open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жорж Шульц

**Жорж Прэтт Шульц** (англи. *George Pratt Shultz*, 1920 оны 12-р сарын 13-нд АНУ-ын Нью-Йорк хотод төрсөн- 2021 оны 2-р сарын 6-нд АНУ-ын Калифорни мужийн Стэнфордод нас барсан)- АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга байсан америкийн Төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн.

## Намтар 
Тэрээр 1920 онд Нью-Йорк хотод төрөөд 1938 онд Коннетикутад "Loomis Chaffee School" дунд сургууль төгссөн. Үүний дараа Принстоны Их сургуульд сурч 1942 онд төгссөн. 

Их сургуулийн дараа 1945 он хүртэл АНУ-ын усан цэргийн ангид алба хааж ахмад цол хүртсэн байна. 

1949 онд Массачусетсын технологийн хүрээлэнд /дээд сургууль/ Доктор буюу PhD эрдмийн цол хамгаалсан. 

Хавайд алба хааж байхдаа эхнэр Елена Мария О’Брайен (Helena Maria "Obie" O’Brien, 1915—1995) -тай танилцсан. Тэд 5 хүүхэдтэй болсон. 

Тэрээр 1969-1970 онд Ричард Никсоны засаг захиргаанд хөдөлмөрийн сайдаар ажиллаж, улмаар АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн Удирдлага, төсвийн албаны дарга болжээ. Мөн 1972 оны 5 сараас 1974 оны 5-р сар хүртэл Сангийн сайдаар ажилласан.

1974 онд төрийн албыг орхиж "Bechtel" корпорацын захирал болсон.

1982 оны 7-р сарын 16-нд Ерөнхийлөгч Роналд Рейган түүнийг АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргаар томилжээ. Зарим хүмүүс түүнийг гадаад бодлогод “харанхуй” гэж үздэг байсан. Нөгөөтэйгүүр, Шульц АНУ-ын Никарагуа руу довтлохыг тууштай дэмжиж байсан бөгөөд Даниел Ортегагийн засгийн газартай хэлэлцээр хийхийг эрс эсэргүүцэж байсан.

Тэрээр 1982 оны 11-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Москва хотод болсон Л.И.Брежневийг оршуулгын ёслолын ажиллагаанд АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Жорж Буштай хамт оролцсон. Хамгийн урт насалсан АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга гэгддэг.

Ангилал:1920 онд төрсөн
Ангилал:2021 онд өнгөрсөн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:АНУ-ын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:АНУ-ын улс төрч
Ангилал:АНУ-ын эдийн засагч
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:АНУ-ын дипломатч
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:20-р зууны эдийн засагч
Ангилал:21-р зууны эдийн засагч
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан
Ангилал:Австралийн одон шагналтан (офицер)
Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)
Ангилал:Мон Пелерин нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Зуу наслагч
Ангилал:Стэнфорд Их Сургуулийн багш
Ангилал:Чикагогийн их сургуулийн багш
Ангилал:Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэнгийн багш
Ангилал:Баруун-Хойд их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Кэйо их сургуулийн хүндэт доктор
Өдрийн тэмдэглэл

өдрийн тэмдэглэл]]
**Өдрийн тэмдэглэл** нь хэн нэгэн хүний өдөр тутам, тодорхой хугацаанд тохиолдсон үйл явдал, хүн хоорондын харилцаа, үзэл бодол зэргийг дэвтэр, аудио, видео хэлбэрээр бичсэн зүйлийг хэлнэ. Өдрийн тэмдэглэлийг нэн эрт үеэс бичиж ирсэн бөгөөд цаг хугацаа өнгөрөх тусам бичиж тэмдэглэх эд зүйл хувьсан өөрчлөгдсөөр ирсэн. Анх чулуун хавтан дээр сийлэх аргаар бичиж байсан нь даавуу, торго, мод, цаасан дээр будаг, бэхийг бийр, хулсан үзэг, төмөр үзэг, зэргээр бичиж байсан нь орчин үед аудио, видео, блог, подкаст гэх мэт олон төрлийн аргаар бичих нь шинэ тутам нэвтэрч байна. Уг тэмдэглэлд тухайн бичиж байгаа эзэн хүний үзэл бодол, ертөнцийг харах дотоод мөн чанар, өдөр тутмаас олж мэдсэн туршлага зэрэг өргөн хэмжээний агуулгыг багтаадаг. Өдрийн тэмдэглэлийг дан ганц хувь хүн биш төрийн болон хувийн байгууллага нэгжүүд өдөр тутмын ажлын явцаа бүртгэхдээ рапорт хэлбэрээр бүртгэж болдог. Тэдгээр рапорт, өдөр тутмын ажлын тэмдэглэл нь сар, жилийн эцэст тайлан, илтгэл болж хуримтлагддаг. 

Алдар нэрд хүрсэн хүмүүсийн намтар дурсамжаар ном туурвихад өдрийн тэмдэглэлийг нь ашиглах явдал түгээмэл байдаг тул зарим алдар цуутай хүмүүсийн тэмдэглэл нь уг хүний өнцөгөөс ертөнцийг харах, түүхийн үйл явдалд өөр өнцөгөөс дүгнэлт авч үзэх боломж олгодог тул маш их үнэ цэнтэй зүйл байдаг. 

## Түүхэн тойм 
Өдрийн тэмдэглэлийн хамгийн эртний баримт нь 4500 жилийн өмнөх эртний Египетийн Мерерийн өдрийн тэмдэглэл гэх папирус бөгөөд агуулга нь Хуфу фараоны үед Турагаас Гиза хүртэл пирамидын барилгад ашиглах шохойн чулууг тээвэрлэх явцыг дүрсэлжээ. Үүнээс хойш эртний ойрхи дорнод, зүүн ази, араб, европын бүс нутгаас цөөнгүй өдрийн тэмдэглэл орчин үед уламжлагдан ирсэн. Үүнд: Ромын эзэн хаан Маркус Аврелиусын грек хэлээр бичсэн ***"To Myself"*** (Τὰ εἰς ἑαυτόν), зүүн Хань улсын түшмэл Ма Дүбогийн (马笃伯) бичсэн **"Фэнчан ижи"** (封禅仪记), 9-р зууны япон хуврага Энниний бичсэн "**Нитто гүхоо жүнрэйкоки**" (入唐求法巡禮行記, *nittō guhō junreikōki*), 11-р зууны "**Абу Али ибн аль Баннагийн өдрийн тэмдэглэл**" зэргийг дурдаж болно. 

Зүүн Азийн орнуудад үлдсэн өдрийн тэмдэглэлүүд нь хувь хүний өдөр тутмын тэмдэглэл, аян замын тэмдэглэл, хаадын үнэн магад тэмдэглэл гэх мэтийн хэд хэдэн төрлийг багтаасан онцлогтой. 

Сэргэн мандалтын үеэс нийгмийн дээд, дунд давхрагын дотор бичигт тайлагдсан хүний тоо олширч, шинжлэх ухааны шинэ нээлт гарч, цаас үйлдвэрлэл нэмэгдсэн нь өдрийн тэмдэглэл бичихэд нөлөөлж, яваандаа энэ нь моод болж нийтэд дэлгэрсэн соёл болсон. 

## Холбоотой хуудас 
* Дэвтэр
* Намтар
* Аннэгийн өдрийн тэмдэглэл

Ангилал:Өдрийн тэмдэглэл
Ангилал:Бичгийн хэрэглэл
Ангилал:Соёл
Бүх Холбоотын Пионерийн Байгууллага

Файл:Бүх Холбоотын Пионерийн Байгууллага.jpg|Бүх Холбоотын Пионерийн Байгууллага

Зөвлөлтүүдийн орны хүн бүрний хүүхэд ахуй нас В.И. Лениний нэрээр овоглосон Бүх Холбоотын Пионерийн Байгууллагатай (БХПБ) салшгүй холбоотой. 

1922 оны 5 сарын 19-нд байгуулагдсан БХПБ-аар зөвлөлтийн 200 гаруй сая хүн коммунист итгэл үнэмшил олж, хамтач нөхөрсөг үзэлтэй болж хүмүүжсэн юм. ЗХУКН-ын үйл хэрэг, Лениний гэрээслэлд чин үнэнч, социализм, коммунизмын эрхэм дээд зорилгын төлөө ухамсартай тэмцэгчдийг өсгөн хүмүүжүүлэхэд эх орон, ард түмнийхээ өмнө гавьяатай үйлс бүтээсний төлөө БХПБ нь 1924 оны 2 сарын 23-нд В. И. Лениний нэрэмжит болж, төрийн дээд шагнал Лениний одонгоор (1962, 1972 онд) хоёр удаа шагнагджээ. БХПБ нь ЗХУКН, зөвлөлт төрийн анхаарал халамж, Лениний комсомолын өдөр тутмын удирдлагаар өсвөр үеийнхний коммунист хүмүүжлийн системд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг коммунист байгууллага болтлоо өсөж бэхжсэн билээ.

Зөвлөлтүүдийн оронд пионерийн байгууллагын үүсэж хөгжихөд В.И. Ленин онцгой их анхаарч, түүний хамтран зүтгэгч Н.К. Крупская, М.И.Калинин, Ф.Э. Дзержинский, А.М. Горький, С.М. Киров, В.В. Куйбышев, А. В.Луначарский нарын зэрэг ЗХУКН, зөвлөлт төрийн олон нэрт зүтгэлтэн байнга туслан дэмжиж байв.

