open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Камчаткын хойг

[thumb|399px|Камчатка нь зурагт үзүүлсэн [Авачинскийн галт уул зэрэг олон олон галт уулсын эх орон юм]]

**Камчаткын хойг** () нь Евразийн эх газрын зүүн хязгаарт, Оросын Холбооны Улсын Алс Дорнодод 1,250-км урт сунаж тогтсон хойг юм. Нийт талбай нь 472,300&nbsp;км². Номхон далай, Агнуурын тэнгисээр хашигдан оршино.

Камчаткын хойг нь засаг захиргааны хувьд Коммандерын арлууд болон  Карагинскийн аралтай хамтдаа Оросын Холбооны Улсын Камчаткын хязгаарыг бүрдүүлнэ. 402,500&nbsp;оршин суугчийн нь ихэнх нь оросууд бөгөөд 13,000 коряк оршин сууна. Хүн амын хагасаас илүү нь Петропавловск-Камчаткий (198,028) болон Елизово (41,533) орчимд төвлөрөн амьдардаг.

Камчаткын хойг нь  ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад **Камчаткын хойгийн галт уулс** гэсэн нэрээр бүртгэгдсэн байдаг.

Камчаткад жилд 2700 мм хур тунадас унадаг.

## Газар зүй 
thumb|Камчаткын хойгийн топографын зураг

Камчаткын хойгийн өмнөд цэг нь Лопаткын хошуу юм. Номхон далай талд Петропавловск-Камчатский хот эрэг дээр нь байх хойг руу дугуйрч орсон Авача булан байна. Камчатка гол Авачагийн баруун хойноос эх авч, төв хөндийгөөр умрыг чиглэн урсч байгаад Ключигийн орчимд зүүн тийш эргэн, Усть-Камчатскаар Номхон далайд цутгана. Мөн Камчатка голын эхийн урдхан талаас эх авах Бистрая гол баруун өмнийг чиглэн урссаар Агнуурын тэнгист цутгадаг.

## Галт уулс 
Камчатка нь галт уулсын орон билээ. Тус хойгт 160 орчим галт уул байдгаас 29 нь идэвхтэй галт уул юм. Галт уулс нэг дор бөөгнөрсөн, дэлхийд ховор тогтоцтой тул ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэн авч, хамгаалж буй.

Хамгийн өндөр нь далайн түвшнээс дээш 4,750 метр өргөгдсөн Ключевская Сопка галт уул бөгөөд энэ нь умард өргөргийн идэвхтэй галт уулсын дунд хамгийн том нь юм.

Мөн цунами, газар хөдлөлт ч тус бүс нутагт их тохиолддог. 1737 оны 10 сарын 16, 1952 оны 11 сарын 4-нд тус тус магнитудын ~9.3, 8.2 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болж байв. Сүүлийн үед гэвэл 2006 оны 4 сард хэд хэдэн удаа газар хөдөлсөн нь бүртгэгдсэн.

## Цахим холбоос 
* 
* Commander Islands
* Photos of Kamchatka
* "A Tale of Two Airplanes" by Ltc. Kingdon R. Hawes
* Google maps of Kamchatka 
* Volcanoes of Kamchatka at Natural Heritage Protection Fund
* Kamchatka – Land of Fire and Ice: Light & Shadow documentary film
* Nechayev picture gallery

## Эшлэл 
* Diana Gealdhill, 'Kamchatka', Odyssey Books, 2007

Ангилал:Азийн хойг
Ангилал:Оросын хойг
Ангилал:Номхон далайн хойг
Ангилал:Камчаткын хязгаарын газар зүй
Евразийн хүрэн баавгай

**Евразийн хүрэн баавгай** (*Ursus arctos arctos*) Евразийн хойд хэсгээр тархсан, хүрэн баавгайн (*Ursus arctos*), нэг дэд зүйл. Энэ дэд зүйлийг "ердийн хүрэн баавгай" гэх нь бий.

## Тодорхойлолт 
Евразийн хүрэн баавгай хүрэн үстэй бөгөөд үс нь шар хүрнээс бараан хүрэн, улаан хүрэн, зарим үед бараг хар шахуу болж өөрчлөгдөнө. Үсний өтгөн янз бүр, 10 см хүртэл ургаж болно. Толгойн хэлбэр нэлээд дугуй, харьцангуй жижиг бөгөөд дугуй чихтэй, өргөн гавалтай, 42 шүдтэй. Ясны бүтэц бахим, том тавхайтай. Биеийн жин амьдрах орчин, жилийн улирлаас хамааран өөр өөр байна. Маахай (нас бие гүйцсэн эрэгчин баавгай) дунджаар 135–205 кг, эвш (нас бие гүйцсэн эмэгчин баавгай) 90–150 кг. Бүртгэгдсэн хамгийн том Евразийн хүрэн баавгай 481 кг жинтэй, бараг 2.5 м урт биетэй байв.

Уралын нуруунаас зүүн тийшээ тархсан баавгай нэлээд тоддуу, илүү улаавтар зүстэй байдаг. Азийн баавгай нь Европынхыг бодвол илүү түрэмгий.

## References 
## Гадны холбоос 
* Det Skandinaviske Bjørneprosjektet
* Large Carnivore Initiative for Europe

Ангилал:Баавгайнхан
Гриззли баавгай

**Гриззли баавгай** *(Ursus arctos horribilis)* Хойд Америкийн баруун хэсгийн өндөрлөг газар тархсан хүрэн баавгайн *(Ursus arctos)* дэд зүйл.

Гриззли баавгай ганцаараа амьдардаг амьтан боловч далайн эргийн хавиар хулд загас түрс шахах үеэр гол, горхи, нуур, цөөрмийг дагаад бөөгнөрдөг. Хоёр жил тутамд эвш 1-4 (голдуу 2) бамбарууш төрүүлдэг. Бамбарууш жижиг биетэй, дөнгөж 500 орчим г жинтэй. Эвш бамбаруушаа хамгаалдаг бөгөөд үр төлөө аюулд орсон гэж бодвол дайрч довтолдог.

## Тодорхойлолт 
Гриззли баавгай баавгайнхан овогтоо хамгийн томын нэгд тооцогддог. Маахай хойд хөл дээрээ босоход 3 м хүртэл өндөр босч чадна; эвш нь дунджаар 38%-иар жижиг.

Өнгө зүс нь газарзүйн бүсээ дагаад янз бүр. Шараас авахуулаад гүн хүрэн буюу улаан өнгөтэй. Мөрөн дээрээ том бөгтрөгтэй, энэ нь урт мөчөөрөө ухахад хүч өгөх булчингийн цулаас бүрдэнэ. Гэхдээ хойд хөлнүүд нь илүү хүчтэй. Хойд хөлөнд байх булчин баавгайг босож, богино зайг хойд хөл дээрээ туулах боломж өгнө. Ийнхүү хойд хөл дээрээ зогсоход орчноо илүү сайн хардаг. Толгой нь том, дугуй, хажуунаас харвал хөнхөр. Том хэмжээтэй боловч цагт 64 км хурдалж чадна. Гэхдээ мөрөн дээрх том булчингаасаа болж уруу газар өгсүүрээсээ удаан явдаг. 

Гриззли баавгай бусад ихэнх хүрэн баавгайнаас харьцангуй урт савар, цагаан баавгайтай төстэй толгойн зүсэлттэй байдгаараа ялгаатай. Хойд Америкийн бусад хүрэн баавгайн дэд зүйлтэй харьцуулахад гриззли баавгай хэмжээгээр жижиг. Энэ хэмжээний ялгаа нь гриззли баавгайн далайд гарцгүй амьдрах орчинд идэш тэжээл бага байдагтай холбоотой. Сибирийн хүрэн баавгайтай *(Ursus arctos collaris)* хэмжээ, зүс, зан байдлаараа төстэй.

## Тайлбар 
## Эшлэл 
* CBC News article on possible "grolar bear" (Polar Bear/Grizzly Bear hybrid)
* Committee On The Status of Endangered Wildlife in Canada (COSEWIC) Assessment and Update Status Report on the Grizzly Bear (**Ursus arctos**) in Canada, 2002  2.1 MB PDF file.

