэй гүн нүх бүхий бунхант оршуулгыг бүтээдэг байсан билээ. Энэхүү баримт нь Хүннүгийн язгуутны булш нь бүтэц, зохион байгуулалтын хувьд уран барилгын сүрлэг, нарийн бүтэц бүхий дурсгал болохыг харуулж байна.

Эдгээр булшны малтлагаас зэс, төмрийн хайлшаар хийсэн эд өлгийн зүйлс, сүйх тэрэгний эд ангиуд, авсны алтан чимэглэлүүд, торго, эсгий ширдэгний тасархай, ноос, арьс, үслэг эдлэлийн зөөлөн болон эрдэсшсэн үлдэгдлүүд олдсон. Үүний зэрэгцээ усан болор, шилэн сувс, хуван эдлэл зэргийг илрүүлэн олсон нь олон улсын худалдаа солилцоонд хүннү нар ч идэвхтэй оролцож байсныг гэрчилнэ. Мөн хүннү нарын оюуны соёлын гайхамшигт дурсгал болох хөлөгт тоглоом, Хүннүгийн амьтны загварт урлагийн содон дүрслэл болох бэлгэт гөрөөс буюу ганц эвэрт домгийн амьтны дүрст алт шармал мөнгөн хөөмөл худрага, хөмөлдрөгний чимэглэл зэрэг зүйлс олджээ.

Ангилал:Монголын оршуулга
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Хүннүгийн түүх
Тулалдаан

Доод шатны салбарууд (цэргийн алба хаагч)-д байлдааныг зохион байгуулах бэлтгэхэд туслалцаа үзүүлэх нь тэд байлдааны үүргийг зөв ойлгосон эсэхийг шалгаж, түүнийг амжилттай биелүүлэхэд тэдний үйл ажиллагаа хэрхэн чиглэгдэж байгааг  хянаж, дэмжлэг туслалцаа үзүүлэхэд чиглэнэ.
Тэгэхдээ дараах хоёр зүйлийг анхаарах ёстой. Нэгд, доод шатны захирагч (цэргийн алба хаагч)-ийн санаачлагтай ажиллагааг хөхүүлэн дэмжих ёстой. Зөвхөн тэдний шийдвэр, үйл ажиллагаа нь байлдааны үүрэгтэй зөрчилдсөн буюу өндөр үр дүнтэй биелүүлэх боломжийг хангаагүй үед шаардагдах засвар, тодотголыг оруулна. Нөгөө талаар, доод шатны захирагч (цэргийн алба хаагч)-ийн үйл ажиллагаанд аль болох саад болохгүйг хичээх ёстой. Хэрвээ  тэдний шийдвэр, үйл ажиллагаа нь байлдааны үүргийг амжилттай биелүүлэхэд чиглэгдэж байвал, зөвхөн санал, хүсэлтийгг сонсож, түүнийг нь хангахыг хичээнэ.
Харин байлдааны үүрэг, түүнийг биелүүлэх журамтай зөрчилдсөн буюу шаардлага хангахгүй тохиолдолд нэмэлт туслалцаа үзүүлнэ.

Ангилал:Дайн, тулааны тактик
Ангилал:Зэвсэгт хүчний нэр томьёо

Ангилал:Цэргийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Цэргийн онол
2008 оны бүх цэргийн наадам

МҮБХ-ноос Батлан хамгаалах яамнаас хамтран зохион байгуулдаг цэргийн цол, чимэг олгодог Бүх цэргийн наадмын үндэсний бөхийн барилдаанд нийт 128 бөх зодоглосон юм.

#### Цол хүртсэн, шөвгөрсөн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
##### Товчилсон үгнүүдийн тайлбар 
##### ***Гурвын даваа*** 
##### ***Дөрвийн даваа*** 
##### ***Тавын даваа*** 
##### ***Зургаагийн даваа*** 
##### Долоогийн даваа 
#
Гадолини

**Гадолини** нь дэс дугаар 64, Gd тэмдэглэгээтэй химийн элемент юм. Үелэх системийн лантаноидын бүлэгт байдаг учраас газрын ховор металлд тооцогдоно.

## Түүх
Гадолиниг 1880 онд швейцарийн химич Жан Шарль Галиссар де Мариньяк анх нээжээ. Тэрбээр самарскитын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг калийн сульфатын уусмалд хэр зэргийн өөр хоорондоо ялгаатай уусахыг судалж байв.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:6-р үеийн элемент
Ангилал:Тодосгогч бодис
Празеодим

**Празеодим** нь дэс дугаар 59, Pr тэмдэглэгээтэй химийн элемент юм. Үелэх системийн лантаноидын бүлэгт байдаг учраас газрын ховор металлд тооцогдоно. Түүний нэгдлүүд нь ногооон өнгийг үзүүлдэг учраас(грекийн πράσινος *празинос* гэх үг нь „ногоон“, δίδυμος *дидимос* „давхар“ эсвэл „ихэр“) ийнхүү нэрийджээ.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:6-р үеийн элемент
1952 оны улсын наадмын бөх барилдаан

#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
##### ***Товчилсон үгнүүдийн тайлбар*** 
##### ***Тавын даваа*** 
##### ***Зургаагийн даваа*** 
##### ***Долоогийн даваа*** 
##### ***Наймын даваа*** 
##### ***Есийн даваа*** 
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Шаарийбуугийн Алтантуяа

**Шаарийбуугийн Алтантуяа**-(1978-2006 он) Монгол Улсын иргэн, 2006 онд Малайз Улсад бусдын гарт амь үрэгдсэн. 

ЗХУ-ын Белый воды, Чимкент, Ленинград хотод 1-6 дугаар ангиа дүүргэж 1990 онд гэр бүлээрээ Монголд ирээд Орос 14, улмаар 84 дүгээр дунд сургуульд суралцсан байна. Монгол Улсын Их Сургуулийн дэргэдэх лицей аравдугаар ангийг төгссөн аж. Дараа нь Хүмүүнлэгийн ухааны их сургуульд суралцаж байгаад Отгонтэнгэр дээд сургууль руу шилжин англи хэлний орчуулагч мэргэжил эзэмшсэн юм байна. Мөн БНХАУ-ын Бээжин хотын Гадаад хэлний их сургуулийн хятад хэлний ангийг орчуулагч, эдийн засагчаар давхар мэргэшсэн гэнэ. Тэнд суралцаж байх хугацаандаа Оросын илгээмжийн нэгэн том компанид орчуулагчаар ажиллаж байжээ.

Сургуулиа төгсч ирээд хувиараа гоо сайхны салон байгуулан бизнес эрхлэх болсон аж. Орос, англи хэлийг сайн эзэмшсэн Ш.Алтантуяа хувийн бизнесийн шугамаар олон улс оронд орчуулагчийн ажлаар зорчиж байсан.

Монгол Улсын иргэн Шаарийбуугийн Алтантуяа 2006 онд Малайз улсад ажиллаж амьдарч байхдаа бусдын гарт амиа алдсан билээ. Тэрээр тухайн үед Малайзын Ерөнхий сайд байсан Нажиб Разакийн зөвлөх Абдул Разак Багинда гэгчтэй хамт ажиллаж байхдаа Малайз улс Францаас байлдааны хөлөг онгоц худалдаж авах ажиллагаанд оролцон хэлмэрчийн үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг. Энэхүү худалдан авалт нь улсаас олон сая ам.доллар илүү гаргуулж авах санхүүгийн луйвар байсан, үүнийг нь манай иргэн мэдсэн тул амь насаа алдсан гэсэн таамгийг тухайн үед сөрөг хүчний зүгээс дэвшүүлж байсан юм. Гэвч энэ хэрэг сүүлд шүүхээр таслагдахдаа цагдаагийн ажилтан асан хоёр хүн дээр бууж, Нажиб Разак болон Абдул Разак Багинда нар уснаас хуурай гарсан билээ. Шүүхээс хоёр этгээдэд цаазаар авах ял оноосон ч хоёр жил хав дарсны эцэст цагаатгах шийдвэрийг гаргаж ч үзсэн. Хохирогчийн ар гэрийнхэн болон Малайзын сөрөг хүчин тухайн үед эсэргүүцсэнээр ялыг сэргээлгэсэн ч хоёр этгээд Австралид зугтан гарсан бөгөөд нэг нь тэндээ баривчлагдан одоо болтол байсаар байгаа юм.

