open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лувсандагвын Энхтайван

**Лувсандагвын Энхтайван** (1955 оны 12-р сарын 5-нд Улаанбаатар хотод төрж, 2024 оны 3-р сарын 14-нд нас барсан) - Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч, Санхүүгийн зохицуулах хорооны гишүүн, доктор, профессор, Элчин сайд.

## Намтар 
Л.Энхтайван нь 1955 оны 12-р сарын 5-нд Улаанбаатар хотноо Ардын эмч, академич Эрээдэрийн Лувсандагвын бага хүү болон төрсөн.

1973 онд нийслэлийн 1-р дунд сургууль, 1978 онд БНАГАУ-ын Эдийн засгийн дээд сургуулийг эдийн засагч-математикч мэргэжлээр тус, тус төгссөн. 

Тэрээр ажлын гараагаа “Улсын төлөвлөгөөний комисс”-т мэргэжилтнээр эхлүүлж, улмаар 1983-1989 онд Зүүн Германы Залуучуудын дээд сургуульд багш, орчуулагч, 

1990-1993 онд Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Удирдлагын хөгжлийн институтэд ахлах багш, эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгч, 1994-2004 онд Удирдлагын академийн Эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгч, 

2000-2004 онд Санхүү, эдийн засгийн яамны дэд сайд, 

2004-2008 онд Монгол Улсаас Австри Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, Вена дахь НҮБ-ын салбар төвд суугаа байнгын төлөөлөгч, 

2009 оноос Санхүү, эдийн засгийн бодлогын судалгааны төвийн тэргүүн, 2011 оноос 2024 онд Санхүүгийн зохицуулах хорооны гишүүнээр ажиллаж байсан.

## Шагнал 
Түүний ажил, хөдөлмөрийг төр засгаас өндрөөр үнэлж Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч цол, Алтангадас одон, Эдийн засгийн тэргүүний ажилтан тэмдгээр тус тус шагнасан байна. Мөн Австри Улсын Гавьяаны их алтан туузат одонтой.

Ангилал:Австри дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын эдийн засагч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Баастын Пүрэв

Урианхан овогт **Баастын Пүрэв** (1942 онд Говь-Алтай аймгийн Тонхил суманд төрсөн-) Монгол Улсын гавьяат хуульч, Хууль зүйн ухааны доктор, профессор, Монгол Улсын Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга, Дотоодын цэргийн дарга, хошууч генерал /1990-1996 он/.

## Намтар 
Тэрээр сумын зарлага Баастын хүү болж мэндэлсэн. 1950-1958 онд Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын дунд сургуульд сурч дүүргээд 1958-1961 онд Улаанбаатар хотын Худалдааны техникумд элсэн орж төгсөөд нягтлан бодогч болсон.

Улсын их дэлгүүр шинээр нээгдэх үед тооцооны нягтлангаар 1961 оны 6-р сараас 1964 оны 4-р сар хүртэл нягтлан бодогчоор ажиллажээ. 

Тэрээр Улаанбаатар хотын Цагдан сэргийлэх газрын 2-р хэлтэст 1965 оны 4-р сарын 28-нд бага дэслэгч цолтой, жинхэнэ төлөөлөгчөөр томилогдон ажиллахаар болсон. 

* 1966 оны 8-р сараас 1970 оны зун хүртэл ЗХУ-ын Дотоод явдлын яамны дээд сургуульд сурч төгссөн. 
* 1970 онд дэслэгч цол хүртэж БНМАУ-ын НАХЯ-ны Цагдан сэргийлэх газар ажилласан.
* 1971-1972 онд УЦСЕГ-ын Зохион зааварлах тусгай тасгийн дарга,
* 1972-1975, 1978-1980 онд МАХН-ын Төв Хороонд  зааварлагч, зохион байгуулагч,  тасгийн эрхлэгч,
* 1981-1989 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Зохион зааварлах хэлтсийн дарга,
* 1989-1990  онд  Говь-Алтай аймгийн АДХ-ын Гүйцэтгэх захиргааны дарга,
* 1990  оны 4 дүгээр сараас  БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын  цагдан сэргийлэх  ерөнхий газрын дарга,
* 1990-1996 онд  Засгийн  газрын дэргэдэх Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга, Дотоодын цэргийн  анхны командлагч
* 1996-1997 онд Үнэт цаасны үйлдвэрийн албаны дарга,
* 1997-2001 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хуулийн бодлогын зөвлөх,
* 2001 оноос Дохиолол хамгаалалтын Бамбай компанийн Төлөөлөн  удирдах зөвлөлийн даргаар  ажиллаж  байсан. 

