open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хувцас

, Эртний Грек, Ром, Визант, Франкичууд зэрэг XIII-XV зууны үеийн Европчуудын хувцас хунар.]]

**Хувцас** — Хүрээлэн буй орчны юмс үзэгдэл (бороо, шороо, гал, хүйтэн г.м), хорхой шавж, хорт бодис гээд олон байнгын хүчин зүйлээс хүн өөрийн бие, эрүүл мэндээ хамгаалахын тулд "нөмөрдөг" байгалийн болон зохиомол эдэн нэхмэл болон ширсэн зүйлийг ерөнхийд нь нэрлэнэ. Үүнээс гадна хувцас олон төрлийн бодис, хольцын нөлөөгөөр гоо зүйн хэрэгцээ шаардлага хангахын сацуу нийгмийн соёл, зан заншил, түүхийг илтгэсээр өнөөдрийн түвшинд иржээ. Сор үс, элдэв чимэглэлээр чимэглэх нь олонтаа.  

Хувцас Бурхан, бие чөтгөр гэдэг ардын үг байдаг. Энэ нь биеийн өө сэвийг дарах хувцасны ид шидийг илтгэж буй хэрэг.

## Үүрэг
Хувцас нь байгаль цаг уур, орчны нөлөөнөөс хамгаалахаас гадна нийгэмд эзэлж байр суурийг илтгэх үүргийг бас гүйцэтгэдэг. 

### Хамгаалах үүрэг 
Хувцасны хамгийн гол үүрэг бол хүнийг гадны нөлөөнөөс хамгаалах явдал юм. Үүнд: 

* Халуун цаг агаарт хувцас нь нар, салхинд  түлэгдэж гэмтэхээс хамгаалдаг. 
* Хүйтэн цаг агаарт хувцас нь дулаан тусгаарлалтыг санал болгодог. 

Орон байр нь хувцас хэрэгслийн хэрэгцээг бууруулдаг тул дулаан газар орохдоо цув, малгай, бээлий болон бусад гаднах давхаргыг ихэвчлэн тайлна. Үүнтэй адилаар хувцас нь улирлын болон бүс нутгийн шинж чанараар нимгэн, зузаан гэх мэт ялгаатай шинж чанартай байдаг. 

### Байр суурийг илтгэх үүрэг 
Хувцас нь үндэс угсаа, зэрэг дэв, хөрөнгө чинээ зэрэг хүний нийгэмд эзлэх байр суурийг тод томруун харуулдаг. 

## Ач холбогдол 
Хувцас нь эдийн соёлд багтахын хувьд дараах ач холбогдолтой. 
*Хүрээлэн буй орчны нөлөөллөөс хамгаалах
*Нүцгэн биеийг далдлах
*Загвар, гоо сайхан, цаашлаад чиг хандлагыг харуулах
*Эрүүл ахуй, ариун цэврийг сахих
*Ажил мэргэжлийн зориулалтаар ашиглах
*Түүхийн өв соёл, цадиг түүхээ ирээдүй хойч үедээ өвлүүлэх
 үндэстний дээл хувцас.|alt=]]

## Төрөл ангилал
Хувцасны ерөнхий ангилал нь эрэгтэй, эмэгтэй хүний гэж ангилагдана.

## Нийгмийн тал
* Хүйсийн ялгаа
* Нийгмийн байдал
* Шашин

## Орчин үе 
* Барууны хувцаслах дэг жаяг
* Биеийн тамир спорт
* Загвар

## Улс төрийн асуудал 
* Дипломат харилцаа
* Арьсан хувцас эдлэл
* Үслэг хувцас эдлэл

## Мөн үзэх
*Монгол үндэстний хувцас
*Монгол хувцас
*Дээл
*Цамц
*Өмд
*Гутал
*Оймс

## Эшлэл
пм хүн төрлөгтнийг чимэх цор ганц зүйл хувцас юм

## Холбоос
Музей
* Нэхээс болон даавуу үйлдвэрлэлийн олон улсын холбоо]
Хүслийн жагсаалт

***Хүслийн жагсаалт*** () — 2007 оны Америкийн инээдмийн драм кино бөгөөд Жастин Закхэмийн зохиол, Роб Райнерийн найруулгаар бүтэж гол дүрд нь Жек Николсон болон Морган Фримен нарын Холливудын нэгэн цаг үеийн алдартай хоёр жүжигчин тогложээ. 

Кинонд эмнэлэгт танилцсан эдгэрэшгүй хүнд өвчтэй (бамбай булчирхай болон уушигны хавдар-тухайн өвчин нь уг зохиолд хүнд шатандаа орсон болон ахимаг насны) *Эдвард Коул* хэмээх чинээлэг, *Картер Чемберс* хэмээх засварчин хоёр хөгшин дэлхийгээр сайхан аялаж нас эцэслэхээсээ өмнө заавал хийх ёстой гэсэн есөн зүйлээ гүйцэлдүүлж буйг харуулдаг. Тэд эсрэг тэсрэг мэт үзэл санаатай мэт боловч бие биенээ тун сайн ойлгодог богино хугацааны ч болтугай гайхам нөхөрлөсөнийг киноны төгсгөлд Коулын "Картер бол гайхам сайхан эр хүн, миний хамгийн сайн найз" хэмээн нулимс дуслуулан хэлж буйгаар харуулжээ.

## Дүрүүдэд
## Дэлгэцэнд гарсаны дараа
Тус кино нь шүүмжлэгдээс тухайн оныхоо шилдэг арван бүтээлийн нэгд нэрлэгдсэн байдаг ба санал асуулгад оролцогчдын тэн хагас нь гол дүрийн хоёр адал явдалтай нүүр тулж буй үзэгдэлүүд нь өвчнөө ялж байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлсэн хэмээн дүгнэсэн бол зарим кино мэргэжилтин өвчтэй хүн бодит байдалд ийм байх боломгүй хэмээн шүүмж авч байв. 

Томоохон шагналуудад нэр дэвшиж байгаагүй ч үзэгчидийн талархан үздэг кинонуудын нэг аргагүй мөн гэдэг нь IMDb үнэлгээ 7.4/10 гэдгээс харагдах биз ээ. 

## Эшлэл
## Холбоос
*
*

Ангилал:2007 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:Адал явдалт кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:Инээдмийн кино
Хайч, чулуу, даавуу

**Хайч, чулуу, даавуу** нь Азид үүсч дэлхийн ихэнх улс оронд түгэн дэлгэрсэн гараар тоглох наадгай юм. Хуруудах, зоос шидэж тоо сүлдийг нь үзэхтэй төстэйгөөр шодох, гараагаа үзэх, тэнцээ таслах зэрэг ижил зорилгоор нааддаг.

## Дүрэм
Хоёр хүн тоглох бөгөөд тоглохдоо хайч, чулуу, даавуу гурвын аль нэгийг гараар дүрслэн үзүүлдэг. Хайч нь даавууг хайчлан, даавуу нь чулууг ороон, чулуу нь хайчийг эвдлэн дийлнэ. Харин тоглогчид ижил дүрс гаргавал тэнцдэг.

Хайч, чулуу, даавуу нь зоос шидэх, шоо хаях зэрэг зөвхөн аз сорьсон наадгайг бодвол өрсөлдөгчийнхөө арга барилыг судлах зэрэг чадвар шаарддаг.

Ангилал:гар наадгай
Жуба

**Жу́ба** () — Өмнөд Суданы нийслэл, хамгийн олон хүнтэй хот. 372,410 хүнтэй.

## Лавлах бичиг 
Ангилал:Өмнөд Суданы суурин
Ангилал:Африкийн нийслэл
Ангилал:Африкийн суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн төв суурин
Ангилал:Нил мөрний суурин
Ей

**Ей** () — Өмнөд Суданы хоёр дахь том хот. 85,986 хүнтэй.

## Лавлах бичиг 
Ангилал:Өмнөд Суданы суурин
Ангилал:Африкийн суурин
Black Veil Brides

**Black Veil Brides** бол АНУ-ын Голливуд (Калифорни)-аас үүсэлтэй рок хамтлаг юм. Энэ хамтлаг нь Andy Biersack (ахлагч, дуучин); Ashley Purdy (аргил хоолойч, туслах дуучин); Jake Pitts (ахлах гитарч); Jinxx (ритм гитарч, хийлч); Christian "CC" Coma (бөмбөрчин) гишүүдээс тогтсон. Black Veil Brides нь хар нүүр хувиргалт, бие будалт , бариу хар хувтас, урт үсээрээ алдаршсан. Тэднийг урам зориг, баяр хөөр оруулсан хамтлаг нь 'Kiss' болон 'Mötley Crüe' юм.

