open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хаас Ф1

**Хаас Ф1 баг** (анхандаа **Хаас Формула**) нь АНУ-ын моторт спортын баг ба 2016 оны Формула-1 уралдаанаас эхлэн Формула-1-д оролцож байна.

## Түүх
Энэхүү уралдааны жүчээг америкийн бизнесмен Жене Хаас үүсгэн байгуулсан тэрбээр Калифорнид өөрийн гэсэн суурь машины үйлдвэрийг ч ажиллуулдаг байна. Хаас 2002 оноос хойш авто спортод оролцсон. Түүний өмнө нь үүсгэсэн Хаас CNC Расинг нь нэлээд хэдэн жил НАСКАР-цувралд оролцож байгаад 2009 онд Тони Стеварт уралдааны жүчээтэй нэгджээ. Түүнээх хойш Стеварт-Хаас Расинг нэрээр өрсөлдөх болжээ.

## 2016 оны улирал
]]
Хаас баг дебют гараандаа VF-16-р оролцохоор боллоо. Энэ тэргэнд маш олон эд ангийг Скудериа Ферраригаас авч ашиглажээ. Хөдөлгүүрийн иж бүрдлээс гадна хурдны хайрцаг, дугуйн өлгүүр, дугуй тээгч, гидравлик, жолоодлого, электроник болон жолоочийн суудлыг Ферраригаас худалдаж авдаг байна.

## Тоон үзүүлэлт 
### Формула-1-ийн статистик 
Мэдээ: 2017 оны Малайзын гран при

### Хаас багийн бүх нисгэгчдийн Формула-1-д гаргасан амжилт 
Мэдээ: 2017 оны Малайзын гран при

Одоо идэвхтэй уралдаж буй жолооч нарыг шар дэвсгэр өнгөөр тэмдэглэв.

### Формула-1-ийн үр дүн 
## Цахим хуудас 
* Хаас Ф1 багийн цахим хуудас

## Эшлэл
Ангилал:Формула-1-баг
Оптимус Прайм

оптимус прайм (орион пакс) бол hasbro студийн Transfromers цувралийн дүр бөгөөд autobot хэмээх талын толгойлогч билээ.Тэр дүрийн хувьд тууштай, хүчтэй ёс суртахууны шинж чанарыг агуулсан, маш сайн манлайлаагч,шийдвэр гаргах ур чадвар маш сайн хэмээн дүрсэлсэн бөгөөд гайхалтай цэргийн тактик,тулааны урлаг, харийн зэвсэгийг өндөр түвшинд ашигладаг байна. Optimus Prime нэр төр, бүх амьд биетийн шударга ёсыг сахиулж энх тайвны, эрх чөлөөг хамгаалах зорилготой
Ангилал:Зохиолын дүр
Тамга

ханы тамга]]
**Тамга** гэдэг нь албаны болон бусад бичиг баримтыг баталгаажуулах үед ашиглаж ирсэн хэрэгсэл юм. Тамга нь эрт үеэс хэрэглэж эхлэхдээ цаас, **шавар баримал**, **хөшөө дурсгал**, **төмөр эдлэл**, **торго даавуу** бүхий зураг, сэлт дээр ямар нэгэн дүрсийг билэгдэл болгон товойлгон дүрслэн уг зүйлээ тодорхой нэг эзэнтэй гэсэн ойлголт өгөх зориулалттай бүтээгдсэн. Эрт үеэс үүрэг зориулалтаараа төрийн болон хувийн компани зэрэгт хуулийн дагуу хэрэглэж буйг **тамга**, хувь хүн өөрийн хүсэл сонирхолд тулгуурлаж, зөвхөн өөрийгөө илэрхийлэх зориулалттай бол **тэмдэг** гэж нэрлэж ирсэн. Аман ярианд тамга, тэмдэг гэсэн хоршоо үгээр хэрэглэдэг. 

## Түүх
ы шашин төрийг хослон барих төрийн тамга''']]
Хүн үүссэн үеэс хадан дээр амьтны дүрст тэмдэг үлдээсэн зүйл ажиглагддаг. Энэ нь тамга үүсэх анхны эхлэл болсон гэж үздэг. Энэ нь сүүлдээ хөгжсөөр үсэг бичиг үүссэн үед дөрвөлжин эсвэл зуувин, дугуй , гурвалжин зэрэг дүрсэн дотор дүрс буюу үг сийлж, үлдээх замаар хамгийн анхны тамга төст дүрсийг эртний Мисир, Шүмерийн хотууд, эртний Ся, Шан улсуудын хотуудаас ваар, зураг, модон дээр сийлж үлдээсэн байдлаар олдож ирсэн. Төрт улсууд үүссэн цагаас хот улсууд, жижиг улсын хаад, ноёдын хэрэглэх тамга нь энгийн иргэний тэмдэг хоёрын зааг ялгаа үүсч эхэлсэн. Ингэхдээ төрийн тамга нь дорно дахинд дөрвөлжин хэлбэрийг олсон бол, өрнө дахинд дугуй хэлбэр бүхий тамга хэрэглэж байсан. МЭӨ III зуунаас хойш тамга нь тухайн бүс нутаг, орны авианд тааруулсан үсэг бичгээр үйлдэх болсон өнөө хүртэл тасарашгүй иржээ. Харин хувийн тэмдэг нь ямар нэгэн дүрс, билэгдэл, эзэн хүнийг илэрхийлэх бичиг сийлсэн хэдий ч, албаны тамгаас жижиг хэмжээтэй байв.

## Холбоотой мэдээлэл
* Их Монгол улсын их хааны тамга

## Цахим холбоос 

Ангилал:Глиптик
Керамик хавтанцар

**Керамик хавтанцар** нь хана, гаднах шал, ажлын гадаргуу, цонхны тавцан болон бусад гадаргууг бүрэх зориулалттай керамик жижиг хавтан юм. 

## Арчилгаа ба өнгөлгөө 
### Гадаргууг бэлтгэх 
Шаазан хавтанг наах гадаргуу маш тэгшхэн, бат бөх, хагаралтгүй, цэвэрхэн, барьцалдах чанарыг багасгах тоосноос ангижирсан байх ёстой.  Шавардсан хана сайн бэхжиж хатсан, гадаргуу нь үүрч бутрахгүй цэвэрхэн байх хэрэгтэй. Хуучин гадаргууг урьд өмнө нь ямар материалаар хийснийг нь шалгах нь зүйтэй. Залгаагүй цементен гадаргуу доод тал нь 28 хоногийн дотор бэхжилтээ авсан байхаас гадна чийгшилт нь 2%с дээшгүй байх ёстой байдаг. Хэрэв усыг их шингээдэг залгаагүй гадаргуу байвал гадаргуун чийгшилт нь 0,5%-с дээшгүй бат бөх чанартай байх хэрэгтэй.
# Модон гадаргуу байгаа нөхцөлд хөдөлгөөнгүй, бат бөх хуучин будгийн үлдэцгүй байгаа эсэхийг сайн шалгах ёстой. ДСП/ДВП- хавтангууд шаландаа сайн наалдасан байх ёстой. 
# Алгаараа үрхэд элс тоосонцор хуурахгүй байгааг шалгана. 
# Хатуу үзүүртэй төмөр багажаар гадаргуугаа зурж бат бөхийг шалгаарай. Зурааснууд нийлж байгаа хэсэг дээр үенүүдийн хоорондох салалт үүссэн байгааг анхааралтай харж үзэж болно.
# Рейк шугамын тусламжтай гадаргуун тэгш байдлыг мэднэ.
# Хуучин обой будгийн ба засал чимэглэлийн материалуудын үлдцүүдийг бүрэн арилгах нь зүйтэй. 
# Хуурч унаж байгаа хуучин плитануудыг гадаргуунаас салгах хэрэгтэй 
# Хагаралт үүссэн газарыг дүүргэхийн тулд  “sopro GH564” давирхайг хэрэглэнэ, Плита наах

Орчин үед хавтанцарыг цементэн зуурмагаар, төрөл бүрийн фирмүүдийн тусгайлан бэлтгэсэн цавуугаар наах 2 аргыг голчлон хэрэглэж байна. Цементэн зуурмагаар наахад 1:4-өөс  1:6 гэсэн харьцаагаар зуурмагаа газар дээр нь бэлтгэж зуурч наадаг. Хавтанцар наах зуурмагийн марк 25-с доош байж  болохгүй. Бэлэн зуурмагийн хөдөлгөөнт чанар 35мм конусан суулттай байна. Наах цавууны конусан суулт 70-80мм байх хэрэгтэй. Плита наах зуурмагийн зузаан 7мм-с багагүй 15мм-с ихгүй байх ёстой. Цавууны зузаан 3мм-с ихгүй байна.

