open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тобольск

**Тобольск** — ОХУ-ын Тюмень мужийн хоёр дахь их хүн амтай хот бөгөөд Тобольск тойргийн засаг захиргааны төв. Тюмень мужийн өмнөд хэсэгт  Тобол, Иртыш голын бэлчир дээр орших 100 мянга орчим хүн амтай хот.

## Түүх 
1587 онд Оросын Сибирийг эзлэн суурших түшиц төв болгож байгуулагдсан байна. 1590 онд анх Сибирийн өргөн уудам нутагт хотын статустай болсон. 1708 оноос хойш Уралын нуруунаас Номхон далай хүртэл үргэлжилсэн Сибирь мужийн (орос. Губерния) төв болж байсан.  

1796-1920 онд Тобольск мужийн засаг захиргааны төв, дараа нь 1923-1932 онд Урал бүс нутгийн Тобольск тойргийн Тобольск дүүргийн төв, 1935-1944 онд Омск бүс нутгийн Тобольск тойргийн захиргааны төв тус тус болж байсан юм. 

19-р зуунд худалдааны замын шугам, дараа нь төмөр зам хотыг тойрч баригдсанаас болж Тобольскийн эдийн засгийн ач холбогдол буурч, бүс нутгийн төвийг Тюмень руу шилжүүлсэн байна.
Арлааны Эрдэнэ-Очир

**Арлааны Эрдэнэ-Очир** (1972 онд Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд төрсөн- 2018 оны 5-р сарын 14-нд нас барсан)- Монголын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Д.Нацагдоржийн шагналтан, "Болор цомын" эзэн яруу найрагч.  

## Намтар 
Төрийн төв хэвлэл “Ардын эрх” сонины сэтгүүлч, Дорноговь аймгийн “Саран хөхөө” театрын дарга, “Утга зохиол, урлаг” сонины хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, МЗЭ-ийн “Цог” сэтгүүлийн эрхлэгчээр ажиллаж байлаа.  

Яруу найрагч А.Эрдэнэ-Очир нь сүүлийн жилүүдэд МҮОНР-ийн хөгжмийн нэвтрүүлгийн албаны сэтгүүлч редактор, МЗЭ-ийн Удирдах Зөвлөлийн даргаар сонгогдон ажиллаж байсан. 

## Уран бүтээлүүд 
Тэрээр 1990-ээд оны эхэн үеэс уран бүтээлийн замналаа эхэлсэн билээ. Туурвин бүтээх хугацаандаа утга зохиолын ертөнцөд төдийгүй монголчуудын оюун санааны амьдралд яруу найргийн гайхамшигт бүтээлүүдээрээ өнө мөнхийн суу алдрыг олсон уран үгийн билигтэн, бичгийн суутан байлаа. Түүний шүлгүүд Орос, Хятад, Англи, Франц, Япон, Македон зэрэг улсын хэлээр орчуулагдаж, монгол хэлт яруу найргийг дэлхий дахинд танилцуулахад томоохон хувь нэмэр оруулсан билээ.

“Бэхэн цэнхэр өдрүүд” /1990/, “Эрх сэтгэл” /1995/, “Гэнэн шувуу” /2000/, “Сар нарны урсгал” /2001/, “Миний цуглуулсан хорвоо” /2006/, “Ийм нэгэн амьдрал” /2007/, “Тунгалаг гунигийн улирал” /2007/ зэрэг яруу найргийн бүтээлүүд хэвлүүлж, монголын утга зохиолын шинэ үеийн түүхэнд арилшгүй мөрөө үлдээсэн авьяас билэг төгөлдөр яруу найрагч байв. Түүний яруу найргийн бүтээлүүд Монголчуудын оюун санааны амьдралын дүр зураг, оршихуйн дотоод мэдрэмж, уламжлалт сэтгэлгээ, гоо сайхны үнэт чанаруудыг хадгалсан мөн чанартай юм.

## Уран бүтээл 
 **Нар зөвийн эх орон Миний Монгол**
 Ургаж буй наран дотроос нь ангирын цуваа зэллэж
 Урсаж буй усанд нь эрдэнийн саран эрхэлсэн
 Униарт тал хөндий, өмөг төгөлдөр уулс, уудам говийн эх нутаг
 Утга учрын хорвоод намайг тосч авсан Эх орон
 **Нар зөвийн эх орон Миний Монгол**
 Амьдралын жирийн нэг өглөө байтал уярал догдлол төрж
 Алтан дэлхийд амьд явахын үнэ цэнийг мэдрүүлж
 Айлын гэрийн өрхний оосрыг нар зөв даллаад
 Арван наймтай бүсгүй гэргий болдог Эх орон
 **Нар зөвийн эх орон Миний Монгол**
 Тэнгэрийн заадсыг өгсөж, уруудан галгих хоёр морин од
 Тэмдэгрэх үүрийн зүүдэнд нь ер бусын мэдрэмж илгээхэд
 Сүүмийх алсын амьдрал зорьж, сэтгэлдээ ган хэт цахиад
 Сүлд өөдөө зоримог хөвгүүд бүсээ зөв ороогоод эр болдог Эх орон ...
Ангилал:1972 онд төрсөн
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Улаанбадрахын хүн
Трюгве Хальвдан Ли

**Трюгве Хальвдан Ли** (норв. *Trygve Halvdan Lie*; 1896 оны 7-р сарын 16-нд Норвегийн Осло хотод төрсөн— 1968 оны 12-р сарын 30-нд Норвегийн Гейло хотод нас барсан) — Норвегийн улс төрийн зүтгэлтэн, 1946—1952 онуудад НҮБ-ын анхны сонгогдсон Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 

## Намтар 
Тэрээр 1896 онд Осло хотод төрсөн. Тэрээр Ослогийн их сургуульд суралцаж, 1919 онд хуулийн зэрэг хамгаалжээ. 1911 онд Норвегийн Хөдөлмөрийн намын залуучуудын байгууллагад элсэв. 1919-1922 онд Ажилчдын намын нарийн бичгийн даргын туслах, 1922-1935 онд Норвегийн үйлдвэрчний эвлэлийн холбооны хуулийн зөвлөх, 1926 онд Ажилчдын намын үндэсний гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга болжээ.

Ажилчдын намын засгийн газарт 1935-1939 онд Хууль зүйн сайд, дараа нь 1939 оны 7-р сараас 9-р сар хүртэл Худалдаа аж үйлдвэрийн сайдаар ажиллаж байжээ.

Дэлхийн 2-р дайн эхэлснээр тэрээр Нийлүүлэлт, тээврийн яамны сайдаар томилогдсон; Германы довтолгооны үеэр түүний тушаалаар Норвегийн флот дайсны олз болохгүйн тулд Гитлерийн эсрэг эвслийн боомтуудад очжээ. 1940 оны 6-р сард Герман улсыг эзлэн авсны дараа Норвегийн засгийн газрын хамт тэрээр Гуравдугаар Рейхийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэхээр Их Британи руу явсан. 12-р сард тэрээр Гадаад хэргийн сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр, 1941 оны 2-р сард Норвегийн Гадаад хэргийн сайдаар томилогдсон. 1945 онд парламентад дахин сонгогдов. 1945 оны 6-р сарын 12-нд түүний гишүүн байсан засгийн газар огцорсон; Ли 1945 оны 10-р сард эвслийн түр засгийн газрын Гадаад хэргийн сайд, Ажилчдын намын шинэ засгийн газрын Гадаад хэргийн сайдаар томилогдсон.

Ли олон улсын байгууллага байгуулах асуудлаарх Сан Францискогийн бага хуралд Норвегийн төлөөлөгчдийг тэргүүлж, НҮБ-ын Дүрмийг боловсруулахад оролцсон. 1946 оны хоёрдугаар сарын 1-нд тэрээр НҮБ-ын анхны томилогдсон Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдов. 1950 оны 11-р сарын 1-нд НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1951 оны 2-р сарын 1-нээс эхлэн түүний бүрэн эрхийг гурван жилээр сунгасан байна. 

Ерөнхий нарийн бичгийн даргын хувьд Ли шинээр гарч ирж байсан Солонгосын дайн, Баруун Берлиний бүслэлт, Кашмирын хямралыг зогсоож, Израил, Индонези, БНХАУ-ыг олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрч, Франкогийн Испанийг НҮБ-д элсэхээс сэргийлэхийг хичээсэн. Шийдвэргүй байдал, АНУ болон ЗХУ-ын шахалтад автсан хэмээн ихээхэн шүүмжлүүлсэн Ли 1952 оны 11-р сард огцорчээ.

НҮБ-аас гарсны дараа Ли Акершусын захирагч, Норвегийн Эрчим хүчний зөвлөлийн даргаар ажиллаж байжээ.
Батсайханы Батчулуун

**Батсайханы Батчулуун** (1972 оны 8-р сард Улаанбаатар хотод төрсөн) -Монголын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, эстрадын дуучин, хөгжмийн зохиолч.