Энэ хамтлаг нь анх 2009 онд Knives and Pens дуугаараа гарч ирж байжээ. Тус дуун дээр Andy-гийн бага насны гадуурхагдаж дээрлэхүүлдэг байсан үеийг харуулдаг бөгөөд энэ дуугаараа олонд танигдсан юм. Дуунуудынхаа утга агуулга болон стилл имижийнхээ хувьд хамгийн эмо хамтлагуудын дунд багтжээ.

## Цахим холбоос 
* Black Veil Brides
* Black Veil Brides

Ангилал:АНУ-ын хамтлаг
Ангилал:Металкор хамтлаг
Ангилал:Пост-хардкор хамтлаг
Гурван зээрдийн агуй

Монгол улсын Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутагт **Гурван зээрдийн агуй** бий. Агуйн  амны  өргөн 0.9 м, өндөр нь 2.0 м. Нийт 21 м гүн.

## Лавлах холбоос
Ангилал:Азийн агуй
Ангилал:Монголын агуй
Ангилал:Өмнөговь аймгийн газар зүй
Татах хүч (кино)

***Татах хүч*** () — 2013 оны Америк /Warner Bros./-Британы /Framestore/ хамтарсан гурван хэмжээст технотриллер кино юм. Альфонсо Куарон зохиолыг бичиж (хүүгийн хамт), найруулсан юм. "Хоёр" дүртэй тус кинонд жүжигчин Сандра Буллок, Жорж Клуни нар сансрын  "шаттл" хөлгийн хамт осолдож эх дэлхий рүү буцахын тулд тэмцэж буй  тоглосон юм. 

2013 оны наймдугаар сард Венецийн кино наадамд нээлтээ хийсэн *Татах хүч* Америкийн Кино академийн дээд шагналыг Шилдэг найруулагч, Шилдэг киноны ая зэрэг долоон төрлөөр (10 төрлөөс) хүртжээ. Түүнчлэн БАФТА болон Алтан бөмбөрцөг шагналыг зургаа зургаан төрөлд хүртсэн.

## Дүрүүдэд 
* Сандра Буллок — *Райан Стоун*
* Жорж Клуни — *Мэтт Ковальски*
* Эд Харрис — *удирдлагын төвийн ахлах* (хоолой)

## Бүтэх үйл явц 
*Татах хүч* гурван жил үргэлжилсэн тусгай эффектийн маш том төсөл юм. Зураг авалтыг Английн Суррей дэх жингүйдэл орчинтой Шеппертон студи болон Аризона дахь Пауэллын нуурын ойролцоо 2011 онд таваас долоодугаар сарын хооронд багтаан авчээ. Үлдсэн ажил нь уг бүтээлийн 60 хувь зонхилсон тусгай эффект. *Аватар* кинон дээр ажиллаж байсан Английн Framestore компани энэ ажлыг гарджээ. Эхлэл хэсэгт 17 минутын турш дэлхийн бөмбөрцөгийг харуулдаг хэсгийг туслах продюсер нь сэджээ. Программистууд Арнольд программыг түлхүү ашигласан. Сонирхуулахад  болгоныг хийхийн тулд ашигласан мөрийн тоо 71,000.

Гол дүрд тоглосон жүжигчидийн тухайд, Холливудын нэртэй олон эмэгтэй жүжигчидтэй ярилцаж байсан ч Анжелина Жоли, Сандра Буллок нар найруулагч Куаронтай хамгийн ойр байв. Жоли  Буллок тунасан. Мэттийн дүрд Роберт Дауни, Жорж Клүүни нар тоглохыг зөвшөөрсөн ч найруулагч Клүүниг сонгосон.

## Шүүмж 
IMDb буюу кино мэдээллийн нэгдсэн сангаас 9.1/10 гэсэн үнэлгээ авсан. "Яг л бодит хөлөг. Сансрын хогны эвдлэн сүйтгэл. Бүгд үнэнд онцгой ойртсон. Сэтгэл татам дүрслэл байлаа хэмээн" дүгнэжээ. 
"Сансрын холбогдолтой кинонуудаас бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг нь".

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 

Ангилал:2013 оны кино
Ангилал:Британийн кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:Оскарын шагналт кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:Триллер кино
Ангилал:3D кино
Нууцлаг мөрөн (кино)

***Нууцлаг мөрөн*** () — 2003 оны Америкийн драм төрлийн онц сонирхолтой кино бөгөөд Деннис Лихэйний ижил нэртэй романаас сэдэвлэн Клинт Иствүүд найруулжээ. Дүрүүдэд Шон Пенн, Тим Роббинс болон Кевин Бэйкон нарын жүжигчид тогложээ. 

Кино дэлгэцэнд гарангуут үзэгчдэд эерэг сэтгэгдэл төрсөн юм. Оскарын шагналд Шилдэг кино, найруулагч, гол дүрийн эрэгтэй жүжигчин, зохицуулсан зохиол, туслах дүрийн эмэгтэй, эрэгтэй жүжигчиний төрөлд нэр дэвшиж Шон Пенн гол дүр, Тим Роббинс туслах дүрээр хүртэж 1959 оноос хойш давтагдаагүй *Бен-Гур* киноны амжилтыг давтсан юм.

## Ном болон киноны өрнөл
Америкийн үргэлжилсэн үгийн зохиолч Деннис Лихэйн (*1965 онд төрсөн*) бол *Нууцлаг мөрөн* романаа 2001 онд бичсэн байдаг бөгөөд өрнөл нь бэлгийн буруу хандлагатай хүмүүст олзлогдож олон хоног *Нууцлаг мөрөн* (Массачусеттс мужийн нэгэн голын нэр) хэмээх голын ойролцоо хар дарсан зүүд мэт байдлаар амьдарч, улмаар оргож гэртээ буцаж ирсэн жаалхүү (*Дейв Бойл*), түүнийг хулгайлах үед дэргэд нь гэрч болон үлдсэн хоёр найз (*Жимми Маркум, Шон Девин*), тэдгээрийн 25 жилийн дараахь харамсамаар мэт гунигт амьдарлыг харуулдаг. Дэлгэрүүлбэл, жаалхүү хоёр найздаа гомдсон, ичсэн алин болохыг таамаглах аргагүй, гурван тийш зам мөрөө хөөнө. 25 жилийн дараа дунд гарын наймаачин Жиммигийн охин учир битүүлгээр алагдахад мөрдөгч Шон, ажилгүй дуугүй ноомой Дейв нар эргэн холбогдоно. Гэхдээ энд Дейв хэрэгт сэжиглэгдэж Жимми галзуурсан мэт түүнийг *Нууцлаг мөрний* дэргэд хөнөөхүйд Шон жинхэнэ эзнийг илрүүлсэнээр кино төгсдөг. Алтан үед зүй ёсоор нэрлэгддэг Клинт Иствүүд уг зохиолын үйл явдлыг тэр чигээр нь кинондоо буулгажээ. Иствүүдийн дүр сонголт болон хөгжим онцгой байсан гэдэг. Зохиол нь 39 хоногт багтан кино болсон жилдээ тухайн жилд Деннис *Хараалт арал* (хожим нь Мартин Скорсезегийн шилдэг бүтээл болсон) романаа хэвлэлтэнд өгч байв.

## Дүрүүдэд
## Дэлгэцэнд гарсан дараа
*Нууцлаг мөрөн* кино шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан. Судалгаанд оролцсон 195 шүүмжийн 85 хувь нь эерэг шүүмж. Кино эхлэх үед балчир Дейвийг машиндаа суулган авч яваа хоёр хүний нэг нь санваартан байсан нь буруу үйлд шашныг хутгасан хэмээн олон шүүмж дагуулж байлаа.

## Эшлэл
## Холбоос
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2003 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:Оскарын шагналт кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Цөс

right|250px|Цөс
right|250px|Цөсний давсний үйлдэл хоол шингээлтийн үед
right|250px|Цөсний эргэлт 
**Цөс** нь элэгнээс ялгарч гардаг хар ногоон эсвэл шаравтар өнгөтэй, бүх төрлийн сээр нуруутанд байдаг, нарийн гэдсэн дэх тэжээлийн шингэнийг задлах үүрэгтэй. Цөс нь цөсний уутанд байрладаг, хоол тэжээл идэх үед цөс нарийн гэдэсний аманд ордог. Цөс нь 85% ус, 10% цөсний давс, 3% зуурмаг ба пигментүүд, 1% өөх тос, 0,7% органик бус давснууд байдаг. Цөс авхуулах болон Цөсний чулуу авах нь нойр булчирхайн үйл ажиллагааг доголдуулж гэмтээх аюултай

Ангилал:Биеийн шингэн
Ангилал:Боловсруулах эрхтэн
Ангилал:Боловсруулах эрхтэний физиологи
Мод (өгөгдлийн бүтэц)

Компьютерийн шинжлэх ухаанд **мод** () нь шатласан мод хэлбэртэй өгөгдлийн бүтцийн төрөл. Мод нь нэг үндэстэй байх ба түүнээс салаалсан дэд модуудтай. Эдгээр нь өөр хоорондоо холбогдсон зангилаанууд хэлбэрээр дүрслэгдэнэ.

