open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шанага боомт

**Шанага боомт**, хятадаар **Шаньхайгуань** (уламжлалт ханз: 山海關; хялбаршуулсан ханз: 山海关; пиньинь: *Shānhǎi Guān*) нь Хятадын цагаан хэрмийн Хэбэй мужийн нутаг дахь Бохайн тэнгист тулсан зүүн талын бэхлэлт юм. Тус боомт бэхлэлт нь Яньшань уулаас Бохай тэнгис хүртэл дамнан үргэлжилдэг.  

## Түүх 
Шанага боомтыг эртний Хятадын Ци, Сүй, Тан улсын үед байгуулж, 785 оноос "Линьюйгуань (临榆关)" гэж нэрлэн цэргийн хүрээ байрлан хамгаалж байсан. Тан улс мөхсөний дараа Кидан, Зүрчид, Монголын ноёрхлын үед өөр нэрээр оршиж байгаад Мин улс эзэлсний дараа 1381 онд Сюй Да жанжны тушаалаар хуучин бэхлэлтийг түшиглэн зарим газарт шинээр хэрэм барьж, Шаньхайгуань (Уул далайн боомт) гэж нэрлэсэн. Учир нь тус хэрмийг барихдаа Бохай тэнгист оруулж барьсантай холбоотой. 16-р зуунд хятад жанжин Ци Жигуан тус боомтын зүүн, өмнө, хойд этгээдэд бэхлэлт барьсан.   

1644 онд Хятадад Ли Зичэнээр удирдуулсан тариачдын босогчид Бээжин хотыг эзлэн Мин улсыг мөхөөж, Шанага боомтын цэргийг захирч байсан У Сангүй манж нарт дагаар орж боомтын хаалгаа нээснээр Манжийн арми Хятадыг эзлэх эхлэл тавигдсан. Чин улсын үед тус боомт Юнпин фугийн Линьи шяньд харьяалагдаж байсан.

1911 онд Чин улс мөхсөний дараа Хятадын иргэний дайн, Хятад-Японы дайнд ихээр өртөж байсан. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Ляоши мужид харьяалагдаж байгаад сүүлээр нь Хэбэй мужийн харьяанд багтсан. 1987 онд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн.

## Холбоотой хуудас 
* Цагаан хэрэм

Ангилал:Хятадын цагаан хэрэм
Ангилал:Хэбэйн суурин
Ангилал:Хятадын соёлын дурсгал
Ангилал:1381 онд байгууладсан
Ангилал:Хятадын хот
Ногоон технологи

**Ногоон технологи** ( мөн **эко технологи,** англи. Environmental technology, green technology, greentech) — аливаа үйлдвэрлэлийн процесс, түүний нийлүүлэлтийн шат дамжлага бүр нь байгаль орчинд ээлтэй буюу уламжлалт үйлдвэрлэлийн аргуудаас бага хор хөнөөлтэй технологи юм.

Эдгээр технологи нь байгаль орчин, эдийн засаг, технологи, инновацийн салбарт хэрэгжиж, хог хаягдлыг боловсруулах, сэргээгдэх эрчим хүч ашиглах гэх мэт асуудлыг шийддэг юм. Ийм технологийг ашиглах жишээ бол биологийн ус цэвэршүүлэх арга, усан цахилгаан станц, нарны эрчим хүч, ногоон мэдээллийн технологи юм. Мөн аливаа төрлийн хог хаягдлыг дахин бүрэн боловсруулах, түүний дотор органик хог хаягдлыг нөхөн сэргээх технологи юм.

## Түүх 
Ногоон технологийг ашиглах анхны жишээ бол Ромын эзэн хаан Элегабалын ордонд уулын цасыг ашиглан идэвхгүй агааржуулалтын системийг ашиглах явдал байсан юм. Дараа нь 19-р зуунд Франц улсад Александр-Эдмон Беккерел (франц. *Alexandre-Edmond Becquerel*; 1820—1891) фотоволтайк эффектийг нээсэн бөгөөд энэ нь Bell Labs-т анхны цахиурын нарны зайг бүтээх боломжийг олгосон байна.  1859-1860 онд францын зохион бүтээгч Огюстен Мушо (франц. *Augustin Mouchot*, 1825—1912) нарны эрчим хүчийг уурын хөдөлгүүрт ашиглах санааг гаргаж, мөн францын физикч Рэймон Луи Гастон Планте (франц. *Raymond Louis Gaston Planté, 1834—1889)* анхны хар тугалганы хүчлийн зай хураагуур зохион бүтээж байжээ.

1970-аад онд хэд хэдэн улсууд байгалын нөөц түлшнээс хараат байдлаа багасгахын тулд нарны эрчим хүч болон бусад сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг нэвтрүүлэхээр оролдож эхэлсэн байна. Гэсэн хэдий ч орчин үеийн утгаараа ногоон технологи нь 2001 онд АНУ-д Калифорнид цахилгаан тасрах үед сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр ашиглах шаардлагатай болсоноор эхэлсэн. Үүний дараа ногоон технологид суурилсан  компаниуд идэвхийлж эхэлсэн байна. Тодруулбал, 2005 онд нарны эрчим хүч үйлдвэрлэдэг "SunPower" компани IPO хийж, өөрийн хөрөнгөө нэмэгдүүлсэн. Үүний зэрэгцээ "Bloom Energy" нь цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэдэг хатуу исэл түлшний эсийг боловсруулж эхэлсэн бөгөөд энэ нь төвлөрсөн цахилгаан хангамжийн системээс татгалзаж чаддаг байна. Анх Харвардын их сургуулийн гарааны бизнес байсан GreenFuel Technologies компани далайн ургамлаас био түлш үйлдвэрлэх технологийг санал болгосон. Дараа нь цахилгаан автомашин үйлдвэрлэх "Тесла" бий болсон юм. 

## Ногоон технологи ашигласаны давуу талууд: 
* Түүхий эдийн хомсдолоос урьдчилан сэргийлэх замаар тогтвортой хөгжлийг дэмжинэ.
* Ашигласаны дараа дахин боловсруулж, сэргээн засварлаж, дахин ашиглах боломж нь ихээхэн хэмнэл авчирдаг.
* Үйлдвэрлэлийн нөөц түүхий эдийн хэмнэх замаар байгаль орчны бохирдлыг бууруулна.
* Байгаль орчинд хортой эрчим хүч үйлдвэрлэх хуучин арга барилыг орлох инновацийг хэрэгжүүлэх.
* Эдийн засгийн хөгжлийг дэмжиж, шинэ технологи, шинэ бүтээгдэхүүн бий болгох.
Венчур сан

**Венчур сан** (англи. *venture* — аз туршсан үйл ажиллагаа, адал явдалт) —инновац болон гарааны бизнес (стартап) зэрэг эрсдэл өндөртэй байгууллагатай хамтран ажиллаж санхүүжүүлдэг хөрөнгө оруулалтын сан юм. Венчур сангууд нь маш өндөр өгөөж авахын тулд өндөр эсвэл харьцангуй өндөр эрсдэлтэй аж ахуйн нэгжүүдийн үнэт цаас эсвэл хувьцаанд хөрөнгө оруулалт хийдэг. Гол төлөв төслийн 70-80% нь ямар ч ашиг авчирдаггүй, харин үлдсэн бусад 20-30% нь бүх алдагдлыг эргэн нөхдөг байна.

Энэ төрлийн сангийн онцлог нь илүү эрсдэлтэй үйл ажиллагаа явуулах хууль тогтоомжоор зөвшөөрдөг байна. Эрсдэлийг төрөлжүүлэх хэрэгцээ байхгүй эсвэл эрс буурсан байхад авдаг. Тэд зөвхөн корпорацын эрхийг худалдаж авахаас гадна үнэт цаасны компаниудад зээл олгохыг зөвшөөрдөг (жишээлбэл, худалдан авах замаар). Тэдэнд хориглодог цорын ганц зүйл бол банк, даатгал, хөрөнгө оруулалтын салбарт хөрөнгө оруулахыг зөвшөрдөггүй байна. 

Үндсэндээ бол Венчур сангийн үйл ажиллагаа зах зээлийн гол зарчмуудын нэг болох **"эрсдэл их байж-орлого их байдаг, эрсдэл бага-байх тусам орлого бага байдаг"** гэдэг зарчим дээр тулгуурладаг юм.

Ангилал:Хөрөнгө оруулалтын сан
Ангилал:Хөрөнгө оруулалт
Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага
Монако ХББ

**"Монако" ХББ - Хөлбөмбөгийн клуб** (франц. *Association Sportive de Monaco Football Club*) — Монако мужийн мэргэжлийн хөлбөмбөгийн клуб, 1919 онд  «Монако хөлбөмбөгийн спортын холбоо» нэртэй байгуулагдсан. Францын ууган клубүүдийн нэг бөгөөд гадаадын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцдог цөөн клубүүдийн нэг юм. 

Гэрийн тоглолтуудаа 1985 онд нээгдсэн 18 мянга гаруй үзэгчдийн суудалтай "II Луи" олон спортын цэнгэлдэх хүрээлэнд хийдэг.

