Тайсун хаан

**Тайсун хаан** хэмээх **Тогтобух** нь 1410 онд мэндэлсэн. Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улсын Их Хаан байсан. Тогтобух нь Ажай тайжийн их хөвгүүн бөгөөд хожим нь Тогоон тайш тэргүүтэй Ойрадын ноёд баатруудын дэмжлэгтэйгээр 1434 онд Ойрадууд түүнийг хаан суудалд залжээ. 

Түүний бага насны талаар хамгийн анх Мин улсын судар дахь “Ойрадын шастир”-т «...*Юнлө-гийн ... 10-р онд (1412 он) ...Махму Буняширийг довтлон хороов... Мөн Хятадад олзлогдсон **Тогтобух** хөвгүүнийг буцаах тухай хүсэлт гаргав*...» гэж дурдсан нь Юнлө хааны их цэрэг 1410 онд Монголд цөмрөн ирж, Аругтай тайш, Буяншир хааны цэргийг бут цохьсон үеэр балчир Тогтобухийг олзолсон байна. 

Ойрадууд Мин гүрний туслалцаатайгаар Адай хааныг хөнөөсний дараа, Тогоон тайш, Тогтобухыг **Их Юан гүрний Их Богд Тайсун хаан** хэмээн өргөмжилсөн байна. Тогоон тайшийн гэнэтийн үхлийн дараа Тайсун хаан Тогоон Тайшийн хүү Эсэнг Тайш цолтой болгож өөрийн дүү Агваржинд Жонон цолыг олгосон юм. 

## Монгол аймгуудыг нэгтгэх оролдлого 
**Тайсун хаан** Монгол улсынхаа зүүн 3 түмнийг, Монголын баруун 3 түмнийг  Агваржин жинон, Эсэн тайш Ойрадын дөрвөн аймгийг захирч байв. Тэр цэргийн хэргээс гадна төр захиргааны талаар гүйцэтгэх ёстой алба нь дээр дурдсан нутаг орныг хамаарах явдал байв. Өгүүлж буй үед Монголын их хааны шууд захирдаг Зүүн Монголын Мин улстай залгаа орших Урианхай, баруун хязгаарт Ойрадтай зэргэлдээ орших Юань улсын сайд нарын мэдэлд байсан Хамилын монгол аймгуудын нутаг нь бас Мин улсын сонирхлыг ихэд татсан маргаантай нутаг байлаа. Батлан хамгаалалт ба өрнө дорны хуурай замын харилцааны чухал боомт болох дээрх нутгуудаа өөрсдийн захиргаанд бүрэн оруулахыг Монголын хаан, тайш нар тэргүүн зэргийн зорилтоо болгож байв.

Мөн үед Хянган давааны баруун талд нутагладаг Хорчин аймгийн нэг хэсэг нь давааны зүүн талын Нон мөрний дагуу нутагт нүүж ирэн нутагшаад Нон Хорчин гэгдэх болсны дотор **Горлос аймаг** байсан байна. Эдгээрээс гадна Чингис хааны дүү Бэлгүүдэйн удмын **Онниуд аймаг** бас энэ нутагт оршиж байв. Монголын их хааны шууд захиргааны эдгээр нутаг Мин улстай хил залгаж байдаг учраас түүний нөлөөнд оруулахгүй байхыг Монголын хаан, тайш нар ямагт анхаарч, зохих арга хэмжээнүүд авч байжээ. Тайсун хаан Нон хорчиний Горлос аймгийн ноён **Цавдан**гийн охин **Алтай** (Алтгана)-ыг бага хатнаа болгон авсан. Эсэн тайш Онниудын ноён **Жүч**ийн охиныг бага хатнаа болгон авсан зэрэг нь Монголын тэр үеийн хаан, тайш худ ургийн харилцаа бол төрийг бэхжүүлэх нэгэн чухал арга гэж үзэж байсан.

### Баруун өмнө зүгийн Монгол аймгуудийг нэгтгэх оролдлого 
Эсэн тайш Хамилтай худ ургийн харьцаатай байлаа. Тэр үеийн Хамилын ван Дуваадашир Эсэнгийн зээ хүү байв. Иймээс Монголын хааны ордонтой нягт харилцаатай байдаг ажээ. 1443 онд Эсэн тайш өөрийн эгч, Дуваадашир вангийн эх Нугандаширыг урьж Тайсун хааны ордонд айлчлуулсан. Дэмий удалгүй Дуваадашир ван хатан, дүү хоёртойгоо эхийгээ эргэж, нийслэл Хархүрэмд очиж хааны ордонд хэдэн cap байгаад Хамилдаа буцжээ. Түүнээс хойш Хамилын ван

дуртай цагтаа Хархүрэмд ирж хэдэн сараар ч байдаг болжээ. Хамил Монгол улстай ийм дотно харьцаатай болж байгаа явдалд Мин улс ихэд дургүйцэж байв. Гэтэл Дуваадашир Мин улсын дургүйцэл, эсэргүүцлийг огт тоохгүй Монголтой харилцдагаараа харилцаж хаан, тайш нараас улс терийн заавар зөвлөгөө авсаар байжээ. Эсэн тайш Хамилаар дамжин Төмөрийн хаант улстай холбоо барьж Самаркандаас Хархүрэм хотод элч  худалдаачин хааяа ирдэг байв. Гэтэл тэр Төмөрийн улс дотооддоо зөрчил, тэмцэл ихтэй болж Цагаадайн улсын зүүн баруун хэсэг тус тусдаа хант улс болоод хоорондоо байн байн тулалддаг байсан тул Эсэн хүссэн хэмжээндээ хүртэл тэдэнтэй харыдаж чаддаггүй байв.

