МиГ-15

**МиГ-15** (НАТО-ын нэрийн кодоор: Fagot, МиГ-15УТИ — Midget) нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч Артём Иванович Микоян ба Михаил Иосифович Гуревичын 1947 онд бүтээсэн тийрэлтэт сөнөөгч онгоц юм. Монгол улсад 1970 оны 11 дүгээр сард 2 нэгж/ширхэг/ сургалт дадлагын зориулалтын МиГ-15УТИ,6 ширхэг МиГ-17 онгоцны хамт хүлээн авчээ.
МиГ-15 нь дэлхийн олон улсад төдийгүй Солонгосын дайнаас эхлээд олон тулаанд оролцсон байна. Солонгосын дайны үед МиГ онгоц агаарт ноёрхолоо тогтоосон нутгийг "МиГ-ийн гудамж" гэж Америкийн нисэгчид нэрлэн түүний ойр нисэхээс эмээдэг байжээ.

## Зохион бүтээсэн түүх 
## Техникийн үзүүлэлт 
## Байлдааны нөхцөлд ашигласан нь 
### Солонгосын дайн 
#### 1951 оны 4 дүгээр сарын 12-ны өдөр буюу Америкийн хар Лхавга гариг 
Дөрөвдүгээр сард болсон агаарын тулаан нь Солонгосын дайны үеэр Зөвлөлт болон Америкийн нисэх хүчний хоорондох анхны томоохон мөргөлдөөн байв.
1951 оны 4-р сарын 12-нд АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний томоохон хүчин байлдааны даалгавар биелүүлэхээр хөөрчээ. Тэдний зорилго нь Хятадаас Хойд Солонгосын армийг хангахад ашигладаг байсан Ялу гол дээгүүрх стратегийн ач холбогдолтой төмөр замын гүүрийг устгах явдал байв.

Хүчний цөм нь 150 ширхэг F-80, F-84 сөнөөгч онгоцоор дагалдан яваа 48 ширхэг B-29 Superfortress бөмбөгдөгч онгоцноос бүрдсэн байв.

Иван Кожедубын[1] командалсан 324-р сөнөөгч нисэхийн дивизийн Зөвлөлтийн МиГ-15 онгоц ойролцоогоор 40 орчим онгоц Америкийн бүлэглэлтэй уулзахаар хөөрч, яаравчлав. Тэд дээрээс дайсан руу дайрч, шумбалтын үеэр Америкийн В-29 онгоцыг буудаж унагав.

20 минутаас бага хугацаанд тулалдаанд Америкийн 12 бөмбөгдөгч онгоц, 5 сөнөөгч онгоцыг устгасан (Российская газета сонины мэдээлснээр); бусад хувилбараар 10 бөмбөгдөгч онгоцыг буудаж унагасан (Зөвлөлтийн албан ёсны мэдээлэл) эсвэл ердөө 6-г нь (Оросын судлаачид Л. Крылов, Ю. Тепсуркаев нарын мэдээлснээр)[2][3].

Антон Валагины хэлснээр тулалдааны үр дүнд осолдсон онгоцноос шүхрээр буусан ойролцоогоор 100 Америкийн нисгэгчийг Хойд Солонгосчууд олзлон авчээ.[4] Зөвлөлтийн агаарын дивизийн командлагч Иван Кожедубын хэлснээр Хойд Солонгосчууд гурван В-29 онгоцны багийг олзолсон тухай мэдээлсэн байна.[5] (В-29 онгоцны багийнхан 11 хүнээс бүрдсэн).

Энэ тулалдаанд Зөвлөлтийн цэргүүдийн дунд ямар ч хохирол гараагүй.
##### Тулалдаанд оролцогчийн дурсамж 
1951 оны 4-р сарын 12-нд болсон тэр дайны хамгийн том агаарын тулалдааны нэгэнд хүчний тэнцвэр эрс тааламжгүй байсан: Зөвлөлтийн ердөө 36 онгоц Америкийн 120 гаруй бөмбөгдөгч болон сөнөөгч онгоцыг эсэргүүцсэн. Гэсэн хэдий ч АНУ-ын цэргийн удирдлагыг аймшигтайгаар энэхүү үхлийн аюултай "тоглоом"-ын оноо маш хүнд байсан: бараг арван таван "далавчит Америк"-ыг буудаж унагаасан бөгөөд Оросын нэг ч ялагдал хүлээгээгүй.

