Абакан

**Абакан** (орос. *Абака́н*; хак. *Ағбан*) — Орос улсын Бүгд Найрамдах Хакас Улсын 112.38 км² нутагтай, 184,284 хүн амтай (2025 он) нийслэл хот.

Энэ хот бол ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Хакас Улсын улс төр, аж үйлдвэр, санхүү, шинжлэх ухаан, соёлын төв бөгөөд тус улсын хүн амын 35% орчим нь амьдардаг бөгөөд санхүү болон боловсрол, соёлын байгууллагууд байрладаг юм.

## Түүх 
Абакан голын адаг орчим хүрэл зэвсгийн үеэс хойш суурингууд байсан гэж мэдэгдэж байна. Хүннү нарын чулуун цайз Самохвал уулын бэлд байв. МЭӨ I зуунд голын дээд хэсэгт 8 км зайд хүннү нарт олзлогдсон Хятадын цэргийн жанжин Ли Линд зориулж барьсан ордны балгас 1940 онд малтлагаар олдсон байна.

1675 онд Хакас дахь анхны Оросын цайз болох Абаканы цайз сууринг Сосновый арал дээр, Абакан голын Енисей мөрөнд цутгадаг хэсэгт байгуулжээ. Энэ нь ирээдүйн хотын нутаг дэвсгэр дээрх анхны томоохон цэрэг-инженерийн байгууламж байсан гэж түүхэн баримт бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг.

Эртний Хакасын тосгон Ах-Тигей өндөрлөг дээр эрт дээр үеэс байрлаж байжээ. Оросууд ирснээр уг тосгоныг Усть-Абаканский гэж нэрлэжээ. Уугуул иргэд аажмаар нүүдэлчин амьдралаас суурин амьдрал руу шилжиж, газар тариалан эрхэлж, эргэн тойрны газраа хагалж, үр тариа тариалдаг болжээ. Улс өргөжиж эхэлсэн бөгөөд 1823 онд Оросын эзэнт гүрний газрын зураг дээр Усть-Абаканское тосгон гэж бүртгэгджээ.

1925 оны 5-р сарын 25-нд Зөвлөлт улс Сибирийн хязгаарыг байгуулах тухай зарлиг гарсан. Хакасын тойрог болгон хувиргаж, түүнд Аскиз, Боград, Таштип, Чарковский, Чебаковскийн дүүргүүдийг багтаасан байна. Ингээд Усть-Абаканское тосгон нь Хакасын тойргийн захиргааны төв болжээ. Тосгоныг Хакасск хот болгон нэрлэхийг оролдсон боловч албан ёсны шийдвэр гараагүй. Тухайн үеийн баримт бичигт тосгоныг Хакасск хот, Усть-Абаканское тосгон, Абакан өртөө гэж тэмдэглэсэн байдаг юм.

1930 оны 10-р сарын 20-нд Хакас тойргийг Баруун Сибирийн хязгаарын нэг хэсэг болох Хакасын өөртөө засах улс болгон өөрчилсөн. Усть-Абаканское тосгон нь бүсийн төв болж, 1931 оны 4-р сарын 30-нд Абакан хот болгон нэрээ өөрчилсөн. Хот болох энэ үед хүн ам нь 10,700 байжээ.

Баруун Сибирийн хязгаарыг өөрчлөн байгуулсны дараа 1934 оны 12-р сарын 7-нд Хакасын өөртөө засах улс нь Красноярскийн хязгаарын бүрэлдэхүүнд хэсэг болжээ.

1991 он хүртэл Абакан хот нь Красноярскийн хязгаарын нэг хэсэг болох Хакасын автономит мужийн засаг захиргааны төв байв. 1991 оны 7-р сард тус мужийг Оросын Бүгд найрамдах улс болгон өөрчилсний дараа Абакан хотыг Бүгд Найрамдах Хакас Улсын нийслэл статустай болгосон байна.

## Газар нутгийн тодорхойлолт
### Газар зүйн байрлал
Абакан хот газар зүйн хувьд Москвагаас дорно зүгт 4218 км, Красноярск хотоос өмнө зүгт 407 км, Кызыл хотоос 300 км зайд, Енисейд цутгах Абакан голын адагт байрладаг.

### Газрын байц
Абакан Хакас-Минусын хотгорын төв хэсэгт д.т.дээш 250 м өндөрт оршдог.

### Уур амьсгал
Абакан хот эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Удаан үргэлжилдэг хатуу өвөлтэй. Олон жилийн дунджаар өвөл 1-р сард өдөр нь -14 °C сэрүүн, шөнө нь −23 °C хүйтэн, харин зун 7-р сард өдөр нь +26 °C халуун, шөнө нь +14 °C дулаан байдаг. Жилийн дундаж температур +1.5 °C, дундаж хур тунадас 328 мм.

### Хүн ам 
### Эрчим хүч 
Абакан хотын Дулааны цахилгаан станц (ДЦС) нь хотын хэрэглэгчдийг халуун ус болон үйлдвэрийн уураар хангадаг.

2015 оны 12-р сарын 21-нд Сибирийн хамгийн том нарны цахилгаан станц нээгдэв. Абаканы нарны цахилгаан станц нь 5.2 МВт эрчим хүч үйлдвэрлэдэг бөгөөд энэ нь хотын цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээний 1/30 хувийг хангадаг байна.

### Тээвэр 
Абаканд анх нисэх отряд 1938 онд бий болсон. 1957 онд анхны иргэний Ми-1, Ми-4 нисдэг тэрэг нисэж эхэлсэн. 1970-аад онд нислэгийн зурвас болон нисэх онгоцны паркийг шинэчилж Красноярск, Новосибирск, Алматы, Ташкент хот руу нислэг үйлдэж өргөжсөн. Сүүлд Абаканаас Оросын нийслэл Москва хот руу тогтмол нислэг анх 1980 оны 12-р сарын 30-нд Ту-154 онгоцоор эхэлсэн. Одоогоор Абаканаас Москва (өдөр бүр), Санкт-Петербург, Норильск, Новосибирск, Екатеринбург, Красноярск (өдөр бүр), Сочи, Анталиа (Турк) руу 7 хоногт 1 удаа нислэг үйлдэж байна.

### Цагийн бүс
Абаканы цаг нь Красноярскийн цаг (UTC+8) гэж хэлэгдэх цагийн бүст хамаардаг.

## Цахим холбоос 
* Хотын албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 

Ангилал:Оросын их сургуулийн хот
Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл
Ангилал:Оросын хот
Ангилал:Хакасын суурин
Ангилал:1675 онд байгуулагдсан