Иргэний дайны дараах эвдрэл сүйрэл, өлсгөлөн, өвчин тахал, өнчрөлтэй, насанд хүрэгчдийн  пионерүүд хамтран тэмцэж, ахмад хувьсгалчдын үйл хэргийг залгамжлах ариун үйлсийнхээ анхны түүхийг бичсэн билээ. 1930-аад оны пионерүүд эцэг эхийнхээ хамт Магнитогорскийн барилга байгуулалт, Днеприйн усан цахилгаан станцын тулгын “чулууг тавилцаж, хүн амыг бичигт сургаж, “нударганчуудаас хамтралын хөрөнгө, талх тариаг хамгаалан тэмцэж байлаа. 

Тэр үед ангийн дайсны эсрэг тэмцэлд амь үрэгдсэн эрэлхэг пионер Павлик Морозов, Кычан Жакыпов, Гриша Акопян, Коля Мяготин, Никита Сенин, Коля Яковлев нарын баатарлаг гавьяа өсвөр үеийн пионерт үлгэр дуурайл болжээ.

Зөвлөлт оронд социализм байгуулах Лениний төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд ч пионерүүд нарын баатарлаг хамтралын анхны трактор эзэмшин, нисэх загвар, радио хүлээн авагч хийж, шинэ сортын тариа, ногоо ургуулж урьдын адил зохих хувь нэмрээ оруулж байлаа. Социалист бүтээн байгуулалтад идэвхтэй оролцсон олон мянган пионер сурагчдын дотроос 13 настай Мамлакат Нахангова Лениний одонгоор, пионер Алёша Фадеев, Коля Кузьмин, Ваня Чулков, Мамед Гасанов, Ваня Вознюк, Рауза Шамжанова нар «Хүндэтгэлийн тэмдэг» одонгоор шагнагдсан юм. Аугаа их Эх орны дайны үед пионерүүд эцэг эх, ах, эгч нарынхаа хамт эх орон, төрсөн газар, бага балчир нас, аз жаргалтай ирээдүйгээ фашистын булаан эзлэгчдээс хамгаалан боссон юм. Тэр үед пионерүүд фронтод явсан аав, ээж, ах эгч нараа орлож, үйлдвэр, завод, суурь машин дээр хөлс хүч хайрлалгүй хөдөлмөрлөж байсан төдийгүй дайны фронт, партизаны отрядад тагнуулчин, холбоочин, эмнэлгийн сувилагчаар ажиллаж байв.

Ангилал:1922 онд байгуулагдсан
Ангилал:1990 онд татан буугдсан
Ангилал:ЗХУ-ын байгууллага
Ангилал:Залуусын улс төрийн байгууллага
Ангилал:Зөвлөл Холбоот Улсын Коммунист Нам
Ангилал:Комсомол
Ангилал:Пионерын байгууллага
Ангилал:Пионерын хөдөлгөөн
Ангилал:Скаутын холбоо
Гончигийн Самбуу

**Гончигийн Самбуу** (1901 онд Сэцэн хан аймаг, Дайчин бэйсийн хошуунд төрсөн- 1937 оны 10-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод хэлмэгдэж цаазлуулан нас барсан) -Монголын улс төрч, Цэргийн яамны сайд, ЗХУ-д суусан бүрэн эрхт төлөөлөгч. 

## Намтар 
Г.Самбуу 1921 оны 7-р сард Ардын журамт цэрэгт элсээд зүүн хязгаарт байлдаж явжээ. 1929 онд ЗХУ-ын Тверь хотын Цэргийн сургууль төгссөн байна. Улмаар Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн Жанжин штабын даргаар газрын даргаар ажилласан. 

Г.Самбуу 1931-1933 онд ЗХУ-д суух бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр ажилласан.

1934 онд Цэргийн яамны сайд, 1936 онд Бүх цэргийн жанжин Гэлэгдоржийн Дэмидийн орлогчоор томилогдон корпус командлан захирагч цол хүртжээ.

1935 оны 5-р сард "Манжуурын Бага хурал"-д Монголын төлөөлөгчдийн тэргүүнээр оролцсон байна.

1937 оны 9-р сард Ерөнхий сайдын хоёрдугаар орлогчоор томилогдоод 7 хоногийн дараа "Арвандөрвийн хэрэг" гэгчээр баривчлагдан цаазлуулжээ.

1962 онд Гончигийн Самбууг цагаатгасан байна.

Ангилал:Монголчууд
Фулбрайтын хөтөлбөр

**Фулбрайтын хөтөлбөр** (англи. *Fulbright Program*), дотор нь **Фулбрайт - Хейсийн хөтөлбөр** (англи. *Fulbright–Hays Program*), 1946 онд байгуулагдсан  боловсролын тэтгэлэгт хөтөлбөр.  Энэ хөтөлбөр АНУ-ын Арканзас мужаас сонгогдсон сенатор Жеймс Уильям Фулбрайтын санаачилгаар бий болсон. Энэхүү хөтөлбөр нь АНУ-ын иргэд бусад орны иргэд хоорондын харилцааг бэхжүүлэх зорилгоор Төрийн департаментаас санхүүжүүлдэг байна. 

Уг хөтөлбөр хэрэгжиж эхэлснээс хойш гадаадын 46,800 эрдэмтэн АНУ-ын их дээд сургуулиудад судалгаа хийж, багшилж, 45,200 гаруй Америкийн эрдэмтэн гадаадад ижил төстэй үйл ажиллагаа эрхэлж байна. Жил бүр Фулбрайтын хөтөлбөр нь бусад орноос АНУ-д ирсэн 800 орчим эрдэмтдэд тэтгэлэг олгодог. Одоогоор Фулбрайтын хөтөлбөр дэлхийн 155 оронд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Фулбрайтын хөтөлбөрийн санхүүжилтийн үндсэн эх үүсвэр нь АНУ-ын Конгрессоос Төрийн департаментад жил бүр хуваарилдаг санхүүжилт ажээ.

## Монгол дахь Фулбрайтын хөтөлбөр 
АНУ-ын Засгийн газрын санхүүжилттэй Фулбрайтын Оюутны хөтөлбөр нь Монгол Улсад 1995 оноос, Монгол Улсын Засгийн газрын санхүүжилттэй хөтөлбөр 2011 оноос хэрэгжиж эхэлсэн ба 2022 оноос хоёр засгийн газрын санхүүжилттэйгээр нэгдсэн сонгон шалгаруулалт явагдаж эхэлсэн ба жилд нийт 13-15 оюутан хамруулж байна.

Хөтөлбөрт хамрагдагчдад тавигдах үндсэн шалгууруудад:

# Монгол Улсын иргэн бөгөөд Монгол Улсад оршин сууж байх
# 1.5 болон түүнээс дээш жилийн бүтэн цагаар ажилласан ажлын туршлагатай байх
# Дээд боловсролтой байх (бакалаврын эсвэл дүйх зэрэг)
# Англи хэлний чадвар сайтай байж, мэргэжлийн чиглэлээсээ хамааран Англи хэлний албан ёсны шалгалтын хүчин төгөлдөр бөгөөд зохих хэмжээний оноотой байх (дэлгэрэнгүйг доороос харна уу)

АНУ-д өмнө нь ямар нэг байдлаар зорчиж байгаагүй буюу цөөн удаа зорчсон оролцогчид давуу талтай. АНУ-ын ногоон карт эзэмшигч монголчууд өргөдөл гаргах эрхгүй болохыг анхаарна уу.

Ангилал:1946 онд байгуулагдсан
Ангилал:АНУ-ын боловсрол
Ангилал:Оюутан солилцооны хөтөлбөр
Ангилал:Тэтгэлэг
Хүрэлсүхийн Энхжаргал

**Хүрэлсүхийн Энхжаргал** (1964 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) -Авлигатай тэмцэх газрын дарга. 

## Намтар 
* 1972-1982 онд Эрдэнэт хотын 1-р 10 жилийн дунд сургууль сурч төгссөн. 
* 1982-1987 онд НАХЯамны дэргэдэх Цэргийн дээд сургуулийг хуульч мэргэжлээр, 
* 1995-1996 онд Төрийн захиргаа удирдлагын хөгжлийн институтыг Төрийн удирдлагын менежерээр тус тус дүүргэсэн. 
* Мөн тэрээр Налайх дүүргийн Цагдан сэргийлэх хэлтэст өмчийн төлөөлөгч, ахлах төлөөлөгч, Эрдэнэт хотын Цагдаагийн хэлтэст Эдийн засгийн ахлах төлөөлөгч,
* Төв аймгийн Цагдаагийн газрын дэд дарга, дарга, УБ хотын Баянзүрх дүүргийн Цагдаагийн хэлтсийн дарга, 
* Замын цагдаагийн газрын даргаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан. 
* Цагдаагийн Ерөнхий Газрын Мэдээлэл технологийн төвийн даргаар ажиллаж байжээ. 
* 2016 оны 7-р сард Авлигатай тэмцэх газрын даргаар томилогдсон.
* 2018 оны 4-р сард АТГ-ын даргын албан тушаалаас чөлөөлөгдсөн.