Зөвлөлтийн нисгэгчдийн энэхүү супер амжилтыг хоёр хүчин зүйл бий болгосон. Нэгдүгээрт, манай бараг бүх "шонхор" Аугаа эх орны дайны тулалдаанд оролцож, байлдааны өргөн туршлагатай байсан. Хоёрдугаарт, Солонгост тэд тухайн үеийн гайхалтай техникийн шинж чанар, хүчирхэг зэвсэглэлээрээ гайхуулдаг шинэ МиГ-15 тийрэлтэт сөнөөгч онгоцоор ниссэн.

"Эдгээр онгоцууд 1950 оны намар Солонгосын мөргөлдөөний бүсэд гарч эхэлсэн" гэж "МиГ-15 сөнөөгч онгоц" номын зохиогчдын нэг Евгений Арсеньев тайлбарлав. - Хамгийн анхны тулаанууд нь Зөвлөлтийн шинэ МиГ нь хэвтээ маневрлах чадвараас бусад бараг бүх үзүүлэлтээр Америкийн "өрсөлдөгчид" F-51, F-80, F9F-ээс хамаагүй илүү байгааг харуулсан.
МиГ-15 нь АНУ-ын Алс Дорнодын агаарын цэргийн хүчний гол цохилтын хүч болох В-29 хүнд бөмбөгдөгч онгоцнуудын хувьд үхлийн аюултай дайсан болох нь батлагдсан. Солонгос дахь НҮБ-ын агаарын цэргийн хүчний гол тулгуур болсон АНУ-ын агаарын цэргийн хүчин Солонгосын дайны эхэн үеэс бараг л эзэмшиж байсан маргаангүй агаарын ноёрхлоо алдсан. Тэдний хувьд дээд зэргийн гүйцэтгэлийн шинж чанартай шинэ Зөвлөлтийн сөнөөгч онгоц гарч ирсэн нь тааламжгүй гэнэтийн бэлэг байсан бөгөөд Америкчууд МиГ-15-ыг "Солонгосын гэнэтийн бэлэг" гэж нэрлэхэд хүргэсэн.

1951 оны 4-р сарын эхээр Андонг дахь нисэх онгоцны буудалд Зөвлөлтийн байлдааны ангиудын ээлж ээлж болсон. Хоёрдугаар эшелонд хуваарилагдаж, энд байрлаж байсан 151-р харуулын сөнөөгч нисэхийн дивизийг Дэлхийн 2-р дайны алдарт баатар, Зөвлөлт Холбоот Улсын гурван удаагийн баатар Иван Кожедубын удирдсан 324-р сөнөөгч нисэхийн дивизийн хороод болох 176-р харуулын болон 196-р сөнөөгч нисэхийн хороод сольсон. Эдгээр ангиудын нисгэгчид удалгүй томоохон агаарын тулалдаанд оролцож байгаагаа мэдэрсэн.

Дөрөвдүгээр сарын 12-нд Америкчууд дайны эхэн үеэс хойших хамгийн том бөмбөгдөгч онгоцыг довтлов. Үүний бай нь стратегийн ач холбогдолтой байгууламж болох Андонг хотын ойролцоох Ялу гол дээгүүрх төмөр замын гүүр байсан бөгөөд энэ нь Хойд Солонгосын цэргүүдийг Хятад, ЗХУ-аас зэвсэг, сум, тоног төхөөрөмж, хүнсээр хангахад ашиглагддаг байв.

Тэр өдрийн Америкийн гол цохилтын хүч нь 48 B-29 Superfortress стратегийн бөмбөгдөгч онгоцноос бүрдсэн байв. Америкчууд 1945 оны 8-р сард Хирошима, Нагасаки руу атомын бөмбөг хаясан нь эдгээр "супер цайзууд"-аас байв. 1951 оны дөрөвдүгээр сарын тэр өдөр "хорин ес" онгоц нь аймшигтай биш ч гэсэн маш хүчирхэг ачаа тээвэрлэжээ: тус бүр нь зургаан тонн жинтэй өндөр тэсрэх чадвартай радио удирдлагатай бөмбөгнүүд. Эдгээр бөмбөгөөр Америкчууд гүүрний тулгуурыг устгаж, бүрмөсөн идэвхгүй болгоно гэж найдаж байв.

"Супер цайзууд" хэд хэдэн алмазан хэлбэртэйгээр урагшилж байв. Тэднийг агаараас 80 орчим Америкийн сөнөөгч онгоц бүрхэж байв.

