open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кобэ

**Кобэ** (япон. 神戸市 *Ко:бе-ши*) - Японы Хёго мужийн засаг захиргааны төв Хоншүү арал дээр байрладаг Японы засгийн газрын онцгой тогтоолоор тогтоосон хот юм. 8-р зуунаас хойш Кобэ нь Японы гол боомтуудын нэг, олон улсын худалдааны төв байсаар ирсэн. Тус боомтын ачаа эргэлт 150 сая тонн (тус улсын гадаад худалдааны эргэлтийн 1/3) юм. Кобэ бол томоохон аж үйлдвэрийн төв юм: төмөрлөг, механик инженерчлэл (Японд баригдаж буй усан онгоцны 1/3 тонн), цэрэг, хими, нэхмэлийн үйлдвэрүүд тус хотод төвлөрсөн байдаг байна.

Түүхийн хувьд Кобэ хот Изуми мужийн нэг хэсэг байсан бөгөөд Японы хуучин нийслэл Киото руу хүрэх зам дээрх чухал тээвэр, худалдааны зангилаа цэг байсан юм. Энэ сууринд уламжлалт ёсоор бөөний худалдаачид, мөнгө хүүлэгчид, мөн Японы цагаан будааны "Сакэ" архи үйлдвэрлэгчид байжээ. Кобэ мөн шашны чухал төв байсан бөгөөд "гурван бунхан", Икута, Нагата, Минатогава зэрэг Шинто шашны сүмүүдээр алдартай юм. 19-р зууны дунд үеэс тус хот нь улс орны шинэчлэл, аж үйлдвэр, хиймэл сувд үйлдвэрлэх гол төвүүдийн нэг болжээ. 

1995 оны 1-р сарын 17-ны газар хөдлөлтийн үеэр 6434 хүн амиа алдаж Кобэ хот маш их хохирол амссан ч богино хугацаанд сэргээн босгож чадсан байна. 

## Хүн ам 
Хотын нутаг дэвсгэр 552.26 км², хүн ам нь **1,538,267** хүн (2014 оны 8-р сарын 1), хүн амын нягтрал 2785.40 хүн / км².

|}

## Эдийн засаг 
Кобэ бол Кансай бүсийн чухал худалдаа, аж үйлдвэрийн төв бөгөөд Японд 4 дэх, дэлхийд 38 дахь том боомт юм.
Ангилал:Японы хот
Дайчин гүрний зоос

**Дайчин гүрний зоос** (манж: ; мөллендорфф: *Daicing jiha*; уламжлалт ханз: 清朝貨幣; пиньинь: *Qīngcháo Huòbì*) нь мөнгө, зэс, гуулиар хийгдсэн төлбөрийн хэрэгсэлийн ерөнхий нэр юм. Манжийн дайчин гүрэн нь 1616-1912 он хүртэл хятад, монгол, төвд, шинжааныг эзлсэн гүрэн байв. Чин гүрний эхэн болон дунд үед Мин улсын зоосны хэв маягийг хуулан нүүрэн талд манж бичиг, ар талд эзэн хааны оны цолыг бичсэн зоос гаргаж байв. Жишээ нь: *Канши тунбао, Цяньлун тунбао гэх мэт.* Чин гүрний сүүлчээр европын улсуудын түрэмгийлэл, эдийн засгийн доройтлоос болж, европ загварын зоосыг үйлдвэрлэх болсон.

## Хожуу Алтан улсын зоос (1616–1636) 
1616 онд Жяньжоу жүрчиний Нурхачи баатар бүх жүрчид аймгийг нэгтгээд, нэгдсэн улс байгуулж, улсын нэрийг **Хожуу Алтан улс** гэж нэрлэв. Тэгж байгуулахдаа монгол бичгийг үндэс болгож, манж бичиг зохиож, улс даяар хэрэглэж эхэлсэн. Хожуу Алтан улс байгуулагдснаас хойш, манж, хятад бичигтэй зоос хэвэнд цутгаж, 1 зоос нь 10 цэнгийн хэмжээтэй гарч байсан ч, бодит байдалд 10 цэнд хүрдэггүй байв.  

## Чин гүрний зоос (1636-1912) 
### Түвдийн мөнгө 
### Орчин үеийн зоосон мөнгө 

Файл:1 Mace and 4.4 Candareens - Guangxu Yuanbao (Jiangnan Mint) - Scott Semans 06.jpg
Файл:Sichuan Rupee - Scott Semans 01.jpg
Файл:20 cents - Xuantong Yuanbao (宣統元寶) - Manchurian provinces - MA-Shops.jpg
Файл:Dà Qīng Tóng Bì (大清銅幣) - scanned image.png

## Холбоотой хуудас 
* Ембүү
* Хубу Гуаньпяо
* Дачин Баочао
* Манж бичиг

Ангилал:Хятадын эдийн засаг
Ангилал:Чин улс
Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Аккра

**Аккра** (англи. Accra) Бүгд Найрамдах Гана улсын нийслэл бөгөөд засаг захиргааны Аккра тойргийн төв юм. Мөн Гана улсын соёл, санхүү, аж үйлдвэрийн төв юм. 

2012 оны хүн амын тооллогоор тус хотын хүн ам 2,291,352 байжээ. Их Аккра буюу дагуул хотуудын хамт бол 4 сая гаруй хүн амтай ажээ. 

Аккра хот нь Гана улсын Атлантын далайн эрэг дагуу сунаж, хойд талаараа тус улсын гүн рүү үргэлжилдэг. Анх боомтын эргэн тойронд баригдсан хот нь 1877-1957 оны хооронд Британийн "Алтан эргийн" нийслэл болжээ. 19-р зуунд Европын Викторияборг суурингийн захын дүүрэг байсан Аккра нь 19-р зууны Британийн колоничлолын барилгуудаас эхлээд орчин үеийн тэнгэр баганадсан барилгууд, орон сууцны барилгууд хүртэл түүний түүхийг харуулсан архитектур бүхий орчин үеийн метрополитан болон өргөжин тэлжээ.

Аккра бол Гана улсын хамгийн том хот бөгөөд тус улсын эдийн засаг, засаг захиргааны төв юм. Үүнээс гадна олон төрлийн спорт, шөнийн цэнгээний газар, ресторан, зочид буудлуудтай соёл, аялал жуулчлалын төв юм. 1990-ээд оны эхэн үеэс Францын өндөр давхар хувийн зочид буудал, Аккра үндэсний театр (Хятадын тусламжтай) зэрэг олон шинэ барилгууд баригдсан байна.

## Газар зүй болон цаг агаар 
Аккра нь тус улсын өмнөд хэсэгт, Гвинейн булангийн эрэгт оршдог бөгөөд саваннагаар бүрхэгдсэн уулархаг тэгш талын хэсгийг эзэлдэг. Аккрагийн уур амьсгалд Атлантын далай болон том Вольта голын ойр оршдог нь нөлөөлдөг. Энэ хот нь халуун орны муссон уур амьсгалтай бүсэд оршдог бөгөөд борооны улирал их (4-6-р сар), бага (10-р сар) байдаг. Аккра нь дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст байрладаг ч өвлийн сарууд зуны саруудаас илүү халуун байдаг. Энэ нь жилийн янз бүрийн цаг үед уур амьсгалын салхи давамгайлж байгаатай холбоотой: зуны улиралд Атлантын далайгаас салхи сэрүүн, бороо авчирдаг бол өвлийн улиралд хуурай, тоостой салхи Сахарын цөлөөс дулаан авчирдаг байна.

## Хүн ам 
Их Аккра хотын хүн ам 4 саяд ойртож байгаа бөгөөд жил бүр 3.3%-иар өсч байна. Хотын оршин суугчдын 99.9 гаруй хувь нь хар арьстнууд. Хотын эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг Ливан, Сири улсаас ирсэн цагаачдын үр удмын жижиг (2000 орчим хүн) бүлэг байдаг. Сүүлийн жилүүдэд Хятадууд ихээр суурьшах болсон. Аккра бол маш залуу хот бөгөөд хүн амын 56% нь 24-өөс доош насныхан юм.

## Эдийн засаг 
Аккра хотод газрын тос боловсруулах, нэхмэл эдлэл, хүнс, металл боловсруулах, автомашин, мод боловсруулах, эмийн үйлдвэрүүд хөгжиж, үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээл сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй хөгжиж байна. Хөрөнгийн бирж (ГХБ) байдаг. 

