open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Т-90

**Т-90** бол Оросын 3 дахь үеийн байлдааны үндсэн танк юм (анхандаа Т-72БУ нэртэй байсан боловч сүүлд T-90 нэрээ авсан). Анхны загвар нь Т-72.

## Цахим холбоос 
* *T-90-ийн талаарх мэдээлэл* 
* *T-90-ийн талаарх мэдээлэл* 
* *T-90-ийн тухай Оросын цахим хуудаст* 

Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчний тээврийн хэрэгсэл
Ангилал:Байлдааны танк
Ангилал:Гинжит тээврийн хэрэгсэл
Люксембург (салаа утга)

**Люксембург** нь дараах утгуудын алийг ч зааж болно:

## Газар орны нэр
* Люксембург буюу Люксембургийн Их Вант Улс - Европын баруун хойд хэсэгт орших улс.
** Люксембург (хот) - Люксембургийн Их Вант Улсын нийслэл хот.
** Люксембург (тойрог) - тус улсын баруун өмнөд хэсгийн тойрог.
** Люксембург (кантон) - Люксембург тойргийн нэг хэсэг.
** Люксембургийн дүүрэг - түүхэн муж
** Люксембургийн гүнлиг - түүхэн улс
* Люксембург (сонгуулийн тойрог) - Европарламентийн сонгуулийн нэг тойрог
* Люксембург (Бельги) - Бельги улсын Валлон бүсийн нэг муж.

## Хүмүүс
* Роза Люксембург - Польш Германы марксист хувьсгалч
Люксембург (хот)

**Люксембург** (, , ) нь Люксембургийн Их Гүнт Улсад орших хотын статус бүхий коммун бөгөөд тус улсын нийслэл юм. Өмнөд Люксембургийн Алцетте, Петруссе голуудын бэлчирт орших тус хот нь дундад зууны эхэн үед франкуудын байгуулсан **Люксембург цайз**ыг тойрон хөгжжээ.

2009 оны байдлаар 90,000 орчим хүн амтай байгаа нь тус орны коммунуудыг хүн амын тоогоор жагсаахад 2-рт ордог коммунаас 3 дахин их байгаа хэрэг юм.

Дэлхийн хамгийн баян хотуудын нэг болох Люксембург хотод банк, засаг захиргааны төвүүд төвлөрсөн байдаг. Европын Үндсэн Хуулийн Шүүх, Европын Аудитын Шүүх, Европын Хөрөнгө Оруулалтын Банк зэрэг Европын Холбооны зарим байгууллагууд Люксембург хотод байрладаг. 

## Цахим холбоос 

Ангилал:Европын нийслэл
Ангилал:Люксембургийн коммун
Ангилал:Люксембургийн суурин
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн хот
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Артур Дмитриев

**Артур Валерьевич Дмитриев** (, 1968 оны 1 сарын 21 - ) нь олон улсын тавцанд Зөвлөлт Холбоот Улс, Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл, Оросын Холбооны Улсыг төлөөлөн тэмцээнд оролцож байсан украйн үндэстэн уран гулгагч юм. Тэрээр өвлийн олимпын наадмаас Наталья Мишкутёнок, Оксана Казакова хэмээх 2 өөр хамтрагчтай оролцон 2 алтан медаль хүртжээ.

## Намтар 
Дмитриев Наталья Мишкутёноктой хослон гулгаж, 1992 оны өвлийн олимпод аваргалан, 1994 оны өвлийн олимпоос мөнгөн медаль хүртсэн. Мөн тэд хамтдаа дэлхий, Европын аваргын алдарт хүрсэн билээ. 

Мишкутёнок зодог тайлах шийдвэр гаргасны дараа Дмитриев өөр хос олсон нь Оксана Казакова байлаа. Тэдний эхний амжилт нь 1996 оны Европын аварга болсон явдал байв. Улмаар Наганогийн олимпоос алтан медальтай харьсан билээ. Ийнхүү тэрээр 2 өөр хослон гулгагчийн хамтаар олимпод түрүүлсэн анхны эрэгтэй уран гулгагч болсон юм.

Дмитриевийн дасгалжуулагч нь Тамара Москвина.

## Гэр бүл 
Тэрээр уран сайхны гимнастикийн дэлхийн аварга Татьяна Дручининатай 1992 онд гэрлэж, 1 хүүтэй болсон. Хүүг нь мөн Артур гэдэг.

## Гадаад холбоосууд 
* 
* Уран гулгалтын булан

Ангилал:1968 онд төрсөн
Ангилал:Оросын уран гулгагч
Ангилал:Оросын олимпын аварга
Ангилал:Оросын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:ТУХН-ийн олимпын аварга
Уганда

**Бүгд Найрамдах Уганда Улс** нь Дорнод Африкт орших далайд гарцгүй улс юм. Зүүн талаараа Кени, хойд талаараа Өмнөд Судан, баруун талаараа Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс, баруун өмнө талаараа Руанда, өмнө талаараа Танзани улсуудтай хиллэнэ. Тус улс нь Викториа нуурыг Кени, Танзани улсуудтай хамтран эзэмшдэг. Нийслэл нь Кампала.

Уганда улсын нэр нь нутгийн өмнөд хэсгээр орших байсан Бугандагийн вант улсын нэрнээс гаралтай.
thumb|left|220px|Угандагийн газрын зураг

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Замби

**Бүгд Найрамдах Замби Улс** () нь Өмнөд Африкт орших далайд гарцгүй улс юм. Хойд талаараа Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс, зүүн хойд талаараа Танзани, зүүн талаараа Малави, өмнө талаараа Мозамбик, Зимбабве, Ботсвана, Намиби, баруун талаараа Ангол улсуудтай хиллэнэ. Нийслэл нь тус улсын зүүн өмнөд хэсэгт байх Лусака хот. Хүн амын ихэнх нь нийслэл Лусака болон нутгийн баруун хойд хэсэгт орших Коппербелт хотын орчимд төвлөрнө.

Замбийн нутагт хэдэн мянган жилийн өмнөөс ан агнуур, түүврийн аж ахуй эрхэлдэг хүмүүс болон нүүдэлчин аймгууд оршин сууж иржээ. Европын аялагчид 18-р зууны эхээр Замбид нэвтрэн, 19-р зууны сүүл гэхэд Хойд Родези гэдэг нэрээр Их Британийн колоничлолд орсон байна. 1964 оны 10 сарын 24-нд тусгаар тогтнолоо олж авахдаа Замбези голын нэрнээс санаа авч Замби хэмээн улсаа нэрлэжээ. Шинэ тулгар бий болсон Замби улс Кеннет Каунда ерөнхийлөгчтэй, нэг намаар удирдуулсан улс болов. Каунда Замбийн улс төрийг олон намын сонгууль явагдсан 1991 он хүртэл удирдан явуулсан юм.

Замбийн эдийн засаг зэс олборлолтоос ихээхэн хамааралтай байж ирсэн бөгөөд сүүлийн жилүүдэд тус улсын засгийн газар эдийн засгийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийг хэрэгүүлж буй. 1970-аад онд Замбид ядуурал газар авч, 2000 он гэхэд тус улсын гадаад өр $6 тэрбумд хүрээд байв. Өдгөө нэг хүнд ногдох дундаж орлого нь $800 бөгөөд хүн амын 51% нь өдөрт 1 америк доллараас бага орлогоор амь зууж байна.

## Эшлэл 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Даля Грибаускайтэ

**Даля Грибаускайтэ** (1956 оны 3 сарын 1-нд төрсөн) нь Литвын анхны эмэгтэй ерөнхийлөгч. 

## Боловсрол
Эрдмийн цол: Нийгмийн ухааны доктор.
1983 онд Санкт-Петербургийн Ждановын их сургуулийг эдийн засагчаар төгссөн. 
1991 онд АНУ-д Жоржтауны их сургуулийн гадаад харилцааны салбарыг төгссөн.
Далиа литва, англи, орос, франц, польш хэлтэй.

