open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ТНТ

**ТНТ** (***Твоё Новое Телевидение ТНТ***, *Таны шинэ телевиз*) нь Оросын холбооны телевизийн суваг юм. 2021 оны байдлаар Оросын телевизийн сувгуудын дунд нэр хүндээрээ наймдугаарт жагсаж байна. Сувгийн зорилтот үзэгчид нь 14-44 насны үзэгчид, гол хэсэг нь залуучууд буюу 18-30 насны үзэгчид  . Телевизийн суваг нь энтертайнмент чиглэлтэй, контент нь телевизийн шоу нэвтрүүлэг, инээдмийн цуврал дээр суурилдаг  .

## Цахим холбоос 
* TNT сувгийн албан ёсны вэбсайт
* Rutube дээрх албан ёсны суваг
* Интернет архив дахь TNT-ийн анхны албан ёсны вэбсайт (1999–2002).
* tnt-tv.ru домэйн нэртэй сувгийн албан ёсны вэбсайт (2002-2010) Интернет архивт

## Эшлэл 
Ангилал:Оросын телевизийн суваг
Ангилал:Телевизийн бүрэн хөтөлбөр
Ангилал:Газпром
Ангилал:Москвагийн хэвлэл мэдээлэл
Ангилал:Орос хэлээрх телевизийн суваг
Цахиур чулууныхан

***Флинтстонууд*** () нь Америкийн цуврал хүүхэлдэйн сериал юм. Эхний анги нь 1960 оны 9 сарын 30-нд дэлгэцнээ гарсан. Hanna-Barbera Productions-ийн бүтээл. ABC телевизээр гарчээ.

## Дүрүүд 
* Алан Рид — Фред Флинтстон
* Жан Вандер Пил — Вилма Флинтстон, Пебблес Флинтстон
* Мел Блан — Барни Руббл, Дино, Зак Хэтрок
* Беа Бенадерет — Бетти Руббл, Гравелла Хатрок
* Дон Мессик — Бамм-Бамм Руббл, Хоппи, Арнольд
* Жон Стефенсон — Ноён Слейт, Жо Рокхед, Сэм Слагхип

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* *Флинтстонууд* – Cartoon Network Department of Cartoons (Архив)
* Museum of Broadcast Communications: *The Flintstones*

Ангилал:АНУ-ын телевизийн цуврал
Ангилал:1960-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:Инээдмийн телевизийн цуврал кино
Ангилал:Хөдөлгөөнт дүрст телевизийн цуврал кино
Портал 2

**Портал 2** () нь 2011 оны 4 сарын 18-нд худалдаанд гарсан, Windows-т зориулсан видео тоглоом юм. Valve-ийн бүтээл.

## Холбоос 
* 
* 

Ангилал:USK 12
Ангилал:2011 оны компьютерын тоглоом
Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт компьютерын тоглоом
Баянмөнхийн Цогоо

**Баянмөнхийн Цогоо** (1948-1988) соёл, гэгээрлийн ажилтан, ая зохиогч, дуу хөгжмийн багш, судлаач. 1948 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. 1956 онд нийслэлийн 10-р сургуульд 1-р ангид элсэн орсон. 1966 онд нийслэлийн 24-р сургуулийг төгссөн. 1967 онд Багш нарыг бэлтгэх сургуулийн Соёл, гэгээрлийн ажилтны ангийг дүүргэсэн. 1967-1971 онд Хэнтий аймгийн Биндэр, Өмнөдэлгэр сумын дунд сургууль, 1971-1978 онд Нийслэлийн арван жилийн 41-р сургууль, найман жилийн 7-р сургууль, Хүүхдийн асран хүмүүжүүлэх сургууль, 1984 оноос Хэнтий аймгийн Бор-Өндөр сумын дунд сургуульд дуу хөгжмийн багшаар ажиллаж байсан.   

1977 онд МХөЗХ-ны гишүүнээр элссэн.   

МХЗЭ-ийн ТХ-ны "Залуу үеийг халамжлан хүмүүжүүлэгч" цол тэмдгээр шагнагдсан.  

Монголын хөгжмийн урлаг, тэр дундаа хүүхдийн дууны урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан уран бүтээлч.  

## Уран бүтээл
### Дуу 
*"Атрын уянга" (шүлэг С.Цэрэндорж) 
*"Намрын шөнө голын эрэг дээр" (шүлэг Б.Бааст)  
*"Өргөө гэр" (шүлэг Б.Даг.Жамъян) 
*"Туждаа хамт явах юмсан" (шүлэг Даг.Жамъян) 
*"Уудам нутаг" (шүлэг Ж.Ёндонсамбуу) 
*"Эрдэнэтийн үдэш" (шүлэг Г.Мэнд-Ооёо)
*"Эх орон танаа" (шүлэг Ж.Шагдар) 
*"Ээждээ өргөх ерөөл" / "Ээждээ өргөх дуу"(шүлэг Ж.Ёлхорсүрэн) 
*Хүүхдийн дуу:* 

* "Хүсэх алсын гялбаа" (шүлэг Даг.Жамъян) *найрал дуу*

*"Барилгачин болно доо" (шүлэг Ж.Санжмятав) 
*"Ногоон зүлэг" (шүлэг Д.Даржаа) 

### Эмхэтгэн хэвлүүлсэн 
*"Мөнгөн хонхны дуу" 1-р дэвтэр 1975 он 
*"Мөнгөн хонхны дуу" 2-р дэвтэр 1981 он 

## Байгуулсан хамтлаг чуулга
*"Хан Хэнтийн цуурай" (Хэнтий аймгийн Биндэр сум) 
*"Багачуудын алдар" (Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сум)  
*"Бага нас" (Нийслэлийн 41-р сургууль) 
*"Мөнгөн бүрээ" (Нийслэлийн 7-р сургууль) 
*"Туулын долгио" (Нийслэлийн 10-р сургууль) 

## Баримт 
Түүний анхны шавь нарын нэг бол МУГБ Л.Галмандах юм.

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1948 онд төрсөн
Ангилал:1988 онд өнгөрсөн
122 дугаар дунд сургууль

**122 дугаар ерөнхий боловсролын улсын сургууль** нь нийслэл Улаанаатар хотын Сонгинохайрхан дүүргийн 22 дугаар хорооны нутаг Тахилтын аманд 2013 онд 640 хүүхэд сургах хүчин чадалтай анх байгуулагдсан. 2013 оноос хойш захиралаар А.Цэцэгсүрэн ажиллаж байна.

Одоогийн байдлаар өргөтгөл хийж 1400 сурагтай, 90 гаруй багш, сурган хүмүүжүүлэгчтэй сургууль юм. 11 сонгон дугуйлан ажиллулж байгаа нийслэлийн 20 тэргүүний сургуулиудын жагсалтад орсон ерөнхий боловсролын сургууль юм. 

Япон улсын буцалтгүй тусламжаар “Монгол улсын бага боловсролын барилга байгууламжийг сайжруулах төсөл”-өөр  хэрэгжсэн сургууль юм. Дүүргээс алслагдсан хорооны хүүхдүүдийн сурах орчныг бүрдүүлсэн тус сургуулийн нээлтэд Япон улсаас Монгол улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Такэнори Шимизү, БШУЯ-ны барилга захиалагчийн албаны дарга О.Мөнхбаяр, Засаг дарга М.Чинболд, ИТХ-ын ажлын албаны дарга М.Зундуйдаваа, дүүргийн Засаг даргын орлогч Н.Ганаа болон бусад албаны төлөөлөгч оролцсон юм.

ЖАЙКА-гаас хэрэгжүүлсэн төслөөр баригдсан 640 хүүхдийн багтаамж бүхий энэхүү сургуулийг 4 тэрбум төгрөгийн өртөгөөр барьжээ. Гэр хорооллын тэлэлт улам бүр нэмэгдэж байгаа энэ үед хүүхдүүд гэртээ ойр сургуультай болсонд баяртай байгаа юм.  Тус сургууль нь Япон улсын буцалтгүй тусламжаар барьж манай улсад бэлэглэсэн 54 дэх сургууль нь юм.

Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль
Жорж Гэллап

**Жорж Гэллап** (, 1901 оны 11 дүгээр сарын 18-нд АНУ-ын Айова муж улсын Жефферсон хотод төрж, 1984 оны 7 дугаар сарын 26-нд Швейцарын Берн хотод нас барсан) - Америкийн эрдэмтэн, сэтгүүлч, статистикч, олон нийтийн санал асуулга явуулах аргын тухай номуудын зохиолч. 

Жорж Гэллап АНУ-ын Айова муж улсын Жефферсон хотод Нетти Куелла (Дэвенпорт) болон сүүний фермер Жорж Хенри Гэллап нарын хүү болон мэндэлжээ. Өсвөр насандаа "Тэд" гэгддэг байсан Жорж сүү хүргэж олсон мөнгөөрөө ахлах сургуульдаа сонин ажиллуулдаг байсан бөгөөд хөл бөмбөг сонирходог байжээ. Тэрбээр 1923 онд бакалаврын зэрэг авч 1925 онд магистр болоод 1928 онд АНУ-ын Айовагийн их сургуульд "Сонины материалд уншигчдын сонирхлыг тодорхойлох объектив арга" сэдвээр сэтгэл судлалын ухааны докторын зэрэг хамгаалаад сэтгүүлч, сэтгүүл зүйн багшаар ажилласан. 1932-1936 онд тэрбээр зар сурталчилгааны агентлагт ажиллаж байсан бөгөөд зах зээлийн судалгаанд үйлчлүүлэгчдийн судалгааг ашигласан анхны хүмүүсийн нэг байв.