Мод өгөгдлийн бүтцийг зангилаа бүр нь утга, түүнээс салбарласан хүүхдүүд руух хаягуудуудаас тогтох бас нэгэн өгөгдлийн бүтэц болж буй элементүүдийн цуглуулга хэмээн рекурсив байдлаар тодорхойлж болно. Ингэхдээ хаягууд нь тус бүр нэг нэг удаа л хадгалагдах ба үндэс зангилаа руух хаяг оршин байхгүй.

Нөгөө талаас модыг бүхэлд нь графийн онолд тодорхойлогддог модны эрэмбэлэгдсэн хэлбэр гэж үзэж болно.

Хоёр талаас авч үзэх нь ашигтай: модыг бүхэлд нь математик байдлаар шинжлэх боломжтой ч гэсэн өгөгдлийн бүтцийг нь илэрхийлэхдээ зангилаа бүрээр нь авч үздэг. Жишээлбэл модыг бүхэлд нь авч үзэхэд ямарваа зангилааны эцэг элеметнийг шууд тодорхойлж болох ч өгөгдлийн бүтэц байдлаар илэрхийлэхдээ зангилаанууд нь зөвхөн өөрийн хүүхдүүд руух хаягыг хадгалдаг

## Мөн үзэх
*Хоёртын мод

Ангилал:Өгөгдлийн бүтэц
Хуруу (наадгай)

**Хуруудах** нь Монголчуудын шодох, тэнцээгээ гаргах, гараагаа үзэх зэрэгт өргөнөөр хэрэглэдэг гар наадгай юм.

## Дүрэм
Нэг дор 2-4 хүн зэрэг хуруудаж болно. Тоглохдоо наадагчид нэгэн зэрэг гарынхаа аль нэг хурууг гаргадаг бөгөөд
Эрхий нь долоовор хурууг
Долоовор нь дунд хурууг
Дунд нь ядам хурууг
Ядам нь чигчий хурууг
Чигчий нь эрхий хурууг дийлнэ. Хэн нэгэн нь хожих зохицол гартал хурууддаг.

Хоёроос их хүн тоглож байгаа тохиолдолд бүх хүн дараалласан өөр өөр хуруу гарган хэн нэгэн нь хожих хүртэл ахин дахин нэгэн зэрэг хуруу гарган нааддаг.

Хуруудахад зоос шидэх, шоо хаях зэрэг зөвхөн аз сорьсон наадгайг бодвол өрсөлдөгчийнхөө арга барилыг судлах зэрэг чадвар шаардагддаг.

ангилал:гар наадгай
ангилал:Монгол наадгай
Шагайн наадгай

**Шагайн наадгай** нь Монголчуудын уламжлалт тоглоом наадгай юм. Нүүдэлчин соёлтой Монгол зон олон таван хошуу малынхаа шагайгаар эртнээс нааш тоглон, наадаж иржээ.

## Төрөл 
* Шагай няслах
* Шагайн харваа
* Шагай шүүрэх
* Алаг мэлхий
* Дөрвөн бэрх
*Морь уралдаан
*Хомброй 

Ангилал:Монгол наадгай
Алтан ураг (салаа утга)

## Чингис хааны удам
*Алтан Ураг

## Хамтлаг
*Алтан ураг (хамтлаг)
Бостоны хөрөнгийн бирж

Бостоны хөрөнгийн бирж
Бостоны хөрөнгийн бирж нь Массачуссэтс мужийн Бостон хотод байдаг. Америкийн хөрөнгийн биржүүдийн уугануудын нэг юм. Уг бирж 1834 онд байгуулагдсан. 2007 оны 10 сарын 2ны өдөр Үндэсний үнэт цаас тохиролцох үнийн зохицуулалтын хороо 61000000 долларыг Бостоны хөрөнгийн биржид олгохыг зөвшөөрсөн. 
Цагийн хуваарь
Бостоны хөрөнгийн биржийн энгийн арилжааны цагийн хуваарь нь ажлийн өдрүүдэд 7:00-20:00 хүртэл ажилладаг.

Ангилал:Хөрөнгийн бирж
Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж
Ангилал:Санхүү
Ангилал:Олон улсын санхүүгийн зах зээл
Ангилал:Үнэт цаас
Аризонагийн хөрөнгийн бирж

#### Аризонагийн хөрөнгийн бирж
Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь элекрон хэлбэрээр хувьцаагаа арилжаалдаг. Энэхүү элекрон биржийг санаачлагч нь Стив Виуни албан ёсны ерөнхийлөгч нь Кедир Пи Бади. Энэ систем нь 1990 онд үүссэн. Аризонагийн хөрөнгийн биржийн төв нь Нью Йоркид байрладаг байсан. Технологийн арилжааны төв Миносотатад анхлан байрлаж байсан. Креи Висир хамгийн шилдэг технологичидтой групп тус төвийг байгуулжээ. 1992 оны эхэнд Аризонагийн хөрөнгийн биржийн төв болон технологийн арилжааны төвүүд хамтдаа Аризонагийн Фионикс рүү нүүжээ. Хэрэглэгчид арилжаанд интернэт ашиглаж оролцдог. Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь “Цор ганц үнэ” гэдэг уриатай байсан ба хамгийн үр ашигтай үнэ бүхий эрэлт болон нийлүүлэлтэн дээр тулгууралсан дуудлага худалдааг явуулж чаддаг байсан нь үнэхээр хосгүй байв.1990ээд оноос Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь элекрон арилжаагаар амжилт олсон болов ч 2001 оны 10 сард үр ашиггүй байдлынхаа улмаас дампууралд ороход хүрчээ.

Ангилал:Хөрөнгийн бирж
Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж
Талын агуй

Монгол улсын Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын нутагт **Талын агуй** бий. 4.5 м гүн.

## Лавлах холбоос
Ангилал:Азийн агуй
Ангилал:Монголын агуй
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн газар зүй
Цагаан агуй

Монгол улсын Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын нутагт **Цагаан агуй** бий. 3.5 метр  өргөн, 3.2 метр өндөр амтай.

## Лавлах холбоос
Ангилал:Азийн агуй
Ангилал:Монголын агуй
Ангилал:Баянхонгор аймгийн газар зүй
Ева дель Эден

**Ева дель Эден** () нь Перугийн телевизийн цуврал юм. 2004 оны 9 сарын 13-ноос 2005 оны 2 сарын 21 хүртэл Frecuencia Latina телевизээр гарчээ. Frecuencia Latina, Chroma Producciones-ийн бүтээл.

## Дүрүүдэд 
* Моника Санчес — Ева де Паломино
* Диего Берти — Ролдан де Асторга Карраско
* Милене Васкес — Маргарита Белено
* Карлос Кано де ла Фуэнте — Амадор де Карраско

## Холбоос 
* 

Ангилал:Перугийн телевизийн цуврал
Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Гэмтэл

**Гэмтэл** нь осол, доргилт, унах, цохигдох, зэвсэгт өртөх зэрэг ямар нэг гадны хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр биеийн дотор эрхтэн болон ясны бүтцүүд хамт өөрчлөгдсөнийг хэлнэ. Хүнд гэмтэл нь үхэлд хүргэх, хөгжлийн бэрхшээлтэй болгох аюултай.

2013 онд дэлхий даяар 4.3 сая хүн гэмтлийн улмаас амиа алдсан бөгөөд тэдний 30 гаруй хувь нь тээврийн хэрэгсэлтэй холбоотой гэмтлээс шалтгаалан нас барсан байна. Өнөө үед гэмтэл нь хүний нас баралтын 9 хувийг эзэлдэг, үхлийн 6 дахь томоохон шалтгаан болж байна.