Монгол Улсын  гавьяат хуульч, Хөдөлмөрийн гавьяаны  улаан тугийн одон,  Цэргийн гавьяаны  улаан  тугийн  одон, Алтан гадас одон, ойн медалиуд, Онц сэргийлэгч тэмдгээр шагнагдсан. БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар 2 удаа сонгогдсон, хошууч генерал.
Дэндэвийн Гончиг

**Дэндэвийн Гончиг** (1921 онд Төв аймгийн Авдарбаян сум буюу өнөөгийн Сэргэлэн суманд төрсөн- 2001 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) -Монгол Улсын Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны доктор, профессор, зоотехникч, Монгол Улсын ШУА-ийн гишүүн, академич.

## Намтар 
1947 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг Зоотехникч мэргэжлээр төгссөн. 

1953 онд ЗХУ-ын Москва хотын К.А.Тимирязевын нэрэмжит Хөдөө Аж Ахуйн Академид “Монгол үхэр, сарлаг, хайнагийн махны чанарыг харьцуулан судалсан дүн” сэдвээр ХАА-н ухааны доктор (Ph.D)-ын зэрэг, 1973 онд тус сургуульд “Монгол улсын махны үхрийн аж ахуй” сэдвээр ХАА-н шинжлэх ухааны доктор (Sc.D)-ын зэрэг хамгаалсан. 1958 онд дэд профессор цол, 1976 онд профессор цол хүртсэн.

1991 онд Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн жинхэнэ гишүүнээр сонгогдож, академич хэргэм хүртжээ.

1947 онд МУИС-ийн МАА-н тэнхимд Ассистент багшаар эхэлж, ахлах багш, 1953-1954 онд Хөдөө Аж Ахуйн Яаманд Улсын Ерөнхий зоотехникч, 1954-1956 онд ШУ-ны хүрээлэнгийн ХАА-н секторт эрхлэгч, эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, 1956 онд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын Нэгдлийн дарга, 1956-1959 онд Намын дээд сургуульд багш, тэнхимийн эрхлэгч, 1959-1961 онд Улсын САА-н удирдах ерөнхий газар Хэлтсийн дарга, 1961-1969 онд Хөдөө аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн МАА-н салбарын эрхлэгч, хүрээлэнгийн захирал, секторын эрхлэгч, эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1969-2000 онд ХААИС-ийн Зоотехникийн факультетад Декан, тэнхимийн эрхлэгч, багшаар ажиллаж байв.

Тэрээр Мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийн шинжлэх ухааныг үндэстэй хөгжүүлэх ажлыг Монголд эхлүүлсэн анхны эрдэмтэн юм. Монгол үхэр, сарлагийн биологийн онцлог, махан ашиг шимийг анх удаа харьцуулан судалж, Дэлхийн бусад үүлдрийн үхэртэй харьцуулах, өвөрмөц онцлог байдлыг илрүүлэх, цаашид чиглэлтэй үржүүлэх шинжлэх ухааны үндэслэлийг тогтоон ажиллаж байв. 

## Шагнал 
1971 онд Алтан гадас одон, 1978 онд ХАА-н тэргүүний ажилтан, 1981 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1981 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан, 1999 онд АНУ-ын Намтар судлалын институтын хүндэт гишүүний гэрчилгээ, 2000 онд Монгол улсын Гавьяат багш, Ардын Хувьсгалын 40, 70 жилийн ойн медалиудаар шагнуулжээ.
Шаравын Энхбаяр

**Шаравын Энхбаяр**(1950 оны 5-р сарын 25-нд Булган аймгийн Орхон суманд төрсөн- 2026 оны 3 сарын 22-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) нь Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт, хүүхдийн зохиолч.

1950 онд Булган аймгийн Орхон суманд төрсөн. 1969 онд Цэцэрлэгийн багшийн сургууль төгсөж мэргэжлээрээ багш эрхлэгч, Хүүхдийн төлөө үндэсний төвд тус тус ажиллаж байсан. 