Хотын томоохон компаниудын ихэнх нь Ливан, Их Британи эсвэл Хятадын хөрөнгийн хяналтан дор байдаг. Нутгийн олон оршин суугчид гар урлалын үнэт эдлэл үйлдвэрлэж, хотын гудамжинд жимс, хүнсний ногоо зардаг. Алмаз, какао шошны томоохон зах зээл байдаг. Гана улсын үйлдвэрлэлийн хүчин чадлын 70 гаруй хувь нь нийслэлийн бүс нутагт төвлөрдөг ажээ.
Ангилал:Гана
Ангилал:Африкийн нийслэл
Казанийн Холбооны Их Сургууль

**Казанийн Холбооны Их Сургууль** (, тат. *Казан (Идел буе) федераль университеты*) нь Оросын Казань хотын дээд боловсролын байгууллага, Оросын хамгийн эртний их сургуулиудын нэг (1804 онд байгуулагдсан), холбооны арван их сургуулийн нэг (2010 оноос хойш). 2019 онд тус их сургууль нь гадаад оюутны тоогоор ОХУ-д хоёрдугаарт бичигджээ. 

## Нэр, түүх 
Тус их сургуулийг «Казанский университет» буюу ***Казанийн Их Сургууль*** гэдгээр хүмүүс мэддэг. 1804 онд Оросын эзэн хаан I Александр байгуулсан цагаас 1917 оны оны 2-р сарын хувьсгал хүртэл «Эзэн хааны Казанийн Их Сургууль», нэртэй байгаад сүүлд товчоор Казанийн Их Сургууль гэгдэх болсон. 1918 онд тус сургуулийн нэрийг өөрчилж «Казанийн Улсын Их Сургууль» болоод В.Ленин нас барсаны дараа 1924 оны 1-р сарын 26-наас түүний нэрэмжит их сургууль болжээ.  

Казанийн их сургууль нь суурь шинжлэх ухааны сургууль бөгөөд Оросын хамгийн эртний сонгодог гурван их сургуулийн нэг юм.  

1804 оны 11-р сарын 5 (17)-нд эзэн хаан I Александр Казанийн Их сургуулийг байгуулах тухай батламж бичиг, дүрэмд гарын үсэг зурсан байна.

Байгуулагдаад эхний арван жилд Казанийн их сургууль (Казань хотын анхны гимназитай хамт) Оросын дорно дахины хэл, дорно дахины судлалын тэргүүлэх төв байсан юм.

1833 онд Европ дахь анхны монгол хэлний тэнхим тус Их сургуульд нээгдсэн онцлогтой.

1834 онд  "Учёные записки Казанского университета" буюу "Казанийн Их сургуулийн эрдмийн тэмдэглэлүүд" эрдэм шинжилгээний сэтгүүл гаргаж эхэлсэн.

1837 онд Орост анхны Хятад хэлний тэнхимийг тус Их сургуульд байгуулж байсан. 

## Их сургуулийн тухай 
Казанийн Холбооны Их Сургууль нь 223,360,9 м² сургалт, лабораторийн талбай, 699,272,82 м² үл хөдлөх хөрөнгийн цогцолбор (614 объект), 364,3 га газрын цогцолбор талбай (76 хэсэг)-тай юм.

Оюутны дотуур байрны барилгууд нь Красная Позица гудамжны (оюутны хотхон) ойролцоох Казань хотын Советский дүүрэгт, мөн Приволжскийн дүүрэгт Универсиадын тосгоны эхний хоёр кластерт төвлөрдөг. Ерөнхийдөө их сургуулийн дотуур байр нь 13,000 ортой, түүний дотор Универсиадын тосгонд 7,000 ортой (20 байшин, 212,000 м² талбай) зориулагдсан байна.

Их сургуулийн боловсрол, шинжлэх ухааны цогцолбор нь шинжлэх ухааны номын сан, хими, математик, механикийн эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, 7 музей, ботаникийн цэцэрлэг, одон орны ажиглалтын газар, мэдээллийн технологийн төв, хэвлэлийн газар, үйл ажиллагааны хэвлэлийн төв, лаборатори, соёлын төвөөс бүрдэнэ. 

Мөн спорт цогцолбор, спорт, амралт зугаалгын төв бааз болон бусад нэгжүүд байдаг байна. 2012 онд тус их сургууль нь 36,676 оюутан (22,535 өдрийн ангийн оюутан, 337 гадаадаас ирсэн оюутан), 1,197 магистрант (үүний 34 нь гадаадын иргэн) суралцаж байна. Тус их сургуульд 6615 ажилтан, түүний дотор 3000 гаруй шинжлэх ухаан, сурган хүмүүжүүлэх ажилтан (үүний 1880 нь эрдмийн зэрэгтэй, 409 нь шинжлэх ухааны доктор) ажилладаг байна.

## Цахим холбоос 
* Казанийн Их Сургуулийн цахим хуудас

Ангилал:Оросын их сургууль
Ангилал:Казанийн байгууллага
Ангилал:1804 онд байгуулагдсан
Хүүхдийн баяр

**Хүүхдийн баяр** бол жил бүр хүүхдүүдийн хүндэтгэлд зориулж тэмдэглэдэг баяр юм, улс орон бүрт тэмдэглэдэг өдөр нь өөр өөр байдаг. 1925 онд Женевт Хүүхдийн сайн сайхны төлөөх дэлхийн бага хурлын үеэр Олон улсын хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдрийг анх тунхагласан. 1950 оноос хойш коммунист болон пост-коммунист орнуудад 6-р сарын 1-нд тэмдэглэдэг байна. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей 1959 оны 11-р сарын 20-ны өдрийн Хүүхдийн эрхийн тунхаглалыг тэмдэглэх зорилгоор Дэлхийн хүүхдийн өдрийг 11-р сарын 20-нд тэмдэглэдэг. Зарим оронд Хүүхдийн баяр биш Хүүхдийн долоо хоног байдаг.

## Монгол улсад Хүүхдийн эрхийг хамгаалдаг хуулиуд 
Монгол Улсын Үндсэн хууль /1992/, Хүүхдийн эрхийн тухай /2016/, Иргэний хууль /2002/, Гэр бүлийн тухай /1999, 2020/, Хүүхэд хамгааллын тухай /2016/ хуулиуд УИХ-аар батлан хэрэгжүүлж байна.

Засгийн газрын бүтцэд Гэр бүл, хүүхэд, залуучуудын хөгжлийн газар /Агентлаг/ үйл ажиллагаа явуулдаг байна. 

Монгол улс 1952 оноос 6 дугаар сарын 1-ны өдрийг "Хүүхдийн баяр"-ын өдөр болгон тэмдэглэж ирсэн. 1995 оноос "Эх үрсийн баяр" болгосон бөгөөд иргэдийн санал хүсэлтийн дагуу 2003 оноос дахин "Хүүхдийн баяр" болгон тэмдэглэж байна.
Цахим холбоос

Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сан
Ангилал:Үйл ажиллагааны өдөр
Ангилал:Хүүхэд нас ба нийгэм
Мичелийнхэн машинуудын эсрэг

***Мичелийнхэн машинуудын эсрэг*** () нь 2021 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд Sony Pictures Animation бүтээж, Netflix кино компани 2021 оны 4 сарын 30-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ.

## Дүрүүдэд 
* Абби Жэйкобсон — Кэти Мичел
* Дэнни МакБрайд — Рик Мичел
* Майя Рудольф — Линда Мичел
* Майк Рианда — Аарон Мичел
* Эрик Андре — Доктор Марк Боуман
* Оливиа Колман — ПАЛ
* Фред Армисен — Деборахбот 5000
* Бек Беннетт — Эрик
* Крисси Тейген — Хэйли Пози
* Жон Леженд — Жим Пози
* Чарлин И — Эбби Пози
* Блэйк Гриффин  — ПАЛ Макс Прайм
* Конан О'Брайен — Глаксон 5000
* Паг Даг — Мончи

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2021 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:3D кино
Ангилал:Хүүхэлдэйн кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Ангилал:Шинжлэх ухаан уран зөгнөлт кино
Пүгү аймаг