1935 онд тэрбээр Америкийн олон нийтийн санаа бодлыг судлах хүрээлэнг ( англи. *American Institute of Public Opinion*, Гэллапын судалгааны хүрээлэн) үүсгэн байгуулж, дараа жил нь 1936 онд түүний шинэ байгууллага АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Франклин Рузвельт өрсөлдөгч Альф Ландоныг ялна гэж 50,000 гаруй санал асуулгын хариултаас зөв таамагласнаар үндэсний хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдөж алдартай болсон. 

1958 онд тус хүрээлэнг хэд хэдэн бусад бүтэцтэй нэгтгэж, Гэллапын байгууллагыг (Gallup Organization) үүсгэсэн байна. 

Жорж Гэллап 1984 онд Швейцарын Берн хот орчмын Оберланд дахь Чингел об Гунтен тосгон дахь зуны байшиндаа зүрхний шигдээсээр нас баржээ. Түүний шарилыг зөөж авчраад Принстоны оршуулгын газарт оршуулжээ. Түүний эхнэр 1988 онд нас барсан бол тэдний хүү, зохиолч, санал асуулгын ажилтан залуу Жорж Гэллап 2011 онд нас баржээ.

## Үндсэн бүтээлүүд 
* Gallup, George. Public Opinion in a Democracy (1939)
* Gallup, George Horace, ed. The Gallup Poll; Public Opinion, 1935—1971 3 vol (1972) summarizes results of each poll

Ангилал:АНУ-ын сэтгүүлч
Ангилал:АНУ-ын статистикч
Ангилал:1901 онд төрсөн
Ангилал:1984 онд өнгөрсөн
Европын Төв Банк

**Европын Төв Банк** - (, *ECB*) евро мөнгөн тэмдэгт хэрэглэж буй орнуудын төв банк. 1998 оны 6-р сарын 1-нд байгуулагдсан бөгөөд төв байр нь Германы Майны Франкфуртад байрладаг. Банкны удирдлагад Европын Холбооны бүх гишүүн орнуудын төлөөлөл ордог. Европын Төв Банк Европын Холбооны бусад аль нэг байгууллагуудаас бүрэн хамааралгүй бие даасан байгууллага юм.

## Банкны үндсэн үйл ажиллагаа 
* "Евро"-гийн бүсэд мөнгө-зээлийн бодлого боловсруулан хэрэгжүүлэх;
* Евросистемийн албан ёсны нөөцийг (алт, валютын) удирдан зохицуулах;
* Евро мөнгөн тэмдэгт гаргах;
* үндсэн хүүгийн хэмжээг тодорхойлох;
* Европын Төв Банкны үндсэн зорилго- евро бүсэд үнийн тогтвортой байдлыг хангах (евро бүсэд хэрэглээний үнийн өсөлтийн индекс 2% -иас хэтрэхгүй байх ёстой).

## Удирдлага
Европын Төв банкны удирдлага нь Гүйцэтгэх Зөвлөл (Executive Board) болон Удирдах Зөвлөлөөс (Governing Council) бүрддэг бөгөөд үүнд евро бүсийн орнуудын үндэсний төв банкуудын захирлуудын зөвлөлийн гишүүд, ерөнхийлөгч нар багтдаг. Тус байгууллагыг 8 жилийн хугацаатай сонгогдсон Европын Төв Банкны ерөнхийлөгч удирддаг байна.

Өнөөгийн байдлаар Гүйцэтгэх Зөвлөлд Удирдах Зөвлөлийн саналын дагуу Европын парламентаас баталдаг 6 хүнд ордог байна. Үүнд:

* Кристин Лагард ЕТБ-ны Ерөнхийлөгч''
* Витор Констанцио, дэд ерөнхийлөгч
* Питер Прает, Гүйцэтгэх Зөвлөлийн гишүүн;
* Сабина Лаутеншлёгер, Гүйцэтгэх Зөвлөлийн гишүүн;
* Ив Мерш, Гүйцэтгэх Зөвлөлийн гишүүн;
* Бенуа Кёре, Гүйцэтгэх Зөвлөлийн гишүүн.

## Цахим холбоос 
* Европын Төв Банкны албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Төв банк
Ангилал:Европын Холбооны дээд байгууллага
Ангилал:Майны Франкфуртын байгууллага
Ангилал:Евросистем
Ангилал:Майны Франкфуртын эдийн засаг
Ангилал:1998 онд байгуулагдсан
IV Иннокент

**IV Иннокент** (, жинхэнэ энгийн нэр - **Синибальдо Фиески**, Лаваньи мужийн гүн, ; 1195 оны орчим Женова хотод төрсөн- 1254 оны 12-р сарын 7-нд Неапольд нас барсан) нь 1243 оны 6-р сарын 25-наас 1254 оны 12-р сарын 7-нд нас бартлаа Ромын Пап байсан. 

## Намтар 
Синибальдо-гийн эцэг -угсаатан гаралтай худалдаачин Уго Фиесчи (Ugo Fieschi), эх Беатрис Грилло (Beatrice Grill) нар байжээ. 

Залуу Синибальдо Парма болон Болоньягийн их сургуулиудад боловсрол эзэмшиж Болоньяд шашин-төрийн эрх зүй зааж байсан. Эрх зүйн мэргэжил эзэмшээд 1218 оноос Ромын буюу Ватиканы захиргаанд дээгүүр албан тушаал хашиж байжээ. 

Тэрээр Ромын Папын сэнтийд залрахаас өмнө Синибальдо Гэгээн Ромын сүмийн дэд Канцлер (1226—1227) болон  1227 оны 9 дүгээр сараас "*Сан-Лоренцо-ин-Лучина"* сүмийн кардинал буюу Хамба лам байжээ.

1245 онд монголчуудын довтолгоонд санаа зовж IV Иннокент Дорно зүгт дипломат Элч болох Францис гаралтай Жованни Плано Карпини, (замдаа Вроцлав хотод Бенедикт Полак нэгдсэн) нараар захидал дайж Монголын Их хаан руу илгээж байжээ. Төлөөлөгчид Их хааны нийслэл Хархорум хүрч 1247 онд эсэн мэнд буцаж Гүюг хаанаас кзахидалтай иргэж ирж байсан түүхтэй.

Ангилал:Пап
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Дундад зууны латин хэлээрх утга зохиол
Ангилал:13-р зууны эрх зүйч
Ангилал:Италийн түүхэн хүн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:1254 онд өнгөрсөн
Халтарын Дамдин

**Халтарын Дамдин** (1939 онд Улаанбаатар хотод төрж, 2015 оны 11-р сарын 16-нд нас барсан) нь Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цолтой кино найруулагч, зураглаач.

1957 онд нийслэлийн 5-р дунд сургуулийг төгсөөд шууд ЗХУ-ын БХКУДС-д нэрт оператор профессор Б.И.Волчекийн урланд орж суралцан 1962 онд кино оператор (зураглаач) мэргэжлээр амжилттай төгсжээ. Дипломын ажил нь найруулагч Р.Доржпаламын найруулсан "Энэ хүүхнүүд үү" киноны зураг авалт байлаа. 

1962-1971 онд "Монгол кино" үйлдвэрт зураглаач, 1971-1993 онд ерөнхий найруулагчаар Монголын киночдын нийгэмлэгийн тэргүүн ,1994 оноос “ Харцага ”, Радио Телевизийн-ийн дээд сургуулиудад багшлан Монголынхоо мэргэжлийн кино найруулагч,зураглаачдыг бэлтгэх үйлсэд өөрийн хувь нэмрээ оруулан ажилласан байна.   

## Уран бүтээл
### Зураглаач
*1963 он "Энэ хүүхнүүд үү" 
*1964 он "Ховдгийн гай"
*1966 он "Нөмрөг хадны цуурай"
*1967 он "Төгсгөл"
*1970 он "Дайны тухай өгүүллэгүүд" (Далайд дусал нэмэр) зэрэг кинонуудад ерөнхий оператороор ажиллаж зургийг нь авчээ.

### Найруулагч
Х.Дамдин гуай 1970-аад оноос найруулагч болохоор шамдан хүүхдийн зохиолч Д.Содномдоржийн "Навсайдамба ба түүний нөхөд" зохиолоор "Улаан дарцаг" киног бие даан найруулсан нь олон сайхан кино найруулах эхлэл байжээ.  
*1971 он "Улаан дарцаг"
*1974 он "Нэг ангийн хоёр"
*1975 он "Мартагдашгүй намар" 
*1977 он "Зуслангийн найзууд"
*1979 он "Газрын үнэр"
*1980 он "Эргэж бодох бодол"
*1983 он "Үүр цайхын өмнө" 
*1984 он "Загийн алим"
*1985 он "Бид мартахгүй"
*1987 он "Мандах нарны туяа"
*1988 он "Амьдралын нахиа"
*1990 он "Сүүн цагаан өргөө"
*1992 он "Ингэ буйлах нутагт"
*1993 он "Амилсан чөтгөр"
*1993 он "Эр хүн"
*1998 он "Салж чадахгүй хайр" зэрэг кинонуудад ерөнхий найруулагчаар ажиллажээ.

