open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Этиоп

**Этиоп**, албан ёсоор **Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Этиоп Улс** нь Дорнод Африкт орших, далайгаас тусгаарлагдсан улс юм. Хойд талаараа Эритрей, баруун талаараа Судан, Өмнөд талаараа Кени, зүүн өмнөд талаараа Сомали, зүүн хойд талаараа Жибути орнуудтай тус тус хиллэдэг.

Этиоп нь дэлхийн хамгийн эртний орнуудын нэг бөгөөд хүн амаараа Африкт хоёрт ордог. Хүний эволюцийн судалгаанд маш хэрэгтэй олдворууд Этиопод олджээ. Сүүлийн үеийн судалгаагаар одоогийн Аддис-Абеба хотын орчмоос хүн төрөлхтөн дэлхийд тархсан хэмээгдэж байна. 

Этиопын түүх нь улалмжлалт ёсоор МЭӨ 1000 онд, I Менелик хаанаар эхлэсэн гэгддэг. Этиоп улсын түүх ч гэсэн маш урт бөгөөд Аксумитын эзэнт гүрэн (4-р зуунд "Этиоп" нэртэй болсон) болон түүний өмнөх Дʿмт хаант улсаас (МЭӨ 1-р мянганы эхэн үед үүссэн) хойш тасралтгүй үргэлжилдэг. 18 болон 19-р зууны эхэн үеийн *Земэнэ Месафинт* ("Шүүгч/Ханхүү нарын эрин") гэгч доройтлын үеийн дараа 1855 онд хожмын II Теводрос эзэн хаан болсон Касса Хаилу улсыг нэгтгэж Этиопын шинэ үеийн түүхийг эхлүүлжээ. Этиоп нь тэр зууны сүүл хүртлээ одоогийн байдал хүртлээ тэлж, 1896 онд Адвагийн тулаанд Рас Маконнений удирдлага доор Италичуудыг ялж, өөрсдийгөө колоничлолоос аварчээ. 1936-с 1941 онд Муссолинигийн Итали улсад эзлэгдэж, Британий эзэнт гүрэн ба Этиопын хүчнээр чөлөөлөгджээ. 

Этиоп нь Христосын шашин руу МЭ 4-р зуунд шилжсэн бөгөөд Арменийн дараа Христос руу шилжсэн хоёр дахь эртний орон болжээ. 1974 оноос хойш шашингүй болсон бөгөөд Исламын хамгийн эртний үеэс л Мусульмантан хүн ам ихтэй байжээ.

Этиоп нь түүхэн явцдаа харьцангуй тусгаарлагдмал, уулархаг орон байсан бөгөөд 20-р зууны дунд үе гэхэд олон улсын хамтын ажиллагааны чухал газар болжээ. 1923 онд Үндэстнүүдийн Лигийн гишүүн болж, 1942 онд Нэгдсэн Үндэстнүүдийн тунхагт гарын үсэг зурж, НҮБ-г үндэслэгч 51 орнуудын нэг болжээ.

НҮБ-н Африкийн Эдийн засгийн комиссын болон Африкийн Холбооны төв байрууд Аддис-Абебад байрладаг. Дэлхий даяар 55 орчим Этиопын элчин сайд, консул байрладаг.

## Цахим холбоос 
* 

## Эх сурвалж 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс
Эрдэнийн Бат-Үүл

**Эрдэнийн Бат-Үүл** (1957 оны долдугаар сарын 1-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монголын Ардчилсан хувьсгалын анхны зүтгэлтнүүдийн нэг, нийслэлийн засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч, УИХ-ын гишүүн асан. Монгол улсын баатар цолтой. Ардын Уран Зохиолч С.Эрдэнийн хүү юм.

## Боловсрол 
*1975 онд Улаанбаатар хотын 1 дүгээр сургуулийг төгссөн.
*1981 онд Монгол Улсын Их Сургуульд физикч мэргэжлээр суралцаж төгссөн.

## 1990 оноос өмнөх замнал
Тэрбээр 1981-1982 онд Барилгын техник мэргэжлийн сургуульд багшаар ажиллаж байгаад, 1982-1985 онд өөрийн хүсэлтээр Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын 10 жилийн дунд сургуульд багшаар томилогдон ажиллаж байв. 1985-1989 онд Шинжлэх ухааны академид эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллаж байлаа. Ийнхүү академид ажиллаж байхдаа 1988 оноос Шинэ Үе хэмээх нууц бүлгэмийг байгуулж ардчилсан үзэл санааг түгээх зорилготой хотын гудамжинд ухуулах хуудас нааж эхэлснээр улс төрийн амьдралын гараагаа эхлүүлжээ.

## Ардчилсан хувьсгалын үе ба түүнээс хойших улс төрийн амьдрал 
Бат-Үүл 1990 онд Монголын Ардчилсан Намыг анх байгуулалцаж, анхных нь даргаар сонгогдон 1992 он хүртэл ажиллаж байлаа. Тэрбээр 1990-1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, 1992-1996 онд Монголын Ардчилсан Намын улс төрийн судалгааны хүрээлэнгийн захирал, Монголын Үндэсний Ардчилсан Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, дэд даргаар ажиллаж байгаад 1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байв.  
2000-2004 онд Чугу ХХК-д ажиллаж байгаад 2004, 2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр дахин сонгогдож 8 жил ажиллажээ.

2009 онд Ардчилсан хувьсгалын 20 жилийн ойгоор Монгол Улсын баатар цолоор шагнуулсан.

Тэрээр 2012 оны Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуульд Ардчилсан Намын жагсаалтыг тэргүүлэн оролцож намдаа ялалт авчирсан бөгөөд 2012 оны 8 сарын 7-ноос 31 дэх нийслэлийн засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчийн албыг хашиж байв.Харин одоо Нийслэлийн ардчилсан намын даргын албыг хашиж байна.

* Албан ёсны намтар

## Эшлэл
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга
Ангилал:Монголын ардчилсан хувьсгалч
Ангилал:Монгол улсын баатар
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1957 онд төрсөн
Едигей

thumb|Едигей жанжны довтолгооны тухай Оросын түүхэн судрын зураг
**Едигей**  (**Эдигу**, **Эдигэй**, **Эдэгэ Мангит**) (1352-1419) сүүлд Ногайн Орд гэж алдаршсан шинэ улсыг байгуулсан Цагаан Ордын эмир юм. Едигей нь Казах, Татар, Крымын татаруудын үндэсний баатар бөгөөд түүний байгуулсан гавъяа эдгээр үндэстний ардын үлгэр туульсад мөнхөрчээ.

Едигей нь Крымын Мангит (Мангуд) аймгийн хүн бөгөөд 1378 онд Алтан Ордын Тохтамыш ханд ялагдаж, алагдсан Монголын тайж Балтичакын хүү юм. Тэрбээр Тохтамыш эзнийхээ эсрэг зэвсэг хангинуулахаасаа өмнө нэгэн жанжных нь хувьд маш амжилттай дайтаж нэр алдар олсон байв. 1396 он гэхэд Едигей сүүлд Ногайн Орд гэгдэх болсон Ижил мөрнөөс Яйк мөрөн хүртэлх өргөн уудам нутгийн бүрэн эрхт удирдагч болсон байв. 

1397 онд Едигей Төмөрхүтлүгтэй эвсэж, Алтан Ордын цэргийн жанжин, ерөнхий захирагчаар томилогдов. 1399 онд тэрбээр Ворскла гол дээр Тохтамыш, Литовын ван Витовт нарыг бут ниргэжээ. Ингэснээр тэр Зүчийн бүх газар нутгийг түүхэнд сүүлчийн удаа нэгтгэж чаджээ. 

1406 онд Едигей өөрийн эртний дайсан Тохтамышийг Сибирьт мөшгөн очиж хороожээ. Дараа жил нь тэрбээр Ижил мөрний Булгарыг дайлав. 1408 онд Алтан Ордод хэдэн арван жилийн турш татвар төлөөгүй Оросыг татарчууд сүүлийн удаа довтлон сүйтгэжээ. Едигей  Доод Новгород, Городец, Ростов, зэрэг олон хотыг галдан шатаав. Москва хотыг авч чадаагүй боловч мөн л шатааж орхисон. 

Едигей хоёр жилийн дараа Алтан Ордын хаан ширээнээс бууж, Хорезмд орогнол эрэхэд хүрлээ. Гератын Шахрух түүнийг Сарай руу нь эргүүлж хөөсөн бөгөөд тэнд түүнийг 1419 онд Тохтамышийн хөвгүүд хороожээ. Ногайн Орд дахь Едигейн удам хоёр зуу орчим жилийн турш тогтнож, Едигейн удмын сүүлчийн хангууд Москва руу нүүж, Үнэн алдартны шашинд орон, Урусов, Юсупов хэмээх вангууд болсноор энэ угсааныхан дуусгавар болсон түүхтэй.