## Гадны холбоос 
* Smithsonian National Museum of Natural History species account-Grizzly Bear
* UN Works
* Grizzly Bear Management, recovery plans and DNA hair-snagging studies Alberta SRD, Fish and Wildlife, Wildlife on Alberta
* Anatomy of a Grizzly Bear, from The Grizzly Man Diaries mini-series at Discovery Channel
* Grizzly Bears In the USA and the North Cascades. Past and Present, Grizzly Bear Outreach Project GBOP
* Are Grizzly Bears Dangerous?, grizzlybay.org
Ангилал:Баавгайнхан
Газан

**Махмуд Газан** буюу **Газаан хан** (1271 оны 11 сарын 5 – 1304 оны 5 сарын 11) нь Ил Хаант Улсын 7 дугаар хаан бөгөөд 1295-1304 онд төр барьжээ. Газан Перс дахь монголчуудыг Исламын хэсэг хугацаанд тэр Мамлюкуудыг Тэрээр богино хугацаанд Левантыг ялж, байлдан дагуулсан (1299-1300) ганц жанжин боловч түүний арми Сиритэй амжилтгүй дайтсан юм. Британника нэвтэрхий тольд түүнийг Ил хангуудын дундаас хамгийн алдартай нь гэж бичсэн байдаг.

Ангилал:13-р зууны ноёрхогч
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Ил хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:1271 онд төрсөн
Ангилал:1304 онд өнгөрсөн
Сибирийн хүрэн баавгай

**Сибирийн хүрэн баавгай** *(Ursus arctos collaris)* Сибирийн ихэнх хэсэг, Монголын хойд хэсэг, Шинжааны алс хойд нутаг, Казахстаны зүүн хэсэгт тархсан хүрэн баавгайн *(Ursus arctos)* дэд зүйл.

## Тодорхойлолт
Сибирийн хүрэн баавгай Евразийн хүрэн баавгай, Камчаткын баавгайн дундах хэмжээтэй. Евразийн хүрэн баавгайг бодвол том, өтгөн ястай, томоохон гавалтай бол Камчаткын хүрэн баавгайнаас жижиг. Үс нь бусад хүрэн баавгайн дэд зүйлүүдээс илүү их. Бараан хүрэн зүстэй бөгөөд хөл нь бараан. Гэхдээ цайвар хүрнээс бараан хүрэн хүртэл янз бүрийн зүс байж болно. Савар нь харавтар хүрэн, сайн махийсан, 85 мм урттай. Хэмжээ, зүс, түрэмгийг зангаараа Хойд Америкийн Гриззли баавгайтай төстэй.

## Лавлах материал
http://www.russianbearhunt.com/

Ангилал:Баавгайнхан
Алтан

**Алтан** бол Хамаг Монгол Хабул хааны ач, Хотула хааны отгон хөвгүүн билээ. Амбагай хааны дараа Хамаг Монголын хаанаар Хотула өргөмжлөгджээ. 1189 онд Тэмүжин Сэнгүр горхины Хар зүрхний Хөх нуурт байв. Тэнд Алтан, Хучар, Сача Бэхи нар зөвлөлдөж Тэмүжинд өгүүлрүүн:
> гэж хэлэлцэж Тэмүүжинийг Чингис хаан хэмээн нэрийдэн хан болгов. 1201 онд Чингис хаан Ван хантай хамтарч Жамухтай байлдахад Чингисийн манлайн цэрэгт Алтан, Хучар, Даридай гурав явж байжээ. 1202 он буюу нохой жилийн намар Чингис хаан татартай байлдсан билээ. Энэ тулалдаанд Алтан, Хучар, Даридай гурав цааз зөрчин олзонд шунан саатсан байв. Чингис үгэндээ эс хүрэв хэмээн Зэв, Хубилай хоёрыг илгээж олзлон авсан адуу мал эд хөрөнгийг хураалгажээ. Тиймээс тэр гурав Чингисээс салан, Жамухтай нийлж урван тэрслэх сэтгэлийг өвөртөлсөн билээ. Чингис, Жамух ба татарыг бут цохисны дараа Ван хантай холбоогоо бүрмөсөн тасалж, байлдах нь зайлшгүй болжээ. Энэ үед Алтан, Хучар нар Чингисээс салж, Ван ханд нийлэн иржээ. Чингис, Түнхлэг горхинд байхдаа Ван хан, Алтан, Хучар, Сэнгүм нарт тус тус элч явуулжээ. Чингис Алтан, Хучар нарт хэлүүлсэн үгэндээ тэднийг Хамаг Монголын хан болцгоо гэж удаа дараа сануулахад өөрсдөө эс зөвшөөрсөн гэдгийг хэлээд, эцэг өвгөдийн нутаг Онон, Хэрлэн, Туул гурван мөрний сав газар бол жинхэнэ Монгол Аймгуудын үндсэн төрөлх нутаг, үндэс язгуур, нутаг усаа хамгаалахын оронд дайсантай сүлбэлдэн байгааг нь хэрхэвч зохилдохгүй гэж зэмлэсэн байна. 1203 онд Жамух, Чингисийн эсрэг хуйвалдаан зохиож, Алтан Хучар хоёр Өэлүний хүүг даралцахад оролцоно гэж хэлжээ. Алтан, Хучар нар Чингисийн эсрэг хуйвалдаанд оролцож явсан учир тэднийг Чингисийн тушаалаар цаазалсан болно.

Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хиад боржигин
Даридай отчигин

**Даридай отчигин** нь Хамаг Монгол улсын хиад боржигин овгийн Бартан баатрын Сунигул үжин хатнаас төрсөн отгон хөвүүн бөгөөд Мэнгэтү хиан, Нэгүн тайш, Есүхэй баатар нарын отгон дүү юм.  

## Товч тойм 
1171 онд Есүхэй баатрыг насан өөд болох үед өөрийн харьяат ардаа дагуулан Тайчууд аймгийн Таргудай Хирилтугийг дагаж нүүхдээ Есүхэй баатрын хатад хөвүүдийг бууцанд нь хаяж нүүсэн. Хожим нь 1180 онд Тоорил хан, Жамуха, Тэмүүжин нарын холбоотны цэргийн хүч, Мэргид аймгийг дайлах үеэр Жамухын удирдсан цэрэг дотор өөрийн цэргээ удирдан оролцжээ.  

1189 онд Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон ноёдын хуралдайгаар Хотула ханы хөвүүн Алтан отчигин, Нэхүн тайшийн хөвүүн Хучар бэхи, Хутагту жүрхигийн хөвүүн Сача бэхи нарын хамтаар тангараг өргөж, Тэмүүжинийг Хамаг Монголын Хан сууринд өргөмжлөв. 1202 онд Тэмүүжин ханаар удирдуулсан монголын их цэрэг Татаар аймгийг дайлах үед цэргийн олзонд бүү саат, эзэлсэн хойно хуваалдах тухай цэргийн цааз гаргасан үед Алтан, Хучар, Даридай нарын ноёд дайны үед ханы зарлигийг үл тоож, олзонд саатаж байгаад Тэмүүжин ханы цэрэгт олзоо хураалгаж, зэмлүүлсэнд өширхөж Алтан, Хучар нарыг дагаж Хэрэйдийн Тоорил ханыг түшихээр одов. 1203 оны намар Хэрэйдийн Тоорил хан, Нялх Сэнгүмийн удирдсан цэргийн хүч Тэмүүжин хан руу довтлон ороход Даридай отчигин Хэрэйдийг дагаж Хамаг Монголд морилжээ. Удалгүй Тоорил хан тэргүүтэй ноёд Аураг ордод алтан тэрэм босгон найрлаж байхад Тэмүүжиний удирдсан цэргүүд Хэрэйдийг гэнэдүүлэн довтлон 3 өдөр 3 шөнө байлдаж ялсны дараа тэрбээр Жамух тэргүүтэй монгол аймгийн ноёд Найманы ханлигт очиж суух болов. Харин Даридай отчигин тэднээс салж Тэмүүжинд бууж өгсөн. Энэ үеэс эхлэн тэдний ургийг Хачиуны хөвүүн Элжигдэй ноёнд хоёр зуутаар болгон мэдүүлж, боол болгожээ. Даридай отчигиний хэзээ нас барсан нь тодорхойгүй байдаг.

