open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аомори (муж)

Япон улсын засаг захиргааны нэгдүгээр зэргийн 47 нутгийн нэг **Аомори** аймаг  ( – *ао мори кэн*) Тохокү мужид байрлаж, Хоншү арлын умард үзүүрт оршдог. 9.6 мянган км² нутаг дэвсгэр, 1.3 сая хүн амтай.   Засаг захиргааны төв нь Аомори хот. Акита, Иватэ хоёр аймагтай газраар хиллэж, Хоккайдогоос хоолойгоор зааглагдана.

## Түүх
[thumb|left|[Дэлхийн өв газар – Шираками (Цагаан бурхан) уулын хөвч нуруу]] 
Аомори аймгийн нутаг 1868 оны Мэйжигийн шинэчлэлээс өмнө Фүкүшима, Иватэ, Мияги, Аомори нутгийг бүхлээр, Акита аймгийн зарим нутгийг багтаасан өргөн уудам Мүцү газрын умард хэсэг байв. Эдогийн үед Хиросаки овогтон далайн боомт барьсан нь одоо Аомори хот болжээ. Хажуухнаас нь унагаж боомт руу аваачдаг байсан нэгэн зүйл модыг  «аомори» гэдэг байсан нь энэ газрын нэр болжээ. 1871 онд тус аймаг байгуулагдаж, 1889 онд Аомори балгас үүсч, 1898 онд 20 мянган хүнтэй болоод Аомори хот гэдэг зэрэг авчээ. 1945 онд Аомори хот Америкт бөмбөгдүүлж өнгөрсөн. 1951 онд радио, 1858 онд төмөр замтай болж, 1985 онд Сейкан хонгил баригдаж Хоншү, Хоккайдог усан доогуур холбосон.

## Газар зүй 
Галт уулын тогтоцтой Товада хэмээх сайхан нуур бий.
### Хот
Аоморигийн доор 10 хот (*ши*) нутаг байна.

### Хошуу
Аоморид 8 хошуу (*гүн*) нутаг, тэдгээрийн 22 балгас (*мачи*) бий.

## Цахим холбоос 
## Зүүлтийн холбоос
Ангилал:Аомори муж
Ангилал:Японы муж
Фүкүшима

thumb|Газрын зурагт Фүкүшимаг улаанаар
**Фүкүшима** (Фукушима;  *Fukushima-ken*, *Фүкүшима-кэн*) — Япон улсын 47 аймаг, тэр дундаа Хоншүү арал дээрх Тоохокү бүст байрладаг 6 аймгийн нэг. Аймгийн төв нь Фүкүшима хот. 

## Газар нутаг 
Тоохокү бүсийн аймгуудаас Токиотой ойр, хамгийн өмнөд үзүүрийнх нь Фүкүшима. Нутгийн уулс газар нутгийг нь [өрнөөс дорно руу нэрлэвэл] Айзү, Накадоори, Хамадоори гэж хэлэгдэх гурван хэсэг болгон заагладаг. Хамаадори нь Номхон далайн эрэг хавийн нам доор газар, Накадоори нь газар тариалан эрхлэх үндсэн нутаг, Айзү нь уулархаг, үзэмж сайхан нууртай, ой модтой, өвөлдөө цасаар наадмаар газар юм.

## Тайлбар
Ангилал:Фүкүшима муж
Ангилал:Японы муж
Шига

thumb|Газрын зурагт Шигаг улаанаар
**Шига** (, Шига-кэн) — Япон улсын 47 аймаг, тэр дундаа Хоншүү арал дээрх Кансай мужид байрладаг 7 аймгийн нэг. Аймгийн төв нь Ооцү хот.

## Нутгийн хуваарь 
### Хот 
Шига аймагт 13 хот байна.

### Хошуу, суурин
Хошуу, түүний харьяаны балгадыг доор бичив.

## Тайлбар
Ангилал:Шига муж
Ангилал:Японы муж
Вакаяма

thumb|Газрын зурагт Вакаямаг улаанаар
**Вакаяма** ( *Wakayama-ken*, *Вакаяма-кэн*) — Япон улсын 47 аймаг, тэр дундаа Кансай бүст байрладаг 7 аймгийн нэг. Хоншүү арал дээрх Кии хойгийн өмнөд үзүүрийг эзлэн оршдог. Аймгийн төв нь Вакаяма хот.

## Нутгийн хуваарь 
### Хот 
Вакаяма аймагт одоогоор есөн хот байна.

### Хошуу
Вакаяма аймагт одоогоор зургаан хошуу байна. Хошууны дотор хэд хэдэн балгас, гацаа харъяалагддаг.

## Тайлбар
Ангилал:Вакаяма муж 
Ангилал:Японы муж
Компьютер програм

**Компьютерын програм** буюу богиноор **програм** нь тодорхой програмчлалын хэлний тогтоосон дүрэм зааврын дараалал. Тус заавар нь ямар нэг тодорхой функц болон үүрэгтэй эсвэл ямарваа нэг асуудлыг компьютерын тусламжтайгаар засаж засварлах болон тайлахад оршино.

## Ерөнхий ойлголт
Компьютерын програм нь компьтерын програм хангамжид хамаарна. Энэ ихэнхдээ ямар нэг өгөгдлийн тээгч буюу дискэн дээр гүйцэтгэлийн файлын програмаар байх ба машины кодод ихэвчлэн хэрэглэгдэж, компьютерын үндсэн санах ойгоос ачаалагдана. Програм нь компьютерын процессороос (эсвэл процессорт) ачаалагдан гүйцэтгэл хийх машин буюу процессорын тушаалын дараалал юм.

Программ
Ангилал:Програмчлал
Бадамтарын Балдоо

Бодонгууд-Хоонхон овогт **Бадамтарын Балдоо** (1925 оны 10-р сарын 1-нд Буриад-Монголын Мухаршибирийн районд төрсөн-2003 онд нас барсан) -Монголын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, Элчин сайд дипломат, ШУА-ийн академич, эрдэмтэн.1975 онд Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн сурвалжлагч гишүүн, 1991 онд академич. 

## Намтар 
1934-1937 онд нийслэл хотын үлгэр жишээ бага сургууль сурсан байна. 

1937-1943 онд Нийслэлийн 1 дүгээр 10 жилийн дунд сургууль сурч дүүргэсэн.

1947 онд Монгол Улсын Их Сургууль төгссөн.

1947-1955 онуудад МАХН-ын Төв Хороонд лектор, ухуулгын тасгийн дарга. 

1959 онд ЗХУ-ын Москвагийн Нийгмийн Ухааны Академийг төгссөн. 1960 онд “Монгол дахь соёлын   хувьсгал, соёлын байгуулалт” сэдвээр дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан.  

1959-1963 онд " “Энхтайван социализмын асуудал” сэтгүүлийн монгол редакцийн эрхлэгч. 

1960-1961 онд МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Намын түүхийн институтийн орлогч захирал, Монголын волейболын холбооны ерөнхийлөгчөөр 1960-1976 онд сонгогдож байжээ.

1961-1962 онд МУИС-ийн философийн тэнхимийн эрхлэгч, 

1962-1963 онд “Үнэн” сонины Суртлын хэлсийн эрхлэгч, 

1962-1976 он Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны гишүүн, дэд ерөнхийлөгч байжээ. 

1963-1976 онд МАХН-ын Түүхийн институтийн орлогч эрхлэгч.

1976-1984 онд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс, Энэтхэг /Балба, Бангладеш, Шри Ланка/, Унгар /Австри/-д суугаа БНМАУ-ын Элчин сайд. 

1984-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны институтийн захирал, 

1990-1999 онд ШУА-ийн Зүүн Ази судлалын төвд зөвлөх, 

2000-2003 онд ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэнд зөвлөхөөр ажиллаж байв. 

“Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин” дипломат цол хүртсэн.

Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Австри дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Балба дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Бангладеш дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Шри Ланка дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Энэтхэг дэх Монголын элчин сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Мухаршивэрийнхэн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1925 онд төрсөн
Өнгөт баг

Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын долоон багийн нэг нь **Өнгөт ** **баг** юм. Сумынхаа өрнөд Өвөрхангайн Сант, Баян-Өндөр хоёр сумын нутагтай залгаа байрлана. Сумын 12.8%-тай тэнцэх 654 Монгол Улс-ын иргэн хүн 2010 онд Өнгөт багт оршин сууж байв.

## Бөх
Бөх муутай Дундговь аймгаас хамгийн олон цолтой бөх төрсөн баг нь энэ Өнгөт юм. Улсын өсөх идэр начин Б. Чинзориг, самбо, жүдо бөхийн ОУХМ, цэргийн хурц арслан Санжаасүрэн, аймгийн хурц арслан Г. Батсүмбэр, аймгийн хурц арслан Баатарсүх, аймгийн арслан Б. Болдбаатар, аймгийн арслан Молдой нарын 1 улсын начин, 5 аймгийн арслан энэ багт төрж өсчээ.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Эрдэнэдалай сум
Ангилал:Монголын баг
Монгол-Солонгосын Политехник коллеж

**Mонгол-Солонгосын Политехник коллеж** нь Улаанбаатар хотод байрлах коллеж юм.

Монгол-Солонгосын Политехник Коллеж нь төрийн өмчийн томоохон ууган сургуулиудын нэг ба олон хүүхдүүдийн мэдлэг чадварийг бэлтгэж эх оронд бэлтгэх хүүхдүүдийн энд сурдаг томоохон ууган сургууль юм. 

