open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Англи хэл

**Англи хэл** () нь Англид үүссэн, Энэтхэг-Европ хэлний аймгийн Роман-Германы хэлнээс салбарлаж үүссэн гэж хэлний шинжлэх ухаан үздэг. Энэ нь Их Британийн колоничлолын бодлогын үр дагавраар өнөөдөр дэлхийн хамгийн түгээмэл хэлнүүдийн нэг болоод байгаа бөгөөд Нэгдсэн Вант Улс, Америкийн Нэгдсэн Улс, Канад, Австрали, Шинэ Зеланд, Ирланд, Карибын орнуудад албан ёсны хэл гэж ашиглаж байна. Дэлхий дээр 340 сая хүн англи хэлийг төрөлх хэлээ гэж үздэг. Харин хоёрдогч хэлээр эзэмшсэн хүмүүсийн тоо нь 1 гаруй тэрбум байдаг гэсэн судалгаа бий. Орчин цагийн англи хэл нь эртний англи буюу англо-саксон хэлний нэгэн аялга байдлаар үүсч, 5 дугаар зууны үед Британид нэвтэрсэн Роман-герман хэлний аялгаар баяжсан хэл ажээ. Түүнчлэн түүхэн хөгжлийн явцад латин болон франц хэлний норманд аялгаар баяжиж ирсэн байна. 1362 онд франц хэлийг халж, англи хэлийг Английн хууль ёсны хэл болгосноор англи хэлний жинхэнэ сэргэлт эхэлж, 14-р зууны Английн утга зохиолын үүсэл, 15-р зууны хэвлэлийн үүсэл, 16-17 зууны Уильям Шекспир, Эдмунд Спэнсэр, Кристофер Марлоуи нарын Англи утга зохиолын суут төлөөлөгчдийн эринг дамжин, хэл зүйч Самуэл Жонсон (1709-1784)-ы зохиосон англи хэлний стандартчилсан дүрэм гарснаар орчин цагийн төгс хэл болж бүрэлдсэн гэж үздэг байна. Мөн Америкийн англи хэлний толийг зохион бүтээсэн Ноа Вебстер ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн байна.

Англи хэл нь НҮБ-ын албан ёсны 6 хэлний нэг юм.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* 
* 
* Ethnologue-д англи хэлний талаар
* Merriam-Webster-н онлайн толь
* Oxford-н онлайн толь


Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл
Дорнод аймаг

**Дорнод** (монгол бичгээр  – *дорунаду*) — Монгол Улсын аймаг.

## Ерөнхий 
Дорнод аймаг 1931 онд байгуулагджээ. 1941 оноос Хорлоогийн Чойбалсангийн алдраар "Чойбалсан аймаг" гэж нэрлэгдэж байгаад 1963 оноос эргэн "Дорнод" хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Газар нутгийн хэмжээ - 123,597 км². Хүн амын тоо - 74,200 (2007 оны эцсийн байдлаар). Засаг захиргааны төв - Чойбалсан хот. Аймгийн нутаг засаг захиргааны хувьд 14 суманд хуваагддаг.

## Газар зүй 
Дорнод аймаг Монгол Улсын хамгийн зүүн талд оршдог. Хэрэглээний бүсчлэлээр зүүн бүст хамаарна. Умард талаараа ОХУ (Өвөр Байгалын хязгаар), дорнод талаараа БНХАУ (ӨМӨЗО-ы Хөлөнбуйр, Хянган, Шилийн гол) гэх хоёр улстай хил залгана. Улс дотор Сүхбаатар, Хэнтий хоёр аймагтай хаяална. Тэгш тал газар зонхилно. Тус аймгийн нутагт байх Хөх нуурын хотгор (д.т.д. 560 метр) Монгол орны хамгийн нам дор газар гэгддэг.

Дунд палеозой, Юра, Цэрдийн галавын чулуулаг болон дөрөвдөгчийн неогены хурдас их тархжээ. Хэрлэн, Онон, Улз, Халх зэрэг гол урсаж, Буйр, Хөх, Галуут, Яхь зэрэг нуур долгиотдог. Цагаан хүндийн, Утаатминчүүр, Эрээн, Цагаанчулуут, Дайхар зэрэг рашаан бий.

## Сумд
thumb|right|280px|Сумаар ялгагдсан Дорнод аймгийн газрын зураг Дорнод аймгийн нутаг засаг захиргааны хувьд дээд түвшинд 14 сум, дэд түвшинд 63 багт хуваагддаг. Дорнод аймгийн хүн амын тоо 2000 онд 75,373 байсан бол 2010 оны тооллогоор нийт хүн ам 69,552 болж буурчээ. Үүн дотор МУ-д оршин суугаа МУ-ын харьяат иргэн 68589, МУ-д оршин суугаа гадаадын харьяат болон харьяалалгүй хүн ам 284, гадаадад суугаа Дорнод аймаг, МУ-ын харьяат иргэн 679 бүртгэгджээ.

:* - Аймгийн төв Чойбалсан хот багтана.

## Ан амьтан, ургамал 
Аймгийн нутгийн ихэнхээр хээрийн хүрэн хөрс голлох бөгөөд хойд ба бүр зүүн өмнөд захаар нь нугын хүрэн хөрс тархжээ. Хээрийн өвслөг ургамал ихтэй, манай орны хадлан бэлчээрийн хамгийн их нөөцтэй аймаг юм. Халиун буга, цагаан зээр, монгол тарвага зэрэг ан амьтан элбэгтэй.

## Аж үйлдвэр 
Мал аж ахуй, газар тариалан голлон хөгжүүлсэн бөгөөд барилгын материал, хүнсний үйлдвэр хөгжүүлсэн. Аймгийн төв Чойбалсан хот нь төмөр замын цэг бөгөөд энд зүүн аймгуудад үйлчилдэг дамжлага бааз ажилладаг. Дорнод аймагт ОХУ руу гарах хилийн боомт Эрээнцав, Ямалах боомт Чулуунхороот суманд, Ульхан боомт Баян-Уул сумын нутагт, Хятад улс руу гарах Хавиргын боомт Чойбалсан суманд, Баянхошууны болон Өвдөгийн боомтууд Халхгол суманд тус тус бий. Давс, нүүрс (Адуун чулуу), холимог металл, газрын тос, уран, барилгын материал зэрэг ашигт малтмалтай.

## Цахим холбоос
* Дорнод аймгийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл

Ангилал:Монголын аймаг
Сэлэнгэ

**Сэлэнгэ** (монгол бичгээр Зураг:Сэлэнгэ мб - хэвтээ.PNG - selengge, *сэлэнггэ*)  —

## Газар усан 
* Сэлэнгэ мөрөн — Монгол Орос хоёр орноор урсдаг мөрөн
* Сэлэнгэ аймаг — Монгол улсын аймаг
* Буриадын Сэлэнгэ аймаг — Орос улсын Буриад орны аймаг
* Сэлэнгэ сум (Булган) — Булган аймгийн сум
* Сэлэнгэ балгас — Буриад орны суурин газар

## Хүн
* Сэвжидийн Сэлэнгэ — Монголын жүжигчин

## Мөн үзэх
*
Монгол Улсын аймгууд

Монгол Улс нь засаг захиргааны хувьд нийт 21 аймагт хуваагдана.

## Аймгуудын жагсаалт 
|left]]


!
Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт
Орхон аймаг

**Эрдэнэт**,  — Орхон аймгийн төв, Монгол Улсын хоёрдугаар их хот, улсынхаа аж үйлдвэрийн томоохон төв. Улаанбаатар хотоос ойролцоогоор 380км зайд орших бөгөөд засмал болон төмөр замаар нийслэл хоттой холбогдсон байдаг.

## Сумд 
Баян-Өндөр болон Жаргалант гэсэн 2 сумтай. Эрдэнэт хот нь Баян-Өндөр сумынхаа төвд байрладаг. 

## Эдийн засаг 
2024 оны байдлаар Орхон аймгийн нийт дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) нь 3.6 их наяд төгрөг буюу 3,616.8 тэрбум төгрөг байна.
### Эдийн засгийн бүтэц 
### Нэг хүнд ногдох ДНБ 
2024 оны байдлаар Орхон аймгийн нэг хүнд ногдох ДНБ нь 34,177 мянган төгрөг буюу 10,079 ам.доллар байна. Энэ нь улсын дунджаас 1.5 дахин өндөр үзүүлэлт юм.

### Ядуурлын түвшин 
2020 оны байдлаар Орхон аймгийн ядуурлын түвшин 23.7% байна.

## Алдартай хүмүүс 
### Спортын алдартнууд 
Орхан аймаг спортын олон алдартнуудтай
*Мягмардуламын Нандинцэцэг, Эрдэнэт хот, 2014 оны Азийн наадмын 51 кг-н хүрэл медальт

Сагсан бөмбөгийн ОУХМ Шаравжамц.
Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Батзул.
Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ Болортуяа.
Ширээний теннисний спортын мастер Х.Дамдинбаяр, Х.Эрдэнэбаяр.
Паралимпийн аварга, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Содномпэлжээ.
Дэлхийн шатрын их мастер (Хамгийн залуудаа их мастер болсон монгол шатарчин, 16 настайдаа), өсвөрийн дэлхийн аварга Д.Батсүрэн.
МУ-ын начин Б.Эрдэнэхүү.
МУ-ын даян мэргэн, төрийн наадмын түрүү харваач Б.Ёндон.

### Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн 
Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван.
МУ-ын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Эрдэнэс Таван толгой компанийн захирал Ганхуяг, Цахиагийн Элбэгдорж.

### Цэргийн зүтгэлтнүүд 
### Бусад 
Урлаг : Болдбаатарын Баатархүү

## Цахим холбоос
* Орхон аймгийн албан ёсны цахим хуудас

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын аймаг
Тайхар чулуу

**Тайхар чулуу** нь Архангай аймгийн Их тамир сумын нутагт Тамирын голын хөвөөнд орших, бүдүүн ширхэгт боржин чулуун цохио. VII–IX зууны бичээс дурсгалын зүйл ихтэй.

Энэхүү чулуун хөшөөний тухай олон домог, шинжлэх ухааны тайлбарууд байдаг. Тайхар чулуу нь анх гурвалжин хэлбэртэй байсан бөгөөд 17-р зуунд Галданбошигт хайрт хатан Анудаа зориулан чулууг дөрвөлжилсөн түүхтэй.

Мөн дээгүүр нь чулуу шидэж давуулах эр хүний хүчийг сорьдог.

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Тамир гол

**Тамир гол** буюу **Тамирын гол** нь Монгол дахь гол.

Тус гол нь Монголын нууц товчоонд ч Тамир нэрээрээ гардаг. Хангайн нурууны хэсэг Гурван Ангархай, Цохиотын нуруунаас эх авч урсана. Хойд, Урд Тамир гол нийлсний дараа Тамир гол нэртэй болно. Ингэж Гурван-Тамир гол гэдэг нэр гарсан. Урд Тамир голын эхээс тооцвол 280 км урт, усаа цуглуулах талбай нь 13,100 км².

Хойд Тамир дээд хэсэгтээ эгц хажуутай нарийн хөндийгөөр урсдаг. Баруун гарын эрэг нь хар модон ойтой. Урд тамир гол нь дээд хэсэгтээ Хошгот, Архошгот зэрэг голуудыг нийлүүлэн авч урсдаг, түргэн урсгалтай, жинхэнэ уулын гол юм. Тамирын хөндий нь их өргөснө. Голдрилын өргөн нь 40 - 70 м, гүн нь 2-3 м, урсгалын хурд нь 2 м/с хүрнэ. Тамирын голын савд төмрийн хүдрийн баялаг орд бий. Урд Тамирын голоос эртний төрмөлийн эриний түүх дурсгалын зүйл олддог. 

Хойд Тамир голын эхэнд байгалийн үзэгсэлэнт газрууд бий.

Чадраабалын Лодойдамбын Тунгалаг тамир романы нэр.

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн
Чулуут гол

thumb|Чулуутын хавцал

**Чулуут гол** нь Хангайн нурууны Гурван Ангархай уулын баруун хэсгийн араас эх авч Даваатын гол нэртэйгээр урсан хэд хэдэн гол горхиудыг нийлүүлэн авч Чулуут гол болон 415 км урсаж Идэр голын баруун гарт очиж нийлнэ.

Усаа цуглуулах талбай нь 10750 ам.дөр.км, усны уналт нь 2000 м, гулдралын өргөн нь 80 м, гүн нь 3 м, урсгалын хурд нь 2 м/с ,усны жилийн урсан өнгөрөлт нь 25 шоо м хүрнэ. Хөндий, гулдрал нь хад чулуу 
ихтэй учраас Чулуут гол гэдэг нэртэй болжээ. Чулуут гол нь Тээлийн голын (их замын гүрнээс доош) адгаас доош Ацатын горхины адаг хүртэл 100 орчим км газарт 40-60 орчим м гүн хүрмэн чулуун хавцал үүсгэж урсана. Энэ хүрмэн чулуу нь Хорго орчмын галт уулын дэлбэрэлтийн үед урсан ирсэн магмын бүтээгдхүүн юм. Чулуут голд Ихжаргалант гол, Хүрэмт гол, Туул гол, Ажирга гол, Хангал, Бумбат гол, Өлзийт гол, Мөрөн гол, Уужим гол, Даага гол, Ацат гол, Тээл гол, Суман гол зэрэг олон гол горхи цутгана. Чулуут голын савд хойд өргөрөгийн 47°49', зүүн уртрагийн 100°15'-ын солбицолд гидро-карбонат сульфат натрийн найрлагатай, үе мөч, мэдрэлийн өвчнийг анагаах чанартай халуун, бүлээн рашаан оршдог. Энэ голын савд Чулуут, Тариат, Жаргалант, Цэцэрлэг сумдын нутагт орших Чулуут голын хадны зургийг 1998 онд улсын хамгаалалтад авчээ.

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн
Суман гол

**Суман гол** нь Тэрхийн цагаан нуураас эх авч 60 орчим км урсаад Чулуут голд цутгадаг. Суман гол эгц хүрмэн чулуун хавцал (өргөн нь 30, өндөр нь 10 орчим м) үүсгэж дундуур нь урсана. Чулуут голоос дутахгүй их устай. Усны дундаж урсац нь 11,3м3/с байна. Суман гол жижиг хүрхрээ, боргио ихтэй. Тэрхийн цагаан нуурт цутгадаг Хойд Тэрхийн голыг Суман голын эх нь гэж үздэг. Сүүлийн жилүүдэд цаг агаарын өөрчлөлтийн улмаас хур тунадас эрс багасч, Тэрхийн цагаан нуурын усны түвшин доошлохын хэрээр Суман голын усны урсац эрс багассан байна. 

## Зүүлт тайлбар 
Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем
Хөхсүмийн рашаан

**Хөхсүмийн рашаан** нь Архангай аймгийн Цэнхэр сумын нутагт хойд өргөрөгийн 47°15', зүүн уртрагийн 101°58'-ын солбилцолд орших гидрокарбонат кальц магний натрийн найрлагатай рашаан юм.

Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Баатархан уул

**Баатархан уул** нь Архангай аймгийн Чулуут голын баруун биед Булагийн нуруунаас зүүн тийш, Ангархайн Булуу уулын хойд талд орших 2708 м өндөр уул юм.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Хангайн нуруу
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Тэрхийн цагаан нуур

[right|thumb|250px|[Тэрхийн Цагаан нуур]]
[right|thumb|250px|[Тэрхийн Цагаан нуур]]
**Тэрхийн Цагаан нуур** нь Архангай аймгийн Тариат сумын нутагт Хоргын тогооны дэргэд байрлах цэнгэг уст нуур. Хангайн нуруунаас эх авсан Хойд, Урд Тэрхийн голын урсгал Хорго галт уулын халуун хайлмал бодист боогдон үүсчээ. 

Цэцэрлэг хотоос баруун хойд зүгт 175 км зайнд далайн түвшингээс 2060 м өндөрт байралдаг нуур юм. Нуурын талбай 61 км² орчим. Урт нь– 16 км, өргөн нь– 4 км юм.  

Нуурын голд орших жижиг арал дээр шувууд үүрээ засаж өндөглөдөг. Нууранд хар галуу их ирдэг бөгөөд 5 метр хүртэл гүн рүү шумбан загасаар хооллодог байна. Цурхай зэрэг Сэлэнгийн савын загастай. Мөн ховор шувууд амьдардаг. Нуурын Толгой нь Хоргын дархан газарт багтдаг.

Энэ нуурт 10 гаруй гол цутгадгаас хамгийн том нь Тэрхийн гол юм.  Харин ганц гол эх аван гадагш урсдаг нь Суман гол юм. Тэрхүү гол нь цаашлаад 50 орчим километр урсаад Чулуут голд цутгадаг.

Тус нуурыг 2011 онд CNN мэдээллийн төв аялах шилдэг газруудын нэгт багтаажээ.

## Нэрний гарал
Тэрхийн цагаан нуурын зүүн эрэг дээр овоо бүхий дөрөлж дээгүүр гарч ирсэн аяны хүмүүс гэнэт их нуур байхыг харахад үзэсгэлэнтэй байдлыг биширсэн домог байдаг билээ.