## Нэмж үзэх өгүүлэл 
* Алтан Ордын хангууд

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Эмир
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1419 онд өнгөрсөн
Ардчилсан Нам

**Ардчилсан Нам** буюу **Ардчилагчид** нэртэй улс төрийн намуудад:
* Австрали Улс: Австралийн Ардчилагчид
* Албани Улс: Албанийн Ардчилсан Нам
* Белиз Улс: Нэгдсэн Ардчилсан Нам (Белиз)
* Бразил Улс: Ардчилагчид (Бразил)
* Болгар Улс: Ардчилсан Нам (Болгар)
* Герман Улс: 
** Германы Ардчилсан Нам (1918–1930)
** Ардчилсан Нам (Баден) (1946–1948)
** Германы Ардчилсан Нам (1947/48)
** Германы Ардчилсан Нам (1995)
** Германы Ардчилсан Нам (2004)
* Гренланд Улс: Ардчилагчид (Гренланд)
* Индонез Улс: 
** Ардчилсан Нам (Индонез)
** Индонезийн Ардчилсан Тэмцлийн Нам
* Итали Улс: 
** Ардчилагчид (Итали)
** Ардчилсан Нам (Итали)
* Күүкийн арлууд: Ардчилсан Нам
* Монгол Улс: 
** Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)
** Монголын Ардчилсан Нам 
* Хонконг Улс (БНХАУ): Ардчилсан Нам (Хонконг)
* Экваторын Гвиней Улс: Экваторын Гвинейн Ардчилсан Нам
Монголын намын жагсаалт

Энэ хуудсанд **Монгол улсын** **Улс төрийн намын** нэрсийг жагсаав.

## Дээд шүүхэд бүртгэлтэй 
## Хуучин байсан нам 
* Ардчилсан Нам болсон:
** Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам (1992-1999)
** Монголын Социал Демократ Нам (1990-1999)
** Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам
** Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам (1991-1992)
** Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)
* Иргэний Зориг-Бүгд Найрамдах Нам болсон (2012 онд нэрээ Иргэний Зориг Ногоон Нам болгож сольсон):
** Иргэний Зориг Нам
** Бүгд Найрамдах Нам 
** Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам (1994 онд байгуулагдаж, 2008 онд ИЗН-д нэгдсэн)
* Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам болсон:
** Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам
** Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн Нам
** Монголын Хувийн Өмчтөний Нэгдсэн Нам
* Монгол Ардын Намд нэгдсэн:
** Монгол Ардын Нам (1991 - 2008)
** Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010 - 2021)

## Эх сурвалжууд
Праг

**Праг** ( []; ) бол Чех улсын нийслэл, улсынхаа хамгийн том, саятан хот юм. Влтава голын эрэг дээр орших бөгөөд Чех улсын улс төр, эдийн засаг болон соёлын төв юм. Европын аялал жуулчлалын нэг томоохон төв юм. Жилд 5 сая орчим жуулчид тус хотыг ирж үздэг байна. 

2021 оны байдлаар 1 сая 331 мянган оршин суугчтай байсан. 

X зуунаас Чех улсын нийслэл хот. 1526—1918 онуудад Габсбургуудын эрх мэдэл дахь түүхэн Бохеми нутгийн гол хот. 1918-1992 онуудад Чехословак улсын нийслэл. 1993 оноос Бүгд Найрамдах Чех улсын нийслэл. Праг хотын түүхэн төв хэсэг нь ЮНЕСКО дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн байна. 

Орчин үеийн хотын нутаг дэвсгэр дээрх слав үндэстний суурингийн талаархи анхны түүхэн мэдээлэл нь 6-р зуунаас эхтэй байдаг.

Яваандаа тус нутаг нь Бохемийн гүнүүд болон хожим хаадын суурьшил газар болж, Прага нь худалдаа, эдийн засгийн чухал зангилаа төв болж, Европ даяарх худалдаачид, тэр дундаа олон еврейчүүд тус хотод суурьшсан ажээ. 

9-р зууны төгсгөлд Прага цайз (чех. *Pražský hrad*)  гэж нэрлэгдэх барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд энд 800 оноос хойш оршин тогтнож байсан бэхлэгдсэн сууринг өргөжүүлсэн байна. 

## Тээвэр 
Тус хот 1974 онд анх барьсан метротой.

## Уур амьсгал 
Праг хот орчим далайн эргийн уур амьсгалтай. I сард өдөртөө +1.0 °C дулаан, шөнөдөө −4.6 °C хүйтэн. XI сарын дундаас III сарын сүүлч хүртэл нимгэн цасан бүрхүүлтэй. Зун нь нарлаг, VII сард өдөр нь +24.7 °C, шөнө нь +13.5 °C дулаан. Жилийн дундаж температур +13.33 °C, дундаж хур тунадас 525.8 мм байдаг.

## Харилцаа холбоо
### Прагийн метро
Праг хотод метроны шугам сүлжээ бий.

Файл:Prague metro Mustek A station 01 EX.JPG
Файл:Prague metro plan 2008.svg
Файл:Skoda 14T 9149.JPG

## Анд хотын барилдлага
Праг хот доорх хотуудтай ах дүү (анд) бололцсон байдаг:

## Зураг 

Prag-3830-Hradschin-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg
Prag-3740-Karlsbruecke vom Laurenziberg-2008-gje.jpg
Prag-4150-Kleinseite vom Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-4220-Kleinseite vom Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-4280-Gaerten am Hradschin-2008-gje.jpg
Prag-4480-Altstaedter Ring-Teynkirche-2008-gje.jpg
Prag-4820-Stadt vom Rathausturm-2008-gje.jpg
Prag-7270-Praesidio tuta-2008-gje.jpg
Prag-7330-Durchblick-2008-gje.jpg
Prag-7400-Nacht-Hradschin-Moldau-2008-gje.jpg

## Цахим холбоос 
* Праг хотын албан ёсны цахим хуудас 

## Лавлах холбоос

Ангилал:Европын нийслэл
Ангилал:Чехийн суурин
Ангилал:Чехийн край
Ангилал:Чехийн коммун
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Чехийн их сургуулийн хот
Ангилал:Чехийн хот
Ангилал:Чехийн онцгой статустай хот
Ангилал:1784 онд байгуулагдсан
Хематокрит

Хематокрит бол цусны улаан эс болон цусны сийвэн хоёрыг харьцуулсан процентон харьцаа юм. 

Хэвийн тогтмол эрэгтэй хүнд ойролцоогоор 46%, эмэгтэй хүнд 41% байна.

Ангилал:Эсийн биологи
Цахиурын исэл

**Цахиурын исэл** буюу **цахиурын моноксид** (SiO) нь цахиур +2 исэлдэлтийн зэрэгтэй оролцсон химийн нэгдэл. Уурын төлөвт энэ нь хоёр атомт молекул юм. Цахиурын исэл нь сансрын биетүүдэд илэрсэн ба түүнийг орчлон ертөнцийн хамгийн өргөн тархсан исэл гэж үздэг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Оксид
Ангилал:Органик бус цахиурын нэгдлүүд
Цусны улаан эс

**Цусны улаан эс буюу эритроцит** (грек. erythros-улаан, kytos-эс)-ийн хамгийн гол үндсэн үүрэг бол хүчилтөрөгчийг уушги эсвэл заламгайнаас биеийн эд, эс рүү хүргэж дамжуулах юм. 

Сүүн тэжээлтний цусны улаан эс бөөмгүй, зээрэнцэг хэлбэртэй байдгаараа бусад нугалмайтан амьтдаас ялгарна. Цусны улаан эс нь хемоглобин агуулах ба түүн дээр хүчилтөрөгч холбогдож зөөвөрлөгддөг. 