**Пүгү аймаг** нь эртний теле аймгийн холбооноос салбарлан гарсан аймаг юм. Тэдний нутаг нь VII зуунд Туул гол сав газар байсан тухай Сүй, Тан улсын түүхэнд тэмдэглэж үлдснээс гадна, Пүгү аймгийн язгууртны бунхан Монгол улсын Булган аймгийн Дашинчилэн, Гурванбулаг, Төв аймгийн Баяннуур сумдын нутгаас олдсон нь хятад сурвалжийн мэдээлэлийг нотолдог. 
## Нэрний гарал үүсэл
Пүгү хэмээх нэрийг эртний хятад хэлээрх түүхийн сурвалж шастирт Пүгү (pu gu- 仆固, 仆骨) хэмээн хоёр янзаар тэмдэглэсэн байдаг. Зүүн Түрэгийн Чилиби хаан Ашина Сымогийн булшны бичээст Баогү (bao gu - 儤骨) гэж тэмдэглэсэн байна. "Овог аймаг, угсаатны нэр нь тэдний тотем, өвөг дээдэс, газрын нэр зэргээс үүссэн байдаг. Түүнчлэн аливаа угсаатны нэр нь өөрт өгсөн нэр, тухайн аймаг угсаатанд хөршүүд нь өгсөн нэр хэмээх хоёр зүйл байдаг. “Түрэгийн түүхийн товчоон” хэмээх бүтээлд Пүгү аймгийн нэр нь Пүгү Жэнь (pu gu zhen - 仆固振) хэмээх гол усны нэрээс үүсэлтэй гэжээ. Энэхүү гол нь өнөөгийн Алтайн нурууны хойгуур Енисей мөрөнд цутгадаг нэгэн жижиг голын нэр байх боломжтой бөгөөд анхандаа үүгээр нутаглаж байсан учир тус нэрийг зүүх болсон гэж үзжээ." 
## Тойм
Пүгү нь Түрэг, Уйгур улсын үед Туул голын саваар нутаглаж байсан хүчирхэг аймаг байв. Уйгур улс 840 онд Киргиз аймгийн довтолгоонд ялагдаж мөхөх үед уйгурын зарим хэсэг нь одоогийн Турфаны орчимд нүүж очин амьдарч байгаад, 866 онд Пүгү аймгийн Жүнь хэмээх ноён Уйгурын бутарсан овгуудыг нэгтгэж, Турфаны Гаочан дахь **Уйгурын Идигүтийн улсыг** байгуулж, Пүгү овгийнхон тус улсыг захирч эхэлсэн. Идигүтын улс нь хожим Монголын захиргаанд орж, вассаль улс болж, 1310-аад онд Юань улс, Цагаадайн улсын дотоодын дайнд нэрвэгдэн бутран сарнижээ.
## Түүхэнд алдартай хүмүүс
* Пүгү Итү: Шороон Бумбагарын бунханы эзэн 
* Пүгү Хуйэнь: Тан улсад зүтгэж байсан цэргийн жанжин
* Пүгү Жүнь: Турфан дахь Уйгур улсын идигүт буюу хаан  
## Эшлэл
Ангилал:Уйгурууд
Латвийн Үндсэн хууль

**Латви улсын Үндсэн хууль** буюу **Сатверсме** (латви хэл. Latvijas Republikas Satversme) Бүгд Найрамдах Латви улсын эцэг хууль юм.  

## Түүх 
1918 оны 11-р сарын 18-нд Латви улс нь өөрийн түүхэн газар нутгийг нэгтгэж, Латвийн ард түмний өөрийн хүсэл зоригийн үндсэн дээр бие даан шийдвэрлэх эрхээ баталгаажуулжээ. 

Үндсэн хуулийг 1922 оны 2-р сарын 15-нд үүсгэн байгуулагчдын хурлаар 5 түдгэлзсэнээр (Латгалын Христийн тариачны намын төлөөлөгчид) баталж, 1922 оны 11-р сарын 7-нд хүчин төгөлдөр болсон. Үндсэн хуулийг боловсруулахдаа депутатууд Германы Веймарын болон Швейцарын Холбооны улсын Үндсэн хуулийг голчлон баримталсан байна. 1922 оны Үндсэн хуулиар Латви улсыг Ардчилсан Бүгд найрамдах улс гэж тунхагласан (1-р зүйл), 21-ээс дээш насны иргэдэд бүх нийтийн, тэгш, шууд сонгох эрхийг нууцаар санал хураалтаар явуулах (7, 8-р зүйл), Саймыг /парламент/ хууль батлах эрхийг олгосон (64-р зүйл), төсөв (66-р зүйл), олон улсын гэрээг батлах (68-р зүйл), сайд нар Сеймийн итгэлийг хүлээх ёстой (59-р зүйл) бодсон байна.

1934 оны 5-р сарын 15-нд Ерөнхий сайд Карлис Ульманисын хийсэн төрийн эргэлтийн үр дүнд Үндсэн хуулийн үйл ажиллагааг хэсэгчлэн цуцалсан. 

1940 онд Латви улс ЗСБНХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсны дараа Үндсэн хуулийг Латви ЗСБНХУ-ын Үндсэн хуулиар (Үндсэн хууль) сольж, 1978 онд дахин шинэ хууль баталсан ажээ. 

## Шинэ Үндсэн хууль 
1990 оны 5-р сарын 4-нд Латвийн ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл 201 гишүүний 138 санал, 1 нь түдгэлзсэн (депутатуудын нэлээд хэсэг нь санал хураалтад оролцоогүй) тусгаар тогтнолыг сэргээх тухай тунхаглалыг батлав. Бүгд Найрамдах Латви улс өөрийн 1922 оны Үндсэн хуулийн 1, 2, 3, 6 дугаар зүйлийн хүчин төгөлдөр байдлыг сэргээсэн юм. Латвийн ард түмэн дэлхийн хоёрдуаар дайнаас өмнөх Үндсэн хуулиа сэргээн баталсан Зүүн Европын цорын ганц орон юм.  

Үндсэн хууль 1993 оны 7-р сарын 6-ны өдөр буюу тавдугаар Сеймийн үйл ажиллагааны эхэнд бүрэн хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн. 

1998 онд Үндсэн хуульд хүний эрхийн тухай нэмэлт зүйл оруулсан байна.  

Эрт дээр үеэс Европын соёлын орон зайд Латви улсын өвөрмөц байдал нь Латви болон Ливийн уламжлал, Латви ардын мэргэн ухаан, Латви хэл, бүх нийтийн болон Христийн шашны үнэт зүйлсээр тодорхойлогддог. Латви улсад үнэнч байх, цорын ганц албан ёсны хэл болох Латви хэл, эрх чөлөө, тэгш байдал, эв нэгдэл, шударга ёс, шударга байдал, хөдөлмөрийн ёс зүй, гэр бүл нь эв нэгдэлтэй нийгмийн үндэс суурь юм. Хүн бүр өөрийгөө болон дотно хайртай хүмүүсээ, нийгмийн сайн сайхны төлөө санаа тавьж, бусад хүмүүс, ирээдүй хойч үе, хүрээлэн буй орчин, байгальд хариуцлагатай ханддаг.   

Олон улсын хамтын нийгэмлэгт эрх тэгш байдлаа хүлээн зөвшөөрч, Латви улс үндэснийхээ эрх ашгийг хамгаалж, нэгдсэн Европ болон дэлхийн тогтвортой, ардчилсан хөгжилд хувь нэмрээ оруулж байна гэж заажээ.  

## Бүтэц 
Оршил.    

1-р бүлэг: Ерөнхий заалт     

2-р бүлэг: Сейм /парламент/    

3-р бүлэг: Улсын Ерөнхийлөгч 

4-р бүлэг: Засгийн газрын Танхим     

5-р бүлэг Хууль тогтоомж     

6-р бүлэг: Шүүх     

Бүлэг 7. Төрийн хяналт     

8-р бүлэг Хүний үндсэн эрх
Ангилал:Үндсэн Хууль улс орноор
Ангилал:Латвийн эрх зүй
Эдуард Шеварднадзе

**Эдуард Амвросис Шеварднадзе** (гүрж. ედუარდ ამბროსის ძე შევარდნაძე, *Эдуа́рд Амбро́сис дзе Шевардна́дзе*; 1928 оны 1-р сарын 25-нд ЗХУ-ын ЗСБНГүржУ-ын Мамати тосгонд төрсөн-2014 оны 7-р сарын 7-нд Гүрж Улсын Тбилиси хотод нас барсан) -ЗХУ-ын улс төрийн зүтгэлтэн байсан бөгөөд 1995-2003 онд тусгаар Гүрж Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв.

Эдуард Шеварнадзе

ЗХУ-ын Зөвлөлт Гүржийн Комсомолын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1957-1961), ЗСБНГүржУ-ын Дотоод хэргийн сайд (1965-1972), Гүржийн Коммунист Намын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1972-1985). ЗХУ-ын Гадаад хэргийн сайд (1985-1990), ЗХУ-ын Гадаад харилцааны сайд (1991 оны 11-р сараас 12-р сар). ЗХУ-ын Социалист хөдөлмөрийн баатар (1981). ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн (1985-1990), ЗХУ-ын эхний бөгөөд сүүлийн Ерөнхийлөгч М.С.Горбачевын хамгийн ойрын хүн байжээ.

Гүржид 1992 оны 1-р сард Звиад Гамсахурдиа-гийн дэглэмийг түлхэн унагасны дараа Шеварднадзе нутагтаа буцаж ирээд Гүржийн Төрийн Зөвлөлийн дарга, дараа нь парламентын даргаар ажиллажээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр эдийн засгийн ноцтой асуудал, мафийн нөлөө нэмэгдэж байсан үе болон Абхаз дахь цэргийн ажиллагаа зэрэгтэй тулгарсан. 1995 оны 11-р сарын 5-нд Гүрж улсад ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, Эдуард Шеварднадзе 72,9 хувийн санал авч ялалт байгуулж Гүржийн ерөнхийлөгч болсныхоо дараа тэрээр Абхаз, Өмнөд Осетийг эргүүлэн авчирч нэгтгэсэн боловч тус улсын улс төр, эдийн засгийн хямралын асуудлыг шийдэж чадаагүй юм.

2003 оны намар тэрээр М.Саакашвили-гийн удирдсан  "Сарнайн хувьсгал"-ын үеэр албан тушаалаасаа огцроход хүрсэн юм.