2000 онд Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан, 2002 онд “Баруундаа зүүндээ хоёр” бүтээлээрээ МЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал, 2009 онд Монгол улсын Соёлын тэргүүний ажилтан цол хүртжээ. 

## Бүтээлүүд
### Хүүхдийн шүлгийн ном
*“Оосортой од” /1979/
*“Лууванд дуртай жаал”/1985/
*“Галын уралдаан”/2000/
### Үлгэрийн ном
*“Тэнэмэл бяцхан хамардай” /1994/
*“Баруундай зүүндэй хоёр” /1999/
*“Салхин тийрэн” /2005/
### Өгүүллэг
*“Бид хоёр хамтын” /1996/
*“Бид ингэж амьдарна” /1997/
*“Халиуны зулзага хаана байна” /1998/
*“Тэр юу вэ?” /2001/
*“Миний тоглоом” /2003/
### Тууж
*“Мэддэгт мэргэн цоохор” /2002/
*“Орон дээрээ онцгой цэцэг” /2002/
*“Бор хурга модон сүүлтэй” /2002/
*“Өрхөн дээр өмбөө цөмбөө” /2002/
*“Хоохондой мэргэн” /2002/
*“Би чихрэн хүүхэд” /2003/
*“Сагсгархан” /2003/
*“Хурдан туулай” /2006/
*“Алман саран ээж” /2007/
### Хүүхдийн
*“Хоёр чих нь дэлдэгэс” /2010/
*“Миний сайн нөхөр” /2010/
*“Хүүхэд нас” /2011/
*“Миний эх орон” /2011/
### Судалгааны ном
“Самбуугийн Надмид” /2003/

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Орхоны (Булган) хүн
Ангилал:1950 онд төрсөн
Надмидын Бэгз

**Надмидын Бэгз** (1951 онд Завхан аймгийн Нөмрөг сумын нутаг Харганын голд  төрсөн)- Монгол Улсын Боловсролын хүрээлэнгийн захирал, ШУА-ийн академич, боловсрол судлалын шинжлэх ухааны доктор. Орос хэлний багш, боловсролын хөгжлийн бодлого судлаач эрдэмтэн.

## Намтар 
1970 онд Нийслэлийн 18-р дунд сургуулийг дүүргэж, 1975 онд Улаанбаатар хотын Улсын багшийн дээд сургууль төгссөн. 

1988 онд ОХУ-ын Москва хотын Нийгмийн шинжлэх ухааны Академийн аспирантурт суралцаж “Монголын дээд боловсролын удирдлагын түүх”-ээр дэд эрдэмтэн, 2001 онд Монгол улсын ШУА-ийн дэргэдэх боловсрол судлалаар шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалуулах зөвлөлд “Глобальчлалын үеийн Монгол улсын боловсролын хөгжлийн онол, арга зүйн үндсэн асуудал”-аар боловсрол судлалын шинжлэх ухааны доктор (Sc.D)-ын зэрэг хамгаалсан. 2014 онд Монгол улсын ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, академич хэргэм хүртжээ.

1975-1976 онд Улсын багшийн дээд сургуульд багш, 1976-1985 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дээд, тусгай дунд, техник мэргэжлийн боловсролын улсын хороо, Ардын боловсролын яам, дээд, тусгай дунд боловсролын хороонд мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, 1988-1990 онд МАХН-ын Төв хороонд зааварлагч, 1990 онд АБЯ-ны Мэргэжлийн боловсролын арга зүй, судалгааны төвийн захирал, 1991 онд Боловсролын хүрээлэнд дэд захирал, 1993 онд Боловсролын хөгжлийн хүрээлэнгийн захирал, 1995 онд Боловсрол судлалын үндэсний хүрээлэнгийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, 1997-2014 онд Боловсролын хүрээлэнгийн захирал, 2014-2016 онд Боловсролын хүрээлэнд Монгол хүүхдийн хөгжлийн судалгааны Төвийн захирал, 2016-2017 онд Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын сайдын зөвлөх, 2017 оноос Боловсролын хүрээлэнд Хүний хөгжлийн секторын эрхлэгчээр ажиллаж байна.  

