open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хустайн нуруу

:*Хустайн байгалийн цогцолборт газрын талаар эндээс*
**Хустайн нуруу** Монгол Улсын Төв аймгийн Алтанбулаг, Аргалант, Баянхангай сумдын зааг нутагт Улаанбаатараас баруун тийш 80 километрт оршдог байгалийн үзэсгэлэнт газар. Баруун өмнөөс зүүн хойшоо чиглэлтэй сунаж тогтсон. Дунджаар 1500-1700 метр өндөр. Хамгийн өндөр цэг нь Хөшөөт уул бөгөөд 1842 метр. Хамгийн нам цэг нь 1190 метр өндөр Тариатын булаг. Хэнтийн нурууны баруун өмнөд салбар уулын хэсэг юм. Баян, Эхэн-Ус, Алтганат, Мойлт, Уртын ам, Шувуун ам зэрэг газруудаар 10 гаруй цэнгэг уст горхитой. Уулын орой, ар шилээр 2080 га талбай бүхий хус модон ойтой, 450 шахам төрлийн ургамалтай. Халиун буга, гөрөөс, зэрлэг гахай болон төрөл бүрийн мэрэгч амьтан элбэг байдаг. 126 зүйл шувуутай.

Хустайн нурууны энэ бүс нутагт 1992 оноос тахь нутагшуулах Монгол Голландын хамтарсан "Тахь" төслийг хэрэгжүүлсэн. Энэ төслийн хүрээнд 900 ам километр  нутгийг 1993 оноос улсын хамгаалалтанд авсан. Анх 1992 онд 15 тахийг Оросоор дамжуулан авчирсан ба түүнээс хойш 3 жил тутам 18-20 тахь нэмж нийт 84 тахь авчирсан нь өсөж үржсээр эдүгээ 250 гаруй тоо толгойд хүрээд байна. Анхны унага нь 1993 онд төрсөн. Тахийг Монгол адууны дээд өвөг гэж үздэг. XIX зууны эхэнд Оросын эрдэмтэн Н.М.Прежевальский нээсэн бөгөөд "Прежевальскийн адуу" гэж бүртгэгджээ. 1945 он гэхэд 31 тоо толгой байж байгаад 1960 он гэхэд устаж үгүй болоод байсан юм.

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Хэнтийн нуруу
Ангилал:Төв аймгийн газар зүй
Оклендийн гимнази

**Оклендийн гимнази** нь 9-13 насны хөвгүүд (13-17 насны) суралцдаг Шинэ Зеландын Оклендэд байдаг дунд сургууль юм. Тус сургуульд 2017 оны долдугаар сарын байдлаар 2469 сурагчид суралцаж байна. Мөн түүнчлэн сургалтын арга зүйн хувьд ч бусад сургуулиудаас ялгарах онцлогтой. Үүний жишээнд эхний жилүүдэд латин хэлний сэдвүүд болон дээд ангиудад оны нэрийг хуучин нэршлийн системээр ашиглах зэрэг ордог. 

1916 онд байгуулагдсан Оклендийн гимнази нь Шинэ Зеландын хамгийн эртний бөгөөд хамгийн  том сургуулийн тоонд ордог.

## Түүх
Уг сургууль нь анх 1850 онд үүсгэн байгуулагдсан ч албан ёсоор 1868 онд үүсгэн байгуулагдсан гэж бүртгэгджээ. 

## Онцлох төгсөгчид
*Эдмунд Хиллари
*Рассел Кроу

Ангилал:Шинэ Зеландын боловсрол
Ангилал:Нэгдүгээр зэрэглэлийн түүхэн талбай
Ангилал:Шинэ Зеландын барилга байгууламж
Ангилал:1910-аад онд барьсан
Ангилал:Окленд
Зорчигчийн вагон депо

**Зорчигчийн вагон депо** нь Улаанбаатар төмөр замын даргын 1962 оны хоёрдугаар сарын 14-ний өдрийн  А/86 тоот тушаалаар Улаанбаатар өртөөний вагон засварын газрын бааз дээр суурилан, Суудлын вагон депо нэртэйгээр анхлан байгуулагдсан.
Тус вагон депо нь одоогийн байдлаар захиргааны зөвлөл (орон тооны бус), засварын салбар, ашиглалтын салбар, техник технологийн хэлтэс, чанарын баг, эдийн засгийн хэлтэс, санхүү-нягтлан бодох бүртгэлийн хэлтэс, хүний нөөцийн тасаг гэсэн зохион байгуулалтын бүтцийн нэгжүүдтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

## Зорчигчийн вагон депогийн зорилго
Зорчигчийн вагон депогийн үндсэн зорилго нь зорчигчийн вагоны засвар, техникийн үйлчилгээг холбогдох хууль зүйн болон техникийн шаардлагуудад бүрэн нийцүүлэн хийж гүйцэтгэх, үйлчлүүлэгчийн аюулгүй байдал, ая тухтай зорчих орчин нөхцөлийг бүрэн хангасан зорчигчийн галт тэргээр иргэдэд үйлчлэхэд оршино.

## Үндсэн чиг үүрэг
*Зорчигчийн бүх төрлийн вагонуудад сэргээх их засвар 1, 2-р хэмжээний их засвар, дунд засвар, төлөвлөгөөт урсгал засварыг төлөвлөсөн хугацаанд нь, төлөвлөгөөт бус урсгал засвар ба техникийн үзлэг үйлчилгээг тогтоосон журмын дагуу хууль зүйн болон техникийн шаардлагуудад бүрэн нийцүүлэн хийж гүйцэтгэх;
*Зорчигчийн галт тэрэгний бүрэлдэхүүнийг аялалд бэлтгэх, галт тэрэгний хөдөлгөөний аюулгүй ажиллагааг бүрэн хангаж батлагдсан зурмагийн дагуу сааталгүй аялуулах;
*Зорчигчид, үйлчлүүлэгчдэд тэдний эрэлт шаардлагад нийцсэн зорчигчийн галт тэрэгний иж бүрэн үйлчилгээг чанартай, шуурхай үзүүлэх;
*Байгууллагын бүтээмж, чадамж, үр ашиг, бүтээгдэхүүн үйлчилгээний чанарыг тасралтгүй нэмэгдүүлэх;

## Гадны холбоос
*Фэйсбүүк хуудас

Ангилал:Улаанбаатар төмөр зам
Өлзийсайханы Батзул

**Өлзийсайханы Батзул** нь Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх. 2024 оны 7 сарын 30-ны өдөр зам тээврийн ослоор харамсалтайгаар нас барсан.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Улсын начин Ө. Батзул таалал төгсөв.
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Эрдэнэтийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Коржинскийн улалж

** Коржинскийн улалж ** - (), ()

Саарал ногоон өнгөтэй, 20-30 см өндөр олон наст ургамал. Хөрсөн доогуур орших нарийхан найлзуурууд нь багавтархан боловч нягт дэгнүүл үүсгэсэн байдаг. Ишний доод хэсэгт байгаа навчны угларганууд нь улаавтар хүрэн өнгөтэй. Иштэйгээ уртаараа бараг адил хавтгай навчтай. Өндөг хэлбэртэй (эм) түрүүхэйнүүдтэй, гялалзсан алтлаг шар уутхантай байдаг.

Хавар эрт ургаж эхэлдэг бөгөөд зургаадугаар сард цэцэглэж долоодугаар сард үр нь боловсорч гүйцдэг.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
2017 оны Багануур дүүргийн наадам

Их монгол улс байгуулагдсаны 811жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 106 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 96 жилийн ой,Багануур дүүргийн 37 жилийн ойн үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд \ 2017-07-22,23 \ улс, аймаг, цэргийн цолтон болон залуу бөх оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Хүчит бөхийн барилдааныг улсын аварга Ч.Санжаадамба, улсын арслан Н.Батсуурь, Р.Пүрэвдагва, улсын гарьд Ш.Жаргалсайхан, улсын заан Б.Пүрэвсайхан, Б.Батмөнх нар магнайлан барилдлаа.

#### Шөвгийн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
*Тавын даваа*

1.у.ав Ч.Санжаадамба - у.н Ч.Цогбаяр

2. у.арс Н.Батсуурь -  у.н Э.Даш

3. у.з Б.Батмөнх  -  а.а Б.Тайван 

4. у.з Б.Пүрэвсайхан  - а.н Б.Энх-Амгалан

5. у.ө.и.н Э.Энхбат  - а.з Г.Өсөхбаяр

6. у.н А.Батмөнх  -  а.н Т.Аззаяа 

7. у.н Б.Амарзаяа  -  у.н Л.Шинэбаатар

8. у.н Д.Анар  - а.х Ц.Ганбат

*Зургаагийн даваа*

1.у.ав Ч.Санжаадамба  - у.н Б.Амарзаяа 

2. у.арс Н.Батсуурь - у.н Д.Анар

3. у.з Б.Батмөнх  - а.з Г.Өсөхбаяр

4. а.н Т.Аззаяа  - а.н Б.Энх-Амгалан

*Долоогийн даваа*

1.у.арс Н.Батсуурь  - а.н Т.Аззаяа 

2. у.н Б.Амарзаяа  - а.з Г.Өсөхбаяр

*Наймын даваа*

1.**а.з Г.Өсөхбаяр**  - а.н Т.Аззаяа

#
2017 оны Налайх дүүргийн наадам

Их монгол улс байгуулагдсаны 811жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 106 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 96 жилийн ой, Налайх хотын үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд \ 2017-07-21,22 \  аймаг, цэргийн цолтон болон залуу бөх оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Хүчит бөхийн барилдааныг аймгийн хурц арслан Ш.Мөнгөнбаатар, Ц.Бямба-Очир, К.Ханат нар магнайлан барилдлаа.

