Юань Улс

**Их Юань Улс** бас өөрөөр **Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улс** (монгол бичиг: ; галиг: Dai Ön kemeku yeke Mongɣol ulus "Хөх Тэнгэр", "Хөх Монгол" гэдэгт ордог "Хөх" гэсэн утга 元 (нан. yuán)-д байна. Хятад хэлний "Үгийн далай (辭海)" хэмээх Их толь (7р утгыг үз), "Хятад хэлний Их толь"  (Тайванд хэвэлсэн, 21р утгыг үз), "Япон Хас толь" (21р утгыг үз)-нуудад байна. 元 (yuán) нь 玄 (хөх, тэнгэр өнгө) тэй ижил утгатай  (元通玄) гээд, Юанийн үед тийн хэрэглэж байсан тайлбартайгаа байна гэж эрдэмтэн Балдандоржийн Сумъяабаатар баталгаа гаргаж ирэв. "Юань улс" гэдгийн монгол нэр нь "Хөх Монгол" юм. Гэвч энэ тайлбар нь нэг хувилбар төдий юм.

## Түүх 
### Юань Улс байгуулагдсан нь 
1260 онд Хубилай өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг Хархорум хотоос хуучин Алтан улсын Жунду (Дайду) (одоогийн Бээжин хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, **Юань** хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн Алтан Орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улс, Юань улс гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдсан түүхтэй.

### Хубилайн дараах үеийн Юань Улс 
Хаан ширээний залгамжлал нь Юань гүрэнд томоохон асуудал болж байсан ба хожим нь дотоод тэмцэл болон томоохон маргааны эх үүсвэр болсон юм. Энэ нь Хубилайн хаанчлал төгсөхөд илэрхий болсон юм. Хубилай анхнаасаа түүний ууган хүү болох Чингимийг хаан ширээгээ залгамжлуулах хүсэлтэй байсан боловч Чингим 1285 онд хаан эцгээсээ өмнө таалал төгссөн. Иймээс Чингимийн хүү болох Төмөр өлзийт хаан Хубилай хааны үхлээс хойш 10 гаруй жил (1294-өөс 1307 оны хооронд) улсаа удирдсан юм. Төмөр хаан өвөг эцгийнхээ хийсэн маш их ажлуудыг үргэлжлүүлэхээр зориг шулуудан шийдсэнээс гадна Монголын баруун зүгт орших бусад хаант улсуудтай эв найрамдлын харилцаа тогтоожээ. Гэсэн хэдий ч бутрал эв нэгдэлгүй байдал Төмөр хааны хаанчлалын үеэс эхэлсэн байна. Түүний хаанчлалын жилүүдэд өрнөсөн хамгийн том үйл явдал нь Хайдугийн тэмцлийг бүр мөсөн дарж чадсан явдал юм.

]]
Хайсан хүлэг хаан Төмөр хааныг таалал төгссөний дараа Юань Улсын хаан болжээ. Тэрбээр Хубилай хааны ажлыг үргэлжлүүлэх нь байтугай харин ч эсрэгээрээ түүний хийсэн зүйлийг нураажээ. Түр зуурын хаанчлалын (1307-оос 1311 хүртэл) үед Юань гүрэн санхүүгийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч эхэлсэн нь Хайсан Хүлэг хааны хийсэн зарим зүйлүүдтэй шууд холбоотой байсан. Хайсан Хүлэг хааныг нас нөгчих үед, Юань улсын сан хөмрөг хоосорч маш их өрөнд орж Юань Улс төрийн тогтворгүй байдлын эх үүсвэрийг тавьсан байна.