### Кино зохиол
*1974 он "Нэг ангийн хоёр"
*1977 он "Зуслангийн найзууд"
*1988 он "Амьдралын нахиа"
*1992 он "Ингэ буйлах нутагт"
*1993 он "Амилсан чөтгөр"
*1993 он "Эр хүн" зэрэг кинонуудынхаа зохиолыг бие дааж болон бусадтай хамтран бичжээ.

### Ном
Х.Дамдин найруулагч Монголын кино урлагийн хөгжлийн төлөө 1970-аад онд "Гадаадын шилдэг кино зохиол" номыг санаачлан, өөрөө нэг зохиолыг нь орчуулан эрхлэн гаргаж байсан. Мөн гэрэл зургийн гарын авлага болон "Сэтгэлийн өглөг" ном бичжээ. 

Ангилал:Монголын кино найруулагч
Ангилал:Монголын кино зураглаач
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:2015 онд өнгөрсөн
Отгонбаярын Бэгз

**Отгонбаярын Бэгз** (1937-1992) Монголын хөгжимчин, багш, хөгжмийн зохиолч. Монголын "Зууны манлай" эстрадын эрэгтэй дуучин Х.Төмөрийн дуулсан "Бидний дуулах дуртай дуу", "Үдэлтийн дуу" зэрэг дууг зохиосон. 1961 онд ЗХУ-ын Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит Уралын консерваторийн хийл хөгжмийн ангийг (хөгжмийн зохиолч Ж.Шараатай хамт суралцаж) төгссөн. 1961 оноос ХБДуС-д хийл хөгжмийн багшаар ажиллаж байв. 1966 оноос ХБДуС-д байгуулагдаж З.Хангалын удирдаж байсан, тус сургуулийн багш нараас бүрдсэн дагшаад мөн хөгжим тоглож байсан. 1980-аад онд "Цацрал" хамтлагийг удирдан ажиллаж байхдаа "Угталтын дуу"-гаа хийсэн байдаг.  

1960-аад оны дундуур Х.Төмөр нэг шөнийн дотор "Аяны шувууд" зэрэг тав зургаан дуугаа дуулж Монголын Радиод анх бичүүлэхэд тэрбээр хийл хөгжим тоглосон зургаан хийл хөгжимчний нэг юм. 

Түүний "Бидний дуулах дуртай" дуу нь 1971 онд ЗХУ-ын "Кругозор" сэтгүүлд Т.Рэнцэнханд, Д.Цэцгээ нарын дуулснаар орж хэвлэгдэн гарсан.     

## Уран бүтээл 
### Зохиосон
*"Бидний дуулах дуртай дуу" (шүлэг Ш.Шажинбат) https://www.youtube.com/watch?v=QS8e7irqIOw 
*"Үдэлтийн дуу" (шүлэг Ш.Шажинбат) https://www.youtube.com/watch?v=xdAW_YKh6gQ 
*"Угталтын дуу" (шүлэг Л.Батбаяр)

### Хөгжимдсөн
*"Аяны шувууд" (шүлэг Д.Дашдондог, хөгжим З.Хангал) https://www.youtube.com/watch?v=OP9TFLqgA-0
*"Бидний дуулах дуртай дуу" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим О.Бэгз) https://www.youtube.com/watch?v=NxGAZ0cjxPU
*"Дурлалын хишиг" / "Хайрын хишиг" (шүлэг Н.Очирбат, хөгжим З.Хангал) https://www.youtube.com/watch?v=DcGXo-15nKo 
*"Москва минь чи сайн байна уу"  
*"Нарт тэнгэрийн дор" (шүлэг Ж.Ёндонсамбуу, хөгжим З.Хангал) https://www.youtube.com/watch?v=Erg4T0SnDiY 
*"Сарнай цэцэг" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим З.Хангал) https://www.youtube.com/watch?v=h9V0ey9oeu4 
*"Үдэлтийн дуу" (шүлэг Ш.Шажинбат, хөгжим О.Бэгз) https://www.youtube.com/watch?v=MIelVQwcBH4 
*"Шинэ оны уянга" (шүлэг Д.Дашдондог, хөгжим З.Хангал) https://www.youtube.com/watch?v=H7RlTAYwxNY

Ангилал:Монголын хөгжимчин
Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1937 онд төрсөн
Ангилал:1992 онд өнгөрсөн
Хайдавын Сэргэлэн

**Хайдавын Сэргэлэн** (1948 оны 12-р сарын 28-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монголын хөгжмийн зохиолч, хормейстр, удирдаач.  

## Намтар 
Тэрээр Ардын жүжигчин,  Хөдөлмөрийн Баатар, дуурийн дуучин Гонгорын Хайдав гуйан ууган хүү бөгөөд эх нь Дарьсүрэн гэж Бөмбөгөр ногооны авьяаслаг хөгжимчин байжээ.  

1959-1966 онд ХБДуС-д алдарт хуурч Жамъянгийн удирдлаганд сурч төгссөн. 1967-1971 онд ЗХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Их Сургуулийн дэргэдэх ХТДуС-д найрал дууны удирдаачийн ангид, 1976-1980 онд Ленинград хотын Н.П.Крупскаяагийн нэрэмжит Соёлын Ажилтны Дээд Сургуульд суралцаж найрал дууны багш-аргазүйч мэргэжил эзэмшсэн. 

1980-1986 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-ны Соёлын Хэлтэст зааварлагч, хэлтсийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч, 1986-1990 онд Сёолын Яамны Соёл гэгээрлийн ажлын хэлтсийн мэргэжилтэн, 1991-1996 онд ААДБЧ-д найрал дууны багш, 1996-1998 онд Монголын Хүүхдийн Ордонд найрал дууны туслах багш, 1998-2005 онд чөлөөт уран бүтээлч, 2005-2008 онд ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн сургуульд багшаар тус тус ажиллаж 2008 оноос чөлөөт уран бүтээлч болсон. 

1986 онд МХөЗЭ-ийн гишүүнээр элссэн. 1987 онд ХАА-н тэргүүний ажилтан, 1994 онд СТА цол, МХөЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал хүртсэн. "Морин хуур-91", "Алтан намар-96" хөгжмийн наадам болон 1996 онд Пхеньян олон улсын наадмын шагнал хүртсэн хөгжмийн зохиолч юм.  

МХөЗЭ-ийн шагналтан хөгжмийн зохиолч Х.Сэргэлэн 1000 дуу зохиосноо тэмдэглэн тоглолтоо хийж байсан нь хөгжмийн урлагийн түүхнээ содон үйл явдал болон тэмдэглэгдэн үлджээ.  

Тэрээр "Сэргэлэн бага нас", "Дэлхий минь, хүмүүс минь", "Хаврын найраг" зэрэг монгол түмний зүрх сэтгэлд хоногшин, зуунаас зуун дамжин дуулагдаж ирсэн олон сайхан дууны ая туурвисан авъяаслаг уран бүтээлч билээ.   

Жич: "Сэргэлэн бага нас" дуугаа хүүхэд ахуй цагтаа өөрийн аав Г.Хайдавт зориулж зохиосон байна.      

## Уран бүтээл 
*Тайз дэлгэц* 

"Бадарчин", "Ам цагаан хулгана" телекиноны хөгжим

Дуулалт жүжгийн хөгжим - 4

Концертын бүжгийн хөгжим - 10 гаруй  

*Дуулаачийн бүтээлээс* 

"Дэлтэй шувуу" (Шүлэг Ж.Шагдар) 

"Дэлхий минь, хүмүүс минь" (Шүлэг Л.Дагвадорж) 

"Сэргэлэн бага нас" (Шүлэг Г.Лхагваа) 

"Тод магнай" (Шүлэг Ж.Шагдар) 

"Тэмээн дээрээс наран ойрхон" (Шүлэг Ж.Шагдар) 

"Үүр шөнийн нулимс" (Шүлэг З.Дорж)  

"Хаврын найраг" (Шүлэг Ж.Шагдар) 

## Сонсох 
МҮОНР, 2021-01-12, Монголын радиогийн “Дуун увидас" нэвтрүүлэг. Сэргэлэнгийн хөгжим, Лхагваагийн шүлэг “Сэргэлэн бага нас” дууны тухай /2020.01.12/

SoundCloud, 2021-01-12, Монголын радиогийн “Дуун увидас" нэвтрүүлэг. Сэргэлэнгийн хөгжим, Лхагваагийн шүлэг “Сэргэлэн бага нас” дууны тухай

## *Баримт* 
Түүний аав ХБ, АЖ Г.Хайдав юм. Төрсөн дүү нь ТШ, МУГЖ Х.Төмөрбаатар. Анх ханилсан гэргий нь МУАЖ Ч.Мөнхшүр юм.

