open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ульрике Мэйфарт

**Ульрике Нассе-Мэйфарт** (, 1956 оны 5 сарын 4-нд төрсөн) нь Германы өндрийн харайлтын тамирчин эмэгтэй юм. Тэрээр олимпын наадамд 1972, 1984 онд 2 удаа түрүүлжээ. Эмэгтэйчүүдийн өндрийн харайлтын төрлөөр хамгийн залуудаа аварга болж байсан тэрээр 1984 онд түрүүлэхдээ тухайн үеийнхээ хамгийн хөгшин аварга болсон юм (Одоо тус амжилтыг 31-тэйдээ түрүүлсэн Стефка Костадинова эзэмшдэг).

## Тамирчны замнал 
Майны Франкфуртад мэндэлсэн Мэйфартын тамирчны замнал эрт эхэлжээ. 1971 онд дөнгөж 15-тайдаа Баруун Германы АШТ-ээс мөнгөн медаль хүртэж, ирэх жил нь нутгийнхаа Мюнхен хотод болох олимпын наадамд эх орноо төлөөлөн оролцох гурав дахь тамирчнаар тодорсон.

Тухайн үед Дик Фосберигийн Мехикогийн олимпын үеэр анх үзүүлсэн, шинэ төрлийн харайлтын техникийн эзэмшсэн цөөхөн эмэгтэй тамирчдын нэг нь Мэйфарт байсан юм. Гэхдээ хувийн дээд амжилт нь дөнгөж 1.85-метр байсан тул хэн ч түүнээс амжилт хүлээгээгүй байжээ. Гэсэн ч нутгийнхаа хөгжөөн дэмжигчдийн өмнө тэрээр хувийн дээд амжилтаа 5 см-ээр ахиулж, 1.90 метрт харайсан нь алтан медаль авахад хангалттай байв. Түүнийхээ дараа 2 см-ээр ахиулж, дэлхийн дээд амжилттай тэнцүү өндрийг захиалснаа амжилттай гүйцэтгэсэн байна. Ийнхүү 16 настай Мэйфарт хөнгөн атлетикийн хувийн төрөлд хамгийн залуудаа олимпын аварга болжээ.

Олимпын дэвжээнд үзүүлсэн гайхамшигтай амжилтынхаа дараа тэр 1978 он хүртэл 1.92-метр дээгүүр давж чадаагүй. Энэ хугацаанд нэг ч томоохон тэмцээнд түрүүлж чадаагүй бөгөөд 1974, 1978 оны Европын АШТ-д 7, 5-р байр тус тус эзэлж, 1976 оны Монреалийн олимпод бүр урьдчилсан шатнаас хасагджээ. Баруун Герман улс 1980 оны Москвагийн олимпыг бойкотлосноос болж олимпод дахин түрүүлэх мөрөөдлөө хойшлуулахаас өөр аргагүй болов.

1982 онд Мэйфарт дахин "эргэж ирсэн" гэж хэлж болно. Мөн онд тэрээр Европын танхимын болон задгай талбайн АШТ-д түрүүлж, 2.02 м дээгүүр харайж, дэлхийн дээд амжилтыг шинэчилжээ. 1983 онд анхны Дэлхийн АШТ-д өмнөх жилийн Европын аварга Тамара Быковатай ширүүн өрсөлдсөний эцэст мөнгөн медаль зүүсэн. Лондонд болсон тэмцээнд Быкова, Мэйфарт хоёр хоёул 2.03 м дээгүүр харайж, дахин дэлхийн дээд амжилтыг эвдсэн юм. Гэхдээ Быкова дөрөвхөн өдрийн дараа дэлхийн дээд амжилтыг 1 см-ээр ахиулжээ.

1984 оны Лос-Анжелесын олимп Ульрике Мэйфартын оролцсон хамгийн сүүлчийн томоохон тэмцээн байсан юм. Быкова нарын хэд хэдэн хүчтэй өрсөлдөгч нь социалист орнууд олимпыг бойкотлосноос болоод оролцоогүй. Тэрээр 2.02 м дээгүүр харайж, өмнөх олимпын аварга, Италийн Сара Симеониг ялан олимпын хошой аварга цолтой болжээ.

## Цахим холбоос 
* Ульрике Мэйфартын хувийн цахим хуудас
* 

## Эшлэл 
* Leverkusen who's who
* 

Ангилал:Германы өндрийн харайгч
Ангилал:Германы олимпын оролцогч
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Баруун Германы олимпын аварга
Ангилал:Өндрийн харайлтын олимпын аварга
Ангилал:Өндрийн харайлтын европын аварга
Ангилал:Умард Райн-Вестфалены Гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан
Ангилал:Кёльны тамирчин
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1956 онд төрсөн
Усны түнжүүр

**Усны түнжүүр** , (***Rallus aquaticus***) нь Түнжүүрийнхэн овгийн жижиг шувуу юм.

Тэд Европ, Азийн чийглэг, намагт газар тархан амьдардаг. Намгийн дэргэдэх хуурай газар үүрээ засаж 10 гаруй өндөг гаргана. Хойд болон, зүүн зүгт амьдрах хэсэг нь нүүдэллэх ба бусад усны түнжүүр нь голдуу суурин байдаг.

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн түнжүүр 23-26 см урт, ар нуруу хэсэг нь боровтор, өвөр хэсэг нь цэнхэр саарал өнгөтэй. Усны түнжүүрийн хуруу нь урт ба богино сүүл, 3-4.5 см урт нарийн улаандуу хошуутай. Хөл нь шаравтар байдаг. 
Энэхүү шувуу нь хорхой шавж, үр жимс,  мэрэгч  болон жижиг шувуудаар хооллоно. 

## Зургийн цомог 

Image:Rallus_aquaticus_1_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Rallus_aquaticus_2_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Rallus_aquaticus_3_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Rallus_aquaticus_5_(Marek_Szczepanek).jpg
File:Rallus aquaticus.jpg
Rallus aquaticus MHNT.ZOO.2010.11.66.1.jpg |Museum specimen - Douadic, Indre, France

## Цахим холбоос 
* Identification guide (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* IBC Videos
* Avibase Links in turn to the Flckr Handguide images.

Ангилал:Түнжүүрийнхэн
Явган түнжин

**Явган түнжин** (***Crex crex***), мөн **Тариан түнжүүр** гэгддэг энэ жижиг шувуу нь Түнжүүрийнхэн овог юм.

Бусад түнжүүрээс ялгаатай нь намагт бус, нуга хөндийд амьдарна. Европ, Азид тархан нутаглах бөгөөд өвлийн улиралд Африкруу нүүдэллэн өвөлждөг.

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн явган түнжин **22-25 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **46-53 см** болно. Биеийн жин нь **125-210 гр** юм.
Боровтор өнгөтэй, ар нуруун хэсэг нь цоохор, толгой хүзүү нь цэнхэр саарал байна. Богино хошуу, хүрэн өнгийн далавчтай.

Эрэгчин эмэгчин гадаад төрхөөр төстэй байна.
Явган түнжин нь хорхой шавьж, үр тариа, мэлхий зэргээр хооллодог.

## Цахим холбоос 
* Corn Crake videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* ARKive still images. Videos.
* Flicker Field Guide Birds of the World Photographs
* http://www.rale-genet.lpo.fr Action plan to saveguard Corncrake in France.

Ангилал:Түнжүүрийнхэн
Оодон түнжгэр

**Оодон түнжгэр** (*Porzana pusilla*) нь Түнжүүрийнхэн овгийн маш жижиг усны шувуу юм. Тэд Европ, Азид тархан амьдрах ба өвлийн улиралд Африк, Австралируу нүүдэллэнэ. Сүрэглэхгүй, ганцаар эсвэл хосоор амьдран намаг усны ойролцоох хуурай газар үүрээ засаж 4-8 өндөг гаргадаг. 14-16 хоног дараад ангаахай гарна.

## Гадаад төрх
Оодон түнжгэр 16–18 см урт, богино шулуун, шар эсвэл ногоон өнгийн хошуутай. Нас бие гүйцсэн шувууд нь боровтор нуруу, цэнхэр саарал нүүр, өвөртэй байдаг. Мөн урт хуруутай ногоовтор хөл, богино сүүлтэй.
Тэд голдуу шавьжаар хооллоно.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Түнжүүрийнхэн
Ангилал:Евразийн шувууд
Тоодон түнжгэр

**Тоодон түнжгэр** (*Porzana porzana*) нь Түнжүүрийнхэн овгийн жижиг усны шувуу юм.
Тэд Европ, Азийн сэрүүн бүсийн намгархаг газар амьдарна. Өвлийн улиралд Африк, Энэтхэг улсруу нүүдэллэнэ. Намгийн дундах хуурай газар үүрээ засаж, 6-15 өндөг гаргадаг.