2014 оны 7-р сарын 7-ны өдрийн 12:00 цагт Эдуард Шеварднадзе хүнд өвчний дараа 87 насандаа Тбилиси дэх Крцаниси дахь харшид таалал төгссөн байна. Оршуулах ёслол 7-р сарын 11-нд Тбилиси дэх Ариун Гурвалын сүмд болсон бөгөөд түүнийг 2014 оны 7-р сарын 13-нд Шеварднадзегийн сүүлийн жилүүдэд амьдарч байсан Крцаниси харшийн цэцэрлэгт хүрээлэнд эхнэрийнх нь булшны дэргэд оршуулжээ.

Америкийн улс төрчид болон сэтгүүлчд Э.Шеварднадзед "Мөнгөн (буурал) үнэг" (англи. Silver Fox) хэмээх хүндэтгэлтэй хоч өгч байжээ.

Ангилал:1928 онд төрсөн
Ангилал:2014 онд өнгөрсөн
Ангилал:Гүржүүд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Гүржийн ерөнхийлөгч
Ангилал:ЗХУ-ын намын тэргүүн
Ангилал:ЗХУ-ын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:ЗХУ-ын дипломат төлөөлөгч
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:20-р зууны ноёрхогч
Ангилал:21-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Комсомолын тэргүүн
Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)
Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)
Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Ереваны хүндэт иргэн
Ангилал:Тбилисийн хүндэт иргэн
Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Ромын Клубийн хүндэт гишүүн
Ангилал:Германы эргэн нэгдэлтийн хүн
Дачин Баочао

**Дачин Баочао** (хят: 大清寶鈔) нь Дайчин гүрний Түгээмэл элбэгт хааны 3-р оноос 9-р оны (1853-1859) хооронд ашиглаж байсан цаасан мөнгө юм. Тус мөнгөн тэмдэгтийг түшмэд ноёдын цалин пүнлүү, цэргийн зардалд ашиглах зорилгоор хэвлэжээ. Мөнгөний нэгж нь вэнь. Тайпингийн бослого гарч, түүнийг дарах цэргийн зардал өсч, хаад ноёдын үрэлгэн байдал нь улсын сан хөмрөгө хоосроход нөлөөлсөн. Ингээд Түгээмэл элбэгтийн үед эдийн засгийн шинэчлэлт хийхдээ хоёр төрлийн цаасан мөнгө гаргав. Нэг нь Чин гүрний өрхийн яамнаас лан мөнгө, ембүү  орлуулсан Хубу Гуаньпяо, нөгөө нь зоосыг орлуулсан **Дачин Баочао** юм. Энэ дэвсгэрт нь 500, 1000, 1500, 2000, 5000, 10000, 50000, 100000 гэсэн 8 төрлийн мөнгөнөөс бүрдэнэ. Эдгээр нь мөнгө нь хятадаар бичиж, төрийн тамга дарсан байжээ. Цаг төрийн байдал, орон нутгийн ноёд түшмэдийн эсэргүүцэл, мөнгөний ханш уналтаас болж 1859 онд гүйлгээнээс татагдсан. 

## Мөнгөн тэмдэгт 
## Холбоотой хуудас 
* Дайчин гүрний зоос
* Хубу Гуаньпяо
* Чин улс

Ангилал:Чин улс
Ангилал:Азийн түүхэн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Хубу Гуаньпяо

**Хубу Гуаньпяо** (хят:户部官票, пиньинь:Hù bù guān piào) бол Дайчин гүрний Түгээмэл элбэгт хааны 3-р он буюу 1853 онд Өрхийн яамнаас гаргаж, 1859 онд гүйлгээнээс хураагдсан цаасан мөнгө юм. Мөнгөний нэгж нь лан бөгөөд 1, 3, 5, 10, 50 лангийн дэвсгэртээр гүйлгээнд оруулжээ. Хубу Гуаньпяо гэдэг нь монгол хэлээр **Өрхийн яамны албан тэмдэгт** гэж орчуулагдана. Уг мөнгө нэг талдаа манж, хятад бичгээр бичигдсэн, ар талд хоосон.  Энэ мөнгө нь Мин улсын үед хэрэглэж байсан Дамин Баочао гэх цаасан мөнгөний загвараас санаа авч хийгджээ. 

## Тойм 
19-р зууны дунд үеэс Хар тамхины дайнд ялагдаж, гадаадын улсуудад төлөх өр зээлд өгөх мөнгөн ембүү, зоос ихссэн нь алт, мөнгөний нөөц хомсдож, Чин гүрний эдийн засаг сульдан доройтоход Тайпингийн бослого гарч, тэдгээрийг дарангуйлах гэж цэргийн зардал, инфляцийн өсөлт зэргээс улсын сан хөмрөг хоосорч тартагтаа тулсан. Иймээс тухайн үед мөнгөний бодлогодоо өөрчлөлт оруулж, өндөр үнэлгээтэй цаасан мөнгө хэвлэж гүйлгээнд оруулсан нь **Хубу Гуаньпяо**, бага үнэлгээтэй зоосон мөнгөний дүнтэй Дачин Баочао гэх хоёр төрлийн цаасан мөнгө гаргажээ. Гэвч Чингийн төрд цаасан мөнгөө буцааж мөнгөн ембүү, зэс мөнгөн зоос болгож гуйвуулах нөөц хөрөнгөгүйн улмаас мөнгөний ханш унаж, тус дэвсгэртийг ихээр хэвлэсэн нь инфляцийг үүсгэж, 1859 он гэхэд хоосон цаас болж, гүйлгээнээс хураагдсан юм. 

## Мөнгөн тэмдэгт 
Түгээмэл элбэгтийн 3-р оноос 8-р оны хооронд хэвлэгдсэн мөнгөн тэмдэгтүүд

## Холбоотой хуудас 
* Дайчин гүрний зоос
* Дачин Баочао
* Дамин Баочао
* Юань улсын цаасан мөнгө

Ангилал:Чин улс
Ангилал:Азийн түүхэн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Болонья

**Болонья** (итали. Bologna [boˈloɲːa], латин. Bononia, Bolonia, Felsina) -Итали улсын умард хэсэгт орших хот.  Италийн мужтай адилтагсан Эмилья-Романья засаг захиргааны төв. 1088 онд байгуулагдсан Дэлхийн ууган Болонийн Их сургуль байралдаг хот. 

Хүн ам нь 2016 оны байдлаар 388.367 байсан. Аж үйлдвэр хөгжсөн, тээврийн гол уулзварт таатай байршилтай учраас тус хотын амьжиргааны түвшин Италид хамгийн өндөрт тооцогддог. Аж үйлдвэр сайн хөгжсөн, тээврийн замын уулзвар зангилаа болсон таатай байршилтай учраас тус хотын оршин суугчдын амьдралын түвшин Италид хамгийн өндөрт тооцогддог байна. Болонья хотыг мөн Италийн "хоолны нийслэл" гэж нэрлэдэг байна.

## Газар зүй 
Болонья хот Падана тал дээр, Умард Апеннин нурууны зүүн өмнөд бэлд, Рено, Савена голуудын хөндийн хооронд байрладаг. Хотын газар нутгийн талбай 140 км².  Болонья хот далайн түвшнээс дээш 54-300 м-ийн хооронд хэлбэлздэг байна.

## Хотын түүх 
Болонья хотыг МЭӨ 510 онд этрускчууд байгуулсан гэж судлаачид үздэг. Энэ хот анх Фельсина гэдэг нэртэй байжээ. МЭӨ 189 онд Ромын Бүгд Найрамдах улсын Сенат Валериус Флаккусын санаачилгаар Фельсина хотод 3000 хүн амтай Бонониа (Бой омгийн нэрээр нэрлэгдсэн) хэмээх Ромын колони байгуулжээ. Ромын Эзэнт гүрний ид цэцэглэлтийн үед Болонья хотод 10,000 орчим хүн амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь Италийн хамгийн баян хотуудын нэг байв; өнөөдөр тус хотод цөөн тооны эртний дурсгалууд хадгалагдан үлджээ.

XI зуунд хагас бие даасан чөлөөт хамтрал статустай болсон Болонья хот хөгжиж байжээ. 1088 онд Европ дахь анхны Их сургууль-Студио байгуулагдсан байна. 1256 онд Болоньяд боолчлолын буюу хамжлагын эрхийг халсан «диваажингийн хууль» (итал. Legge del Paradiso)-тай болсон байна. 

17-р зуунд Болонья хот Европын оюун ухааны төв болсон бөгөөд дэлхийн өнцөг булан бүрээс залуучууд математик, одон орон судлал болон бусад шинжлэх ухааныг судлахаар ирдэг (Николай Коперник Болоньягийн их сургуульд суралцаж байв) байсан. Их сургуулийн онцлог нь багшлах боловсон хүчнийг оюутны хамтрал томилдог байсан бөгөөд тэд таалагдаагүй багшийг халах эрхтэй байжээ.

