open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гиш

**Гиш** () нь 140 орчим зүйл цэцэгт ургамлыг багтаасан буурцагтны овгийн нэгэн төрөл.

## Зүйлүүд
*]]
*)]]
*]]
*)]]
* ssp. *dalmatica*]]

* *Vicia americana* – Америк гиш, ягаан гиш
* *Vicia amoena* - Эвлэг гиш
* *Vicia amurensis* Oett. (= *V.&nbsp;japonica sensu auct non* A.Gray)
* *Vicia andicola* Kunth
* *Vicia articulata* Hornem. – Дуулгат гиш
* *Vicia bakeri* Ali (= *V.&nbsp;sylvatica* Benth.)
* *Vicia basaltica* Plitmann
* *Vicia benghalensis* L. - Бенгал гиш
* *Vicia biennis* L. - Хоёр наст гиш
* *Vicia bithynica* (L.) L. – Битин (Вифин) гиш
* *Vicia bungei* Ohwi
* *Vicia canescens* Labill.
* *Vicia cappadocica* Boiss. & Balansa
* *Vicia caroliniana* Walter – Каролина гиш
* *Vicia cassubica* L. – Кашуб гиш
* *Vicia cracca* – Хулганы гиш, огтоны гиш, залаат гиш 
* *Vicia cuspidata* Boiss.
* *Vicia cusnae* 
* *Vicia cypria* Unger & Kotschy
* *Vicia disperma* DC. (= *V. parviflora* Loisel.)
* *Vicia dumetorum* L.
* *Vicia ervilia* – Гашуун гиш
* *Vicia esdraelonensis* Warb. & Eig
* *Vicia faba* – Эгэл гиш, морин гиш, цэцэрлэгийн шош
* *Vicia galeata* Boiss.
* *Vicia galilaea* Plitmann & Zohary
* *Vicia gigantea* Bunge
* *Vicia graminea* Sm.
* *Vicia grandiflora* Scop. (= *V.&nbsp;kitaibeliana*)
* *Vicia hassei* S.Watson
* *Vicia hirsuta*
* *Vicia hololasia* Woronow
* *Vicia hulensis* Plitmann
* *Vicia hybrida* L.
* *Vicia japonica* A.Gray
* *Vicia lathyroides* – Зусах гиш
* *Vicia lilacina* Ledeb.
* *Vicia linearifolia* Hook. & Arn. (= *V.&nbsp;parviflora* Hook. & Arn.)
* *Vicia loiseleurii* (M.Bieb.) Litv. (= *V.&nbsp;pubescens sensu auct. fl. Cauc.*)
* *Vicia lutea* – Шар гиш
* *Vicia menziesii* Spreng. – Гавай гиш
* *Vicia minutiflora* F.G. Dietr. 
* *Vicia monantha* Retz. – Дан цэцэгт гиш
* *Vicia narbonensis* L. – Нарбонийн гиш, мурын шош (= *V.&nbsp;serratifolia sensu auct. non* Jacq.)
* *Vicia nigricans* – Хар гиш
** *Vicia nigricans* ssp. *gigantea* (= *V. gigantea* Hook.) – Аврага гиш
* *Vicia onobrychioides* L.
* *Vicia oroboides* Wulfen
* *Vicia orobus* DC.
* *Vicia palaestina* Boiss.
* *Vicia pannonica* – Унгар гиш
* *Vicia parviflora* Cav. (= *V.&nbsp;tenuissima*)
* *Vicia peregrina* L.
* *Vicia pisiformis* L. – Шош цэцгт гиш
* *Vicia pseudo-orobus* Fisch. & C. A. Mey.
* *Vicia pubescens* (DC.) Link
* *Vicia pyrenaica*
* *Vicia sativa* – Таримал гиш
* *Vicia sepium* 
* *Vicia sericocarpa* Fenzl
* *Vicia serratifolia* Jacq. – Франц гиш (formerly in *V.&nbsp;narbonensis*)
* *Vicia sylvatica* L. – Ойн гиш 
* *Vicia tenuifolia* Roth. – Нарийн навчит гиш
** *Vicia tenuifolia* ssp. *dalmatica* (A.Kern.) Greuter (= *V.&nbsp;dalmatica*, *V.&nbsp;tenuifolia sensu auct. non* Roth.)
* *Vicia tetrasperma* – Дөрвөн үрт гиш  
* *Vicia tsydenii* Malyschev
* *Vicia unijuga* A.Br.
* *Vicia villosa* – Үслэг гиш

Гишийн төрөлд багтдаг ургамлууд:
* *Lens nigricans* (as *V.&nbsp;nigricans* (M.Bieb.) Janka)

## Эх сурвалж 
## Гадны холбоос 
*
* *Vicia'' plant profiles, United States Department of Agriculture
* Mansfeld's database for cultivated plants (search for *Vicia*, 17 cultivated taxa listed)
* FAO's Neglected crops: 1492 from a different perspective 26: Grain legumes for animal feed*
*
Буурцагтан

**Буурцагтан** () нь цэцэгт ургамлын, эдийн засгийн ач холбогдол бүхий, том овог.

## Эх сурвалж 
## Гадны холбоос 
* Leguminosae at *The Plant List*
* Leguminosae at *The Families of Flowering Plants (DELTA)*
* Fabaceae at the *Encyclopedia of Life*
* Fabaceae at the *Angiosperm Phylogeny Website*
* Fabaceae at the *Tree of Life Web Project*
* Fabaceae at the online *Flora of China*
* Fabaceae at the online *Guide to the Flora of Mongolia*
* Fabaceae at the online *Flora of Zimbabwe*
* Fabaceae at the online *Flora of Western Australia*
* Fabaceae at the online *Flora of New Zealand*
* Leguminosae at the *International Legume Database & Information Service (ILDIS)*
* World Legume Species Checklist at * Legumes Online*
* Fabaceae at *Flowers in Israel*
* Asociación Española de las Leguminosas (AEL). Charity founded to promote the agricultural use of legumes in Spain.
* World list of Fabaceae species species (20,856 spp) in the *Catalogue of Life*

Ангилал:Хүнсний ургамал
Гурван гүн

**Гурван гүн** (хятадаар: 三公; пиньинь: *Sāngōng*)хэмээх нь эртний хятадын хаант улсууд доторх эзэн хааны дараа ордог хамгийн өндөр 3 цолын ерөнхийлсөн нэр юм. Сүүлдээ зүүн азийн улсууд зээлдэн хэрэглэж байсан.

## Түүхэн тойм 
Гурван гүнгүүд бол нанхиад газрын эзэн хаадын шадар сайд нарын дотор багтдаг чухал албан тушаалтад юм. Гурван гүнгийн аль нэг нь хүчирхэг нөлөөтэй ноён, жанжин томилогддог нь хэрэв улс орон доройтох үед тэрхүү хүчирхэг ноён шинээр улс байгуулсан тохиолдол гарч байсан юм. Гэхдээ улс болгон харилцан адилгүй цолтоныг гурван гүн хэмээж байв.
# Жоу улс: Тайши, Тайфу, Тайбао
# Баруун Хань улс: Чэншян (хятадаар丞相; пиньинь: Chéngxiàng), Юйши дафу (хятадаар:御史大夫; пиньинь: Yùshǐ Dàfū), Тайвэй
# Зүүн Хань улс: Дасыма (大司馬), Сыту (司徒), Сыкун (司空)
# Цао Вэй улс: Тайши, Тайфу, Тайбао
# Тан улс: Тайвэй, Сыту, Сыкун
# Сүн улс: Тайвэй, Сыту, Сыкун
# Юань улс: Тайши, Тайфу, Тайбао

### Япон, Солонгос
Японы хаант улсад дундад зууны үед **Тэргүүн сайд** (太政大臣), **Зүүн гарын сайд** (左大臣), **Баруун гарын сайд** (右大臣)-ыг гурван гүнд тооцдог байсан бол Гуулин улсын үед Давэй (大衛), Сыту (司徒), Сыкун (司空) цолтон бүрдүүлж байсан. Чусонь улсад **тэргүүн сайд** (領議政), **баруун гарын сайд** (右議政), **зүүн гарын сайд** (左議政) нарыг гурван гүн гэж үзэж байв.

## Холбоотой мэдээлэл
Гурван багш (Хятад цол)

Ангилал:Цол
Тайфу

**Тайфу** (хятадаар:太傅; пиньинь галиг:Tài fù)цол нь эртний хятадын эзэн хааны шадар сайд болон хааны багшийн үүргийг гүйцэтгэж байжээ. Анх Баруун Жоу улсад үүссэн бөгөөд Хан улсын үеэс хойш гурван гүнгийн нэгд багтаж ирсэн өндөр цол юм. 
Энэхүү цолыг нанхиад, солонгос, вьетнам, монгол, манж үндэстэний улс, гүрэнд хэрэглэж байсан. 

## Холбоотой мэдээлэл
* Гурван гүн
* Тайш
* Тайбао
Ангилал:Цол
Алаг цэцэгт башир

** Алаг цэцэгт башир ** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
10-15 см өндөр, олон толгойтой бүдүүн үндэстэй, олон наст өвслөг ургамал. Ягаан ухаа цэцэгтэй байна.