Тоодон түнжгэр нь 19-22.5 см урт, Усны түнжүүрээс арай жижиг юм. Нас бие гүйцсэн түнжгэр боровтор зүстэй, өвөр хэсэг нь цэнхэр сааралдуу ба цайвар толботой. Тэд урт хуруутай ногоон хөл, богино сүүлтэй.

## Зургийн цомог 

Image:Porzana_porzana_1_(Marek_Szczepanek).jpg |Залуу шувуу
Image:Porzana_porzana_2_(Marek_Szczepanek).jpg | 
Image:Porzana_porzana_4_(Marek_Szczepanek).jpg | 
Image:Porzana_porzana_5_(Marek_Szczepanek).jpg | 
Porzana porzana MHNT.ZOO.2010.11.69.8.jpg |Museum specimen 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Түнжүүрийнхэн
Халзан түнжүү

**Халзан түнжүү**, *Fulica atra*, мөн  **Халзан түнжүүр** гэгддэг байсан , нь Түнжүүрийнхэн овгийн шувуу юм. 

## Тархалт 
Халзан түнжүү Европ, Ази, Австрали, Африкийн цэнгэг уст нуур цөөрөмд нутаглана. Мөн саяханаас  Шинэ Зеландад нэвтрэн тархжээ. Тэд зөөлөн дулаан уур амьсгалтай газар суурин байх ба хүйтэн сэрүүн бүсийн хэсэг нь өвөл дулаан газарт нүүдэллэдэг.

## Гадаад төрх 
Энэ шувуу нь 36–42 см урт, нүүрний цагаан хэсгээс бусад нь хар өнгөтэй. Залуу түнжүү нь арай цайвардуу өнгөтэй, цагаандуу цээжтэй байх ба 3-4 сар хүрж байж хар өд сөд ургаж эхэлнэ. Нүүрний цагаан хэсэг нь 1 нас хүрч байж бүрэн гүйцдэг аж.

## Зан авир 
Халзан түнжүү усанд шумбаж сэлэн, нуур цөөрмийн хажуудах задгай газар алхан идээшлэнэ. Үржлийн улирлын үедээ газар нутгаа харамлан түрэмгий зантай болдог. Үржлийн бус үедээ олноор сүрэглэх нь махчин амьтдаас сэргийлдэг байх магадлалтай.
 
### Үржил 
Халзан түнжүү өвс ургамал ашиглан үүр засна. Заримдаа усны ойр хаягдсан цаас, хуванцар зэрэг оролцсон байна. Голдуу 10 гаруй өдөг гаргадаг. Өндөгийг нь бусад шувууд идэх нь их тул маш цөөхөн хэд нь амьд үлдэж дэгдээхэй болдог аж.

### Идэш тэжээл 
]]
Халзан түнжүү нь холимог идэштэн ба бусад шувууны өндөг, ургамал ногоо, үр жимс гэх мэтээр хооллоно.

## Зургийн цомог 

Image:Eurasian Coot-Mindaugas Urbonas-2.jpg|Дэгдээхэй
File:Common Coot (Fulica atra) in AP W IMG 2782.jpg| Энэтхэгт.
File:Common Coot (Fulica atra) in AP W IMG 2779.jpg|
‎Image:Common Coot (Fulica atra) in Hyderabad, AP W IMG 7686.jpg‎|
Image:Common Coot (Fulica atra)- Immature in Hyderabad, AP W IMG 7855.jpg‎|Залуу  
‎Image:Common Coot (Fulica atra) family in Hyderabad, AP W IMG 7781.jpg‎|Гэр бүл. 
Image:Common Coot- Bharatpur I IMG 8610.jpg| 
Image:Common Coots I IMG 1639.jpg|
Image:Common Coot with Purple Moorhen I IMG 9437.jpg|
Image:Blässhuhn Fulica atra 2 Richard Bartz.jpg 
Image:20050507-007-fulica-atra.jpg|Эцэг эх нь хооллож байна.
Image:eurasian.coot.london.arp.jpg| Лондон
Image:Fulica atra, face on.jpg|
Image:Fulica atra on ice.jpg|
Image:Nesting coots.jpg|Эрэгчин, эмэгчин
File:Common Coot (Fulica atra)- bathing in Hyderabad W IMG 6985.jpg|
File:Common Coot (Fulica atra)- bathing in Hyderabad W IMG 6980.jpg|
Fulica atra MHNT.ZOO.2010.11.67.11.jpg |Museum specimen

## Цахим холбоос 
* Eurasian Coot videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Түнжүүрийнхэн
Ангилал:Евразийн шувууд
Шарга балч

**Шарга балч**, *Merops apiaster*, урьд **Шаргал балч шувуу** гэгдэж байсан энэ шувуу нь Балчийнхан овог юм. Шарга балч Европын өмнөд хэсэг, баруун Ази, Африкийн хойд хэсгээр амьдарна. Өвлийн улиралд Африкийн халуун дулаан бүс болон Энэтхэг, Шри Ланкад өвөлждөг. 

## Гадаад төрх 
Энэ шувуу нь тод өнгө алагласан, нарийн биетэй шувуу юм. Ар нуруу хэсэг нь бор, улбар шаргал, ногоон далавч, хар хошуутай. Биеийн урт нь 27-29 см ба эрэгчин, эмэгчин гадаад төрхөөр төстэй.

Тэд голдуу шавьж, тэр дундаа зөгий иднэ. Өдөрт 250 зөгий иддэг гэсэн тооцоо бий. 
Шарга балч 5 сарын эхээр голын эрэг хөвөөний элсэрхэг газар хонгил мэт үүр засан 5-8 цагаан өндөг гаргадаг. Хосууд хоёул өндөгөө ээлжлэн дарж тордоно. 

## Зургийн цомог

CloseUp of a female European bee-eater.webm |thumb |Merops apiaster
European bee eater.jpg|
MeropsApiasterGould.jpg|
Bee-eater.jpg|
3 Bee-eaters flying.jpg|
Bee-eater with bee in mouth.jpg
European Bee-eater.JPG|
Merops apiaster MHNT ZOO 2010 11 160 Saintes-Maries-de-la-Mer.jpg|

## Цахим холбоос 
* European Bee-eater videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* European Bee-eater breeding
* A song of this bird can be found on Kalerne
*Oiseaux Photos
*Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
*Bee-eater photos Bee-eater pictures and voice

Ангилал:Зүсэгтэн
Харсүүлт цахлай

**Харсүүлт цахлай** (*Larus crassirostris*) нь дундаж хэмжээний цахлай бөгөөд   Хятад, Япон, Солонгосыг оролцуулан зүүн Азид тархан нутагладаг. Мөн Аляска, Хойд Америкт таарах нь бий.

## Гадаад төрх 
Харсүүлт цахлайн биеийн урт **46 см**, далавчаа дэлгэхэд **126-128 см** юм. Тэд хар сүүл, шар хөлтэй ба хошууны үзүүр хэсэгт улаан, хар толботой. 4 нас хүрж байж бүрэн нас бие гүйцэн, өд сөд нь ургаж гүйцнэ. 

Энэхүү цахлай нь голдуу жижиг загас, нялцгай биетэн, үет хөлтөн зэргээр хооллох ба заримдаа улай сэг иддэг. Загасчдын усан онгоцыг даган явж идэш тэжээл олж идэх нь элбэг ба бусад шувуудын барьсан загасыг хулгайлах явдал цөөнгүй.

Үржлийн үе болоход олноор сүрэглэн 6 сарын эхээр 2-3 өндөг гаргадаг. 24 хоног дараад ангаахай гарна.

## Зургууд 

Image:Black-tailed Gull Mikahosi.jpg
Image:Black-tailed Gull Kclama.jpg|Залуу цахлай
Image:Black-tailed gull.jpg

## Ном зүй 
* "National Geographic"  *Field Guide to the Birds of North* *America* ISBN 0-7922-6877-6
* * Seabirds, an Identification Guide* by Peter Harrison, (1983) ISBN 0-7470-1410-8
* *Handbook of the Birds of the World Vol 3*,  Josep del Hoyo editor, ISBN 84-87334-10-5
* "National Audubon Society" *The Sibley Guide to Birds*, by David Allen Sibley, ISBN 0-679-45122-6

## Цахим холбоос 
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern

Ангилал:Цахлайнхан
Мөсний цахлай

**Мөсний цахлай** (***Larus hyperboreus***) нь томхон цахлай бөгөөд  дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, Еврази, Европын Атлантын далайн эрэг хавиар нутагладаг.