## Үр хойчис 
Судрын чуулганд бичснээр Даридай отчигинд Тайнал Ее (تاینال ییه, Tāīnāl yeye), Юань улсын сударт Дана яя (大納耶耶) хэмээх нэгэн хөвүүнтэй гэж тэмдэглэсэн байдаг. Тайнал ее нь Сөгэ, Хөхөчү хэмээх хоёр хөвүүнтэй байв. Хөхөчү нь Хубилай хааны үед Ли Таний бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан тул Шаньдун мужийн Нинхай жөүг соёрхож, Нинхай ван (寧海王) цол өргөмжлөв.    
* Тайнал ее
** Хөхөчү нинхай ван (寧海王)
*** Еригэн ван
**** Харухан нинхай ван
***** Майну сюаньжин ван
****** Хулдутөмөр
**** Исмайл нинхай ван
**** Баатар нинхай ван
**** Ахай нинхай ван

## Эшлэл 
Ангилал:Чингис хаан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хиад боржигин
Тахт-и-Сулейман

**Тахт-и Сулейман** (Перс хэл:تخت سليمان) нь Ираны баруун Азербайжан мужид буюу Тегеранаас баруун тийш 400 км алслагдсан Такаб тосгоны ойролцоо оршдог цайзын туурь юм. 

Эртний Азеруудын Атропатен улсын нийслэл Фрааспа хотын туурь нь өнөөгийн Тахт-и Сулейман хэмээн үздэг. Уг цайзад Сассанид улсын үед Зороастрийн шүтлэгийн байгууламжуудтай байсан бөгөөд Ил Хаант Улсын үед дахин сэргээгдэж байв. Домогт өгүүлснээр Хаан болохын тулд сүмд орших ариун их галын хоорондуур гарах ёслол үйлддэг байв. 
Соломон хаан мангасуудыг барьж, 100 м гүн галт уулсын тогоонд дарж орхижээ. Дараа нь уг хотыг үндэслэсэн байна. Исламын байлдан дагуулагчид Перс орныг эзэлж, зороастризм мөхөж, Исламын эсрэг гэсэн болгоныг, түүний дотор Тахт-и Сулеймани, Пасаргадыг эвдлэн сүйтгэжээ. 

## Галерей 

image:Takht-e-soleiman-2.jpg|
image:Takht-e-soleiman-3.jpg|
image:Takht-e-soleiman-4.jpg|
image:Takht-e-soleiman-5.jpg|

## Цахим холбоос 
* Official Website
* Takht-e Soleyman - UNESCO World Heritage Site
* image from takht e suleiman

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Зороастризм
Ангилал:Сассанидын улс
Ангилал:Иран дахь Эртний Ойрх Дорнодын олдворт газар
Ангилал:Өрнөд Азербайжан
Ангилал:Эртний Ираны хот
Бехистуны бичээс

**Бехистуны бичээс** буюу **Бисотун** (Перс хэл:بیستون) нь Ираны Керманшах мужийн Жейхунабад хотын ойролцоох Бехистун ууланд байдаг олон хэлний бичгийн дурсгалт газар юм. 
Уг бичээс нь гурван хэлээр бичигдсэн текст агуулах бөгөөд  дүрс үсгийн хэлбэр бүхий эртний Перс, Элам, Вавилоничуудын бүтээл юм. 
1835, 1843 онд Британийн армийн офицер Хенри Раулинсон уг бичээсүүдийн хоёрыг нь англи хэл рүү орчуулсан байна. 

Бичээсийн ойролцоогоор 15 м өндөр, 25 м өргөн хэмжээтэй бөгөөд Вавилони болон Экбатанаг холбосон замын дундорших орчноосоо 100 м орчим өргөгдсөн шохойлог хадан цохионд сийлэгдсэн байдаг.   
БиБиСи телевизийн “Дэлхийг тойрсон 80 эрдэнэс” нэвтрүүлэгт орсон байдаг. 

## Цахим холбоос 
* *The Behistun Inscription*, Photos from Iran, **livius**.
* Photos of Bisotun Complex - From online photo gallery of Aryo.ir
* The Behistun Inscription, livius.org article by Jona Lendering, including Persian text (in cuneiform and transliteration), English translation, and additional materials
* English translation of the inscription text
* Case Western Reserve University Digital Library — the complete text of the Behistun inscription, in transcribed cuneiform and English translation, available in PDF format
* Behistun Inscription, Persian text ترجمه فارسی کتیبه بیستون
* Darius the Great and the Bisutun Inscription, by J. Andrew McLaughlin
* Bisotun— the complete text of the bisotun inscription, in transcribed cuneiform and Persian language translation, available in pdf format.
* Iran: Documentation of Behistun Inscription Nearly Complete
* Behistun and many others persian royal inscriptions
* Brief description of Bisotun from UNESCO
* *Bisotun receives its World Heritage certificate*, Cultural Heritage News Agency, Tehran, July 3, 2008, http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=7430.
* Other monuments of Behistun

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Ираны археологийн олдворт газар
Ангилал:Ираны археологийн олдвор
Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Аккадын бичээс
Ангилал:Бичээс
Ангилал:Персийн эзэнт гүрэн
Ангилал:Хадны сийлбэр
Ангилал:Керманшах аймаг
Иран дахь Армени хийдүүд

**Иран дахь Армени хийдүүд** нь ЮНЕСКО-ийн дэлхийн өвд багтсан Гэгээн Таддеусын хийд, Гэгээн Стефаносын хийд, Зорзорын сүмүүд бөгөөд Иран улсын нутаг дэвсгэрт оршдог. 

## Цахим холбоос 
*UNESCO World Heritage: Armenian Monastic Ensembles of Iran
*Thaddeus Monastery at Armeniapedia
*St Thaddeus at Armenica.org
* Armenian Architecture studies
* Hamid-Rezā Hosseini, *Sound of the Ancient Bell* (*Avā-ye Nāghus-e Kohan* - آواى ناقوس کهن), in Persian, Jadid Online, October 31, 2008, http://www.jadidonline.com/story/31102008/frnk/iran_qara_church. A shorter English version: ''Iran's World Heritage Monastery'', Jadid Online, December 25, 2008: http://www.jadidonline.com/story/31102008/frnk/iran_qara_church.Slide show (with English subtitles): http://www.jadidonline.com/images/stories/flash_multimedia/Iran_qara_church_eng_test/qara_high.html (5 min 41 sec).

!
Солтаниех

**Солтаниех** (Перс хэл:سلطانيه) нь Ираны Занжан аймагт буюу Тегеранаас баруун хойд зүгт 240 км алслагдсан байдаг. XIV зууны үед Персийг захирч асан Их Монгол Улсын Ил Хаадын Улсын нийслэл байсан уг газрын нэр нь *“Эзэнт гүрний”* гэж утгачилагддаг. 

Солтаниех нь Ил хаан Өлзийтийн бунхан гэх бөгөөд уг байгууламжийг 1302 оноос 1312 оны хооронд босгожээ. Солтаниех нь дэлхийн хамгийн анхны давхар бөмбөгөр дээвэртэй барилга гэж тооцогддог бөгөөд Лалын ертөнцийнхөн Христийн шашны уран барилгын хэв маяг болсон Брунеллешигийн куполатай дүйцүүлдэг. 

Мөн Ираны уран барилгын өөр дурсгалууд болох Таж Махал, Хожа Ахмед Ясавигийн бунхантай эн зэрэгцэхгүйц бүтээл гэж үздэг. Солтаниехын гаднах байдал нь ихээхэн гэмтэж, муудсан ч дотоод засал чимэглэл, ханын зураг, шитгэмэл урлалууд маш сайн хадгалагдсан байдаг. Хүмүүс *“Солтаниех бол Таж Махалын урьдчилсан загвар”* гэдэг аж.

200 тонн жинтэй барилгын дээвэр болох бөмбөгөр орой нь 49 м өндөрт өргөгдсөн байдаг.  

## Цахим холбоос 
* Official website
* World Heritage profile

Ангилал:Занжан аймгийн суурин
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Монголын урьдын нийслэл
Ангилал:Ираны урьдын нийслэл
Гэгээн Стефаносын хийд

**Гэгээн Стефаносын хийд** () нь Ираны зүүн Азербайжан мужийн Жолфа хотоос баруун хойш 15 км зайд орших эртний Армени хийд юм. Аракс голын гүн хавцалд байрлах уг сүм нь Азербайжан, Иран улсуудын хилийн нэгэн хэсэг болдог. IX зууны үед баригдсан уг хийд нь Сафавид улсын үед болсон газар хөдлөлтөд ихээхэн гэмтжээ. 