## Түүх
Тус сургууль нь Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн 344-р тушаалаар 1966 оны 9-р сарын 23-нд Хөнгөн үйлдвэрлэлийн ТМС /Техник-мэргэжлийн сургууль/ нэртэйгээр анх байгуулагдаж байсан. Дараа нь 1980 оны 7-р сарын 25-ны өдөр Хөнгөн Хүнсний Аж Үйлдвэрийн Техникум болгож 1991 онд манай Монгол Улс ардчилсан нийгэм рүү шилжисэнээс хойш өөрчлөлтүүд гарч байгаа үүнд 1991 оны 06-р сарын 25-ны өдөр Хөнгөн Үйлдвэрийн шаталсан сургалттай Мэргэжил Сургалт Үйлдвэрлэлийн Төв /МСҮТ/ болгож 1999 оны хавар гэхэд Хөнгөн Үйлдвэрийн Техникийн Сургууль болгосон азийн өндөр хөгжилтэй улсуудын тоонд орох БНСУ-ын буцалтгүй тусламжийг авч 2000 оноос Монгол-Солонгосын Техникийн коллеж нэртэй болон мэргэжлийн чиг баримжаа олгох ахлах сургууль, дунд мэргэжлийн дипломын зэрэгтэй сургалт, бакалаврын зэрэг олгох сургалт зэрэг шаталсан сургалттайгаар үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн мөн Төв аймгийн Баянчандмань сум дахь орон нутгийн бүрэлдэхүүн сургууль болгож. 2011 оноос бакалаврын зэрэг олгох сургалт нь ШУТИС-д нэгдэснээр тус сургууль нь мэргэжлийн боловсролын сургалт явуулдаг политехник сургууль болж, Монгол-Солонгосын Политехник Коллеж нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2012 оны 5-р сарны 1-нээс хойш өнөөдрийг хүртэлх Монгол-Солонгосын Политехник Сургууль болгожээ тус сургууль нь Монголын Мянганы Сорилтын Сангаас явуулсан Мэдээлэл арга зүй Үндэсний төвийг байгуулах тендерт ялан, тус төвийг өөрийн байрандаа байгуулжээ.

Цаашид энэ сургууль нь дэлхийн хэмжээний томоохон сургуулиудын тоонд орж улсын хөгжилд хувь нэмэр оруулахад чиглэсэн болно 

Өдгөө Монгол-Солонгосын Политехник Сургуульд МБОС, ТБОС гэсэн чиглэлтэй олон мэргэжлийн боловсролын анги байдаг. Хөдөө орон нутгаас ирсэн хүүхдүүд элсдэг бөгөөд төгссөн хүүхдүүд нь ихэвчлэн компанид ажиллах эсвэл төрийн болон хувийн томоохоон их дээд сургуульд шатлан суралцах боломжийг олгодог.

Энэ сургууль нь хувийн хэвшлийн томоохон компаниудтай хамтран ажилладаг ба үүнээс:

-Говь Хувьцаат Компани (Төгссөн оюутнууд нь ихэвчлэн дадлага хийх ажиллах боломжтой)

-Мөнхийн Үсэг ХХК МБОС-ыг төггсөн хүүхдүүд нь мөн энэ компанид ажиллах боломж байдаг

-

## Гаднын холбоос 
* https://web.archive.org/web/20230121135208/https://mkpc.edu.mn/ 

Ангилал:Монголын их дээд сургууль
Дархан-Өргөө Политехникийн коллеж

**Дархан-Өргөө Политехникийн коллеж** нь Дархан-Уул аймгийн Дархан суманд байрлах коллеж юм.

## Түүх
Анх Барилгын техникум нэртэйгээр үүсгэн байгуулагдсан. Барилгын шаталсан сургалттай Дархан-Өргөө мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв гэгдэж байгаад 2012 оны 5 сард Дархан-Өргөө Политехникийн коллеж болон өөрчлөгджээ.

Ангилал:Монголын их дээд сургууль
Үйлдвэрлэл Урлалын Политехникийн коллеж

**Ражив Гандийн нэрэмжит Үйлдвэрлэл Урлалын Политехникийн коллеж** нь Улаанбаатар хотод байрлах нэгэн коллеж юм. 1700 оюутантай, 80 багшлах боловсон хүчинтэй, нийт 30-аад төрлийн мэргэжлээр боловсон хүчин бэлтгэдэг.  

## Гадны холбоос
*Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Монголын их дээд сургууль
Эрүүл мэндийн технологийн сургууль

ЭМШУИС–ийн бүрэлдэхүүний **Эрүүл Мэндийн Технологийн сургууль** нь анагаах ухааны боловсрол эзэмшүүлдэг ууган сургууль бөгөөд 80 гаруй жилийн баялаг түүхтэй, эрдмийн их өргөө юм. Монгол улсын эрүүл мэндийн салбарт 30 гаруй мянган мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэж, одоо төгсөлтийн өмнөх сургалтаар 14 мэргэжилтэн, төгсөлтийн сургалтаар докторантур, магистрантурт, төгсөлтийн дараах сургалтаар төрөлжсөн нарийн мэргэжил олгох болон дээшлүүлэх сургалтыг тасралтгүй зохион байгуулдаг.

"Олон улсын хөгжлийн нийтлэг хандлага, бүс нутгийн болон үндэсний эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн, сургалт, судалгаа, эрүүл мэнд, технологийн үйлчилгээний нэгдлийг хангасан, чадамжид суурилсан сургалтын хөтөлбөрөөр нийгэмд өрсөлдөх чадвартай анагаах ухаан, эрүүл мэнд, технологийн салбарын мэргэжилтэн бэлтгэдэг Үндэсний хэмжээний жишиг сургууль болно" хэмээн эрхэм зорилгоо тодорхойлон оюутан залуучуудынхаа сурах их үйлсийг дэмжин ажиллаж, хамгийн сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон сургалтын лабораториудыг сургалтандаа ашиглаж байна.

Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургууль
Компьютер график

**Компьютер график** () гэдэг бол компьютер хэрэглэн графикыг үүсгэдэг ба ихэвчлэн төсөөллийг тусгай програм ба техник хангамж ашиглан компьютерт зурган өгөгдлөөр буулгаж өгөхийг хэлнэ. Ерөнхийдөө OpenGL, directX, Java3D зэрэг технологиудыг ашиглан дуу дүрсний график картуудаар хэрхэн хүссэн дуу, график дүрсээ гаргаж авах буюу нөгөө талаас түүнтэй зохицож ажилладаг хэрэглээний программ зохиох гэж ойлгож болно.

Орчин үеийн компьютер график нь уламжлалт графикын аргаас ялгаатай нь цонхонд суурилсан байдаг. Өөрөөр хэлбэл, уламжлалт графикын арга нь дэлгэцийг бүхэлд нь цонх болгон ашигладаг байсан бол орчин үеийн компьютер графикт дэлгэцэнд хэд хэдэн цонх үүсгэх боломжтой. Графикын командууд нь цонхтой уялдсан координатын системийг хэрэглэдэг.

Компьютер график гэдэг үг хэллэгийг 1960 онд Боинг компанийн дизайнер Виллиам Феттер үүсгэсэн.
БАЗТ

**БАЗТ** товчлол нь **Бүсийн арга зүйн төв** гэсэн үгсийн товчлол бөгөөд Мэргэжлийн боловсрол сургалтын байгууллагуудад АНУ-ын Мянганы Сорилтын Сан Корпорациас Монголын Мянганы Сорилтын сангаар хэрэгжиж буй төслөөр үүсэн байгуулагдсан байгууллага юм. Монгол улсын хэмжээнд 6 бүсийн хүрээнд эдгээр байгууллагууд мэргэжлийн боловсрол сургалтын байгууллагын удирдах ажилтан, багш нарын мэргэжлийн дээшлүүлэх, сургалтын шинэ арга зүй эзэмшүүлэх зорилготойгоор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Эдгээр бүсийн арга зүйн төвүүдийн үйл ажиллагааг явуулахын тоног төхөөрөмжөөр хангах, боловсон хүчнийг бэлтгэхэд МСС-ийн олон төслүүд үргэлжилсээр байна.

Ангилал:Товчилсон үг
Индонезийн ард түмэн

Индонезийн 242 сая хүн нэгэн төрлийнх биш, харин 300 гаруй төрлийн ард түмэн юм. Бүх хүн амыг 95%-ийг угаасаа Индонезийнх гэгдэх ард түмэн, 5%-ийг нь Хятад, Араб гэх мэт цагаач, гадаадын гэж хэлэгддэг ард түмэн эзэлнэ. 