## Хүний цусны улаан эс 
Хүний цусны улаан эс 6–8 µm голчтой,бөөмгүй, үндсэн хэлбэр нь 2 талаасаа хотгор зээрэнцэг хэлбэртэй. Эритроцит нь нарийн хялгасан судсан дундуур өнгөрөхдөө хэлбэрээ өөрчлөх чадвартай.Ясны чөмгөнд үүсэн цусны эргэлтэнд оролцоно. Энэ үеийн эритроцитийг ретикулоцит гэх ба 24-48 цагийн дараа залуу ретикулоцит боловсорч гүйцсэн эритроцит болно. 
### Ерөнхий үзүүлэлт 
* Эмэгтэй хүний 1 мл цусанд 4-5 сая ширхэг, эрэгтэй хүнд 4,5-5,5 сая улаан эс агуулагддаг.
* Амьдрах хугацаа: 120 хоног

### Патологи 
* Эритроцитоза эсвэл Полицитемиа
:Цусны улаан эсийн тоо олшрох. Өндөр уулын бүсэд хүчилтөрөгчийн парциал даралт бага байдгаас тэр орчимд амьдардаг хүмүүст дасан зохицлын үүднээс үүсч болдог. 
:Полицитемиа нь цусны вискозита чанарыг ихэсгэж, улмаар хялгасан судсан дахь цусны эргэлтийн хэвийн байдлыг алдагдуулдаг. Хематокритийн үзүүлэлтээр полицитемиа болсон эсэхийг тодорхойлно. 
* Цусны улаан эсийн тоон хэмжээ багасах нь ихэвчлэн анемиатай зэрэг илрэнэ. 
* Макроцит: Голч 9μм-ээс ихэссэн цусны улаан эс
* Микроцит: Голч 6μм-ээс багассан цусны улаан эс

Ангилал:Эсийн биологи
х
Ангилал:Цусны шинжилгээ
Ангилал:Эсийн төрөл
__FORCETOC__
Грек

**Грек** (), албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Грек Улс** () нь Балканы хойгийн өмнөд хэсэгт орших зүүн өмнөд Европын орон юм. Хойд талдаа Албани, Умард Македон, Болгар, зүүн талдаа Турк орнуудтай хиллэдэг. Зүүн болон өмнөд талд нь Эгейн тэнгис, баруун талд нь Ионий тэнгис оршино. Зүүн Газар дундын тэнгисийн сав газрын хоёр талын хоёуланд нь маш олон арал байдаг. 2021 оны байдлаар — 10,48 сая хүн амтай, газар нутаг— 131 957 км² байсан. Төрийн хэл нь- грек хэл юм.

Грек нь Европ, Ази, Африк гурвыг холбосон газар оршдог. Мөн Эртний Грек, Ром, Визант гүрнүүд, Османы эзэнт гүрний 4 зууны турших захиргааны өвийг залгамжлагч юм. Грект ардчилал, барууны философи, Олимпын наадам, барууны утга зохиол, түүх судлал, улс төрийн шинжлэх ухаан, шинжлэх ухааны болон математикийн гол зарчмууд, барууны жүжгийн урлаг (эмгэнэлт болон хошин) зэрэг анх үүсч хөгжжээ.

Грек нь хөгжингүй орон бөгөөд 1981 оноос Европын Холбооны, 2001 оноос Европын Холбооны Эдийн засаг, Санхүүгийн Холбооны, 1952 оноос НАТО-гийн, 1961 оноос Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллагын (OECD), 1995 оноос Баруун Европын Холбооны (WEU), 2005 оноос Европын Сансрын Агентлагийн гишүүн болжээ.

Нийслэл нь Афин бөгөөд бусад томоохон хотууд нь: Салоники, Патрас, Ираклио, Волос, Янина, Лариса, Валака зэрэг орно.

Грек улс Үнэн алдартны шашныг "зонхилох шашин" хэмээн үндсэн хуульдаа заасан байдаг бөгөөд хүн амын 96% уг шашныг дагадаг байна. 

Тус улсын тусгаар тогтнолыг 1821 оны 3-р сарын 25-нд тунхагласан бөгөөд үүнээс өмнө Османы эзэнт гүрний нэг хэсэг байжээ.

2025 оны 3-р сард Константинос Тасулас ерөнхийлөгчийн албан тушаалд сонгогдсон бөгөөд Засгийн газрын тэргүүн нь Ерөнхий сайд Кириакос Мицотакис болсон юм.

## Зүүлт 
## Цахим холбоос 
* 


Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон
Төмөр

**Төмөр** нь дараах хуудаснуудын алиныг ч зааж болно.
*Төмөр (химийн элемент)
*Төмөр (байлдан дагуулагч) 
*Төмөр (дуучин)
Альбельда-де-Ирегва

**Альбельда-де-Ирегва** (Испаниар: Albelda de Iregua) хот нь Испанийн Сориа мужид орших суурин бөгөөд 2007 оны байдлаар нийт оршин суугчид нь 2,918 байсан байна. 

thumb|left|300px|Альбельда-де-Ирегва

Ангилал:Ла Риохын коммун
Ангилал:Ла Риохын суурин
Ирланд

**Ирланд** (, ) албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Ирланд Улс** нь баруун хойд Европт орших улс юм. Өнөөгийн Ирланд Улс нь Ирланд арлын зургааны тав хэсгийг эзлэх бөгөөд анх 1921 оны 5-р сарын 3-нд хуваагджээ. Хойд талаараа Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын хэсэг Умард Ирландтай хиллэдэг бөгөөд баруун талд нь Атлантын далай, зүүн талд нь Ирландын тэнгис оршино. Хууль зүйн хувьд Бүгд Найрамдах Ирланд Улс (Ирланд хэл: *Poblacht na hÉireann*) гэдэг нь улсынх нь тодорхойлолт боловч нэр нь Ирланд юм.

20-р зууны эхэн үед Ирланд нь Ирландын Чөлөөт Улсын залгамжлагч орон болсон юм. Баруун Европын хамгийн ядуу орнуудын нэг байсан учраас гадаадад цагаачлах явдал их байжээ. 1950-аад оны сүүлээр протекционист эдийн засаг нь нээгдсэнээр 1973 онд Ирланд нь Европын Нэгдэлд (одоо Европын Холбоо) элссэн байна. 1980-аад оны сүүлчээр эдийн засгийн хямралаас болж эдийн засгийн шинэчлэл хийхэд хүргэжээ. Үр дүнд нь Ирланд нь бусад Европын Холбооны орнуудтай харьцуулбал татвар, зохицуулалтыг ихэд багасгажээ.

Өнөө үед бол Ирландыг эдийн засгийн чөлөөт байдлаар Эдийн засгийн эрх чөлөөний индекс гуравт жагсаасан байна. Энэ либерал хөдөлгөөний үр дүнд Ирланд нь дэлхийн хамгийн хурдацтай өсч буй, хамгийн баян, хөгжилтэй, энх амгалан орнуудын тоонд багтаж байна. Ирландын 1 хүнд оногдох ҮНБ нь тавд, худалдан авах чадварын паритет (PPP)-г тооцвол наймд, Хүний хөгжлийн индекст тавд бичигдэж байна. Мөн амьдралын чанараараа *Economist Intelligence Unit*-н индекст нэгд, Дэлхийн энхтайвны индексээр дөрөвт бичигджээ. Эдгээрээс гадна Ирланд нь боловсролын систем, улс төрийн чөлөөт байдал, иргэний эрх, хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө, эдийн засгийн эрх чөлөө зэргээрээ ч өндөрт жагсдаг. Сүйрсэн орнуудын индекст доороосоо дөрөвт бичигдсэн нь цөөн тооны "тогтвортой" орнуудад тооцогдож байна. Ирландын хүн амын 10 орчим хувийг цагаач нар эзлэдэг. Хүн ам нь Европт хамгийн хурдацтай өсч буйд тооцогддог бөгөөд жилд 2.5%-р өсч байна.

## Хүн ам 
Ирландын хүн ам гол төлөв Кельт гаралтай. Ирландын 2022 оны хүн амын тооллогоор 5,123,536 ошин суугтай байв. 2019 оны байдлаар НҮБ-аас Ирландад 833,564 цагаач буюу тус улсын хүн амын 17.1% эзэлж байна гэж тооцоолжээ. 2022 оны байдлаар хүн амын 64,2 % хотод амьдарч байна. 

## Мал аж ахуй 
Мал аж ахуй нь Ирландын хөдөө аж ахуйд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг: эдийн засгийн энэ салбарын ДНБ-ий 80 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хоёр сая га талбайг бэлчээрт ашиглаж байгаа бол мал нь 11 сая толгой шувуу, 7 сая толгой үхэр, 4 сая хонин сүрэгтэй ажээ.

## Гадаад харилцаа 
Ирланд нь Европын холбоо, Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага (OECD), НҮБ зэрэг байгууллагуудын гишүүн юм. Ирланд нь төвийг сахисан байр суурийнхаа үр дүнд НАТО-гийн гишүүн биш боловч НҮБ-н зохион байгуулсан Энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцдог.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* 


Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон
Японы эзэн хаан

[thumb|right|200px|Одоогийн эзэн хаан [Нарүхито]]
**Япон улсын эзэн хаан** (天皇, тэнно, хуучнаар Микадо гэгддэг байсан, япон ханзнаас орчуулбал "Тэнгэрийн эзэн" гэсэн утгатай) нь Японы ард түмний эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг, Эзэн хааны гэр бүлийн тэргүүн нь юм. Эзэн хааны сэнтий зөвхөн эрэгтэй удмаа дагадаг байна.