2016 оноос ШУА-ийн Тэргүүлэгч гишүүн, Нийгмийн ухааны салбарын Бага чуулганы даргаар сонгогдсон.
Канли

**Канли** (заримдаа канлы́, кангли, каглы, башк: *Ҡаңлы*; каз: *Қаңлы*; кар: *Қаңлы;* кирг: *Канды, Каңлы*; ног: *Канъылы*; узб: *Qangli*) бол 6-р зуунаас 13-р зуун хүртэл төв азид нутаглаж байсан эртний түрэг гаралтай ард түмэн бөгөөд улмаар казах, киргиз, узбек, ногай, башкир, каракалпак, монгол зэрэг угсаатны дунд уусан шингэжээ. 

## Нэрний утга 
Канли гэдэг нэрийг Махмуд аль-Кашгаригийн 1072-1074 онд бичсэн Диван Лугат ат-Турк гэх түрэг хэлний тайлбар тольд *"ачаа зөөх **тэрэг** (повозка для перевозки груза)"*, Рашид ад-Дины бичсэн Судрын чуулган бүтээлд *"...Огус дайтан, тэдний нутгийг дээрэмдэж байсан яг тэр үел өөрсөдөө ухаан сийлэн **тэрэг** хийгээд, дээрэмдсэн юмаа тээн зарим нь олзоо малдаа ачаад явсан юм. Тэргийг түрэгээр канлы гэдэг учир тэднийг канлы гэж нэрлэжээ...*"  

## Түүхэн тойм 
Энэ угсаатны газар нутаг нь одоогийн Төв Азиар нутаглаж байсан нүүдэлчин аймаг ба Кипчак, Печенег, Хөх Түрэг, Огуз зэрэг томоохон ханлигуудтай хил залган амьдарч байжээ. 659-750 оны хооронд одоогийн Казахстаны нутагт Кангарын ханлигийг байгуулж оршин тогтнож байсан. Хожим 10-12 дугаар зуунд Печенегийн ханлиг, Кипчакийн ханлиг цөөнгүй канличууд нутаглаж байв. Мөн 12-13 дугаар Хорезм, Хар хааны улс, Хар Кидан зэрэг улсад хөлсний цэргийн алба хашиж байсан. 1220-иод оноос Монголын Чингис хааны байлдан дагуулалтаас хойш Монголд эзлэгдэж, эзэнт гүрэн даяар цэргийн алба гүйцэтгэх байдлаар тараагдаж бутарснаар очсон газар бүртээ шинэ ястан угсаатан үүсэхэд оролцсон. Төв Ази дахь нутагтаа үлдсэн нь одоогийн Казах, Киргиз, Ногай, Узбек, Каракалпак зэрэг үндэстэний дотор шингэж, 13-р зууны дундуур монгол нутаг руу нүүлгэн шилжүүлсэн зарим канли нар Юань Улсад цэргийн албанд үүрэг гүйцэтгэх болсон нь удаан хугацааны явцад бусад овог аймагтай ижилсэж Асуд, Харчин зэрэг овог аймгийг үүсгэжээ. 

## Алдар цуут хүмүүс 
* Теркен хатан: Хорезмын Мухаммед шахын ээж 

* Бүхүм: Хубилай хааны үеийн төрийн сайд
* Хама: Тогоонтөмөр хааны үеийн зальт түшмэл
* Ашбуха: Сэцэн хаан, Өлзийт хаадын үеийн бичгийн сайд
* Урус: Юань улсын цэргийн түшмэл
* Мянган: Юань улсын цэргийн түшмэл
* Чинтун: Тогоонтөмөр хааны үеийн түшмэл
* Канли Наунау: Юань улсын үеийн бичгийн эрдэмтэн

## Эшлэл 
Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Турк аймгаар
Лхамсүрэнгийн Мягмарсүрэн

**Лхамсүрэнгийн Мягмарсүрэн** (1938 оны 2-р сарын 17-нд Ховд аймгийн Буянт суманд төрсөн) - Монгол улсын Гавъяат тамирчин, Монгол Улсын 1965, 1980, 1981, 1982 оны шатрын аварга тамирчин. 

## Намтар 
1970 онд МУИС-ийг геологийн инженер мэргэжлээр төгссөн. УАШТ-д 1965, 1980, 1981, 1982 онуудад түрүүлсэн,

Оюутны шатрын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 1957-1964 онуудад 7 удаа оролцсон.

1966 онд Ази тивийн бүсийн аварга болж, Олон улсын мастер цол хүртсэн.