### Хананд хэмжилт хийх маяк байгуулах 
# Дээд талын маякны хавтан 
# Доод талын маякны хавтан
# Гадас /хадаас/
# Утас 

Өнгөлгөөний хавтан наах явцдаа тэдгээрийн хэвтээ чиглэлийн эгц эсэхийг тэгшлүүрээ тулгаж барина. Хавтанг нэг захаас юмуу голоос хоёр тийш наадаг. Хавтанцарыг наахаас өмнө 30 минутаас багагүй хугацаанд услаж норгосон байх ёстой. Зуурмагаар хананы хавтанцар тус бүр дээр жигд наагаад хавтан бүрээр нааж болно. Харин шалны хавтанцарыг бол 1-2 үеээр нь зуурмагаа тэгшилж  тараагаад наадаг. Хана шаланд заадас  давхцуулан наах, заадас зөрүүлэн наах, диагоналиар наах 3 арга байдаг. Харин зуурмагийн цементийн марк 400-с бага байж болохгүй.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Керамик бүтээгдэхүүн
Ангилал:Нэгж эд хэсэг (барилга)
!
Ангилал:Шалны бүрээс
Овоолго

Дарааллын элементүүд тусгайлсан түлхүүртэй, тэр түлхүүрийн утгаар дарааллын элементүүд байршдаг бол түүнийг эрэмбэтэй дараалал гэж нэрлэдэг. Түлхүүрийн утгаар ийм дарааллыг минимум ба максимум эрэмбэтэй дараалал гэж хуваадаг. Эрэмбэтэй дарааллаас элементийг дарааллын оройгоос авдаг. Шинэ элемент нэмэхдээ ч оройгоос доош гүйлгэж зохих байрыг нь хайж олдог. Эрэмбэтэй дарааллын сонгодог жишээ бол Heap буюу **Овоолго** юм.

**Овоолго(Heap)-ын Эрэмбэлэлт**

Овоолгыг хэрэгжүүлэхдээ max эрэмбэтэй дараалыг ашиглана. Эхлээд дарааллын элементүүдийг агуулсан массивыг дээр овоолгын шинж чанартай (heapify үйлдэл) болгоход O(n) хугацаа шаардана. Тоон дарааллыг буурахаар эрэмбэлэхдээ овоолгыг хоосон болтол нь овоолгын орой дээр байгаа хамгийн их утгатай элементийг овоолгоос гарган авч шинэ дараалалд нэмэх замаар гүйцэтгэнэ. 

**Овоолгын өндөр
**

Нэгэнт овоолго нь гүйцэд хоёртын мод болохоор n зангилаатай овоолгын өндөр **log2(n+1).**

Ангилал:Өгөгдлийн бүтэц
Уилли Эрнангомес

**Гильермо Густаво "Уилли" Эрнангомес Геюер** (; 1994 оны тавдугаар сарын 27-нд төрсөн) Америкийн Үндэсний Сагсан бөмбөгийн Холбоо (NBA)-ны Нью Йорк Никс багт харьяалагддаг мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин. 2015 оны NBA-гийн драфтын 2-р тойргийн 35-р сонголоор сонгогдсон. Тэрээр ACB Бүх-Залуу тоглогчдын тоглолтод хоёр удаа оролцсон (2015 болон 2016).

Ангилал:Испанийн шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Испанийн олимпын оролцогч
Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Нью Йорк Никс багийн тоглогч
Ангилал:Реал Мадрид багийн сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Сагсан бөмбөгийн европын аварга
Ангилал:Мадридын тамирчин
Ангилал:Испаничууд
Ангилал:1994 онд төрсөн
Стивен Сигал

**Стивен Фредерик Сегал** (; 1952 оны 4 сарын 10-нд төрсөн) — Америкийн жүжигчин, продюсер.

Стивен Сегал 2016 оны нэгдүгээр сарын эхээр Сербийн иргэн болжээ. Үүний дараа 2016 оны арваннэгдүгээр сарын эхээр ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путинаас тус улсын харьяат болсон иргэний үнэмлэхээ гардан авчээ.

## Цахим холбоос 
* 
* Rotten Tomatoes дахь хуудас

## Эшлэл 
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:АНУ-ын каратэчин
Ангилал:Айкидочин
Ангилал:Төвөдийн буддын шашны хүн
Ангилал:Оросын хүн
Ангилал:Сербийн хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1952 онд төрсөн
Болор эрих

**Болор эрих** (Дундад зууны монгол хэл: Bolor* erikhe*, Орчин үеийн монгол хэл: Bolor* erikh*) нь 1776 онд **Рашпунцаг** гэж хүний бичсэн түүхэн сурвалж бичиг юм. Монголын үндэсний хэл бичгээрх түүхийн сурвалж дотор агуулга ба бичлэгийн арга барилаар XVII-XIX зуунд зохиогдсон монгол сурвалж дундаас онцгойрдог. 

### **Зохиогчийн тухай** 
Рашпунцаг бол Чингис хааны алтан ураг, Батмөнх Даян хааны тавдугаар хөвгүүн Алчуболдын есдүгээр үеийн ач болно. Эцэг **Цэрэндаржаа** нь Бээжингийн **Цян-чин-мэнь** хаалганы шадар хиагийн албыг дөч илүү жил хашсанаас үзвэл, төрд итгэл олсон, бас ч боловсролтой нэгэн байсан бололтой. Ийнхүү Бээжинд олон жил сууж байсан нь Рашпунцагийн монгол, манж, хятад, төвөд хэлийг эзэмшин, олон хэлний судар номтой танилцахад их дөхөм болжээ. Рашпунцаг нь Арташид, Лувсанданзан гэсэн хоёр ахтай байжээ.

АНУ-ын Индиана их сургуулийн монгол судлаач доктор Христофер Этвүүд *"Рашпунцаг нь хятадын түүх бичлэгийн онцлогыг монголын түүх бичлэгт оновчтой ашиглаж чадсан анхны хүн мөн юм"* гэж дүгнэжээ.

### Зохиолын бүтэц агуулга 
Болор эрих нь Боржигин овгийн үүслээс эхлэж, Их Монгол Улс, Их Юань улсын түүхийг нилээд дэлгэрэнгүй бичиж, Билигт хаанаас Лигдэн хаан хүртэлх Монголын түүхийг дурдан өгүүлжээ. 

Энэхүү түүхийн ном бол өмнөх үеийн олон сурвалж шиг хүүрнэн өгүүлэх бус, эргэцүүлэн тунгааж, зарим асуудалд өөрийн бодлоо бичиж, хятад хэлний ном бүтээлтэй харьцуулан дүгнэж тусгасан нь онцгой бүтээл болоход хүрчээ. 

## Хэвлүүлсэн байдал 
Болор эрихийг 2006 онд Улаанбаатар хотноо Монголын түүхийн сурвалж бичгийн 30 боть цоморлигийн дотор 2 боть болгон хэвлүүлсэн. 2015 онд өмнөх 30 ботийг засварлаж, 3 сурвалж бичгийг нэмээд 33 боть болгож дахин хэвлүүлэхэд Болор эрихийг багтаасан.

Ангилал:Монголын утга зохиол
Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг
Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Аймаг, цэргийн заанууд

### Аймаг, цэргийн заануудын эрэмбэ 
#### 1. Аймгийн наадамд хоёроос дээш үзүүрлэсэн заанууд 
#### 2.Улсын наадамд дөрөв давсан заанууд 
#### 3. Улсын наадамд гурав давсан заанууд 
##### 3.1 Улсын наадамд хоёроос дээш гурав давсан заанууд 
##### 3.2 Улсын наадамд нэг удаа гурав давсан заанууд 
#### 4.Аймгийн наадамд үзүүрлэсэн, шөвгөрсөн заанууд 
#### 5.Аймгийн наадамд үзүүрлэсэн заанууд
Хятадын эзэн хааны тамга

**Хятадын эзэн хааны тамга** нь Хятадын түүхэнд эзэн хаадын сүр хүчийг баталж, бүх хятадыг нэгтгэн захирах эрхийг бататгаж өгдөг байсан учраас чухал байр суурь эзэлдэг байжээ.

## Бүтээсэн нь 
МЭӨ 221 онд Цинь ванлигийн эзэн, 6 улсыг нэгтгэж дуусаад өөрийг бүх хятадын эзэн хаанд өргөмжилсөн. Ингэснээр Байлдаант улсуудын үе төгссөн. Урьд Жао ванлигт хадгалагдаж байсан *Хэшиби* хэмээх *тэнгэрийн чулуу* гэж алдаршсан *Хаш* чулуугаар *Цинь Ши хуан*ий зарлигаар шинэ тамга бүтээсэн. Уг тамганд *"Тэнгэрийн ивээл өнөд мөнх"* (受命於天，既壽永昌)  гэсэн үгийг тэргүүн сайд Ли Си нарын хүмүүс бичиж, Сүнь шоу нарын хүмүүс тамга сийлсэн. Тиймээс хожим «Хаш эрдэнийн тамга» (Монголоор Хасбуу тамга гэж нэрлэдэг), Төр залгамжлах эрдэнэ гэж нэрлэгдсэн.

## Тархалт 
ын эзэн хааны хасбуу тамганы дардас''']]

Цинь улс мөхсөний дараа тус тамга нь Хан улсын эзэн хааны гарт орсон. Энэ үеэс түүнийг «Төр залгамжлах эрдэнэ» хэмээн хүндэтгэн нэрлэж, үүнээс сэдэвлэсэн олон домог зохиогдсон. Баруун Хань улсыг МЭ 9 онд Ван Ман мөхөөж, өөрөө эзэн хаан болж, улсын нэрийг сольсон. Ингээд эзэн хааны тамгыг атгахыг шаардсан, гэвч бэлбэсэн хатан хилэгнэж, тамгыг эвдэж сүйтгэсэн. Гэвч Ван Ман зарлиг буулгаж дахин сэргээн бүтээлгэсэн. 

Зүүн Хань улс мөхөх үеийн үймээнээр Эзэн хааны тамга үрэгдэн алга болжээ. Энэ үеэс эхлэн «Хан улсын эзэн хааны суудал, хаш эрдэнийн тамга»-ны төлөөх тэмцэл өрнөж, Гурван улсын үеийг эхлүүлэх үндэс болсон юм.

