open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Олон талт суралцахуй

**Олон талт суралцахуйн загвар** (ОТС) нь сургалтын онол, түүний дотор танин мэдэхүйн мэдрэл судлалын судалгаанд суурилсан боловсролын тогтолцоо бөгөөд сургалтын уян хатан орчин, хувь хүний сургалтын ялгааг харгалзан сурах орон зайг хөгжүүлэхэд чиглүүлдэг.

Олон талт суралцахуйн загвар нь бүх суралцагчдын олон талт хэрэгцээг хангах зааварчилгааг боловсруулах бүтцийг багш нарт олгодог зарчмуудын цогц юм.

ОТС загварыг анх Давид.Х, Рөүз нарын тодорхойлсон байдаг. 1990-ээд оны Харвардын Боловсролын Сургууль болон Хэрэглээний Тусгай Технологийн Төвийн удирдлаган дор дараах зүйлсийг хангасан сургалтын хөтөлбөрийг эхнээс нь бий болгохыг уриалсан юм.

* Суралцагчдад мэдээлэл, мэдлэг олж авах янз бүрийн арга замыг өгөх нь **төлөөлөх олон арга хэрэгсэл** юм.
* Суралцагчдад мэддэг зүйлээ харуулах, өөр хувилбар гаргах нь **илэрхийллийн олон арга хэрэгсэл** мөн.
* Суралцагчдын сонирхолд нийцүүлэх, тэднийг зохих ёсоор сорьж, суралцах сэдэл төрүүлэх нь **олон төрлийн оролцоо** юм.

ОТС нь ном зохиолд тодорхойлсон сургалтын хөтөлбөр нь сургалтын зорилго, арга, хэрэглэгдэхүүн, үнэлгээ гэсэн дөрвөн хэсгээс бүрдэнэ. ОТС нь суралцахад учирч буй бие бялдар, танин мэдэхүй, оюуны болон зохион байгуулалтын саад бэрхшээл, түүнчлэн бусад саад бэрхшээлийг багасгах замаар суралцах хүртээмжийг нэмэгдүүлэх зорилготой юм. ОТС-н зарчмууд нь ангид хамруулах дадлага чадварыг хэрэгжүүлэхэд тусалдаг.

**Тодорхойлолт:** Олон талын чадвар олгох сургалтын арга туршлага нь сурган заах арга зүйн нэг хэлбэр бөгөөд тухайн салбарын мэдлэгийг хувь хүний, хувь хүн хоорондын харилцааны болон бүтээгдэхүүн, үйл ажиллагаа, систем бий болгох чадваруудтай хослуулан олгоход чиглэгддэг. Эдгээр нь тухайн салбарын чиглэлийн асуудалтай хамт орших мэргэжлийн инженерийн чиглэлийн асуудлуудыг өөртөө багтаасан байдаг. Тухайлбал, оюутнууд бүтээгдэхүүний дүн шинжилгээ, бүтээгдэхүүн зохион бүтээх, бүтээгдэхүүн зохион бүтээгчийн нийгмийн хариуцлага зэргийг бүгдийг нь нэг дасгал, сургуулилтаар авч үзэж болно. Үйлдвэрийн түншүүд, төгсөгчдийн холбоо болон бусад гол гол ажил олгогчид суралцагчдад иймэрхүү төрлийн дасгал, сургуулилт хийх боломж олгодог.

Би ямар үнэ цэнэтэй вэ? Миний амьдрал ямар үнэ цэнэтэй вэ? Үнэ цэнийг бий болгохын тулд яах ёстой вэ? Үнэ цэнээ яаж өсгөх вэ? гэх зэрэг чухал асуултад “Бүх талын боловсрол олгох 5 талт сургалт л хариулт өгнө.

## Цахим холбоос 
Бүх талын боловсрол олгох сургалтын 5 талт зарчим

Олон талт байдлын талаарх ойлголт хүүхдийн боловсролд хэрхэн давуу тал болдог вэ?
Владимир Даль

**Владимир Иванович Даль** (1801 оны 11-р сарын 10-нд Луганск хотод төрсөн - 1872 оны 9-р сарын 22-нд нас барсан) - Дани гаралтай орос, украины зохиолч, угсаатны зүйч, толь бичигч, ардын аман зохиол цуглуулагч, цэргийн эмч. Тэрээр 200 мянга орчим үгтэй "*Амьд агуу орос хэлний тайлбар толь бичиг*"  (орос. *Толковый словарь живого великорусского языка*) 53 жилийн турш эмхэтгэж их алдар нэртэй болсон юм.

## Гарал үүсэл 
Владимир Дал 1801 оны 11-р сарын 10-нд Оросын эзэнт улсын Екатеринослав мужийн Луганск завод (одоогийн Украины Луганск хот) тосгонд уул уурхайн эмч Иван Матвеевич Даль, түүний эхнэр Юлия Христофоровна нарын гэр бүлд ууган хүү болж төржээ. 

Түүний эцэг дани гаралтай Йохан (дани. *Johan Christian Dahl*, 1764—1821), 1799 онд оросын иргэншил авч Иван Матвеевич Даль гэдэг нэртэй болжээ. Тэрээр герман, англи, франц, орос, идиш, латин, грек, эртний еврей хэл мэддэг, шашины зүтгэлтэн, эмч хүн байжээ. Түүний хэл шинжлэлийн мэдлэгийн тухай алдар нэр II Екатерина-гийн чихэнд хүрч, түүнийг Санкт-Петербургт дуудаж, хааны ордны номын санчаар ажиллуулжээ. Дараа нь Иохан Даль германы Йена хот руу явж, тэнд эмчийн мэргэжилд суралцаж, анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалж Орост буцаж ирсэн түүхтэй. 

Иван Даль Санкт-Петербург хотноо франц, швейцар гаралтай оросжсон герман эмэгтэй Ульяна Христофоровна Фрайтаг-тай гэрлэжээ. Тэд 2 охин (Паулина, Александра), дөрвөн хүүтэй болсон байна. Владимирын дүү нар: 

* Карл (1802-1828) амьдралынхаа эцэс хүртэл тэнгисийн цэргийн хүчинд алба хааж байгаад Николаев хотод нас барсан. Хүүхэдгүй байв.
* Лео (1807-1831).
* Павел (1813-1836) эрүүл мэндийн шалтгаанаар эхийнхээ хамт Италид байнга амьдарч байгаад нас барсан, Хүүхэдгүй.

В.Даль хүүг дөнгөж 4 настай байхад түүний гэр бүл Николаев (өмнөд Украины хот) руу нүүжээ. Эцэг нь Хар тэнгисийн флотын ахлах эмч Иван Матвеевич 1814 онд язгууртны цол хүртэж, хүүхдүүдээ Санкт-Петербургийн Тэнгисийн цэргийн сургуульд улсын зардлаар сургах эрхтэй болжээ. 

Тэрээр 1812-1819 онд 11 настайдаа нэг насаар дүү Карлынхаа хамт Санкт-Петербургийн Тэнгисийн цэргийн сургуульд элсэн орж, суралцжээ.

Тэнгисийн цэргийн хүчинд хэдэн жил алба хааж, далайн өвчнөөсөө салж чадаагүй Владимир 1826 оны 1-р сарын 20-нд Дорпатын их сургуулийн  (герман. *Universität Dorpat,* өнөөгийн Эстоний Тарту хотын их сургууль) Анагаах ухааны ангид элсэн орсон. Тэрээр давчуу өрөөнд амьдарч бусдад орос хэл заан амьжиргаагаа залгуулдаг байсан ажээ. 2 жилийн дараа 1828 оны 1-р сард В.И.Даль засгийн газрын тэтгэлэгт хамрагдсан байна. Оюутан байхдаа Даль нь оросын зохиолч Н.М.Языков, В.А.Жуковский, А.Ф.Войков нартай танилцаж нөхөрлөсөн юм.

Энд юуны түрүүнд тухайн үеийн эрдэмтэнд шаардлагатай байсан латин хэлийг эрчимтэй судлах шаардлагатай болсон. Философийн факультетаас зарласан сэдвээр хийсэн ажлынхаа төлөө мөнгөн медаль хүртжээ.
Бадари

**Бадари** (Монгол бичиг: ; ханз: 巴达礼; пиньинь: Bā dá lǐ) нь Чин гүрний харьяаны өвөр монголын хорчин аймгийн түшээт хан Уубагийн ахмад хөвгүүн, түшээт чин вангийн хошууны анхны засаг ноён. 

## Намтар 
Хавт Хасарын удамчир Хорчин аймгийн хиад боржигин овгийн Ууба тайжийн ахмад хөвгүүн. 1632 онд Түшээт хан Ууба нас барсны дараа намрын тэргүүн сард "Түшээт жонон" цол залгамжилав. 1633 оны намрын тэргүүн сард тайж Манзуширын хамт 5000 цэрэг авч, манжийн их цэрэгт нийлж, Мин улсыг дайлахуйд Шанфэн хоргод дайран орж Дайтунд хүрсний дараа байлдан 100 морь, 1 хорго эзлэн авав.