## Ажлын түүх
1975-1976 Литвын Бүгд Найрамдах Улсын Үндэсний Найрал хөгжмийн чуулгад хянагч.
1976-1983 Ленинград хотын арьсны үйлдвэрт лабрант.
1983 Литвын Шинжилэх Ухааны Академид нарийн бичиг.
1983-1990 Вильнюсийн Хөдөө Аж Ахуйн сургуулийн улс төрийн эдийн засгийн тэнхимд багш.
1990-1991 Эдийн засгийн институтын тэнхимийн захирал.
1991 Ерөнхий сайдын албаны хөтөлбөрийн захирал.
1991-1993 Олон Улсын Эдийн Засгийн Харилцааны яамны европын хэлтсийн захирал.
1993-1994 Литвын Гадаад яамны эдийн засгийн хэлтсийн захирал, тусламж хариуцсан дарга, Европын Холбооны Чөлөөт худалдааны хөтөлбөрийн ерөнхий хариуцагч.
1994-1995 Европын Холбоо дахь Литвын элчингийн Өргөмжит төлөөлөгч, ЕХ дахь Европын Гэрээний дэд ажилтан, Брюссель дахь Үндэсний тусламж зохицуулалтын албаны төлөөлөгч.
1996-1999 АНУ дахь Литвын Өргөмжит элчин.
1999-2000 Литвын Сангийн дэд сайд, Дэлхийн Банкны асуудал хариуцсан дарга.
2000-2001 Гадаад хэргийн дэд сайд, ЕХ-д элсэх хөтөлбөрийн эрхлэгч.
2001-2004 Сангийн сайд, Үндэсний тусламжийн зохицуулагч.
2004-2009 Европын Холбооны Бүрэн Эрхт төлөөлөгч, Санхүү Төсвийн алба хамаарагч.

## 2009 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль
2009 оны 2 сарын 26-нд Даля Литвын ерөнхийлөгчийн сонгуульд албан ёсоор нэрээ дэвшүүлсэн. 

Тэр хэлэхдээ "Литвачууд намайг хэрэгтэй гэсэн учир би Литвадаа ирлээ. Бид бүгд ил тод, шудрага байдал, хариуцлагатай байдлыг эх орондоо хүсч байгаа гэж би бодож байна. Бид өөртөө болон нэг нэгэндээ санаа зоволгүй итгэж, ирээдүйдээ итгэхийг хүсч байна. Би өөрийн мэдлэг, туршлага, чадвараараа эдийн засаг, улс төр, нийгмийн уур амьсгал дахь сүүдрийг арилгахад бүрэн дайчилж Литваа иргэний удирдлагат улс болгохыг зорих болно. Тийм ч учраас би Литвын ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх болно" гэжээ. 

Олон нийтийн санал асуулгаар Даля хамгийн давуу өрсөлдөгч байсан бөгөөд 2009 оны 5 сарын 17-нд Литвын ерөнхийлөгчийн сонгуульд 68.18%-аар ялалт байгуулжээ. Тэрээр 7 сарын 12-нд үүрэгт ажилдаа орсон.

## Гадны холбоос
Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Литвын улс төрч
Ангилал:Литвын ерөнхийлөгч
Ангилал:Литвачууд
Кирсти Ковентри

**Кирсти Лэй Ковентри** (англи. *Kirsty Leigh Coventry Seward*, 1983 оны 9-р сарын 16-нд Хараре хотод төрсөн) -Зимбабвегийн усанд сэлэгч, улс төрч, дэлхийн дээд амжилтын эзэн тамирчин юм. Олимпын 2 алт, 4 мөнгө, 1 хүрэл медальтай, дэлхийн 7 удаагийн аврага тамирчин.

Тэрээр төрөлх Хараре хотынхоо ахлах сургуульд суралцаж байхдаа Сиднейн олимпод оролцож, Зимбабвегийн түүхэнд олимпын усанд сэлэлтийн хагас шигшээ уралдаанд шалгарсан анхны тамирчин болж, тухайн ондоо Зимбабвегийн шилдэг эмэгтэй тамирчнаар нэрлэгдэж байв. Ахлах сургуулиа төгсөөд АНУ-ын Обурны их сургуульд элсэн орж, усанд сэлэлтийн багт хичээллэн, сургуулийнхаа шигшээ багт багтан тэмцээн уралдаанд оролцож байв. 2018 оноос Зимбабве улсын Залуучууд, спорт, урлаг амралтын сайд     (англ. *Minister of Youth, Sport, Arts and Recreation*)-аар ажиллаж байв.

2025 оны 3-р сарын 20-нд болсон Олон улсын Олимпийн хорооны 144-р чуулганаар тус байгууллагын 10 дахь ерөнхийлөгчөөр 8 жилийн хугацаатай сонгогдсон юм. Түүний төлөө ОУОХ-ны 97 гишүүний 49 нь саналаа өгч 2025 оны 6-р сарын 23-нд ажлаа хүлээн авсан бөгөөд ОУОХ-ны ерөнхийлөгчөөр ажиллах анхны эмэгтэй бөгөөд Африкийн анхны төлөөлөгч болсон байна. 

Ангилал:1983 онд төрсөн
Ангилал:Зимбабвегийн усанд сэлэгч
Ангилал:Зимбабвегийн олимпын аварга
Ангилал:Усанд сэлэлтийн дэлхийн аварга
Ангилал:Олон улсын олимпын хорооны гишүүн
Ангилал:Зимбабвечууд
Исидор Айзек Раби

**Исидор Айзек Раби** (, 1898 оны 7 сарын 29 – 1988 оны 1 сарын 11) нь Австри-Унгарын эзэнт гүрний харьяа Галицид төрсөн, Америкийн Нэгдсэн Улсын физикч бөгөөд цөмийн соронзон цуурайг нээснийхээ төлөө 1944 онд Нобелийн шагналыг хүртжээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:20-р зууны физикч
Ангилал:АНУ-ын физикч
Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:Корнелл Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Коламбиа их сургуулийн багш
Ангилал:Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэнгийн багш
Ангилал:Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлагийн хүн
Ангилал:Энхтайвны төлөөх атом шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Бразилын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)
Ангилал:Америкийн Физикийн Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Америкийн Шинжлэх Ухааныг Хөгжүүлэх Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ дахь Австрийн цагаач
Ангилал:Галицийн хүн
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:Австричууд
Ангилал:1898 онд төрсөн
Ангилал:1988 онд өнгөрсөн
Шер Али Хан

Шер Али Хан. 1869 он.]]
**Шер Али Хан** (1825–1879 оны 2 сарын 21) нь 1863-1866, мөн 1868-1879 он хүртэл төр барьсан, Афганистаны эмир юм. Тэрээр Афганистаны Баракзайн династиг үүсгэсэн Дост Мухаммед Ханы 3 дахь хүү байв.

Тэрээр эцгээ нас барахад хаан ширээг нь залгамжилсан боловч удалгүй ах Мухаммед Афзал Хан нь түүнийг зайлуулж, өөрөө эмир болжээ. Хаан ширээний төлөө тэмцэл эцэстээ Шер Алигийн ялалтаар дуусч, тэрээр 1868 онд буцаж эмирийн суудалд суув. Түүний засаглалын жилүүдэд Афганистан нь Их Британи болон Орос улсуудын зөрчилдөөний талбар болж, аль аль нь нөлөөгөө Афганистанд тогтоохыг хичээж байсан бөгөөд Афганистан улс уг зөрчилдөөнд төвийг сахиж байлаа. Гэвч байдал хурцадсаар 1878 онд Англи-Афганы хоёрдугаар дайн гарав. Британийн хүч Кабулд орж ирэхэд Шер Али Хан нийслэлээ орхин, Орос улс руу дүрвэжээ. Тэрээр хаан ширээгээ өөрийн хүү Мухаммед Якуб Ханaд үлдээгээд Мазар-е Шарифт нас барсан юм.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Эмир Шер Али Ханы профиль

Ангилал:Афганистаны эмир
Ангилал:19-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Англи-Афганы хоёрдугаар дайны хүн
Ангилал:Афганчууд
Ангилал:1825 онд төрсөн
Ангилал:1879 онд өнгөрсөн
Алаг-Эрдэнэ сум

**Алаг-Эрдэнэ сум** нь  Хөвсгөл аймгийн сум юм. 4,500 орчим км² нутагтайгаас 1,460 км² нь ой, 2,760 км² нь бэлчээр болно. 2005 оны байдлаар тус сумын хүн ам 2992 байсан бөгөөд халх, дархад, хотгойд, урианхай ястан амьдран суудаг. Сумын төв *Манхан* нь аймгийн төв Мөрөнг Хатгалтай холбосон замын ойролцоо, Мөрөнгөөс хойш 62 км, нийслэл Улаанбаатараас 733 км-ийн зайд оршино. Сумын хойд хилд Хөвсгөл нуур байдаг.

## Түүх 
1926 онд Хөвсгөл аймаг байгуулагдахад Алаг-Эрдэнэ сум зохион байгуулагдсан. 1933 оны байдлаар 1006 өрхийн 3,400 орчим оршин суугч, 82,000 орчим толгой малтай байв. 1942 онд 2 баг Рэнчинлхүмбэ суманд шилжиж, мөн 1952 онд дахин 2 баг Түнэл суманд нэгджээ. 1956 онд "Хөгжил" нэгдэл байгуулагджээ.