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:20-р зууны хөгжмийн зохиолч
Ангилал:21-р зууны хөгжмийн зохиолч
Ангилал:1948 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн

Ангилал:Монголын удирдаач
Сандуйхүүгийн Чулуунбаатар

**Сандуйхүүгийн Чулуунбаатар** нь Өвөрхангай аймгийн Гучин-Ус сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Гучин-Усын хүн
Ангилал:Монголчууд
Нобелийн энхтайвны шагнал

**Нобелийн энхтайвны шагнал** нь Осло дахь Нобелийн хорооноос энхтайвны үйлсэд гарамгай хувь нэмэр оруулсан хувь хүн, байгууллагад жил бүр олгодог шагнал юм. 1901 оноос хойш уг шагналыг олгож эхэлсэн байна. 

Нобелийн сангийн дүрмийн дагуу дараах хүмүүс шагналд нэр дэвшүүлэх боломжтой.
* Улс орнуудын үндэсний парламент, Засгийн газрын гишүүд.    
* Олон улсын шүүхийн гишүүд.    
* Их сургуулийн ректорууд; нийгмийн шинжлэх ухаан, түүх, гүн ухаан, хууль, теологийн профессорууд; энхтайван, гадаад бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн захирлууд.    
* Өмнө Нобелийн энхтайвны шагнал хүртсэн хүмүүс.    
* Өмнө Нобелийн энхтайвны шагнал хүртэж байсан Байгууллагын Удирдах зөвлөлийн гишүүд.   
* Норвегийн Нобелийн хорооны одоогийн болон хуучин гишүүд, зөвлөхүүд.

Нобелийн сангийн дүрмийн дагуу шагналын эздийг Норвегийн парламентаас томилдог Норвегийн Нобелийн хороо сонгодог байна.

## Шагнуулсан хүмүүс 
Нобелийн энхтайвны шагналаар анх 1901 онд Швейцарын Жан Анри Дюнан болон Францын иргэн Фредерик Пасси нар шагнуулж байжээ. Нийт 97 удаа шагнал гардуулахад 66 удаад нь нэг хүнд олгож 29 удаад нь хоёр хүнд хувааж, 2 удаад нь 3 хүний дунд гардуулж байжээ. Нобелийн сангийн дүрмийн дагуу энхтайвны шагналыг нэг удаа 3 хүнээс илүү хүнд хувааж өгч болохгүй гэж заасан байдаг ажээ. 1901 оноос хойш Нобелийн энхтайвны шагналыг 130 хүнд, 26 байгууллагад гардуулжээ. 

## Шүүмжлэл 
Зарим тохиолдолд Нобелийн энхтайвны шагнал нийгэмд маргаан үүсгэж байсан. Тодорхой нэг жишээ бол Ясир Арафатад «Ойрх Дорнодод энхтайвныг тогтооход оруулсан хувь нэмрийг үнэлж» 1994 өгсөн явдал шүүмжлэл дагуулж байсан. 2009 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Барак Обамаг уг шагналаар шагнасан явдал нийгэмд ойлгомжгүй байдал үүсгэж хэл ам дагуулж байсан. Мөн Нобелийн энхтайвны 2012 оны шагналыг Европын Холбоонд өгсөнд дэлхий нийтээр ихэд шүүмжилж байсан. 

## Эчнээ олгосон шагнал 
Дараах шагнал хүртэгсэд биеэр ирж авч чадахгүй шоронд, гэрийн хорионд буюу ямар нэг байдлаар эрхээ хасуулсан байсан:

* 1935 — Карл фон Осецкий «Герман дахь милитаризмын эсрэг тэмцсэн»
* 1975 — Андрей Дмитриевич Сахаров «Энхтайвны үндсэн зарчим, хүний нэр хүндийг гутаан доромжлохтой тэмцсэн».
* 1983 — Лех Валенса «Хүний эрхийн төлөө тэмцсэн».
* 1991 — Аун Сан Су Чи «Хүний эрхийг хамгаалсан».
* 2010 — Лю Сяобо «Хятадад хүний үндсэн эрхийг хамгаалах удаан хугацааны тэмцэлийн төлөө»


Ангилал:Норвегийн Нобелийн хороо
Ангилал:Энхтайвны шагнал
Ангилал:Норвегийн шагнал
Ангилал:1901 онд анх гардуулсан шагнал
Скопье

**Скопье** (макед. Скопје, албани. Shkup / Shkupi) - Умард Македон улсын нийслэл хот. Арван дүүргээс бүрдсэн Улсын хэмжээний захиргааны нэгж. Тус улсын умард хэсэгт Бүгд Найрамдах Косово Улсын хилээс холгүй, Вардар голын эрэг дээр оршдог. 

### Хүн ам 
Нийслэл хот 540 мянга орчим (65% македончууд, 27% албаничууд) хүн амтай. 

## Түүх 
Анх Эртний Ром улсын түүхч Тит Ливий Скопье хотын байгаа газарт МЭ 1 дүгээр зууны үед Оомын цэргийн анги байрлаж байсан тухай дурдсан байдаг. 

Тус хот Византийн хаан 1 дүгээр Юстинианы төрсөн хот байсан бөгөөд VI зуунд болсон газар хөдлөлтийн дараа хотыг сэргээж *Прима-Юстиниана* — «Юстинианы нэгдүгээр хот» хэмээн нэрлэсэн байна. Гэвч хотын иргэд хотын хуучин "Скупи" нэрээ хадгалсаар яваад өөрчлөгдөж өнөөгийн Скопье болжээ. Сүүлд нэг хэсэг Османы эзэнт улсын эрхшээлд байсан.

Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр Скопье нь Болгар, Австри-Унгарын мэдэлд байсан бөгөөд дайны дараа Серб, Хорват, Словенуудын Хаант улсын нэг хэсэг болсон. 1929-1941 онд Югославын Вант улсын Вардар мужийн төв байжээ. 

Хожим нь 1941 оны 4-р сард германчуудтай холбоотон Болгарын 5-р арми тус хотыг эзэлж, 1944 оны 9-р сар хүртэл эзэн сууж байсан. 1944 оны 11-р сард Германы цэргээс бүрэн чөлөөлөгдсөн байна. 

1944 оноос Скопье хот Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан Бүгд Найрамдах Социалист Македон Улсын захиргаа, аж үйлдвэр, соёлын төв байжээ. 

1998 оны Косовогийн мөргөлдөөний дараа Скопье хотод Косовогоос албаничууд дүрвэж ирсэн байна. Македоны хойд нутгийг салгах аюулаас зайлсхийхийн тулд албаничуудад хотод олон эрх олгосон юм. Жишээлбэл, тэд албани хэлийг орон нутгийн засаг захиргаа болон боловсролын байгууллагуудад ашиглаж болохоор болжээ.


Ангилал:Европын нийслэл
Ангилал:Умард Македоны суурин
Ангилал:Болгарын түүхэн нийслэл
АПУ

**АПУ** (Архи, пиво, ундаа хэмээх үгийн товчлол)  нь Монголын ууган компаниудын нэг бөгөөд тус улсын хамгийн том шар айраг үйлдвэрлэгч. 'Чингис хаан',  'Соёмбо', 'Эдэн' брэндийн архи үйлдвэрлэдэг    юм.

АПУ-гийн брэндийн багцад одоо дотоодын зах зээлийн бүх сегментэд зориулсан сүү, ундаа, согтууруулах ундааны 35 нэр төрлийн бүтээгдэхүүн бий.

Бүтээгдэхүүнээ Хятад, Хонконг, Өмнөд Солонгос, Орос, Европ, АНУ зэрэг зах зээлд борлуулдаг.

## Эшлэл
Ангилал:1924 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Нэг чигийн толь

ын өрөөн дэх нэг чигийн толь]]

**Нэг чигийн толь** (мөн *хагас нэвтрүүлэх толь*, *венецийн толь*, *испанийн толь*, *дурангийн толь, Гезелийн толь* эсвэл *цагдаагийн толь*) гэдэг нь нэг талаас нь туссан гэрлийн ихэнх нь буцан ойж бага зэргийг нь л нэвтрүүлэх бол нөгөө талд нь ирэх гэрлийг бүрэн шингээдэг оптикийн шилэн хавтанцар юм. Хагас толин шилийг сүүлд боловсронгуй болгосон боловч Америкийн сэтгэл судлаач **Арнольд Гезелл** (1880-1961) анх эрдэм шинжилгээний тушилтдаа ашиглаж байсан тул түүний нэрийг уг шилэнд өгсөн ажээ.   

Уг шилийг үйлдвэрлэхэд шүршиж ашигладаг гол материалын нэг бол титан юм. Титан нь гадны нөлөөнд маш тэсвэртэй металл тул төрөл бүрийн нөхцөлд ашиглахад ямар нэг нөлөөгүй байдаг. Ашигласан металлын хольц, тэдгээрийн ислээс хамааран толин шил янз бүрийн өнгөт тусгал (цэнхэр, оюу, алтан ба хөх, ногоон, ган өнгө гэх мэт) авдаг.