1636 онд засаг, хошой Түшээт чин ван өргөмжлөгдөж, зарлигаар үе улиран тасралгүй залгамжлах эрх хүртэв. Мөн жилийн өвөл зоригт чин ван Угшаны хамт хамниган аймгийн босуул Елэйг нэхэн мордож, бариад цаазлав. 1642 онд Мин улстай байлдах үед ухарсан тул монгол журганаас түүний цолыг эвдэж, харьяатыг татах ял оноосныг Дээд эрдэмт хаан өршөөл үзүүлж 100 мориор торгуулсан. 

1646 онд эрх чин ван Додогийн удирдсан их цэрэгт багтаж, Сөнидийн Тэнгис вангийн араас нэхэн явсаар, Зажибулагийн тулалдаанд Халхын цэрэгтэй байлдан ялав. 1671 онд нас барсны дараа ахмад хөвүүн Баясгалан залгамжлав.

## Гэр бүл 
* Өвөө: Онхудай баатар хунтайж
** Аав: түшээт хан Ууба 
** Авга ах: засагт жүн ван Будачи

Илтгэл шастирт Бадари чин ванг дөрвөн хүүтэй гэж бичжээ. 

# Түшээт чин ван Баясгалан
# Төрийн бэйл Шажин: хожим 1688 онд түшээт чин ван болж, 1702 онд цолоо хураалгасан.
# Буянт тайж
# Очир тайж

## Эшлэл 
Ангилал:1671 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хиад боржигин
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Хорчины ноён
Баясгалан (Түшээт чин ван)

**Баясгалан** (монгол бичиг:) нь Чин улсын жиримийн чуулганы хорчины засаг, хошой түшээт чин ван. Хавт Хасарын удамчир хорчины засаг, хошой Түшээт чин ван Бадаригийн ахмад хөвгүүн. 1645 онд Дээд эрдэмт хааны 8-р охин Амарлингуй эрхэм улсын гүнжтэй (固倫崇康公主) хуримлаж, улсын эфү болов. 

1671 онд эцэг нь нас барсны дараа угсаа залгамжлан хорчины зүүн гарын дунд хошууны засаг, хошой түшээт чин ван болсон ч тус жилдээ үгүй болсон тул хөвүүн Арашанд залгамжлуулав. 

## Эшлэл
Ангилал:1672 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Хорчины ноён
Ангилал:Боржигин
Арашан (Түшээт чин ван)

**Арашан** (? - 1711) нь Чин улсын Жиримийн чуулганы хорчин зүүн гарын дунд хошууны 3, 5 дахь засаг, хошой түшээт чин ван юм. 

Хавт Хасарын удамчир хорчины боржигин овогтон Баясгалан вангийн манж гүнжээс төрсөн ахмад хөвгүүн. 1672 онд угсаа залгамжлаад 1688 онд Энх Амгалан хааны зарлигаар хэргэм цолоо хураалгаж, түүний цолыг авга Шажинд шилжүүлэв. 1702 онд түшээт чин ван Шажин ялд унаж цолоо хураалган, төрийн бэйл болов. Харин Түшээт чин ван цолыг Арашанд дахин соёрхож, засаг ноён болгов. 1711 онд нас барсны дараа хүү Өлзийт нь угсаа залгамжлан засаг ноён болсон.

## Эшлэл 
Ангилал:1711 онд өнгөрсөн
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:Хорчины ноён
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Тэмээчин

**Тэмээчин** гэж тэмээ маллагч, адгуулагч хүнийг хэлдэг. 

## Түүхэн тойм 
Ардын засаг ялсны дараах буюу БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар анхны тэмээчин, алдарт тэмээчин бол Дугаржавын Цэрэнпунцаг юм. Д.Цэрэнпунцаг нь Өвөрхангай аймгийн Богд сумын тэмээчин байв. Д.Цэрэнпунцаг нь тэмээ хариулах, маллах ухаанаа залуу малчдад зааж сургадаг байжээ. 

Монгол анхны мянгат тэмээчин, Тэрбумтан Цэдэнгийн Шинэн 1957 онд Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд төржээ. 

МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар тэмээчин Чимбэргийн Сугар-Очир нь улсын сайн малчин төдийгүй хөдөлмөрийн баатар тэмээчин хүн юм.  

Баянхонгор аймагт 2014 оны 2 сарын 24-нд "Тэмээчдийн зөвлөгөөн" хийсэн бөгөөд тэмээчдийн төлөөлөл 180 орчим тэмээчдийн төлөөлөл оролцжээ. Энэхүү зөвлөгөөний үеэр хурдан монгол болон бэсрэг тэмээ, торомны уралдаан болж үржлийн шилмэл буур, сайхан тэмээтэй сайхан хосыг шалгаруулсан байна.  

## Цахим холбоос 
Тэмээчин хүн ”алдарт уяач” болжээ

Цэдэнгийн ШИНЭН- Монгол анхны мянгат тэмээчин, Тэрбумтан

МОНГОЛ УЛСЫН ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР ТЭМЭЭЧИН ГОТОВЫН ТОЙВГООН ЦОЛНЫ МЯЛААЛГА НААДАМ БОЛЛОО

Монгол улсын сайн малчин, хөдөлмөрийн баатар ЧИМБЭГИЙН СУГАР-ОЧИР

## Эх сурвалж
Нганасан ястан

Нганасан хүмүүс нь Уралын хэлний язгуурын Самоеэд хэлээр ярьдаг. Сибирийн Таймырын хойгт оршин суух уугуул хүмүүсийг хэлдэг.
Нганасан нь Эртний Урал хүмүүсийн шууд үр удам гэж үзэгддэг боловч зарим баримтаар тэд бас Палео-Сибирь хүмүүстэй холилдсон. Нганасан хүмүүс нь Монголчуудтай адил Нүүдэлчин хүмүүс юм. Нганасанчууд голчлон цаа буга маллаж амьдардаг. 17-р зууны үед тэд Хаант Оросуудад татвар төлж байсан байна. Тэд бараг 1970 он хүртэл тусгаарлагдмал амьдарч байжээ. Өдгөө Нганасан хүмүүс яг хэд байгааг тоолж үзээгүй ч 2002 оны байдлаар  862 Нганасан Оросод Үүний дийлэнх нь буюу 762 хүн Таймырын хойгт амьдарч байгаа аж.

## Эшлэл
Ненец ястан

**Ненецүүд** (; ) нь Арктик орчимд амьдардаг Уралын Самоеэд хүмүүс юм.

## Эшлэл 

Ангилал:Оросын ард түмэн
Ангилал:Ненецийн өөртөө засах тойрог
Ангилал:Евразийн нүүдэлчид
Ангилал:Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог
Ангилал:Цагаан тэнгис
Яйчилын Батсуурь

**Яйчилын Батсуурь** нь Монгол улсын дипломатич, олон улсын харилцаа худалдааны мэргэжилтэн, УИХ-ын гишүүн асан.

## Намтар 
Яйчилын Батсуурь нь 1963 онд Дорноговь аймгийн Сайншанд сум/хотонд төржээ. Бага насаа Алтанширээ сумын Тойг багийн нутагт морь унаж, уяж өссөн. Түүний өвөө Гомбоцэрэн нь улсын аварга малчин, улсын алдарч уяач хүн байжээ. Аав Д.Яйчил нь Зүүнбаянгийн нефть бааз, аймгийнхаа усны аж ахуйд насаараа жолооч хийжээ.

Я.Батсуурь 07.00 цагт сэрдэг уламжлалтай. Ингээд өглөөнийхөө ундыг уучихаад, 08:30 цагт ажил дээрээ хүрэлцэн ирдэг аж.  

### Боловсрол 
* 1971 онд Алтанширээ сумын дунд сургуульд анх элсэн орж, 1981 онд Сайншандын 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргэжээ. 
* 1987 онд Зөвлөлт улсаас сургуулиа төгсөж ирээд Дорноговь аймгийн Улаан-Уулын цэргийн албанд хилчин байлдагчаар цэргийн алба хаасан. 
* 1981-1987 онд Москва хотын олон улсын харилцааны дээд сургуулийг төгссөн. 
* 1995-1997 онд Австрали улсын Монашийн их сургуулийг төгсжээ. 
* 1998 онд Япон улсын Осакагийн их сургуулийн дамжаа дүүргэсэн. 