Аюурбарбад хааны засаглалын үед улс орон нэг үе ахин сэргэн, улс төрийн байдал тогтворжиж эхэлсэн ч Аюурбарбад хааны урьд ахдаа амласан амлалтнаасаа буцан өөрийн хүүгээ хунтайж болгосон нь Юань улсад өрнөх дотоодын улс төрийн хямралын эхлэлийг тавьжээ. Тус хааныг нас барсны дараа түүний хүү Шадбал хаан суугаад 2 жилийн дараа Тэгш ноёноор толгойлуулсан босогчдод хороогдсон. Түүний дараа Жинь ван Есөнтөмөр хаан суудалд суув. Энэ хааны үед   Юань улс сүүлийн удаа амар тайван байсан ч 1328 онд Есөнтөмөр хаан Шанду хотод нас нөгчсөнд Шанду хотыг сахин суусан Давлат шах, Ванчин зэрэг түшмэл, түүний хөвгүүн Аригиба хаан өргөмжилжээ. Мөн энэ үед Дайду хотыг сахин суусан Хайсан хааны хуучин түшмэл Янтөмөр нар Тугтөмөрийг Нанжин хотноос тосон авчирч Дайду хотод хаан өргөмжилжээ. Ингээд монголчууд нэгэн зэрэг хоёр хаантай болж Их нийслэл Дайду, дээд нийслэл Шандугийн хооронд өөр өөрийн өргөсөн хаанаа хамгаалах ширүүн дайн болов. Эцсийн дүнд Шандугийн тал ялагдаж Тугтөмөр хаан суужээ. Гэвч Тугтөмөр журам ёсыг дээдлэн Хархорумыг сахин суусан ах Хүслэндээ хаан суурийг найр тавихаа илтгэв. Ингээд 1329 онд Хүслэн Хархорумаас ирж хасбуу тамгыг хүлээн авч хаан ширээ эзэлсэн боловч хэдэн өдрийн дараа гэнэт нас нөгчжээ. Тугтөмөр хаан ширээгээ сэргээв. Юань улсад иргэний дайн дэгдэн үй олон хүний амийг авч одсон тэмцэл 10 гаруй жил өрнөж, уг улсын байдал туйлын тогтворгүй болж ирсэн.

### Юань улсын мөхөл
14-р зууны дунд үед Юань улсын газар нутагт дараалсан олон усны үер болсоны улмаас 1351 онд шар мөрний далан задарсан аж. Тухайн үед Юань гүрнийг Тогоонтөмөр хаан удирдаж байсан бөгөөд тэрбээр өмнө зүгт Шаньдуны хагас аралд шинээр суваг бариулсан байна. Яг энэ үеэс эхлэн хятадууд анх удаа бослого зохион байгуулж эхэлжээ. Үүний дараа хэд хэдэн томоохон бослого хөдөлгөөн гарч эхэлсэнээс хятадуудын хувьд хамгийн чухал бослогын бүлэг нь улаан алчууртны бослого байсан юм. Тус бослого нь одоогийн Аньхуй, Жяньсу, Жэжян, Юньнань, Сюйчуань, Шаньдун, Хэнань, Хүбэй зэрэг мужуудыг хамарсан. Анх Хань Шань Тун, Лю Футун нар тус бослогыг өдөөсөн. Яваандаа хүч нь нэмэгдсээр 1368 онд Юань улсыг мөхөөхөд гол нөлөө үзүүлсэн.

Юань улсын сүүлийн хаан Тогоонтөмөрийн үед бослого хөдөлгөөн жил алгасалгүй гарч, ихэс ноёдын зөрчил дээд цэгтээ тулж, улс орон самуурч байсаар 1368 онд Юань улс мөхөж, Монголчуудын эзэгнэл төгсгөл болжээ.

Эдгээрээс гадна Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг мөхөлд хүргэсэн өөр шалтгаанууд ч бас бий. Үүнд дэлхийг эзэгнэсэн том гүрнийг удирдан захирч авч явах чадвартай хаан байгаагүй нь хамгийн гол хүчин зүйл байв. Өөр нэг шалтгаан нь 14-р зууны хоёр дахь хагаст гарсан тахлаас шалтгаалан алс холд хийж байсан худалдааны системд муугаар нөлөөлсөн байна. Хятад гүрнийг эзэлж байгаад хөөгдсөн бусад үндэстэнтэй харьцуулбал монголчууд хэдийгээр хятадад хаанчлалаа алдсан ч Юань улсын дараа бий болсон Мин улсын хойд хэсэгт үзүүлэх нөлөө нь хүчирхэг хэвээр байсан юм. Юань улсын үед эхэлсэн улсын нэгдсэн бодлого болоод засаг захиргааны санаачлагуудыг Мин улс тэр хэвээр нь үргэлжлүүлэн хэрэглэсэн байна.