Ийм шилийг архитекторууд сүүлийн үед шинэ барилгын гаднах өнгөлгөөнд ихэвчлэн ашиглаж байна. Тэд хурлын өрөө, аюулгүй байдлыг хангах үйлчилгээ, цагдаагийн газрын мэдүүлэг авах өрөө, сэтгэл зүйчийн (ялангуяа хүүхдүүдэд зориулсан) өрөөг тохижуулахад идэвхтэй ашигладаг. Сэтгэл зүйчид хүүхдүүдийг Гезелийн толины тусламжтай тэдэнд саад учруулахгүйгээр ажигладаг бөгөөд энэ нь хүүхдийг байгалийн жамаар байгаа байдлаар байлгаж сурган хүмүүжүүлэх нөхцөл байдлыг зөв үнэлэх боломжийг олгодог байна.

Ангилал:Толины төрөл
Цэрэндашийн Цэрэн-Очир

**Цэрэндашийн Цэрэн-Очир** Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар цолтой тракторч-комбайнч.

Ц.Цэрэн-Очир 1932 онд Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын Хярд мэндэлжээ. Хорин нас хүртлээ мал маллаж, өртөөний улаач хийжээ. 1952 онд Угтаалцайдам сумын Эвлэлийн үүрийн хурлаар Жаргалантын сангийн аж ахуйд трактор, комбайнчийн 45 хоногийн курст сууж САА 1-р бригадад тракторч Я.Дэмбэрэлийн туслахаар NATW трактор дээр, намар нь Ц.Шатарын туслахаар С-6 комбайн дээр ажилчнаар газар тариалангийн үйлдвэрлэлд оролцож эхэлжээ. Намар нь С-6 комбайнаар 744 га тариа хадаж цайруулсан нь одоо ч хэвээр дээд амжилт болжээ. Нормоор бол 240 га байв. 2 дахь жилээс багшийнхаа комбайныг хүлээн авч бие даан 544-844 га хадаж цайруулж, жил бүр нормоо 136,5%-иас дээш биелүүлж 1985 онд ажлын 15 хоногт 4860 гаруй цн тариа хураан нормоо 200 хувь биелүүлж 2 хүний ажил хийсэн бол 1959 онд 490 га газраас тариа хурааж 1342 л шатахуун хэмнэж, 1960 онд ажлын 18 хоногт 845 га талбайгаас 6571 цн ургац хурааж 1208 литр шатахуун хэмнэж гарамгай амжилт гаргажээ.

Энэ хийсэн ажлын үнэлэн БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1959оны 7-р сарын 10ны өдрийн 118-р зарлигаар Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар эрхэм дээд цол хүртжээ.

Газар тариаланд ажиллагсдаас төрсөн анхны, Улсын 8 дахь хөдөлмөрийн баатар юм. 1962 онд САА-н 10 жилийн дунд сургуулийг оройгоор төгсөн, 1966-1971 онд ХААИС-ийг төгсөж багш, тэнхимийн эрхлэгчээр олон жил ажиллаж ХАА-н олон зуун мэргэжилтэн бэлтгэхэд оролцжээ. Ц.Цэрэн-Очирыг өөрийн араас 14 хөдөлмөрийн баатар 6 гавьяат механикжуулагч төрүүлсэн булган сүүлтэй баатар гэж хүндэлдэг. Мөн өөрийн шавь нараас 10 гаруй хөдөлмөрийн баатар, 20 гавьяат төрүүлж ХААИС-ийн хүндэт доктор болсон юм.

Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монголын комбайнч
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Угтаалцайдамын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1932 онд төрсөн
Троя

**Троя** (грек. Τροία, Τροίη) эсвэл **Илион** (Грекээр Ἴλιον) нь Бага Азийн Троад хойг дээр, Эгейн тэнгисийн эрэгт байрладаг эртний хот юм. Троягийн дайны тухай "Илиада" шүлэгт гардаг бөгөөд зохиогч нь эртний грекийн зохиолч Хомер гэж үздэг. Түүхчдийн үзэж байгаагаар Хомерын дүрсэлсэн үйл явдлууд нь МЭӨ 3-9 дүгээр зууны эрин үеийг хамардаг. Троя хотод амьдарч байсан хүмүүсийг эртний Грекийн эх сурвалжид Тевкрас гэж нэрлэдэг байжээ.

Троя хотын балгасыг 1860-аад оны сүүлээр Иохан Генрих Шлиманн (1822-1890) гэдэг Германы бизнесмэн-археологич далайн эргээс 7 км зайд байх Хисарлик толгойд малтлага хийх үеэр олсон байна. 1998 оноос хойш ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад орсон байна. Хисарлик нь орчин үеийн Туркийн Чанаккале мужид байрладаг.

Шлиманны дараа Вильхельм Дорпфельд, Карл Блеген, Манфред Корфманн нар Хисарликт малтлага хийж, толгойн эргэн тойронд доод хотын үлдэгдлийг олж илрүүлжээ. 1988 оны томоохон малтлагаар Хомерын эрин үед хотын хүн ам зургаагаас арван мянган хүн амтай байжээ гэж тогтоосон байна. Энэ бол тухайн үед маш их хүн амтай хот байжээ. Корфманы экспедицийн мэдээлснээр доод хотын талбай нь ойролцоогоор 170 мянган м² байв.

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Турк дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Турк дэх Эртний Ойрх Дорнодын олдворт газар

Ангилал:Чанаккале аймгийн газар зүй
Ангилал:Эртний хот
Ангилал:Эртний Бага Азийн газар зүй
Арктикийн шударга ёс

***Арктикийн шударга ёс*** () нь 2019 онд дэлгэцнээ гарсан, Британийн-Канадын компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд AMBI Media Group бүтээж, Entertainment Studios Motion Pictures кино компани 2019 оны 11 сарын 1-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ.

## Дүрүүдэд 
* Жереми Реннер — Свифти
* Алек Болдуин — П.Б.
* Хайди Клум — Жаде
* Жон Клис — Доктор Отто Ван Вальрус
* Анжелика Хьюстон — Магда
* Жеймс Франко — Лемми
* Омар Си — Леопольд
* Майкл Мадсен — Дюке
* Лори Холден — Дакота
* Донни Фалсетти — Дасти
* Аарон Вүүдли — Пуффинууд

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2019 оны кино
Ангилал:Британийн кино
Ангилал:Канадын кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Ангилал:Нохойны кино
Ангилал:Амьтны кино
Баруун Жоу

Хятадын Жоу улсын үеийг дотор нь **Баруун Жоу**, **Зүүн Жоу** гэж ялгаж бичдэг. Жоу улс нь 1046 онд байгуулагдаж, нүүдэлчин улс аймгийн довтолгоонд ялагдан зүүн зүгт шилжин нүүсэн 771 оны хооронд дахь үеийг **Баруун Жоу** гэдэг. Учир нь 771 онд нүүдэлчин Цюаньрун аймгийн довтолгоонд Жоу улсын нийслэл Хаожин хот тэргүүтэй олон хот, муж эзлэгдэж, Жоу улсын Ю ван (782-771)-гийн удирдсан арми ялагдан, Ю ван алуулжээ. Ингээд Жоу улсын хунтайж Ижю тэргүүтэй ноёд, жанжид Хаожин хотын зүүн этгээдэд байдаг Луоян хот руу нийслэлээ нүүлгэн төвлөн сууж эхэлснээр **Зүүн Жоу улсын үе** эхэлдэг. Харин Зүүн Жоугийн үеэс төвийн засаглал доройтсноор Хавар-Намрын улсын үе (771-403), Байлдаант улсын үе (403-221) эхэлдэг.   


Ангилал:МЭӨ 1-р мянган
Ангилал:МЭӨ 2-р мянган
Ся улс

**Ся улс** бол МЭӨ 2070-1675 оны хооронд Хатан голын сав газар оршин тогтнож байсан Хятадын анхны төрт улс юм. Эртний Хятадын түүхэнд Гурван Хуан, Таван Ди-гийн үеийн домогт хаадын үе дууссаны дараа МЭӨ 2070 онд Ся овгийн Да Юй хэмээх ноён Хатан голын сав газарт суурьшсан хот балгадыг эзлэн улсаа байгуулжээ. Энэ үеийн түүх шастирыг Сыма Цяний Шижи гэх шастирт үлгэр домгийн шинжтэйгээр тэмдэглэж үлдсэн нь өнөө үед уламжлагдан ирсэн. МЭӨ 1675 онд Минтяогийн тулалдаанд Шан улсын Тан вангийн арми, Ся улсын Же вангийн цэргийн эсрэг байлдаж ялснаар Ся улс мөхсөн. 