Дэлхийн шатрын их наадамд 1960-1982 онуудад тасралтгүй 10 удаа амжилттай оролцсон.

1960 оны дэлхийн шатрын олимпиадад 20 өрөг наадаж 16,5 оноо авч 82,5 хувийн амжилт үзүүлж ширээндээ 1-р байранд шалгарсан.

Дэлхийн аваргын төлөө өрсөлдөх бүс хоорондын хийгээд ЗХУ, Польш, Чех зэрэг улсуудад зохиогдсон олон улсын тэмцээнүүд, Улаанбаатар, Эрхүү, Улаан-Үд, Варшав хотуудын уулзалт тэмцээнүүдэд удаа дараа амжилттай оролцож ирсэн.

Улсынхаа шатрын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд олон удаа багтан уралдаан тэмцээнүүдэд эх орноо төлөөлөн оролцохдоо дэлхийн аваргууд – М.Таль, Василий Смыслов, Бобби Фишер, дэлхийн аваргын төлөө өрсөлдөж явсан Б. Ларсен, П. Керес, Виктор Корчной, В. Горт, Э. Мекинг, Л. Портиш, Л, Штейн, Е. Геллер нарын алдар цуутнуудтай шатрын хөлгийн ард хүчээ үзэж явсан ахмад тамирчин.

Тэрээр 2020 онд Олон улсын Шатрын холбооны тэтгэлэг хүртсэн байна. 

Лхамсүрэнгийн Мягмарсүрэн 1997 онд Гавьяат тамирчин цол хүртжээ.

Ангилал:Монголын шатарчин
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Монголын геологич
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1938 онд төрсөн
Жао Лэжи

**Жао Лэжи** (1957 оны 3-р сарын 8-нд БНХАУ-ын Цинхай буюу Хөхнуур мужийн Синин хотод төрсөн) — БНХАУ-ын улс төрийн болон Хятадын Коммунист Намын (товч. *ХКН*) зүтгэлтэн. 2012 оноос Хятадын Коммунист намын Төв Хорооны Товчооны гишүүн, 2017 оноос Хятадын Коммунист намын Төв Хорооны Товчооны Байнгын хорооны гишүүн. 2023 оны 3-р сарын 10-наас БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурлын Байнгын хорооны дарга.

## Намтар 
Хятадын хан үндэстэн тэрээр 1977-80 онд Бээжингийн их сургуульд философийн чиглэлээр суралцаж төгссөн. 2002-2005 онд ХКН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Намын Сургуулийн аспирантурт улс төр судлаач мэргэжлээр суралцаж төгссөн байна. 

1999—2003 онд Цинхай мужийн дарга. 2003-2007 онд мөн мужийн Намын хорооны дарга. 2012 оноос ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүн, 2017 оноос ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн Товчооны Байнгын хорооны гишүүн. 

2017—2022 онд ХКН-ын Сахилга батын Төв комиссын дарга, 2012—2017 онд ХКН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга бөгөөд ХКН-ын Төв хорооны Зохион байгуулалтын хэлтсийн эрхлэгч. 

2023 оны 3-р сарын 10-нд БХАТИХ-ын 14 дэх удаагийн сонгуулийн БХАТИХ-ын Байнгын хорооны даргаар сонгогдсон.

Түүнийг Ши Жиньпин даргын гэр бүлийг олон жилийн турш мэддэг байсан бөгөөд түүний итгэлт хүн, хамгийн дотны холбоотон гэж үздэг.
Хама

**Хама** (Ханз: 哈麻, пиньинь: Hā má) (?-1356), өргөсөн нэр **Шилянь** (士廉) нь Юань Улсын Тогоонтөмөр хааны үед 1355 онд Тогтох чинсаныг гүтгэж албан тушаалаас нь огцоруулахад гол үүрэг гүйцэтгэж, төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсанд томилогдож 1356 он хүртэл төрийн хэрэгт нөлөөтэй байсан зальхай түшмэл юм. 