Aras - Jolfa - St. Stepanos Monastery - panoramio (3).jpg
Aras - Jolfa - St. Stepanos Monastery - panoramio (1).jpg
Aras - Jolfa - St. Stepanos Monastery - panoramio (2).jpg
Iran - Aras - St. Stepanos Monastry - panoramio.jpg
Aras - Jolfa - St. Stepanos Monastery - panoramio.jpg
St. Stepanos Monastery - panoramio (1).jpg
St. Stepanos Monastery - panoramio.jpg

## Цахим холбоос 
* UNESCO World Heritage: Armenian Monastic Ensembles of Iran
* Historical Churches in Iran, at Iran Chamber Society www.iranchamber.com
* http://www.netiran.com/?fn=artd(1818)
* Hamid-Rezā Hosseini, *The Stepanous Paradise* (*Behesht-e Stepanous* - بهشت استپانوس), in Persian, Jadid Online, November 10, 2008, http://www.jadidonline.com/story/10112008/frnk/st_stephanus_church.A slide show: http://www.jadidonline.com/images/stories/flash_multimedia/St_stephanus_church_test/church_high.html (4 min 52 sec).

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Арменийн диаспора
Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:9-р зууны хийд
Ангилал:Дорнод Азербайжан
Ангилал:Ираны хийд
Зорзорын сүм

**Зорзорын сүм** () нь Ираны баруун Азербайжан мужид орших эртний сүм юм. X зууны үед байгуулагдсан бөгөөд 1324 онд газар хөдлөлтөд нурж, дахин засварлагдан баригджээ. Анхны сүм нь одоогийнхоосоо хавьгүй том байсан мэдээ байдаг. 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Ираны дуган
Ангилал:Ираны хийд
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Өрнөд Азербайжан
Ангилал:Бурхан эхийн сүм
Ангилал:9-р зууны хийд
Чогха Занбиль

**Чогха Занбиль** (Перс хэл:چُغازَنبیل) нь Ираны Хузестан мужид орших эртний Эламитуудын байгуулсан цогцолбор байгууламж юм. Энэ нь Месопотамиас гадна орших Зиггуратын цөөхөн дурсгалуудын нэг. 

МЭӨ 1250 оны орчим Иншушинак бурхан хэмээн өргөмжлөгддөг Унташ-Напириша хааны үед байгуулагдсан. Анхандаа *Дур Унташ* буюу *Унташийн суурин* хэмээн нэрлэгддэг байсан уг хотод голцуу лам хувраг, үйлчилгээний ажилтнууд амьдардаг байв. Цогцолборт 22 сүм болон Унташ хааны нууцлаг бунхан бүхий ордон байжээ. Унташ Наприша хааныг нас барсны дараа хотод барилга байгууламжууд нэмж барих явдал зогсч, МЭӨ 640 онд Ассирын хаан Ашурбанипалын довтолгоонд эвдрэн мөхжээ.

## Цахим холбоос 
* *Chogha Zanbil*, Photos from Iran, *Livius*.
* Choghazanbil conservation and restoration project
* Chogha Zanbil
* World Heritage profile
* A informative video about Chogha Zanbil

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Иран дахь Эртний Ойрх Дорнодын олдворт газар
Ангилал:Зиккурат
Ангилал:Хузестан
Ангилал:Элам
Ангилал:Эртний Ираны хот
Ангилал:Ус хангамжийн систем
Гвинейн булан

**Гвинейн булан** (англи. *Gulf of Guinea*, франц. *golfe de Guinée*, испани. *Golfo de Guinea*, порт. *Golfo da Guiné*) нь Африкийн баруун өмнө талд Гвинейн эрэг дагуу орших, Атлантын далайн булан юм. Экватор болон Гринвичийн шугам хоёрын огтлолцол буюу уртраг, өргөргийн аль аль нь 0 болох цэг тус буланд оршино.

Баруун Африкийн өмнөд эрэг буюу Гвинейн булангийн хойд нутаг нь "Дээд Гвиней", Өмнөд Африкийн баруун эрэг буюу Гвинейн булангийн зүүн нутаг нь "Доод Гвиней" гэж нэрлэгдэж ирсэн. Гвиней гэдэг нэр өдгөө Африкийн 3 улсын нэрэнд орсон байдаг: Гвиней, Гвиней-Биссау, Экваторын Гвиней (Мөн Меланезид Шинэ Гвиней арал бий).

Тус булангийн гол боомтууд нь Абижан (Кот-д'Ивуар), Аккра, Тема, Такоради (Гана), Ломе (Того), Котону (Бенин), Лагос (Нигери), Дуала болон Криби (Камерун), Либревиль (Габон) юм. Гвинейн булангийн усаар дамжин олон тооны далайн тээвэр явагддаг бөгөөд өдөрт 1500 орчим ачааны хөлөг онгоц, загас агнуурын хөлөг онгоцууд явдаг байна.

Гвинейн буланд Нигер, Вольта зэрэг олон голууд цутгадаг. Тэдгээр голоор зөөгдөж ирсэн органик бодисууд Гвинейн буланд олон сая жилийн турш хуримтлагдсаар газрын тос болон хувирсан байна. Конго мөрний сав газар болон Ангол зэргийг оролцуулаад Гвинейн булангийн бүс нутгаас олборлох нефтийн хэмжээ 2015 он гэхэд Америкийн Нэгдсэн Улсын газрын тосны импортын дөрөвний нэгийг хангах төлөвтэй байна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Атлантын далайн тэнгис
Ангилал:Африкийн газар зүй
Ангилал:Экваторын Гвинейн газар зүй
Ангилал:Сан-Томе ба Принсипийн газар зүй
Камчаткын хүрэн баавгай

**Камчаткын хүрэн баавгай** (*Ursus arctos beringianus*) буюу **Алс Дорнодын хүрэн баавгай** хүрэн баавгайн *(Ursus arctos)* дэд зүйл, Камчаткын хойг, Карагинский арал, хойшоо Корякийн тойрог хүртэл тархсан. Түүнчлэн Агнуурын тэнгисийн баруун талын эргээр, эргийн уулсаас зүүн тийш өмнө зүгт Уда булан хүртэл, Шантар арлууд болон хойд зүгийн Курилын арлуудаар тархсан.

## Тодорхойлолт
Энэ дэд зүйл биеэр Аляскын Кодяк баавгайтай төстэй, зүс нь бараавтар, хэмжээ жижгэвтэр., харьцангуй зөөлөн уур амьсгалтай учраас ичээний хугацаа богино.

## Эшлэл
## Гадаад холбоос
*Bear pack kills 2 Russian miners CNN July 23, 2008
*Russian Miners Too Terrified to Work After Bears Eat 2 Colleagues

Ангилал:Баавгайнхан
Хималайн хүрэн баавгай

**Хималайн хүрэн баавгай** (*Ursus arctos isabellinus*) хүрэн баавгайн дэд зүйл. Хималайн хүрэн баавгай голдуу элсэн шар буюу улаан хүрэн өнгөтэй. Хималайн нурууны бэл, Пакистаны нутаг дэвсгэрт тархсан бөгөөд Дачигамын үндэсний парк болон Кашмираас цааш байдаггүй. Ховор учир, нийт тоо толгой нь мэдэгдэхгүй байгаа. Гэхдээ Деосайн үндэсний паркад 20-28 байгаа тооцоо бий. Энэтхэгийн зэрлэг ан амьтныг хамгаалах хуулиар улс хооронд худалдах борлуулахыг хориглосон. Хималайн хүрэн баавгай болон Хималайн улаан баавгайг алмасны тухай домог гарах үндэс болсон гэдэг.

Хималайн хүрэн баавгайн маахай 1.5-2.2 м урт байдаг бол эвш нь 1.37-1.83 м урт. Хималайн хүрэн баавгай Деосайн үндэсний паркийн хамгийн том амьтан.

Аравдугаар сарын үед ичээндээ орж, 4-5-р сард ичээнээс гардаг. Өөрийн бэлтгэсэн үүр ноохой эсвэл агуйд ичдэг.

Холимог тэжээлтэн бөгөөд өвс, үндэс, бусад ургамал, болон шавьж, жижиг хөхтөн барьж иднэ. Түүнчлэн хонь, ямаа зэрэг томхон хөхтөн ч барьж иднэ. Бие гүйцсэн баавгай нар гарахаас өмнө болон үдээс хойш хооллодог.

## Тайлбар
## Лавлах материал
*Bear species found in India

Brown Bear Conservation Project of HWF

Ангилал:Баавгайнхан
Хар мөрний хүрэн баавгай

**Хар мөрний хүрэн баавгай** (*Ursus arctos lasiotus*) Сибирь, Японы Хоккайдо, хойд Хятад, Хар мөрний хөндийд тархсан хүрэн баавгайн дэд зүйл. Хар өнгө бүхий үстэй тул хар гриззли ч гэгддэг. 

## Хүмүүстэй харьцаж байсан байдал
Айнү хүмүүс баавгай шүтэж, шашны баяр ёслолын үеэр түүнийхээ махыг идэж, цусыг нь уудаг.. 