Домогт өгүүлснээр: Нуур буй газар урьд өвс бэлчээр сайтай уужим тал байжээ. Тал дунд нэг худаг байсан бөгөөд өвгөн эмгэн хоёр тэр худгаас ус аваад худгаа тагладаг байжээ. Гэтэл эмгэн нь нэг удаа ус аваад худгаа таглахаа мартчихжээ. Тэр шөнө худаг нь оргилж алтан дэлхийг усны үер авах аюул нөмөрсөн үед Их Монгол гэгч нэгэн их хүчтэн Уран мандал уулын оройг тасдан аваад худгийн ам руу шидэн хаасанд хальсан ус нуур болон тогтжээ. Ийнхүү гэнэт нуур тогтсоныг нутгийн нэгэн хүн хараад “тэр их нуур”-ыг хараач гэсэнд уг нуурыг тэгэж нэрлэж байснаа хожим нь Тэрхийн цагаан нуур болон хувирчээ. Их Монгол аварга нуурын голд байдаг уулын орой шиг зүйлийг авчирч худгийн амыг хаасан гэдэг ба нэрийг нь Санхам толгой /Санхам гэдэг ургамал ургадаг/ гэдэг. Үнэхээр ч нуурын дунд байрлах оройг Уран мандал уулын (Хажууханд байдаг уул) оройд аваачаад тавьчихвал яг эвээрээ таарах шинжтэй ба энэ нутагт зөвхөн нуурын дундах толгойд болон Уран мандал ууланд л Санхам гэдэг ургамал ургадаг аж.

## Эшлэл
## Цахим холбоос
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Архангай аймгийн нуур
Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Чойдогийн боргио

Чойдогийн боргио нь Архангай аймгийн Чулуут, Суман голуудын бэлчирээс доош ойрхон орших 2 метр орчим эгц хадан босго руу буудаг боргио юм. Чулуут голд үүнээс доош хэд хэдэн том боргио бий.

Ангилал:Монголын боргио
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Ази

**Ази** дэлхийн хамгийн том газар нутаг, хамгийн олон хүнтэй **тив** юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн дорнод болон умард хагаст гадаргуугийн 8.7%, хуурай газрын 30%-ийг эзлэн оршиж байна. Ази тивд хүн төрөлхтний 60 хувь болсон 4.4 тэрбум хүн аж төрөн сууж байна. Ази тивд олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн 50 улс байдаг.

Ази тив Европ тивтэй холбоотой бөгөөд Евразийн эх газар хэмээнэ. Тэгээд Ази, Европын хил хязгаарыг хэд хэдэн янзаар зурдаг. Дийлэнх олонхын үздэгээр баруун тал нь Улаан тэнгис, Суэцийн суваг, Хар тэнгис, Кавказын нуруу, Каспийн тэнгис, Урал гол, Уралын нуруугаар зурдаг. Зүүн тал нь Номхон далай хүрч, өмнөд талаараа Энэтхэгийн далай, умард талаараа Умард мөсөн далайд тулдаг.  

Ази тив эртний түүхтэй, эртний соёлтой, яс үндэс, хэл соёл, төр засгийн уламжлал олон янз, байгалийн тогтоц өвөрмөц, газар газарт харилцан адилгүй байна.

## Газар зүй 
## Бүсчлэл, улс орон 
 
: Энэтхэг-Европын хэлний язгуур
: Дравид хэлний язгуур
: Алтай хэлний язгуур
: 3 бүлэг - Япон хэлний язгуур (магадгүй Алтай), Солонгос (магадгүй Алтай), болон Энэтхэг-Хятадын хэл
: Австронез хэлний язгуур
: Австроази хэлний язгуур
]]

:*Тайлбар*: Египет-н хэсэг (Синайн хойг) нь газар зүйн хувьд Баруун Азид байрлана.

## Лавлах бичиг 

Ангилал:Еврази
Ангилал:Тив
Улс төр

**Улс төр** (Англи: *Politics*; Орос: *Политика*) гэдэг нь ард түмэн, иргэд, сонирхлын бүлгүүдийн шийдвэр гаргах үйл явц юм. Үүнд нийгмийн доторх шашны, мэдлэгийн, ажил хэрэгч үйлээр нэгдэх сонирхлын бүлгүүд ордоггүй. Харин иргэний засаглалыг багтаасан улс болон төрийн үйл ажлыг эрхлэх шинжлэх ухаан болоод арга чадвар гэж үзэж болно. 

Нийгмийн нэг бүлэг нөгөө хэсэгтэй харилцахдаа хүч хэрэглэх эрх дээр тулгуурласан засаглалын онцгой төрөл гарч ирэх үеэс улс төр үүссэн ажээ. Үүнийг төрийн засаглал гэж болно. Иймд аливаа засаглалын харилцаа үйл ажиллагааны зөвхөн төрийн эрх мэдэлтэй холбогдох тэр хэсгийг улс төр гэж ойлгож болно. Төр улс 6000 жилийн өмнө үүссэн гэж үздэг.

## Г.Алмондын улс төрийн системийн ангилал
*Англи-Америкийн*:  Нэг төрлийн улс төрийн системтэй, уг системийн зорилго түүнд хүрэх арга зам,механизм нь либерал үнэт зүйлдээ тулгуурладаг.

*Эх газрын*:  Төлөөллийн ардчиллын зэрэгцээ шууд ардчиллын үзэл санааг эрхэмлэдэг янз бүрийн үзэл суртал,уламжлал бүхий улс төрийн намуудын улс төрийн системд гүйцэтгэх үүрэг, иргэдийн улс төрийн оролцоо өндөр байдаг.

*Аж үйлдвэржилтийн өмнөх ба аж үйлдвэржсэн*:  Улс төрийн соёл нь уламжлалт болон өрнөдийн үнэт зүйлсийн аль алиныг нь багтаасан, зарим тохиолдолд хослуулсан олон янз байдгаараа онцлогтой.

*Тоталитар*:  Эрх мэдлийг хэт төвлөрүүлж, албадлага, хүчирхийлэл хэрэглэдэг. 
  
## Эшлэл
*Аристотель*: Хүн бол улс төрийн амьтан .

*Дэвид Истон*: Улс төр гэдэг бол засгийн эрх мэдлийг ашиглан нийгэмдэх үнэт зүйлсийг хуваарилан байршуулах үйл явц мөн.

*Г.Лассуэл*: Улс төр гэдэг бол " Хэн, юуг, хэзээ, хэрхэн олж авч буй тэмцэл" "Хүнд угаас эрх мэдэл рүү тэмүүлэг чанар оршдог. Эрх мэдэл бол баялаг, нэр хүнд, эрх чөлөө зэргийг олж авч,улмаар амьдралаа сайжруулах арга хэрэгсэл юм.
Ф. Бро:
-"Улс төр нь хүмүүсийг удирдах урлаг юм".
М. Вебер:
-" Улс төр бол эрх мэдэлд оролцох түүнийг хуваарилан нөлөөлөхийн төлөө эрмэлзэн тэмцэх явдал" бөгөөд төр улсын доторх хүмүүсийн олон янзын бүгдийг хамаарсан онцлогтой.
Хиппократэс

**Косын Хиппократэс** буюу **Гиппоркрат** (эртний грек хэл. Ἱπποκράτης, латин. *Hippocrates*; ойролцоогоор МЭӨ 460 он орчим Кос арал дээр төрсөн - МЭӨ 377 онд Эртний грекийн Лариса хотод нас барсан)- анагаах ухааны эцэг гэгдэх, эртний грекийн эмч бөгөөд олон хүн анагаах ухааны түүхэн дэхь хамгийн алдартай хүмүүсийн нэгт тооцдог билээ. Косийн анагаах сургуулийн тэргүүлэгч. Түүний гэгдэх бичмэлүүд нь тухайн үеийн хийсвэр сэтгэлгээтэй, ид шидийн маягтай "эмчилгээг" үгүйсгэж, анагаах ухааныг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй болгож нэг салбар нь болгосон билээ. 
Хиппократэсийн онолоор хүний зан чанар нь бид орших 4 шингэний хоорондын харьцааг илэрхийлдэг (шар цос, хар цос, цус болон салс) гэдэг байсан бөгөөд хожим Галенд их нөлөө үзүүлсэн болно. 

Хиппократиц корпус (Хиппократэсийн бичлэгүүд) гэж ихэнх нь ойролцоогоор МЭӨ 430-аас 330-ийн хооронд бичигдсэн анагаахын сэдэвтэй 60 орчим бичлэгийн хураамж билээ. Yнэн хэрэг дээрээ өөр хоорондоо үзэл бодлын зөрөөтэй олон хүний бүтээлийг Александрын Номын Сангийн алдаагаар Хиппократэс нэрэн доор ангилсанаас үүссэн зүйл. Бичлэгүүдийн ихэнхийг Хиппократэсээс өөр зохиогчид нэмэрлэсэн гэгддэг, тухайлбал Полибус хүргэнийх нь бүтээл гэгддэг. Эдгээр бичлэгүүдийн хамгийн нэрд гарсан нь Хиппократэсийн Тангараг, "юуны түрүүнд бүү гэм бол" ([Primium non nocere])гэсэн цаг түүхийн шуургыг давж үлдсэн гол санаатай, мөн л Хиппократэсийн нэрэн доорх өөр хүний бүтээл гэгддэг.