Монако ХББ бол Францын хөлбөмбөгийн түүхэн дэх хамгийн амжилттай клубүүдийн нэг бөгөөд Францын аварга шалгаруулах тэмцээнд 8, Францын Цомын тэмцээнд 6 удаа түрүүлсэн баг юм. Одоогоор Францын хөлбөмбөгийн лигийн систем дэх дээд дивизион болох Францын 1-р Лигт тоглож байна. 2010/2011 оны улиралд тус клуб 1-р Лигт 18-р байр эзэлж, 1977 оноос хойш анх удаа хоёрдугаар Лиг рүү орсон. Тэнд хоёр улирал тоглосны дараа клуб 1-р Лигт буцаж ирсэн байгаа юм.

2011 оны 12-р сарын 23-наас хойш клубийн эзэн нь Оросын тэрбумтан Дмитрий Рыболовлев юм.
Дмитрий Рыболовлев

**Дмитрий Евгеньевич Рыболовлев** (1966 оны 11-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Пермь хотод төрсөн) — Оросын тэрбумтан, ажил хэрэгч хүн. *Forbes* сэтгүүлийн мэдээлж буйгаар Оросын хамгийн баян 20 хүний жагсаалтад багтсан байна. 1990-2000 онд кали бордооны «Уралкалия» компанийн бодит эзэмшигч. 2011 оноос хөлбөмбөгийн Монако ХББ клубийн (Францын 8 удаагийн аварга) эзэн. 2012 оноос Кипр улсын иргэн болсон. 

Bloomberg-ээс гаргасан дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн жагсаалтад (2016 оны 1-р сарын 27-ны байдлаар) Дмитрий Рыболовлев 9 тэрбум ам.долларын хөрөнгөөр ​​112-р байранд оржээ. Шинэчлэгдсэн чансаанд (2016 оны 6-р сарын 2-ны байдлаар) тэрээр 9.4 тэрбум ам.долларын хөрөнгөөр ​​117-р байрт оржээ.

Ангилал:Оросын бизнесмэн
Ангилал:1966 онд төрсөн
Гарааны бизнес

**Гарааны бизнес** буюу **стартап** (англи. *startup company*, шууд утгаар: «асаах») - дөнгөж үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байгаа бөгөөд зах зээлээ гүйцэд судлаагүй компанийг хэлдэг юм. Энэ нэр томьёог анх 1976 оны 8-р сард "Forbes" сэтгүүл, 1977 оны 9-р сард "Business Week" сэтгүүлд ашиглаж эргэлтэд оруулсан байна. 

Стартап гэдэг нь шинэ санаан дээр суурилсан арилжааны төсөл бөгөөд хэрэгжүүлэхэд санхүүжилт шаарддаг юм. Юуны өмнө венчур сангууд гарааны бизнест хөрөнгө оруулдаг байна. Энэ бол маш эрсдэлтэй бизнес бөгөөд гарааны бизнес эрхлэгчдийн дөнгөж 1% нь их хэмжээний борлуулалт хийж, хөрөнгө оруулагчдад өгөөжөө өгдөг байна. Гарааны бизнесийг үүсгэн байгуулагчид амжилттай гарааны бизнест хувьцаагаа зарж, эсвэл тогтвортой идэвхгүй бага орлого олдог (стартапыг үүсгэн байгуулагч нь компанийн өөрийн хөрөнгийн 10%-иас бага хувийг эзэмшиж үлддэг).

Зарим судлаачид стартапыг зах зээлийн тодорхойгүй байгаа нөхцөлд шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ (бүтээгдэхүүний инновац) бий болгодог байгууллагыг хэлж болно гэж тодорхойлдог. 

Стартап компаниуд амжилт олох магадлал бага байдаг боловч дараа дараагийн амжилт олох алхамд ихээхэн тустай байсан гэж олон хүн хэлдэг. Учир нь тэд туршлага хуримтлуулж юун дээр алдсан, юуг түлхүү анхаарах ёстой г.м. олон зүйл сурч авдаг маш сайн байна. 

Ангилал:Санхүүгийн зах зээл
Ангилал:Хөрөнгө оруулалт
Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн аж ахуйн нэгжийн сэдэв
Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага
Ширэмүн

**Ширэмүн** (монгол бичиг: ; галиг: *Siremün;* хялб.ханз: 失烈门; пиньинь: Shī liè mén) (?-1252) нь монгол үндэстэн, хиад боржигин овогтон, Их Монгол Улсын Өгэдэй хааны гуравдугаар хөвүүн Хүчүгийн ахмад хөвүүн, Өгэдэй хааны хууль ёсны залгамжлагч байсан ч нас багын тул их хааны сэнтийд өргөмжлөгдөөгүй нэгэн. 1251 онд Мөнх хааны эсрэг хуйвалдаан зохион байгуулж байсан нь илэрч баригдан, цөлөгдөж 1252 онд нас барсан. 

## Намтар 
Ширэмүн болбоос Их Монгол Улсын Өгэдэй хааны 3-р хөвгүүн Хүчү ханхүүгийн хонгирадын Алчи ноёны ач охин Кадакай (Катакач) хатнаас төрсөн ахмад хөвүүн. Өгэдэй хаан өөрийн хөвүүдээс Хүчүг залгамжлагчаар сонгоод байсан ч 1235 онд эхэлсэн өмнөд Сүн улсын эсрэг дайнд оролцож байгаад 1236 оны 2-р сард амь үрэгджээ. Ингээд Өгэдэй хаан өөрийн залгамжлагчаар Хүчүгийн хөвүүн Ширэмүнийг сонгож гэрээслэл үлдээсэн байна. Гэвч их хааныг тэнгэрт хальсны дараа Дөргэнэ хатан, мөн зарим ноёд түүнийг хаан болоход нас балчир гэж үзээд хаан сонгохыг хойшлуулсаар 1246 онд Өгэдэй хааны ахмад хөвүүн бие султай Гүюгийг их хаанд өргөмжилжээ. Гүюг хаан 1248 онд тэнгэрт хальсны дараа төрийн хэргийг Огул Хаймиш хатан захиран явуулах болж, их хааныг сонгох асуудалд дахин том маргаан үүссэн аж. Улмаар Зүчийн хөвүүн Бат ханы зарласан хуралдайгаар Тулуйн хөвүүн Мөнхийг дараагийн их хаан болгох шийдвэр гарч, хоёр тал зөвшилцөх эсэхээс болж 1251 он хүртэл сунжирч явсаар тус оны зун Мөнхийг Их Монгол Улсын их хааны сэнтийд залжээ.

Харин Өгэдэй-Цагадайн угсааны хан хөвүүд, ноёдын олонх Ширэмүнийг хаан болгох сонирхолтой байсан учраас тэр хуралдайд сүүлдэж очих замдаа гэр тэрэг дотроо зэвсэгт цэрэг нууж, төрийн эргэлт гаргахаар бэлдэж явааг их хааны шонхорчдын нэг, канглы аймгийн малчин мэдэж эзэндээ хэлснээр Ширэмүний толгойлсон уг хэрэг илчлэгджээ.

Үүний дараа Өгэдэй, Цагадайн угсааны зарим хан хөвүүд, ноёд нийлсэн нийт 77 хүнийг цаазалж, цөлсний дотор Ширэмүнийг хятад нутаг руу цөлөхдөө дүү Хубилайд илгээв. 1252 онд Хубилайн зөвлөгөөгөөр Ширэмүний амийг егүүтгэжээ.

## Удам угсаа 
Судрын чуулганд тэмдэглэснээр түүний аав Хүчү бээр Ширэмүн, Боладчи, Сөсэ гэх гурван хөвүүнтэй байсан. Юань улсын сударт Ширэмүн нь Боладчи гэх ганц хөвүүнтэй байсан нь Юань улсад жинюань ван (靖远王) цолтой байсан. Боладчи ван бээр Хадай, Алухуй гэх хоёр хөвүүнтэй байжээ. Хадай нь 1290 онд жинюань ван цол, алтан тамга хүртсэн.  Харин Алухуй нь Хайдугийн талд зүтгэж байгаад 1304 онд Юань улсад бууж өгч, дагаар орсон. Дагаар орсны дараа сяннин ван (襄寧王) цол, алтан тамга хүртсэн.

* Өгэдэй хаан
** Хүчү хан хөвүүн
*** **Ширэмүн**
**** Боладчи, жинюань ван цолтой
***** Хадай, жинюань ван (靖远王) цолтой, 
***** Алухуй, сяннин ван (襄寧王) цолтой
****** Өвгөн, сяннин ван цолтой, 1308 онд залгамжилсан.
*** Боладчи
*** Сөсэ

## Эшлэл 
Ангилал:1252 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Алтан ураг
Ангилал:Өгэдэйн удам
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Хятадын Сансрын шинжлэх ухааны технологийн корпораци

**Хятадын Сансрын шинжлэх ухаан технологийн корпораци** (ХСШУТК) -БНХАУ-ын Сансрын хөтөлбөрийн үндсэн гүйцэтгэгч байгууллага юм. Төрийн өмчийн тус корпораци төрөл бүрийн сансрын хөлөг, пуужин хөөргөх төхөөрөмж, газрын тоног төхөөрөмжийг зохион бүтээж, хөгжүүлж, үйлдвэрлэдэг охин компаниудтай ажээ. Мөн стратегийн болон тактикийн пуужингийн системийн цэргийн ангитай.