### Ажилласан байдал 
* 1988 оноос Гадаад Явдлын Яамны консулын газар атташе-аар ажлын гараагаа эхлүүлсэн. 
* 1991 онд ОХУ-ын Улаан-Үд дэх Монгол улсын ерөнхий консулын газарт дэд консулаар
* АНУ-д суугаа Монголын Элчин сайдын яамны нарийн бичгийн даргаар
* 2003-2009 онд ХХААЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн даргаар
* 2004-2008 онд Монгол улсаас Тайландын Хаант улсад суусан Элчин сайдаар ажилласан.
* 2008-2012 онд хооронд Монгол Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдон ажилласан. Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо, Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны гишүүнээр ажилласан.
* 2009-2012 онд БОАЖЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллажээ. 
* 2012-2015 онд “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан.

## Гишүүнчлэл 
* Монголын үндэсний морин уралдаан, уяачдын холбооны дэд ерөнхийлөгч
* 2009-2017 онд Монголын шагайн холбооны ерөнхийлөгч
* "Дорноговь сан"-гийн тэргүүн

## Сонирхол 
* Үндэсний шагайн харваа
* Үндэсний морин уралдаан

## Гавьяа шагнал 
* Дорноговь аймгийн алдарт уяач цол /2012 оны 1 сарын 12-ны А/01 захирамж/
* Алтан гадас одон /2012 оны 12 сарын 26/
* Онц бөгөөд бүрэн эрхэт элчин сайд цол /2012 оны 12 сарын 29/
* Шагайн харваа спортоор үндэсний үлэмж дархан мэргэн цолтой.

## Цахим холбоос 
Олимпын хорооны ерөнхийлөгчид горилогчид

Батсууриуд

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Алтанширээгийн хүн
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:1963 онд төрсөн
Шажин (Түшээт чин ван)

**Шажин** (монгол бичиг:) нь Чин улсын жиримийн чуулганы хорчин зүүн гарын дунд хошууны дөрөв дэхь засаг, хошой Түшээт чин ван, хошой эфү юм. Хавт Хасарын удамчир боржигин овогт хорчины түшээт чин ван Бадаригийн дэд хөвгүүн. 

## Намтар 
Анх тэргүүн зэргийн тайж байснаа, 1675 онд Цахарын Бүрни ван, Лувсан тайж нарын бослогыг дарахад идэвхтэй оролцож, Бүрни, Лувсан тэргүүтэй 30 гаруй хүнийг барьж алсан тул уг онд төрийн бэйл цолыг хүртсэн. 1688 онд засаг түшээт чин ван Арашан нь манжийн хааны зарлигаар хэргэмээ хураалгаж, түүний авга бэйл Шажинд залгамжлуулав. 1690 оны Улаанбутангийн тулалдаанд эрхэлсэн сайд Аранийг дагаж, Галдан бошигтын эсрэг байлдахад идэвхтэй зүтгэж, дайсны хүрээг гэнэдүүлэн довтлох, нэхэн байлдахыг олон удаа санал болгосныг элбэг чин ван Фучуань тухай бүрт нь болиулж байв. 

1691 оны Долооннуурын чуулганд очихдоо Энх Амгалан хаанд "өвөр монголын 49 хошууны ван, бэйл нарт эрхэм цол өргөхийг гуйж" айлтгал өргөн барьсныг зөвшөөрөөгүй, харин дээл торгоор шагнав. 

Шажин ван 1690-ээд оны дундуур Галдан бошигттой Очир тайж, Билигт нарын элчээр харилцсан нь илчлэгдэн Энх Амгалан хаанд дуудагдан очиж зэмлэл хүртсэн ч, 1696 онд энэ явдлыг Галданд урхи болгож ашиглаж Хорчины нутаг руу ойртуулах болоход дархан чин ван Бандийн хамт Бар дайха уулыг довтлоход Галдан бошигт зам зуураас буцаж Туул гол хүрэх замдаа Чин улсын баруун замын цэргийн жанжин Фиянгугийн удирдсан 50,000 цэрэгтэй байлдаж ялагдсан. 1702 онд түүний зарц эм сүртэй жагсаал үйлдсэн гэх ял тулгаж, чин вангийн хэргэмийг нь хурааж, өмнөх засаг Арашаныг засаг ноён, түшээт чин ван болгон өргөмжлөв. Харин Шажин ноёны өмнөх төрийн бэйл цолыг сэргээж, хүү Авидад залгамжлуулав.

## Эшлэл 
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:1702 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Хорчины ноён
Ангилал:Монгол ноён
Цагаан толгойн түүх

**Цагаан толгойн түүх** нь МЭӨ 2-р мянганы үед Левант дахь семит хэлнүүдийг бичихэд ашигладаг байсан гийгүүлэгч бичгийн системээс эхэлдэг. Өнөөдөр дэлхий даяар хэрэглэгдэж буй бараг бүх цагаан толгойн үсэг нь энэ системээс гаралтай. Энэ бичгийн системийн анхны гарал үүслийг Египетийн семит хэлээр ярьдаг ажилчид, боолуудын хэлийг төлөөлөх зорилгоор Эртний Египетэд боловсруулсан Прото-Синайн бичгээс улбаатай. Египет хэлийг бичихэд ашигладаг олон тооны пиктограмм шаардагддаг нарийн төвөгтэй дүрс үсгийн системд мэдлэггүй байсан тул тэд өөрсдийн Канаан хэлний дуу авиаг дүрслэхийн тулд эргэн тойрондоо нийтлэг харагддаг цөөн тооны дүрсийг сонгон авчээ. Энэ бичиг үсэгт Египетийн дүрс үсэгтэй холбоотой хуучин Египетийн иератик бичиг хэсэгчлэн нөлөөлсөн. МЭӨ 1-р мянганы эхэн үед хэрэглэгдэж байсан семит бичгийн бүлгийн ойр дотно холбоотой таван бичиг буюу голчлон Эртний Өмнөд Араб, Финик болон ойр холбоотой Палео-Еврей, хожуу Арамей (Финик бичгээс гаралтай) болон Араб бичиг рүү хөгжсөн Набатей бичгийн замаар семит цагаан толгой нь Ойрх Дорнод, Европ, Хойд Африк, Пакистан даяар олон бичгийн системийн өвөг болсон.

Орчин үеийн зарим зохиолчид 1996 онд *абжад* гэсэн нэр томьёотой болсон зөвхөн гийгүүлэгчийг тэмдэглэдэг цагаан толгой болон эгшиг, гийгүүлэгчийг аль алиныг нь тэмдэглэдэг "жинхэнэ цагаан толгой" гэж ялгаж үздэг. Анхны жинхэнэ цагаан толгой нь Финик бичгээс үүссэн Грек цагаан толгой юм.

## Эх сурвалж 
### Эшлэл 
*
Цагаан толгой
Ангилал:Түүх сэдвээр
Вильфредо Парето

**Вильфредо Федерико Дамасо Парето** (итал. *Vilfredo Federico Damaso Pareto*; төрөхдөө *Вильфрид Фриц Парето*, герман. *Wilfried Fritz Pareto*; 1848 оны 7-р сарын 15-нд Парис хотод төрсөн— 1923 оны 8-р сарын 19-нд Швейцарын Женев кантоны Селиньид нас барсан) — италийн инженер, эдийн засагч бөгөөд нийгэм судлаач. 

Тэрээр статистикийн Парето хуваарилалтын онол ба Паретогийн үр ашгийн онолыг боловсруулсан. Эдгээр хоёр онол нь эдийн засгийн онол болон бусад шинжлэх ухааны салбаруудад өргөн хэрэглэгддэг байна.

## Намтар 
Вильфредо Парето 1848 оны 7-р сарын 15-нд Парис хотод либерал үзлээсээ болж цагаачилсан Генуя боомт хотын уугуул Италийн маркизийн гэр бүлд төржээ. Паретогийн эх нь франц хүн байсан бөгөөд Вильфредо хүү бага наснаасаа итали, франц хэлээр адилхан ярьдаг байсан ч амьдралынхаа туршид тэрээр өөрийгөө итали гэдэг байсан. 

1858 онд Паретогийн гэр бүл Италид буцаж ирсэн байна. Тэнд Вильфредо суралцаж, нэгэн зэрэг сонгодог, хүмүүнлэгийн болон техникийн боловсрол эзэмшсэн бөгөөд тэрээр математикийн хичээлд ихээхэн анхаарал хандуулдаг байжээ.

Тэрээр Турин дахь Политехникийн инженерийн сургуулийг төгсөөд 1869 онд "Хатуу биет дэх тэнцвэрт байдлын үндсэн суурь зарчим" сэдвээр диссертаци хамгаалжээ. Энэ сэдвийг түүний эдийн засаг, социологийн дараагийн бүтээлүүдэд тэнцвэрийн тухай ойлголт чухал байр суурийг эзэлдэг гэж үздэг. Парето их сургуулиа төгсөөд хэдэн жилийн турш металлургийн компаний төмөр замын хэлтэст нэлээд өндөр албан тушаал хашиж байжээ.