## Тархалт 
Ойт хээр, хээрийн бүсийн уулын хээр, хуурай хээрийн бэлчээрт ургана.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Блейк Кларк

**Блейк Кларк** (; 1946 оны хоёрдугаар сарын 2; Макон, Жоржиа) — Америкийн жүжигчин, продюсер.

## Цахим холбоос 
* 

## Лавлах холбоос
Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:АНУ-ын телевизийн нэвтрүүлэгч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Айовагийн хүн
Хүрэлбаатар

**Хүрэлбаатар** —

* Лувсангийн Хүрэлбаатар — Монголын бизнесмэн, Монос Группийн ерөнхийлөгч
* Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар — Монголын бөх
* Содовжамцын Хүрэлбаатар — Монголын дипломатч
* Үржингийн Хүрэлбаатар — Монголын яруу найрагч, сэтгүүлч
* Чимэдийн Хүрэлбаатар — Монголын сангийн сайд
Буяншибал

**Буяншибал**  хүргэн нь (хятадаар:不颜昔班; пиньинь:Bùyánxībān) Онгуд аймгийн Алахуш тэгидхуригийн ахмад хүү, Их Монгол Улсын Чингис хааны хүргэн юм. 1204 онд түүний эцэг нь Чингис хаанд Найманы ханлигтай байлдахад тус хүргэсэн билээ. Иймээс 1206 онд Чингис хаан, өөрний охин Алага бэхийг түүнд холбож өгсөн. 1211 онд Монголын их цэрэг Алтан улсын хилийг давж, байлдааны ажиллагаа явуулах үед, Онгуд аймгийн Алтан улсыг баримтлагч ноёдын бослого гарч, Алахуш тэгин болон Буяншибал нарыг хороожээ. Энэ үеэр түүний гэргий Алаха бэхи нь харьяат цэрэг, ардын хамтаар Буяншибалын дүү Буюух ноёны, Буяншибалын хүү Чингү нарын хүрээнд зугтан очиж, Чингис хаанд мэдээ дуулгасан. Хожим нь Онгудын бослого дарагдсаны дараа Алаха бэхи нь Буюухтай хуримлаж, Онгудыг захирчээ.

## Холбоотой мэдээлэл
* Онгуд
* Алага бэхи

Ангилал:Их Монгол Улс
Ангилал:1211 онд өнгөрсөн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:Их Монгол улсын хүргэн
Чигү хүргэн

**Чигү хүргэн** (, пиньинь:Chì gǔ) бол Хонгирад аймгийн Бөртэ хатны дүү Анчин ноёны хүү, Чингис хааны охин Түмэлүний нөхөр юм. 1206 онд мянгатын ноён болж, Түмэлүнтэй гэрлэсэн бололтой. Алтан улсыг дайлах аян дайнд Тулуй ноёны харьяанд цэрэг захиран явж, хот балгадыг эзлэн гавьяа байгуулж байсан. 1236 онд Өгэдэй хааны зарлигаар Алтан улсын эзэлсэн нутгаас Дунпин фугийн харьяат өрхийг хувийн өмч болгон авсан. Юань улсын үед Нинпү жюнь ван (宁濮郡王) цолоор нэхэн өргөмжлсөн байдаг. 

## Удам 
* Чигү хүргэн
**?
***Хуйду: Өлзийбайху (Онгибаху) (瓮吉八忽, wenjibahu) гүнжтэй гэрлэсэн.
***Айбөх: Цайжин (采真) гүнжтэй гэрлэсэн.
****нинпү жүн ван (寧濮郡王, ninpu jun wang) Жанги: юн гуо их эгчмэд гүнж Мөнхдэйтэй (忙哥台, mangedai) гэрлэсэн.
****ци ван (岐王) Тотөмөр: их гүнж Сэнгэбултай гэрлэсэн.

## Холбоотой мэдээлэл
* Хонгирад
* Түмэлүн
* Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт  
## Эшлэл
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Их Монгол Улс
Сыкун

**Сыкун** (; пиньинь: Sīkōng) гэх цол нь Дорнод Азийн зарим улсын төрийн өндөр албан тушаалтны хэрэглэж байсан цол юм. Анх Баруун Жоу улсад үүссэн. Тэр цагаас эхлээд гурван гүн, зургаан шадар сайдын нэгд багтах болсон. 
Хань улс байгуулагдсны дараа Чэньди хаан, юйши дафу цолыг **их сыкун** гэж өөрчлөв. Зүүн Хань улсын үед **их** гэсэн тодотголыг нь хасаад, тайвэй, сыту цолын хамтаар гурван гүнгийн зэрэгт багтааж, Сүн улсын үе хүртэл хэрэглэжээ. Ляо Улс, Алтан улс, Тан улсын үеийн гурван гүнгийн цолтныг хэрэглэсэнгүй. Харин Юань Улсын Хубилай хааны зарлигаар сул тушаал болгосон. Мин улс, Чин улсын үед **Үйлдэх яамны сайд** давхар хүртэж байсан.

## Холбоотой мэдээлэл
* Гурван гүн
* Сыту
* Тайвэй

Ангилал:Цол
Falcon Heavy

**Falcon Heavy** нь SpaceX компанийн бүтээсэн дахин ашиглагдах, хүнд даацын сансрын хөлөг юм.

Энэхүү хөлөг нь 
*Дэлхийг тойрох нам замд (2000 км хүртэлх өндөрт) 63.8 тонн ачаа
*35000 - 42000 км өндөрт 8 тонн ачаа зөөх хүчин чадалтай.

Тус хөлөг нь 2018 оны 2-р сарын байдлаар дэлхий дээрх хамгийн их хүчин чадалтай хөлөг бөгөөд удаах хөлөг Delta IV Heavy-с даруй хоёр дахин их хүчин чадалтай.

Тус хөлөг нь Сар болон Ангараг гарагт хүн хүргэх зориулалттай бүтээгдсэн.

SpaceX компани нь 2018 оны 2-р сарын 6 өдөр Falcon Heavy хөлгийн анхны нислэгийг амжилттай үйлдсэн.

Ангилал: Сансрын хөлөг
Ангилал:Сансар судлал
Ангилал:SpaceX
Сорхохан

**Сорхохан** (хятадаар:唆兒哈罕) бол Их Монгол Улсын бэхи бөгөөд Өгэдэй хааны охин. Тэрээр эмэг эх Бөртэ үжингийн Хонгирад аймгийн **Нахэ**гийн хатан болжээ. Түүний нөхөр Нахэ нь Бөртэ хатны дүү Анчин ноёны ач хүү юм. Түүний тухай Юань улсын судрын **Гүнжийн илтгэл**д товч намтрыг бичсэн байдаг. Юань улсын үед Хонгирадын ахлагч Лу ван цол хүртэж байсан учраас Сорхоханыг Лу улсын гүнжийн бүлэгт багтаан бичжээ. 

## Холбоотой мэдээлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Хонгирад

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Бабахар

**Бабахар гүнж** () нь Их Монгол Улсын Гүюг хааны охин юм. Тэр бол Алалтун бэхи, Алажин бэхи нарын дараа Уйгурын Идүүд ханы хатан болсон 3 дахь бүсгүй байжээ. Түүний нөхөр нь Алалтун бэхийн нөхөр Баржуг Арт тегиний ач хүү Хучихар тегин юм. Хучихар тегин бол Хубилайн талд зогсож, Өгэдэйн улс Цагадайн улстай сөргөлдөж, цөөнгүй удаа зэвсэг зөрүүлж байсан. 1276 онд хааны зарлигаар Бабахар гүнж болон түүний гэр бүлд 120,000 цаасан мөнгө шагнав.  

## Холбоотой мэдээлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Алалтун бэхи

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын гүнж
Зэрэгцээ тооцоолол

.]]
**Зэрэгцээ тооцоолол** буюу **Параллель тооцоолол** () гэдэг бол олон тооны процесс буюу тооцооллыг нэгэн зэрэг гүйцэтгэхийг хэлнэ. Зэрэгцээ тооцооллыг битийн түвшин, зааврын түвшин, өгөгдөл, үүрэг даалгаврын зэрэгцээлэл гэх мэтээр ангилдаг. 

Аливаа бодлогыг бодуулахын тулд тухайн бодлогыг жижигхэн дэд бодлогуудад задлаад тэдгээрийгээ параллелиар ажиллуулна. Дараа нь үр дүнгүүдийг нэгтгэж үндсэн бодлогын шийдийг гаргаж авна. Гэвч бодлогыг дэд бодлогод хуваах нь тийм ч амар үйлдэл биш юм. Учир нь дэд бодлогууд хоорондоо өгөгдлийн хамааралтай байдаг. Энэ өгөгдлийн хамаарлаас болоод процессорууд нь хоорондоо холбогдох шаардлагатай болдог. Холбогдож байгаа цаг хугацаа нь хамгийн том дарамт болдог. Ихэвчлэн хоёр процессорын холбогдсон хугацаа нь тооцооллын хугацаанаас маш өндөр байдаг. Энэ хүчин зүйлээс хамаарч холболтын схем нь маш сайн төлөвлөгдсөн тохиолдолд сайн параллель алгоритм гарна. 