Японы Хоккайдо арал дээр нэг баавгай олон хүн алсан хэрэг гарсан нь Хар мөрний хүрэн баавгайн өдүүлсэн хэрэг байсан.

## Эшлэл
Ангилал:Баавгайнхан
Сирийн хүрэн баавгай

**Сирийн хүрэн баавгай** (*Ursus arctos syriacus*) хүрэн баавгайн хамгийн жижиг биетэй дэд зүйл.

Холимог тэжээлтэн, мах, өвс, жимс иднэ.

## Газар зүйн тархалт
Энэ дэд зүйл баруун Азид том нутаг дэвсгэрт тархсан боловч амьдрах орчин нь сүйтгэгдэж, хулгайн анд өртөж, популяц нь хэсэг хэсгээрээ хуваагдаж байгаагаас болж тоо толгой нь буурсаар байна.

Урьд нь Түрэг, Сири, Ливи, Израил, Ирак, Иран, Афганистан, баруун хойд Пакистанд тархаж байсан. Кавказад энэ дэд зүйлийг Евразийн хүрэн баавгай түрэн нутаглажээ. Пакистан, өмнөд Афганистанд харин Хималайн хүрэн баавгайд нутгаа булаалгажээ. Өмнөд болон зүүн өмнөд Иранд мөн Азийн хар баавгайд түрэгдсэн.

## Цахим холбоос
*Mareeba Wild Animal Park

Ангилал:Баавгайнхан
Марзикийн хүрэн баавгай

**Марзикийн хүрэн баавгай** (*Ursus arctos marsicanus*) буюу **Апеннинийн хүрэн баавгай** Италийн Абруццогийн үндэсний парк болон Монтае дел Морронегоор тархалт нь хязгаарлагдах, хүрэн баавгайн нэн ховор дэд зүйл юм. Нийт 30 тоотой, Трентинод дахиад тав байж магадгүй.

Маахай нь 95-130 кг, босохоороо 1.8-1.9 м өндөр.

Үлдсэн цөөн тоо толгойд учирч буй аюулыг дурдвал орон нутагт хөдөө аж ахуйн оронд, барилга байгууламж ихээр барьж эхэлсэн, түүнчлэн хулгайн ан, хордуулж алах зэргээр аюул учруулж байна.

## Эшлэл
Ангилал:Баавгайнхан
Төвөдийн хөх баавгай

**Түвдийн баавгай** буюу **Түвдийн хөх баавгай** (*Ursus arctos pruinosus*) Түвдийн тэгш өндөрлөгт тархсан хүрэн баавгайн (*Ursus arctos*) дэд зүйл. Үүнийг мөн Хималайн хөх баавгай, Хималайн цасны баавгай, Түвдийн хүрэн баавгай гэх зэргээр нэрлэдэг. Түвдээр *Dom gyamuk* гэнэ. Дэлхий дээрх хамгийн ховор дэд зүйлүүдийн нэг хөх баавгай зэрлэгээр ховор тохиолдоно. Баруунд хөх баавгайг зөвхөн бага зэрэг үс, ясны дээжээр л мэднэ. Анх 1854 онд ангилсан.

Хөх баавгай алмасны домог гарах үндэс болсон байж магадгүй гэдгээрээ алдартай. 1960 онд алмас хайхаар гарсан Эдмунд Хилларигийн удирдсан анги нутгийнхны 'алмасны үс' гэж таньсан хоёр туг үстэй буцаж иржээ. Сүүлд судалж үзэхэд хөх баавгайн үс байжээ. Хөх баавгай алмас амьдардаг гэх өндөр уулын оргил, цастай газраар байх магадлалгүй боловч идэж тэжээл ховордсон үед буюу ижлээ хайж явахдаа хүнтэй тааралддаг байж болох юм. Гэхдээ хөх баавгайн амьдрах орчин, тархалтын талаар мэдээлэл бага байгаа учраас батлахад хэцүү таамаглал юм.

Мазаалайг заримдаа Түвдийн хөх баавгайтай нэг дэд зүйл гэж ангилдаг. Энэ нь морфологийн ижил төстэй чанар болон говьд амьдрагч мазаалай хөх баавгайн популяцийн үлдэгдэл мөн гэсэн итгэл дээр үндэслэдэг. Гэхдээ мазаалайг заримдаа бие даасан дэд зүйл гэж ангилдаг ба гадаад төрхөөрөө Азийн хүрэн баавгайн дэд зүйлүүдтэй маш төстэй.

Хөх баавгайн тухай мэдээлэл бага учир байгаль хамгааллын статус тодорхойгүй. Гэвч АНУ-гийн Ховордсон амьтдын тухай хуулиар Хөх баавгай болон түүний бүтээгдхүүний худалдааг хориглосон. Түүнчлэн Ховордсон зүйлийн олон улсын худалдааны тухай конвенцийн (CITES) 1-р хавсралтад хамгаалагдсан зүйлээр жагсаасан. Хятадын уламжлалт анагаах ухаанд цөсийг нь хэрэглэдэг, түүнчлэн хүмүүсийн түрэлт зэргээс болж тоо толгой нь улам хорогдож байна.

## Эшлэл
## Гадны холбоос
* ITIS таксономийн мэдээлэл

Ангилал:Баавгайнхан
Атлас баавгай

**Атлас баавгай** (***Ursus arctos crowtheri***) хүрэн баавгайн дэд зүйл байсан гэж тооцогддог боловч заримдаа тусдаа зүйл гэж бас үздэг. Африкийн цорын ганц уугуул баавгай байв. Атлас нуруу болон түүний хавийн нутагт, Мароккогоос Ливи хүртэл тархаж байсан энэ амьтан өдгөө устсанд тооцогддог. Ромын Эзэнт Улс Хойд Африк руу тэлэхэд олон мянган баавгайг спортын зорилгоор агнах (*venatio*), буюу гэмт хэрэгтнийг цаазаар авахад *ad bestias* хэрэглэж байв. Сүүлийн мэдэгдэж буй баавгайг 1870-аад онд хойд Мароккогийн Риф нуруунд агнасан байж магадгүй боловч одоо ч гэсэн энд тэнд харагдсан гэх мэдээлэл байсаар байдаг.

Заримдаа энэ амьтныг зүүн Африкт байж магадгүй гэж үздэг бөгөөд нанди баавгай гэх амьтны тухай яриа гарах эх үүсвэр болдог байж болно. Гэхдээ үүнийг биогазарзүйн үүднээс бүрэн няцаасан. Атлас баавгайн тархац нутаг нь Сахаарын цөлжилтийн үлдэгдэл байж болох бөгөөд балар эртний үед хойд болон зүүн Африкаар ч тархаж байсан байж болно. 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Баавгайнхан
Ангилал:Шинэ эринд устсан хөхтөн амьтан
Мексикийн гриззли баавгай

**Мексикийн гриззли баавгай** (*Ursus arctos nelsoni*) хүрэн баавгайн устсан гэж үздэг дэд зүйл. 1899 онд Чихуахуан ойролцоо энэ зүйлийн баавгайг буудаж унагасан Америкийн байгаль судлаач Эдвард Виллиам Нелсоны нэрээр нэрлэсэн.

## Тодорхойлолт
Мексикийн гриззли баавгай Мексикийн хамгийн хүнд, том амьтны нэг байсан. 183 см хүртэл урт, дундаж жин 318 кг байжээ. Мөнгөлөг үстэй тул "el oso plateado" буюу мөнгөн баавгай гэж нэрлэгддэг байсан

## Тархац
Мексикийн хойд нутаг дэвсгэрээр тархаж байсан. Ялангуяа тал газар, уулархаг нарсан ойд тархаж байв. Урьд нь Аризонагаас Нью-Мексико ба Мексик хүрдэг байв.

## Биологи
Голдуу ургамал, жимс, шавьжаар хооллодог байсан. Хааяа жижиг хөхтөн, сэгээр хооллодог. 1-3 хүртэл бамбарууш гаргадаг байсан.