Хүн амын олноор тэргүүлэх Индонезийн хүн амын 41%-тай тэнцэх 86 сая хүнт Жава үндэстэн гэж байдаг. Түүний араас Сунда, Малай, Мадура, Батак гэх мэт хэдэн сая хүнтэй нь ч байдаг бол Калимантан арал, Папуа нутагт хэдхэн зуун хүнтэй овог отог ч бий. Уугуул Индонезийнханы хэл яриа үндсэндээ Австронез хэлний язгуурт хамаардаг. Харин Папуад дээрхээс ялгаатай буюу Папуа төрлийнхөөр ярилцдаг ард түмэн олон. Нэг ястныг нөгөөхөөс нь шууд ялгах бас хэцүү. Өөр хоорондоо хутгалдан найралдсан соёл түүхээс шалтгаалаад Бантен ястан, Чиребон ястныг Жава үндэстэн гэх, Бадуй ястныг Сунда үндэстэнтэй адил гэх мэт үзэл ойлголт байдаг. Олон яс үндэстний холимог болцорсон Бетави ястан ч гэж бий. Ард түмэн нь Жава, Суматра гэх мэт өрнөд арлуудад харьцангуй нэгдэж томорсон нь үнэн бол Сулавеси, Шинэ Гвиней гэх мэт дорно зүгийн арлуудад үйрмэг тархай бутархай цөөн тооны байдаг нь бас үнэн.

Индонезэд гадаадаас ирсэн нь тодорхой Хятад, Араб, Индо (Индонезийн уугуул Европын эрлийз хурлийз өвөг дээдэстэй), Япон гэх мэт ард түмэн байна. Хятадууд XV зуунаас эхлэн ирсэн, XVIII-XIX зуунд бүр ихээр нүүдэллэн ирсэн байдаг. Ихэвчлэн хот газар амьдардаг. Одоо Индонезийн хүн амын 3.7% (7.7 сая)-ийг эзлэдэг. Араб хүмүүс бас олон тоотой байна. Бас л ихэвчлэн хот газар амьдардаг. Урьдын түүхэнд Араб худалдаачид Индонезэд Ислам шашныг түгээж дэлгэрүүлж байлаа.

2000 оны хүн амын тооллогийн дүнгээр доорх ард түмэн хүн амын олонхийг бүрдүүлж байна.

## Эх сурвалж

Ангилал:Ард түмний жагсаалт
Төв Жава

**Өрнө Жава** (индонезээр *Jawa Tengah*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Жава аралд байрладаг, 30.4 сая хүнтэй. Төв нь Семаран ( *Semarang*) хот. Хүн амын 98% нь Жава үндэстэн.

## Зүүлтийн тайлбар
## Цахим холбоос 

Ангилал:Индонезийн аймаг
Бантен

**Бантен** (индонезээр *Banten*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Жава аралд байрладаг, 10.6 сая хүнтэй. Төв нь Серан ( *Serang*) хот. Хүн амын 47% нь Бантен ястан, 23% нь Сунда үндэстэн, 12% нь Жава үндэстэн, 11% нь Бетави ястан.

## Зүүлтийн тайлбар

Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Жавагийн газар зүй
Ангилал:2000 онд байгуулагдсан
Зүүн Жава

**Дорнод Жава** (индонезээр *Jawa Timur*, жавагаар *Jawa Wétan*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Жава аралд байрладаг, 37.5 сая хүнтэй. Төв нь Сурабая ( *Surabaya*) хот. Хүн амын 79% нь Жава үндэстэн, 18% нь Мадура ястан.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Жава (арал)
Баруун Калимантан

**Өрнөд Калимантан** (индонезээр *Kalimantan Barat*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Калимантан аралд байрладаг, 4.4 сая хүнтэй. Төв нь Понтианак ( *Pontianak*). Хүн амын 34% нь Даяк ястан, 34% нь Малай үндэстэн, 10% нь Хятад, 9% нь Жава үндэстэн.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Өмнөд Калимантан

**Өмнөд Калимантан** (индонезээр *Kalimantan Selatan*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Калимантан аралд байрладаг, 3.6 сая хүнтэй. Төв нь Банжармасин ( *Banjarmasin*) хот. Хүн амын 76% нь Банжар ястан, 13% нь Жава үндэстэн, 12% нь Буги ястан.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Лампунг

**Лампунг** (индонезээр *Lampung*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 7.6 сая хүнтэй. Төв нь Бандар Лампунг ( *Bandar Lampung*) хот. Хүн амын 62% нь Жава үндэстэн, 10% нь Лампунг ястан, 9% нь Сунда үндэстэн.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Суматра
Өмнөд Суматра

**Өмнөд Суматра** (индонезээр *Sumatera Selatan*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 7.4 сая хүнтэй. Төв нь Палембан ( *Palembang*) хот. Хүн амын 31% нь Малай үндэстэн, 27% нь Жава үндэстэн, 6% нь Комерин ястан.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Суматра
Жамби

**Жамби** (индонезээр *Jambi*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 3.1 сая хүнтэй. Төв нь Жамби хот. Хүн амын 38% нь Малай үндэстэн, 28% нь Жава үндэстэн, 10% нь Керинчи ястан, 5% Минанкабау ястан.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Суматра
Риау

**Риау** (индонезээр *Riau*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 5.5 сая хүнтэй. Төв нь Пеканбару (*Pekanbaru*) хот. Хүн амын 38% нь Малай үндэстэн, 25% нь Жава үндэстэн, 11% нь Минанкабау ястан, 7% Батак ястан.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Суматра
Хойд Суматра

**Умард Суматра** (индонезээр *Sumatera Utara*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 13.0 сая хүнтэй. Төв нь Медан ( *Medan*) хот. Хүн амын 42% нь Батак ястан, 33% нь Жава үндэстэн, 6% нь Ниас ястан.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Суматра
Баруун Суматра

**Өрнөд Суматра** (индонезээр *Sumatera Barat*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 4.8 сая хүнтэй. Төв нь Падан ( *Padang*) хот. Хүн амын 88% нь Минанкабау ястан, 4% нь Батак ястан, 4% нь Жава үндэстэн.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Суматра
Аче

**Аче** (Ачех; индонезээр *Aceh*, ачегаар *Acèh*) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 4.5 сая хүнтэй. Төв нь Банда Аче ( *Banda Aceh*). Хүн амын 79% нь Аче ястан, 12% нь Гайо ястан. 18 хошуу (*кабубатен*), 5 хот (*кота*) болж хуваагддаг.

## Зүүлтийн тайлбар

Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Суматра
Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж
Манзуширын хийд

**Манзуширын хийд** Монгол Улсын Төв аймгийн Зуунмод хотоос холгүй байдаг, Бурханы шашны хийд юм. Улаанбаатар хотоос өмнө зүгт 43 километр зайд орших Төв аймгийн Зуунмод хотын төвөөс зүүн хойш 8 километрт Зуунмодны амны эхэнд Ачит дүйнхорын булаг хэмээх энгэр газар Манзуширын хийдийн туурь оршино. Далайн түвшнээс дээш 1800 метр өндөрт шинэсэн ойн дунд байдаг. "Манзушир" гэдэг нь "Оюун билгийн тэнгэрийг сахих бурхан" гэсэн утгатай. Манзушир ламтны анхдугаар дүрийн хувилгаан Лувсанжамбалданзан удирдан 1733 онд Богдхан уулын урд энгэрт бариулснаар Манзуширын хийдийн суурь тавигджээ. XVIII зууны сүүлчээр цогчин дуганыг байгуулж, өмнө талд нь Богд уулнаас ус татаж, хиймэл нуур үүсгэжээ. 

1760 онд Бадамын дуган, 1770 онд Шар хүрээ хэмээх Богдын ордонг барьж, Хангал, Цогчин, Эргэдэг Майдар, Суварган сүм, Сэрүүн лаврин, Мамба, Цанид, Жүд, Мангал зэрэг сүм дугануудыг уран барилгын гайхалтай шийдлээр байгуулсан байна. Эдгээр сүм нь Богд хан уулын үзэмжит сайхан байгальтай зохицон нийцэж байсан учраас “Халх Монголын Ар Утай” гэж алдаршжээ. XX зууны эхэн үе гэхэд 500 гаруй шавьтай, гавж аграмбын мяндгийг олгодог Монголын нэр нөлөөтэй том хийд болсон байна. Сүмээс үлдсэн хэсэг нь одоо музей болж хадгалагдан иржээ. 200 гаруй жилийн түүхтэй Манзуширын хийдийг 1937 оны хэлмэгдүүлэлтээр нураан буулгах үед 20 барилга байгууламж, 300 лам нартай байжээ. Энэ хийдийн туурь, уулын энгэрийн хадан дээр сийлбэрлэсэн том бурхдын зураг нь түүх соёлын ховор нандин бүтээл дурсгал болж үлдсэнийг 1998 онд улсын хамгаалалтад авсан. Тус музейн зүүн талд 1726 онд аяганы дархан Жалбуу ах дүү нарынхаа хамт урлан бүтээсэн жасын том тогоо байдаг. Нэг удаа 1000 хүний хоол бэлтгэж болдог энэ тогооны амсрын диаметр нь 215 сантиметр, гүн нь 140 сантиметр, багтаамж нь 1800 литр, 2 тонн жинтэй ажээ. 1000 хүний хоол бэлтгэхэд нэгмөсөн 2 шарын мах буюу 10 гаруй хонины махыг чанахад 4 тэрэг түлээ түлдэг байжээ.