1890-ээд оны эхний хагаст Парето эдийн засгийн онол, математик эдийн засгийн чиглэлээр хэд хэдэн судалгаа нийтлэв. 1893 оноос амьдралынхаа эцэс хүртэл Швейцарийн Лозанн хотын их сургуулийн улс төрийн эдийн засгийн профессороор ажилласан.

Паретогийн үр ашгийн онолын тухай хуулийн хураангуй бол: "Хүчин чармайлтын 20% нь үр дүнгийн 80%, үлдсэн 80% нь дөнгөж 20% -ийг өгдөг" гэж үздэг.

## Бүтээлүүд 
* Улс төрийн эдийн засгийн курс (Cours d’économie politique, 1896—1897)
* Социалист тогтолцоонууд (Les Systémes socialistes, 1902—1903)
* Улс төрийн эдийн засгийн ухааны сурах бичиг (Manuale di economia politica, 1906)
* Ерөнхий социологийн тухай Трактат (Trattato di sociologia generale, 1916)
* Ерөнхий социологийн товч удиртгал (Compendio di sociologia generale, 1920)
Галсангийн Жамъян

**Галсангийн Жамъян** нь (1937 онд төрж, 2021 онд нас барсан) Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн сэтгүүлч хүн юм. 

## Намтар 
Г.Жамъян нь 1937 онд Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд мэндэлжээ. 

### Боловсрол 
* 1961 онд Монгол Улсын их сургуулийн монгол хэлний анги төгсжээ. 
* 1978 онд Марксизм-Ленинизмийн оройн их сургуулийг дүүргэсэн.
* 1984 онд Олон улсын сэтгүүлчдийн дээд курсийг тус тус төгсжээ. 

**Ажилласан байдал**

* 1960 оноос Дорноговь аймгийн ХЗЭ-ийн хороонд зааварлагч, хэлтсийн эрхлэгчээр,
* 1962 оноос “Улаанбаатарын мэдээ” сонинд сурвалжлагчаар, 
* 1979 оноос Мод боловсруулах комбинатад ажилчин,
* 1990 оноос “Улаанбаатар” сонинд сурвалжлагч, орлогч эрхлэгчээр тус тус ажиллаж байжээ. 

## Уран бүтээл 
Галсангийн Жамъян нь “Миний Улаанбаатар”, “Чингис”, “Гал атгасан гар”, “Амьдралын намтраасаа”, “Хорьтын цагаан мөнгө”, “Сүнстэй нөгцсөн хүн”, “Угтал”, “Гавлай”, “Цасангаа” зэрэг шүлэг, найруулал, өгүүлэл, адал явдалт зохиолын номууд болон жүжгүүдээ олон түмэнд хүргэжээ.

## Гавьяа шагнал 
* 1997 онд "Хөдөлмөрийн гавьяаны одон", “Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан”, 
* Сэтгүүлчдийн эвлэлийн ган үзэгтэн
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
* 2005 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол

## Эх сурвалж 
Ангилал:1937 онд төрсөн
Ангилал:2021 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтанширээгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Сэтгүүлч
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Кимберли Каган

**Кимберли Каган** (англи. *Kimberly Kagan*; 1972 онд төрсөн) — америкийн цэргийн түүхийн эрдэмтэн. Америкийн Дайн судлалын хүрээлэн үүсгэн байгуулагч бөгөөд ерөнхийлөгч нь юм. 

Тэрээр Вест Пойнт, Йел, Жоржтауны Их сургууль болон Америкийн Их сургуульд багшилжээ. К.Каганы өгүүллүүд The Wall Street Journal, The New York Times, The Weekly Standard болон бусад томоохон сонин, сэтгүүлд нийтлэгдэж байсан. 

## Намтар 
Тэрээр Ирак дахь олон үндэстний хүчин, АНУ-ын цэргийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг үнэлэх хамтарсан багт ажилласан. 2008 оны 10-р сард Иракт томилолтоор ажиллаж, 2009 оны 1-р сард CENTCOM-ын Иргэний стратегийн хяналтын хэсгийн бүрэлдэхүүнд мөн ажилласан. Каган 2009 оны 6-7 дугаар сард стратегийн үнэлгээ хийхдээ генерал Стэнли МакКристалын иргэний шинжээчдээс бүрдсэн стратегийн үнэлгээний багийн гишүүнээр Кабулд ажиллаж байжээ. 

Тэрээр 2010 оны зун нөхрийнхөө хамт Афганистанд буцаж ирээд генерал Дэвид Петреус Афганистанд үүрэг гүйцэтгэсний дараа түүнд АНУ-ын цэргийн шилжилтийн үеийн ажилд тусалсан юм. Тэдэнд "маш нууц" зөвшөөрөл өгч, талибуудын холбооны дамжуулсан мэдээнд дээр ажиллаж олон цаг зарцуулсан байна. АНУ-ын хүчнийхэн Хаккани сүлжээ рүү довтлох ёстой гэсэн тэдний санааг зүүн зүгийн хээрийн командлагчдад шууд дамжуулсан нь Петреус өөрөө энэ тушаалыг өгөөгүй тул төөрөгдөл үүсгэв. Каган мөн CENTCOM-ын Афганистан-Пакистан дахь Чадвар судлалын төвийн Эрдмийн зөвлөх зөвлөлд ажиллаж байсан.

Каган 2007 онд "Дайн судлалын хүрээлэн" (ISW) үүсгэн байгуулагч бөгөөд ерөнхийлөгч нь болсон юм. Энэ хүрээлэн нь өөрийгөө "Батлан ​​хамгаалах болон гадаад харилцааны асуудлаар тусгайлан судалгаа, дүн шинжилгээ хийх зорилготой, ашгийн бус судалгааны байгууллага" гэж тодорхойлдог. Дайн судлалын хүрээлэн нь дайны бодит байдлын талаар дэлгэрэнгүй тайлан гаргадаг; цэргийн ажиллагаа, дайсны аюул занал, улс төрийн асуудалд анхаарлаа хандуулдаг бөгөөд янз бүрийн мөргөлдөөний чиг хандлагыг судалдаг байна.
Дайн судлалын хүрээлэн (АНУ)

**АНУ-ын Дайн судлалын хүрээлэн** (англи. *Institute for the Study of War,* товч*. ISW* ) 2007 онд цэргийн түүхч Кимберли Каганы үүсгэн байгуулсан Вашингтонд төвтэй ашгийн бус батлан ​​хамгаалах болон олон улсын харилцааны асуудлаар дүн шинжилгээ хийдэг судалгааны хүрээлэн юм. Энэхүү хүрээлэн Сирийн иргэний дайн, Афганистан дахь дайн, Иракийн дайны талаар бөгөөд ер нь "цэргийн ажиллагаа, дайсны аюул занал,  янз бүрийн бүс дэх мөргөлдөөний улс төрийн чиг хандлагад анхаарлаа хандуулсан" тайлан илтгэлүүдийг боловсруулж бэлтгэж байсан. Одоогийн байдлаар тус хүрээлэн Украинд болж буй Оросын түрэмгийлэл, мөн Иран дахь Махса Аминигийн эсэргүүцлийн жагсаал, Израил-ХАМАС-ын дайны талаарх мэдээллийг боловсруулж дүн шинжилгээ хийдэг байна. 

Дайн судлалын хүрээлэнгийн Удирдах зөвлөлд генерал Жэк Кийн, Кимберли Каган, НҮБ-д суугаа АНУ-ын Элчин сайд асан Келли Крафт, Уильям Кристол, АНУ-ын сенатор асан Жозеф Либерман, Кевин Мандиа, Жек Д.Маккарти Жр, Брюс Мослер, генерал Дэвид Петреус, Уоррен  Филлипс, Уильям Роберти нар ордог байна.
Арпад

**А́рпад** (унгар. *Árpád*; ойролцоогоор 845/ 855 — 907 он) МЭ 9-10-р зууны зааг дахь Мажар овгуудын холбооны тэргүүн байв. Арпад угсааныхны үндэслэгч. Тэрээр Унгарын захирагч эсвэл тэдний цэргийн удирдагч байсан байж магадгүй ч түүний амьдралын ихэнх нарийн зүйл нь түүхчдийн дунд маргаантай байдаг бөгөөд янз бүрийн эх сурвалжид зөрчилтэй мэдээлэл байдаг. Гэсэн хэдий ч олон унгарчууд түүнийг "мажар улсыг үүсгэн байгуулагч" гэж үздэг бөгөөд Карпатын нурууны сав газрыг Мажарууд байлдан дагуулахад Арпад онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн болохыг хожмын зарим түүх судруудад онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Арпадын угсаа залгамжлагчид 1301 он хүртэл Унгарын хаант улсыг захирч байжээ.