## Намтар 
Хамагийн угсаа гарлыг Юань улсын судрын 205-р дэвтэрт "канли хүн (康里人), эцэг Тулу нь жигуо гүн (冀國公) цол, тайвэй, алтан бор гуанлю дайфу түшмэлийн хэргэм шагнуулж байсан, ээж нь Ринчинбал хааны хөхүүл эх байсан" тухай тэмдэглэжээ. Хамагийн дүү **Сюэсюэ** (雪雪) нь хишигтэн цэрэгт байх үеэс хаан эзэнд ойр шадарлаж, итгэлт хүн нь болжээ. Хамагийн ярих чадвар нь сайн байсан тул эзэн хаанд тоогдож, хааны ордны хянагч түшмэлээр (殿中侍御史) томилогджээ. 1349 онд зүүн гарын чинсан Тайпин, зарга шийтгэх яамны сайд Ханжяна нарын ноёд түүнийг "ноёд түшмэдээс авилга авч төрийн хэрэг самууруулсан, Хүслэн хааны Тогос хатны орд өргөөгөөр орж гарч нууцаар явалдсан" 

1354 онд Тогтох чинсан улаан алчууртны бослогыг дарахаар их хэмжээний цэрэг удидан өмнө зүгт дайнд явсан хойгуур, төвлөн засах яамны пинжан жэнши түшмэл болоод Өлзийхутаг хатан, Аюушридар хунтайж нартай хуйвалдаж Тогтохыг хэрэгт гүтгэн албан тушаалаас нь огцоруулах, амь насыг нь бүрэлгэх гэх мэтийн үйлдэлд гол үүрэг гүйцэтгэсэн. 

1355 онд хааны зарлигаар түүнийг зүүн гарын чинсан, ёслолын яамны сайд (禮部尚書), цэргийн явдлын хүрээлэнгийн хамт мэдэгч түшмэл (同知樞密院事), дүү Сюэсюэ нь зарга шийтгэгч сайд болгосноор гол төр баригч болсон. 

1356 онд Тогоонтөмөр хааныг садар самуунд уруу татаж, төр удирдах хэргээс хөндийрүүлэн ужид самуунд автуулсны дараа, өөрийн хийсэн хэрэгтээ гэмшиж, өөрийн эцэгт өгүүлэхдээ: *"Манай ах дүү ... эзнийг төв явдалд удирдваас зохих бөгөөтөл, эдүгээ манай хүргэн Төртөмөр ямагт ужид гажуугаар хаанд бялдуучилмуй. Дэлхий дахины түшмэд эрхгүй намайг элэглэхийн тул, би ямар нүүрээр хүнд учирмуй. Тэр ч байтугай хаан улам мунхаг харанхуй болсноор дэлхий дахиныг засан үл чадаж, эдүгээ хуантайзи өсч, цэцэн гэгээн нь хүнээс хэтэрхийн тул тайзиг хаан болгоод хаан эзнийг Тайшан хуан (Амьддаа хаан сэнтийгээ хүүдээ шилжүүлсэн хаадын цол) болговоос зохистой"* гэж ярилцсныг охин дүү нь нөхөр Төртөмөрт хэлсэнд нөгөөх нь Хамагийн хэлснийг гуйвуулж, "хаан таныг өтлөв хэмээмүй" хэмээн хэлж, эл хуйвалдааныг илчилсэнд, Хаан өгүүлрүүн: *"Миний үс бууралтаагүй, шүд унаагүй байтал өтлөв хэмээнэ үү?"* гэж уурлан Хама тэргүүтэй түшмэдийг өглөө эрт ордонд орохыг хориглон, гэрт нь байхад хааны зарлигийг сонсгон бүх албан тушаалаас нь огцоруулаад Хама-г Хуйжоу руу, дүү Сюэсюэ-г Жаожоу руу цөллөгт илгээхээр шийтгэгдэж, гэрийнх нь эд хөрөнгийг хураажээ. Хама, Сюэсюэ нар зам зууртаа амь үрэгдсэн. 

## Эшлэл 
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1356 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын зүүн гарын чинсан
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын хүн
Александр Ширвиндт

**Александр Анатольевич Ширвиндт** (1934 оны 7-р сарын 19-нд Москва хотод төрсөн- 2024 оны 3-р сарын 15-нд Москвад нас барсан) - Зөвлөлт болон Оросын театр, кино жүжигчин, театрын найруулагч, кино зохиолч, багш, телевизийн хөтлөгч; Зөвлөлт оросын Ардын жүжигчин (1989). Москвагийн эрдмийн Хошин шогийн театрын уран сайхны удирдагч (2000-2021), ерөнхийлөгч (2021 оны 11-р сарын 16 - 2024 оны 3-р сарын 15).