## Эдийн засаг 
2013 оны байдлаар 130000 орчим толгой малтайгаас 26,000 нь хонь, 36,000 нь ямаа, 11,500 нь үхэр болон сарлаг, 6,400 нь адуу, 33 нь тэмээ байв. 1980-аад онд Зөвлөлт Холбоот Улсын геологичид сумын нутагт өргөн хэмжээний судалгаа явуулж, фосфорын орд газар олсон бөгөөд байгаль орчинд муугаар нөлөөлнө гэдэг үндэслэлээр олборлолт явагдахгүй байгаа. Мөн хар нүүрс, бал чулуу, өөхөн чулуу элбэгтэй.

## Ном зүй 
* М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.14

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Арбулаг сум

**Арбулаг сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. 3,360 орчим км² нутагтайгаас 3,120 км² орчим нь бэлчээр болно. 2021 оны байдлаар 4025 оршин суугчтай бөгөөд хотгойд, дархад ястнууд зонхилох хувийг эзэлнэ. Сумын төв *Мандал* нь аймгийн төв Мөрөнгөөс баруун хойш 75 км, нийслэл Улаанбаатараас 742 км зайд оршино.

## Газар зүй
Тус сумын 2-р багийн нутагт Их-Уул, Мандал хэмээх уулс бий.

## Түүх 
1931 онд Хөвсгөл аймаг байгуулагдахад Арбулаг сум зохион байгуулагджээ. 1933 оны байдлаар 911 өрхийн 3,200 хүн, 106,000 орчим малтай байв. 1959 онд Арбулаг болон Алаг-Эрдэнэ сумдаас Сүмбэр сум тасран гарсан ч удалгүй Арбулаг суманд эргэн нэгджээ. Тус сумын нутагт 1939 онд "Сөртийн нэгдэл" байгуулагдаж, хожим "Мандал" нэгдэл болон нэрээ өөрчилсөн аж.

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар 135,000 толгой мал тоологдсоноос 58,000 хонь, 58,000 ямаа, 9,700 үхэр,сарлаг, 9,300 адуу, 200 тэмээ байв. Сумын нутагт фосфор болон бокситын нөөц бий.
Ард иргэдийн амьжиргааны гол эх үүсвэр нь мал аж ахуй бөгөөд Х.Гомбо, Т.Мөнгөнмандал, Г.Нямсүрэн зэрэг олон сайн аварга малчид тус сумаас төржээ.

## Түүхийн дурсгалт газрууд 
1953, 1956 онд Бүрэнтогтох сумын хилийн ойролцоо Мөнх хааны үеийн ордон, бичигт хөшөө тус тус олджээ. Мөн сумын төвөөс зүүн тийш 10 км-ийн зайд, 5-р багийн нутагт Чингүнжавын булш гэж нутгийн ард түмэн ярилцдаг Цагаанчулуутын овоо хэмээх тахилгат том овоо бий. Цагаанчулуут уулын оройд 4 тийш салбарласан 16, их овоотойгоо нийлээд 17 овоо байдаг.

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.18

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Баянзүрх сум

**Баянзүрх** (монгол бичгээр Зураг:Bayanǰiruke.png *байанжирүхэ*) нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. 4,300 орчим км² газар нутагтай, үүнээс 2,600 км² нь бэлчээр болно. 2000 оны байдлаар тус сум 4202 оршин суугчтай байсны ихэнх нь дархад ястан байв. Сумын төв *Алтрага* нь Алтрага болон Бэлтэс голын бэлчирт, Дэлгэр мөрний ойролцоо, аймгийн төв Мөрөнгөөс баруун хойш 127 км, нийслэл Улаанбаатараас 798 км зайд оршино.

## Түүх 
Хөвсгөл аймаг 1931 онд байгуулагдахад Баянзүрх сум зохион байгуулагдсан. 1933 онд тус сумын ихэнх хэсгийг таслаж, Улаан-Уул сумыг байгуулжээ. Тэр жилийн тооллогоор Баянзүрх сум нь 499 өрхийн 1,100 оршин суугч, 49,000 орчим толгой малтай байв. 1952 - 1990 онд Баянзүрх суманд "Соёл" нэгдэл үйл ажиллагаа явуулж байлаа.

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар тус сум 110,000 гаруй малтайгаас 55,000 нь хонь, 36,000 нь ямаа, 13,000 нь үхэр болон сарлаг, 6,000 нь адуу, 280 нь тэмээ байв.

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.29

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Лусака

**Лусака** () нь Замби улсын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот юм. Улсынхаа өмнөд хэсэгт орших тус хот нь далайн түвшнээс дээш 1300 метр өргөгдсөн. 2000 оны тооллогоор 1,084,703 хүн оршин сууж байсан ба Африкийн хамгийн хурдацтай томорч буй хотуудын нэг болно. Замби улсын засгийн газар, худалдаа үйлчилгээний төв тус хотоос Замбийн хурдны замын 4 чиглэл салбарлан гардаг.

## Уур амьсгал 
## Цахим холбоос 

Ангилал:Африкийн нийслэл
Ангилал:Африкийн суурин
Ангилал:Замбийн хот
Ангилал:Замбийн суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:1905 онд байгуулагдсан
Кени

**Бүгд Найрамдах Кени Улс** (; ) — Дорнод Африкт оршдог улс. Зүүн урд хэсгээр нь Энэтхэгийн далай хөвөөлдөг. Урд талаараа Танзани, баруун талаараа Уганда, хойд талаараа Өмнөд Судан, Этиоп, зүүн талаараа Сомали гэх 5 улстай газраар хил залгадаг. Орны нутгаар экватор (улаан зам) дайрдаг. 

580,000 км² талбайтай энэ оронд 42 ястанд хамаарах 2016 оны байдлаар 46 сая орчим хүн амьдардаг. Албан ёсоор Англи, Суахили хэл хэргэлдэг.

Их Британий колони улс байж байгаад 1963 оны 12-р сарын 12-нд тусгаар тогтнолоо олж авсан бөгөөд Үндэстнүүдийн хамтын нөхөрлөлд багтдаг байна.

3 сая хүнтэй нийслэл Найроби Каирын дараах Африкийн хоёрдугаар их хот юм. Кени улс бүс нутагтаа хүн ам, эдийн засгийн хэмжээгээр тэргүүлдэг зангилаа газар гэгдэнэ. Кенийн хүн ам сүүлийн жилүүдэд хурдацтай өсч буй. Тус улс нь онгон зэлүүд байгалийн нөөц газрууд, мянга мянган төрлийн амьтдаараа алдартай билээ. 

Африк тивийн хоёрдугаар өндөр Кени уулын (5199 м) нэрээс улсын нэрийг өгчээ.

## Эх үүсвэр 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Бүрэнтогтох сум

**Бүрэнтогтох сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Нийт 3,760 км² нутгийн 2,870 км² нь бэлчээр болно. 2005 оны байдлаар 4251 оршин суугчтай бөгөөд тэдгээрийн ихэнх нь халх, хотгойд ястнууд. Сумын төв *Баян* нь Дэлгэр мөрний хөндийд, аймгийн төв Мөрөнгөөс баруунш 51 км, нийслэл Улаанбаатараас 722 км зайд оршино.

## Түүх 
1755-1756 оны Манжийн эсрэг бослогын удирдагч Хотгойдын Чингүнжав тус сумын нутаг Сангийн Далай нуурын хөвөөнд төржээ. Түүний өргөөний туурь сумын төвөөс урагшаа хэдхэн км-ийн зайд байдаг.

Мөн 1877 онд Содномын Дамдинбазар Бүрэнтогтох сумын нутаг одоогийн Бүрэнхаан багийн төвд байх Жалханзын хүрээний Хутагтаар тодорч байсан түүхтэй. Тэрээр хожим Барон Унгерний байгуулсан засгийн газар болон Ардын засгийн газарт 2 ч удаа Монгол улсын ерөнхий сайдын албыг хашиж байсан билээ.

1931 онд Хөвсгөл аймаг байгуулагдахад Бүрэнтогтох сум зохион байгуулагдсан. 1933 оны байдлаар 752 өрхийн 2,600 хүн, 90,000 орчим толгой мал тоологджээ. 1973 онд Бүрэн, Бүрэнхаан сумд татан буугдахад тэдгээр сумын зарим хэсэг нь Бүрэнтогтох суманд нэгдсэн байна. 1952 - 1990 онд Бүрэнтогтох суманд "Дэлгэрмөрөн"нэгдэл ажиллаж байлаа.