## Намтар 
Арпад бол Унгарын бүх түүхэн сударт Мажар овгуудын холбооны анхны тэргүүн гэж дурдсан Алмош (унгар. *Álmos*; 820 — 895 орчим)-ын хүү байсан гэдэг. Түүний эхийн нэр, гэр бүл тодорхойгүй байна. Түүхч Гюла Кристогийн хэлснээр Арпад 845 онд төрсөн ажээ. Түүний нэр унгар хэлээр "арпа" буюу "арвай" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэдэг. Арпа- монгол "арвай" гэсэн үгтэй дуудлага ойролцоо байгаа юм.

Византын эзэн хаан VII Константин Порфирогенит (913-959) Унгарчуудад Арпадаас өмнө "ямар ч үед өөр хунтайж байгаагүй" гэж тэмдэглэсэн нь Арпадын эцгийн албан тушаалын тухай Унгарын шастирын мэдээнээс эрс ялгаатай юм. VII  Константин хааны өгүүлснээр Хазарын хаан Унгарын овог аймгуудын захиргааг бэхжүүлэхийн тулд тэдний командлалыг төвлөрүүлж Леведи хэмээх нэгэн унгарын ноёноор удирдуулахаар томилохыг хүссэн санаачилга гаргаж байжээ. Гэвч Леведи ноён энэ саналыг хүлээж аваагүй бөгөөд оронд нь эцэг Алмош эсвэл хүү Арпад хоёрын аль нэгийг дэвшүүлэхийг санал болгов. Хазарын хаан энэхүү шинэ саналаараа Унгарчуудад ханджээ. Тэд Арпадыг эцгээсээ илүүд үздэг байсан, учир нь тэрээр "түүний мэргэн ухаан, зөвлөгөө, эр зоригийг маш их биширдэг байсан бөгөөд энэ удирдлагыг хэрэгжүүлэх чадвартай" байв. Үүний дараа Арпадыг "хазаруудын заншлаар ханхүү болгож, бамбай дээрээ өргөсөн байна". Константин хаан Мажаруудыг туркууд гэж андуурч байжээ. Мажарууд хэдийгээр түрэг угсааны зарим удамшлын болон соёлын нөлөөлөлтэй, нийгмийн түүхэн бүтэц нь түрэг гаралтай байсан ч тэд түрэг үндэстэн биш юм.

Арпад Их Моравийн эзэнт улсад хийсэн дайралт (892 он), Византийн талд Болгарчуудтай хийсэн дайн (894-896 он), Зүүн Франкийн хаан Арнульфын хүсэлтээр Ломбарди дахь кампанит ажлын үеэр Унгаруудыг удирдаж байв. Түүний удирдлаган дор эртний Унгарын овог аймгуудын холбоог одоогийн нутаг дэвсгэрт нь нүүлгэн шилжүүлж, "Дунай дахь эх орноо байлдан дагуулах эрин үе" гэж нэрлэгддэг байсан бөгөөд 896 онд печенегүүд хөөн зайлуулсан Унгарууд . Карпатын нурууг давж Дундад Дунай мөрөн орчимд суурьшсан байна. 900-901 онд Арпад тэргүүтэй Унгарчууд эцэст нь Блатений вант улсыг ялав. Үүний дараа Арпад командлагч Жухутумд Трансильванийг эзлэхийг тушааж, Унгарчуудыг Хүннү нарын удам болох Секеи нар дэмжиж байжээ.

## 889-1301 онуудын Унгарын удирдагчид 
Ангилал:Арпад овог
Ангилал:840-д онд төрсөн
Ангилал:900-д онд өнгөрсөн
Улсын алдарт сайн малчин цол

**"Улсын алдарт сайн малчин" цол-** Анх 1943 онд хуралдсан Улсын сайн малчны хоёрдугаар зөвлөгөөнд БНМАУ-ын Ерөнхий сайд Хорлоогийн Чойбалсан малаа 1000, 5000 хүргэсэн малчдыг зориуд сайшаан тэмдэглэж, гэрт нь үүрд дурсгал болж үлдэх зүйлээр шагнаж байх тухай санал гаргаж МАХН-ын Төв Хороо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл 1944 оны 9-р сарын 22-ны өдөр хувийн мал сүргээ 1000, 5000, 10000 хүртэл өсгөсөн малчдад “Улсын алдарт сайн малчин" цол олгож, үнэт эд өлгийн гурван зэрэгтэй шагнал дурсгах тухай тогтоол гаржээ. Улмаар анх энэ цолыг 96 малчинд олгож байсан түүхтэй юм. 

Тогтоолын дагуу “Улсын алдарт сайн малчин” цол, хүндэт үнэмлэх, сүргийн олонхыг эзэлж байсан хээлтүүлэгч малын мөнгөн (960 сорьцтой) дүрс, мөнгөн бүслүүр “1000 мал” хэмээх мөнгөн үсэг бүхий модон саалийн хувин, төрийн сүлд таван хошуу мал сийлбэрлэсэн мөнгөн чимэглэл самбар, зургаан хасагтай таван тотго бүхий ган болд тулга, эрээн майхан, өвсний морин машин, малын хашаа улсаас дурсгаж эхэлсэн байна.
Манас олон улсын нисэх буудал

**Мана́с** -**Олон улсын нисэх онгоцны буудал** (киргиз. *Манас эл аралык аба майданы*; ИАТА: **FRU**, ИКАО: **UCFM**) — Киргиз улсын нийслэл  Бишкек хотын олон улсын нисэх онгоцны буудал. Нийслэл хотоос баруун хойд зүгт 23 км зайнд Чуй мужийн нутагт оршино. Киргизийн "Манас" туулийн баатрын нэрээр нэрэлсэн байна. 

## Түүх 
* 1974 оны 10-р сар - анхны Ил-62 онгоцыг нисэх онгоцны буудал хүлээж авсан. 
* 1975 оны 5-р сарын 4 - Москва (Домодедово) руу анхны тогтмол нислэг үйлдэж эхэлсэн. 
* 1981 оны 10-р сар - нийслэлийн нисэх онгоцны буудлын бүх үйл ажиллагааг хуучин нисэх онгоцны буудлаас Манас нисэх онгоцны буудал руу шилжүүлсэн. 
* 2001 оны 4-р сар - "Манас олон улсын нисэх онгоцны буудал" ХК байгуулагдсан. 
* 2001 оны 12-р сараас 2014 оны 6-р сар хүртэл Афганистан, Иракт цэргийн ажиллагаа явуулах үед Америкийн Цэргийн нисэх хүчний  логистикийн бааз байсан. Тус баазад мянга орчим АНУ бөгөөд Франц, Испаний цэргүүд алба хааж байжээ.

## Олон улсын нислэг үйлддэг хотууд 
* **Алмата**
* **Астана**
* **Белгород**
* **Воронеж**
* **Грозный**
* **Дели**
* **Дубай**
* **Душанбе**
* **Екатеринбург**
* **Эрхүү**
* **Казань**
* **Краснодар**
* **Красноярск**
* **Москва**
* **Нижневартовск**
* **Новосибирск**
* **Ростов-на-Дону**
* **Санкт-Петербург**
* **Сочи**
* **Стамбул**
* **Сургут**
* **Улаанбаатар**
* **Өрөмчи**
* **Ташкент**
* **Челябинск**
* **Шаржа**
Санзайгалсангийн Ууганбаяр

**Санзайгалсангийн Ууганбаяр** нь Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагналт зохиолч, сэтгүүлч хүн юм. 

## Намтар 
Бууралт овогт Санзайгалсангийн Ууганбаяр нь 1975 онд Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд төржээ. 

### Боловсрол 
* 1991 онд ерөнхий боловсролын дунд сургуулиа дүүргэжээ. 
* 2004 онд Монголын нууц товчоо утга зохиолын дээд сургуулийг утга зохиолын ажилтан мэргэжлээр төгссөн. 

Ажилласан байдал

* 2003-2004 онд "Утга зохиол-урлаг" сонинд сурвалжлагч, идэвхтэн бичигч
* 2004-2006 онд "Улаанбаатар таймс" сонинд сурвалжлагч, сэтгүүлч
* 2006-2011 онд "Монголын мэдээ" өдөр тутмын сонинд албаны дарга, редактор
* 2011-2014 онд "Монголын үнэн" өдөр тутмын сонинд улс төр, эдийн засгийн мэдээллийн албаны дарга
* 2014 оноос үнэн.мн мэдээллийн сайтын ерөнхий редактор

### Уран бүтээл 
* 2001 онд Тамганы айраг хамтын бүтээл
* 2005 онд Гаслангүй үнэн шүлгийн түүвэр
* 2010 онд "Хачиргүй -I" сэтгүүл зүйн бүтээл
* 2012 онд "Тавилангийн цэцэрлэг" шүлгийн түүвэр
* 2016 онд "Алаг толгодын хууч" хөрөг нийтлэлийн ном

## Гавьяа шагнал 
* 2007 онд Сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн Ган үзэгтэн шагнал
* 2010 онд Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан
* 2012 онд Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагнал
* 2022 онд Ган үзэгтэн цол ахин хүртсэн. 