Ангилал:Хятадын династи
Зүүн Жоу

Хятадын Жоу улсын үеийг дотор нь **Баруун Жоу**, **Зүүн Жоу** гэж ялгаж бичдэг. Зүүн Жоу хэмээх нь МЭӨ 771 онд Цюаньрун аймгийн довтолгоонд Жоу улсын Ю ван алуулж, нийслэл хотоо алдсан тул Ижю хунтайж зүүнш шилжин нүүж Луои хотод Пин ван цолд өргөмжлөгдөн сууснаар Зүүн Жоу улсын үе эхэлдэг. Баруун Жоу, Зүүн Жоу хэмээх нь эртний түүхч, сударчдын үйл явдлаар нь ялгахын тулд оноож бичсэн учраас тухайн улс нь өөрсдийгөө зүүн баруун гэж ялгаж байгаагүй юм.

Зүүн Жоугийн вангийн харьяат олон гүн, хоу, бусад ноёд, жанждын хүч нөлөө, газар эзэмшил томорч, боолын тоо нэмэгдэж эхэлснээр хувийн эзэмшил нутагтаа улс байгуулж бие дааж эхэлсэн. Энэхүү олон жижиг улс нь нэгнийгээ эзлэн нэгтгэх, мөхөх, үүсэх нь хаврын салхи шиг байснаас болж МЭӨ 770-403 оны үеийг Хавар Намрын үе (春秋时代, Чунь Цюй), олон жижиг хоу, гүнгийн захирсан улсууд нэгнийгээ эзлэн долоон том вант улсад хуваагдсан 403-221 оны үеийг Байлдаант улсын үе гэж нэрлэдэг. 
Харин энэ олон том жижиг харьяат улсуудын феодал ноёд бэхжихийн хэрээр Жоу улсын вангийн эрх мэдэл хязгаарлагдаж, томоохон вассаль ноёдын цэргийн хүч, улс төрийн нөлөөг ашиглах гэж Жоугийн вангийн шууд захиргааны хот тосгон, тариалангийн газар, боол зарцыг шагнаж өгсөөр эцэстээ Нань вангийн үед 4 хот, багахан газар түүний захиргаанд үлдэж Жоугийн вант улс нэр төдий оршиж явсаар МЭӨ 256 онд Цинь ванлигт эзлэгдсэн.

## Холбоотой хуудас
* Жоу улс
* Баруун Жоу
* Хятадын түүх

Ангилал:Зүүн Жоу
Ангилал:Хавар Намрын улсын үе
Ангилал:МЭӨ 1-р мянган
Ангилал:Хятадын династи
Дмитро Кулеба

**Дмитро Ива́нович Куле́ба** (; 1981 оны 4-р сарын 19-нд ЗХУ-ын ЗСБНУкрУ-ын Сумы хотод төрсөн) - украины дипломат.  2020 оны 3-р сарын 4-нөөс Украины Гадаад хэргийн сайд, Украины Үндэсний Аюулгүй байдал Батлан хамгаалахын Зөвлөлийн гишүүн. 

## Намтар 
1981 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд Сумы хотод төрсөн.  

2003 онд Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний их сургуулийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг олон улсын эрх зүйч мэргэжлээр онц дүнтэй төгссөн. 

2003 оноос - Украины ГХЯ-ны хуулийн ахлах зөвлөхийн албаны атташе. 

2004-2005 онд Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Үндэсний их сургуулийн Олон улсын харилцааны хүрээлэнгийн Олон улсын эрх зүйн тэнхимийн аспирант. 

2005 онд Украины ГХЯ-ны эрх зүйн туслалцааны хэлтсийн гуравдугаар нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 

2005-2009 - Гуравдугаарт, Вена дахь Украины Олон улсын байгууллагуудын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчийн газрын хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга (ЕАБХАБ-ын асуудлаар). 

2010-2012 онд Украины Гадаад хэргийн сайдын Тамгын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, зөвлөх, хэлтсийн дарга.

2013 онд Украины дэд ерөнхий сайд Константин Грищенкогийн хүмүүнлэгийн асуудал хариуцсан зөвлөхөөр ажиллаж байсан. 

2013 оноос хойш Украины соёлын дипломатын сангийн тэргүүнээр ажиллаж байна. 

2014 оны 6-р сард тэрээр сайд Павел Климкиний урилгаар ГХЯ-нд буцаж ирээд Тусгай үүрэг даалгавар, стратегийн харилцаа холбоо хариуцсан Элчин сайдаар томилогдов. Тэрээр Украины ГХЯ-ны стратегийн харилцаа холбоог бий болгох, яамны ажилд орчин үеийн харилцаа холбооны технологийг нэвтрүүлэх, Украинд олон нийтийн дипломат харилцааг бий болгох ажилд оролцож байжээ. 

2016 оны 4-р сарын 9 - Украины Европын Зөвлөлийн байнгын төлөөлөгчөөр томилогдсон.

2017 оны 12-р сард 70 орчим шинжээч оролцсон Дэлхийн бодлогын хүрээлэнгээс явуулсан санал асуулгаар тэрээр Украины гадаад дахь шилдэг элчин сайдаар тодорсон. 

2019 оны 8-р сарын 29-нөөс хойш - Гончарукийн Засгийн газарт Украины Европ, Евро-Атлантын интеграцчлалын асуудал эрхэлсэн Шадар сайд.

Хууль зүйн ухааны доктор. Англи, итали хэлтэй. 

## Гэр бүл 
Эцэг - Иван Дмитриевич Кулеба (1953 онд төрсөн) 1993 оноос хойш мэргэжлийн дипломатч, 1997 оноос Египет, Чех, Казахстан улсад Украины Элчин сайд, Украины ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч, Гадаад хэргийн дэд сайдаар ажиллаж байсан. 2019 оны арванхоёрдугаар сараас хойш Украинаас Армени улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогдон ажиллаж байгаа.

Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Украины гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Украины шадар сайд
Ангилал:Украины элчин сайд
Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний Сургуулийн багш
Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1981 онд төрсөн
Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн

**Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн** (англи. International Republican Institute) нь 1983 онд байгуулагдсан, удирдлага нь АНУ-ын Бүгд Найрамдах Намын гишүүдээс бүрдсэн, дэлхий даяар ардчиллыг хөгжүүлэх зорилготой ашгийн бус байгууллага. АНУ-ын Төрийн департамент, АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг болон Америкийг болон ардчиллалыг дэмжигч бусад улс төрийн хүчнийг санхүүжүүлдэг зарим сангуудтай нягт хамтран ажилладаг байгууллага.
БНОУХ-гийн Удирдах зөвлөлийн даргаар 2018 оноос АНУ-ын Аляска мужаас сонгогдсон сенаторч Дениэл Скот Салливан ажиллаж байна. 

Хүрээлэнгийн үйл ажиллагааны санхүүжилтийг АНУ-ын Засгийн газар, АНУ-ын Конгрессаас авдаг бөгөөд хувийн корпорацууд, сангийн хандиваас бүрддэг байна. 

100 гаруй оронд өөрийн хөтөлбөрийг Эмэгтэйчүүдийн Ардчиллын Сүлжээний хамтаар хэрэгжүүлсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар 75 улсад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн Их Британий Олон улсын хөгжлийн байгууллага (DFID) зэрэг Европын хэд хэдэн сан,  байгууллагууд, бусад Барууны улс орнууд болон НҮБ-ын олгосон тэтгэлгээр санхүүжин үйл ажиллагаа явуулдаг. БНОУХ-гийн улс орнууд дахь салбар сүлжээ болон орон нутгийн түншлэгч нартай тогтоосон урт хугацааны түншлэл нь тус хүрээлэнг олон төрөл улс төрийн орчин нөхцөл, жишээ нь мөргөлдөөний дараах нөхцөл зэрэг, орчинд дэлхийн хэмжээгээр түргэн хугацаанд өөрийн үйл ажиллагааг төлөвлөн хэрэгжүүлэх боломжийг олгож байдаг юм.

## Монгол дахь үйл ажиллагаа 
Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн (БНОУХ) нь Монгол Улсад 1992 оноос үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсад парламентын тогтолцоог хөгжүүлэх, улс төрийн намуудыг чадавхжуулах мөн түүнчлэн сонгуулийн тогтолцоог сайжруулах ажлын хүрээнд УИХ, УИХ-ын гишүүд, улс төрийн намууд болон Сонгуулийн Ерөнхий Хороотой хамтран ажиллаж ирсэн. 

Хүрээлэнгийн албан ёсны цахим хаяг: https://www.iri.org/
Ангилал:Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)
Лайта гол

**Лайта гол** ( ; ; эртний унг. *Sárviz* эсвэл *Sár*) нь 180 км урттай, Австрийн Доод Австри, Бургенланд мужууд болон Унгар Улсын нутгаар дамжин Хар тэнгист цутгах Дунай мөрний нэгэн цутгал юм. Энэ гол нь Ланценкирхений нутагт Шварца ба Питтен голууд нийлснээр Лайта гол болдог. Лайта нь Мошонмадьяроварын орчим Мошон Дунай мөрөнд (*Жижиг Дунай мөрөн*) цутгадаг.

## Нэр 
Лайта голыг Германы Лудвиг ханы (Их Карл хааны ач) нэгэн баримтад «Литаха» (герм. *Lithaha*) нь Аварчуудын аймагт оршино хэмээн дурджээ.