Ангилал:2006 оны эрүүгийн хэрэг
Ангилал:Аллагын хохирогч
Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч
Ангилал:Малайз дахь эрүүгийн хэрэг
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1978 онд төрсөн
Ангилал:2006 онд өнгөрсөн
Дубни

**Дубни** (урьд нь мөн: *гани*, *нильсбори* гэж нэрлэж байсан) нь зөвхөн зохиомлоор гаргаж авдаг, химийн тэмдэг нь Db, атомын дугаар нь 105 ба трансактиноидод багтдаг 7-р үеийн d-блокийн химийн элемент юм. Үелэх системийн 5.&nbsp;IUPAC бүлэг, ванадийн бүлэгт хамаарна.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Ганзоригийн Жамбалдорж

**Ганзоригийн Жамбалдорж** нь Баянхонгор аймгийн Хүрээмарал сумын уугуул, үндэсний бөхийн цэргийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Цэргийн арслан
Ангилал:Хүрээмаралын хүн
Гольми

**Гольми** нь дэс дугаар 67, Ho тэмдэглэгээтэй химийн элемент юм. Үелэх системийн лантаноидын бүлэгт байдаг учраас газрын ховор металлд тооцогддог.

## Түүх
Гольмиг 1878 онд швейцарийн химич Марк Делафонтен, Жак-Луи Соре нар спектрометрийн шингээлтийн шугамаас ялгарч байгааг анх олж илрүүлжээ. Тэд шинэ элементээ ›X‹ хэмээн нэрлэв. 1879 онд шведийн химич Пер Теодор Клеве швейцарийн химичдээс хамааралгүйгээр цэврээрээ бус эрбигийн шар оксидоос нэгэн шинэ элементийг ялган авчээ. Клеве Карл Густав Мосандер аргыг хэрэглэсэн ба ингэхдээ эхлээд бүх мэдэх бодисоо ялгаад, үлдэгдлийг нь ялгасан байна. Түүний ялгасан үлдэгдэл нь бор өнгөтэй байсан ба түүнээ гольми гэж нэрлэснээс гадна бас нэг ногоон өнгөтэй шаар байсныг тули хэмээн нэрлэв.

Сүүлд 1911 онд шведийн химич Гольмберг гольмийн оксидыг цэврээр гаргаж авсан байна. Тэрбээр энэ элементийг шведийн нийслэл Стокхольмд мэдэгдэхдээ өөрийн нэрийг оролцуулсан уу, эсвэл Клевегийн нэрийг бодож өгсөн үү гэдгийг түүнээс өөр хэн ч мэдэхгүй. Цэвэр гольмийн металлыг 1940 онд анх гаргаж авчээ.

## Шинж чанар 
## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:6-р үеийн элемент
2018 оны аймгуудын наадмын цолтнууд

## Шинээр цол хүртсэн бөхчүүд 
#### Аймаг, цэргийн арслан цолтнууд 
#### Аймаг, цэргийн заан цолтнууд 
### Аймгийн харцага цолтнууд 
### Аймаг, цэргийн начин цолтнууд 
#### Аймаг, цэргийн цол хүртсэн  бөхчүүдээс цолоо ахиулан Улсын цол хүртсэн амжилтыг нь хүснэгтлэвэл: 
#
Цогт хунтайжийн хадны бичээс

**Цогт хунтайжийн хадны бичээс**  (англи. *Stone Inscriptions of Tsogtu Khung-Taiji, Prince of Khalkha*) 17 дугаар зууны монголын яруу найргийн сонгодог бүтээлийн нэг. Уг шүлэг нь долоон бадаг байдаг.  Цогт тайжийн хамгийн дотнын эгч нь холын овогтноо бэрд гаран одоход угаас улс төрийн хувьд ганцаардалд орсон байсан Цогт бүр ч ганцаардан Халуут эгчийгээ ихэд үгүйлдэг байсан гэдэг. Автай сайн ханы ач Бахарай хошуучийн хүү Цоохор Цогтын ганцаардах болсон шалтгаан нь Манжуудын Монголыг эзлэх бодлогыг эсэргүүцэн тэмцсэн Цахарын Лигдэн хааны тэмцлийг Ар Монголоос Цогт тайж бараг ганцаар дэмжин тусалж байсанд оршино. Шүлэгт "цагаан тахиа жилийн (1621 он) намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Хангай ханы цэцэрлэгийн хойт ууланд авлан, хуягт халтраа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүг харан сэтгэлээ маш уярч Халуут авга эгчээ санаж ийн өгүүлээд уйллаа" хэмээсэн байна.

Цогт хунтайжийн хадны бичээсийг ЮНЕСКО-гийн “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрийн олон улсын баримтат өвийн жагсаалтад бүртгэсэн батламж гардуулсан. 

Төв аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт орших “Дуут” хад хэмээн нэрлэдэг энэ байгалийн тогтоц гаднаа хар боловч дотроос нь цагаан сараал өнгө гарч ирдэг өвөрмөц сонин тогтоц бүхий хадан дээр Цогтын хунтайжийн хадны бичээс самбар дээр цагаан цэрдээр бичсэн юм шиг тодрон харагддаг байна.

## Цогт хунтайжийн хадны бичээс
1-р бадаг 

Дээр тэнгэр хааны аху (оршихуй гэсэн утгаар) хийгээд 

Дэлхий дахь хан богдсын аху газар 

Дээр дорын ялгал (буй) боловч 

Жаргал, хайрлал хоёрын агаар нэгэн буй. 

2-р бадаг 

Агинистайн агуй дахь бодиства нар хийгээд 

Алтан дэлхий дэх бодь сэтгэлтэн хоёрын 

Ахуй газар ангид боловч 

Асрах нигүүлсэхийн агаар нэгэн буй. 

3-р бадаг 

Энд Хан Богдсын сайн түшмэл хийгээд 

Эргүүлэгч эрлэг хааны их ноёд хоёрын 

Ёс өнгө өөр боловч 

Зөв бурууг ялгахын агаар нэгэн буй. 

4-р бадаг

Олз идэш олон ядагч хүмүүн хийгээд 

Уул модонд явагч араатан хоёрын 

Аху бие ангид боловч 

Алан идэхийн агаар нэгэн буй. 

5-р бадаг

Хол ойроос хулгай хийгч хүн хийгээд 

Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын 

Илт бие дүр өөр боловч 

Идэхийг хүсэх сэтгэлийн агаар нэгэн буй. 

6-р бадаг

Онон мөрөнд ахуй Халуут эгч минь хийгээд 

Орхон Туулд агч өвчит бид хоёр 

Халх Онигуудын газар хол боловч 

Хайрлан саналцахын агаар нэгэн буй за. 

7-р бадаг

Энэ биендээн эс золголцвоос 

Эгүүнээс хойш төрөл тутамдаан 

Эх нь гагц хүүхнээн хайрлах мэт 

Элдэв үйлээр туслалцах болтугай. 
Ангилал:Монголын яруу найраг
Ангилал:17-р зууны утга зохиол
2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ

**2018 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн ** (оросоор Чемпионат мира по футболу 2018, англиар 2018 FIFA World Cup) нь 21 дэх удаагаа зохион байгуулагдаж буй тэмцээн юм. Одоогоор Орос улсад 6-р сарын 14-нээс эхлэн явагдаж байгаа бөгөөд 2018 оны 7-р сарын 15-нд сүүлийн тоглолтоо хийснээр 2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн дуусах болно. Зүүн Европт зохион байгуулагдаж буй хөлбөмбөгийн анхны дэлхийн аваргын тэмцээн Европ тивд зохиогдсон 11 дахь удаагийн дэлхийн аврага шалгаруулах тэмцээн. Европ болон ази тивийн бүс нутгийг хамран зохиогдож буй анхны спортын тэмцээн юм.

14.2 тэрбум долларын өртөгтэйгээр зохиогдож буй уг тэмцээн нь дэлхийн хамгийн үнэтэй хөлбөмбөгийн тэмцээн юм. 2018 оны уг дэлхийн аврагын хамгийн том онцлог нь  видео туслах шүүгч буюу video assistant referees (VARs) гэх төхөөрөмжийг шинээр нэвтрүүлсэн явдал юм. Дөрвөн жилийн дараах ээлжит тэмцээн буюу 2022 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Баруун Өмнөд Ази тивийн төлөөлөл Катар улсад зохион байгуулагдана.