БНХАУ-ын Сансрын шинжлэх ухааны технологийн корпораци нь 1999 оны 7-р сард Хятадын Төрийн Зөвлөлийн шинэчлэлийн хүрээнд албан ёсоор байгуулагдсан бөгөөд өмнө нь Хятадын Агаарын сансрын корпорацийн нэг хэсэг байсан юм. Хөтөлбөрийн төрөл бүрийн хувилбарууд 1956 оноос эхтэй байдаг байна.

Корпораци нь сансрын болон батлан ​​​​хамгаалах үйлдвэрлэлийн машин, химийн бодис, харилцаа холбооны хэрэгсэл, тээврийн хэрэгсэл, компьютер, эмнэлгийн бүтээгдэхүүн, байгаль орчныг хамгаалах хэрэгсэл үйлдвэрлэдэг. Мөн тус байгууллага нь олон улсын зах зээлд арилжааны үйлчилгээ үзүүлдэг байна. 2013 оны эцэс гэхэд тус корпораци 294.02 тэрбум юаний дүрмийн сантай болж, нийт 170,000 ажилтантай байжээ.
Хятадын Шинжлэх ухааны академи

**Хятадын Шинжлэх Ухаан Академи** (;  пиньинь *Zhōngkēyuàn,* ) нь БНХАУ-ын Шинжлэх ухааны дээд байгууллага юм. Хятадын Байгалийн шинжлэх ухааны суурь судалгаа хийдэг тэргүүлэх Төв юм.

Хятадын Шинжлэх ухааны академи 1949 оны 11-р сарын 1-нд Бээжинд байгуулагдсан. Тэр үед Академид 16 шинжлэх ухааны хүрээлэнгүүд , 6 лаборатори, 224 эрдэмтний орон тоотой байжээ.

1962 онд Академийн эрдэмтдийн тоо 8 мянга хүрсэн бөгөөд 1967 онд Академийн бүрэлдэхүүнд 10 мянган эрдэмтэн болж өссөн байна.

1977 оны 5-р сард ШУА-ийн Нийгмийн ухаан, философийн салбарын үндсэн дээр БНХАУ-ын Нийгмийн ухааны Академи байгуулагдсан юм. 

1980-аад оны дунд үеэс Шинжлэх ухааны академийн хүрээнд олон тооны арилжааны байгууламжууд, жишээлбэл "Lenovo" компьютерийн компани бий болсон.

2020 оны 12-р сараас хойш Ерөнхийлөгч Хоу Зяньго (англи. HOU Jianguo) Хятадын Шинжлэх ухааны академийг удирдаж байна.

Хятадын ШУА-ийн 2021 оны албан ёсны цахим хуудсанд мэдээлснээр 67,900 гаруй хүн судалгааны ажил эрхэлж байгаагийн 56,000 орчим нь мэргэжлийн судлаач, эрдэмтэд байна. Үүнээс 22,800 орчим нь профессор, дэд профессор юм. Академийн эрдэмтэд Хятад дахь суурь шинжлэх ухааны салбарын судалгааны гол төслийн 30 орчим хувийг хэрэгжүүлдэг байна.

## ШУА нь 5 үндсэн чиглэлүүдээр судалгаа хийдэг байна 
* Математикийн шинжлэх ухаан;
* Физикийн шинжлэх ухаан;
* Химийн шинжлэх ухаан;
* Дэлхийн тухай шинжлэх ухаан;
* Техникийн шинжлэх ухаан.

Өнөөгийн байдлаар Хятадын ШУА-ийн дотор 104 эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, 12 салбарын академи болон 3 Их сургуультай байна.

## ШУА-ийн салбарууд 
БНХАУ-ын ШУА-ийн олон салбар хүрээлэнгүүд Бээжин, Шэньян, Чанчунь, Шанхай, Наньжин, Хөфэй, Ухань, Гуанжоу, Чэнду, Нинбо, Куньмин, Сиань, Ланьжоу болон Шинжаан-Уйгурын өөртөө засах оронд үйл ажиллагаа явуулдаг байна.

## ШУА-ийн Ерөнхийлөгч нар 
* Го Можо (郭沫若,  1949 оны 11 сараас —1978)
* Фан И (方毅,  1979 — 1981)
* Лу Зяси (卢嘉锡,  1981 — 1987)
* Жоу Гуанжао (周光召, 1987 — 1997)
* Лу Юнсян (路甬祥, 1997 — 2011)
* Бай Чуньли (白春礼, 2011 —2020)
* Хоу Зяньго (侯建国, 2020 оны 12-р сараас-)

Англи хэл дээрх албан ёсны цахим хуудас: https://english.cas.cn/
Энн Данлоп

**Энн Данлоп** (англи. *Anne Elizabeth Dunlop* )- Канадад төрсөн Австралийн хүмүүнлэгийн ухааны академийн урлагийн түүхч. 2015 оноос тэрээр Мельбурны их сургуулийн Дүрслэх урлагийн тэнхимийн эрхлэгч.

Данлоп Канадын Кингстон дахь Хатан хааны их сургуульд бакалаврын зэрэг хамгаалсан. Дараа нь Бритиш Колумбийн их сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр Английн Ковентри дахь Уорвикийн их сургуульд нүүж, "Advocata nostra: Төв Италийн зургууд Мариагийн хоёр дахь Ева, 1335-1445" сэдвээр докторын зэрэг хамгаалжээ.

Энн Данлоп бол Мельбурны их сургуулийн Дүрслэх урлагийн тэнхимийн эрхлэгч юм. Тэрээр мөн Йелийн их сургууль, Тулейн их сургуульд багшилжээ. 

Тэрээр Дундад зууны сүүл ба орчин үеийн эхэн үеийн Итали, Европын урлагийн талаар ажиллаж, Монголын үеийн Итали болон Евразийн хоорондын уялдаа холбоог судалж, бичдэг. Тэрээр хятадын Жэжян их сургууль, Бээжингийн их сургууль болон Харвардын Вилла I Татти нэрэмжит Италийн сэргэн мандалтын үеийн судалгааны төвд зочин профессороор ажиллаж байсан. 2015 онд тэрээр 5 дахь номоо хэвлүүлсэн Андреа дель Кастаньо ба уран зургийн хязгаар, 2018 онд Амстердамын их сургуулийн хэвлэлээс хэвлэгдсэн Antipodean Early Modern хэмээх боть номыг засварлав. Профессор Данлоп нь *UWA* Перт хотод болсон 2017 оны *AAANZ* бага хурлын үндсэн илтгэгчээр ажиллаж байсан бөгөөд одоо CIHA-д Олон улсын урлагийн түүхийн конгресст Австралийн үндэсний хоёр төлөөлөгчийн нэгээр ажиллаж байна.

## Бүтээлүүд 
* Bourdua, Louise; Dunlop, Anne, eds. (2007), *Art and the Augustinian order in early Renaissance Italy*, Ashgate,
* Dunlop, Anne (2009), *Painted palaces: The rise of secular art in early Renaissance Italy*, Pennsylvania State University Press,
* Dunlop, Anne (2015), *Andrea del Castagno and the limits of painting*, Harvey Miller Publishers,
* Anderson, Christy; Dunlop, Anne; Smith, Pamela H., eds. (31 December 2014), *The matter of art: Materials, practices, cultural logics, c.1250-1750*, Manchester University Press (published 2015)
* Dunlop, Anne, ed. (2018), *Antipodean early modern: European art in Australian collections, c. 1200–1600*, Amsterdam University Press,
Күсама Яёи

**Күсама Яёи** (япон. 草間 彌生, 1929 оны 3-р сарын 22-нд Японы Нагано мужийн Мацүмото хотод төрсөн) — Японы зураач. Түүний уран зураг, зөөлөн уран баримал, перформанс болон инсталляц нь өөрийн гэсэн онцлог шийдэл, хээ угалз, бүрдүүлэлтээрээ анхаарал татдаг. Энд феминизм, минимализм, сюрреализм, ар брют, поп-арт болон хийсвэр экспрессионизм байдаг бөгөөд өөрийн намтар, сэтгэл зүй болон бэлгийн харилцааны агуулгатай байдаг. Тэрээр зохиолч, яруу найрагч бөгөөд кинонд олон алдартай хувцасны загвар зохион бүтээсэн байна. Мөн тэрээр сэтгэл мэдрэлийн өвчтэй гэж үздэг. 2008 оны 11-р сарын 12-нд Кристис дуудлага худалдааны үеэр түүний уран бүтээлийг $5 100 000—аар худалдан авсан байна. Амьд байгаа хүний уран бүтээлийг ингэж үнэлж авсан нь дэлхийн дээд амжилт болсон юм. 