#### Шөвгийн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
*Долоогийн даваа*

1.а.х.а Ц.Бямба-Очир   -  с.з Л.Төртогтох

2. а.з Э.Даваажаргал  - с.з Н.Ширчинхүү

*Наймын даваа*

1.а.х.а Ц.Бямба-Очир   - **а.з Э.Даваажаргал**

#
Бүлэг (үелэх систем)

**Үелэх системийн бүлэг** нь тухайн бүлэг дотор байгаа элементийн шинжийг тодорхойлдог дугаарлалтын төрөл юм. Бүлгээр нь ихэвчлэн элементүүдийг ялгадаг бөгөөд үүнд галоген, инерт хий болон газрын ховор элементүүд багтдаг.
Хар цэцэгт улалж

** Хар цэцэгт улалж ** - (), ()

Ишнийхээ угт хүрэвтэр өнгийн олон тооны угларганы үлдэгдэлтэй, мөлхөө найлзуур бүхий 20-30 см өндөр, олон наст ургамал. Хар ногоон, хатуу навчтай. Түрүүхэйнүүд нь өтгөн салбант баг цэцэг болж цугларсан байдаг.

Хар цэцэгт улалж бусад улалжийн нэг адил зургаадугаар сард цэцэглэж долоодугаар сараас үрлэж наймдугаар сарын эх гэхэд үр нь боловсорч гүйцнэ. Өндөр уулын чийглэг намагжсан нуга, ширэгжсэн чийглэг энгэр, хөндийд ургах бөгөөд уулсын ам хөндийг дагаж уулын хээр хүртэл дорогшилдог.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Чин ван Цэнгүнжав

**Цэнгүнжав** нь Халхын Сайн ноён аймгийн Дундад зүүн этгээдийн адгийн хошууны засгийн хошой чин ван бөгөөд түүний эцэг Цэрэн, Түмэнхэн хөндлөн цөөхөрийн (цоохор) наймдугаар хөвгүүн Бамжуур эрх зайсан (Данжин тойн) –гийн ач юм. Аймгийн нэр нь болсон Сайн ноён бол Түмэнхэний ахмад хөвгүүн Данжин ламын хойчис байжээ. “Илтгэл шастир”-ын мэдээгээр Цэрэнгийн эмэг эх Гэцүл хатан, Энх-Амгалангийн 31-р (1692) онд ач хүү Цэрэн болон Гүнгээравданыг авч Тамираас Манжид дагаж оржээ.
Цэнгүнжав бол эфү Цэрэнгийн хүү бөгөөд залуу цагаасаа дайн тулалдаанд оролцож явжээ. 1720 онд Манжийн цэргийг дагалдаж Зүүнгарын зайсан Бүйхүнийг барьжээ. 1732 онд Эрдэнэ зуугийн хавьд Зүүнгарын цэргийг дарахад оролцсон учир тэргүүн зэрэг тайж болгожээ.

1736 онд Цэнгүнжавыг бэйс өргөмжилж, аймгийн туслагч жанжин болгов. 1739 онд Цэнгүнжавыг шицзы өргөмжилжээ. 1743 онд Манжийн хаанд бараалхахаар Мүгдэнд очжээ. 1750 онд эцгийнхээ засаг хошой чин ван залгамжилж, хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжин болов. 

1753 онд Зүүнгараас Дөрвөдийн гурван Цэрэн зугатаж, Манж-Халхад дагаар ирэхэд тэднийг нэхэн Халхын хязгаарт нэвтэрсэн Захчины зайсан Мамудыг Цэнгүнжав баривчилж чадаагүй учир Манжийн хаан түүнийг донгоджээ.

1754 онд Урианхайн эсрэг дайлаар одохоос татгалзсан өөрийн харьяат ноёдыг өмгөөлж хаацайлсан хэмээн Цэнгүнжавыг хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжны тушаалаас огцруулж, Эрчист илгээж албаны тариа тарих хэргийг захируулжээ. 1755 онд Манжийн их цэрэг Зүүнгарыг дайлаар мордоход Цэнгүнжавыг түр Улиастайд сууж албаны тариа тарих хэргийг захируулахаар Эрчис рүү явуулжээ. Илийг эзэлсний дараа албаны тариа тарих цэргийг нутгийн гүн рүү татав.

1756 онд Хотогойдын ван Чингүнжав бослого гаргасанд Цэнгүнжавыг дахиж хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжин болгож, цэрэг авч Чингүнжавыг барихыг тушаав. 1757 оны эхээр Чингүнжав хуувийн сайд Намжил нарт баригдсаны дараа Цэнгүнжавт улбар шар өнгөт бүс шагнажээ.

1757 оны хавар Цэнгүнжавыг хязгаар дахиныг тогтоогч жанжнаар томилж, цэрэг авч Барс хөлд байсан Хойдын хан Баярыг дайлуулахаар илгээжээ. Гэвч Цэнгүнжавыг дайны газар удаан суулгах хэрэггүй гэж Манжийн хаан зааварлаж байв. Удалгүй түүнийг хязгаар дахиныг тогтоогч жанжнаас байлгаж, Чжаохуйг томилжээ.

1758 оны намар Цэнгүнжавыг Улиастайд шилжүүлэн суулгав. 1759 онд шинээр дагаж орсон Урианхайн хэргийг шийтгүүлжээ. 1761 онд Цэнгүнжав Захчин, Урианхай, Халх нарын харуулын газрыг баруун зүгт тэлж өргөтгөхийг гуйжээ.

1764 онд Улиастайн хуучин хэрмийг засах нь зүйтэй хэмээн айлтгасан тул Манжийн хаан зөвшөөрчээ. Цэнгүнжав 1771 онд нас барсанд түүний хөвгүүн Лавандорж засаг чин вангийн хэргэмийг залгамжилжээ.

## Эшлэл
## Эх сурвалж
Зарлигаар тогтоосон гадаад монгол, хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир, Монгол бичгээс кирилл бичигт буулгаж, тайлбар хийсэн Цэрэндорж Ц., Эрдэнэболд Л., Баржав Д., Ганбат Н., УБ., 2007

Шара туджи. Монгольская летопись XVII в., М., 1957

Ишжамц Н., Монголын ард түмний 1755- 1758 оны тусгаар тогтнолын зэвсэгт тэмцэл: Амарсанаа, Чингүнжав нарын бослого, УБ., 1962

Монгол улсын түүх, таван боть, УБ.2003

Ангилал:Боржигин
Ангилал:Чин улсын жанжин
Ангилал:1771 онд өнгөрсөн
Рутени

**Рутени** нь **Ru** тэмдэгтэй , атомын дугаар нь 44 байдаг химийн элемент юм. Энэ нь ховор шилжилтийн металлд хамаардаг. Германы эрдэмтэн Карл Эрнст Клаус 1844 онд нээсэн бөгөөд Рутениа хэмээх төрөлх нутгийнхаа нэрээр нэрлэжээ. 

## Шинж чанар 
### Физик шинж чанар 
Рутени нь 8-р бүлгийн бусад элементүүдээс ялгаатай нь гадна электроны бүрхүүлдээ 1 л электронтой байдаг. 

Зарим рутенийн оксидийг ангижруулах томьёо:

## Цахим холбоос 
* Abbildung in der Elementansammlung von Pniok.de

## Эшлэл 
Ангилал:5-р үеийн элемент
Ангилал:Эрдэс
Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент
Ангилал:Гексагональ талст систем
In My Place

"**In My Place**" нь Британийн алтернатив рок Coldplay хамтлагийн бүтээл юм. Энэ дууг хамтлагийн бүх гишүүд өөрсдийн 2 дахь цомог A Rush of Blood to the Head цомогтоо зориулан бичжээ. Энэ дуу нь бөмбөрийн цохилт болон гитарын ая дээр голлон бүтээгдсэн. 2002 оны 8-р сарын 5-нд, удахгүй худалдаанд гарах байсан A Rush of Blood to the Head цомгийн тэргүүн сингл болон цацагдаж, Британийн сингл чартын #2-р байранд бичигдсэн. Мөн Billboard сэтгүүлээс гаргадаг "Hot Modern Rock Tracks" чартын #17-р байранд бичигдсэн.