## Ашигласан материал
Хучихар тегин

**Хучихар тегин** () (?-1283) бол Хар Хожа буюу Уйгурын Идүүд хан Баржуг Арт тегиний хүү, Мамула тегиний (马木剌·的斤) хүү юм. Их Монгол Улсын үед мянгатын ноён байжээ. Мамула тегин 1266 онд нас барсны дараа түүний хүү Хучихар тегин нь Идүүд хан болсон. Энэ үе бол Өгэдэйн улсын эзэн Хайду, Хубилай хаан нарын зөрчилдөөний эхэн үе юм. Эхний хэдэн жилд Хубилай хааны зарлигаар Уйгур нутагт Бишбалыкийн ерөнхий захирагчийн ордныг байгуулж, Шюаньвэйсы хэлтэс болгоод, Уйгурын хэргийг захирах Бэйтингийн захирагчийн ордныг байгуулсан. 1275 онд Цагадайн улсын Дува ханы довтолгоонд өртөж, Хучихар тегин нь өөрийн гэр бүл, аймаг олноо дагуулж зугтжээ. Дараа нь Хубилай хааны зарлигаар Хөмөл хот орчимд нутаглах болсон. 1283 онд Дува ханы довтолгоонд Хөмөлийн газар өртөж байлдааны явцад алагджээ.     

## Гэр бүл
* Өвөг эцэг: Баржуг Арт тегин
* Эцэг: Мамула тегин
* Хадам эцэг: Гүюг хаан
* Хатан: Бабахар хатан

## Холбоотой мэдээлэл
* Баржуг Арт тегин
* Бабахар гүнж
* Уйгур

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1283 онд өнгөрсөн
Ангилал:Уйгурууд
Илимиш

**Илимиш** нь (хятадаар:叶里迷失) Гүюг хааны охин ба Онгуд аймгийн Гүнбух хүргэний хатан. Түүний авааль нөхөр Гүнбух бол Жао ван цол хүртсэн бөгөөд Илимиш нь Жао улсын эгчмэд гүнж гэж Юань улсын сударт бичигдэж үлдсэн юм. Гүнбух бол Мөнх хааны үед Өмнөд Сүн улсын **Хажоу** газрыг эзлэж байжээ. Илимиш Гүнбуха нар нь **Нангиадай** (囊家台), **Чяолинча** (乔邻察), **Аньтун** (安童) гэсэн 3 хүүтэй байсан.  

## Холбоотой мэдээлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Онгуд аймаг

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Гүнбух

**Гүнбух хүргэн** (хятадаар:君不花) нь Их Монгол Улсын Гүюг хааны хүргэн, Онгуд аймгийн хүн. Алахуш тегиний ач хүү, Буюух ноёны ахмад хүү. Түүний эцэг нь 3 хүүтэй. Ахмад нь Гүнбуха, 2-рх нь Айбуха, бага хүү нь Журибуха. Гүнбуха нь Гүюг хааны охин Илимиштэй гэрлэсэн. Гүнбуха нь хана нураагч зэвсэг болон их буу бүхий монгол цэрэг удирдаж байсан шилдэг баатруудын нэг юм. Тэрээр нэг удаагийн байлдаанд алагдсан. Тэрээр **Нангиадай**, **Чяолинча**, **Аньтун** гэсэн 3 хүүтэй.

Ангилал:13-р зуунд төрсөн  
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын жанжин
Төрөлчи хүргэн

**Төрөлчи** бол Ойрадын **Хойд** овгийн Худуга бэхийн ахмад хүү юм. 1207 онд Жочи ханхүүгийн удирдсан баруун гарын их цэрэг хойд зүгийн ойн иргэдэд аялах үед түүний эцэг харьяат цэрэг, ардаа авч дагаар орж, бусад Киргиз, Буриад, Булгад, Хорь Түмэд зэргийн олон аймгийг дагаар оруулах үйлст замчлан оролцжээ. Иймээс Чингис хаан өөрийн дунд охин Цэцэйхэн бэхийг Худуга бэхийн ахмад хүү Төрөлчид, Жочийн охин Хулуйханыг Төрөлчийн дүү Иналчид өгсөнөөр худ ураг бололцсон юм. Төрөлчигийн тухай мэдээ түүхэнд ховор юм. 

## Гэр бүл
* Эцэг: Худуга бэхи
* Дүү нар: Иналчи, Огул-Каймиш хатан
* Эхнэр: Цэцэйхэн

#### Хөвгүүд 
* Бухатөмөр
* Барс түгэ (Мөнх хааны гэрэлт хөшөөг босгосон хүн), 
* Барсбуха

#### Охид 
* Ургуна хатан, 
* **Илчигмиш хатан** (Аригбөх хааны авааль эхнэр. Хүүхэдгүй), 
* **Гүбэхэ хатан** (Хүлэгү ханы том хүүгийн эхнэр), 
* Хүчү хатан (Бат ханы 2-р хүү Туханы хатан), 
* **Өлзий хатан** (Төрөлчийн өөр хатнаас төрсөн; Хүлэгү ханы хатан), 
* Гүюг хатан (Цэцэйхэнээс төрсөн; Хүлэгү ханы авааль эхнэр)

## Холбоотой мэдээлэл
* Ойрад
* Цэцэйхэн бэхи
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

Ангилал:Ойрадын түүх
Ангилал:Их Монгол Улсын ноёрхогч эсвэл улс төрчийн сэдэв
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Дэлхийг тойрох зам

**Дэлхийг тойрох зам** буюу **геоцентрик орбит** нь Сар, хиймэл дагуул зэрэг дэлхийг тойрч буй бүх биетийн бүрдэл юм. 1997 оны NASA-ны тооцооллоор дэлхийг тойрох замд ойролцоогоор 2465 хиймэл дагуул, 6216 хэсэг сансрын хог хаягдал эргэлдэж байсан бол 16291 биет агаар мандалд шатаж дуусчээ.

Ангилал:Дэлхий (гараг)
Бодь мөрийн зэрэг

**Бодь мөрийн зэрэг** буюу түвдээр **Ламрим Чэн Мо** хэмээх бүтээлийг анх 1402 онд Цаст Түвдийн оройн чимэг хэмээн алдаршсан Богд Зонхов туурвижээ. Богд Зонхов нь Будда болон түүний залгамжлагчдын сургаал номыг уг эхээс нь эхлэн бүгдийг нь нарийвчлан судлаад үндсэн агуулгыг нь багтаасан, алхам алхмаар гэгээрэлд хүрэх шат дарааллыг эхлэн гэгээрэгч, улам гэгээрэгч, төгс гэгээрэгч хэмээн гурав ангилан энэхүү бүтээлдээ бичжээ.Бодь мөрийн зэрэг судар нь Бурханы шашинтан, лам хувраг , сүсэгтэн хүмүүсийн өдөр тутмын унших, бясалгах номын хөтөч нь бөлгөө. Бодь мөрийн зэрэг номыг шинэ монгол бичигт Гандантэгчлэн хийдийн лам Т.Булган, Бурханч лам Г.Пүрэвбат, Банчин Лувсанчойжижанцангийн Амар мөр, Шаамар бандида Гэндэнданзанжамцын туурвисан Шаамар Ламримыг гавж багш С.Гантөмөр, лам У.Пүрэвсүх нар монгол хэлнээ хөрвүүлэн буулгаж хэвлүүлжээ.
Ангилал:Төвөдийн буддын шашин
Ангилал:Буддын шашны утга зохиол
Думуган

**Думуган гүнж** (хятадаар:独木干) бол Хиад Боржигин овгийн Тулуй их ноёны Сорхогтани бэхи хатнаас төрсөн охин юм. Түүнийг Онгудын Буяншибал ноён ба Алага бэхи нарын хүү Нэгүдэй хүргэнтэй гэрлүүлсэн. 1257 онд Мөнх хааны зарлигаар ёнгор гаалийн тавтын татварлах өрхөөс **Пиняан чөлгөө**ний 1100 өрх айл, 1281 онд Хубилай хааны зарлигаар Жянаний цаасан мөнгө хураах өрхөөс **Мэйжоу**гийн **Чэншян шян**ий 1400 өрх иргэнийг хувааж өгөв. Түүний нөхөр Нэгүдэй нь Өмнөд Сүн улсыг дайлах дайнд оролцохдоо Цишиньжоугийн 1000 гаруй өрхийг олзолжээ. Нэгүдэйг нөгчсөний дараа харьяат газрыг нь дүү Чаху нь авчээ.