1990-ээд он бол түүний жинхэнэ ялалтын үе байсан. Күсама Венецийн биеннальд гурван удаа буюу 1993, 1998, 1999 онд Япон улсыг төлөөлөн оролцож нэр хүндтэй болсон. Түүний зургийн үзэсгэлэн дэлхий даяар ар араасаа нээгдэж эхлэв. 1994 онд тэрээр Лиссабон дахь метроны буудлыг зургаараа тохижуулжээ. 2000-аад оны эхээр Күсама урлаг, уран зохиолын салбарт олон нэр хүндтэй шагналын эзэн байсан бол 2006 онд тэрээр Японы эзэн хааны шагналыг хүртсэн анхны эмэгтэй болсон байна. 

Күсама Яёи нь Америкийн авангард хөдөлгөөний удирдагчдын нэг бөгөөд минимализмыг үүсгэн байгуулагчдын нэг гэдгээрээ алдартай болоод байгаа эмэгтэй.

Ангилал:Японы зураач
Ангилал:1929 онд төрсөн
Хумышийн Хайсвай

ын ахмад дайчин **Хумыш овогтой Хайсвай** нь 1917 онд Монгол Улс, Ховд аймгийн Булган сумын нутаг "Улаагаан" хэмээх газар Каракас ургийн Хумышийн ууган хүү болон төржээ. 

## Цэргийн алба, боловсрол 
Баян-Өлгий аймгийн Ховд сумын 3-р багийн харьяат. 1939 оны 6-р сарын 15-ны өдөр цэргийн албанд ирж 6 дугаар морьт дивизэд цэрэг, 1939 оны 9-р сарын 1-ний өдрөөс хүн эмнэлэгийн сургуульд суралцаж төгссөн байна. 

## Цэргийн алба, Ажил хөдөлмөр 
1942 оны 5-р сарын 15-ны өдрөөс 9 дүгээр морьт хороонд бага эмч, 
1943 оны 11-р сарын 1-ний өдрөөс Зэвсгийн складад бага эмч, 
1944 оны 3-р сарын 8-ны өдрөөс Ховд дахь 25 дугаар морьт хороонд бага эмч, 
1946 оны 12-р сарын 19-ний өдрөөс Нисэх хангах батальонд хүний бага эмч, 
1949 оны 11-р сарын 31-ний өдрөөс Нисэхийн лазарейтын дарга
1951 оны 4-р сарын 25-ны өдрөөс Ховд дахь 4 дүгээр морьт хороонд аптекийн даргаар тус тус томилогдон алба хааж байсан. 

## Цэргийн одон медаль гавьяа шагнал 
Х.Хайсвай нь Баруун хилийн тулгаралтад бага эмчээр үүрэг гүйцэтгэн оролцож үүргээ сайн биелүүлсэн учир 4426 дугаарын "Бид ялав" медаль, Зөвлөлтийн "Бид ялав" медаль, цэргийн албанд он удаан жил идэвх зүтгэлтэй ажилласан учир Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1949 оны 7-р сарын 9-ний өдрийн 46 дугаар хурлын тогтоолоор "Байлдааны медаль"-иар шагнагдсан байна.

Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Булганы (Ховд) хүн
Ангилал:1917 онд төрсөн
Минимализм (үзэл бодол)

**Минимализм** **(үзэл бодол)** — Энгийн хялбар, чухал хэрэгцээгүй эд зүйлээс татгалзахад чиглэсэн үзлийг номлодог амьдралын хэв маяг юм. Ийм амьдарлыг сонгох шалтгаан нь шашны, ёс зүйн болон байгаль хамгаалах үзлээс үүдэлтэй байдаг. 

Хүмүүс оюун санааны хувьд өөрийгөө хөгжүүлэхийн төлөө ажил мэргэжил, нийгэмд эзлэх байр суурь, эд хөрөнгөө золиосолж байсан тохиолдол түүхэнд олон байдаг. Жишээ нь Эртний Ромын эзэн хаан Диоклетиан амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг Иллирид амьдрахаар шийдэж, тэнд өөрийн эдлэн газарт суурьшиж, 8 жил ганцаараа амьдарсан түүх байдаг.

Байгальтайгаа уялдан зохицсон энгийн амьдралыг Америкийн зохиолч Хенри Дэвид Торо "Волден буюу ойн амьдрал" зохиолдоо номлосон байдаг.

Энгийн бөгөөд баялаг тав тух бүхнээс татгалзсан амьдралын алдартай жишээ бол Оросын сонгодог уран зохиолч Лев Толстой юм. Шашны эрэл хайгуултай холбоотой үзэл суртлын гүн хямралын дараа (энэ нь Ортодокс сүмээс татгалзахад хүргэсэн) зохиолч хамгийн сайхан амьдрал бол материаллаг үнэт зүйлс шаардлагагүй тариачины "энгийн хөдөлмөрч хүмүүсийн" амьдрал гэсэн санааг дэлгэрүүлсэн байна. 

1960-аад оны үед АНУ-д "хиппи" гэх хөдөлгөөн үүсч, гэр орон, нийгмээ орхиж, хайр дурлал, нөхөрлөл, харилцан туслалцсан ертөнцөд ижил төстэй хүмүүсийн дунд амьдрахыг номлодог байв.
Роскосмос

**«Роскосмос»** (Албан ёсны нэр нь "Сансрын үйл ажиллагааны "Роскосмос" улсын корпорац" орос. Госуда́рственная корпора́ция по косми́ческой де́ятельности «Роско́смос», товч.—Госкорпора́ция «Роско́смос»)- Оросын сансрын салбарын үйл ажиллагаа эрхэлдэг улсын корпорац. Сансрын үйл ажиллагааны чиглэлээр Оросын төрийн бодлого хэрэгжүүлж, төрийн үйлчилгээ үзүүлэх, төрийн өмчийн менежментийн хэрэгжилтийг хангах чиг үүргийг гүйцэтгэдэг байгууллага юм.

"Роскосмос" нь ЗХУ-ын Ерөнхий машин байгуулах яамнаас гаралтай бөгөөд түүний хууль ёсны өв залгамжлагч юм. 1992 оны 2-р сард "ОХУ-ын Засгийн газрын дэргэдэх Оросын сансрын агентлаг", 1992 оны 9-р сард "Оросын сансрын агентлаг", 1999 оны 5-р сард "Оросын нисэх, сансрын агентлаг", 2004 оны 3-р "Холбооны сансрын Роскосмос агентлаг", 2015 оны 12-р сард Оросын Ерөнхийлөгчийн шийдвэрээр "Роскосмос улсын корпорац" болж нэрээ өөрчилж байжээ. Түүний бүрэлдэхүүнд ЗХУ-ын үед байгуулагдсан аж ахуйн нэгж, шинжлэх ухааны байгууллагууд ордог байна. 

Корпорацын үндсэн үйл ажиллагаа нь: сансрын нисэгчтэй сансрын нислэг, гаргийг судлах, нарны судалгаа, астрофизик, дэлхийн хиймэл дагуул бүтээх зэрэг юм.

Корпорацын чухал үйл ажиллагааны нэг бол дэлхий болон сансарт аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх явдал ажээ.

Роскосмосын оффис Москвад, Сансрын нислэгийн удирдлагын төв нь Королёв хотод байрладаг. Сансрын нисэгчдийг бэлтгэх төв нь Москвагийн ойролцоох Оддын хотхонд (орос. Звёздный городок) байрладаг. Роскосмос нь Байконур, Восточный, Плесецк гэсэн сансрын нислэгийн төвүүдийг ашигладаг байна.

Корпорацын даргыг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч томилж, чөлөөлдөг; Корпорацын одоогийн тэргүүнээр 2022 оны 7-р сараас хойш Юрий Борисов ажиллаж байна.

2022 оны 12-р сарын 31-ний байдлаар пуужин, сансрын салбарын нийт ажилчдын тоо 170.5 мянга байсан. 2022 онд ажиллагсдын тоо 673 байсныг 610 болгон бууруулсан.

2023 оны 4-р сарын байдлаар Оросын тойрог замд 192 хиймэл дагуул байсан бөгөөд үүнээс 52-ыг нь 2022 онд хөөргөсөн байна.
Юрий Борисов

**Юрий Иванович Борисов** (1956 оны 12-р сарын 31-нд ЗХУ-ын Калинин мужийн Вышний Волочёк хотод төрсөн) — Оросын төрийн зүтгэлтэн, «Роскосмос» улсын корпорацийн Ерөнхий захирал. Өмнө нь 2018-2022 онд Батлан хамгаалах аж үйлдвэр хариуцсан Оросын Засгийн газрын тэргүүний орлогч байв. 2018 онд ОХУ-ын Баатар цол хүртжээ. 

Олон улсын хоригт орсон хүн.

## Намтар 
1956 оны 12-р сарын 31-нд Вышный Волочёк хотод төрсөн. 1974 онд Калинины нэрэмжит Суворовын цэргийн дунд сургуулийг төгсөж, Пушкиний нэрэмжит Агаарын довтолгооноос хамгаалах радиоэлектроникийн дээд сургуульд элсэн орж, 1978 онд төгссөн.

1978 оноос ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчинд офицероор алба хаасан. Тэрээр М.В.Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их Сургуулийн (орос. МГУ) Тооцооллын математик, кибернетикийн факультетэд элсэн орж, 1985 онд төгссөн.