Иван Кожедуб дайсны агаарын армийг таслан зогсоохын тулд тус бүс нутгийн хээрийн нисэх онгоцны буудалд байрлах дивизийнхээ байлдааны онгоцыг хөөрчээ. Нийт 36 МиГ онгоцыг довтлоход хуваарилсан. Эдгээрийн цөөнхийг дайсантай тулалдсан сөнөөгч онгоцнуудын эсрэг илгээсэн. Манай "арван тавны" дийлэнх нь өөр даалгавар авсан. Тэдний нисгэгчдэд Америкийн Sabres болон Thunderjet онгоцнуудтай тулалдахгүй, харин бөмбөгдөгч онгоцнуудыг голчлон довтлох, тэднийг чухал гүүрийг сүйтгэхээс урьдчилан сэргийлэхийг тушаасан.

Энэ хүнд хэцүү нөхцөлд манай нисгэгчдэд амжилтанд хүрэх найдвар төрүүлсэн маш чухал нөхцөл байдлыг тэмдэглэх нь зүйтэй. МиГ-15 онгоцонд суурилуулсан гурван онгоцны их буу (нэг нь 37 мм, нөгөө хоёр нь 23 мм) нь 800 метрийн үр дүнтэй тусгалтай байсан бол Америкийн онгоцны пулемётууд нь зөвхөн 400 метрийн зайд л үр дүнтэй байв. Тиймээс Зөвлөлтийн (гэхдээ тэдний хажуу тал дээрх таних тэмдгээс харахад Хойд Солонгосын!) сөнөөгч онгоц хариу гал нээхээсээ өмнө дайсны онгоцыг ан хийж эхэлж чадсан. Кожедубын Шонхорууд энэ давуу талыг бүрэн ашигласан.
Тэдний даалгаврыг дээд удирдлагуудынхаа тодорхойлсон гол бай болох B-29 бөмбөгдөгч онгоцууд төгс бай байсан нь илүү хялбар болгосон. Солонгосын дайны үеэр Зөвлөлтийн нисгэгчид тэднийг "нисдэг амбаар" гэж ёжилж нэрлэдэг байв: асар том (ойролцоогоор 60 тонн хөөрөх жинтэй, 40 метрээс дээш далавчтай), харьцангуй удаан (ядаж л хурдан МиГ-уудтай харьцуулахад). 324-р агаарын дивизийн нисгэгчид тэдэн рүү дайрч, дээрээс нь шумбаж, хажуу талаас нь орж ирэн, Суперфортресс бүр зэвсэглэсэн бараг арван пулемётын галаас зайлсхийхийг хичээж байв.
"Би анхны тэсрэлтээрээ найман зуун метрийн зайнаас цайзыг нурааж унагасан" гэж тэр тулалдаанд оролцсон хүмүүсийн нэг, ахмад Лев Иванов хожим нь дурссан байдаг. "Дараа нь би буудлагын цэгийг эвдэж, хоёр дахь тэсрэлтийг онож буудаж, зөвхөн хэлтэрхий үлдээсэн. Багийнхан дор хаяж аравыг нь аврагдсан. Дараа нь сөнөөгч онгоцны харуулууд бидэн рүү бууж, тойрог эхэлсэн."

Мэдээжийн хэрэг, Америкийн Тандержет болон Сабр онгоцууд өөрсдийн асрамжинд байсан бөмбөгдөгч онгоцнуудыг хамгаалахыг оролдож, манай МиГ онгоцнуудыг ширүүн дайрчээ. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлтийн нисгэгчид заль мэх хэрэглэсэн боловч амь насанд нь маш их эрсдэл учруулсан. Онгоцны нисгэгчид бүх сумаа аль хэдийн зарцуулсан тул агаарын тулааны бүсээс гараагүй ч одоо "хоосон" болсон тул дайсны сөнөөгч онгоцнууд руу довтлохыг дуурайж, улмаар тэднийг бүрэн хэмжээний галт зэвсэгт оролцох чадвартай нөхдөөсөө холдуулсан. Ийм буудлагагүй дайралт хэзээ ч сүйрэлд хүргэж болзошгүй байсан: Америкийн сөнөөгч онгоцнуудын пулемётт их хэмжээний сум байсан.