## Намтар 
Түүний өвөг эцэг Төрийн их хуурч, морин хуурын орчин цагийн сургалтыг үндэслэгч, төрийн соёрхолт Гомбодоржийн Жамъян юм. Харин эцэг нь  Жамьянгийн Батсайхан гэж 1970-аад онд байлдан дагуулж байсан “Соёл-Эрдэнэ” хамтлагийн анхдагч гишүүний нэг билээ.

Тэрээр Хөгжим бүжгийн коллежид сурсан.

1994 онд Б.Батчулуун "Никитон" хамтлаг байгуулж ахлагч нь болсон. 

7 жил АНУ-д амьдарч байгаад иргэж ирсэн.

## Уран бүтээлүүд 
"Янаг цэцэг", “Нууцхан сэтгэл”, “Хос хунгийн дууль”, “Нандин шүтээн”, "Аргагүй сайхан Бурмаа", "Чи минийх",
Чүлтэмийн Батсайхан

**Чүлтэмийн Батсайхан** (Сүхбаатар аймгийн Дарьганга суманд төрсөн)- Монгол Улсын Ардын жүжигчин, морин хуурч. 

## Намтар 
1978 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийг морин хуурч мэргэжлээр Төрийн хошой шагналт, Ардын жүжигчин Г.Жамъян, Ардын жүжигчин Б.Буян багш нарын удирдлага дор сурч төгссөн. 1978 онд Ардын дуу бүжгийн чуулгад хөгжимчнөөр орсон байна.  

Тэрээр 1982 онд морин хуурч Д.Цогтсайханы санаачлагаар Ардын жүжигчин Ж.Батчулуун, их хуурч асан Т.Ганбат нарын хамт “Морин хуурын дөрвөл”-ийг байгуулахад нэгдүгээр морин хуурчаар тоглосон. 

1989 онд Төрийн хошой шагналт Ардын жүжигчин Н.Жанцанноров гуайн зохиолоор морин хуурд зориулсан анхны симфони оркесторыг тоглосон байна.

Ч.Батсайхан Соёл урлагийн их сургуулийг бакалаврын зэрэгтэй, 2004 онд “Шинэ иргэншил” дээд сургуулийг магистраар төгссөн. 

2008 онд СУИС, Хөгжим бүжгийн коллежид багшилсан. 

Тэрээр 1993 онд гавьяат, 2009 онд Ардын жүжигчин болсон байна.
Рудольф Распэ

**Рудольф Эрих Распэ** (герман. *Rudolf Erich Raspe*; 1736 оны 3-р сард Ханновер хотод төрсөн—1794 оны 11-р сарын 1-нд Килларнид нас барсан) — германы зохиолч, яруу найрагч, түүхч, "Барон Мюнхаузены түүх" буюу "Мянгуужингийн адал явдал" зохиол бичсэн гэдгээрээ алдартай хүн, 1769-1775 онд Лондоны эзэн хааны нийгэмлэгийн гишүүн.

## Намтар 
Тэрээр 1736 оны 3-р сард Германы гэр бүлд төрж герман үлгэр жишээ зан чанарын дагуу хүмүүжсэн.

Тэр Геттинген, Лайпцигт байгалийн ухаан, филологийн чиглэлээр суралцсан.

1762-1767 он - Ханновер хотод бичиг хэргийн ажилтнаар ажиллаж байгаад номын санд нарийн бичгийн дарга болсон.  

1764 онд Распе Лейбницийн латин бүтээлүүдийг хэвлэн нийтэлж, түүний ирээдүйн баатар, Лондон дахь Ханноверийн сайд, Геттинген дэх их сургуулийн үүсгэн байгуулагч, куратор Герлах Адольф фон Мюнхаузен (1688-1770)-д зориулжээ.

1766 он - "Хермин ба Гунильда" хэмээх анхны баатарлаг романуудын нэгийг бичсэн. 

1785 он — Распе анхны номон «Мюнхгаузен»-ыг гаргасан.

1794 он - Распе Макрос (Ирланд) -д нүүрсний уурхай эхлүүлэхээр төлөвлөж байсан боловч тэр жилийн эцсээр тэрээр хижиг өвчнөөр нас баржээ.
Александр Козлов

**Александр Александрович Козлов** (1981 оны 1-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Өмнөд Сахалинск хотод төрсөн) -Оросын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 2020 оны 11-р сарын 10-наас ОХУ-ын Байгалийн нөөц, байгаль орчны сайд, 2024 оны 5-р сард энэ албан тушаалдаа дахин томилогдсон. Нэгдсэн Орос намын Ерөнхий зөвлөлийн гишүүн.

2018 оны 5-р сарын 18-аас 2020 оны 11-р сарын 10-ны хооронд ОХУ-ын Алс Дорнод, Хойд туйлын хөгжлийн сайд. 2015 оны 9-р сарын 20-ноос 2018 оны 5-р сарын 18 хүртэл ОХУ-ын Амур мужийн захирагч. 2014-2015 оны 3-р сарын 25 хүртэл Благовещенск хотын дарга. 

Монгол-Оросын Засгийн газар хоорондын Худалдаа, эдийн засаг, шинжлэх ухаан-техникийн хамтын ажиллагааны комиссын оросын талын дарга.

## Намтар 
2003 онд Москвагийн Засгийн газрын дэргэдэх Москвагийн Бизнесийн Академийн Благовещенск дахь салбарыг хуульч мэргэжлээр төгссөн. 2014 оны 4-р сарын байдлаар Алс Дорнодын Холбооны Их Сургуульд уул уурхайн инженер мэргэжлээр суралцсан ч төгсөөгүй байна.
Гулливерийн аялал

**Гулливерийн аялал** буюу **Гулливерийн аялсан түүх** (англи. ''Gulliver's Travels'') - Жонатан Свифтийн бичсэн элэглэл-зөгнөлт зохиол бөгөөд хүн төрөлхтний болон нийгмийн бузар булайг тод, ухаалаг байдлаар шоолонгуй өгүүлдэг. Энэхүү роман нь уран зөгнөл, утопи, егөөдлийн сургаалт зүйрлэлийг хослуулсан сонирхолтой адал явдалт зохиол юм. 

Анх 1726 онд Лондонд хэвлэгджээ. Энэ ном нь хүүхдүүдэд зориулсан зохиол гэдгээрээ алдартай ч ёс суртахуун, улс төрийн хошин шогийн сонгодог зохиол болсон юм.

Энэхүү роман нь Дэлхийн номын санд (Норвегийн номын клубээс гаргасан дэлхийн уран зохиолын хамгийн чухал бүтээлүүдийн жагсаалт) багтсан болно.

## Номын агуулга 
Далайн усан онгоцны эмч Лэмюэль Гулливерийн аялж явсан усан онгоц далайд живж, тэрээр ганцаархнаа амьд үлджээ. Түүнийг сэрэхэд өчүүхэн 12 дахин жижигхэн биетэй хүмүүс бие дээгүүр нь нааш цааш гүйлдэж байлаа. Энэ сонин ертөнц бол аялагч Гулливерийн адал явдалт аяллын нэгээхэн хэсэг юм.

* Номын эхний хэсэгт зохиолч Лилипутийн инээдэмтэй эргэлзээг харуулдаг. 
* Хоёрдугаарт, аваргуудын оронд үзэл бодол өөрчлөгдөж, манай соёл иргэншил ч мөн адил шоолох ёстой болох нь харагдаж байна.
* Гуравдугаар хэсэгт хүн төрөлхтний бардам зан чанарыг янз бүрээр тохуурхсан.
* Дөрөвдүгээр хэсэгт, бузар булай, анхдагч хүний ​​мөн чанарын харуулдаг байна.
Sparks

"**Sparks**" нь Британийн алтернатив рок Coldplay хамтлагийн бүтээл юм. Тэд энэхүү дуугаа Британийн хөгжмийн продюсер Кэн Нэлсонтой хамтран өөрсдийн анхны студи цомог Parachutes (2000)-даа зориулан бүтээсэн. Энэ дуу хожим 2020 оны эхээр сэргэж олны танил дуу болсон.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Coldplay
Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Зөвлөлт-Германы харилцан үл довтлолцох Гэрээг дагалдах нууц Протокол

**Зөвлөлт-Германы харилцан үл довтлолцох Гэрээг дагалдах нууц Протокол** (орос. Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР)  **-**ЗСБНХУ, Германы хооронд 1939 оны 8-р сарын 23-нд Москва хотод байгуулсан Зөвлөлт-Германы харилцан үл довтлолцох Гэрээний нууц нэмэлт Протокол нь Балтын орнуудад (Финлянд, Эстони, Латви, Литва) болон Польш улс, Бессараби (тухайн үед Румыны хаант улсын нэг хэсэг) нутаг дэвсгэр, улс төрийн өөрчлөлт гарсан тохиолдолд Зөвлөлт Холбоот Улс ба Германы Рейхийн ашиг сонирхлын хүрээний хил хязгаарыг" тодорхойлсон юм.  