1991 он хүртэл ЗХУ-ын Батлан ​​хамгаалах яамны харьяа Зөвлөлт Литвын Каунас хотын нисэх онгоцны засварын үйлдвэрийн ерөнхий инженерээр ажилласан.

1998 онд тэрээр ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний нөөцөд тэтгэвэрт гарч, Шинжлэх ухаан, техникийн төвийн модулийн хаалттай хувьцаат компанийн ерөнхий захирлын албан тушаалд томилогдсон.

2004 оны 7-р сард тэрээр Холбооны аж үйлдвэрийн агентлагийн Радиоэлектроникийн үйлдвэрлэл, хяналтын системийн хэлтсийн даргаар томилогдсон. 2007 оны 10-р сараас Холбооны аж үйлдвэрийн агентлагийн орлогч дарга.

2008 оны 7-р сарын 2-нд тэрээр ОХУ-ын Аж үйлдвэр, худалдааны дэд сайдаар томилогдсон. Энэ албан тушаалд тэрээр радио электроникийг хөгжүүлэх зорилтот хөтөлбөрийг удирдаж, ГЛОНАСС хиймэл дагуулын системийг хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлсэн.

ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2012 оны 11-р сарын 15-ны өдрийн зарлигаар тэрээр ОХУ-ын Батлан ​​хамгаалахын дэд сайдаар томилогдож, ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний цэрэг-техникийн дэмжлэг, цэрэг-техникийн бодлогыг хариуцаж байв.

2018 оны 5-р сарын 18-нд тэрээр ОХУ-ын Засгийн газрын цэрэг-аж үйлдвэрийн цогцолборыг хөгжүүлэх асуудал эрхэлсэн Ерөнхий сайдын орлогчийн албан тушаалд томилогдсон. Үүний зэрэгцээ, 2018 оны 10-р сараас 2022 оны 8-р сар хүртэл ОХУ-ын Засгийн газрын дэргэдэх "Нисэхийн зөвлөл"-ийн дарга байв.

2022 оны 7-р сарын 15-нд тэрээр Оросын Ерөнхийлөгч В.Путины зарлигаар Засгийн газрын тэргүүний орлогч албан тушаалаас чөлөөлөгдөж «Роскосмос» улсын корпорацийн Ерөнхий захирлаар томилогдсон байна.

Ангилал:Оросын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Оросын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:1956 онд төрсөн
Хятадын Сансрын технологийн академи

**Хятадын Сансрын технологийн академи** (товч.ХСТА) (хятад: 中国空间技术研究院; дуудлага: *Zhōngguó Kōngjiān Jìshù Yánjiūyuàn,* англи. *China Academy of Space Technology*)  БНХАУ-ын сансрын агентлаг бөгөөд Хятадын Шинжлэх ухаан, Технологийн Корпорац (англи. *China Aerospace Science and Technology Corporation* (CASC)-ийн харьяа байгууллага юм. Тус агентлаг нь 1968 оны 2-р сарын 20-нд байгуулагдсан бөгөөд Хятад дахь сансрын хөлөг хөгжүүлэх, үйлдвэрлэх гол байгуулга юм. 1970 оны 4-р сарын 24-нд тус академи Хятадын анхны хиймэл дагуул "*Dong Fang Hong I"*  хиймэл дагуулыг амжилттай хөөргөсөн байна.

ХСТА нь "Dong Fang Hong" хиймэл дагуулуудыг зохион бүтээж, үйлдвэрлэдэг байна.
Сүрэнгийн Бадрал

**Сүрэнгийн Бадрал** (1957 онд Улаанбаатарт төрсөн) - Монгол Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин цолтой дипломат.

## Намтар 
1979 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн.

1979-1988 онд БНМАУ-ын ГЯЯ-нд ажилласан.

1988-1992 онд Монгол Улсаас Лаос улсад суугаа ЭСЯ-нд 1-р нарийн бичгийн дарга,

1992-1993 онд ОУВС-ийн төлөөлөгчийн газар ажилтан.

1993-1996 онд АНУ-ын Хавай дахь Их сургуульд сурч эдийн засгийн магистрын зэрэг хамгаалсан.

1996-1998 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын гадаад бодлогын зөвлөх.

1998-2002 онд ГХЯ-нд зөвлөх.

2002-2006 онд Женев дэх Байнгын төлөөлөгчийн газар зөвлөх.

2006-2009 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын зөвлөх.

2009-2012 онд Далайд гарцгүй орнуудын олон улсын судалгааны төвийн орлогч захирал.

Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1957 онд төрсөн
Хүүхдийн хүмүүжлийн эерэг арга

**Хүмүүжлийн Эерэг Арга гэж юу вэ?**

Хүмүүжлийн эерэг арга гэдэг нь хүүхдийн эрхийг хүндэтгэсэнээр тэдний эрүүл хөгжлийг нь дэмжих, хүчирхийллээс хамгаалах, аливаад суралцах үйл явцад нь хувь нэмэр оруулах байдлаар хүүхдийг сургах, зан үйлийг нь чиглүүлэх арга юм. Хүмүүжлийн эерэг арга нь хүүхдийн эрүүл хөгжил, хүмүүжлийн үр дүнтэй аргын талаарх судалгаануудад суурилдаг бөгөөд хүүхдийн эрхийн зарчмуудад үндэслэдэг. Хүмүүжлийн эерэг арга нь хүүхдийг дур зоргоор нь байлгаж, бүх зүйлийг зөвшөөрнө гэсэн үг биш бөгөөд шийтгэлийн тухай ч бас биш юм. Харин энэ нь хүүхдийн хувийн сахилга бат, тэдний насан туршдаа хэрэглэх ур чадварыг хөгжүүлэх урт хугацааны шийдлүүдийн тухай юм. Хүмүүжлийн эерэг арга нь хүчирхийллийг үл тэвчих, бусдыг өрөвдөн хайрлах, өөрийгөө болон бусдыг хүндэтгэн харьцах, хүний эрхийг дээдлэхийг хүүхдэд зааж сургахыг хэлнэ

**Хүмүүжлийн Эерэг Аргыг хэрхэн хэрэглэж хэвших вэ?** 

Хүмүүжлийн эерэг арга нь дараах дөрвөн үндсэн зарчим дээр тогтоно:

1.Хүүхдээ хүмүүжүүлэх холын зорилгоо тодорхойлох;

2.Элэгсэг дотно сэтгэлээр харилцан, удирдан чиглүүлж аливааг ойлгуулах;

3.Хүүхэд хэрхэн бодож сэтгэдэг, юу мэдэрдгийг ойлгох;

4.Асуудлыг шийдвэрлэх

**Асуудал шийдвэрлэхийн тулд:**

*Хүүхэд хэрхэн бодож сэтгэдэг, юу мэдэрдгийн ойлгох

*Элэгсэг дотно сэтгэлээр харилцах

*Удирдан чиглүүлж аливааг ойлгуулах

*Холын зорилгоо тодорхойлох 

**Холын зорилго тодорхойлох гэдэг нь:**

Эцэг эхчүүд яг одоо хүүхдийнхээ гутлыг өмсүүлчихье, зам дээр тоглох, дүү охиноо зодохыг нь яг одоо болиулья гэх мэтээр ойр зуурын зүйлд түүртсээр өдрийг өнгөрүүлдэг. Эдгээр богино хугацааны нөхцөл байдал нь эргээд бухимдал, стрессийг үүсгэж сэтгэл санааны тогтворгүй байдал болон бачимдах мэдрэмжийг төрүүлснээс эцэг эхчүүд хүүхдээ цохиж, хашгирч загнахад хүргэдэг. Эдгээр богино хугацааны зорилтууд нь хүүхдүүдэд бидний урт хугацааны туршид сургахыг хүсэж буй зүйлийг заадаггүй. Ихэнх эцэг эхчүүд хүүхдээ асуудлыг сайн шийддэг, сайн харилцагч байхад сургахыг хүсдэг. Эцэг эх нь хүүхэдтэйгээ мөн сайн харилцаатай байхыг хүсэж, хүүхдээ өөртөө итгэлтэй, сайхан сэтгэлтэй, хүчирхийлэл үйлддэггүй хүн болгохыг зорьдог. Зодох, хашгирах гэх мэт шийтгэлийг хэрэглэх нь үнэндээ эдгээр зорилгыг хэрэгжүүлэх боломжийг хааж байдаг. Бид хүүхдээ ямар хүн болгохыг хүсэж байгаатайгаа нийцүүлэн тэднийг хүмүүжүүлэх холын зорилгоо тодорхойлж чадна. Үүний дараа стрессээ хэрхэн зохицуулах, бусдад хүндэтгэлтэй хандах, зөрчлийг зодоон цохионгүйгээр шийдвэрлэх, бусдын мэдрэмжийг хүндэтгэх, бусдад бие махбодын болон сэтгэл санааны хохирол учруулахгүйгээр хэрхэн зорьсондоо хүрэх вэ гэдгийг эцэг эхчүүд хүүхдүүддээ зааж сургаснаар богино хугацааны зорилтуудыг холын зорилгодоо хүрэх боломж болгон хувиргаж чадах юм.
Тэнцүүгийн тэмдэг

Тэнцүү тэмдэг "=" нь тэгш байдлыг илэрхийлэх тэмдэг юм. Энэ нь хоёр зэрэгцээ хэвтээ шугам шиг харагдаж байна. Компьютерууд нь Unicode эсвэл ASCII 003D тэмдэгтээр (16-тын тоогоор) тэнцүү тэмдгийг харуулдаг.