## Түүх 
Домог зүйн үүднээс авч үзвэл Японы анхны эзэн хаан болох Жиммү нь Аматэрасү хэмээх нарны бурхны удам бөгөөд МЭӨ 660 онд хаан сэнтийд заларсан гэж үздэг байна. Түүхийн үүднээс энэ домгийг боломжтой гэж үздэггүй ч, өнөөгийн Японы Эзэн Хааны гэр бүл нь 1500 жилийн турш хаан сэнтийд байсан нэг хааны удам угсааных гэдгийг нийтээрээ хүлээн зөвшөөрдөг байна. 

Түүхийн ихэнх мөчлөгт Японы эзэн хааны эрх мэдэл хүч нь хэмжээт, мөн цэвэр бэлгэ тэмдгийн чанартай байсан боловч Фүживара, Хоожо, Минамото, Ашикага, Токүгава гэх мэт бүхий л захирагч, шогунууд эзэн хаанаа хүндэлж дээдэлдэг байсан байна.

1868 оны Мэйжийн эрины шинэчлэлээр Токүгавагийн шогүнүүдын эрх мэдлийг авч хаяснаар Эзэн Хаан Мэйжи төрийн өндөрлөг, эрх мэдлийг гартаа авсан ба Мэйжийн үндсэн хуулиар абсолют, хэмжээгүй эрхт хаан болсон юм. Гэвч үнэн хэрэгтээ жинхэнэ хүчийг улс төрийн олигархууд, сүүлд генералууд болон адмиралууд гартаа авсан билээ.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1946 онд Японы Эзэн Хаан нь цэвэр бэлгэ тэмдгийн чанартай болсон. Эдүгээ тэрээр дипломат уулзалтууд болон ёслолуудад оролцдог ч улс төрийн ямар нэгэн хүч, эрх мэдэл байхгүй билээ.

* 1926 оны 12-р сарын 25-наас 1989 оны 1-р сарын 7-ны өдөр хүртэл 124 дахь Эзэн хаан **Хирохито** (япон. 裕仁; 1901-1989) хаан ширээнд суужээ. 
* 1989 оны 1-р сарын 7-ноос Эзэн хааны сэнтийд суусан 125 дахь Эзэн Хаан **Акихито** (япон. 明仁  *:* 1933 онд төрсөн) 2019 оны 4-р сарын 30-нд Хаан ширээнээсээ татгалзсан байна.
* 2019 оны 5-р сарын 1-нээс Эзэн Хаан **Нарүхито** (япон. 徳仁 : 1960 онд төрсөн) Японы 126 дахь эзэн хаан болсон ба тэрээр Хатан Овада Масакотой 1993 онд гэрлэж, 2001 онд тэдний охин нь Гүнж Айко төрсөн байна.

## Цахим холбоос 
*Эзэн хааны гэр бүлийн албан ёсны сайт


эзэн хаан
эзэн хаан
Ангилал:Шашны цол
Мексик

**Mексик** ( ) - албан ёсоор **Мексикийн Нэгдсэн Улс** () — Хойд Америкт оршдог улс. Умар зүгт АНУ, дорно өмнө зүгт Белиз, Гватемал гурван улстай газраар хил залгаж, өрнө зүгт Калифорнийн булан, Номхон далай, дорно зүгт Мексикийн булан, Карибын тэнгистэй эрэг хөвөөлдөг.

Мексик 1,972,550 км² газар нутагтайгаараа  дэлхийн 14-р, Америк тивийн 5-р том орон болохоос гадна 112.3 сая хүн амтай тул дэлхийн 11 дэх, Испани хэлт орнуудаас хамгийн олон хүн амтай улс гэгдэнэ. Хүн амын үндсэн хэл - Испани. Зонхилох шашин - Христ. Нийслэл Мехико дэлхийн их хотын тоонд багтдаг.

Мексик бол холбооны төрийн байгууламжит, ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах бүгд найрамдах засагт, төлөөллийн ардчилсан улс төрийн дэглэмтэй улс. Ард иргэдийг засаглах учир холбооны гучин нэгэн муж улс, нэг дүүрэгт нутаг дэвсгэр хуваагддаг.

Мексик нь тухайн бүсийнхээ хүчирхэг орон бөгөөд 1994 оноос Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагад элссэн цорын ганц Латин Америкийн орон болсон. Мексик нь дундаас дээгүүр орлоготой оронд тооцогддог.

ҮНБ-ийг нь худалдан авах чадварын паритетаар тооцвол Мексикийн эдийн засаг нь дэлхийд 12-т орно. Эдийн засаг нь Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээний (NAFTA) гишүүн орнуудтай чухал уялдаа холбоотой. Мексик нь дэлхийн хүчтэй орон болж буйд тооцогдож байгаа боловч нийгмийн болон аюулгүй байдлын асуудлууд нь муугаар нөлөөлж байна.

2000 оны сонгуульд анх удаад сөрөг хүчний нам, 1929 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн албыг барьж байсан Байгууллын Хувьсгалт намыг ("Partido Revolucionario Institucional" : PRI) дийлж ялалт байгуулжээ.

## Зүүлт 
## Гадаад холбоос 
* 


Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Хойд Америкийн орон
Ангилал:Төв Америкийн орон
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон
Пакистан

**Пакистан** ( *Пакистан*), албан ёсоор **Исламын Бүгд Найрамдах Пакистан Улс** нь өмнөд Азийн орон юм. Баруун талаараа Афганистан, Иран орнуудтай, зүүн талаараа Энэтхэгтэй, зүүн хойд талаараа Хятадтай тус тус хиллэдэг. Өмнөд талаараа Арабын тэнгист 1,046 км урт эрэгтэй.

Өнөөгийн Пакистан улсын орших газар нутагт эртний Инд хөндийн иргэншил, Энэтхэг-Грекийн хаант улс тогтнож байсан байна. Энэ газар нутаг нь Перс, Грек, Араб, Турк, Афганистан, Монгол зэрэг үндэстнүүдэд урьдын түүхэнд эзлэгдэж байв. Пакистан нь 1947 он хүртэл Британийн удирдлага доорх Энэтхэгийн хэсэг байжээ. Харин 1947 онд Мухаммад Али Жиннах ба Мусульмануудын Чуулганы удирдсан, мусульмануудад зориулсан орон байгуулах хөдөлгөөний үр дүнд Синд, Баруун хойд заагийн муж, Баруун Панжаб, Балучистан, Зүүн Бенгал мужууд нэгдэж Пакистан улс бүрэлдэн тогтох болжээ. 1956 оны Үндсэн Хуулиар Пакистан нь Исламын бүгд найрамдах улс болсон. 1971 онд зүүн Пакистанд салан тусгаарлахаар тэмцсэнээр Бангладеш улс тусгаар тогнолоо олжээ. Пакистаны түүх нь эдийн засгийн өсөлт болон цэргийн удирдлага, улс төрийн тогтворгүй байдлын үеүдээр тодорхойлогдоно.

Пакистан улс нь 180 орчим сая хүн амаараа дэлхийд зургаад жагсдаг бөгөөд мусульман хүн амаараа зөвхөн Индонезийн дараа хоёрт ордог. Энэ улс нь "Дараагийн 11" гэгдэх эдийн засагтай орнуудад багтдаг. Пакистан нь Исламын зөвлөгөөний байгууллага (*Organization of the Islamic Conference*), Өмнөд Азийн бүсийн хамтын ажиллагааны нэгдэл (*South Asian Association for Regional Cooperation*), Хөгжиж буй 8 орон (*Developing 8 Countries*), Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага (*Economic Cooperation Organization*) зэрэг байгууллагуудыг анх байгуулсан орнуудын тоонд орно. Мөн НҮБ, Үндэстнүүдийн хамтын нөхөрлөл (*Commonwealth of Nations*), Дэлхийн худалдааны байгууллага, G33 хөгжиж буй орнууд (*G33*), G77 хөгжиж буй орнууд (*Group of 77*) зэргийн гишүүн бөгөөд, НАТО-гийн гишүүн биш АНУ-н чухал холбоотон бөгөөд цөмийн зэвсэгтэй юм.

## Нэр 
Тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч Рахмат Али 1933 оны «Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй» тунхагтаа "ПАКСТАНд 33 сая мусульман (хотон) амьдарч байна" гэжээ. Тухайн үеийн таван мужийн нэрийг нийлүүлсэн (**П**анжаб, **А**фган, **К**ашмир, **С**инд, Балучис**тан**) тэрхүү үгэнд эгшиг жийрэглэн «**Пакистан**» гээд 1947 оноос шинэ улсын нэр болжээ.

## Тэмдэглэл 
## Эх үүсвэр 
## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Саудын Араб

**Саудын Араб** (араб. السُّعُودِيَّة‎, *Ас-Су‘уди́йя*), албан ёсоор **Саудын Арабын Хант Улс** (араб. المَملَكَة العَرَبِيَّة السُّعُودِيَّة‎, *Аль-Мамляка аль-‘Арабийя ас-Су‘удийа*) нь Арабын хойгийн дийлэнх буюу 80% -ийг эзлэн орших Баруун Азийн орон юм. Баруун хойд талаараа Йордан, хойд ба зүүн хойд талаараа Ирак, зүүн талаараа Кувейт, Катар, Бахрейн, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, зүүн өмнөд талаараа Оман, өмнөд талаараа Йемен зэрэг орнуудтай хиллэдэг. Зүүн хойд талд нь Персийн булан, баруун талд нь Улаан тэнгис оршдог. Саудын Арабын хүн ам нь 2021 оны байдлаар 34 сая 783 757 байсан бөгөөд газар нутаг нь 2,150,000 квадрат километр орчим. газр нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд 13-рт ордог байна. Төрийн хэл нь- араб хэл. Нийслэл хот нь -Эр-Риад юм.  

Саудын Арабт Мекка, Медина гэсэн Исламын шашны хамгийн ариун газрууд оршдог тул заримдаа "Хоёр ариун сүмийн нутаг" хэмээгддэг. Харин Монгол хэл, Англи хэлээр голдуу **Саудын Араб** гэгддэг. Энэ хаант улсыг анх Абдул-Азиз бин Сауд байгуулжээ. Түүний зүтгэл нь 1902 онд Ал-Саудын удмын нутаг болох Риядыг эзэлснээр эхлэсэн бөгөөд 1932 онд Саудын Арабын Хаант Улс тунхаглагдаж, хүлээн зөвшөөрөгдснөөр дууссан ажээ.

Саудын Араб нь газрын тосны экспортоор дэлхийд тэргүүлдэг бөгөөд энэ нь эдийн засгийг нь хангадаг. Нийт экспортын 90 гаруй хувийг газрын тос эзлэдэг бөгөөд засгийн газрын орлогын бараг 75 хувийг эзлэдэг. Үүний үр дүнд улс нь хүн ардыгаа хангадаг бөгөөд газрын тосны үнэ буурсан үед бага зэрэг хэцүү болдог. Саудын Араб дахь хүний эрхийн байдалд Амнести Интернашнал (*Amnesty International*), Хүний эрхийн хяналт (*Human Rights Watch*) зэрэг байгууллагууд удаа дараа санаа зовнисон байдалтай хандаж байсан боловч эдгээрийг засгийн газар няцааж байна.

## Цаг агаар 
Саудын Араб маш хуурай цаг агаартай. Арабын хойг нь зуны температур байнга +50 хэмээс дээш байдаг дэлхийн цөөхөн газрын нэг юм. Тус улсын баруун хэсэгт орших Жизан ууланд л цас ордог бөгөөд жил бүр биш. Нэгдүгээр сарын дундаж температур цөлийн хотуудад 8-20 хэм, Улаан тэнгисийн эрэгт 20-30 хэм байна. Зуны улиралд сүүдэрт +35 °C-аас +43 °C хэмийн хооронд хэлбэлздэг. Шөнөдөө элсэн цөлд заримдаа 0 ° C-ийн хэм хүрдэг нь элс өдрийн турш хуримтлагдсан дулааныг хурдан гадагшлуулдагтай холбоотой ажээ.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* 


Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Араб
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Хаант Улс
Архит

thumb|right|200px|Архит
**Архит** (, **Архитас**, **Аркитас**; МЭӨ 428 - МЭӨ 347) нь Эртний Грекийн гүн ухаантан, математикч, астрономич, хөгжмийн онолч, улс төрч, байлдах бодлоготон юм.

## Амьдрал 
Архитас нь Магна Грасиагийн Тарент (өдгөө Италийн Таранто) хотноо Мнесагор буюу Хистиайгийн хүү болон мэндэлжээ. Филолайгийн шавь болон эрдэмд суралцсан тэрээр математикийн багш болж, Книдскийн Евдокст багшилж байв. Архит нь Пифагорист талын эрдэмтэн бөгөөд Платоны сайн найз байлаа. Менакмус (:en:Menaechmus) нь Архит ба Евдоксын шавь юм.

Аскалоны Евкоций (:en:Eutocius of Ascalon) түүнийг Кубийн эзлэхүүнийг хоёр дахин өсгөх бодлого (Гортиг, шугамын тусламжтайгаар өгөгдсөн кубээс 2 дахин их эзлэхүүнтэй кубийг зурах) нь боломжгүй болохыг геометрийн аргаар шийдсэн хэмээн бичжээ.

Нөгөө талаар улс төрч, цэргийн эрхтэн байсан Архит нь хагас зууны өмнө амьдарч байсан Перикл Афиндаа хэр алдартай байсан шиг, Тарентдаа нэртэй байсан гэдэг. Тарентын иргэд түүнийг Стратегос (:en:Strategos)-ын албан тушаалд 7 жил дараалан сонгож байв. Архит Адриатын тэнгист живж нас барсан юм.

Саран дээр байдаг кратер "Архит" нь түүний нэрээр нэрлэгдсэн ажээ.

## Эшлэл 

## Гадаад холбоос 
* Стэнфордын нэвтэрхий толь дахь өгүүлэл
* Тарентын Архит Жаннис Стамателлос
*O'Connor, John J; Edmund F. Robertson "Архит". :en:MacTutor History of Mathematics archive
*Псевдо-Аристотель, *Механика* - Грек текст, түүний англи орчуулга

## Ном хэвлэл 
*von Fritz, Kurt (1970). "Archytas of Tarentum". :en:Dictionary of Scientific Biography 1. New York: Charles Scribner's Sons. 231-233. ISBN 0-684-10114-9. 
*Carl A. Huffman, "Archytas of Tarentum", Cambridge University Press, 2005, ISBN 0-521-83746-4

Ангилал:Антикийн математикч
Ангилал:Эртний Грекийн математикч
Ангилал:Эртний гүн ухаантан
Ангилал:Эртний Грекийн зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Эртний улс төрч
Ангилал:Хөгжмийн онолч
Ангилал:16-р зуунаас өмнөх үеийн физикч
Ангилал:Зохион бүтээгч
Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн
Ангилал:Платон
Ангилал:Сократаас өмнөх гүн ухаантан
Ангилал:МЭӨ 5-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд өнгөрсөн
Нильс Хенрик Абель

right|180px|Нильс Абель
**Нильс Хенрик Абель** (, 1802 оны 8 сарын 5 - 1829 оны 4 сарын 6) нь Норвегийн математикч юм. 

Тэрээр сүмийн пасторын гэрт төрсөн бөгөөд багаасаа бие султай хүүхэд байжээ.  

Тэрээр 1821 онд их сургуульд ороод математикт сонирхолтой болон судалгаа хийж, бүтээлээ шинжлэх ухааны сэтгүүлүүдэд хэвлүүлж байжээ. Гэвч тэр бүтээлүүдээ үнэлүүлж амжилгүй байсаар Кристианиа (норв. Christiania) өнөөгийн Осло) их сургуульд багшилж ахуйдаа сүрьеэ өвчнөөр 1829 онд залуугаараа нас эцэслэжээ.

Түүний бүтээлүүд дундаас Парисын шинжлэх ухааны академид илгээсэн "Трансцендентал функцийн өргөтгөсөн функцүүдийн шинж чанарын тухай" ажил нь хожим ихэд алдаршиж, математикийн суут эрдэмтдийн тоонд зүй ёсоор оруулсан юм.

Абель нь 5 ба түүнээс дээш зэргийн олон гишүүнт тэгшитгэл нь ерөнхий тохиолдолд язгуур n√ ба арифметикийн 4 үйлдлийн тусламжтайгаар илэрхийлж болох шийдгүй болох тухай баталсан.

Түүний судалгааны гол чиглэл нь эллиптик функц юм. Алгебрт коммутатив бүлгийг "Абелийн бүлэг" гэж нэрлэдэг. Төгсгөлгүй цувааны нийлбэрийн тухай Абелийн теорем ч бас алдартай.
Түүнчлэн Абелийн тэгшитгэл, Абелийн интеграл, Абелийн функц зэрэг түүний нэрээр нэрлэгдсэн математикийн нэр томьёо олон бий.

Абель нас эцэслэсний дараа буюу 1830 онд түүнд Францын шинжлэх ухааны академийн математикийн салбар дахь шагналыг нөхөн олгожээ.