## Тэмцээний тов 
2018, 2022 оны ДАШТ-ийг зохион байгуулах тендерийн журам 2009 оны 1-р сард эхэлсэн бөгөөд үндэсний хороо 2009 оны 2-р сарын 2 хүртэл улс орнуудын сонирхлыг бүртгэж байжээ. Есөн улс 2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийг зохион байгуулах эрхийн төлөө саналаа ирүүлж Мексик, Индонез 2010 оны 2-р сард ФИФА-н зохион байгуулах эрхээс татгалзсан. Зохион байгуулах эрх авах шалгаруулалтын явцад UEFA-ийн бус гурван улс (Австрали, Япон, АНУ)-ыг 2018 хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийг зохион байгуулах эрхээс хасаж, UEFA (Европын холбоо)-ын улс орнуудыг 2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийг зохион байгуулах эрхээс хассан. Иймээс 2018 оны ДАШТ зохион байгуулах эрх авахаар европын 4 улс өрсөлдөж (Англи, Орос, Нидерланд / Бельги, Португал / Испани) 2010 оны 12-р сарын 2-нд Цюрихт болсон 22 гишүүнтэй ФИФА-гийн Гүйцэтгэх Хорооны сонгуульт хурлаар Орос улс зохион байгуулах эрхээ авсан юм.

## Тоглолт зохиогдох хотууд 
## Цахим холбоос 
* FIFA.com 2018 website
* 2018 FIFA World Cup Russia – Match Schedule

## Эшлэл 

#2018
Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
Майхан

**Майхан** () —хээрийн нүүдэлчин амьдралын хэв маягт тохиромжтой, малчид, анчдын. монгол сууц.  

 майхан нь  босоо хоер түүнтэй холбогдсон  нэг хэвтээ гурван шон бүхий бүтэцтэй. :Эдгээр шонг  хоер талд тэгш өнцөгт самбар, дөрвөн гурвалжины  доод үзүүрийг нь  төмөр эсвэл модон гадасаар газар руу хатгаж тогтооно. Бүрээс даавууг төрөл бүрийн чимэглэлээр өөрсдийн гараар чимэглэсэн байна.

## Тэмдэглэл 
## Холбоосууд 
* ''Ням-Осорын Цүлтэм.Искусство Монголии с древнейших времен до начала XX века— Москва: Дүрслэх урлаг, 1982.
*  Монгол улсын XVI — ХХ зууны эхэн үеийн Архитектур
Ангилал: Монголын уран барилга
Ангилал: Монголын архитектор
1955 оны улсын наадмын бөх барилдаан

#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
##### ***Товчилсон үгнүүдийн тайлбар*** 
##### ***Дөрвийн даваа*** 
##### ***Тавын даваа*** 
##### ***Зургаагийн даваа*** 
##### ***Долоогийн даваа*** 
##### ***Наймын даваа*** 
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Фил Найт

**Фил Найт** () — Найки компанийн үүсгэн байгуулагчдын нэг юм. Орегоны их сургууль, Стэнфордын бизнесийн сургууль төгссөн. 2006 онд тэрбээр Стэнфордын Бизнесийн Сургуулийн түүхэнд хувийн хамгийн их хандив өгчээ. Тэрээр мөн хүүхэлдэйн кино үйлдвэрлэгч Лайкагийн эзэн юм.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Nike, Inc. албан ёсны цахим хуудас
* *Форбес* Фил Найтын профайл хуудас

Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)
Ангилал:Гутлын бизнесмен
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Сагсан бөмбөгийн алдрын танхимын гишүүн
Ангилал:Найкийн хүн
Ангилал:Портлендийн хүн (Орегон)
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1938 онд төрсөн
Үндэсний баярын өдөр

[thumb|[Монгол улс|Монголын үндэсний их баяр наадам: Төв цэнгэлдэх хүрээлэн дэх 2024 оны улсын баяр наадмын нээлт]]

**Үндэсний баярын өдөр** гэдэг нь хуулинд заасан баярын өдөр байх бөгөөд тухайн улсын түүхэн үйл явдал мөн үндэстний хэмжээнд тэмдэглэн өнгөрөөдөг өдөр юм. Нөгөө талаас үндэсний баяр, улсын баяр гэсэн ойлголтууд нь өөр хоорондоо ялгаатай ойлголт бөгөөд энэ тохиолдолд адилтган хэрэглэдэг нь улсыг үндэстэнээр авч үзэн түүний хэмжээг бууруулсан ойлголт болно.

## Улс орнуудын тэмдэглэх нь 
Олон улс орнууд үндэсний баярын өдрөө тэмдэглэхдээ улсаа байгуулсан өдрийг эсвэл тусгаар тогтносон өдрөө сонгон тэмдэглэдэг (жишээ нь: АНУ-д Independence Day). Франц улс Бастилли руу довтолсон өдрийг 7 сарын 14-нд *(Fête nationale* эсвэл *14 juillet)* үндэсний баярын өдрөө болгон тэмдэглэдэг. Холбооны Герман улсын хувьд Ардчилсан Герман улс Баруун Германтай эргэн нэгдсэн өдрийг түүхэн тэмдэглэлт өдөр хэмээн аравдугаар сарын 3-ыг үндэсний баярын өдрөө болгожээ.

Мөн түүнчлэн дайн дууссантай холбоотойгоор тэмдэглэх өдрүүд байх ба үүний жишээнд *Энх тайвны өдөр* эсвэл *Ялалтын баярын өдөр* зэрэг байна. Эх орноо харийн дайснаас чөлөөлсөн баярын өдөр гэж бас байх ба үүнийг нацист Германыг ялсан хэмээн Итали (4 сарын 25-нд), Нидерланд (5 сарын 5-нд), Армени, Азербайжан, Босни ба Херцеговин, Франц, Киргиз, Польш, Казахстан, Серби, Словак, Чех, Туркменистан (бүгд 5 сарын 8-нд), мөн  Гүрж, Орос, Тажикистан, Туркменистан, Украин, Узбекистан, Беларусь (бүгд 5 сарын 9-нд), Албани&nbsp;(11 сарын 29-нд) тэмдэглэдэг.

## Цахим холбоос
Ишдамбийням

**Ишдамбийням** (1758 онд мэндэлсэн -1773 онд жанч халсан) -Монголын 3-р Богд Живзундамба хутагт.

Тэрээр 1758 онд Төвөдийн Литанд түшмэл Данзангомбо , эх Норжинбаммо нарын гэрт мэндэлжээ . Манжийн төрөөс 2-р Богдоос хойш Живзундамба хутагтуудыг төвдөөс залж байхаар тогтсон нь Манжийн төрийн бодлого байжээ. 3-р Богдыг Төвдийн Литанаас Бүүвэйбаатар, Шижирбаатар нар очиж залж ирсэн байна. Төвөдөөс 3-р Богдыг залж ирэх Шижирбаатар тэргүүтэй хүмүүс ердийн хөсгөөр саад бэрхшээл ихтэй газрыг туулж , Литанд хүрсэн байна. 3-р Богдын хувилгаан дүрийг төвдүүд маш их нууж гаргаж өгөх дургүй байжээ. Тэр үед Шижирбаатар эр зоригийг үзүүлэн тодорсон хүүхдийг танин мэдэж булааж аваад зугтаж ирсэн түүхтэй. 1763 онд Богдыг ширээнд залах их ёслол Их хүрээнд болж урьд дүрийн эрх ямба, цол хэргэм, шагналыг өргөжээ. 

3-р Богд Их хүрээнд 1760 онд Манба дацан, 1765 онд Дамбадаржаагийн хийдийг үндэслэн байгуулжээ. Сэлбэ, Бэлхийн бэлчирт мод чулуу, тоосго ваараар номин эрдэнэ мэт өнгөтэй ваараар дээвэрлэж, хана туургыг нь өнгө зохицсон хээгээр чимж оройд нь алтан ганжир залсан “Шашныг бадруулагч” хэмээх сүм байгуулсан нь Дамбадаржаа хэмээн хожим алдаршсан байна.

3-р Богд нь Их хүрээнд винайн ёсны зуны хайлан хурлыг үүсгэн байгуулсан гэдэг. 

3-р Богд XIII жарны харагчин могой буюу 1773 онд таалал болсон байна. Ишдамбийням бээр монгол үлгэр домог сонсож, шүлэг, зүйр цэцэн үг цээжилж түүний үзэл санаагаар хүмүүжсэн ажээ. Түүхч Дармадала бээр “Ишдамбийням бол умар зүгийн амьтан бүхний оройн чимэг”, “Судар тарнийн гол ёсноо боловсорсон, эрдмийн нараар доройтлын харанхуй бүхнийг нэрэн дор арилган зохиогч, шашны гурван үндэсний ёсыг байгуулагч, шашин эрдэнийг ихэд сэргээн бадруулсан” хэмээн дурьджээ.