Үндсэн Гэрээ болон түүний хавсралт нууц Протоколд Зөвлөлтийн Засгийн газрыг төлөөлж Гадаад хэргийн сайд Вячеслав Молотов, Германы Засгийн газрыг төлөөлж Гадаад хэргийн сайд Иоахим фон Риббентроп нар гарын үсэг зуржээ.

## Өмнөх түүх 
ЗХУ-ын дипломат баримт бичгүүдийг судлахад нууц Протоколыг ЗХУ-ын санаачилж, Герман буулт хийж нууц Протокол байгуулсан гэж үздэг.

Зүүн Европ дахь газар нутгийн ашиг сонирхлын хүрээг хуваах тухай нууц Протоколд гарын үсэг зурах санааг Иосиф Сталин 1939 оны 8-р сарын 23-нд Иоахим фон Риббентроптой хийсэн хэлэлцээний эхэнд илэрхийлжээ. Тэр уулзалтад Сталины хувийн орчуулагч байсан Владимир Павловын дурсамжийн дагуу Риббентроп зөвхөн үндсэн гэрээний төслийг авчирсан боловч Сталин тухайн үеийн нөхцөл байдалд Хитлер ямар ч буулт хийхийг зөвшөөрч байгааг мэдээд гэнэт: "Энэ гэрээ нь нэмэлт Протокол байгуулах шаардлагатай бөгөөд энэ талаар бид юу ч, хаана ч нийтлэхгүй...” гэж мэдэгдсэн байна. Тэр даруй Сталины ажлын өрөөнд нууц Протоколын агуулгыг боловсруулж, үг үсгийг засварлаад хэвлэж гарын үсэг зурсан байна. Энэхүү нууц Протоколыг хэнд ч ил болгож болохгүй гэж Сталин хэд хэдэн удаа онцолж байсан аж.

Орчуулагч Владимир Павловын эдгээр үгийг Риббентроп сүүлд Нюрнбергийн шүүх хурал дээр мэдүүлэг өгөхдөө "Сталин Герман-Польшийн мөргөлдөөнийг Брианд-Келлогийн гэрээний үзэл санааны дагуу энхийн замаар шийдвэрлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд Литвын Либау боомтгүйгээр, Польш, Балтын орнуудын талыг авахгүй бол тэр даруй буцаад нисэж болно" гэж тулгасан тухай хэлж байжээ.

## Нууц Протоколын агуулга 
Нууц Протоколын дагуу Литвын хойд хил нь Балтын орнууд дахь Герман, ЗСБНХУ-ын хоорондын ашиг сонирхлын хүрээний хил болсон. Үүний зэрэгцээ Литва Вильнюсийг (тухайн үеийн Польш) авч, Польш дахь ашиг сонирхлын хил нь Нарев, Висла, Сану голын дагуу хил болж байв.

Протоколд зааснаар Польшийн тусгаар тогтнолын асуудлыг талуудын тохиролцоогоор "эцэст нь тодруулах" болно гэжээ.

ЗСБНХУ мөн Бессарабид сонирхолтой байгаа, харин Герман энэ газар нутгийг сонирхохгүй байгаагаа онцлон тэмдэглэсэн байна.

## Ил болгосон 
2019 оны 6-р сард "Түүхийн ой санамжийн сан" нь Молотов-Риббентропын пакт гэгддэг ЗХУ, Германы хооронд 1939 онд байгуулсан Харилцан үл довтлох тухай гэрээний Зөвлөлтийн талын орос хэл дээрх эх хувь болон Гэрээний Нууц нэмэлт Протоколыг анх удаа нийтлэсэн байна.
Сергей Павлов

**Сергей Павлович Павлов** (1929 оны 1-р сарын 19-нд ЗХУ-ын Ржев хотод төрсөн —1993 оны 10-р сарын 7-нд Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлт Холбоот улсын төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн. 

## Намтар 
1959-1968 онд ЗХУ-ын Комсомолын Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга. 

1968-1983 онд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн тамир, спортын Хорооны дарга. Энэ үеэр "Москва-80" Олимпын наадмыг зохион байгуулсан гол хүний нэг байсан.

1983-1985 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд.  Монголын удирдагч Юмжаагийн Цэдэнбалыг огцруулах ЗХУ-ын ажиллагаанд оролцсон хүний нэг. 

1985-1989 онд ЗХУ-аас Бирм улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд. 

1954 оноос ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны гишүүн. 1977-1983 онд ЗХУ-ын Үндэсний олимпын Хорооны Ерөнхийлөгч.
Василий Ситников

**Василий Ситников** (орос. *Василий Иванович Ситников*, 1927 оны 12-р сарын 13-нд ЗХУ-ын Алтайн хязгаарын Макаровка тосгонд төрсөн—2016 оны 7-р сарын 4-нд  Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын нам, төрийн зүтгэлтэн, дипломат, Эрхүү мужийн ЗХУ-ын Коммунист намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1983—1988), 1988-1992 онд Монгол улсад суугаа Элчин сайд.

## Намтар 
ЗХУ-ын Прокопьевскийн нэрэмжит уул уурхайн коллеж, дараа нь Томскийн Политехникийн дээд сургуулийн инженерийн дээд курс төгсөж, Комсомолын байгууллагын нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ.

1948 оноос хойш ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн болсон.

1954 оноос хойш Кемерово мужийн Коммунист намын хороонд ажил эрхэлсэн.

1968-1987 он - Кемерово мужийн Үйлдвэрчний эвлэлийн зөвлөлийн дарга, ЗХУ-ын Кемерово мужийн намын хорооны нарийн бичгийн дарга,

1977-1983 он - ЗХУ-ын Кемерово мужийн Коммунист намын хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга,

1983-1988 он -ЗХУ-ын Эрхүү мужийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга.

1986-1990 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны гишүүн. ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн 11-р хурлын депутат.

1988-1991 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, 1991-1992 онд ОХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.
Юрий Приходов

**Юрий Приходов** (орос. *Юрий Кондратьевич Приходов*, 1906 оны 3-р сарын 15-нд төрсөн —1989 оны 6-р сарын 19-нд нас барсан) —Зөвлөлтийн дипломат, ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд.

## Намтар 
Тэрээр 1906 онд Оросын эзэнт гүрний Киев мужийн Звенигород дүүргийн Мокрая Калигорка тосгонд төрсөн.

ЗХУ-ын Коммунист намын (большевик) гишүүн.

1921-1928 онд - усан тээвэрчин, дүүргийн хамтын ажилтны хорооны дарга, Ленины Комсомолын дүүргийн хорооны нарийн бичгийн дарга.

1928-1938 онд - Улаан тэнгисийн цэргийн хүн, бууны завины их бууны түрүүч, Улаан армийн тэнгисийн цэргийн улс төрийн курсын курсант, оюутан-улс төрийн багш, Ленинград дахь Лениний нэрэмжит Цэргийн академийн улс төрийн ахлах багш.

1938-1939 онд - ЗХУ-ын Коммунист (б) намын Приморскийн бүсийн хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, Приморскийн хязгаар дахь ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Зохион байгуулах товчооны 3-р нарийн бичгийн дарга, ЗХУ-ын Приморскийн бүсийн намын хорооны 3-р нарийн бичгийн дарга. 

1940-1946 онд ЗХУ-ын Монгол дахь төлөөлөгчийн газрын зөвлөхөөр ажиллаж байсан.

1947-1948 онд - ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Зүүн өмнөд Азийн газрын дарга.

1948 оны 9-р сарын 27-ноос 1950 оны 3-р сарын 28 хүртэл - ЗХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элч.

1950 оны 3-р сарын 28-наас 1951 оны 11-р сарын 14 хүртэл - ЗХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

1951-1952 онд - ЗХУ-ын ГХЯ-ны боловсон хүчний газрын орлогч дарга.

1952-1954 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны боловсон хүчний хэлтсийн дарга, Удирдах зөвлөлийн гишүүн.

1954 оны 1-р сарын 28-аас 1960 оны 5-р сарын 25 хүртэл - ЗХУ-аас Болгарт суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

1960-1961 онд - ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны төв аппаратын ажилтан.

1961-1977 онд - ЗХУ-ын Бүх Холбооны Худалдааны Танхимын Тэргүүлэгчдийн нэгдүгээр орлогч дарга.
Барилга, архитектурын сургууль

Барилга, архитектурын сургууль нь Улаанбаатар хот дахь ШУТИС-ийн салбар сургууль бөгөөд 1959 онд БНМАУлсын Сайд нарын зөвлөлийн (Засгийн Газрын) 03сарын 103-р тогтоолоор МУИС-д анх Иргэний ба Үйлдвэрийн Барилгын Инженерийн ангийг нээсэн. 