Ангилал:Кос
Ангилал:Эртний Грекийн эмч
Ангилал:МЭӨ 5-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд өнгөрсөн
ГНУ чөлөөт баримт бичгийн лиценз

thumb|right|150px|Лого
**ГНУ чөлөөт баримт бичгийн лиценз** нь чөлөөт баримт бичгийг чөлөөтэй гэж тодорхойлох лиценз юм. Чөлөөтэй гэдэг нь бүх зүйл нь үнэ төлбөргүй байхыг хэлнэ.

Ангилал:Зохиогчийн эрх зүй
Ангилал:GNU
Ангилал:Чөлөөт агуулга
Ангилал:Чөлөөт мэдлэг
Нүүр хуудас/1

__NOTOC__  __NOEDITSECTION__

|class="MainPageBG" style="width:50%; border:1px solid #ddcef2; background:#faf5ff; vertical-align:top"|

|-

|}
|}

## Википедиагийн дүү нар
## Википедиа бусад хэлээр
Ангилал:Википедиа:Нүүр хуудас
Шашин

thumb|380px|
thumb|Дэлхийн шашинуудын тэмдэгүүд

**Шашин** нь хүмүүсийн үйлддэг, аливаа номлолыг дагадаг сүсэг бишрэл, ёс суртахуунуудыг хэлнэ. Энэ нь дотроо ертөнцийг үзэх үзэл, соёл болон итгэлийн системийг агуулж өөрийн гэсэн ёс зүй түүнээс үүдсэн ёс суртахууны үнэт зүйлс, дагаж мөрдөх ёстой хууль дүрмийг агуулж байдаг. Шашин нь өөрөө институттай
-сүм хийдтэй
-сургуультай
-сүсэгтэн олонтой
-өөрийн гэсэн шавьтай байдаг
 Үүнээс гадна шашин нь зохиомол бөгөөд оюун санааг мунхруулдаг гэж оросын алдарт гүн ухаантан Валедимор Заевски номондоо бичсэн нь үнэний ортой. Лам багш нар худал хэлэхгүй хулгай хийхгүй авгай авахгүй амьдардаг гэж өөрсдөө бахархалтайгаар тунхагладагч хүмүүний сэтгэл санаагаар тоглож энгийн иргэний эд хөрөнийг завшин иддэг нь үнэн.

## Түүх 
Аливаа шашин тухайн эриний ард түмний соёл иргэншлийн нэгэн гол хэсэг, түүнийг агуулан хадгалагч хүч нь болж байдаг. Энэхүү соёл иргэншлийн гол хэсэг болох шинжлэх ухааныг ангиллын тодорхой хуваарьт оруулах шаардлага аяндаа гарч ирдэг. Энэ ангиллын эхэн хэсэг нь түүхийн хэсэг, удаах нь судлалын хэсэг, эцсийнх нь дүгнэлт тодорхойлолтын хэсэг болдог.

Хүн төрөлхтний түүхэнд олон шашин буй болж өөр өөрсдийн номлолын дагуу ертөнцийг үзэх үзлээ боловсруулж иржээ.

Эдгээрээс дэлхийд үндсэн шашин гэж тооцогддог Хиндү шашин 4000 жил, Иудейн шашин 3670 жил, Заратуштрын шашин 3000 жил, Буддын шашин 2545 жил, Христийн шашин 2000 жил, Исламын шашин 1521 жил, Бахай Шүтлэг 165 жил оршин сургаал номлолоо хөгжүүлж ирсэн байна. 

Зарим хүмүүсийн хувьд шашин гэдэг нь амьдралынх нь зааврыг өгдөг, удирдуулдаг зүйл билээ.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Ертөнцийг үзэх үзэл
Төрийн сүлд

**Төрийн сүлд** гэдэг нь улсын бэлгэдэл тэмдэг. Ихэнх тохиолдолд төрийн далбаанаас дизайн нь нарийн төвөгтэй байдаг бөгөөд тухайн улсын уламжлал, соёл, зан заншил, түүхийг илтгэдэг. Иймээс тэр улсын тухай төрийн сүлднээс нь мэдэх боломжтой.

## Монгол улсын төрийн сүлд 
## Мөн үзэх 
* Төрийн сүлдүүдийн жагсаалт
* Төрийн далбаа
Төрийн далбаа

thumb|210px|Дэлхийн улсуудын төрийн далбаанд давтагдах өнгөний хувь. Ажиглавал улаан, цагаан өнгө зонхилдог юм байна.
Аливаа нэг улсын бэлгэ тэмдэг болдог далбааг (монгол улсынхаас бусад нь туг гэж ойлгогдож болно) **төрийн далбаа** (төрийн туг) гэнэ. Ихэвчлэн тухайн улсын төр засгийн хүрээнд залж мандуулдаг боловч онцгой тохиолдолд иргэн бас мандуулж болдог. Иймэрхүү өргөн хэрэглээ болон англи, орос зэрэг хэлнээс орчуулагдах байдал зэргээс монгол хэлээр **улсын далбаа** (улсын туг), **үндэсний далбаа** (үндэсний туг) гэж бас нэрлэгдэх боломжтой мэт байдаг. 

Монгол улсын бэлгэ тэмдгийн дотор төрийн далбаа, төрийн туг гэж хоёр янз байдаг болохоор Монгол улсын ийм төрлийн бэлгэ тэмдгийг зөвхөн төрийн далбаа гэж нэрлэх ёстой. Харин бусад улсынхыг далбаа гэхгүй туг гэж нэрлэж болох мэт байдаг.

Зарим улсын төрийн далбаа мандуулах газар орноор нь газрын, далайн тэнгисийн гэж,  мандуулах эрхт эзнээр нь цэргийн (эсвэл дайны), иргэний, улсын (эсвэл төрийн), үндэсний гэх мэтээр олон хувилбартай байдаг. 

## Мөн үзэх 
* Бүрэн эрхт улсуудын төрийн далбааны зургийн цомог
* Монгол улсын төрийн далбаа
* Төрийн бэлгэ тэмдэг
Амин судлал

**Биологи** буюу **амин судлал** ( „амьдрал“ ба  энд: „судлал“, мөн үзэх -логи) нь амьд организм түүний амьтай материйг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Судлах зүйл, амьд амьдралыг танин мэдэхийн тулд судалдаг боловч зарим амьгүй (амьтай ба амьгүй зүйлийн хоорондох) зүйлийг ч бас судалдаг (вирус, вироид, прион), ба ер нь биологийн судлах судлагдахууныг яг тухайлан тодорхойлон зааглах боломжгүй юм.

Энэ шинжлэх ухаан нь олон салбар ухааныг багтаадаг :

Биологид амьд организмыг төрөлжүүлэн үзэж аливаа амьд организм хэрхэн оршин тогтнодог болон хоорондоо буюу бусад организмтай мөн хүрээлэн буй орчинтой хэрхэн зохицон оршдог тухай гол анхаарлаа чиглүүлдэг байна.

Энэ шинжлэх ухаан нь олон салбар ухааныг багтаадаг ба тэдгээрийн салбар шинжлэх ухаануудын зарим болох ургамал судлал, амьтан судлал зэрэг нь эртний шинжлэх ухаан боловч аливаа амьтад, амьд организм нь үндсэндээ ижил бүтэцтэй болохоор бүхэлд нь судлах нь оновчтой гэж хэсэг эрдэмтэд үзсэнээс үүдэн 19-р зууны үеэс эхлэн биологийн шинжлэх ухаан нь бүрэн утгаараа цогцоор хөгжиж эхэлсэн түүхтэй. Одоо биологийн шинжлэх ухаан хамгийн түгээмэл томоохон шинжлэх ухаан гэж тооцогддог болсон. биологийн шинжлэх ухаанд эволюцийн онол нь үндсэн тулгуур онол юм.

## Биологийн салбар шинжлэх ухаанууд 
Агропедиа -- Анатоми -- Биоархеологи -- Биохими -- Молекул биологи -- Биогеохими -- Биомеханик -- Биофизик -- Биотехнологи -- Органик хими -- Ургамал судлал -- Эсийн биологи -- Хөгжлийн биологи -- Экологи -- Эволюци -- Ургамал ба амьтны аймаг -- Генетик -- Гистологи -- Иммунологи -- Анагаах ухаан -- Микробиологи -- Палентологи -- Патологи -- Философи -- Хэвлэл -- Таксономи -- Вирусологи -- Амьтан судлал

##  

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage

Ангилал:Байгалийн шинжлэх ухаан


Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Эсийн биологи

thumb|right|300px|Эсийн молекул бүтэц.
thumb|right|Эндотелиал эсийг томруусан байдал, эсийн цөмийг DAPI-аар хөх өнгөтэй болгож тодруулав

**Эсийн биологи** (англи. Cell biology) гэдэг нь эсийг судалдаг, биологийн нэг салбар ухаан юм. Бүх бие организм нь эд эсээс бүрддэг учраас эсийн биологийг биологийн шинжлэх ухааны үндэс гэж хэлж болно.

Анх Английн эрдэмтэн Р.Гук 1665 онд өөрийн зохион бүтээсэн микроскопоор ургамлын үйсний нимгэн зүсмийг харж эсийг нээснээр эсийн биологийн суурь тавигдсан. 