"In My Place" нь хөгжмийн шүүмжлэгчдээс эерэг үнэлгээ авсан бөгөөд дууны хэв маяг (arrangement), гүнзгий утга санаатай дууны үг нь олны сайшаалыг хүртсэн. Энэ дуу нь 45 дахь удаагийн Грэммийн шагнал гардуулах ёслолд "Шилдэг Рок Дуу" номинацид нэр дэвшиж, улмаар ялалт байгуулжээ.

## Дуу бүтээгдсэн байдал
Хамтлагийн гоцлол дуучин Крис Мартин Q сэтгүүлд өгсөн ярилцлагадаа, In My Place-г анхны цомог болох Parachutes цомогтоо зориулан бүтээсэн хэмээн ярьсан. Хамтлаг A Rush of Blood to the Head цомгийн ажлаа дуусган, хамтлагийн дуучин Крис Мартин бидний цомог бэлэн боллоо гэж хэлэхэд хамтлагийн гоцлол гитарчин Жонни Баклэнд гитар дээрээ дуу тоглож эхэлжээ. Үүнийг сонссон Мартин: "Бид энэ дууг бичүүлж улмаар цомогтоо багтаах хэрэгтэй" хэмээн хэлжээ.

Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Параллелограм

**Параллелограм** гэдэг нь эсрэг талууд нь харилцан параллель байх дөрвөн өнцөгтийг хэлнэ. Параллелограмын нэг талд тулсан хоёр өнцгийн нийлбэр 180 градустай тэнцүү байна.

Ангилал:Геометрийн дүрс
Ангилал:Дөрвөн өнцөгт
Дашдоржийн Наранжаргал

Дашдоржийн Наранжаргал нь Оном сангийн үүсгэн байгуулагч тѳдийгүй сангийн үйл ажиллагаа, хэтийн чиглэл зэргийг тодорхойлоход гол үүрэг гүйцэтгэн ажилладаг. Д.Наранжаргал 2005 онд Бээжингийн Их Сургуулийн Анагаах Ухааны Салбарыг хүний их эмчээр тѳгссѳн.

Түүнчлэн Хятад улс даяар нэр хүндтэй Бээжингийн Их Сургуулийн 3-р эмнэлгийн ерѳнхий мэс заслын резидэнт хѳтѳлбѳрт орсон анхны гадаад эмэгтэй оюутан юм. Бээжингийн Их Сургуулийн Анагаах Ухааны Салбарт суралцаж байх хугацаандаа АНУ-ын Айовагын Их Сургуулийн (University of Iowa) Физиологи, биофизикийн тэнхимд зочин эрдэм шинжилгээний ажилтанаар ажиллаж байсан ба тѳгсѳлтийн дадлагаа Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын Кембрижийн Их Сургуулийн (University of Cambridge) Адденброокийн эмнэлэгийн ерѳнхий мэс заслын тасагт хийсэн. Улмаар Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын Ноттингхамын Их Сургуулийн (University of Nottingham) Анагаах ухааны салбарын Радиологийн тэнхимд 2010 онд докторын зэргээ хамгаалсан.

Ноттингхамын Их Сургуульд докторантад суралцаж байхдаа НҮБ-ийн Боловсрол, Соёл, Шинжлэх Ухааны Байгууллага буюу ЮНЕСКО-гийн шилдэг залуу эмэгтэй эрдэмтэдэд зориулсан шагналыг хүртсэн анхны Монгол эмэгтэй болсон. Энэ шагналыг жил бүр 15 залуу эмэгтэй эрдэмтэнд олгодог ба тив бүрээс 3 эмэгтэйд олгодог уламжлалтай. Ноттингхамын Их Сургуульд 2014 он хүртэл эрдэм шинжилгээны ажилтан, багшаар ажиллаж хүний тархиний үйл ажиллагааг соронзон резонанст томографыг ашиглан судалсан. 2012 онд Канад улсын Гранд Чалленжес (Grand Challenges Canada) байгууллагын Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Одод (Stars in Global Health) нэртэй том нѳлѳѳтѳй ѳвѳрмѳц санааг (Bold Ideas with Big Impact) дэмжих хѳтѳлбѳрийн хүрээнд Вирүст Хепатитын Эсрэг Авах Арга Хэмжээ сэдэвт тѳсѳл дэвшүүлж санхүүжилт авсан нь Элэг бүтэн Монгол хѳтѳлбѳрийн эхлэлийг тавьсан. Доктор Д.Наранжаргал нь 5 эрдэм шинжилгээний ѳгүүллэг, 25 судалгааны илтгэлийн хураангуйг олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд танилцуулсан.

Тэрээр ѳѳрийн үүрэг хариуцлагыг ухамсарлан Монгол улсад ѳѳрийн мэдлэг чадвараа зориулахаар сэтгэл шулуудан ажиллаж байгаагийн илрэл нь хүн ардын эрүүл мэнд сайн сайхан амьдралын тѳлѳѳ үйл ажиллагаагаа чиглүүлэн ажиллаж байгаа явдал юм. Доктор Д.Наранжаргал нь чөлөөт цагаараа аялаx, ном уншиx, орчуулга хийх дуртай. 2004 онд Бумбын сургааль буюу Орчлонг Танихуйн Гэгээн Шастир номыг хятад хэлнээс хөрвүүлэн гаргасан.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Амьд хүн
Coach

Coach, Inc. Тансаг хэрэглээний цүнх, жижиг арьсан эдлэл, гутал, үнэртэн, үнэт эдлэл, бэлэн хувцас, аялалын хэрэгсэл болон цаг үйлдвэрлэгч Америкийн компани юм. Нью-Йорк хотод төвтэй

## Гадаад холбоос 
*Албан ёсны сайт

## Эшлэл 
Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж
Зогдор улалж

** Зогдор улалж ** - (), () Өргөн тархсан нэр нь бугын зогдор гэдэг.

## Ургамлын тайлбар 
Ташиж дээшээ гарсан богиносмол үндэслэг иш нь нягт өтгөн дэгнүүлийг үүсгэдэг, 30-40 см өндөр, олон наст ургамал. Дэгнүүлийн төв хэсгийн найлзуур үхэж сийрэгжиж байдгийн улмаас өвөрмөц хуурамч маягийн цагариг үүсгэдэг. Дэгнүүлийн уг нь энэ хэсэгтээ навч хэлбэртэй. Зогдор улалж ойт хээрийн бүсэд эрт ургаж эхэлдэг ургамлын тоонд ордог бөгөөд хавраас эхлээд аажим ургаж зургаадугаар сард цэцэглэж долоодугаар сарын эхээр үр нь боловсорч гүйцдэг, удаан хагдардаг ургамал юм. Навч нь бүхэл жилийн турш уналгүй хадгалагдаж өвөлжих бөгөөд түүгээр ч барахгүй бүр дараа жилийн шинэ ногоон навчтай олон тоогоор холилдон байдаг.

## Тархалт 
Уулын хээрийн зөөлөн хөрстэй үетэн-алаг өвст хээрт зонхилох ургамлын тоонд хослон оролцдог. Уулсын чулуутай энгэрээр үргэлж тохиолдоно. Чийг багатай хөрстэй сийрэг шинсэн бах холимог ойд орж ирэхийн хамт голын эрэг дагасан хайрган хөрстэй газраар ч ургадаг. Тэгэхдээ төдий л элбэг биш байна.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Эмийн ургамал
Бяцхан сахалт улалж

** Бяцхан сахалт улалж ** - (), () Олон наст өвслөг ургамал.

## Ургамлын тайлбар 
Утас маягийн хуйлмал навчтай, 5-20 см өндөр олон наст ургамал. Түрүүхэйнүүд нь уутныхаа хамт доошоо хэлбийсэн байдаг. Хөгжлийн хувьд судалгүй ба хар цэцэгт улалжийн нэг адил боловч хавраас эхэлж аажим ургаж хөгжинө. Өөрөөр хэлбэл зургаадугаар сард цэцэглэж долоодугаар сард үр сууж гүйцдэг.

## Тархалт 
Уулын ойт хээрийн ба өндөр уулын бүслүүрийн намгархаг нуга, намагтай газраар ургана. Ул хөрсний усаар чийгжиж үргэлж хүйтэн байдаг нугажуу газарт бөөн бөөнөөрөө ургадаг.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Төгөөгийн Харнүдэн

Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Төгөөгийн Харнүдэн нь 1902 онд одоогийн Ховд аймгийн Манхан сумын нутагт Анугийн Сэрлэнгийн 3-р хүү болон мэндэлсэн бөгөөд төрсөн ах болох Төгөөгөөр овоглодог байжээ. Хугацаат цэргийн албанд 1922 онд явж цэргийн эрдэмд шамдан суралцаж удаа дараалсан даалгаврыг сайн гүйцэтгэсний төлөө 1927 онд бүрэн дүрэмт хувцас, гар буу, том бууны нормтой мөн дэслэгч цолтой халагдаж ирсэн байна. Цэргийн албанаас ирсэний дараа Манхан, Зэрэг, Дуут сумдыг хариуцсан хэсгийн төлөөлөгчөөр томилогдон ажиллажээ. Энэ үед баруун хязгаарт үймээн дэгдээж байсан хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр байлдаж байсан тухай ам дамжсан яриа байдаг.