Тус сургуулийн профессор, эрдэмтэн багш нар Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн бүхий л секторт тэр дундаа барилгын салбарт инновацын бүтээгдэхүүн, үйлдвэрлэл үйлчилгээг бий болгох, барилгын салбарт тогтвортой хөгжлийг бий болгох чиглэлээр эх орны түүхий эдийг  боловсруулах, барилгын ажлын улирлын нөлөөллийг багасгах, газар хөдлөлт, үерийн гамшгийн эрсдэлийг бууруулах, эрчим хүчний хэмнэлттэй, байгаль орчинд ээлтэй зам, гүүрийн барилга, байгууламжийн чиглэлээр шинжлэх ухаан, технологийн төсөл, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, цаашид 2030 он хүртэлх хөгжлийн стратегийн зорилгоо олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн энтрепренер их сургууль болгон хөгжүүлэхээр зорин ажиллаж байна. Мөн дэлхийн нэр хүндтэй  их сургууль, судалгааны байгууллагатай хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлж, судлаач багш, оюутны оролцоог нэмэгдүүлэх, сургалтын хөтөлбөрийг олон улсын магадлан итгэмжлэл хийлгэх, хамтарсан хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зэргээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

* 1961 онд Иргэний ба Үйлдвэрийн Барилгын Инженерийн анхны төгсөлтөө хийсэн.
* 1962 онд Барилгын конструкцийн тэнхим байгуулагдсан. Архитектур, барилга үйлдвэрлэлийн тэнхим байгуулагдсан.
* 1963 онд Барилгын конструкцийн тэнхим байгуулагдсан. Гидроинженерийн салбар байгуулагдсан.
* 1964 онд Сантехникийн инженер, барилгын материалын технологи, барилга замын машины салбарууд нээгдсэн.
* 1969 онд Архитектур, Техникийн зураглалын тэнхим байгуулагдсан. Усжуулалт, ус хангамж, сантехникийн тэнхим байгуулагдсан.
* 1970 онд ЮНЕСКО-ийн "МОН-1" төслийн шугамаар анхны лабораториуд болох Барилгын конструкци, хөрсний механик, гидравлик, насос, гидротехникийн лабораториуд нээгдсэн.
* 1973 онд Архитектурын мэргэжлээр анхны элсэлтээ авсан.
* 1974 онд Архитектурын тэнхим, Дүрслэх геометрийн тэнхим байгуулагдсан.
* 1976 онд Барилгын инженерийн факультетийг Барилга архитектур, Сантехник гидроинженерийн факультет болон зохион байгуулагдсан.
* 1990 онд Автозамын барилгын инженер мэргэжлээр анхны элсэлтээ авч эхэлсэн.
* 1992 онд Техникийн Их Сургуулийн бүрэлдхүүнд Барилгын Инженерийн Сургууль нэртэй бие даасан сургууль болсон.
* 1994 онд Мэргэжил сургалт үйлдвэрийн төвийг Барилгын лицей нэртэй болгон Барилгын Инженерийн Сургуульд харъяалуулсан.
* 1998 онд Монгол улсын магадлан итгэмжлэгдсэн анхны сургуулиудын нэг болсон.
* 1999 онд Сургалтын кредит системийг Монголд анх удаа амжилттай нэвтрүүлсэн.
* 2001 онд Анхны судалгааны төвүүд байгуулагдсан.
* 2008 онд Барилга Инженерийн Сургуулийн нэрийг Барилгын Инженер, Архитектурын Сургууль болгон өөрчилсөн.
* 2014 онд ШУТИС-ийн Ректорын 2014 оны 06 сарын 11-ний  А/102 тоот тушаалаар Барилга, Архитектурын Сургууль болсон.
Монголын театрын музей

Монгол Улсын Театрын урлагийн уламжлалт өв соёлыг сурвалжлан, цуглуулах, бүртгэн судлах, түгээн  дэлгэрүүлэх, дэлгэн  үзүүлэх, үзэгчдийн хүртээл болгох, гоо зүй, урлагийн  мэдлэгийг дээшлүүлэх зорилгоор Монголын Театрын музей 1973 онд байгуулагдах шийдвэр гарч, 1991 оноос үзэгчдэдээ үйлчилж эхэлсэн.

## Үзмэр
Монголын Театрын Музей нь 9000 гаруй үзмэртэй, музейн сан хөмрөгт Цамын ёслол, Ший-янгуу, XIX зууны нэрт соён гэгээрүүлэгч Догшин ноён хутагт Дулдуйтын Данзанравжаагийн “Намтар дуулах дацан” сүм театр болон шинэ цагийн театрын анхны үүсэл болсон юм. 

Жүжгийн бүлгэм, клуб /1922-1924/, Цэнгэлдэх хүрээлэн /1926/, Монгол улсын анхны Төв театр /1931/, театраасаа өргөжин хөгжсөн Цирк, Ардын дуу бүжгийн чуулга, Хүүхэлдэйн театр, Хүүхэд залуучуудын театр, Д.Нацагдоржийн нэрэмжит Улсын драмын эрдмийн театр, Дуурь бүжгийн Улсын эрдмийн театрын түүхэн хөгжлийг гэрэл зураг, баримт бичиг, биет зүйлс, жүжгийн тоглолт, тайз чимэглэлийн эскиз зураг, нэрт уран бүтээлчдийн намтар түүх, баримал, хөрөг зураг, одон медаль, жүжгийн танилцуулга хөтөлбөр, зурагт хуудас, киноны аппарат хэрэгсэл, ном товхимол, сонин сэтгүүл зэрэг сурвалж хэрэглэгдэхүүдээр хураангуйлан харуулсан үзмэр, эд өлгийн зүйлтэй.

## Цахим холбоос 
ТЕАТРЫН МУЗЕЙ

МОНГОЛЫН ТЕАТРЫН МУЗЕЙ

Ангилал:1991 онд байгуулагдсан
Ангилал:Улаанбаатарын музей
Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг
Виктор Самойленко

**Виктор Самойленко** (орос. *Ви́ктор Васи́льевич Само́йленко,* 1947 оны 3-р сарын 2-нд төрсөн—2018 оны 6-р сарын 18-нд нас барсан) — зөвлөлтийн болон оросын дипломат, Оросоос Монгол Улсад суусан Элчин сайд, Москвагийн Олон улсын харилцааны сургуулийн (МГИМО) профессор.

## Намтар 
1970 онд Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн.

1970 оноос ЗХУ-ын ГХЯ-нд ажилласан. 

1974-1979 онд Сингапур дахь ЗХУ-ын ЭСЯ-ны атташе, гуравдугаар нарийн бичгийн дарга.

1979-1982 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны Ази, Номхон далайн бүс нутаг, Зүүн өмнөд Азийн газрын хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга.  

1982-1987 онд Филиппин дэх ЗХУ-ын Элчин сайдын яамны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, зөвлөх.

1990-1992 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны Ази, Номхон далайн бүс нутаг, Зүүн өмнөд Азийн газрын орлогч дарга (1991 оноос - Орос).

1992-1996 онд Австрали дахь ОХУ-ын ЭСЯ-ны сайдын зөвлөх.

1996-1997 онд ОХУ-ын ГХЯ-ны Азийн хоёрдугаар газрын ахлах зөвлөх.

1997-1999 онд ОХУ-ын ГХЯ-ны Азийн хоёрдугаар газрын дэд захирал.

1999 оны 4-р сарын 12-ноос 2004 оны 7-р сарын 29-нд ОХУ-аас Камбож улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

2005-2009 он - Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд, ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Сибирийн холбооны тойрог дахь төлөөлөгч.

2009 оны 9-р сарын 21-нээс 2013 оны 9-р сарын 23-нд ОХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

2018 оны 6-р сарын 18-нд өвчний улмаас нас барсан.
Николай Важнов

**Николай Важнов** (орос. *Николай Петрович Важнов*, 1909 оны 5-р сарын 22-нд Москва мужийн Игнатьево тосгонд төрсөн— 1993 онд нас барсан) — зөвлөлтийн дипломат. ЗХУ-ын Онц бөгөд бүрэн эрхт Элчин сайд цолтой. 1947-1948 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Элчин сайд.

## Намтар 
1939-1942 онд - ЗХУ-ын Коми мужийн намын хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга. Усть-Усинскийн хоригдлуудын бослогыг дарах ажлыг зохион байгуулагчдын нэг.

1946-1947 онд ЗХУ-ын БНМАУ дахь төлөөлөгчийн газрын зөвлөх.

1947 оны 10-р сарын 9-нөөс 1948 оны 9-р сарын 27 хүртэл ЗХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элч. Тэрээр Ю.Цэдэнбалыг Зөвлөлтийн худалдааны яамны комсомолын үүрийн нарийн бичгийн дарга Надежда Филатоватай танилцуулж гэрлүүлэх ажлыг зохион байгуулсан байна. 