1796 онд Болонья хотыг Францчууд эзлэн авч Сицилийн Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүн хэсэг болж, дараа нь шинээр сэргэн байгуулагдсан Италийн Вант Улсын Рено мужийн нийслэл болжээ. 1815 онд Ромын Папын хаанчлалд буцаж ирснээр XVI Григорийгийн эсрэг хувьсгалт тэмцлийн өлгий болсон түүхтэй. Энд түр засгийн газар, үндсэн хууль зэргийг тунхаглаж байсан ажээ. Гэвч Австричууд хотыг эзэлж, босогчдыг хөөж, Их сургуулийг хаасан (1831-1832) байна. Сүүлд нь Болонья дахин Папын дөрвөн эзэмшил нутгийн нэгний нийслэл болжээ. 1860 онд тус хот Романья мужийн хамт Италийн хаант улсад нэгдсэн байна.
Ангилал:Болонья
Ангилал:МЭӨ 530-д он
Леланд Стэнфорд

**Леланд Стэнфорд** (англи. Leland Stanford; 1824-1893) - америкийн улс төрч, аж үйлдвэрлэгч, ажил хэрэгч хүн. Стэнфордын их сургуулийг үүсгэн байгуулагч. 

## Намтар 
1824 онд Нью-Йоркийн Уотервлетт (одоогийн Колони хот) хотод төрсөн. Иосии, Элизабет Филлипс Стэнфорд нарын найман хүүхдийн нэг байжээ. 

Тэрээр Клинтон дахь Либерал дээд сургуульд элсэн орж, 1841-45 онд Нью-Йоркийн Казеновиа дахь семинарт хуулийн чиглэлээр суралцсан. 1845 онд тэрээр Олбани дахь Wheaton, Doolittle & Hadley-ийн хуулийн фирмд оржээ.

1848 онд Стэнфорд өмгөөлөгчдийн холбоонд элсэж, Порт Вашингтон руу нүүж, Уэсли Пирстэй хамт өмгөөлөгчөөр ажилсан байна. Эцэг нь түүнд хуулийн номын сан бэлэглэсэн нь тухайн үеийн шилдэг номын сангуудын нэг байжээ. 1850 оны 9-р сарын 30-нд тэрээр худалдаачин Дайер Латроп, Жейн Анн (Бамбай) Латроп нарын охин Жэйн Элизабет Латроп-тай гэрлэжээ. 1868 онд тэд залуу Леланд Стэнфорд хэмээх хүүтэй болжээ. 1850 онд Стэнфорд Висконсин мужийн Вашингтон дүүргийн Вигүүдын намын (АНУ) дүүргийн өмгөөлөгчөөр нэр дэвшсэн. Тэрээр мөн орон нутгийн Washington Herald сонин үүсгэн байгуулжээ. 

1852 онд 28 настайдаа гал түймэрт өөрийн номын сан болон бусад эд хөрөнгөө алдсан Стэнфорд Калифорни руу нүүхэд эхнэр Жэйн гэр бүлийнхээ хамт Олбанид үлджээ. Тэрээр нэлээд эрт Номхон далайн эрэгт суурьшсан таван дүү нарынхаа хамт гэр бүлийн бизнест ажиллаж эхэлсэн. Стэнфорд уурхайчдын том дэлгүүрт ажиллаж байгаад бөөний худалдаанд шилжсэн. Энэ үеэр тэрээр Сакраментогийн нийтийн номын сан болсон Сакраментогийн номын сангийн холбоог байгуулахад тусалсан. 1855 онд тэрээр эхнэртэйгээ амьдрахаар Олбани руу буцаж ирсэн боловч амьдралын нэг хэв маягийн хэмнэлээс залхаж, 1856 онд Жэйнтэй хамт Сан Франциско руу нүүж, томоохон худалдааны үйл ажиллагаанд оролцохоор болжээ.

1861 оны 6-р сарын 28-нд тэрээр "Номхон далайн төв төмөр зам" компани үүсгэн байгуулж гол хөрөнгө оруулагчийн нэг болоод компаний ерөнхийлөгч болжээ. Түүний гурван хамтрагч нь Чарльз Крокер, Марк Хопкинс, Коллис П.Хантингтон нар байв. 1861 онд Стэнфорд дахин (1859 онд амжилтгүй оролдлого хийсний дараа) Калифорни мужийн амбан захирагчийн албан тушаалд нэр дэвшиж сонгогдсон байна. Тэрээр яваандаа америкийн зүүн эрэгт төмөр замын компаниудыг нэгтгэж маш том бизнесмэн болж чаджээ.

Леланд Стэнфорд эхнэр Жэйний хамт 1884 онд Европт аялж байхдаа Флоренц хотод өсвөр насандаа нас барсан цорын ганц хүүхэд бага Леланд Стэнфордын дурсгалд зориулан "залуу Леланд Стэнфордын их сургуулийг" үүсгэн байгуулжээ. 1885 оны 11-р сарын 14-нд Леланд, Жэйн нар Ивээн тэтгэгчдийн зөвлөлийн анхны хурлаар Хандивын тухай баримтад гарын үсэг зуржээ. 

Тэрээр 1893 оны 6-р сарын 21-нд Калифорнийн Пало Алто дахь гэртээ зүрхний шигдээсээр нас барж, Стэнфордын кампус дахь Стэнфордын гэр бүлийн бунханд оршуулжээ. Эхнэр Жэйн Стэнфорд 1905 онд нас барсан юм.

Ангилал:1824 онд төрсөн
Ангилал:1893 онд өнгөрсөн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Нью-Йоркийн хүн
Ангилал:Калифорнийн хүн
Ангилал:Калифорнийн амбан захирагч
Ангилал:АНУ-ын сенат дахь Калифорнийн сенатч
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:19-р зууны бизнесмен
Ангилал:19-р зууны улс төрч
Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)
Ангилал:Стэнфорд Их Сургуулийн хүн
Цахиурын хөндий

**Цахиурын хөндий** (англи. *Silicon Valley* [ˈsɪlɪkən ˈvæli]) нь АНУ-ын Калифорни мужийн Сан-Франциско хотын өмнөд хэсэгт байрлах өндөр технологийн компьютер, микропроцессор, программ хангамж боловсруулах, хөдөлгөөнт ухаалаг гар утас, биотехнологи зэрэг инновацийн компаниуд төвлөрсөн газрыг хэлнэ. Газар зүйн хувьд (Santa Clara Valley) Санта Клара хөндийд хамаарагддаг байна.    

Цахиурын хөндийн анхны англи нэр нь цахиурыг хагас дамжуулагч төхөөрөмж (диод, транзистор, микро схем) үйлдвэрлэхэд хагас дамжуулагч болгон ашигласнаас үүдэлтэй. Энэ л салбараас хөндийн технологийн төв болсон түүх эхэлсэн. Энэ нэрийг 1971 оны 1-р сарын 11-нд сэтгүүлч Дон Хефлер "АНУ-ын Цахиурын хөндий" нэртэй цуврал нийтлэлээ нийтэлж эхлэхдээ анх хэрэглэж байжээ.

Энэхүү технологийн төв үүсч хөгжсөн нь америкийн тэргүүлэх их дээд сургуулиуд, ойр зайд орших, шинэ компаниудын санхүүжилтийн эх үүсвэр байралдаг бөгөөд Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалтай ижил төстэй тааламжтай цаг агаартай зэрэгтэй мөн холбоотой юм. 

Стэнфордын их сургуулийн манлайлал цахиурын хөндийн хөгжлийн эхэн үед онцгой ач холбогдолтой байсан. Цахиурын хөндий нь бүс нутгийн их дээд сургуулиудад байрладаг шинжлэх ухааны судалгааны чадварлаг бааз, асар их хөрөнгө оруулалт, АНУ-ын Батлан хамгаалах яамны тогтмол захиалга зэрэг хэд хэдэн хүчин зүйлийн огтлолцолоор үүсч цаашдын өсөлт, амжилтын үндэс болсон.

Тус хөндий хөгжих нөхцөлийн нэг нь Стэнфордын аж үйлдвэрийн паркийг байгуулсан явдал юм. Дэлхийн 2-р дайны дараа Стэнфордын оюутны тоо эрс нэмэгдэж, илүү их санхүүжилт шаардлагатай болсон байна. Их сургууль нь том эдлэн газар (ойролцоогоор 32 км²) эзэмшиж байсан боловч Их сургуулийг үүсгэн байгуулагч Леланд Стэнфордын гэрээслээр уг газрыг зарах боломжгүй байв. Иймд газраа өндөр технологийн компаниудад түрээслэх шийдвэр гарч их сургуулийн санхүүжилтийг дэмжих боломжтой болсон - Стэнфордын төгсөгчид төрлөх сургуулийнхаа ойролцоо ажилтай болох боломжтой болжээ. Өндөр мэргэшсэн мэргэжилтэн хайж байсан компаниудын асуудлыг мөн шийдвэрлэсэн байна. Инженерийн тэнхимийн декан, профессор Фредерик Терман өмнө нь оюутнууддаа их сургуулийн ойролцоо компани байгуулахыг зөвлөж байсан бөгөөд тэрээр 1939 онд Hewlett-Packard (HP) компанийг үүсгэн байгуулсан Hewlett and Packard нарын зөвлөгч байсан юм. HP нь 1960-аад оны эхэн үе хүртэл хагас дамжуулагч үйлдвэрлэж байгаагүй ч Цахиурын хөндийн анхны компани гэж бэлгэдлийн үүднээс үздэг байна.