## Холбоотой мэдээлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Тулуй их ноён  
* Есүбух гүнж

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Аньту гүнж

**Аньту гүнж** (хятадаар:安禿) бол Хиад Боржигин овгийн Өгэдэй хааны хөвгүүн Хүчү хан хөвгүүний охин. Ихирэсийн Буту хүргэний хүү **Соёрха ван**гийн эхнэр. Аньту гүнж 1 хүү, 1 охин төрүүлсэн. Хүү Чахурчин нь хожим Алчидайн охин Есүнжинтэй гэрлэж, Юань улсын үед Тайши, Кайфу итун сансы цол, Чан ван өргөмжлөгдөж, шань гүо гүн, жунчин цол хүртэж байсан. Харин нэр нь тодорхойгүй охин нь Мөнх хааны хатан болсон.   

## Холбоотой мэдээлэл
* Хүчү
* Чахурчин
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Үнсгэлжин (1955 оны кино)

**Үнсгэлжин** нь 1955 онд бүтээгдсэн германы үлгэрийн кино юм. Энэ киног Гриммийн Үнсгэлжин үлгэрээс сэдэвлэн бүтээсэн ажээ.

## Үйл явдал 
Маргит охин хөдөөний нэгэн фермийн аж ахуй дээр амьдардаг байв. Түүний хойд эх болон хоёр хойд эгч (Хулла, Трулла) нар ихэд биеэ тоосон бөгөөд Маргитыг үргэлж дорд үздэг байна. Маргитын аав нь үүнийг ердөө ч гадарладаггүй. Тиймээс Маргит бүх ажлыг хийхээс гадна, маш их ганцаардсан үнсгэлжин болж хувирав. Фермд байх малнууд л түүний зовлонт амьдралыг сонсоно. Гэтэл нэг өдөр нэгэн модны үндэснээс нэг амьтан гарч ирэв. Тэр өөрийгөө Күйрликуакс гэж танилцуулаад тэр модны сүнсийг дуудтал Урла нэртэй нэгэн сайхан сэтгэлт дагина гарч ирнэ.  Тэд хамтдаа үнсгэлжинд туслахаар шийднэ.

Хан хүү өөртөө гүнжээ хайх боловч сэтгэлдээ таарсан гүнжээ олсонгүй. Күйрликуакс алиа салбадайн дүрд хувиран хан хүүд гүнжээ олох замыг зааж өгнө. Хан хүү ордондоо олон түмнийг цуглуулан баяр наадам хийв. Энэ баярт хойд эхийн хоёр охин оролцох гэтэл Күйрликуакс үсчний дүрд хувиран тэдний үсээр тоглон оролцох аргагүй болгоно. Үнсгэлжин ч бас энэ баярт орохыг туйлын ихээр хүснэ. Гэвч түүнд хойд эхийн линзийг үнсэн дотроос олж ирэх даалгавар оногдоно. Харин сайхан сэтгэлт дагина Урла нэгэн тагтааг Үнсгэлжин туслуулахаар илгээнэ. Дараа нь Урла алтан сүйх тэргийг илбэдэн бий болгоод, ферм дэх амьтдаас сүйх тэрэгч, тэрэгний морийг ч бас илбэдэн гаргаж өгснөөр Үнсгэлжин баярт оролцоно.

Хан хүү яг л Үнсгэлжин шиг харагдах нэгэн охиныг зүүдэлнэ. Баяр дээр тэр Үнсгэлжинг хараад түүний зүүдэнд харагдсан охин болохыг танина. Үнсгэлжингийн мөрөөдөл талаар болж, баяр дээр нэг хөлийнхөө алтан шаахайг гээн одно. Хан хүү тэр алтан шаахайг олж, улс даяар тэр шаахайг гээсэн бүсгүйтэй гэрлэхээр хайлгана. Энэ шаахай ганцхан Үнсгэлжинд л таарна.

## Кино зураг авалт 
Уг киноны зураг авах ажлыг 1955 оны долоодугаар сарын 11-нээс 1955 наймдугаар сарын 8-ны хооронд Берлиний Ваннзее дүүрэгт хийжээ. Хан хүүгийн ордон нь Пфауэн арал дээр байдаг. Киноны нээлтийг 1955 оны есдүгээр сарын 4-нд хийжээ.

## Цахим холбоос 
* 
* *Үнсгэлжин* киноны зургууд
*Үнсгэлжин үлгэр унших

## Эшлэл 
Ангилал:1955 оны кино
Ангилал:Германы кино
Ангилал:Үлгэрийн кино
Ангилал:Хүүхдийн кино
Ангилал:Инээдмийн кино
Ангилал:Үнсгэлжин
Ангилал:Ах дүү Гриммийн зохиолоос сэдэвлэсэн кино
КубСат

**КубСат** нь 10×10×10 см хэмжээтэй кубүүдээс бүтсэн, бага оврын судалгааны хиймэл дагуул юм. Бүрдэл хэсэг бүрийн жин 1.33 кг-аас ихгүй байдаг.

Монгол улсын 2017 онд хөөргөсөн анхны хиймэл дагуул нь КубСат юм.

Ангилал: Сансар судлал
Ангилал: Хиймэл дагуул
Улаан малгайт (1953 оны кино)

**Улаан малгайт** нь 1953 онд бүтээгдсэн германы үлгэрийн кино юм. Энэ киног Гриммийн Улаан малгайт үлгэрээс сэдэвлэн бүтээсэн ажээ. Тус киног хамгийн анх 1953 оны аравдугаар сарын 25-нд Эссен хотын хэд хэдэн кино театрын дэлгэцнээ гаргасан байна.

## Үйл явдал 
## Кино зураг авалт 
## Цахим холбоос 
* 
* *Улаан малгайт* croco-film.de цахим хуудаст

## Эшлэл 
Ангилал:1953 оны кино
Ангилал:Германы кино
Ангилал:Үлгэрийн кино
Ангилал:Хүүхдийн кино
Ангилал:Улаан малгайт
Ангилал:Ах дүү Гриммийн зохиолоос сэдэвлэсэн кино
Хүчү

**Хүчү** (?-1236) бол Их Монгол Улсын Хиад Боржигин овгийн Өгэдэй хааны гуравдугаар хөвүүн юм. Тэрээр Гүюг, Хүдэн нарын дүү болно. "Судрын чуулган"-д түүний тухай *"... Энэ хөвүүн маш их ухаантай, эрх дураараа байх хувь тавилан заяажээ..."* гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй хаан амьд ахуйдаа Хүчүгээр өөрийн хаан суудлыг залгамжлуулахаар зарлиг буулгаж, хунтайжаар өргөмжилж байсан хэдий ч 1236 онд Сүн улстай хийсэн дайнд амь үрэгджээ.

## Гэр бүл
* Эцэг: Өгэдэй хаан
* Эх: Дөргэнэ хатан
* Хатан: Кадакач (Qataqash) хатан, Хонгирадын Алчи ноёны ач охин. Түүнээс Ширэмүн төрсөн. Энэ хатныг 1252 онд Мөнх хааны зарлигаар шүүхдээ олон ноёдын өмнө Огул Хаймиш хатны хамт нүцгэлээд, эсгийнд ороож живүүлж цаазласан.
* Хүүхдүүд: "Судрын чуулган"-д бичсэнээр бол тэр Ширэмүн [Ширамун], Булагучи [Булуочи], **Сөсэ** [**Суса**] гэдэг гурван хөвүүнтэй. Харин "Юань улсын судар"-т Ширэмүн гэдэг ганц хөвүүнтэй. Харин **Булуочи** нь Ширэмүнгийн хүү гэж ялгаатай бичсэн байна. Бас Анту гэдэг нэг охинтой. Тэр нь Ихирэсийн Буту хүргэний хүү **Соёрха хүргэн**-тэй урагласан. Тэр хоёрын дундаас Чахурчин хүргэн, нэр нь тодорхойгүй охин (Хутугтай хатны үеэл дүү, Мөнх хааны бага хатан) гарсан.

## Холбоотой мэдээлэл
* Өгэдэй хаан
* Ширэмүн
* Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт

## Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1236 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Их Монгол Улс
Есүбух гүнж

**Есүбух гүнж** (хятадаар:也速不花) бол Хиад Боржигин овгийн Тулуй их ноёны Сорхагтани бэхи хатнаас төрсөн охин юм. Хонгирадын **Очин хүргэн**тэй гэрлэсэн. 1236 онд Өгэдэй хааны зарлигаар ёнгор гаалийн тавтын өрхөөс **Чинин чөлгөө**ний 30,000 өрх, 1281 онд Хубилай хааны зарлигаар **Жянаний цаасан мөнгө тушаах өрх**өөс **Тинжоу чөлгөө**ний 40,000 өрхийг өмчлөн өгсөн байдаг. Тэрбээр Улучин, Төмөр, Манзитай хүргэнүүдийг,  **Зургаадай ноёнг** төрүүлсэн. Улучин, Төмөр, Манзитай нар Алтан ургын хатадтай болсон. 1277 онд Номухан вангийн удирдсан цэрэг Монгол газарт ирэхэд Монгол хан хөвгүүд ноёдын дотор бослого гарах үед **Зургаадай ноён** бослогын удирдагчдын нэг байсан.