## Хуурамч тамганууд 
Хан улсын сүүлээр үрэгдсэн Цинь улсын эзэн хааны тамгыг хятад газар оршиж байсан бүх улсууд хуурамчаар хийж, домог яриа зохиож, олон түмний сэтгэлийг татахыг эрмэлзэж байсан. 
 
Энэ хэрээр тус тамганы үнэ цэнэ улам өсөж, ард түмний дунд эзлэх байр суурь нь бэхжиж байв. Чухамдаа энэ сэтгэлийг ашиглах оролдлогыг Жинь улс, Умард өмнөд төрийн үе, Сүй улс, Тан улс, Таван ханлиг, 10 ванлигийн үе, Ляо улс, Сүн улс, Юань улс, Мин улс, Чин улсууд удаа дараа ашиглаж, тус бүрийн тамга үйлдэж байсан юм.

## Холбоотой мэдээлэл 
* Их Монгол Улсын эзэн хааны тамга
* Японы эзэн хааны тамга
* Тамга
* Хятад тамга

Ангилал:Хятадын хаант засаг
Ангилал:Тамга
Баавгайтай чихэр

Монголд "Баавгайтай чихэр" хэмээн алдаршсан **Майга баавгай** () чихэр нь Оросын Красный Октябрь нээлттэй хувьцаат компани (ОАО)-д үйлдвэрлэдэг чихэр юм.

Энэ чихрийн цаасан дээр зураач Иван Шишкин, Константин Савицкий нарын "Нарсан ойн өглөө" гэсэн нэртэй зураг байдаг. Уг зураг нь нэгэн судалгаагаар, ОХУ-д Виктор Васнецовын "Гурван баатар" зургийн дараа орох алдартай зураг билээ.

Ангилал:Чихэрлэг бүтээгдэхүүн
Алтан дэвтэр

***Алтан дэвтэр*** (монгол кирилл: Алтан дэвтэр, *Алтан ном, перс. آلتان دبتر‎ Алтан дафтар*) нь Чингисхаан болон түүний угсаа, үр хүүхдийн тухай албан ёсны түүхийг өгүүлсэн монголчуудын эртний сурвалж бичиг. Өнөө үед үлдэж хоцроогүй байна. XIV зуунд Ил Хаант Улсын эрдэмтэн, сайд Болд чинсан нарын монгол бичгийн хүмүүс монгол хэлээр бичиж, **Рашид аддины** перс хэлнээ хөрвүүлсэн **Судрын чуулган** гэх бүтээлийг зохиохдоо уг судар номыг хэрэглэсэн тухай дурдсан байдаг. 

## Дэлгэрэнгүй 
Энэхүү номыг тухайн үедээ Персэд төвлөрч байсан Ил Хаант Улсын хааны номын санд салангид байдлаар авдар дотор хадгалж байсан. Судрын чуулганд дурдсанаар бол хэн зохиосон нь тодорхойгүй ч Монгол хэлээр монгол бичгээр бичигдсэн байжээ. Тухайн үеийн хуулиар зөвхөн Боржигин овгийн ихэс дээдэс үзэж болдог, өөр гадны хүнд үзүүлэх ёсгүй байсан нь хэр зэрэг үнэ цэнэтэй байсныг нь харуулж байна.    

Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Монголын утга зохиол
Ангилал:Түүхийн товчоо
Ангилал:Монгол бичгийн дурсгал
Навчаар тэжээх

**Навчаар тэжээх** нь шингэн бордоог шууд ургамлын навчаар дамжуулан хангах тэжээлийн арга. Ургамал нь өөрийн навчаар дамжуулан шаардлагатай элементүүдийг шингээх чадвартай байдаг. Шингээлт нь стомата болон эпидермисээр явагддаг. Тэжээлийн тээвэрлэлт нь стоматагаар илүү хурдан явагддаг ч, нийт хэмжээгээр нь авч үзвэл эпидермисээр шингэсэн хэмжээ илүү байх нь элбэг. Ургамал нь мөн өөрийн холтосоор дамжуулан тэжээлийг шингээдэг. 

Өмнө нь навчаар тэжээх нь улаан лоолийг гэмтээдэг гэж үздэг байсан бол, одоо цагт энэ нь ердийн практик болоод байна.

## Идэвх 
H.B. Tukey (Мичиганы Их Сургууль), S. H. Wittwer нар навчаар тэжээхийн идэвхийг судлахаар цацраг идэвхт фосфор ба калийг ургамлын ногоон хэсэг өгсөн байна. Гейгерийн тоолуурыг ашиглан тэжээлийн тээвэрлэлт ба ашиглалтыг хэмжихэд, ургамлын бүх хэсгүүдрүү тэжээлийн тээвэрлэлт ойролцоогоор 30.5 см/ц хурдтайгаар явагдсан байна. Ургамлын шүүсийг рефрактометрээр хэмжиж болох ба хэрвээ гэрлийн хугарал огцом өсвөл энэ нь аль нэг тэжээлийн бодис шингээгдсэн байна гэдгийг гэрчилнэ. Идэвхжүүлэгч нь тэжээлүүдийг навчинд наалдаж цаашид шингээгдэхэд туслах боломжтой.

Навчаар тэжээх нь тэжээлийг хөрснөөс угаагдах хүндрэлээс зайлсхийхээс гадна, ургамалд богино хугацаанд үйлчилгээ үзүүлэх боломжийг олгодог. Фосфор, цайр, төмөр зэргийг навчаар өгөх нь хөрсөөр өгснөөс үлэмж ялгаатай байдаг. Учир нь хөрсөнд фосфор үл хүртээмжтэй хэлбэрт орж баригддаг бол, цайр ба төмөр нь илүү хүтээмжгүй байдаг.

## Хэрэглэх арга 
Навчаар тэжээх ажиллагааг өглөө эрт эсвэл оройн цагаар, 24°C (75°F) доош температуртай үед хийвэл зохимжтой. Учир нь халуунд зарим зүйл ургамлуудын навчны стомата хаагддаг.

## Эх сурвалж 
## Ном зүй 
* Peter Donelan. *Foliar Feeding*, Mother Earth News, May/June 1988.
* Robert L. Mikkelsen. *Where Does Foliar Fertilization Fit In?*, Plant Nutrition TODAY, International Plant Nutrition Institute (IPNI), Spring 2008, No. 3
Аймаг, цэргийн харцагууд

### Аймаг, цэргийн харцагуудын эрэмбэ 
#### 1.Аймаг, цэргийн наадамд цолоо баталсан харцагууд 
#### 2. Улсын наадамд гурав давсан, аймаг, цэргийн наадамд шөвгөрсөн харцагууд 
#### 3. Аймаг, цэргийн наадамд зургаа мөн тав давж шөвгөрсөн харцагууд 
#### 3.Аймаг, цэргийн наадамд шөвгөрсөн харцагууд 
Ангилал:Аймгийн харцага
Формула спорт

]]
**Формула спорт** гэдэг нь спортын нэгэн төрөл бөгөөд үүнд тээврийн хэрэгслийн чадлыг тодорхой хэсэгт тогтоон техникийн дүрмээр хатуу тогтоон өгснөөр өрсөлдөгч багуудад бараг ижилхэн нөхцлийг бүрдүүлж өгдөг спорт юм. Формула спорт нь моторт спортод түгээмэл, үүний дотор авто спортод илүү нэр хүндтэй спорт боловч спорт нисэх онгоц, уралдааны завь болон нисэх загварын спортод ч байдаг.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Моторт спортын төрөл
Опел Виваро

**Опел Виваро** нь Опел маркийн жижиг транспортер болон микро автобус ба түүнийг 2001 оноос эхлэн Опел Аренагийн залгамж загвар болгон үйлдвэрлэж байна.

## Виваро A (2001–2014) 
2001 оны нэгдүгээр сард Виварогийн үйлдвэрлэлийг эхэлсэн нь хуучны загвар болох Аренагийн төгсгөл байв. Үйлдвэрээс дотоод зохион байгуулалтаас хамааралтайгаар Виварогийн нийлүүлэлтийн хугацаа нь оройтон эхнийхээ тэргийг 2001 оны есдүгээр сард нийлүүлжээ.

Мованогийн адилаар Виваро нь Опел болон Рено-Ниссаны хамтын бүтээгдэхүүн юм. Виварогийн адил загварууд буюу Рено-Ниссаны загваруудыг Рено Трафик, Ниссан Примастар гэж нэрлэдэг. Рено Трафик II-г 2001 оны зун шинээр танилцуулсны дараа Рено Трафик II, болон Виваро нь 2002 онс шилдэг вэн загвараар шалгарсан байна. 

2006 оны долоодугаар сард Виварод бага зэргийн загварын сайжруулалт хийсэн ба үүний хүрээнд хөдөлгүүрүүдийг бас бүгдийг солижээ. 

2014 оны долоодугаар сард Виваро А-н үйлдвэрлэлтийг зогсоов.

### Хөдөлгүүр болон их биеийн хийц
Виварог дараах хөдөлгүүрүүдтэйгээр санал болгожээ:

### Зургийн цомог

Opel Vivaro 2900.JPG|Опел Виваро транспортер (давхар кабинтай, 2001–2006)
Opel Vivaro front 20080108.jpg|Опел Виваро жижиг автобус „Tour“ (2006–2014)
Opel Vivaro Combi Facelift rear.JPG|Ар талын харагдац
Opel Vivaro front 20080409.jpg|Урд талын харагдац

## Виваро B (2014 оноос хойш) 
2014 оны наймдугаар сард Виварогийн үйлдвэрлэлийг эхэлсэн нь бас л Опел болон Рено-Ниссаны хамтын бүтээгдэхүүн юм.