Үүнтэй төстэй тэмдэгтүүд

Зүйл нь тэнцүү биш үед хэлэх тэмдэг нь "≠" (ташуу зураастай тэнцүү тэмдэг).[1]

Зүйлүүдийг "ойролцоогоор ижил", "ижил төстэй" эсвэл "ойролцоогоор тэнцүү" гэж хэлэх хэд хэдэн тэмдэгтүүд байдаг. Эдгээр тэмдгүүдийн зарим нь:

"≈" (хоёр хэлтэрхий эсвэл долгионтой шугам, ихэвчлэн "ойролцоогоор тэнцүү" гэж ашигладаг)[1]

"⩰" (хоёр мөрөөс дээш хоёр хэлтэрхий)

"≅" (хоёр мөрний дээгүүр нэг гулдмай, ихэвчлэн модульчлагдсан арифметикт конгруэнцын хамаарлыг илэрхийлэхэд ашигладаг)

"≃" (нэг мөрний дээгүүр нэг гулдмай)

"~" (математик харилцаанд ихэвчлэн ашиглагддаг нэг долгионтой шугам)[1]

"≐" (дээд талд нь цэг бүхий хоёр мөр, ихэвчлэн "гэж тодорхойлсон" гэж ашигладаг)

"≡" (гурван мөр, ихэвчлэн тэнцүү байхын тулд ашигладаг)[2]

Эдгээр тэмдэг тус бүр нь нэгээс олон боломжит утгатай бөгөөд бүгд хоёр зүйл ойролцоогоор тэнцүү (эсвэл ямар нэгэн байдлаар тэнцүү) гэдгийг илэрхийлэхэд ашиглагддаг.
Аркадий Александрович Орлов

**Аркадий Александрович Орлов** (1868 онд төрсөн— 1928 он орчим нас барсан) —оросын дипломат, дорно судлаач, төрийн албаны зөвлөх. 

## Намтар 
1896 оноос хойш Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн яаманд ажиллаж эхэлсэн.

1897 он - Константинополь дахь Ерөнхий консулын газрын анхны драгоман буюу орчуулагч.

1897 (?) - 1900 - Абиссини (Этиоп) дахь онцгой төлөөлөгчийн газрын дарга P. M. Власовын нарийн бичгийн дарга.

1900-1902 он - Абиссини улсын нийслэл Аддис-Абеба хотоос онцгой төлөөлөгчийн газар гарсны дараа - зөвлөхийн зэрэгтэй хэргийг түр хамаарагч. Түүний эрх мэдэл маш хязгаарлагдмал байсан бөгөөд Этиопын эзэн хаан II Менеликийн ордонд засгийн газрынхаа ажиглагч, сурвалжлагчийн үүрэг болтлоо буурсан байна. Этиопын тэргүүн Абуна Матеос Орловын тухай ихэд хүндэтгэлтэй ярьж, "харьцангуй залуу насаа үл харгалзан харьцах ёстой бүх хүмүүстээ хүндэтгэлтэй хандаж чадсан" гэж байнга хэлдэг байв. Менелик II, Матеосын хэлснээр Оросын хэргийг түр хамаарагчдад бүрэн итгэлтэйгээр хандсан. Орлов Аддис-Абебад Оросын өмгөөлөгчөөр ажиллаж байсан үе нь хоёр улсын харилцаанд бага зэрэг тайван байсан үе юм. Гэсэн хэдий ч энэ үеэр Абуна Матео Санкт-Петербургт айлчилсан нь Орос-Этиопын харилцааг цаашид хөгжүүлэхэд маш чухал ач холбогдолтой байв. Энэ айлчлалын үеэр Аддис Абеба хотод Оросын байнгын төлөөлөгчийн газар байгуулах эцсийн шийдвэр гарсан.

1903-1906 - Скутари дахь дэд консул, Митровица дахь консул;

1906-1911 - Ускуб дахь консул;

1911-1913 он - Багдад дахь Ерөнхий консул, Турк-Персийн хилийг тойрон аялж, курдуудын амьдралын талаар чухал тэмдэглэл үлдээсэн;

1913-1916 он - Табриз дахь Ерөнхий консул;

1916-1919 - Өргөө (Монгол) дахь Ерөнхий консул. 1917 онд - Ховд дахь Ерөнхий консул. Тэрээр Сибирийн түр засгийн газар, Колчакийн засгийн газар (1918 оны 11-р сараас) -г төлөөлж Өргөө дэх Монголын засгийн газартай харилцаатай байв. Өргөөд хятадын цэрэг орж ирсэнд санаа зовсон Сибирийн Засгийн газрын ГХЯ-ны дарга Ю.В.Ключниковын даалгавраар А.Орлов Өргөө дахь Засгийн газрын Гадаад хэргийн сайд Цэрэндоржтой Гадаад Монголын автономит статусыг баталгаажуулах тухай ярилцсан байна. 

1919 онд хятад руу цагаачилж 1928 оны 6-р сарын 16-нд Хятадын Тяньжин дахь Оросын үндэсний нийгэмлэгийн гишүүнээр сонгогдож байгаад дарга нь болжээ. Удалгүй түүнийг нас барсаны дараа дэслэгч генерал Григорий Вержбицкий энэ албан тушаалыг авчээ.
Стефан Пассе

**Стефан Франсуа Мари Пассе** (франц: *Stéphane François Marie Passet*, 1875 онд төрсөн-1941 онд нас барсан) -Францын гэрэл зурагчин. Монголын цэргийн жанжин Д.Сүхбаатарын гэрэл зургийг авсан гэж яригддаг. 

Тэрээр "Archives de la Planète" (орч. Гаригуудын архив)-ийн нэрийн өмнөөс зурагчнаар ажилласан. Энэхүү архивын төсөл нь 1908 оны 11-р сараас 1909 оны 5-р сарын хооронд Хятад, Монголд хэсэгчлэн аяллынхаа дараа Хятадын соёлын өвийн талаар санаа тавьдаг Францад амьдардаг баян банкир, буяны ажилтан Альберт Кан (1860-1940)-ийн ачаар эхэлсэн байна.

С.Пассе-гийн намтар түүх маш бага судлагдсан байдаг байна. Тэр Францын армид арван таван жил сайн дураараа ажиллаж, 1910 онд Парист суурьшиж, 1912 оноос хойш Альберт Каны "Архив де ла Планет"-д ажиллаж байсан гэдэг. Түүний өмнө нь гэрэл зурагчин, зураглаачаар бэлтгэгдсэн нөхцөл байдал, ажилд авсан нь тодорхойгүй хэвээр байна. 

1912 онд (5-8-р сарын хооронд) болон 1913 онд (5-р сарын сүүлээс 6-р сарын сүүлч хүртэл) Хятад руу хоёр удаа аялал зохион байгуулсныг өнөөдөр бидэнд үлдсэн зургийг архив харуулж байна. Пассе болон түүний багийнхан Хятад даяар аялж, Бээжин (Хятад дахь архивын ихээхэн хэсгийг бүрдүүлдэг) болон хойд хэсгийн дурсгалт газрууд (Цагаан хэрэм ба Мингийн булш), Шэньян, Жанжякоу, Куфу, Шанхай зэрэг Хөх мөрний дагуух газруудаар зочилж, бичлэг хийжээ.
Альберт Кан

**Альберт Кан** (франц. *Albert Kahn*, 1860 оны 3-р сарын 3-нд төрсөн-1940 оны 11-р сарын 14-нд нас барсан) -Францын банкир, буяны үйлстэн байсан бөгөөд "Гаригуудын архив"  (франц. *Les archives de la planète,* англи. *The Archives of the Planet*) хэмээх гэрэл зургийн асар том төслийг санаачилсан гэдгээрээ алдартай. Тэрээр 22 жилийн турш 72,000 өнгөт гэрэл зураг, 183,000 метр урт кино цуглуулж чадсан байна. 

## Намтар 
Тэрээр 1860 оны 3-р сарын 3-нд Францын Доод Рин мужийн Мармутье хотод Луи Кан хэмээх еврей малын наймаачин, боловсролгүй гэрийн эзэгтэй эх Бабетт Кан (төрөхдөө Блох) нарын дөрвөн хүүхдийн ууган нь болон мэндэлж Абрахам Кан нэртэй болжээ. 

Абрахам хүүг арван настай байхад эх нь нас барсан бөгөөд 1871 онд дайны дараа нутгийг нь Германд нэгтгэсний дараа Каны гэр бүл 1872 онд Францын зүүн хойд хэсэгт орших Сент-Михиел рүү нүүж, 1873-1876 онуудад Саверн коллежид үргэлжлүүлэн суралцжээ.