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Монгол дахь туурь
Ангилал:Монголын буддын шашны хийд
Ангилал:Монголын сэргээн барьсан барилга байгууламж
Ангилал:Баянзүрх дүүрэг
Ангилал:18-р зууны хийд
Ангилал:1733 онд байгуулагдсан
Чулуун мандал

Астеносферээс дээших мантийн дээд хэсэг дээрх газрын давхаргыг бүхэлд нь **литосфер** буюу **чулуун мандал** гэдэг. Дэлхийн хатуу бүрхэвч болох газрын давхарга нь эрдэс чулуулгууд буюу тэдгээрийн өгөршлийн бүтээгдэхүүнээс бүрэлдэн тогтоно.  Чулуулгууд нь гарал үүсэл, найрлага, бүтэц, физик, химийн шинжээрээ олон янз байдаг. Дэлхийн чулуулаг нь тунамал, хувирмал, магмын чулуулгаас тогтох ба физик шинж чанараар нь чулуулаг давхаргыг 1-3 үе давхаргад хуваана.

## Бүтэц
Чулуун мандлын зонхилох элементүүд:
Хүчилтөрөгч - 49.13%
Цахиур - 26.0%
Хөнгөн цагаан - 7.45%
Төмөр- 4.2%
Кальци- 3.25%
Натри- 2.4%
Магни - 2.35%
Кали - 2.35%
Устөрөгч - 1.00%
Титан - 0.61%

### Чулуулгууд
*65% - магмын чулуулаг
*27% - хувирмал чулуулаг
*8% - тунамал чулуулаг

## Чулуун мандлын хөдөлгөөн
Дэлхийн гадарга нь тектоник хавтангуудаас тогтдог. Хавтангууд Астеносферийн дээгүүр алгуур хөдөлж байдаг. Германы эрдэмтэн А.Вегенерийн тив шилжин нүүх онол нь тектоникийн хавтангийн онолоор нэмэгдэн өргөжсөн. Одоогоор 30 орчим хавтангийн 10-д нь том, бусад нь хэмжээгээр бага юм. Хавтангууд хуурай газраа зузаан, далайд нимгэн, хамгийн том нь Номхон далайн ёроолын хавтан юм. Хавтангуудын шилжих хөдөлгөөнийг 3 ангилж байна.
*Холдон салах. Хавтангийн заагаар мантийн бодис өргөгдөн далайн ёроол шинээр үүснэ.
*Ойртон нийлэх буюу нэг хавтан нь доош мантид шурган орж, нөгөө нь түүний дээгүүр тохогдон уул нуруу үүсдэг.
*Харилцан шилжих зааг. Хавтангууд бие биесийн хажуугаар шилжин нүүнэ. Гондваны эх газрын хуваагдал, Мадагаскарын зарим ургамлуудын тархалт зэрэг болно.

Чулуун мандал олон төрлийн байнгын хөдөлгөөнд оршдог. Эдгээр хөдөлгөөнийг ерөнхийд нь тектоник хөдөлгөөн гэнэ.
*Хэвтээ чиглэлийн хөдөлгөөн
*Атираат хөдөлгөөн
*Хэлбэлзэх хөдөлгөөн

Ангилал:Манти
Ангилал:Плит тектоник
Ангилал:Дэлхийн мандал
1988 он

Аргын тооллын (Нийтийн он тооллын, Манай эриний)  **1988 он** (**Нэгэн мянга есөн зуун наян наймдугаар он**) хэдийнээ улиран оджээ. Тэр жил Баасан гарагаар эхлэж, Бямба гарагаар төгссөн 366 хоногтой өндөр жил байлаа.

## Энэ онд болсон үйл явдлууд 
* 1 сарын 1 — ЗХУ эдийн засгаа өөрчлөн байгуулж (*перестройка*) эхлэв.
* 2 сарын 13-28 — Канадын Калгарид Өвлийн XV олимп болов. 
* 3 сарын 16 — Иран-Иракийн дайны үеэр Иракийн Курдистаны Халабжа балгасны хэдэн мянган курд хүнийг Иракийн зүгээс хордуулж алав.
* 4 сарын 11 — Бернардо Бертолуччийн найруулсан *Сүүлчийн эзэн хаан* кино Оскарт есөн нэрээр шагнагдав.
* 5 сарын 15 — Афганы дайнд оролцсон Зөвлөлтийн цэрэг Афганистаныг орхин гарч эхлэв.
* 6 сарын 25 — 1988 оны Европын хөлбөмбөгийн АШТ-ий шигшээ тоглолтонд ЗХУ-ын шигшээ, Нидерландын шигшээ шалгаран тоглож, Нидерланд 2-0-ээр хожсоноор аваргалав.
* 8 сарын 19 — Иран-Иракийн дайны гал зогсож, дараа өдөр нь хоёул өөрийн улсаа дайнд ялснаар зарлав.
* 9 сарын 11 — Зөвлөлт Эстонд тусгаар тогтнолыг шаардан гурван буман хүн жагсаж цуглав.
* 9 сарын 17-10 сарын 2 — БНСУ-ын Сөүлд Зуны XXIV олимп болов.

## Энэ онд төрөгсөд 
thumb|120px|Месут Озиль
:*Ангилал:1988 онд төрөгсөд*
* 2 сарын 16 — Өмнөд Солонгосын жүжигчин Ким Сү-хён
* 2 сарын 20 — Барбадосын дуучин эмэгтэй Рианна
* 5 сарын 5 — Оросын чөлөөт бөх Виктор Лебедев
* 5 сарын 5 — Английн дуучин эмэгтэй Адель
* 5 сарын 28 — Японы жүжигчин, дуучин эмэгтэй Күроки Мэйса
* 6 сарын 1 — Мексикийн хөлбөмбөгчин Хавьер Эрнандес Балькасар
* 7 сарын 16 — Испанийн хөлбөмбөгчин Серхио Бускетс
* 7 сарын 17 — Хятадын одонбөмбөгч эмэгтэй Гуо Юэ
* 8 сарын 18 — Өмнөд Солонгосын дуучин Жи-Драгон (*G-Dragon*)
* 10 сарын 15 — Германы хөлбөмбөгчин Месут Озиль

## Энэ онд нас барагсад 
:*Ангилал:1988 онд нас барагсад*
* 8 сарын 14 — Италийн автомашин үйлдвэрлэгч Энцо Феррари (90 наслав) 


#
1987 он

Аргын тооллын (Нийтийн он тооллын, Манай эриний)  **1987 он** (**Нэгэн мянга есөн зуун наян долоодугаар он**) хэдийнээ улиран оджээ. Тэр жил Пүрэв гарагаар эхлэж, мөн Пүрэв гарагаар төгссөн 365 хоногтой жил байлаа.

## Энэ онд болсон үйл явдлууд 
* 4 сарын 13 — Португалаас Макаог 1999 онд Хятадад буцаан өгөхийг батласан хоёр орны гэрээ үзэглэгдэв.
* 4 сарын 19 — Симпсоныхон (*The Simpsons*) хүүхэлдэйн кино телевизээр цацагдаж эхлэв.
* 7 сарын 11 — Дэлхийн хүн ам таван тэрбумд хүрсэн гэж НҮБ тооцов.

## Энэ онд төрөгсөд 
thumb|120px|Лионель Месси
thumb|120px|Батхуягийн Мөнгөнтуул
:*Ангилал:1987 онд төрөгсөд*
* 1 сарын 24 — Уругвайн хөлбөмбөгчин Луис Суарес
* 2 сарын 8 — Италийн уран гулгагч эмэгтэй Каролина Костнер
* 2 сарын 9 — Германы биатлонч эмэгтэй Магдалена Нойнер
* 2 сарын 14 — Оросын дууч эмэгтэй Юлия Савичева
* 2 сарын 22  — Өмнөд Солонгосын жүжигчин эмэгтэй Хань Хюу-жү
* 2 сарын 27 — Монголын нударгалагч (боксч) Зоригтбаатарын Энхзориг
* 4 сарын 1 — Хятадын чичүүр бөмбөгч (биллиардчин) Дин Жөнхүй
* 4 сарын 10 — Шинэ Зеландын дууч эмэгтэй Хэйли Вестенра
* 4 сарын 19 — Оросын одон бөмбөгч (теннисч) эмэгтэй Мария Шарапова
* 5 сарын 4 — Испанийн хөлбөмбөгчин Сеск Фабрегас
* 5 сарын 22 — Сербийн одон бөмбөгч (теннисч) Новак Жокович
* 5 сарын 29 — Кубын жүдоч эмэгтэй Янет Бермой
* 6 сарын 22 — Өмнөд Солонгосын жүжигчин И Минь-ху
* 6 сарын 24 — Аргентины хөлбөмбөгчин Лионель Месси
* 7 сарын 22 — Шведийн эмэгтэй цаначин Шарлотт Калла
* 7 сарын 3 — Формула-1-ийн нисгэгч, Германы Себастиан Феттель
* 9 сарын 9 — Өмнөд Солонгосын жүжигчин Чон Ил-ү
* 9 сарын 28 — Америкийн жүжигчин, дуучин эмэгтэй Хилари Дафф
* 10 сарын 8 — Монголын эмэгтэй шатарчин Батхуягийн Мөнгөнтуул
* 10 сарын 18 — Америкийн жүжигчин, дуучин Зак Эфрон
* 12 сарын 10 — Аргентины хөлбөмбөгчин Гонсало Игуаин