## Цахим холбоос 
"Өглөөний сонин"-ы сэтгүүлч С.Ууганбаяр, "Зиндаа" сэтгүүлийн сэтгүүлч Д.Оюунцэцэг нар "Ган үзэг-2022" цомын эзэд боллоо

С.Ууганбаяр: "Шалтгаан" шүлэг

## Эх сурвалж 
Ангилал:1975 онд төрсөн
Ангилал:Алтанширээгийн хүн
Ангилал:Монголчууд

Ангилал:Сэтгүүлч
Ангилал:Зохиолч
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Тойтогийн Төмөрхүлэг

**Тойтогийн Төмөрхүлэг** (1945 онд төрсөн) Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, дипломатч, орчуулагч, түүхийн ухааны доктор, Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

## Намтар 
Т.Төмөрхүлэг 1965-1970 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургуульд сурч төгссөн.  

Тэрээр 1970 оноос Монгол Улсын гадаад харилцааны салбарт атташегаас эхлээд Элчин сайд хүртлээ 34 жил үр бүтээлтэй ажилласан туршлагатай дипломатч. Монгол Улсаас хоёр удаа Алжир дахь ЭСЯ-ны нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллаж байсан юм. 1991 -1996 онд Лаос улсад Элчин сайдаар ажиллаж байх хугацаандаа Тайландын Вант улс, Камбож улсын Элчин сайдын албыг давхар хавсран хашиж байжээ. 

2000 онд Монгол Улсаас Франц улсад суух Элчин сайдын яамны зөвлөхөөр томилогдон ажиллаж байгаад 2004 онд тэтгэвэртээ суусан. 

2004 оноос МУИС-ийн Түүхийн судалгааны хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан.

2008 оноос МУИС-ийн олон улсын харилцааны сургуулийн багш.

2018 онд тэрээр Бүгд Найрамдах Франц Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Хүндэт легионы одонгоор шагнуулсан байна.  

## Орчуулгууд 
Т.Төмөрхүлэг нь Bольтер, Шарль де Монтескье, Дэни Дидро, Ги де Мопассан, Антуан де Сент-Экзюпери, Альбер Камю зэрэг Францын үе үеийн алдарт зохиолчдын сор болсон олон арван бүтээлийг монгол хэлнээ хөрвүүлж, монгол уншигчдын хүртээл болгохын зэрэгцээ “Цогт тайж”, “Ингэн нулимс” зэрэг киног франц хэлнээ хөрвүүлсэн манай нэрт орчуулагч хүн юм.
Сүхбаярын Батцоож

**Сүхбаярын Батцоож** нь Алтан гадас одонт ураач, дүрслэх урлагийн Доктор (Ph.D) багш хүн юм. 

## Намтар 
Баарин овогт Сүхбаярын Батцоож дүрслэх урлагийн багш нь 1978 онд Дундговь аймагт төржээ. Монголын урчуудын эвлэлийн гишүүн зураач юм.

### Ажилласан байдал 
* 2000 оноос одоог хүртэл МУБИС-ийн профессор багш 
* 2004-2008 МУБИС-ийн багш нарын холбооны тэргүүн 
* 2005-2009 онд "Батгарам" ХХК гүйцэтгэх захирал
* 2005-2012 онд МУБИС-ийн Дүрслэх Урлаг Технологийн Сургуулийн Эрдмийн зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга 
* 2009-2012 онд Монголын залуу уран бүтээлчдийн нэгдлийн тэргүүлэгч 
* 2009-2014 онд Дүрслэх урлагийн бүтээл цуглуулагчдын үндэсний нийгэмлэгийн гүйцэтгэх захирал
* 2012-2014 онд МУБИС-ийн залуу эрдэмтэдийн холбооны тэргүүлэгч 
* 2012-2015 онд МУБИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн 
* 2013 оноос Монголын Модон бөмбөгийн холбооний тэргүүлэгч 
* 2014 оноос МУБИС-ийн ҮУ-ийн тэргүүлэгч
* 2014 оноос Монголын зураачдын эвлэлийн гүйцэтгэх захирал

## Үзэсгэлэн 
### Бие даасан үзэсгэлэн 
* 2008 онд "Төрөлх нутгийн аялгуу", Улаанбаатар, Монгол
* 2011 онд "Монголын өнгө", Чиндао, Хятад 
* 2011 "Монголын хөх тэнгэр", Ордос, Хятад 
* 2012 онд “ХҮЛЭГ МИНУ” уран бүтээлийн бие даасан үзэсгэлэн
* 2012 "Тэнгэрийн хүлэг", Сөүл, Солонгос
* 2014 "Хөх тэнгэрийн монгол", Эссен, Герман

### Хамтарсан үзэсгэлэн 
* 2006 "Blue Mongolia", АНУ, Сан Франциско
* 2009 "Mongolian of Blue Sky", N-Gallery, Сөүл, Солонгос
* 2011 "Хөх тэнгэр", Хөх хот, Хятад
* 2013 "Азийн олон улсын 27 дахь уран зургийн үзэсгэлэн", "Тайланд, Бангкок
* 2013 "Mongolian of Blue Sky", Австри улсын Вена хот
* 2015 "Three Colors", Рашаан, БНХАУ
* 2015 "One belt - One road", БНХАУ-ын Гуянь
* 2021 "Занабазарын олон улсын урлагийн наадам", Арвайхээр, Монгол
* 2023 он “МУБИС-ийн Дүрслэх Урлаг, Технологийн Сургуулийн 65 жилийн ой” багш нарын хамтарсан үзэсгэлэн, МЗЭ-ийн “М” арт галерейн үзэсгэлэнгийн танхимд, Улаанбаатар хот

гэх зэрэг хамтын олон арван үзэсгэлэнд оролцоод байна. 

## Гавьяа шагнал 
* 2013 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
* 2013 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан
* 2018 онд Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
* 2018 онд Алтан гадас одон

## Цахим холбоос 
Зураач С.Батцоожийн үзэсгэлэн нээгджээ

Зураач Сүхбаярын Батцоожын “ХҮЛЭГ МИНУ” уран бүтээлийн бие даасан үзэсгэлэн

Дүрслэх урлагийн багш нар хамтран судалбар хийжээ

## Эх сурвалж 
Ангилал:Багш
Ангилал:Зураач
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Дүрслэх урлагийн бүтээл цуглуулагчдын үндэсний нийгэмлэг

**Дүрслэх урлагийн бүтээл цуглуулагчдын үндэсний нийгэмлэг** нь ашгийн төлөө бус нийгэмд үйлчлэх төрийн бус байгууллага. Тусгай гишүүнчлэлгүй бөгөөд уран бүтээлч, худалдан авагчдыг холбон Монголын дүрслэх урлагийн давтагдашгүй бүтээлийг гадны улс оронд алдахгүй байх зорилготой байгуулагджээ.  

## Түүхэн тойм 
Дүрслэх урлагийн бүтээл цуглуулагчдын үндэсний нийгэмлэг нь 2007 онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд 2010 оны 9 сарын 14-нд албан ёсны бүртгэлтэйгээр үүсгэн байгуулагдсан байна.  

Дүрслэх урлагийн бүтээл цуглуулагчдын үндэсний нийгэмлэгийн (ДУБЦҮН) тэргүүнээр: 

* 2007-2009 онд зураач Пунцагийн Цэгмид ажилласан.
* 2009-2014 онд зураач Сүхбаярын Батцоож ажилласан. 