## Холбоотой мэдээлэл
* Тулуй  
* Думуган
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Цахилгаан гитар

**Цахилгаан гитар** (мөн **Э-Гитар**, **Электро-Гитар** гэж нэрлэнэ) нь цахилгааны дуу бичлэгт зориулан хөгжүүлсэн гитар юм. Цахилгаан гитарыг акустик гитартай харьцуулбал дуугарах чавxдасны хэлбэлзлийг байнга өсгөгчөөр өсгөх шаардлагатайгаараа ялгаатай.

## Хийц 
## Цахим холбоос 

Ангилал:Гитарын төрөл
Ангилал:Электрофон
Шудрага

**Шудрага** (мөн **шанз** гэж нэрлэдэг) хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн монголчуудын үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах

## Хийц
Монгол шудрага нь тэг дугуй цартай, хээ угалзтай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Товшуур
Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг
Эгэл гиш

**Эгэл гиш** буюу **морин шош** () нь буурцагтны овгийн, өвслөг, нэг наст, гишийн төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Эгэл гишийг хүнсний, тэжээлийн, ногоон бордуурын ба бүрхүүл ургамлын зориулалттайгаар тариалдаг. Англиар *broad bean*, *faba bean*, *field bean*, орсоор *боб садовый*, *боб обыкновенный*, *боб конский* гэж тус тус нэрлэдэг.

## Эх сурвалж 
## Гадны холбоос 
* *Vicia faba* at Purdue University
* Alternative Field Crops Manual at Purdue University
Баялун

**Баялун** бол Их Монгол Улсын Хиад Боржигин овгийн Мөнх хааны Ихирэсийн Хутагтай хатнаас төржээ. Түүнийг Ихирэсийн **Хурин хүргэн**д өгчээ. Хурин хүргэний эцэг нь Жахурчин хүргэн, Жахурчин хүргэний эцэг Сурха хүргэн, Сурха хүргэний эцэг Буту хүргэн билээ. Баялуныг нас нөгчсөний дараа Хубилай хааны зарлигаар Мөнх хааны ач охин Буланси авхайг Хурин хүргэнд сүйлж өгөв. Баялун нь хүүхэдгүй.

## Холбоотой мэдээлэл
* Мөнх хаан
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

## Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Ширин

**Ширин** бол Их Монгол Улсын Мөнх хааны Огул Түтмыш хатнаас нь төрсөн том охин нь юм. Ширин нь Олхонудын Алталун бэхийн нөхөр Тайчу хүргэний хүү **Чочимтай хүргэн**д гарчээ. Түүнийг нөгчсөний дараа дүү Бичиха-г Чочимтай хүргэнд өгчээ.

## Холбоотой мэдээлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Бичиха

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Бичиха

**Бичиха** бол Их Монгол Улсын Мөнх хааны Ойрадын Хутуга бэхийн охин Огул Түтмыш хатнаас нь төрсөн бага охин нь юм. Түүнийг Ширин гүнж өөд болсны дараа, Олхонудын Тайчу хүргэний хүү Чочимтай хүргэнд хатан болгож өгсөн юм. Нөхрөөсөө хүүхэдгүй.

## Холбоотй мэдээлэл
* Мөнх хаан
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Ширин

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Ерөө гүнж

**Юэлиэ** буюу **Ерөө гүнж** (хятадаар: 月烈, пиньинь: Yuè liè) бол Хубилай хаан охин юм. Түүнийг Онгуд аймгийн Айбуха хүргэнд өгчээ. Ерөө гүнжээс Кургуз хүргэн, Есөнхаймыш, Алиба, Шухунанду нар төржээ. Ерөө гүнжийг нас барсны хойно **Хааны охин Чи улсын их эгчмэд гүнж** (**皇姑齐国大长公主**) гэж өргөмжлөөд, мөн дараа нь **Жао улсын их эгчмэд гүнж (赵国大长公主)** хэмээн нэхэн өргөмжилсөн.

## Холбоотой мэдээлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт
* Айбуха хүргэн
* Кургуз хүргэн

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Дүүжигнүүр хунчир

**Дүүжигнүүр хунчир** () нь буурцагтны овгийн, хунчирийн төрлийн нэгэн зүйл, олон наст цэцэгт ургамал. Дүүжигнүүр хунчирийг анлиар *Mongolian milkvetch* гэж нэрлэдэг. Төв Ази ба Зүүн Ази, Монгол, ОХУ-ын сибирь, алс дорнод, Хятадын нутгаар тархан ургана.

## Анагаах ухаанд 
Дүүжигнүүр хунчир нь Хятадын уламжлалт анагаах ухаанд хэрэглэгддэг суурь тавин ургамлын жагсаалтад багтдаг. Хятадаар *huáng qí-хуан чи* (), *běi qí-бэй чи* () эсвэл *huáng huā huáng qí-хуан хуа хуан чи* (), гэж нэрлэдэг.

## Эх сурвалж 
## Гадны холбоос 
* 
*
Төмөрт

**Төмөрт** (, ) бол Казахстаны Харганат мужийн хот юм. Хот нь Нура гол эрэгт байрладаг. Харганат хотоос хойд зүгт 39 км зайд оршино.

## Мөн үзэх
* Казахстаны хотын жагсаалт

## Зүүлт
Ангилал:Харганат мужийн суурин
Ангилал:Азийн суурин
Найдангийн Эрдэнэпэл

**Н.Эрдэнэпэл** (1887-1965) нь Монголын Гандантэгчэнлин хийдийн хамба ламаар 1944-1960 онд ажиллаж байсан.

Тэрээр хуучин Далай Чойнхор вангийн хошуу, одоогийн Завхан аймгийн Их-Уул сумын нутаг 5 дугаар баг, Идэрийн гол хэмээх газар 1887 онд төржээ. Халх. Бага наснаасаа Тариатын хүрээнд шавилж байгаад 19 настай Гандан хүрээнд ирж Сангай аймагт суун, Дашчоймбэл дацанд цанид, чойрын гүн ухааны номонд суралцсан. Их хүрээнд шавилан сууж байхдаа Сангайн аймгийн гэсгүй байсан. 

1925-1929 он хүртэл Гандан хүрээнд шашны захиргааны тэргүүлэгчээр сонгогдон ажиллаж байсан. Мөн Богдын ордонд төвөд үсгийн бичээч, 1927 онд Судар бичгийн хүрээлэнгийн нэрээр Зөвлөлт улсын Москва хотноо болсон шашны хуралд төлөөлөгчөөр оролцсон. 

1928-1929 онд Судар бичгийн хүрээлэнгийн номын ази зүгийн хэлний ном хадгалагч, 
1929-1932 онд Шашны захиргааны тэргүүлэгчийн албыг хашиж байв. 
Найдангийн Эрдэнэпэл нь цанид, чойрын гүн ухааныг судалсаар 1933 онд Дашчойнбэл дацанд гавжийн дамжаа барьжээ. 1936-1937 онд Лам нарын сэтгүүлийн эрхлэгч. 1938-1941 онд гэрээр хувийн ажилтай байсан. 

1944 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн харьяа Түүхийн музейн тайлбарлагчаар ажиллаж байжээ.

Н.Эрдэнэпэл, Т.Гомбодорж, Г.Бат-Очир, Р.Гарамсэд, М.Галаарид, Л.Лувсан, О.Дагважанцан нарын лам байсан хүмүүсийн хүсэлтээр Улсын бага хурлын 1944 оны 34 дүгээр тогтоол гарч, Улаанбаатарт Мөргөлийн дуганыг нээсэн. 

Арван зургаадугаар жарны хөх бичин жил 1944 оны 5 сарын 10-нд Гандан хийдийг дахин сэргээхэд хурж Гандантэгчэнлин хийдийн хамба ламаар 1960 он хүртэл тасралтгүй ажилласан. Олон Улсын Монголч эрдэмтний анхдугаар Их хуралд зориулан Эртний Энэтхэгийн уран зохиолын гайхамшигт дурсгал “Үүлэн элч”-ийг төвөд хэлнээс орчуулсныг академич Б.Ринчен 1963 онд эрхлэн хэвлүүлж нийтийн хүртээл болгожээ. 1956 онд шашин номын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмэрийг үнэлж Гандан хийдээс Чин бишрэлт цол олгосон. 

Тэрээр 1965 онд Улаанбаатар хотноо таалал болжээ.

