Усны инженерчлэл

Голын эргийн бэхэлгээ]]
**Усны инженерчлэл** (мэргэжил: усны барилга байгууламжийн инженер) нь иргэний инженерчлэлийн (манайд барилгын инженер гэж нийтээр ойлгоно) нэг салбар бөгөөд шингэнтэй холбоотой бүхий л барилга байгууламж ялангуяа устай холбоотой иргэний нийтлэг аж ахуйн инженерчлэлийн салбар юм. Энэ инженерчлэлийн онцлог нь хүндийн болон зохиомол хүчнээс улбаатай шингэний хөдөлгөөний зүй тогтол, үйлдэлтэй холбогдож байдаг. Энэ төрлийн иргэний инженерчлэлээр мэргэшсэн усны инженерүүд нь (усны барилга байгууламжийн инженер) хүн ард, хот хөдөө, үйлдвэр аж ахуйг усаар хангах ус хангамжийн систем, усан цахилгаан станц, боомт, хот суурин газрын үерийн хамгаалалт, хөдөө аж ахуй тариалангийн услалтын систем, хот суурингийн шүүрүүлэх систем, боомт, далан, авто замын ус гаргуур, суваг, барилга байгууламжийн үйлдвэрлэлийг гардан хийдэг байна . Орчин үед зарим улс оронд хүрээлэн буй орчны инженерчлэлийн зарим асуудалтай холбогдон хөдөлмөрийн хүрээ өргөжин тэлж шинэ чиглэлийн нарийн мэргэжил үүсч байна.

Усны инженерчлэл нь усыг (шингэн) хэрэглэх болон хэмжих, хуваарилах, шилжүүлэх, хянах, хамгаалах, хуримтлуулах зэрэг асуудлуудыг шингэний механикийн хууль томъёоллын хүрээнд шийдвэрлэх хэрэглээний шинжтэй үйл ажиллагаа юм. Усны инженерчлэлийн төслийг эхлүүлэхийн өмнө, хэр хэмжээний ус, ямар шинж чанартай усыг авч үзэх гэж байгаагаа сайн ойлгох хэрэгтэй. Хэрэв төслийн объект гол бол усны инженерүүд голын урсацаас гадна хагшаасны зөөгдлийг авч үзэх ба голын алльювийн хурдас (голын ёроол) болон усны урсгалын хоорондын хамаарлыг авч үзэх, угаагдал болон хуримтлал үүсэх процессыг судлах хэрэгтэй болно. Ямар шинж чанартай урсгал байх нь Рейнольдсын тооноос хамаардаг.. Мөн бусад усны хүндийн хүчний урсгалын нөлөөллийг таньж мэдсэний үндсэн дээр ашиглаж байсан жишээ болох эртний Персийн канат систем, үүнтэй ижил төстэй эртний хятадын Турпаны усжуулалтын систем гэх мэт олон жишээ бий.

Эртний Хятадад, усны инженерчлэл идэвхитэй хөгжиж байсан ба инженерүүд нь том хэмжээний суваг, боомт барьж усыг шилжүүлэх, тариан талбай услах, хот сууринг усаар хангах, улмаар усан онгоц, завины зам, хаалтуудыг барьж ашиглаж байсан нь уламжлал болон үлджээ. Шиншү Ао нь Хятадын анхны усны инженер хэмээн түүхэнд тэмдэглэгддэг. Хятадын өөр нэг чухал усны инженер бол Хсимэн Бао бөгөөд энэ хүний үеэс хятадад том хэмжээний услалтын системийг ашиглах туршлага үлдэж эхэлсэн Байлдаант улс (481&nbsp;МЭӨ-221&nbsp;МЭӨ) ба өдгөө хүртэл хятадад усны инженерийн нэр хүнд дээгүүрт тооцогддог байна. Хятадын дарга Ху Жинтао болсоноос хойш энэ салбарын бүтээн байгуулалт эрс нэмэгдсэн нь энэ хүн усны барилгын инженер байсантай холбоотой гэж үздэг ба тэрээр усны инженерийн зэргээ Чинхуа их сургуульд суралцаж авч байжээ. 