### Зургийн цомог

Opel Vivaro Combi 1.6 BiTurbo CDTI ecoFLEX (B) – Innenraum, 7. Oktober 2015, Düsseldorf.jpg|Опел Виваро дотор талын харагдац
Opel Vivaro Combi 1.6 BiTurbo CDTI ecoFLEX (B) – Heckansicht, 7. Oktober 2015, Düsseldorf.jpg|Ар талын харагдац

## Цахим холбоос 
* Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл
Ангилал:Ачааны автомашины загвар
Ангилал:Жижиг автобус
Ангилал:Жижиг транспортер
Виваро
Ангилал:Хайрцган тэрэг
Ангилал:Тэвштэй ачааны тэрэг
Реторик

**Реторик** гэдэг нь Уран яруу ярих ухаан. Энэ нь эмх цэгцтэй товч тодорхой уран чадварлаг сайн ярих ба бичиж илэрхийлэх урлаг. Урлаг шинжлэх ухаан гэсэн хосолмол шинжтэй.
Илтгэх урлаг тогтвортой хөгжсөн газар нь Грек.


Ангилал:Харилцааны арга барил
Ангилал:Хэрэглээний хэл шинжлэл
Ангилал:Утга зохиолын онол
Төмрийн дутагдал (ургамал)

. Хлорозод орон шарласан навчийг хлорозод ороогүй ногоон навчтай (зүүн) харьцуулна уу.]]

**Төмрийн (Fe) дутагдал** буюу "шохойны гаралтай хлороз". Төмрийн дутагдал нь магнийн дутагдалтай андуурагдах тал бий. Төмрийн дутагдал нь ховор тохиолддог ч, хөрсний рН 5 - 6.5 хооронд төмөр шингэхгүй болдог. Төмрийн дутагдалд хүргэдэг элбэг тохиолддог асуудал нь хөрсний шүлтлэг (рН нь 6,5-с дээш) юм. Хэт чийглэг, эсвэл хэтрүүлж бордсон хөрсөнд мөн төмрийн дутагдал ажиглагдана. Кальци, цайр, магни, фосфор, зэс зэрэг элемент ихээр агуулагдаж байвал төмрийг шингэхэд саад учруулна.

## Шинж тэмдэг 
Төмрийн дутагдлын шинж тэмдэг нь навчны судас хоородын шарлалт эсвэл хүрэнтэлт  (судас нь ногоон хэвээр үлдэж болно) ба залуу навчуудын өнгө алдалтаар илэрнэ. Үр жимсний чанар ядмаг ба тоо хэмжээ цөөн. Ямар ч ургамал өртөх боломжтой бөгөөд бөөрөлзгөнө ба лийр илүү мэдрэмтгий. Хүчилд дуртай ургамлууд болох azalea ба camellia нар мөн адил.

## Засах арга
Ургамалд тохирсон орчныг бий болгох зохих хөрсийг сонгож (жишээ нь хүчилд дуртай ургамалд шохойлог хөрсийг сонгох) төмрийн дутаглдлаас зайлсхийж болно. Сайтар ялзарч задарсан бууц эсвэл ялзмагийг хөрсөнд нэмэх замаар мөн төмрийн дутагдлаас зугтаж болох юм. Төмрийн дутаглын хлорозын сэжиг төрвөл, хөрсний рН-ийг шалгах шаардлагатай. Дээжийг хөрсний өнгөн хэсэг ба зохих гүнээс авна (хөрснөөс дээж авах аргыг судлана). Хэрвээ рН долоогоос дээш бол хөрсийг боловсруулж, рН-ын хэмжээг 6,5 - 7 хооронд болгоно. Боловсруулалт нь дараах зүйлээс тогтоно: I) ялзмаг, бууц, занар эсвэл ижил төстэй органик материйг нэмэх; II) аммонийн сульфатыг азотын бордоо болгон ашиглах (аммони нь нитрат болох урвал нь хөрсний үндэсний орчныг хүчилжүүлнэ); III) элемент хүхрийг нэмэх (хэдэн сарын турш исэлдэж сульфат/сульфитыг ялгаруулах ба рН-ыг бууруулна). Жич: хүчлийг (хүхрийн, давсны, нимбэгний г.м.) шууд нэмэх нь аюултай. Учир нь ингэснээр, хөрсөнд агуулагдаж буй металлын ионуудыг хөдөлгөөнд оруулах боложтой ба тэдгээр нь ургамалд хортойгоор нөлөөлж болзошгүй юм. Төмрийн сульфатыг эсвэл төмрийн хелатыг ашиглан ургамалд төмрийг тэр дариу хүртээмжтэй болгож болно. Хоёр өргөн тархсан төмрийн хелат байдаг, Fe-EDTA ба Fe-EDDHA. Төмрийн сульфат (төмрийн(II) сульфат) ба төмрийн EDTA нарыг зөвхөн 7,1 хүртэл рН-тай хөрсөнд ашиглаж болдог. Гэхдээ тэдгээрийг навчаар тэжээх байдлаар ашиглаж болно. Төмрийн EDDHA нь 9 хүртэл рН-тай (маш шүлтлэг) хөрсөнд ашиглагддаг ба фотозадралаас сэргийлэх зорилгоор түүнийг оройн цагаар түгээх шаардлага гардаг. EDTA нь хөрсөн дахь хар тугалгыг (хүнд металл) хөдөлгөөнд аруулах магадлалтай бол EDDHA үгүй.

## Эх сурвалж
Аймаг, цэргийн начингууд

### Аймаг, цэргийн начингуудын эрэмбэ 
#### 1. Хоёроос дээш шөвөгтэй аймаг, цэргийн начингууд 
|О.Очбат
|2
!2
|-
|Ц.Саранзолбоо
|2
!2
|-
|О.Баярцогт
|2
!2
|-
|Х.Дарамзагд
|2
!2
|-
|С.Галданцогт
|2
!2
|-
|Э.Энхбаяр
|2
!2
|-
|Га.Бат-Эрдэнэ
|2
!2
|-
|Б.Болдбаатар
|2
!2
|-
|М.Лувсандорж
|2
!2
|-
|Б.Сундуй
|2
!2
|-
|Ш.Билгүүндалай
|2
!2
|}

#### 2. Улсын наадамд дөрөв давсан аймаг, цэргийн начингууд 
#### 3. Улсын наадамд гурав давсан аймаг, цэргийн начингууд 
#### 4. Шөвгөрсөн аймаг, цэргийн начингууд 
Ангилал:Аймгийн начин
Төрөөгийн Баасанхүү

**Төрөөгийн Баасанхүү** нь Увс аймгийн Тэс сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын харцага юм. Тэрээр үндэсний бөхөөс гадна самбо, жүдо бөхөөр хичээллэдэг бөгөөд самбо бөхийн 2009 оны залуучуудын УАШТ-ийн хүрэл, жүдо бөхийн оюутны УАШТ-ийн хүрэл медальтай. Том ах Т.Даваажав нь сумын цаан цолтой, дунд ах Т.Мягмаржав нь аймгийн арслан цолтой, улсад 3 давж байсан. 

## Амжилт 
* 2008 онд Увс аймагт 5 давж Тойргийн аймгийн начин цол
* 2009 онд Увс аймгийн наадамд үзүүрлэн Аймгийн заан цол
* 2012 онд Өмнөговь аймгийн наадамд түрүүлж Аймгийн арслан цол
* 2013 онд Улсын наадамд 5 давж Улсын начин цол
* 2016 онд Улсын наадамд 6 давж Улсын харцага цол  тус тус хүртсэн.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:Монголын самбочин
Ангилал:Тэсийн (Увс) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1989 онд төрсөн
Анчин хүний 10 цээрлэл

Дундад зууны үе, тухайлбал Чингис хааны үед ав хомрого хийх нь цэргийн сургуулийн нэгэн хэсэг байжээ. Ан амьтныг агнахдаа баримталж ирсэн монголын ёс заншил нь юуны өмнө анчин хүний арван цээрлэл юм.

• Сүрэг амьтдыг сүргээр нь агнах

• Хэрэгцээнээс илүү олон ан авлах

• Онцгой содон өнгө, зүс, хэлбэртэй ан алах

• Шинэ нутагт шилжин яваа ан амьтан, өөрөөр хэлбэл тэр нутагт урьд өмнө үзэгддэггүй байсан ан амьтныг агнах

• Хээлтэй амьтан, зулзага дагуулж яваа амьтныг алж хөнөөх

• Чоно болон бусад махчин амьтанд хөөгдөж амь зулбан яваа амьтныг алж хөнөөх

• Орооны үед холбоотой байгаа амьтныг алах

• Сүргийн толгойлогч ан амьтныг алах

• Алсан ангийн цусаар газрын хөрс бохирдуулах

• Ан амьтан цуглаж ирдэг газар ус, хужир мараан дээр улай гаргахыг цээрлэнэ.

Энэхүү арван цээрлэх ёсыг зөрчсөн хүнийг анчин бус алуурчин гэж үздэг ажээ. Үүнээс гадна анчин хүний баримталдаг зарим ёсыг дурьдвал:

• Ан амьтныг агнахдаа тарчилган зовоох

• Ан амьтныг авлах улирал хугацаанаас өмнө нь ан хийх

• Ан амьтны үүр нохой ичээ (орон гэр)-ийг эвдэж сүйтгэх, бусниулах

• Нүхэнд ус цутгах, утах, хавх зүүх, хор тавих зэрэг аргаар ан агнахыг цээрлэдэг. Энэ нь ан амьтныг тарчилган зовоож алахгүй гэсэнтэй холбоотой.