Тэр агаарын тулалдаанд ахмад, нислэгийн командлагчаар оролцсон Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар Сергей Крамаренкогийн хэлснээр:

"Миний нислэгийн даалгавар бол АНУ-ын сөнөөгч онгоцнуудад довтлох, тэднийг В-29 онгоцноос холдуулах явдал байв. Бид тэр даруй довтолгоон эхлүүлсэн. Би Тандержетс эскадрильд командлагч онгоцыг таньж, гал нээсэн."
Нэг дэлбэрэлт Америкийн онгоцны сүүлний ард өнгөрч, хоёр дахь нь байг нь онов. F-84 онгоц утаа гаргаж, зугтаж эхэлсэн бөгөөд дараа нь эргэлдэж эхлэв. Дараа нь бид Америкийн сөнөөгч онгоцнуудыг салахыг оролдож хөөж эхлэв, тэдний нисгэгчид "нисдэг цайзууд"-ыг хамгаалах талаар бодохоо больсон...

Дараа нь би B-29 онгоцууд ганцаараа эсвэл жижиг бүлгээрээ тэнгис рүү нисэж байгааг харав. Миний нисгэгчид бид тэдэн рүү гал нээв. Супер цайзын тал руу цохилт бүрийн дараа нүхнээс цагаан утаа гарч байв. Дараа нь бид доор Америкийн байлдааны хөлөг онгоцуудыг харав. Тэдний зенитийн галаас зайлсхийхийн тулд бид эрэг рүү буцах хэрэгтэй болсон. Бид хожим нь агаарын тулаан ердөө есөн минут үргэлжилсэн гэж тооцоолсон.

Эцэст нь Америкийн нисэх онгоц тэр өдөр командлалынхаа даалгаврыг биелүүлж чадаагүй. Ялу голын дээгүүрх стратегийн ач холбогдолтой гүүр рүү ердөө гурван B-29 онгоц л нэвтэрч чадсан. Тэд манай МиГ-үүдийн довтолгооны дор бөмбөгөө яаран хаясан. Үүний үр дүнд олон тонн өндөр тэсрэх бөмбөг гүүрний тулгуурын нэгийг бага зэрэг гэмтээсэн. Үүнийг засахад хоёр, гурван өдөр шаардагдсан бөгөөд үүний дараа гүүрээр цэргийн ачаа тээвэрлэлт дахин эхэлсэн.

"X өдөр" - цаашид байхгүй!

АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний тухайн тулалдаанд учирсан хохирлын талаар тодорхойгүй байдал байсаар байна. АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин өөрөө тулалдааны дараахан тайландаа 4-р сарын 12-нд ердөө гурван Супер цайзыг буудсан гэж мэдээлсэн. Гэсэн хэдий ч хэсэг хугацааны дараа Солонгосын дайнд оролцож байсан АНУ-ын бөмбөгдөгч онгоцны командлалын төв байр илүү гайхалтай тоо баримтыг өгсөн: найман Супер цайзыг буудсан бөгөөд Ялу голын гарц дээрх дайралтад оролцсон өөр 17 онгоц бааз руугаа ноцтой хохирол амсаж, заримыг нь дараа нь хассан.
Манай лавлах номнуудын ихэнхэд дараах тоо баримтууд байдаг: 1951 оны 4-р сарын 12-нд АНУ-ын 10 бөмбөгдөгч онгоц, 4 сөнөөгч онгоцыг буудаж унагасан.

Хоёр жилийн өмнө тус тулалдааны ахмад дайчин Сергей Крамаренкогийн сүүлийн ярилцлагын нэгэнд арай өөр тоо баримтыг дурдсан байдаг: "Америкчуудын хүлээн зөвшөөрсөн албан ёсны тоо баримтаар манай нисгэгчид АНУ-ын 12 бөмбөгдөгч онгоц, 5 сөнөөгч онгоцыг устгасан. Гэвч тэр үед, 1951 оны 4-р сард бидэнд 48 B-29 онгоцноос ердөө 23 нь л нисэх онгоцны буудалдаа буцаж ирсэн гэж хэлсэн; үлдсэнийг нь буудаж унагааж, далайд унасан...

Ямартай ч америкчууд өмнө нь хэзээ ч ийм их хэмжээний онгоц, нисгэгчдийн хохирол амсаж байгаагүй. Тэд бөмбөгдөлтийн даалгаварт олон тооны онгоц илгээхээ удаан хугацаанд зогсоосон..."

Зуун гаруй америк нисгэгч (Суперфортресс тус бүр 12 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй багтай байсан) гэмтсэн онгоцноосоо шүхрээр гарахаас өөр аргагүй болсон. Тулаанд оролцсон хүмүүсийн дурсамжаас харахад заримдаа агаарт маш олон шүхрийн бүрхүүл харагдаж байсан тул энэ нь агаарын дайралт шиг харагдаж байв. "Хүсээгүй шүхэрчид"-ийн ихэнх нь олзлогдсон.