2006 оны мэдээллээр Цахиурын хөндий нь Нью-Йорк, Вашингтон хотуудын араас АНУ-ын гурав дахь том технологийн төв юм (өндөр технологийн ажлын байр- 225,300 байгаа юм). Бусад эх сурвалжаар Сан Францискогийн булангийн бүсэд 386,000 гаруй мэдээллийн технологийн мэргэжилтнүүд ажилладаг бөгөөд энэ нь Цахиурын хөндийг АНУ-ын хамгийн том технологийн төв гэж үзэж болно. 1000 ажилтан тутамд 286 мэдээллийн технологийн ажилтан ногдож байна. 

Цахиурын хөндий дахь орлого АНУ-ын бусад нутгийн дунджаас хамаагүй дээгүүр байгаа юм. Ийнхүү 2006-2008 онд Цахиурын хөндий дахь гэр бүлийн дундаж орлого жилд 76.5 мянган ам.доллар байна гэсэн тооцоо гарчээ.


Ангилал:Интернэт
Австралийн Үндэсний Их Сургууль

**Австралийн Үндэсний Их сургууль** (, ANU) нь Австралийн нийслэл Канберра хотод байрладаг улсын их сургууль юм. 1946 оны 8-р сарын 1-нд үүсгэн байгуулагдаад судалгааны чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ.  1960 онд Канберрагийн их сургуулийн коллежтэй нэгдсэн байна.

Австралийн Үндэсний Их сургууль нь Австралийн нэр хүндтэй тэргүүлэгч их сургуулиудын нэг бөгөөд Австралийн тэргүүлэгч төрийн найман их сургуулийн нэгдэл болох "8-ийн бүлэг"-ийн (англи. Group of Eight, Go8) нэг юм. 2017 оны байдлаар тус сургуульд 25 мянга гаруй оюутан суралцаж байсан. 

Нөлөө бүхий АНУ-ын «U.S. News & World Report» хэвлэлийн мэдээлж буйгаар 2018 оны хичээлийн жилд тус их сургууль дэлхийн чансааны 59-р байр, Австралийн их сургуулиудын дунд 4-р байранд орж байжээ. 

Тус их сургууль нь урлаг, нийгмийн шинжлэх ухааны хөтөлбөрүүдээрээ алдартай бөгөөд улс төр, олон улсын харилцаа, нийгмийн бодлого, газарзүй зэрэг хэд хэдэн чиглэлээр дэлхийн шилдэгүүдийн нэг гэж үздэг юм.

АҮИС-ийн багш, төгсөгчдийн дунд 6 Нобелийн шагналтан, Родсын (The Rhodes Scholarship) тэтгэлэгт 49 эрдэмтэн байдаг байна.

## Түүх 
Австралийн Үндэсний Их сургуулийг Ерөнхий сайд Бен Чифли болон Дайны дараах сэргээн босголтын сайд Жон Дидман нарын Холбооны парламентад өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжоор байгуулжээ. Энэ хуулийг 1946 оны наймдугаар сарын 1-нд сөрөг хүчний удирдагч Роберт Мензисийн дэмжлэгтэйгээр баталжээ. Австралийн Үндэсний их сургууль нь Холбооны хуулийн дагуу байгуулагдсан Австрали дахь цорын ганц их сургууль юм. 

## Бүтэц 
Австралийн Үндэсний Их сургуульд 7 коллеж, Ахисан түвшний судалгааны хүрээлэн багтдаг. Коллеж нь бакалавр, магистр бэлтгэх, судалгааны үйл ажиллагаа явуулдаг. Ахисан түвшний судалгааны хүрээлэн нь зөвхөн судалгаа, магистрын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд 9 судалгааны сургууль, судалгааны төвөөс бүрддэг.

*Коллежууд:*

* Урлаг нийгмийн ухааны Коллеж
* Ази Номхон далайн бүсийн Коллеж
* Бизнес, эдийн засгийн Коллеж
* Инженерийн болон компьютерын ухааны Коллеж
* Эрх зүйн Коллеж
* Анагаах ухаан, биологи болон хүрээлэн буй орчны Коллеж
* Физик, математикийн ухааны Коллеж

## Гадаад холбоос 
* https://www.anu.edu.au/(https://www.anu.edu.au/)

Ангилал:Австралийн их сургууль
Ангилал:Канберрагийн байгууллага
Исса Плиев

**Исса Александрович Плиев** (осети хэл. Плиты Алыксандры фырт Иссæ; 1903 оны 11-р сарын 12-нд Умард Осетийн Батако тосгонд төрж, 1979 оны 2-р сарын 6-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) осети үндэстэн, Зөвлөлтийн цэргийн жанжин, армийн генерал (1962). ЗХУ-ын хошой баатар (1944, 1945). БНМАУ-ын баатар (1971). 1926 оноос ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн. 

1936 оны 6 дугаар сараас Улаанбаатар хот дахь Монгол Ардын Хувьсгалт Армийн нэгдсэн цэргийн сургуулийн штабын зааварлагч.

1945 онд Зөвлөлт-Японы дайны үед Өвөрбайгалын фронтын Зөвлөлт-Монголын морьт-механикжсан бүлгийг удирдаж байжээ.

1958-1968 онд ЗХУ-ын Ар Кавказын цэргийн тойргийн командлагч байсан. Карибын тэнгисийн хямралын үеэр буюу 1962 оны 7-р сараас 1963 оны 5-р сар хүртэл тэрбээр Анадырь ажиллагааны үеэр Куба дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийг командлаж байжээ.

Зөвлөлтийн эх орны дайнд Плиев 1944 онд Өмнөд Буг голыг гатлаж Одесс хотыг чөлөөлөх үеэр цэргүүдийг чадварлаг удирдсан болон 1945 онд Зөвлөлт-Японы дайны үеэр Квантуны армийг ялсны төлөө тус тус ЗХУ-ын баатар цолоор шагнагдсан цорын ганц морьт цэрэг болж байжээ. 

1979 оны 2-р сарын 6-нд Москвад нас барсны дараа Владикавказ хот дахь Алдрын гудамжинд оршуулжээ.

Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:БНМАУ-ын баатар
Ангилал:1903 онд төрсөн
Ангилал:1979 онд өнгөрсөн
Найман улсын эвсэл

**Найман улсын эвсэл** нь 1900 онд Хятадын хойд хэсгийг эзлэн түрэмгийлсэн үндэстэн дамнасан цэргийн эвсэл байсан бөгөөд Бээжин дэх гадаадын төлөөлөгчдийг чөлөөлөх зорилготойгоор Хятад дахь гадаадын империализмыг устгахаар шийдсэн Ихэтуанийн бослогын цэргүүдэд бүслэгдсэн байв. Холбоотны хүчинд Германы Хаант Улс, Японы Хаант Улс, Оросын Хаант Улс, Их Британи, Франц, АНУ, Итали, Австри-Унгар зэрэг найман улсын 45 мянга орчим цэрэг багтжээ. Хятадууд ч, гадаадын холбоотнууд ч албан ёсоор дайн зарлаагүй. Ямар ч гэрээ эсвэл албан ёсны хэлэлцээр холбоог хооронд нь холбосонгүй. Барууны зарим түүхчид 1900 оны 8-р сараас эхэлсэн дайны эхний үе шатыг "их багагүй иргэний дайн" гэж тодорхойлсон боловч 6-р сард Таку цайзын тулалдаан Чин улсын засгийн газрыг боксчдыг дэмжихэд түлхэц болсон. Түрэмгийлэл амжилттай болсны дараа дараагийн үе шатууд нь Бээжин, Хойд Хятадыг жил гаруй хугацаанд дээрэмдсэн шийтгэлийн экспедиц болж хувирав. 1901 онд Боксерын протоколд гарын үсэг зурснаар тулаан дууссан.