• Ижил хосоороо яваа (эр эмээрээ) ан амьтныг алахыг цээрлэнэ. Өөрөөр хэлбэл хос амьтны нэгийг өнчрүүлэхгүй гэсэн өрөвч сэтгэл юм.

• Ан амьтныг алахдаа ид бах болгоддоггүй, монголчуудын шүтлэг бишрэлийн ёсоор бол ан амьтан бол газрын эзний (савдаг) мэдлийн юм. Тийм учраас харин газрын эзнээс уучлал гуйж, гэмээ наманчилдаг ёстой.
Арван хоёр цаг

• Хулгана цаг – шөнө дөл          23:40 – 01:40

• Үхэр цаг    – шөнө дөл хэлбийх  01:40 – 03:40

• Бар цаг     – гэгээ шарлах      03:40 – 05:40

• Туулай цаг  – үүр цайх          05:40 – 07:40

• Луу цаг     – нар мандах        07:40 – 09:40

• Могой цаг   – нар хөөрөх        09:40 – 11:40

• Морь цаг    – үд дунд           11:40 – 13:40

• Хонь цаг    – үд хэвийх         13:40 – 15:40

• Бич цаг     – нар гудайх        15:40 – 17:40

• Тахиа цаг   – нар жаргах        17:40 – 19:40

• Нохой цаг   – үдэш              19:40 – 21:40

• Гахай цаг   – харуй бүрий болох/одод түгэх 21:40 – 23:40 гэсэн цагийг тус тус заадаг

Ангилал:Цаг
Ангилал:Цагалбарын систем
Аргил хуучир

**Аргил хуучир** нь уянгалаг яруу, тансаг аялгуутай хуучир хөгжим олон янз байдаг. Том, дунд, жижиг гарын болон аргил гэх мэт цөөнгүй төрөлтэй. Монголд цөөн байдаг нэгэн хуурыг танилцуулж байна. 

Аргил хуучир нь бүдүүн дуу авиа гаргадаг бөгөөд хоёр бус дөрвөн утастай. Түгээмэл хэрэглэдэг дунд гарын хуучрын урт нь 35-45см байдаг бол аргил хуучир 55-65см зарим нь түүнээс урт байх нь ч бий. Доод хэсэг нь өргөн байдаг учраас дуугаралт нь аргил хоолойг санагдуулна. Энэ хуурыг эрт цагт хот айлынхан цугларч үлгэр туульс хайлахад өргөн хэрэглэдэг байсныг түүхэн сурвалж бичигт үлдээжээ. 

Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн багш, соёлын тэргүүний ажилтан Д.Бодьсүрэнд аргил болон хамгийн жижиг хуучир байдаг ажээ. Хүүхдийн тоглоом гэж андуурахаар жижиг хуучир маш нарийн өнгө гаргадаг ажээ. Нүдэн баримжаа, гарын мэдрэмж хамгийн их шаарддаг энэ хөгжмийг урд хөршид үйлдвэрлэж, дэлхий нийтэд соёлын өв түгээхэд өргөн ашигласаар байна. Хуучир хөгжмийн нэг онцлог нь эх биенээсээ нум нь салдаггүйд оршино.

Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Монголын хөгжим
Стома

ийн нөлөө) байна.]]

Ургамал судлалд **стома** буюу **стомата** (Грекийн , "ам") гэж, ургамлын навч, иш болон бусад эрхтний эпидермис дээр байрлах, хийн солилцоог хянах зориулалт бүхий сүвийг хэлдэг.

Сүв нь хаалгач эс гэж нэрлэгддэг, хоёр ширхэг тусгай паренхим эсээр хүрээлэгдсэн байх ба тэдгээр нь сүвний нээгдэх хэмжээг тохируулна. Стомата гэдэг ойлголт дотор сүв ба хаалгач эсийг хамтатган ойлгох ба энэ нь стоматаг нийтэд нэрлэж буй томъёолол юм. Агаар нээгдсэн сүвээр ургамал уруу нэвтрэх ба түүнд агуулагдах нүүрсхүчлийн давхар исэл нь фотосинтезэд, хүчилтөрөгч нь эсийн амьсгалд тус тус ашиглагдана. Фотосинтезээс дайвар бүтээгдэхүүн байдлаар ялгарах хүчилтөрөгч нь мөн нөгөөх сүвээр атмосфер уруу гадагшилна. Үүнээс гадна, усны ууршилт энэ сүвээр атмосфер уруу ялгарах ба энэ процессыг транспираци гэж нэрлэдэг.

Хөвдийг (маршантофит) эс тооцвол, газрын бүх ургамал (эмбриофит) нь спорофит шатандаа стоматаг агуулдаг. Хос талт үрт (дикотиледон) ургамлуудын доод эпидермис нь дээдээс илүү олон стоматаг агуулдаг. Нэг талт үрт (монокотиледон) ургамлуудын доод дээд эпирдермис дахь стоматагийн тоо ихэвчлэн ижил байдаг. Хөвдөг навчтай ургамлуудын хувьд стомата нь навчны зөвхөн дээд талд байдаг ба живсэн навчууд стомата агуулдаггүй. Стоматагийн хэмжээ нь ургамлын зүйлээс хамааран өөрчлөгдөх бөгөөд уртаашаа 10 - 80 µm, өргөөшөө 50 хүртэл µm байдаг.

## Функц 
### CO2 авах ба ус алдах
Нүүрсхүчлийн давхар исэл нь фотосинтезийн чухал түүхий эд ба агаарт 400 ppm хэмжээтэй агуулагддаг. Дийлэнхи ургамлууд өөрийн стоматаг өдрийн цагаар нээлттэй байлгаж, фотосинтезэд шаардлагатай CO2-г авахыг чухалчилдаг. Энэ үед навчны орон зайд орших усны уур стоматагаар дамжин гадагшилна. Иймд ургамал нүүрсхүчлийн давхар ислийг авахдаа өөрийн эрхгүй усаа алддаг. Усны ингэж гадагшлахыг транспираци гэж нэрлэдэг.

## Эх сурвалж
## Гадаад холбоос
Ламжавын Буянтогтох

**Ламжавын Буянтогтох** (1984 оны 12 дугаар сарын 31-ны өдөр Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн) Ардчилсан Намын гишүүн, Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын төлөөлөгч, Тэсо Корпорацийн гүйцэтгэх захирал. 

## Боловсрол 
*2002 онд Эрдэнэт хотын 1 дүгээр сургуулийг төгссөн.
*2006 онд Монгол Улсын Их Сургуульд улс төр судлаач мэргэжлээр суралцаж төгссөн.
*2009 онд Удирдлагын Академид удирдахуйн ухааны магистр зэрэг хамгаалсан.

## Ажил алба, сонгуульт ажил 
*2006-2007 он Тэсо ХХК-ийн Хүний нөөцийн албаны дарга
*2007-2009 он Тэсо ХХК-ийн Маркетинг борлуулалтын албаны дарга
*2009-2010 он Тэсо ХХК-ийн Бизнес хөгжлийн албаны дарга
*2012-2016 он СХДүүргийн АЗХ-ны Өнөр бүсийн дэд тэргүүн
*2010-2014 он Тэсо Корпорацийн дэд захирал
*2014 оноос Тэсо Корпорацийн гүйцэтгэх захирал
*2016 оноос СХДүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч

## Гавьяа шагнал 
*2007 он Тэсо ХХК-ийн дээд шагнал АЛТАН ОД
*2011 он Худалдааны салбар үүсэж хөгжсний 90 жилийн ойн медаль
*2014 он Монголын Залуучуудын Холбооны тэргүүний залуу алтан медаль
*2015 он Олон улсын Forbes сэтгүүлийн шилдэг залуу
*2015 он Хөдөлмөрийн хүндэт медаль

Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Эрдэнэтийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1984 онд төрсөн
Эмэгтэйчүүдийн гоёл

** Толгойн гоёл **: Монгол эмэгтэй нөхөрт гарахдаа үсээ хоёр салаа сүлжиж нутаг нутгийн заншлаар эхнэр хүний гоёлоор гоёдог байжээ. Төв халхын эхнэрүүд үсээ дэрийлгэн дугуйлж үснийхээ дунд хэсэгт мөнгөн хавчаар, угт нь зууван хавчиг зүүдэг. Мөн толгой дээрээ дух руу орсон үнэт чулуу шигтгэсэн мөнгөн оройвч тавьж түүн дээр малгай өмсөнө. Оройвч хэмээх толгойн боолтны орой нь онгорхой байвал харц хүнийх, битүү хорол чимэглэлтэй байвал хатан хүнийх гэж ойлгоно. Хоёр тал руугаа дэрийлгэсэн үсэндээ 6-8 мөнгөн хавчаарыг дунд нь хавчиж, туйв бүхий мөнгөн гэр рүү үсээ хийх уулзварт зууван хавчиг зүүнэ. Туйв гэдэг нь үсний үзүүрийг хавчдаг хавчаар бөгөөд энэ нь түүнийг эхнэр хүн гэдгийг илэрхийлнэ. Эмэгтэйчүүд үсний үзүүрийг ил гаргахгүйгээр туйв ба түүнээс залгаатай байх даавуу, хоргойгоор хийсэн үсний гэр бүхий уутанд хийж далдална. Толгойн боолтоос хоёр шанаа руу унжуулсан унжуурга чимгийг санчиг гэх бөгөөд 3, 5, 7, 9 салаа шүр сувдан зүүлтнээс бүрдэнэ. 