Энэ зүйл нь өндөр байц хад, эрэгт олноор сүрэглэн үүрлэж, тод бор толбонуудтай, цайвар бор өндөг 2-4 ширхэг гаргадаг. 
Мөсний цахлай нь нилээд цайвар зүсмийн өд сөдтэй ба бүдүүн шар хошуутай. Залуу цахлай нь ягаан, эсвэл хар хошуутай байдаг. Бүрэн нас бие гүйцтэл 4 жил зарцуулна. 

Бусад цахлайн адил холимог идэштэн ба загас, шавж, нялцгай биетэн, өндөг, жижиг шувуу, жижиг хөхтөн гэх мэт иддэг. Мөн улай сэг, үр жимсээр хооллоно.

## Ном зүй 
* 
* 

## Цахим холбоос 
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern

Ангилал:Цахлайнхан
Хүзүүвчит ягаандай

**Хүзүүвчит ягаандай**, *Rhodostethia rosea*, урьд **Ягаан цахлай** гэгдэж байсан, нь жижиг цахлай бөгөөд  *Rhodostethia* төрөлд хамрах ганц зүйл юм. Мөн Хурган цахлайн хамт  *Hydrocoloeus* төрөлд хамрагдах учиртай гэгдэх нь ч бий.
Энэ цахлай нь Хойд Америк, зүүн хойд Сибирь, Монголд нутаглана. 
Хүзүүвчит ягаандай нь хэмжээ болон өд сөдний өнгө зүсээр Хурган цахлайтай төстэй. Зуны улиралд нас бие гүйцсэн ягаандай цайвар саарал нуруу, ягаан цээжтэй байх ба хүзүүг тойрсон хар өдтэй.

## Цахим холбоос 
* Avibase
*Pictures of the Ross's Gull
*Oiseaux Photos, text, map.
*FGBOW Photos

Ангилал:Цахлайнхан
Үүлэн цахлай

**Үүлэн цахлай**, (***Larus canus***) нь дундаж хэмжээний  цахлай ба  хойд Ази, хойд Европ , баруун хойд Хойд Америкт нутагладаг. 

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн нь 40-46 см урт, Мөнгөлөг цахлайнаас жижиг бөгөөд нуруун хэсэг нь саарал, өвөр хэсэг нь цагаан байна. Хөл нь ногоон шардуу, далавчны үзүүр нь хар юм. Дэгдээхэй нь 2-3 жил болж байж нас бие гүйцдэг.

## Дэд зүйл 
Нийт 4 дэд зүйл бий.

* ***Larus canus canus*** Линней, 1758.  Европ болон баруун Азид. Далавчаа дэлгэхэд 110-125 см; биеийн жин 290-480 гр.
* ***Larus canus heinei*** Homeyer, 1853. Төв, хойд Азид. Дундаж хэмжээний;  биеийн жин 315-550 гр.
* ***Larus canus kamtschatschensis*** (Бонапарте, 1857);  *L. kamtschatschensis*. Зүүн хойд Азид. Томхон; биеийн жин  394-586 гр.
* ***Larus canus brachyrhynchus*** Ричардсон, 1831; син. *L. brachyrhynchus*.  Аляска , баруун Канад. Жижиг;  далавчаа дэлгэхэд 96-102 см; биеийн жин 320-550 гр.

## Зан авир 
Үүлэн цахлай нь үржлийн үедээ олноор сүрэглэн, намаг болон усны ойролцоо газар, жижиг модонд эгнээгээр үүр засдаг. Голдуу 3 өндөг гаргаж, 24-26 хоног дараад ангаахай гарна. Бусад цахлайн адил холимог идэштэн юм. Өдгөө нийт 1 сая орчим хос бий гэсэн тооцоо байх ба Европт хамгийн олон тоогоор амьдардаг.

## Зургийн цомог 

Image:SeaGull.jpg|
Image:Kalalokki wiki-01.jpg|*Larus canus canus*, Финланд
Image:Larus canus non-breeding plumage.jpg|Өвлийн өд сөд, Эстон.
Image:Common Gull, Larus canus on nest.jpg|Үүрэндээ. 
Larus canus canus MHNT.ZOO.2010.11.125.9.jpg |Museum specimen 

## Ном зүй 
* "National Geographic"  *Field Guide to the Birds of North* *America* ISBN 0-7922-6877-6
* * Seabirds, an Identification Guide* by Peter Harrison, (1983) ISBN 0-7470-1410-8

## Цахим холбоос 
* Common Gull videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection

Ангилал:Цахлайнхан
Гурванхуруут захлай

**Гурванхуруут захлай**, *Rissa tridactyla*, урьд **Гурван хуруут цахлай** гэгдэж байсан, нь Цахлайнхан овгийн шувуу юм.

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн захлай нь 40 см урт, далавчаа дэлгэхэд 90-100 см юм. Тэд цагаан толгой, бие, саарал нуруу, хар хөл, шар хошуутай. Заримдаа ягаавтар, улаан хөлтэй байх нь бий. 

Энэхүү шувуу нь Еврази, Номхон далай болон Атлантын далайн хойд эргээр, ихэвчлэн Хойд Америк, Европт элбэг таарна. Өндөр байц хад, цохионд үүрлэн сүрэглэх ба маш дуу чимээ ихтэй. 1-2 өндөг гаргана. 25-32 хоног дараад ангаахай гарах ба 4-5 нас хүрж байж бүрэн бие гүйцдэг аж.

Гурванхуруут захлай голдуу загасаар хооллоно.

## Зургийн цомог 

Image:Rissa tridactyla standing.jpg|
Image:Black-legged Kittiwake.jpg|
image:arcticskua.jpg|Годон хайлганад хөөгдөж байна.
image:Dreizehenmoewen.jpg|Сүрэг.
image:Dreizehenmoewenpaar.jpg|Норвегид.
image:Black-legged Kittiwake and Chick.jpg|Дэгдээхэйн хамт үүрэндээ.
Rissa tridactyla MHNT.ZOO.2010.11.125.1.jpg |Museum specimen 

## Ном зүй 
* **Harrison**, *Seabirds* ISBN 0-7470-8028-8

## Цахим холбоос 
* Avibase
* Black-legged Kittiwake - *Rissa tridactyla* USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Black-legged Kittiwake Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Black-legged Kittiwake Information and Photos - South Dakota Birds and Birding

Ангилал:Цахлайнхан
Шөвгөр цахлай

**Шөвгөр цахлай**, *Chroicocephalus genei*, нь дундаж хэмжээний цахлай бөгөөд Газар дундын тэнгис , хойд ба баруун Энэтхэгийн далай орчим (Пакистан г.м) нутаглана. Ихэнх нь нүүдэллэн өвлийн улиралд Африк, Энэтхэгийг зорино.

## Гадаад төрх 
Шөвгөр цахлай **37-40 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **90-102 см** юм. Хөл болон хошуу нь бараан улаан өнгөтэй ба уртдуу хүзүүтэй. Зуны улиралд цээж хэсэг нь ягаан болдог. Нуруун хэсэг нь цэнхэр сааралдуу байна. 2 нас хүрээд бүрэн бие гүйцнэ.
Тэд газар үүрээ засаж 3 өндөг гаргадаг.

## Ном зүй 
* **Harrison**, *Seabirds* ISBN 0-7470-8028-8
* **Mullarney, Svensson, Zetterstrom** and **Grant**, *Collins Bird Guide* ISBN 0-00-219728-6
* Pons J.M., Hassanin, A., and Crochet P.A.(2005). *Phylogenetic relationships within the Laridae (Charadriiformes: Aves) inferred from mitochondrial markers.* Molecular phylogenetics and evolution 37(3):686-699

## Цахим холбоос 
Ангилал:Цахлайнхан
Эгэл хараалай

**Эгэл хараалай** (*Sterna hirundo*) нь  **Sternidae** овгийн шувуу юм. Энэхүү шувуу нь Европ, Азийн сэрүүн бүс болон зүүн ба төв Хойд Америкт амьдарна. 

## Гадаад төрх
Эгэл хараалай  34-37 см урт, далавчаа дэлгэхэд  70-80 см юм. Нарийн, хурц хошуу нь улаан ба үзүүр нь хар байна. Уртавтар хөл нь мөн улаан өнгөтэй. 