## Энэ онд нас барагсад 
:*Ангилал:1987 онд нас барагсад*
* 8 сарын 5 — Зөвлөлтийн тайз, дэлгэцийн жүжигчин Анатолий Папанов (65 наслав)
* 8 сарын 21 — Нацизмын хэргээр ял эдлэгч Рудольф Хесс (93 наслав)
* 9 сарын 22 — Америкийн автомашин үйлдвэрлэгч Хенри Форд (70 наслав)

## Зүүлтийн тайлбар 

#
Тунгалагийн Мөнхтуяа

**Тунгалагийн Мөнхтуяа** (1988 онд Булган аймгийн Тэшиг суманд төрсөн) нь дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хошой хүрэл медальт, олон улсын хэмжээний мастер цолтой, Монголын чөлөөт бөхийн тамирчин эмэгтэй юм.

## Намтар
Мөнхтуяа 2007 онд Булган хотын Чин ван Ханддоржийн нэрэмжит "Эрдмийн өргөө" цогцолбор дунд сургууль, 2011 онд "Аварга" биеийн тамирын дээд сургуулийг төгссөн. 2008 оноос анх Эрдэнэт хотын "Хангарьд" клубт чөлөөт бөхөөр хичээллэж эхэлсэн бөгөөд өдгөө "Аварга" БТДС-д харьяалагддаг.

## Амжилт
### 2012
*И.Ярыгиний нэрэмжит Алтан гран-при - хүрэл медаль
*Mongolian Open - мөнгөн медаль
*Дэлхийн АШТ - хүрэл медаль

## Гадны холбоос
*Зургийн цомог
*https://web.archive.org/web/20130719112556/http://kazan2013.ru/hide/en/-240/Participant/ParticipantInfo/538af073-01b1-438e-950a-1cfda1b84858

Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аварга дээд сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Тэшигийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1988 онд төрсөн
2012 оны бөхийн ДАШТ

**2012 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн** Канадын Альберта мужийн Страткона тойргийн Миллениум Плэйс ордонд зохиогджээ. Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн нь олимпын жил зохиогддоггүй хэдий ч 2012 оны зуны олимпод ФИЛА-гийн эмэгтэй чөлөөт бөхийн 7 жингийн ангиллын зөвхөн 4 нь багтсан тул ийнхүү зөвхөн эмэгтэй чөлөөт бөхөөр дэлхийн аварга шалгаруулсан юм.

## Медалийн хүснэгт
## Багуудын чансаа
## Медальтнууд
### Эмэгтэй чөлөөт бөх
## Оролцсон орнууд
Тус тэмцээнд 28 орны 111 тамирчин оролцжээ.

* (7)
* (7)
* (2)
* (2)
* (7)
* (7)
* (2)
* (2)
* (1)
* (2)

* (3)
* (1)
* (2)
* (7)
* (1)
* (7)
* (7)
* (1)
* (1)
* (7)

* (4)
* (3)
* (7)
* (1)
* (2)
* (4)
* (7)
* (7)

## Эх сурвалж 
*Дүнгийн жагсаалт

## Гадны холбоос 
*Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүд
Риау арлуудын муж

**Риау арлуудын муж** (индонезээр *Kepulauan Riau*) — Индонез улсын 34 мужийн нэг. 1.7 сая хүнтэй. Төв нь Танжун Пинан ( *Tanjung Pinang*) хот. Хүн амын 35% нь Малай үндэстэн, 22% нь Жава үндэстэн, 9% нь Хятад үндэстэн, 9% нь Минанкабау ястан, 8% нь Батак ястан.

## Зүүлтийн тайлбар

Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:2002 онд байгуулагдсан
Баруун Сулавеси

**Өрнөд Сулавеси** (индонезээр *Sulawesi Barat*) — Индонез улсын 34 мужийн нэг. Сулавеси аралд байрладаг, 1.2 сая хүнтэй. Төв нь Мамужу ( *Mamuju*) хот. Тоража (14%), Мандар (8%), Буги (10%) гэх мэт олон ястантай. 82% нь Ислам шашинтан. Дотроо 5 хошуунд хуваагддаг.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Сулавеси
Төв Сулавеси

**Төв Сулавеси** (индонезээр *Sulawesi Tengah*) — Индонез улсын 34 мужийн нэг. Сулавеси аралд байрладаг, 2.6 сая хүнтэй. Төв нь Палу ( *Palu*) хот. Хүн амын 23% нь Бутун ястан, 20% нь Кайли ястан, 19% нь Буги ястан, 16% нь Толаки ястан. Муж дотроо 1 хот, 10 хошуунд хуваагддаг.

Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Сулавеси
Хойд Сулавеси

**Умард Сулавеси** (индонезээр *Sulawesi Utara*) — Индонез улсын 34 мужийн нэг. Сулавеси арлын умард болон түүний ойр хавийн арлууд дээр байрладаг, 2.3 сая хүнтэй. Төв нь Манадо (*Manado*) хот. Минахаса, Монгондоу, Сангир, Талауз мэт нь голлодог маш олон ястантай.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Сулавеси
Бива нуур

бол Японы хамгийн том цэнгэг устай нуур юм. Энэ нуур Японы хуучин нийслэл болох Киото хотоос зүүн хойд зүгт байрлах Шига аймагт байдаг. Эртний нийслэлтэй ойрхон учраас Японы уран зохиолд энэ нуурын талаар их дурдагддаг.

Файл:Biwa lake october 2012.JPG|Бива нуурын ойролцоо

Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Японы нуур
Ангилал:Шига мужийн газар зүй
Ангилал:Сэто Дотоод тэнгисийн ус зүйн систем
Ангилал:Япон дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Хүлэмжийн хий

**Хүлэмжийн хий** (англи. greenhouse gas, орос. парниковые газы) нь нарнаас ирж буй цацраг туяаг өөртөө шингээж аван цацруулдаг нэгэн төрлийн агаарын давхарга юм. Энэ үйл явц нь хүлэмжийн нөлөөний гол учир шалтгаан юм. Озон буюу O3, усны уур, метан, нүүрстөрөгч буюу N2O, CO2 гэсэн хийнүүд нь дэлхийн агаар мандалд зонхилох хүлэмжийн хийнүүд юм. Нарны аймгийн Сугар, Ангараг гаригууд болон Санчир гаригийн дагуул Титаны агаар мандал нь хүлэмжийн нөлөө явагдаж болох хийг агуулсан байдаг. Хүлэмжийн хий нь дэлхийн температурт ихээр нөлөөлдөг, хүлэмжийн хийгүй байсан бол дэлхийн гадаргын дундаж температур -18°C байх байсан бөгөөд одоо байгаагаас дунджаар 33°C бага дулаантай байх байжээ.

Аж үйлдвэрийн эрин үеийн эхлэл 1750-1800 оны үед чулуун нүүрсийг түлш болгон дэлхий даяар хэрэглэж байсан нь агаар мандал дахь CO2 буюу нүүрстөрөгчийн давхар исэл 280 ppm-ээс 397 ppm болоход хүргэжээ. Хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэйгээр агаар мандал дахь CO2 нь карбон суурьтай түлшний шаталт,  голчлон мод,нүүрс, шатахуун, болон байгалийн хийн шатаалтаас болон ихэсч байна.

## Дэлхий дэх хүлэмжийн нөлөөнд үүлний үзүүлэх нөлөө
Дэлхий дэх хүлэмжийн нөлөөнд нөлөөлдөг хий бус нөлөөлөгч нь үүл юм. Бас л нарны туяаг өөртөө шингээн цацруулдаг нь хүлэмжийн хийтэй адилхан үр дүнг үзүүлдэг. Үүл нь агаар мандалд буй усны дусал болон мөсөн талстууд юм.

## Хүлэмжийн нөлөө явагдахад агаар мандал дахь хийнүүдийн үзүүлж буй нөлөө
Хий бүр өөр өөрсдийн онцгой шинж чанар, хэмжээ, тархалтаараа хүлэмжийн нөлөөнд нөлөөлдөг. Бас шууд бус хүчин зүйлүүд ч нөлөөлнө. Жишээлбэл молекулд молекул суурьтай шууд цацраг ялгаруулах метан нь нүүрстөрөгчийн давхар ислээс даруй 72 дахин хүчирхгээр хүлэмжийн нөлөөг явагдуулдаг. Нөгөө талаас шууд туяа цацруулах метаны нөлөөлөл нь озоныг бүрэлдэхэд дэмжлэг болдог байна. Хэрэв эдгээр хийг хүлэмжийн нөлөө явагдахад нөлөөлдөг байдлаар нь дараалуулах юм бол бид үүнийг олж харна.