1879 онд Альберт Кан Парист банкны ажилтан болсон ч оройн цагаар суралцжээ. Түүний зөвлөгч нь түүний насан туршийн найз болсон гүн ухаантан Энри Бергсон байв. Тэрээр 1881 онд сургуулиа төгсөж, оюуны хүрээнийхэнтэй үргэлжлүүлэн харилцаж, Auguste Rodin, Mathurin Mehe нартай найзууд болжээ. 1892 онд Кан тэр үед Европ дахь хамгийн чухал санхүүгийн байгууллагын нэгд тооцогдож байсан "Goudchaux Bank" банкны ерөнхий захирал болжээ. Тэрээр мөн аялалын тэтгэлэгээр дамжуулан дээд боловсролыг сурталчилж байв.

## Альберт Каны мүзей 
1986 оноос хойш гэрэл зураг, кинонуудыг Парисын Булон-Билянкурт, 14 Rue du Port, өөрийн эзэмшиж байсан дөрвөн га цэцэрлэгт хүрээлэнгийн дэргэд үндэсний музей байгуулжээ.
Гран-Плас талбай

**Гран-Плас талбай** (франц. *Grande-Place*), **Гроте-Маркт** (нидерланд. *Grote Markt*) — Брюссель хотын төв дахь аялал жуулчлалын гол үзмэр болсон түүхэн талбай. Энэ талбайд 1420 онд баригдсан Захиргааны байр (ратуш) болон Талхны буюу Хааны өргөө (нидерл. *Broodhuis*, франц. *Maison du Roi*) гэсэн хоёр хамгийн чухал үзмэрүүд байдаг. Брюселлийн зах, худалдааны талбайн цогц барилгуудыг ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байна. 

Зах буюу худалдааны талбай нь 12-р зуунд хатаасан намаг дээр үүсгэн байгуулсан байна. 13-р зуунд Талхны байшин баригдсан бөгөөд энэ нь  талх хадгалах зориулалттай байр байжээ. Хожим нь энэ барилгыг Хааны ордон гэж нэрлэх болсон. Сонирхолтой нь Голланд хэлээр хуучин нэр (талхны байшин) хэвээр байгаа бол франц хэлээр уг барилгыг "хааны өргөө" гэж нэрлэдэг байна. 1402-1455 оны хооронд Готик загварын хотын захиргааны байр баригдсан бөгөөд өнөөг хүртэл хэвээр байна.

1695 оны 8-р сарын 13-нд Францын арми Брюссель хотыг хэдэн өдрийн турш буудаж эхлэв. Үүний улмаас хотын төв хэсэг бүхэлдээ сүйрчээ. Зах зээлийн талбай дээр зөвхөн хотын захиргаа, Талхны байшин/Хааны өргөө л бүтэн үлджээ.

1971 оноос хойш хоёр жил тутмын 8-р сарын 15-ны өдөр Гран-Плас талбайд асар том цэцгэн хивсийг хэдэн өдрийн турш бүтээдэг. Сая сая өнгөлөг begonia нь 24х77 метр хэмжээтэй, нийт 1800 м² талбай бүхий хэв маягийг бий болгодог. Олны танил болсон энэ уламжлал өнөөг хүртэл үргэлжилж, дэлхийн өнцөг булан бүрээс олон мянган зочдыг татдаг байна.
Дай улс

Дай улс нь НТ256 онд Сяньби улсын дараа байгуулагдсан бөгөөд тэд мөн адил шашин,нийгэм,улс төр нь Сяньби,Жужантай адил байжээ. Тэрээр Хүннү улсаас эх авч одоогийн Өвөрхангай аймагт оршиж байв.
Долгорын Пунцаг

**Долгорын Пунцаг** (1900 онд одоогийн Дорнод аймгийн Хөлөнбуйр сумын нутагт төрсөн-  нас барсан) - Монгол Улсын төр, нийгмийн зүтгэлтэн. Анхны Эрүүл мэндийн сайд эмэгтэй.

## Намтар 
1917 онд Хүрээнд ирээд Эрдэнэ далай вангийн (Гомбосүрэн) засаг ноёны авхай Өлзийнамсрай гэгчийнд бууж, Туул голоос тэмээн тэргээр мөс зөөх, ямаа хариулах, морин тэрэг хөтлөх, морьд өвслөх зэрэг элдэв ажилд зарагдаж байжээ.

Улмаар их зохиолч Д.Нацагдоржийн гэргий, “Бүсгүйчүүдийг боловсруулах тасаг”-ийн дарга Д.Пагмадуламтай учирч их зохиолчийнд амьдарч, их зохиолчоор монгол бичгийн цагаан толгой заалгаж, ажлын дараа бичиг үсгийн дугуйланд явж, дуу хөгжимд суралцаж байжээ.

1924 онд Сэлбийн баруун эрэгт байсан Богд хааны “Их сангийн үйлчин” гэдэг хуучин оёдлын үйлдвэрийн буурин дээр байсан Цэргийн гар үйлдвэрт орж цэргийн шинель, комсомол даавуун өмд цамц хийдэг байжээ.

1930 онд Улсын VI Их хурал хуралдаж Дотоод яамны Эрүүлийг хамгаалах газрыг өргөтгөн БНМАУ-ын Ардын эрүүлийг хамгаалах яам байгуулагдахад Долгорын Пунцаг анхны сайдаар томилогдож, 1933 он хүртэл ажиллаж байсан юм. Энэ хугацаанд тэрээр аймаг, орон нутгийн эрүүлийг хамгаалах салбаруудыг байгуулан ард түмнийг эмчлэн сэргийлэх, эх нялхсыг хамгаалах ариун цэвэр халдвар судлалын салбаруудыг олноор байгуулсан гавьяатан юм.

Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд
Ангилал:Хөлөнбуйрын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1900 онд төрсөн
Нарангийн Иштавхай

**Нарангийн Иштавхай** (төрөхдөө **Аюур **гэдэг нэртэй байсан, 1920 онд төрсөн) нь Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолтой сэтгүүлч юм.

## Намтар
Иштавхай 1920 оны төмөр бичин жилийн хавар Сэцэн хан аймгийн Боржигин Сэцэн вангийн хошуу, одоогийн Говьсүмбэр аймгийн нутагт Оцол Сансар уулын өвөр Бор овооны Эхэн бичигт хэмээх бууцанд төржээ. Эхэн бичигт гэдэг нь жалганы эх, бууцны дээхнэ хэсэг хадны нүүрэн дээр эртний монгол бичгээр ном бичээстэй байдаг ба түүнийг хэн ч тайлж уншиж чадаагүй байдаг гэх газар юм. Нарангийн Иштавхай нэрийн тухайд Иштавхайн төрсөн эцэг нь тухайн үедээ Жамбалнямбуу гэх лам хүн байгаад лам хүнээр хүүхдийг овоглох хориотой байсны улмаас Жамбалнямбуугийн эцэг Нарангаар овогложээ. Мөн 1928 он буюу 8 настайгаасаа Чойрын хийдэд шавилан сууж, эцэг эхээс хайрласан Аюур нэрийг Иштавхай хэмээх номын нэрээр сольжээ. Ингээд цаашдаа түүний албан ёсны нэр нь Нарангийн Иштавхай болсон байна.

Н.Иштавхай 1937 оноос буюу 17 насгайгаасаа лам байхаа больж мал маллаж байгаад 1939 онд цэрэгт мордож, 1944 онд цэргээс халагдаж, 1945 оноос Монгол Ардын Хувьсгалт Намын гишүүн, Үнэн сонины сурвалжлагчаар ажиллаж эхэлжээ. Үнэн сонины сурвалжлагчаар Төв аймаг, Говь-Алтай аймгуудад, Улаанбаатар хотод, Үнэн сонины дэргэдэх Тоншуул сэтгүүлд тус тус ажиллаж 1981 онд өндөр насны тэтгэвэрт гарсан байна. Ажиллаж байх хугацаандаа буюу 1960-1964 онд МУИС-ийг Сэтгүүлч мэргэжлээр суралцан төгсөж мэргэжлийн сэтгүүлч болжээ.
 
Олон тооны шог зохиол, найруулал бичсэн. 

## Гавьяа шагнал
*1950 онд Хөдөлмөрийн хүндэт тэмдэг, 
*1955 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 
*1970 онд Алтангадас одон, 
*1980 онд Монгол Улсын Соёлын Гавъяат зүтгэлтэн цолоор тус тус шагнагдсан. 

Ард олноо "Тоншуулын Иштавхай" гэж хүндлэгдэн өргөмжлөгдсөн алдар гавьяатан билээ.

Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Говьсүмбэрийнхэн
Ангилал:1920 онд төрсөн
Гэндэнгийн Лувсаншарав

Монгол Улсын заан "Хамуут" хэмээх **Гэндэнгийн Лувсаншарав** нь 1895 онд одоогийн Хөвсгөл аймгийн Арбулаг суманд Даншигийн Бүргэд цолтой Гэндэнгийн 6 дахь хүүхэд болон мэндэлжээ. Бага насандаа хийдэд шавилан сууж бурханы ном үзэж байсан боловч үеийнхээ хүүхдүүдтэй байнга барилдаж байх сонирхолтой нэгэн байжээ. Түүнийг үе тэнгийнх нь хүүхдүүд барилдаад дийлдэггүй байсан гэдэг. Улмаар эр өсөж эсгий сунахын хэрээр өөрөөс нь том насанд хүрсэн лам нар ч барилдаад дийлдэхгүй болжээ.