## Идэш тэжээл
Голдуу загасаар хооллох ба гол нуур, тэнгисийн усанд шунган орж барьдаг байна.

## Үржил
Тэд үржлийн үедээ олноор сүрэглэн гол усны эрэг хөвөөнд өвс зэргээр үүр засаж, 2-4 өндөг гаргана. Энэ үедээ өөрийн үүр болон дэгдээхэйгээ хамгаалан ойртож очсон хүн, амьтанруу дайрдаг.

File:Sterna hirundo -hovering to protect nest-8.jpg|
File:Sterna hirundo -nest with three eggs-8.jpg|Үүрэндэх өндөг.
File:Sterna hirundo -adult incubating eggs-8.jpg|Өндгөө дарж байна.
File:Common Tern96.ogg|Австралид.

## Ном зүй 
* **Austin**, Oliver L. Sr. (1953): A Common Tern at Least 23 Years Old. *Bird-Banding* **24**(1): 20. PDF fulltext
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
* **Harrison**, Peter (1988): *Seabirds* (2nd ed.). Christopher Helm, London ISBN 0-7470-1410-8
* **National Geographic Society** (2002): *Field Guide to the Birds of North America*. National Geographic, Washington DC. ISBN 0-7922-6877-6
* **Olsen**, Klaus Malling & **Larsson**, Hans (1995): *Terns of Europe and North America*. Christopher Helm, London. ISBN 0-7136-4056-1

## Цахим холбоос 
* Common Tern videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Common Tern Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Common Tern - *Sterna hirundo* - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Common Tern Information and Photos - South Dakota Birds and Birding
* Common Tern Profile - Madeira Wind Birds
* Pictures and voice recording

Ангилал:Хараалай
Бахим амуулай

**Бахим амуулай**, *Gelochelidon nilotica*, урьд *Sterna nilotica* , нь **Sternidae** овгийн  шувуу юм. 
Энэ шувуу нь өмнөд Европ (мөн маш цөөн тоогоор  Герман , Данид), зүүн Азийн сэрүүн бүс, Хойд Америк, Өмнөд Америк болон Австралид нутаглана. Газарзүйн бүсээс шалтгаалан хэмжээ, өд сөдний зүс нь ялгаатай байна.

Бахим амуулай олноор сүрэглэн нуур цөөрөм, намаг, далайн эрэг хөвөөгөөр амьдарна. Газар үүрээ засаж, 2-5 өндөг гаргадаг.

## Гадаад төрх 
Биеийн урт нь **38 см**, далавчаа дэлгэхэд **95 см** юм. Зуны улиралд толгойн ар хэсэг нь хар, нуруун хэсэг нь цайвар саарал, өвөр тал нь цагаан байна. Өвөл болоход толгойн арын хар өд нь алга болж, нүдний орчимд жаахан хар үлддэг.

Тэд шавьж, загас, хавч болон хоёр нутагтан, жижиг хөхтөнөөр хооллоно.

## Эшлэл 
* Bridge, E. S.; Jones, A. W. & Baker, A. J. (2005): A phylogenetic framework for the terns (Sternini) inferred from mtDNA sequences: implications for taxonomy and plumage evolution. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **35**: 459–469. PDF fulltext
* Collinson, M. (2006). Splitting headaches? Recent taxonomic changes affecting the British and Western Palaearctic lists. *British Birds* **99**(6): 306-323.
* Harrison, Peter (1988): *Seabirds (2nd edition)*. Christopher Helm, London ISBN 0-7470-1410-8
* National Geographic Society (2002): *Field Guide to the Birds of North America*. National Geographic, Washington DC. ISBN 0-7922-6877-6
* Olsen, Klaus Malling & Larsson, Hans (1995): *Terns of Europe and North America*. Christopher Helm, London. ISBN 0-7136-4056-1

## Цахим холбоос 
* Photo Field Guide on Flickr

Ангилал:Тэнгисийн хараалай
Ангилал:Евразийн шувууд
Бичил салалж

**Бичил салалж**, *Lymnocryptes minimus* , урьд **Хөгчүүхэй**, **Жороо цууцаль** гэгдэж байсан энэ жижиг ус гатлагч шувуу нь Хомноотынхон овог юм. Энэ шувуу нь  *Lymnocryptes* төрлийн ганц зүйл болно. 

Бичил салалж хойд Европ, Орос, Монголын намаг, намхан тачир өвст тундрт нутаглана. Газар сайтар нууцлагдсан үүр засаж 3-4 өндөг гаргадаг.

Тэд нүүдлийн шувуу бөгөөд Их Британи, Газар дундын тэнгис, Африк, Энэтхэгт өвөлждөг.
Голдуу шавьж, чийгийн улаан, дун, ургамал зэргээр хооллоно. 

Нас бие гүйцсэн нь бордуу нуруу, цайвар гэдэс хэвэлтэй байна. 

## Эшлэл
* **Thomas**, Gavin H.; Wills, Matthew A. & Székely, Tamás (2004): A supertree approach to shorebird phylogeny. *BMC Evol. Biol.* **4**: 28.  PDF fulltext Supplementary Material

## Цахим холбоос 
*Avibase

Ангилал:Хомноотынхон
Монгол Улсын Оюуны Өмчийн Газар

**Монгол Улсын Оюуны Өмчийн Газар** нь Монгол улсад оюуны өмчийг хамгаалах, бүртгэх зорилго бүхий төрийн байгууллага юм. 1996 онд байгуулагдсан.

оюуны өмчийн газар
Танака Кацүхико

**Танака Кацүхико** (, 1934 оны 6 сарын 3-нд төрсөн) нь Японы монголч эрдэмтэн юм. Хёого мужийн Ябү-гүн, Ёока-чо (одоогийн Ябү хот)-д төрсөн. Хэл судлаач мэргэжилтэй бөгөөд Монголын тухай судалгаанаас гадна нийгмийн хэл судлалын талаар судалдаг. Хитоцүбаши Их Сургуулийн хүндэт профессор. 1957 онд Токиогийн Гадаад Судлалын Их Сургуулийн Монгол хэлний ангийг төгссөн.

## Бүтээлүүд
### Бие даасан
**Тал нутаг ба хувьсгал - Монголын хувьсгалын 50 жил* (草原と革命――モンゴル革命50年) 1971, 1984
**Монголын хувьсгалын түүх* (モンゴル革命史) 1971
**Тал нутгийн хувьсгалчид - Монгол улс тусгаар тогтнох хүртэлх зам* (草原の革命家たち――モンゴル独立への道) 1973
**Монгол - Үндэстэн ба эрх чөлөө* (モンゴル――民族と自由) 1992
**Номунханы дайн (Халх голын дайн) - Монгол улс ба Манж-Го улс* (ノモンハン戦争－モンゴルと満洲国)　2009　

### Хамтарсан
**Монголын Буддын шашны урлаг* - Гомбодоржийн Занабазар, Н.Цүлтэм (モンゴルの仏教美術) 1994

### Орчуулгын бүтээл
* Уно Харва *Бөөгийн шашин - Алтай язгуурын үндэстнүүдийн ертөнцийг үзэх үзэл* (シャマニズム―アルタイ系諸民族の世界像) 1971, 1989
* Отто Мэнхэн-Хэлфэн *Тувагаар аялсан тэмдэглэл* (トゥバ紀行) 1996
* Вольтер Хайссиг *Монголын түүх ба соёл* (モンゴルの歴史と文化), 1967, 2000
* С.Н.Шишкин *Халхын голын тулалдаан* (ノモンハンの戦い) 2006

### Хамтарсан орчуулга
*Ц.Батбаяр *Монголын орчин үеийн түүх* (Ашимүра Такашигийн хамт, モンゴル現代史) 2002

## Гадны холбоос 
*Хитоцүбаши Их Сургуулийн номын сан дахь Танака Кацүхикогийн бүтээлүүдийн жагсаалт (Япон хэлээр)

Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:Японы хэл судлаач
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Япончууд
Итэлгэн цахлай

**Итэлгэн цахлай**,  *Ichthyaetus ichthyaetus*, нь томхон биет цахлай юм. Урьд бусад ихэнх цахлайн адил *Larus* төрөл гэгдэж байв.
Энэ зүйл цахлай нь  Оросын өмнөд хэсгээс  Монголын гол, нуур, намгархаг газраар тархан амьдардаг. Нүүдлийн шувуу бөгөөд өвлийн улиралд зүүн Газар дундын тэнгис, Арабын хойг болон Энэтхэгийг зорино. 
Итэлгэн цахлай голдуу газар үүрээ засаж 2-4 өндөг гаргадаг.
Ховор тохиолдолд баруун Европт таарна. 