Түүний мэндэлсэний 200 жилийн ойд зориулсан Норвегийн Касгийн газар Абелийн шагнал нь 2001 онд бий болсон. Мөн түүний хөрөг Норвегийн 500 кроны дэвсгэрт (1978) дээр удаан хугацаанд заларч байлаа.

## Мөн үзэх 
* Эллиптик функц
* Абелийн бүлэг
* Абель (кратер)


Ангилал:19-р зууны математикч
Ангилал:Норвегийн математикч
Ангилал:Осло Их Сургуулийн багш
Ангилал:Норвегийн Ханы Шинжлэх Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Норвегичууд
Ангилал:1802 онд төрсөн
Ангилал:1829 онд өнгөрсөн
Ормузын хоолой

thumb|Ормузын хоолойн сансраас авсан зураг

**Ормузын хоолой** (англи. *Strait of Hormuz*, перс хэлээр: *تنگه هرمز,* араб. *مَضيق هُرمُز‎ — Madīq Hurmuz*) нь Персийн булан ба Оманы буланг холбосон Арабын тэнгисийг стартегийн чухал ач холбогдолтой нарийхан хоолой юм. Хойд талд нь Иран, өмнө талд нь Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Оманы харьяа Мусандам оршино. Урт нь 167 км бөгөөд хамгийн нарийн хэсгээрээ 33 км өргөнтэй, хамгийн гүн хэсэг нь 299 м ажээ.

Эрт цагт энэ бүс нутагт Ормузын хаант улс оршиж байсан аж.

Дэлхийн шингэрүүлсэн байгалийн хийн гуравны нэг, газрын тосны бараг дөрөвний нэг нь энэ хоолойгоор дамжин тээвэрлэдэг байна. 

Персийн булангаас олборлодог газрын тосыг зөөвөрлөдөг усан зам үүгээр дайрч өнгөрдөг бөгөөд Иран-Иракийн дайны үед танкеруудыг довтолж, хоолойн усан замыг хаасны улмаас дэлхий даяар газрын тосны үнэ өсч байсан удаатай.
thumb|250px|right|Ормузын хоолойн газрын зураг

Ангилал:Ираны газар зүй
Ангилал:Оманы газар зүй
Ангилал:Персийн булан
Ангилал:Энэтхэгийн далайн хоолой
Намиби доллар

**Намиби доллар** () нь 1993 оноос хойш Намиби улсад хэрэглэгдэж буй мөнгөний нэгж. Намибийн банк хэвлэдэг. $ буюу N$ гэж тэмдэглэдэг. 1 намиби доллар нь 100 центтэй тэнцэнэ.

Намиби доллар нь 1993 онд өмнө нь тус улсад хэрэглэгдэж байсан ӨАБНУ-ын рандын оронд албан ёсоор хэрэглэгдэх болсон. Намиби доллар нь ӨАБНУ-ын рандтай тэнцүү ханштай байхаар тогтоогдсон байдаг бөгөөд одоо ч тус улсад рандыг хэрэглэдэг байна.

## Цахим холбоос 
* Намибийн төв банк

Ангилал:Африкийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
доллар
Ангилал:Сэм Нуйома
Хадуур

**Хадуур** нь газар тариалангийн багажнуудын нэг юм. Ургамлын ишийг тасдаж хадах зорилгоор ашигладаг бөгөөд муруй хэлбэртэй хутганы ир нь дотор талдаа байдаг. Босоо байдлаас өвс ба буудайг хадах зориулалттай урт иш бүхий хадуурыг босоо хадуур (англи хэлээр scythe), өвдөг дээрээ сууж байгаад хадах зориулалттай жижиг хадуурыг гар хадуур (sickle) гэнэ.

## Түүх 
Хадуурыг хүн төрөлхтөн чулуун зэвсгийн үеэс ашиглаж эхэлсэн гэж үздэг. МЭӨ 3500 оны үед Шумерийн тариачид ашигладаг байсан шавар хадуур олдсон бөгөөд МЭӨ 1298 - 1235 оны үеийн сүг зурагт хадуур барьсан хүний дүрс үлдэж хоцорчээ.

## Хадуурын бэлгэдэл
Тариачдын бэлгэдэл болсон хадуур нь ажилчдын бэлгэдэл болох алхтай хамт Зөвлөлт Холбоот Улсын далбаан дээр байв. Мөн Австрийн төрийн сүлд, Энэтхэгийн улс төрийн намын бэлгэдэлд ашиглагддаг байна.

## Зэвсэг
Эртний Грекийн домог ёсоор хадуур нь Кроносын зэвсэг юм. Мөн Эрлэгийн элч хадуур барьсан байдлаар дүрслэгддэг.

Хадуур нь тариачдын хувьд салгаж болшгүй ажлын багаж тул язгууртнууд, баячууд тэднийг хадуур ашиглахыг хориглох боломжгүй байлаа. Тиймээс тариачдын бослого, хөдөлгөөнд хадуурыг зэвсэг болгон ашиглах тохиолдол элбэг байлаа.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Газар тариалангийн багаж
Ангилал:Цэцэрлэгийн ажлын гар багаж
Берингийн хоолой

**Берингийн хоолой** ('**, **''') нь Аляска ба Дорнод Сибирь, Чукоткын хойгийн хооронд орших хоолой юм. АНУ, ОХУ-ын хил дайрч гардаг учраас "Америк-Оросын хоолой" гэж нэрлэх нь ч бий. Хүйтэн дайны үед дайсагнагч хоёр том гүрний хиллэдэг тус бүс нутаг нь дэлхийн хамгийн түгшүүртэй бүс нутгийн нэг байв. Одоо ч хоёр улсын цөмийн цэнэгт пуужингуудаас нэлээд нь энэ бүс нутагт байрладаг.

Хойд талд нь Чукоткын тэнгис, өмнөд талд нь Берингийн тэнгис байх бөгөөд хоолойн урт нь 96км. Хамгийн нарийн хэсэг болох Дежневийн хошуу ба Уэльсийн хунтайжийн хошууны хооронд 86км өргөнтэй. Гүн нь 30–50м. Хоолойн дунд Диомидийн арлууд оршино. Жилийн 7-10 сараас бусад үед мөсөн бүрхүүлтэй байдаг. Тус хоолойн голоор өдөр солигдох шугам татагдсан байдаг. 1648 онд Семён Дежнев хоолойг нээжээ. 1728 онд тус хоолойг анх гаталсан Витус Берингийн нэрээр нэрлэгдсэн түүхтэй.

## Түүх 
30 орчим мянган жилийн өмнө Монголорхог төрхтнүүд тус хоолойг эх газар байхад нь гаталж, Америк тивийн анхны оршин суугчид болсон гэгддэг. Тийнхүү Хойд Америк тивд хүрсэн Монголорхог төрхтнүүд нь өмнө зүг нүүдэллэсээр 10 мянган жилийн өмнө гэхэд Өмнөд Америк тивийн өмнөд үзүүр болох Магелланы хоолой хүрсэн болох нь батлагдсан.

## Туннель барих төлөвлөгөө 
Берингийн хоолойгоор тусгаарлагдсан ОХУ ба Аляскыг холбох далайн ёроолын туннель барих төлөвлөгөө байдаг. Энэ төлөвлөгөө хэрэгжвэл урт нь 100 орчим км болох бөгөөд 2007 оны байдлаар дэлхийн хамгийн урт туннель болох Японы Сэйкан туннель (53.8км), Англи, Францыг холбосон Ла-Маншийн туннель (50.5км)-ийг давж гарах юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:АНУ-ын хоолой
Ангилал:Оросын хоолой
Ангилал:Номхон далайн хоолой
Ангилал:Хойд мөсөн далайн хоолой
Ангилал:Аляскын ус зүй
Ангилал:Берингийн тэнгис
Анхны тоо

**Анхны тоо** гэдэг нь зөвхөн 1 болон өөртөө л хуваагддаг буюу 2 хуваагчтай натурал тоо юм.

Хамгийн бага 25 анхны тоон цуваа буюу 100 доторх бүх анхны тоон цуваа:
:2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89,97 мөн 101 юм. 
 

Ойролцоогоор МЭӨ 300 аад оны үед хязгааргүй тооны анхны тоонууд байдаг гэдгийг эртний Грекийн эрдэмтэн Евклид нээсэн. 1-ийн тоог анхны тоон тодорхойлолтоор анхны тоо гэж үздэггүй. Арифметикийн үндсэн теорем нь анхны тооны тооны онол дахь үндсэн үүргийг дараах байдлаар тодорхойлдог: тэгээс ялгаатай ямар нэг *n* натурал тоо нь анхны тоон үржигдэхүүнд задарч, анхны тоон үржвэр болж эсвэл ялгаатай анхны тоонуудын зэрэгт хэлбэрээр бичигдэж болно. Мөн түүнчлэн тэр анхны тоон үржигдэхүүний гишүүдийн олонлог нь цорын ганц байна.