Ангилал:Манханы хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын дэслэгч
Ангилал:1902 онд төрсөн
Дагваны Ганпүрэв

**Дагваны Ганпүрэв** (* 1971 онд Увс аймгийн Улаангом хот) соёл судлаач, хөгжмийн зохиолч.

Үндсэн мэргэжил: Контрабасс, их хуур тоглооч, хөгжмийн багш, СУИС-ийн соёл судлалын бакалавр, хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн продюсер, урлагийн менежер, зохиогчийн эрх

**Боловсрол**
* 1979-1982 Бага анги / Увс аймгийн 1-р 8 жил
* 1982-1984 Бага анги / Увс аймгийн 2-р 10 жил
* 1984 - 1991 Хөгжмийн бүрэн дунд боловсрол / Хөгжим Бүжгийн Дунд Сургууль
* 2011 - 2013 Бакалавр / СУИС

**Албан тушаал:** 
* 2017 Монголын Контрбасс, Их хуурчдын холбооны УЗ-ийн гишүүн
* 2015 - 2017 Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбооны гүйцэтгэх захирал
* 2014 - 2017 Гёте Жазз-Хөгжмийн Монгол дахь зохицуулагч
* 2014 онд “АХУ ИХ ЯТГА” төслийг санаачлагч
* 2011 оноос Монгол Угсаатны Хөгжмийн Товчооны тэргүүн
* 2011 оноос Монголын Ятгын Холбооны ерөнхий менежер
* 2011 онд “АЛТАЙ” хамтлагийг үүсгэн байгуулсан. Хамтлагийн продюсер
* 2011 онд “АЛТАЙ ЯТГА” төслийн төслийн удирдагч, сэргээн нутагшуулагч
* 1998 - 2010 Бөртэ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, хамтлагийн ахлагч
* 1996 - 1998 Уянга хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, хамтлагийн ахлагч
* 1993 - 1996 Эгшиглэн хамтлагт их хуурч
* 1991 - 1993 Морин - Эрдэнэ чуулгын хөгжимчин

**Ажлын туршлага**

* 2011 - 2015 онуудад Алтай ятгыг сэргээх, хөгжүүлэх, урын сангаар баяжуулах, Монгол - Түрэг угсаатанд танилцуулах төслийг санхүүжүүлэн ажиллаж байгаа.
* 2011 онд язгуур өв соёлыг хөгжүүлэх зорилгоор 3 - 12 үеийн язгуур урлагийн өв тээгч “АЛТАЙ” хамтлагийг үүсгэн байгуулсан.
* 2010 онд эртний нүүдэлчдийн дуу хуурыг судлах, хөгжүүлэх зорилгоор Монгол Угсаатны Хөгжмийн Товчоог байгуулсан.
* 2000 онд монголын анхны этно жазз "БӨРТЭ" хамтлагийг үүсгэн байгуулсан. 
* 1998 онд уламжлалаас орчин үеийн этник урсгалын төрлийг үүсгэх зорилгоор “Уянга” хамтлагийг байгуулсан. 
* 1993 - 2009 онуудад Европын холбооны улсуудад удаан хугацаагаар ажиллаж амьдарч монголын язгуур өв соёлыг сурталчилсан, 
 

**Уран бүтээл:**
* 6 киноны хөгжим
* 100 гаруй уран бүтээл 
* Соёл судлалын 4 бүтээл. 
** (2013 онд "Алтай ятга" / МЭ VII - VIII зуун, 
** 2014 онд "Аху их ятга" /Хүннү гүрэн, 
** 2015 онд "Тойрон бүжиг" / 40,000 жилийн өмнө, 
** 2017 онд Хүннүгийн гунигийн дуу / МЭӨ 121 он)

**Шагнал урамшуулал:** 
* 2005 онд Америк / Манхаттаны олон улсын Хамптоны XIII кино наадмын “Артемис Рекордс”-ын шилдэг уран бүтээлийн шагнал
* Германы Пянз үйлдвэрлэгчдийн 2005 оны шилдэг уран бүтээлийн шагнал
* 2010 онд Бүх урлагийн тэргүүн дээд “ГОО МАРАЛ” шагнал

Ангилал:Контрабассчин
Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Хөгжмийн продюсер
Ангилал:Соёл судлаач
Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаангомын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1971 онд төрсөн
Фалько

**Фалько** (жинхэнэ нэр ***Йоханн „Ханс“ Хөлцель***, герм. *Johann „Hans“ Hölzel*; * 1957 оны 2 сарын 19-нд Венад төрсөн; 1998 оны 2 сарын 6-нд Пуэрто Платагийн ойролцоо, Доминикан) нь Австрийн дуучин байсан юм. Түүний дуулсан *Rock Me Amadeus* нэртэй дуу нь америкийн Billboard Hot 100 чартыг өнөөг хүртэл тэргүүлж байсан цорын ганц герман хэлний дуу юм.

## Гарал ба хүүхэд нас 
Йоханн Хөлцель нь 1957 оны хоёрдугаар сарын 19-нд Мариа ба (жинхэнэ нэр Саурер) ба Алойс Хөлцелийн хүү болон Вена хотод мэндэлжээ. Тэрбээр гурван ихрээс ганцаараа хорвоод мэндэлсэн нь юм байна. Түүний ээж нь гурван сартай жирэмсэн байхдаа гэнэтийн цус алдалтын улмаас нөгөө хоёр ихрийг нь алдчихсан аж. Йоханн Хөлцель энгийн амьдралтай айлын ганц хүү болон Вена хотын тавдугаар дүүрэг болох Маргаретенд өсчээ.

Фалькогийн аав Алойс (* 1928) нь Доод Австриас гаралтай ба суурь машины цехэд цехийн ахлахын ажилтай, харин түүний эх Мариа (* 1926 оны 11 сарын 15; † 2014 оны 4 сарын 13) нь Бургенланд мужийн Бад Тацманнсдорфоос гаралтай бөгөөд Фальког төрөх үед Венийн Пенцинг дүүрэгт угаалгын газрын салбарыг хариуцсан даргын ажил хийдэг байжээ. 

Фалько бага байхын дуулах авьяастай байсан нь радиогоор явж буй шлагер дууг хурдан цээжээр сурч чаддаг байснаас илэрхий. Дөрвөн насныхаа төрсөн өдөрт тэрбээр гранд төгөлдөр хуурыг бэлгэнд авч байсан бол дараа жил нь пянз тоглуулагч авч, түүн дээр Элвис Пресли, Клифф Ричард, Битлз зэргийг сонсдог байж. Таван настайдаа Венийн хөгжмийн академид очиж шалгуулан хөгжмийн сонсгол өндөртэй гэх тодорхойлолтыг гарджээ.

## Өсвөр үе ба боловсрол 
1963 онд Хөлцель ромын католик шашны хувийн сургууль Пиаристэд сургуулийн бэлтгэл хийжээ. 1967 оны Маргаретенд байх Райнер гимназид элсэн оров. Үүний дараахан түүний эцэг нь салан явсан учир тэр эх, эмээ болон бас нэгэн хөрш эмэгтэйн халамжинд өсчээ.

## Цахим холбоос 
* Offizielle Webseite (Nachlassverwaltung)
* Falco bei laut.de

## Эшлэл 

Ангилал:Рэп дуучин
Ангилал:Поп дуучин
Ангилал:Дуу зохиогч
Ангилал:Псевдоним
Ангилал:Эxо-Поп шагналтан
Ангилал:Амадей шагналтан
Ангилал:Венийн хөгжимчин
Ангилал:Австричууд
Ангилал:1957 онд төрсөн
Ангилал:1998 онд өнгөрсөн
Зан үйлийн эдийн засаг

Сүүлийн 10-15 жилийн туршид эдийн засгийн шинжлэх ухаанд хамгийн их халуун яриа өрнөж буй салбар бол зан үйлийн эдийн засаг (Behavioral economics) хэвээр байна. Зан үйлийн эдийн засаг нь эдийн засгийн онол болон сэтгэл судлал хоёрын зааг дээр үүссэн салбар ухаан юм. Зан үйлийн эдийн засаг нь хувь хүн болон байгууллагын эдийн засгийн шийдвэрт нөлөөлөх сэтгэл зүйн, нийгмийн, танин мэдэхүйн болон сэтгэл хөдлөлийн хүчин зүйлсийн нөлөөг судлаж эдгээр нь зах зээлийн үнэ, үр өгөөж, нөөцийн хувиарлалтад ямар үр дагавартай болохыг тогтоодог байна.
Ангилал:Эдийн засаг
Адъяахүүгийн Санчир

Санлиг-гэлэнгийнхэн овогт **Адъяахүүгийн Санчир** (* 1991 онд Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр сум) нь соёлын биет бус өв тээгч монголын морин хуурч юм. 2001 оноос аав  Ц.Адъяахүүгээс удмын хуураа өвлөн авч 4 дэх үеийн соёлын биет бус өв тээгч болсон. 2007 онд ЕБС-иа төгсөж Соёлын дээд сургуульд элсэн суралцаж байгаад 2010 онд СУИС-д шилжин суралцсан. 2011 оноос Алтай хамтлагийн ахлагчаар ажиллаж байсан, тус хамтлагийн морин хуурч.