## Цахим холбоос 
* Лайта голын тухай (унгараар)

## Эх сурвалж 

Ангилал:Европын гол мөрөн
Ангилал:Доод Австрийн гол мөрөн
Ангилал:Бургенландын гол мөрөн
Ангилал:Унгарын гол мөрөн
Ангилал:Түүхэн хилийн гол мөрөн
Валентин Серов

**Валентин Александрович Серо́в** (1865 оны 1-р сарын 7 [19]-нд Оросын эзэнт улсын Санкт-Петербургт төрсөн- 1911 оны 11-р сарын 22-нд Москва хотод нас барсан) -оросын алдарт уран болон график зураач, цээж зурагны мастер, Оросын Эзэн хааны урлагийн Академийн академич.

1865 оны 1-р сарын 7 (19)-нд Оросын Эзэнт гүрний нийслэл Санкт-Петербургт хөгжмийн зохиолч Александр Николаевич Серов (1820-1871), оросын анхны эмэгтэй хөгжмийн зохиолч Валентина Семёновна Серова (гэрлэхээс өмнө Бергман, 1846-1924) нарын гэр бүлд төрсөн. Түүний эцгийн талын элэнц өвөг эцэг нь байгаль судлаач Карл Иванович Габлиц байжээ. 

Эцэг нь 1871 оны 1-р сард нас барсны дараахан нь эх Мюнхен рүү нүүж Валентин хүү хойноос нь жилийн дараа 1872 онд очсон байна. Төгөлдөр хуурч эх нь хөгжимд дуртай байсан бөгөөд хүүхдэд төдийлөн цаг зав гаргадаггүй байсан гэхдээ хүүгийнхээ зурах авьяасыг эрт анзаарч, Германы гравюр зураач Карл Кёппинг-д (Karl Koepping) шавь оруулжээ. 

1874 оны 10-р сараас Парис хотноо алдарт Илья Репинтэй хичээллэж дараа нь Москвад ирээд үргэлжлүүлсэн байна. В.Серов багш И.Репиныхаа гэрт амьдарч хамтдаа натур болон этюд зурдаг байв. 1880 онд Серов Репиний гаргаж өгсөн зөвлөмжийн захидлаар Петербургт сурахаар очжээ. Тэрээр шалгалтаа өгч, Павел Чистяковын ангид Санкт-Петербургийн урлагийн Академид элсэн орсон байна.

19-р зууны төгсгөлд Серов хар цагаан өнгөөр зурах сонирхолтой болжээ. Тэрээр зохиолч Иван Крыловын сургамжит үлгэрүүдийг зурсан - чоно, үнэг, хэрээний зуршлыг судалжээ. Валентин Серов багаасаа амьтдад хайртай байсан бөгөөд тэд түүний уран зургийн баатрууд байв.

Павел Третьяковыг нас барсны дараа Серов Третьяковын галерейн удирдах зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдсон - тэр амьдралынхаа эцэс хүртэл гишүүнээр үлдсэн. 1898-1909 онд зураач Москвагийн Уран зураг, уран баримал, архитектурын сургуульд багшилж, бүрэн хэмжээний семинар удирдаж байжээ. Кузьма Петров-Водкин, Павел Кузнецов, Мартирос Сарян зэрэг олон зураачид В.Серовыг өөрийнхөө үндсэн багш, зөвлөгч гэж үздэг байжээ.

1911 онд Валентин Серов зүрхний шигдээсээр нас барж түүнийг Москвагийн Донской сүмийн оршуулгын газарт оршуулж, сүүлд нь түүний цогцсыг Новодевичий оршуулгын газарт шилжүүлсэн байна. 

## Алдартай зургууд нь 
"Яблоки и листья". 1879 г.  /Алим ба навчис/

"Девочка с персиками". 1887 г. /Тоор жимстэй охин/

"Девушка, освещенная солнцем". 1888 г. /Нарны туяанд гэрэлтэх эмэгтэй/

"Портрет Прасковьи Мамонтовой". 1889 г. /Прасковья Мамонтовагийн цээж зураг/

"Баба с лошадью". 1898 г. /Морьны хажуу дахь авгай/

"Николай II" 1900 г. /1 дүгээр Николай хаан/

"Портрет Мики Морозова". 1901 /Мика Морозов хүү/

"Петр I". 1907 г. /1 дүгээр Пётр/

"Похищение Европы". 1910 г. /Европа-г хулгайлсан нь/

"Портрет Марии Цетлиной". 1910 г. /Мария Цетлинагийн цууж зураг/.

Ангилал:1865 онд төрсөн
Ангилал:1911 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Санкт-Петербургийн уран бүтээлч
Ангилал:Оросын уран зураач
Ангилал:19-р зууны уран зураач
Ангилал:Импрессионизмын уран зураач
Ангилал:Хөрөг зураач
Лхамхүүгийн Дарьзав

**Лхамхүүгийн Дарьзав (1891-1937)** 

1891 онд Дундговь аймгийн Говь Угтаал суманд төрсөн. 

**Ажил, алба**

1912 оны цэрэг, 1915-1916 онд Сулинхээрт Д.Магсаржавын удирдлаганд хятадын цэрэг устгах, 1917 онд Бавуужавын үлдэгдэл дээрэмчдийг устгах тулаанд оролцож явсан. Партизан. Хаант Монгол улсын Тэргүүн хорооны жагсаалын дарга. 1-р морьт бригадын дарга,

1921 онд МАЖЦ-т элссэн.  

1926-1929 онд Цэргийн Ерөнхий Сургуулийн Захирал, 

1928 онд Дарьгангад хил хамгаалах ангийн дарга,

1929.03.22-1930.04.15-нд Цэргийн Явдлын Яамны Сайд,

1930.04-1932.07 сард Хувьсгалт цэргийн зөвлөлийн Бүх цэргийн байцаагч (дайны цагийн ЦЯЯ-ны сайд),

1932-1934 онд Хувьсгалт цэргийн зөвлөлийн гишүүн, Цэргийн Явдлын Яамны 2-р удирдах газрын дарга,

1934-1936 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Бүрэн эрхт Элчин Сайдаар ажилласан.

1936 оны 10-12 сард БНМАУ, Манж-Го хоорондын хилийн хэлэлцээрт Монголын талын тэргүүнээр ажилласан.

1936 онд Цэргийн Явдлын Яамны Сайд бөгөөд Бүх Цэргийн Жанжны 1-р орлогчоор ажиллаж байгаад хувьсгалын эсэргүү, тагнуулын байгууллагын хэрэгт холбогдож 1937 оны 9-р сарын 10-нд баригдаж, цаазлагдсан.

**Цагаатгасан талаар**

АИХТ-ийн 1962 оны 2 дугаар сарын 13-ны өдрийн 80 дугаар тогтоолоор улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдсэнийг цагаатгасан.

**Алдар цол, гавъяа шагнал**

1930, 1931 онд Цэргийн гавъяаны улаан тугийн одон, 

1931 онд ЗХУ-аас Байлдааны улаан тугийн одон, 

1936 онд "Алтангадас" одонгоор шагнагдсан.

Ангилал:Говь-Угтаалын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:ЗХУ дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:1891 онд төрсөн
Ангилал:1937 онд өнгөрсөн
Нетфликс

**Нетфликс** () нь дэлхийн хамгийн том онлайн кино компани. АНУ-ын Калифорни хотод байрладаг.

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 

Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж
Ангилал:NASDAQ-100-ийн аж ахуйн нэгж
Ангилал:Андройд программ хангамж
Ангилал:Цахиурт хөндийн аж ахуйн нэгж
Ангилал:IOS программ хангамж
Ангилал:АНУ-ын программ хангамж үйлдвэрлэгч
Ангилал:1997 онд байгуулагдсан
Хавар Намрын улсын үе

Эртний хятадын зүүн Жоу улсын ноёрхолын үед олон гүн, хөүгийн эзэмшил улсууд болж задарах явцыг **Хавар Намрын улсын үе** (хятадаар:春秋, пиньинь: Chūnqiū) гэж нэрлэдэг. Энэ үеийг түүхч судлаачид МЭӨ771-МЭӨ403 оны хооронд багтааж авч үздэг. Учир нь МЭӨ 771 онд Цюаньрун аймгийн довтолгоонд Баруун Жоугийн нийслэл Хаожин хот эзлэгдэж, Ю ван алуулсны дараа Жоу улсын эрх баригчид зүүн зүгт байсан Ванчэн хот руу шилжин нүүсэн үеэс хойшхийг **Зүүн Жоу** хэмээх болжээ. Зүүн Жоугийн үеэс хойш харъяат гүн, хөү ноёдын эрх мэдэл бэхжиж, эзэмшил газраа бие даасан жижиг улсуудад хуваагдсанаар эхэлж, Жинь улс МЭӨ 403 онд Хань, Жао, Вэй гэх гурван вант улс болж задарснаар Байлдаант улсын үе эхэлдэг. Ёслолт номонд бичснээр их, бага 1773 улс байснаас тэдгээрийн 148 улсын нэр тэмдэглэгдэн үлджээ.  