## Гадаад холбоос
* Анхны тоо, Асуулт нет
* 13 сая оронтой анхны тоо, olloo.mn

Ангилал:Тооны онол
Ангилал:Тоон цуваа
Бүхэл тоо

**Бүхэл тоо** (латин хэлний *integer* буюу Монголчилбол "хүршгүй", буюу "бүхэл" гэсэн утгатай үг) нь 0 (0, 1, 2, 3, ...) болон сөрөг утгуудаа (0, -1, -2, -3, ...) багтаасан натурал тоонуудыг хэлнэ. Тэдгээр нь энгийн буюу аравтын бутархайн элементгүй бичиж болдог тоонууд бөгөөд {... -2, -1, 0, 1, 2, ...} гэсэн олонлогт багтана. Жишээ нь, 65, 7, -756 бүхэл тоо; харин 1,6 болон 1½ бүхэл биш тоо юм. Өөрөөр хэлбэл бүхэл тоо нь алим буюу хуруу зэрэг зүйлийг тоолж болох тоо болон тэдгээрийн сөрөг утга, түүнчлэн 0 тоог хэлнэ.
Магмын чулуулаг

**

**Геологийн үндсэн мужууд**

]]
**Магмын чулуулаг'* (Латин: *ignis''- гал) нь халуун хайлмал магмаас үүсэх ба интрузив (шургамал) ба эффузив (бялхмал) гэсэн 2 үндсэн төрөлд хуваагдана. Интрузив чулуулаг нь Дэлхийн царцдаст, газрын гүнд аажим хөрж, талсжих магмаас үүсдэг бол эффузив  чулуулаг нь газрын гадаргуу дээр ил гарч ирсэн халуун магмаас үүснэ. Чулуулаг үүсгэгч магм нь Дэлхийн манти, эсвэл Дэлхийн царцдасын хэсэгчилсэн хайлалтаар бий болно. Хэсэгчилсэн хайлалт нь температур ихсэх, даралт багасах, эсвэл эрдсийн найрлага өөрчлөгдөх зэрэг процесоор үүснэ. Одоогоор 700 гаруй төрлийн магмын чулуулаг тодорхойлогдоод байгаагийн ихэнхи нь газрын гүнд үүссэн байдаг. Магмын чулуулаг нь үүссэн нөхцөл ба бүрдүүлэгч эрдсийн найрлагаасаа хамааран өөр хоорондоо ялгаатай болно.

Магмын чулуулгийг дотор нь 5 ангилна. Үүнд:

1) Хэт суурилаг

2) Суурилаг

3) Дундлаг

4) Шүлтлэг

5) Хүчиллэг гэж 5 ангилна.
## Цахим холбоос 
* USGS Igneous Rocks
* Igneous rock classification flowchart
* EarthChem, a portal to rock chemistries

Ангилал:Петрологи
Канберра

**Канберра** () нь Австрали улсын нийслэл хот юм. Улсынхаа зүүн өмнөд хэсэгт оршино. Шинэ Өмнөд Вэльс муж улсын нутагт байдаг ч засаг захиргааны хувьд биеэ дааж "Австралийн Нийслэлийн Нутаг Дэвсгэр" хэмээгдэн, аль ч муж улсын бүрэлдэхүүнд ордоггүй, Холбооны улсынхаа засгийн газарт шууд захирагддаг. 1913 оноос одоогийнхоо нэрээр нэрлэгдэх болсон.

## Түүх 
1901 онд Австрали улс Их Британиас тусгаар тогтноход нийслэл хот болохын төлөө Мельбурн, Сидней хотууд өрсөлдөж байв. Тус өрсөлдөөнд хэн нь ч ялж чадаагүй тул 1911 онд шинэ нийслэл хот Канберраг хоёр хотын голд барьж эхэлжээ.

1927 оныг хүртэл түр нийслэл нь Мельбурнд байрлаж байсан бөгөөд Канберрад 1929 онд анх удаа парламент хуралдсан байна.

1960 онд хотыг барьж дуусгасан бөгөөд АНУ-ын уран барилгач Уолтер Барли Гриффиний зураг төслөөр баригдсан аж. Тус хотод түүний нэрээр нэрлэгдсэн хиймэл нуур бий.

## Газарзүй 
Канберрагийн хүн ам нь 431,380 (2020 оны тооллогоор), улсдаа 8-рт орох хот юм.

## Засаг захиргаа 
Канберра нь 7 дүүрэгт хуваагддаг.

## Уур амьсгал 
## Соёл 
* Австралийн үндэсний номын сан (:en:National Library of Australia)
* Австралийн үндэсний музей (:en:National Museum of Australia)
* Австралийн үндэсний галерей (:en:National Gallery of Australia)

### Зам тээвэр 
* Канберрагийн олон улсын нисэх онгоцны буудал хотын зүүн захад байдаг.
* Хотын зүүн өмнөд хэсгийн дүүрэг w:Кингстонд Канберра төмөр замын өртөө (Canberra railway station) оршино.

## Эгч дүү хотууд 
* , Атланта
* , Нара

## Гадаад холбоос 
; Албан ёсны цахим хуудас
* Австралийн нийслэлийн тусгай бүсийн засгийн газар англи хэлээр

; Аялал
* Канберрагийн аялал жуулчлалын товчоо англи хэлээр


Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын нийслэл
Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот
Ангилал:Төлөвлөсөн хот
Арван төрөлт

**Арван төрөлт** (**Декатлон**) нь хоёр өдрийн туршид арван төрлөөр өрсөлдөж, онооны нийлбэр дүнгээр уралддаг, хөнгөн атлетикийн төрөл юм.

## Ерөнхий ойлголт 
Богино, дунд, холын зайн гүйлт, шидэлт, харайлт зэрэг өөр өөр чадвар шаарддаг төрлүүдийн цогц болохынхоо хувьд арван төрөлтийн спорт нь тамирчдаас маш их ур чадвар шаарддаг.

Эрэгтэйчүүдийн арван төрөлтийн тэмцээн нь хоёр өдрийн турш, дараахь хуваариар явагддаг.
*Эхний өдөр: 100 метрийн гүйлт, уртын харайлт, бөөрөнцөг түлхэлт, өндрийн харайлт, 400 метрийн гүйлт
*Удаахь өдөр: 110 метрийн халхалттай гүйлт, зээрэнцэг шидэлт, тулгууртай харайлт, жад шидэлт, 1500 метрийн гүйлт

## Дээд амжилтууд 
## Мөн үзэх 
*Долоон төрөлт
*Хорин төрөлт

## Цахим холбоос 
*Арван төрөлтийн оноо тооцогч цахим хуудас
*Арван төрөлтийн оноо тооцох зарчим

Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл
Ангилал:Олон төрөлт спортын төрөл
Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага

**Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага** ( - OMM,  - WMO) нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай байгууллагуудын нэг бөгөөд цаг уур судлалын олон улсын стандартчилал, зохицуулалтыг хариуцдаг.

НҮБ-ын харьяа байгууллага биш тул гишүүн бус орон, бүс нутаг ч гишүүнээр элсэх боломжтой.

1873 онд байгуулагдсан **Олон Улсын Цаг Уур Судлалын Байгууллага** (IMO=International Meteorological Organization) хөгжлийнхөө явцад үгүй болж, 1951 онд WMO байгуулагдсан юм.

2007 оны 4 сарын байдлаар дэлхийн 182 орон, 6 бүс нутаг элссэн. Төв нь Швейцарын Женевт байдаг.

## Төслүүд 
Олон улсыг хамарсан томоохон төслүүдээс дурьдвал,
* Дэлхийн агаар мандлыг судлах төсөл -  (GAW:Global Atmosphere Watch) Хүлэмжийн хий, Озоны давхаргын цоорхой, нимгэрэлт, хүчиллэг бороо зэрэг дэлхийн байгаль орчны асуудлуудаас агаар мандалтай холбоотой хэсгийг шинжлэх ухааны үүднээс судлах төсөл. 1989 оноос хэрэгжиж эхэлсэн.
* Дэлхийн цаг агаарыг судлах төсөл - (WWW:World Weather Watch)
* Өмнөд туйлын судалгааны төсөл
* Дэлхийн цаг уурын хөтөлбөр - (WCP:World Climate Programme)
* Цаг уур судлалын хэрэглээний хөтөлбөр - (AMP:Applications of Meteorology Programme)

## Мөн үзэх 
* Цаг уурын судалгааны хиймэл дагуул

## Гадаад холбоос 
* Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага (англи хэлээр)

## Эшлэл 
Ангилал:Женев дэх олон улсын байгууллага
Цаг уур судлал
Ангилал:Цаг уур судлалын байгууллага
Ангилал:1950 онд байгуулагдсан
Тэкүдэр

**Ахмед Төгөлдөр (Тэкүдэр)** буюу **Султан Ахмад** (1282-1284 онд хаанчилсан) нь Ил Хаант Улсын султан, Хүлэгүгийн хүү, Абахагийн дүү байлаа. Түүний дараа Аргун хан өргөмжлөгдсөн. Төрөхдөө Нестор Христ шашинтны ёсоор Николас Тэкүдэр хэмээх нэр авсан Тэкүдэр сүүлд Исламын шашинд орж, нэрээ Ахмед Тэкүдэр хэмээн өөрчилжээ.