## Гадаад төрх 
Энэхүү цахлайн биеийн урт  **58-65 см** ба далавчаа дэлгэхэд **1.4 -1.6 м** юм. Нас бие гүйцсэн шувууд нь саарал нуруу, далавчтай, хөл нь шар, улаан хошуутай.

Итэлгэн цахлай загас, үе хөлтөн, шавьж, жижиг хөхтөн барьж иддэг.

## Зургийн цомог 

File:Pallas's Gull (Larus ichthyaetus) W IMG 6955.jpg|
File:Pallas's Gull (Larus ichthyaetus) W IMG 6954.jpg|
File:Pallas's Gull (Larus ichthyaetus) W IMG 6952.jpg|
File:Pallas's Gull (Larus ichthyaetus) W IMG 6667.jpg|
File:Pallas's Gull (Larus ichthyaetus) after catching a prey W IMG 6953.jpg|

## Ном зүй 
* Pons J.M., Hassanin, A., and Crochet P.A.(2005). *Phylogenetic relationships within the Laridae (Charadriiformes: Aves) inferred from mitochondrial markers.* Molecular phylogenetics and evolution 37(3):686-699

## Цахим холбоос 
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern

Ангилал:Цахлайнхан
Өнчин хараалж

**Өнчин хараалж**, *Gallinago solitaria*, нь Хомноотынхон овгийн ус гатлагч шувуу юм. Энэ шувуу нь зүүн Азийн уулархаг бүс, Орос, Казахстан, Киргизстан, Монголд тархан нутагладаг. Зарим хэсэг нь өвлийн улиралд нүүдэллэн Иран, Пакистан, Энэтхэг, Япон зэрэг улсад өвөлждөг. 
 
## Гадаад төрх
Өнчин хараалж нь томхон, лагсдуу биетэй ба 29-31 см урт, ус гатлагч шувуу гэхэд харьцангуй богино хөлтэй
юм. Нуруун хэсэг нь бор ба цагаан судлуудтай. Царай нь цайвар ба хэвлий нь цагаан, цээж хэсэг нь бор шардуу болно. Хошуу нь хар бор өнгөтэй, урт нарийн байна. Хөл сарвуу нь шар ногоовтор, эсвэл шар бор өнгөтэй. Эрэгчин, эмэгчин төстэй ба эмэгчин нь арай биеэр том юм.

2 маш төстэй дэд зүйл бий. Нэг нь *G. s. solitaria* ба нилээд өргөн тархсан. Нөгөө нь арай улаан бордуу зүсмийн *G. s. japonica* ба Японд өвөлждөг.
 
## Зан авир
Энэ хараалж нь 2400-5000 м өндөрлөг уулархаг газрын голын хөндий, намагт амьдарна. Үржлийн болон нүүдлийн бус үедээ арай нам дор газрын намаг, нуур цөөрөмд таардаг. Өнчин хараалж нисэхдээ удаавтар, хүнд юм.	
Чийглэг газар амьдрах тул хуурай хэсэг олж сонгон хуурай өвс зэргээр үүрээ засна. Өтгөн шигүү өвс, бутаар үүрээ нуун далдалсан байдаг.
Тэд урт хошуугаа шаварт гүнзгий оруулан өт хорхой, шавьж, үр болон ургамал олж иддэг.

## Эшлэл
* Hayman, Marchant and Prater, *Shorebirds* ISBN 0-873403-19-4

Ангилал:Хомноотынхон
Шөвгөн хараалж

**Шөвгөн хараалж** (*Gallinago gallinago*), нь Хомноотынхон овгийн ус гатлагч шувуу юм. Тэд Исланд, Европын хойд хэсэг, Орос, Ази, Монголын намаг балчиг, нуур цөөрөм болон тундр, чийглэг нуга хөндийд амьдарна. Европын хэсэг нь өвөл болоход өмнөд Европ, Африкруу, Азийн хэсэг нь өмнөд Азируу нүүдэллэнэ.

## Гадаад төрх 
[left|thumb|*G. g. gallinago*, [Энэтхэгт.]]

Нас бие гүйцсэн нь 23-28 см урт, далавчаа дэлгэхэд 39-45 см байна. Тэд богино, ногоон сааралдуу хөл, нилээн урт хардуу хошуутай. Нуруун хэсэг нь судалтай цоохордуу бор, өвөр хэсэг нь цайвар байдаг.   

## Зан авир 
Шөвгөн хараалж нь их сонор сэрэмжтэй бөгөөд голдуу шөнөөр идэш тэжээл хайна. Аюул багатай газар өдрийн цагаар ч идэвхтэй байх ба холимог идэштэн юм. Шавж хорхой, чийгийн улаан, ургамлын үр зэргээр хооллоно. Хуурай газар үүрээ засаж, 4 өндөг гаргадаг. 17-20 өдөр дараад ангаахай болно.

## Цахим холбоос 
* Common Snipe videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
* Avibase

Ангилал:Хомноотынхон
Ангилал:Евразийн шувууд
Хараалжин цууцил

**Хараалжин цууцил**, *Limnodromus scolopaceus*, нь дундаж хэмжээний ус гатлагч шувуу юм.
Энэхүү шувуу нь Хойд Америк, Сибирь, Монголын чийглэг тундрт амьдарна. 

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн нь шардуу хөл, урт шулуун хошуутай. Их бие нь нуруун хэсгээр хар бордуу ба өвөр хэсэг нь улаавтар, хоолой, цээж хэсгээр толботой байна. Сүүл нь хар өнгөтэй, цагаан эмжээр мэт судалтай. Өвөл болоход  сааралдуу зүстэй болно.
Хараалжин цууцил намгархаг газар амьдран шавьж, нялцгай биетэн, үет хөлтөн, мөн ургамал иддэг.

## Ном зүй 
* Richard Sale: *A Complete Guide to Arctic Wildlife.* Verlag Christopher Helm, London 2006, ISBN 0-7136-7039-8.

## Цахим холбоос 
* Long-billed Dowitcher - *Limnodromus scolopaceus* - USGS Patuxent Bird Identification Infocenter
* Long-billed Dowitcher Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Long-billed Dowitcher Information and Photos - South Dakota Birds and Birding

Ангилал:Хомноотынхон
Азийн цууцил

**Азийн цууцил**, *Limnodromus semipalmatus*, нь Хомноотынхон овгийн ус гатлагч шувуу юм.
Тэд хойд Азийн өвслөг чийгтэй газар амьдарна. Нүүдлийн шувуу бөгөөд зүүн өмнөд Ази, Австралид өвөлждөг.

## Гадаад төрх 
Азийн цууцил хар бараан өнгийн урт шулуун хошуу, хөлтэй. Их бие нь бор ба өвөр хэсэг нь улаандуу өнгөтэй. Сүүл нь хар ба цагаан эмжээртэй. Өвөл болоход нэлэнхүйдээ саарал зүстэй болдог.

Голдуу шавьж, нялцгай биетэн, үет хөлтөн, мөн зарим ургамлаар хооллоно.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хомноотынхон
Ангилал:Монгол орны шувууд
Морин цууцал

**Морин цууцал**, *Limosa limosa*, урьд **Морин цууцаль** гэгдэж байсан, нь томхон, урт хөл, хошуутай ус гатлагч шувуу юм. Нийт 3 дэд зүйл бий бөгөөд бүгд улбар шар толгой, хүзүү, өвөл болоход саарал болдог. Морин цууцал Исландаас Европ, төв Азид тархан амьдарна. Өвлийн улиралд Австрали, баруун Европ, Африкт өвөлждөг. Өдгөө нийт  634,000 -805,000 ш бий гэсэн тооцоотой юм.

## Гадаад төрх
Морин цууцал 7.5-12 см урт хошуутай, түүнээс гадна урт хүзүү болон хөлтэй. Үржлийн улиралд хошуу нь шар юмуу  шаргал ягаандуу, хар үзүүртэй байх нь элбэг аж.. Хөл нь хар саарал, бор, эсвэл хар байна. 
Газар зогсож байхдаа Хурган цууцалтай төстэй харагдах ч, арай урт шулуун хошуу хөлөөр ялгарна.

Биеийн урт нь хошуунаас сүүл хүртэл **42 см**, далавчаа дэлгэхэд **70-82 см** юм. Эрэгчин цууцал 280 гр орчим, эмэгчин нь 340 гр жинтэй. 

## Дэд зүйл
* *L. limosa limosa*, баруун ба төв Европ, төв Ази, Орост нутаглана. Толгой хүзүү нь цайвар шаргал өнгөтэй.
* *L. limosa islandica*, голдуу Исландад нутаглана. Арай богино хошуу хөлтэй.