Мегарагийн Еупалинос бол Эртний Грек ийн инженер байсан ба тэрээр МЭӨ 6-р зуунд Самост Еупалиносийн туннелийг барьсан нь усны болоод иргэний инженерчлэлийн маш чухал ололт байсан юм. Иргэний инженерчлэлийн талаас энэхүү туннелийн ач холбогдол нь газрыг ухах технологи, усны инженерчлэлийн талаас авч үзвэл усыг зохистой хурдтайгаар урсгах туннелийн хэвгийн тооцоо, бүхэлд нь авч үзвэл 2 талаас ухаж байгаа туннелийн уулзварыг нарийн тооцоолсонд байсан юм.

Усны инженерчлэл Ромын эзэнт гүрний үед европт өндөр түвшинд хөгжсөн байсан ба ялангуяа гүүрэн дамжуулгыг барих засварлах, хотыг усаар хангах, ариутгах татуургын сүлжээг барих гэх мэтэд гарамгай байжээ.

Исламын алтан үе гэж нэрлэгдэх муслимийн үед буюу 8-16-р зууны үед усны инженерчлэлийн ул мөр олсоор байна. Эдгээрээс хамгийн чухал нь 'усны менежментийн комплекс технологи' гэж нэрлэгдсэн үйл ажиллагаа нь Исламын ногоон хувьсгалын төв нь байсан ба, энэ нь өргөжсөнөөр орчин үеийн технологийн суурь болж өгчээ.

Монголчуудын хувьд 13-р зууны үеэс буюу Хархорум хот бий болсон цагаас эхлэн усны инженерчлэлийн түүх эхэлсэн гэж үздэг боловч Ховдын Булган голын эрэгт МЭӨ 13-р зуунд тариалан эрхэлж байсан ул мөр байдаг юм байна. 13-р зууны монголд бүтээгч хүмүүсийг нийтэд нь дархан гэж нэрлэдэг байсан ба уг дархчуул мөнгөн модыг бүтээсэн нь усны инженерийн тухайн үеийн том ололт байсан юм. Мөнгөн модноос гарах 3-н төрлийг идээг 200-300м-ийн цаана газар доор байрлуулсан шахуурганы тусламжтайгаар бүрээн дуунаар, хоолойгоор дамжуулан шахдаг байжээ. Мөн Юань улсын үед Бээжин хотыг усаар хангах том төслийг Монголын хаад санаачлан үйлдэж байжээ. Үүнээс эрт үед МЭӨ 8-9-р зуунд Уйгурын хаант улс Хар балгас хотыг байгуулж байсан ба түүнийг Хануй голоос ус татаж хангаж байсан сувгийн ул мөр олдсон байна.

## Орчин үе
Усны инженерчлэлийн үүрэг, судлагдахуун нь эртний үеэс өнөөг хүртэл онц гойд өөрчлөгдөөгүй юм. Шингэн өөрийн хүндийн хүчний урсгалаар шилжиж, шилжих боломжгүй газар механик энерги ашиглан шахах шахуурга зэрэг зохион бүтээгдсэн ба шахуурга нь усыг шилжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэвээр байна. Жишээлбэл Виллиам Мүлхолдийн нөлөөгөөр хязгаарлагдмал усны нөөцтэй газар босож буй Лос-Анжелес хотын ойролцоох орчинд усыг шилжүүлэн, гадаргын усыг хуримтлуулан ашигласан байна. Ингээд Лос Анжелес дэлхийн томоохон хот, бизнесийн төв болоход хүндрэл байхгүй болсон байна. Гэх мэт олон хотуудын ус хангамжийн зөв зохистой шийдлийг харж болно. Калифорни мөн л усны зөв менежментийг хөтлөж усны нөөцийг бий болгосоноороо газар тариаланг хөгжүүлсан төв бүс болж чадсан байна. Калифорнийн зарим туршлагаас судлавал Тиннесэнийн хээр газрын удирдлага(TVA) хэмээх байгууллага голуудад үеийн менежмент хийх, боомт барьж хямд эрчим хүчийг үйлдвэрлэх болсоноор үйлдвэржилт даган тухайн бүс нутагт хөгжсөн байна.