Эсийн биологи нь нэг эст бактер, протоз зэргийг судлахаас гадна олон эст хүн, ургамал зэргийг судалдаг. Эсийн дотоод бүтэцийг судлах мэдэх нь бүх төрлийн биологийн шинжлэх ухаануудад чухал байдаг. Эсийн биологи нь генетик, биохими, молекул биологи, иммунологи, хөжлийн биологитой гүн холбоотой ухаан юм. 

## Уургийн хөдөлгөөн
Эсийн дотоод хэсэг бүрт тодорхой өөр төрлийн уургууд агуулагдана. Эсийн биологийн чухал хэсэг нь эс дотор уураг шилжих ба эсээс уураг гадагшлах молекулын механизмыг судлахад оршдог. Ихэнх уураг нь RER дотор рибозомоор сентизэлдэг. Рибозом нь цөмийн RNA хүчлийг агуулж цааш аминхүчлүүдтэй нэгдэж уургийг бий болгодог. Эдгээр нь RER-д болон дангаараа мөн цитоплазмд агуулагддаг. 
##### Эсийн эрхтэнцрүүд
## Бөөм
Бөөм нь бөөрөнхий хэлбэртэй. Эсийн доторх хамгийн том эрхтэнцэр, дунджаар 10мкм хэмжээтэй. Бөөм нь бөөмийн бүрхүүл, бөөмийн шингэн-кариоплазм, бөөмхөн гэсэн хэсгүүдээс бүрддэг. Бөөм нь эсийн удамшлын материалын ихэнх хэсгийг хадгалж, эсийн бүтэц үйл ажжиллагааг удирддаг. Бөөмийн бүрхүүл нь бөөмийн дотоод орчныг цитоплазмаас тусгаарласан  хоёр давхар мембран м. Бөөмийн мембран нь эсийн плазман мембранын адил уураг өөх тосны молекулаас  тогтоно.

## Эндопллазмын тор
Эндоплазмын тор цүлхэн, олон суваг хоолойноос тогтоно. Эндоплазмын торыг 1845 онд Портер
нээсэн ба түүнийг барзгар, гөлгөр гэж ангилна. Эндоплазмын тороос гольджийн аппарат үүсдэг
Эсийн орчил

Эсийн нэг хуваагдлаас нөгөө хуваагдлын хооронд болох үе шат, тэдгээрт дарааллан өрнөх үйл явцыг **эсийн цикл** гэнэ. Эсийн циклийн үргэлжлэх хугацаа орчны хүчилтөрөгчийн хангамж, гэрэл, дулаан зэргээс шалтгаалан нэлээд хэлбэлзэлтэй байна. **Эсийн цикл** нь хэд хэдэн үе шатаас бүрдэнэ. Нэгдүгээр үе шат (G1) нь эсийн өсч, хэмжээгээр том болох үе. Эс нь тодорхой нэг хэмжээнд хүрээд дараагийн үе шат (S) буюу ДНХ-ийн синтез эхэлнэ. Эсийн удамшлын мэдээ хуулбарлагдана (DNA replication). Дараагийн үе шатанд (G2) эс нь хуулбарлах үйл явцыг шалгаж, эс дэх энергийн нөөц нэмэгдэнэ, хоер эс болж хуваагдахад бэлтгэнэ. Хромосом нь хуваагдаж (Mitosis M) хоер охин эс үүснэ. Охин эсүүд нь хромосомын ижил тогтолцоотой байна. Охин эс үүссэний дараа эсүүд эргээд нэгдүгээр үе шатандаа буцаж очсноор (G1) нэг цикл дуусна.

Эсийн амьдралын циклийн хугацаа нь эсээсээ хамаарч янз янз байдаг. Ихэнх сүүгээр бойждог амьтан болон хүний эсийн цикл 10-30 цаг үргэлжилдэг. Эхний үе шатанд (G1) орсон эсүүд заавал бүх циклийг дуустал байдаггүй, тэд G0 буюу амралтын байдалд байж болдог.
Бактерийн эс 20 минут тутамд, гэдэсний дотор хананы хучуур эдийн эс 8-10 цаг тутамл, мэдрэлийн эс хуваагдахгүй.

Ангилал:Эсийн биологи
Ангилал:Биологийн процесс
Эсийн амьдралын циклийн зохицуулалт

Бүх эукариотик организмын хувьд эсийн циклийн үе шатууд тус бүртээ нарийн зохицуулалттай байх нь чухал. Үе шатууд яг дэс дараагаараа үргэлжилж, нэг нь дуусч байж нөгөө нь эхэлдэг хуультай. Энэхүү нарийн зохицуулалт алдагдвал хромосомын өөрчлөлт, гажиг үүсэх шалтгаан болох магадлалтай. Ингэснээр хромосом болон түүний тал хэсэг гээгдэх, охин эсүүдэд ижил биш маягаар хуваагдах аюул гардаг. Хромосомын энэ гажиг хавдрын эсэд тааралдах нь элбэг. 

Анагаах ухаан болоод биологийн шинжлэх ухаанд эсийн циклийн зохицуулалт хэрхэн явагддагийг ойлгож судлах нь маш чухал байгаа юм. 2004 оны Нобелийн шагналтнууд эс нь нэг үе шатаас дараагийн үе шат руу яаж зохицон орж байгааг молекуляр түвшинд судалснаараа том нээлт хийжээ.

Ангилал:Эсийн биологи
Эсийн амьдралын циклийг судалсан нь

Л. Хатвэл нь генетикийн аргаар эсийн циклийг судлах боломжийг бїр 1960-аад оноос тогтоожээ. Тэрээр хамгийн тохиромжтой туршалтын модель болох талхны исгэгч Saccharymyces cerevisiae - ааг ашиглан эсийн амьдралын зохицуулагыг судалжээ. 1970 - 71 онуудад хийсэн хэсэг бїлэг туршилтийнхаа їр дїнд Хатвэл эсийн амьдралын циклийг удирдан зохицуулдаг зуу гаруй генийг нээжээ. Тэр бїлэг генийг CDC - genes (cell divison cycle) гэж нэрлэжээ. Эдгээр генийг нэг болох CDC28 нь эсийн амьдралын нэгдїїгээр їеийг (G1) удирдан зохицуулдаг тул "start" гэж нэрлэв.

Хатвэл мєн хэт ягаан туяанд эс хэр мэдрэмжтэй байгааг судалж Checkpoint буюу шалгалтын ойлголт нэвтрїїлжээ. Энэ нь ДНХ гэмтсэн їед эсийн циклийг зогсоох їйл явцыг хэлж байгаа юм. Ингэснээр эс нь амьдралын дараагийн їе шатанд орохоос ємнє ДНХ-г засах (репараци ) їйл явцад цаг олгох юм.

Ангилал:Эсийн биологи
Циклин

**Циклин молекул** нь эсийн циклийн үед үүсч, устдаг уураг юм. Циклин молекул нь CDK-н молекултай холбоотой байдаг бөгөөд CDK-ийн үйл ажиллагааг хянаж, фосфорилизаци урвалд оролцох уургийг сонгодог. Циклин молекулын судалгаандаа усны амьтан болох Arbacia -г модель болгосон бол сүүлд эдгээр циклин молекулыг өөр бие организм, тэр дундаа хүний организмд одоогоор арваад циклин төрлийн молекул байгааг тогтоожээ.

Леланд Хартвелль, Тим Хант, Паул Нерс нар 1980-аад эхээр анхны циклин молекулыг нээжээ, үүнийхээ төлөө 2001 оны Биологи-анагаах ухааны нобелийн шагнал хүртсэн аж.

Нобельтнууд эсийн циклийг зохицуулдаг молекуляр механизмыг ийнхүү нээжээ. Эсийн амьдралын циклийн үед CDK молекулын тоо тогтмол байдаг, харин циклиний зохицуулалтаас хамаарч үйл ажиллагаа нь өөр өөр байдаг. CDK молекул болон циклин хоер нь нийлээд эсийг нэг үе шатаас нөгөө үе шат руу шилхих үйл явцыг зохицуулдаг.

## Нээлтийн ач холбогдол 
Энэхүү суурь нээлт нь биологи анагаах ухааны бусад олон салбарт асар их ач холбогдолтой нь ойлгомжтой. Ялангуяа хавдрын эсїїдэд хромосомын гажиг яагаад үүсдэг, охин эсїїдэд хромосом яагаад буруу хуваагдаж, эсвэл гээгддэг гэх мэт асуудалд чухал нээлт болжээ. Хромосомын гажиг нь эсийн циклийн зохицуулалт алдагдсанаас үүсдэг бололтой. CDK-н молекул болон циклиний ген нь хавдрын ген буюу онкогений үйл ажиллагаатай адил їйл явуулж болохыг баталжээ. Эсийн амьдралын циклийн явцад CDK молекул болон циклин нь хавдрын супрессор генийг (p53, Rb) хуулбарладаг аж.