* *L. limosa melanuroides*,  Монгол, хойд Хятад, Сибирь орчимд амьдарна. Исландын дэд зүйлтэй төстэй боловч арай жижиг биетэй. 

## Зан авир
Морин цууцал голын нуга хөндий, томхон нуурын эрэг хөвөө, намгархаг чийгтэй газар нутаглана. 
3-6 оливын ногоон, эсвэл бор өнгөтэй, 55х37 мм хэмжээтэй өндөг гаргана. Нэг өндөг нь 39 гр жинтэй. Эцэг эх нь ээлжлэн дарж 22-24 хоноод ангаахай гардаг.

Тэд голдуу өт хорхойгоор хооллох ч, нүүдлийн үедээ мөн усны ургамал иднэ. Үржлийн улиралд ялаа, цох, дэвхрэг, соно, чийгийн улаан болон нялцгай биетэн иддэг. 

## Цахим холбоос 
* Black-tailed Godwit videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
*ARKive Photos, video

Ангилал:Хомноотынхон
Ангилал:Евразийн шувууд
Бэсрэг тутгалжин

'*Бэсрэг тутгалжин (*Numenius phaeopus*)**, нь Хомноотынхон овгийн ус гатлагч шувуу юм. Хамгийн өргөн тархсан зүйлийн нэг бөгөөд Хойд Америк, Европ, Азид амьдарна.
Энэ тутгалжин нь нүүдлийн шувуу ба Африк, Өмнөд Америк, өмнөд Азид өвөлждөг.

## Гадаад төрх
Бэсрэг тутгалжин  **37-45 см*' урт, томхонд тооцогдоно. Бор сааралдуу зүстэй ба урт, үзүүр тийш доош махийсан хошуутай. 

## Дэд зүйл
Нийт 4 дэд зүйл бий:
**Numenius phaeopus phaeopus* - хойд Европ, баруун хойд Ази
**Numenius phaeopus variegatus* - зүүн хойд Ази
**Numenius phaeopus alboaxillaris* - төв Ази (ховордсон)
**Numenius phaeopus hudsonicus*  - Хойд Америк

## Зан авир
Энэ зүйл нь намаг, шавар дотроос өт хорхой, жижиг хавч олж барин иддэг. Нүүдлийн үедээ жимс жимсгэнээр хооллоно. 3-5 өндөг гаргаж үүр орчмоо сонор сэрэмжтэй хамгаалдаг байна. 

19 зууны сүүлээр нүүдлийн замд нь олноор агнаж хөнөөснөөр ихэд ховордсон ч, өдгөө тоо толгой нь сэргэсэн болно.

## Зургийн цомог

Whimbrel - Numenius phaeopus - Lonsoraefi, Iceland 1.jpg| Исландад.
Whimbrel - Numenius phaeopus - Lonsoraefi, Iceland 4.jpg|
Sea_Bird_at_Acapulco_Beach.jpg|Америкийн дэд зүйл.
Numenius phaeopus EM1B0492 (40827509481).jpg|
Whimbrel cairns09.JPG|Австралид.
Numenius phaeopus MHNT.jpg|Бэсрэг тутгалжин
Faroe_stamp_024_whimbrel.jpg|Марк.

## Цахим холбоос 
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
* RSPB A to Z of UK Birds
* Whimbrel Species Account - Cornell Lab of Ornithology
* Whimbrel - *Numenius phaeopus* - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Whimbrel Information - South Dakota Birds and Birding
* Picture of American subspecies

Ангилал:Хомноотынхон
Билл Гэйтс

**Билл Гэйтс** (бүтэн нэр нь **III Уйльям Хенри Гэйтс**, ) нь АНУ-ын бизнесмэн, мэдээллийн технологи, компьютерийн программ хангамжийн үйлдвэрлэлээр дэлхийд тэргүүлэгч Майкрософт компанийг үүсгэн байгуулагч юм. Тэрээр 1955 оны 10 сарын 28-нд  Сиэтл хотод төржээ. Аав нь өмгөөлөгч, ээж нь багш. Билл Гэйтс дунд сургуульд байхдаа компьютерыг шимтэн сонирхох болж энгийн хялбар программуудыг зохиож эхэлсэн байна. Дунд ангид байхдаа өөрийн зохиосон программыг худалдах анхныхаа компанийг байгуулж байжээ. Тэрээр эцэгтэйгээ адил хуульчийн мэргэжил  эзэмшихээр 1973 онд Харвардын Их Сургуульд элсэн орсон боловч 1975 онд сургуулиа орхисон байна. Дунд сургуулийн найз Пол Аллентай хамтран Майкрософт компаниа байгуулжээ. 

Гэйтс 31 насандаа АНУ-н түүхэн дэхь хамгийн залуу тэрбумтан болсон ба 1997 оноос хойш дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн жагсаалтыг тэргүүлсээр байгаа юм.

## Эшлэл 

Ангилал:Мэдээллийн технологийн бизнесмен
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:Зохион бүтээгч
Ангилал:Программ хангамж хөгжүүлэгч
Ангилал:Майкрософтын хүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан
Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан (их загалмай)‎
Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн хүлэг баатрын командлагч шагналтан
Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Падма Бхушан одон шагналтан
Ангилал:Румыны Од шагналтан (командлагч)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)
Ангилал:Кембрижийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Лондоны хүндэт иргэн
Ангилал:Сиэтлийн хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1955 онд төрсөн
Владимир Турчинский

**Владимир Евгеньевич Турчинский** (, 1963 оны 9 сарын 28, Москва — 2009 оны 12 сарын 16, Москва муж) нь Оросын театр, киноны жүжигчин юм.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:Оросын кино жүжигчин
Ангилал:Оросын бизнесмен
Ангилал:Оросын стронгмен
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1963 онд төрсөн
Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Франц-Пруссийн дайн

**Франц-Пруссийн дайн** буюу **Франц-Германы дайн** (Францад **1870 оны дайн** гэдэг) (герман. *Deutsch-Französischer Krieg*; франц. *Guerre franco-allemande*) -1870 оны 7-р сарын 19-нөөс — 1871 оны 5-р сарын 10-ны хооронд III Наполеоны Франц болон Пруссийн хооронд болсон дайн юм. Прусс улс бүрэлдэхүүнд нь багтдаг Хойд Германы Холбооноос гадна Баден, Вюрттемберг, Бавари зэрэг өмнөд Германы улсууд Пруссын талд байлдсан байна. Прусс болон Германы ялалт нь Герман улс нэгтгэж , Пруссийн I Вилхелмийн захиргаанд оруулжээ. Нөгөө талаар III Наполеоны хаанчлал, Францын Хоёрдугаар Эзэнт Гүрэнд төгсгөл авчирч, Францын Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсан юм. Пруссийн эзлээд байсан Эльзас, Лотарингийг дайн дуусгах гэрээ ёсоор Германд нэгтгэсэн нь Дэлхийн нэгдүгээр дайн дуустал Германд харьяалагдаж байв.

## Үр дүн 
1871 оны 1-р сарын 18-нд Версальд Отто фон Бисмарк, I Вильхельм нар Германыг нэгтгэж буйг зарлав. Бисмаркийн мөрөөдөл биелсэн бөгөөд тэрээр нэгдсэн Германы улсыг байгуулсан юм. Хойд Германы Холбооны бүрэлдэхүүнд ороогүй улсууд болох Бавари болон бусад өмнөд Германы улсууд Хоёрдугаар Райхад хурдан нэгдэв. Австри улс шинээр нэгдсэн Германд ороогүй. Францчууд германчуудад дайны нөхөн төлбөр болгон төлсөн 5 тэрбум франк нь Германы эдийн засгийн бат бөх суурь болсон юм.

Ийнхүү Европ тивд шинэ хүчирхэг 540,857 хавтгай дөрвөлжин километр нутаг дэвсгэртэй, 41,058,000 хүн амтай, бараг 1 сая цэрэгтэй Германы эзэнт гүрэн бий болсон түүхтэй. Дараагийн үе буюу 1914 он хүртэлх 43 жил нь Европын түүхэн дэх хамгийн урт энх тайвны үеүүдийн нэг болсон гэдэг юм.

## Эшлэл 

Ангилал:Францын дайн
Ангилал:Баварийн дайн
Ангилал:Европын дайн
Ангилал:19-р зууны дайн
Ангилал:19-р зууны Францын түүх
Ангилал:1870 оны зөрчилдөөн
Ангилал:1871 оны зөрчилдөөн
Ангилал:Хойд Германы Холбооны гадаад бодлого
Егор Гайдар

**Егор Гайдар** (; 1956—2009) гэж Оросын улс төрч, эдийн засагч хүн байв.
## Намтар 
Егор Гайдарын эцэг Тимур Гайдар цэргийн сэтгүүлч хүн байсан ба Егорын багад Югослав, Куба, Афган зэрэг гадаад улсаар их явсан. Егор 1978 онд Москвагийн их сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр сурж төгссөн. 