Халх эхнэр мөн энгэрийн гуу зүүх бөгөөд сахиус шүтээнээ дээдлэн хүзүүндээ зүүж буй хэрэглэл юм. Оосорыг нь мөнгөөр хийж, маанийн үсэг болон үнэт чулуун шигтгээ хийдэг. Түүнийг зөвхөн язгууртан эмэгтэйчүүд хэрэглэдэг байв.

Сүйх нь эмэгтэй хүний чихэнд зүүх гоёлын зүүсгэл бөгөөд хорол, загас зэрэг хэлбэртэй байдаг. Энэ нь эмэгтэй хүний нөхөрт гарч эхнэр болсны бас нэг баталгаа ажээ.

Бөгжний тухайд алт мөнгө, гангаар хийсэн цулгуй, дундаа ховил, хонхорхой, хүрэмтэй гэх мэт олон янзын бөгжийг хэрэглэнэ. Бугуйвчийг алт, мөнгө, зэсээр хийлгэж цулгуй чигээр нь хэрэглэхээс гадна хээ угалз бүхий үнэт чулуун шигтгээгээр чимж хэрэглэдэг. Ийнхүү халх эхнэрийн гоёл чимэглэл 5-6 килограмм татдаг.

Баруун монгол эхнэрүүд үсээ мөн адил хоёр салаа сүлжиж хоргойгоор чимэглэсэн үсний гэр хэмээх хар хилэн уутанд хийж энгэр рүүгээ унжуулна. Үснийхээ үзүүрт “тохиг” хэмээх гоёл зүүнэ. Зүүн монголын эмэгтэйчүүд толгойн гоёлдоо ихээхэн үнэт чулуугаар чимэглэсэн хавчиг, татуурга, магнайвч зэргийг хэрэглэдэг.
 
** Бэл **: Монгол эхнэрүүдийн түгээмэл чимэглэл бол хоёр ташаанд унжуулдаг бэл хэмээх дүгэрэг хорол зүүлт болно. Халх эхнэрийн бэл нь дээрээ шүрэн голтой эргүүлэгтэй байх ба түүнээс таван өнгийн алчуур унжуулан зүүн талын бэлнээс хөөрөг, тамхины хавтага зүүнэ. Баруун талдаа “таван саваагүй” зүүнэ. Баруун нутгийн ястангууд “таван саваагүй”-д хавтага, утас зүүний хэрэгсэл, чихний ухуур, хумс цэвэрлэгч, шүдний чигчлүүрийг хэрэглэдэг бол халх эмэгтэйчүүд чихний ухуур, хэлний хусуур, хумсны хир арилгагч, хөмсөг засагч, шүдний чигчлүүрийг оролцуулдаг. Таван өнгийн алчуур нь ургахын улаан нар, баяр баясгалан, цэлмэг хөх тэнгэр, цэнгэг гол мөрөн, газар дэлхийн өнгийг бэлгэдэхийн зэрэгцээ эхнэр хүний бэлхүүсэнд буян хишиг хадгалагдаж байдгийг давхар илэрхийлдэг. Мөн тэрхүү таван алчуурыг сааль сүүнд хэрэглэх, гараа арчих, тоос арчих зэрэгт хэрэглэдэг ажээ. Бүсгүй хүний алхаа гишгээний хөдөлгөөнөөр тэрхүү таван өнгийн алчуур намилзан хөдлөх бөгөөд энэ нь эмэгтэй хүний уян зөөлөн намбалаг байдлын илэрхийлэл болно.
Ангилал:Монголын соёл
Эсгий

**Эсгий** () нь малын ноосыг зулж хавтайлган хийсэн эд.

## Эсгий хийх 
Малчин ардууд эсгийг ихэвчлэн 8 дугаар сарын дундуур хийдэг. Тухайн айл дангаараа хийхэд хүч хүрэхгүй ажил учраас айл хотлоороо нийлж хийнэ. Өдрийн сайныг сонгон тогтож, эсгийндээ гурван төрлийн ноосыг урьдчилан бэлтгэсэн байна. Үүнд, тухайн жилийн зун хяргасан эр хонь, төлөгний уртын ноос, өнгөрсөн намрын ахарын ноос, тухайн жилийн шинэ хурганы ноос хамаарна. Эм хонины ноосыг эсгийнд хэрэглэдэггүй. 2 метр өргөнтэй, 4-5 метр урттай эсгийнд ойролцоогоор 25-30 кг ноос ордог.

Эсгий хийх арга ажиллагаа 3 үе шаттай явагддаг бөгөөд эхлээд ноосоо зулна, дараа нь услаад эсгийгээ татах буюу чирж нягтруулдаг.  Цэнгэг устай худгийн ойролцоо эсгий татах, зулахад тохирсон, тэгш сайхан талбайтай газрыг сонгоно. Эсгийний усалгаанд зөвхөн худгийн усыг хэрэглэнэ. Нуурын ус нь эсгийг шарлуулдаг учраас хэрэглэдэггүй. Хамгийн түрүүнд ноосоо дэвсгэр дээр дэлгэж 7 хоног орчим үдийн наранд сайтар хатааж хогийг нь цэвэрлэнэ. Хатаасныхаа дараа ноосоо савж эхлэх ба ноос савахад хэдэн ч хүн орж болно. Хүн бүр хоёр саваа мод хэрэглэх бөгөөд дунджаар 20-25 минут савна. Ноосоо савж гүйцсэний дараа савсан хэсэг тус бүрийг хуйлна. Дараа нь хуйлсан ноос эрчилж чангараад мушгирч ирэхээр нь үзүүр хэсгийг дотор нь оруулж тэр чигээр нь эсгий хийх хүртлээ чийг авахуулахгүй хадгална.

Эсгий татах өдөр лам залж ном уншуулна. Эсгий татах хүмүүс болон чирүүлэх азаргаа товлоно. Эсгийг голдуу азаргаар татаж чирдэг бөгөөд говь газар бол тэмээгээр татдаг байжээ. Эсгий хийх нь шүүстэй буюу шүүсгүй гэж хоёр янзаар нэрлэгддэг. Хонь гаргаж найр хийвэл шүүстэй хэмээдэг бөгөөд дан цагаан идээгээр цайлж байвал шүүсгүй хэмээн нэрлэгдэнэ. Хонины ноос өөрөө зунгагтайн дээр ямааны тосоор тосолж орхивол борооны ус нэвчдэггүй байна. Эсгийний өнгийг цайруулахын тулд ясны гурил, шохойгоор өнгөлнө. Адууны хялгасаар бат бөх дээс томж гэрийн бүслүүр, өрх ба дээвэр даруулах олс хийнэ. Унины углуурга, хананы үдээс сэлтийг бод малын шир, шөрмөсөөр голдуу хийнэ. Орчин үед үйлдвэрийн аргаар эсгийг зунгагнаас нь салган цэвэрлэж угаасан ноосоор эсгий хийдэг болсон.

Ангилал:Малын бүтээгдэхүүн
Аохан

**Аохан** (монгол:) нь Өвөр Монголын зүүн өмнө талын Улаанхад хотын харьяанд байдаг хошуу юм. Тус хошууны нэр түүхэнд 16-р зууны эхэн үед Даян хаан хураасан улсаа хөвүүддээ хуваах үед ахмад хөвүүн Төрболдын отгон хөвүүн **Эмлиг тайжд** (зарим сурвалжид Элмиг, Эмнэг, Намжил, Алиман гэсэн байдаг) Цахар түмний **Аохан**, Найман отгийг өмч болгон таслан өгснөөр тэмдэглэгдэж эхэлсэн. Улмаар түүний хоёрдугаар хүү **Буйман Түшээт ноёны** ахмад хөвгүүн **Дайчин дүүрэн ноён** Аоханыг үе залгамжлан захирах болов. Аохан нь Мин улстай худалдаа арилжаа хийдэг байсан бөгөөд тус аймаг 5000 орчим цэрэгтэй байжээ. Аохан нь Ляо голын сав дагуу нутаглаж, Монголын их хааны шууд захиргаан дахь Цахар түмний харьяат 8 отгийн нэг байсан. 1627 онд Аоханы **Соном дүүрэн**, **Сэцэн зоригт** нар аймгаа авч Лигдэн хааныг орхиж, Хожуу Алтан улсад дагаар оржээ.

**Сэцэн зоригт**ыг нас барсны дараа Манж Чин улсаас түүний хүү **Банди**д манж гүнжийг гэргий болгон өгч, эфү болгожээ. 1636 онд Аоханыг 1 хошуу болгож, Сэцэн зоригтын хүү Банди ноёнд жюнь вангийн хэргэм шагнажээ. Чин улсын эцэс үед Аоханд дахин 1 хошуу байгуулж, Зуу-Удын чуулганд захируулсан.

## Эшлэл
Ангилал:Монгол овог аймаг

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Цайны дээж өргөх ёсон ба цээр

Цайны аяганы амсарт хурууны өндөг хүргэвэл ял зэмд унана, эмтэрхий аяганд хийвэл зочноо илт доромжилсон болно, аягатай цайг үүдээр гадагш цацвал амны хишиггүй болно, амсар бялхаж асгартал хийвэл амны хишиг асгарна, нар буруу эргүүлж цай аягалбал үйл хэрэг буруу эргэхийн цондон, аягалсан цайг түрүүлж амсалгүй ширээн дээр тавибал чөтгөр түрүүлж амсана хэмээн цээрлэдэг. 