Эдгээр нээлт нь хавдрын оношлогоонд єргєн хэрэглэгдэх юм. CDK молекул болон циклиний тївшин ихсэх явдал хүний хавдар нэн ялангуяа хєхний болон тархины хавдарт тохиолддог байна. Тэгэхээр эдгээр нээлт нь хавдрын эмчилгээний шинэ аргын үндэс болжээ. CDK молекулыг саатуулагч ингибиторыг ашиглан эмнэл зүйн туршилтууд одоо хийгдэж байна.

Ангилал:Органик хими
Статистик биохими

**Статистик биохими** нь биохимийн нэг салбар бөгөөд амьд организмын химийн чанарын ба тооны найрлага, тэдгээрийн бүтцийг тодорхойлох нь судлах зүйл нь юм.

Ангилал:Биохими
Динамик биохими

**Динамик биохими** нь организмын эд эсийн найрлаганд ордог, организмд орж ашиглагддаг бодисуудын химийн хувирлын процессуудыг энергийн хувиралтай холбон судалдаг шинжлэх ухаан юм.

Ангилал:Биохими
Функциональ биохими

Функциональ биохими нь бодисын бүтэц хувирлыг эд, эрхтний гүйцэтгэх үүрэгтэй нь холбон судалдаг.

Ангилал:Биохими
Ерөнхийлөгч

**Ерөнхийлөгч** гэвэл зарим байгууллага, компани, их сургууль, олон улсын байгууллага, бүрэн эрхт юм уу харъяат улсын удирдагчийг хэлнэ. Иргэдээс шууд сонгуулиар эсвэл хууль тогтоох байгууллагын сонголтоор гэдгийн аль нь ч байсан хамаагүй өнөө үед ихэнх бүгд найрамдах төрийн хэлбэрт улсын төрийн тэргүүний цол нь ерөнхийлөгч гэгдэнэ.

## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Ерөнхийлөгч

Ангилал:Төрийн тэргүүн
Төрийн тэргүүн

**Төрийн тэргүүн** гэдэг нь улс орны тэргүүлэгч хүн юм. Өдгөө дэлхий дээр буй ихэнх улсуудад Ерөнхийлөгч хэмээх албан тушаалтан энэ үүргийг гүйцэтгэдэг бол Хаант засаглалтай улсуудад хаан, социалист улсуудад Ардын хурлын тэргүүлэгч, дарга гэх мэтээр нэрлэдэг.

## Монгол улсын төрийн тэргүүн 
Монгол Улсын төрийн тэргүүн нь Ерөнхийлөгч бөгөөд Монголын ард тvмний эв нэгдлийг илэрхийлэгч мөн.
Ерөнхийлөгчөөр дөчин таван нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо байнга оршин суусан, Монгол Улсын уугуул иргэнийг дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно.
гэж Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн 30-р зүйлд заажээ.


Ангилал:Төрийн тэргүүний цол
Ангилал:Төрийн албаны ажилтан
Ангилал:Үндсэн хуулийн эрх зүй
Байгаль

**Байгаль** гэдэг нь, хүмүүс, амьтан, уул нуруу, гол мөрөн, ургамал гэх мэт хүний бүтээгээгүй зүйлсийг тодорхойлсон ойлголтыг хэлнэ. Байгаль бол амьтай амгүй биесийн сууц юм.Байгаль гэдэг зүйл хүний оюун санааг өвөрмөц шинжээрээ удирдаж чаддаг. Байгаль бол хүний гараар бүтээгдээгүй. Манай дэлхийн ургамал амьтан болоод амьд бүхний амьдралын гол сууц, байр. 

ын байгаль]]

Ангилал:Байгаль
Ангилал:Байгалийн гүн ухаан
Ангилал:Байгалийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Хүрээлэн- ба байгаль орчин
Байгаль орчин" гэсэн нэр томъёо нь экологийн шинжлэх ухааны үндсэн ойлголтуудын нэг юм. Энэхүү тодорхойлолтыг 19-р зууны хоёрдугаар хагаст Германы эрдэмтэн Якоб Оксхюль нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь амьд оршнолуудын амьдралын гадаад нөхцөл байдлыг мэдрэхүйгээр нь хүлээн авч, тодорхой үйлдлүүдийг (хамгаалалт, ан, хоол хүнс эсвэл орон байр, нутаг дэвсгэрийн шилжилт хөдөлгөөн гэх мэт). гэх мэт).
Байгалийн нөөцийг хүн төрөлхтөн байнга ашиглаж, хүрээлэн буй орчны бохирдолтой холбогдуулан байгалийн нөөцийг бүрэн шавхахад хүргэж болзошгүй үйл ажиллагааг хатуу зохицуулах шаардлагатай болжээ. ОХУ-ын Үндсэн хуулийн 58-р зүйлд "Хүн бүр байгаль, хүрээлэн буй орчноо хамгаалах, байгалийн баялгаа сайн арчлах үүрэгтэй" гэж бичсэн байдаг. Үүнээс гадна Байгаль орчныг хамгаалах тухай Холбооны хууль хүчин төгөлдөр үйлчилж байна.
Газар зүй

**Газар зүй** (эрт.-грек. γεωγραφία «газрын дүрслэл», латин. *geographia*) нь дэлхий ба түүний гадаргуу болон онцлог, оршин суугчид ба байгалийн үзэгдлүүдийг судалдаг байгалийн болон нийгмийн шинжлэх ухааны цог юм.

Анх "Жеографи-Газар зүй" гэдэг үгийг Грекийн математикч, одон орон судлаач, газар зүйч Эратосфен (МЭӨ 275-195 он) хэрэглэсэн байна. Газар зүйн үндсэн, уламжлалт 4 төрлийн судалгаанд, хүн болон байгальтай холбоотой үзэгдлийн тархалт, газар, бүс нутгийн судалгаа, хүн болон газрын харилцан холбоо, дэлхий судлалтай холбоотой судалгаа багтдаг байна. 

Орчин үеийн газар зүйн судалгаа нь Дэлхий, хүн, байгалийн харилцан хамаарал, түүнтэй холбоотой үзэгдлийг судална. Хоёр үндсэн том салбар - физик газар зүй, нийгмийн газар зүй болон хуваагдана.

## Танилцуулга
Ер нь бол, газар зүйчид картографчид шиг газрын нэрс ба дугаарыг судалдаг хүмүүстэй адилтгаж ойлгож болно. Хэдийгээр олон газар зүйч топономи болон карталогийг судалдаг боловч энэ нь тэдний гол судлах сэдэв биш. Газар зүйчид, үзэгдэл үйл явцын орон зай цаг хугацааны хуваарилалт, хүн ба хүний хүрээлэн буй орчны харилцаа холбооны онцлогийг судалдаг.

Газар зүйг XIX зууны сүүлчээр Ф. Рихтгофен, Д. Н. Анучин нар дор хаяж 7 шинжлэх ухааны цогц гэж тодорхойлсон байна. Үүнд:

# Одон орон болон математикийн газарзүй
# Дэлхийн бөмбөрцөгийн Геофизик ба физик
# Физикийн газар зүй (орографи, далай судлал, цаг уур судлал)
# Биологийн газар зүй
# Антропо-газар зүй
# Бүс нутгийн газар зүй буюу орон судлал
# Газар зүйн түүх.

## Газар зүйн томоохон нээлт хийсэн аялагчид: 
* Васко да Гама
* Америго Веспуччи, 
* Христофeр Колумб, 
* Иван Фёдорович Крузенштерн, 
* Жеймс Куук
* Фернан Магеллан,
* Марко Поло,
* Николай Михайлович Пржевальский. 

## Газар зүйн шинжлэх ухааны хөгжил томоохон хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэд: 
* Уолтер Айзард, 
* Александров, Иван Гаврилович
* Анучин, Дмитрий Николаевич
* Вильям Бунге, 
* Бернхард Варен, 
* Альфред Вебер, 
* Вернадский, Владимир Иванович,
* Поль Видаль де ла Блаш, 
* Альфред Геттнер, 
* Александр фон Гумбольдт, 
* Докучаев, Василий Васильевич
* Карл Отвин Зауэр, 
* Мильков, Фёдор Николаевич
* Мечников, Лев Ильич
* Морозов, Георгий Фёдорович
* Петер Симон Паллас, 
* Преображенский, Владимир Сергеевич
* Фридрих Ратцель, 
* Карл Риттер, 

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Geography at About.com
* Juicy Geography
* GeoInteractive
* The Geography-Site
* Geography Teaching Today


Ангилал:Байгалийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Одон орон

**Одон орон** буюу **Aстрономи** (грекээр  *астрономиа* „оддын ажиглалт“,  *астрон* „од“ болон  *номос* „хууль“) нь од гаригийг судлах шинжлэх ухаан юм. Астроном нь байгалийн шинжлэх ухааны хэрэгсэлийн тусламжтайгаар орчлонгийн объектуудын өөрөөр хэлбэл тэнгэрийн биетүүд (гариг, сар, астероид, од эрxэс, оддын бөөгнөрөл, нар, галактик болон галактик бөөгнөрөл), одод хоорондын матери болон сансарт үүсч бий болсон цацрагийн шинж чанарыг шинжлэн судалдаг. Мөн түүнчлэн орчлон ертөнцийн үүсэл болон түүний бүтцийг бүхэлд нь ойлгохыг гол зорилгоо болгодог.