Егор Гайдар 1980—1991 онд эрдэм шинжилгээний ажилтан байсан. 

1991 оноос ОХУ зах зээлийн засагт шилжихэд Егор Гайдар Сангийн сайдаар ажиллаж, өмч хувьчлал зэрэг хямралт эдийн засгийн шинэчлэл, хямралын хариуцлагыг хүлээжээ. 1992 оны 6-р сараас 12-р сар хүртэл эзгүй Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэсэн. 

1993–1994 онд Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогчоос халагдаж хувийн бизнес, хожим эрчим хүчний төрийн өмчит хувьцаат компанид удирдах ажил хийгээд 2009 онд 53 насандаа өвчний улмаас нас барсан. Тэр үед Михаил Ходорковский, Владимир Путин, Дмитрий Медведев зэрэг төрийн удирдлагаас эхлээд арван мянган хүн гашуудан дурсжээ. 

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:Оросын ерөнхий сайд
Ангилал:Оросын эдийн засагч
Ангилал:ЗХУ-ын сангийн сайд
Ангилал:ОХУ-ын сангийн сайд
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Хэзээ? Хаана? Юу?

**Хэзээ? Хаана? Юу?** () нь Оросын Холбооны Улсын телевизийн нэвтрүүлэг юм.

## Гадны холбоос 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:Телевизийн тоглоом
Ангилал:Оросын телевизийн нэвтрүүлэг
Ангилал:1970-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:1980-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:1990-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Китазакүра Хидэтоши

**Китазакүра Хидэтоши** (, 1971 оны 12 сарын 15 - ) нь Японы Хирошима хотын уугуул, Китаноүми дэвжээнд харьяалагддаг сүмо бөх юм. Жинхэнэ нэр нь **Мүкоо Хидэтоши** (向 英俊). 190 см өндөртэй, 164 кг жинтэй. Баруун золгох, түрж гаргахдаа чадмаг. Оргил чансаа нь барууны 9-р маэгашира (2001 оны 7 сарын башо). Аав болон дүү Тоёозакүра нь мөн сүмо бөх юм.

## Амжилт 
2001 оны 5 сард жүүрёо, 1997 оны 11 сард макүшита зиндаанд түрүүлж байсан.

  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  

    
    
    
    
    
    
  

    
    
    
    
    
    
  

## Эшлэл
## Гадны холбоос 
* Китазакүра Хидэтоши - Японы Сүмогийн Холбооны сайт дахь профиль (англи хэлээр)
* Китазакүрагийн блог (япон хэлээр)

Ангилал:1971 онд төрсөн
Ангилал:Японы сүмоч
Гай Батлер

**Гай Монтагу Батлер** (, 1899 оны 8 сарын 25 &ndash; 1981 оны 2 сарын 22) нь Их Британийн хөнгөн атлетикч, 1920 оны Антверпены олимпын 4x400 м-ийн буухиагийн аварга тамирчин юм.

Батлер Лондон хотын Харроу дүүргийн Миддлсекст төрж, Харроугийн дунд сургуульд суралцаж төгсчээ. Британийн хөнгөн атлетикчдын дунд олимпоос хамгийн олон буюу 4 медаль хүртсэн амжилтыг Батлер болон Себастьян Коэ нар эзэмшдэг юм.

1920 онд Антверпенд болсон зуны олимпод Батлер хувийн дүнгээр 400 метрийн гүйлтэд мөнгөн медаль зүүснээс гадна Британийн баг 4x400 метрийн буухиа гүйлтэд 3:22.2 амжилтаар түрүүлэхэд төгсгөлийн гүйгчийн үүргийг гүйцэтгэжээ.

4 жилийн дараа Парисын олимпод оролцож, дээрх хоёр төрөлдөө хоёуланд нь хүрэл медаль зүүсэн бөгөөд 4x400 м-ийн буухиа гүйлтэд Британийн баг 3:17.4 гэсэн амжилт үзүүлсэн байна. Батлер 1928 онд Амстердамын олимпод оролцож, 200 метрийн гүйлтийн 1/4 шигшээд шалгарсан байна.

Гай Батлер 80 насандаа Хантингдонширийн Сент-Неотст нас нөгчжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Их Британийн 200 метрийн гүйгч
Ангилал:Их Британийн 400 метрийн гүйгч
Ангилал:4х400 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:Их Британийн олимпын аварга
Ангилал:Их Британийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Их Британийн олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Их Британийн сэтгүүлч
Ангилал:Спортын сэтгүүлч
Ангилал:1920 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1924 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1928 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1899 онд төрсөн
Ангилал:1981 онд өнгөрсөн
Стефан Хольм

**Стефан Кристиан Хольм** (, 1976 оны 5 сарын 25-нд төрсөн) нь олимпын аварга, Шведийн өндрийн харайлтын тамирчин юм.

## Намтар
Стефан Хольм Форсхага хотод Жонни, Элизабет нарын гэр бүлд төржээ. Тэр өөрөөс нь 3 эгч Вероника хэмээх эгчтэй. Хольм 2005 онд Анна хэмээх бүсгүйтэй гэрлэсэн бөгөөд тэд 2004 онд төрсөн Мэльвин гэдэг хүүтэй.

2000 оны Сиднейн олимпод Хольм 2.32 м дээгүүр харайж, дөрөвдүгээр байр эзэлснээр спортын ертөнцөд түүний нэрийг мэдэх болжээ.

Түүнийг аав нь дасгалжуулдаг байсан бөгөөд тэрээр багадаа орон нутгийнхаа багт хаалгачаар тоглодог аавыгаа даган хөлбөмбөг тоглодог байжээ. Стефан 1991 оноос өндрийн харайлтаар дагнан хичээллэх болсон байна.

8 настайдаа, Шведийн өндрийн харайлтын домог болсон тамирчин, дэлхийн дээд амжилтын эзэн асан Патрик Сёбергийн харайлтыг үзээд өндрийн харайлтаар хичээллэх хүсэл төрсөн гэдэгhttp://www.iaaf.org/WIC04/news/Kind=2/newsId=24419.html.

Хольм 6 янзын техникээр 2 метрээс дээш өндөрт харайж чаддаг байв. Өндрийн харайгчид дундаа харьцангуй намхан буюу 1.81 метр өндөртэй тэрээр биеийн өндрөөсөө 59&nbsp;см өндөр дээгүүр харайж байсан нь албан бусаар дэлхийн дээд амжилт гэж тооцогддог. Сонирхуулахад тэрээр 1993 онд арван төрөлтөөр тэмцээнд оролцож, өндрийн харайлтаар (2.04 м) тулгууртай харайлтаас (2.00 м) илүү амжилт үзүүлж байжээ.

Хольм 2008 оны Бээжингийн олимпод 2.32 м дээгүүр харайж, 4-р байр эзэлсэн байна.

2008 оны 9 сарын 13-нд тэрээр их спортоос зодог тайлж буйгаа зарласан бөгөөд тамирчны замналаа Штуттгарт хотноо зохиогдсон Гран-Пригийн шигшээ уралдаанаас мөнгөн медаль хүртсэнээр өндөрлөжээ.

## Хувийн дээд амжилт
;Өндрийн харайлт 
*2.37 метр (задгай талбай)
*2.40 метр (танхим)

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* Албан ёсны вэбсайт (англи, швед хэлээр)
* 

Ангилал:Өндрийн харайлтын олимпын аварга
Ангилал:Шведийн өндрийн харайгч
Ангилал:Шведийн олимпын аварга
Ангилал:Шведийн олимпын оролцогч
Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Олон улсын олимпын хорооны гишүүн
Ангилал:Шведүүд
Ангилал:1976 онд төрсөн
Таргалалт

**Таргалалт** гэдэг нь биеийн жин илүүдэхэд хүргэдэг өөхний хуримтлал юм. Хүний биед шаардлагатай үед ашиглах өөхний нөөц гэж байх ба таргалах үед хэт их өөх хуримтлагддаг байна. Хэт их идэх болон хөдөлгөөний дутагдалтай байдал нь таргалах гол шалтгаан болно. Таргалалтын онцлогоос хамаараад эрэгтэй, эмэгтэй таргалалт гэж хуваадаг. Эрэгтэй таргалалт нь илүүдэл өөх нь гэдэс ба түүнээс дээш хэсэгт хуримтлагддаг бол эмэгтэй таргалалтын үед гуя, өгзөгний орчим хуримтлагддаг. 