## Цахим холбоос 
Ангилал:20-р зууны зэвсэгт хүчний холбоо
Ангилал:Ихэтуанийн бослого
Шүр

Байгальд цагаанаас тод улаан хүртэл 350 гаруй өнгө зүсмийн шүр байдаг ч хамгийн тархсан нь улаан, цайвар ягаан, ягаан болон цагаан өнгийнх. Улаан тэнгисд амьдардаг Акбар хэмээн нэрийддэг хар шүр, Африк тивийн баруун эргийн дагуу амьдардаг акори хэмээх цэнхэр болон хөх шүр нь хамгийн үнэтэйд тооцогддог. Хамгийн түгээмэл нь улаан шүр бөгөөд тэр нь улаан, хар, цэнхэр өнгийг дотроо агуулан шингээсэн байдаг.Монголчууд шүрийг хар хэл амнаас хамгаалж, олон төрлийн өвчин эмгэгийг анагаах увидастай хэмээн шүтдэг. Хятадууд шүрийг урт нас удаан жаргал авчирдаг гэж үзэхээс гадна ширүүн салхийг номтгох чадвартай гэж чандлан шүтэж, тэр бүү хэл өргөн дэлгэр гол мөрөн гатлахдаа шүр өвөртлөн авч явдаг байжээ.
Ангилал:Амьтан
Сопот (Польш)

**Сопот** (польш. *Sopot*, герман. *Zoppot*) - Польш улсын умард нутагт Балтын тэнгисийн эрэг дээрх Помор мужид орших амралтын 40 мянга орчим хүн амтай жижиг хот.

## Түүх 
VII зуунаас слав омгууд амьдарч байсан газар нутаг юм. Дундад зууны үед тосгон байгаад сүүлд Гданьск хотын чинээлэг иргэд тансаг байшин барьж эхэлсэн байна.  1772-1919 онуудад Пруссийн бүрэлдэхүүн хэсэг байсан. 1920 оноос Чөлөөт хот Данцигийн бүрэлдэхүүнд орсон. 1939 оноос эргээд Германы хот болсон бөгөөд Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1945 оноос Польшийн хот болсон түүхтэй.

## Хотын тухай 
Сопот хот 40 орчим мянган хүн амтай бөгөөд Гданьск болон Гдыня хотын дунд байралдаг байна.  Эдгээр хоёр хоттой нилээд Труймясто (Гурван хот) гэж 1 сая хүн амтай нэг хотыг бүрдүүлдэг байна. 

Сопотод Европ дахь хамгийн урт 515,5 метр далай руу гарсан модон "Моло" (польш. *Molo*) хэмээх гарц байдаг. 

Мөн Сопот хот явган хүний гудамж болон хамгийн хачин хийцтэй «Муруй байшин» (польш. Krzywy Domek) барилгаараа алдартай.

Сопот хотод Европ дахь хамгийн том олон улсын дууны наадмуудын нэг болдог байна.
Ангилал:Померан мужийн суурин
Ангилал:Польшийн рашаан сувилалтай суурин
Хуухай Даюу

**Хуухай Даюу** (?-1399) бол Монголын хаан Элбэг нигүүлсэгчийн дэргэд зүтгэж байсан Ойрадын Чорос аймгийн ноён. Чоросын Эсэн тайшийн өндөр өвөг. Нэр нь **Хуухай**, цол нь даюу.

## Тойм 
Элбэг хаан 1393 онд их сууринд суусны дараа *"ав авлаж, алсан туулайн цус цасанд туссаныг үзэж, цас мэт цагаан өнгөт, цус мэт улаан хацарт гоо эхнэр бий болов уу гэж Элбэг хаан зарлиг болов. Ойрадын Хуухай Даюу өгүүлрүүн: "Энэ мэт өнгөт эм буй за" хэмээв. Тэр хэн буй гэж асуув. Үзэж үл болох, үзье гэхул хэлье. Чиний хөвгүүн **Харгучуг Дүүрэн Төмөр хунтайжийн** **Өлзийт гоо хун бэгичи** бэр чинь энэ мэт үзэсгэлэнт буй гэв.* Элбэг нигүүлсэгч хаан, бэр юүгээн өнгөнд хурьцаж, Ойрадын Хуухай Таюуд зарлиг болов. Үзээгүйг үзүүлэгч, холыг нийлүүлэгч, хүссэнийг хангагч Таюу минь эч гэв. Хааны зарлигаар эчиж, Бэгичид үг хэлрүүн: *"Чиний өнгө гэрлийг үзье"* гэж намайг илгээв. Бэгичи уурлаж егуулруун: 

*"Тэнгэр газар нийлэгч буюу.* 

*Дээд хаад бэр юүгээн үзэгч буюу.* 

*Хөвгүүн чинь Дүүрэн Төмөр хунтайж нөхөцмү, хаан хар болмуй"* гэж хэлэв. Тэр үгэнд хаан эс болж, хөвгүүнээ хороогоод, бэр юүгээн авав. Тууний хойно, Хуухай Таюу тараг гуйхаар ирэв. Хаан үгүй гэж гэрийн өмнө суутал, Хун бэгичи элч илгээж, хуримынхаа хааныг хүлээ.

Биеэ урьд гэрт ир гэхэд Таюу ирж орсон хойно, Бэгичи аяга барьж үг хэлэв. 

*Муу биеийг минь сайн болгов,*

*Бага биеийг минь их болгов,*

*Бэгичи* *нэрийг минь тайху* *болгов, чи* гэж нэг амсартай, хоёр хэвлийтэй хөхүүрт нэгэнд нь арз, нэгэнд нь ус хийж, өөрөө ус ууж, Таюуд арз егч согтоож унагав. Тайжийнхаа төлөө өслөн далд хөшгөө татаж, олбог дэвсгэр

дээрээ Таюуг хэвтүүлж, нүүрээ маажиж, үсээ тасалж, хаанд элч илгээв. Хаан сонсоод иртэл Таюу дутаав. Хаан хөөж алалдан атал, хааны чигчий хуруугий нь тас харвавай. Хаан Таюуг алж зооны арьсыг Сөнидийн Жашин тайбу нэрт хүнээр сурлан авч ирж Бэгижид өгөв. *Хааны цус, Таюугийн тосыг нийлүүлж долоогоод, хөвгүүнээ алагч хаан цусан өглөгт болж, эзнийхээ аминд хор хүргэгч Таюугийн тосыг үтэрлэн нийлүүлж эм хуний авах өшөө энэ буюу.үхвээс юун чам* гэв. Бэгичийн хуурсныг хаан мэдэн атал буруугаа мэдэж, бигижийг эс гэмлээд Таюугийн хөвгүүн Батула чинсан, Үгэчи хасаха хоёрт дөрвөн түмнийг мэдүүлэв. Хаан ор сууж зургаан он болсны хойно, могой жилд Элбэг хааныг Ойрадын Батула чинсан,Үгэчи хасаха хоёр хороож, тэнгэр болов."

## Үр удам 
* Өвөг эцэг: Бөө хан (Бөөхан Явган мэргэний эхнэр Тангринтай завхайрсан)

* Эцэг: Уулнтай Бадан тайш (Уультай будан)

* Хөвгүүн: Батула чинсан
* Ач : Тогоон тайш
* Жич : Нугандашир, Эсэн тайш,  Дайду ноён, Баттөмөр

## Эшлэл
Ангилал:Ойрад
Ангилал:1399 онд өнгөрсөн
Берлиний Олон Улсын Кино Наадам

**Берлиний Олон Улсын Кино Наадам** ( товчоор ) - Берлин хотод 1951 оноос хойш жил бүр байгуулдаг олон улсын кино наадам юм. Уг наадмын шүүгчид амжилттай оролцсон киног Алтан Баавгай ба Мөнгөн Баавгай шагналаар шагнадаг байна. 400 гаруй киног төрөл бүрийн ангилалд нэр дэвшихийн зэрэгцээ 325.000 үзэгчид (нийт оролцогч, шүүгчдийн хамтаар 490.000) үзэн сонирхдог дэлхийн томоохон олон нийтийн хамардаг кино наадмуудын нэг юм. Дэлхийн 130 улсаас 16.000 орчим мэргэжлийн уран бүтээлчид оролцдог аж. 

1978 оноос өмнө зуны улиралд болдог байгаад одоо 2-р сард болдог болжээ. Берлинале бол дэлхийн өнцөг булан бүрээс уг наадамд оролцуулахыг хичээдгээрээ Каннын Кино Наадмаас ялгаатай байна. 

Потсдамын талбай дахь Берлинале ордонд киноны нээлтүүд болдог. 

## Түүх 
Тус наадам 1951 оноос хойш зохион байгуулагдаж байна. Баруун Берлинд тус Наадмыг үүсгэн байгуулагчид нь АНУ, Их Британи, Франц зэрэг Дэлхийн 2-р дайны холбоотон улсууд юм. Энэхүү кино наадам байгуулагдсан эхний жилд Германы шүүгчид шагналыг тодруулж гардуулдаг байсан бол 1952-1955 онд үзэгч олны болон гадаадын холбогдох сэтгүүлийн санал асуулга зэрэг дээр үндэслэн явуулдаг болжээ. “Шилдэг мюзикл”, “Шилдэг драм”, “Шилдэг адал явдалт кино”, “Шилдэг инээдмийн кино” гэсэн төрлөөр шилдгүүдээ тодруулдаг. 