Ангилал:Буддын хувилгаан
#03
Ангилал:Важраяна буддын шашны хүн
Ангилал:Монголын шашин
Ангилал:Төвөдийн буддын шашны хүн
Ангилал:Төв Азийн түүх
Ангилал:Чин улс
Ангилал:Монголын хүн
Ангилал:Хятадын хүн
Ангилал:Төвөдүүд
Ангилал:1758 онд төрсөн
Ангилал:1773 онд өнгөрсөн
Рамадан

:*Исламын тооллын Рамадан сарын талаар эндээс уншина уу*
**Рамадан** (араб. رمضان‎) — мусульман буюу лалын шашины хуанлигийн (сарны тоололтой) 9 дүгээр сарын нэр юм. Энэ сарын турш мусульман шашин шүтэгчид өглөө нар мандсанаас хойш бөгөөд нар жаргатал мацаг барьдаг. Уг сарын эцэст Ураза баярам тэмдэглэж уг сар дуусдаг байна. Сарын турш мацаг барьсанаар тус шашин шүтэгчид нүглээ наминчилж сайн сайхныг аривжуулна гэж үздэг байна. 

Рамадан гэж араб хэлээр “аагим халуун”, “халуун” гэсэн үг юм. Гэвч Рамадан сар заримдаа өвлийн цагт болдог талтай, учир нь мусульман буюу лалын хуанли бол сарны тооллоор явдаг тул бидний хэргэлдэг нарны тооллоос 10,875 өдрөөр бага буюу цөөн байдаг юм. 

2018 онд Рамадан 5 дугаар сарын 16-наас 6 дугаар сарын 14-ний хооронд таарч байгаа юм байна. 

Энэ хугацаанд мусульман шашинтнууд өдрийн цагаар мацаг барих гэдэг нь хоол идэж, ус ууж болдоггүйгээс гадна өдрийн гэрэлтэй цагаар эр эмийн харилцаанд орох, тамхи татах, архи уух, зуугаа цэнгэл хөөх ёсгүй ажээ.

Ангилал:Исламын шашны баяр ёслол, зан заншил
Бахчисарай

**Бахчисарай** (украин, оросоор: **Бахчисарай**; крым татараар *Багъчасарай*, татараар утга нь *Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн харш*) нь Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улсын нэгэн хот бөгөөд Симферополь хотоос галт тэргээр нэг цаг орчмын зайтай оршдог.

## Түүх 
Энэхүү суурингийн талаар судар бичигт хамгийн анх 1502 онд дурдсан байх ба 1532 онд &nbsp;I. Сахиб Гирей ханы ордон байсан учраас Крымын ханлигийн нийслэл болно. Мөн түүнчлэн Исми Хан лалын сүмийг бас энэ хотод бүтээн босгожээ. 1783 онд болсон Орос-Туркийн дайны дараа тус хотын зэрэглэлийг буцаан суурин болгоод Оросын эзэмшилд очсон байна. Сүүлд ЗХУ-ын засаглалын үед 1926 онд буцаан хотын статустай болгосон байдаг.

"Бахчисарай" гэдэг үг цэцэрлэгт ордон гэж орчуулагддаг бөгөөд Алтан ордын нийслэл байсан Сарай гэж /Ордон/ хоттой нэрийн хувьд хамаатай болох нь ойлгомжтой юм.  

## Газар зүй 
Бахчисарайд нэгэн үед Крымын ханлигийн хант улсыг захирч байсан хааны ордон байдаг. Энэхүү барилгын цогцыг 16-р зуунаас 18-р зуун хүртэл иран, турк, орос, украйны шилдэг барилгачид оролцон босгосон бөгөөд төрөл бүрийн барилгын хийцийг өөртөө агуулжээ. Тус харш нь нулимаст усан оргилууртай ба үүний тухай алдарт яруу найрагч Александр Пушкин магтан шүлэглэсэн байдаг. Бахчисарайн усан оргилуурын тухай оросын олон олон хөгжмийн зохиолчид дуу болгосны жишээнд Аренскийн кантата (1899 онд), Асафьевийн балетын бүтээл (1933/1934 онд) зэрэг бүтээлүүд байдаг аж. 

## Зургийн цомог 

Карло Боссоли. Ханский дворец.jpg|Карло Боссолигийн *Хааны ордон* хэмээн бүтээл, 1856 он
Bakhchysarai 04-14 img15 Palace Grand Mosque.jpg|Xааны ордон: Их Хан лалын сүмтэй ордны доторх талбай
Bakhchysarai 04-14 img10 Palace Golden Fountain.jpg|Xааны ордон: Алтан усан оргилуур
Bakhchysarai 04-14 img12 Palace Harem.jpg|Xааны ордон: Харем

## Эшлэл
## Цахим холбоос 

Ангилал:Крымын суурин
Ангилал:Монголын урьдын нийслэл
Ангилал:Европын урьдын нийслэл
Заяа Бандид Жамбацэрэн

**Заяа Бандид Жамбацэрэн** (өөрөөр **Халх Зая Бандид**, 1905-1930) нь Халхын алдартай есөн хутагтын нэг болох Эрдэнэ Зая бандида хутагтын Зургаадугаар дүр.

Тэрээр 1905 онд одоогийн Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын нутаг "Мэндийн овоо" гэх газар Лхамсүрэнгийн анхдугаар хүү болон төржээ. Таван настай байхад нь нутгийн лам хуваргууд хутагтын хойт дүрээр тодруулж, эрхэм сэнтийд залсан боловч ардын засаг ялсан учир цаашдын хувь заяа нь буруугаар эргэсэн.

Ардын засгийн бодлогыг дэмжихийн зэрэгцээ Богдын засгийн газрын явуулж байсан үйл хэргийг үргэлжлүүлэх нь улс орны ирээдүйд хэрэгтэй хэмээн үзсэнээс улбаалан зарим талаар нүд үзүүрлэгдэх болсон гэдэг. Жамбацэрэн гамин, Бароныг үлдэн хөөхөд идэвхийлэн оролцож унаа мал, хоол хүнсээр хангах, цэрэг эрсийг дайчлах зэрэг арга хэмжээг аймаг орондоо зохион байгуулж байсан нь архивын баримтуудаар нотлогддог. Олноо өргөгдсөний 1911 онд 16-хан настай Зая бандид Жамбацэрэнг нийслэл хүрээнээ татан авчирч ном эрдэмд дахин сургах тухай нэгэн бичиг архивт хадгалагдан буй. Уг бичигт: "16 настай Зая Бандидыг засаж залруулахын тулд нийслэл хүрээнээ дуудан, хүрээний хэргийг хутагтын багш Дарва бандид захируулан тохируулах нь зүй" хэмээн дурдаж Сайн ноён хан аймгийн төлөөний түшмэл Доржпалам, Дамдин нар мутраа зурсан байна. Бодвол Заяа Бандид залуу насны харгайгаар томчуудынхаа дургүйг хүргэсэн буй заа. Нөгөө талаар Хатанбаатар Магсаржавын журамт цэргүүд сүр хүчиндээ хэт итгэж зарим үед харгис дээрэнгүй хандах нь цөөнгүй байсныг Заяа Бандид эрс эсэргүүцэж, түүнийгээ ил тод хэлсэн нь ч нөлөөлсөн байх талтай.

Ардын хувьсгал ялсан цагаас Заяа Бандидыг хардан тагнаж, хавчин гадуурхаж асан баримт олон. 1921 оноос хойш түүнийг дөрвөн ч удаа баривчлан цагдаж, сүүлчийн удаа 1930 онд хилс ял тулган цаазаар авчээ. 1925 онд тэрбээр засгийн газарт хандан бичсэн өргөдөлдөө:" Жилээс жилд цагийн аяс муудан, хутагт хувилгаадыг хялаан хавчих нь улам бүр газар авч буй нь цөвүүн цаг хаалга тогших дохио гэмээр амар жимэр суулгасангүй. 1924 оны өвөл баривчилж дотоодыг хамгаалахын шоронд хоёр дахь удаагаа өнгөрөөв. Хавар нутагтаа буцаж ирээд зунтай золгох гэтэл дахин дуудаж дотоодыг хамгаалахын шоронд "нууцыг задруулсан" хэмээх хэргээр зургаан сар суулгав" гэсэн байдаг. Дахин дахин баривчилж, тагнаж цагдах учир Заяа Бандид арга буюу төрийн албанаас хөндийрөхөөр шийдэн 1922 онд залгамжилж ирсэн отго жинсээ халж, ноён хэргэмээсээ татгалзсан боловч "до" яамны мөрдлөгөөс салсангүй. Өөрийнх нь үзэл санаанд таарч байсан тул Данзангийн дэвшүүлсэн барууны буюу зах зээлийн чиг баримжааг талархан дэмжсэн нь эсэргүү болох нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна. Ард иргэдийн мал хөрөнгийг хурааж, хамтрал хомоонд хүчээр оруулах, үг сөрсөн болгоныг "эсэргүү"-д тооцон баривчлах, буудан хороох зэрэг ёс бус үйлдэл газар авч эхэлсэн тухайн цаг үед ард олиы дунд нэгэн дуу түгж байсан нь ..Ааш муутай ардын төрийг, Аянгын сумтай хуралдуулна..." гэхчлэн үгтэй байж. До яамныхан энэ дууг зохиогч нь Заяа Бандид гэж үзэж байлаа.