Ангилал:Монголчууд
Наваансүрэнгийн Ганболд

**Наваансүрэнгийн Ганболд** (1956 онд Улаанбаатар хотод төрсөн )-Авлигатай тэмцэх газрын дарга, тэргүүн комиссараар 2011-2016 онд ажилласан.  

1963-1971 онд дунд сургууль, 1971-1975 онд Төмөр замын техникум, Улаанбаатар төмөр замаас ажлын гараагаа эхэлсэн тэрбээр цагдаагийн төлөөлөгч, цагдан сэргийлэх анги, хэлтсийн даргаар ажиллаж байсан. 

1984-1988 онд ЗХУ-ын ДЯЯ-ны дээд сургуулийг тус тус төгссөн, хуульч мэргэжилтэй, магистр.

1990-1994 онд Эрдэнэт хотын Цагдан сэргийлэхийн хэлтсийн дарга, 1994-1996 онд Нийслэлийн Хан-Уул дүүргийн Цагдаагийн хэлтсийн дарга, 

1996-1998 онд Улаанбаатар хотын цагдаагийн газрын орлогч дарга, 1998-2006 онд Улаанбаатар хотын цагдаагийн газрын дарга, 

2006-2007 онд Тагнуулын ерөнхий газрын дарга, 

2008-2010 оны 7-р сард Монгол Улсаас ОХУ-д суугаа ЭСЯ-ны Консулын хэлтсийн даргаар тус тус ажиллаж байжээ.

2011-2016 оны 4-р сар хүртэл Авлигатай тэмцэх газрын даргаар томилогдон ажилласан. 

2017 оноос Тагнуулын ерөнхий газрын Цэргийн тагнуулын газрын дарга. 

Бригадын генерал цолтой. Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, Цэргийн гавьяаны одон, бусад медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:Монголчууд
Зандраагийн Дашдаваа

**Зандраагийн Дашдаваа** (1972 оны 6-р сарын 24-ний өдөр Хэнтий аймгийн Өндөрхаан хотод төрсөн)- Монгол Улсын Авлигатай тэмцэх газрын дарга.

## Намтар 
# 1992-1996 онд Цагдаагийн дээд сургуульд сурч төгссөн.
# 1995-1996 онд Хэнтий аймгийн Цагдаагийн газарт Эрүүгийн төлөөлөгч;
# 1996-2001 онд Нийслэлийн Баянгол дүүргийн цагдаагийн хэлтэст  хэрэг бүртгэгч, эрүүгийн төлөөлөгч,
# 2002-2003 онд Улсын Эрүүгийн цагдаагийн газарт эрүүгийн төлөөлөгч;
# 2003-2006 онд Говь-Алтай аймгийн Засаг даргын дэргэдэх цагдаагийн хэлтэст Эрүүгийн тасгийн дарга;
# 2006-2008 онд Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн Засаг даргын дэргэдэх Цагдаагийн хэлтэст Эрүүгийн тасгийн дарга;
# 2008-2014 онд Улсын Цагдаагийн ерөнхий газрын Дотоод хяналт, шалгалт, аюулгүй байдлын  хэлтэст тасгийн дарга, хэлтсийн дарга;
# 2014-2017 онд Хууль сахиулахын их сургуулийн Цагдаагийн сургуулийн захирал;
# 2017 оны 3-р сарын 16-ны өдрөөс Сүхбаатар дүүрэг дэх Цагдаагийн хоёрдугаар  хэлтсийн даргаар тус тус томилогдон ажилласан.
# 2018 оноос Цагдаагийн ерөнхий газрын Дэд даргаар ажиллаж байсан. 
# 2019 оны 4-р сараас Авилагатай тэмцэх газрын даргаар томилогдоод байна.

Ангилал:Монголчууд
Хүний амьдралын үнэт зүйл

**Хүний амьдралын үнэт зүйл** гэж хүн ​​амьдралынхаа зорилгод хүрэх арга замыг тодорхойлдог 1. материаллаг болон 2. оюун санааны тэргүүлэх чиглэл юм.

Хүний амьдралын үнэт зүйлийг хоёр хэсэгт хувааж үздэг:

# Үндсэн суурь үнэт зүйлс: эрүүл мэнд ​​гол үнэт зүйл болох; гэр бүл, гэр бүлийн харилцааны үнэт зүйлс; эрх чөлөөний үнэт зүйл.
# Олдмол үнэт зүйлс: боловсролын үнэт зүйл болгон; материаллаг үнэт зүйлс; мэргэжлийн үнэт зүйлс; нийгэм соёлын үнэт зүйлс; ёс суртахууны болон оюун санааны үнэт зүйлс.
Хоригдлын дилемма

Хоригдлогчийн дилемма

Хориглосон тоглолтын онол нь олон тооны кино, гэмт хэрэгт холбогдсон телевизийн шоун дээр дүрсэлсэн тоглоомын онолыг судалсан хамгийн алдартай тоглоомуудын нэг юм. Хоригчийнх нь дилемма нь яагаад хоёр хүн тохиролцох нь зүйтэй гэж үзсэн ч хоёр хүн яагаад зөвшөөрч чадахгүй байгааг харуулж байна. Энэ тохиолдолд гэмт хэргийн хоёр түншийг цагдаагийн газар тусдаа өрөө болгон хувааж, ижил төстэй гэрээ хийсэн. Хэрвээ хэн нэгэн нь түншийнхээ эсрэг гэрчилдэг бөгөөд түнш нь нам гүм хэвээр байвал, урвагч нь чөлөөтэй, хамтрагч нь бүтэн өгүүлбэрийг (эш: арван жил) авдаг. Хэрэв хоёулаа дуугүй байх юм бол хоёулаа шоронд (жишээлбэл, нэг жил) эсвэл бага хэмжээний шоронд өгдөг. Хүн бүр нөгөөгийнхөө эсрэг гэрчилдэг бол хүн бүр дунд зэргийн өгүүлбэр авдаг (жишээ нь: гурван жил).

Хоригдлууд аль нэгийг нь сонгох эсвэл дуугүй байлгахаар сонгох ёстой бөгөөд тус бүрийн шийдвэр нь нөгөөгөөс нь хадгалах ёстой.

Хоригдлын улс төрийн шинжлэх ухаанаас хуулийн төсөлд зар сурталчилгаа явуулах сэтгэл зүйд чиглэсэн бусад олон нийгмийн нөхцөл байдалд хоригдол үүсч болно. Жишээ нь, хувцас өмссөн эмэгтэйн асуудлыг авч үзье. Америк даяар өдөр бүр хэд хэдэн сая эмэгтэй цагийг нийгэмд эргэлзээ төрүүлэх үйл ажиллагаанд зориулдаг. Өдөр бүр будалт хийсний дараа эмэгтэй бүрт 15-30 минут чөлөөлдөг. Гэсэн хэдий ч хэрэв хэн ч будаагүй хувцас өмссөн бол аль нэг эмэгтэй бусдын давуу талыг олж авахын тулд нулимс асгаруулагч, ичгүүр, нүцгэн гоо засал, гоо үзэсгэлэнг нуухын тулд нуугдаж, гоо үзэсгэлэнг нь нуухыг хичээдэг. Ноцтой масс будалт хийдэг бол эмэгтэй гоо сайхны дундаж фасадыг зохиомлоор хийдэг. Нэлээд будалт хийдэггүй нь гоо сайхныг хиймэл хиймэл байдлыг сайжруулахыг хэлнэ. Дундаж гэж үзсэнтэй харьцуулахад таны гоо үзэсгэлэн буурна. Ихэнх эмэгтэйчүүд нь будалт өмсөж, бид юу хийдэг нь нөхцөл байдал нь бүхэлд нь, эсвэл хувь хүмүүст тохиромжгүй, гэхдээ хувь хүн болгонд зохистой сонголтууд дээр тулгуурладаг.

Ангилал:Нийгмийн сэтгэл зүй
Ангилал:Онолын биологи
Ангилал:Парадокс
Ангилал:Тоглоомын онол
Ангилал:Эдийн засгийн сэтгэл судлал
Чарльз Тилли

**Чарльз Тилли** (англи. *Charles Tilly*; 1929 оны 5-р сарын 27-нд АНУ-ын Иллиной мужийн Ломбард хотод төрсөн- 2008 оны 4-р сарын 29-нд Нью-Йорк хотын Бронкс дүүрэгт нас барсан) -америкийн социологч, улс төр судлаач, түүхч бөгөөд түүхэн социологийн тэргүүлэх эрдэмтэн. Улс төр, нийгмийн харилцааны тухай олон ном бичсэн эрдэмтэн судлаач юм. 

Философийн ухааны Доктор (1958). Колумбийн Их сургуулийн профессор. АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх ухааны Академийн (1981) болон Америкийн  философийн нийгэмлэгийн гишүүн. 

## Намтар 
Чарльз Тилли 1929 оны тавдугаар сарын 20-нд Чикаго хотын ойролцоох Иллиной мужийн Ломбард хотод төржээ. Тэрээр Элмхэрстын ахлах сургуулийг төгсөөд Харвардад сурч төгссөн ажээ. Коллежид байхдаа тэр яруу найрагт дуртай байсан байна. Тэрээр айлын 5 хүүхдийн хамгийн том нь байсан бөгөөд  дараа нь бүх хүүхдүүд тусгай болон дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Эцэг нь энгийн бичиг хэргийн ажилтан байжээ. 