## Хийн агаар мандалд оршин тогтнох хугацаа
Усны халуун уур нь агаар мандалд дунджаар 9 өдөр бий болдог. Бусад голчлох хүлэмжийн хий нь маш сайн холилдсон учраас агаар мандлаас алга болоход маш олон жил шаардагддаг. Хүлэмжийн хий агаар мандлыг орхидог хугацааг баталгаатай хэлэхэд маш хэцүү.
Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн агаар мандалд оршин тогтнох хугацаа нь тогтворгүй байдаг бөгөөд дундаж тооцоогоор CO2 нь агаар мандлаас бүрэн арилтлаа 30-95 жил зарцуулдаг. Энэ тооцоолол нь CO2-ийн молекулууд нь далайн усанд шингэх, фотосинтезид оролцох зэрэг хэд хэдэн үйл явцыг оролцуулан тооцоолсон байна. Ихэвчлэн нийт ялгарч байгаа CO2-ийн тал хувь нь бүтэн зуунд агаар мандлаас арилдаг бол 20 хувь нь олон мянган жил агаар мандалд арилалгүй тогтдог.

## Дэлхийн дулаарлын идэвх
Дэлхийн дулаарлын идэвх нь хүлэмжийн хийн агаар мандалд оршин тогтнох хугацаа болон молекулын нь чадлаас шууд хамааралтай.

Ангилал:Хий
Ангилал:Уур амьсгал судлал
Ангилал:Хүлэмжийн хийн ялгаралт
Түркменабат

thumb|Автобусны нэгэн буудал (2009 он)
**Туркменабад**  буюу **Түркменабат** () — Туркменистан улсын хоёрдугаар их хот, Лебап мужийн төв. 

Узбекистаны хилтэй ойр, Амударья мөрний эрэгт байрладаг. 2012 онд 408,906 хүнтэй байлаа. Ашхабадаас зүүн хойш 470 км (автозамаар 585 км) зайнд байдаг. М37 цардмал зам, төмөр замаар улсынхаа хотуудтай холбогдсон.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Туркменистаны суурин
Ангилал:Лебап муж
Ангилал:1886 онд байгуулагдсан
Фрейдизм

Фрейдизм - 20 дугаар зууны Австирийн сэтгэл судлаач, эмч Зегмунд Фрейдийн үндэслэсэн философи юм. Энэ философи тухайн үедээ дэлхийн философи сэтгэлгээнд төдийгүй оюуны соёлд маш хүчтэй нөлөө үзүүлсэн, одоо ч нөлөөгөө алдаагүй чиглэл юм.

Фрейдизм хүнд байдаг ухамсарлагдаагүй оюун санаа нь хүн, түүний төрх байдлыг тодорхойлж байдаг гэсэн үндсэн санааг дэвшүүлдэг учраас бүхэлдээ ХҮНИЙ ТУХАЙ ФИЛОСОФИ гэж тооцогддог. Марксист философид ухамсар хүнийг тодорхойлдог гэж үздэг бол фрейдизм үүний эсрэгээр үздэг.

Фрейдизм Эго, Супер Эго, Ид гэсэн гол ойлголт бий. Эдгээр ойлголтуудыг утгачлан буулгавал ЭГО гэдэг нь хувь хүнд зөвхөн өөрт нь байдаг орчин нөхцөлөөсөө олж авсан ойлголт – ухамсар, СУПЕР ЭГО гэдэг бол нийгэмд байгаа хүмүүст нэгэн утгатай ойлгогддог тэр зүйл, ИД нь хүнд төрөлхөөс нь байдаг инстинкт маягийн оюун санаа болно. Фрейд эзгээрээс ИД нь хүн, түүний төрх байдлыг тодорхойлдог гэж үзсэн. Ид нь дайрах, довтлох хүчирхийлэх харгис шинжүүдтэй. Фрейд энд ИД хүнийг тодорхойлдог нь сайн уу, муу юу гэдэг тухайд дүгнэлт хийгээгүй, харин байгаа тэр зүйлийг үнэнээр нь шууд хэлсэн. Үүнээс ч болж тухайн үедээ их ад үзэгдэж байжээ.

Фрейд хүн ерөөсөө эсрэг хүйсэндээ татагдаж байдгийг ЭДИПИЙН ХҮСЭЛ (эр нь эм хүйс рүүгээ) , ЭЛЕКТРИЙН ХҮСЭЛ (эм нь эр хүйс рүүгээ) гэсэн нэр томъёонуудаар илэрхийлж байв.

Хүнийг ИД нь захирч байх үед тэр их чөлөөтэй, дураараа байдаг. Харин Эго, Супер Эго болохоор хүнийг орчин нөхцөлдөө таарч тохирсон биеэ барьж байх, бусдын байдалд зохицохыг шаарддаг. Тэгэхээр ИД, Эго нар нь хоорондоо үргэлж зөрчилдөж байдаг байна. Эго-доо захирагддаг хүмүүс (ийм хүмүүс ихэвчлэн нэлээд соёлтой боловсролтой байдаг) бухимдуу, хийрхүү төлөв байдалтай болдог. Фрейдийн хэлснээр “Невроз бол соёл иргэншилийн өр төлөөс юм”. Ийм ч учраас хүн хааяа ч гэсэн соёлын шаардлагад орж биеэ барилгүй дураар чөлөөтэй байхын тулд уралдаан тэмцээн, урлан бүтээх үйл ажилагаанд татагддаг. Энд л дайрах, довтлох, өрсөрлдөх, “харгислах” хэрэгцээгээ хангадаг байна.

Фрейдийг сургаалийг залгамжлан хөгжүүлж, сайжруулан засамжилж байсан хүмүүсийн НЕОФРЕЙДИСТУУД гэдэг. Фрейдизмын өөрийнх нь нэр томъёогоор хэлэх юм бол тэд фрейдизмыг сублимаци хийсэн хүмүүс юм. Сублимаци гэдэг нь фрейдист нэр томъёо, онолоор улс төр, урлаг соёл, шашин гэх мэт нийгмийн бусад юм үзэгдлийг тайлбарлаж ойлгох явдал болно. Нейфрейдистүүд дотор Э. Фромм (1900-1980) онцгой байр эзэлдэг. Фромм өөрийгөө их шохоорхож, амиа боддог үзэгдэл болох нарцист-огоист психологи, “нөхцөлт” ба ”нөхцөлт бус” хайрын тухай гээд олон үйлийг фрейдизмд оруулахын зэрэгцээ энэ онолд бас шүүмжлэлтэй хандаж байлаа.

Фрейдизм, неофрейдизм аль нь ч гэсэн шашинд шүүмжлэлтэй ханддаг, шашныг “мухар сүсгиийн муйхар хар хүч” гэж үздэг.
Фрейдизмын үндсэн дүгнэлтүүд гэвэл :
*	Хүнд ИД (ухамсарлагдаагүй оюун ухаан) хэмээх маш хүчтэй зүйл байдаг.
*	Зүүд бол ухамсаргүйн нэгэн илрэл
*	Хүүхэд гэр бүлээрээ дамжуулж Супер Эготой болно
*	Эдил болон Электрийн хүсэл нь хүүхдэд ухамсаргүй оюун санаа их байгааг илэрхийлдэг
*	Соёл нь гарцаагүй чухал зүйл мөн боловч хүнийг байнга дарамтанд байлгаснаараа “соёлд дүргүйцүүлдэг” гэж үздэг юм.

Ангилал:Гүн ухаан
Дашогуз

**Дашогуз** (, хуучин цагт *Ташауз*, *Дашховуз* гэдэг байв) — Туркменистан Улсын гуравдугаар их хот, Дашогуз мужийн төв. 

Улсынхаа умард хязгаарт, Узбекистаны хилтэй ойр, Амударья мөрний сав газарт байрладаг. 2012 оны байдлаар 275,278 оршин суугчтай байгаа. Нийслэл Ашхабадаас умар зүгт 630 км, Узбекистаны Нукусаас өмнөш 101 км, Үргенчээс баруун хойш 68 км-т байдаг. Төмөр замаар Узбекистаны хотуудаар дамжиж улсынхаа Түркменабат хоттой, агаарын болон авто цардмал замаар нийслэлтэйгээ холбогддог. 

Ангилал:Туркменистаны суурин
Ангилал:Дашогуз муж
Нуар

**Нуар** (; ) нь Японы цуврал анимэ юм. 2001 оны 4 сарын 6-ноос 9 сарын 28 хүртэл TV Tokyo телевизээр гарчээ. Bee Train, Victor Entertainment-ын бүтээл. Зохиолч: Цүкимүра Рёоэ; найруулагч ба продюсер: Машимо Ко-Ичи.

## Холбоос
**Noir* Anime News Network вэбсайт дахь

Ангилал:Анимэ
El Cazador de la Bruja

**El Cazador de la Bruja** (, Испаниар **Шулмын ангууч** гэсэн утгатай) нь Японы цуврал анимэ юм. 2007 оны 4 сарын 3-ноос 9 сарын 25 хүртэл TV Tokyo телевизээр гарчээ. Bee Train, Victor Entertainment-ын бүтээл. Найруулагч ба продюсер: Машимо Ко-Ичи.