Ангилал:Буддын шашин
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1905 онд төрсөн
Ангилал:1931 онд өнгөрсөн
Сноткоп

**Сноткоп** (, жинхэнэ нэр **Франсуа Хеннинг** (), 1973 оны 12 сарын 22 төрсөн) - Өмнөд Африкийн дуучин, рэппер.
## Цомгууд 
*1999: *Basetsana*
*2002: *Ngamla yoba*
*2005: *Snotkop*
*2008: *So Damn Sexy*
*2009: *Francois Henning was hier*
*2011: *Ek laaik van jol!*
*2012: *Oppas*
*2014: ''Soos 'n boss*
*2016: *HKGK*
*2018: *Sous''
Ангилал:1973 онд төрсөн
Ангилал:Өмнөд Африкийн хөгжимчин
Габриэлла Чилми

**Габриэлла Лючиа Чилми** (, 1991 оны 10 сарын 10 төрсөн) - Австралийн дуучин.

Ангилал:Австралийн дуучин
Ангилал:Мельбурны хүн
Ангилал:1991 онд төрсөн
Типекс

**Типекс** (, ) - Израилийн рок-хамтлаг.

Ангилал:1998 онд байгуулагдсан
Ангилал:Хөгжмийн хамтлаг улс орноор
Жон Войт

**Жон Войт** (; 1938 оны 12 сарын 29-нд төрсөн) — Америкийн жүжигчин, продюсер.

## Цахим холбоос 
* 
* Jon Voight/ Rotten Tomatoes дахь хуудас

Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан
Ангилал:Оскарын шагналтан
Ангилал:Анжелина Жоли
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1938 онд төрсөн
Шаддубдаржаалин хийд

Төв аймгийн Бүрэн сумын нутагт байсан хийд
Түшээт хан аймгийн Зоригт вангийн хошуу (Төв аймгийн Бүрэн бум) Баян Төхөм нэмээх нэрт газарт оршино.Анх Манжийн Бүрэн Засагчийн наймдугаар \1869\онд мөн засаг Сэдэрбазар шашан хурлыг дэлгэрүүлэхээр арц дуган байгуулж дээдийн түмэн өлзийг Бататгахаар Чогчин, Ганжуур, Маанийн бүтээл, Ярь хайлан, Хангал, Цаг цагийн ерөөл зэрэг хурал номыг үйлдүүлжээ. Тус сүмд ХХ зууны эхний байдлаар 100 орчим хуврага тогтмол шавилан сууж байв. ХХ зууны эхэн үеэс тус хийдийн томоохон лам нарын эрх мэдэл өсч ирсэн тул засаг ноёд түшмэл нар нь өөрсдийн хүрээний хэрэгт оролцох эрхээ алдаж байв.Тухайлбал, 1912 онд Цэрэнбаавай тэргүүтэй хошууны эрх баригчид ардад оногдох алба гувчуур хүндэрсний улмаас арга буюу сүм хийдийн жасад ноогдуулсныг Богдын засгийн газар эрс буруутгаж буулгасан зарлигтаа “... ойрын жилүүдэд уг хошуу жасаас алба нийлүүлэх болсон нь ... гагцхүү туслагч Юмжавын санаа болой... Шаддубдаржаалин сүмийн жас нарыг хошууны элдэв албанаас хэлтрүүлж...туслагчийг тушаалаас нь байлгагтун гэжээ. Тус хийдийн талаар өөр тодорхой мэдээ, баримт нэлээд хомс бөлгөө.

Ангилал:Монголын буддын шашны хийд
Ангилал:Төв аймгийн барилга байгууламж
Ангилал:Бүрэн сум
Rock Me Amadeus

**„Rock Me Amadeus“** нь Австрийн поп-дуучин Фалькогийн зургаадугаар сингл юм, цомог *Falco 3*-н хоёрдугаар сингл.

## Эх сурвалж
Ангилал:1985 оны дуу
Ангилал:Фалько
Ангилал:Рэп дуу
Ангилал:Вольфганг Амадей Моцартын тухай бүтээл
Шамба

Шамба эрх дайчин, төрийн жүн ван нь  17-р зууны эцэс, 18-р зууны эхэн үеийн Ар Халхын зүүн гарын Түшээт хан аймгийн нэгэн засаг ноён, хожмын Сайн ноён аймгийн өвгийн нэг, “Асрагч нэртийн түүх”-ийг зохиогч.

Шамба 1667 онд эцэг Тасхивыг залгамжлан засаг ноён болов. Тэр үед (1682) Манжийн Энх амгалан хаанаас **“Итгэмжит эетэй эрх дайчин”** цол хүртжээ. 1686 онд Халхын Засагт хан, Түшээт хан нарыг эвлэрүүлэх хэрэгт хүчин зүтгэв. 1688 онд Зүүнгарын Галдан бошогт Халхад довтлон ирсэнд мөн оны намар Шамба эрх дайчин, Түшээт хан Чахундоржид туслан Олгой нуурт тосон байлджээ. Шамбын цэрэг Галдан бошогтын цэргийн довтолгооныг зогсоож дийлээгүйн улмаас Түшээт ханы цэрэг ухран сарнисан гэдэг. Түүний дараа Шамба харьяатаа дагуулан Урадын хязгаарт орсонд түүнийг **Холбожины газар**т суулгажээ. 1689 онд Шамбын харьяат ардыг хошуу, сум болгож, түүнийг засаг болгов. 1691 онд Долооннуурын чуулганаар Шамбыг төрийн жүн ван өргөмжлөөд, түүний төрлийн бусад ноёдыг түүнд захируулжээ. 1696 онд Манжийн цэргийг дагалдан Зуун модны тулалдаанд оролцжээ. Шамба 1707 онд нас барсанд ахмад хөвгүүн Дашдондовт хэргэмийг нь залгамжлуулжээ.

Шамба улс төрийн зүтгэлтэн төдийгүй, түүхч байсан юм. Тэрээр Монголын түүхийг анхааран сонирхож, 1677 онд нэгэн түүхийн зохиол зохиосон нь хожим “Асрагч нэртийн түүх” хэмээн алдаршсан билээ. Тус зохиол нь XVII зууны Монголын түүх, нэн ялангуяа Халхын түүхэнд холбогдох ихээхэн үнэ цэнтэй мэдээ баримтыг агуулдаг.

Шамба эрх дайчин нь "...Раашдонров, Цэрэнрааш, Намжил, Содномжав..." хэмээх дөрвөн хөвгүүнтэй.

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Эрдэнийн Очир одон

Богд хааны зарлигаар 1913 онд "**Эрдэнийн Очир**" одонг баталж дүрмийг нь гаргажээ. 

Эрдэнийн очир одон нь тэргүүн, дэд, гутгаар хэмээх гурван зэрэгтэй. Тэргүүн зэргийн одон дотроо гурван зэрэгтэй. Тэргүүн зэргийн Эрдэний Очир одон солбисон алтан очир үүний төв дунд ба толгой дор нь цөм сувд шигтгээд ард нь “Монгол Улсын эртний Богд хаан Чингисийн Эрдэнийн Очир” хэмээн цоолборлож, тусгайлан олон улсын хаан эзэн дор өргөмжлөн олгоно. Тэргүүн зэргийн хоёрдугаар зэргийн Эрдэнийн Очир нь солбисон алтан очир, үүний төв дунд дор нь сувд, толгой дор нь улаан эрдэнэ чулуу шигтгээд ар дор нь “Монгол Улсын эртний богд Халхын Очир Автай сайн хааны Эрдэний Очир” хэмээн цоолборлож, тусгайлан олон улсын хаан эзний тайж, Чин ван дор олгоно. Тэргүүн зэргийн гуравдугаар зэргийн Эрдэнийн Очир нь солбисон алтан очир, үүний төв дундад ба толгой дор нь цөм улаан эрдэнэ чулуу шигтгээд ар дор нь “Монгол Улсын шарын шажны эзэн анхдугаар дүрийн Богд Живзүндамба ламын Эрдэнийн Очир” хэмээн цоолборлож, тусгайлан олон улсын угсаа ван, гүн, улсын нагац нарт олгоно. Дэд зэргийн одон дотроо дөрвөн зэрэг. Дэд зэргийн одонг Монголын түшмэдийн зэргээр вангийн, бэйлийн, бэйсийн, гүнгийн зэргээр одонгуудыг дэс дараалан нэрлэж одонгийн ар талд дэсийг монгол үсгээр цоолборлон үйлдэж олгоно. Гутгаар зэргийн одон таван зэрэгтэй. Энэ нь түшмэлийн таван зэргээр тэргүүн, дэд, гутгаар, дөтгөөр, тавдугаар зэрэг хэмээн ялгаварлан тогтоожээ.

Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медаль
Ангилал:1913 онд анх гардуулсан шагнал
Шинэ эргэлтийн бодлого

Монгол орны нийгэм эдийн засгийг сайжруулах бодлого

        Шинэ эргэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлэх бэлтгэл хангахын тулд ЗХУ-ын удирдагчид Монголын тухай асуудлыг 1932 оны 1 дүгээр сараас эхлэн бодож боловсруулсан юм. ЗХУ-ын зүгээс Монгол оронд социализм байгуулах гэсэн оролдлого нь улс төр, нийгэм эдийн засаг, оюун санааны амьдралыг гүнзгий хямралд оруулсан билээ. Тиймээс нам төрийн бодлогыг үндсээр нь өөрчлөх яаралтай арга хэмжээ авах шаардлага тулгарсан. Үндэсний дэвшилт үзэлтнүүд болох Ж.Цэвээн, А.Амар нарын үзэл баримтлал нь Үндэсээ, Эх орноо гэсэн эх оронч нарын нэгдмэл нэг оюун бодол дээр хөглөгдөн хөгжиж ирсний хамгийн сайн хөтөлбөрийн илрэл нь “Шинэ эргэлтийн бодлого” байв.

        Шинэ эргэлтийн бодлогоос эхлэн Монголын эдийн засагт, улс, хоршоолол, хувийн худалдаачдын гурван салбар хөгжих нөхцөл боломж бүрдсэн байна. Улсын худалдаа нь төрөөс бүрэн санхүүждэг байсан бол хоршооллын худалдаа нь өмч ба хөдөлмөрөө хоршигчдын санхүү хөрөнгөд төвлөрч байв. Шинэ эргэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлэх үед банк санхүүгийн салбар нь тус орны өмчийн бүх хэлбэрийг санхүүжүүлэх таатай нөхцөл бололцоог бүрдүүлж чадсан юм. Эл үед улсын санхүү, төсөв, албан татварын нэгдсэн тогтолцоо бий болж, улсын эдийн засгийг хөгжүүлэхийн тулд улс орны нөөц бололцоог ашиглах, эдийн засгийн үндсэн салбар болох мал аж ахуйд дорвитой ахиц гарах бодит нөхцөл бүрэлдүүлж өгсөн билээ. Шинэ эргэлтийн бодлого нь Зөвлөлтийн удирдагчдын шууд заавар буюу зөвшөөрлөөр хэрэгжсэн боловч улс төрийн хүчирхийлэл оргилдоо хүрснээр ард түмний итгэл алдарч улмаар эдийн засаг аж ахуйн бүх салбарын хурдац буурахад хүргэсэн юм.


Ангилал:БНМАУ-ын түүх
Horst-Wessel-Lied

Энэ нь Нацист Герман улсын дагавар төрийн дуулал ба шуурган цэргүүдийн (Sturmabteilung) буюу СА-н сүлд дуулал байсан. Өдгөө Германд уг дууг хориглодог бөгөөд дэлхий дахины хэт үндсэрхэг үзэлтнүүдийн гол дуу хэвээр байна.
Ангилал:Нацист германы түүх
Ангилал:1930 оны дуу
Үнстийн хийд

**Үнстийн хийд** нь Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын нутагт байсан хийд.

Үнстийн хийд нь Түшээт хан аймгийн Говь Түшээт вангийн хошуу одоогийн Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын төвөөс урагш 40 км, Цагаан овоо багийн төвөөс 5 км зайтай оршино. Хийдийг 1800 оны сүүл 1910-аад оны үед барьж байгуулжээ. Нутгийн ард олны аман домгоор тус хийдийг барих газар дээр үед галд шатсан барилгын ор байсан учраас Үнстийн хийд гэж нэрлэжээ.

Тус хийдэд Дүйнхор дацан, Цогчин, Ламрин, Майдарын сүм, Дарь эхийн сүм, Маналын сүм, Чойрын сүм, Дордовын сүм бүхий 320 ламтай байжээ. Үнэстийн хийд нь Монголын өмнө зүгийн тал нутгийн хийдийн зохион байгуулалттай. Төв сүмүүдийг зүүн, баруун тийш эгнүүлэн хаалгыг чанх өмнө зүг хандуулан барьж, араар нь лам нар сууцаа барьсан байна. Сүмүүдийн гол дунд Цогчин сүмийг байрлуулсан байсан бөгөөд түүнээс урагш ямар нэг барилга байсангүй ба ямба ёслолын хаалга хашаа хэрэмгүй бие даасан сүмүүд байжээ.

Хийдийн сүм дуганууд болон гэр сууцнууд нь тус тусын онцлогтой, лам нарын зиндаанд тохирсон хийц, хэлбэртэй байв. Энэ хийд нь монголын хамгийн сүүлийн үеийн шүтээний барилгын тоонд хамаарах бөгөөд сүм хийд барьж байгуулах ажил олон зуун жилээр үргэлжилсэн байна. Үнстийн хийд нь монгол үндэсний сүмийн барилгын төрх төлөвийг хадгалж үлдсэнээр үнэ цэнэтэйгээс гадна монголын суурин, орон сууцны төлөвлөлтийг хадгалж чадсанаараа хөдөө орон нутаг дахь бусад хийдүүдээс онцлог юм.

Ангилал:Дундговь аймгийн газар зүй
Ангилал:Эрдэнэдалай сум
Ангилал:Монголын хийд
Ангилал:1910 онд байгуулагдсан
Ангилал:Түшээт хан аймаг
Үйзэн бэйсийн хошууны Чойнхорравжаалин хийд

Дорнод аймгийн Матад сумын нутагт байсан хийд

Сэцэнхан аймгийн Үйзэн бэйсийн хошуу буюу одоогийн Дорнод аймгийн Матад сумын Матад хан уулын нутагт оршино. Анх Тэнгэр тэтгэсний онд (1736-1795) хоёр дахь үеийн засаг гүн Цэнгүнжавын үед 1772 онд Матад хан уулын өмнө этгээдэд дөчин илүү өрөөгийн сүм байгуулж, Энх-Амгалангийн үед зарлигаар шагнагдсан Ганжуур, Данжуур ном болон бурхан шүтээн үлэмжийг бүтээн залж айлтгаад “Чойнхорравжаалин” нэр шагнуулжээ. Уг сүмд лам нар олныг хуруулан суулгаж да лам нэг, дэмч лам нэг, гэвхүй хошоодыг сонгон томилж захируулаад олон зүйлийн номын сургууль дагуулж өдөр бүр Чогчин хуруулан зүйл зүйлийн номыг цаг цагт уншуулжээ. Сайшаалт Ерөөлтийн хорьдугаар (1815) онд гүнгийн зэрэг, засаг тэргүүн зэргийн тайж Гүнсэнбалбарын үед Юмчинбардой сүм, Ерөөл, Магтаал, Хангал, Найви эдгээрийг жил бүр зургаан өдөр мөн сүмийн газар хуруулжээ. Бадаргуулт төрийн арван нэгээс (1885) хорин хоёрдугаар (1896) оны хооронд засаг тайж Доржнолшиндагийн үед Нүннээ мөнхөлж, Майдын чого, Маналын дойчид, Дарь эхийн Мандалчийваа номуудыг нэмж уншуулан хийдийн хойт этгээдэд шороо чулуугаар долоон алд хэмжээний Зорогсансарын суварга бүтээлгэж тахиулжээ. Уг хийдийг 1938 онд устгажээ.
Ангилал:Матад сум
Ангилал:Дорнод аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын хийд
Ангилал:1772 онд байгуулагдсан
Ангилал:1938 онд татан буугдсан
Эсэхү

**Эсэхү** (, пиньинь: taiping) бол Ойрадын Хойдын ноён Үгэчи хашихагийн хүү. “Эрдэнийн товч”-д бас Ойрадай хаан гэж нэрлэж байжээ. Гэвч эрдэмтдийн судалгаагаар энэ нь буруу бөгөөд “Шар тууж” түүнийг хаан болсон гэж тэмдэглээгүй. Түүнийг Юнлө хаан "Шянь и ван" (, Амгалан ван) хэмээн нэрлэсэн бөгөөд тэрээр Торгууд овгийн өвөг юм.