**Бүтээл:** 
# Монгол овогтны номын шашны нэгэн сэдэвт шалтгаан юу вэ? (гар бичмэлийн эх одоогоор байхгүй) 
# Түмэнхэн сайн ноёны тухай (Гандантэгчэнлин хийдийн номын сан) 
# Хамба номун хааны үе дараа (Гандантэгчэнлин хийдийн номын санд хадгалагдаж байгаад алдагдсан мэдээтэй) 
# Бурхан багшийн мэндэлсний 2500 жилийн ойд зориулсан илтгэл 

Ангилал:Монголын буддын шашны лам
Ангилал:1887 онд төрсөн
Ангилал:1965 онд өнгөрсөн
Алхан төгөлдөр хуур

**Алхан төгөлдөр хуур** гэдэг нь чавxдастай даруулт хөгжмийн зэмсгүүдийн дээд нэршил бөгөөд энэ хөгжмийн чавxдасыг жижигхэн алхаар цохин дуу гаргадаг учраас ийн нэрийджээ. Энэ алх нь модоор хийгдсэн байх ба ихэнхдээ ноос эсвэл ширээр бүрсэн байна. Өнөө үед алхан төгөлдөр хуур гэх нэрийг орчин үеийн төгөлдөр хуураас ялган эртний төгөлдөр хуур гэсэн нэр томьёог нь тодотгох үүднээс хэрэглэсээр байна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Түүхэн хөгжмийн практик
Ангилал:Түүхэн хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Чавхдаст төгөлдөр хуур
Ангилал:Цохилуур хөгжмийн зэмсэг
Бета каротин

**Бета каротин, β-каротин** нь ургамалд агуулагдаж, ургамлын улаан шар өнгийн нөсөөг үүсгэдэг. Молекулдаа 8 метил бутадиены үлдэгдлээс тогтсон изопреноидын гинжтэй буюу 40 нүүрстөрөгчийн атом агуулна. Энэ нь гол дундаа -CH=CH- гэсэн бүлгээр холбогдоно.

Ангилал:Каротиноид
Ангилал:Ургамлын будгийн бодис
Ангилал:Биологийн пигмент
Ангилал:Бодисын бүлэг
Ангилал:Хүнсний будаг
Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис (Европын Холбоо)
Дайкон

**Дайкон** нь дараах утгуудыг илэрхийлнэ:
* Дайкон (манжин), Зүүн Азийн хүнсний ногоо.
** Япон манжин, Япон хүнсний ногоо.
* Дайкон (систем), компьютерийн программ
* Дайкон арал, Японы нэгэн арал.
Их Зуугийн чуулган

Чин улсын үед Өмнөд Монголын Бор тохой орчимд суусан Ордос аймгийг зохион байгуулж, Их Зуу гэдэг газарт чуулган хийдэг болсон нь **Их Зуугийн чуулган** (Монгол бичиг:ᠶᠡᠬᠡ ᠵᠤᠤ，кирил:Их Зуу) юм. Анх 7 хошуу байсан бөгөөд сүүлд 1 хошууг нэмж байгуулсан түүхтэй. 2001 онд Их Зуугийн чуулганыг татан буулгаж, Ордос хот болгон өөрчилсөн.
## Хуваарь
# Зүүн гарын дундад хошуу (Жюнь вангийн хошуу) 
# Баруун гарын дундад хошуу (Отог хошуу) 
# Баруун гарын хойд хошуу (Хангин хошуу) 
# Зүүн гарын хойд хошуу (Далат хошуу) 
# Баруун гарын өмнөд хошуу (Үүшин хошуу) 
# Баруун гарын өмнөд адаг хошуу (Засаг хошуу) 
# Зүүн гарын өмнөд хошуу (Зүүнгар хошуу)

## Холбоотой өгүүлэл
* Улаанцавын чуулган
* Зостын чуулган
* Шилийн голын чуулган
* Жиримийн чуулган

Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Ангилал:Өвөр Монголын түүх
Азийн цагаан сар

Билгийн тооллоор шинэ жилийг тэмдэглэх **цагаан сарын** баярыг Азийн олон оронд тэмдэглэдэг.

## Баярыг тэмдэглэдэг орнууд 
* Монгол - Цагаан сар 
* БНХАУ - Хаврын баяр	  /Spring Festival /(Chūn Jié)	   7 хоног
* ОХУ - Буряд Улс, Халимаг Улс, Тува Улс, Алтай Улс, Якут Улс, Алтайн хязгаар, Ар Байгалийн хязгаар, .... /Цаган сар/-3 хоног
* Бруней - Шинэ жилийн өдөр	  /Tahun Baru Cina	/   1 хоног
* Хонконг -Шинэ жил -/Lunar New Year/   3 хоног
* Макао - Хятадын шинэ жил		  /Chinese New Year/ 	   3 хоног
* Төвөд - /Losar	/   3 хоног
* Тайвань -Хаврын баяр	  /Spring Festival/	   4 хоног
* Филиппин - Шинэ жилийн өдөр	  /Bagong Taón ng mga Tsino/	   1 хоног
* Индонез - Шинэ жилийн өдөр	/ Tahun Baru Imlek (Sin Cia)	/  1 хоног
* Малайз - Шинэ жилийн өдөр	/  Tahun Baru Cina	/  2 хоног
* Сингапур - 	Хятадын шинэ жил		/ Chinese New Year/ 	  2 хоног
* Вьетнам - Шинэ жил -/Lunar New Year/ 	  3 хоног
* Өмнөд Солонгос -	Солонгос шинэ жил	   /Seollal	/ 1 хоног
* Хойд Солонгос - Хуучны уламжлалт шинэ жил	/Lunar New Year's Day/	2017 оноос тэмдэглээгүй
* Япон - уламжлалт шинэ жил албан бусаар зарим иргэд тэмдэглэж байгаа - 1873 оноос хойш 1 сарын 1-нд албан ёсоор тэмдэглэж байгаа.

Ангилал:Шинэ жил
Ангилал:Цагаан сар
Ангилал:Азийн соёл
Алтан кобра-хээрийн сургууль

**Анх 1982 онд** АНУ, Тайландын Вант улсын Зэвсэгт хүчнүүд санаачлан хоёр талын цэргийн хамтын ажиллагаа, уялдааг бэхжүүлэх зорилгоор Тайландын газар нутагт **"Алтан Кобра"** /Cobra Gold/ нэртэй хамтарсан цэргийн хээрийн сургууль зохион байгуулжээ. Үүнд Тайландын Усан цэрэг, хуурай цэрэг, агаарын хүчин АНУ-ын усан болон агаарын цэргийнхэнтэй хамтран "PHIBTRAEX, SEAIAM, UNDERSEAL, EODEX" нэр бүхий сургуулиудыг нэгтгэн "Алтан Кобра" нэр дор 1982-1985 оны хооронд хийж байжээ.

1986 онд "Алтан Кобра" цэргийн хээрийн сургуулийг Тайландын Эзэн хааны Зэвсэгт хүчний Жанжин Штаб хариуцан удирдах болж цаашид уг хээрийн сургуулийг жил бүр хийж байхаар тогтсон байна. Улмаар Тайландын Вант Улсын Эзэн хааны Зэвсэгт хүчний бүх салбар ангиуд оролцож жил бүр Тайландын армийн аль нэг хэсэгт ээлжлэн хийдэг болжээ.  

**2004** он хүртэл зөвхөн Тайланд, АНУ, Сингапурын Зэвсэгт хүчний хамтарсан цэргийн хээрийн сургууль байсан. 2004 онд Филиппины болон Монголын Зэвсэгт хүчин оролцож эхэлсэнээр энэхүү цэргийн хээрийн сургууль бол заналхийсэн бус харин энхийг сахиулахын төлөө хийж буй хээрийн сургууль гэдгээ нотлон харуулсан юм. 

2014 оноос хойш "Алтан Кобра" хээрийн сургууль гурван үндсэн үйл ажиллагааны хүрээнд явж байна. Үүнд: **Нэгдүгээрт:**- Байлдааны зэвсэг хэрэглэх сургууль (CALFEX), **Хоёрдугаарт:**-Командын нэгдсэн удирдлагын үйл ажиллагааны сургууль (CPX), офицерүүд байгалийн гамшигийн үед хүмүүнлэгийн тусламж хэрхэн үзүүлэх /компьтераар/ сургууль хийх, **Гуравдугаарт:**- Тайландын нутгийг иргэдэд туслах. 

Үүнээс хойш  Ази тивд хамгийн томд тооцогдож буй энэ олон улсын хамтарсан цэргийн хээрийн сургуулийг жил бүр Тайландад зохион байгуулж ирсэн бөгөөд оролцогчдын хүрээгээ тэлсээр **2016 оны байдлаар 36** орныг хамраад байгаа аж. 

"Алтан кобра-2018" ээлжит цэргийн хээрийн сургууль 2018 оны 2 дугаар сарын 13-23-ны хооронд болж нийт 29 орны 11075 цэрэг, офицерууд оролцсон байна. Өмнө 2014 онд Тайландад цэргийн эргэлт болсноос хойш АНУ оролцоогоо эрс багасгаад байсан авч Д.Трамп 2017 онд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоноос хойш оролцоогоо хоёр дахин нэмэгдүүлж, 6800 америкийн цэрэг оролцуулсан байна. 2018 оны “Алтан кобра” хээрийн сургуулийн бас нэгэн онцлог гэвэл Мьянмарын Зэсэгт хүчнийхэн энэ удаагийн хээрийн  сургуульд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэж, зөвхөн цэргийн нэг офицероо нээлтийн ажиллагаанд ажиглагчаар оролцуулжээ. Монгол Улс 2004 оноос эхлэн ажиглагчаар оролцож ирсэн бол энэ 2018 онд шат ахиж Төлөвлөлтийн дэмжих багт багтжээ.  