Оксфорд, Харвардын их сургуульд сурч төгссөн байна. 

Ч.Тилли Солонгосын хойгийн дайны үеэр АНУ-ын усан цэргийн ангид санхүүгийн хэсэгт алба хаажээ. 

Тэрээр 1958 онд Харвардад Доктор буюу Ph.D. зэрэг хамгаалсан байна. 

Делавэр, Харвард, Торонто, Мичиганы Их сургуулиудад багшилсан. Колумбийн Их сургуульд социологийн профессор байсан. 

Тили багшлах хугацаандаа 600 өгүүллэг, 51 ном монографи бичсэн байна.

Ангилал:1929 онд төрсөн
Ангилал:2008 онд өнгөрсөн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Иллинойн хүн
Ангилал:20-р зууны социологич
Ангилал:Социологич
Ангилал:Улс төр судлаач
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Америкийн Шинжлэх Ухааныг Хөгжүүлэх Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Женев их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Коламбиа их сургуулийн багш
Ангилал:Страсбургийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч
Нацизм

Үндэсний социализм нь Адольф Хитлер болон Нацист Герман дахь Нацист Намтай холбоотой хэт барууны тоталитар  улс төрийн үзэл суртал, үйл ажиллагаа юм.1930-аад онд Гитлер засгийн эрхэнд гарах үед Европт үүнийг ихэвчлэн Гитлеризм (Герман: Hitlerfaschismus) гэж нэрлэдэг байв. Хожим нь Неонацизм гэсэн нэр томъёог Дэлхийн 2-р дайны дараа үүссэн ижил төстэй үзэл бодолтой бусад хэт барууны бүлгүүдэд ашигладаг.

Нацизм бол либерал ардчилал болон парламентын тогтолцоог үл тоомсорлодог Фашизмын нэг хэлбэр. Энэ нь дарангуйлал,тууштай антисемитизм, коммунизмын эсрэг, шинжлэх ухааны арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах үзэл, цагаан арьстны давамгайлал, социал дарвинизм болон евгеникийн үзэл санааг өөрийн итгэл үнэмшилдээ шингээдэг. Түүний хэт үндсэрхэг үзэл нь 19-р зууны сүүлчээс Германы хэт үндсэрхэг үзлийн гол хэсэг болсон пангерманизм болон угсаатны үндсэрхэг үзэлтэй неопаган Вёлкишийн хөдөлгөөнөөс үүссэн бөгөөд Дэлхийн 1-р дайнд Герман ялагдсаны дараа үүссэн Фрейкорпсын хагас цэрэгжүүлсэн бүлгүүд үүнд хүчтэй нөлөөлсөн юм. , үүнээс намын далд "хүчирхийллийг тахин шүтэх" үзэл бий болсон.Нацизм нь арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах шатлалын тухай псевдо-шинжлэх ухааны онолуудыг дагаж мөрдөж,германчуудыг нацистууд Ари буюу Нордикийн эзэн үндэстэн гэж үздэг зүйлийн нэг хэсэг гэж тодорхойлсон.Энэ нь нийгмийн хуваагдлыг даван туулж, ард түмний нийгэмлэгийг төлөөлсөн арьс өнгөний цэвэр ариун байдалд суурилсан нэгэн төрлийн Германы нийгмийг бий болгохыг эрэлхийлсэн (Volksgemeinschaft). Нацистууд Германы түүхэн нутаг дэвсгэрт амьдарч байсан бүх германчуудыг нэгтгэх, түүнчлэн Лебенсраумын  суртлын дагуу Германыг өргөжүүлэх нэмэлт газар нутгийг олж авахыг зорьж, олон нийтийн харь хүмүүс эсвэл "дорд" арьстан гэж үзсэн хүмүүсийг арчих зорилготой байв.


Ангилал:Адольф Хитлер
Ангилал:Антикоммунизм
Ангилал:Антисемитизм
Ангилал:Геноцид
Ангилал:Германы нийгмийн хөдөлгөөн
Ангилал:Германы эзэнт гүрний улс төр (1933–1945)
Ангилал:Ксенофоби
Ангилал:Расизм
Ангилал:Улс төрийн онол
Ангилал:Улс төрийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Фашизм
Ангилал:Холокост
Доржсүрэнхорлоогийн Хүрэлбаатар

**Доржсүрэнхорлоо Хүрэлбаатар** (1962 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)-Монгол Улсын Ерөнхий Аудитор. 

## Намтар 
#* 1969-1979 Өмнөговь аймгийн 10-н жилийн дунд сургууль
#* - 1979-1980 ЗХУ-ын Иркутск хотод хэлний курс
#* - 1980-1986 Уралын политехникийн дээд сургуулийг Барилга төлөвлөлтийн
#* инженер , эдийн засагч
#* - 1990-1993 Удирдлагын хөгжлийн институт - Удирдахуйн ухааны магистр
#* - 1994-1998 МУИС-ын Хууль зүйн дээд сургууль- Эрх зүйч, хуульч
#* - 2004 "Бизкон Аудит" сургалтын төв- Нягтлан бодогч
#* - 2006 Монголын дотоод аудиторуудын институт - Дотоод Аудит цол
#* - 2007 Египет Улсад жижиг дунд бизнесийн удирдлагын менежер
#* - 2008 Сингапур Улсын Их сургууль - Чадварлаг удирдлагыг бий болгох нь сэдвээр
#* мэргэжил дээшлүүлсэн
#* - 2018 МУИС-ын Гадаад харилцаа, нийтийн удирдлагын их сургуулийн докторантур
# ***Ажил***

* - 1986-1992 онд Төв аймгийн УААУГазарт Эдийн засагч, даргаар
* - 1992-1993 онд Төв аймгийн Засаг даргын тамгын газарт Хэлтсийн даргаар
* - 1993-1994 онд Төв аймгийн "Эрдэнэ" УҮГ-т Захирал
* - 1994-2007 онд Төв аймгийн "Ажлын хувцас" ХК-д Ерөнхий захирал
* - 2007-2008 онд Үйлдэр худалдааны яамны Төрийн нарийн бичгийн даргаар
* - 2008-2012 онд Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Төрийн нарийн бичгийн даргаар
* - 2013-2014 онд Эрчим Хүчний Сайдын зөвлөх
* - 2015 онд Барилга хот, байгуулалтын Сайдын зөвлөх
* - 2017 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын зөвлөх
* - 2017 онд Эрчим хүчний зохицуулах хорооны гишүүн
* - 2017-2019 онд Монгол Улсын Ерөнхий Аудитор

# ***Гавьяа шагнал:***

* - 1998 онд "Алтан Од" тэмдэг
* - 2000.08.25-нд Төв аймгийн ИТХ-ын Хүндэт жуух
* - 2000.12.30-нд МҮХолбооны Хүндэт үнэмлэх
* - 2001.03.03-нд “Алтан гадас” одон
* - 2001.08.16-нд МЗХ-ны “Залуу үеийг халамжлан хүмүүжүүлэгч” медаль
* - 2004.03.29-нд "Худалдаа үйлдвэрийн тэргүүний ажилтан" цол тэмдэг
* - 2004.12.28-нд Монголын хүүхдийн үндэсний газрын "Хүүхдийн төлөө" медаль
* - 2011.07.07-нд ХААХҮ-ийн Салбарын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг
* - 2012.07.05-нд Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн яамны Салбарын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг
* - 2012.07.09-нд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
* - Хууль зүйн яамны салбарын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг
* - Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны салбарын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг
* - 2019 онд Монголын төрийн хяналтын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг

Ангилал:Монголчууд
Ашок Лаваса

**Ашок Лаваса** (англи. Ashok Lavasa, IAST: *Aśoka Lavāsā,* 1957 оны 10-р сарын 21-нд төрсөн) -Энэтхэгийн төрийн зүтгэлтэн. Азийн хөгжлийн банкны дэд ерөнхийлөгч.

Энэтхэгийн Сангийн сайд, Ой мод байгаль орчны сайд болон Иргэний агаарын тээврийн сайд байсан. 

2022 оноос Азийн хөгжлийн банкны дэд Ерөнхийлөгчөр сонгогдон ажиллаж байна.

Ангилал:1957 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Энэтхэгчүүд
Ангилал:Азийн хөгжлийн банк
Монгол орны шавж

thumb|Хайрсан далавчтаны баг
thumb|Хатуу  далавчтаны баг
thumb|Хатуу  далавчтаны баг
thumb|Хатуу  далавчтаны баг

Монгол оронд 28 багийн 193 овог 847 төрөлд хамаарах 14 мянга орчим зүйлийн шавж тэмдэглэгджээ. Эдгээрийн дийлэнх хэсэг нь биологийн төрөл зүйлээр харьцангуй элбэг, чийглэг ба ургамлын тархац сайтай нутгийн хойд хэсгээр голчилон нутагшжээ. Монгол орны шавьжийн ангийн 8 багт хамрагдах 4000 гаруй зүйл үүнд: 103 зүйл Өдөрч, 59 зүйл Соно, 56 зүйл Хаварч, 152 зүйл Шулуун далавчтан, 3200 орчим зүйл Хатуу далавчтан, 24 зүйл Хос далавчтан, 288 зүйл Бүгэг эрвээхэй болон Сарьсан далавчтаны 144 зүйл нь харьцангуй судлагдаж каталогжжээ. 