Батула болон Эсэхү тэргүүтэй Ойрадууд Зүүн Монголын эсрэг олон удаа тулалдсан. Удаа дараагийн тулалдаанд Ойрадын цэрэг дараалан ялагдаж, Батула чинсангийн хүү Бахаму (Тогоон тайш) олзлогджээ. Монгол сурвалжид “Батула чинсангийн Самур гүнжийг  аван Эсэхү хэмээн алдаршаад, Өлзийт хун гоо бэйж, Ажай тайж  эх хөвгүүн хоёр ба Асудын Аругтай тайши гурвуулыг Эсэхү гэртээ зарж явбай. 1421 онд түүний цэрэг Моголистан руу довтлов. Тогоон тайш түүнийг 1424 онд алжээ.

## Гэр бүл
* Эцэг: Үгэчи хашиха
* Хатан: Боржигин овгийн Самур гүнж
* Хөвгүүн: Нэлэху (Нялх)

## Эшлэл
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1424 онд өнгөрсөн
Ангилал:Ойрад
Ялгуун баатар бэйсийн хошуу

Богд хааны зарлигаар байгуулагдсан цахар хошуу 

Богд хааны зарлигаар умард хязгаарын Хиагт хотыг сэргийлэх цэргийн алба хааж байсан Ялгуун баатар Сумъяагийн цэрэг эрс, албат ардад Хиагтын баруун талын Хавтгай, Хар хужир, Цагаан-Ус гурван харуулын нутгийг олгон Түшээт хан аймагт хавсарган захируулжээ. 
Тус хошууны хүн амыг хүснэгтээр харуулбал:
 

Тус хошууны хүн ам нь үндсэндээ цахарууд байсан бөгөөд цөөн тооны буриадууд багтаж байв. Тэд уламжлалт мал аж ахуйн зэрэгцээгээр газар тариалан, ан агнуурын ашиг шимээр амьдарч байжээ. Хошууны нутаг нь хойт талаараа Орос, зүүн талаараа Буур харуул, өмнө талаараа Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуу, баруун талаараа Жирэгтэй харуултай хиллэж байв.

Тус хошууны дайчин эрс 1913 оны Өвөр монголыг чөлөөлөх дайнд оролцсож, 1921 онд 54 хүн Ардын Журамт Цэрэгт элсэж, Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан, баруун замын байлдаанд оролцож, эх орноо харийн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөхөд үнэтэй хувь нэмэр оруулжээ. Мөн тус хошуунаас Ялгуун баатар Сумъяа, Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн дарга Л.Дэмбэрэл, МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга З.Шижээ нарын төр, цэргийн зүтгэлтнүүд төрөн гарсан байна.

Түшээт хан аймагт хавсаргасан Ялгуун баатрын хошуу нь 1923 оноос Богд хан уулын аймгийн Их Түшиг уулын хошуу болсон авч 1926 онд Зүүнбүрэн хан уулын хошуунд нийлүүлж, мөн хошууны нэг сум болгожээ. Ялгуун баатар Сумъяа Моностойд анхны бага сургууль байгуулж, 1924 оны 10 дугаар сард 10 сурагчтай хичээлээ эхлүүлжээ.

БНМАУ-ын засаг захиргааны зохион байгуулалтыг 1931 онд шинэчилж Газар тариалангийн /өнөөгийн Сэлэнгэ/ аймгийг 17 сумтай байгуулахад Түшиг сумыг Зүүнбүрэн хан уулын хошуунаас салгаж, биеэ даасан сум болгов.

Ангилал:20-р зууны Монголын түүх
Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс
Ангилал:Түшээт хан аймаг
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Цэрэндоржийн Ширнэндамдин

**Эрдэнэ жонон ван Ширнэндамдин** (1869 онд Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошуунд буюу өнөөгийн Төв аймгийн Эрдэнэ суманд төрсөн- 1931 оны 10-р сарын 31-д цаазлуулж нас барсан)- Богд хаант Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн.   

## Түүхэн баримт
Тэрбээр 1908 онд Их Хүрээн дэх Манжийн амбан сайдын бие төлөөлөгч түшмэлээр Бээжинд очиж ажилласан. Хятадад Үндсэн хуульт засаглалын төлөө хөдөлгөөн хүчтэй өрнөсөн тул 1910 оны 10 дугаар сард Бээжин хотноо Засагт тус хийх яамны анхдугаар хуралдаан болж, энэ хуралдаанд Ширнэндамдин оролцжээ. Тэр бээр Манжаас тусгаарлах бодлого хатуу баримталж, Монгол руу холбогдох мэдээ сэлтийг илгээж байв.

Ц.Ширнэндамдин 1911 он буюу Хэвт ёсны 3 дугаар оны өвлийн сүүл сарын 11-нд нутагтаа буцаж иржээ. VIII Богд Жэвзүндамба хаан улс төрд хүчин зүтгэсэн тул Ширнэндамдинг “...үе улиран улсад туслагч гүн, хараватар улаан жолоо” шагнан хүртээжээ. Дараа нь гуравдугаар сард бэйсийн зэрэг шагнан, Шүүх яамны дэд сайдын албанд томилсон байна. Тэр бээр эрх зүйн шинэтгэлийг эхлүүлжээ. Чин Ван Ханддорж тэргүүтэй төлөөлөгчид 1912 оны сүүлч 1913 оны эхээр Хаант Орост айлчлахад төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж байв. 1912 оны дунд үед хааны шадар сайдаар томилогдсон. Тэр бээр 1915 оны Хиагтын гурван улсын хэлэлцээрт оролцон улс орны эрх ашгийг тууштай хамгаалан зүтгэсний учир “вангийн хэргэм, гурван нүдний тогосны отго, улбар шар жолоо”-гоор шагнуулжээ.

Ц.Ширнэндамдин 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалын үйл хэргийг эхнээс нь талархан дэмжиж байв. Ардын засгийн жилүүдэд тэр бээр дипломат албанд голлон зүтгэжээ. 1921 оны ЗОУ-тай найрамдлын гэрээ байгуулах төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд, Богдын бие төлөөлөгчөөр оролцсон байна. Энэ цагаас хойш Ц.Ширнэндамдин  өмнөд хөршийн бодлогыг тандан мэдэх, язгуур гарал нэгт өвөр Монголчуудтайгаа ойртох, бодлого зорилгыг таниулах дипломат ажилд итгэмжлэн зарагдсан байна. Тэр бээр Судар бичгийн хүрээлэнгийн томилолтоор Хятадад хэд хэдэн удаа очиж, Монгол түүхэнд холбогдох ховор ном, зохиол цуглуулж ирж байжээ. Ц.Ширнэндамдин зүүний нугалаа завхралын үед чинээлэг ардын хөрөнгийг хурааж, хүний эрхийг ноцтой зөрчсөнийг шүүмжилсний улмаас 1931 оны 10 дугаар сарын 31-нд баривчилж, хилс хэрэг тохон, буудан алж хөрөнгийг хураасан байна. 1993 онд түүний хэргийг цагаатгасан.

Ангилал:19-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Монголын язгууртан
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн
Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч
Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн
Ангилал:Хэлмэгдэгч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1869 онд төрсөн
Ангилал:1931 онд өнгөрсөн
Юндэндорж

**Юндэндорж** бол Халхын зүүн гарын Түшээт хаан Гомбодоржийн хөвгүүн Шидишир баатар бэйлийн гуч Санжайдоржийн хөвгүүн бөгөөд XVIII зууны сүүл XIX зууны эхэн үед Манж Чин улсын засаг захиргаа Халхад бэхжих явцад голчлон оролцжээ. Манж Чин улсын дунд үеийн Монголын улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. 