*1-р үе:* Өвөг эцэг Д. Жанчивсэнгээ нь сайн ноён хан аймгийн сайн ноёны хошууны Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн хуурч байсан.

*2-р үе:* 1920 оны эхээр өөрийн төрсөн дүү Чойвийгийн хүү Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн урилга дуучин, жүжигчин Лодойсамбын Шаравт (1914-1954)  удам дамжсан морин хуураа өвлүүлэн заасан.
Лодойсамбын бага хүү Л. Цэдэв (1930-2002)  нь 5 настайгаасаа хуур татаж сурсан тул удмын хуурыг өвлөснөөр сайн ноён хошууны хуурчын удмыг албан ёсоор өвлөгч болсон билээ. 

*3-р үе:* Алдарт хуурч Лодойсамын Цэдэв нь өөрийн 2-р хүү Ц. Адъяахүүд  (1961 онд төрсөн)  удам дамжсан хуураа өвлүүлсэн.

**4-р үе:** Удам дамжсан морин хуурч, хөгжмийн багш Ц. Адъяахүү өөрийн бага охин А. Санчирд удмын хуураа өвлүүлснээр 4 дэх үеийн соёлын биет бус өв тээгч юм.

Ангилал:Морин хуурч
Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Арвайхээрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1991 онд төрсөн
Оливия Хасси

thumb|150px|right|Хасси 1975 онд
**Оливия Хасси** (1951 онд төрсөн, одоо  настай) — Их Британийн **жүжигчин**.

1968 оны «Ромео Жульетта хоёр» уран сайхны киноны Жульеттын дүрд тоглосон.

## Намтар 
### Бага нас 
Оливия Хасси 1951 оны 4 сарын 17-нд Аргентины Буэнос-Айрест төржээ. Түүний эцэг Их Британийн хуульч, эх нь Аргентины дуучин байсан бөгөөд Оливияг хоёр настай байхад салцгаажээ. 7 настайдаа эх болон дүүгийн хамтаар Их Британийн Лондонд очиж амьдарчээ.

thumb|150px|right|Хасси 2008 онд
### Жүжигчин 
Оливия 1965 он буюу 14 настайгаасаа жүжигчин болсон. 1968 онд «Ромео Жульетта хоёр» киноны Жульеттын дүрд тоглон нэрд гарсан. Түүнээс хойш тоглосон кинонууд нь алдартай болж чадаагүй. 

### Хувийн амьдрал 
Оливия Хасси 1971 онд Америкийн жүжигчин Дийн Поль Мартинтай гэрлэж 1978 онд салсан. Тэднээс төрсөн Александр хожим жүжигчин болсон. Мартин 1987 онд ослоор өөд болсон. Оливия 1980 онд Японы Фүсэ Акиратай гэрлэсэн ч 1989 онд салсан. Тэднээс 1983 онд хүү төрсөн. 1991 онд Америкийн дуучин Дэвид Глен Айслитэй гэрлэж 1993 онд охин төрсөн нь жүжигчин Индия Айсли юм.

Ангилал:Аргентины кино жүжигчин
Ангилал:Их Британийн кино жүжигчин
Ангилал:Жүжигчин хүүхэд
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан
Ангилал:Аргентины хүн
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1951 онд төрсөн
Монгол угсаатны хөгжмийн товчоо

**Монголын Хөгжмийн Товчоо**  нь мэргэжлийн хамтлаг дуучид болон соёлын биет бус өв тээгчдийг зохион байгуулалтанд оруулан хамтран ажиллах, хөгжмийн төсөл хэрэгжүүлэх, уран бүтээлээр нь дамжуулан  монголын нийт хүн амд хүртэмжтэй, чанартай соёл урлагийн үйлчилгээг хүргэж, иргэдийн оюуны соёлын урлагийн хэрэгцээг хангах үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллага юм.

Монголын Хөгжмийн Товчоо нь доорх 3-н чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнд:
# Music agentur / Хөгжмийн менежмент
# Musicology / Хөгжмийн судалгаа
# Music Workshop / Хөгжмийн сургалт

## Танилцуулга 
Монгол Угсаатны Хөгжмийн Товчооноос язгуур өв соёлын үнэт зүйлсийг уламжлал, шинэчлэлийн ухаалаг зөв харьцаанд хадгалан хамгаалах, сэргээн нутагшуулах, бататган хөгжүүлэх улмаар дэлхийн соёлд эзлэх эртний нүүдэлчдийн язгуур их өв соёлын байр суурьт өөрсдийн хувь нэмэрийг оруулах зорилгоор 2010 онд байгуулагдсан. 

Үйл ажиллагааны хүрээнд Алтай их ятга, Алтай ятга, Аху их ятга, Аху ятга, Тойром бүжиг, Хүннүгийн гунигийн дуу, цуур, хөөмий, икел, аман хуур, бий биелгээ зэрэг эртний нүүдэлчдийн дуу хуур, хөгжмийн зэмсгийг удаан хугацааны хөтөлбөрийн хэмжээнд хөгжүүлэх, урын сангаар баяжуулж олон мянган жилийн өмнөх эртний болон баларлаг эртний соёлын биет бус өвийг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах, бүтээгдэхүүн гаргах, дотоод болон гадаадад таниулан сурталчлах,  хэлэх, харах, сонсох үүх түүхийн бодит тайлбартай аялал жуулчлалд зориулсан бүтээгдэхүүнүүдийг хөгжүүлэхээр ажиллаж байна.

## Эшлэл 
Ангилал:2010 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Ангилал:Монголын хөгжмийн байгууллага
2005 оны Формула-1

**2005 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 56 дахь улирлын тэмцээн ба нийт 19 гран при уралдаан болжээ.  Улирлын тэмцээн гуравдугаар сарын 6-аас аравдугаар сарын 16-ны хооронд явагдсан. 

Энэ улиралд Фернандо Алонсо анх удаагаа түрүүлэн дэлхийн аварга цол хүртэв. Мөн тэрбээр испаниас анх удаагаа Формула 1-н дэлхийн аварга цолыг хүртсэн тамирчин болсноос гадна тухайн үед тэр 24 настай байсан нь тэр үеийг хүртэл Формула Нэгийн түүхэн дэх хамгийн залуу дэлхийн аварга цолтон болон рекорд тогтоож байв. Түүний тэрхүү рекордыг Льюис Хамилтон 2008 онд эвдсэн бол түүний дараа Себастиан Феттел 2010 онд хамгийн залуу аварга болсноор эвдэгдсэн байна.

Рено багийн хувьд зөвхөн дэлхийн аваргын жолооч төдийгүй зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг ч бас хүртжээ. Энэхүү дэлхийн аварга цол нь тус багийн хувьд 2002 оноос хойш уралдааны жүчээ болж оролцож эхэлснээс хойших анхны зохион бүтээгчийн шагнал юм.

## Цахим холбоос 
* Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас

#2005
Испанийн гран-при

**Испанийн их шан** (*Gran Premio de España*) нь 1951 оны Формула-1 улирлаас хойш дундаа тасралттайгаар  Испани улсад явагдаж буй Формула-1-н уралдаан юм. 

1981 оноос хойш янз бүрийн ивээн тэтгэгчид тус нэрийг худалдан авсан: 1981 оноос тус уралдаан нь *Gran Premio Talbot de España*, 1986-1992 оны хооронд *Gran Premio Tío Pepe de España*, 1993-2005 оны хооронд *Gran Premio Marlboro de España*, 2006 оноос хойш *Gran Premio de España Telefónica* нэртэй үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

## Үр дүн 
*Цайвар улаан дэвсгэр өнгөөр Формула-1-н ДАШТ-улирлын бус уралдааныг тэмдэглэв.*
*Шар дэвсгэр өнгөөр дайны өмнөх европын аварга шалгаруулах уралдааныг тэмдэглэв.*
*Ногоон дэвсгэр өнгөөр дайны өмнөх Дэлхийн үйлдвэрлэгчдийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг тэмдэглэв.*

 Спорт машины уралдаан 
† Албан ёсоор RACE Гран При гэж нэрлэгдсэн

## Үндсэн ивээн тэтгэгчид 
* 1981: Gran Premio Talbot de España
* 1986–1992: Gran Premio Tío Pepe de España
* 1993–2005: Gran Premio Marlboro de España
* 2006–2010: Gran Premio de España Telefónica
* 2011–2012: Gran Premio de España Santander
* 2014–2015: Gran Premio de España Pirelli

## Эшлэл
## Цахим холбоос
Хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн

Хүнсний бүтээгдэхүүнд амт, үнэр, өнгө оруулах, биет байдлыг сайжруулах, сийрэгжүүлэх, хадгалах хугацааг уртасгах зорилгоор хүнсний бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх явцад зориудаар нэмдэг байгалийн болон химийн гаралтай бодисуудыг хүнсний нэмэлт гэдэг.