1948-1950 онд - ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Алс Дорнодын хэлтсийн зөвлөх.

1950-1955 онд ЗХУ-аас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдын яамны зөвлөхөөр ажиллаж байсан.

1955-1958 онд - ЗХУ-ын ГХЯ-ны Алс Дорнодын хэлтсийн орлогч дарга.

1958-1960 онд - ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны ЗХУ-ын Коммунист намын хорооны нарийн бичгийн дарга.

1960 онд - ЗХУ-ын ГХЯ-ны Алс Дорнодын хэлтсийн орлогч дарга.

1960-1965 онд - ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны боловсон хүчний газрын дарга, ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Удирдах зөвлөлийн гишүүн.

1965-1966 онд - Польш дахь ЗХУ-ын Элчин сайдын яамны Элчин зөвлөх.

1966 оны 8-р сарын 29-нөөс 1970 оны 7-р сарын 4 хүртэл ЗХУ-аас Исландад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

1970-1977 онд - ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны төв албанд хариуцлагатай албанд ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ суусан. 

1993 онд нас барсан.
Франсиско Франко

**Франсиско Паулино Эрменехильдо Теодуло Франко Баамонде** (испани. *Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco Bahamonde*; 1892 оны 12-р сарын 4-нд Испанийн хаант улсын Ферроль хотод төрж, 1975 оны 11-р сарын 20-нд Мадрид хотод нас барсан) — Испанийн цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн. 1939-1975 онд Испанийн "каудильо" буюу удирдагч, цэргийн жанжин байв. Генералиссимус цолтой.

## Намтар 
Тэрээр 1936 онд Бүгд найрамдахчууд болон үндсэрхэг үзэлтнүүдийн хооронд цуст иргэний дайнд хүргэсэн цэргийн эргэлтийг гол зохион байгуулагчдын нэг юм. Үндсэрхэг үзэлтнүүдийг удирдаж, дайнд ялсны дараа тэрээр улс орныг бүрэн хяналтдаа авч, Франко өөрөө тоталитар улс гэж тодорхойлсон Франкист Испани гэгддэг баруун жигүүрийн авторитар дэглэмийг бий болгосон. Үүний зэрэгцээ төрийн тэргүүн, засгийн газрын тэргүүн, цэргийн дээд командлагчийн үүргийг хослуулсан барьсан тэрээр "удирдагч" эсвэл "тэргүүн" гэсэн утгатай Каудильо цолыг авч байжээ.

Тэрээр 14 настайдаа тэнгисийн цэргийн дунд сургууль төгсөөд гэр бүлийн уламжлалаа дагаж, тэнгисийн цэргийн далайчин болохыг зорьж байсан ч 1898 оны Испани-Америкийн дайнд Испани ялагдал хүлээснээр сул орон тоо үгүй болов. 1907 онд Франко Толедо дахь явган цэргийн академид элсэн орсон байна. 1910 онд тэрээр академийг 312 оюутны 251-д дэслэгч цолтой төгсөж, төрөлх хот Феррол дахь Испанийн гарнизонд хоёр жилийг өнгөрүүлсэн бөгөөд эхний боломж гармагц Испанийн Мароккод алба хаажээ. Испанийн Африкийн энэ оронд алба хаах нь харгис цөлийн дайнд байлдааны туршлага олж авах, цэргийн карьер хийх боломжийг олгосон юм.

Франко сайн офицер гэдгээрээ нэр хүндтэй болсон. Тэрээр Мароккод алба хааж 11 жилийг өнгөрөөсөн байна.

Тэрээр 1916 онд хүнд шархадсаны дараа 23 настайдаа Испанийн армийн хамгийн залуу хошууч (команданте), 33 настайдаа хамгийн залуу генерал болсон байна. 

Тэрээр 1917 оны хавраас тэрээр Овьедогийн гарнизонд алба хаажээ. 1917 оны 8-р сард Астури дахь уурхайчдын үймээн самууныг хэрцгийгээр дарахад идэвхтэй оролцсон байна. 

Залуу Ф.Франког ивээлдээ авсан Испанийн легионыг үндэслэгч Хосе Миллан Астрайн нөлөөгөөр 1920 онд Африкт батальоны командлагчаар буцаж иржээ. Легионы ангиуд нь чанга сахилга бат, тулалдаанд хичээнгүй байдал, энгийн иргэд, хоригдлуудын эсрэг шийтгэлийн харгис хэрцгий байдлаараа ялгагдаж байжээ. Чухам тэр үед Африкт тулалдаж байсан цэргийн эрчүүдийн нягт холбоо (Хосе Санхуржо, Эмилио Мола, Мануэл Годе, Луис Оргаз, Хуан Ягуэ, Хосе Энрике Варела, Ф. Франко) бий болсон нь хожмоо арми ба төрд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн юм.

1931 оны 4-р сарын 14-ний шөнө Испанийн хаан XIII Альфонсо хаан ширээнээсээ буулгүйгээр өөрийн галт тэргээр Мадридаас явжээ. Тэр өдөр Испанид Испанийн Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Улс тунхаглагджээ.

Ангилал:Испанийн генерал
Ангилал:1892 онд төрсөн
Ангилал:1975 онд өнгөрсөн
Семён Щетинин

**Семён Щетинин** (орос. *Семён Никола́евич Щети́нин**,*** 1910 оны 7-р сарын 22-нд Оросын хаант улсын Рязань мужийн Лесная Слобода тосгонд төрсөн—1975 оны 12-р сарын 6-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн төрийн болон намын зүтгэлтэн. 1957-1968 онд ЗХУ-ын Эрхүү мужийн Коммунист намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга. 1968—1973 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д Элчин сайдаар суусан. 

## Намтар 
Тэрээр 1910 нд тариачны гэр бүлд төрсөн.

1947 онд Большевикуудын Бүх Холбооны Коммунист Намын Төв Хорооны дэргэдэх Намын Дээд Сургуулийг (эчнээ), ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны дэргэдэх бүсийн хорооны нарийн бичгийн дарга, бүсийн гүйцэтгэх хорооны дарга нарын курсын 1955-1956 онд төгссөн.

1938–41 онд Уурхайн (Сталин муж) Бүх Холбооны Коммунист Намын (Большевикууд) Төв Хорооны намын зохион байгуулагч.

1941–43 онд Украины Горловка хотын далд Коммунист намын хорооны нарийн бичгийн дарга.

1942-43 онд Украины Донецк далд бүсийн Коммунист намын (большевикууд) хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга.

1943–48 онд Сталины (өнөөгийн Донецк) мужийн хорооны дэргэдэх намын комиссын нарийн бичгийн дарга, Украины Коммунист намын (большевикуудын) Артёмовск хотын хорооны нарийн бичгийн дарга.

1948–51 онд Зөвлөлт Украины Коммунист намын (большевикуудын) Донецк бүсийн хорооны нарийн бичгийн дарга, хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга.

1951-55 онд ЗХУ-ын Бүх Холбооны Коммунист Намын Эрхүү мужийн хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга (Большевикууд).

1956-57 онд ЗХУ-ын Эрхүү мужийн зөвлөлийн Гүйцэтгэх хорооны дарга.

1957–63 онд ЗХУ-ын Эрхүү мужийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга.

1963-64 онд ЗХУ-ын Эрхүүгийн хөдөөгийн хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга.

1964–68 онд ЗХУ-ын Эрхүү мужийн хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга.

1968–1973 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажилласан.

1973 онд тэтгэвэртээ суугаад 1975 онд нас барсан.
Цэрэндашийн Намхайнямбуу

Жамжаа овогтой **Цэрэндашийн Намхайнямбуу** (1948 оны 6-р сарын 1-нд Засагт хан аймгийн Цэцэн Сартуул хошуу одоогийн Завхан аймгийн Сонгино сумын нутаг Хайрхан гэдэг газар төрсөн- 2003 оны 9-р сарын 10-нд нас барсан )- Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, 1992-1996 онд Монгол Улсын Их хурлын гишүүн.

## Намтар 
Тэрээр малчин ард Цэрэндашийн гэр бүлд 4 дэх хүүхэд нь болон мэндэлжээ. Бага насаа эцэг эхийн гар дээр өнгөрөөж 1957-1961 онд бага сургууль, 1974 онд бие даан бүрэн дунд боловсрол эзэмшин төгссөн.

Ц.Намхайнямбуу нь 1961 оноос нийгмийн мал маллаж БНМАУ-н Хөдөлмөрийн баатар Ганболд, Санжжав нарын туршлагаар малдаа отроор тарга хүч сайн авахуулж мал төлөө 100%-с дээш хувиар бойжуулж, ашиг шимийн даалгаврыг давуулан биелүүлсээр иржээ. Тэрбээр Орос хэлийг бие даан сурсан бөгөөд хөдөлмөрч,шургуу хичээнгүй малчин хүн байсан юм.