2018 оны цэргийн хээрийн сургуульд: 

**Оролцогчид:** АНУ, Тайланд, Сингапур, БНСУ, Индонези, Япон, Малайз.

**Ажиглагчид:** Бруней, Лаос, Камбож, Мьянмар, Вьетнам, ХБНГУ, Шри-Ланк, Бразил, Швед.
 
**Олон үндэстний төлөвлөлтийн дэмжих баг:** Австрали, Канад, Фрөнц, Их Британи, Бангладеш, Монгол, Непал, Филиппин, Фижи, Шинэ Зэланд

**Бусад:** Хятад /2015/, Энэтхэг 

гэх хэлбэрээр улс орнууд оролцсон байна.

Ангилал:Тайландын зэвсэгт хүчин
Ангилал:АНУ-Тайландын харилцаа
Ноу-тилл тариалан

ны сүрлээр хамгаалагдсан шар буурцаг.]]

**Ноу-тилл тариалан** зарим тохиолдолд **тэг элдэншүүлэлт** эсвэл **шууд тариалалт** гэж нэрлэгддэг тариалан эрхлэх аргын/технологийн үндэс нь хөрсийг механик боловсруулалт хийж хөндөхгүй байхад оршино. Ноу-тилл тариалангийн үед хөрсний сүвшил нэмэгдэж, ус нэвчилт ба хадгалалт ихэсдэг, мөн органик бодисын агууламж өсч, тэжээлийн агууламж болон эргэлт/цикл сайжирдаг. Ноу-тилл нь дийлэнхи газар тариалангийн бүсүүдэд хөрсний элэгдлийг бууруулдаг. Ноу-тилл нь талбайн биологийн төрөл зүйлийг нэмэгдүүлдэг зэрэг олон эерэг талуудыг дагуулдаг.

## Ач холбогдол 
### Эдийн засгийн 
Ноу-тилл технологийг зөв явуулахад ашгийн хэмжээ үлэмж нэмэгддэг нь олон судалгаагаар тогтоогдсон.

Механик боловсруулалтыг хийхгүй байх нь ажил хөдөлмөр, түлш шатахуун, усалгаа, техникийн үнэ ба элэгдэл хорогдол зэрэг зардлуудад мэдэгдэхүйц хэмнэлтийг бий болгодог. Манай орон шиг хур тунадасын хэмжээ багатай бүсэд хамгийн тохиромжтой технологи юм.

### Хүрээлэн буй орчин 
#### Нүүрсхүчлийн хий ба бусад хүлэмжийн хий 
Ноу-тилл нь хөрсөнд органик материйг хуримтлуулах замаар нүүрстөрөгчийг булшилдаг. Хөрсөнд механик боловсруулалтыг хийхэд хөрсний хэсгүүд агаартай холилдож, ингэснээр хөрсний микробын идэвхи огцом өсөх ба энэ нь хөрсний нүүрстөрөгчийг агаарт алдагдахад хүргэдэг. Механик боловсруулалтын нөлөөгөөр хөрсний органик матери хурдан задарч, хөрсний нүүрстөрөгч агаарт алдагдана. Mеханик боловсруулалтыг хийж буй тракторуудын хаягдал мөн л нүүрстөрөгчийн давхар ислийг нэмэгдүүлнэ.

Хөрсөнд нүүрстөрөгчийг хадгалахын/булшлахын зэрэгцээ, ноу-тилл аж ахуй нь азотын ислийн (N2O) ялгаруулалтыг, сэлгээнээс хамааран 40-70% бууруулдаг. Азотын (I) исэл нь CO2-с 300 дахин хүчтэй, агаар мандалд 120 жилийн турш орших чадвартай хүчтэй хүлэмжийн хий юм. Газар тариаланд азотын бордоог хэтрүүлэн хэрэглэх нь азотын ислийн ялгаралтыг нэмэгдүүлдэг.

#### Хөрс ба ус 
Ноу-тилл технологи нь хөрсний нүүрстөрөгчийн ба органик бодисын агууламжийг нэмэгдүүлэх, агрегатлаг бүтэцийг бий болгох, бүтэцийн эвдрэл ба элэгдлээс хамгаалах, усны ууршилтыг бууруулах зэргээр хөрсний чанарыг сайжруулдаг. Механик боловсруулалт үгүй болсноор хөрсний нягтрал багасдаг.

АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн яамны судалгааны албаны судлаачид 19 жил судалсны эцэст, ноу-тилл тариалан нь уламжлалт газар тариалантай харьцуулахад хөрсийг илүү тогтвортой болгодогийг тогтоожээ. Хөрсөнд органик бодис хэлбэртэй агуулагдах нүүрстөрөгч нь хөрсний хэсгүүдийг хамт барьж агрегатлаг бүтэцийг үүсгэх гол хүчин зүйл болдог. Ноу-тилл хөрсний дээд 3 см давхарга нь уламжлалт тариалангийн хөрстэй харьцуулахад 2-7 дахин бага элэгдэлд өртдөг. Ноу-тилл тариалан нь ялангуяа салхитай тал хээрийн бүсэд илүү тохиромжтой байдаг.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Texas A&M AgriLife Research and Extension Center at Lubbock; along with New Mexico University Extension Service.  No-till and Cover Crops for Texas and New Mexico.
*No-Till Farmer Website

Ангилал:Тариалалт
Буджавын Чойндон

**Буджавын Чойндон** (1905.11.25-д Түшээт хан аймаг, Дайчин бэйсийн хошуунд (одоогийн Дундговь, Гурвансайханд) төрж — 1982 онд нас барсан) Монголын зохиолч, сэтгүүлч. 1938 онд Намын идэвхтний оройн сургуулийг төгссөн. МЗЭ-ийн номын санчаар ажиллаж байсан. 1958 оноос уран зохиол бичиж, тууж, өгүүллэг, найруулал, нийтлэлийн номууд хэвлүүлжээ. Баримтат уран сайхны хэлбэрээр хийсэн дурсамж бүтээлүүд нь сонирхол татдаг.

## Уран бүтээл
* Үүрийн цагаан гэгээ (1965),
* Зовсон хүн жаргадаг (1968),
* Говь хангайд (1977) зэрэг олон дуртгал номууд бичиж туурвисан.

Чойндон, Буджав
Чойндон, Буджав
Ангилал:1905 онд төрсөн
Ангилал:1982 онд өнгөрсөн
Монголын сарын шилдэг тамирчин

Монголын Үндэсний Олимпын Хорооноос тухайн сард болж өнгөрсөн уралдаан тэмцээнд өндөр амжилт үзүүлж, эх орныхоо нэрийг дэлхийн тавцанд өргөсөн тамирчид, багийг алдаршуулах, сар бүр Монголын спортын ертөнцөд болсон үйл явдлыг дүгнэх зорилгоор "Сарын шилдэг тамирчин"-г тодруулж байгаа юм. "Сарын шилдэг тамирчин"-г спортын сэтгүүлчид болон олон нийтийн нээлттэй санал асуулгын үр дүнд тодруулах юм.

**ШАГНАЛЫН ЭЗЭД**

Ангилал:Монголын Үндэсний Олимпын Хороо
Фрэдди Мэркүри

он)*                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |alt=|367x367px]]

**Фрэдди Мэркүри** (Төрсөн нэр : **Фаррох Булсара**) нь Британийн дуучин, дуу зохиогч бөгөөд мөн Queen хамтлагийн гоцлол дуучин гэдгээрээ ихэд алдаршсан. Тэрээр тайзан дээрх этгээд байдал болон 4 актавын хоолойны цар хүрээгээрээ бусдаас онцгой байсан юм. 

Фрэдди нь 1946 оны 9-р сарын 5-нд Занзибар хотноо парси шашинтай эцэг эхийнхээ ууган хүү болж мэндэлсэн ба өсвөр насандаа тэрбээр Английн Мидлсекс гэх газар луу нүүжээ. Фрэдди нь **"Queen"** хамтлагыг гитарчин Брайн Мэй, бөмбөрчин Рожер Тэйлор нарын хамтаар 1970 онд үүсгэн байгуулсан бөгөөд **Bohemian Rhapsody**, **Killer Queen**, **Somebody to Love**, *'Don't Stop Me Now**, **We Are The Champions** зэрэг олон тооны хит дуунуудыг зохиосон юм. Тэрээр хамтлагаасаа гадуур өөрийнхөө хоёр ч ганцаарчилсан цомгийг (1985 онд "Mr. Bad Guy", 1988 онд "Barcelona") гаргасан ч тэд нар нь төдийлөн сайн амжилт олж чадаагүй юм. 

1987 онд өөрийгөө дархлал хомсдолын вирус туссан гэдгээ мэдсэн Фрэдди нас барах өдөр хүртлээ уран бүтээлүүдээ гаргаж, аялан тоглолт хийсээр л байсан юм. Эцэст нь 1991 оны 11-р сарын 23-ны өдөр буюу нас барсан өдрийнхөө өмнөх өдөр өөрийгөө эдгэршгүй өвчин туссан гэдгээ олон нийтийн хэвлэл мэдээллээр зарлажээ.