Жоугийн нийслэлийг Шэнь хөү болон Цюаньрун нарын холбоотны арми цөлмөсний дараа Жоу нийслэлийг орчин үеийн Шиань хотын ойролцоох Хаожинаас зүүн тийш, Шар мөрний хөндийн Ванчэн рүү шилжүүлэв. Тус улсын вангийн засаглалд байсан вассал улс, муж, хотуудыг хяналтаас алдаж эхэлсэн учраас ямарваа нэгэн бослого самуун, эрх мэдлийн төлөөх дотоодын дайн самуун, цэргийн хүчийг хуралдуулан, аян дайн хийх, хүч чадалгүй болсон. Улмаар олон хот, мужийг эзэгнэсэн улсын захирагчид 5-р зууны сүүл үеэс эхлэн ван цолтой болж эхэлсэнээр Жоу улсын вангийн захиргаанаас хамааралгүй орших тусгаар улс болсон.

## Холбоотой хуудас
* Хятадын түүх
* Зүүн Жоу


Ангилал:Жоу улс
Ангилал:МЭӨ 1-р мянган
Байлдаант улсын үе

**Байлдаант улсын үе**  (уламжлалт ханз: 戰國時代; хялбаршуулсан ханз: 战国时代; пиньинь: *Zhànguó Shídài*) гэдэг нь МЭӨ 403 - МЭӨ 221 оны хооронд Хөх, Шар мөрний сав газарт зэрэгцэн оршин тогтнож байсан эртний хятадын боолын нийгэмт улсуудын цаг үе юм. Тухайн цагт Хавар Намрын улсын үеийн 148 орчим жижиг улсуудаас шигшигдсээр 7 хүчирхэг улс тодрон үлдэж, нэгнийгээ эзлэхээр байлдаж байв. Тэдгээр нь Жао, Вэй, Хань, Чинь, Чи, Чу, Янь улсууд болно. МЭӨ 221 онд Цинь улс бусад зургаан улсыг эзлэн авснаар Хятадын анхны нэгдмэл улсыг байгуулжээ. 

## Он цагийн асуудал 
Түүхчид Байлдаант улсын үеийг хэдий үеэс яг хэдэн оноос эхлүүлж тоолох тал дээр хятадын болон хятадч түүхчид нэгдсэн саналд хүрээгүй маргалддаг.  Гэхдээ дараах хэдэн  эх сурвалжийг эш болгож 

* МЭӨ 481 он: Сүн улсын үеийн түүхч Лү Зюцяний бичсэн Хавар Намрын улсын шастир хэмээх бүтээлд тус оноос эхлүүлсэн байдаг
* МЭӨ 476-475 он: Сыма Цяний бичсэн Түүхийн тэмдэглэл номонд Жоу улсын Юань вангийн, их сууринд суусан жилээр эхлүүлэн тооцдог
* МЭӨ 453 он: Хавар Намрын үеийн Жинь улсын задралын эхэлсэн он
* МЭӨ 403 он: Сүн улсын түшмэл Сыма Гуаний бичсэн Төрд туслах нэвтэрхий толиос үндэс болгодог

## Холбоотой хуудас 
* Хятадын түүх
* Хавар Намрын улсын үе
* Цинь улс


Ангилал:Жоу улс
Ангилал:МЭӨ 1-р мянган
Баруун Чу

**Баруун Чу** (хятадаар:西楚) бол МЭӨ 206-МЭӨ 202 оны хооронд Цинь улс мөхсөний дараа Хань улс бүх Хятадыг нэгтгэх хүртэл түр зуур оршин тогтноод мөхсөн эртний Хятадын улс юм. Байлдаант улсын үеийн Чу улсын цэргийн жанжны гэр бүлээс гаралтай Шян Юй хэмээх цэргийн жанжин Цинь улсын сүүл үед бослого гаргаж, Жүлүгийн тулалдаанд ялалт байгуулж, энэхүү эрчээрээ өөрийн улсыг байгуулсан. МЭӨ 202 онд Хань улсыг үндэслэгч Лю Бан хааны цэрэгт ялагдаж, голын ус руу үсэрч амиа хорлосноор, тус улс мөхжээ.

## Газар нутаг 
Шян Юй тус улсаа Ян жюнь (砀郡), Дунжюнь (东郡), Чэн жюнь (陈郡), Шюэ жюнь (薛郡), Сишуй жюнь (泗水郡), Дунхай жюнь (东海郡), Дунян жюнь (东阳郡), Жан жюнь (鄣郡), Куайжи жюнь (会稽郡)，есөн жюньд хувааж захирсан нь одоогийн Хэнань мужийн зүүн хагас, Шандун мужийн баруун өмнөд хэсэг, Аньхуй муж, Жяньсү муж, Шанхай хот бүхлээрээ, Жөжян мужийн ихэнх нутгуудыг багтааж байв.

## Холбоотой хуудас 
* Шян Юй
* Лю Бан

Ангилал:Цинь улс
Ангилал:Хань улс
Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Ангилал:МЭӨ 1-р мянган
Шу Хань улс

**Шу Хань улс** нь (хят: 蜀漢, пиньинь:Shǔ Hàn) 221-263 оны хооронд одоогийн Сычуань, Чунчин, Юньнань, Гүйжоу мужуудын ихэнх нутаг, Гуанши мужийн хойд хэсгийн зарим газруудыг хамарсан улс байв. Тус улсыг Хань улсын Жинди хааны удмын Лю Бэй байгуулж, 263 онд Цао овогтоны Вэй улсад эзлэгдэн мөхсөн. Зүүн Хань улсын сүүл үеийн дотоодын дайн, хямралаас болсон хямралын үеэр орон нутгийн цэргийн жанжид эзэмшил газраас цэргийн хүч босгож, ойр хавийн хот тосгон, мужуудыг эзэгнэж, хагас тусгаар улс болох нь олширч байсан үед 189 онд **Жуо жюний** (одоогийн Хэбэй мужийн Баодин) цэргийн түшмэл Лю Бэй өөрийн нутагт цэрэг цуглуулж, хуучны танил Гонсун Заньд зүтгэж эхэлснээр Лю Бэйгийн улс төрийн замнал эхэлсэн. 30 гаруй жилийн дайн тулааны эцэст **Ижоу** **мужид** (одоогийн Сычуань, Юньнань, Гүйжоу, Чуньцин мужууд) шилжин тус мужийг эзлэн Шу Хань улсыг байгуулсан. Улмаар Шу улс нь мөхөх хүртлээ Вэй улстай дайтаж байгаад ялагдаж, 263 онд мөхсөн. 
## Нэрний утга
Тус улсын нэрийг түүхийн номонд **Хань**, **Шу**, **Шу Хань** гэх зэргээр хэд хэдэн янзаар бичсэнийг харж болно. Учир нь тухайн улсыг үндэслэгч Лю Бэй өөрөө Хань улсын хааны удмын хүн учраас өөрийн эзэлсэн нутгаа Хань улсыг залгамжлагч мөн гэж зарлаж, улсаа Хань гэж зарласан. Харин Вэй улс, Ү улсын талаас түүний уг үйлдэлийг эсэргүүцэж Лю Бэйгийн улсыг **Шу, 蜀** гэх болсон. Учир нь Шу хэмээх нэр нь эртний Хавар Намрын улсын үед одоогийн Сычуань мужийн нутагт оршиж байсан эртний улсын нэр юм. Хожуу үеийн түүхчид Лю Бэйгийн Хань улсыг бусад нэр ижил Хань улсуудаас ялгахын тулд **Шу Хань** гэж онцлон ярьж, түүх шастирт бичдэг болсон.    
## Эзэн хаад
# Жаоле хуанди (昭烈皇帝) Лю Бэй (劉備) 221-223
# Шяохуай хуанди (孝懷皇帝) Лю Шань (劉禪) 223-263

## Эшлэл 
Ангилал:Хятадын династи
Ангилал:Гурван улсын үе
Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Ангилал:3-р зууны түүx
Зүүн Ү улс

**Ү** буюу **Зүүн Ү улс** (хят:吳, Пиньинь:Wú) нь 222-280 оны хооронд өмнөд хятадын зүүн өмнөд бүс нутагт оршин тогтнож байжээ. Ү улсыг Зүүн Хань улсын цэргийн жанжин Сүнь Чуань байгуулсан. Тус улсыг Сүнь овгийн хаад захирч байснаас болж түүх шастирт **Сүнь Ү, Зүүн Ү, Гурван улсын үеийн Ү улс** гэх зэргээр нэрлэж байсан нь хятадын түүхэнд Ү (吳) хэмээх нэртэй улс олон байсан учраас бусад улсаас нь ялгах гэж Зүүн Ү, Сүнь Ү гэх нэрийг ихэвчлэн хэрэглдэг. 280 онд Жинь улсад эзлэгдэн мөхсөн. 

## Эзэн хаад
# Да хуанди (大皇帝) Сүнь Цюань (222-252)
# Куайжи ван(會稽王) Сүнь Лян (252-258)
# Жин хуанди (景皇帝) Сүнь Шю (258-264)
# Моди(末帝) Сүнь Хао (264-280)

## Эшлэл
## Холбоотой хуудас
* Хятадын түүх

Ангилал:Хятадын династи
Ангилал:Гурван улсын үе
Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Ангилал:3-р зууны түүx