Леонардо Да Винчи (1452–1519) урлаг уран сайхнаас гадна гидравлик, шингэний механикийн туршилт судалгаа эрдмийн ажлыг өргөнөөр хийдэг байжээ. Түүний нэгэн сургааль нь *«Усыг судлахдаа эхлээд ямагт туршлагад суурилах хэрэгтэй»* гэж сургасан нь орчин үеийн судлаачдын бодолд үргэлж байдаг. Исаак Нюьтон (1642–1727) нь амьд ахуйдаа хөдөлгөөний хууль, зунгааралтын хууль, шингэний механикийн тооцоолол гэх мэт үнэтэй хувь нэмрүүдийг оруулсан байна.  Нюьтоны хөдөлгөөний тухай хуулийг ашиглан 18-р зуунд математикчид маш олон үрэлтгүй урсгалын математик шийдлийг гаргажээ. Гэвч байгаль дээрх урсгалд зонхилох хүч нь хүндийн ба үрэлтийн хүч байдаг учир 17-18-р зууны инженерүүд туршилт судалгааны ажлуудыг гүйцэтгэн үрэлтэт урсгалын хагас туршилтын томъёо, түрэлтийн алдагдалыг тодорхойлсоноор орчин үеийн гидравликийн суурь батажсан байна.

Орчин үеийн усны инженерүүд CAD-н (КАД-Компьютерт суурилсан төслөлт) хандлагад шилжиж байна. Өөрөөр хэлбэл 1970 оноос хойш компьютерийн усны инженерийн төсөл судалгаанд гүйцэтгэх үүрэг ихэсч тусдаа тооцон бодох шингэний динамик гэсэн судалгааны 3 дахь шинэ хандлага гарч иржээ. Мөн усны урсгал, үерийн үзэгдлийг урьдчилан мэдээлэх GPS зураглалтай төсөл хөтөлбөр холбогдох, лазерт суурилсан хэмжилт, геодезийн хайгуул, усны барилга байгууламжийн судалгааны автоматжилт өргөн цар хүрээг тэлж хөгжиж байна.

## Монгол оронд орчин үеийн усны инженерийг бэлтгэсэн түүх
Усны барилгын салбар анх 1963 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн бүрэлдэхүүнд Барилгын инженерийн факультетийн харьяанд “Гидроинженерийн салбар” нэртэйгээр байгуулагджээ. 1969 онд мэргэжлийн тэнхим байгуулагдаж гидроинженер, сантехникийн салбаруудыг хариуцах болов. 1970 оноос ЮНЕСКО болон Монголын усны аж ахуйн байгууллагын хүч хөрөнгөөр инженерийн ба ерөнхий гидравлик, насос, гидротехникийн барилгын лаборатори, мелиораци, гидрометрийн кабинетууд байгуулагдаж сургалтын материаллаг бааз бэхжиж эхлэв.

Тус тэнхимд гавьяат усжуулагч, проф, Ph.D Н.Должинжав, техникийн шинжлэх ухааны анхны доктор Ж.Чогдон, доктор Ц.Басанжав, ахмад багш Б.Жамбалдорж, Г.Нансалмаа, Г.Тэгшжаргал, Н.Чагнаа нар ажиллаж байсан бөгөөд 1994 оныг хүртэл гидромелиораци, гидроинженер гэсэн хоёр мэргэжлээр боловсон хүчин бэлтгэж ирэв.  Энэ их үйлсэд авьяас билэг мэдлэг чадвараа харамгүй зориулж ирсэн ахмад үеийн олон багш нарыг дурьдвал: Д.Дамдиндорж, профессор Ph.D Н.Должинжав, хүндэт профессор Г.Нансалмаа, Sc.D хүндэт профессор Ж.Чогдон, Ph.D Ц.Сосорбарам, мөн хуучнаар ЗХУ-аас уригдан ирж ажиллаж байсан Моис П.П, доктор профессор Животовский Б.А, кандидат Носков Б.Д,  кандидат Гурев.А.П, Назоренко К.Н, Ярославский З.Я нар юм.