Хүнсний үйлдвэрлэлд хүчил, бөөгнөрлийг сааруулагч, хөөс намдаагч, үл исэлдүүлэгч, дүүргэгчид, өнгө хадгалагч, цийдмэгжүүлэгч бодисууд, цийдмэгжүүлэгч давсууд, нягтруулагчид, амт, үнэрийг сайжруулагч, хөөсрүүлэгч, цэлцгий үүсгэгч, чийг хадгалагч, нөөшлөгч, хий үүсгэгч, сийрэгжүүлэгч, тогтворжуулагч, өтгөрүүлэгч гэх мэт олон төрлийн хүнсний нэмэлтийг ашигладаг. Хэрэв хүнсний бүтээгдэхүүнд хүнсний нэмэлт ашигласан бол шошгонд “Е” тэмдэглэгээ хийж, үйлчлэх нөлөөллийг тэмдэглэх ёстой. Хүнсний нэмэлтүүдийн тун хэмжээг хэтрүүлэх, буруу хадгалах нь хүнс бохирдох, улмаар хүн хордоход хүргэж болно. Хүнсний нэмэлтийг биологийн идэвхит хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүнтэй андуурч ташаа ойлгох явдал хүн амын дунд түгээмэл байдаг. Хүнсний бүтээгдэхүүний хаяглалтад хэрэглэж байгаа “Е” индекс гэдэг нь хэрэглэгчдэд тухайн хүнсний бүтээгдэхүүний орцод агуулагдаж буй нэмэлт бодисын төрлийг заасан мэдээлэл юм.
Үүнд:

Е-100- будагч бодис

Е-200- ердийн нөхцөлд хадгалалтыг уртасгах нөөшлөгч бодисууд

Е-300- исэлдэлтийг удаашруулагч антиоксидантууд

Е-400- зохих бие бүтцийг хадгалах үүрэгтэй тогтворжуулагч бодисууд

Е-500- бүтээгдэхүүний тодорхой бүтэц бүрэлдэхүүнийг бий болгогч эмульгаторууд

Е-600- амт, үнэрийг хүчтэй болгох бодисууд

Е-700- Е-800- нөөц индексүүд

Е-900- хөөсний хэмжээг багасгах үүрэгтэй бодисууд

Е-1000- чихэр, жимсний шүүсний чихэрлэг амтыг хүчтэй болгогч ба өнгөлөгч бодисууд

Хэрэв тэдгээрээс хүний биед сөрөг нөлөө бүхий үйлчлэлтэй нэмэлт бодис агуулсан хүнсний зүйлийг урт хугацаагаар хэрэглэвэл харшил өгөх гэх мэт сөрөг үр дагавар агуулж болохыг “Е” тэмдэглэгээгээр хэрэглэгчдэд мэдээлсэн байдаг. Хүнсний бүтээгдэхүүний шошгон дээр тэмдэглэгдсэн “Е” индексийг ашиглан та өөртөө тохирох, үл тохирох хүнснийг сонгож хэрэглэхийг анхаарах ёстой.

Хүнсний будагч бодисыг үзүүлэх өнгөнөөс нь хамааруулж Е100, E101, E102, E103,..., E-119 хүртэл тоогоор тэмдэглэдэг.
Каталуня авто тойруулга

**Каталуня авто тойруулга** (каталанаар: ***Circuit de Barcelona-Catalunyа***) нь Барселоноос умард зүгт Каталонийн Монмелод байх авто уралдааны зам юм.

Энэ уралдааны зам дээр Формула-1-ийн нэг уралдаан болох *Испанийн гран-при* зохиогдон явагдахаас гадна 1996 оноос хойш жил бүр ОУМХ-оос мотоциклын дэлхийн аваргыг Каталоны гран при болгон явуулж байна.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас 

Ангилал:Испанийн уралдааны зам
Ангилал:ДТМ уралдааны зам
Ангилал:Формула-1 уралдааны зам
Ангилал:Мотоциклын ДА-ын уралдааны зам
Ангилал:Каталонийн спортын байгууламж
Ангилал:Монмелогийн спорт
2005 оны аймгуудын наадам

## Шинээр цол хүртсэн бөхчүүд 
### Аймаг, цэргийн арслан 
### Аймаг, цэргийн заанууд 
### Аймаг, цэргийн начингууд 
#### Аймаг, цэргийн цол хүртсэн  бөхчүүдээс цолоо ахиулан Улсын цол хүртсэн амжилтыг нь хүснэгтлэвэл: 
#
Баатарын Сумъяа

**Баатарын Сумъяа** нь Өмнөговь аймгийн Булган сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын начин
Мэндбаярын Наваанчимэд

**Мэндбаярын Наваанчимэд** нь Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн жинхэнэ гишүүн, эрдэмтэн юм.

Тэрээр монгол болон бусад улс орны үхэр сүрэг үүлдэр угсааны талаар маш олон ном хэвлүүлэн уншигчид үхэр судлаач сонирхогчдын хүртээл болгожээ.

## Бүтээл
*Махны үхрийн тугал бойжуулах онол практикийн үндэс, 1976
*Махны үхрийн аж ахуйн зохион байгуулалт технологийн асуудал, 1983 

Ангилал:Монголын эрдэмтэн
Сэрээнэндоржийн Мандах

Монгол улсын начин **Сэрээнэндоржийн Мандах** нь Өвөрхангай аймгийн Бүрд суманд төрсөн. Чөлөөт бөхийн спортын дэд мастер, цэргийн хошууч цолтой.

## Амжилт
* 1990 онд Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сумын баяр наадамд үзүүрлэж **Сумын начин**
* 1990 онд Сэлэнгэ аймгийн аварга шалгаруулах барилдаанд 3 дугаар байранд орж **Сумын заан**
* 1993 онд Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд дөрөвт үлдэж **Аймгийн начин**
* 1996 онд Багануур дүүргийн наадамд үзүүрлэж **Аймгийн заан**
* 1996 онд Бүх цэргийн 5 дахь удаагийн наадамд түрүүлж **Цэргийн арслан**
* 2000 онд Ардын хувьсгалын 79 жилийн ойн баяр наадамд 5 давж **Монгол улсын начин** цол тус тус хүртсэн.
* 2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойн баяр наадамд 4 давсан.

#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Цэргийн наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Улс, аймаг, сумын ойн болон нэрэмжит барилдаанд амжилттай сайн барилдаж 40 гаруй түрүүлж, 50 гаруй үзүүрлэж, шөвгийн дөрөвт 30 гаруй үлдсэн.  100 гаруй медальтай.
"Биеийн тамир", "Батлан хамгаалах" болон "Барилгын тэргүүний ажилтан". "Цэргийн хүндэт медаль", "Цэргийн гавьяаны одон", "Алтан гадас одон"-оор тус тус шагнуулаад байна.

Ангилал:Улсын начин
Мягмаржавын Батзориг

**Мягмаржавын Батзориг** нь Дорнод аймгийн Матад сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Манлай сумын хүчтэнүүд

#### Улсын цолтонууд 
* Гомбо-Аюушийн Дэмүүл  улсын арслан
* Дагдангийн Цэдэггомбо   улсын заан

#### Аймгийн цолтнууд 
#### Сумын цолтнууд 
#### Сумын наадам 
***Түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд***

Ангилал:Үндэсний бөх
Homemade Dynamite

"Homemade Dynamite" нь Шинэ Зеландын дуучин/дуу зохиогч Lorde-ийн *Melodrama* цомогт багтдаг ба энэхүү дууны **ремикс** хувилбарыг Lorde өөрийн лабел буюу Republic Records-ийн уран бүтээлчидтэйгээ хамтран *Melodrama* цомгийн **3 дахь сингл** болгон 2017 оны 9-р сарын 15-нд цацжээ. Энэхүү дууны ремикс нь дуучин Калид, Post Malone, SZA нартай хамтран дуулагддаг ба тэрбээр 2017 оны MTV **Video Music Awards**-д энэхүү дуугаа толилуулсны дараа **гурав дахь сингл** гэдэг нь батлагдсан юм. Мөн энэхүү дуу нь *Rolling Stone* сэтгүүлээс жил бүр тодруулдаг **"Оны шилдэг дуу"** номинацид Харри Стайлзийн "Sign of the Times" дууны араас **II байранд** бичигдсэн билээ.