Тэкүдэр 1282 онд хаан ширээг авангуутаа Ил Хаант Улсыг Султант улс болгон өөрчилж, Буддын болон Нестор шашныг хязгаарлахыг оролдож эдгээр шашны төлөөлөгчдийг хавчин хяхах болсон. Гэвч түүний ач дүү Хорасаны захирагч Аргун Буддын шашинтан байсан бөгөөд Юань Улсын эзэн хаан Хубилайгаас тусламж хүсчээ. Марко Пологийн тэмдэглэснээр бүх Монголчуудын Их Хаан Хубилай үүнд ихэд хилэгнэсэн ажээ. 

Тэкүдэр Мамлюк султанд найрсаг захидал илгээж, энхийг хүсчээ. Тэкүдэрийн Исламын шашинд орж, Мамлюкуудтай сайхан харилцаа тогтоосон нь Монгол язгууртнуудад тийм ч сайхан санагдаагүй аж.

Аргун тусламж хүссэн захидлынхаа хариуг аваагүй байхдаа Тэкүдэрийн эсрэг дайн зарлав. Тэкүдэр Мамлюкуудаас тусламж гуйсан боловч цаадуул нь Тэкүдэрт туслаагүй ажээ. Тэкүдэрийн цөөн хүнтэй арми Аргуны их цэрэгт дийлдсэн бөгөөд Тэкүдэр 1284 оны наймдугаар сарын 10-нд цаазаар авахуулсан.

## Лавлах материал 
* Atwood, Christopher P. (2004). *The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire*. Facts on File, Inc. ISBN 0-8160-4671-9. 
* David Morgan, *The Mongols*

Ангилал:13-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Ил хан
Ангилал:Султан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1284 онд өнгөрсөн
Хара Хүлэгү

: *Энэ өгүүлэл нь Цагадайн улсын Монгол тэргүүний тухай өгүүлэл болно. Ил Хан улсын тэргүүний тухайд Хүлэгүг үзнэ үү*

**Хара Хүлэгү** (1252 онд нас барсан) нь 1242 - 1246, 1252 онуудад Цагадайн улсын тэргүүн байлаа. Тэрбээр Цагадай ханы ач хүү, Мөтүкэний хүү юм.

Цагадай хан болон Өгэдэй хаан Хара Хүлэгүг ханаар томилжээ. Гэвч Их Хаан Гүюг өөрийн эрх мэдлийг баталгаажуулахын тулд 1246 онд түүнийг авч хаян Хара Хүлэгүгийн авга нарын нэг Есөнмөнхийг ханаар тавьжээ. Гэхдээ Гүюгийн дараа Мөнх хаан гарч ирэхэд Хара Хүлэгү Өгэдэй хааны гэр бүлийн эсрэг цэвэрлэгээ хийхэд дэмжлэг үзүүлэн Их хааны ивээлийг хүртжээ. Тэрбээр дахин Цагадайн ханлигийн хан болсон боловч ханлигтаа эргэж очихоосоо өмнө нас нөгцсөн. Түүнийг хүү Мубарак шах нь залгамжлав.

Ангилал:Цагаадайн улсын хан
Хятад (салаа утга)

Хятад нь дараахийн алиныг ч зааж болно:

* Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс - 1949 онд байгуулагдсан, эх газрын Хятад, Макао, Хонконгийг захирдаг улс.
* Бүгд Найрамдах Хятад Улс - 1912 онд эх газрын Хятадад байгуулагдсан боловч 1949 онд нүулгэгдсэн улс. Тайвань, Пескадорын арлууд, Куэмои, Мазу, Пратас зэрэг арлуудыг удирддаг. Голдуу Тайвань, эсвэл Хятад Тайбэй гэгддэг.
* Хятад үндэстэн, Хятадын уугуул угсаатны бүлэг
* Хятадын соёл иргэншил - Зүүн Ази дахь эртний соёл иргэншил, газар зүй соёлын бүс
Кино

**Кино** нь урлагийн томоохон нэгэн хэсэг бөгөөд нарийн утгаараа кино театрт үзэгчдэд үзүүлдэг, хөдөлгөөнт дүрс бүхий бүтээлийг хэлнэ. Анхандаа хальсанд буулгасан бүтээл ихэнх хувийг эзэлж байсан боловч өдгөө дижиталчлагдаж буй. Эрт цагт хөдөлгөөнт зураг, сүүдэр ший зэргээр нэрлэж байв. Ерөнхий утгаараа хөдөлгөөнт дүрсээс бүтсэн, хүн үзэх боломжтой бүтээлийг хэлнэ.

## Ерөнхий ойлголт 
Ерөнхийдөө кино театр зэрэг тусгай байгууламжид байх дэлгэцэнд тусгаж, нийтэд харуулах зориулалттай бүтээлийг кино гэнэ. Энэ нь киног бүтээх үйл явц ямар байхаас шалтгаалахгүй.
20-р зуунд үсрэнгүй хөгжсөн тус салбар нь өдгөө нэгэнт урлаг гэж нэрлэгдэхүйц болтлоо хөгжжээ. 

Гэхдээ урлагийн бусад салбартай харьцуулахад хүн хүч ба мөнгө хөрөнгө ихээр шаарддаг тул хувь хүмүүс дангаараа хийхэд хэцүү. 

Ерөнхийдөө уран сайхны кино ба баримтат кино гэж 2 том ангилалд хуваагдана.

Дээр дурьдсанаар кино нь кино театр зэрэгт гаргахын тулд бүтээгддэг боловч анхнаасаа зурагтаар гаргах зорилгоор, киноны хальс ашиглан хийгддэг бүтээлүүд ч бас бий. Тэдгээрийг **Телевизийн кино** гэж нэрлэх бөгөөд 1960-аад оны Америкт телевизийн нэвтрүүлгийн нэг төрөл болон хөгжиж, вэстэрн кино, гэр бүлийн драмууд олноор бүтээгдэж байв.

Түүнчлэн кино театрт гаргалгүйгээр, шууд видео хуурцаг зэрэг медиа руу буулган, худалдаалагдах буюу түрээслэгддэг бүтээлийг **видео кино** гэж нэрлэнэ. Энэ мэтээр орчин үед бродбанд интернэт зэргийн хөгжлийн улмаас өнөөг хүртэл кино гэж нэрлэгдэж ирсэн зүйлс нь олон янз болон өргөжиж буй. Сүүлийн үед кино нь хальсанд буух биш, CD-ROM, DVD зэрэгт бичигдэх нь олширч байгаа.

## Киноны түүх 
Кино нь 19-р зуунд бий болж, 20-р зуунд үсрэнгүй хөгжсөн, харьцангуй залуу урлаг юм.

Кино нь 1920-аад он хүртэл дуугүй, зөвхөн дүрс нь хөдөлдөг, олон нийтэд үзүүлэхэд дуу оруулагч шаардагддаг, эсвэл дүрснүүдийнхээ завсраар бичиг гаргадаг байв. Кино нь дуутай болсны дараа техникийн дэвшлийн үр дүнд улам хөгжиж, өнгө ялгаж харуулдаг болжээ. Өнөөдөр хар цагаан кино хийгдэх нь тун ховор.

Улмаар Тусгай зураг авалт, анимаци, компьютер график зэрэг шинэ технологи ашиглан үзэгчдийн сэтгэлд хүрсэн, жинхэнэ юм шиг орчинг бүрдүүлэн харуулж чаддаг болжээ.

## Монгол кино 
Монголын хамгийн анхны кино бол Монгол хүү (1935) юм..
Монголын кино урлаг энэ үеэс эрчимтэй хөгжиж байгаад 1945-1954 онд зогсонги байдалд орж байжээ.

## Мөн үзэх 
* Кино театр
* Кино судлал
* Киноны түүх
* Кино компани
* Кино продюсер - Кино найруулагч - Кино жүжигчин
* Дуугүй кино
* Хүүхэлдэйн кино
* Холливуд - Америкийн кино урлагийн төв
* Видео прокат
* Трэйлэр
* Гадаад кино
* Киноны шагналууд
* Монгол кино

*