Монголын Тайсун хаан, Эсэн тайш нарын анхаарлыг татсан ба нэг чухал газар бол одоогийн Хятадын Ганьсу мужид байсан Шачжоу харуул юм. Мин улс энэ нутгийн монголчуудыг Хятад руу нүүлгэх зэргээр эзэмшиж байхад Монголын хаан, тайш нар 1444 онд хүн томилон очуулж Шачжоугийн эрх баригчдад монгол албан тушаал, цол хэргэм олгож Шачжоу харуул, Хандун харуул, Чижин харуул Монголын газрыг Монголын төрийн захиргаанд оруулахыг эрмэлзэж байсан.

## Гадаад харилцаа ба худалдаа арилжаа 
Тогоон тайшийн үед Монгол улс, Мин улстай хийдэг байсан харилцаа нь улс төрийн дэмжлэг авах, худалдаа арилжаа хийх тал дээр илүү анхаарч байсан. Гэтэл **Тайсун хаан, Эсэн тайш** нарын үед Мин улс элдэв хязгаарлалт тогтоосон ажээ. Иймээс Монгол улс болон Мин улсын гадаад харилцаа нь Юнлө хааны үеийн  цэрэг дайны хүйтэн харилцаа бус худалдаа арилжаа, элч солилцоход тулгуурлаж байсан. Урьд нь монгол элч нар жилд 1-2 Мин улсын хаанд үнэт бэлэг, сайн агт болон бусад бэлэг хүргэн ирж хэдэн сараар Мин улсын нийслэл, Датун зэрэг хотоор явж, худалдаа арилжаа хийж байгаад буцахад нь Мин улсын элч нар хамт Монголд очиж байгаад дараагийн элч нар ирэх үед хамт буцдаг. Тийнхүү элч нар солилцоход тэдний орон сууц, хоол хүнсийг элч хүлээн авсан тал бүрэн хариуцдаг байв. Ийм харилцаа дайн тулаан болсон зарим жилд тасрах тохиолдол ажиглагдаж байсан. Мин улсын засгийн газар тэдэнд орон сууц, хоол, хүнс, унаа хөсгийн өвс бордоо, элч нарт өгөх бэлэг шан зэргийг гаргахад нэн төвөгтэй болжээ. Нөгөө талаар монголчууд туранхай адуу авчраад үнийг нь нэмж өгөхийг шаардах болжээ. Энэ мэтээр хоёр талын хооронд зөрчил үүсч улам даамжрах болжээ.

Мин улс зөвхөн хоёр талын элчийн харилцаа ба бага хэмжээний арилжаа, худалдаа хийх төдийгөөр Монголыг хааж боож байлаа. Тэр үед Монголоос Мин улсад очдог элчийн тоо нь хэдэн арав, хамгийн олондоо хоёр зуу гаруй хүн байдаг байв. Мин  улсын ордонд бэлэглэх агт морь хамгийн олондоо мянга хүрч байв. Бас ангийн үнэт арьс зэрэг солилцдог. Мин улс Монголд хариуд нь алт, мөнгө, торго, дурдан,эрдэнийн чулуу, засал чимэглэлийн эд зэргийг хариу бэлэглэдэг байжээ. Мин улс бас Монголын элчийг их хязгаарлаж тэднээс зөвхөн 3-5 хүнийг Бээжинд очихыг зөвшөөрөөд бусдыг нь Датунд байлгаж худалдаа арилжаа хийх эрхийг олгож байсан. нэр дэвшүүлж, Баруун түмний дотор Агваржин жинон өөрөө хаан суух эрмэлзэлтэй тул тогтсон хүнийг сонгох талаар зөрчил үүссэн. 