## Чартад үзүүлсэн амжилтууд 
## Гэрчилгээнүүд 
## Цацагдсан түүх
## Холбоос 
Ангилал:Поп дуу
Ангилал:Лордын дуу
Ангилал:2017 оны дуу
Янди ван

**Янди ван** (хятад: 阳翟王; пиньинь галиг:Yáng dí wáng) (1308-1361) хэмээх цол нь Монголын Юань гүрний үед Өгэдэй хааны 7-р хүү Мэлиг ноёны ач хүү Түмэн ноёныг Чапар ханаас салж, Юань улсад дагаар орсон тул, Хайсан хүлэг хааны зарлигаар 1308 онд олгосон цол юм. Энэхүү цолыг тус ноёны удмынхан үе улиран залгамжлаад 1361 хүртэл хэрэглэсэн байдаг. Алтайн нуруу, Эрчис мөрний хязгаарт ноёрхож байв.

## Янди ван цолтой язгууртад 
# **Түмэн**, Өгэдэй хааны 7-р хүү **Мэлиг ноён**ы ач хүү. Жидагийн тэргүүн онд (1308 он) өргөмжлөгдсөн.
# **Тайван**, Түмэн вангийн дүү **Аяачи ноён**ы хүү. Тайдингийн тэргүүн онд (1324 он) залгамжилсан.
# **Төмөрчи**, Хүчүний хүү, Түмэн вангийн ойрын төрөл
# **Ариунтөмөр**, Төмөрчи вангийн ахмад хүү. Хэзээ залгамжилсан нь тодорхойгүй. Харин 1361 онд Ухаант хааны эсрэг Монгол нутгийг хамарсан томоохон бослого гаргаж, хэдэн түмэн цэргийн хүчийг толгойлсон. Эхний удаа ирсэн 1 түм гаруй цэргийг бут ниргээд, дараагийн удаагийн 10 түмэн цэргийн хүчинд ялагдаад, өөрийн харьяат ноён Тогоонд баригдаж, Юань улсын цэрэгт олзлогдож, цаазлуулсан.
# **Хутулугтөмөр** нь Арухуйтөмөр вангийн дүү. 1361 онд цолыг залгамжлаад, хэсэг хугацааны дараа тус цолыг хураасан.

## Холбоотой мэдээлэл
* Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт
Ангилал:цол
Анатолий Соловьяненко

**Анатолий Соловьяненко** нь дуучин юм. ЗСБНХУ-ын Ардын жүжигчин (1975).

Ангилал:Тенор
Ангилал:Дуурийн дуучин
Ангилал:Украины их сургуулийн багш
Ангилал:Украин улсын баатар
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНУУ)
Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (командлагч)
Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Пётр Чайковскийн нэрэмжит Украины Үндэсний Хөгжмийн Академийн төгсөгч
Ангилал:Донецкийн хүн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1932 онд төрсөн
Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Шүдлэг сонгино

** Шүдлэг сонгино ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Шүдлэг сонгино хөрсөн доогуур тархсан үндэслэг ишин дээрээ хурж суусан хүрэн өнгийн цацгарсан бүрхүүлтэй булцуутай (сонгино) бөгөөд бага боловч нилээд шигүү дэгнүүл үүсгэдэг. 10-20 см өндөр олон наст ургамал. Хөрс рүү ташиж орсон тасам хэлбэрийн олон үндэс, ирмэг бүхий нарийхан, шулуун иштэй, ишний уг орчимд ихээхэн нягт байрласан ховоо хэлбэрийн бортгон навчтай. Хагас бөмбөлөг хэлбэрийн өтгөн шүхэр баг цэцэгтэй. Цэцгийн шадар эрхтний илтэс нь бүдэг ягаан өнгөтэй байна. Шүдлэг сонгино хур бороо орохоос хамаарч эрт орой ургах нь шалтгаална. Долоодугаар сард нилдээ цэцэглэж, есдүгээр сарын эхээр хагдарч хатна. Өвөл бараг хадгалагдаж үлддэггүй.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Хөмөл

** Хөмөл ** - (), ()
## Ургамлын тайлбар 
Хэвтээ чиглэлээр байрласан богино үндэслэг иш бүхий жижиг дэгнүүл үүсгэдэг олон наст ургамал. Хөмлийн сонгинолог иш 1-4 ширхгээр орших бөгөөд нарийхан, гадуураа шаргал өнгийн навчны үхсэн угларгаар бүрхэгдсэн байна. Шулуун дугариг хэлбэртэй иштэй. Хөх цэнхэр өнгөтэй нилээд боргил (тааныг бодвол) дотроо хөндий цоор навчтай. Шүхэр баг цэцэг болон бөөгнөрсөн улбар ягаан өнгийн том цэцэгтэй. Хөмөл хавар эхний борооны дараа ургаж, долоо ба наймдугаар сард цэцэглэн 9-р сараас хагдарч өвөл үндсэн дээр үлдэхгүй болно. Ганг сайн даадаг байна.

## Тархалт 
Цөлөрхөг хээр, цөлийн бүсийн хөнгөн элсэрхэг, нимгэн элстэй хөрсийг дагаж гуу жалга, сайр, уулын хайргатай хажуу зэргээр ургана. Хөмөл хэдийгээр цөлийн ургамал боловч хээрийн бүсийн урд хэсгээр мэр сэр тохиолдоно. Ургадаг газартаа таана лугаа адил үргэлжлэн ургахгүй энд тэнд бусад ургамлын хооронд ургана.

## Ашигласан эх сурвалж 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Нарийн сараана

** Нарийн сараана ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
40-60 см өндөр иштэй, нарийхан зууван цагаан булцуу ишнийхээ дунд хэсэгт дараалж суусан шугаман навч, хурц улаан өнгийн цэцэгтэй байдаг.

## Тархалт 
Ойт хээрийн бүсэд голлон тархжээ.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Хоёр хайрст цахилдаг

** Хоёр хайрст цахилдаг ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Өтгөн шигүү үндэс бүхий үндэслэг иштэй, том дэгнүүл үүсгэдэг, 30-40 см өндөр олон наст ургамал. Үндэс орчмоосоо багсайж гарсан навчнууд нь навчныхаа угларганы үлдэгдэлээр нягт хучигдмал байна. Хатуу, хөхөвтөр ногоон  шугаман илд юмуу сэлэм хэлбэртэй навч нь ишнээсээ урт байдаг. Хөхөвтөр ягаан өнгийн цэцэгтэй.

## Тархалт 
Ойт хээр, хээрийн бүсэд өргөн тархсан ургамал. Ул хөрсний ус харьцангуй ойролцоо байдаг булаг, гол мөрөн, нуурын эрэг, мөн эрэг дагасан хужирлаг нуга газраар ургадаг.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
AC/DC

**АС/ДС** буюу **Эй Си/Ди Си** () нь Австралийн хард-рок-хамтлаг юм.

Ангилал:Блюз рок хамтлаг
Ангилал:Хард рок хамтлаг
Ангилал:Австралийн хамтлаг
Ангилал:Эxо-Поп шагналтан
Ангилал:Грэммийн шагналтан
Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим
Шяоканжан

**Шяоканжан хатан** (,  (hiyoošngga nemgiyen eldembuhe hūwangheo), 1620-1643 оны 3 сарын 20) нь Чин улсын Эеэр засагч хааны хатан, түүний гурав дахь хүү бөгөөд хаан ширээг залгамжилсан Энх амгалангийн эх юм. Хааны төрсөн эх тул хожим түүнд "Хатан хаан" цол нэхэн олгожээ.

Ангилал:1640 онд төрсөн
Ангилал:1663 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын хатан
Бунгийн цахилдаг

** Бунгийн цахилдаг ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
30-40 см өндөр ургадаг нарийн (5 мм орчим) шугаман навчтай жижиг дэгнүүл үүсгэдэг ургамал болно. Навчны угийн хэсгийг цэгээн бор өнгийн углуурын үлдэгдэл ороосон байна. Том цагаан цэцгүүдтэй. Хавар эрт ургаж эхлэн 6-р сарын эхээр цэцэглээд, 8-р сард үрээ боловсруулан 9-р сарын эхээр навч нь хугарч хагдарч эхлэнэ. Үр боловсрохын хамт хонхорцог дээд хэсгээрээ хагарч үрээ тараана. Ерөнхийдөө өвлийн цагт хагд байдалтай муу хапгалагдана.

## Тархалт 
Элсэнцэр болон өнгөндөө элс бүхий газраар бөөн бөөнөөр бус армаг тармаг ургана. Ургахдаа хонхор газрыг төдий л дагахгүй өндөрлөг барьж ургадаг учраас түүнийг "хярын" гэж нэрлэжээ.