Таргалалтыг хянах зорилготой **Биеийн жингийн индекс** БЖИ гэж байдаг. 

Хэт таргалах нь зүрхний шигдээс, даралт ихсэх, чихрийн шижин зэрэг олон өвчин тусах эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг муу үр дагавартай юм.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Хүнснээс хамааралтай өвчин
Ангилал:Сэтгэл зүйн эмгэг
Ангилал:Биеийн хэмжээ
Зүрхний шигдээс

**Зүрхний шигдээс** буюу Миокардын инфракт нь зүрхний булчинг тэжээх артерийн судас нь ямар нэгэн шалтгаанаар бөглөрснөөс зүрх цусан хангамжаар дутагдан үхжихийг хэлнэ. Миокард гэдэг нь зүрхний булчин ба түүнийг тэжээдэг титэм судас нь цусны нөж, бүлэнгээр бөглөрвөл цусан хангамжгүй болж, 20-30 минутын дараа үхждэг байна. Энэ нь шигдээс гэгдэх ба гэмтсэн хэсэгт сорви үлдэнэ.

## Шалтгаан 
Гол шалтгаан нь судасны хатуурал гэгдэх ба өөр бусад хүчин зүйлс бий. Эдгээр нь:
* Эр хүйс
* Удамшил
* Цусан дахь холестерин ихсэх
* Тамхи татах
* Таргалалт, хөдөлгөөний дутагдал
* Даралт ихсэх
* Чихрийн шижин 
* Стресс
* Архидалт зэрэг юм.
Эрэгтэйчүүд энэ өвчинд нэрвэгдэх нь их ажээ. Эмэгтэй хүнд 50 наснаас хойш эрсдэл ихэсдэг байна.

## Гадаад холбоос 
* American Heart Association's Heart Attack web site - Information and resources for preventing, recognizing and treating heart attack.
* Heartscore: an interactive tool for prediction and risk management of stroke and heart attack (EU)
* Heart Attack - overview of resources from MedlinePlus.
* Risk Assessment Tool for Estimating 10-year Risk of Having a Heart Attack
Ангилал:Өвчин
Номхон далайн ураацай

**Хондлой цагаан ураацай** (*Apus pacificus*) нь Хурын ураацайтай тун төстэй, жижиг шувуу юм.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
Ангилал:Ураацайнхан
Симон Амманн

**Симон Амманн** (*Simon Ammann*, 1981 оны 6 сарын 25-нд төрсөн) нь Швейцарын цанын харайлтын тамирчин юм. 

Амманн Швейцарын Грабс хотноо Маргит болон Хенрих Амманн нарын гэр бүлд төрж, Унтервассерт өсчээ. Тэднийх 3 хүү, 3 охинтой аж. Симон 16 настайдаа 1997-1998 оны цанын харайлтын дэлхийн цомын цувралд оролцож эхэлсэн бөгөөд 1998 оны Наганогийн олимпод шалгаран оролцож, 35-р байр эзэлжээ.
 
2002 оны Солт-Лэйк Ситийн олимпын өмнө тэрээр хүнд гэмтэл авсан ч олимпод хувийн төрөлд хос алтан медаль хүртсэн 2 дахь тамирчин болж чаджээ. (Эхнийх нь 1988 онд хос алтан медаль зүүсэн Матти Никанен юм.) Ийнхүү нэр алдарт хүрсэн Амманн Америкт хүртэл телевизийн ярилцлагад оролцох болжээ.

Тэрээр 2006 онд Турин хотноо гурав дахь олимпод оролцсон ч хараахан медаль хүртэж чадаагүй. Түүний хоч нь "Сими" юм.

Тамирчны хажуугаар Амманн Цюрихийн Технологийн Институтад мэдээллийн технологи, цахилгааны инженерийн чиглэлээр 2006 оноос эхлэн суралцаж буй.

2007 оны 2 сарын 24-нд тэрээр цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс анхныхаа алтан медалийг хүртсэн.

Амманн одоо Шинделлегид амьдардаг. 

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
* 

Ангилал:Швейцарын цанын харайгч
Ангилал:Швейцарын олимпын аварга
Ангилал:Цанын харайлтын олимпын аварга
Ангилал:Цанын харайлтын дэлхийн аварга
Ангилал:1998 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2002 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч
Ангилал:Швейцарын цанын харайлтын улсын аварга
Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин
Ангилал:Швейцарчууд
Ангилал:1981 онд төрсөн
Машин код

**Машин код** () буюу **машины хэл** гэдэг нь компьютерын процессороор гүйцэтгүүлсэн 0 ба 1-ийн системийн урсгал өгөгдөл болон зааврыг хэлнэ. Процессор болгон өөрийн машин кодын зааварлагаатай байдаг. Машин кодыг ашиглан машины үйлдлийг хийх алгоритмыг нарийвчлан гаргах хүний харилцааны нэг хэлбэрийг тодорхойлох программ зохиож болно. Өөрөөр хэлбэл, тооцоолох электрон машин буюу компьютер дээр хийгддэг тооцон бодох үйлдлийг илэрхийлэх чадвар бүхий, машин уншихад зориулсан зохиомол хэлийг машин код гэнэ. Ихэнх машин код өөрийн гэсэн синтакс, семанкстай байдаг. Учир нь компьютерт маш нарийн тодорхойлсон зааварчилгаа шаардлагатай байдаг.

Ангилал:Программчлалын хэлний сэдэв
Ангилал:Хоёртын код
Мадагаскар тутгалжин

**Мадагаскар тутгалжин** (*Numenius madagascariensis*) мөн **Том тутгалжин** нь Хомноотынхон овгийн томхон ус гатлагч шувуу юм. Бордуу зүсмийн бөгөөд бусад ус гатлагч шувуудын дотор хамгийн урт хошуутай болно. Биеийн урт нь 63 см.

Тэд үржлийн улирлаа зүүн хойд Ази, Сибирь, Камчаткын хойг, Монголд өнгөрүүлдэг. Чийгтэй намгархаг газар, нуур цөөрөмд нутаглана. Өвөл болоход нүүдэллэн Австрали, Өмнөд Солонгос, Тайланд болон Шинэ Зеландад өвөлждөг. Мадагаскар тутгалжин нь урт хошуугаа ашиглан шавар дундаас өт хорхой барьж иддэг.
2006 оны байдлаар нийт 38,000 ш тоологдоод байна.

## Ном зүй 
* O'Brien, Michael et al. (2006). *The Shorebird Guide*. New York: Houghton Mifflin. ISBN 0-618-43294-9

## Цахим холбоос 
* BirdLife International 2004. *Numenius madagascariensis*. In: 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Accessed 1 December 2006.
* A Yellow Sea species account

Ангилал:Хомноотынхон
Хар хөгчүү

**Хар хөгчүү** *Tringa erythropus* нь Хомноотынхон овгийн ус гатлагч шувуу юм. Тэд Скандинав болон Азийн хойд хэсгээр нутаглана. Өвөл болоход нүүдэллэн Газар дундын тэнгис орчим, Франц, Африк болон Азийн халуун дулаан бүсэд өвөлждөг. Мөн зарим тохиолдолд Австрали, Хойд Америкт таарна. 

Хар хөгчүү нь  29-33 см урт. Үржлийн үедээ хар өнгөтэй ба өвлийн улиралд нилээд цайвар зүстэй болно. Хошуу, хөл нь улаан байдаг. Хар хөгчүү голдуу  тайгад чийглэг газар нутаглан 4 өндөг гаргана.

## Зургийн цомог

Image:Spotted Redshank (Tringa erythropus)- Resting with Red-wattled Lapwing at Bharatpur I IMG 5595.jpg| 
Image:Spotted Redshank (Tringa erythropus)- Resting on one leg at Bharatpur I IMG 5751.jpg‎| 
Image:Spotted Redshank (Tringa erythropus)- Resting on one leg at Bharatpur I IMG 5739.jpg‎ | 
Image:Spotted Redshank (Tringa erythropus) at Bharatpur I IMG 5550.jpg‎ | Энэтхэгт.

## Эшлэл
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
*Pereira, S. L., & Baker, A. J. (2005). Multiple Gene Evidence for Parallel Evolution and Retention of Ancestral Morphological States in the Shanks (Charadriiformes: Scolopacidae). *Condor* 107 (3): 514–526. DOI: 10.1650/0010-5422(2005)107[0514:MGEFPE]2.0.CO;2 HTML abstract

## Цахим холбоос 
*Avibase

Ангилал:Хомноотынхон