БНМАУ-н анхны тэргүүлэгчдийн 1978 оны 5-р сарын 20-ны өдрийн 122-р зарлигаар БНМАУ-н “Хөдөлмөрийн Баатарын алтан соёомбо Сүхбаатарын одон” хүртсэн.

Тэрээр 2003.09.10-ны өдөр бөөрний архаг өвчний улмаас ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн байна.

## Гэр бүл 
Тэрээр 1977 онд Завхан аймгийн Сонгино сумын харьяат Бүдийн Жаргалтай гэр бүл болж Н.Хаянгарав, Н.Содномдаржаа, Н.Наранцэцэг, Н.Жамъянсүрэн, Н.Оюунчимэг, Н.Доржжүгдэр, Н.Отгонлхам, Н.Батсүрэн, Н.Хоролсүрэн гэх 9 хүүхэдтэй ажээ.
Түндэвийн Юмсүрэн

**Түндэвийн Юмсүрэн** (1937 онд Говь-Алтай аймгийн Чандмань суманд төрсөн- 2021 онд нас барсан)- Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт зохиолч, нэрт орчуулагч, сэтгүүлч. ХХ зууны Монголын хүүрнэл зохиолын авьяаслаг зохиолч.

## Намтар 
1958 онд Говь-Алтай аймгийн төвийн 10 жилийн дунд сургууль, 1963 онд Монгол Улсын Их сургуулийн монгол хэл уран зохиолын ангийг, 1985 онд ЗХУ-д М.Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуулийн дээд курсийг тус тус төгссөн.

1963-1982 онд МҮЭ-ийн “Хөдөлмөр” сонины соёлын хэлтэст утга зохиолын ажилтан, 1982-1986 онд “Утга зохиол, урлаг” сонинд ажиллаж  байхдаа хөдөлмөрийн хүмүүсийг сурвалжлан, даацтай наруулал, тэмлэглэл, сурвалжлага олныг бичсэн нэрт нийтлэгч, сэтгүүлч юм.

## Уран бүтээл 
Тэрээр газар тариалан, ой мод, уул уурхай, мал аж ахуй, хэлмэгдүүлэлт, Халх голын дайн, хүний ёс суртахуун, хайр сэтгэл зэрэг янз бүрийн сэдвээр “Ахин цэцэглэхгүй яргуй”, “Хөвчийн униар”, “Хорвоо хөмрөх мөч”, “Утаат шөнө”, “Даван дээр”, “Ялалтын дараах түгшүүр”, “Гэмшил”, “Шалгалт” зэрэг 20-иод тууж бичиж уншигчдын талархлыг хүлээсэн хүүрнэл зохиолын нэрт төлөөлөгч байлаа.

Т.Юмсүрэн 80 гаруй өгүүллэгтээ хүний мөс чанар хайр сэтгэл, амьдарлын гарцаагүй байдлаас үүдэн бий болсон зовлон, бэрхшээлийг давахын төлөө тэмцэл зэрэг ээдрээтэй хурц асуудлыг уран яруу дүрслэл зураглал сайтай, дүрийн дотоод ертөнцийг уудлан харуулахыг хичээдэг зохиолч юм. Түүний өгүүллэгүүд нь орос, украин, унгар, герман, казахстан, буриад хэлнээ орчуулагдан хэвлэгджээ.

Гадаад орнуудын утга зохиолд гарч байгаа шинэ урсгал хандлагын тухай “Романы тухай шинэ онол”, “Модернизм шинэ арга уу” “Постмодернизмын дараа утга зохиол байхгүй болох уу”, “Өнөө үеийн баримтат зохиол”, “Өгүүллэгийн учир”, “Эерэг баатрын тухай эргэцүүлэл” өгүүллүүд бичсэнээс гадна дэлхийн арван нэгэн орны 17 зохиолчийн 24 шилдэг өгүүллэгийг орчуулан “Өнө дорнын шилдэг өгүүллэгүүд” нэртэйгээр хэвлүүсэн утга зохиол судлалд, шинэ залуу үеийнхэнд утга зохиолын боловсрол олгоход үлэмж үнэ цэнтэй хувь нэмрийг оруулсан гэж МЗЭ-ийн Удирдах Зөвлөл зүй ёсоор үнэлэн тэмдэглэсэн байдаг.

Мөн Ази, Европ, Латин Америкийн онуудаас Нобелийн шагналыг хүртсэн Р.Таагуур, Я.Кавабата, Кэнзибур Оэ, Иван Бунин, Жан Поль Сартр, А.Камю, Г.Маркес нарын зохиолчдын тууж өгүүлэгүүдийн түүврийг “Хүн дүрс хонинууд” нэртэйгээр хэвлүүлсэн. Үүнээс гадна дэлхийн нэр цуутай 26 зохиолчийн өгүүллэг, ярилцлага, өгүүлэл, уран бүтээлийн хөрөг, дурьтгал эмхэтгэл “Дэлхийд алдартай зохиолчид” нэртэйгээр хэвлүүлсэн.

Т.Юмсүрэн Монголчуудын дунд ардын дуу шиг мөнхөрсөн “Буурал аав” дууны үгийг 1960 онд зохиож, аяыг Ардын жүжигчин Дашийн Мяасүрэн зохиосон байна.
Амжилт Кибер Сургууль

**Амжилт кибер сургууль** нь Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн Нарны зам дагуу S OUTLETS-ээс зүүн тийш 200м-т байрлах, программ хангамж, график дизайн, англи, хятад хэл, математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай Монголын ерөнхий боловсролын сургууль юм.

## Танилцуулга
2023-2024 оны хичээлийн жилийн байдлаар Амжилт кибер сургууль нь 1-12 дугаар ангидаа 28 бүлэгт 750 гаруй сурагч, 70 гаруй багш ажилтантайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна.

Тус сургууль нь нийт 750 сурагчид бүрэн үйлчилж чадах сургалтын байр, цайны газар, мини заал, компьютерын лаборатори, төгөлдөр хуурын кабинет бүхий сургалтын орчинтой. Их наяд төвийн спорт заалыг сургалтдаа ашигладаг. 

### Олон улсын хөтөлбөр
Амжилт кибер сургууль нь сурагчдадаа чанартай боловсрол хүргэх хүрээнд дараах олон улсын хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлдэг.
*Harvard University IT programming certificate
*IELTS, TOEFL хөтөлбөр
*Олон улсын SAT хөтөлбөр
*HSK хөтөлбөр

### Нэмэлт хөтөлбөр
Амжилт кибер сургууль нь боардинг программ хангамж, график дизайны гүнзгийрүүлсэн сургалттай сургуулийн онцлогт тохирсон дараах нэмэлт хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлдэг:
*Код кемп хөтөлбөр
*Дадлагын сурагч хөтөлбөр
*Shark Tank хөтөлбөр
*Summer camp хөтөлбөр
*Winter camp хөтөлбөр

### Секц дугуйлан
Амжилт кибер сургууль нь дараах секц дугуйлангуудыг хичээллүүлдэг:
*Программ хангамж
*Илтгэх урлаг
*Мэтгэлцээн
*Төгөлдөр хуур
*Шатар, даам
*Таеквондо
*EQ
*Найрал дуу
*Сагсан бөмбөг
*Гар бөмбөг
*Бүжиг
*Цаасан урлал
*Сэтгэл зүй
*Контент хөгжүүлэгч
*Номын клуб

Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль
Ангилал:Сургууль
Ангилал:Монголын сургууль
Ангилал:Ерөнхий боловсролын сургуулийн жагсаалт
Токүгава Иэясү

нь 1603 оноос 1868 онд Мэйжигийн шинэчлэл хүртэл захирч байсан Японы Токүгава бакүфүгийн (цэргийн засгийн газар) үүсгэн байгуулагч, анхны шогун байв. Тэрээр өөрийн хуучин эзэн ноён Ода Нобүнага, мөн Ода овгийн харьяат Тоётоми Хидэёши нартай зэрэгцэн Японы гурван "Их нэгтгэгч"-ийн нэгд тооцогддог. Багахан даимё (ноён)-гийн хүү Иэясү нэгэн цагт Имагава Ёшимото хэмээх өнөөгийн Шизүокад байх том нөлөөх бүхий феодал ноёны өргөөнд барьцаанд амьдарч байжээ. Эцгээ нас барсны дараа даимёгийн орыг залгаж, Ода овгийн холбоотон, вассал, жанжны үүргийг гүйцэтгэж, Ода Нобүнагагийн удирдлага дор хүчээ авчээ.