Усны барилгын (инженерчлэл) салбар өнгөрсөн түүхэн хугацаанд хөдөө аж ахуйн усан хангамж, бэлчээр усжуулалт, усны барилга байгууламж, усны нөөц экологи болон усан цахилгаан станцын барилга мэргэжлээр нийт 800 гаруй дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэсэн байна.

### Өнөөгийн дүр төрх
2002 оноос Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль шинэ зохион байгуулалтад орсноор тус тэнхим нь барилгын инженер, архитектурын сургуулийн «Гидравлик, усны барилга байгууламжийн баг» болон зохион байгуулагдаж, тэргүүлэх профессор, Ph.D М.Дугармаа, дэд профессор, Ph.D Ш.Даваажамц, Ph.D Я.Туул, ахлах багш П.Болд, ахлах багш Н.Насанбаяр, багш С.Баасансүрэн, багш Ц.Алтанцэцэг, сургалтын инженер Н.Болдбаатар, багш Б.Аюурзана, хичээлийн туслах ажилтан Л.Болдмаа нарын бүрэлдэхүүнтэй, 130 гаруй оюутантайгаар ажиллаж байна.

### Сургалтын материаллаг баазын бэхжилтийн талаар
2008 оноос английн TQ болон Armfield үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжөөр гидравликийн ба инженерийн гидравликийн лаборатори, германы Grundfos фермийн тоног төхөөрөмжөөр насосны, мэргэжлийн байгууллагын тусламжтайгаар хөрсний ус-физикийн лабораторуудыг байгуулж сургалтанд ашиглаж байна. 

;Мэргэжлийн тодорхойлолт
:Усны барилга байгууламж: Усны түрэлт болон урсацыг тохируулах, дамжуулах, хуваарилах, түгээх, ариутгах, цэвэрлэх, түүний чанарыг сайжруулах, газрын доорхи ус олборлох, усны эрчим хүч ашиглах, усны гамшигаас хамгаалах зэрэг усны барилга байгууламжийг барих, ашиглах, чиглэлээр барилгын, ашиглалтын, хяналтын инженерээр ажиллах бакалавр, усны барилга байгууламжийн зураг төсөл зохиох, эрдэм шинжилгээ, сургалт, судалгааны ажил явуулах магистр зэрэгтэй мэргэжилтэнг тус тус бэлтгэж байна.
Усны барилга байгууламжийн бакалаврын зэрэгтэй мэргэжилтэн нь барилгын инженерт тавигдах нийтлэг шаардлагыг хангахын зэрэгцээ усны барилга байгууламжийн бакалаврын түвшний онол, практикийн мэдлэгийг бүрэн эзэмшсэн, гадаад хэл, эдийн засаг, хууль зүй, бизнесийн зохих мэдлэгтэй, ёс суртахууны өндөр соёлтой, зохион байгуулах чадвартай, мэдлэг мэргэжлээ байнга дээшлүүлж байдаг инженерийн боловсролтой байх бөгөөд суурь ухаан, мэргэжлийн суурь, мэргэшүүлэх хичээлүүдийг сургалтын төлөвлөгөөний дагуу тодорхой дарааллаар бүрэн судалж, усны барилга байгууламжийн гидравлик, гидрологи, статик, динамик тооцоог хийх, зураг төсөл зохиох, барих, ашиглах, засварлах мэдлэг чадварыг эзэмшсэн байна.