Хэдийгээр энэ чиглэлийн хичээлийг цөөн тоогоор дунд сургуульд заах боловч астроном болон түүний судалгааны үр дүн нь нийтийн сонирхлын төвд байдаг. Сонирхогчдын астроном нь нэлээд өргөн тарxсан хобби юм. Энэ нь нэг талаас тэнгэрийн од эрчисийг чөлөөтэй ажиглах боломжтой учраас сонирхон үздэг бол нөгөө талаас түүний философи талаас нь хөндөгдөх асуултууд болон сансрын огторгуйд нисэх хүн төрөлхтөний хүсэл мөрөөдөлтэй холбогдон сэдвийн өргөн цар агуулж байдагтай ч холбоотой аж.

Пифагор, Фидий, Иоханес Кеплер, Николай Коперник, Галилео Галилей, Жордано Бруно, Исаак Ньютон зэрэг нэрт одон орон судлаачид байдаг.

## Цахим хуудас

Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Ангилал:Байгалийн шинжлэх ухаан
Хими

болон молекул юм. Атом нь цөм бa электроноос тогтоно.]]
**Хими** (эртний Египет: χημία *кеме*, "дэлхий") буюу **Хувилахуйн ухаан** нь алив юмсын найрлага, бүтэц, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл, химийн урвалын үр дүнд нэгээс нөгөө рүү хувирах шилжилт, өөрчлөлт, тэдгээрийг дагаж гарах энерги, энтропийн өөрчлөлтийг атомаас макромолекулын түвшинд судладаг шинжлэх ухаан юм. 

Хими нь бусад төрлийн байгалийн шинжлэх ухаануудтай, жишээлбэл, физик, одон орон, биологи, материал судлал болон геологитой нягт холбогдоно. Хими бол химийн урвалд орж буй бодисын бүтэц, шинж чанар хэрхэн өөрчлөхийг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. 

Химийн шинжлэх ухаан нь мөн квант хими, химийн физик, физик хими, геохими, биохими болон бусад шинжлэх ухаан судалдаг. Энэ бол туршилтын шинжлэх ухаан юм. 

Жабир ибн Хайяныг (721-815) химийн шинжлэх ухааны "эцэг", харин Роберт Бойль (1627-1691), Антуан-Лоран Лавуазье (1743-1794), Жон Делтон (1766-1844) нарыг орчин үеийн химийн шинжлэх ухааныг үндэслэгчид гэж үздэг байна. Дэлхий ертөнц, амьд биет (хүн,амьтан,ургамал..) гээд хаа сайгүй урвал явагдаж байдаг. 

## Бүхэл тооны харьцааны хууль 
Жишээ нь: Азот хүчилтөрөгчтэй нэгдэж 5 янзын оксид үүсгэдэг. 
*N20 - азотын (I) оксид / геми оксид /
*N0 - азотын (II) оксид / моноксид / 
*N2O3 - азотьн (III) оксид /лемитри буюу сесквиоксид / 
*NO2- азотьн (IV) оксид / диоксид /
*N2O5 - азотьн (V) оксид / гемипентоксид /

Английн эрдэмтэн Ж.Делтон зарим элементийн хэд хэдэн нэгдлийн химийн найрлагыг судалсны үр дүнг үндэслэн 1804 онд бүхэл тооны харьцааны хуулийг дараах байдлаар томьёолжээ. Хэрэв хоёр элемент хоорондоо нэгдэж хэд хэдэн химийн нэгдэл үүсгэж байвал тэдгээр нэгдлүүдийн доторх нэг элементийн нэг ижил массад ноогдох нөгөө элементийн массууд өөр хоорондоо энгийн бүхэл тооны харьцаатай байна.

Эдгээр оксидууд доторх азотын 7 граммд ноогдох хүчилтөрөгчийн массын хэмжээнүүд хоорондоо 1:2:3:4:5 гэсэн энгийн бүхэл тооны харьцаатай байна.

## Эквивалеант хууль
Химийн урвалаар хоёр моль атом устөрөгч буюу нэг моль атом хүчилтөрөгчтэй нэгдэж чаддаг, эсвэл тийм хэмжээний устөрөгч ба хүчилтөрөгчийг нэгдлээс нь түрж чадах нөгөө элементийг бодисын хэмжээг молиор илэрхийлснийг эквивалеант гэнэ. Нэг эквивалент элементийн /бодисын/ массыг түүний эквивалент масс гэнэ. Эквивалент массыг г/моль-иор илэрхийлдэг. Тэгвэл бром, хүчилтөрөгч, фосфор, цахиурын эквивалент масс нь 79,9 г/моль, 8 г/моль, 10,3 г/моль, 7 г/моль болно. Найрлага тогтмолын хууль ёсоор элементүүд бие биетэйгээ массын тодорхой харьцаагаар нэгддэг.

## Цөмийн физик
Одоогоос бараг 2500 жилийн тэртээ Грекийн эрдэмтэн Демокрит бүх бодис олон тооны маш жижиг үл хуваагдах хэсгүүд атомаас тогтоно гэсэн таамаглалыг гаргажээ. 1802 онд Английн эрдэмтэн Жон Делтон атомын тухай орчин үеийн сургаалын эхийг тавьжээ. Нийлмэл бодис элементүүдээс, элемент нь атомаас тогтоно гэж тэр үзэж байв. Бүх бодисын атомууд хоорондоо ижил гэж үзэж байсан алхимичдийн үзэлд, элемент бүрийн атом өөр өөр байна гэсэн Дальтоны сургаал том цохилт болжээ. Элемент нь хэд хэдэн изотоптой байж болох ба изотоп бүрийн атомууд хоорондоо ялгаатай болох нь түүний дотоод бүтцийн онцлог байв. 

 


Ангилал:Байгалийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Архитектур

thumbnail|right|250px|Монголын Үндэсний төв галерей
 хотын орчин үеийн 1 хүний сууц]]

**Архитектур** (Латинаас architectura ба Грек хэлнээс, αρχιτεκτων, "мэргэжлийн барилгачин", αρχι- "удирдагч" ба τεκτων, "барилгачин, мужаан") нь байшин барилгыг төлөвлөх, зураг төслийг боловсруулах зэрэг үйл явцыг нэгэн зэрэг гүйцэтгэдэг шинжлэх ухаан юм. Архитектурын ажил нь, барилгын материалын шинж хэв маягийн тухай ойлголтуудыг хүлээн авах тухай буюу, нөгөө талаар энэ нь соёлын бэлэг тэмдэг, урлагийн талын ажил болж байдаг. 

"Архитектур" гэдэг нь:
* Барилга болон бусад биетийн бүтэц, байгууламжийг тодорхойлох ерөнхий нэршил юм.
* Зураг төслийг гарган боловсруулах, барилгыг сүндэрлүүлэн босгох болон, бусад биетийн бүтэц байгуулалтын талаарх шинжлэх ухаан болон урлаг.
* Барилгын бүтээц, байгууламжийг гаргах, бусад биетийн зураг төслийг боловсруулах зэргийн аргачлал, хэв маяг.
* Байгаль орчинд босгох барилгаа мэргэжлийн үйлчилгээнүүдтэй хамтад нь босгох үеийн уран барилгач хүний дадал, сургуулилт.
* Уран барилгач хүний макро түвшнээс (хотын үзэмж, архитетурын шийдэл) микро түвшин (детальчилсан бүтэц, байгуулалт, тавилга гэх зэрэг) хүртэлх барилга, байгууламжийн зураг төслийн үйл ажиллагаа.
* Мэдээллийн технологийг тодорхойлоход нийтлэг хэрэглэгддэг ямар ч төрлийн систем, тогтолцоо зэргийн зураг төслийг боловсруулах зэргийн нэршил.

Барилга, архитектурын хамаарал нь барилга, байгууламжийг төлөвлөн, зураг төслийг боловсруулах зэргийг гүйцэтгэхдээ орон зайн хувьд байгаль орчин, нийгэм, техник болон, гоо зүйн хувьд нь тэдгээрийн хэвийн нөхцлийг хангахад зөв байхаар сайтар бодож, төлөвлөх юм. Энэ нь материал, технологи, гэрэл болон сүүдрийг хооронд уялдуулан, зохицуулах нарийн төвөгтэй аргыг боловсруулах бүтээлч ур чадварыг шаардаж байдаг. Архитектур нь мөн барилга, бүтээц, үнэ өртгийг бодитойгоор зөв тооцоолон гаргах зэрэг ойлголтуудыг хамарч байдаг. Ерөнхий зураг төлөвлөгөө, техникийн үзүүлэлтүүд зэргийг баримтжуулах нь барилгын бүтэц, байгуулалт эсвэл/бас бүтцийн системийг тодорхой болгодог.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Инженерийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл
Гүн ухаан

[thumb|Өрнийн философийн эцэг [Сократ]]

**Философи** нь хорвоо ертөнц ба хүний нийгмийн мөн чанар, түүнчлэн хүний амьдралын утга учирын талаар эцэслэн тунгааж, аль болох түгээмлээр зөвшөөрөгдөхүйц тайлбарыг хайдаг ухаан юм. Философи гэдэг нь грек хэлний "φίλος" буюу дурлах, "σοφία" буюу цэц мэргэн гэсэн хоёр үгний нийлбэрээс гаралтай бөгөөд "цэц мэргэнд дурлах" гэдэг утгаар хэрэглэгдэж байв.

