Хайсан хүлэг хаан

**Хайсан хүлэг хаан** (; 1281 он 8-р сарын 4-ий өдөр- 1311 он 1-р сарын 27-ий өдөр) — Юань Улсын гуравдугаар **хаан** байв. 1307–1311 онд төр барьсан.

## Нэр, цол 
Төрсөн нэр — Хайсан, хятад галиг нэр — *Хайшань* (海山 *Hǎishān*). Нэхэн өргөмжилсөн монгол нэр — Хүлэг, сүмийн хятад нэр — *Үзун* (武宗 *Wǔzōng*). 1308–1311 оны хятад оны цол — *Жида* (至大 *Zhìdà*). 1304 авсан цол *Хуайнин* ван.

## Залуу нас 
Боржигин овогт Хайсан 1281 оны цагаагчин могой жилийн 8-р сарын 4-нд төрсөн. Дармабалын (1264–1292) хүү, Чингимийн (1243-1285) ач, Хубилай хааны гуч юм. Дарамбалын хоёрдугаар хатан хонгирад аймгийн Тажаас мэндэлжээ.

Хайсаны багад Дарамбал эцэг нь Гуулин улсын Чэжү аралд цэрэг захиран сууж байсан. Энэ үед Дарамбал хүүдээ Ки Ванку хатныг буулгаж өгч байжээ. 1292 онд Дарамбалынх нийслэл Дайдуд буцан ирсэн. 1299 онд Төмөр Өлзийт хаан зарлиг буулгаж Хайсаныг «Хол дахиныг амаржуулах ван»-гаар өргөмжилж Хархорумыг хамгаалах жанжнаар томилжээ.

## Хаан суусан нь 
1305 онд Төмөр хааны ганц хүү Даш хунтайж таалал төгссөнд бие муу хаан өөрийн хүүг хүлээлгүй, алтан ургийн нэр алдар түгсэн Хайсаныг ханхүүгээр нэр заав.

Төмөр өлзийт хааныг нас барсаны дараа 1307 оны 3-р сард ноёд ихэс Дайдуд цуглан хэлэлцэв. Булган бэлэвсэн хатан Ахутай чинсан, Мөнхтөмөр ван, Сайшаагч, Бадам, Баян, Хэрээд нарын түшмэд үгсэж Мангалагийн хүү Ананд ванг хаан болгохоор үгсэн хуйвалдав. Хөнаньд байсан, Хайсаны дүү Аюурбарбад эх Тажи хатны хамтаар ирж Хархасун чинсангийн удирдлага дахь нийслэлийг хамгаалах цэргийн хүчээр Булган хатан, Ананд нарыг баривчлан хорьсноор Хайсан ханхүү Хархорумаас дээд нийслэл Шандуд ирж Их амгалан харшид 1307 оны 5-р сард хаан ширээнд заларчээ.

## Төр барих үеийн үйл явдал 
### Төрийн бүтэц дэх өөрчлөлт 
Хайсан хүлэг хаан юун түрүүнд Аюурбарбад дүүгээ хунтайжаар өргөмжилж алтан тамга хүртээв. Ингэхдээ Хайсан хаан тэнгэрт халивал Аюурбарбад хаан болно. Аюурбарбад тэнгэрт халихад Хайсаны ахмад хүү Хүслэн, түүнийг нас барахад Аюурбарбадын хүү Шадбал нь хаан болно гэж харилцан найр тавих тангараг өргөжээ.

Дархайг Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан (сайд), Дашбухаг зүүн этгээдийн чинсан гэх мэтээр олон ноёдыг шинэ албанд томилов. 1308 онд дахин Тэмүдэрийг Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсангаар, Яриганыг зүүн этгээдийн чинсангаар томилжээ.

Хайсан хүлэг хаан төрийн дээд тушаалын ноёд түшмэдийг ойр ойрхон хугацаан сольж байснаас төрийн ажилд доголдол гарав.  

Хархорум төвтэй уугуул Монгол орныг  хүнд газар хэмээн Хархасуныг Давааны арын мужийн зүүн гарын чинсан болгоод, баруун гарын чинсан Ючичарын хамтаар монгол орны хэргийг захируулсан.

Үр бүтээлтэй ажиллууснаар зөвхөн 1307 онд л 20 илүү түмэн таар будаа хурааж нөөцөлсөн нь амжилт байв. Жэнгэ хатны өргөмөл дүү. Үр Хүүхэд төрүүлээгүй.
* Өлзийтэй хатан: овог аймаг тодорхойгүй хатан
* Ихирэс овгийн хатан: Хүслэн хутагт хааныг төрүүлсэн
* Тангуд овгийн хатан: Тугтөмөр хааныг төрүүлсэн
* Ки Ванху: Гуулин улсаас гаралтай татвар эм. Хүлэг хааныг өөд болсны дараа улсдаа буцсан.

### Хан хөвгүүд 
* Хүслэн хутагт хаан
* Тугтөмөр хаан

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
*  *Enkhbold Narkhuu*. Монголын Юань улсын хаад – Хайсан хүлэг хаан

Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Юань улсын хаан
Ангилал:Монголын их хаан
Ангилал:13-р зууны Монголын түүх
Ангилал:14-р зууны Монголын түүх
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Аллагын хохирогч
Ангилал:1281 онд төрсөн
Ангилал:1311 онд өнгөрсөн