## Устсан нь
Мексикийн гриззли баавгайтай нүүр тулгарсан анхны европ хүн XVI зуунд Франсиско Васкез де Коронадо Долоон алтан хот олох экспедицээр ирэх үед хамт ирсэн конкистадорууд байв. Түүний аялал 1540 онд Мехико хотоос эхэлж, хойшоо Нью-Мексико, Техас, Канзас хүртэл явсан. Баавгай үе үе мал руу дайрдаг байсан тул фермерүүд хортон гэж үздэг байв. Урхи, буу, хороор устгасаар 1930-аад он гэхэд маш ховор болжээ. Тархац нь хумигдаж, хоорондоо алслагдсан Чихуахуа муж улсын нутаг дэвсгэрт байх Серро Кампано, Санта Клара, Сьерра дел Нидо уулуудад үлдсэн. 1960 он гэхэд дөнгөж 30 баавгай л үлдсэн байв. Хамгаалагдсан байсан боловч агнасаар байлаа. 1964 он гэхэд Мексикийн гриззли баавгайг устсанд тооцсон. 1969 онд Сонора муж улсын Якуй голын эхэнд байдаг ранчо дээр харагдсан гэсэн мэдээллийн мөрөөр Америкийн биологич Карл Б. Кофорд гурван сар судалгаа хийсэн боловч амжилт олоогүй.

## Лавлах материал
### Эшлэл
### Нэмж унших
*Walton Beacham: *World Wildlife Fund Guide to Extinct Species of Modern Times*, 1997, ISBN 0933833407
*Julian Huxley, Martyn Bramwell et al.: *The Atlas of World Wildlife*, 1973
*David Day: *The Doomsday Book of Animals*. Ebury Press, London 1981, ISBN 0670279870.

### Цахим холбоос 
*Endangered Species Handbook Persecution and Hunting - Bears
Ангилал:Баавгайнхан
Ангилал:Шинэ эринд устсан хөхтөн амьтан
Кодяк баавгай

**Кодяк баавгай** (*Ursus arctos middendorffi*) мөн **Аляскын хүрэн баавгай**, хүрэн баавгайн хамгийн том дэд зүйл бөгөөд Аляскын Кодяк ольтригт тархсан. Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр (Алютийк): *Taquka-aq*. 

## Тодорхойлолт 
### Таксономи 
Таксономич С.Х. Мерриам Кодяк баавгайг анх ялгаж, Оросын алдарт байгаль судлаач Др. фон Миддендорффын нэрээр нэрлэжээ.  Үүний дараа гарсан таксономийн нэмэлт өөрчлөлтөөр Хойд Америкийн хүрэн баавгайн ихэнх дэд зүйлийг нэг дэд зүйл болгон (*Ursus arctos horribilis*) нэгтгэсэн боловч, Кодяк баавгай өнөөг хүртэл өвөрмөц дэд зүйл хэвээр тооцогддог (*Ursus arctos middendorffi*).
Сүүлийн үеийн генетикийн судалгаагаар Кодяк Аляскын хойг, Оросын Камчаткын хойгийн хүрэн баавгайтай их ойр холбоотой болохыг тогтоосон. Кодяк баавгай генетикийн хувьд дор хаяж сүүлийн мөстлөгийн үед (10000-12000 жилийн өмнө) тусгаарлагдсан бөгөөд популяцийн дотор генетикийн өөрчлөлт маш бага байдаг.  Одоогийн популяц нь эрүүл, үржсээр байгаа боловч шинэ өвчин буюу шимэгчид эмзэг байж болно.

### Зүс 
thumb|right|150px
Үсний өнгө нь шараас (эвш болон ольтригийн өмнөд хэсгийн баавгайнууд) бараан хүрэн хүртэл янз бүр. Бамбарууш нь эхний хэдэн жил хүзүүгээ тойрсон цагаан цагаригтай байдаг. Кодякийн зүс маш ойрын төрөл болох гриззли баавгайтай төстэй.

## Эшлэл 
Ангилал:Баавгайнхан
Ставрополийн хязгаар

**Ставрополийн хязгаар** () нь Оросын Холбооны Улсыг бүрдүүлэгч засаг захиргааны нэгжүүдийн нэг юм. Хязгаарын төв нь Ставрополь хот.

Хойд Кавказад оршино. Ростов муж, Краснодарын хязгаар, Карачай-Черкес, Кабардино-Балкар, Умард Осети, Чечень, Дагестан, Халимагтай хиллэнэ.

Михаил Горбачёв, Юрий Андропов, Александр Солженицын нарын алдартнууд тус хязгаараас төрөн гарчээ.

## Цагийн бүс 
Ставрополийн хязгаар нь Москвагийн цагийн бүс буюу UTC+3 бүст багтах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Ставрополийн хязгаарын албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Кавказын бүс нутаг
Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Оросын хязгаар
Азийн хар баавгай

**Азийн хар баавгай** (*Ursus thibetanus* буюу *Selenarctos thibetanus*) буюу **Түвдийн хар баавгай**, **Хималайн хар баавгай**, **Сарны баавгай** дунд зэргийн биетэй, хурц савартай, хар зүстэй, цээжиндээ өвөрмөц цагаан буюу цайвар шар өнгийн "V" хэлбэрийн тэмдэгтэй баавгайн зүйл. Америкийн хар баавгайтай ойрын төрөл бөгөөд энэ хоёрын өвөг нь Европоос гаралтай байсан гэж үздэг. 

## Хэмжээ 
Азийн хар баавгай 130-190 см урт. Маахай нь 100-218 кг жинтэй, эвш нь 50-125 кг жинтэй. Сүүл нь 4.4 инч урт. Ойролцоогоор 25 жил насална.

## Тархац 
Азийн хар баавгай Ази тивийн зүүнээс баруун хүртэл өргөн уудам нутагт тархсан. Зүүн Ази, Өмнөд Ази, үүний дотор Өмнөд Солонгос, Хойд Солонгос, Афганистан, Пакистан, Бангладеш, хойд Энэтхэг, Балба, Сикким (Энэтхэгийн муж улс), Бутан, Мьянмар, Вьетнам, Оросын өмнөд Сибирь, зүүн хойд Хятад, Тайвань, Японд уулархаг нутгийн ой модонд тархсан. Далайн түвшнээс дээш 4700 м өндөр газарт тархсаны зэрэгцээ нам дор газар ч тааралдана. Тархацын зарим хэсэгт Азийн хар баавгайн нутаг том, хүчирхэг хүрэн баавгайтай (*Ursus arctos*) давхацдаг. Гэхдээ жижиг хар баавгай өрсөлдөгчөөсөө давуу талтай. Тухайлбал авирах чадвар сайтай тул модны жимс, самрыг идэж чаддаг. Түүнчлэн Хятадын Волонгийн дархан цаазтай газарт Азийн хар баавгай аварга хулсны баавгайтай зэрэгцэн амьдардаг ба холын төрлийнхөө дуртай хоол болох хулсаар хааяа хооллодог. Азийн хар баавгайн Тайваньд байдаг дэд зүйлийг Формозын хар баавгай (*U. thibetanus formosanus*) гэдэг.

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* Hunter becomes hunted: Poacher mauled by endangered bear
* ARKive - images and movies of the Asian black bear

Ангилал:Баавгайнхан
Америкийн хар баавгай

**Америкийн хар баавгай** () - Хойд Америк дахь хамгийн түгээмэл баавгайн зүйл. Тивийн ихээхэн хэсэгт тархсан, тухайлбал хойд Аляскаас өмнө зүгт Мексик хүртэл, Атлантын Далайгаас Номхон Далай хүртэл тархжээ. АНУ-ын 50 муж улсаас 41-д нь, Канадын Принс Эдвард Арлаас бусад бүх мужид, Мексикийн зарим муж улсад тархсан. АНУ-ын өмнөд хэсгийн популяц үндэсний парк, дархан цаазтай газрын уул, ой модоор үлдсэн бөгөөд хааяа парк, дархан цаазтай газрын хил хязгаараас гарч, шинэ нутаг дэвсгэр тогтоодог. Сүүлийн жилүүдэд хүн ам өсөхийн хирээр зарим тохиолдолд хотожсон бүсийн зах хавиар орж ирдэг. Евразиас гаралтай хүрэн баавгайнаас ялгаатай нь, хар баавгай Хойд Америкт 2 сая жилийн өмнө үүссэн. Балар эртний үед араатны өрсөлдөөн ширүүн байсан Хойд Америкт үүссэн учраас хар баавгай, хүрэн баавгайг бодвол нутаг орчинд илүү дасан зохицомтгой гэж шинжээчид үздэг. Америкийн хар баавгай Азийн хар баавгайтай ойрын төрөл бөгөөд энэ хоёрын өвөг нь Европоос гаралтай байсан гэж үздэг.