Уур нүдүүрт цай нүдэхдээ тоолбол идээ ундаагаар дутна, цай идээг буруу гараар өгвөл ирсэн зочноо үл хүндэлсэн, дайлахыг хүсээгүй гэсэн муу сэтгэл болно, хормой шууж, ханцуй шамлан цай идээнд ойртох аваас зэрлэг танхай болно, цайны шаарыг хогтой хамт хаяваас идээний дээжээ үл хүндэлсэн болно хэмээн цээрлэдэг. Цайны идээг чимхэж хийвээс ядуурна, бага багаар хийвээс харамч хахир болохын шинж хэмээнэ. Цайны дээжийг хангай дэлхийд өргөж, гэрийн эзэнд эхэлж өгөх учиртай бөгөөд зөрчвөөс гэрийн эзний хийморь сүлд доройтно хэмээн үздэг.

Цайны дээж өргөх үед үс гэзгээ янзлан нүүр гараа угааж, толгойдоо малгай, алчуур сэлтийг тавьж, хэт халуун биш цайны дээж өргөх ба гарын алгыг дээш харуулсан маягтай өргөдөг. Өргөх үедээ бүтэлгүй муухай үгс хэлдэггүй. Жишээ нь өр ширгүй, өвчин зовлонгүй, идэж уухаар дутаалгүй байлгаж хайрла гэж хэлж болдоггүй байна. Өвөг дээдсийн, уул усны эздийн, наран ээжийн амар мэндийг эрж байна хэмээн өргөдөг. “Үе үеийн өвөг дээдэс минь, хөх мөнгөн тэнгэр эцэг минь, хөрст алтан дэлхий эх минь, 99 тэнгэр минь, 33 хурмаст минь, уул усны эздүүд минь, ураг төрлийн онгодууд минь, өвгөн буурал аав минь, эмгэн буурал ээж минь, харсан даасан тэнгэрүүд минь, хар лусын савдагууд минь, атаа таван тэнгэр минь Та бүхэндээ .... жилтэй .... овогтой .... би цайныхаа дээжийг өргөж, амар мэндийг тань айлтгаж байна” хэмээн хэлж өргөөд эцэст нь “үр хүүхэд биднийгээ эрүүл энх, урт удаан, элбэг хангалуун, аз жаргалтай сайхан амьдруулж, хань ижлийн минь ажил үйлсийг өөдрөг бүтэмжтэй байлгаж хайрлаарай” хэмээн хүсэж өргөдөг учиртай.

Цайны дээж өргөнө гэдэг нь энгийн хэрнээ хүчтэй засал ажээ. Өглөө цайны дээж өргөсөн шигээ сүүг мөн адил өглөө өдөр гэгээтэйд өргөнө. Харанхуйд өргөсөн сүү болон бусад идээ чөтгөрийн хоол болно гэж эртнээс үздэг ба гэрэлгүй харанхуйд хоол унд идэхийг мөн цээрлэнэ. Зөвхөн хатуу идээ буюу архийг харуй бүрийд өргөж болдог ёстой.

Ангилал:Монголын соёл
Зуу Удын чуулган

**Зуу Удын чуулган** (монгол:; хятад: 昭烏達盟, пиньинь: Zhāo wū dá méng) бол Манж Чин улсын үеийн Өвөр Монголын зургаан чуулганы нэг. Тухайн үед **Оннигудын зүүн гарын хошуу**ны **Зуу Уд** гэдэг газар чуулган чуулдаг тул Зуу Удын чуулган гэж нэрлэжээ. Одоогийн Өвөр Монголын Улаан хад хотын нутаг дэвсгэрийг бүрэн хамарч байжээ. Энэ чуулган нь зүүн, зүүн хойд талдаа Жирэмийн чуулган,  хойд талдаа Шилийн голын чуулган, баруун талаар Цахар найман хошуу, өмнө талдаа Зостын чуулгантай тус тус хаяалж байсан.  

## Чуулганы бүтэц 
Зуу Удын чуулганд дараах хошуу багтаж байсан. Үүнд:
# Найман хошуу 
# Аохан хошуу
# Баарин баруун хошуу
# Баарин зүүн хошуу
# Жарууд баруун хошуу
# Жарууд зүүн хошуу
# Хишигтэн хошуу
# Онниуд баруун хошуу
# Онниуд зүүн хошуу
# Ар Хорчин хошуу
# Халх зүүнгарын хошуу зэрэг 11 хошуу харьяалагдаж байжээ.
Эдгээр хошууг захирсан засаг ноёд бүгд Чингис хааны дүү нар, үр хойчис, удам угсааныхан болно. Батмөнх Даян хааны ач Боди Алаг хааны дүү Эмлиг тайжийн ач Түжин дуралын удам **Аохан хошуу**, Түжин дуралын дүү Эсэн үйзэний удам **Найман хошууны** ноёд болой.  

Батмөнх Даян хааны тавдугаар хөвгүүн Алчуболдын ач Убаши үйзэн ноёны удам **Жарууд,** Убаши үйзэнгийн дүү Субухай дарханы удам **Баарин** хошууны засаг ноёд болов. Батмөнх Даян хааны зургаадугаар хөвгүүн Очирболдын удам **Хишигтэн хошууны** ноёд болсон.  

Хавт Хасарын үр хойчсын нэгэн салаа нь **Ар Хорчин хошууны** ноёд болсон бол Отчигин ноёны үр хойчис нь Онниуд зүүн, баруун хошууны ноёд болжээ. 

Халхын Засагт хан аймгийн Шолой убаши хунтайжийн гуравдугаар хөвгүүн **Гомбо-Илдэн ноён** дотоодын үймээнээс зайлж Энх амгалан хааны гуравдугаар онд (1664) Өвөр Монголд ирж Манжийг дагасанд Халхын зүүн гарын хошуу хэмээн нэрлэж засаг өргөмжлөн Зуу Удын чуулганд харьяалуулжээ.

## Эшлэл
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Ангилал:Өвөр Монголын түүх

Ангилал:Өвөр Монголын чуулган
Дамиан Кауэллс Диско Машин

**Дамиан Кауэллс Диско Машин** () нь Австралийн альтернатив рок- ба диско-хамтлаг юм бөгөөд 2014 онд Мельбурн хотод байгуулагдаж байжээ.

## Цомгууд 
* ''Damian Cowell's Disco Machine* (2015)
* *Get Your Dag On!'' (2017)

Ангилал:Австралийн хамтлаг
Ангилал:Альтернатив рок хамтлаг
Зостын чуулган

**Зостын чуулган** нь Манж Чин улсын үеийн Өвөр Монголын нэгэн чуулганы нэр.
Зостын чуулган нь өнөөгийн Ляонин мужийн баруун хэсэг Өвөр Монголын Улаанхад хотын өмнөд хэсгийг хамарч байв. 
## Засаг захиргааны хуваарь
Зостын чуулганд Харчин баруун гарын хошуу, Харчин зүүн гарын хошуу, Харчин дундад хошуу,Түмэд зүүн гарын хошуу, Түмэд баруун гарын хошуу зэрэг 5 хошуу харьяалагдаж байжээ. Уг 5 хошуу нь тухайн үед Түмэд баруун хошууны нутаг дахь **Зост** хэмээх газар чуулган чуулдаг байсан тул Зостын чуулган хэмээн нэрлэжээ. Харчин таван хошууны өвөг дээдэс болбоос Чингис хааны 9 өрлөгийн нэг Урианхайн Зэлмийн үр хойчис болно.

## Хожуу үеийн түүх
Тус чуулганд 1891 оны Улаан малгайтны босогчид хятад тариачин Ян Ей Чуанаар толгойлуулж, монголчуудын эсрэг том геноцид хийсэн юм.
Нангиад нар **Монгол хүнийг нь алж, газрыг нь булаая!** гэж уулгалан, Чин улсын засагтай сүлбээцэлдэн **Харчин гурван хошуу**нд 48 өдөрт **150,000** монголчуудыг хяджээ.

Монголчуудыг мянга мянгаар нь бөөгнүүлж, нэг ч хүн үлдээлгүй алж байв. Нялх хүүхдийг хөлөөс нь барин савах, жадны үзүүрт өлгөх зэргээр хороож байлаа. Жирэмсэн эхийн гэдсийг хүүлж, ургийг нь харуулна. Хожим тэр хүмүүсийг оршуулах гэхэд толгой байвч бие үгүй, бие байвч толгой үгүй, бие толгой байвч мөчис үгүй гэхчлэн үзэшгүй аймшигт дүр зураг угтжээ. Маш болхи зэрлэгээр цавчилж, цохилж, тамлаж зовоож хядсан аж.

Олон монгол хүн цөс хэмхэртэл эмээж, араас улаан малгайтнууд гарч ирэх вий хэмээн Хянганыг давтал зугтаж дүрвэжээ. Сод зохиолч Инжинаш хамаг бүхнээ орхин зугтаж, Ляонинд нэгэн хуучин балгасанд орогнож нуугдаж байгаад, өвчний улмаас нас эцэслэсэн байна. Энэхүү хядлагаар Зостын чуулганы цаашид оршин тогтнох үндэс суурь ганхаж, 1911 он гэхэд нэрнээс өөр юм үлдсэнгүй.

## Холбоотой мэдээлэл
* Жиньдандаогийн хядлага
* Зуу Удын чуулган

## Эшлэл
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Ангилал:Өвөр Монголын түүх
Жиримийн чуулган

**Жиримийн чуулган** (монгол бичиг:; хятад: 哲里木盟; Zhé lǐ mù méng) нь Манж Чин улсын үеийн Өвөр Монголын нэгэн чуулганы нэр.