Зөвлөлтийн талын хохирлын хувьд эргэлзээгүй: тэг. Тулалдаанд оролцсон Иван Кожедубын агаарын дивизийн бүх МиГ онгоцууд нисэх онгоцны буудалдаа буцаж ирсэн. Зарим онгоц эвдэрсэн нь үнэн. Нэг сөнөөгч онгоц бараг зуун нүхтэй байсан! Гэсэн хэдий ч хэдхэн хоногийн дотор манай механикч, техникчид далавчит онгоцон дээрх эдгээр бүх тулалдааны шархыг эдгээж чаджээ. Сөнөөгч онгоцууд дахин байлдааны даалгавар гүйцэтгэхэд бэлэн болсон байв.
Америкчууд 1951 оны 4-р сарын 12-ны агаарын тулалдаанд цочирдсон байв. Тэдний агаарын цэргийн хүчин өмнө нь хэзээ ч ийм ялагдал амсаж байгаагүй. АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин амь үрэгдсэн нисгэгчдийн дурсгалд долоо хоногийн гашуудал зарлав. Цаашдын алдагдлаас зайлсхийхийн тулд - айдас том нүдтэй! - дараагийн гурван сарын турш АНУ-ын нэг ч цэргийн онгоц Зөвлөлтийн сөнөөгчдийн хяналтад байдаг бүсэд ойртоогүй.

Гэсэн хэдий ч тэр үеэс Америкт "Хар Пүрэв гараг"-ын үр дагавар нь хамаагүй ноцтой байв. Америкийн стратегийн бөмбөгдөгч онгоцуудыг Зөвлөлтийн шинэ сөнөөгч онгоцууд бүрэн ялсан нь АНУ-ын удирдлагыг Зөвлөлт Холбоот Улсын эсрэг цөмийн зэвсэг ашиглан дэлхийн дайн хийх төлөвлөгөөгөө эргэн харахад хүргэсэн. Эцсийн эцэст тухайн үед атомын зэвсэг ашиглах гол арга нь онгоцноос бөмбөгдөх явдал байв. Гэвч Солонгосын дээгүүрх дөрөвдүгээр сарын тулаан энэ зорилгоор бүтээгдсэн Америкийн B-29 бөмбөгдөгч онгоцууд Зөвлөлтийн хамгийн сүүлийн үеийн сөнөөгч онгоцтой тулалдахдаа маш эмзэг байсныг харуулсан. Энэ нь "X өдөр" тэд ЗХУ-ын нутаг дэвсгэр дээрх хот, байгууламжуудыг олон нийтийн атомын бөмбөгдөлт хийх ажлыг найдвартай гүйцэтгэж чадахгүй гэсэн үг юм.
#### 1951 оны 10 дугаар сарын 30-ны өдөр буюу Америкийн хар Мягмар гариг 
Америкчууд 1951 оны 10-р сарын 30-нд  200 сөнөөгч онгоцоор хамгаалуулсан 21 B-29 бөмбөгдөгч онгоцууд бүхий цохилтын хүёээр бөөгнөрүүлсэн цохилт өгөхөөр шийдсэн байна. Энэхүү агаарын хүчирхэг бүлэглэлийн эсрэг дөчин дөрвөн МиГ-15 онгоц бүхий хүсээр хамгаалалт хийсэн байна. (бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр, В-29 бөмбөгдөгч онгоцны сүүлчийн дайралтыг 1951 оны 10-р сарын 28-нд хийсэн байна[8]). Энэхүү агаарын тулааны үр дүнд Зөвлөлтийн нисгэгчид арван хоёр хүртэлх В-29 болон Ф-84 онгоцыг устагсан. Үүнээс гадна олон онгоц гэмтэл авч, буцаж ирсэн бараг бүх багт алагдсан эсвэл шархадсан хүн байжээ. Америкчууд зөвхөн нэг МиГ-15-ыг сөнөөсөн байна.[9][10] Энэ өдөр АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний түүхэнд "Хар Мягмар гараг" болж бичигджээ. Үүнээс хойш гурван өдрийн турш МиГ-ийн ажиллагааны бүсэд Америкийн нэг ч онгоц гарч ирээгүй (бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр, 11-р сарын 1-ний байдлаар МиГ-ийн ажиллагааны бүсэд 14 Ф-84 онгоц гарч ирсэн байна).
## Цахим холбоос 
Ангилал:Нэг тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он)
Ангилал:Микоян-Гуревич
Ангилал:Солонгосын дайны агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:ҮАА-н агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Анхны нислэг 1947 он