Юндэндорж хамгийн удаан буюу 44 жил Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайдын албан тушаалыг хашсан байна. 1783 онд Юндэндорж Хүрээнд сууж сурч хэрэг шийтгэгч сайдын оронд тоонд томилогдсоноор тэр төрд алба хааж эхэлжээ. 1784 онд Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны зарлигаар Юндэндоржийг Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайдын албан тушаалд томилжээ. Юндэндорж 40 гаруй жил Хүрээний сайдын өндөр албан тушаалыг гүйцэтгэсэн бөгөөд Тэнгэрийн тэтгэсэн, Сайшаалт ерөөлт, Төр гэрэлт хэмээх Чин улсын гурван хаанд зүтгэсэн нэр хүндтэй, туршлагатай сайд байв. Манжийн төрийн засаг захиргааны дор Юндэндорж Халхын ноёд язгууртнууд, хутагт хувилгаад, лам, хар ардын эрх ашгийг хамгаалсан бодлого урт удаан хугацаанд хэрэгжүүлж байв. 1799 онд тэр харуулд зүтгэсэн тайж, ардад цалин шагнуулахаар айлтгаад зэмлэгдэж байв. 1802 онд Юндэндорж хошуу шавийн нутагт хольцолдон сууж, тариа тарих хятад иргэдийн дур зоригоор газар хагалан тариа тарих, монгол эхнэр авах явдлыг хориглож, хятад иргэдийг тоолж бүртгэн, түр оршин суух зөвшөөрөл олгож байхаар Манжийн хаанд айлтгаж зөвшөөрүүлжээ. Ингэснээр хятад иргэд монгол газарт оршин суух, монголчуудтай харилцах харилцаааг зохицуулсан хууль батлагдаж, Гадаад монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичигт нэмэгджээ. 1802 онд Юндэндорж Хүрээний сайдын тушаалд хэрэглэх тамга олгох шаардлагатайг айлтгаж, сайдын газрын орон тоо, санхүү, хэрэглэлийг төлөвлөн тогтоож, манжийн төрөөр зөвшөөрүүлж чаджээ. 1805 онд Бээжинд хүрч Манжийн хаанд бараалхах даалгавартай Москвагаас мордсон Оросын элч, сенатор гүн Головкин Хүрээнд ирэхэд сөгдөж мөргөхийг шаарджээ. Сенатор, гүн Головкин татгалзсан учраас нутагт нь буцаасан байна. 1810 онд Эрхүүгийн губернатор А.С.Трескин Юндэндорж ванг, хөвгүүний хамт Троицкосавскт урьж, Головкины алдааг тайлбарлан хэлэлцжээ. 1819 онд Юндэндорж Хэнтий хан уулыг дархан цаазтай болгож, Хан уул, Хэнтий хан ууланд ан гөрөө хийх, мод огтлохыг хориглох хууль тогтоож Манжийн хаанаар зөвшөөрүүлсэн байна. Мөн өөрийн хувиас хөрөнгө гаргаж Хан уулын орой дахь Цэцээ гүн оргилын овоог засуулжээ. 1819 оны намар Манжийн хаан Юндэндорж Халхын дөрвөн аймгийн хэргийг хамтатган захирахыг оролдож байгаа нь зүйд нийцэхгүй хэмээн буруутгаж, цалин хассан байна. 1827 оны намар Юндэндорж нас барахад Манжийн хаан гашуудлын ёсоор түүний ар гэрт мөнгө шагнаж, цогцосыг нь Бээжинд хүргүүлэн оршуулжээ.

Ангилал:Боржигин
Ангилал:Манжийн амбан
Алтансандал уулын булш

**Алтансандал уулын булш** нь зэс чулууны үеийн Афанасьевийн соёлд хамаарах булш оршуулгын дурсгал. Афанасьевийн соёлын он цагийг НТӨ IV мянганы сүүлчээс III мянганы эхэн хагаст холбогдуулан үздэг.

Алтансандал уул нь Архангай аймгийн Ихтамир сумын нутагт орших ба Хойд Тамирын хөндийд голын зүүн эрэгт орших жижгэвтэр уул юм. Бүлэг дурсгалын баруун хэсэгт онцгойдуу байрласан 4-4.5 м голчтой жижиг хавтгай хэлбэртэй чулуу шороо холимог дараастай 6 булш байсны гурвыг нь 1971 онд Монгол-Зөвлөлтийн түүх соёлын хамтарсан экспедици малтан судалжээ.

## Булш 
Алтансандал уулын булшнууд нь 1.5 м хүртэл гүнтэй нүхэнд ар нуруугаар нь хэвтүүлэн хөлийг нь өвдгөөр нугалан босгож байрлуулсан байдаг. Нэг булшинд ганц хүний оршуулгатай байх бөгөөд хүнийхээ толгойг баруун болон зүүн тийш нь хандуулдаг байна. Хэдийгээр дагалдуулан тавьсан эд өлгийн зүйл үгүй боловч хүнийхээ ясыг улаан өнгийн зосон будгаар элбэг будсан байдаг нь зэс чулууны үеийн Афанасьевийн булшны нэгэн сонгодог шинж болно. 

Алтансандал уулын булшнаас гарсан хүмүүс нь антропологийн хэв шинжийн хувьд европжуу, түүний дотор европиод арьстны афанасьев хэв шинжид хамаарна. Судлаачид Алтансандал уулын булш болон түүнтэй төстэй Шатар чулууны булшнууд нь Минусын хотгорынхоос илүү Уулын Алтайн дурсгалуудтай адил төстэй, эсвэл Тувагийн дурсгалуудтай илүү ижил гэхчилэн угсаа хамаарлыг нь тайлбарласан байдаг. 

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Үгэчи хашиха

**Үгэчи хашиха** (**Мөнхтөмөр, Махач Мөнх** гэж бас нэрлэдэг) бол Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улсын эхэн үеийн Ойрадын Хэргүүд овгийн ноён.

## Тойм 
Элбэг нигүүлсэгч хаан бэрийнхээ гоо үзэсгэлэнд татагдаж, дүү Харгучуг дүүрэн хунтайжийг хороож түүний гэргий, 3 сартай жирэмсэн Өлзийт хун гоо бэйжийг гэргий болгон авчээ. Гэвч Өлзийт хун гоо бэйж нөхрийнхөө өсийг авахын тулд энэ хэрэгт оролцсон Ойрадын Хуухай Даюу гэгчийг Элбэг хаанд гүтгэж хилсээр хороолгов. Үүндээ гэмшсэн Элбэг хаан Хуухай даюугийн хүү Батулад Ойрадын эзэн Үгэчи хашихагийн хамтаар Ойрадыг захирах эрх олгож, өөрийн охин Самур гүнжийг түүнд гэргий болгон өгчээ.

Өөрийнх нь эрх мэдлийг хассан явдалд Үгэчи хашиха ихэд дургүйцэн хилэгнэж, Батулагийн хамтаар Элбэг хааныг цэргийн хүчээр довтлон хороогоод, 7 сартай жирэмсэн Өлзийт хун гоо бэйжийг авч асарчээ. Өлзийт хун гоо бэйж түүнд очихдоо жирэмсэн байсан агаад түүнээс төрсөн хүүг Ажай гэж нэрлэжээ.

Энэ явдлын дараах үйл явдлыг монгол, хятад, перс хэлний түүхийн сурвалж бичигт хаан болсон эсвэл ноён хэвээр үлдсэн гэх хоёр өөр байдлаар бичдэг. 

* Лу.Алтан товч, Шар тууж, Эрдэнийн товч зэрэг 17-р зууны эхээр бичигдсэн Монголын түүхийн зохиолд Үгэчи хашиха Монгол улсын ихэнхийг мэдэлдээ оруулсан боловч хаан ширээнд суулгүй 1415 оны хонин жилд нас барах хүртлээ Ойрадын нэг хэсгийг захирч байсан ноён гэж бичдэг. 1415 онд Үгэчи хашиха нас барж, түүний хүү Эсэхү нь хонин жил **Ойрадай хаан** цолтой хаан сууринд сууж, 1425 оны могой жилд гэж бичжээ. 

Гурван өөр газрын түүх бичлэгээс харвал Үгэчи хашиха магадгүй Аригбухын удмын Ойрадын нэг хэсгийг захирсан ноён байснаа хожим хаан болсон эсвэл нэлээд эрх мэдэлтэй ноён байсан бололтой.

Мөн Эрдэнийн товч, Шар тууж зэрэг эх сурвалжид Үгэчи хашиха нь "хонин жил Ойрадын Үгэчи хасха Хуухайн хөвгүүн Батула чинсанг алав. Мөн тэр жилд Үгэчи хасха үхэв. Үгэчи хасхагийн хөвгүүн Эсэхү Самур гүнжийг авав" гэдэг бол Лу.Алтан товч зэрэг ихэнх түүхийн шастирт Батула чинсанг Адай хаан довтлон алсан талаар бичдэг.  

## Эшлэл 
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:Ойрад