## Холбоос
**El Cazador de la Bruja* Anime News Network вэбсайт дахь

Ангилал:Анимэ
Bee Train

**Bee Train PRODUCTION, Inc.** (), бол анимэ зохион бүтээдгээрээ алдартай, 1997 оны 7 сарын 5-нд Машимо Ко-Ичигийн байгуулсан, Японы томоохон корпораци юм.

## Бүтээлүүд
**Noir* (2001)
**Madlax* (2004)
**El Cazador de la Bruja* (2007)

## Гадны холбоос 
* Албан ёсны сайт
* *Bee Train* Anime News Network вэбсайт дахь

Ангилал:Японы аж ахуйн нэгж
Ангилал:Анимэ
Дашогуз муж

thumb|Улаан хүрэн нь Дашогуз муж

**Дашогуз муж** (; ; ) — Туркменистан улсын таван мужийн нэг. 1992 онд байгуулагдсан. Зөвлөлт Туркмений үед **Ташауз муж** (орос. *Ташаузская область*) гэдэг нэртэй байлаа. Дотроо 9 хошуу, 2 хот болж хуваагддаг.

Ангилал:Туркменистаны муж
Балкан муж

thumb|Улаан хүрэн нь Балкан муж

**Балкан муж** (; ; ) — Туркменистан улсын таван мужийн нэг. 1992 онд байгуулагдсан. 139,270 км2 нутаг, 553,500 хүнтэй. Зөвлөлт Туркменистаны үед **Улаан-Усан муж** (орос. *Красноводская область*) гэдэг нэртэй байлаа. Дотроо Балканабад, Кумдаг, Туркменбашы, Хазар, Сердар, Берекет гэсэн 6 хот, нэр бүхий 6 хошуу, бүгд 12 нутаг болж хуваагддаг. 

Ангилал:Туркменистаны муж
Ахал муж

thumb|Улаан хүрэн нь Ахал муж

**Ахал муж** (; ; ) — Туркменистан улсын таван мужийн нэг. 1992 онд байгуулагдсан. 97,160 км2 нутаг, 939,700 хүнтэй. Зөвлөлт Туркменистаны үед **Ашхабад муж** (орос. *Ашхабадская область*) гэдэг нэртэй байлаа. Дотроо Абадан, Тежен гэсэн 2 хот, нэр бүхий 9 хошуу, бүгд 11 нутаг болж хуваагдана. Мужийн засаг захиргаа Ак-Бугдай хошууны Аннау балгасанд байрладаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Туркменистаны муж
Мары муж

thumb|Улаан хүрэн нь Мары муж

**Мары муж** (; ; ) — Туркменистан улсын таван мужийн нэг. 1992 онд байгуулагдсан. 139,270 км2 нутаг, 553,500 хүнтэй. Зөвлөлт Туркменистаны үед ч бас адилхан **Мары муж** (орос. *Марыйская область*) гэдэг нэртэй байлаа. 2012 оны байдлаар Мары, Байрамали гэсэн 2 хот, нэр бүхий 10 хошуу, бүгд 12 нутаг болж хуваагддаг. Мужийн төв нь Мары хот.

Ангилал:Туркменистаны муж
Лебап муж

thumb|Улаан хүрэн нь Лебап муж

**Лебап муж** (; ; ) — Туркменистан улсын таван мужийн нэг. 1992 онд байгуулагдсан. 93,730 км2 нутаг, 1,421,100 хүнтэй.  Дотроо Туркменабад, Атамурат, Сейди, Магданлы, Гажажак гэсэн 5 хот, нэр бүхий 14 хошуу, бүгд 19 нутаг болж хуваагддаг. 

Ангилал:Туркменистаны муж
Сая

**Сая**  (: '''') — мянган мянга, тоо, нэгийн араас 6 тэгтэй, 106. СИ системд : мега — гэж тэмдэглэдэг (106) эсвэл микро — (10−6).

#e06
Болеслав Берут

150px|thumb|Болеслав Берут
**Болеслав Берут** (, ; түүний овгийг *Биэрут* гэж бичээд дуудах, *Бе́рут* гэж бичээд өргөж дуудахад яг адилхан сонсдоно; 1892–1956) — Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс (БНПАУ)-ын нам төрийн анхны тэргүүн. 1947-1952 оны хооронд БНПАУ-ын ерөнхийлөгч, 1948-1956 оны хооронд Польшийн ажилчны нэгдсэн намын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв.

## Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:1892 онд төрсөн
Ангилал:1956 онд өнгөрсөн
Ангилал:Польшийн улс төрч
Станислав Каня

150px|thumb|Станислав Каня
**Станислав Каня** (, ; 1927 оны 3 сарын 8-нд төрсөн) — Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс (БНПАУ)-ын нам төрийн зүтгэлтэн. Эдвард Герекийн халааг авч 1980-1981 онд Польшийн ажилчны нэгдсэн намын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв.

Ангилал:1927 онд төрсөн
Ангилал:Польшийн улс төрч
Войцех Ярузельский

thumb|150px|В. Ярузельский (1968 он)
**Войцех Ярузельский** (; ; 1923 оны 7 сарын 6-нд төрсөн, 2014 оны 5 сарын 25) — Польшийн цэрэг, улс төрийн зүтгэлтэн, армийн генерал (1973), Польшийн батлан хамгаалахын сайд (1969—1983), ПАНН-ын Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1981—1989), БНПАУ-ын ерөнхий сайд (1981—1985), БНПАУ-ын Улсын зөвлөлийн дарга (1985—1989), Бүгд Найрамдах Польш Улсын анхны ерөнхийлөгч (1989—1990).

Ангилал:1923 онд төрсөн
Ангилал:Польшийн улс төрч
Ангилал:2014 онд өнгөрсөн
Их наяд

**Их наяд** — Бүхэл тоо, нэгийн араас 12 тэгтэй ( = 1012, мянган тэрбум эсвэл саян сая).

#e18
Skrillex

**Сонни Жон Моур** (Латинаар: Sonny John Moore, 1988 оны 7 сарын 15-нд төрсөн), — Америкийн Нэгдсэн Улсын Электроник хөгжимийн зохиолч, дуучин-дуу зохиогч, тайзны **Skrillex** (Скриллекс) нэрээр алдаршсан уран бүтээлч. Өмнөд Лос-Анжелест төрж өссөн, Моур 2004 онд Америкийн post-hardcore (пост-хардкор) From First to Last хамтлагт гоцлох дуучинаар орж студийн 2 цомог гаргажээ. Тэрээр 2007 хамтлагаасаа гарч хувийн кареераа хөөсөн.

## Намтар
### Хувийн кареер
.]]

Хувийн кареераа хөөж From First to Last хамтлагаас гарсныхаа дараах анхныхаа уран бүтээл болох гурван демо (олон нийтэд зориулсан) ("Signal", "Equinox", and "Glow Worm") -г гаргажээ.

2008 онд, Моур Лос-Анжелесийн клабуудад **Skrillex** (Скриллекс) нэрээрээ тоглолт хийж эхлэв. Үүнээс өмнө тэрээр **Twipz** (Твифз) нэрээрээ интернэтээр танигдаж амьжсан байжээ. 2010 оны 7 сарын 7-нд анхныхаа богино хэмжээний цомог, My Name is Skrillex-ээ үнэгүй татахаараа гаргажээ.

Моур Их Британий metalcore хамтлаг болох Bring Me the Horizon-ийн гуравдах студийн цомог There Is a Hell, Believe Me I've Seen It. There Is a Heaven, Let's Keep It a Secret дээр ажиллаж, хөтөлбөрийг нь гаргаж мөн аяыг нь бичсэн. Тэр жилийнхээ сүүлээр mau5trap дуу бичлэгийн студид элссэнийхээ дарааханаар үндэстэн дамнасан аялан тоглолт хийж, өөрийн хоёр дахь цомог, Scary Monsters and Nice Sprites-ийг гаргажээ.

2011 онд "First Of The Year" (анхандаа "Equinox" гэж нэрлэгдэж байсан), "Reptile", болон "Cinema", тэр оны 4 сард KoRn хамтлагийн онцгой эрх бүхий  "Get Up" дуунуудаа гаргажээ.

## Бүтээлүүд
;Цомогууд
*2010: *My Name Is Skrillex*
*2010: *Scary Monsters and Nice Sprites*
*2011: *More Monsters and Sprites*
*2011: *Bangarang*
*2012: *Make It Bun Dem After Hours

;From First to Last хамтлагт байхдаа
*2004: *Dear Diary, My Teen Angst Has a Body Count*
*2006: *Heroine*

;Sonny нэрээрээ
*2009: *Gypsyhook EP''

## Гадны Холбоос 
*Албан ёсны цахим хуудас

## Иш татсан холбоос
Аргил гитар

**Аргил гитар**  ( голдуу **басс гитар** гэж нэрлэгдэнэ) бол хурууныхаа тусламжтайгаар цохих, татах, дарах  зэргээр тоглодог чавхдаст хөгжим юм.
 