## Юань улсын засаг захиргааны зохион байгуулалт 
Хубилай хааны төр барьсан эхний жилүүдээс монголын төрийн төв хуучин Алтан улсын нутагт шилжсэн нь эзлэгдсэн хятад нутгийг захирахын тулд хятадын төрийн уламжлалт бүтцийг Их Монгол Улсын хэмжээнд хэрэглэж эхлэл тавигдсан. Анх Өгэдэй хааны үед Алтан улсыг дайлан дагуулсан цагт зөвхөн эзлэгдсэн хятад орныг хуучин бүтэц зохион байгуулалтаар нь захирах бодлого хэрэгжүүлж байсан бол, Хубилай сэцэн хааны үеэс эхлэн нийт монгол гүрэн даяар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Сэцэн хааны зөвлөх Лю Бинжун тэргүүтэй хятад түшмэд монголын төрийн бүтэцийг хятадын төрийн тогтолцоогоор солих ажлыг боловсруулсан. Анхны төслийг 1260-1271 онуудын хооронд хэд хэдэн удаа засварлаж дараах байдлаар зохион байгуулсан.

Юань улсын хамгийн дээд эрх мэдлийг хаан хязгаарлалтгүйгээр барих бөгөөд төвлөн засах яам (Уг яаманд **Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүхийн яам, Үйлдвэрлэх яам** зэрэг 6 яам харьяалагдаж байв), нууц бичгийн яам , зарга шийтгэх яам гэх гурван бие даасан харилцан хяналт тавих үүрэг хүлээсэн яамд ажиллаж байсан байна. Тус яамыг зарим үед хунтайж Жун шу лин буюу эрхэлсэн сайдын албан тушаалыг хашиж, түүний доор хоёр чинсан байдаг байлаа. Гэхдээ эрхэлсэн сайд гэдэг нь байнгын бус түр орон тоо юм. Энэ нь хунтайж нас барах, хаан болох үед арилгадаг байсан. Юань улсын үед Дорж (1261-1263), Чингим (1273-1286), Буянт хаан (1307-1311), Гэгээн хаан (1316-1320) нар уг тушаалыг хашиж байсан. Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайдын дараа баруун, зүүн этгээдийн тэргүүлсэн сайд чинсан нар орж байжээ. Баруун этгээдийн сайд нь зүүнийхээс илүү эрх мэдэлтэй байв. Тэргүүн сайдын дор, цэрэг улсын хүнд хэргийг **тэгшлэн засагч түшмэл** (᠋平章政事) хэмээх дөрвөн сайд, засагт туслагч түшмэл байв. 

Түүний дараа **Цэргийн явдлын хүрээлэн** нь цэргийн үйлийг хариуцаж, дайн зарлах, цэргийн бүртгэл, цэргийг орон нутагт тараан хувиарлан суулгах гэх мэт асуудлыг хариуцаж байсан бөгөөд зөвхөн хаанд шууд захирагдах Шумиши түшмэл захирдаг байжээ. 

Юй ши тай буюу **Зарга шийтгэх яам** нь түшмэдийн албанд нь хяналт тавьж дэвшүүлэх юмуу бууруулах эсэхийг тогтоох, шүүн таслах, зарга хэлэлцэх асуудлыг хамаарч байсан. Энэхүү хоёр яамд нь мөн адил орон нутагт салбартай байснаас гадна тус бүрийг хариуцсан түшмэл томилж байсан. 

Мөн эдгээрээс гадна тус бүрдээ үүрэг хүлээсэн 20 гаруй яам, тэднээс салбарласан олон зуун хүрээлэн, асар, хэлтэс, товчоо зэрэг байгуулагдаж, зарим нь цаг үеийн шалгуураар татан буугдах, нэгтгэгдэж байсан. 

Үүнд:  

# Тариалангийн хэргийн их хэлтэс (大司農司)
# Алтан ургийг хамаарах шилтгээн

Хубилай хааны үеэс газрын амуу будааны татвар, хүн ам өрхийн татвар, ашигт малтмалын татвар, худалдааны гаалийн татвар, эд барааны болон бусад 32 төрлийн жижиг татвар гувчуурыг авах болсон. 

**Газрын буюу амуу будааны татвар:** Өрхийн эр бүр 3 таар амуу будаа, өсвөр насны эр 1 таар амуу, шинэ өрх эхний жилд 5 доу (10 доу 1 таартай тэнцүү, ) амуу тушаана. Өлзийт хааны үеэс намрын татварыг амуу будаагаар, хаврын татварыг мод, бөс бараа,  торго, мяндасаар орлуулан татварлах болсон. 1328 он гэхэд нийт 12,114,708 таар амуу будааг татварлаж байсан. 

#### **Өрхийн татвар** 
Өрхийн татвар нь ширхэгийн (торгон утасны), цаасан мөнгөний, энэ хоёрын холимог гэсэн гурван төрлөөр татвар хурааж байсан. Газар нутгийн онцлогоос хамаарч зөвхөн торгон утасаар татвар төлдөг өрх, зөвхөн мөнгө зоосоор татвар төлдөг өрх, эсвэл аль алинаар нь дагнах юмуу холимог байдлаар төрөлжсөн татвар төлдөг өрхүүд гэж байсан. 

* Уулын харьяат өрх (元管戶) бүр 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана.
* Бүрэн татах албаны таван өрх (全科係官五戶絲戶): 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана, хагасыг татах өрх нь 8 ланг албанд тушаана.
* Харилцан туслах өрх: торгон утасны өрх 1 жинь, 6 лан, 4 цэн. Мөнгөний алба 4 лан тушаана.
* Тэтгэн туслах өрх: цаасан мөнгөөр алба барьдаг өрх 10 лан, 2 цэн бөгөөд үүний 4 лан мөнгийг албанд тушаана. Зөвхөн торгон утасаар алба барьдаг өрхийн албанд тушаах нь 4 жинь утас.
* Хөрөнгө сэргээсэн өрх, эрийн цээнд хүрсэн өрхөөс эхний жилд албаас хэлтрүүлж, 2-р жилд хагасыг татаж, 3-р жилд бүрэн татаж хуучин өрхтэй адил болгоно.
1302 онд тогтоосон нэмэлт өөрчлөлтөөр зөвхөн цаасан мөнгө тушаах өрх бүр Жунтунгийн цаасан мөнгө 1 лан, 2 цэн, 5 фэн, зөвхөн торгон утас тушаах өрх бүр 5 жинь, 8 лан болгож, торгон утасны албыг тушаах хугацаа найман сард, мөнгөний албыг тушаах хугацаа есөн сард, бөс барааны тушаах хугацааг 10 сард тушааж байхаар тус тус тогтоов.

1265 онд 986,912 жинь торгон утас, 56874 ембүү мөнгө, 85412 толгой бөс даавууг татварт авч байсан бол, 1328 оны байдлаар 1098843 жинь торгон утас, 989 ембүү мөнгө, 350530 толгой нарийн торго, 72015 жинь мяндас, 211223 толгой бөс даавууг тус тус татварт хураажээ. 1310 онд Хүлэг хааны зарлигаар зам бүрээс авах орлогыг 3 цэн жиюаний цаасан мөнгө болгон нэмсээр, 1328 он гэхэд худалдаачдаас авдаг татварын хэмжээ 1280 оныхоос 100 дахин нэмэгдэв. тутмаас 10 лан мөнгө авахаар болсон. 1285 оны 3-р сард баруун гарын сайд Лу Шируны зөвлөснөөр Шанду хотын архины татварыг цуцлаж, архи дарс үйлдвэрлэгчид хувиараа хийхийг зөвшөөрч, 1 дань тутмаас 5 лан мөнгөний татвар авахаар болгов.

1292 онд Өлзий чинсангийн айлтгасан нь: "Ханжоугийн архины татвар жилд 270,000 дин мөнгө төвлөрүүлдэг бол Хугуан, Лунсин хотууд нийлээд ердөө 90,000 дин мөнгө л төвлөрүүлж байна. Татварын харьцаа хэт ялгаатай байна” хэмээн мэдүүлэв. Ингээд Ханжоугийн татварыг 10-ны хоёроор бууруулж, Хугуан, Лунсин, Нанжин гурван газарт хуваан ногдуулжээ. 1304 онд Дайду хотын архи дарсны татварын газрын харьяанд 100 дарс нэрэх үйлдвэр байгуулснаа, 1305 онд 30 болгон цомхотгоод нэг газраас өдөрт 25 дань-аас (2500 литр) илүү архи дарс нэрэхийг хориглов.
**Идэшний хониноос** олдог байсан татварын орлого нь Дайду чөлгөнөөс 438 дин мөнгө, Шанду чөлгө, Шинхэ чөлгөнөөс тус бүр 300 дин мөнгө, Датун чөлгөнөөс 393 дин, Хонины зах (Дайду хотын Шүньчэн хаалганы орчимд байсан) 229 дин 29 лан 7 цэн мөнгө, мэйму хэлтэс (煤木所; Дайду хотын арилжааны гаалийн хэргийг эрхлэх товчооны харьяа байгууллага) 100 дин мөнгө, нийт дүнгээр 1760 дин 29 лан 7 цэн цаасан мөнгө олж байсан.
Файл:Skanda detail heart sutra zhao mengfu.jpeg|Юань улсын үеийн цэргийн хувцас
Файл:Immortal Riding a Dragon.jpg|Юань улсын үед зурагдсан луу унаж буй зураг
Файл:Horse and Groom, after Li Gonglin by Zhao Yong.jpg|Монгол морь
Файл:Jiang Ge.JPG|Юань улсын Монгол цэрэг
Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|Хубилай хааны залуугийн зураг
Файл:Mongol warrior of Genghis Khan.jpg|Монгол морьтон баатрын харваж байгаа зураг 
Файл:Yuan stone Nestorian inscription (rep).JPG|Бээжин хотын Фаншань дүүргээс олдсон Юань улсын үед хамаарах Несториан шашинтны чулуун хөшөө 

## Урлагийн бүтээл
### Кино
*Телевизийн богино цувралууд, *Марко Поло* (1982), Featuring  Кэн Маршал ба Роученг Ин, зохиолыг бичсэн Жулиано Монталдо,зураглаач, Пологийн аялалаар хоёр ялалт авсан. Эмми шагнал гардуулах ёслол, зургаагаас дээш удаа нэр дэвшсэн.
* *Марко Поло* 2014 оны кино. (imdb.com Marco Polo (TV series))

## Мөн үзэх
* Их Монгол Улс
* Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан
* Алтан Орд
* Ил Хаант Улс
* Цагаадайн улс

## Цахим холбоос
* Yuan Dynasty Earthen City Wall Park, Beijing (англи хэлээр)
* The Yuan Dynasty (англи хэлээр)

### Ном 
* Arthur Cotterell: The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire. Pimlico, London 2007, ISBN 978-1-84595-009-5 (англи хэлээр).
* Ann Paludan: Chronicle of the China Emperors. Thames & Hudson, London 1998, ISBN 0-500-05090-2 (англи хэлээр).

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Ангилал:Монголын түүхэн улс
Ангилал:Хятадын династи

Ангилал:Их Монгол Улс
Ангилал:13-р зууны Монголын түүх
Ангилал:14-р зууны Монголын түүх