Ода Нобүнагаг нас барсны дараа Иэясү богино хугацаанд Тоётоми Хидэёшитэй дайсагнасан хэдий ч, төд удалгүй Хидэёшид үнэнчээ зарлаж, хүчээ өргөхөөр болжээ. Хидэёшигийн захиргаанд байх үед Иуэясүг Японы зүүн хэсэгт байрлах Канто руу шилжүүлжээ. Хидэёшигийн зорилго нь Иэясүг нийслэл Кёото хот болон Тоётоми овгийн хүчний цөм болсон Осакагаас аль болох холдуулах зорилготой байсан аж. Иэясү тухай үед загасчны жижигхэн тосгон Эдо (одоогийн Токио)-д цайзаа босгож, төвхнөж эхэлжээ. Тоёотомогийн засгийн үед Иэясү хамгийн хүчирхэг даймё, цэргийн тэргүүлэгч ноён байв. Тоёотомигийн бүтэл муутай Солонгосыг байлдан дагуулах аян дайнд Иэясү оролцоогүйгээр барахгүй, хүч чадлаа бүрэн хадгалж үлдсэн юм. Хидэёши нас барсны дараа Иэясү 1600 онд Сэкигахарагийн тулалдааны дараа засгийн эрхийг гартаа авсан юм.  &#x5B; ''* &#x5D; Тэрээр 1603 онд *Шёогүнээр* томилогдож, 1605 онд албан тушаалаасаа сайн дураараа буусан хэдий ч 1616 онд нас барах хүртлээ засгийн эрхэд үлэмж нөлөөтэй байсан юм. Токүгава бакүфүгийн дор хүчирхэг даимё, самурай нарыг хяналтдаа байлгах зорилготой, маш хатуу чанд дүрэм бүхий *бакухан'' системийг үүсгэн, хэрэгжүүлсэн юм. 

Ангилал:1616 онд өнгөрсөн
Ангилал:1543 онд төрсөн
Ангилал:Самүрай
Ангилал:Шогун
Индра Кибер Сургууль

**Индра кибер институт** нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байрладаг, мэдээлэл технологийн чиглэлээр сургалт явуулдаг, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн мэргэжлийн дипломын хөтөлбөртэй сургууль юм. Энэ нь Амжилт групп компанийн салбар сургуулийн нэг бөгөөд 2019 онд байгуулагдан үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

## Түүх 
Индра кибер институт нь анх Энэтхэг улсын Бангалор их сургууль, SRM сургууль, Amjora компанитай Монгол улсын Том-Амжилт ХХК 2017-2018 оны хооронд хийсэн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрийн дагуу 2018 онд Энэтхэгийн их сургууль нэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд тухайн жилдээ програм хангамж, график дизайны мэргэжлээр Энэтхэгийн Бангалор их сургуулийн баклаврын түвшний сургалтыг монгол залууст таниулан үйл ажиллагаа явуулж байжээ.

2019 оноос богино хугацаанд бага төлбөрөөр суралцах хүсэлтэй оюутан залуусын хэрэгцээ шаардлагаар Энэтхэгийн их сургууль нь 1 жилийн хугацаанд суралцаж тус сургуулийн мэргэжлийн дипломтой төгсөх мэргэжлийн сургалтын чиглэлд шилжсэн ба 2023 оноос программ хангамж, график дизайн, дижитал маркетер мэргэжлүүдээр ОУ-ын сертификатын шалгуур хангасан хөтөлбөртэйгөөр Индра кибер сургууль нэрээр шинэчлэгдэн ажиллаж байна.

## Одоо 
Программист, график дизайнер, дижитал маркетер мэргэжлүүдээр 110 суралцагч, 15 багш, ажилчинтайгаар 2023-2024 хичээлийн жилд үйл ажиллагаа явагдаж байна.

## Үйл ажиллагааны чиглэл 
График дизайнер, программист, дижитал маркетер мэргэжлүүдээр жилийн богино хугацааны мэргэжлийн сургалт явуулаж онол болон практикт суурилсан, ОУ-ын жишиг хөтөлбөрөөр оюутнуудыг сургаж, шинэ мэргэжилтнүүдийг бэлтгэх.

## Суралцах орчин
Нийт 200 суралцагч хичээллэх сургалтын байр, Монгол дахь хамгийн том рендер фарм, амралтын өрөө, мини фитнес бүхий өндөр хурдны утасгүй интернэтийн сүлжээнд бүрэн холбогдсон сургалтын орчинтой ба 2024 онд спортын заал барьж ашиглалтад оруулах төлөвлөгөөтэй аж.

## Сургалтын хөтөлбөрүүд 
### GAP Хөтөлбөр
9 сарын, долоо хоногт 5 өдөр бүтэн цагийн сургалт юм.
*Full Stack веб хөгжүүлэлт, график дизайн, дижитал маркетингийн чиглэлээр гүнзгий мэдлэг, ур чадвар олгох зорилготой
*12-25 насны залууст зориулсан
*Харвард, Google, Facebook зэрэг дэлхийд танигдсан байгууллагуудын сертификат авах боломжтой

### LITE Хөтөлбөр
6 сарын, долоо хоногт 3 өдөр хагас цагийн сургалт
*Дижитал маркетинг, веб дизайн, хөгжүүлэлтийн суурь ур чадвар эзэмшүүлэх
*Ажил, хувийн амьдралтай хүмүүст зориулсан, уян хатан хуваарьтай
*Facebook, Google, Coursera-ийн гэрчилгээ авах боломжтой

### Нэмэлт хөтөлбөр, дугуйлан
* Англи хэлний IELTS hunter клуб
* Themeforest Freelancer team
* Ширээний теннис, сагсан бөмбөг, шатар, e-sport (PlayStation), гар бөмбөгийн дугуйлан

## Хамтын ажиллагаа 
Индра кибер сургууль нь гадаад, дотоодын боловсролын ба бизнесийн байгууллагуудтай олон талт хамтын ажиллагаатай. Үүнд:
*2017 он Энэтхэгийн Бангалор их сургууль, SRM сургууль хөтөлбөр хэрэгжүүлэгч
*2022 он Amjilt LMS, ERP систем хөгжүүлэлтийн хамтын ажиллагаа
*2023 он Австралийн дижитал маркетинг институт хөтөлбөр хэрэгжүүлэгч
*2023 он Meta программист болон сошиал медиа маркетерын жишиг хөтөлбөр

Ангилал:Монголын их сургууль
Чампа

**Чампа** (вьет. *Chăm Pa, Chiêm Thành*) нь ойролцоогоор 7-р зуунаас 1832 он хүртэл одоогийн Вьетнамын төв ба өмнөд хэсгийн нутагт орчим бие даасан Чам улсуудын нэгдэл байжээ. 10-11-р зуунд хөгжлийнхөө оргилд хүрсэн Чампа дараагийн зуунд хойд зүгээс Вьетнамын (Дай Вьет) довтолгоонд өртсөн юм. 1470 оны орчимд Вижай (өнөөгийн Куинён хот, вьет. *Quy Nhơn*) хэмээх Чампагийн гол хот сүйрч, 17-р зууны төгсгөлд Чампагийн сүүлчийн вант улс болох Пандуранга Вьетнамын эзэн хаадын мэдэлд оржээ. 1832 онд Дай Вьет Чампагийн сүүлчийн нутаг дэвсгэрийг өөртөө оруулж авсан. 

Энэ улс 13-р зуунд Вьетнам дахь монголчуудын түрэмгийллийн эсрэг тэмцсэн. 1282-1283 онд Чампагийн нийслэл Вижая Хубилай хааны Юань гүрний монголчуудад ялагдсан юм. Монголчуудын Чампа хүрэх замд Дай Вьет саад болж байсан тул далайгаар довтлосон байна. Сагату жажны Монголын цэрэг Дай Вьетийг тойрон далайгаар Чампа руу товтолсон байна. Удаан бүслэлтийн дараа Вижай эзлэгдсэн боловч оршин суугчид ширэнгэн ойтой уул руу зугтаасан байна. Тэдний хойноос илгээсэн монголчуудын ангийг отолтонд устгаж устгасан гэдэг. 1284 онд Монголын цэргийн удирдагч Хутагт тэдний хан V Индравармантай энхийн гэрээ байгуулж, тус нутгийг орхин явжээ. 

1446 онд Вьетнамчууд довтолж, Вижаяаг эзлэн авчээ. Жилийн дараа Чампууд тэднийг хотоосоо хөөн гаргасан боловч 1470-1471 онд вьетнамчууд хүчирхэг арми цуглуулж, Чамчуудын эсэргүүцлийг дарж, Вижаяаг устгажээ. Ялагдлын үр дүн Чампууд Филиппин, Индонези, Хайнань арлууд (тэд Уцул угсаатны бүлэг болсон) руу олноороо дүрвэн гарсан байна. 

1832 онд Вьетнамын эзэн хаан эцэст нь Пандурангын тусгаар тогтнолын үлдэгдлийг устгаж, түүнийг Вьетнамд нэгтгэсэн түүхтэй.