1966 оны 10-р сарын 15-нд Монголд бунгийн цахилдагийн зурагтай шуудангийн марк хэвлэгдэв.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал: Монгол улсын ургамлын аймаг
2017 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

**2017 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** Унгарын Будапешт хотын Папп Ласло Бупапешт Спорт Аренад 2017 оны 8 сарын 28-наас 9 сарын 3-нд зохиогджээ. Зохион байгуулах хотыг 2015 оны 3 сарын 23-нд албан ёсоор зарласан. 

Тус тэмцээнийг Унгарын ерөнхий сайд Орбан Виктороос гадна жүдогийн хар бүс, 8-р дантай, Оросын ерөнхийлөгч Владимир Путин, самбогийн дэлхийн аварга, Монголын Жүдогийн Холбооны тэргүүний албан тушаалтай, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга нар үзэж сонирхжээ.

## Медалийн тойм
### Медалийн хүснэгт
### Эрэгтэй
### Эмэгтэй
### Холимог баг
## Эшлэл
## Гадны холбоос
*Албан ёсны цахим хуудас
*Олон Улсын Жүдогийн Холбоо

2017
Том 4 толгой

*** Том 4 толгой *** - 2017 оны 10-р сарын 2-нд нээлтээ хийсэн Монголын адал явдалт, инээдмийн хүүхдийн уран сайхны кино.
Найруулагчаар Ц.Мөнхням, Н.Ган-Эрдэнэ ажиллаж, гол дүрүүдэд Ц.Мичидмаа, С.Бишрэл, Б.Номин-Эрдэнэ, О.Эгшиглэнт-Од нар тоглосон.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Зүрхний хилэн (кино)

*** Зүрхний хилэн *** - Монголын уран сайхны кино. Кино нь Жамбын Пүрэвийн зохиолоос санаа авч хийсэн кино. 2017 оны 9-р сарын 29-нд нээлтээ хийсэн энэ киноны найруулагчаар Бат-Өлзийн Тамир ажиллаж, гол дүрүүдэд Г.Золбоот, М.Баярбат, Э.Алдар, Б.Батсайхан, Б.Ганчулуун, Э.Одбаяр, Ж.Алтаншагай, Б.Барслхагва, Э.Долгор болон С.Идэрмаа нар тоглосон.

Эрболд алба гувчуураа нэхсэн манжийн худалдаачинтай сөргөлдөн Батгүн шоронд хоригдсон бөгөөд хэсэг нөхөдтэй хамт урд нь хэзээ ч хүн оргож зугтааж байгаагүй Батгүнээс зугтаж үйл явдал эхэлнэ. Монгол ноёдын амласан эрх чөлөөний бичгийг авахын тулд эрчүүд хамаг хүчээ дайчлах бөгөөд тэднийг барихын тулд Чин улсаас шинээр ирсэн амбан сайд Фун Жоу тэднийг барихын тулд хамаг аргаа хэрэглэнэ... Эрх чөлөө эх орон эр бие Монгол хүний арга ухаан Монгол ахуй зүрх сэтгэл нь юунд оршдог талаар өгүүлнэ.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Бүхнээс дээгүүр

*** Бүхнээс дээгүүр *** - 2017 оны 10-р сарын 28-нд нээлтээ хийсэн Монголын уран сайхны кино.
Найруулагчаар Б.Гарамханд ажиллаж, гол дүрүүдэд Т.Саруултөгс, Ч.Цэнгүүн, Н.Намуунцэцэг нар тоглосон. Тус кино нь Оранж энтертэйнмент болон, Номадиа пикчерсийн бүтээл бөгөөд продюсерээр С.Ангараг, Ү.Баяржаргал нар ажилласан. 

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2017 оны кино
Амиран Папинашвили

**Амиран Папинашвили** (, 1988 оны 6 сарын 17-нд төрсөн) нь Гүржийн жүдоч.

## Эшлэл
Ангилал:1988 онд төрсөн
Ангилал:Гүржийн жүдоч
Өгөгдлийн сангийн бүртгэл

**Өгөгдлийн сангийн бүртгэл** (лог) нь заримдаа гүйлгээний бүртгэл (лог) гэж нэрлэгддэг, өгөгдлийн сангийн удирдлагын тогтолцооны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Өгөгдлийн сан дахь аппликешний бүх өөрчлөлтүүдийг бүртгэлд (лог) тогтмол бичдэг. Энэ мэдээллийг ашиглан мэдээллийн сангийн удирдах систем нь өгөгдлийн санд ямар өөрчлөлт оруулахыг хянах боломжтой болно. Цаашлаад буцаах болон сэргээх үйл ажиллагаа нь өгөгдлийн сангийн бүртгэлийг өгөгдлийн санг тодорхой цэг дээр цаг хугацаанд нь шинэчлэх боломжийг олгодог. 

Өгөгдлийн сангийн бүртгэл (лог) үүсгэх арга нь ӨСУС-ээс хамаарч өөр өөр байдаг. Зарим нь мэдээллийн баазын системийн төвшин дэх бүртгэл, бусад нь мэдээллийн баазын системд бий болсон өгөгдлийн сан бүрийн мэдээллийн баазын логийг тодорхойлно. ӨСУС-ээс хамааран мэдээллийн баазын бүртгэл(лог) хэд хэдэн файлаас бүрдэж болно.
Ангилал:Өгөгдлийн сан удирдах систем
Цус багадалт

**Цус багадалт** гэж цусан дахь улаан эс, эсвэл гемоглобин багасах, цус хүчилтөрөгчийг зөөвөрлөх чадвар сулрахыг хэлнэ. Цус багадалт аажим явагдахад ядрах, сульдах, амьсгал давчдах, хөдөлгөөний чадвар буурах зэрэг хөнгөн шинж тэмдэг илэрдэг бол хурц цус багадалт нь толгой эргэх, дотор муухайрах, нүд бүрэлзэх, ухаан алдах, ам ихээр цангах зэрэг шинж тэмдгээр илэрдэг. Мөн нүүр хөхөрч цайх шинж тэмдэг илэрнэ.

Цус багадалт нь цус алдах (ил шархны улмаас цус алдах, эсвэл дотуур цус алдах зэрэг), цусны улаан эс боловсруулах явц муудах (төмрийн дутагдал,  B12 аминдэмийн дутагдал, талассеми буюу хемоглобины өөрчлөлт, чөмөгний неоплазмын багадалт зэрэг), эсвэл цусны улаан эд ихээр гэмтэх (хумхаа гэх мэт халдварт өвчин, хадуур эсийн өвчин, дархлаа дарангуйлах өвчин зэрэг) гэсэн гурван шалтгааны улмаас үүсдэг. Цус багадалтыг улаан эсийн хэмжээ, мөн нэг улаан эс дэх хемоглобины хэмжээгээр тодорхойлно. Улаан эсийн хэмжээ жижиг бол бичил улаан эсийн цус багадалт, том бол том улаан эсийн цус багадалт, хэвийн бол хэвийн улаан эсийн цус багадалт гэж нэрлэдэг. Хемоглобины хэмжээ эрэгтэй хүнд 130-140 g/L (13-14 g/dL)-ээс бага, эмэгтэй хүнд 120-130 g/L (12-13 g/dL)-ээс бага бол цус багадалт гэж оношлох бөгөөд цус багадалтын шалтгааныг тодорхойлох нарийн шинжилгээ шаардлагатай.

Ялангуяа жирэмсэн эмэгтэйчүүд цус багадалтаас сэргийлж төмрийн бэлдмэл хэрэглэх нь үр нөлөөтэй. Гэхдээ эмчээс зөвлөөгүй тохиолдолд ерөнхийдөө нэмэлт бэлдмэл хэрэглэхгүй байсан нь дээр. Тухайн хүний шинж тэмдгээс хамаараад цус юүлж болно. Гэхдээ тодорхой шинж тэмдэг илрээгүй бол хемоглобины хэмжээ 60-80 g/L (6-8 g/dL)-ээс бага биш бол цус юүлээд хэрэггүй.

Өдгөө дэлхийн хүн амын гуравны нэг нь цус багадалттай гэгддэг бөгөөд хамгийн өргөн тохиолддог цусны өвчлөл юм. Тэр дундаа төмрийн дутагдлаас үүдэлтэй цус багадалт нь 1 тэрбум орчим хүнд илэрдэг ажээ. 1990 онд төмрийн дутагдлаас үүдэлтэй цус багадалтын улмаас 213,000 хүн амь алдаж байсан бол энэ тоо 2013 онд 183,000 болон буурчээ. Цус багадалт нь эрчүүдээс илүү эмэгтэйчүүд, ялангуяа жирэмсэн, бага болон өндөр настай хүмүүст илүү тохиолддог. Цус багадалт эрүүл мэндийн үйлчилгээний зардлыг өсгөж, хүний үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг бууруулдаг билээ.

Ангилал:Өвчний шинж тэмдэг