## Цахим холбоос 
Дүрслэх урлагийн бүтээл цуглуулагчдын үндэсний нийгэмлэг

ДҮРСЛЭХ УРЛАГИЙН БҮТЭЭЛ ЦУГЛУУЛАГЧИД ҮҮЦЭЭ ЗАДЛАВ

П.Цэгмид: Урлагийн бүтээл цуглуулснаар нийгэмд асар том соёлын эхлэл тавигдлаа

Ангилал:Байгууллага
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Пунцагийн Цэгмид

Пунцагийн Цэгмид нь Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, Монголын Урчуудын Эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач

## Намтар 
Дайчин бэйс овогт Пунцагийн Цэгмид нь 1953 онд Дундговь аймгийн Хулд сумын нутагт Мэнгэт гэдэг газар төржээ. 

### Боловсрол 
1984 онд Монгол улсын багшийн дээд сургуулийн уран зургийн анги дүүргэжээ. 

### Ажилласан байдал 
* 1972-1992 Дундговь аймгийн урчуудын эвлэлийн салбар, аймгийн хөгжимт драмын театрт зураач, аймгийн урчуудын эвлэлийн салбарын дарга
* 1992-1993 онд Үндэсний багт дуу бүжгийн цагаан театрт зураач,
* 1993-1995 онд “Хасар” ХХК-д захирал
* 1995-1997 онд Монголын хошин урлагийн төв хэвлэл “Тоншуул” сэтгүүлийн ерөнхий эрхлэгч,
* 1997-2004 онд “Хасар” ХХК-д захирал
* 2004-2007 онд Монголын урчуудын эвлэлийн хорооны дэд дарга
* 2007-2008 Улаанбаатар хотын ерөнхий зураач
* 2008 оноос Дүрслэх урлагийн бүтээл цуглуулагчдын үндэсний нийгэмлэгийн тэргүүн
* 2014 оноос Монголын зураачдын эвлэлийн тэргүүн

## Уран бүтээл 
* 1972 оноос эхлэн монголын урчуудын эвлэлийн хорооноос зохион байгуулдаг "Хавар", "Намар" зэрэг үзэсгэлэнгүүдэд тогтмол оролцсоноос гадна ОХУ, БНХАУ, БНСУ, АНУ, Англи, Франц, Болгар, Унгар, Польш, Австри зэрэг орнуудад хувийн уран бүтээлээр үзэсгэлэн дэлгэсэн.

## Гавьяа шагнал 
* 1986 онд Дүрслэх урлагийн уран бүтээлийн улсын уралдаанд “Жаргалтайн дэлгэр” бүтээлээрээ III байр
* 1986 онд Дэлхийн залуучуудын оюутны XII их наадамд зориулсан уран бүтээлийн уралдаанд “XII их наадам” бүтээлээр II байр,
* 1987 онд Литва улсын Вильнюс хотод болсон олон улсын симфозиумын тэргүүн шагнал
* 1991 онд Монгол улсын засгийн газрын шагнал “Соёлын тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг
* 1991 онд Монгол үндэсний театрын урлагийн их наадмын тайз дэлгэцийн зураачийн тэргүүн шагнал
* 1991, 2001 онд Ардын хувьсгалын 70, 80 жилийн ойн медаль,
* 2002 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
* 2004 онд улс тунхагласны 80-н жилийн ойн уран бүтээлийн үзэсгэлэнд “Нар хиртсэн жил” интоляци бүтээлүүдээр тэргүүн байр
* 2004 онд “Дорнод Монголын амар амгалан” уран зураг, “Нар хиртсэн жил” интоляци бүтээлүүдээр Монголын урчуудын эвлэлийн шагнал,
* 2005 онд Монголын театрын урлагийн уламжлалт Гэгээн муза наадмаар “Гэгээн тамлан” жүжгийн тайз, хувцас чимэглэлээр “Гэгээн муза” шилдэг зураачийн шагнал
* 2008 онд Ардчилалын одон,
* 2009 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон,
* 2012 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон 2 дахь удаа,
* 2014 онд Монгол улсын ерөнхийлөгчийн зарлигаар соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолоор шагнагдсан

## Цахим холбоос 
П.Цэгмид: Зураач хүний татаж буй нэг зураас ч маш их үнэ цэнээр ирдэг

П.Цэгмид: Монголд Б.Пүрэвсүхээс өөр эрдэмтэн зураач төрөөгүй

П.Цэгмид: Урлагийн бүтээл цуглуулснаар нийгэмд асар том соёлын эхлэл тавигдлаа

П.Цэгмид: Дүрслэх урлаг бол миний амьдралын утга учир
Ангилал:Зураач
Ангилал:Монголчууд
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Хулдын хүн
В.И.Суриковын нэрэмжит уран зургийн академи

**В.И.Суриковын нэрэмжит уран зургийн академи/ дээд сугууль** — Оросын Москва хот дахь уран зургийн урлагийн тэргүүлэх дээд сургуулиудын нэг. 

1939 онд Москвагийн Улсын Урлагийн дээд сургуулийн дүрмийг баталсан байна. Гэвч дайн болж хатуу цаг үеийн зовлон зүдгүүр нь багш, оюутнуудын (зарим нь бүслэгдсэн нийслэлд үлдсэн, зарим хэсэг нь Самарканд руу нүүлгэн шилжүүлсэн) бүтээлч, шинжлэх ухааны ажилд саад болоогүй юм.

Ректор —Оросын Ардын зураач, профессор, академич Анатолий Любавин.

## Түүх 
1939 онд Игорь Грабарь сонирхолтой чадварлаг уран бүтээлчдийг цуглуулж чадсан.

1948 оноос хойш тус боловсролын байгууллага шинэчлэгдэж, Москвагийн Улсын Урлагийн дээд сургууль гэж нэрлэгддэг болсон бөгөөд тэр цагаас хойш Василий Суриковын нэрэмжит болжээ.

## Бүтэц 
Тус сургууль Уран зураг, график, уран баримал, архитектур болон урлагийн онол, түүхийн факультетууд байдаг байна.

#### Ректорууд 
* академич Игорь Эммануилович Грабарь (1937—1943)
* академич Сергей Васильевич Герасимов (1943—1948)
* ЗХУ-ын Ардын зураач Фёдор Александрович Модоров (1948—1962);
* академич Николай Васильевич Томский (1964—1970)
* академич Павел Иванович Бондаренко (1970—1988)
* академич Лев Викторович Шепелев (1988—2001)
* академич Анатолий Андреевич Бичуков (2001—2011)
* академич Анатолий Александрович Любавин (2011 оноос)
084-р тусгай үүргийн батальон

Зэвсэгт хучний 084-р анги Батлан хамгаалахын сайд асан дэслэгч генерал Шагалын Жадамбаагийн нэрэмжит **Шүхрийн тусгай хороо** нь Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний нэгдүгээр зэрэглэлийн тусгай анги юм. Энэ нь далд ажиллагаа, терроризмын эсрэг, хамгаалалт, барьцаалагдсан хүмүүсийг аврах,дайсний шугамийн ард алсын нэвтрэлт, уламжлалт бус ажиллагаа , агаарын довтолгооны  ажиллагаанд мэргэшсэн анги юм. Энэхүү анги нь өндөр үнэ цэнэтэй байг барих, устгах, эрэн хайх, аврах ажиллагаа, босогчдын эсрэг тэмцэх, терроризмын эсрэг тэмцэх, дайсны шугамын ард тусгай ажиллагаа явуулах, тусгай тагнуулийн үйл ажиллагаа явуулдаг. Мөн үнэ цэнэтэй зочид, байгууламжийн аюулгүй байдлыг хангадаг.  

Улаанбаатар хотод үүрэг гүйцэтгэж буй Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штабын даргад шууд тайлагнадаг. 

## Түүх 
1965 онд "Армийн тагнуулын компани" нэртэйгээр байгуулагдсан. Гурван удаа "Онцлох анги", арван долоон удаа "Тэргүүний анги" цолний шалгуурийг хангаж, цолийг хүртсэн байна. Батальон нь 2003 онд холбоотон орнууд Ирак руу довтлоход оролцож, Польшийн цэргийн хүчний хяналтад байсан байна. Одоогоор тус ангийн дайчид Афганистаны Кундуз муж дахь Бундесверийн “Мармал” лагерийг хамгаалж байна. Тус ангийн 1000 гаруй бие бүрэлдэхүүн Ирак, Сьерра Леон, Афганистан, Косово, Чад, Судан, Өмнөд Суданд олон улсын энхийг сахиулах ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэсэн байна . 

2016 оны тавдугаар сарынdad 10-ны өдөр Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга П.Цагаан, Батлан хамгаалахын сайд Цэрэндашийн Цолмон нар тус ангийг Цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан юм.   

## Сургалт 
Тус ангийн олон гишүүдийг АНУ-ын арми (ялангуяа 1-р тусгай хүчний бүлэг ) бэлтгэсэн түүхтэй .   Мөн Энэтхэгийн Пунжабын дэглэмтэй хамтарсан сургуулилтад оролцсон.  

2018 оны 8 сард Налайх хотод болсон шүхрийн спортын улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож 2-р байр эзэлсэн.  Өмнө нь 2016 онд Сүхбаатрийн талбайд болсон "Монгол цэргийн жавхаа"-ний  тэргүүн байрын шагналыг хүртэж байсан байна.   

## Олон нийтийн үйл ажиллагаа 
2020 оны Москвагийн Ялалтын баярын жагсаалын үеэр тус ангийн захирагч, хурандаа Хашэрдэнийн Батдэлгэр Улаан талбайд Монголын нэгдсэн хүчнийг  тэргүүлэн оролцов.   Тус ангийн гишүүд үүний дараа жил Буриадад болсон Ялалтын баярын парадад мөн оролцжээ.
Арцсуурь боомт

**Арцсуурь боомт** -БНМАУ-ЗХУ-ын хил дээр 1971 онд Завхан аймгийн Баянтэс сумын нутагт байгуулагдаж, 1992 онд Завхан аймгийн Тэс сумын Нисэг багийн нутагт шилжин байрласан хилийн боомт юм. Хоёр талын зэрэглэлтэй, байнгын горимоор ажилладаг автозамын боомт юм. Нийслэл Улаанбаатар хотоос Арцсуурь боомт хүртэл 1160 км, Аймгийн төвөөс 360 км алслагдсан ажээ.  

ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсын Эрзин тосгоны хэсэгт байрладаг Цагаан толгой авто замын боомттой хиллэдэг.

Даваа – Бямба гарагт  09.00-18.00 цагт ажилладаг.

Монгол Улсын Засгийн газар, Оросын Холбооны Улсын Засгийн газар хооронд хилийн асуудлаар байгуулсан гэрээ, хэлэлцээрийн дагуу хоёр талын зэрэглэлтэй, байнгын горимтой боомт юм. 

Арц суурь дахь хилийн боомтоор өнөөдрийн байдлаар нийт 10600 гаруй хүн зорчжээ.

2023 оны 12 сарын байдлаар нийт зорчигчдын 70 хувь нь гадаад, 30 хувь нь монгол хүн зорчжээ. Харин 2900 орчим тээврийн хэрэгсэл боомтоор зорчиж 545.2 тонн ачаа тээвэрлэсэн байна. Хоёр талын зэрэглэлтэй, байнгын ажиллагаатай авто боомтоор ОХУ-аас ихэвчлэн хүнсний болон ахуйн бараа материал, бичиг захидал, шуудан орж ирдэг. Харин Монголоос мах, малын гаралтай түүхий эдийг экспортод гардаг байна.
Манзушир (Дархан чин ван)

**Манзушир** (монгол бичиг:; ?-1665) нь Хиад Боржигин овгийн Хавт Хасарын удамчир Хорчин аймгийн Зайсан бөх тайжийн хөвгүүн. Манжийн Чин гүрэнд дагаар орсны дараа Хорчины баруун гарын дунд хошууны засаг ноён, үе улиран залгамжлах хошой дархан баатар чин ван цол хэргэмийг хүртэж, Чин гүрний төлөө зүтгэсэн монгол ноён. Мөн Эеэр засагч хааны ээж Бумбутай хатны ах эсвэл дүү.

## Товч намтар 
Тэрээр Жочи Хасарын удамчир **Намсай дурал** ноёны хүү **Мангус заргачын** хүү **Зайсан тайж**ийн 4-р хөвгүүн ба том ах нь хошой зоригт чин ван Угшан, хоёр дахь ах нь төрийн дархан бэйл Цагаан, гурав дахь ах нь төрийн жүн ван Соном, хоёр эгч нь Абахай хааны бага хатад Харжол, Бумбутай нар болно.

Ах Угшаны хамт Цолмон хотыг сахиж, Цахарын эсрэг тулж, олзлон олсон тэмээ, морийг өргөж дагаар оров. 1628 онд Абахай хааныг дагаж Цахарыг дайлсанд **Дархан баатар** цол соёрхож, ли чин ван Дайшаний хүү бэйл Ёотогийн охиныг хошой гүнж өргөмжилж, Манзуширд өгснөөр хошой эфү болов.  1632 онд Мин улсын Датун, Сюаньфугийн хязгаарыг дайлж, 10 харуул, 40 морийг олзлож, 6 хотыг эзлэв., Хошой гүнж хатан (1615-1637), Тати гэгэ гэсэн монгол хэлээрх эх сурвалжыг үзвэл Манзушир ван 9 хүүтэй байжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:1665 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хорчины ноён
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Чин улсын жанжин
Ангилал:Монгол үндэстэн
Ангилал:Өвөр Монголын хүн
АНУ-ын Төрийн Их тамга

**АНУ-ын Төрийн Их тамга** (англи. *Great Seal of the United States*) Америкийн Нэгдсэн Улсын Засгийн газраас гаргасан баримт бичгийг баталгаажуулсан засгийн газрын бэлгэ тэмдэг бүхий тамга юм. АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Төрийн Их тамгыг албан ёсны хадаглагч бөгөөд Вашингтон дахь Төрийн департаментын үзэсгэлэнгийн танхимд Төрийн Их тамгыг үзэж болдог ажээ. Тамганы нүүрэн талыг АНУ-ын сүлд гэж үздэг байна. АНУ-ын Төрийн Их тамга нь хоёр талтай байдгаараа онцлогтой. 

## Төрийн Их тамганы нүүрэн тал 
Тамганы нүүрэн талд АНУ-ын үндэсний бэлгэ тэмдэг болох цагаан халзан бүргэд дүрсэлсэн байдаг. Уг шувуу нэг сарвуудаа 13 сум, нөгөө сарвуунд 13 оливтай оливын мөчир барьсан нь АНУ энх тайвныг хүсдэг ч дайнд үргэлж бэлэн байдгийг бэлгэддэг. Бүргэд нэг биш 13 сум хамт барьж байгаа нь зөвхөн 13 мужийг эв нэгдэлтэй хамт байхдаа хүч чадалтай гэж бэлэгддэг байна. Бүргэдийн толгойг оливын мөчир рүү харсан нь дайнаас илүү энх тайвныг илүүд үздэгийг илтгэдэг байна. Бүргэд хошуундаа "Олон дотроос нэг" гэсэн утгатай "E pluribus unum" гэсэн 13 үсэг бүхий латин бичээстэй туузтай байдаг. Бүргэдийн толгойн дээр цэнхэр үүлэн доторх 13 од 1-4-3-4-1 гэсэн байрлалтай эгнээнд байрладаг бөгөөд энэ нь бүхэлдээ ердийн зургаан өнцөгт үүсгэдэг. Бүргэдийн цээжинд улаан, цагаан өнгө хослуулсан 13 босоо тууз бүхий бамбай дүрсэлсэн байдаг.

## Төрийн Их тамганы ар тал 
Их тамганы ар талд орой хэсэгт нүд дүрсэлсэн титэмтэй дуусаагүй пирамидыг дүрсэлсэн байна.  Пирамид нь Массачусеттс, Коннектикут, Рөүд-Айленд, Нью-Хэмпшир, Нью-Йорк, Нью-Жерси, Пеннсилвани, Делавэр, Виржини, Мэрилэнд, Хойд Каролина, Өмнөд Каролина, Жоржиа зэрэг АНУ-ын бүрэлдүүлсэн анхны 13 мужийг бэлгэдэж 13 эгнээнээс бүрдсэнээр дүрсэлсэн байна. 

Пирамидын доод эгнээнд 1776 он гэж ромын тоогоор — MDCCLXXVI бичсэн байдаг. Орой дээрх нүдний дүрс нь «Зөгнөн харах Мэлмий» гэсэн утга агуулдаг байна. «Annuit cœptis» гэсэн бичвэр нь «эхлэлийг сайшаав» гэж орчуулагдах бөгөөд «Бурхан бидний эхлэлийг сайшаасан» гэсэн утгатай юм. Пирамидын доогуурх «Novus ordo seclorum» гэсэн бичиг нь — «Олон зууны шинэ журам» гэж орчуулна.

## Түүх 
АНУ-ын анхны 13 муж 1776 оны 7-р сарын 4-нд Англиас тусгаар тогтнолоо зарласан тэр өдөр Тивийн анхдугаар конгрессын хороо тус улсын төрийн сүлд болох Төрийн Их тамганы загварыг бүтээжээ. Шинэ муж - Америкийн Нэгдсэн Улс нь тусгаар тогтнолоо баталгаажуулсан албан ёсны бэлгэдэл хэрэгтэй болсон юм. Тамганы эцсийн загварыг гаргахын тулд зургаан жил, Тивийн Конгрессын гурван хороо ажилласан байна.

Эхний хороонд Бенжамин Франклин, Жон Адамс, Томас Жефферсон нар багтсан бөгөөд тус бүр өөрийн Их тамганы хувилбарыг санал болгосон боловч Конгресс тэднийг батлаагүй. Эцэст нь 1782 онд Конгрессын нарийн бичгийн дарга Чарльз Томсон өмнө нь санал болгосон бүх хувилбаруудыг нэгтгэн авч, Төрийн Их тамганы уг хувилбарыг санал болгосон түүхтэй.

АНУ-ын Төрийн Их тамгыг 1782 оны 6-р сарын 20-нд Конгресс баталж 5.72 сантиметр (2.25 инч) диаметртэй зэс эх хувийг цутгажээ.

Төрийн Их тамгыг анх 1782 оны 9-р сарын 16-нд Томсон Жорж Вашингтонд хоригдлуудыг солилцох хэлэлцээр хийх эрх олгосон баримт бичигт гарын үсэг зурж уг тамгыг баталгаажуулахын тулд ашигласан байна.