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар 145,000 орчим мал тоологдсоны 66,000 нь хонь, 63,000 нь ямаа, 8,500 нь үхэр буюу сарлаг, 7,800 нь адуу, 190 нь тэмээ байв. Мөн тус сумын нутагт нүүрсний уурхай байдаг бөгөөд фосфорын нөөцтэй. 2005 онд сумын төв нь Монголын Төвийн Эрчим Хүчний системд холбогдсон

## Түүхийн дурсгалт газрууд 
Аймгийн төв Мөрөнгөөс баруун тийш 20 км зайд, Бүрэнтогтох сумын нутагт хэсэг буган чулуу бий. 1953, 1956 онд Мөнх хааны үеийн ордны туурь, бичигт хөшөө Арбулаг сумын хил дээр олдсон. 

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.38

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Жаргалант сум (Хөвсгөл)

**Жаргалант** (монгол бичгээр Зураг:Jirɣalangtu.png *жиргалангту*) нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. 2,550 км² газар 
нутагтайгаас 1,470 км² нь бэлчээр болно. 2000 оны байдлаар сумын хүн ам 5068 байсны ихэнх нь халх ястан болно. Сумын төв *Оргил* нь Идэр голын орчимд, аймгийн төв Мөрөнгөөс зүүн өмнө зүгт 182 км, нийслэл Улаанбаатараас 886 км зайд оршино. 

Сумын нутагт социализмын үед Монгол нутагт үлдэж хоцорсон цөөхөн сүм хийдийн нэг болох Жаргалантын дуган байдаг. Мөн Гэлэнхүүгийн суврага гэх суврага бий.

## Түүх 
Жаргалант сум нь анх Архангай аймгийн Ихжаргалант сум нэрээр 1923 онд байгуулагджээ. 1933 оны байдлаар 727 өрхийн 2,700 оршин суугч, 66,000 орчим толгой мал байв. 1941 онд Хөвсгөл аймгийн харьяанд шилжиж, 1956 онд Шинэ-Идэр суманд нэгтгэгдсэн боловч 1959 онд дахин зохион байгуулагдсан юм. Тус сумын "Улаан Туг" нэгдэл 1951 онд байгуулагдаж, 1990 онд татан буугдсан.

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар багцаагаар 82,000 толгой мал тоологдсоны 37,000 нь хонь, 34,000 нь ямаа, 6,100 нь үхэр буюу сарлаг, 5,100 нь адуу, 19 нь тэмээ байв.2012 оны байдлаар 176000 толгой малтай. Нийт хүм амын тоо 5100.

## Алдартай хүмүүс
*Хайнзангийн Гэлэнхүү - Шүхэрч Гэлэнхүү гэж алдаршсан лам.
*Өндөр Гонгор

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.85

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Чандмань-Өндөр сум

**Чандмань-Өндөр сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. 4,490 км² нутагтай. 2000 оны байдлаар 3036 оршин суугчтай байв. Сумын төв *Хөхөө* нь аймгийн төв Мөрөнгөөс зүүн хойно 138 км, нийслэл Улаанбаатараас 758 км зайд оршино.

## Түүх 
1931 онд Хөвсгөл аймагтай хамт байгуулагдсан. 1933 оны байдлаар 816 өрхийн 2,300 хүн, 42,000 орчим толгой мал тоологджээ. 1956 онд сумыг Цагаан-Үүр суманд нэгтгээд, 1959 онд буцааж салгасан байна. 1952 - 1990 онд тус суманд "Лениний алдар" нэгдэл ажиллаж байв.

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар 41,000 толгой малтай. Үүнд, 10,000 хонь, 13,000 ямаа, 14,000 үхэр, сарлаг, 4,100 адуу тоологдсон бөгөөд тэмээ байхгүй.

## Түүхийн дурсгалт газрууд 
Нутгийнхан Чингис хааны дээд өвөг Алун Гуа эх тус сумын нутгаар урсдаг Ариг голоос гаралтай гэж үздэг бөгөөд 1992 онд голын ойролцоо түүний хөшөөг босгожээ.

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.204

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Цэцэрлэг сум (Хөвсгөл)

**Цэцэрлэг** (монгол бичгээр Зураг:Čečerlig.png *чэчэрлиг*) нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Нийт 7,480 км² газар нутгийн 6,040 км² нь бэлчээр, 1,340 км² нь ой болно. 2000 оны байдлаар Цэцэрлэг суманд 5,876 хүн амьдарч байсны ихэнх нь хотгойд ястан юм. Сумын төв *Халбан* нь аймгийн төв Мөрөнгөөс баруунш 209 км, Улаанбаатараас 880 км зайд оршино.

## Түүх 
1931 онд Хантайшир уулын аймгийн Дэлгэрхаан уулын хошууны харьяанд Цэцэрлэг сум байгуулагдсан байна. 1933 оны байдлаар 1150 өрхийн 3,800 иргэн бүхий, 92,000 орчим толгой малтай томоохон сум болжээ. 1954 онд "Энх-Амьдрал" нэгдэл байгуулагдаж, 1990 онд татан буугдсан байна.

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар 110,000 орчим толгой мал тоологджээ. Үүнд ямаа 45,000, хонь 48,000, үхэр, сарлаг 8,300, адуу 8,100, тэмээ 606 байв.

## Түүхийн дурсгалт газрууд 
Монголын хойд хэсгийн хамгийн том хийдүүдийн нэг Тэсийн Хүрээ 1717 онд өдгөө сумын төв байгаа газрын ойролцоо байгуулагджээ. Тэсийн Хүрээ нь хөгжлийнхөө оргил үедээ 1,500 ламтай, 6 аймаг, 16 дацан, 29 дуганаас бүрдэж байв. Тэсийн Хүрээг 1930-аад оны сүүлчээр нураажээ. 

## Эшлэл 
## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.201


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Цагааннуур сум (Хөвсгөл)

**Цагааннуур** (монгол бичгээр Зураг:Čaɣannaɣur.png *чаганнагур*) нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. 5,410 км² газар нутагтай. 2000 оны байдлаар хүн ам нь 1,317 байсны ихэнх нь дархад ястан болно. Мөн 269 цаатан байв. Сумын төв *Гурвансайхан* Доод Цагаан нуурын эрэг дээр, аймгийн төв Мөрөнгөөс баруун хойш 279 км, нийслэл Улаанбаатараас 1048 км алслагдан оршино.

## Түүх 
Цагааннуур сумыг 1985 онд Рэнчинлхүмбэ  сумаас таслан байгуулжээ.

## Эдийн засаг 
2022 онд тус сум 27740 толгой мал тоолуулжээ. Үүнд ямаа 8477, хонь 10244, үхэр, сарлаг 6512, адуу 2509, тэмээ 18, цаа буга 2417 байв.

## Эшлэл 
## Ном зүй 
* М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.193


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Ханх сум

**Ханх сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Нийт 5,500 км² газар нутагтай. 2000 оны байдлаар 2140 оршин суугчтай байв. Сумын төв *Турт* нь Хөвсгөл нуурын хөвөөнд, аймгийн төв Мөрөнгөөс хойш 280 км, нийслэл Улаанбаатараас 1020 км, Оростой хиллэх Ханх-Мондийн хилийн боомтоос 22 км зайд оршино. Хөвсгөл аймгийн хамгийн өндөр цэг Мөнх Сарьдаг тус сумын нутагт, Оросын хилийн орчимд бий.

## Түүх 
1931 онд Хөвсгөл аймагтай хамт байгуулагдсан. 1933 онд 346 өрхийн 1,000 орчим хүн, 13,200 орчим толгой мал тоологджээ. 1955 онд сумыг татан буулгаж, зарим хэсгийг нь Чандмань-Өндөр суманд нэгтгэсэн бол үлдэх хэсэг нь Турт хороо нэртэйгээр зохион байгуулагджээ. 1959 онд сумыг сэргээн байгуулсан ч 1978 онд дахин татан буулгаж, энэ удаа Рэнчинлхүмбэ сумтай нэгтгэсэн байна. 1994 онд тус сумыг дахин байгуулсан. 1956 - 1990 онд тус суманд "Хөвсгөл Долгио" нэгдэл ажиллаж байв.

## Эдийн засаг 
2004 онд багцаагаар 26,000 толгой мал байснаас хонь 6,600, ямаа 7,500, үхэр, сарлаг 8,900,адуу 2,600, тэмээ  6 байв. 2000 онд сумын төв ОХУ-ын эрчим хүчний шугамд холбогджээ.

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.156

## Эшлэл, зүүлт 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Улаан-Уул сум

**Улаан-Уул сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. 10,000 орчим км² газар нутагтай. 2000 оны байдлаар 3,726 хүн оршин суудгийн олонхи нь дархад ястан болно. Сумын төв *Төгөл* нь аймгийн төв Мөрөнгөөс баруун хойш 171 км, нийслэл Улаанбаатараас 942 км зайд оршино.

## Түүх 
Улаан-Уул сумыг 1931 онд Баянзүрх сумын ихэнх нутгийг тасалж байгуулжээ. 1956 - 1990 онд "Жаргалант Амьдрал" нэгдэл тус суманд байв

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар 72,000 орчим толгой малтай. Үүнд, 23,000 ямаа, 24,000 хонь, 17,000 үхэр,сарлаг, хайнаг, 7,000 адуу, 216 тэмээ байв.

## Эшлэл 
## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.144


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Түнэл сум

**Түнэл сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. 3,580 км² газар нутагтайгаас гуравны нэг орчмыг нь ой эзлэнэ. 2000 оны байдлаар 4,556 иргэнтэй. Сумын төв *Булаг* нь аймгийн төв Мөрөнгөөс зүүн хойш 46 км, нийслэл Улаанбаатараас 667 км зайд оршино.

## Түүх 
Түнэл сумыг анх 1952 онд Бүрэн, Тосонцэнгэл, Эрдэнэбулган, Алаг-Эрдэнэ сумуудаас таслан байгуулжээ. 1956 онд Бүрэнтогтох суманд нийлүүлсэн ч 1959 онд дахин зохион байгуулжээ. 1938 онд тус сумын нутагт "Хар Усны Жингийн"нэгдэл байгуулагдсанаас хойш "Алтан Тариа", "Хөдөлмөр", "Эгийн Долгио" зэрэг хэд хэдэн нэгдэл байгуулагдаж, улмаар 1956 онд бүгд нэгдэж "Ялалт" нэгдэл байгуулагдаж, 1990 он хүртэл ажиллажээ. 

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар 101,000 орчим толгой малтай. Үүнд 50,000 ямаа, 34,000 хонь, 10,600 үхэр, сарлаг, 6,600 адуу, 84 тэмээ байв.

## Эшлэл 
## Ном зүй 
*М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х. 138


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Галт сум

**Галт сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Нийт 3,600 км² газар нутагтай. 2000 оны байдлаар хүн ам нь 5328 байв. Сумын төв *Идэр* нь аймгийн төв Мөрөнгөөс өмнө зүгт 168 км, нийслэл Улаанбаатараас 837 км зайд оршино. Сумын төвөөс өмнө зүгт 25 км зайд Салбартын рашаан хэмээх халуун рашаан байдаг.

## Түүх 
Галт сум нь анх Архангай аймгийн Идэр сум нэртэйгээр 1931 онд байгуулагдсан. 1933 оны байдлаар 687 өрхийн 2,500 оршин суугч, 72,000 орчим толгой малтай байв. 1942 онд Хөвсгөл аймгийн харьяанд шилжээд, 1956 онд Чандмань сумын бүрэлдэхүүнд орсон байна. 1959 онд одоогийнхоо нэрээр дахин байгуулагджээ. 1963 онд Зүрх сум татан буугдаж, Галт суманд нэгдсэн. 1956 - 1990 онд "Идэрийн Ундраа" нэгдэл тус суманд ажиллаж байв.

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар 183,000 орчим толгой мал тоологджээ. Үүнд 83,000 хонь, 78,000 ямаа, 10,000 үхэр болон сарлаг, 11,000 адуу, 64 тэмээтэй. 

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.45

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Тверь муж

**Тверь муж** () нь Оросын Холбооны Улсын Төв Холбооны тойрогт багтах муж юм. Засаг захиргааны төв нь Тверь хот.

84,586&nbsp;км² газар нутагтай тус мужийн хүн ам нь 2004 оны байдлаар 1,440,002 байсан нь 1989 онд 1,670,000 оршин суугчтай байсантай харьцуулахад буурчээ. 2002 оны хүн амын тооллогоор 1,471,459 оршин суугч тоологдсон байна.

## Цагийн бүс 
75px|left

Тверь муж нь Москвагийн цагийн бүс (MSK/MSD) буюу  UTC+3 бүст харьяалагдах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Оросын холбооны муж
Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)

**Тосонцэнгэл сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Нийт 2,050 км² газар нутгийн 1,800 км² нь бэлчээр болно. 2000 оны байдлаар Тосонцэнгэл суманд 4,161 хүн амьдарч байв. Сумын төв *Цэнгэл* нь аймгийн төв Мөрөнгөөс зүүн өмнө зүгт 64 км, нийслэл Улаанбаатараас 607 км алслагдан оршино.

## Түүх 
1924 онд Хөвсгөл аймаг анх байгуулагдахад Тосонцэнгэл сум бий болжээ. 1933 оны байдлаар 842 өрхийн 3,100 хүн, 99,000 орчим толгой малтай байв. 1956 онд "Ардын Зориг" нэгдэл тус суманд байгуулагдан үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад 1990 онд татан буугджээ.

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар нийт 137,000 толгой мал тоологдсоны 64,000 нь ямаа, 57,000 нь хонь, 8,800 нь үхэр буюу сарлаг, 7,200 нь адуу, 33 нь тэмээ байв.

## Эшлэл 
## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.133


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Рэнчинлхүмбэ сум

**Рэнчинлхүмбэ сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Нийт 8,850 орчим км² газар нутгийн 2,910 км² нь бэлчээр, 35% нь ой болно. 2000 оны байдлаар сумын хүн ам 4284 байсны ихэнх нь дархад ястан байв. Сумын төв *Зөөлөн* нь аймгийн төв Мөрөнгөөс хойш 265 км, нийслэл Улаанбаатараас 998 км зайд оршино.

## Түүх 
1931 онд Хөвсгөл аймаг байгуулагдахад Рэнчинлхүмбэ сум бий болжээ. 1933 оны байдлаар 544 өрхийн 1,800 орчим хүн, 32,000 орчим толгой малтай байв. "Алтан Тал" нэгдэл 1956 онд байгуулагдаж, 1990 онд татан буугдсан. 1750 онд бий болсон Зөөлөнгийн Хүрээ нь 1771 онд одоо сумын төв байгаа газрын орчимд төвхнөжээ.

## Эдийн засаг 
2004 оны байдлаар 100,000 орчим толгой мал тоологдсоны 34,000 нь хонь, 30,000 нь ямаа, 21,000 нь үхэр буюу сарлаг, 9,200 нь адуу, 170 нь тэмээ байв.

## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.121

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Тариалан сум (Хөвсгөл)

**Тариалан сум** нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Нийт 3,431 км² газар нутгийн 1,582 км² нь бэлчээр, 167 км² нь тариалангийн талбай (Хөвсгөл аймгийн нийт тариалангийн талбайн 74%) болно.
Сумын хүн ам 2011 онд 5,975, 2012 онд 5965, 2014 онд 5,748,2017 онд 6096  байгаа нь Хөвсгөл аймагтаа аймгийн төв Мөрөнг эс тооцвол хамгийн том сум болж байна. Сумын төв *Бадрах* нь 2017 оны байдлаар 3149 оршин суугчтай. Сумын төв нь Мөрөнгөөс зүүн зүгт 160 км, нийслэл Улаанбаатараас 521 км зайд оршино. Мөрөн болон УБ хоттой хатуу хучилттай замаар холбогдсон

## Түүх 
1921 оны 8 сард одоогийн Тариалан сум болон Булган аймгийн Тэшиг сумын нутгийн заагт Барон Унгерн баривчлагдаж байсан түүхтэй.

1931 онд Хөвсгөл аймаг байгуулагдахад Тариалан сум бий болжээ. 1933 оны байдлаар 908 өрхийн 3,000 орчим оршин суугч, 50,000 орчим толгой малтай байв. 1937 онд хадуурын бригад бий болж, 1938 оноос газар тариаландаа трактор ашиглах болжээ. 1943 онд сангийн аж ахуй үүссэн байна. 1992 оноос сангийн аж ахуй хувьчилагдаж, хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжүүд үйлдвэрлэл үйлчилгээ явуулж байна.

## Эдийн засаг 
Газар тариалан нь тус сумын эдийн засгийн үндсэн салбар тул хүн амын ихэнх нь сумын төвдөө амьдарна.Жилд дунджаар 10000 га -д үр тариа тариалдаг. 2017 оны байдлаар 229122 толгой мал тоологдсоны 92295 нь ямаа, 101916 нь хонь, 22921 нь үхэр, сарлаг, 11990 нь адуу, 0 нь тэмээ байв. 11739 га-д үр тариа тариалж 19716 тн ургац хураан авсан.Хувийн хэвшлийн 80 гаруй аж ахуйн нэгжүүд үйлдвэрлэл үйлчилгээ явуулж жилдээ 17,0 тэр бум төгрөгийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Хөвсгөл аймгийн гурилын хэрэгцээг бүрэн хангах хүчин чадалтай гурилын үйлдвэрүүд ажиллаж байна.  

## Боловсрол 
Тариалан сумын дунд сургууль 1939 онд байгуулагдсан. Одоо 12 жилийн сургуульд 1172 хүүхэд сургалцаж, 60 багш ажиллаж байна.