Манж Чин улсын үед Өвөр Монголыг 6 чуулган, 49 хошуунд хуваан захирчээ. Тухайн үед Хорчин, Жалайд, Дөрвөд, Горлос зэрэг 4 аймгийн 10 хошуу нь Түшээт вангийн хошууны **Жирим уул**анд чуулган чуулдаг байсан тул Жиримийн чуулган хэмээн нэрлэжээ. Жиримийн чуулганд Хорчин аймгийг **баруун гарын** **өмнөд**, **дундад**, **хойд** хошуу хэмээн гурав хувааж, мөн **зүүн гарын өмнөд, дундад, хой**д гэсэн гурван хошуунд хувааж баруун гарын гурван хошууг Түшээт чин ван удирдаж, Дөрвөд хошуу, Жалайд хошууг нийлүүлсэн байна. Зүүн гарын гурван хошууг Дархан чин ван удирдаж **Горлосын хоёр хошуу**г хавсаргасан байна. Тухайн үед түүний нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн Өвөр Монголын Тунляо хот, Гирин мужийн Өмнөд Горлосын монгол үндэстний өөртөө засах сянь, Хармөрөн мужийн Дөрвөдийн монгол үндэстний өөртөө засах сяний нутаг дэвсгэрийг харьяалж байжээ. Жиримийн чуулганы 10 хошууны ноёд нь Хавт Хасарын үр хойчис болно.

## Холбоотой мэдээлэл
# Хавт Хасар
# Тунляо

## Эшлэл
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Ангилал:Өвөр Монголын түүх
Төрийн долоон эрдэнэ

** Хаан төрийн долоон эрдэнэ ** хэмээх эдгээр эд зүйлсийг дөрвөн их тивийг захирсан Алтан хүрдэт Загарбардин (санскритаар Чакравартин) хаан эзэмшдэг гэж Буддын шашинд үздэг. Энэхүү хаан нь улс гүрнээ амар хялбар саадгүй захирахын тулд урьд үйлдсэн агуу их буяныхаа хүчээр эдгээр эрдэнэсийг эзэмшдэг ажээ. Харин эдгээр эрдэнэсийг бурханд өргөсөн хүн хойт төрөлдөө Загарбардын хаан болж төрөх эсвэл бурхны номыг үзэх гадаад, дотоод нөхцөл төгс бүрдсэн газар төрөх үйлийн барилдлагатай болдог гэж үзэх тул хаан төрийн долоон эрдэнийг бурханд өргөх явдал Буддын шашинтай орнууд ялангуяа Монголд ихээхэн түгээмэл байжээ.

## Хүрдэн эрдэнэ 
хүрэн хар магла

## Чандмань эрдэнэ 
Номин эрдэнийн өнгөтөй, таван өнгийн гэрэл цацруулан 3000 ертөнцийг гийгүүлдэг. Энэ нь хаанд бүх улсаа харж хянах боломж олгодог төдийгүй гэрэл нь шөнийг өдөр, хүйтэнийг дулаан, халууныг сэрүүн болгож хувиргадаг байна. Түүнчлэн өвчин зовлон, зуурдын үхлээс сэргийлэх,  хүслийг биелүүлэх увдистай хааны эрдэнэ ажээ.

## Хатан эрдэнэ 
Гайхмаар үзэсгэлэнтэй, бие нь төрөлхийн анхилуун үнэртэйн дээр хүрсэн хүн болгонд таашаал хүртээдэг онцгой эрдэмтэй ажээ. Тэрээр өөрийн харьяатуудаа эхийн хайраар асардаг, зовлон бэрхшээлийг нь байнга арилгадаг ажээ.

## Заан эрдэнэ 
Хаан болон түүний албат нарыг нэг өдөрт гурван мянган ертөнцийг гурав тойрон зөөх мянган зааны хүч чадалтай ба зөнгөөрөө хааны дайснуудыг ямар ч саадгүй дардаг ажээ.

## Түшмэл эрдэнэ 
Хааны хүслийг зөн совингоороо мэдэж, түүнээс асуулгүйгээр ажил хэргийг чадварлагаар удирдан биелүүлдэг. Хаандаа үнэнч, дорд амьтныг дээрэлхэхгүй, дээдсийг хуурахгүйгээр ажил үйлсээ номын дагуу бүтээдэг ажээ.

## Төгс жанжин эрдэнэ 
Мөнгө, бусад эрдэнэсээр бялхуулж байдаг бөгөөд хэнийг ч зальдаж мэхэлдэггүй ажээ. Хааны албат нарт эд баялгийг авчирахдаа  байнга шударга, зоригтой байхын дээр асрал энэрэл ихтэй тул бусдад байнга хүндлэгддэг ажээ.

## Морин эрдэнэ 
Цагаан өнгөтэй, эрдэнээр чимэглэгдсэн салхи шиг хурдан, зөнгөөрөө унаж буй эзнээ хор хөнөөлөөс хамгаалж хүссэн газарт нь хүргэдэг.

Ангилал:Буддын шашны урлаг
Ангилал:Буддын шашны урлаг ба соёл
Исгэрэх урлаг

**Исгэрэх урлаг** нь Монгол ардын хөгжмийн өгүүлэхийн эрхтний урлаг бөгөөд энэ төрөлд аялан исгэрэх, амаар ташин дэлдэх, хөөмэйлэх, цуурдах, аман хуурдах гэсэн эдгээр таван урлагийг хамруулна. 

Чухамдаа ардын хэлээр "Исгэрээ" буюу "хисгэрээ" гэдэг тод цомхон нэрлэдэг, үүнд хисгэрээ гэж гийгүүлэгчээр эхэлдэг нэр нь эртний дуудлага байх учиртай бөгөөд "хий" /салхи/ гэсэн үгтэй язгуур нэгтэй байх магадлалтай. Хисгэрэх буюу исгэрэх гэдэг бол ямар нэгэн аяыг шүдний завсраар үлээн, хоёр уруулаараа хааж, нээн, шовшрон эгшиглэх юм уу, эсхүл уруулын завсраар үлээн эгшиглэхийн нэр болохыг хэн бүхэн мэднэ. Үүнд хүний шүд, уруул ая эгшиг үүсгэх хөгжмийн зэмсгийн үүрэг гүйцэтгэж, амны хөндий бол цуурайн хайрцаг буюу чавхдаст хөгжмийн зэмсгийнхээр бол царын үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Исгэрээтэй холбоотой монголчуудын өвөрмөц зан заншлыг анхаарч үзвээс сонирхолтой байна.

## Исгэрээний төрөл 
Монголчууд исгэрээг нэгд: шүдний исгэрээ, хоёрт: уруулын исгэрээ, гуравт: тагнайн исгэрээ гэж гурав ангилан ялгадаг бөгөөд тэр гурван зүйлийн исгэрэх аргыг бүгдийг нь эзэмшсэн хүнийг ёстой сайн исгэрдэг хүнд тооцдог, тийм хүн төдий л элбэг байдаггүй байсан нь уг урлагийн эрдмийн чанар шинжийг илтгэж байгаа юм. 

### Шүдний исгэрээ 
Шүдний исгэрээ гэдэг нь үүдэн шүдний завсраар хий түрэн үлээж эгшиг үүсгэхийн хэлнэ. Мэдээж үүнд уруул зөвхөн аяны нугалаан дээр хамхисхийж нээсхийн оролцох ялимгүй үүрэгтэй байдаг.

### Уруулын исгэрээ 
Уруулын исгэрээ гэдэг бол хоёр уруулаа үл мэдэг цорвойлгон завсараар нь хий түрэн үлээж эгшиг үүсгэхийн нэр бөгөөд аяны нугалаан дээр мөн л хэлнийхээ дунд дээврийг түүш рүүгээ шахасхийн товшилдог.

### Тагнайн исгэрээ 
Тагнайн исгэрээ гэдэг бол хэлнийхээ үзүүр этгээдийг хатуу тагнай өөдөө эргүүлэн завсраар нь хий түрэн эгшиг үүсгэхийн нэр билээ.Энэ төрлийн исгэрээ нь сурахад хэцүү учраас тийм ч түгээмэл биш юм.

## Исгэрэх болон цээрлэх зүйл 
Монголчууд өвөл, хавар, шөнийн цагт исгэрдэггүй, бүрхэг сэрүүн өдөр исгэрдэггүй, ямар нэгэн салхитайд исгэрдэггүй. Гагцхүү зун намрын цэлмэг нартай өдөр, бүгчим халуун цагт исгэрдэг. Гэр орондоо, эсгий зулж байхдаа, ноос савж байхдаа исгэрэхийг цээрлэдэг. Монгол хүн малаа услахад заавал исгэрдэг нь морь малыг ус уухад аятай таатай болгон, ангаа цангааг нь тайлан, тавтай ундаалахад нь тус болог гэсэн санаатай юмсанж. Мөн аян замд элэгдэн яваа халуун хөлстэй морь, ширүүн туусан адуу мал шууд ус уудаггүй, хормын төдий ч болов сэрүүцэн сэхээ авч байж ус унд амтлан уудгийг малчин монголчууд ажил үйлсийнхээ явцад ажиж мэдсэн тэр учир юм. Ноос савах, эсгий хийхэд   хэдий бүгчимдэн халууцавч, салхи урих хэрэггүй, харин ч үүдэн тэнгэрээс  авхуулаад галын эзэн, эрийн сүлд тэнгэр гэх мэт шүтээнтэй харгалдан харшилж болзошгүй гэж үздэг байснаас тийнхүү цээрлэдэг байв.

Ангилал:Монголын хөгжим
Ангилал:Дуулалтын техник
Ангилал:Дуу хоолойны өнгө
Ангилал:Тувагийн соёл
Ангилал:Хөгжимт эмчилгээ
Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв