open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Олон Улсын Сансрын Станц

right|thumb|300px| Станцын угсаргаа
thumb|right|300px| Станцын угсаргаа
right|300px|thumb| Станц дээрх туршилтаар лааны гэрэл дэлхий дээр халуун дөл дээшээ хөөрч сунаж харагддаг харин сансарт жингүйдэлд татах хүч байхгүй тул галын дөл бөмбөлөг хэлбрээр асдаг болхыг тогтоосон нь
**Олон Улсын Сансрын Станц** ()-ыг сансарт байнгын судалгаа шинжилгээ явуулах зорилгоор 1998 оны 11 сараас эхлэн тойрог замд угсран байгуулж олон улсын сансарын байгууллагууд хамтран ашиглаж шинжлэх ухааны хөгжилд чухал хувь нэмрийг оруулж байна. Энэ байгууламжийг дэлхийн олон орнуудын сансарын төвүүд хамтран ашигладгаас НАСА, ЕСА, JAXA, CSA, Роскосмос гэсэн байгууллагууд гол үүргийг хүлээн ажилладаг. Станц дэлхийгээс 420 км өндөрт 27700 км/ц хурдтайгаар хоногт дэлхийг 15,8 удаа тойрдог, 450 тонн жинтэй, 108м х 73м х 20м хэмжээтэй. 2000 оны 11-р сарын 2-оос Олон Улсын Сансрын Станц (ОУСС)-д анхны баг байнга оршин сууж эхэлсэн байна. ОУСС-ын байнгын оршин суугч хүмүүсийн амьдралын нөхцлийг хангахын тулд хэдэн сар тутамд дэлхийгээс сэлбэг, хоол, ус, нисгэгчидийн нөөц хувцас зэргийг зөөврийн хөлгөөр хангадаг үүнд Орсын Союз, Прогресс; Европын Автомат Тээврийн хөлөг, Н-ll; АНУ-ын Луу, Сигнус хөлгүүдийг ашигладаг. 2011 оноос Шаттл хөлгүүд бүгд ашиглалтаас гарсантай холбогдуулан зөвхөн Союз хөлгөөр сансарын нисгэгчидийг ОУСС руу зөөвөрлөж байна.

## Шинжлэх ухааны хэрэглээ
ОУСС нь дэлхий дээр хийх боломжгүй олон мянган төрлийн шинжлэх ухааны судалгаа шинжилгээг жингүйдлийн орчинд хийх боломж олгодгоороо шинжлэх ухааны маш чухал орчин ба туршилтын төв болдог. Гол хийгддэг судалгаанд нь астрабиологи, одон орон, хүн судлал буюу сансарын анагаах судалгаа, физикийн судалгааны салбарууд, материалын судалгаа, сансарын цаг агаар, дэлхийн цаг агаарын судалгааны ажилууд ордог. Дэлхий дээрх эрдэмтэд станц дээрх оршин суугчидын бүх эрүүл мэндийн мэдээллийг минут бүрт ажиглаж хянаж тэдний эрүүл мэндийг хамгаалахын хажуугаар шинжлэх ухааны судалгааг хийдэг.

## Станцын үндсэн тасалгаанууд
left|300px|Дэстини агуулах хонгил
ОУСС нь хүн ажиллаж амьдрах олон өрөө тасалгаанууд болон тоног төхөөрөмжүүд байрладаг хэсгүүдээс бүрддэг.

## Бичлэг
# ОУСС-ын бүрэн дотоод байдлыг харуулсан видео аялал
# Сансар дахь дуу хөгжим
# ОУСС-ын  видео аялал 2
# ОУСС-аас сансрын нисгэгч зөөвөрлөх байдал
# Видео танилцуулга
# Станц дээрх сансрын нисгэгчдийн ажил амьдрал

## Гадаад холбоос 
*  (Олон Улсын Сансрын Станц - НАСА)
*  (Олон Улсын Сансрын Станц — Роскосмос)
*  (Олон Улсын Сансрын Станц — Канадын сансрын агентлаг)
* 22px Европ (Олон Улсын Сансрын Станц — Европын сансрын агентлаг)
*  (Олон Улсын Сансрын Станц — Японы сансрын судалгааны агентлаг)
*  (Олон Улсын Сансрын Станц — Бразилийн сансрын агентлаг)
*  (Олон Улсын Сансрын Станц — Италийн сансрын агентлаг)


Ангилал:Бразилын сансрын нислэг
Ангилал:Европын сансар судлалын байгууллага
Ангилал:Японы сансрын нислэг
Ангилал:Канадын сансрын нислэг
Ангилал:NASA
Ангилал:Оросын сансрын нислэг
Ангилал:Тэнгэрийн ажиглалт
Олон улсын нэгжийн систем

, Мьянмар, АНУ) хар өнгөөр тэмдэглэв.]]

**Олон улсын нэгжийн систем** (франц '** нэрний хураангуй нь **SI** буюу Монголоор **СИ''') - метрийн системийн орчин үеийн хувилбар. СИ нь дэлхий дээрх хамгийн түгээмэл хэрэглэгдэж буй нэгжийн систем бөгөөд худалдаа, аж үйлдвэр болон шинжлэх ухааны аль алинд нь өдөр тутам хэрэглэгддэг.

Хуучин метрийн систем нь хэд хэдэн нэгжийн бүлгүүдээс бүрддэг. 1960 онд сантиметр-грамм-секунд (сгс) системээс илүүтэйгээр метр-килограмм-секунд (мкс) систем дээр үндэслэн СИ нэгжийн системийг бий болгосон.

СИ систем нь хэд хэдэн шинэ нэгжийн нэрийг оруулж ирсэн. СИ систем нь тогтмол биш бөгөөд хэмжилтийн технологи хөгжих тутамд олон улс хоорондын зөвшилцлийн дагуу шинээр нэгж зохион бас тайлбаруудыг нь шинэчилсээр байдаг. Олон улсын албан ёсны гарын авлага нь 1970 оноос хэвлэгдэж эхэлсэн СИ системийн гарын авлага (, ) юм. 1985 оноос уг гарын авлага нь франц ба англи хэлээр хэвлэгдэх болсон бөгөөд, бусад олон хэл дээр орчуулагддаг. 2006 онд 8-р хэвлэл гарсан.

Энэхүү нэгжийн системийг түгээмэл хэрэглэдэг бөгөөд ихэнх улс орнууд өөр бусад нэгжийн албан ёсны тайлбар гаргадаггүй. Харин Америкийн Нэгдсэн Улс нь СИ системийн нэгжээс гадна одоо ч олон хуучин нэгжүүд хэрэглэсээр байна. Британид засгийн газар нь метрийн системд шилжих бодлого хэрэгжүүлж буй ч энэхүү шилжилт нь хараахан дуусаагүй байна. СИ нэгжээс өөр нэгж хэрэглэж буй эдгээр улсууд (тухайлбал АНУ болон Англи) нь өөрсдийн уламжлалт нэгжүүдийг СИ системийн нэгжүүдээр дахин тодорхойлоод байна.

 (температур), секунд (хугацаа), метр (урт), килограмм (жин), кандел (гэрлийн хүч), моль (бодисын хэмжээ), ампер (Цахилгаан гүйдлийн хүч).]]

## СИ системийн хэмжих нэгжүүд 
СИ системийн нэгжүүд нь бичмэл үсгээр бичигддэг ба нэгжийг бичсэний дараа цэг тавигддаггүй. 

### Үндсэн (суурь) нэгжүүд 
Жич:Түүхийн шалтгаанаар «килограмм» нь аравтын угтвар «кило»-г агуулдаг. Иймд бүхэл болон бутархай нэгжийг гарган авахад СИ-гийн стандарт угтваруудыг «грамм»-д залгадаг. «Грамм» нь СИ системийн бутархай нэгж юм: 1 г = 10−3 кг).Уртын нэгж《метр》 бөгөөд гэрэл вакуум орчин дундуур 1/299792458 секунд туулах замыг 《1 метр》хэмээн стандарчилсан.

### Уламжлагдсан нэгжүүд  
Уламжлагдсан нэгжүүдийг үндсэн нэгжүүдийн математик үйлдлээр (үржих ба хуваах) илэрхийлж болдог. Зарим уламжлагдсан нэгжүүдэд, ашиглахад хялбар болгох зорилгоор өөрийн нэрийг өгсөн байдаг.

Уламжлагдсан нэгжийн математик илэрхийлэл нь тухайн нэгж эсвэл физик хэмжигдэхүүн тодорхойлогдож буй физикийн хуулиас урган гардаг. Жишээ нь, хурд гэдэг нь биетийн нэгж хугацаанд туулах зай, хэмжих нэгж нь м/с (метр секундэд).

Нэг ижил нэгж олон янзаар бичигдэх тохиолдол байдаг. Тэдгээрийн заримыг жишээ болгон хүснэгтийн сүүлийн баганад үзүүлэв. Гэхдээ амьдрал дээр тухайн тухайн нэгжийн физик утга санааг хамгийн сайн харуулж байгаа бичлэгийг хэрэглэдэг. Жишээ нь, хүчний моментыг илэрхийлэхэд олон янзаар (м·Н эсвэл Ж) бичиж болох ч, Н.м бичлэгийг хэрэглэдэг.

## Жич 

Ангилал:Хэмжигдхүүн, нэгжийн систем
Ангилал:Товчилсон үгийн жагсаалт
Изобар процесс

**Изобар процесс** нь даралт \Delta p = 0  тогтмол үед явагддаг термодинамик процесс юм. Системд дулаан шилжүүлэхэд систем ажил хийх бөгөөд мөн системийн дотоод энерги өөрчлөгдөнө:

: Q = \Delta U + W\, 

Термодинамикийн 1-р хуулийн дагуу энд *W* нь системийн хийсэн ажил, *U* нь дотоод энерги бөгөөд *Q* нь дулаан. Даралт эзэлхүүнээс хамаарсан ажилыг (системийн хийсэн) дараах байдлаар тодорхойлно: (Δ нь нийт процессын явцад гарсан өөрчлөлт гэсэн утгаар орсон бөгөөд дифференциал биш юм)

: W = \Delta (p\,V)

нэгэнт даралт тогтмол учир үүнийг ингэж бичиж болно

: W = p \Delta V\, .

Идеаль хийн тэгшитгэлийг орлуулбал

: W = n\,R\,\Delta T

хийн хэмжээ тогтмол гэж үзвэл (тухайлбал химийн урвалын үед фазын өөрчлөлт гараагүй байж болно) ийм болно. Мөн

: \Delta U = n\,c_V\,\Delta T

байдаг бөгөөд эдгээр сүүлийн хоёр тэгшитгэлүүдийг эхний тэгшитгэлд орлуулбал:

: Q = n\,c_V\,\Delta T + n\,R\,\Delta T 

:: = n\,(c_V + R)\,\Delta T .

хаалтан дотор буй хэмжигдэхүүн нь даралт тогтмол үеийн молийн дулаан бaгтаамж болно:

: c_p = c_V + R 

хэрэв изобар процесс явагдсан хий нь дан атомт хий бол c_V = \frac{3}{2}R and c_p = \frac{5}{2}R болно.

Изобар процессыг P-V диаграм дээр эхний термостатик төлөвөөс эцсийн төлөв хүртэл хөндлөн шулуун шугамаар харуулав. Хэрэв процесс баруун тийш шилжвэл энэ нь тэлэх процесс болох ба зүүн тийш шилжвэл агших процесс болно.

## Энтальпиг тодорхойлох нь
Изохор процессыг  Q = \Delta U  гэсэн тэгшитгэлээр тодорхойлдог. Изобар процессуудын хувьд мөн төсөөтэй тэгшитгэлийг гаргах нь зохимжтой. Хоёр дахь тэгшитгэлийг эхнийх орлуулбал

: Q = \Delta U + \Delta (p\,V) = \Delta (U + p\,V) 

*U + p V* гэсэн хэмжигдэхүүн нь төлөвийн функц бөгөөд үүнийг энтальпи гэдэг ба *H* үсгээр товъёолдог. Тиймээс изобар процессыг илүү товч бөгөөд тодорхойгоор дараах байдлаар илэрхийлж болно:

: Q = \Delta H \,.

## Мөн үзэх 
* Адиабат процесс
* Цикл процесс
* Изохор процесс
* Изотерм процесс
* Политропи процесс
* Изэнтальпи процесс

Ангилал:Термодинамик
Металл

thumb|250px|Халуун төмөр
Химийн хувьд, **металл** гэдэг нь электроноо амархан алдаж, нэмэх цэнэгтэй ион (катион) үүсгэдэг, химийн элементүүдийг хэлнэ. Металл нь бусад металлын атомуудтай металлын холбоогоор, металл бус элементүүдтэй ионы холбоогоор холбогдоно. Элементүүдийг ионжих шинж болон химийн холбооны шинж дээр нь тулгуурлан 3 үндсэн бүлэг - металл, хагас металл, металл бус хуваадаг болно. Үелэх системд, бороос полони хүртэлх ташуу шугамын дагуу металлууд нь металл бус элементүүдээс тусгаарлагдана. Энэхүү ташуу шугам дээрх элементүүд нь хагас металлууд бөгөөд зүүн гар талд байрлах элементүүд металлууд, баруун дээд талынх нь металл биш элементүүд болно. 

Металлын уламжлалт тодорхойлолт нь элементийн ерөнхий шинж дээр тулгуурлаж байсан бөгөөд металлууд нь гялгар (гялалзсан), уян хатан, давтагдамхай, цахилгаан сайн дамжуулагч байна. Харин металл биш элементүүд нь хэврэг (хатуу төлөвт оршдог бол), гялгар бус, цахилгаан тусгаарлагч байна.

## Хими ба физик шинж 
Ихэнх металл химийн хувьд идэвхтэй, агаарын хүчилтөрөгчтэй урвалд орон исэл үүсгэнэ. 
Жишээлбэл: 
:4Na + O2 → 2Na2O (натрийн исэл)
:2Ca + O2 → 2CaO (кальцийн исэл)
:4Al + 3O2 → 2Al2O3 (хөнгөн цагааны исэл)
Гэтэл паллади, цагаан алт, алт зэрэг металлууд жирийн нөхцөлд исэлдэхгүй. 

Металлуудад доорх онцгой физик шинжүүд байна. Үүнд, металлууд нь гялгар, нягт ихтэй, харьцангуй өндөр температурт хайлна. Хэвийн нөхцөлд хатуу төлөвтэй, цахилгаан, дулаан, дууны долгион сайн дамжуулна.

## Хайлш 
Хайлш гэж хоёр болон түүнээс дээш химийн элементийн холимгийг хэлнэ. Хайлшийн найрлагад байх хольцын дор хаяж нэг нь метал байх ба үүнээс шалтгаалан хайлш нь металл шинж чанартай болно.

## Хэрэглээ 
Зарим металл, түүний хайлшууд бат бөх шинж чанартай тул барилга байгууламж, гүүр, төмөр зам, төрөл бүрийн багаж, машин тэрэг, хоолой зэрэгт хэрэглэнэ. Мөн цахилгаан ба дулаан сайн дамжуулах шинжтэй тул цахилгаан дамжуулахад, халаалтын системд хэрэглэнэ. Зарим уран цацраг идэвхт металлуудыг цөмийн цахилгаан станцын түүхий эд болгоно.

## Худалдаа 
Дэлхийн банкны тайланд 2005 онд БНХАУ металл ба түүний хүдрийг хамгийн их хэмжээгээр импортлосон бөгөөд, АНУ Япон улсууд 2 ба 3-т байсан байна.

## Мөн үзэх 
* Металлын холбоо
* Металлург
* Ган
* Хайлш

*
Ангилал:Металл боловсруулалт
Ангилал:Үелэх системийн бүлэг
Термодинамик процессууд

**Термодинамик процесс** гэдэгийг термодинамик системийн эхний төлөвөөс эцсийн төлөв хүртэлх энергийн өөрчлөлтөөр тодорхойлох боломжтой. Эхний төлөвөөс эцсийн төлөвт хүрэх процессыг термодинамик хувьсагчуудын аль нэгэн тодорхой хувьсагчийг тогтмол бэхлэх замаар бусад хувьсагчуудаар нь тодорхойлдог. Эдгээр процессуудыг параметрийн хослолоор нь ангилдаг. Ангилал бүрд нэг параметр нь тогтмол учир нөгөө хоёр хувьсагч параметрийн хослолыг авч үздэг.
Электрон

**Электрон** бол сөрөг цахилгаан цэнэгтэй тулгуур, атомаас жижиг бөөм юм. Энэ нь цахилгаан соронзон харилцан үйлчлэлд ордог 1/2 спин бүхий лептон бөгөөд үүний масс нь ойролцоогоор протоны массын 1/1836-тэй тэнцүү. Атомын нуклонуудын (протон болон нейтрон) хамтаар электрон нь атомыг бүтээдэг. Тэдгээрийн харгалзах нуклонуудтайгаа үүсгэх харилцан үйлчлэл нь химийн холбооны гол шалтгаан болдог.

## Түүх 
Электрон гэдэг нэр нь хув гэсэн утгатай грек үг *ήλεκτρον*-оос гаралтай. Энэ материалын цахилгаан үзэгдэлүүдийг нээхэд оруулсан хувь нэмэр их юм. Эртний Грекүүд жишээлбэл хэсэг хувыг амьтаны арьсаар зүлгэсэний дараа гадаргуугаас нь оч хаях шалтгаан болдог цахилгаан цэнэг түүн дээр бий болдогийг мэддэг байжээ. *Цахилгаан* гэсэн нэр томъёотой холбоотой түүхийг *цахилгааны түүх* өгүүлэлээс үзнэ үү.

1874 онд Г. Жонстон Стоуни анх электрохимийн ухаанд электроныг цэнэгийн нэгж болгон дэвшүүлсэн байна. Тэрээр мөн 1894 онд *электрон* гэдэг нэр томъёог анх бий болгосон.

Энэ өгүүлэлд цахилгааны хамгийн гайхамшигт тулгуур нэгжийн бодит хэмжээг үнэлэж гаргасан бөгөөд үүнээс улбаалан би *электрон* гэдэг нэрийг зориглон санал болгоод байна.

## Эшлэл 
Ангилал:Лептон
Инерциал тооллын систем

330px|right 

**Инерциал тооллын систем** гэдэг нь Ньютоны нэг болон хоёр дугаар хуулиуд биелдэг тооллын системийг хэлдэг. Ньютоны хуулиуд нь нар болон бусад ододтой харьцангуйгаар эргэлдэх болон хурдассах хөдөлгөөн хийхээс бусад аливаа тооллын системд хүчинтэй байдаг.

Тэгвэл инерциал системд бие нь түүнд зөвхөн физик хүч үйлчлэх үед л хурдассах бөгөөд (Ньютоны нэг дүгээр хууль ёсоор бол) биед үйлчлэх нийт хүч нь тэг үед тайван байсан бие тайван байх бөгөөд жигд хөдөлж байсан бие жигд хөдөлсөөр байх болно. Тухайлбал шулуун шугамын дагуу тогтмол хурдтайгаар хөдлөнө гэсэн үг.

## Инерциал тооллын системүүдийн эквивалент чанар
*Бүх* физикийн ухааны тулгуур зарчим бол **тооллын инерциал системүүдийн эквивалент чанар** юм. Дадал дээр энэхүү эквивалент чанар нь нэгэн жигд хөдөлж буй битүү хайрцагт байгаа эрдэмтэд зөвхөн хайрцаг дотор хийсэн *ямар ч* туршилтаар түүний хурдыг тодорхойлж чадахгүй гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

Үүний эсрэг инерцийн хүчний үйлчлэлд буй биесийг инерциал бус тооллын системд авч үздэг. Энэ нь биед үйлчилж аливаа физик хүчний үйлчлэлээс биш харин тооллын системийн өөрийнх нь хурдатгалаас улбаалсан хүчний үр дүн юм. Инерцийн хүчний жишээ гэвэл төвөөс зугтаах хүч болон эргэлдэх тооллын систем дэхь Кориолисын хүч юм. Тиймээс эргэлдэж буй эсвэл хурдассах (гравитацын үйлчлэлээс бус) хөдөлгөөн хийж байгаа хайрцаг дотор буй эрдэмтэд хайрцагт байгаа чөлөөтэй биеийг ажиглан түүний өнцөг хурд болон хурдатгалыг хэмжиж *чадна*.

## Инерциал тооллын систем сонгодог механикт
Сонгодог механикт инерциал тооллын системүүдийн эквивалент чанарыг авч үзэхээс гадна бүх тооллын систем дэхь хугацааны үргэлжлэл адил байна гэж авч үздэг. Энэ нь Ньютоны абсолют орон зай болон абсолют цаг хугацааны ойлголтод хамаардаг. Дээрх хоёр таамаглалыг авч үзээд өөр өөр инерциал тооллын систем дэхь хоёр үзэгдлийн (орон зай, цаг хугацаан дахь цэг) координатуудыг Галилейн хувиргалтаар холбож өгдөг.

:
\mathbf{r}^{\prime} = \mathbf{r} - \mathbf{r}_{0} - \mathbf{v} t

:
t^{\prime} = t - t_{0}

үүнд \mathbf{r}_{0} болон t_{0} орон зай, цаг хугацааны тооллын эхээс шилжсэн шилжилтийг илэрхийлж буй бөгөөд \mathbf{v} нь хоёр инерциал системийн харьцангуй хурд юм. Галилейн хувиргалтаар хоёр үзэгдлийн хооронд үргэлжлэх хугацаа (t_{2} - t_{1}) нь инерциал тооллын системүүдэд ижил бөгөөд нэгэн эгшинд болсон хоёр үзэгдлийн хоорондын зай (эсвэл аливаа биеийн урт \left| \mathbf{r}_{2} - \mathbf{r}_{1} \right|) нь мөн адил байна.

## Мөн үзэх
Галилейн инвариант зарчим

## Гадаад холбоос
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry

## Эшлэл 
* Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler, *Spacetime Physics*, 2nd ed. (Freeman, NY, 1992)
* Albert Einstein, *Relativity, the special and the general theories*, 15th ed. (1954)
* Henri Poincaré, (1900) "La theorie de Lorentz et la Principe de Reaction", *Archives Neerlandaises*, **V**, 253–78.

Ангилал:Онолын механик
Ангилал:Харьцангуйн онол
Алмазан (хот)

**Алмазан** (Испаниар: Almazán) хот нь Испанийн Сориа мужид орших суурин бөгөөд 2004 оны байдлаар нийт оршин суугчид нь 5,755 байсан байна. 

## Цахим холбоос 
* El Románico de la ribera del Duero - Испани хэлээр 
* Recorrido fotográfico por San Miguel de Almazán - Испани хэлээр
Ангилал:Кастили ба Леоны коммун
Ангилал:Сориа аймаг
Ангилал:Кастили ба Леоны суурин
Атом

|-
! bgcolor=gray | Шинж чанар
|-
|

|}

Хими ба физикийн шинжлэх ухаанд, **атом** (Грек *ἄτομος* буюу *átomos* нь хуваагдашгүй гэсэн утгатай) гэж химийн элементийг бүрдүүлэгч хамгийн жижиг хэсгийг хэлнэ.  

Атом нь цөм (эерэг цэнэгтэй протон ба саармаг цэнэгтэй нейтрон), түүнийг хүрээлэн орших электрон үүлнээс (сөрөг цэнэгтэй электроноос тогтох) тогтоно. Хэрэв атом нь электроныхоо тоотой ижил тооны протонтой бол цахилгаан цэнэгийн хувьд саармаг (нейтрал) байна. Атом дахь протоны тоо нь цөмийнх нь цахилгаан цэнэгийг тодорхойлох бөгөөд нейтроны тоо нь элементийн изотопийг тодорхойлоно. 

## Түүх 
МЭӨ 4 дүгээр зууны үед Левкипп, түүний шавь Демократ нар бодисыг бүрдүүлэгч цаашид хуваагдахгүй  хамгийн жижиг хэсгийг атом гэсэн санааг дэвшүүлжээ. Орчин үед атом нь түүнийг бүтээгч олон жижиг хэсгүүдээс тогтдог болохыг тогтоосноор энэхүү үзэл баримтлал нь тохирохоо болисон байна.

## Бүтэц 
### Атомын дотоод дахь бөөм 
Хэдийгээр *атом* гэдэг үг нь дахин хуваагдашгүй, хамгийн жижиг хэсэг гэсэн утгатай боловч, атом нь хэд хэдэн эгэл бөөмсүүдээс тогтоно. Үндсэн эгэл бөөмсүүд нь электрон, протон, нейтрон юм (ганцхан устөрөгч -1 нь нейтронгүй). 

### Цөм 
Атомын бүх протон ба нейтроныг нуклон гэж нэрлэх ба эдгээр нь хүнд, нягт атомын цөмийг үүсгэнэ. 

### Электрон үүл 
Электронууд нь цөмийг хүрээлэн байрлах ба электрон үүлийг үүсгэнэ. Электронууд нь цөм дэх протонуудтай цахилгаан соронзон хүчээр холбогдоно.

## Шинж чанар 
### Химийн элемент 
Химийн элемент гэдэг нь атомын цөм дэх протоны тоо буюу атомын дугаараар тодорхойлогдох нэгэн төрлийн атом юм.

### Хэмжээ 
Атомын гадаад хүрээг яг тодорхойлох нь төвөгтэй учир, түүний хэмжээг ихэнхи тохиолдолд, хоёр буюу түүнээс дээш атомууд хоорондоо холбогдсон үед, тэдгээрийн хоорондын зайгаар тодорхойлдог байна.  Атомын радиус нь үелэх систем дэх байрлалаас хамааран өөрчлөгдөнө.  Хамгийн жижиг атом болох гелийн атомын радиус 31 пм, хамгийн том нь болох цезийн атом 298 пм байна. Хэдийгээр устөрөгч нь гелигээс бага атомын дугаартай боловч, устөрөгчийн тооцоолсон радиус гелийнхээс 70% том байдаг.

## Үүсэл 
Онолын хувьд, ертөнц дээрхи анхны цөмүүд (устөрөгч, гели, литийн ихэнхи, бараг бүх дейтери, гели-3-ийн атомын) Их тэсрэлтийн дараагийн 3 минутанд явагдсан цөмийн синтезээр үүссэн байна.  Анхны атом Их тэсрэлтээс хойш 380,000 жилийн дараа буюу ертөнц хангалттай хөрсний дараа электронууд цөмтэй нэгдэж эхэлснээр үүссэн байна.

## Мөн үзэх 
* Атомын онол
* Квант механикийн үндэс
* Химийн холбоо
* Цөмийн загвар
* Үелэх систем
* Цацраг идэвхит изотопи

## Эшлэл 
# Kenneth S. Krane, *Introductory Nuclear Physics* (1987)

## Гадаад холбоос 
* Atomic sizes
* How Atoms Work
* Wikibooks FHSST Physics Atom:The Atom
* Wikibooks Atomic structure
* Science aid - atomic structure A guide to the atom for teens.


Ангилал:Атомын физик
Ангилал:Цөмийн физик
Ангилал:Физикийн хими
Ангилал:Квант механик
Атомын цөм

йн атом. Цөм дэх протоныг улаан өнгөөр, нейтроныг хөх өнгөөр тэмдэглэв. Бодит байдал дээр цөм нь бөмбөрцөгийн хувьд тэгш хэмтэй байна. ]]

**Атомын цөм** нь атомын төв дэх маш жижиг, хүнд хэсэг бөгөөд нуклоноос (протон ба нейтроноос) тогтоно. Цөмийн диаметр нь 1.6 фм буюу 10-15 м-ээс (устөрөгчийн протон) 15 фм (уран)-ын хооронд хэлбэлзэнэ. Энэ хэмжээ нь тухайн атомын хэмжээтэйгээ харьцуулахад маш бага бөгөөд ураны хувьд 23,000 дахин, устөрөгчийн хувьд 145,000 дахин бага юм. Атомын массын үлэмж хэсэг нь цөм дэх протон ба нейтроны массаас бүрэлдэнэ. Орчин үеийн атомын тухай ойлголтыг Эрнест Резерфорд 1912 онд боловсруулсан байна . 

### Цөмийн бүтэц 
Атомын цөм нь цөмийн хүч буюу хүчтэй харилцан үйлчлэлээр холбогдсон протон болон нейтроноос (хоёр төрлийн барион) тогтоно. Эдгээр барионууд нь хүчтэй харилцан үйлчлэлээр хоорондоо холбогдсон атомаас жижиг, тулгуур бөөмс болох кваркуудаас бүтнэ.

### Цөмийн цахилгаан цэнэг 
Цөмийн цахилгаан цэнэг нь z буюу цөмийн протоны тоогоор тодорхойлогдоно. p ны цахилгаан цэнэг +1e, цөмийн цахилгаан цэнэгийн түгэлтийг судлахдаа цөмийг их энергитэй электроноор бөмбөгдөж судалдаг ба ийм судалгааг Хофштадтер хийсэн бөгөөд түүний судалгаагаар цөмийн төв хэсэгт цэнэгийн түгэлт нэгэн жигд буюу p, n ны ижил, харин захруугаа цэнэгийн түгэлт буурсан буюу p ны тоо цөөрч n тоо давамгайлсан.

### Цөмийн хэмжээ 
Цөмийн хэмжээ нь 10^{-15}м, харин атомын хэмжээ нь 10^{-10}м юм. Эндээс үзэхэд атомын ихэнхи хэсэг нь хоосон (хөндий) байна. 

### Изотоп 
Аливаа атомын изотопи нь тухайн атомын цөм дэх нейтроны тоогоор тодорхойлогдоно. Нэг элементийн изотопууд нь химийн шинж чанараар маш төсөөтэй байна. Электрон бүрхүүлийн бүтцийн хувьд нэг элементийн изотопууд ижил бүтэцтэй буюу атомын электроны тоо ижил, K, L, M гэх мэт давхаргад байх электроны тоо ижил бана. Тодорхой химийн нэгдэл, эсвэл дээж дэх изотопуудыг масс спектрометр, центрифуг хэрэглэн ялгаж авч болно

## Мөн үзэх 
* Эгэл бөөмсийн жагсаалт
* Цөм нэгдэх урвал
* Цөм задрах урвал
* Цөмийн цахилгаан цэнэг
* Цөмийн физик
* Атомын дугаар
* Атом масс
* Изотоп

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* The Nucleus - Онлайн ном (англи хэлээр)
* SCK.CEN Belgian Nuclear Research Centre Mol, Belgium

Ангилал:Атомын физик
Ангилал:Цөмийн физик

Ангилал:Цөмийн хими
Баян-Овоо сум

*Баян-Овоо сум (Баянхонгор)
*Баян-Овоо сум (Өмнөговь)
*Баян-Овоо сум (Хэнтий)
*Баян-Овоо Уурхайн дүүрэг (Бугат)
Чингис (хот)

**Чингис (**хуучин нэр нь **Өндөрхаан)** нь Хэнтий аймгийн төв юм.  

## Нэр
Хуучнааар Өндөрхаан гэж нэрлэгддэг байсан тус хотыг Чингис хааны дурсгалд зориулан, Хэнтий аймгийн ИТХ-ын 2013 оны 11 сарын 18-ны өдрийн тогтоолоор **Чингис хот** хэмээн нэрийджээ.

## Газар зүй
Чингис хот нь Хэнтий аймгийн хамгийн их хүн амын нягтшилтай газар юм. Хэрлэн сум Чингис хот  нь Хэнтийн нуруунаас эх авсан Хэрлэн голын ай сав бүхий тал хээрийн бүсэд далайн түвшнээс дээш 1,631 м өндөрт оршдог. Нийт 380,8 мянган га нутаг дэвсгэртэй. Газар нутгийн 363,0 мянган га нь хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газар, үүнээс 328,6 мянган га буюу 86.3 хувь. Тээвэр холбоо, эрчим хүч зэрэг дэд бүтэц харьцангуй сайн хөгжсөн хот юм.

## Цаг агаар 
Хэрлэн голын эрэгт, хамгаалалтгүй хээр газар оршдог. Өвлийн улиралд, гол хөлдөж салхи шуурахад -40OC температурт хүрдэг.

## Эдийн засаг 
Хотын эдийн засагт нүүрс олборлот чухал бөгөөд хотын баруун талд 53 км зайд Чандгана Тал уурхай оршдог.

Ажилгүйдлийг бууруулах зорилготой Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр (UNDP, НҮБХХ)-ийн хот ба хөдөөгийн бизнэсийг төлөвшүүлэх төсөл Чингис хотод төвтэй байдаг.

## Түүх
**ТҮҮХЭН ЗАМНАЛ**

Чингис хот ардын засгийн анхны жилүүдэд 1923-1931 онд Өндөрхаан уулын хошууны төв, 1931-1952 онд Хэнтий аймгийн төв, 1952-оноос Өндөрхаан хотын захиргаа болон хөгжсөн. Чингис хотын захиргаа нь Монгол улсын “Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль”- ийн дагуу 1992 оны 10-р сард Өндөрхаан сум болон байгуулагдсан бөгөөд 1995 оны Улсын Их Хурлын 95, Засгийн Газрын 128-р тогтоолоор Хэрлэн сум Сангийн аж ахуйтай нэгдэж Хэрлэн сум болсон түүхтэй.

Хэрлэн сум нь 1999 онд Улсын Их Хурлын 20-р тогтоолоор Өлзийт сумтай нэгдэж аймгийн зэрэглэлтэй хот болжээ. Улмаар Засгийн газрын 2003 оны 1 дүгээр сарын 2-ны өдрийн 1 дүгээр тогтоолоор Зүүн бүсийн тулгуур төв болсон бөгөөд 2013 оны 11 сарын 18-ны өдрөөс АИТХ-ын тогтоолоор эзэн Чингис хааны нэрээр Чингис хот хэмээн нэрлэхээр шийдвэрлэжээ.

Хятадын дарга Линь Бяо Хятадаас зугатаж явахад нь түүний онгоц 1971 оны 9 сарын 13-нд Чингис хотын ойр орчимд сөнөж, өөрөө ба түүний гэр бүлийнхэн бүгд амь үрэгдсэн аж.

## Хүн ам 
Хэрлэн сум нь 7269 өрх, 24115 хүн амтай, үүнээс: Чингис хотын төв нь 12550 га газар нутагтай, 6626 өрхийн 22220 хүн оршин сууж байна.

## Тээвэр 
Өндөрхаан нисэх буудал (UNR/ZMUH) нь 1 шороон зурвастай бөгөөд Улаанбаатартай байнгын нислэгтэй.

Энэ хот нь Чойбалсан ба Улаанбаатар хотуудыг холбодог.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Хэнтий аймгийн суурин
Атомаас жижиг бөөм

align right|thumb|align="center"|**Гелийн атом** (схем)Улаанаар хоёр протон, ногооноор хоёр нейтрон, шараар хоёр электроныг харуулав.
**Атомаас жижиг бөөмс** гэдэг нь атомаас жижиг эгэл эсвэл нийлмэл бөөмс юм. Эгэл бөөмийн физик болон цөмийн физикт эдгээр бөөмс болон тэдгээрийн харилцан үйлчлэл, мөн атомын бус материудыг судалдаг.

Атомаас жижиг бөөмсөд атомын бүрэлдхүүн электронууд, протонууд болон нейтронууд орно. Протон болон нейтронууд нь кваркуудаас бүтсэн нийлмэл бөөмс юм. Протон хоёр дээш кварк болон нэг доош кваркаас тогтдог. Харин нейтрон нэг дээш кварк болон хоёр доош кваркаас тогтох бөгөөд кваркууд нь цөм дотор глюонуудаар холбогддог. Нийт зургаан төрлийн кварк ('Дээш' 'Доош' 'Ёроол' 'Таг' 'Гаж' 'Гоё') байдаг бөгөөд үүнээс гадна наран дээр их хэмжээгээр бий болдог фотон болон нейтрино гэх мэт бөөмс байдаг. Ихэнх мэдэгдээд буй бөөмсийг сансарын туяаны материтай харилцан үйлчлэлцсэний үр дүнд болон бөөмийн хурдасгуур дахь сарнилын процессоос гаргаж авдаг. Олон арван атомаас жижиг бөөмс оршин байдаг.

Ангилал:Цөмийн физик
Ангилал:Эгэл бөөмийн физик
Ангилал:Хими
Ангилал:Квант механик
Цэрэндоржийн Балдорж

**Цэрэндоржийн Балдорж** (* 1953 оны 9 сарын 30-нд Говь-Алтай аймгийн Шарга суманд; † 2007 оны 12 сарын 17-нд Улаанбаатарт) — Монголын сэтгүүлч, зохиолч, бизнесмен. Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн.

## Намтар 
Ц.Балдорж нь Говь-Алтай аймгийн Шарга суманд 1953 онд төрсөн.

Төгссөн сургууль:
*1970: Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын дунд сургууль
*1977: ЗХУ-ын Эрхүү хотын Улсын их сургууль, сэтгүүлчийн анги
*1987: ЗХУ, Москва хотын Нийгмийн ухааны академи, аспирантур

Ажилласан газар:
*1977-1990 "Үнэн" сонин. Сурвалжлагч, тоймч, хэлтсийн эрхлэгч
*1990-1996 "Ардын эрх" сонин. Нэгдүгээр орлогч эрхлэгч, ерөнхий эрхлэгч
*1996-2007 "Монгол Ньюс" группийн захирал. "Өнөөдөр" сонины ерөнхий эрхлэгч.

Мөн 1990-1992 онд Ардын Их Хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон, Монгол Улсын Үндсэн Хуулийг батлалцсан аж.

Ц.Балдорж 2007 оны 12 сард зүрх нь зогссоны улмаас таалал төгсчээ.

## Бүтээлүүд 
### Кино зохиол 
**Хачин хүн*
**Элсний нүүдэл*
### Жүжгийн зохиол 
**Хэрээ*
**Өв залгамжлагчид*
**Зэрэглээ*
**Эмс*
**Шөнө амталсан нулимс*
**Хориотой жүжиг*
**Хайрын виз*
### Өгүүллэг 
**Зул цэцэг*
**Хурал үргэлжилж байна*

## Эшлэл 
Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:Сонины ерөнхий эрхлэгч
Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Шаргын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1953 онд төрсөн
Ангилал:2007 онд өнгөрсөн
Аллотропи

ба бал чулуу. Эдгээр нь хоёул цэвэр нүүрстөрөгчөөс тогтох боловч, нүүрстөрөгчийн атомууд нь хоорондоо өөр структураар холбогдсон байна.]]

**Аллотропи** (Грек: *allos* - өөр, ондоо; *tropos* - төрх, байдал) нь нэг химийн элементийн үүсгэж буй хоорондоо ялгаатай хоёр буюу түүнээс олон төрлүүд юм. Өөрөөр хэлбэл эдгээр аллотропиудыг бүрдүүлэгч атомууд нь ижил боловч, эдгээр атомуудын хоорондоо холбогдох орон торын бүтэц нь өөр байна. 

Жишээлбэл, нүүрстөрөгчийн нь хоёр аллотропи болох алмааз ба бал чулуу нь байгаль дээр түгээмэл тааралдана. Энэ хоёр эрдэс хоёул дан нүүрстөрөгчийн атомоос тогтоно. Гэхдээ алмаазийг үүсгэгч нүүрстөрөгчийн атомууд нь хоорондоо тетраэдр байдлаар, харин бал чулууг үүсгэгч нүүрстөргөчийн атомууд гексагональ байдлаар холбогдоно. 

Аллотропи гэдэг ойлголтыг зөвхөн ижил фаз, эсвэл ижил төлөвт байгаа элементийн хувьд хэрэглэнэ. Өөрөөр хэлбэл хатуу, шингэн, хийн төлөв дэх элементүүдийг аллотропи гэж нэрлэхгүй. Зарим элементүүдийн хувьд, аллотропиуд нь өөр химийн томъёотой байж болно. Жишээлбэл, хүчилтөрөгчийн 2 аллотропи болох хүчилтөрөгч (O2) ба озон (O3) нь хатуу, шингэн, хийн төлөвт оршино. Эсрэгээр, зарим элементүүдийн аллотропиуд нь өөр өөр бодисын төлөвт тогтвортой байж чадахгүй. Жишээлбэл, фосфор нь хатуу төлөвт нилээд олон тооны аллотропитой боловч, шингэн төлөвт бүх аллотропиуд нь P4 болон хувирна. 

## Шинж чанар 
Ижил элементийн аллотропиуд нь өнгө, үнэр, хатуулаг, цахилгаан ба дулаан дамжуулах зэрэг физик, химийн шинж чанараараа ялгаатай байна. 

Аллотропийн төрлүүд нь тодорхой даралт,  температурын нөхцөлд үүснэ. Жишээлбэл, төмрийн нэг төрөл болох голдоо төвтэй куб структур бүхий феррит нь >906&nbsp;°C-д талдаа төвтэй куб структур бүхий аустинит рүү шилжинэ. 

## Зарим түгээмэл аллотропиуд 
Металл бус болон хагас металл элементүүд аллотропи олонтой байна. 

Аллотропийн түгээмэл жишээ: 

Нүүрстөрөгч:

* Алмааз - Маш хатуу, тунгалаг талст, нүүрстөрөгчийн атомууд тетраэдр хэлбэрээр холбогдон үүсгэнэ. Цахилгаан муу дамжуулна. Дулаан сайн дамжуулна. 
* Бал чулуу - зөөлөн, хар өнгөтэй эрдэс. Цахилгаан дамжуулалт дунд зэрэг. Нүүрстөргчийн атомууд гексагональ хэлбэрээр холбогдож хуудаслаг бүтэц үүсгэнэ. 
* Фуллерен - (C60)

Фосфор:
* Улаан фосфор - хатуу полимер 
* Цагаан фосфор - хатуу талст 
* Хар фосфор - хагас дамжуулагч, бал чулуутай төстэй

Хүчилтөрөгч:
* Дихүчилтөрөгч, O2 - өнгөгүй 
* озон, O3 - цэнхэр 
* тетрахүчилтөрөгч, O4 - red
 
Хүхэр:
* Аморф хүхэр - хатуу полимер 
* Ромбо хүхэр - S8 молекулаас тогтсон талст
* Моноклин хүхэр - зүү хэлбэрийн нарийн талст 
* Молекул хүхэр - S7 ба S12 томъёо бүхий цагираг хэлбэрийн молекул 

## Гадаад холбоос 
* Allotrope in *IUPAC Compendium of Chemical Terminology*, Electronic version, http://goldbook.iupac.org/A00243.html. Accessed March 2007.

Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:Органик биш хими
Ангилал:Физикийн хими
Хүхэр

**Хүхэр** нь **S**-ээр тэмдэглэгддэг, атомын дугаар нь 16, өргөн тархалттай, амтгүй, металл бус химийн элемент юм. Байгаль дээр дангаар (шар өнгөтэй, талст байдлаар) тохиолдохоос гадна, сульфид, сульфатын эрдэс байдлаар тааралдана. Хүхэр нь амьд организмын салшгүй, чухал хэсэг болно. Хүхрийг бордоо болгон хэрэглэхээс гадна, сумны дарь, шүдэнз, шавжийн хор зэрэгт өргөнөөр ашиглана. 
 арал]]
Хүхэр нь нийт 18 изотопитойгоос 4 нь тогтвортой изотопи: 32S (95.02%), 33S (0.75%), 34S (4.21%), ба 36S (0.02%) тархалттай байна. Бусад изотопиуд нь тогтворгүй изотопиуд болно. 

Maнай дэлхийн хүхрийн үйлдвэрлэлийн 50% орчмыг хүхрийн хүчил гаргахад, 10-15%-ийг хөдөө аж ахуйн хортон шавж устгахад, үлдэх хувийг резин үйлдвэрлэл, хиймэл торго, тэсрэх бодис, органик нийлэгжүүлэлтэд хэрэглэдэг.

## Цахим холбоос 
* Sulfur phase diagram
* WebElements.com – Sulfur
* chemicalelements.com/sulfur
* Crystalline, liquid and polymerization of sulphur on Vulcano Island, Italy
* Sulfur and its use as a pesticide 
* Basic Information www.chemicalelements.com

## Эшлэл 

Ангилал:3-р үеийн элемент
Ангилал:ATC-D10
Ангилал:Металл биш элемент
Ангилал:Нөөц бодис
Ангилал:Орторомбын талст систем
Ангилал:Халькоген
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:Цочроогч бодис
Ангилал:Эмийн бодис
Ангилал:Эрдэс
Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент
Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис
Зургаан өнцөгт

**Зургаан өнцөгт** (*hexagon*) буюу **зургаалжин** гэдэг нь 6 тал, оройноос тогтох олон өнцөгтийн ерөнхий нэр юм.

## Зөв зургаан өнцөгт 
right|thumb|Гортиг, шугам ашиглан зөв зургаан өнцөгтийг байгуулах нь
**Зөв зургаан өнцөгт** гэдэг нь бүх талын урт нь ижил, бүх дотоод өнцөг нь ижил 120ﾟ хэмжээтэй зургаан өнцөгт юм. Зөв зургаан өнцөгтийн талын уртыг a\,\! гэвэл периметр нь 6a\,\!, багтаасан тойргийн нь диаметр 2a\,\!, багтсан тойргийн нь диаметр \sqrt{3}a\,\! бөгөөд талбай нь доорх томъёогоор бодогдоно:

:A = \frac{3}{2}a^2 \cot \frac{\pi}{6} = \frac{3 \sqrt{3}}{2}a^2 \simeq 2.59808 a^2.

Зөв зургаан өнцөгтүүдийг тодорхой дүрмээр байрлуулан, хавтгайг бүрхэх боломжтой. Ийм бүтэц зөгийн үүр буюу сархинаг зэрэгт ажиглагддаг. Мөн барилга байгууламжид зөв зургаан өнцөгтөөс тогтох хавтгай торыг бэхжүүлэгчийн үүргээр ашигладаг.

Мөн 6 ширхэг зөв гурвалжинг эвлүүлэн, зөв зургаан өнцөгтийг үүсгэж болно.

## Зургаан өнцөгттэй холбоотой зүйлс 
thumb|200px|Зөгийн сархинаг
* Харандааны хөндлөн огтлол нь зөв зургаан өнцөгт хэлбэртэй байх нь олон.
* Зөгийн үүрний тасалгаа болгон нь зөв зургаан өнцөгт хэлбэртэй.

Ангилал:Олон өнцөгт
Эгэл бөөм

Эгэл бөөмийн физикт **эгэл бөөм** буюу *тулгуур бөөмийг* тодорхойгүй дотоод бүтэцтэй бөөм гэж тодорхойлдог бөгөөд өөрөөр хэлбэл энэ бөөм нь жижиг бөөмсөөс тогтсон эсэх нь тодорхойгүй байдаг гэсэн үг юм. Хэрэв аливаа эгэл бөөм нь үнэхээр дотоод бүтэцгүй бол энэ нь ертөнцийн гол бүтээгч тулгуур болох бөгөөд бусад бөөмс үүнээс бүрэлдэн тогтоно. Стандарт загварт кварк, лептон, илрүүлэгч бозон зэрэг бөөмс нь эгэл бөөмс юм. 

Түүхийн явцад адронууд (протон, нейтрон болох мезон болон барионууд) болон бүр бүтэн атом хүртэл нэгэн цагт эгэл бөөмд тооцогдож байсан. Эгэл бөөмийн онон дахь гол онцлог нь 20-р зууны эхэн үед гарч ирсэн "квантын" санаа юм. Энэ нь цахилгаан соронзон цацралын ойлголтод хувьсгал хийсэн бөгөөд квант механикийг бий болгосон юм.

## Тойм 
Бүх эгэл бөөмс нь (өөрийнхөө спинээс хамааран) нэг бол бозон буюу спин нь бүхэл, эсвэл фермион буюу спин нь хагас бүхэл байдаг. Квант статистикийн фермионуудыг бозонуудаас ялгасан үр дүнг спин-статистик теоремын тусламжтай таньж болдог. Энэ аргачлалаар бол материтай холбогдсон хагас бүхэл спинтэй бөөмсийг фермионууд гэдэг. Харин тулгуур хүчнүүдтэй холбогдсон бүхэл спинтэй бөөмсийг бозонууд гэдэг.

***Фермионууд:**
::Кваркууд — дээш, доош, гаж, гоё, ёроол, таг
::Лептон — электрон, мюон, тау, электроны нейтрино, мюоны нейтрино, тауны нейтрино
***Бозонууд:**
::Илрүүлэгч бозон – глюон, W болон Z бозонууд, фотон
::Бусад бозонууд — Хиггс бозон, гравитон

## Ишлэл 

 

## Гадаад холбоос 
* Брайн Грин "*Elementary particles*". The Elegant Universe, Нова
*particleadventure.org: The Standard Model, *Unsolved Mysteries. Beyond The Standard Model, *What is the World Made of? The Naming of Quarks
* particleadventure.org: Particle chart
* University of California: Particle Data Group
* CERNCourier: Season of Higgs and melodrama
* Pentaquark information page
* Interactions.org Particle physics news
* Symmetry Magazine, a joint Fermilab/SLAC publication
* Energy relationship between photons and gravitons
* "Sized Matter: perception of the extreme unseen" — Michigan University project for artistic visualisation of subatomic particles.


Ангилал:Эгэл бөөмийн физик
Ангилал:Квант механик
Протон

Физикт, **протон** (Грек: *πρώτον* / *proton* буюу "*анхны*", "*үндсэн*" гэсэн утгатай) нь нэг эерэг суурь  нэгж цэнэгтэй (1.602 Х 10−19 Кулон), атомаас жижиг бөөм юм. Диаметр нь ойролцоогоор 1.6-1.7 Х 10−15 м , масс нь 1.6726 Х 10−27 кг (938.27231(28) Мэв/*c*2, 1.007 276 466 88(13) а.ж.н.) буюу электроны массаас 1836 дахин хүнд болно. 

Протон нь 1/2 спин бүхий фермион бөгөөд 3 кваркаас (барион) тогтоно. Протоны бүрэлдэхүүн болох хоёр u-кварк ба нэг d-кварк нь  хүчтэй цөмийн харилцан үйлчлэл дор глюонуудын тусламжтайгаар хоорондоо барьцалдаж оршдог. 

Протон болон нейтроныг ерөнхийд нь нуклон хэмээх бөгөөд хоорондоо цөмийн хүчээр холбогдон атомын цөмийг үүсгэх боломжтой. устөрөгч-1 нь нейтронгүй бөгөөд цөм нь ганц протоноос тогтоно. Бусад бүх атомын цөм нь хэд хэдэн протон ба нейтронтой. Цөм дэх протоны тоогоор тухайн атомын химийн шинж чанар тодорхойлогдоно.  

## Тогтвортой байдал 
Протон нь тогтвортой бөгөөд онолын хувьд түүний хагас задралын хугацаа нь 1×1036 жил болно. Өөрөөр хэлбэл протоны задралыг практик дээр ажиглах боломжгүй юм. 

Өндөр энергийн тусламжтайгаар протоныг нейтрон болгон хувиргаж болно. Гэхдээ энэ процесс байгаль дээр явагдахгүй. 

: \mathrm{p}^+ + \mathrm{e}^- \rightarrow\mathrm{n} + {\nu}_e \,

:*p* - протон,
:*e* - электрон,
:*n* - нейтрон, 
:\nu_e - электрон нейтрино

Энэ процесс нь эргэх урвал юм. Өөрөөр хэлбэл энэ шинээр үүсэж буй чөлөөт нейтрон нь бета задралаар (цацраг идэвхит задралын нэг хэлбэр) протон болж хувирна. Чөлөөт нейтроны бүрэн задралын хугацаа нь ойролцоогоор 15 минут байна.

## Мөн үзэх 
* Атомаас жижиг бөөм
* Кварк загвар
* Нейтрон
* Электрон
* Протон-протон гинжин урвал

## Ишлэл 
## Гадаад холбоос 
* Particle Data Group
* Large Hadron Collider

Ангилал:Нуклон
Ангилал:Цөмийн физик
Ангилал:Эгэл бөөмийн физик
Нейтрон

Физикт, **нейтрон** нь саармаг цэнэг бүхий атомаас жижиг бөөм юм. Нейтроны масс нь 1.6749 Х 10−27 кг (939.573 Мэв/*c*² or 1.008 664 915 (78) а.е.м) буюу протоноос ялимгүй хүнд болно. ½ спинтэй. Эсрэг бөөмийг нь *антинейтрон* гэдэг. Нейтрон ба протоныг хамтад нь нуклон гэж нэрлэнэ. 

Устөрөгчийн хамгийн хөнгөн изотопиос бусад бүх атомуудын цөм протон ба нейтроноос тогтоно. Цөм дэх нейтроны тоо нь атомын изотопиудыг тодорхойлох тул, атомын изотопи гэж ижил атомын дугаартай боловч, ялгаатай атом масс бүхий атомуудыг хэлнэ. Жишээлбэл, нүүрстөрөгч-12 изотопи 6 протон, 6 нейтронтой бол нүүрстөрөгч-14 изотопи нь 6 протон ба 8 нейтронтой байна. 

Нейтрон нь 2 d-кварк, 1 u-кваркаас тогтоно. Нейтрон нь 3 кваркаас тогтох учир барион болно.

## Бета задрал ба нейтроны тогтвортой байдал 
ын Фейнманы диаграмм]]
Цөмийн гадна орших чөлөөт нейтрон нь тогтворгүй бөгөөд бүрэн задралын хугацаа нь 885.7±0.8 секунд (ойролцоогоор 15 минут) байна. Нейтрон нь сөрөг цэнэгтэй электрон, антинейтрон алдаж, протон руу шилжинэ:
\hbox{n}\to\hbox{p}+\hbox{e}^-+\overline{\nu}_{\mathrm{e}}. Энэ задралын төрлийг бета задрал гэж нэрлэх ба энэ процесс цацраг идэвхит атомууд дээр мөн ажиглагдана.

## Эшлэл 
Ангилал:Нуклон
Гауссын хууль

Физик болон Математик анализад **Гауссын хууль** нь ерөнхий Гауссын теоремын цахилгаан статик дахь хэрэглээ юм. Энэ нь ямар нэгэн битүү гадаргуугаар урсан гарч буй шингэн, цахилгаан эсвэл гравитацын урсгал болон  цахилгаан цэнэг эсвэл масс зэрэг битүү гадаргуу дотор буй үүсгүүрийн хоорондын харилцан хамааралыг харуулдаг. Энэ хуулийг анх Карл Фридрих Гаусс хөгжүүлжээ. Дивергенцийн теорем ёсоор бол ерөнхий Гауссын хууль нь аливаа урвуу-квадратын хууль биелдэг үзэгдлүүдэд хэрэглэгддэг. Цахилгаан статик болон Ньютоны гравитац хоёр бол үүний жишээ юм. Максвеллын тэгшитгэлүүдийн диффренциал хэлбэр нь цахилгаан соронзон онолыг хөгжүүлж өгсөн.

## Интеграл хэлбэр
Энэ хуулийн интеграл хэлбэр нь:

: \Phi = \oint_S \mathbf{E} \cdot \mathrm{d}\mathbf{A} 
= {1 \over \varepsilon_0} \int_V \rho\ \mathrm{d}V = \frac{Q_A}{\varepsilon_0}

энд \Phi нь цахилгаан урсгал, \mathbf{E} нь цахилгаан орон, \mathrm{d}\mathbf{A} бол S гадаргуу дээрх түүнд перпендикуляр гадагшаа байрлаж чиглэл бүхий талбайн элемент юм. Q_\mathrm{A} нь битүү гадаргуу дотор буй цэнэг, \rho нь V цэг дээрх цэнэгийн нягт бөгөөд \varepsilon_0 нь вакуум дахь диэлектрик нэвтрүүлэх чадвар юм. \oint_S нь V эзэлхүүнтэй S гадаргуу дээр авсан интеграл болно.

Ангилал:Цахилгаан соронзон
Позитрон

**Позитрон** бол электроны эсрэг бөөм юм. Позитрон нь +1 цахилгаан цэнэгтэй, 1/2 спин бүхий бөөм бөгөөд түүний масс нь электроны масстай тэнцүү. Бага энергитэй позитрон болон бага энергитэй электрон хоёр мөргөлдөх үед устал (аннигляци) явагдаж улмаар хоёр ширхэг гамма туяаны фотонууд үүсдэг (электрон-позитрон усталыг үзнэ үү). Электрон-позитрон усталын үед позитроныг тогтоосон анхны эрдэмтэнд 1930 онд Калтечын оюутан байсан Чунг-Яао Чао тооцогддог. Гэсэн ч тухайн үед тэрээр тэдгээр нь яг юу байсаныг мэдээгүй юм.

Ангилал:Лептон
Бага Зондын арлууд

**Бага Зондын арлууд** нь Индонезийн өмнөд хэсэгт, Бали арлаас Тимор арлын хооронд орших арлууд юм.
Индонез улсын Бали муж, Баруун Нуса Тенггара муж, Зүүн Нуса Тенггара муж, Бандун муж болон Зүүн Тимор улсад харьяалагдана.
Томоохон арлууд нь баруунаас зүүн тийш Бали арал, Ломбок арал, Сумбава арал, Комодо арал, Сумба арал, Флорес арал, Адонара арал, Алор арал, Тимор арал болно.
Их Зондын арлуудтай хамтад нь Зондын арлууд гэж нэрлэдэг. Шөрмөсөн чулуу буюу асбест элбэгтэй.


Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал
Ангилал:Индонезийн арал
Отгонжаргалын Магнай

**Отгонжаргалын Магнай** (1982 онд төрсөн) Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотоод төрсөн иргэний хөдөлгөөний удирдагч, улс төрч юм.

О.Магнай нь МУИС-ын Эдийн Засгийн Сургуулийг 2002 онд МУИС-ын Хууль Зүйн Сургуулийг 2004 онд тус тус төгссөн, эрх зүйч эдийн засагч мэргэжилтэй.  
2002-2005 Санхүү,Эдийн Засгийн яаманд мэргэжилтэн, 
2005-2007  Эрүүл Нийгэм - Иргэний Хөдөлгөөний Ерөнхий Зохицуулагч, 
2007 оноос 2007 оны 12 сарыг хүртэл ИЗН-ын ХЭГ-ын даргаар тус тус ажиллаж байсан.
2008 онд Иргэний Хөдөлгөөн Намын дэд даргын албыг хашиж байв.
2008 оны УИХ-ын сонгуулийн дараа болсон долдугаар сарын 1-ны үймээнтэй холбогдуулан түүнийг 2008 оны долдугаар сарын 7-ны өдөр цагдан хорьсон. Тэрбээр хоригдож байх хугацаандаа хуурай өлсгөлөн зарлаж, биеийн байдал эрс муудсан тул 2008 оны наймдугаар сарын 29-нд батлан даалтаар суллагджээ.

Үүнийхээ дараа Ардчилсан Намд элссэн бөгөөд тус намын Үндэсний Зөвлөлдөх Хорооны гишүүн. 2012 оны 9 сараас Шударга Өрсөлдөөн, Хэрэглэгчийн Төлөө Газрын даргаар томилогдон ажиллаж байна. 

## Лавлах бичиг 
Ангилал:1982 онд төрсөн
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголчууд
Бали (салаа утга)

**Бали** нь дараах утгуудын алийг ч зааж болно.

* Бали арал - Индонез улсын, Жава арлын зүүн, Ломбок арлын баруун талд орших арал. Ойр орчмын арлуудынхаа хамтаар Бали мужийг бүрдүүлнэ.
* Бали муж
* Бали (Камерун) - Баруун Африк дахь хот
* Бали (Грек) - Крит арал дахь тосгон
* Бали (Энэтхэг) - Энэтхэгийн Ражастан муж дахь хот
Арал (Салаа утга)

**Арал** нь дараах хуудаснуудын алиныг ч зааж болно:

*Арал 
*Арал тэнгис
*Арал (Тэрэг)
Хүч

Физикт **хүч** нь масс бүхий бие хурдсахад нөлөөлдөг. Түлхэх, өргөх, татах зэргээр хүч үйлчилж болно. Биеийн хурдатгал нь түүнд үйлчилж буй бүх хүчний вектор нийлбэрээс шууд хамаардаг (үүнийг тэнцүү үйлчлэгч хүч эсвэл дүгнэгч хүч гэдэг). Том хэмжээтэй биес эргэлдэх, деформацад орох эсвэл түүн дээрх даралт ихсэх зэргийн шалтгаан нь хүч байж болно. Эргэлдэх үзэгдлийг хүчний моментоор тодорхойлдог бол харин деформац болон даралтыг хүчний үүсгэсэн хүчлэгээр тодорхойлж болно. 
Биед үйлчилж буй тэнцүү үйлчлэгч хүч нь математикийн хувьд тухайн биеийн импульсын моментын хугацаанаас хамаарсан өөрчлөлттэй тэнцүү байдаг. Импульсын момент нь вектор хэмжигдэхүүн (чиглэл болон хэмжээ бүхий) учир хүч нь мөн вектор хэмжигдэхүүн юм.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* 

Ангилал:Механик
Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Консковол

**Консковол** (Польшоор: Końskowola) нь Польшийн зүүн өмнөд хэсэгт, Куровк голын эрэг дээр байрлах, XIV зуунд байгуулагдсан жижиг суурин юм. 2004 оны байдлаар 2188 оршин суугчидтай. Уг сууринд 1613, 1670 онуудад баригдсан Католикийн сүмүүд байдаг. 

## Цахим холбоос 
* Хотын цахим хуудас
* Transport list in a Sobibor site
* Końskowola during a war - photos
* History of Końskowola 

Ангилал:Люблин мужийн суурин
Ангилал:Консковол гмина
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны хядлага
Мари Кюри

thumb|Мари Кюри 1911 онд
**Мари Кюри** бүтэн нэр **Мария Саломеа Склодовска-Кюри** (; ; 1867.11.07 – 1934.07.04) нь польш гаралтай франц физикч, химич эрдэмтэн. Дэлхийд тэрээр Мари Кюри буюу зүгээр л хатагтай Кюри нэрээр алдаршжээ. 

Мария Склодовская Варшав хотод эрэгтэйчүүдийн гимназийн захирал Владислав Склодовски (1832—1902), Варшав хотын нэр хүндтэй охидуудын сургуулийн удирагч Бронислава Богуска нарын гэрт төржээ. Эцэг Владислав Склодовски отгон охиныхоо амьдралд ихээхэн нөлөөлсөн байна. Тэрээр эгч Зофия (1862—1876), ах Юзеф (1863—1937), эгч Бронислава (1865—1939) эгч Хелена (1866—1961) нартай байсан. 

Мари Кюри 11 настайд нь 1868 онд эх нас барж тэр сургуульд оржээ. 24 нас хүртлээ Варшав хотод амьдарсан бөгөөд 1891 онд польшид эмэгтэйчүүд дээд сургуульд сурах боломжгүй байсан тул эгчийн хамтаар Францад суралцахаар явжээ. Тэрээр Парисын Их Сургуульд математик, физик, химийн шинжлэх ухаанд суралцжээ. Энд Мари Кюри ирээдүйн нөхөр, хамтран зүтгэгч Пьер Кюритэй танилцаж 1895 оны 7-р сарын 26-нд гэрлэжээ. 
[thumb|left|Мария Склодовская-Курийн музей, [Варшав, Польш]]

Эхнэр, нөхөр хоёр радио идэвхт бодисыг хамтран судалж, 1898 оны 7 сард хамтдаа Мари Кюрийн төрөлх нутгийн нэрээр Полони хэмээн нэрлэсэн шинэ радио идэвхт элемент нээжээ. 1898 оны 12-р сарын 26-нд эхнэр, нөхөр Кюри тэдний нээсэн хоёр дахь шинэ элемент радио идэвхт Радийг зарлажээ. 1903 онд тэд Нобелийн шагналыг Физикийн шинжлэх ухаанаар хүртсэн юм. 1911 онд Мари Кюри Нобелийн шагналыг Химийн шинжлэх ухаанаар авснаар Нобелийн шагналыг 2 удаа хүртсэн анхны хүн болоод зогссонгүй хоёр өөр шинжлэх ухаанаар Нобелийн шагнал хүртсэн цорын ганц хүн болсон юм. Тэрээр Сорбонны Их Сургуулийн анхны эмэгтэй профессор болжээ. 

Мари Кюри Парис, Варшавт Кюрийн институтыг үндэслэн байгуулсан. Түүний охин Ирен Жолио-Кюри 1935 онд Химийн шинжлэх ухаанаар Нобелийн шагнал мөн хүртсэн.

## Цахим холбоос 
* 
* link=https://en.wikiquote.org/wiki/Marie_Curie|16x16px **Wikiquote** (en): **Мари Кюри**
* 
* Мари Кюри: *Radium and the New Concepts in Chemistry.*


Ангилал:Химийн элемент нээгч
Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:Сорбонны их сургуулийн багш
Ангилал:Цөмийн физикч
Ангилал:19-р зууны физикч
Ангилал:20-р зууны физикч
Ангилал:19-р зууны химич
Ангилал:20-р зууны химич
Ангилал:Анагаах Ухааны Үндэсний Академийн гишүүн
Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Варшавын хүндэт иргэн
Ангилал:Варшавын Техникийн Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Львовын Политехникийн Үндэсний Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Пьер Кюри
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний хүн
Ангилал:Францын хүн
Ангилал:Польшууд
Ангилал:1867 онд төрсөн
Ангилал:1934 онд өнгөрсөн
Арафурын тэнгис

**Арафурын тэнгис** (, ) нь Шинэ Гвиней арлын баруун өмнөд эрэг, Австрали тивийн хойд эрэг болон Бага Зондын арлууд, Танимбарын арлуудаар хашигдсан тэнгис. Баруун талд нь Тиморын тэнгис байрлах бөгөөд зүүн талд нь Австрали, Шинэ Гвинейг заагласан Торресын хоолойгоор холбогдох Шүрэн тэнгис бий. Мөн өмнө талд нь Карпентарийн булан оршино. Ихэнх хэсэг нь Шинэ Гвиней ба Австралийн эх газрын тавцанд харьяалагдах боловч Бага Зондын арлуудын өмнөд эргийн дагуу 1000 илүү метр бүхий гүн хотгор үргэлжилдэг.

## Ерөнхий ойлголт 
Баруунаас зүүн тийш 1300км, хойноос урагш 600 орчим км талбайг эзлэн орших тус тэнгисийн талбай нь ойролцоогоор 650 мянган км2. Австрали ба Азийг холбосон гол усан замууд уг тэнгисээр дайран өнгөрдөг боловч шүр элбэгтэй, гүехэн устай хэсэг ихтэйгээс далайн тээвэр хийхэд хүндрэлтэй. "Арафурын тэнгис" хэмээх нэр нь "эрх чөлөөт хүн" хэмээх утгатай эртний португал үгнээс гаралтай юм.

## Онцлог 
Тэнгисийн ёроолоос нь сувдан хясаа элбэг олборлогддог бөгөөд эрэг хавийн иргэд түүгээр амь зуулгаа залгуулдаг байна.


Ангилал:Австралазийн дундад тэнгисийн тэнгис
Ангилал:Австралийн ус зүй
Ангилал:Индонезийн ус зүй
Ангилал:Австрали-Индонезийн хоорондын хил‎
Фрида Кало

**Магдалена Кармен Фрида Кало Калдерон** (; 1907.07.06 – 1954.07.13) нь **Фрида Кало** нэрээрээ алдаршсан Мексикийн зураач юм. Фрида Мексикийн баялаг өв соёлыг хурц тод өнгөөр реализм, символизм, сюрреализм зэргийн аль алиныг ашиглан зурдаг байжээ.

## Намтар 
Фрида Мексикийн Мехико хотын хаяанд орших Коёоакан нэртэй жижиг тосгонд төржээ. 18 насандаа авто осолд орж хүндээр гэмтсэн бөгөөд үүнээс болж амьдралынхаа туршид нийтдээ 35 удаа хагалгаанд оржээ. Ослын дараагаар тэрээр зургаар оролдох болж, өөрийн өвчин шаналал, бүтэлгүй гэрлэлт, тоо томшгүй олон хагалгаа зэрэг өөрт нь тохиолдсон явдлыг зургаар илэрхийлэх болжээ. Түүний зурсан нийт 143 зураг байдгаас 55-д өөрийгөө дүрсэлсэн байдаг. Залуу уран бүтээлчийн хувиар Фрида тухайн үеийн алдартай зураач Диего Ривератай заавар, зөвлөгөө хүсч очин танилцсан бөгөөд 20 насны зөрүүг үл хайхран 1929 онд түүнтэй гэрлэжээ. Тэдний гэр бүлийн амьдрал тогтвортой байсангүй, салсан ч 1940 онд дахин гэрлэсэн. 1939 онд Фрида Парист зургийн үзэсгэлэнгээ гаргах үеэр Луврын музейгээс түүний Жааз хэмээх зургийг худалдаж авсан нь Луврын музейн хувьд 20-р зууны Мексикийн уран бүтээлчийн бүтээлийг худалдаж авсан анхны тохиолдол байлаа. 

Кало 1954 онд удаан хугацаагаар өвдөж шаналсны эцэст нас барсан.

Хэдийгээр Фрида авьяаслаг зураач байсан ч уран бүтээлч гэхээсээ илүүтэйгээр алдартай зураач Диего Риверагийн эхнэр гэдгээрээ олонд танигдсан байсан ба 1980-аад оноос түүнийг уран бүтээлч гэдгээр нь олон нийт илүү сонирхох болжээ. Түүний Мехико хотын хаяанд Коёоаканд орших “цэнхэр” байшинг Диего Ривераг 1957 онд нас барсны дараа Фрида Калогийн гэр-музей болгосон байна.

Фридагийн төрсний 100 жилийн ойд зориулсан үзэсгэлэн Мехикод 2007 оны 06 сарын 13-наас 08 сарын 12 хүртэл зохион байгуулагдсан бөгөөд энд түүний уран бүтээл, мөн өмнө олон нийтэд дэлгэгдэж байгаагүй гар бичмэл, захиа сэлтийг дэлгэж үзүүлжээ.

## Цахим холбоос 
* Фридагийн бүтээлүүд 
* Museo Frida Kahlo

Ангилал:Гэрэл зургийн уран бүтээлч
Ангилал:Мексикийн уран зураач
Ангилал:Мексикийн ажилчны хөдөлгөөний хүн
Ангилал:Мехикогийн уран бүтээлч
Ангилал:Мексикчүүд
Ангилал:1907 онд төрсөн
Ангилал:1957 онд өнгөрсөн