1956 оноос хойш шагнал гардуулах шийдвэрийг олон улсын шүүгчид хамтран гаргадаг болсон. Наадмын гол шагнал бол шилдэг кинонд олгодог “Алтан баавгай” юм. "Мөнгөн баавгай"-г "Шилдэг найруулагч", "Шилдэг эрэгтэй жүжигчин", "Шилдэг эмэгтэй жүжигчин", "Шилдэг хөгжим", "Урлагийн шилдэг" гэсэн төрлүүдэд олгодог. Альфред Бауэрийн нэрэмжит шагналыг "Кино урлагт шинэ чиглэл-зам нээсэн" киног шалгаруулж олгодог байна. 

"Берлинале-2006" наадамд анх удаа шилдэг дебют /эхлэл/ киноны шагналыг хүртээж эхэлжээ. 

1956 онд *Берлинале* олон улсын кино наадам гэсэн албан ёсны статусыг авсан юм. Уралдааны хөтөлбөрт наадам эхлэхээс 12 сарын өмнө бүтээсэн, бусад наадамд үзүүлээгүй уран сайхны болон богино хэмжээний кинонууд оролцдог журамтай болсон байна.

Дүрмийн дагуу Берлиналед 350 орчим кино үзүүлдэг бөгөөд эдгээр киног 150,000 орчим үзэгчдийн шүүлтүүрээр оруулдаг байна. 2020 оны 8-р сард Берлиний кино наадмын зохион байгуулагчид 2021 оноос шилдэг эрэгтэй жүжигчин, шилдэг эмэгтэй гол дүрийн шагналыг тус наадмын үеэр олгохгүй гэж мэдэгдсэн. Харин үүний оронд шилдэг гол дүрийн жүжигчин, шилдэг туслах дүрд хоёр "Мөнгөн баавгай" шагналыг өгдөг болжээ. Эдгээр нь Берлиний кино наадмын гол уралдааны олон улсын шүүгчдийн бүрэлдэхүүнээр ялагчдыг тодруулдаг шагналууд гэж тодотгосон юм. Наадмын шинэ шийдвэр нь хүйсийн тэгш байдлыг хангахад анхаардаг уламжлалаа үргэлжлүүлж байгаа ажээ.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас (германаар)

## Эх сурвалж 

Ангилал:Берлиний кино наадам
Ангилал:Берлиний Урлагийн шагналтан
Ангилал:1951 он
Борнагал

**Борнагал** нь Ойрадын Чорос аймгийн ноён юм. Манжийн буруу түүх шастирт Эсэн тайшийн хүү гэж тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг, заримдаа Өштөмөр дархан ноёны хүү, Мин улсын судрын Ойрадын шастирт Өштөмөрийн хүү Аригугийн хүү гэх зэргээр тэмдэглсэн ч, Эсэн тайшийн удмынх гэдэг нь баттай юм. Эсэн тайшийг нас нөгчсөний дараа Ойрадын дотор эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл хүчтэй өрнөж, дайн тулаан хэрүүл тэмцлээс болж, олон ноёд алс хол зугтаж нутаг сэлгэн суусны нэг нь Борнагал юм. Өштөмөр 1478 онд нас барсны дараа түүний хөвгүүдийн дунд тайшийн эрх мэдэл, Ойрадыг захирахын төлөө тэмцэл өрнөхөд Борнагал өөрийн харьяат өрх албатаа дагуулан нутаг алслан нүүж, чорос гэх нэрээ Дөрвөд хэмээн нэрийдсэн нь Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн **Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх** нарын харьяат ард нь Ойрадын **Өөлд, Баатад, Хойд, Хэрнүүд** овогтон боловч үндсэн Дөрвөд овогоо хэрэглэсэн явдал байв. Борнагалыг түүний хүү Эсэнгэй залгамжлав.

Ангилал:15-р зуунд төрсөн
Ангилал:16-р зуунд өнгөрсөн
Хамаг тайш

**Аши** буюу **Хамаг тайш** (?-?) нь Өштөмөр дархан ноёны хоёрдугаар хөвгүүн юм. 1486 онд Хишиг өрлөг нас барсны дараа хүү Архан чинсан залгамжлаж, ойрадын эзэн болоод, авга ах Ашийг тайшид өргөмжлсөн нь Хамаг тайш гэж алдаршжээ. Хамаг тайш албат ардаа Өөлд гэж нэрлэх болсны дараа Хамаг тайш гэж алдаршсан. Өөлд хэмээх нэр нь түүхийн явцад бүх ойрад аймгийг нэрлэх ерөнхий нэр болжээ. Архан чинсан, Хамаг тайш нар Хами, Чигин, Хандун  зэргийн газрыг довтлон, Мин улсын баруун хойд нутгаар төвлөрч байв. Түүний хэдэн онд нас барсан нь тодорхойгүй. 

Ангилал:15-р зуунд төрсөн
Ангилал:Ойрад
MeToo

**MeToo** (монг. *Би ч бас*) бол бэлгийн хүчирхийллийн эсрэг хөдөлгөөн юм. Хэн ч ганцаараа биш гэдгийг харуулахын тулд хүмүүс бэлгийн дарамт, хүчирхийлэлд өртсөн түүхээ бие биентэйгээ хуваалцдаг хөдөлгөөн. Хөдөлгөөний гишүүд бие биендээ хүч өгч, бодлого, үйл ажиллагааг өөрчлөхийн тулд хамтран ажилладаг. Хөдөлгөөний үндсэн санаа нь өрөвдөх сэтгэл болон эв нэгдэл. Энэ хөдөлгөөн нь АНУ-д эхэлж, улмаар дэлхийн даяар тархсан юм.

Хамгийн анх удаа “би ч бас” үгийг хэрэглэж эхэлсэн хүн бол Тарана Берк юм. Таран Берк залуу эмэгтэйчүүдийг дэмжих, тэдэнд хүч зориг өгөх зорилгоор 2006 онд анх энэ үгийг хэрэглэжээ. Тэрээр одоо хөдөлгөөний албан ёсны бус удирдагч юм.

“Би ч бас” хөдөлгөөн 2017 онд бүх дэлхийг хамарч улмаар олон улсад хүчтэй өрнөжээ. Энэ онд олон эмэгтэй жүжигчид Голливудын нэртэй kино найруулагч Харви Вайнштайныг бэлгийн дарамт, хүчирхийлэлд буруутгаж илчилсэнээр хөдөлгөөн бүх нийтийн анхааралд орж, олон эмэгтэйчүүд үүнээс урам зориг авсан юм. “Бэлгийн дарамт, хүчирхийлэлд өртсөн бүх эмэгтэйчүүд "Би ч гэсэн" гэж бичвэл бид хүмүүст асуудлын цар хүрээг бага ч гэсэн ойлгуулж магадгүй юм” хэмээн жүжигчин Алисса Милано бичиж энэхүү хөдөлгөөнийг улам идэвхжүүлжээ. Хөдөлгөөн нийгмийн сүлжээгээр маш хурдан тарж, бэлгийн хүчирхийлэлд өртөж байсан олон мянган эмэгтэйчүүд өөрсдийн түүхээ хуваалцаж байв. Зөвхөн эмэгтэй төдийгүй эрэгтэйчүүд ч бас бичиж байлаа. Урьд нь ярьж чаддаггүй байсан сэдвийг ил гарган, бэлгийн хүчирхийлэгчдийг жигшин зэвүүцэх, хүчирхийлэлд өртөгсдийг дэмжин, тэдэнд сэтгэлийн дэм өгөх энэ хөдөлгөөн нь дэлхийн олон оронд улам хүчтэй өрнөн дэлгэрч байна.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
Албан ёсны цахим хуудас (англиар)

Ангилал:Гадуурхал
Ангилал:Интернэт феномен
Ангилал:Сексизм
Ангилал:Хүчингийн гэмт хэрэг
Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн хүчирхийллийн эсрэг
Ангилал:Оны үг
Ангилал:Английн улс төрийн онцлох үг
Ангилал:2000-д оны неологизм
Ангилал:2017 он
Ангилал:Хэштэг
Хишиг өрлөг

**Хишиг өрлөг тайш** хэмээх нь Чоросын Өштөмөр тайшийн ууган хүү. 1478 онд Өштөмөр нас барсны дараа Ойрадын тайши болж, Хамигийн зүгт дангаар болон Даян хаантай хамтран довтлох болжээ. 1483-1484 оны орчимд Даян хааны талд орж, Юншээбүүгийн Исмайл тайшийн эсрэг тэмцэхэд тус хүргэсэнд Даян хаан өрлөг гэх цолоор шагнасан. Гэвч 1486 онд Исмайл тайшийн үлдэгдлийг өөрийн нутагт оруулан нутаглуулсан нь Ойрад, Монгол хоёр дахин дайтахад хүргэж, тус жилдээ Хишиг тайш дайнд эрсэдсэн. Түүнийг хүү Архан, дүү Аши нар залгамжлан өвөр зуураа тэмцсэн нь Ойрадын хүч нөлөө сулрахад хүрсэн. 

     

Ангилал:Тайш
Ангилал:Ойрад
Ангилал:1486 онд өнгөрсөн