## Тодорхойлолт 
Америкийн хар баавгай 150-180 см урт, сэрвээгээрээ 76-91 см өндөр. Хойд хоёр хөл дээрээ зогсвол 2.12 м болно. Эвш нь маахайнаасаа 33%-иар жижиг. Эвш нь 40-180 кг жинтэй бол маахай нь 115-275 кг жинтэй http://www.sdnhm.org/fieldguide/mammals/ursu-ame.html. Бие гүйцсэн хар баавгай 300 кг жин хүрч болно http://animal.discovery.com/news/afp/20031215/bear.html. Зэрлэг байгальд бүртгэгдсэн хамгийн том маахай 240 см урт, 365 кг жинтэй байв. Хамгийн жижиг эвш 37 кг, хамгийн жижиг маахай 49 кг байж болно. Бамбарууш нь төрөхдөө 200-450 г жинтэй байна. Бие гүйцсэн баавгай жижиг нүдтэй, дугуй чихтэй, урт хоншоортой, том биетэй, богино сүүлтэй. Үнэрлэх чадвар сайн. Голдуу сэгсгэр хар үстэй боловч, арьс нь цагаанаас эхлээд шоколадан бор, шаргал хүрэн, шар (голдуу Миссиссиппи голоос баруун тийш тааралдана), зүүн зүгт хар хүртэл (Канадад Манитоба, Онтарио мужийн хил хавиар) янз бүр. Заримдаа цээжиндээ *V* хэлбэртэй зураастай. Сүүл нь 12.12 см урт.

## Эшлэл 
* Bears, consulting editor Ian Stirling, Fog City Press, 1993.

## Гадны холбоос 
* Bear Aware British Columbia
* Smithsonian National Museum of Natural History species account-Black Bear
* Black Bear Conservation Committee
* Black Bears in the Southern Rockies
* US Fish and Wildlife Service
* North American Bear Center
* American Bear Association
* Black Bears Returning to Mississippi
* Black Bear images from Alaska.
* Wilderness Utah - handling a black bear encounter
* Field Trip Earth - Field Trip Earth is a conservation education website operated by the North Carolina Zoological Society.
* Black Bears of the Blue Ridge Smoky Mountains

Ангилал:Баавгайнхан
Ашур

**Ашур** буюу **Ашшур** (Араб хэл:أشور) нь эртний Ассирийн нийслэлүүдийн нэг бөгөөд өнөөгийн Иракийн бага Заб голын хөндийд, Тигр мөрний баруун эрэгт байрладаг. Ашур гэдэг нь хотын гол шүтээний нэр бөгөөд Ассирийн бурхадын тэргүүлэгч, Ассири улсыг хамгаалагч бурхан юм. Месопотамид тархсан домогт өгүүлдэгчлэн Ашур нь Вавилонийн Мардуктай ижил байдаг. 
1898 онд Германы археологичид Ашурт малталт хийж байв. 

## Ном зүй 
* Walter Andrae: Das wiedererstandene Assur. Hinrichs, Leipzig 1938 (2. Aufl. Beck, München 1977). ISBN 3-406-02947-7 
* Walter Andrae: Babylon. Die versunkene Weltstadt und ihr Ausgräber Robert Koldewey. de Gruyter, Berlin 1952. 
* Eva Cancik-Kirschbaum: Die Assyrer. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. C.H.Beck Wissen, München 2003. ISBN 3-406-50828-6 
* Olaf Matthes: Zur Vorgeschichte der Ausgrabungen in Assur 1898-1903/05. MDOG Berlin 129, 1997, 9-27. ISSN 0342-118X 
* P. A. Miglus: Das Wohngebiet von Assur, Stratigraphie und Architektur. Berlin 1996. ISBN 3-7861-1731-4 
* Susan L. Marchand: Down from Olympus. Archaeology and Philhellenism in Germany 1750-1970. Princeton University Press, Princeton 1996. ISBN 0-691-04393-0 
* Conrad Preusser: Die Paläste in Assur. Gebr. Mann, Berlin 1996. ISBN 3-7861-2004-8

## Цахим холбоос 
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Ассири
Ангилал:Ирак дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Иракийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Иракийн урьдын нийслэл
Ангилал:Парфын улс
Ангилал:Салах эд Дин муж
Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв
Ангилал:Эртний Месопотамийн хот
Хатра

**Хатра** (Араб хэл:الحضر‎) нь Иракийн Ал-Жазира муж болон Нинава амбан захирагчийн тойргийн хооронд орших эртний хотын туурь юм. Багдадаас баруун хойш 290 км, Мосулаас баруун урагш 110 км зайд оршдог. 
Хатраг Ассирчууд үндэслэсэн бөгөөд МЭӨ III зууны үеийг хүртэл Селевкид улсад харъяалагдаж байв. Парфын улсын үед шашин болон худалдааны төв болж байсан уг хот МЭӨ I – II зууны үед цэцэглэн хөгжжээ. Арабын хотуудын холбооны байгуулсан Арабын хаант улсын нийслэл нь Хатра болж байсан мэдээ байдаг. 
Парфын хоёрдугаар дайны үед Ромын эзэнт гүрний арми олон удаа Хатрад халдан довтолж байв. Траян, Септимиус Северус нарын үед Хатрад довтолсон Ромын арми амжилт эс олж байв. 
238 онд болсон Шахразуурын тулалдаанд Хатра хотынхон Персийн армид ялагдан, 241 онд Сассанид улсын хаан Шапур I эвдлэн сүйтгэжээ. Хатра хот нь Парфын улсын үеийн хотын шинжийг хамгийн сайн хадгалж үлдснээрээ хосгүйд тооцогддог.

## Цахим холбоос 
* https://web.archive.org/web/20060727095428/http://lexicorient.com/e.o/hathra.htm
* http://www.britannica.com/eb/article-9039509


Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Ирак дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Иракийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Иракийн суурин
Ангилал:Месопотами
Ангилал:Найнава муж
Ангилал:Парфын улс
Ангилал:Персийн эзэнт гүрэн
Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв
Тунис

**Тунис улс** ( *Tūnis*), албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Тунис Улс** ( *al-Jumhūriyyah at-Tūnisiyyah*), товчоор **Тунис** гэдэг нь Ливи, Алжиртай хиллэн Газар дундын тэнгисийн эрэгт оршдог Африкийн хамгийн умард үзүүрийн улс юм. 

65,000 тэгш дөрвөлжин километр нутагтай Тунис улс 2017 оны хүн амын тооллогоор 11.403.800 сая хүн амтай байсан. Нийслэл Тунис хотын нэрнээс улсын нэр өгөгдсөн ажээ. Тунис улс нь хэл угсаатны хувьд Арабын, газар зүйн хувьд Африкийн, усан замаар ойр орчмын олон улстай холбогддогоороо Газар дундын тэнгисийн гэх тодотгол зүүдэг.

Албан ёсны хэл -араб.

## Зүүлт 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ум эр-Расас

**Ум эр-Расас** (Араб хэл:أم الرّصاص) нь Йорданд орших археологийн бүс бөгөөд Ром, Византын эзэнт гүрэн болон Муслим соёл иргэншлийн эхэн үед цэцэглэн хөгжиж байсан хотын туурь юм. Уг хотын дийлэнх хэсэгт малтлага хийгдээгүй байгаа бөгөөд одоогоор хэд хэдэн сүмүүд, цэргийн хуарангийн хэсэгт малталт хийгдээд байна. 
Соёл иргэншлүүдийн огтлолцол, хослол болсон энэхүү газар нь 2004 онд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд бүртгэгджээ.  

## Цахим холбоос 
* Um er-Rasas

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Йордан дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Йорданы археологийн олдворт газар
Ангилал:Амман муж
Забид

**Забид** (Араб хэл:زبيد) нь баруун Йеменд орших жижигхэн хот бөгөөд Йемений хамгийн эртний суурингуудын нэгэнд тооцогддог. XIII-XV зууны үед Забид нь Йемений нийслэл болж байв. Забидын их сургууль нь Исламын боловсрол олгодог хамгийн алдартай шашны сургууль юм. 819-1018 оны хооронд Зиядид улсын, 1022-1158 оны хооронд Наяхид улсын нийслэл нь Забид хот байв. Өнөөдөр Йемений эдийн засаг, оюун санааы чухал төвийн үүрэг гүйцэтгэж байна. 