Ангилал:Улсын заан
Ангилал:Арбулагийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1895 онд төрсөн
Amazon Kindle

**Amazon Kindle** - Amazon компанийн үйлдвэрлэсэн цахим ном унших цуврал төхөөрөмж юм. Amazon Kindle төхөөрөмжүүд нь хэрэглэгчдэд утасгүй сүлжээгээр цахим ном, сонин, сэтгүүл, блог болон бусад дижитал медиаг худалдан авах, татаж авах, үзэх, унших боломжийг олгодог.

Amazon.com-ын охин компани болох "Lab126"-ийн бүтээсэн техник хангамжийн платформ нь нэг төхөөрөмжөөр эхэлсэн боловч одоо Kindle, Kindle 2, Kindle 3 (одоо Kindle Keyboard), Kindle 4 " ба "Kindle DX", "Kindle 4", "Kindle touch", "Kindle 5", "Kindle Paperwhite" зэрэг олон төрлийн загваруудыг гаргаад байна. Мөн "Kindle for PC", "Kindle for iPhone", "Kindle for Mac", "Kindle for Android", "Kindle for BlackBerry" зэрэг хавсралт програмууд гаргасан. 

Kindle -тай цахим цаасан дээрх "Sony Reader", "Barnes & Noble Nook", "PocketBook Reader", "iRex iLiad" зэрэг компаниудын төхөөрөмжүүд өрсөлдөж байна.
Либерал бус ардчилал

**Либерал бус ардчилал** (англи. *illiberal democracy*) -сонгууль гэх мэт ардчиллын зарим үндсэн шинж тэмдэгтэй боловч үг хэлэх эрх чөлөө, цуглаан хийх эрх чөлөө, бие даасан шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалыг салгах гэх мэт ардчиллын бодит механизм, институцуудыг хассан улс төрийн тогтолцоо юм. Ийм тогтолцоонд иргэд улс төрийн болон иргэний бодит эрх чөлөөгүй байдаг. Ийм орнуудын нийгэм нээлттэй байдаггүй. Хуурамч ардчилалтай орнуудын үндсэн хуулинд иргэдийн ардчилсан эрх, эрх чөлөөг тусгасан байдаг ч иргэний эрхийг хамгаалах хууль эрх зүйн механизм, институци байхгүй тул эрх баригч дэглэмүүд хяналтгүй, үл ойшоож, ял шийтгэлгүй хууль зөрчдөг байна.

Товчоор хэлбэл -"Либерал бус ардчилал" гэсэн нэр томьёо нь "албан ёсны ардчилсан институци, журмын ард ардчилсан бус үйлдлээ нуудаг" удирдлагын тогтолцоог тодорхойлдог юм. Либерал бус ардчилал гэж яг тодорхой тодорхойлолт, эсвэл бүр байдаг эсэх талаар шинжээчдийн дунд зөвшилцөлд хүрээгүй байна.

## Онол 
"Либерал бус ардчилал" гэдэг нэр томъёог Америкийн улс төр судлаач Фарид Закариа (англи. *Fareed Rafiq Zakaria*; 1964 онд төрсөн) 1997 онд "Foreign Affairs" сэтгүүлд өгүүлэл нийтүүлж шинжлэх ухааны хэрэглээнд анх нэвтрүүлсэн байна.

Закариагийн хэлснээр, хөгжсөн нийгмийн институци, үндсэн хуулийг хамгаалах механизмгүй ардчилал нь авторитар дэглэмийг бий болгож, иргэний эрх, эрх чөлөөгүй болж дотоод зөрчилдөөн, дайн тулаанд хүргэдэг байна. Сонгууль дангаараа ардчилал буюу ард түмний бодит эрх мэдлийн баталгаа болж чадахгүй гэдгийг Закариа онцолж байна. 

Дарангуйлагч авторитар дэглэмүүд өөрсдийн эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд сонгууль явуулж "хиймэл ардчиллыг" байгуулж дүр исгэдэг гэсэн ойлголт байдаг.

"Сонголтгүй сонгууль" нь  Автократ эрх баригчдад улс орон дотор болон гадаадад өөрсдийн эрх мэдлээ хууль ёсны гэж үзүүлэх боломжийг олгодог байна. Түүнчлэн парламент зэрэг сонгуульт албан тушаалд “сонгосон” автократуудын гар хөл болсон хүмүүс хувийн халдашгүй эрх эдэлж, хариуцлага, эрүүгийн хариуцлагаас хамгаалдах буюу мултардаг байна. 

## Жишээ 
2014 онд Виктор Орбан Унгарын Ерөнхий сайдаар улиран сонгогдсоныхоо дараа Унгарын ирээдүйг "либерал бус улс" гэж харж байгаагаа хэлж байсан. Түүний тайлбараар "либерал бус төр" нь либерал ардчиллын үнэт зүйлсийг үгүйсгэдэггүй ч түүнийг төрийн зохион байгуулалтын гол элемент гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй байна. Орбан Сингапур, Орос, Турк, Хятадыг "амжилттай улс"-ын жишээ болгон дурдаж байсан болов ч тэдгээрийн аль нь ч либерал ардчилал биш байсан юм.

Мөн Либерал бус ардчиллын жишээ бол "Гүржийн мөрөөдөл нам"-ын доорх Гүрж, "Сербийн дэвшилт нам"-ын доорх Серби, "Хууль ба шударга ёс нам"-ын засаглалтай Польш (2015-2023) зэрэг юм.
Фарид Закариа

**Фарид Рафик Закария** (англи. *Fareed Rafiq Zakaria*; 1964 оны 1-р сарын 20-нд Мумбаи хотод төрсөн) —энэтхэг гаралтай америкийн алдартай сэтгүүлч бөгөөд нөлөө бүхий улс төр судлаач. Олон улсын харилцааны шинжээч, "Newsweek International" долоо хонгийн сэтгүүлийн редактор.

## Намтар 
Закариа Энэтхэгийн Мумбай хотод лалын шашинтай гэр бүлд төржээ. Түүний эцэг Рафик Закария (1920–2005) улс төрд оролцож, Энэтхэгийн үндэсний Конгрессын гишүүн, Исламын шашин судлаач эрдэмтэн байжээ. Фаридын эх Фатима Закариа (1936–2021) хэсэг хугацаанд "The ​​Times of India" сонины редактороор ажиллаж байжээ. Закариа Мумбай дахь Жон Коннон сүмийн сургуульд сурч байсан. Тэрээр Йелийн улс төрийн холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан Йелийн их сургуульд 1986 онд бакалаврын зэрэг хамгаалж, дараа нь 1993 онд Харвардын их сургуульд докторын зэрэг хамгаалж, Сэмуэл Хантингтон, Стэнли Хоффман нарын удирдлага дор улс төрийн шинжлэх ухааны чиглэлээр суралцаж байжээ.

## Ажил 
Харвардад америкийн гадаад бодлогын судалгааны төслийг удирдсаны дараа тэрээр «Foreign Affairs» сэтгүүлийн ерөнхий редактор болсон. 2000 оны 10-р сард түүнийг "Newsweek International" -ын редактороор томилсон цагаас олон улсын харилцааны асуудлаар өөрийн булан хөтөлөж байгаа юм. Мөн Ф.Закария "New York Times", "The Wall Street Journal", "The New Yorker и Slate" зэрэг хэвлэлд төрөл бүрийн сэдвээр нийтлэл бичдэг байна.

2009 оны 1-р сард "Forbes" сэтгүүл Закарияг Америкийн хэвлэл мэдээллийн хамгийн нөлөө бүхий 25 либералуудын нэгээр нэрлэсэн.

2008 онд тэрээр Оросыг “Их найм”-аас гаргахыг дэмжсэн Жон Маккейнийг шүүмжилсэн.

Фарид Закария:-"Төрийн байгууллагыг сонгох зарчимд суурилдаг, хөгжиж буй олон орны хувьд либерал бус ардчилалын дэглэм бий болоход хүргэдэг, энэ нь либерал ардчиллаас маш их ялгаатай. Барууны нийгмийн үндэс суурь болсон үндсэн хуулийн либерализм нь хууль дээдлэх, хүний ​​эрх, эрх чөлөөг эрх баригчдын халдлагаас хамгаалах зэрэг зарчимд суурилдаг юм". 

## Хувийн амьдрал 
Фарид Закариа бол АНУ-ын иргэн болсон. Одоогоор тэрээр эхнэр Паула Закариа, хүү Омар, Лила, София гэсэн хоёр охинтойгоо Нью Йорк хотод амьдардаг байна.

## Бүтээлүүд 
* «From Wealth to Power: The Unusual Origins of America’s World Role» (Принстон, 1998),
* «The Future of Freedom» (Нортон, 2003)  
* «The Post-American World[en]» (2008), 
* «The American Encounter: The United States and the Making of the Modern World» (Basic Books)- редактор.
Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:Америкийн сэтгүүлч
Ангилал:Мумбайн хүн