Усны барилга байгууламжийн магистрын зэрэгтэй төгсөгч нь мэргэжлээ онол практикийн өндөр түвшинд эзэмшсэн ёс суртахууны соёлтой, зохион байгуулах чадвартай, нэгээс хоёр гадаад хэлийг чөлөөтэй эзэмшсэн, мэдлэг мэргэжлээ байнга дээшлүүлж байдаг мэргэжилтэн байх бөгөөд усны барилга байгууламжийн зураг төсөл зохиох, төсөл боловсруулах, багшлах, сургалт, судалгаа шинжилгээний ажил явуулах мэдлэг чадварыг эзэмшсэн байна.

:Усны нөөц экологийн инженер: Газрын болон гадаргын усны нөөц, ашиглалтын горим тогтоох инженерийн болон экологийн үндсэн мэдлэг эзэмшиж, төсөл хөтөлбөр боловсруулах, хяналт шинжилгээний, менежментийн хөтөлбөр боловсруулах, усны нөөцийг нэгдмэлээр ашиглах хамгаалах загвар боловсруулах чадвартай болж төгсөнө.

:Усны менежмент: Усны нөөцийг төлөвлөх, менежмент хийх, усны нөөцийн ашиглалт хамгаалалтад мэргэжлийн хяналт тавих, аудит үнэлгээ хийх, дүгнэлт гаргах, сав газрын менежментийн хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлэх, судалгаа шинжилгээний ажил хийх чадвартай мэргэжилтэн болж төгсөнө.

Усны менежмент, усны нөөц экологийн инженерээр төгсөгч нь мэргэжлийн байгууллагуудад ашиглалтын болон хяналтын инженер, улсын байцаагч, усны сав газрын зөвлөл, эрдэм шинжилгээ, хяналтын байгууллагын ажилтанаар ажиллана.

Сургалтын орчин ба төгсөгчдийн чадавхийг сайжруулах, усны салбарын хөгжлийг тэргүүлэгч байх үүднээс шинжлэх ухааны судалгааны дараах төсөл, ажлуудыг тогтмол хийж байна.
Үүнд:
*Байгалийн усны чанарыг сайжруулах дэвшилтэт технологийн судалгаа 
*Ус хангамжийн систем болон усны  барилга байгууламжийн хийц, технологийг боловсронгуй болгох
*Монгол орны усны эрчим хүчний судалгаа, барилга байгууламжийн хийц, тоноглолын судалгаа
*Усалгаатай газар тариалан, хөрсний ус-физикийн судалгаа, усалгааны горим нормыг шинэчлэн тогтоох  
*Усны барилга байгууламж, ус хангамжийн стандарт норм дүрмийг боловсруулах, шинэчлэх
*Гидравлик болон гидрологийн загварчлал, шингэний динамикийн тооцон бодох 1–3D  аргачлалыг нэвтрүүлэх, зүгшрүүлэх 
 
## Мөн үзэх 
* Усны инженерийн байгууламж
* Иргэний инженерчлэл

## Лавлах
## Дэлгэрүүлж унших
* Prasuhn, Alan L. Fundamentals of Hydraulic Engineering. 1992. Oxford University press. South Dakota.
* Vincent J. Zipparro, Hans Hasen (Eds), ''Davis' Handbook of Applied Hydraulics'', Mcgraw-Hill,  4th Edition (1992), ISBN 0070730024, at Amazon.com
* Classification of Organics in Secondary Effluents. M. Rebhun, J. Manka. Environmental Science and Technology, 5, pp.&nbsp;606–610, (1971). 25.

## Цахим холбоос
* International Association of Hydraulic Engineering and Research
* Hydraulic Engineering in Prehistoric Mexico
* Mongolian hydraulic structure blog
* Hydrologic Engineering Center
* Chanson, H. (2007). Hydraulic Engineering in the 21st Century : Where to ?, Journal of Hydraulic Research, IAHR, Vol. 45, No. 3, pp.&nbsp;291–301 (ISSN 0022-1686).

Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл

Ангилал:Барилгын дэд салбар
Ангилал:Усны менежмент
Ангилал:Барилгын инженерийн салбар