## Эшлэл 
## Ном зүй 
М.Нямаа, *Хөвсгөл аймгийн лавлах толь*, Улаанбаатар 2001, х.129


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Дэлгэрхаан сум

**Дэлгэрхаан сум** нь дарааах утгуудын алийг ч зааж болно:

*Дэлгэрхаан сум (Төв) - Төв аймгийн сум
*Дэлгэрхаан сум (Хэнтий) - Хэнтий аймгийн сум
Сайхан сум

Сайхан сум нь дараах утгуудын алийг ч зааж болно:

*Сайхан сум (Булган) - Булган аймгийн сум
*Сайхан сум (Сэлэнгэ) - Сэлэнгэ аймгийн сум
Гурванбулаг сум

**Гурванбулаг сум** нь дараах утгуудын алийг ч зааж болно:

*Гурванбулаг сум (Баянхонгор) - Баянхонгор аймгийн сум
*Гурванбулаг сум (Булган) - Булган аймгийн сум
Галшар сум

**Галшар** — Хэнтий аймгийн сум. 2010 оны тооллогоор Монгол улсын харъяат иргэн Галшар сумын суурин хүн ам - 1,807. Энэ тооллогоор бол аймгийнхаа 17 сумнаас 5-р цөөн хүн амтай сум гэж үзэгдэнэ. Сумын нутаг захиргааны 6 багт хуваагддаг. 
 
## Түүх 
Хэнтий аймгийн Галшар сум нь Богд хаант Монгол улсын үед Сэцэн хан аймгийн Бишрэлт вангийн хошуу хэмээн нэрлэгдэж байсан ба 1923 онд Хан Хэнтий уулын аймаг байгуулагдахад Галшар уулын хошуу нэртэйгээр байгуулагдсан ууган сумдын нэг билээ. Ардын засгийн жилүүдэд Хан Хэнтий уулын Галшар уулын хошуу хэмээн нэрлэгдэж байгаад 1931 онд хоёр хэсэг буюу Галшар, Буянт сум болгон өөрчлөгдсөн. Түүнээс хойш хамгийн сүүлд 1979 онд АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 301-р зарлигаар дахин нэгтгэж Галшар сум болгон Буянт сумын төвд төвлөрүүлсэн түүхтэй билээ. Галшар сум нь Арвин 1-р баг, Оч 2-р баг, Баянбадрал 3-р баг, Сангийндалай 4-р баг, Жаргалант 5-р баг, Буянтбулаг 6-р баг гэсэн засаг захиргааны 6 багтай.

## Газарзүйн онцлог. 
Тус сум нь **667608** га нутаг дэвсгэртэй, газарзүйн хувьд тал хээрийн бүсэд харъяалагддаг боловч говийн байдал зонхилсон хэв шинжтэй. Газар нутгийн хэмжээгээр аймагтаа 2-т ордог уужим нутагтай.

**Цаг уурын нөхцөл**: 2017 оны хамгийн дулаан +35.3 хэм, хамгийн хүйтэн -35.7 хэм болж хүйтэрч байсан.

-Тунадас нийт 167.3, дундаж 0.4

-Салхи дундаж 4м/сек

-Салхи хамгийн их 25м/сек

## Сумын сургууль 
Хан Хэнтий уулын аймгийн анхдугаар хурлаар хошуудад сургууль байгуулах тухай 1924 онд тогтоол гарч Галшар уулын хошуунд 1926 онд анхны сургуулийн эх тавигдаж 1940 онд байгуулагдсан. 1973 онд 8 жилийн сургууль болон өргөжиж 1977 онд Дорнын гүн ухаантан соён гэгээрүүлэгч, Буддын шашинтны ертөнцөд “7 дахь гайхамшиг”-аар нэрлэгдсэн Линсрай гавж, Галшар нутгийн уугуул Занын Агваанбалдангийн нэрэмжит сургууль болсон түүхтэй. 1947-1948 он, 1948-1949 оны хичээлийн жилд хүүхдийг 100% амжилттай суралцуулсан тул аймагтаа тэргүүн байранд орж байсан ба АБТА Ц.Баярсайхан захиралтай Галшар сумын 8 жилийн дунд сургууль нь 1987-1988,1988-1989 оны хичээлийн жилүүдэд ажил үйлсээрээ аймагтаа хошуучилж тус сургуулийн багш сурган хүмүүжүүлэгчид, суралцагсад, төгсөгчдөөс олон арван шилдэг тэргүүний хүмүүс төрөн гарсан нь түүхэнд тэмдэглэгдсэн юм. Одоогоор 32 багш ажиллагсадтай 100% мэргэжлийн багшаар хангагдсан ба багш нарын 68% нь мэргэжлийн зэрэгтэй.

## Алдартнууд 
Галшар сумаас төрөн гарсан Даншигийн дөрвөн аварга бөхчүүд: Дархан аварга Цэдэн, Х.Намжилжав, Даян аварга Чойдорги, Аварга Р.Рэнцэн

Галшар сумаас төрөн гарсан улсын цолтой бөхчүүд: Улсын арслан Ойдов, Дашжав, заан О.Лувсанбалдан, заан Д.Наваанлувсан, Жанжны Жагварал, Рэнцэнгийн Дондог.

Галшар сумаас гарсан бусад алдартнууд. Хаянгийн Банзрагч-Сангийн аж ахуйн сайд, Элчин сайд. 

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Дадал сум

**Дадал** (монгол бичгээр Зураг:Dadal.png *дадал*) — Хэнтий аймгийн сум. 2010 оны тооллогоор Монгол улсын харъяат иргэн, Дадал сумын суурин хүн ам - 2,612. Энэ тооллогоор бол аймгийнхаа 17 сумнаас 6-р олон хүн амтай сум гэж үзэгдэнэ. Сумын нутаг захиргааны 4 багт хуваагддаг. 

## Лавлах бичиг 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)

**Дэлгэрхаан** — Хэнтий аймгийн сум. 2013 оны тооллогоор Монгол улсын харъяат иргэн, Дэлгэрхаан сумын суурин хүн ам - 2,291.  Үүнээс эмэгтэй1150, Эрэгтэй 1141,  Сумын нутаг захиргааны 4 багт хуваагддаг. Сумын төвөөс баруунш 4 км зайд Аврага Тосонгийн рашаан, 38 км зайд Хэрлэнбаян-Улаан тосгон оршино.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Жаргалтхаан сум

**Жаргалтхаан** — Хэнтий аймгийн сум. Хуучнаар Сэцэн ханы аймгийн Баатар бэйлийн хошуу. 2010 оны тооллогоор Монгол улсын харьяат иргэн, Жаргалтхаан сумын суурин хүн ам - 1,831. Энэ тооллогоор бол аймгийнхаа 17 сумнаас 12-р олон хүн амтай сум гэж үзэгдэнэ. Сумын нутаг захиргааны 5 багт хуваагддаг.

## Түүх
1206 онд Их Монгол Улс байгуулагдсанаар Монгол оронд овог аймаг, отог засаг захиргааны шинэчлэл болов. Хааны улсын зүүн хэсгийн мянгатын жанжин Даши болон түүний хүү Төмөр харьяат иргэн, 1 мянган цэрэгтэй тус нутгийг захирч байжээ. Энэ үед тус бүс нутгийг Хааны цагаан мянганы отог гэдэг байв. Зарим хэсэг нь Хааны Аварга Ордод харьяалагддаг байжээ.

XVII зуунаас Монгол орон Манж Чин улсын мэдэлд орсноор тус нутгийг захирах ноён, албат болбоос Манжийн цол хэргэмтэй болжээ. Улмаар ардын засаг бэхжих хүртэл Сэцэн хан аймгийн Баатар бэйлийн хошуу нэртэй байв.

Ардын засгийн газрын 1923 оны 1 дүгээр сарын 5-ны өдрийн 57 дугаар тогтоолоор Монгол улсын засаг захиргааны өөрчлөлт болж, хошуудыг сонгох сонгууль явагдах үед Хан Хэнтий уулын аймгийн хуучин хошуудын түр захиргаадыг арван, тавин, сум, хошуу хэмээн зохион байгуулж, Баатар бэйлийн хошууг тус нутгийн нэгэн хэсэг нутаг болох Хэрлэн Баян Улаан уулсын салбар Баянзүрх уулын нэрээр Баянзүрхийн хошуу гэж шинээр нэрлэсэн байна. 1931 онд тус сумын төвийн хоймрын Жаргалтхаан уулын нэрээр Жаргалтхаан сум хэмээн нэрлэгдсэн.