2002 онд BBC-ийнхан Фрэддиг "Их Британийн түүхэн дахь агуу 100 хүмүүс"-ийн 58-т жагсаажээ. Мөн саяхан 2018 онд өөрийнх нь намтараар хийсэн **"Bohemian Rhapsody"** кино нь их олон шагналыг хүртэж, нийтдээ $817,437,341-ийн орлого олсон билээ. Фрэддигийн дүрийг жүжигчин **Рами Малек''' мөнхөлсөн ба тэрээр "Алтан бөмбөрцөг" болон "Оскар"-аас "Шилдэг эрэгтэй гол дүр"-ийн шагналыг хүртсэн юм.

## Цахим холбоос 
* Queen Concerts: Concertography Freddie Mercury

Ангилал:Queen (хамтлаг)
Ангилал:Рок дуучин
Ангилал:Төгөлдөр хуурч
Ангилал:Дуу зохиогч
Ангилал:Их Британийн хөгжимчин
Ангилал:Псевдоним
Ангилал:Айвор-Новелло шагналтан
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:Танзанийн хүн
Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:1991 онд өнгөрсөн
Бад Лаки

**Бад Лаки** (; 1934 оны 7-р сарын 28; Бинлингс, Монтана; 2018 оны 2-р сарын 24-нд Ньютаун, Коннектикут) — Америкийн жүжигчин, продюсер.

## Цахим холбоос 
* 

## Лавлах холбоос
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:АНУ-ын телевизийн нэвтрүүлэгч
Ангилал:АНУ-ын график зураач
Ангилал:Дуу оруулагч
Ангилал:Хүүхэлдэйн кино зураач
Ангилал:АНУ-ын чимэглэл зураач
Ангилал:УАГБ-ын хүн
Ангилал:АНУ-ын Солонгосын дайны хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Нангиажин

**Нангиажин гүнж** (хятадаар:囊家真) бол Хубилай хаан ба Чаби хатны охин бөгөөд Хонгирад аймгийн Уручин, Төмөр, Манзитай нартай ээлж дараалан гэрлэж байсан. Анхны нөхөр **Уручин хүргэн** нь Өлзий гүнжийг өөд болсны дараа түүнийг хатнаа болгов. 1277 онд Номухан вангийн удирдсан цэрэг Монгол газарт ирэхэд Монгол хан хөвгүүд ноёдын дотор бослого гарах үед, Уручингийн дүү **Зургаадай ноён** бослогын удирдагчдын нэг байв. Зургаадай ноёны цэргийн бослого дарагдсаны дараа Уручингийн дүү **Төмөр хүргэн**ий хатан болов. Тэр Төмөр хүргэнд Сэнгэбал хүргэн ба Дивубал хүргэнг төрүүлсэн. 1290 онд Төмөр хүргэн өнгөрсөний дараа Төмөрийн дүү **Манзитай хүргэний** хатан болов. Нангиажин гүнжийг өөд болсны дараа Өлзийт хааны зарлигаар Манзитай хүргэнд Чингим хунтайжийн охин Нангабула гүнжийг өгсөн.

## Холбоотой өгүүлэл
* Хубилай хаан
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт 

Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Хойд Германы Холбоо

**Хойд Германы Холбоо** гэдэг нь Пруссийн Хант Улсын удирдлага дор 1866 оноос 1871 оны хооронд Майны шугамаас умард хэсэгт байсан германы бүх улсуудын нэгдлийг нэрлэдэг. Энэ холбооны улс нь түүхийн хувьд бага германыг шийдлээс германы асуултын шийдэлд хүрч, дараа нь Австрийг хасаад, Пруссийн ноёрхол бүхий Эзэнт Улсыг байгуулахын өмнөх шат байсан юм. 1866 оны наймдугаар сард эхлээд цэргийн эвсэл болж байгуулагдсан хэдий ч 1867 оны долоодугаар сарын 1-ний үндсэн хуулиар улсын байгуулал бүхий шинж чанартай болов.

Холбооны үндсэн хууль нь 1871 оны Хаант Улсын Үндсэн Хуультай дийлэнх нь ижил байсан ба үүнд: Хууль тогтоох ажлыг гүйцэтгэх газар нь Райхстаг, түүнийг сонгуулиар бүх ард түмэн сонгох, мөн түүнчлэн гишүүн улсуудын төлөөлөл (ихэнх нь херцогт улс) бүхий Холбооны Зөвлөл юм. Аливаа хуулийг батлах бол энэ хоёр байгууллага хоёулаа зөвшөөрч байж батлагдана. Холбооны төрийн тэргүүн нь пруссийн хан бөгөөд тэр Холбооны Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газрыг тэргүүлнэ. Яамдыг хариуцах сайд нь Холбооны канцлер байв. Консерватив үзэлт пруссийн ерөнхий сайд Отто фон Бисмарк нь Хойд Германы Холбоог оршин тогтнох богинохон хугацаанд анхны ба цорын ганц канцлераар ажилласан хүн юм.

Райхстаг нь эдийн засаг, дэд бүтэц, эрх зүйн (үүний дотор өнөөгийн эрүүгийн хуулийн өмнөх хувилбар) чухал хуулиудыг шинэчлэн өөрчилсөн нь сүүлд германы нэгдэлд бэлтгэсэн бэлтгэл ажил байлаа. Зарим хууль 1871 оноос өмнө үйлчилж эхэлсэн ба үүний жишээнд германы гаалийн нийгэмлэгийн тухай хууль өмнөд германы улсуудад хэрэгжиж байв. Нийт төсвийн 95 хувийг зэвсэгт хүчний зардалд гарч байсан ч түүнийг парламентаар хянах хяналт нь сул хэвээр байсан байна.

## Цахим холбоос 
* Хойд Германы Холбооны 1867 оны дөрөвдүгээр сарын 16 батлагдсан үндсэн хуулийн эх хувилбар

## Тэмдэглэл
## Эшлэл 

Ангилал:Германы дайн
Ангилал:Зэвсэгт хүчний эвсэл
Ангилал:Германы түүхэн нутаг дэвсгэр
Ангилал:Хойд Герман
Ангилал:1866 онд байгуулагдсан
Нангабула

**Нангабула**гүнж бол Хубилай хааны хоёрдугаар хүү Чингим тайжийн охин юм. 

## Гэрлэлт
Түүний эр нөхөр нь Хонгирадын Дай Сэцэний ач хүү **Очин ноён**ы хүү **Манзитай хүргэн** билээ. Манзитай хүргэний эцэг Очин ноён, ах Уручин, **Төмөр** нар нь цөм Хиад Боржигин овгийн бэхи, гүнж нартай ураглаж байсан түүхтэй. Иймээс Манзитай хүргэн Нангиажин гүнж нас барсны дараа Нангабула гүнжтэй ураг барилдсан. Манзитай хүргэн Цагаадайн улсын Дува хан, Өгэдэйн улсын Хайду ханы их цэрэгтэй байлдаж яваад 52 настайдаа алагджээ. Хожим нь нас барсны дараа Цинин ван цолоор нэхэн өргөмжлсөн. Нангабула гүнжийг нас барсны дараа Төмөр Өлзийт хааны зарлигаар **Лу улсын их эгчмэд гүнж** хэмээн нэхэн шагнаж байжээ.

## Холбоотой өгүүлэл
* Нангиажин
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

## Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын гүнж
Шар хорс

*** Шар хорс *** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
Сарвуулаг цуулбарлагдсан үлэмж том навч бүхий, 80-100 см өндөр, эгц босоо иштэй олон наст ургамал. Зөв биш, конус хэлбэртэй шар өнгийн цэцэгтэй байна. Зургаагаас наймдугаар сард цэцэглэж, долоо наймдугаар сард үр нь боловсорно.

## Тархалт 
Ойн зах% цоорхой, холимог өвст нуга, хусан төгөл, холимог ойн зах, сөөгт ширэнгэт уулын хажуу энгэр газарт ургадаг.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Хөх яргуй

***Хөх яргуй*** - (), ()

## Ургамлын тайлбар 
10-15 см өндөр, эгц доошоо орсон үндэслэг иштэй, олон наст өвслөг ургамал. Ишний уг орчмын навчнууд нь цэцэгтэйгээ нэгэн зэрэг гардаг. Хос бус өдлөгөөр цуулбарлагдсан навчнууд нь өдлөг саланги хэсэгтэй. Хонх хэлбэртэй хөх ягаан цэцэгтэй байдаг. Тавдугаар сарын эхээр цэцэглэдэг, бэлчээрийн хамгийн эрт ургаж хөгждөг ургамал. Зургаадугаар сарын дунд үе гэхэд цэцэглэж дуусаад үр суух үе рүүгээ шилждэг боловч хөгжлийн найлзуур нь ургаж хөгжсөөр есдүгээр сар гарахад хагдарч эхэлдэг. 

## Тархалт 
Хөх яргуй ойт хээрийн бүсэд тархсан ургамал.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг