open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөөрөнцөг түлхэлт

**Бөөрөнцөг түлхэлт** () нь хөнгөн атлетикийн спортын шидэлтийн төрлүүдийн нэг бөгөөд бөөрөнцгийг хэр хол шидэхээ өрсөлддөг.

## Дүрэм 
Бөөрөнцгийн жин нь хүйс, насны ангиллаас хамаардаг. 2.135 метр буюу 7 фут диаметртэй тойрог дотроос шидэх ёстой. Уг тойргийн төвд оройтой, 34.92 хэмийн өнцөг дотор бөөрөнцгийг унагаасан тохиолдолд хүчинтэйд тооцогдоно. Тойргийн гадна гишгэх, зураасан дээр гишгэвэл мөн хүчингүй болно.

## Шидэх арга 
Дүрэм ёсоор бөөрөнцгийг хоёр мөрийг холбосон шугамаас хойно байрлуулж, шидэх ёстой байдаг тул эрүүний орчимд биедээ нааж, нэг гараараа түлхэх байдлаар шиддэг. Хөлнөөсөө түлхэлт авч шиддэг тамирчин олон байдаг ч биеэрээ эргэлдэж шиддэг тамирчин ч бас цөөнгүй.

## Үүсэл 
Бөөрөнцөг түлхэлт нь хүнд зүйлийг хол шидэн, "хүчээ үзэх" явдлаас үүсэлтэй гэж үздэг. Эрт дээр үед Шотландад чулууг шидэх тэмцээн зохиогддог байв. Түүнээс санаа авч 1860 онд төмрөөр хийсэн бөөрөнцөг ашиглан тэмцээн зохион байгуулсан нь өнөөдрийн бөөрөнцөг түлхэлтийн анхны тэмцээн гэж үздэг. Тэр үед шидэх талбай нь одоогийнх шиг дугуй биш, 2 метр гаруй урт бүхий талтай квадрат хэлбэртэй байлаа. Анх дугуй талбайг ашигласан нь 1867 онд АНУ-д зохиогдсон тэмцээн юм.

## Бөөрөнцөг 
Бөөрөнцгийн жин, хэмжээ нь дараах байдлаар тогтоогдсон байдаг. Диаметр нь эрэгтэйчүүд 11-13см, эмэгтэйчүүд 9.5-11см.
*Насанд хүрэгчид
**Эрэгтэй: 7.260кг (16 фунт)
**Эмэгтэй: 4кг
*Залуучууд
**Эрэгтэй: 6кг
**Эмэгтэй: 4кг
Өсвөр үе
**Эрэгтэй: 5кг
**Эмэгтэй: 2.721кг
## Дээд амжилт 
### Эрэгтэй 
### Эмэгтэй 
## Мөн үзэх 
* Хөнгөн атлетик

## Цахим холбоос 
* Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо(IAAF)

Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл
Ангилал:Шидэлтийн спортын төрөл
Иберийн хойг

**Иберийн хойг** (испани, португал хэл: *Península Ibérica*), **Пиренейн хойг** нь Европын баруун өмнө хэсэгт орших хойг юм.
* Хойд талд нь Пиренейн нуруу, Бискайн булан
* Урд талд нь Гибралтарын хоолой, Африк тив
* Зүүн талд нь Газар дундын тэнгис, Балеарын арлууд
* Баруун талд нь Атлантын далай байрлана.

----
## Улсууд 
* Испани
* Португал
* Андорра
* Их Британийн эзэмшлийн Гибралтар

## Түүх 
Эрт цагт Ромын эзэнт гүрний захиргаанд байв. Ромын эзэнт гүрний мөхлийн дараа германы Баруун Готын эзэнт улсын захиргаанд орсон боловч 711 онд Умаяад халифтын довтолгооны улмаас Баруун Готын эзэнт улс мөхөж, Исламын түүхэнд бий болсон анхны Исламын эзэнт улс болох Умаяад халифтын мэдэлд шилжив. Умаяад халифт мөхөхөд халифийн удмынхан Иберийн хойг руу зугтаж, тэндээ Кордобын халифтыг байгуулсан байна.

Тэр үед хойгийн хойд хэсэгт Арагоны вант улс болон Леоны вант улс, Кастилийн вант улс зэрэг христийн шашинт улсууд байгуулагдаж, реконкиста буюу Иберийн хойгийг дахин Христийн шашны далбаан дор нэгтгэхийг эрмэлзэж байв. 1031 онд Кордобын халифт мөхөж, түүний суурин дээр мөн л исламын улс болох Альморавид, дараа нь Альмохад халифтууд бий болжээ.

Яваандаа хүчээ авч байсан христийн шашинтнууд исламын халифтуудыг өмнө зүгт шахаж, эзэмшил нутгаа томруулсаар байлаа. 1479 онд Арагон болон Кастилийн вант улсын вангууд ураг барилдаж, Испанийн хаант улсыг байгуулснаар реконкистагийн явж түргэсч, 1492 онд Иберийн хойг дахь сүүлчийн Исламын улс болох Насридын халифтыг мөхжээ.

Түүнээс хойш Испани ба Португал улсууд Иберийн хойгийг эзэмшиж ирсэн юм.

Ангилал:Европын хойг
Ангилал:Испанийн газар зүй

Ангилал:Португалын газар зүй
Намиби

**Бүгд Найрамдах Намиби Улс** (; ; ) —  Өмнөд Африкт орших улс. Хойд талаараа Ангол, Замби, зүүн талаараа Ботсвана, урд талаараа Өмнөд Африк гэх 4 оронтой газраар хиллэж, баруун талаараа Атлантын далайтай хаяалдаг. Нутгийн талбай — 824,3 мянган км². Хүн ам — 2,1 сая (2009 оны тооцоолол). Нийслэл нь Виндхук.

Намиби бол хоёрдугаар (Монгол улсын удаах) хүн амын сийрэг суурьшилтай бүрэн эрхт улс. Хүн амын 80%-90% нь Христийн шашинтан. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 25%-г уурхайн олборлолтоос бүрдүүлдэг. Ялангуяа ураны дөрөвдүгээр том үйлдвэрлэгч орон.

## Эх үүсвэр 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Механикжсан хөдөө аж ахуй

**Механикжсан хөдөө аж ахуй** нь хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмжийг ашиглан фермийн гарцыг ихээр нэмэгдүүлэх үйл ажиллагаа юм. Орчин үед өндөр хүчин чадалтай тоног төхөөрөмжүүд нь хуучин хүмүүс болоод адуу, шар зэрэг амьтадын хийдэг байсан ажилуудыг гүйцэтгэж байна.

Хөдөө аж ахуйн түүхэнд олон янзын багаж хэрэгсэл ашиглаж байсан жишээнүүд байдаг. Гэхдээ зөвхөн сүүлийн үед л тоног төхөөрөмжийн өндөр хэрэглээ бий болсон.

Хөдөө аж ахуйн анхны механикжуулалтын үүсэл нь ихэвчлэн амьтаны хүчийг ашигладаг анжис бий болсоноор эхэлсэн. Анжис нь эртний Месопотамд үүссэн байна.

Өнөөгийн механикжсан хөдөө ахуйд онгоц, нисдэг тэрэг, ачааны машин, трактор болон бусад тоног төхөөрөмжүүдийг хэрэглэж байна.

## Мөн үзэх
*Механик ургац хураалт
*Фермийн тоног төхөөрөмж
*Аж үйлдвэржсэн хөдөө аж ахуй

Ангилал:Хөдөө аж ахуйн техник
Ангилал:ХАА-н машин
Ангилал:Техникийн мэргэжлийн салбар
Ногоон хувьсгал

**Ногоон хувьсгал** нь 1940-өөд он болон 1960-аад оны хооронд явагдсан ХАА-н үйлдвэрлэлийг үлэмж нэмэгдүүлхэд чиглэсэн дэлхий нийтийг хамарсан ХАА-н шилжилтийг хэлдэг. Хөдөө аж ахуйн судалгаа, өсөлт, дэд бүтцийг хөгжүүлэх хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлж эхэлсэний үр дүнд энэхүү шилжилт нь явагдсан юм. Эдгээр хөтөлбөрүүдийг Рокефеллерын сан, Фордын Сан болон бусад томоохон агентлагууд ихээр санхүүжүүлж байсан. ХАА-н ногоон хувьсгалын ачаар хүнсний бүтээгдхүүний үйлдвэрлэлийг дэлхийн хүн амын өсөлтийн хурдтай зэрэгцүүлж чадсан. Мөн гол гол нийгмийн болон экологийн хүчин зүйлүүдийг буй болгов.

1968 онд USAID-ийн хуучин захирал Виллиам Гауд шинэ технологиуд эрчимтэй тархаж буйг тэмдэглэн хэлэхдээ анх "Ногоон хувьсгал" гэдэг нэр томъёог хэрэглэсэн байна. Тэрээр хэлэхдээ "ХАА-н салбар дахь эдгээр болон бусад хөгжил нь шинэ хувьсгалыг бүрэлдүүлж байна. Энэ нь Зөвлөлтийн хийсэнтэй адил цуст Улаан хувьсгал биш, Ираны Шахын Цагаан хувьсгал ч биш юм. Би үүнийг Ногоон хувьсгал гэж хэлнэ."

## Мөн үзэх 
* Генетикийн бохирдол

## Ишлэл 
Ангилал:Хүнсний ногоо
Ангилал:Газар тариалангийн түүх
Ангилал:Аж үйлдвэрийн түүх
Ангилал:Хөдөө аж ахуйн хувьсгал
Цайр

**Цайр** нь **Zn** химийн тэмдэг, 30 атомын дугаар бүхий химийн элемент.

## Шинж чанар 
Цайр нь идэвхтэй металл ба хүчлийн уусмалаас устөрөгчийг түрж гаргана. Мөн түүнчлэн идэвхи муутай металлыг давсны уусмалаас нь түрнэ.
Zn+CuSO4=Cu+ZnSO4
Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй 420 хэмд хайлж 906 хэмд буцалдаг. Агаарт цайрын исэл үүсгэнэ. Энэ нь түүнийг цаашид исэлдхээс хамгаална. Цайрын нимгэн давхаргыг теловизорын нүүр, рентген хоолойнууд дээр түрхдэг. Энэ нь зэврэлтээс хамгаалдаг байна. Мөн насанд хүрсэн хүний биед 2,3 гр цайр агуулагддаг ба энэ нь эсэд энергийн солилцоог зохицуулдаг 300 гаруй ферментийн найрлагад оролцдог. 

## Түүх 
Эртний металлургичид эрдэс галмей (смитсонит ZnCO3)-ийг зэс, нүүрстэй халаахад өнгөөрөө алтыг санагдуулам хэсэг үүснэ. (Үүнээс үүдэн зэс, цайрын хайлшийг гууль гэж нэрлэх болжээ.) Эрт үеэс мэдэгдэж байсан 7-н металлын тоонд цайр ордоггүй. Учир нь түүнийг цэвэр байдалтайгаар гарган авах боломжгүй байсан. Галмейг зэсгүйгээр нүүрстэй шатаахад цагаан нунтаг ZnO нь агаарт хүчилтөрөгчтэй харилцан үйлчлэлцэх явцад Цайр үүсч байжээ. Хүмүүс шинэ эриний эхэнд л цайрыг халааж үүссэн уурыг шавар саванд хөргөн шингэн болгодог. Энэ үед технологи нэлээн нарийн төвөгтэй байлаа. Химийн утга учрыг хүмүүс сайн мэдээгүй учир Х зуун гэхэд цайрыг бэлтгэх нь нууц хэвээр үлджээ. Олон зуун жилийн дараа цайрын тухай дахин дурсах болсон. Алхимич Андрэйс Либавий цайрыг эртний 7-н металлд нэгдсэн 8 дахь металл гэж нэрлэсэн. “Цинк” гэдэг нэрийг Парацельс оноосон. Цайрыг хайлуулах талаар Георг Агрикол өөрийн бүтээл болох “Уулын ажил ба металлург” номондоо бичсэн. Гэвч энэ металлыг анх 1743 онд Англид анх үйлдвэрлэлд ашигласан. Тэр үеэс хойш цайрыг ялгах аргад зарчмын өөрчлөлт гараагүй. Цайр агуулсан хүдрийг шатааж үүссэн оксидыг битүү саванд нүүрстэй халаах ба үүссэн цайрын уурыг шингэн болгоно.

Орчин үед цайрыг цайрын хүдрийг хүхрийн хүчлээр үйлчлүүлэхэд үүссэн цайрын сульфатын уусмалыг электролизоор гарган авдаг.

## Цахим холбоос 
* Zinc Fact Sheet 
* Цайр «Webelements» цахим хуудаст

## Эшлэл 
Ангилал:4-р үеийн элемент

Ангилал:Гексагональ талст систем
Ангилал:Коэнзим
Ангилал:Металл бэлдэц
Ангилал:Цахилгаан хими
Ангилал:Цахилгаан техникийн материал
Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент
Ангилал:Эрдэс
Мале

**Мале** (**Malé**, дивехи хэлээр **މާލެ**) нь Энэтхэгийн далайд орших арал-улс Мальдивын нийслэл бөгөөд Мале арал болон Вилингири арлыг эзлэн орших хот юм.

Тус улсын улс төр, эдийн засгийн төв, гадаад худалдааны боомт. Сүүлийн жилүүдэд эрс хөгжиж байгаа аялал жуулчлал болон загас агнуурын салбар ихэд хөгжсөн. Хүн ам нь 2004 оны байдлаар 81,600. Малегийн олон улсын нисэх онгоцны буудал нь Хулхуле хэмээх зэргэлдээ арал дээр оршдог.

2004 оны 12 сарын 26-нд Индонезийн Суматра арлын орчимд болсон газар хөдлөлтийн улмаас үүссэн цунамид хотын 2/3 нь нэрвэгдсэн ч дэлхийн дулаарлаас үүдэлтэй далайн усны түвшин нэмэгдэж, Мальдивын арлууд живэх аюулд тулгараад байгаагаас хамгаалж, далан босгосон байсан тул цунамигийн эрчийг сааруулж, нэг ч хүний амь үрэгдээгүй юм.

Мале хот нь хүн амын төвлөрлөөр дэлхийд дээгүүр ордог бөгөөд нягтшилыг саармагжуулах зорилгоор арлын зүүн хойд талд хиймэл арал барьж, иргэдээ нүүлгэн шилжүүлж байгаа боловч шинэ арал дээр дэд бүтэц хөгжөөгүйн улмаас одоогоор зөвхөн цунамид нэрвэгдэж орон гэргүй болсон хүмүүс л хиймэл арал руу шилжин суурьшаад байгаа аж.

## Цаг уур 
## Цахим холбоос 
* Аялал жуулчлалын яамны албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Азийн нийслэл

Ангилал:Мальдивын засаг захиргааны гишүүнчлэл
Ангилал:Мальдивын суурин
Дарлинг гол

300px|right|Буркийн орчим дахь Дарлинг голын хэсэг

**Дарлинг гол** () нь Австралийн хамгийн урт гол.

Шинэ Өмнөд Вэльс мужийн хойд хэсэг, Бурк хотын орчмоос эх авч, мөн мужийн Вентвортын орчимд (Wentworth) Муррей мөрөнд цутгадаг.
* Урт: 2,739 км
* Дундаж урсац: 100м3/сек

## Мөн үзэх 
* Муррей-Дарлингийн хөндий

## Цахим холбоос 
Ангилал:Дарлинг голын систем
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын гол мөрөн
Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльсийн гол мөрөн
Хөдөө аж ахуйн зохистой дадал

**Хөдөө аж ахуйн зохистой дадал** (ХААЗД) гэдэгт тодорхой нарийн аргуудыг багтаасан аливаа нэгэн цогц ойлголт орно. Үүнийг ХАА-д нэвтрүүлсэнээр тэдгээр дадалуудтай нийцсэн, зохицсон үр дүнг буй болгодог. Яг ямар арга замууд "Хөдөө аж ахуйн зохистой дадал" гэдэгт багтах талаар олон тодорхойлолтууд байдаг ч дадал нь "зохистой" байх эсэх гэдэг нь ер нь нэвтрүүлж буй стандартуудаас хамаардаг.

Энэ өгүүлэл нь цаашид НҮБ-ийн Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллагаас (ХХААБ) гаргасан "Хөдөө аж ахуйн зохистой дадал"-ын талаарх тодорхойлолтыг авч үзнэ.

## НҮБ-ийн ХХААБ-ын ХААЗД-ын тодорхойлолт 
Хөдөө аж ахуйн зохистой дадал гэдэг нь ферм дээрх үйлдвэрлэл болон үйлдвэрлэлийн дараах үйл ажиллагаанд нэвтрүүлдэг цогц зарчимууд бөгөөд ингэснээр аюулгүй, эрүүл хүнсний үйлдвэрлэл болон хүнсний бус ХАА-н бүтээгдхүүнүүдийн хувьд эдийн засаг, нийгэм, болоод байгаль орчины тогтвортой байдалыг хангах явдал юм.

ХААЗД-ыг их бага цар хүрээтэй олон янзын фермийн системүүдэд нэвтрүүлэх боломжтой. Тэдгээрийг тогтвортой хөдөө аж ахуйн арга барилуудаар тухайлбал хортон шавьжны нэгдсэн хяналтын удирдлага, бордоожуулах нэгдсэн удирдлага зэрэгүүдэр дамжуулан нэвтрүүлдэг. ХААЗД нь үндсэн дөрвөн зарчим дээр тулгуурладаг:

* Хэмнэлттэйгээр, үр ашигтайгаар хангалттай (хүнсний аюулгүй байдал), эрүүл (хүнсний эрүүл байдал), шим тэжээлтэй хүнс (хүнсний чанарын байдал) үйлдвэрлэх.
* Байгалын нөөц баялагийг тогтвортой байлгах, дээшлүүлэх. 
* Байгууллагуудын оршин тогтнох чадвартай байх нөхцлийг хангаж, улмаар тогтвортой амьжиргааны эх үүсвэрийг бүрдүүлэх. 
* Нийгмийн соёлын болоод нийтийн шаардлагыг хангах.

Сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй өөрчлөгдөж буй хөдөө аж ахуйн байдал, дэлхийн худалдааны даяарчлал, хүнсний хямрал (үхрийн галзуу өвчин), усан дахь нитратын бохирдол, пестицидийн эсрэг дасан зохицох байдал, хөрсний элэгдэл гэх мэт хүчин зүйлүүдээс хамааран ХААЗД-ын ойлголт өөрчлөгдөөд байна.

Засгийн газарууд, ТББ-ууд болон хувийн хэвшлийнхэн өнөөдөр фермерүүд болон хувьсагчидын хэрэгцээг, мөн тодорхой нарийн шаардлагуудыг хангах зорилгоор ХААЗД-ын хэрэглээг сайжруулан хөгжүүлж байна. Гэсэн хэдий ч ихэнх хүмүүс эдгээр хэрэглээнүүдийг нэгдсэн журмаар, зохион байгуулалттай аргаар л бараг хийгдэх боломжтой гэж үзэж байна.

Ангилал:Хөдөө аж ахуй
Мандалговь

**Мандалговь хот** нь Дундговь аймгийн төв юм. Улаанбаатар хотоос 270 км зайтай талархаг газарт д.т.дээш 1395 м өндөрт оршдог бөгөөд 11 км2 талбайг эзэлдэг. Хүн ам нь 10,506 (2005 он). Засаг захиргааны хувьд **Сайнцагаан сум** гэж нэрлэгдэнэ. Уг суманд нийт 2 цогцолбор сургууль, 5 бүрэн дунд сургууль байдаг.

## Уур амьсгал 
## Лавлах бичиг

Ангилал:Дундговь аймгийн суурин
!
Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
Баянжаргалан сум (Дундговь)

**Баянжаргалан** нь Дундговь аймгийн сум юм. Сумын төв нь Улаанбаатар хотоос 300 км, аймгийн төвөөсөө 150 км-т, Монголын төмөр замаас 80 км зайтай оршдог.

Нүүрс, шатдаг занар, жонш, ураны орд газруудын илэрцтэй. Арагийн чулуу зэрэг сүрлэг өндөр хадан цохио, баруун зүүн Гашуун булаг, Тахилт зэрэг говийн баянбүрд болсон булаг шандуудтай, эрт галавын үлэг гүрвэлийн өлгий нутаг байсан Хүрэн дух гэх мэт олон сайхан газрууд байдаг.

## Лавлах бичиг

Ангилал:Дундговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Говь-Угтаал сум

**Говь-Угтаал** нь Дундговь аймгийн сум юм.


Ангилал:Дундговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Адаацаг сум

**Адаацаг ** (монгол бичгээр  - адагачаг) — Монгол Улсын Дундговь аймгийн сум. Сумын анхны даргаар  Дугарын Доржсүрэнг томилжээ. 

## Түүх 
Адаацаг  сум “Тавин жас” байсан газарт оршдог. 1955 онд малчин ард иргэд хөрөнгө  хоршин Төв аймгийн Өнжүүл сумын “Амьдралын туг”, “Мөнх амьдрал”,  “Саруул зам”, Дундговь аймгийн Хонгор сумын “Үүрийн туяа”, Дэлгэрцогт  сумын “Саруул туяа” зэрэг ХАА-н нэгдэл байгуулж, аж ахуй зохион байгуулалт, нийгэм эдийн засгийн талаар бэхжүүлж байх үес 1959 оны 8-р сарын 5-нд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн 129-р зарлигаар дээрх нэгдлүүдийг нэгтгэн Адаацаг сумыг байгуулж, Дундговь аймгийн сум болгон шилжүүлж, 1960 онд Хонгор сумыг нийлүүлсэн байна. 

## Газар зүй 
Тус сум нь Монгол улсын төв хэсэгт Төв аймгийн Бүрэн, Баян-Өнжүүл, Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт, Сайнцагаан, Эрдэнэдалай, Луус сумдтай хил залган орших бөгөөд Улаанбаатар хотоос 210 км, Дундговь аймгаас 104 км зайд байрладаг. Адаацаг сум далайн түвшнээс дээш 1768-1803 м өндөрт өргөгдсөн Бага газрын чулуу, Их, бага Адаацагийн  уул, Ширгүүнэ, Хар толгой, Хашаатын говь, Жаран, Борын хөндий зэрэг эрс тэс уур амьсгалтай, тал хээр, говь хосолсон 3309 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай. 

Ар урт, Өвөр урт, Элгэн, Хонгор, Зүүн, Баруун  булаг зэрэг гол горхи, Хадна усны рашаан, Уулын булаг, Зайдангийн ам, Сүм Хөх бүрд, их бага агуй зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газруудтай. 
### Хөрш сумууд 
## Хүн ам 
|}

## Ургамал ба амьтан 
Тус нутагт баргажамба, баргачин, цагаан төмс, лидэр, дэгд, алтан гагнуур, чихэр өвс, цагаан мөөг, таван салаа, лантанз, сөд, халгай, царван гэх  мэт эмийн ургамлууд, усан болон утаат болор, жонш, занар, хүрэн нүүрс  зэрэг байгалийн ховор чулуу, зос хужир марз, шар шавар гэх мэтийн өнгө бүрийн шороон будаг, хун, тоодог, тогоруу, ангир, галуу, ногтруу, элээ, хэрээ, тас, аргал, янгир, саарал чоно, үнэг, хярс, туулай, мануул, дорго зэрэг дархан цаазат болон ан агнуурын олон төрлийн араатан жигүүртэн, ан амьтнаар элбэг нь нутгийн ард түмний зүй ёсны бахархал юм.

## Лавлах бичиг

Ангилал:Дундговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Луус сум

**Луус** нь Дундговь аймгийн сум юм. Суварга болон Наран хэмээх багтай.


Ангилал:Дундговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Өндөршил сум

**Өндөршил** нь Дундговь аймгийн сум юм. Сумын төв нь аймгийн төвөөсөө 180 км хол орших бөгөөд анх Дорноговь аймгийн харьяалалд байснаа хожим Дундговь аймаг байгуулагдахад тус аймгийн бүрэлдэхүүнд оржээ. Хуучнаар Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуунд харьяалагдаж байсан тус сум 1941 онд байгуулагджээ.


Ангилал:Дундговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Сайхан-Овоо сум

**Сайхан-Овоо** сум нь 1924 онд байгуулагдсан нийслэл Улаанбаатар хотоос 400 км, Дундговь аймгийн төвөөс 210 км зайд оршдог аймагтаа хамгийн алслагдсан сум юм. 

Өвөрхангай аймгийн төвөөс урагш 130 км зайд Онгийн голын хөвөөнд орших бөгөөд түүнээс 18 км зайд Онгийн хийд оршино. Өвөрхангай аймгийн Сант сумтай 41 км, Баянгол сумтай 52 км, Төгрөг сумтай 20 км, Өмнөговь аймгийн Мандал-овоо сумтай 27 км, өөрийн аймгийн Эрдэнэдалай сумтай 60 км, Дэлгэрхангай сумтай 64 км  газраар тус тус хиллэдэг. Сайхан-Овоо сумын нутагт хүн эртнээс нутаглаж байсан ба Цогт, Ахрын ууланд хуучны булш нэлээд байдаг. Олхунуд, баяд, мангуд, онниуд, түмэд, барга, харчин зэрэг овог байсан нь бүртгэгджээ. 

## Газар зүй 
### Цаг уур 
Жилийн агаарын дундаж темпратур 1 сард -20,2 хэм хүйтэн, YII –р сард +25,4 хэм дулаан, жилийн хур тунадасны хэмжээ дунджаар 102,9 мм унадаг, говь, тал хээрийн бүсэд багтдаг.

Газар нутгийн хэмжээ, Сайхан-Овоо сум нь 405,478,0 га нутаг дэвсгэртэй. 

Хангайн нуруунаас эх авдаг “Онги” гол нутгийн төв хэсгээр 65 км газраар дайран урсдаг. Ахар уул ДТ дээш 1696 м, Цогт уул ДТ дээш 1455 м, Баруун, Зүүн баян, Чандмань, Зараа, Дэлгэрэх зэрэг говийн бэсрэг уулстай.


Ангилал:Дундговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Цагаандэлгэр сум

**Цагаандэлгэр** нь Дундговь аймгийн сум юм. Цагаандэлгэр сум Монголын Дорнод талын их мужийн ухаа гүзээт талын дэд мужид оршино.

## Газар зүй 
Хойд, зүүн хойт талаараа Төв аймгийн Баянцагаан, Баян, зүүн урд талаараа Говь-Сүмбэр, баруун урд талаараа Дундговь аймгийн Баянжаргалан, Говь-Угтаал, Дэрэн сумдтай хиллэн аймгийнхаа зүүн хойд талд байрладаг.
Сумын төв Хараат нь Улаанбаатар хотоос 200 км, Чойр хотоос 63 км аймгийн төвөөсөө 148 км зайтай оршдог.
Тус сум нь 340.4 мян.га дэвсгэр нутгийг эзэлнэ. Байгалийн баялагаас ихээхэн тархсан нь хужир, шүү байх ба Шар шороотын шороон будгийн орд, Цагаан эргийн пералитын орд, шохойн чулуун төрөл бүрийн барилгын материал нарийн шавар янз бүрийн болор, цахиур, боржин, нүүрс, төмрийн хүдэр элбэгтэй.

## Амьтан ургамлын аймаг 
Үнэг, хярс, тарвага, мануул, дорго зэрэг ан амьтадтай. Харин сүүлийн жилүүдэд хар сүүлт,ц агаан зээр орж ирэн нутагших төлөвтэй байгаа.
Тогоруу, галуу, ангир, элээ, болжмор, бор шувуу, ятуу, ногтруу, хэрээ, харцага зэрэг жигүүртэн шувууд нүүдлээр байнга оршин амьдардаг.
1994 онд өндөр хүчдэлийн шугамд холбогдсон.

## Засаг захиргаа 
Засаг захиргааны нэгж 4 багтай. Тус сум нь 9 жилийн дунд сургууль, Хүн эмнэлгийн салбар, Мал эмнэлэг, соёлын төв, ХААН банк, Төрийн банк, шуудан холбоо болон 5 ААН ажил үйлчилгээ эрхлэн явуулж байна.
Тус сум нь 2014 оны байдлаар 1261 хүн амтай, 64252 мян.толгой малтай. Үүнд:
Тэмээ 453
Адуу 2951
Үхэр 968
Хонь 28900
Ямаа 30980 тоологдсон.

10 гаруй “Мянгат малчин”-тай

## Эдийн засаг 
2007 онд “Их бүтээн байгуулалт, ажлын байр нэмэгдүүлэх жил”-ийн хүрээнд Д.Буджав захиралтай “Хайрхан хонгор” ХХК нь Баянтал, Говь-Сүмбэр, Гурвансайхан, Говь-Угтаал, Цагаандэлгэр гэсэн маршрутын дагуу авто засварын төвийг шинээр байгуулж 3.5 сая төгрөгийн төсөвт өртөгтэй 7.5 метр хэмжээтэй засварын барилга байгууламж байгуулан,мужааны цех авто сэлбэгийн дэлгүүр нээн ажиллуулж ард иргэдэд үйлчилж байгаа нь ард иргэдийн хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн үйлчилгээ болоод байна.
1995 оноо эхлэн үйл ажиллагаа явуулж байгаа Б.Пүрэвдорж захиралтай “Дулаан билэг” хоршоо нь эсгий, эсгий эдлэл үйлдвэрлэх үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжөө шинэчлэн 10 хүнийг ажлын байртай болгож үйлдвэрлэлийн хэмжээгээ нэмэгдүүлэн зэргэлдээ сумд боон Улаанбаатар хотод бүтээгдэхүүнээ борлуулан ажиллаж байна.

Тус суманд өрхийн үйлдвэрлэл явуулдаг иргэд нилээд бий болж ард иргэд өөрсдийн нөөц бололцоогоо ашиглан өрхийн орлогоо нэмэгдүүлэн үр дүнтэй ажиллаж ажлын байрын тоо нэмэгдэж байна.
Жи-мобайл 6-р сард, Мобиком-ийн сүлжээнд 9-р сард холбогдсоноор мэдээ мэдээллийг шуурхай хүртэх боломжтой болсон.
Бэлчээрийн менежмент, усны менежментийг сайжруулах үндэсний хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхэд 2007 онд нийт 5 худгийг засварлан бэлчээр хаших таримал ургамал тарих эхлэл тавигдсан. Мөн халуун усыг хэвийн ажиллагаатай болгож, шуудан холбооны барилгыг шинээр ашиглалтад орууллаа. 2008 онд ХААН банкны барилга, интернэт төвтэй болохоор зорилго тавин ажиллаж байна.


Ангилал:Дундговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Лам гөрөөс

Англиар Llama гэж бичигдэх ба өмнөд Америкийн тэмээ гэж ч бас нэрлэгддэг юм байна. Түүнийг одоо ч ачаа тээвэрлэлтэнд ашигладаг ба махыг нь уураг ихтэй гэж алж устгасаар байна. Одоо дэлхий дээр нийтдээ 7сая орчим лам гөрөөс амьдарч байна. Биеийн өндөр нь 1.6 -1.8 метр хүрдэг ба жин нь 127-204 кг хүрдэг юм байна. Лам гөрөөс нь маш нийтэч амьтан бөгөөд сүргийн бүтцээр амьдардаг. тэр маш ухаалаг ба бэлтгэл сургуулилт хэд хийхэд л юмыг сайн сурдаг. Биеийнхээ жингийн 25% - 30%тэй тэнцэхүйц ачааг төвөггүй ачуулдаг гэнэ.

Ангилал:Мал
Хар тугалга

**Хар тугалга** нь (латинаар: *plumbum*) химийн элементийн үелэх системд  **Pb**  гэж тэмдэглэгддэг, атомын дугаар нь 82 болох химийн элемент юм. Зөөлөн, хувийн жин ихтэй, хортой хүнд металл болно. Байгаль дээр исэл, cульфид байдлаар тохиолдоно. Хар тугалга нь уран, тори зэрэг цацраг идэвхт элементүүдийн задралын эцсийн бүтээгдэхүүн юм. 

Хар тугалга нь газрын гадаргын массын 1.6*103%-г эзэлдэг. Байгаль дээр дан байдлаар тохиолдох нь маш ховор боловч 80 орчим эрдсийн найрлагад ордог. Ихэнх тохиолдолд сульфид хэлбэрээр тохиолдоно. Хар тугалга хутгаар хэрчигддэг, хумсаар мөр гардаг. Зөөлөн давтамхай шинж чанартай. Хар тугалгаар хийсэн эдлэл бүүдгэр өнгөтэй байдаг. Давсны ба хүхрийн хүчил бараг үйлчилдэггүй. +2 ба +4 исэлдлийн зэрэг үзүүлнэ. +2 исэлдлийн зэрэгтэй илүү тогтвортой.

Амархан хайлдаг, боловсруулахад хялбар дөхөм учраас өргөн хэрэглэдэг. Хар тугалгаар аккумуляторын тугалган дугтуй, химийн үйлдвэрийн хүчилд тэсвэртэй тугалган аппарат хэрэгсэлд хэрэглэнэ. Хар тугалганы нэгдлүүд бусад хүнд металлын адил хортой боловч зарим нэг нэгдлийг эм болгон ашигладаг. 

## Цахим холбоос 
* Case Studies in Environmental Medicine - Lead Toxicity
* ToxFAQs™: Lead
* National Pollutant Inventory - Lead and compounds fact sheet
* WebElements.com - Lead
* The Lead Education and Abatement Design Group (Australia)
* International Lead & Zinc Study Group
* International Lead Management Center

## Эшлэл 
Ангилал:6-р үеийн элемент
Ангилал:Кубын талст систем
Ангилал:Эрдэс
Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент
Улаан тэнгис

**Улаан тэнгис** (араб. اَلْبَحرْ الأحمر‎, *Al-Baḥr Al-Aḥmar*; евр. יַם סוּף‎, *Yam Suf*; тигр. ቀይሕ ባሕሪ, *Кэйх-Бахри*; сомал. *Badda Cas*, англи. *Red Sea*, франц. *Mer Rouge*)  Африкийн зүүн хойд хэсэг болон Арабын хойгийг заагласан, Энэтхэгийн далайн дотоод тэнгис юм.

Эзлэх талбай нь 438,000км2, дундаж гүн нь 491м.
Умард хэсэгт нь Синайн хойг байх бөгөөд Тираны хоолойгоор Акабагийн булантай холбогдоно. Мөн баруун хойд хэсэгт нь Суэцийн булан орших бөгөөд худалдаа, эдийн засгийн маш их ач холбогдолтой Суэцийн сувгаар дамжин Газар дундын тэнгис рүү гарах усан зам бий. Өмнөд хэсэг нь Баб эль Мандебийн хоолойгоор Адены булантай холбогддог.

Улаан тэнгис нь газрын хагарлын үр дүнд бий болсон тэнгис юм.

Улаан тэнгистэй хиллэдэг улсууд:
* Жибути
* Эритрей
* Судан
* Египет
* Израил
* Йордан
* Саудын Араб
* Йемен

Ангилал:Дотоодын тэнгис
Ангилал:Азийн газар зүй
Ангилал:Азийн геологи
Ангилал:Африкийн газар зүй
Ангилал:Африкийн геологи

Ангилал:Энэтхэгийн далайн тэнгис
Ангилал:Египет-Суданы хоорондын хил
Шар тэнгис

thumb|250px|Шар тэнгис
**Шар тэнгис** (Хоанхай, солонгос хэл: 황해, ) нь Эх газрын Хятад ба Солонгосын хойгийн хооронд байх, Номхон далайн тэнгис. Шар мөрний усаар зөөгдөж ирсэн шар элснээс болж шарлаж харагддаг тул ийм нэртэй болжээ.

Дорнод Хятадын тэнгисийн нэг хэсэг гэж үздэг бөгөөд дундаж гүн нь 44м буюу харьцангуй гүехэн устай юм. Эрт дээр үед тороор загас барихад тохиромжтой гэгддэг байсан бол сүүлийн жилүүдэд Хятадын хаягдал усаар бохирдож байгаа нь сэтгэл түгшээж буй.

Солонгос хэлээр заримдаа Баруун тэнгис буюу Сохэ гэж дуудагддаг.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Хятадын газар зүй
Ангилал:Солонгосын газар зүй
Дорнод Хятадын тэнгис

**Дорнод Хятадын тэнгис** (Хятад хэл: *Дорнод тэнгис*) нь Солонгосын хоолойгоор Япон тэнгистэй холбогддог, Япон, Солонгосын хойг, Шар тэнгис, Эх газрын Хятад, Тайваниар зааглагдах, Номхон далайн тэнгис юм.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Номхон далайн тэнгис
Ангилал:Өмнөд Солонгосын газар зүй
Ангилал:Хятадын газар зүй
Ангилал:Тайванийн газар зүй
Ангилал:Японы газар зүй
Асгат сум (Завхан)

**Асгат** нь Завхан аймгийн сум юм.


Ангилал:Завхан аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Завханмандал сум

**Завханмандал** нь Завхан аймгийн сум юм.

3.6 мянган км² газар нутагтай. Сумын төв нь аймгийн төв Улиастайгаас 167 км зайд оршино. *Мандал, Олонбулаг, Олонтүрүү, Нуга*  гэсэн 4 багтай.

## Хүмүүс
Алаг адуун, Баатад, Сартуул, Барга, Булган, Буудай, Хөтчин, Есөнтайж, Долоонтайж, Цөхүр, Хашигийнхан, Хунтайжийнхан, Долооныхон, Урианхан, Бөөчүүд, Хатиган, Хороо, Чангалынхан, Ембүү мандал овгуудын 1324 оршин суугчтай.

## Газар зүй
Тал хээрийн нунтаг карбонаттай, карбонатгүй хар шороон, мөн цөлөрхөг хээрийн бор хөрс бүхий 1500-2000 м өндөр уул толгодтой. Монгол, Борхяр зэрэг элсэн манхан, үзэсгэлэнт гацаатай. Сумын төвөөр Хүнгүй гол урсдаг.


Ангилал:Завхан аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Сонгино сум

**Сонгино** нь Завхан аймгийн сум юм.
1924 онд Завхан аймгийн Сонгино сум нэртэйгээр тэр үеийн Хантайшир уулын аймгийн Сэцэн Сарт Уулын хошуунаас салбарлан байгуулагдсан. Энэ хошуу нь Манжийн эрхшээлийн үед Халхын өрнө замын Зүүнгарын этгээдийн хошуу, Богд Хаант Монгол Улсын үед Засагт хан аймгийн Cэцэн засгийн хошуу нэртэй байжээ. 

Эдүгээ тус сум нь өөрийн аймгийн Тэс, Баянхайрхан, Асгат, Түдэвтэй, Цэцэн-Уул, Сантмаргац, Увс аймгийн Зүүнхангай сумдтай хиллэн, Хангайн нурууны төгсгөл хэсэгт оршиж байна. Нийт 248,953 га нутагтай, сумын төв нь Цавдан, аймгийн төвөөс 230 км зайд оршдог. Айраг нуур, Шар нуруу, Тариат, Баян-Айраг, Бор-Өндөр зэрэг 5 баг, 498 өрх, 1600 хүн амтай, 115,000 малтай сум болно. Ард түмнийх нь шүтлэгт уул бол Сонгино хайрхан юм.


Ангилал:Завхан аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Түдэвтэй сум

**Түдэвтэй** нь Завхан аймгийн сум юм.

Түдэвтэй сум 2,8 мян.км.кв газар нутагтай. Улиастайгаас 200 kм.Засаг захиргааны Баянцагаан, Цорго, Ойгон, Аргалант гэсэн 4 багтай.
Алаг адуун, Барга, Баатад, Булган, Дархчууд, Долоон, Урианхан, Хиргис, Хороо, Хөх нохойнхон, Цоохор, Сартуул, Шар булган овгийн 2003 хүн ард оршин суудаг.

Төв ба хойд хэсгийг Ойгон нуур, Цорго, Баянцагааны хөндий эзэлдэг. Эх газраас эрс тэс уур амьсгалтай. Улаагчин, Цорго, Жарантай зэрэг голууд, Ойгон, Баянцагаан, Хөдөө зэрэг нууруудтай. Буга, бор гөрөөс, янгир, аргаль, чоно, шилүүс, үнэг, ирвэс, хярс мануул, тарвага, туулай чандага зэрэг ан амьтан, ой, тал хээрийн нүүдлийн шувууд элбэг юм.


Ангилал:Завхан аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Тэлмэн сум

**Тэлмэн сум** нь Монгол Улсын Завхан аймгийн нэгэн сум. Шургах, Өгөөмөр, Нуур, Баян-Айраг, Баянтэгш, Өвөгдий гэсэн 6 баг, 772 өрх, 2755 хүн амтай. Хүн амын тоогоор Завхан аймгийн 24 сумаас 6-д, газар нутгийн хэмжээгээр 11-д ордог.

## Түүх 
1931 онд Цэцэрлэг мандал уулын хошууны Жанжинбат, “Сэвжид” гацал уулын хошууны Баясгалант сум, Нөмрөг уулын хошууны Идэр, Цэцэрлэг, Баянзүрх, Баян-Айраг сумдаас нэгтгэн Тэлмэн сумыг 500 орчим өрхтэйгээр, сумын төвийг Баруун булаг хэмээх газар байршуулснаар сум үүсэн байгуулагджээ.

Сумын анхны даргаар Сундуйжав, нарийн бичгийн даргаар Бат-Очир нар ажиллаж байсан.

## Газар зүй 
Газарзүйн байршлын хувьд Завхан аймгийн зүүн хэсэгт, Улаанбаатар хотоос 860 км, аймгийн төвөөс 122 км зайд байрладаг. Завхан аймгийн Тосонцэнгэл, Нөмрөг, Яруу, Идэр, Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумтай хиллэдэг.

Хойд захаар Булнайн нуруу, Буга Өндрийн нуруу, Баянзүрх, баруун урд хэсэгт Хангайн нурууны Хөх чулуут, Цагаан чулуут, Өгөөмөрийн нуруу гэх мэт уулстай. Хүрэн тал, Наран булагийн хөндийнүүдтэй. Төмрийн хүдэр, барилгын түүхий эдийн баялагтай.

Голын хөндий нуурын орчмоор хиргэсүүр, хүн чулуу олонтой. Тэлмэн нуурын урдуур элсэрхэг хөрстэй. Хаг, хөвд, алаг өвс, алирс, өлөн, үетэн бүхий нугын ургамалтай, шинэсэн ойтой, зэрлэг гахай, буга гөрөөс, бор гөрөөс, чоно, шилүүс, үнэг, дорго, хярс, чандага, тарвага, туулай гэх мэт амьтантай. Ойн тал хээрийн нүүдлийн шувуугаар баян. Жарантайн нуур, Ангирт нуур, Тэлмэн нуур, Бүст цэнхэр нуур гэх мэт нууруудтай. Баянзүрх, Замбага гэх мэт амралтын газруудтай.


Ангилал:Завхан аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Цагаанхайрхан сум (Завхан)

Завхан аймгийн нэгэн сумыг **Цагаанхайрхан** гэнэ. *Онц, Баянбулаг, Цэцэрлэг, Агьт* гэх 4 багтай.

## Түүх
Завхан аймгийн Цагаанхайрхан сумын нутаг дэвсгэр нь 18-р зууны эхэн үе хүртэл Халхын Түшээт хан аймгийн Эрдэнэвангийн хошуунд харьяалагдаж байснаа 1712 онд тасарч, Хошууч бэйсийн хошуу болон улмаар 1725 онд Сайн ноён хан аймаг байгуулахад түүнд харьяалагдаж байжээ. 1921 оноос Сайн ноён хан аймгийн Хошууч засгийн хошуунд ,1923 оноос Хантайшир уулын аймгийн Отгонхайрхан уулын хошуунд багтаж байжээ. БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн 1931 оны 2-р сарын 7-ны өдрийн хурлаар Завхан аймгийг 21 сумтай байгуулсны нэг нь Цагаанхайрхан сум байсан юм. 1931 онд Отгонхайрхан уулын хошууны тэр үеийн Агьт, Арц, Биндэр, Гэрэл, Сант сумдыг нэгтгэж нэг сум байгуулан Цагаанхайрхан сум гэж нэрлэсэн байна. Цагаанхайрхан, Шилүүстэй сумаас 1952 онд Цагаанчулуут сумыг таслан байгуулаад, 1956 онд буцаан нийлүүлж, 1959 онд дахин салгаж байгуулсан байдаг. Ширээгийн голын хөвөөнд сумын төв байдаг.

1921 онд арван өрх нэг даргатай, таван арван айл нэг баг, гурван баг нэг сум болон зохион байгуулагдаж байх үед 5 сум байсан бөгөөд үүнд:
*Агьт сум, дарга нь Жимээгийн Дамдин
*Биндэр сум, дарга нь Түмэнгийн Дорж
*Гэрэл сум, дарга нь Ядамжавын Сандагсүрэн
*Арц сум, дарга нь Лхүндэв
*Сант сум, дарга нь Шагдар байв.

Цагаанхайрхан сум 1931 онд байгуулагдах үед “Цагаанхайрхан сумын захиргаа” гэж нэрлэгдэн, тасгийн хэлбэрээр зохион байгуулагдсан нь сумын төр захиргааны анхны байгууллага байв. 1933 онд тасаг өөрчлөгдөж 9 баг, 659 өрх, 2868 хүн ам, 66,4 толгой малтай зохион байгуулагдсан байна. Тухайн үед дарга, нарийн бичгийн дарга, зарлага гэсэн 3 орон тоотой байв.

## Эдийн засаг
Ардчилал шинэчлэлийн жилүүдэд төрийн байгууллагын үйл ажиллагааны чиглэл үндсээрээ өөрчлөгдөж, нам аж ахуйн ажилтай хутгалдахгүйгээр цэвэр төрийн ажлаа гүйцэтгэх чиг үүрэгтэй болсон билээ. Суманд төсвийн 6 байгуулага, Хаан банк, Шуудан холбоо, Мал эмнэлэг, Шатахуун түгээх станц зэрэг салбаруудтай. Хөөрөг, Хөрст тал, Ширээ чулуу, Агь зэрэг хоршоотой. Биндэрхайрхан ХХкомпани болон Цэцэрлэг, Онц хайрхан, Ихмянган, Баянцагаан, Тодмагнай, Баянбулаг зэрэг дэлгүүр, Сэнгүн кафетай.

2010 байдлаар тус сум 1430 хүн амтай, 37080 толгой малтай. Нийт 416 өрхийн 269 малчин өрх. Үүнээс, Онц багийн малчин өрх -69, Баянбулаг багийн малчин өрх -85, Цэцэрлэг багийн малчин өрх-99, Агьт багийн малчин өрх -16 байв.


Ангилал:Завхан аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Шилүүстэй сум

**Шилүүстэй** нь Завхан аймгийн сум юм.

## Түүх
Одоогийн Шилүүстэй сумын үндэс суурийг анх 1712 онд Халхын хойд замын баруун гарын этгээдийн хошуу буюу Сайн Ноён Хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуунаас тасалж байгуулжээ. Хуучин Сайн Ноён Хан аймгийн Хушууч Мэргэн бэйсийн хошууны Тайж нар, Гол багууд болон Наро Банчин хутагтын шавиас 1923 онд Зүүн Чандмань, Баруун Чандмань, Зүүн Туулайт гэсэн 3 сумыг байгуулсан нь ардын засгийн анхны орон нутгийн засаг захиргааны нэгж байв. 1924 онд Улсын бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоол, аймгийн анхдугаар бага хурлаар дээрх 3 сумыг нэгтгэж Шилүүстэй гэж нэрлэн батлагдсан болно.

## Газар зүй
Сумын төв нь Улаанбаатар хотоос 969 км, Улиастайгаас Ганцын даваагаар 138 км, Алдархаан сумаас 178 км зайтай. Дэлхийн бөмбөрцгийн баруун уртрагийн 97°13′, хойд өргөргийн 46°49′-д далайн түвшнээс дээш 2,170 м-т байрладаг. Шилүүстэй сум Отгонтэнгэр уулын баруун өмнөд өвөр, Мянганы уулсаас Завхан голын урд дэнж, Цонж толгой хүртэл 268,990 га газар нутагтай.  


Ангилал:Завхан аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Цагаанчулуут сум

**Цагаанчулуут** нь Завхан аймгийн сум юм. Хуучнаар Сайн Ноён Хан аймгийн Хошууч засгийн хошуу Наро Банчин хутагтын шавь нарын нутгийн хэсэгт хамаарна.

Аймгийн төвөөс урагш 100 км зайд байрладаг, говь хангай хосолсон нутагтай. Урд хэсгээрээ Говь-Алтай аймгийн Тайшир сум, зүүн урд талаараа Шилүүстэй сум, зүүн талаараа Отгон сум, хойд талаараа Цагаанхайрхан сумтай хиллэдэг. Улаанбаатар хотоос 1000 гаруй км зайтай. Монгол улсын гарьд Ц.Цэрэнпунцаг, дуучин Адарсүрэн, цөмийн физикч профессор Ж.Сэрээтэр,Монгол улсын гавъяат эмч билгүүн номч Нацагдорж, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар Цэрэндоржийн Довдон, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн эрдэмтэн Ц.Балхаажав,  гэх мэт олны танил хүмүүс энэ нутгаас төрөн гарчээ.Уг сум нь 1923 онд Хантайшир уулын аймаг байгуулагдахад Отгонтэнгэр уулын хошууны гол баг гэж нэрлэгдэж байжээ.БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн 1931 оны 2р сарын 7ны өдрийн хурлаар баталсан БНМАУ-ын дэвсгэр нутгийг Засаг захиргааны талаар шинэчлэн ангилж хуваах тухай хуулийн дагуу Завхан аймгийн 21 сумтайгаар байгуулж байхад Цагаанхайрхан, Шилүүстэй сумын харьяалалд багтаж байсан бөгөөд 1952 оны 8р сар орчимд БНМАУ-ын их хурлын тогтоолоор Цагаанхайрхан сумын 1 4 5 6 7 11р Шилүүүстэй сумын 9 10р багуудыг нэгтгэн Цагаанчулуут сум 8 багтайгаар байгуулагджээ.


Ангилал:Завхан аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Баян-Өндөр сум

*Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)
*Баян-Өндөр сум (Орхон)
*Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)
Үет хөлтөн

**Үет хөлтний** хүрээ (*Arthropoda* хүрээ, Грек: ἄρθρον буюу *arthron* - "нийлмэл", ποδός буюу *podos* - "хөл" гэсэн утгатай) нь  шавж, хавч хэлбэртэн зэргийг багтаасан амьтны аймгийн хамгийн том хүрээ юм. Энэ хүрээнд 1,500,000 орчим зүйл амьтад багтана. Үет хөлтний гол онцлог нь тэдгээрийн бие нь дор хаяж нэг сигмент бүхий үелсэн бүтэцтэй байна. Хоол боловсруулах систем нь өмнөд, дунд, хойд гэсэн гурван хэсгээс тогтно. Хитин бүрхүүлээр бүрхэгдэж гадаад араг яс үүсгэнэ.

Одоо оршин буй амьтдын >80% нь үет хөлтөн байдаг байна. Үет хөлтөн нь тэнгис, цэнгэг ус, эх газарт түгээмэл тааралдана. Биеийн хэмжээ нь планктоноос эхлээд хэдэн метр хүрнэ. Одоо буй хамгийн том үет хөлтөн бол "Японы аалзан хавч" бөгөөд хөлийн хэмжээг оруулан тооцвол нийт урт нь 3,5 метр хүрдэг байна. Үет хөлтөн нь тав болон түүнээс олон хөлтэй байна. 

Үет хөлтний хүрээг дотор нь хэд хэдэн дэд хүрээ болгодог.
# Заламгай амьсгалууртан (Branchiata) 
# Трахейтан (Tracheata)
# Трилобит хэлбэртэн (Trilobitomorpha)
# Хелицертэн (Chelicerata) зэрэг.

Хавч болон аалзны бие биеэс ялгагдах 2 гол онцлог: 
Хавч: Үет хөлний нэгэн анги, бие толгой, цээжний нийлмэл хэсэг ба хэвлийн хэсгээс бүтсэн бөгөөд хатуу хуягаар бүрхэгдсэн байдаг.
Аалз: Үет хөлний нэгэн анги, бие нь толгой болон бие гэсэн 2 хэсгээс тогтдог үсэрхэг амьтан байдаг.

## Эшлэл 
Ангилал:Үет хөлтөн
Эрдэнэтийн Овоо уул

**Эрдэнэтийн Овоо уул**нь Орхон аймагт, Орхон Сэлэнгийн савд орших зэс молибдены хүдрийн баялаг бүхий уул юм. Энд Эрдэнэт гэдэг зэс молибдены том үйлдвэр 1978 онд ашиглалтанд оржээ. Хүдрийн бүс нь баруун хойшоо чиглэн 1,5-3 км өргөн, 25 км үргэлжлэн тогтжээ. Эрдэнэтийн Овоо уул нь 1607 м өндөр байв.

Орд газар нь улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун хойд зүгт 340 км, Дархан хотоос баруун зүгт 180 км, Булган аймгийн төвөөс хойт зүгт 60 км, мөн Оросын Холбооны Улсын хилээс 140 км-т тус тус байрладаг. Дорнод Сибирийн төмөр замын сүлжээтэй Наушк өртөө, Хятадын төмөр замын сүлжээтэй Эрээн хотоор дамжин холбогдож үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Орхон аймгийн газар зүй
Ангилал:Эрдэнэт
Улиастай

**Улиастай** хот нь Завхан аймгийн төв юм.  Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос 978 км зайд оршино. Монгол улсын 2000 оны хүн амын тооллогоор нийт оршин суугч  нь 24,276 байсан ба улсдаа хүн амаар 10-д бичигдэж байв. 2006 оны тооцоогоор 16,300 болсон  ба энэ нь 17-р байрт орно. Завхан аймгийн Улиастай сум нь засаг захиргааны хувьд Өлзийт, Товцог, Жинст, Богдын гол, Чигэстэй багуудад хуваагддаг. Мөн энэхүү суманд Монгол улсдаа алдартай Отгонтэнгэр уул буюу Очирваань хайрхан уул байдаг.

## Түүх 
Анх 1733 онд Улиастайд Манжийн цэргийн жанжины газрыг байгуулснаар хотын түүх бичигдэж эхэлсэн. Улиастай хотыг 1912 оны 1 сарын 12 өдөр Манжийн дарлалаас Богд хаант Монгол улсын лам, ноёд нийлсэн 400 монголчуудын тулган шаардах бичгийг Улиастайн жанжны газарт өгсөн. Улмаар хүч хүрэхгүйгээ мэдсэн манжийн улиастайн цэргийн жанжин, улиастайн амбан сайд хоёр 13 өдөр бууж өгснөөр чөлөөлөгдсөн. 

## Тээвэр 
Хотдоо ойр орших хуучин Улиастай нисэх буудал нь 2 шороон зурвастай. 2002 оноос 1 шороон зурвастай байсан бол 2019 оноос хатуу хучилттай зурвастай болж Доной нисэх буудал ("Шинэ Улиастай нисэх буудал" ч гэдэг) нь Улиастай хотоос баруун зүгт 25 км зайд орших бөгөөд Улаанбаатартай байнгын нислэг явуулдаг.

## Газар зүй 
Улиастай нь 1733 онд цэргийн хуаран хот болж үүссэн. Улиастайд Манжийн цэргийн хэрмийн туурь байдаг бөгөөд Монгол улсын хамгийн урт түүхтэй хот юм. Мөн тус аймагт Даян хайрхан хэмээх тайхар хадтай уул байдаг ба тайхар хад нь ойролцоогоор 20 метр өндөр. Мөн энэхүү суманд Монгол улсдаа алдартай Отгонтэнгэр уул буюу Очирваань хайрхан уул байдаг. 

Аймгийн төвийг тойроод нар мандах зүгээс эхлэн цагийн зүүний дагуу Жинст хайрхан, Товцог хайрхан, Бичигт толгой, Ганцын даваа, Өндөр толгой, Баян-Улаан хайрхан, Жавхлант толгой, Хатавч гэх мэтийн уулнууд байхаас гадна аймгийн төвийн зүүн хойд талд 60-аад километрийн зайтай орших Загастайн даваанаас эх аван урсдаг Чигэстэйн гол, зүүн урдаас Хангайн нурууны ноён оргил Отгонтэнгэрээс эх аван урсах Богдын гол Улиастай хотыг дайран өнгөрнө. Энэ хоёр гол баруун зүг урссаар Алдархаан сумын төвийн урд ширээгийн гол зутгаж, цааш урсаж өгөөмөрийн тал нутагт Завхан голтой нийлдэг.

## Уур амьсгал 
Улиастай хот нь уур амьсгалын хувьд хангайн бүс нутгийн сэрүүн бүсэд орох учир ихээхэн хүйтэн байдаг. Жилийн дундаж хэм нь -1° С байх бол хур тунадасны дундаж нь 267 мм байна. Сүүлийн таван жилийн дундаж хур тунадас буусан хэмжээг хүснэгтээс харахад 1-р сард хамгийн бага буюу 3,4 мм байгаа жилийн бага бага хур тунадас буудаг сар юм. 

## Зургийн цомог 

Chigestai River & Javkhlant Temple - Uliastai, Zavkhan Aimag, Mongolia.JPG|Чигэстэйн гол
Товцог-хайрхан.jpg|Товцог хайрхан ()
Жинст хайрхан.jpg|Жавхлант толгой дээрээс Чигэстэй баг, Жинст хайрхан (), Чигэстэйн гол  руу харсан нь
Доной нисэх.jpg|Доной нисэх буудал

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын их сургуулийн хот
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Завхан аймгийн суурин
Ангилал:1733 онд байгуулагдсан
Гэрэл

**Гэрэл** (Монгол бичгээр ) нь энергийн нэгэн хэлбэр юм. Абсолют тэг хэмээс дээш температурд байгаа ямар нэгэн биет гэрэл цацруулдаг (дулаан гаргах). Гэрлийг мөн "цахилгаан соронзон цацрал" гэж хэлдэг. Гэрлийг маш жижигхэн фотон гэдэг эгэл биет бүрдүүлдэг.

Гэрлийн хурд нь секундэд 300,000 км байдаг. Өөрөөр хэлбэл Дэлхийгээс Сар хүртэл гэрэл ойролцоогоор нэг секунд аялдаг гэсэн үг юм.

Гэрэл нь шулуун чиглэлд хөдөлдөг бөгөөд хэрэв замд нь саад таарвал сүүдэр үүсгэдэг. Ихэнх хатуу биет нь харанхуй сүүдэр үүсгэх бөгөөд арай тунгалаг биетийн сүүдэр нь бага зэргийн харанхуй байдаг. 

Хүний нүд нь цацарч байгаа гэрэл эсвэл ямар нэгэн биетэд туссан гэрлийг хардаг. Жишээ нь, чийдэн гэрэл цацруулах бөгөөд өрөөн дотор байгаа бусад бүх зүйлд гэрэл тусаж байна.

Гэрлийн өнгө бүр нь өөр өөр долгионы урттай байдаг. Долгионы урт нь богино байх тусам агуулах энергийн хэмжээ их байдаг. Энергийн хэмжээнээс үл хамааран гэрэл нь ижил хурдтай тархдаг.

Цагаан гэрэл нь маш олон төрлийн өөр өөр өнгийн гэрлийн цуглуулга юм. Цагаан гэрэл призм дундуур ороход хугарал үүсч бидний мэдэх солонго үүсдэг. Солонгод хүний нүдээр харж чадах янз бүрийн долгионы урттай гэрлүүд байдаг. Улаан гэрэл нь хамгийн урт долгионы урттай бол харин ягаан гэрлийнх хамгийн богино байдаг.

Ягаан өнгийн гэрлээс богино долгионы урттай гэрлийг хэт ягаан гэрэл гэж нэрлэдэг. Харин улаан гэрлээс их долгионы урттай гэрлийг хэт улаан гэж нэрлэдэг. Радио долгион нь хэт улаан гэрлийн долгионоос ч илүү урттай гэрэл юм. Бидний хүнсний зүйл халаахад хэрэглэдэг бичил долгионы зуух нь мөн гэрлийн нэгэн төрлийг ашигладаг юм. Бидний нүд хэдийгээр эдгээр төрлийн гэрлийг харж чадахгүй ч тусгай зориулалтын камерууд харж чаддаг.

## Бусад вебсайтууд 
* Гэрлийн ертөнц
* i Light
* Гэрэл
Хятадын хөдөө аж ахуй

**Хөдөө аж ахуй** бол Хятад улсын хамгийн чухал эдийн засгийн салбар бөгөөд барагцаагаар 300 сая фермерүүд энэ салбарт хөдөлмөр эрхэлж байна. Энэ нь нийт ажиллах хүчнийх нь бараг тал нь юм. Хятад улс хөдөө аж ахуйн бүтээгдхүүн үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд нэгт ордог бөгөөд голлох бүтээгдэхүүнүүд нь тутарга, улаан буудай, төмс, жирийн сорог, хушга, цай, шар будаа, арвай, хөвөн, тосны үр, гахайн мах, загас зэрэг болно.Хөдөө аж ахуй фермерийн салбарт эзлэх байр суурь нь хятадыг дэлхийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлээр өсөж буй мэт харагдах боловч хүн амын тоотой нь харьцуулвал энэ нь бага тоо юм.
Монголын хөдөө аж ахуй

**Монголын хөдөө аж ахуй** Монгол Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 20.6% бөгөөд ажиллах хүчний 42%-ийг эзэлдэг. Гэхдээ Монгол Улс дахь нийт атар газрын зөвхөн 1%-ийг газар тариаланд ашигладаг ба 75%-ийг бэлчээрийн зориулалтаар ашиглаж байна. Монгол Улс нь эрс тэс цаг агаартай учир газар тариаланд тохиромжгүй. Хөдөө аж ахуйн салбар нь нүүдлийн мал аж ахуй дээр голлон тогтож байна.

Монголд тариалдаг ургамлууд нь улаан буудай, арвай, төмс болно.

Монголд арилжааны зорилгоор өсгөн үржүүлж буй мал амьтад гэвэл хонь, ямаа, үхэр, адуу, тэмээ, гахай, тахиа болно. Тэдгээрийн ихэнхийг махны чиглэлээр үржүүлдэг. Гэхдээ ямааны хувьд түүний ноолуурыг ашигладаг. Tаван хошуу мал гол аж ахуйд орох бөгөөд гахай шувууны аж ахуй нь туслах аж ахуй юм. Монгол хүний амьдрал, ахуйн нэгэн бахархалт онцлог нь нүүдлийн  сонгодог мал аж ахуй эрхлэлт билээ. Нүүдлийн мал аж ахуй нь хонь, ямаа, үхэр, адуу, тэмээний аж ахуй юм. Бас эдгээрийг таван хошуу мал ч гэдэг. Монголчууд таван хошуу малаа адгуулж, түүнийхээ ашиг шим, бүтээгдэхүүнийг хэрэглэн аж төрдөг.

Ан гөрөө нь эрт дээр үеэс аж ахуйн чухал салбар хэвээр байна.

## Мөн үзэх 
* Төв Азийн хөдөө аж ахуй
* Монгол Улс
* Хөдөө аж ахуй
* Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль


Ангилал:Монголын эдийн засаг
Энэтхэгийн хөдөө аж ахуй

thumb| **R** **W** **J** **B**
**Энэтхэгийн хөдөө аж ахуй** бол энэ улсын эдийн засгийн гол чухал салбаруудын нэг юм. Хөдөө аж ахуй болон адил төрлийн салбар болох ойн аж ахуйн, мод бэлтгэл, загасны аж ахуй нь 2005 оны байдлаар дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 18.6%-ийг эзэлж байсан бөгөөд хүн амын 60% нь эдгээр салбарт хөдөлмөр эрхэлдэг.. Мөн Энэтхэг улсын экспортын 8.56% болдог. Энэтхэгийн газар нутгийн 43% нь хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлд ашиглагдаж байна. ДНБ-д эзлэх хувь хэмжээ буурч байгаа ч ХАА нь одоо ч хамгийн том эдийн засгийн салбар хэвээрээ бөгөөд Энэтхэгийн нийгэм эдийн засгийн хөгжилд голлох байр суурийг эзэлдэг.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Gardening history timeline
* Commodities Trading in India
* Multi Commodity Exchange of India
* Indian agriculture industry
* Vels Farming Consultancy
* Agriculture Equipment market in India
* Seasons, Climate, Global Warming in India - Reference Links Students Project


Ангилал:Энэтхэгийн эдийн засаг
Дуслын усалгаа

thumb|Дуслын усалгаа - Ус шүүрч байгаа нь
**Дуслын усалгаа** мөн *микро усжуулалт* ч гэж нэрлэдэг усжуулалтын арга нь ус болон бордоог хэмнэж, тэдгээрийг хавхлага, хоолой, дуслагч зэргүүдийн тусламжтайгаар хөрсний гадаргуугаас эсвэл шууд хөрсний гүнээс ургамалын үндсэнд аажмаар шингээдэг.
Дусалын усалгааг ууршилт ихтэйгээс гадаргуугын усалгаа хийх боломжгүй халуун орны нөхцөлд өргөн хэрэглэдэг. 

1930-аад оны үед усанд хэмнэлтгүй сувагт усжуулалтыг орлон гарч ирсэн цохилтот бороожуулагчийг нээснээс хойш орчин үеийн дуслын усалгаа нь хөдөө аж ахуй дахь хамгийн чухал нээлтүүдийн нэгэнд маргашгүйгээр тооцогдох болсон юм. Дуслын усалгаа нь дуслагчуудаас гадна мөн микро-шүршигч толгойг ашигладаг. Энэ нь багахан талбайд усыг шүршдэг. Эдгээр толгойнуудыг ерөнхийдөө үндэс өргөтэй ургамал болох мод болон усан үзмийн тариаланд ашигладаг.

## Цахим холбоос 
* Дуслын усалгааны тухай мэдээлэл (англиар)

Ангилал:Усжуулалт
Ангилал:Цэцэрлэгжүүлэлтийн арга
Арвайхээр

**Арвайхээр** - Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн төв нь болсон хот. 50 км2 талбайг эзлэн Улаанбаатараас 430 км зайтай газарт д.т.д 1943 м өндөрт оршино.

Энэ хот нь уламжлалт гар урлал, ямаа маллалт, морины төрлийн спортын төв болдог ба жил болгон Морины наадмыг зохион байгуулдаг юм.

## Түүх 
Арвайхээр сум 1707 онд Сайн ноён хан аймгийн Үйзэн вангийн хошуу, хожмын Цэцэрлэг мандал аймгийн Арвайхээрийн хошууг 1707 онд сайн ноён Жамбын 2 дугаар хүү Цэрэндашид Сайн ноёны хошуунаас хошуу таслан өгч байгуулжээ. 1726-1727 оны үед Ганданпунцоглин хийд анх удаа Дэлгэрэхийн эхэнд модон дуган барьж, суурьшсанаар Арвайхээр хотын үүсэл хөгжлийн эхлэлийг эрдэмтэн, мэргэд  тодорхойлсон байдаг. Тэр нь 1924 он хүртэл тогтсон Үйзэн гүний хошуу юм. Бэлчээр ус тэгш Онги голын сав гарзаар хошууны хамжлага ард нутаглан засаг захиргаа байгуулсан түүхтэй. Дэлгэрэх булаг, Тэмээчин гулаг, Зэргэмжийн газраар нэлээд хэдэн жил нүүдэллэн хожим 1726-1727 онд Дэлгэрэх булагт модон дуган барьснаар өнөөдрийн Арвайхээр хотын анхны шав тавигдсан түүхтэй.

1957 онд Дэлгэрэх сумын 1-р багийг өөрчлөн 6 хоринтой хороо захиргааг, БНМАУ-ын АИХурлын Тэргүүлэгчдийн 1963 оны 11-р сарын 1-ний өдрийн 196 дугаар зарлигаар Арвайхээр хороог  *Хот*, Монгол Улсын Их Хурлын 1994 оны 5-р сарын 6-ны өдрийн 33 дугаар тогтоолоор Өвөрхангай аймгийн төвд Арвайхээр сум байгуулж, төв нь Арвайхээр хот байхаар тус тус шийдвэрлэжээ. 

## Хүн ам 
Арвайхээрийн хүн ам нь 19,058 (2000 оны тооллого), 23,298 (2004 оны тооцоо), 24,200 (2006 оны тооцоо) байсан бол 2020 онд 97,805 хүн амтай болж өссөн байна.

## Тээвэр 
Улаанбаатар хотоос 430 км алслагдсан, хотын доторх авто замын сүлжээ, тээвэр холбоо, эрчим хүч зэрэг дэд бүтэц харьцангуй сайн хөгжсөн, нийслэл Улаанбаатар хоттой засмал замаар холбогдсон. 

Арвайхээр нисэх буудал (AVK/ZMAH) нь 1 шороон зурвастай бөгөөд Улаанбаатар ба Алтай руу байнгын нислэгтэй. 

## Үзвэр 
Уран барималч П.Зулзага дэл, сүүлийг нь боосон Домогт хурдан хүлэг Арвагар хээрийн хөшөөг зэс хөөмлийн аргаар 1987 онд бүтээж, Арвайхээр сумын төв талбайд босгожээ. Мөн 2007 онд Арвайн талд байгуулсан монгол түмний морины их шүтээнд Арвагар хээрийн хөшөө голлон оршдог.

Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн, БНМАУ-ын Ерөнхий сайд Пэджидийн Гэндэн, Улсын баатар Лувсанцэрэнгийн Аюуш нарын хөшөө байдаг.

## Арвайхээр хотын зураг

Файл:ArwaicheerZentralplatz.jpg|Төв талбай
Файл:Mongolei1 1054.jpg|"Хангай" зочид буудал
Файл:Mongolei1 1061.jpg|Ким Ир Сений нэрэмжит Арвайхээр сумын 1-р цэцэрлэг
Файл:ArwaicheerTheater.jpg|Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр
Файл:ArwaicheerDenkmal1.jpg|БНМАУ-ын Баатар Лувсанцэрэнгийн Аюушын хөшөө
Файл:ArwaicheerDenkmal2.jpg|Xөшөө
Файл:Mongolei1 1059.jpg|Ерөнхий сайд П.Гэндэнгийн хөшөө
Файл:Mongolei1 1060.jpg|Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнгийн хөшөө
Файл:ArwaicheerSportpalast.jpg|Спортын ордон
Файл:ArwaicheerPark.jpg|Г.Занабазарын нэрэмжит цэцэрлэгт хүрээлэн
Файл:ArwaicheerParkanlage.jpg|Шинэ цэцэрлэг
Файл:Mongolei1 1065.jpg|Арвайхээр сумын 1-р сургууль

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн суурин