Басс гитар нь харагдах байдал болон бүтцээрээ энгийн цахилгаан гитартай төстэй ч хүзүү болон их биеэрээ илүү урт бөгөөд 4, 5, 6 эсвэл 8 утастай байдаг. 4 утаст басс өргөнөөр хэрэглэгддэг ба ихэвчлэн контрабасс болон энгийн гитарын сүүлийн 4 утасны өнгийн доод октаваар хөглөгддөг. Басс гитар нь өөр түлхүүрийн хөгжим гэгддэг буюу өөрөөр хэлбэл басс түлхүүрээр нотлогддог ба хэрвээ үүнийг октав дээшлүүлж хэрэглэвэл нотны шугамнаас гажиж хэт зөрүүтэй сонсогдоно. Басс гитарыг амьд тоглолтод энгийн цахилгаан гитарын адилаар өсгөгч болон чанга яригчид залгадаг.
 
1960 оноос хойш ихэнх хөгжмийн ритм, суурь аялгууг голдуу басс гитараар контрабассын оронд сольж тоглох болсон. Басс гитар нь рок, метал, поп, панк рок, нийтийн, рэгги, номлол дуулал, блюс, жаз зэрэг хөгжмийн олон төрөлд хэрэглэгддэг. Мөн жазз, латин, панк болон зарим рок метал урсгалуудад гоцлох үүргийг гүйцэтгэдэг.

## Түүх
1930 онд хөгжмийн зохиолч Пол Түтмарк (Вашингтоны Сиэтл) анхны орчин үеийн цахилгаан басс гитарыг фрэттэй загвар болгон хөгжүүлсэн нь барихад болон хэвтээгээр нь тоглоход илүү эвтэйхэн болжээ. 1935 онд Түтмаркийн цахилгаан хөгжмийн зэмсэгийн компанид зориулсан барааны танилцуулга  Audiovox-д түүний 30.5 инчийн урттай 4 утастай чулуулаг биетэй цахилгаан басс болох "736 Bass Fiddle" загвар нь нэлээдгүй нэрд гарсан.

## Хийц
Басс гитарын их бие ерөнхийдөө модоор хийгддэг боловч бал чулуун гитар (Стеймбергийн загвар) зэрэгт бусад материалыг мөн ашигласан байдаг. Басс гитарын их бие, хүзүү, гар зэргийг хийхэд тохирсон модыг сонгох хэрэгтэй. Ихэвчилэн их биеийг нигүрс модоор, хүзүүг агч модоор, гарыг зандан модоор хийдэг. Өөр гол төлөв их биенд  улаан зандан мод, самрын мод, улиангар зэргийг ашигладаг. Мөн гитарыг бүрэн хийж дуусахад лак, давирхай, тос гэх зэрэг материалуудыг оруулдаг. Людерийн хийцний захиалгаар зохион бүтээсэн сийлбэртэй болон гөлгөр загвар, толгойгүй, гүүрэн дээрээ хөглөгчтэй (Стеймберг, Хоннерийн загвар), мөн төрөл бүрийн байгалийн бус материалаар хийсэн гитарууд ч бий.

Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Гитарын төрөл
Пари Сен-Жермен

thumb|2006 оны Францын цомын шигшээ тоглолтыг үзэх, багаа дэмжихээр цугласан ПСЖ-ий хөгжөөн дэмчигчид

**Пари Сен-Жермен** (товчоор **ПСЖ**; ) — Европын цомтой багуудын цомын эзэн (1996), Францын хошой аварга (1986, 1994), Францын цомын 8 удаагийн эзэн (1982, 1983, 1993, 1995, 1998, 2004, 2006, 2010), Франц улсын Парис хотод төвхнөсөн хөлбөмбөгийн баг. 2001 оноос хар хөх үндсэн хувцастай тоглож буй.


Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн клуб
Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөг
Ангилал:1970 онд байгуулагдсан
Малага (хөлбөмбөгийн баг)

**Малага** () — Испани улсын Малага хотод төвхнөсөн, 2012 он гэхэд Испанийн хөлбөмбөгийн АШТ-ын дээд зиндаанд 34 жил, дунд зиндаанд 34 жил тоглоод байгаа хөлбөмбөгийн баг. 2011/2012 оны Испанийн АШТ-д дөрөвдүгээр байр эзлэсэн, 2012/2013 оны Европын аваргуудын лигт шөвгийн 16-д шалгарч үлдсэн.


Ангилал:Андалусийн хөлбөмбөгийн клуб
Ангилал:Малагагийн байгууллага
Ангилал:1948 онд байгуулагдсан
Encapsulation Security Payload

Encapsulation Security Payload (RFC 2406)- Хайрцаглагдсан Аюулгүй байдлын ачаа

ESP бол IPSec протоколын suite-ийн гишүүн нь юм. IPSec протокол пакетийн баталгаажуулалтыг, бүрэн бүтэн байдлыг болон аюулгүй байдлыг хангадаг бол ESP зөвхөн нууцлал болон баталгаажуулалтыг дэмждэг.Гэхдээ баталгаажуулт хийлгүйгээр нууцлах нь хүчтэй зүйл биш юм.Учир нь баталгаагүй. АН шиг биш  ESP нь тээвэрлэлтийн горимд  IP пакетийг бүхэлд нь баталгаажуулалт болон бүрэн бүтэн байдлыг нь хангадаггүй.Хэдийгээр tunnel mode-д  IP пакет бүхлээрээ шинэ нэмэгдсэн пакетийн толгойтой хамт хайрцаглагддаг ч , ESP хамгаалалт гэдэг бол гаднах  толгой (IPv4 болон IPv6-ийн толгойн өргөтгөл) нь хамгаалагдалгүй үлдэх зуур ip пакетийн эзэмшигчийг бүхэлд нь хамгаалж чадах боломжтой юм. IP протоколын дугаар 50-ийг хэрэглэснээрээ IP-ийн дээр шууд ажилладаг.

Ангилал:Интернэт протокол
Ангилал:Virtual Private Network
Ангилал:Криптографийн протокол
Ангилал:Криптологийн стандарт
Европын хөлбөмбөгийн Аваргуудын лиг - 2012/2013

Жил бүр ЕХБХ-ноос эрхлэн зохицуулдаг, "Европын аварга клубуудын цом" гэж эхэлснээс хойш 58 дахь, **ЕХБХ-ны Аваргуудын лиг** нэртэй болсноос хойшхи 21 дэх удаагаа явагдаж буй Европын орон орны шилдэг хөлбөмбөгийн багуудын тэмцээн шөвгийн 16 шатандаа үргэлжилж байна.

ЕХБХ-ны гишүүн 52 орноос өмнөх жилийн дотоодын лиг (УАШТ)-тээ манлайлсан 76 баг 2012/2013 оны Аваргуудын лиг тэмцээнд оролцов. Тэгэхдээ багуудынх нь чансаанаас хамаарч улс орны лигийг ЕХБХ жил бүр зэрэглэж, зэргийн дагуу багуудад нь боломж олгодог. 2012/2013 оны зэрэглэлээр Англи, Испани, Герман гурван орны лигээс тус бүр 4, Итали, Франц, Португал гурвынхаас тус бүр 3, Орос, Украин, Нидерланд, Турк, Грек, Дани, Бельги, Румын, Шотланд есийнхөөс тус бүр 2, бусад лигээс тус бүр 1, бүгд 76 баг шат дараалан Аваргуудын лигт хөлбөмбөг тоглолоо.

## Сонгон шалгаруулалт
### Нэгийн даваа
Эхний тоглолт 7 сарын 3-нд, удаах тоглолт 7 сарын 10-нд явагдсан.

|}

### Хоёрын даваа
Эхний тоглолт 7 сарын 17,18-нд, удаах тоглолт 7 сарын 24,25-нд болсон.

|}

### Гурвын даваа
Эхний тоглолт 7 сарын 31 болон 8 сарын 1-нд, удаах тоглолт 8 сарын 7,8-нд болсон.

|-
!colspan="6"|Улсын аварга багуудын салаа

|-
!colspan="6"|Аварга биш багуудын салаа

|}

### Төгсгөлийн даваа
Эхний тоглолт 8 сарын 21, 22-нд, удаах тоглолт мөн сарын 28, 29-нд байсан.

|-
!colspan="6"|Улсын аварга багуудын салаа

|-
!colspan="6"|Аварга биш багуудын салаа

|}

## Хэсгийн шат
### А хэсэг
### B хэсэг
### C хэсэг
### D хэсэг 
### E хэсэг
### F хэсэг
### G хэсэг
### H хэсэг
## Бөхчлөл
### Шөвгийн 16
2012 оны 12 сарын 20-нд сугалааны дагуу 2013 оны 2 сарын 12, 13, 19, 20-нд, удаад 3 сарын 5, 6, 12, 13-нд тоглоцгоосон.

|}

### Шөвгийн найм 
|}

### Шөвгийн дөрөв 
|}

### Шигшээ тоглолт 
## Мэргэн буудагч 
Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лиг