Агваржин жинонгийн:шадар бараа бологч нэгэн этгээд Тайсун хааны морь болон хуяг дуулга зэрэг юмыг хулгайлан авч явсныг жинон хамгаалаад буцааж өгөхгүй байснаас хаан хүчээр булаан авсанд өширхөж жинон хаан ахаасаа: **«Ухна хэзээ орох вэ? Хуцын эвэр хэзээ унах вэ?»** гэж ёгт утгаар хаанд санаархаж байгаагаа илэрхийлсэнд хаан уурлаж: **“орогч ухна тэнэг, асуугч Агваржин тэнэг”** гэв. Энэ үгийг сонсоод: **“миний тэнэгийг эс мэдсэн биш гэж жинон; уурлав... чамайг ах гэж үл санана би хэмээн ам алдаж”** салж одсон аж. Эсэн тайш, Агваржин жинон, ах Тайсун хаантайгаа ийнхүү зөрөлдсөнийг мэдэх тул Тэлэнгүд аймгийн Абдур (Абдул) сэцэнийг жинонгийнд томилон очуулж **“Жинон таны баатар хүчээс бид бүхэн айн эмээж байна. Гэвч ах Тайсун хаан чинь чамайг тэнэг мунхаг гэж доромжлон үзэж буй. Та ахаасаа урваад манай Ойрадад орж егвөл таныг бүх Монголын хаан болгоё. Дөчин дөрвөн хоёр бид гагцхүү чиний албат болно. Эдүгээ жинон минь чи хаан суу. Жинон цолоо манай Эсэн тайшид соёрх”** гэхэд жинон: **“Абдул сэцэн, чиний энэ үг үнэн үү? Хэрэв үнэн бол таны хэлснээр болтугай”**. Абдул сэцэн: **“Би Эсэн тайш хийгээд Ойрадын ноёд түшмэдийг төлөөлөн урьд өдрийн батыг өнөөдөр илэрхийлсэн билээ. Жинон та тунгаан бодоорой”** гэжээ. 

Жинонгийн хүү Хархуцаг тайж эцгийнхээ энэ явдалд дургүйцэн: Дээр хөхрөгчид нар, cap, доор хөрстөд хаан, жинон хоёр болой. Өөрийн нараа бусдад яахан өгнө вэ? гэхэд жинон эцэг нь буруушаан айлгахад Хархуцаг тайж: ***“Хаан эцгийн эсрэг өгүүлэх дургүй бөлгөө. Хайран нэр, хан төрийн чинь тул өгүүлнэм ...Хамаг Монголоо баран дурлавай чи”*** гээд эцэгтэйгээ санал таарахгүй байгаагаа илэрхийлсэнд түүнийг эргүүлж чадаагүй ажээ. Жинон төдхөн Ордос аймгийн Хатантөмөр, Юншээбү аймгийн Нэхийтөмөр нарыг томилон Тэлэнгүүдийн Абдул сэцэнтэй хамт Эсэн тайштай уулзуулахаар явуулжээ. Жинонгийн томилон очуулсан элч нартай Эсэн тайш хэлэлцээ хийхдээ Агваржинг Монгол улсын хаан болгож Эсэн өөрөө жинон болно гэдэг болзол тавьсаныг Агваржин бүрэн зөвшөөрсөн ажээ. Тэгээд тэр албатаа дагуулан Ойрадын нутагт очиж нутагласан агаад Эсэнтэй хамтарч хаан ахыгаа Хятад Мин улстай ойртож байна хэмээн хардаж 1451 оны 12 сард довтлон нийслэл хааны ордыг бүслэхэд Тайсун хаанд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж дийлэхүйц цэргийн хүч байсангүй. Иймээс тэр шадар хамгаалагчдынхаа хамт бүслэлтээс оргон гарч өөрийнхөө шууд захиргааны Зүүн Монголын нутгийн гүн рүү зайлж яваад Хянган давааг давж Горлос аймгийн ноён Цавдангийнд очсон ажээ.

## Гэр бүл 
Эцэг: Ажай тайж

Эх: Ойрад угсааны хатан

Дүү нар: Агваржин жонон, Мандуул хаан

### Хатад 
# Нэр тодорхойгүй Ойрад хатан: Тогоон тайшийн охин. Мин улсын түүхэнд тэмдэглэснээр Абадин/Алтгана: Горлосын Цавдан ноёны охин, Молон хааныг төрүүлсэн. Тарачины Халцгай гэгчтэй ховтой болов гэж цуу үг тарсанд Тайсун хаан уурлаж, хатныхаа чих хамрыг хөндөж, төрхөмд нь хөөн явуулжээ. Энэ хатны нэрийн Алтгалжин гэдэг хувилбарыг орчин үед Алтжин гэж товчлон бичих болсон.
# Самур хатан: Махагүргис хааныг төрүүлсэн. 

### Хөвгүүд 
# Мөнхлэй тайж, түүний тухай эцгээсээ өмнө нас барсан гэж Лу.Алтан товчид дурдсан. 
# Молон хаан, Горлосын Цэвдэн ноёны охин Алтай хатнаас төрсөн.
# Махагүргис хаан, Самур хатнаас  төрсөн.
# Абадин тайж, Ойрадын Нугандашираас төрсөн.
# Или тайж, Хураангуй Алтан товч, Лу.Алтан товчид нэр дурдсан.
# Дали тайж, Хураангуй Алтан товч, Лу.Алтан товчид нэр дурдсан.

## Эшлэл
Ангилал:1416 онд төрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын бага хаан
Ангилал:1453 онд өнгөрсөн