Ангилал:Ортопеди ба гэмтлийн мэс заслын өвчин
Ангилал:Түргэн тусламжийн анагаахын өвчин
Санчирын туйлын шуурга

Санчир гаригийн хойд туйлыг бүрхэж зургаан талт дүрстэй аврага шуурган үүл бүрхдэг. Үүний зөвхөн нэг талынх нь урт 13800км буюу дэлхийн диаметрээс урт юм. Энэ шуурга 10 цаг 39 минут 24 секундэд нэг эргэдэг. Энэ зургаан талт нь атмосферийнхээ бусад үүл шиг уртрагийнхаа дагуу шилждэггүй. Санчирын өмнөд туйлд иймэрхүү зургаан талт шуурга байдаггүй, харин энгийн шуурга ажиглагддаг. Энэ зургаан талт шуургыг анх Вояжер хөлөг 1981-82 онд илрүүлжээ.
Python

**Python** нь өргөн хэрэглээтэй, ерөнхий зориулалтын өндөр түвшний програмчлалын хэл. Кодыг уншихад хялбар байлгахаар бүтээгдсэн хэл бөгөөд Си гэх мэт хэл дээр бичсэнээс цөөн тооны мөр код ашиглан санаагаа кодод буулгах зорилготой. Жижиг, том гэлтгүй ямар ч хэмжээтэй програмыг гаргацтай байдлаар бичих боломжийг олгодог.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас 

## Эшлэл 
Ангилал:Программчлалын хэл
Ангилал:Python (программчлалын хэл)
Ангилал:Скрипт хэл
Ангилал:Императив программчлалын хэл
Ангилал:Объект хандалтат программчлалын хэл
Ангилал:Функциональ программчлалын хэл
Цэрэг

**Цэрэг** нь тухайн улсын армид хамаарах галт зэвсэгээр зэвсэглэсэн явган цэргээс армийн генерал хүртэлx гишүүдийг нэрлэнэ.

Ангилал:Цэргийн цол
Ангилал:Зэвсэгт хүчний албан хаагч
Долоон ус

Долоон ус нь одоогийн зүүн өмнөд Казахстан буюу Балхаш нуураас зүүн өмнөд зүгт байдаг нутгийг хамардаг. Энэ нутгийг эндхийн хамгийн алдартай, томоохон 7 гол мөрний нэрээр Долоон ус гэж нэрлэжээ.

Ангилал:Төв Азийн түүх
Ангилал:Төв Азийн газар зүй
Лигаза

**Лигазууд** ( - холбох, наах) нь хоёр том молекулыг холбон шинэ химийн холбоог үүсгэх чадвартай (катализаторын үүрэг гүйцэтгэдэг) фермент юм. Лигазуудын катализын үед жижиг химийн бүлгийн гиродлиз дагалдаж байдаг. Энэ бүлэг нь хамгийн том молекул эсвэл ферментэд хамааралтай байдаг. Ерөнхийдөө лигазууд нь дараах урвалуудад катализатор болдог:

:Ab + C → A&ndash;C + b

эсвэл, зарим тохиодолд

:Ab + cD → A&ndash;D + b + c

үүнд, жижиг үсгээр тухайн молекулд хамаарах жижиг бүлгүүдийг тэмдэглэв.
Амин хүчил

**Амин хүчил** [æməŋ.xuʧʰəɬ] (монгол хэлэнд "***шүвтэн хүчил***" гэж буулгасан байдаг) нь уургийг бүрдүүлэгч мономер нэгдлүүд бөгөөд ерөнхий бүтцийн хувьд нүүрстөрөгчид холбогдсон амин (-NH2) болон карбон хүчлийн (-COOH) функциональ бүлгүүдээс тогтдог. Эдгээр функциональ бүлгүүдээс гадна нүүрстөрөгчид холбогдсон хажуугийн бүлэг нь амин хүчлүүдийн бусдаасаа ялгарах онцлог болдог. Хажуугийн бүлгүүдийг цэнэгийн туйлшралаар, бүтцээр, хүчиллэг болон суурилаг шинж чанар, гидрофоб болон гидрофил шинж чанар, үл орлогдох болон орлогдох зэрэг хэд хэдэн шинж чанараар нь ангилж болдог. Хэдийгээр 500 гаруй амин хүчил бүртгэгдээд байгаа боловч эдгээрээс ердөө 22 нь л амьд биетийн бүтцийн найрлагад оролцдог.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
*


Ангилал:Азотын эргэлт
Ангилал:Биомономер
Ангилал:Бодисын бүлэг
Ангилал:Уургийн бүтэц
Ангарагийн роботууд

гариг дээр 1997 оноос хойш ажиллаж байгаа роботууд: хамгийн жижиг Со-Жорнер робот 1 сар гаруй ажилласан, дунд хэмжээтэй нь Спирит Оппортюнити хоёр 2003 оноос хойш тасралгүй ажиллаж байгаа, том нь болох Сониуч робот 2011 оноос ажиллаж байна.]]

Ангараг гариг дээр ажилладаг роботууд нь тус гаригт амьдрал байсан эсэх ба цаашид бий болох боломжийг судлахаар химийн шинжилгээ, спектрийн шинжилгээ, цаг уурын шинжилгээ хийдэг суурин ба хөдөлгөөнт роботууд юм. Эдгээр нь голцуу нарны ба Радиоизитоп Цөмийн Цахилгаан Үүсгүүрээр цахилгаан ба дулаанаар хангагдаж хэдэн сараас хэдэн жилээр ажилладаг. Сүүлийн үед АНУ-ын ба БНХАУ-ын хөдөлгөөнт роботууд Ангараг ба Саран дээр илгээгдээд байна. 

АНУ-ын Тийрэлтэт Хөдөлгүүрийн Лабраториос 1997 онд Со Жорнер роботыг илгээж 1 сар гаруй судлагаа хийж чадсан бол, 2003 оноос ажилласан Спирит ба Оппортюнити роботууд нь анхандаа 3 сарын ажиллах төлөввлөгөөтэй байсан боловч 2018 он хүртэл ажиллаж, харь гариг дээр хамгийн удаан ажилласан дээд амжилтыг тогтоосон роботууд болсон, "Сониуч" робот нь 2011 оны 11 сараас эхлэн ажиллаж байгаа цул цөмийн цахилгаан зайгаар ажилладаг робот юм.

2014 оны 1 сарын 14-нд НАСА-ын мэдэгдсэнээр Спирит ба Оппортюнити роботууд нь өмнөх ус хайх ба эрдэс шинжилэх зориулалт нь өөрчилөгдөж Ангарагт эртний амьдралын үлдэгдлийг илрүүлэх, биосферийн шинжилгээ, химотрофик микро организм, эртний усны үлдэгдэл шинжлэх ажиллагаанд шилжсэнийг мэдэгдлээ.

center|thumb|800px|Спирит роботын авсан Ангарагийн дэлгэмэл зураг 2005-11-23

## Оппортюнити роботын галерей

Ангилал:Ангарагийн зонд
Бруно Алвеш

**Бруно Эдуардо Регуфи Алвеш** (, *1981 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд Повуа ди Варзин хотод төрсөн*) — Португалын хөлбөмбөгчин бөгөөд Туркийн Фенербахче болон Португалын шигшээд тоглодог. Тэрээр спортын замналынхаа ихэнх он жилүүдийг Порто бүрэлдэхүүнд үдсэн бөгөөд тус багийн хамтаар 9 цом хүртжээ.

Шигшээд 2007 оноос хойш дуудагдан тоглож, 2010 оны ДАШТ болон 2012 оны ЕАШТ-д оролцсон.

## Замнал
### Порто
Алвеш хөлбөмбөгчин болох гараагаа Варзим хэмээх орон нутгийн багт тоглон эхэлж байжээ. Улмаар 16 насандаа Порто багийн хүүхдийн багт тоглох болжээ. Удалгүй Порто багийн үндсэн бүрэлдэхүүнд тоглох болсон. Гэвч залуу хүүд талбайд гарах хангалттай хугацаа олдохгүй байсан учир Португалын Фаренсе, Виториа болон Грекийн АЕК Афин багуудад 3 жил зээлээр тоглосны эцэст 2004 онд Порто клубтэй 2010 он хүртэл гэрээ байгуулсан.

### Зенит
2010 оны наймдугаар сарын 3-нд тэрээр Оросын Зенитэд 22 сая еврогоор худалдагдан ирсэн ба энд нутаг нэгт Данни болон Фернандо Мэйра нартай хамт тоглох болсон. Тэрээр Зенит клубын төлөөх анхны гоолоо 2010 оны 10 сарын 30нд УЕФА Европа лигийн хүрээнд АЕК Афин клубын эсрэг оруулж байжээ.

### Фенербахче
2013 оны зургаадугаар сарын 6-нд Туркийн Фенербахчетай 3 жилийн гэрээ байгуулсан. Туркийн баг түүний төлөө Зенит багт 5.5 сая еврог төлсөн.

## Шигшээ
Алвеш 2007 оны 6 сард Португал шигшээн анхны тоглолтоо хийж байсан. 2008 оны ЕАШТ-д оролцон шөвгийн наймд Германчуудад хожигдсоноор тэмцээнээс хасагдаж байв. 2010 оны ДАШТ-ий сонгон шалгаруулах тэмцээнд тэрээр Боснийн хаалганд гоолдсоноор Португалын шигшээд ДАШТ-нд оролцох эрх авахад туслав. 2010 оны ДАШТ-нд португалчууд "үхлийн хэсэг"-т хуваарилагдсан боловч хэсгийн шатыг амжилттай давж дараагийн шатанд шалгарсан. Гэвч шөвгийн 16-д 2010 оны ДАШТ-д түрүүлсэн Испанийн шигшээ багтай тааран тоглож 1-0 харьцаагаар хожигдсоноор тэмцээнээ дуусгаж байжээ. 2012 оны ЕАШТ-нд португалчууд сайн тоглож хагас шигшээд үлдсэн болов ч Испанийн шигшээд торгуулийн цохилтоор хожигдсоноор нутаг буцсан байна.