## Цахим холбоос 
* UNESCO World Heritage Site listing
* Encyclopaedia Britannica, Zabid
Ангилал:Йемений суурин
Ангилал:Азийн суурин
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Йемен дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв
Ангилал:Ходейда муж
Кусейр Амра

**Кусейр Амра** буюу **Амрагийн жижиг ордон** (Араб хэл:قصر عمرة‎)нь өнөөгийн Йордан улсын зүүн хэсэгт орших цөлийн шилтгээнүүдийн хамгийн алдартай нь юм. Уг шилтгээнийг Умайяд халиф Валид I –ийн засаглалын үед 711-715 оны хооронд байгуулсан гэж үздэг. Энэ байгууламж нь эхэн үеийн Исламын урлаг, уран барилгын гол төлөөлөл гэж үздэг. Уг шилтгээн нь халиф, түүний хан хөвгүүдийн цагийг спорт, зугаа цэнгэлээр өнгөрүүлэх газруудын нэг байжээ. Шилтгээний хананд дүрсэлсэн зургуудад ан агнуур хийж байгаа байдал, жимс ногоо, нүцгэн бүсгүйчүүдийг дүрсэлсэн байдаг. Ромын соёл иргэншлийн нөлөөг харуулсан гурвалсан гулдан хаалгат халуун усын өрөөтэй. 
Өнөөдөр Кусейр Амрагийн ханын зургууд нь бусад цөлийн шилтгээнүүдээсээ илүүтэйгээр муудсан бөгөөд сэргээн засварлалт хийгдэж байгаа билээ. 

Qasr Amra-08-2010-gje.jpg
Qasr Amra-16-Fresko-2010-gje.jpg
Qasr Amra-28-Fresko-2010-gje.jpg
Qasr Amra-30-Fresko-2010-gje.jpg
Qasr Amra-48-Fresko-2010-gje.jpg
Qasr Amra-54-Schoepfwerk-2010-gje.jpg
Qasr Amra-56-Beduinenzelt-2010-gje.jpg

## Цахим холбоос 
*UNESCO World Heritage Site listing

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Йордан дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Исламын архитектур
Ангилал:Исламын урлаг
Ангилал:Йорданы харш
Ангилал:Ангийн шилтгээн
Ангилал:Зарка муж
Ангилал:8-р зуунд барьсан
Санаа

**Санаа хот** (Араб хэл:صنعاء) нь Йемений хамгийн том хот бөгөөд нийслэл нь юм. 2004 оны хүм амын тооллогоор Санаа хот 1747627 оршин суугчтай байв. Санаа нь Йемений эртний хотуудын нэг бөгөөд МЭӨ VI зууны үед Сабеичууд байгуулжээ. 2500 жилийн турш оршин тогтнож ирсэн уг хот нь уран барилгын урт удаан хугацааны сор бүтээлүүдтэйгээрээ ихээхэн алдартай.   

## Цахим холбоос 
* "The Old Walled City of San`a", 113 page book by Ronald Lewcock for Unesco
* "Sana'a - City of lights. The German-French Cultural Project 2007. Weblog"
* Eric Hansen, Sana'a rising, *Saudi Aramco World*, 2006. Vol. 57 No. 1
* Tim Mackintosh-Smith, The Secret Gardens of Sana'a. *Saudi Aramco World*, 2006 Vol. 57 No. 1
* Traditional housing in the old quarter of Sanaa in 1972

Ангилал:Йемений суурин
Ангилал:Азийн суурин
Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Эртний Арабын хот
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Йемен дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Йемений мужийн төв
Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв
Ангилал:Саятан хот

Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Самарра

**Самарра** (Араб хэл:سامَرّاء‎) нь Иракийн хот бөгөөд Салах ал-дин амбан захирагчийн тойрог, Тигрийн дорнод эрэгт оршдог. 2003 оны байдлаар хүн ам нь 348700 байв. Уг хот нь МЭӨ 5500 – 4800 оны хооронд хамаарах хүрэл зэвсгийн үеийн Самаррын соёлын нэгэн хэсэг бөгөөд эртний Ойрх Дорнодын соёлын томоохон төлөөлөл юм. 836 онд Туркүүдийн байгуулсан Аббасид халифат улсын Турк, Армени цэргүүд буюу Мамлюкүүдэд эзлэгджээ. Улмаар Багдадаас Самарра хотод нийслэлийн эрх шилжжээ. 
Өнөө үед Салахуддин мужийн гол хот бөгөөд Иракийн суннитуудын чухал төв юм. Энэхүү хот нь Месопотамийн 7000 гаруй жилийн түүхийг гэрчлэх олон тооны дурсгалуудыг агуулсан гайхалтай хот билээ. 

## Цахим хуудас 
* Samarra Archaeological Survey
* https://web.archive.org/web/20100322223800/http://i-cias.com/e.o/samarra.htm
* Appointment in Samarra
* Destruction of Askari Mosque
* Samarra on Google Earth

Ангилал:Иракийн суурин
Ангилал:Иракийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Ирак дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв
Ангилал:Исламын шашны мөргөлийн суурин
Ангилал:Салах эд Дин муж
Хожа Ахмед Ясавийн бунхан

**Хожа Ахмед Ясавийн бунхан** (Перс хэл:مزار خواجه احمد یسوی) нь өмнөд Казахстаны Түркистан хотод орших бүрэн баригдаж дуусаагүй бунхан юм. Исламын суфизм урсгалын XII зууны алдарт төлөөлөгч Хожа Ахмед Ясавийн жижиг бунханг 1389 онд алдарт Доголон Төмөр хааны зарлигаар өргөтгөн барьжээ. Персээс ирсэн өндөр чадвартай уран барилгач Хожа Хусейн Ширазийн удирдан бариулсан уг бунхан 39 метр өндөр бөгөөд төв азийн хамгийн том бөмбөгөр оройт барилга юм. Бөмбөгөр оройн диаметр нь 18.2 м, өндөр нь 28 м байдаг. 

1405 онд Доголон Төмөр хаан нас барахад бунханы өргөтгөлийн ажил зогсчээ. Түүний залгамжлагч нар уг бунханг байнга хамгаалан засч сэлбэдэг байсан тул өнөөдөр хадгалагдан үлдсэн аж. Казахын Хант Улсын үед Аблай хан тэргүүтэй хэд хэд ханы шарил хадгалагдаж байдаг. 

## Цахим холбоос 
*Detailed information on the town and mausoleum
*Square Kufic decoration on the Yasawi mausoleum

Ангилал:Азийн ариун барилга
Ангилал:Казахстаны ариун барилга
Ангилал:Бунхан
Ангилал:Түркистан
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Бөмбөгөр оройт барилга
Ангилал:Казахстан дахь дэлхийн соёлын өв
Тамгали

**Тамгали** буюу **Тамгалы** () нь Казахстаны Семиречьед буюу Алматыгаас баруун хойш 170 км зайд орших хадны сүг зургуудыг агуулсан бүс юм. Зургууд нь үндсэндээ хавцлын хаднуудад дүрслэгдсэн байдаг бөгөөд ихэнх нь хүрэл зэвсгийн үед зурагдсан байдаг ч дундад зуун, түүнээс хойших хугацаанд хамаарах бүтээлүүд ч байдаг. 
## Гадаад холбоосууд
* "Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly" UNESCO
* Goryachev, A. A. and Mariyashev, A. N. (2000) "Petrogliphs of Semirechye";
* "Semirechye Petroglifleri", in Turkish, from WebArchive;

Ангилал:Казахстаны газар зүй
Ангилал:Казахстаны түүх
Ангилал:Алматы муж
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Казахстан дахь дэлхийн соёлын өв
Сарыарка

**Сарыарка** () нь Казахын тэгш өндөрлөгийн нэг хэсэг бөгөөд Казахстаны Костанай мужид байрладаг Наурзымын байгалийн нөөц газар болон Акмола мужийн Коргалжын байгалийн нөөц газрыг багтаадаг байна. Казах хэлнээ *Сары арка* гэдэг нь *шар нуруу* гэсэн утгатай. 
Энэ газар нь Африк, Европ, өмнөд Азийн нүүдлийн шувуудын нүүдэллэн очдог сүүлийн цэг бөгөөд ойролцоогоор 15-16 сая шувуу, түүний дотор олон тооны нэн ховор шувууны зүйлүүдийн төрөлх нутаг юм. Ягаан дэглийний үндсэн нутаг бол Коргалжын ажээ. Казахын талын онгон байгалийн нийтлэг шинжийг агуулсан уг нутаг нь тарвага, чоно болон нэн ховор бөхөн гөрөөс амьдардаг. 

## Цахим холбоос 
* Saryarka – Steppe and Lakes of Northern Kazakhstan UNESCO
* Photos of Saryarka and other 2008 natural World Heritage sites International Union for Conservation of Nature

Ангилал:Казахстаны газар зүй
Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Казахстан дахь дэлхийн байгалийн өв