## Түүх 
Философи нь өдгөөгөөс 2500 гаруй жилийн өмнө дэлхийн өнцөг буланд ойролцоо хугацаанд үүссэн гэж үздэг. 

* Эртний Энэтхэгийн философи
* Дорнын Философи
** Дундад Азийн философи
** Зүүн Азийн философи
* Африкийн философи
* Эртний Грекийн философи

### Эртний Грекийн философи 
Философи гэх нэр томьёог эртний Грекийн философич Пифагор анх хэрэглэсэн гэдэг. Философи гэдэг бол бид улам илүү мэргэн ухаантай болох, өөрийгөө гүн гүнзгий ухамсарлан улам сайн хүн болох зорилгоор үйлдэж, үнэлж цэгнэж, оюун дүгнэлт гаргаж байгаа тэр аргыг бүтээлч шүүмжлэлтэйгээр, системтэй шинжлэн судлах явдал юм.
 
Анхны агуу их философич Сократ философи бол амьдралын сонголт, үйл ажиллагаа болон сэтгэн бодохын зөв зарчмыг олох зорилготой өөрийгөө шүүмжлэлтэйгээр танин мэдэх үйл явц мөн гэж үзэж байв. Сократ асуулт-хариултын аргадаа өөрийн алдаа болон юм мэдэхгүй байгаагаа хүлээн зөвшөөрдөггүй хүмүүсийн биеэ тоосон бодлыг бут цохихын тулд егөөдлийг ашигласан юм.

## Салбар ангиллууд 
* Үнэ цэн, үнэлэмжийн асуудал
* Шинжлэх ухаан, Логик, Математик
* Философийн түүх
* Бусад салбар
* Хэрэглээний философи
* Мэргэжлийн философи

## Үндсэн уламжлал 
# **Хүний шинж чанарыг шинжлэн судлах**
# **Байгаль ертөнцийг судлах** - Байгалийг судалсан эртний философичид атом болон түүний олон талын тухай орчин үетэй нэлээд ойролцоо онол сургаал гаргаж байжээ.

XVII, XVIII зуунд философичид философи дахь хоёр уламжлалыг хүнийг шинжлэх явдалд аваачиж нэгтгэн байгалийг танин мэдэх бидний мэдлэгийн зааг хязгаарыг тодорхойлохыг оролдсон. Энэ шинэ хандлага Декартаас эхэлж хөгжлийн дээд оргил нь Кант болсон.

Философичдын дотор философийнхоо эсрэг байр суурьтай хүмүүс байсан. Философи ач холбогдол багатай зүйл судалдаг, эсвэл жинхэнэ биш хуурамч асуудлаар оролддог, эсвэл оршин тогтнож байгаа улс төрийн байгууллыг зөвтгөхөд л үйлчилдэг гэх мэтээр буруутгадаг байв. Манай үед философийг хамгийн хайр найргүй шүүмжилсэн хүний нэг нь Австрийн философич Витгенштейн байсан юм.

Философи нь хүн өөрийгөө таньж мэдэх сонирхолтой салбар юм. Энэ салбарт өөрийгөө яагаад энд байгааг юу хийхийг хүсэж байгаагаа ойлгохгүй хүнд илүү тохиромжтой.Тэдний амьдралд энэ салбар тодорхой зорилготой бас яаруу биш уужуу болгоно. Гэхдээ зөвхөн ийм хүмүүст зориулсан юм биш, бүх хүнд нээлттэй юм.

## Мөн үзэх 
*Улс төрийн философи
*Урлагийн философи
*Шашны философи
*Танин мэдэхүйн онол
*Метафизик ба Оюун ухааны философи
*Хүний тухай философи
*Хэлний тухай философи
*Сурган хүмүүжүүлэх философи
*Зан үйлийн философи
*Үнэлэмжийн философи
* Шинжлэх ухааны философи
* Эрх зүйн философи
*Мөнх тэнгэрийн философи
*Оккульт философи


Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Боловсрол

(Афганистан)]]

 охид (Ирак)]]
 лекцийн танхим (АНУ)]]

**Боловсрол** - бол хувь хүний хүмүүжил, сургалтын цогц бөгөөд олж авч буй мэдлэг, чадвар, дадал, үнэт зүйлийн ойлголт, үйл ажиллагааны мэдлэг чадвар болон туршлагын нэгэн том бүхэл юм. 

Боловсролыг чухам ямар түвшинд асуудлыг авч үзэж байгаагаас хамаарч өөр өөрөөр тодорхойлох боломжтой. Хэрвээ хувь хүний түвшинд буюу явцуу утгаар авч үзвэл боловсрол нь "хүний өөрийгөө боловсруулж хөгжүүлэхийн тулд ухамсартайгаар хийж байгаа танин мэдэх үйл ажиллагаа, түүний үр дүн" гэж тодорхойлж болно. Харин нийгмийн түвшинд буюу өргөн утгаар нь авч үзэж байгаа тохиолдолд боловсролыг "иргэдийн сурч боловсрох, хөгжих эрхээ эдлэхэд нь төр, нийгмээс дэмжлэг үзүүлж байгаа үйлчилгээ, түүний үр дүн" гэж тодорхойлж болно.

Боловсрол олгох орчин бүрдүүлэх нь сурган хүмүүжүүлэгчийн гол ажил юм. Олон төрлийн боловсрол байдаг:

* Албан ёсны боловсрол нь сургуулийн өмнөх боловсрол /цэцэрлэг/, бага сургуулиас эхэлдэг, үндсэн, дээд, академик гэх мэт шат дараалсан боловсрол эзэмших явдал юм.
* Албан ёсны бус боловсрол нь голдуу гэртээ, эрдэм мэдлэгээр хязгаарлагдахгүй, жишээлбэл хүүхдийн, эцэг эхээсээ гэрээ цэвэрлэх, хоол хийх, мал маллах зэргийг суралцах явдал юм.

## Боловсролын тодорхойлолтууд 
* Нийгмийн гишүүний хувьд хүний эзэмшсэн мэдлэг, шүтлэг, урлаг, ёс суртахуун, дадал зуршлын нэгдлийг соёл гэх бөгөөд түүнийг нийгмийн шаардлагад нийцүүлэн нэг үеэс дараагийн үед дамжуулан уламжлах хэрэгслийг боловсрол гэж ойлгоно.
* Боловсрол гэдгийн дор түүхээр бий болсон, нийгмийн ухамсарт зохих хэмжээгээр суусан, ямар нэгэн төгс дүрд зориуд чиглүүлэн бие хүний оюун санаа, бие бялдар, нийгмийн шинжийг төлөвшүүлэх бүх л үйл явцыг ойлгоно.
* Агуулга нь эцсийн эцэст тухайн нийгмийн нийгэм эдийн засаг, улс төрийн байгууламж, түүний материал техникийн түвшнээр тодорхойлогдох шинжлэх ухааны мэдлэг чадвар, дадал, зан суртахууны үнэт зүйл, биеэ авч явах хэм хэмжээг нийгмийн гишүүдэд эзэмшүүлэх үүрэг бүхий сургалт, хүмүүжлийн бие даасан тогтолцоог боловсрол гэж ойлгоно.

## Боловсрол дараах үндсэн асуултуудад хариулж байх ёстой 
# Ямар зорилгоор сурах вэ ?
# Юу сурах вэ?
# Яаж сурах вэ ?
# Хэн сургах вэ ?
# Хаана сурах вэ ?
# Сурахад ямар зардалтай байх болон хэн үүнийг төлөх вэ?
# Сураад ямар үр дүнд хүрэх вэ ?

## Боловсролын салбарууд 
* Хөгжмийн боловсрол
* Урлагийн боловсрол
* Эдийн засгийн боловсрол
* Анагаах ухааны боловсрол
* Инженерийн боловсрол
* Сэтгүүл зүйн боловсрол
* Сэтгэл зүйн боловсрол
* Сургах зүйн боловсрол
* Түүхийн боловсрол
* Техникийн боловсрол

## Мөн үзэх 
* Сурагч
* Оюутан
* Мэргэжлийн боловсрол, сургалт
* Их сургууль

## Гадаад холбоос 
* ЮНЕСКО-гийн статистикийн газар: Олон улсын боловсролын системүүдийн харьцуулал


Ангилал:Ариун журам