## Эдийн засаг 
Чампагийн эдийн засаг нь хөдөө аж ахуй, далайн худалдаанд суурилсан байв. Умард хөрш Дай Вьетийг бодвол илүү зөөлөн уур амьсгал нь өндөр ургац авахад давуу тал болдог байсан ч тус улсад ашиглахад тохиромжтой тэгш газар хомс байсан тул цагаан будаа буюу тутарга тариалах нь зөвхөн дотоодын хэрэгцээг хангадаг байв. Үүнээс гадна ашигт малтмалын олборлолт, мод бэлтгэх, ан амьтдыг агнах нь зайлшгүй шаардлага болж байв. Эртний Чампууд бусад Австронезийн ард түмний нэгэн адил гол төлөв далайчид, худалдаачид, далайн дээрэмчид байсан. Тэд тусгаарлагдсан далайн эргийн хөндийд амьдардаг байсан нь тэд хоорондоо нэгдэхэд маш хэцүү байсан юм. Чампад мөнгөний тогтолцоо байхгүй байсан тул худалдаа болон татвар хураах ажлыг бараагаар гүйцэтгэдэг байв.

= Мөн үзэх =

* Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо

Ангилал:Чампа
Фан Ранг-Тап Чам

**Фан Ранг-Тап Чам** нь ихэвчлэн **Фан Ранг** гэгддэг Вьетнам дахь хот бөгөөд Нин Тун мужийн төв юм.

## Түүх 
Одоогийн Фан Ранг нь өмнө нь Чампагийн вант улс болох **Пандуранга** гэгддэг байсан.

## Газарзүй 
Фан Ранг - Тап Чам хот нь Нин Тун мужийн төвд, Ханой хотоос хойд зүгт 1380 км, Хошимин хотоос зүүн өмнө зүгт 330 км, Нячанг хотоос өмнө зүгт 95 км зайд оршдог.

## Зүүлт 
Ангилал:Чампа
Ангилал:Вьетнамын суурин
Буурал аав (дуу)

**“Буурал аав” дуу -**1960 онд зохиолч, сэтгүүлч Түндэвийн Юмсүрэн шүлгийг бичиж, аяыг хөгжмийн зохиолч Ардын жүжигчин Дашийн Мяасүрэн бүтээсэн нийт монголчуудын дунд алдаршсан уяангалаг сайхан дуу юм. 

## Дуу төрсөн түүх 
Зохиолч Түндэвийн Юмсүрэн 1960 оны зун оюутны амралтаараа төрсөн нутаг Говь-Алтайдаа очиж амарчээ. Энэ үеэр аавынх нь бие барагтайхан, бараг л хэвтэрт ороод байжээ. Нэг өглөө аав нь гадаа гаран Алтайн их уулсаа ширтэж сууснаа “Газар нутаг маань мөнх, эзэн бид нар л хэврэг юм шив дээ” гэж бодлогошрон гунигтайхан хэлсэн ажээ. Айлын бага хүү Т.Юмсүрэн аавынхаа нүдийг эгцлэн харж цаст Алтайн оргилд идэр залуухан бүргэд мэт шунгаж явсан аавынх нь нүдний гал бөхсөн байхыг анх удаагаа үзсэн нь тэр байжээ.

Ингээд оюутан хөвгүүн Т.Юмсүрэн ахтайгаа хамт аавыгаа аймгийн төвийн эмнэлэг бараадуулаад хот руу сургуульдаа буцаж мордсон байна.

Оюутны хичээл эхэлсэн шуугиант өдрүүд нэг л гунигтай байсан нь тодорхой. Ерөөсөө л “Газар нутаг маань мөнх, эзэн бид чинь хэврэг юм” хэмээн хэлсэн аавынх нь шаналант харц цээжинд нь үргэлжид хадаатай явна.

Ингээд цас будагнасан намрын тэр орой хөдөө гэрээс нь цахилгаан ирэв. Аав минь яасан юм бол, бие нь дээрдсэн болов уу, баяртай мэдээ ирсэн байж ч магад гэж горьдлого тээн уншлаа. Ах нарынх нь бичсэн тэрхүү цахилгаанд “Аав өнгөрсөн” гэх харуусалт мэдээ иржээ. “Энэ хоёрхон үгийг уншихуйд манайхан үе удмаараа өвөрт нь нутаглаж ирсэн Эмээлцэгийн минь уул нурах шиг болсон гэж бичсэн байдаг. Эмээлцэгийн их уулсаа сэтгэлдээ нураасан хүү намрын хайлган цагаар ачит эцгийгээ, авралт тэргүүн Алтайгаа санаж орчлон дээр ганцаардахдаа

**“Нарлаг өндөр Алтайн ууланд**

**Намрын хяруу унаа даа**

**Настай буурал аав минь**

**Намайгаа харуулдан суугаа даа**
----**Сүрлэг өндөр Алтайн ууланд**

**Шүүдэр хяруу унаа даа**

**Сүргийн дэргэдээс аав минь**

**Сүүмийх алсыг ширтээ дээ**
----**Өндөр бурал Алтайн ууланд**

**Өвсний толгой цайраад аа**

**Өвгөн буурал аав минь** 

**Үрээ дурсан суугаа даа**
----**Будант өндөр Алтайн уулаар**

**Буурал хяруу ороо доо**

**Буцаад хүү минь ирнэ гээд**

**Буурал аав минь хүлээгээд ээ”** гэх шүлгийг тэмдэглэлийнхээ дэвтэрт нулимстай бичиж үлдээсэн гэдэг.

Ийм шүлэг тэрлэчихээд хэнд ч үзүүлэхээ мэдэхгүй явтал найз охин нь “Мяасүрэн багш манай сургууль дээр концерт бэлтгүүлж байгаа. Дууны үг байвал ая хийнэ гэж байна. Чамд шүлэг байвал өгөөч” хэмээн хэлснээс улбаалж энэхүү сайхан дуу төрөх үүд хаалга нээгдсэн гэдэг.

Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат Д.Мяасүрэн “Буурал аав” дууг нутгаа санагалзсан сэтгэлээр бодрол хөгжмийн өнгөөр бүтээсэн гэдэг ажээ.  

1960-аад оны сүүлээр зохиогдсон энэ дууг өнөөг хүртэл 15 дуучин дуулжээ. Хамгийн анх 1969 онд театрын дуучин Лувсандамдин дуулж, Монголын радиогийн алтан сан хөмрөгт бичүүлж байв.
Цайдам нуур

Цайдам нуур нь Төв аймгийн Заамар сумын төвөөс зүүн урагш 18 км зайд (104°58'37.64" E, 48°14'3.59" N) д.т.д 1056 метрийн өндөрт байдаг шорвог нуур.
Нуурын нийт талбайн хэмжээ - 3.5 км², урт - 3.0 км, өргөн - 2.0 км, эргийн шугамын урт - 9.0 км, зуны улиралд гадаргын температур - 22oC байна.

Ёроолд нь хар лаг шавартай, шүүний хурдастай. Шаврыг эмнэлэгт, шүүг малын эрдэс нэмэгдэл тэжээлд ашигладаг.

Цайдам нуур нь шорвог бөгөөд усны эрдэсжилт 147.07 г/кг, хлорт натри, сульфат магни зонхилдог. Зарим жилд ерөнхий эрдэсжилт 138.40 г/кг болж буурдаг.
Ромын консул

**Консул** (латин. *consul*) — Эртний Ромд буюу Ромын Бүгд Найрамдах улсын үед (МЭӨ 509-МЭӨ 27 он)  Төрийн хамгийн өндөр сонгогдсон албан тушаалтан байсан юм. 

Консулууд иргэний болон цэргийн дээд эрх мэдэлтэй байсан. Цэргийн легионуудыг бүрдүүлэн удирдаж, Сенат болон комицийг хуралдуулж, тэднийг тэргүүлдэг эрх мэдэлтэй байсан. Онцгой нөхцөл байдлын үед Сенат консулуудад хязгааргүй эрх мэдэл олгодог байсан. 

Ромын Бүгд найрамдах улсын хууль тогтоомжийн дагуу Консулын доод нас 41 (патрицууд- дээд гаралтай хүмүүс), 42 нас (плебейчүүд-доод гаралтай хүмүүс) гэж заадаг байсан. Гэвч насны хязгаарыг үл хамааран Африкийн Сципио (латин. *Publius Cornelius Scipio Africanus Maior*; МЭӨ 235— МЭӨ 183) 30 настайдаа, Их Гнаеус Помпей (латин. *Gnaeus Pompeius Magnus*; МЭӨ 106- МЭӨ 48)  27 настайдаа, Юлий Цезарь 19 настайдаа Консул болж байжээ.

Бүрэн эрхийнхээ хугацаа дууссаны дараа консулууд мужийг удирдаж, ***проконсул*** (латин. *proconsul*, орч. *pro* —орлох) цол авдаг байжээ. Энэ нь аль нэг аймаг, мужийн захирагч гэсэн үг юм.