## Амжилт
;Порто
*Португалын аварга : 2005-2006, 2006-2007, 2007-2008, 2008-2009
*Португалын цом : 2005-2006, 2008-2009,2009-2010
*Португалын супер цом : 2006, 2009
;Зенит
*Оросын аварга : 2010, 2011-2012, 2012-13
*Оросын супер цом : 2011
;Шигшээ
;Хувийн
*Португалын лигийн оны шилдэг тоглогч: 2009
## Эшлэл
## Холбоос
*Үзүүлэлт - ForaDeJogo
*http://www.portugoal.net/index.php/player-profiles/119-players-a-c/69-player-profile-bruno-Профайл
*
*

Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч
Ангилал:Фенербахче багийн тоглогч
Ангилал:Зенит Санкт-Петербург багийн тоглогч
Ангилал:АЕК Афин багийн тоглогч
Ангилал:Порто багийн тоглогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч
Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч
Ангилал:Португалчууд
Хенри Кавендиш

**Хенри Кавендиш** (, * *1731 оны аравдугаар сарын 10; † 1810 оны хоёрдугаар сарын 24*) — Английн нэрт физикч, химич байв.

## Намтар
Хенри Кавендиш нь Францын Ницца хотод 1731 оны аравдугаар сарын 10-нд Девонширын гүнтэн Вильям Кавендишын гутгаар хүү лорд Чарльз Кавендиш болон Кентийн гүнтэн Хенри Грейн дөтгөөр охин Анна Грей нарын том хүү болон мэндэлжээ. Дүү Хенри Фредерикийг төрүүлээд эх нь хорвоог орхисон бөгөөд эцэгт нь хоёр хүүгээ хүний дайтай авч явах үүрэг оноогджээ. 18 настайдаа Кембрижийн их сургуульд элсэж гурван жилийн дараа төгссөн байна. Сургуулиа төгсөөд эрдэм шинжилгээний ажил дагнан эрхлэх болж цахилгаан, дулааны үзэгдлийн мөн чанар болон хийн шинж төлөвийг судлахад гол бүтээлээ зориулжээ. Тэрээр Кулоноос бүр өмнө цахилгаан цэнэгийн харилцан үйлчлэлийг нээж, Фарадейгаас түрүүнд цахилгаан тусгаарлагчийн коэффициентийг тодорхойлж, Резерфордоос өмнө азотыг нээсэн боловч эдгээр нээлт бүтээлээ хэвлүүлээгүйгээс эзэн нь болж чадаагүй ажээ.

Кавендиш 1766 онд устөрөгч болон нүүрстөрөгчийн хийг анх цэврээр гарган авч хувийн жингийг нь тодорхойлжээ. Тэрчлэн агаарын найрлагыг 1781 онд, усны найрлагыг 1784 онд тус тус нарийвчлан тогтоожээ. Тэрээр агаар, шүлт дундуур цахилгаан оч дамжуулан агаарын найрлагыг судлах явцдаа хүчилтөрөгчтэй үл нэгддэг өчүүхэн хэмжээний өөр төрлийн хий байгааг олж тогтоожээ. Тэр хийг Рамзай 1894 онд нээж аргон гэж нэрлэжээ.  
 
Рамзайн дурсахдаа "Кавендиш бол баячуудын дотроос хамгийн эрдэмтэй нь, эрдэмтдийн дотроос хамгийн баян нь" гэж бичжээ. Тэрээр нэг сая фунт стерлингийн хөрөнгөтэй байсан боловч ганц бие, тун даруу аж төрж, олсон бүх орлогоо дэлхийд нэрд гарсан тоног төхөөрөмжтэй физикийн лаборатори байгуулахад зориулжээ.

## Кавендишийн лаборатори
Түүний үндэслэн байгуулсан лаборатори шинжлэх ухааны хөгжилд их үүрэг гүйцэтгэжээ. Энэ лабораториос Максвелл, Рамзай, Томсон, Резерфорд нарын зэрэг дэлхийд нэрд гарсан эрдэмтэд төрөн гарчээ. Энэ лабораторид Ричардсон, Астон, Бернал, Ланжевен, Капица, Крик, Чедвик нарын зэрэг эрдэмтэд сурч ажиллаж, шинжлэх ухааны суут бүтээлээ туурвижээ.

XIX, XX зууны эхэн үеийн энэ алдарт лабораторид физик, биологийн шинжлэх ухаанд эргэлт гаргасан гарамгай нээлт, жишээлбэл 1897 онд атомын электрон нээгдэж, 1919 онд атомын цөмийг зохиомлоор ялган тодорхойлж, 1932 онд нейтроныг нээжээ. Мөн 1912 онд атомын бүтцийг судлах Вильсоны камер, 1913 онд масс-спектрограф, 1932 онд цөмийн физикийн шугаман хурдасгагч гэх мэт гайхамшигт багаж, аппарат, 1953 онд эсийн ДНХ-ийн молекулын байгууламжийг тогтоосон анхны загвар зохион бүтээгджээ. 
 
## Эшлэл
## Холбоос
* Хенри Кавендишийн амьдрал Жорж Уилсон, Лондон, 1851 он.
* Хенри Кавендиш - Peoples.Ru

* Кавендишын намтар - Британика нэвтэрхий толь

Ангилал:18-р зууны химич
Ангилал:18-р зууны физикч
Ангилал:Английн химич
Ангилал:Английн физикч
Ангилал:Химийн элемент нээгч
Ангилал:Копли медаль шагналтан
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Хенри
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1731 онд төрсөн
Ангилал:1810 онд өнгөрсөн
Шарль Огюстен де Кулон

ийн зурсан хөрөг.]]
**Шарль Огюстен де Кулон** (, * 1736 оны зургаадугаар сарын 14-нд Ангулемд; † 1806 оны наймдугаар сарын 23-нд Парист) — Францын нэрт цэргийн инженер, физикч, цахилгаан статикийг үндэслэгч юм.

## Намтар
Кулон 25 настайдаа Парисын цэргийн инженерийн сургууль төгсөж насан туршдаа армид алба хаахдаа физикийн шинжлэх ухааныг сонирхож нөр их хөдөлмөрлөсний дүнд хэд хэдэн шинэ нээлт хийжээ.

Кулон торгон болон металл утсыг эрчилж шинж чанарыг нь судлан, уян харимхай биеийн мушгиралтын хуулийг гаргахын сацуу биеийн өнхрөх, гулсах үеийн үрэлтийн хуулийг гаргажээ. Цаашид цахилгааны шинж чанарыг судлахад анхаарлаа хандуулж, 1785 онд өөрийн зохион бүтээсэн багажийг ашиглан туршилт хийсээр цахилгаан статикийн үндсэн хуулийг нээжээ. Энэ нь хожим "Кулоны хууль" хэмээн алдаршсан юм. .]]

Тэрээр бас бодисын соронзон, соронзлогдох чанарын талаар таамаглал дэвшүүлж, улмаар соронзлогдох процесст тухайн бодисын молекулууд туйлширдаг гэсэн чухал дүгнэлт хийсэн байна. Кулон соронзон хэмжигч багаж магнетометр (1785) зохион бүтээснээс гадна шингэний үрэлтийг түүний дотор хийсэн дүүжингийн хэлбэлзлийн сааралтаар тодорхойлох, хэлбэлзлийн хурдаас хэрхэн хамаарах талаар олон сонирхолтой туршилт хийж үр дүнд хүрсэн байдаг байна.

Нэрт физикч 70 насандаа Парис хотод нас нөгчсөн бөгөөд алдрыг нь мөнхжүүлж Олон улсын хэмжлийн нэгжийн (СИ) цахилгааны тоо хэмжээний нэгжийг түүний нэрээр нэрлэхийн сацуу Эйфелийн цамхагийн нэг давхарт /нийт 72 алдартны нэрс байршсан байдаг/ сийлжээ.

## Цахим холбоос 
* Онол (1821)
* Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд (1884)
* Францын үндэсний төв номын сан Кулоны дурдатгал.

## Эшлэл
*

Ангилал:18-р зууны физикч
Ангилал:Цахилгаан техникийн анхдагч
Ангилал:Геотехникч
Ангилал:Францын физикч
Ангилал:Цэргийн инженер
Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1736 онд төрсөн
Ангилал:1806 онд өнгөрсөн
Мавереннахр

**Маверанна́хр** () буюу **Трансоксани** (), **Фараруд** ( *Farārud*) хэмээх нь — Төв Ази дахь түүхэн газар нутаг байжээ. Одоогийнхоор хэлвэл Узбекистаны ихэнх нутаг, Тажикистан, Киргизийн баруун хэсэг, Туркменистаны зүүн тал, Казахстаны өмнө үзүүрийг хамарч байв. Аль ч нэр нь «[Амударья] мөрөн хавийн газар» хэмээх утгатай. 

Амударья, Сырдарьягийн хоорондох хуурай боловч үржил шимт газар. Бухар, Самарканд, Хива зэрэг хот сүндэрлэжээ.

## Түүх 
### Эртний үе 
НТӨ 4-р зуунд Македоны Александр хаан байлдан дагуулснаар «Трансоксиан» гэгдэж, грек соёлын зүүн зах болжээ. Дараа нь иран угсааны Парф, Сасаны мэдэлд, түрэг угсаат Түрэг улсын мэдэлд орж байв. 

### Арабчуудын ноёрхолд орсон үе 
706–715  онд арабчууд байлдан дагуулж, ислам шашин дэлгэрч «Мавераннахр» гэжээ. Зарим тохиолдолд Согд, Туран зэрэг нэртэй давхцдаг. 

### Монголчуудын ноёрхолд орсон үе 
1219 онд Чингис хааны их цэрэг Сартуулыг мөхөөн тус газрыг эзэлж Цагаадайн улсад өвлүүлж байв. 1365 онд  Төмөр хаан тус нутгийг эзэлсний дараа шинэ цэцэглэлтийн үе эхэлсэн байна. Төмөр Самаркандыг өөрийн улсын нийслэл болгосон ба энэ нь исламын ертөнцийн төв болжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн бүсчлэл
Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр
Ангилал:Узбекистаны газар зүй
Ангилал:Казахстаны газар зүй
Ангилал:Тажикистаны газар зүй
Ангилал:Туркменистаны газар зүй
Үл орлуулах амин хүчил

**Үл орлуулах амин хүчил** гэж, тухайн организмд гарцаагүй шаардлагатай боловч, уг организм нь шинээр нийлэгжүүлэн гарган авч чаддаггүй амин хүчлүүдийг хэлнэ. Нэгэнт нийлэгжүүлэн гарган авах боломжгүй тул тухайн организм нь үл орлуулах амин хүчлүүдээ хүнсээрээ авах шаардлагатай болдог. Хүний хувьд фенилаланин, валин, треонин, триптофан, метионин, лейцин, изолейцин, лизин, гистидин зэрэг 9-н үл орлуулах амин хүчлүүд байдаг. 

Үүнээс гадна, цистеин (хүхэр агуулагч амин хүчил), тирозин (ароматик амин хүчил) ба аргинин зэрэг нь нярай болон өсөлтийн насанд буй хүүхдүүдэд шаардлагатай байдаг. Үл орлуулах амин хүчлүүдийг, уургийн нийллэгжүүлэлт эсвэл ерөнхий гомеостазд бусад амин хүчлүүдтэй харьцуулахад илүү чухал оролцоотой учраас нь *"үл орлуулах"* гэж нэрлээгүй, харин тухайн организм уг амин хүчлүүдийг нийллэгжүүлэн үүсгэж чаддаггүй учраас ингэж нэрлэсэн. Үл орлуулах амин хүчлүүд нь хүнсээр дамжуулан авагдаж чадаагүй тохиолдолд уургийн нийллэгжүүлэлтэд оролцох боломжгүй нь тодорхой юм. Цистеин, глицин, глютамин, пролин, аргинин ба тирозинийг *"харьцангуй үл орлуулах"* амин хүчлүүд гэх ба ердийн нөхцөлд тэд "тэжээлийн багцад" байх шаардлагагүй ч, эдгээрийг хангалттай хэмжээгээр нийллэгжүүлэн гарган авч чаддаггүй бүлэг хүмүүст гаднаас нэмэлтээр өгөх шаардлагатай байдаг. Үүний нэг жишээ нь, фенилкетоноури (ФКУ) гэдэг өвчинтэй холбоотойгоор үүсдэг. Ийм өвчтэй хүмүүс оюун ухааны хөгжлийн сааралтыг ба бусад метаболизмийн хүндрэлүүдийг зогсоохын тулд фенилаланиний хэрэглээг маш өчүүхэн байлгах шаардлагатай байдаг. Иймд ФКУ өвчтөй хүмүүс тирозинийг фенилаланинаас нийллэгжүүлэх боломжгуй тул, шаардлагатай хэмжээний тирозинийг хүнсээрээ авахад хүрдэг.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
*Amino acid content of some vegetarian foods at veganhealth.org.
*Amino Acid Profiles of Some Common Feeds at Virginia Tech.
*Molecular Expressions: The Amino Acid Collection at Florida State University. Features detailed information and crystal photographs of each amino acid.
*vProtein, an online software tool to analyze the essential amino acid profiles of single and pairs of plant based foods based on human requirements.

Ангилал:Азотын эргэлт
Ангилал:Шим тэжээл
Биомолекул

уургийн 3D бүтэц. Энэ уураг нь рентген кристаллографаар бүтэц нь тодорхойлогдсон анхны уураг (1958 онд) бөгөөд энэ нээлтийг хийсэн Макс Перуц ба Жон Кендрю нар химийн салбарын Нобелийн шагналыг хүртсэн.]]

Амьд организмуудаар үүсгэгдэх дурын молекулыг **биомолекул** гэдэг. Уургууд, полисахаридууд, липидууд, нуклеиний хүчлүүд зэрэг макромолекулууд, мөн анхдагч метаболит, хоёрдогч метаболит ба байгалийн бүтээгдэхүүнүүд зэрэг жижиг молекулууд бүгд биомолекул гэдэг ойлголтод багтана. Молекулын энэ ангийн ерөнхий нэрийг биогенийн бодисууд гэдэг.

## Биомолекулын төрлүүд 
Олон төрлийн биомолекулууд бий:

* Жижиг молекулууд:
** Липидууд, тосны хүчлүүд, гликолипидууд, стиролууд
** Витаминууд
** Гормонууд, нейротрансмиттерууд 
** Метаболитууд
* Мономерууд, олигомерууд, полимерууд:

## Гадаад холбоос 
* Society for Biomolecular Sciences provider of a forum for education and information exchange among professionals within drug discovery and related disciplines.
* Biomolecular Systems department at the Max Planck Institute of Colloids and Interfaces
Поль Ланжевен

**Поль Ланжевен** (, * 1872 оны нэгдүгээр сарын 23-нд Парист; † 1946 оны арванхоёрдугаар сарын 19-нд мөн хотдоо) — Францын нэрт физикч, нийгмийн зүтгэлтэн байв.

## Замнал
Эх орондоо физик, химийн боловсрол олж авсан Ланжевен Англид очиж нэрт физикч Жозеф Томсоны дэргэд ажилласан явдал түүний цаашдын бүтээлч үйлст их тус болжээ. Эх орондоо буцаж ирснийхээ дараа Парист их, дээд сургуулиудад багш, захирлаар ажиллахын зэрэгцээ Пьер Кюригийн удирдлаган дор эрдэм шинжилгээний ажлаар тууштай оролдон рентген туяаны үйлчилгээн дор хийн иончлогдох үзэгдлийг судалж, жирийн ионоос 1000 дахин их масстай, эерэг цэнэглэгдсэн хүнд ион байдгийг тэр нээсэн байна. Үүний дараа соронзон үзэгдлийг судлах талаар ихээхэн амжилт олж дэлхий дахинд алдаршсан билээ.
, Пауль Эренфест, Поль Ланжевен, Хейке Камерлинг Оннес болон Пьер Вейс нар Лейден дэх Эренфестийн гэрт.]]

Тэрээр металлын электрон онолын үндсэн дээр соронзоны үндсэн үзэгдлүүдэд тайлбар өгч 1903-1905 онд диамагнетизм, парамагнетизмын термодинамик, статистик онолыг боловсруулжээ. Парамагнетизмын статистик онол нь бодисын бүтцийн судалгаанд статистикийн механикийг хэрэглэх загвар болсон юм.

Ланжевений тэгшитгэл:m\frac{d^{2}\mathbf{x}}{dt^{2}}=-\lambda \frac{d\mathbf{x}}{dt}+\boldsymbol{\eta}\left( t\right).

Хэт авианы салбарт хийсэн түүний судалгааны ажил нь практикийн чухал ач холбогдолтой юм. Тэрээр их чадалтай хэт дууны долгионыг бий болгохын тулд пьезо-цахилгааны үйлчилгээг ашигласан байна. Энэ нь усан доорх дохиог үүсгэх, гүнийг хэмжих чухал боломж олгожээ. Энэ цааш үргэлжилсээр шумбагч хөлгийн төсөл дээр ажиллахад хүрч байв.

Фашизмын эсрэг, энхтайвны төлөө цогтой тэмцэгч эрдэмтэн Ланжевен 1898 онд зохион байгуулагдсан Францын хүний эрхийн холбооны идэвхитэй зүтгэлтний нэг байв.

## Цахим холбоос 
*

## Эшлэл
Ангилал:20-р зууны физикч
Ангилал:Францын физикч
Ангилал:Мари Кюри
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн
Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Копли медаль шагналтан
Ангилал:Энхтайвны хөдөлгөөний хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1872 онд төрсөн
Ангилал:1946 онд өнгөрсөн
Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Монгол орны ашигт малтмалын нөөц

Монгол оронд 80 төрлийн ашигт малтмалын 1170 орд найман мянга гаруй илрэл бүртгэгдсэн байдаг. Үүнд алтны 1619,  мөнгөний 227 мянга, зэсийн 36.3 сая, төмрийн хүдрийн 660 сая,хайлуур жоншны 122 сая, цайрын 5.9 сая, нефтийн 250 сая орчим тонн нөөц батлагдаад буй. Мөн нүүрсний 175 тэрбум тонн таамаг нөөцтэй. Эдүгээ 9.8 тэрбум тонн нөөц баталгаажсан.  Нөөц ихтэй томоохон ордыг нэрлэвэл зэсийн Эрдэнэт, Оюу толгой, Цагаан суварга, алтны Гацуурт, Тавт, мөнгөний Асгат, Мөнгөн өндөр, төмрийн хүдрийн Баянгол, Төмөртэй, Төмөртэйн овоо, Баргилт зэрэг юм.

## Мөн үзэх 
* Геологи
* Ашигт малтмалын геологи
* Ашигт малтмалын орд

Ангилал:Геологи
Ангилал:Ашигт малтмалын геологи
Ангилал:Монголын геологи
Ангилал:Монголын ашигт малтмал
Ангилал:Монголын ашигт малтмалын ордууд
Монгол орны төмрийн нөөц

Монгол орны төмрийн нөөцийг геологичид нэг тэрбум тонн гэж үнэлдэг. Монголын геологичид төмрийн хүдрийн ордын 14 гол бүс нутаг тогтоон судалгаа хийж, 11 тэрбум тонн төмрийн хүдрийн таамаг нөөц тодорхойлсон байна. Төмөртэй, Баянгол, Төмөр толгой ордод нийт 343 сая тонн хүдэр бий. Хараат уул, Эрээний орд 71.5 сая тонн төмрийн хүдэртэй. Таян нуурын ордод  71.7 сая тоннын нөөц тогтоогдоод байна. 

## Мөн үзэх 
* Геологи
* Ашигт малтмалын геологи
* Ашигт малтмалын орд

Ангилал:Геологи
Ангилал:Ашигт малтмалын геологи
Ангилал:Монголын геологи
Ангилал:Монголын ашигт малтмал
Ангилал:Монголын ашигт малтмалын ордууд
Монгол орны зэсийн нөөц

Монгол орны нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд зэсийн 36.3 сая тонн нөөцийг хайгуул хийн тогтоогоод байна.
Уулын баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэр манай улсын эдийн засгийн 20 гаруй хувийг бүрдүүлдэг. Тус үйлдвэрийн ашиглаж буй Эрдэнэтийн овоо ордын нөөц хүдрийн нөөц нь 1.060.367 тонн. Зэсийн нөөц нь 4.6сая тонн бөгөөд 125,414 тонн молибденийн нөөцтэй. Дээрх нөөцөө 25 жил ашиглана хэмээн тооцож байна. Гэвч тус үйлдвэрийн ашиглах нөөц саяхан нэмэгдсэн. Уул уурхайн яамнаас Эрдэнэтийн овоо орчимд хайгуул хийж байсан таван лицензийг төрийн мэдэлд авсан билээ. Ингээд нөөц нь гурван сая тонн зэс, 55 мянган тонн молибденээр нэмэгджээ. Энэ нөөцийг 24 тэрбум ам.доллараар үнэлж буй аж.
Оюу толгой орд нөөц, уурхайн хүчин чадлаараа дэлхийд эхний тавд ордог гэдэг. Тус ордын  хүдрийн нөөц 3.380.0 сая тонн. Үүнээс 31.1 сая тонн зэс, 1.328 тонн алт, 7.601 тонн мөнгө олборлоно хэмээн тооцсон. Монгол Улсын Засгийн газар, “Рио Тинто”, “Айвенхоу Майнз” компани тус ордыг ашиглах хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулаад гурван жилийн нүүр үзлээ. Энэ хугацаанд баяжуулах үйлдвэрээ барьж эдүгээ туршилтын журмаар ажиллаад  байна. Энэ баяжуулах үйлдвэр өдөрт 100 мянган тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай юм. Цагаан суваргын ордын лицензийг “МАК” компани эзэмшдэг гэдэг. Тус ордын 141.5 сая тонн хүдрийн нөөцтэй. Мөн 94.7 сая тонн сульфидийн хүдэр бий.  Тус ордоос 568.6 мянган тонн зэс олборлох боломжтой.

## Мөн үзэх 
* Геологи
* Ашигт малтмалын геологи
* Ашигт малтмалын орд

Ангилал:Геологи
Ангилал:Ашигт малтмалын геологи
Ангилал:Монголын геологи
Ангилал:Монголын ашигт малтмал
Ангилал:Монголын ашигт малтмалын ордууд
Макромолекул

макромолеулын бүтэц.]]

Макромолекулууд нь, ихэвчлэн жижиг хэсгүүдийн (дэд нэгжүүд) полимеризацийн үр дүнд үүсдэг маш том молекулууд юм. Биохимид энэ ойлгот нь, биополимер болох нуклеиний хүчил, уураг, нүүрс ус гурвыг ба их молекул масстай полимер бус молекул болох липид ба макроциклийг багтаадаг. Полимер макромолекулыг бүрдүүлдэг жижиг молекулуудыг мономер гэдэг.

Ангилал:Макромолекулын хими
Ангилал:Биохими
Монгол орны газрын тосны нөөц

Монголд нефтийн 250 сая орчим тонн нөөц хайгуулаар тогтоогдсон. 
Зүүн баян, Цагаан элсний нефтийн ордын нөөцийг 1953 оны нөөцийн ангилал зэрэглэлийн системийн А+В ангилалаар 3,483,00 тонн, 1986 оны тайлангаар А+В ангилалаар 2,181,500 тонноор бүртгэж байсан байна. Ингээд тус ордыг түшиглэж, нефть олборлох  үйлдвэр байгуулж байв. Тэгээд 1950-1969 онд нийт 600 орчим  тонн нефть олборлож боловсруулжээ. 

2010 онд Эрдэс баялаг, Эрчим хүчний яамны сайдын тушаалаар Дорнод аймгийн Тамсагийн сав газрын Тосон-Уул-19 талбайн зарим хэсгийн газрын тосны нөөцийг баталгаат зэрэглэлээр 119,02 сая тонн, vvнээс газрын тосны ашиглалтын баталгаат нєєц 13.67 сая тонн, тосонд ууссан хийн баталгаат нєєц хоёр тэрбум 589 сая шоо метр, vvнээс тосонд ууссан хийн ашиглалтын баталгаат нєєцийг 296 сая шоо метрээр Монгол Улсын эрдэс баялгийн газрын тос, байгалийн хийн нєєцийн нэгдсэн санд бvртгэж авчээ. Мєн тус уулын ордын бусад 29 блокын хэмжээнд бодсон газрын тосны магадтай нєєцийг 74.54 сая тонн, тосонд ууссан хийн магадтай нєєц дєрвєн тэрбум 692 сая шоо метр, найман блокын хэмжээнд тооцоолсон газрын тосны боломжит нєєц 52.78 сая тонн, тосонд ууссан хийн боломжит нєєц хоёр тэрбум 987 сая шоо метр эрдэс баялгийн газрын тос, байгалийн хийн нєєцийг нэгдсэн бvртгэлд авсан байна.

## Мөн үзэх 
* Геологи
* Ашигт малтмалын геологи
* Ашигт малтмалын орд

Ангилал:Геологи
Ангилал:Ашигт малтмалын геологи
Ангилал:Монголын геологи
Ангилал:Монголын ашигт малтмал
Ангилал:Монголын ашигт малтмалын ордууд
Монгол орны нүүрсний нөөц

Монгол орны хэмжээнд 12 нүүрсний сав газар, 3 нүүрстэй талбайд энэ оны статистик мэдээгээр нүүрсний нийт батлагдсан геологийн нөөц **32.6** тэрбум.тн, онолын хувьд шинжлэх ухааны доктор Д.Бат-Эрдэнэ нь Геологи-хайгуулын нэмэлт судалгаагаар илрүүлэх боломжтой нөөц баялаг **150** тэрбум.тн байна гэсэн байдаг.

2019 оны 08 дугаар сарын 27-ны өдрийн байдлаар хүчин төгөлдөр нүүрсний 173 аж ахуйн нэгжийн 296 ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн хүрээнд Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр хэлэлцүүлэн Ашигт малтмал, газрын тосны газрын даргын тушаалаар хүлээн авсан 32.61 тэрбум.тн нөөцийг аймаг тус бүрээр харуулбал.

**АЙМГУУДЫН НҮҮРСНИЙ НӨӨЦИЙН МЭДЭЭЛЭЛ**

**32**.**6 тэрбум.тн нүүрсний геологийн нөөцийг ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл болон антрацит, чулуун, хүрэн гэсэн гурван төрөлд чанараар нь хуваан харуулбал.**

**ТОМООХОН ОРДУУДЫН НӨӨЦИЙН МЭДЭЭЛЭЛ**

**Тавантолгой ордын нөөц**: Өмнөговь аймгийн Ханхонгор, Цогтцэций сумдын нутгийг дамнан орших Тавантолгойн нүүрсний ордод ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулж буй “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК, “Тавантолгой” ХК ба “Энержи ресурс” ХХК-иуд нь Цанхи, Бор тээг, Оорцог, Бортолгой, Онч хараат, Ухаа-худаг гэсэн 6 хэсгээс бүрдэх ба нийт 10 тусгай зөвшөөрлийн хүрээнд 5,428.82 сая.тн нүүрсний нөөцийг Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр хэлэлцүүлэн, Ашигт малтмал, газрын тосны газрын даргын тушаалаар хүлээн авсан байдаг.

**Нарийн сухайт ордын нөөц:** Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын нутагт орших Нарийн Сухайтын нүүрсний ордод ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулж буй “Монголын алт (МАК)” ХХК, “Өсөх зоос” ХХК, “Саусгоби Сэндс” ХХК ба “Чинхуа Мак Нарийн Сухайт”ХХК-иуд нь Хүрэн толгой, Овоот толгой, Хүрэн шанд, Нарийн сухайт гэсэн 4 хэсгээс бүрдэх ба нийт 8 тусгай зөвшөөрлийн хүрээнд 1,004.94 сая.тн нүүрсний нөөцийг Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр хэлэлцүүлэн, Ашигт малтмал, газрын тосны газрын даргын тушаалаар хүлээн авсан байдаг.

Эх сурвалж: Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Ашигт малтмал, газрын тосны газар  (mrpam.gov.mn)

## Мөн үзэх 
* Геологи
* Ашигт малтмалын геологи
* Ашигт малтмалын орд

Ангилал:Геологи
Ангилал:Ашигт малтмалын геологи
Ангилал:Монголын геологи
Ангилал:Монголын ашигт малтмал
Ангилал:Монголын ашигт малтмалын ордууд
1999-2000 оны НБА-гийн улирал

**1999-2000 оны НБА-гийн улирал** — Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны 54 дэх улирал юм. 

## Плей-офф 
### Аваргын төлөөх тоглолт 
* Индиана — Лейкерс 2:4

### 1/2 шигшээ 
* Лейкерс — Портленд 4:3
* Индиана — Нью-Йорк 4:2

### 1/4 шигшээ 
* Индиана — Филадельфия 4:2
* Портленд — Юта 4:1
* Лейкерс — Финикс 4:1
* Майами — Нью-Йорк 3:4

### 1/8 шигшээ 
* Сан-Антонио — Финикс 1:3
* Сиэтл — Юта 2:3
* Филадельфия — Шарлотт 3:1
* Детройт — Майами 0:3
* Индиана — Милуоки 3:2
* Миннесота — Портленд 1:3
* Лейкерс — Сакраменто 3:2
* Нью-Йорк — Торонто 3:0

## Хүснэгт 
: *Х = Хожил, Хд = Хожигдол, Х% = Хожлын хувь*

|width="4%"|
|width="48%"|

|}

## Эшлэл 
* 1999-00 NBA Season Summary

#1999/00
НБА
Пьер Ферма

**Пьер де Ферма** (, *1601 оны наймдугаар сарын 17 -нд төрсөн— 1665 оны нэгдүгээр сарын 12-нд нас барсан*) — Францын дундад зууны алдартай математикч.

## Замнал
Ферма Францын Бомон-де-Ломань гэх тосгонд худалдаачны гэр бүлд төржээ. Тэрээр Тулуз хотын их сургуулийн хууль цаазын ангийг төгсөж 1631 оноос эхлэн насан туршдаа хотын Захиргааны хуулийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан бөгөөд ажлынхаа чөлөө цагаар өөрийн мэргэжлээс тэс өөр салбар математикаар хичээллэж тооны онол, алгебр, геометр, магадлалын онолд чухал нээлтүүд хийсэн юм.

Ферма өөрийн бүтээлийг хэвлүүлэхийг хүсдэггүй, харин ажлынхаа үр дүнг нэрт математикч Паскаль, Декарт зэрэг нөхдөдөө бичиг захидлаар мэдээлдэг байв. Түүнчлэн нөхдөдөө өөрийн ажлын үр дүнг зөвхөн мэдээлээд, чухам ямар аргаар баталснаа хэлдэггүй байсан учир түүний томъёолсон теоремуудыг хожим нь Эйлер, Коши гэх мэт алдарт математикчид баталж гүйцээжээ.

Тэрээр "Фермагийн их, бага теорем" гэж нэрлэгдсэн хоёр теоремыг томъёолсноороо тооны онолыг үндэслэгчдийн нэг болж алдаршсан билээ. Эрдэм шинжилгээний бүтээл нийтлүүлэх тогтмол хэвлэл байгаагүй тэр үед Грекийн эрдэмтэн Диофантын "Арифметика" номын x^2+y^2=z^2 гэсэн тэгшитгэлийн харалдаах сул зайд "кубыг хоёр куб, биквадратыг хоёр биквадрат, ер нь квадратаас дээш ямар ч зэргийг мөнхүү зэрэгтэй хоёр тоо болгон задалж болохгүй. Би үүний үнэнхүү гайхамшигт баталгааг олсон боловч энд бичих зай байсангүй" хэмээн бичиж үлдээжээ. Фермагийн их теоремийн агуулга чухам ийм билээ. \scriptstyle 2^{p-1} \equiv 1 \pmod p. гэсэн тооны "p" нь анхны тоо байвал заавал "p"-д хуваагдана. Энэ бол Фермагийн бага теорем юм. Тэрээр энэ теоремынхоо баталгааг мөн л үлдээгээгүй бөгөөд хожим түүнийг нэрт математикч Эйлер баталжээ.

Ферма тэгш өнцөгт координатын аргыг геометрт системгүйгээр хэрэглэн, үл мэдэгдэгчтэй I, II зэргийн ерөнхий тэгшитгэлийг судалж аналитик геометрийн үндсийг тавьсан юм. Түүний нээсэн "хамгийн их, хамгийн бага утгыг олох арга", "бутархай илтгэгчтэй зэргийн функцийг дифференциалчлах ба интегралчлах ерөнхий дүрэм" зэрэг нь дифференциал, интеграл тоололд чухал байр суурь эзэлдэг. Бас физикийн ухааны салбарт, тухайлбал гэрлийн хугарал болон ойлтын хуулийг томъёолсон нь "Фермагийн зарчим" гэж алдаршжээ. Энэхүү зарчмыг математикийн үүднээс авч үзвэл вариац тооллын анхны бодлого байсан юм.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
*Фермагийн амжилт
*Фермагийн алдаа - MathPages


Ангилал:17-р зууны математикч
Ангилал:Шинэ эриний өмнөх үеийн хуульч
Ангилал:Францын математикч
Ангилал:Францын шүүгч
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1601 онд төрсөн
Ангилал:1665 онд өнгөрсөн
1998-1999 оны НБА-гийн улирал

**1998-1999 оны НБА-гийн улирал** — Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны 53 дахь улирал юм. Тухайн улирлын тоглолт нь улирал эхлэхийн өмнөхөн болсон ажил хаялтаас шалтгаалж буюу 1999 оны хоёрдугаар сарын 5-нд эхэлсэн. Үүний нөлөөгөөр багууд 50 тоглолт хийж, 16 баг плей-оффт шалгарсан байдаг байна.

## Хүснэгт 
: *Х = Хожил, Хд = Хожигдол, Х% = Хожлын хувь*

|width="4%"|
|width="48%"|

|}

## Эшлэл 
** 1998-99 NBA Season Summary

#1998/99
НБА