## Байгальд сөрөг нөлөөлөлтэй шавж
Монгол улсад 737 зүйл хөнөөлт шавж танигдсаны зарим нь эргэн тойрондоо 100 км нүүдэллэн, нахиалж буй моддын шилмүүсээр хооллож, идэж гэмтээсэн мод бүрээ сүйтгэн доройтуулдаг байна.

250 хортон шавьж 60 мянган өндөг шахдаг гэсэн судалгааг экологчид хийснээс үзэхэд ойн хөнөөл хавраас хаварт геометр прогрессоор үржих боломжтой юм. Дамжсан мод бүрийнхээ ургалтыг доройтуулж, дахин дахин үүрлэж, идээшилдэг Сибирийн хүр эрвээхэй л гэхэд энэ жил хэт олширч, моддыг аюулд оруулах магадлалтай байгааг судлаачид онцлон өгүүлжээ. Хөнөөлт шавжны төрлүүд болох хэд хэдэн эрвээхийн тухай өгүүлэхэд, тэдний авгалдай буюу хүрэнцэр нь модонд заналхийлэл учруулдаг ба бие гүйцсэн эрвээхий болмогцоо ямар ч хөнөөлгүй байгальд оршдог.   

Ангилал:Шавж
Ангилал:Биологи
Ангилал:Экологи

## Эх сурвалж
Шагжсүрэнгийн Даваахүү

**Шагжсүрэнгийн Даваахүү** (Завхан аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн) Монгол Улсын дархан мэргэн, Гавьяат тамирчин. 

## Намтар 
Бага байхад нь эцэг нь үндэсний сурийн харваагаар хичээллэж харвадаг байжээ. Аймаг, улсын чанартай тэмцээн уралдаанд оролцоно. Тосонцэнгэл сумын улсын тэргүүний сургуулийг 1982 онд төгссөн. 

1988 онд эцэг нь “Тэмцээнд оролцоно, цуг явъя” гээд дагуулж явжээ. 

Эцгийнхээ нум сумаар байсхийгээд л ганц нэг харваж байгаад 1989 оны хавраас су­рын спортод эргэлт бу­цалт­гүй орсон гэдэг. 

1989 оноос хойш өнөөг хүртэл харваж буй Ш.Даваахүү дархан мэргэн цолтой. Улсын наадмын таван түрүүтэй нь Монгол Улсад хоёрдугаарт, эрчүүдээ тэргүүлэх амжилт. Түүний өмнө зургаан түрүүтэй ганцхан харваач байдаг нь дархан мэргэн Ч.Мөнхцэцэг.

1990 онд Тосонцэнгэл сумынхаа аварга шалгаруулах тэмцээнд 19 онон түрүүлжээ. Тэмцээнд анх удаа өрсөлдөөд түрүүлсэн нь тэр. Дараа нь улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд 33 онон түрүүлээд спортын мастер болжээ. Түүнээс долоохон хоногийн дараа болсон улсын наадамд 35 онон түрүүлж, улсын мэргэн цол хүртлээ. Улсын наадмын анхны түрүүгээ ингэж хүртэв.

Наадмын дараа Монголын нууц товчооны 750 жилийн ойд түрүүлж, хошой мэргэн боллоо. Ингэснээр 26-хан насандаа нэг жилийн дотор УАШТ, улсын наадам, Нууц товчооны ойд түрүүлж, гурван том цол хүртсэн нь монгол наадмын түүхэнд анхдагч амжилт үзүүлсэн.

Ангилал:Монголчууд
Сүхбаатарын Сүхбат

**Сүхбаатарын Сүхбат** нь Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын заан цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
### Цэргийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын заан
Ганбаатарын Ганхуяг

**Ганбаатарын Ганхуяг** (1996 онд Ховд аймгийн Булган суманд төрсөн)- Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх. 2014 оноос Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн.  

## Амжилт 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
2021 онд Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Б.Уртнасангаар долоо даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
2023 онд АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын арслан Б.Орхонбаяраар зургаа даван начин цолыг алгасан " Улсын харцага " цолыг хүртсэн.

2024 онд АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Баасанжаваар дөрөв, аймгийн арслан Д.Аззаяагаар тав, аймгийн арслан Т.Довчинсэмбээгээр зургаа давж " Улсын харцага " цолоо батлан "Үнэн зоригт" чимэг нэмсэн.

## Үндэсний бөхийн амжилт 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын харцага
Доминик Бартон

**Доминик Бартон** (англи. Dominic Barton, 1962 онд Уганда улсад төрсөн), мөн хятад **Bao Damin** (хятад: 鲍达民) нэртэй Угандад төрсөн канадын ажил хэрэгч, нийтлэгч, дипломат хүн. McKinsey & Company компаний гүйцэтгэх захирал. 

## Намтар 
Д.Бартоны эцэг Уганда улсын Муконо хотод шашны номлогч, эх нь сувилагч байхад тэнд төрсөн байна. Түүнийг 7 настай байхад гэр бүл нь Канад руу нүүжээ. 

Тэрээр дунд сургуулиа төгсөөд Британийн Колумбийн Их сургуульд (University of British Columbia) сурч эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн байна. Дараа нь Родсын тэтгэлэг авч Оксфордын Их сургуулийн Брансноүс коллежид (Brasenose College at Oxford University) сурч Эдийн засгийн MPhil зэрэг хүртсэн байна. 

Сургуулиа дүүргээд тэрээр хэсэг хугацаанд N M Rothschild & Sons компаний Лондон дахь салбарт санхүүгийн шинжээчээр ажилласан. 

1986 онд McKinsey & Company -ний Торонто хот дахь офисст ороод 11 жил удирдах асуудал эрхэлсэн зөвлөхөөр ажилласан байна. 

Доминик Бартон 1997-2004 онд Сөүл дахь McKinsey & Company төлөөлөгч, 2004-2009 онд Шанхай дахь төлөөлөгчийн гэзрын тэргүүлж байжээ. 

2019-2021 онд Бээжин суугаа Канадын Элчин сайдаар ажилласан. 

2021 оны арванхоёрдугаар сард Бартоныг Рио Тинтогийн шинэ ТУЗ-ийн даргаар томилж, 2022 оны тавдугаар сараас эхлэн ажиллахаар болсон нь 2022 оны дөрөвдүгээр сард компанийн ТУЗ-д орсон.

2023 оны 7-р сарын 10-11-нд Улаанбаатар хотноо болсон "Монголын Эдийн засгийн чуулган" -нд оролцож үг хэлсэн.

Ангилал:1962 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Канадчууд
Ангилал:Канадын бизнесмен
Ангилал:Канадын дипломатч
Ангилал:20-р зууны бизнесмен
Ангилал:21-р зууны бизнесмен
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Германы Танкийн Музей

**Германы Танкийн музей** (Герман: *Deutsches Panzermuseum Munster (DPM)*) бол ХБНГУ-ын Мюнстер хотын ойролцоо байрладаг танк, хуягт техникийн музей юм. 1983 онд Бундесверийн хуягт танкийн офицерийг бэлтгэх сургалтын бааз дахь цуглуулга дээр суурьлан байгуулагдаж байсан. Тус музейн нийт талбай нь 9000 кв.метр байдгийн 7500 кв.метрт үзвэрүүд байрладаг.

## Тойм 
Танкийн Музейд танкаас гадна цэргийн хуягт техник, төрөл бүрийн галт зэвсэг, дүрэмт хувцас, одон тэмдэг, бусад цэргийн холбогдолтой эд өлгийн зүйлийг дэлгэн тавьжээ. Үзвэрийн он цагийн хугацаа нь Дэлхийн Нэгдүгээр Дайн, Дэлхийн Хоёрдугаар Дайн, Хүйтэн Дайны үеийн баруун зүүн Германы танк, хуягт машин техник, орчин үеийн Германы армид хэрэглэж байсан, хэрэглэж байгаа цэргийн хуягт техникүүдийг байрлуулсан. 

## Цагийн хуваарь 
1-р сараас 5-р сар хүртэл: Мягмараас Ням гарагт 10:00-18:00, Даваа гарагт амардаг. Мөн амралтын өдрүүдээр даваа гарагт ажиллана. Танхимууд халаалтгүй, өвлийн улиралд хүйтэн байдаг. 

6-9-р сар: Өдөр бүр, 10.00-18.00, 

10-12-р сар: Мягмараас Ням гараг хүртэл 10:00-18:00, Даваа гарагт амардаг. Танхимууд халаалтгүй, өвлийн улиралд хүйтэн байдаг. 

## Зураг 

Файл:Leopard Vorserie Prototyp II.jpg|Леопард 1 прототип 42 
Файл:Panzerkampfwagen I Ausf. A.jpg|Панзер 1 
Файл:Jagdpanzer V Jagdpanther 1.jpg|Жагдпанзер танк
Файл:SdKfz182.jpg|Тигр 2
Файл:Panzerkampfwagen IV Ausf. G 1.jpg|Панзер 4 
Файл:Sturmtiger frontal.jpg|Штурмпанзер 6
Файл:Dzvr21.jpg|Даймлер ДЗВР-24 цагдаагийн хуягт машин
Файл:Munster A7V Wotan Seite (dark1).jpg|А7В танк (Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеийн танк) 
Файл:Deutsches Panzermuseum Munster Halle 2.jpg|Леопард 1
Файл:German LKII light tank, at the Deutsches Panzermuseum.jpg|Лектер Кампфваген 2 
Файл:SdKfz165.jpg|Хаммел
Файл:Hetzer cfb borden 1.JPG|Хетзер

## Холбоотой мэдээлэл 
* Бундесверийн Цэргийн Түүхийн Музей

Ангилал:Германы музей
Ангилал:1983 онд байгуулагдсан
Ангилал:Мюнстер
Оросын Нисэх Хүчний Төв Музей

**Оросын Нисэх Хүчний Төв Музей** (Орос: Центральный музей Военно-воздушных сил РФ) нь ОХУ-ын Москва мужийн Монино хотод Гагарины нэрэмжит нисэх хүчний академид байрладаг нисэх хүчний музей юм. Тус музей нь Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музейн салбар бөгөөд, дэлхийн томоохон нисэх хүчний музейнүүдийн нэг төдийгүй ЗХУ-ын үед бүтээгдсэн 194 онгоц, 127 онгоцны хөдөлгүүрийн цуглуулгатай. 

## Тойм 
Уг музейг 1958 онд Ту-4, Ла-15, Ла-11, По-2, Як-18, нэг онгоцны их бие, 20 пулемёт, их буу зэрэг үзвэртэйгээр байгуулсан. Хоёр жилийн дараа 14 онгоцтой болж, 1970-аад онд үзвэрт тавигдах онгоцны тоо эрс нэмэгдсээр 40 гаруйд хүрсэн. 2005 онд үзвэрийн гол танхимд гал гарч ихэнх онгоц галд шатсан. 2013 онд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн онгоцнуудад зориулж шинэ ангаар баригдаж, шатсан онгоцнуудыг сэргээсэн.  Өнөөдөр музейд цэрэг, иргэний болон тусгай зориулалтын зэрэг дотоодын болон гадаадын олон төрлийн нисэх онгоцууд, тус музейд онгоцны нисгэгчийн дүрэмт хувцас, баримт бичиг, загвар, тоног төхөөрөмж зэрэг зүйлсийг олон нийтэд дэлгэн харуулдаг. 

Одоогийн байдлаар 54 мянга гаруй үзмэр байгаагаас нисэх онгоц 194, нисэх онгоцны загвар 409, онгоцны хөдөлгүүр 118, тоног төхөөрөмж 5152 (сэнс, нисэх онгоцны тоног төхөөрөмж, зэвсэг) зэрэг тоотой байна.  

## Цагийн хуваарь 
**Өвлийн улиралд (10-р сарын 05-аас 3-р сарын 31 хүртэл)** 

Даваа, Мягмар гарагт - Музей амарна. 

Доторх үзвэр: Лхагва, Пүрэв, Баасан, Бямба, Ням - 9:00-17:45 хүртэл 

Гадна талбай: Лхагва, Пүрэв, Баасан, Бямба, Ням - 09:00-17:45 хүртэл

**Зуны улиралд** **(4-р сарын 1-ээс 10 сар хүртэл)** 

Даваа, Мягмар гарагт амарна.

Доторх үзвэр: Лхагва, Пүрэв, Баасан, Бямба, Ням гарагт 09:00-17:45 хүртэл ажиллана.

Гадна талбай: Лхагва, Пүрэв, Баасан, Бямба, Ням гарагт 10:00-18:45 хүртэл ажиллана.

Касс музей хаахаас 45 минутын өмнө хаагдана.

## Эшлэл 
Ангилал:Музей
Ангилал:Оросын музей
Лувсанжамцын Удвал

**Лувсанжамцын Удвал** (1946 онд Өвөрхангай аймгийн Батхаан /өнөөгийн Бүрд/ сумын Цагаан нуур хэмээх газар төрсөн)-Монгол Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, дипломат.  

1964 онд Өвөрхангай аймагт дунд сургууль төгсөөд МУИС-д элсэн 3 жил суралцаж байгаад 1967 онд Гадаад явдлын яамны нэр дээр ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны сургуульд шилжин суралцаж 1972 онд төгссөн байна. 

1972 оноос ГЯЯ-ны төв аппаарат болон түүний системийн байгууллагад тасралтгүй 37 жил дипломат алба хашсан.

1972-1975 онд дэд атташе, атташе, 

1975-1978 онд Варшав дахь ЭСЯ-нд ХБНГУ-ыг хариуцсан дипломат ажилтан. 

1978-1982 онд 2-р нарийн бичгийн дарга.

1985 оноос Берлин дэх Элчин сайдын яаманд зөвлөх.

1991-1994 онд зөвлөх, ахлах зөвлөх,

1995-1999 онд ХБНГУ-д суугаа Элчин сайд.

“Монгол-Герман чуулган”-ы Ерөнхий нарийн бичгийн даргын сонгуульт ажлыг хашдаг.

Ангилал:Монголчууд
Данзаннямын Даваахүү

**Данзаннямын Даваахүү** (1951 оны бар жилийн 2-р сарын 15-нд Төв аймгийн  Баянцагаан суманд төрсөн ) -Монгол Улсын Тод манлай уяач, Хөдөлмөрийн Баатар, Гавьяат Малчин, XX зууны манлай хүлэгч. 

## Намтар 
Эцэг М.Данзанням нэгдэл нийг­мийн олон адуутай айл байжээ. Эцэг нь хөдөө мал дагуулах гэж үздэг байжээ. Эхийн талынхан сумын албан хаагчид сургууль соёлын мөр хөөлгөх санаатай байсан гэдэг. Төв аймгийн Баянцагаан сумын тавдугаар ангидаа уг нь 14 хоног суугаад хөдөө гэр рүү­гээ оргочихсон гэж тэрээр дурсан ярьдаг. 

1961 онд Улсын наадамд хурдны морь унаж 8-р байранд орж байжээ.

Түүнээс хойш адууны л захад явасаар нас бие гүйцээд цэ­рэгт мордож Дорнодод барилгын цэргийн 030 дугаар ангид алба хаажээ. Цэрэгт байхдаа анх морь уралдуулж аймгийн наадамд айрагдуулсан түүхтэй. 

Цэргээс халагдаж ирээд оройгоор аравдугаар ангиа төгссөн байна. Улмаар тэрээр рентген техникчийн гурван сарын курст суугаад Төв аймгийн нэгдсэн эмнэлэгт Рентген техникчээр дөрвөн жил ажилласан юм. 

Батлан хамгаалахад туслах нийгэмлэг Монгол төрийн наадмын түрүүг ганцхан их наснаас бусад бүх насанд авчихсан үе байжээ. Их насны морь сайн уядаг хүн хайгаад түүний эцгийг уяачаар авах гэтэл тэрээр нас өндөр тул хүүг минь ав гээд тэр албан ёсоор 1977 оны намар уяач болжээ. 1980 онд гурван жил дараалан их насны морины түрүүг тэр авч байжээ. 1980 онд дээд гурван насны түрүүг хамаад авсан түүхтэй. Тэрээр 1980 оны арванхоёрдугаар сард морин уралдаанаар спортын мастер анх авчээ. 

Д.Даваахүү мөн үндэсний бөхөөр барилдаж “Алдар” нийгэмлэгт цэргийн заан болж байв. Төв аймгийнхаа спартакиадад гурван ч удаа түрүүлж явсан байна. 1973 онд аймгийн арслан болсон ажээ.

Ангилал:Монголчууд
Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей

**Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей** (Орос хэл: Центральный Музей Вооруженных сил) , хуучнаар **Улаан Армийн Музей** нь ОХУ-ын Москва хотын хойд хэсэгт байрладаг цэргийн музей.
 
## Түүх
Уг музейн үүсэл 1919 оны 5 сарын 25 нд Зөвлөлт Орос Улс, Улаан армийг танилцуулсан үзэсгэлэнг Москвагийн Улсын их дэлгүүрт зохион байгуулсны дараа хэд хэдэн удаа улаан армийн тухай сэдэвчилсэн үзэсгэлэн гарсны дараа 1921 онд Улаан Арми, Флотын Музей болгох шийдвэр гарч, 1922 онд Воздвиженка 6-д (одоогийн  Оросын улсын номын сангийн эсрэг талын барилга, 1930-аад онд нураасан) нүүлгэснээр үүдээ нээсэн. 1951 онд музейн нэрийг Зөвлөлтийн Улаан Армийн Төв Музей гэж нэрлэн, 1965 оноос одоогийн байршилд нүүж орсон. 1993 онд **Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей** гэж нэрлэв. 
## Үзвэр
Музей нь 15,000 гаруй үзвэр, 24 танхим, 5000 м2 талбайтай. Үзвэрүүд нь дараах үед хамаарах 24 танхимтай.  

* Оросын армийн түүх 1917 он хүртэл (1-3-р танхим)
* Иргэний дайны үе (4-6-р танхим)
* Зөвлөлтийн ажилчин тариачны улаан арми байгуулагдах үе (7-8-р танхим)
* Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Улаан арми (9-18-р танхим)
* Дайны дараах Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний түүх (19 - 21-р танхим)
* ОХУ-ын зэвсэгт хүчин ба орчин үе (22-24-р танхим).

Үзвэрүүд нь Зөвлөлтийн үеийн нэрт зүтгэлтнүүдийн хэрэглэж байсан хувийн эд зүйлс, зэвсэг; түүхэн үйл явдалд холбоотой зөвлөлтийн болон дайсан этгээдийн эд зүйл, фото зураг, одон медаль, цэргийн дүрэмт хувцас, баримт бичиг, зурагт хуудас, сонин, цэргийн төрөл бүрийн зэвсэг техник зэрэг зүйлс байдаг. 

## Салбар музей 
Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей нь дараах салбар музейнүүдтэй. 

* Г.К.Жуковын музей-кабинет
* Оросын Нисэх Хүчний Төв Музей
* Стратегийн Пуужингийн Хүчний Музей
* Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах Цэргийн Музей
* Агаарын Цэргийн Түүхийн Музей
* Цэргийн Дүрэмт Хувцасны Түүхийн Музей
* Сталины Хорогдох Байрны Музей

## Эх сурвалжууд
Ангилал:Музей
Ангилал:Оросын музей
Хийморийн дарцаг

**Хийморийн дарцаг** Буддын гүн ухаанд хүний сүнсийг хөдөлгөж байдаг 10 төрлийн хий оршдог гэж үздэг.  Энэхүү хүний сүнсний хөлөглөдөг хийг морь лугаа адилтгаж “хийморь” хэмээдэг ажээ. Тэдгээр нь та бидний үзэж харах, санаж, сэрэх, идэж уух, уусан идсэнээ боловсруулах зэрэг бүх л зүйлийг зохицуулж байдаг нэг ёсны хөдөлгөгч хүч гэнэ. Энэ хийний хүчээр хүмүүс амьдралаа тэтгэж, сүнсний хөдөлгөөнөө зохицуулдаг аж. Хийморь муудахаар сүнсний чадал муудаж аливааг санаж сэтгэх нь мууддаг гэж үздэг учраас хийморио үе үе сэргээдэг байна.

Хийморийн дарцаг гэдэг -дорно дахины болон Монгол зурхайн амьдын зурхайн зурлагат хийморийн дарцаг хийсгэх гэдэг нэгэн зурлага ёс бий. Энэ нь хүний нарийн бие болох таван хий мах бодь нь гадны элдэв зохисгүй үйл, элдэв бузар жатага, хэл ам (хар, цагаан), зарга  зэргээс бохирдон доройтож хүний өнгө зүс, цог золбоо  хүч доройтдог хэмнэлт  үеийг Дорно дахины  болон  Монгол зурхайн амьдын зурлагат хийморь унах буюу доройтох  гэдэг. Ингэж хийморь доройтсон үеийн хариулга засал нь  хийморийн дарцаг хийсгэх зан үйл юм. Хүний нарийн биеийн  илэрхийлэл болох хийморийн дарцаг нь 12 жилтнүүдиин хийморь мах бодитой шүтэлцэн өөр өөр өнгийн зохицолыг  агуулсан байдаг.

Энэ хийг сэргээхэд эм уугаад бариа засал хийлгээд сайжирдаггүй тул тусгайлсан зан үйлийн дагуу сэргээдэг. Хийморийг сэргээхдээ гүн ухааны үүднээс сүслэж өндөр уулын оройд гарах, номын хүчийг шингээх, зөв сэтгэл өвөрлөх, сайхан үнэртэн тэргүүтнийг ашигладаг ажээ.

Хийморь сүлд босоо, уруугаа, хэвтээ, гэдэргээ гэж дөрөв байдаг. Сүлд гэдэг тухайн хүний бие махбодид оршиж гүйдгээс гадна зарим тохиолдолд гадагшилдаг зүйл гэж анагаах ухааны сударт тэмдэглэгджээ. Сүлд нь гадагшилснаас тухайн хүний хийморь доройтдог учраас хийморь лундаагаа засахаар хийморийн дарцаг хийсгэдэг байна.
Хийморийн дарцагийг “гахай хонь туулай”, “бар морь нохой”, “хулгана луу бич”, “тахиа үхэр могой” гэж ивээл жилүүдээр нь ангилсан байдаг.

***Хийморийн дарцаг хийсгэх зүг буюу хийморь гүйх өдөр***

Ангилал:Буддын шашны бэлгэ тэмдэг
Ангилал:Важраяна
Ангилал:Далбаа
Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах Цэргийн Музей

**"Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах Цэргийн Музей"** (оросоор: Музей Войск ПВО) нь ОХУ-ын Москва мужийн Балашиха хотын Заря дүүрэгт оршдог Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчний түүхийг харуулсан музей. Уг музей нь Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музейн салбар музейнүүдийн нэг юм.

Энэ музейг 1978 оны 1 сард ЗХУ-ын маршал П.Ф.Батицкийгийн тушаалаар байгуулсан. Музейн сан хөмрөгт 16,000 гаруй үзмэр байдгийн 400 орчим нь цэргийн техник, пуужин бүхий зэвсэг байдаг. Музейн нь нийт 3000 м2 талбайтай.

## Тойм 
1975 оноос ЗХУлсад Агаарын довтолгооноос хамгаалах цэргийн тэмдэглэлт өдөртэй болох, олон нийтэд үзүүлэх музей байгуулах засгийн газрын тогтоол гарсантай холбогдуулан, тус оноос музейн барилга барих, үзмэрийг бүрдүүлэх ажил хийгдэж эхлэсэн. 1978 оны 1 сард ЗХУ-ын Агаарын довтолгооноос хамгаалах цэргийн ерөнхий командлагч, маршал П.Ф.Батицкийгийн тушаалаар **Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах Цэргийн Музей** (Музей Войск ПВО) нэртэйгээр байгуулсан. 1991 онд ЗХУ задарсны дараа ОХУ-ын Батлан хамгаалах яамнаас бүтцийн болон үзмэрийн өөрчлөлт хийсэн. 

## Бүтэц 
Тус музей нь хоёр танхим, нэг ажиглалтын цамхагтай.  

* Эхний танхим нь 1914 оноос 1945 он дуустлах үеийн түүхийг харуулсан үзмэртэй.
* Хоёр дахь танхимд 1945 оноос хойш орчин үе хүртэл ЗХУ, ОХУ-ын ПВО-гийн түүх, зэвсэг техникийг харуулсан үзмэртэй.

### Цагийн хуваарь 
Музей нь Лхагва гарагаас Ням гараг хүртэл өдөр бүр 10.00-13.00, 14.00-17.00 цагийн хооронд ажиллаж, Даваа, Мягмар гарагт амарна. 

### Тасалбарын үнэ 
# Насанд хүрэгчид - 100 рубль 
# Хөнгөлөт - 50 рубль (сурагч, оюутан, тэтгэвэрийн өндөр настан)
Харин дараах хүмүүс үнэ төлбөргүй үзэж болдог: 
# Групп жуулчид үзэх нөхцөлд: Групп аяллын үнэ 500 рубль  + орох тасалбарын үнэ. Сэдэвчилсэн үзмэр 250 рубль + орох тасалбарын үнэ.
* ЗХУ-ын баатар, 
* ОХУ-ын баатар, 
* Социалист хөдөлмөрийн баатар, 
* ЗХУ ба ОХУ-ын цэргийн одонтой хүмүүс, 
* 1 ба 2-р зэргийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс;  
* Цэргийн алба хааж буй цэргийн албан хаагчид, 
* Цэргийн сургуулийн курсантууд, 
* Бүтэн өнчин, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд, 
* Төрийн тэтгэлэгд хамрагдсан сурагчид, 
* Сургуулийн өмнөх насны хүүхдүүд; 
* Хөгжлийн бэрхшээлтэй болон өндөр настанд зориулсан дотуур байранд байгаа иргэд; 
* Музейн ажилтнууд

Зарим тэмдэглэлт, онцгой өдөр музейг үнэгүй үзэж болдог: 
*Сар бүрийн гурав дахь ням гарагт 18-аас доош насны хүмүүс, их дээд сургуулийн оюутнууд
* 2-р сарын 23 - Эх орон хамгаалагчдын өдөр; 
* 4 сарын хоёр дахь ням гараг - Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчний өдөр; 
* 5-р сарын 9 - Ялалтын өдөр; 
* 5-р сарын 18 - Олон улсын музейн өдөр; 
* 6-р сарын 12 - Оросын өдөр.  

## Зураг 

Файл:Музей Войск ПВО-2.jpg|Агаарын довтолгооноос хамгаалах зэвсэгүүд
Файл:Avia machinegun A-12,7, avia cannons NR-23 and N-37D museum.jpg|Онгоцны пулемёт А-12, онгоцны их буу НР-23, Н-37
Файл:Part of the radiolocation post VP-02u.jpg|Радиолокацийн хяналтын систем
Файл:Range finder DYa-1).jpg|alt=
Файл:ZU-2 antiaircarft gun 2.jpg|ЗУ-2 буу
Файл:S-300PT SAM -1.jpg|С-300ПТ
Файл:У музея ПВО - panoramio.jpg|Музейн үзмэрүүд

## Холбоос 
* Виртуал үзмэр: Байшин доторх үзмэр
* Виртуал үзмэр: Гадна талбайн үзмэр

Ангилал:Оросын музей
Өдрийн оддын зүгт

**Өдрийн оддын зүгт** бол 1993 оны 10 сард нээлтээ хийсэн монголын уран сайхны кино юм. Энэ кино нь Монгол Улсын агаарын цэргийн сөнөөгч онгоцны сэдэвтэй цор ганц кино бөгөөд киноны зураг авалтыг 1993 оны 7-8 сард ЗХ-ний 337-р ангид хийсэн юм. Киноны зохиолыг нисгэгч, зохиолч Түдэвийн Батжаргал бичиж, Бирваагийн Мөнхдорж найруулсан.  

## Киноны баг 
* Найруулагч: Бирваагийн Мөнхдорж
* Зохиолч: Түдэвийн Батжаргал
* Ерөнхий оператор: Жигжидийн Биндэр, Дэчинравдангийн Балчинпүрэв, Бямбаагийн Лхагвадорж
* Хөгжмийн зохиолч: Цэндсүрэнгийн Энхманлай
* Ерөнхий зураач: Батдэлгэрийн Төмөрбат
* Зургийн дарга: Галсан-Балдангийн Аахүү
* Дууны оператор: Бэгзжавын Баянбат
* Зөвлөх: Дамбын Лхам, Ядамын Даваасамбуу
* Агаарт зураг авсан: нисгэгч, Батмөнхийн Баяраа
* Найруулагчийн туслах: Н.Бадрал
* Операторын туслах: Ц.Цэрэнчимэд
* Монтажчин: С.Отгон, Ж.Баасан
* Нүүр хувиргагч: Ц.Болортуяа
* Гэрэлтүүлэгч: Ц.Орсоо, Б.Сэлэнгэ
* Зохион байгуулагч: Т.Дашдэлэг
* Хувцасны эрхлэгч: Д.Нарантуяа

## Жүжигчид 
**Гол дүрд:**
* Бат-Очир: Бэх-Очирын Жаргалсайхан
* Туул: Чимидбальдарийн Чулуун-Эрдэнэ (1992 оны мисс)
**Туслах дүрд:**
* Жаргал: Нанжидын Онон
* Чүлтэмийн Алтан-Өлзий
* Нямын Цэгмид
* Сэвжидийн Сэлэнгэ
* Лувсан-Очирын Нямсүрэн
* Н.Бат-Амгалан
* Н.Бадрал
* Э.Ганболд
* Ц.Оюунгэрэл
* О.Ёндонжамц
* Ч.Мөнхсайхан
* Д.Батгэрэл

**Орлон тоглогчид:**

* нисгэгч, ахлах дэслэгч Д.Батгэрэл
* нисгэгч, ахмад Чимэдцэрэнгийн Мөнхсайхан
* нисгэгч, хошууч Цагааны Энхбаатар
* нисгэгч Даваасүмбэрэлийн Басбаатар
* нисгэгч Батмөнхийн Баяраа
* нисгэгч Аюушийн Ганболд
* нисгэгч Баяртогтохын Адъяабаатар
* нисгэгч Жалбуугийн Мөнхсайхан
* нисгэгч Ганхуягийн Батхүрэл
* нисгэгч Балжиннямын Батбаяр
* нисгэгч Н.Баясгалан

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:20-р зууны монгол кино
Ангилал:1993 оны кино
Хийн компрессор

Хийн компрессор нь хийн эзэлхүүнийг багасгах аргаар түүний даралтыг нэмэгдүүлдэг механик төхөөрөмж юм. Хийг шахах нь байгалийн жамаар түүний температурыг нэмэгдүүлдэг. Шахаж байгаа хий нь агаар бол уг төхөөрөмжийг агаарийн компрессор гэнэ. 

Компрессор нь шахуургатай төстэй: хоёулаа шингэн дахь даралтыг нэмэгдүүлж, шингэнийг хоолойгоор дамжуулж болдог. Хий шахагдах боломжтой тул түүний эзэлхүүнийг компрессор багасгадаг. Шингэн нь харьцангуй шахагдах чадвар муу учир шахуурга зөвхөн шингэнийг зөөвөрлөх үүрэг хүлээнэ. 

## Компрессорын төрлүүд 
Олон төрлийн хийн компрессорууд бий. Үүнд хоёр үндсэн ангилал байдаг нь:

* **Зөөвөрлөх боломжтой** компрессор хоёр салж ангилагдана.
** **Холхих**
** **Эргэлдэх**

* **Динамик** компрессорыг мөн хоёр ангилана.
** **Төвөөс зугтаах**
** **Тэнхлэгийн дагуу**

Тус чухал дөрвөн ангилалыг доор салган авч үзье.

### Төвөөс зугатаах компрессор 
**Төвөөс зугтах компрессорууд** нь эргэлддэг сэнстэй диск эсвэл импеллер ашиглан хийн хурдыг нэмэгдүүлснээр сэнсний амсар руу хийг шахах зориулалттай. Сарниулагч (салаалсан суваг) хэсэг нь хурдны энергийг даралтын энерги болгон хувиргадаг. Тэдгээрийг газрын тос боловсруулах үйлдвэр, химийн, нефтийн үйлдвэр, байгалийн хий боловсруулах үйлдвэр зэрэг салбарт байнгын, суурин үйлчилгээнд ашиглах нь элбэг. Аль салбар ашиглагдахаасаа хамаарч хэрэглээ нь 100 морины хүчтэй (75 кВт) -аас хэдэн ч мянган морины хүчтэй байж болдог. Олон төрлөөр ашиглагдахын зэрэгцээ 10,000 psi (69 МПа) -аас их өндөр гаралтын даралтад хүрч тэсвэрлэж чаддаг байна.

Ангилал:Агааржуулалтын техник
Ангилал:Хийн техник
Ангилал:Хүйтний техник
Ангилал:Дулааны техник
Мөлхөгч

Мөлхөгчид бол хуурай газрын сээр нуруутан амьтдын үндсэн бүлгүүдийн нэгний нийтлэг нэр юм. Үүнийг биологичид тийм ч их ашигладаггүй бөгөөд илүү өөр бодитой нэр томъёо хэрэглэдэг.

"Мөлхөгч" гэдэг нэр нь Латин хэлнээс гаралтай бөгөөд "мөлхөгч" гэсэн утгатай. Бүх амьд хэвлээр явагчид хүйтэн цуст, хайрслаг арьстай, клидоик өндөглөдөг. Тэд шээсний хүчил (мочевины оронд) ялгаруулж, клоакатай байдаг. Клоака нь гургалдай, шээсний зам, нөхөн үржихүйн сувгийг хамарсан нүх юм. Мөн хэвлээр явагчид хөхтөн амьтдаас ялгаатай зүрх ба гол цусны судаснуудын зохион байгуулалтыг хуваалцдаг. Шувуудад эдгээр бүх шинж чанарууд байдаг.

Мөлхөгчдийн олон чухал бүлгүүд одоо устаж үгүй болсон, тухайлбал мозазаврууд устаж үгүй ​​болжээ. Бид үлэг гүрвэлүүд устаж үгүй ​​болсон гэж ярьдаг байсан ч тэд өдтэй үр удам (шувуу) хэлбэрээрээ үлдсэн. Эртний хэвлээр явагчид яст мэлхий, матар, түүний бүлгийн цорын ганц амьд үлдсэн Туатара зэрэг амьтад байдаг. Өнөөгийн хэвлээр явагчдын дийлэнх нь могой, гүрвэл юм 

Амьд хэвлээр явагчдын судалгааг герпетологи гэж нэрлэдэг.

## Мөлхөгчидтэй холбоотой шувууд
Зарим хэвлээр явагчид бусад хэвлээр явагчидтай харьцуулахад шувуудтай илүү ойр холбоотой байдаг. Матрууд гүрвэлээс илүү шувуудтай илүү холбоотой байдаг. Теропод үлэг гүрвэлүүдээс шувууд үүссэн тул илүү их холбоотой байдаг

Ангилал:Герпетологи

Ангилал:Хоцрогдсон таксон
Тероподууд

Theropods- Тероподууд 

Тероподууд (араатны хөл) нь хоёр хөлт саврикийн үлэг гүрвэлүүдийн бүлэг юм.

Тэд голчлон мах идэштэй байсан хэдий ч хэд хэдэн тероподын бүлгүүд өвсөн тэжээлтэн, бүх идэштэн, шавьж идэштэн болж хувирсан.

Өнөөдөр тэдгээрийн дээд Юрийн Галавын үед жижи өдтэй целурозаврын треподуудаас үүссэн 10000 амьд шувууд төлөөлдөг.

Тероподуудын шувуудтай холбодог шинж чанаруудын нэг нь хоёр хөлт, гурван хуруутай хөл, бөмбөрцөг (хоолны яс), агаараар дүүрсэн яс, өд, өндөглөдөг.

Эртний тероподууд

Тероподууд 230 сая жилийн өмнө Дээд Триасын хамгийн эртний хэсэгт анх гарч ирсэн. Тэд Доод Юрийн галаваас Цэрдийн галавын төгсгөл хүртэл буюу 66 сая жилийн өмнө хуурай газрын цорын ганц том махчин амьтад байсан. Теропод үлэг гүрвэлүүдийн хамгийн эртний бөгөөд хамгийн анхдагч зарим нь:

Eodromaeus 

целофизид, Целофизийг багтаасан гэр бүл.

Ангилал:Үлэг гүрвэлүүд