## Газар зүй
Ихэнх нутаг нь хар шороон хөрстэй ба Хэнтийн нурууны өмнөд салбар уулс бүхий шилмүүст ой зонхилдог. Цэнхэрийн, Гичгэнийн, Тэнгэлэгийн зэрэг томоохон голуудтай. Цагаан, Холбоо, Ганц зэрэг нууруудтай. Жаргалтхаан, Баянхаан, Нүүрэнтэй, Баянцогт, Дэлгэр овоо зэрэг уулс далайн түвшнээс дээш 1700 орчим м өндөр.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Мөрөн сум (Хэнтий)

**Мөрөн** (монгол бичгээр Зураг:Müren.png *мүрэн*) — Хэнтий аймгийн сум. 2010 оны тооллогоор Монгол улсын харьяат иргэн, Мөрөн сумын суурин хүн ам - 1,326. Энэ тооллогоор бол аймгийнхаа хамгийн цөөн хүн амтай сум болно. Сумын нутаг захиргааны 5 багт хуваагддаг. Чандгана Талын нүүрсний уурхай сумын төвөөс зүүн тийш 25 км зайд байдаг.

Мөрөн сум нь Мөрөн голын сав дагуу газар байрладаг бөгөөд газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой тал, говь хосолсон газартай. Мөрөн гол нь сумын төвөөс урагшаа урсан Хэрлэн голд цутгадаг байсан боловч сүүлийн жилүүдэд дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон хариуцлагагүй уул уурхайгаас шалтгаалан ширгэх аюулд өртөөд байна. Мөрөн сум нь аймгийн төвтэйгөө ойрхон учраас иргэдийн сумандаа оршин суух байдал бага, мөн харьцангуй жижиг газар нутагтай бөгөөд цөлжилтөөс шалтгаалан бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэхэд хүндрэл учирч эхлээд нэлээд удаж байна.

## Хүмүүс
*Ардын журамт цэргийн анхны хорооны дарга, партизан Пунцаг
*Хэнтий,Хөвсгөл аймгийн засаг даргаар болон  Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн төв зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Лувсаннаваан
*20-р зууны хүүхдийн нэрт зохиолч Дамдинцоогийн Содномдорж
*Монгол улсын гавьяат нэгдэлчин Долгорын Намжил
*Монгол улсын Гавьяат нэгдэлчин Цэрэнням
*Монгол улсын гавьяат малчин Доржпаа
*Улсын алдарт уяач Энхсүх
*Ламжавын Доной - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Доржсүрэнгийн Сэндэм - Үндэсний бөхийн аймгийн арслан
*Цэрэнсамбуугийн Батцоож - Үндэсний бөхийн аймгийн арслан
*Лхамсүрэнгийн Шагдарсүрэн - Үндэсний бөхийн аймгийн начин
*Дашдэндэвийн Энхбат - Үндэсний бөхийн аймгийн начин

## Түүх соёлын дурсгалт газрууд
Салбар уулын бичигт ханангийн их, бага бичээс, Баруун хэрэм, Зүүн хэрэм зэргийг дурьдаж болно. Хэнтий аймгийн зон олны шүтэж, биширч тахидаг Өндөрхаан уул Мөрөн сумын 3-р багийн нутагт оршдог.

Салбар уулын бичиг нь Хятан буюу Кидан улсын үед хамаарах их бага бичгээр бичигдэн үлдсэн түүхийн дурсгал бөгөөд одоогоор тэрхүү бичиг юу өгүүлж буй талаар тодорхой мэдээлэлгүй байна.

Мөрөн сумаас урагш Хэрлэн голын хөвөөнд байрлах баруун ,зүүн хэрэм нь Түрэгийн үед хамаарах түүхийн дурсгал байж магадгүй ч тухайн газраас эртнийх шавар ваар эдлэл хэрэглэл олдсон эсэх талаар тодорхой мэдээлэл байхгүй. Нутгийн иргэд үе дамнан нутагласаар ирсэн бэлчээр бүхий газар болсон байдаг.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Баянмөнх сум

**Баянмөнх** — Монгол улсын Хэнтий аймгийн сум.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Буянт сум (Ховд)

**Буянт** () сум нь Алтайн уулархаг муж, Их нууруудын сав газарт Буянт голын үржил шимт хөндийд  367950 га нутаг эзлэн оршдог. Сумын төв нь Ховд хотоос 25 км зайд, зүүн талаараа Мянгад сум, урд талаараа Чандмань, Манхан сумууд, баруун талаараа Дуут сум , хойд талаараа Ховд сумтай хиллэдэг. **Буянт сум ** нь засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн хувьд Норжинхайрхан, Нарийн гол, Цагаан бургас, Наранхайрхан, Цагаан эрэг гэх 5 багаас бүрддэг.
   
## Түүх 
Анх Богд хаант Монгол улсын үед Жамсран бээсийн хошуу, 1921 оноос Тариачин хошуу, 1922 оноос Наранхайрхан уулын хошуунд багтаж байснаа 1924 оноос одоогийн зохион байгуулалтанд орж Буянт сум гэж нэрлэгдсэн түүхтэй. Буянт сумын төвийг 1958 онд Ховд аймгийн төвд шилжүүлсэн ба 1979 оноос Тэжээлийн аж ахуй, эрдэм шинжилгээний станцын хамтаар төвлөрүүлхээр шийдвэрлэж одоогийн оршин багаа Норжинхайрхан гэдэг газар байршуулсан байдаг.

## Хүн ам 
урианхай, халх, өөлд, захчин, торгууд, дөрвөд, баяд, казах, Тува, чантуу зэрэг 10 гаруй угсаатны бүлэг, гурван мянга гаруй хүн ам найман зуугаад өрхөд амьдарч байгаагаас 600 гаад өрх нь хөдөө, 200 гаад нь сумын төвд амьдарч байна.
    
## Аж ахуй 
Ард иргэдийн хувьд ихэвчлэн мал аж ахуй, газар тариалан эрхлэн амьдардаг.
### Мал аж ахуй 
193 мянган га бэчээрийн талбайтай бөгөөд Таван зуу гаруй өрх 120 мянга гаруй толгой малтай юмаа.    
### Газар тариалан 
300 гаруй өрх ,800 орчим га талбайд төмс, хүнсний ногоо, жимж, жимсний мод тариалж жилд дунджаар 12 мянга орчим тонн ургац хурааж өөрийн болон хөрш аймаг, сум, улаанбаатар хотын ард иргэдийн хэрэгцээнд нийлүүлж байна. Манай сумын брэнд бүтээгдэхүүн нь шар төмс, амтат гуа, тарвас юмаа. Мөн жилд 20н мянга орчим тонн хадлан бэлтгэж бусад аймаг, сумдын хэрэгцээнд нийлүүлдэг.
  
## Алдартнууд 
* И.Норовжав - Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин, Холбооны Сайд Асан,Харилцаа Холбооны Зохицуулах Зөвлөлийн Гишүүн
*Лосолын Лааган - Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга агсан
*Ж.Уртнасан - Улсын Их Хурлын дарга агсан
*Ж.Жамьян генерал
*Дасрангийн Мягмар - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Баартуугийн Зангад - Ардын жүжигчин
*Самбуугийн Цэвээнсүрэн-Хүний Гавьяат эмч
* Лувсандагвын Цэд-Аюуш -хөдөлмөрийн баатар
Буянт гол үг Ч. Балдан


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Ховд аймгийн сум
Дөргөн сум

**Дөргөн сум** нь Ховд аймгийн сум юм.

БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн 1955 оны 7-р сарын 29-ний өдрийн 68-р зарлигаар Ховд аймгийн Мянгад сумын 1, 5, 6-р баг, Увс аймгийн Завхан сумын 7, 8-р багуудаар бүрдүүлэн байгуулагдаж, 1956 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн одоогийн Дөргөн сумын төв байгаа “Өргөстийн үзүүр”-т төвлөрөн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлжээ.

## Газарзүй
Аймгийн төв Ховд хотоос зүүн хойш, баруун талаараа Мянгад, хойд талаараа Увс аймаг, зүүн талаараа Завхан аймаг, өмнө талаараа Чандмань сумтай тус тус хиллэн оршдог. Сумын нутаг дэвсгэр нь физик газарзүйн мужлалаар говийн их мужийн Алтайн ар говийн муж, Их нууруудын хотгорын тойрогт хамрагдах ба гадрагын зохион байгуулалтад говийн нам уулс болон цав толгод, аараг зонхилж, тэдгээрийн хоорондох зайг их бага хэмжээний хотгор газар эзэлнэ.

Томоохон хотгор газруудын тоонд Хар-Ус, Далай нуур, Хар нуур, Завхан голын хөндий орно. Газрын гадаргын дундаж өндөр далайн түвшнээс дээш 1400-1500 м-т өргөгдсөн ба хамгийн өндөр цэг нь 2240,6 м-т хүрнэ. Нам цэг нь нууруудын хөндий хотоос болон Завхан голын хөндий 1085-1157 м-т өргөгджээ.

## Хүн ам
Сумын нийт хүн амын 99.6%-ийг дөрвөд ястан эзэлдэг. 2012 оны эцсийн дүнгээр 684 өрх, 2874 хүн амтай, 84385 толгой малтай болжээ. Хүн амын тоогоор Ховд аймгийн 17 сумаас 11-т ордог.


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Ховд аймгийн сум
Манхан сум

**Манхан сум** нь Ховд аймгийн 17 сумын нэг. Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялсны дараа 1923 онд Чандмань уулын, Ханбаатар хайрхан уулын хошуу тус бүрээс 50 өрхийг нэгтгэж, 10 баг болгон үүсгэн байгуулжээ. 1930-аад он хүртэл тогтсон нэргүй байсан ба тухайн үед харьяалан захирч байсан ноёд, зангиудын нэрээр нэрлэж байв. 1930 оноос сумын нэрийг нутгийн хойт зүгт орших тахилгат уул болох Манхан уулын нэрээр Манхан уулын сум гэж нэрлэж байгаад явцын дунд уулын гэдэг үг нь гээгдэж, Манхан сум гэх болжээ. Сумын төв нь анх Зэрэгийн гол хэмээх газар байрлаж байгаад 1932 онд Баянтүмбэ уулын ард, Төгрөгийн голын хөвөөнд суурьшсан байна. Нийслэл Улаанбаатар хотоос 1336 км, аймгийн төвөөс 84 км зайтай. Тус сум нь хойноос урагш 80 гаруй км, баруунаас зүүн тийш 90 гаруй км сунаж тогтсон 4,330 км² газар нутагтай. 2011 оны байдлаар 4000 гаруй хүн амтай ба нийт хүн амын 90 орчим хувийг Захчин ястнууд эзэлдэг.

## Хүмүүс 
*Цэндийн Олзвой - Монгол улсын баатар хилчин
*Борондонгын Лувсан - Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
*Дамдины Дэмбэрэл - Улсын Их Хурлын дарга асан, улс төрч
*Сандагийн Бямбацогт - Улсын Их Хурлын гишүүн Хууль зүйн байнгын хорооны дарга


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Ховд аймгийн сум
Үенч сум

**Үенч** — Монгол улсын Ховд аймгийн сум.

Байршил:   46° 3'48.97"N, 92° 2'3.00"E

## Эх сурвалж

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Ховд аймгийн сум
Баяндалай сум

**Баяндалай** **сум** — Монгол улсын Өмнөговь аймгийн харъяат сум. 

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* umnugobi.gov.mn — Баяндалай


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум
Гурвантэс сум

**Гурвантэс сум** — Монгол улсын Өмнөговь аймгийн харъяат сум. Сумын төвөөс зүүн урагш 25 км зайд Нарийн сухайтын нүүрсний уурхай байрладаг. Газар нутгийн хэмжээгээрээ Халхгол сумын дараа орох газар нутагтай

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум
Баян-Овоо сум (Өмнөговь)

**Баян-Овоо сум** нь Өмнөговь аймгийн сум юм.

Баян-Овоо сум нь 11.300 ам км газар нутагтай, 750 гаруй өрх, 1500 (2008он) хүн амтай, сумын төв нь Эрдэнэцогт суурин юм. Баян-Овоо сумын уугуул ард иргэд нь мал аж ахуй голлон эрхэлж амьдралаа залгуулдаг. Хүн амын нягтшил багатай, 10 ам дөрвөлжин км талбайд 1.3 хүн ногддог. Баян-Овоо сумын хамгийн өндөр цэг нь Ямаат уул (1926м), Ажийн тал, Зайрмагтайн тал, Заг Сүжийн говь зэрэг хөндий хоолойтой. Монгол орны геоморфологийн Дорноговийн цав толгодын мужлалтад багтдаг. Хотгор гүдгэрийн үндсэн хэв шинжээрээ цав толгодын хэв шинжит гадаргуутай Монгол орны физик газар зүйн Говийн их муж, Дорнод говийн муж дахь Умард говийн гүвээт талын А тойрог, Дорноговийн хотгор Б тойрогийн зааг орчимд хамаардаг. Тус нутаг нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай болно. Хамгийн их хүйтрэлт 1- р улиралд болох ба 1-р сарын дундаж хэм нь – 15-20°С хүрдэг. Харин 3-р улиралд хамгийн их дулаарах ба 7-р сарын дундаж хэм нь +40 градуст хүрнэ. Хүйтний улирал жил бүрийн 10-р сарын сүүлч 11-р сарын эхээр эхлэх ба 3-р сарын дунд үеэс дулаарна. Энэ нутагт жилд дунджаар 100 мм тунадас унах бөгөөд ихэнх (80-90%) хэсэг нь 6-8 сард бороо хэлбэрээр унана. Өвлийн улиралд цасан бүрхүүлийн зузаан 40 мм-ээс хэтрэхгүй. Хөрсний улирлын хөлдөлт 2,0м хүрдэг. Ихэвчлэн баруун хойноос салхилах ба түүний хурд жилд дунджаар 45-50м/сек болдог ба хаврын улиралд хүч нь нэмэгдэх ба баруун урдаас салхилах нь бий бөгөөд 50-55 м/сек хүрдэг. Хаврын улиралд салхи шуурга ихтэй байдаг.

## Эшлэл
*МОНГОЛ ХЭЛЭЭРХ БРИТАНИКА НЭВТЭРХИЙ ТОЛЬ
*МОНГОЛ ОРНЫ ФИЗИК ГАЗАРЗҮЙ ном


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум
Ноён сум

**Ноён сум** — Монгол улсын Өмнөговь аймгийн харьяат сум. 

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум
Номгон сум

**Номгон сум** — Монгол улсын Өмнөговь аймгийн харьяат сум. Номгон сум нь таван багтай.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* umnugobi.gov.mn — Номгон


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум
Алтанбулаг сум (Төв)

**Алтанбулаг сум** — Монгол улсын Төв аймгийн сум. Төв аймгийн өрнө-өмнө биед Нийслэлийн Хан-Уул дүүрэг болон Төв аймгийн Сэргэлэн, Баянцагаан, Баян-Өнжүүл, Өндөрширээт, Лүн, Баянхангай, Аргалант гэсэн найман сумаар хүрээлэгдэн 5,668 хавтгай дөрвөлжин километр газрыг эзлэн оршдог. 

1936 онд Шархайн хөндийн хойд энгэр Бор өндөр уулын өвөрт Данжаалангийн жасын суурин дээр төвлөн **Бор-Өндөр** нэртэйгээр үүсгэн байгуулагджээ. 1956 оны өөрчлөн байгуулалтаар Сэргэлэн суманд нийлүүлэгдсэн ч удалгүй 1959 онд Алтанбулагийн амны Туулын дэнж дээр нүүн төвлөж **Алтанбулаг** нэрээр сэргээн байгуулагдав. Түүнээс хойш ахиж өөрчлөгдөөгүй.

## Мөн үзэх
* Хустайн байгалийн цогцолборт газар

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Аргалант сум

**Аргалант сум** нь Төв аймгийн сум юм. Нийслэл Улаанбаатар хотын баруун талд оршино. 1210 км2 газар нутагтайгаас 940 км2 нь бэлчээр, 160 км2 нь тариалангийн талбай юм. 2005 оны байдлаар 387 өрхийн 1892 оршин суугчтай. Сумын төвөөс Улаанбаатар хот хүртэл 82 км зайтай. Тус сум нь 1977 онд Атрын хоёрдугаар аяны үеэр байгуулагджээ.

## Хүн ам
## Эдийн засаг, мал аж ахуй
Эдийн засгийн голлох салбарууд нь бэлчээрийн мал аж ахуй, газар тариалан, худалдаа, аялал жуулчлал болно. 2004 оны байдлаар 44,000 орчим толгой мал тоологдсоноос 18,000 нь ямаа, 20,000 нь хонь, 2,200 нь үхэр, 4,000 нь адуу, 6 нь тэмээ байв. 2011 онд 74,102 толгой малтай болсноос тэмээ 12, адуу 5036, үхэр 4069, хонь 37382, ямаа 27603 тооны байлаа.

## Цахим холбоос 
Төв аймгийн албан ёсны цахим сүлжээ

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Баян сум

**Баян сум** нь Төв аймгийн сум юм. Сумын төв Мааньтад төмөр замын Мааньт өртөө байрлана.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум
Баянжаргалан сум (Төв)

**Баянжаргалан сум** нь Төв аймгийн сум юм.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Төв аймгийн сум