Ангилал:Москвагийн хүн
Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Нүдэгэй

**Нүдэгэй** (ханз: 纽的该, пиньинь: Niǔ de gāi) (?-1360), Монголын арулад овгийн Боорчи ноёны дөрөв дэхь үеийн ач, Юань Улсын төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсан. 

Тэрээр анх хишигтэн цэргээс гараагаа эхлэн дараа нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн хамт мэдэгч түшмэл болжээ. 1339 онд монгол газрын өртөөний түшмэл (使宣抚达达地) болсон даруйд хууль зөрчсөн 30 гаруй хэргийг илрүүлэн амжилттай ажилсан тул Давааны ар муж дахь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн салбарын захирагч (知岭北行枢密院事) болсон. 1355 онд тушаал ахиж Төвлөн засах яамны пинжан жэнши түшмэл болсноо, удалгүй цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайдын албанд шилжжээ. 1357 онд хааны зарлигаар тайвэй цол хүртэж, Шаньдун мужийн цэргийг захиран Дунчан чөлгөөг улаан алчууртны толгойлогчдын нэг Тянь Фөнгээс хамгаалан байлдав. 1358 онд дайсны цэрэгт байлдсаар хүнсний хомсдолын улмаас Дунчаныг орхиж Байшян руу шилжин байрлав. Ханбалигт буцан очоод зүүн гарын чинсан болов. Улаан алчууртны бослогын удирдагчийн нэг Жан Шичэнд албан тушаал, цол олгох замаар бослогыг түр зогсоов. 1359 онд зүүн гарын чинсангийн албан тушаалаас сайн дураар огцорч, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд болов. 1360 оны 2 сард өвчнөөр таалал төгсөв.    

## Ном зүй 
* Юань улсын судар - 139 дүгээр дэвтэр, Нүдэгэйгийн шастир (хятад хэлээр)

Ангилал:1360 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Монгол үндэстэн
Ангилал:Юань улсын зүүн гарын чинсан
Жагдалын Лхагва

**Жагдалын Лхагва** (1942 оны 3 сарын 18-нд Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумын Мөнх гэдэг газар төрсөн- ) Монгол Улсын зохиолч, сэтгүүлч, богино өгүүллэгийн нэрт төлөөлөгч хүн юм.

## Намтар 
1942 оны 3 сарын 18-нд Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумын уугуул Санжмятав, Жагдал нарын хоёр дахь хүү болон мэндэлжээ. 

* 1951-1958 онд Хөвсгөл сумын 7 жилийн дунд сургуульд,
* 1958-1961 онд Сайншандын 10 жилийн дунд сургуульд, 
* 1961-1966 онуудад ЗХУ-ын Киев хотын Техникийн их сургууль /КПИ/ 
* 1966-1970 онд Сүхбаатар хотын Дулааны цахилгаан станцад инженер 
* 1970-1985 онд “Үнэ стандарт, хэмжүүрийн хэрэг эрхлэх байгууллага”-д “Техник технологийн мэдээ”, “Бүтээгдэхүүний чанар, стандартчлалын асуудал” сэтгүүлийн хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга 
* 1985-1987 онуудад Москва хотын М.Горькийн нэрэмжит “Утга зохиолын дээд сургуулийн” дээд курст 
* 1987 оноос “Үнэн” сонины соёлын хэлтэст редактор, сэтгүүлч, сурвалжлагч 
* 1992-1997 онуудад “Үнэн” сонин болон “Бодлын солбицол” сонинд утга зохиолын ажилтан нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 
* 1970 оноос Монголын зохиолчдын эвлэлийн гишүүн, Монголын сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн болсон байна.

## Уран бүтээл 
1958 онд Дорноговь аймгийн "Ялалт" сонинд анхны шүлгээ хэвлүүлж, уран бүтээлээ 1960-аад оноос эхэлж "Саарал даага", "Толгодын цаана ингэ буйлна", "Сарны шороо", "Хулангийн тоос","Шөнө ногоо ургадаг", " Ахыг дагасан хүн", "Алаг чулуу", "Атга чулуу" , "Дутуу хөрөг буюу зохиолчдын паян" зэрэг өгүүллэг, тууж, шүлэг, минатюр, "Анхны хайрын дууль", "Тойрох хуудас", "Эхлэл" уран сайхны кино зохиол бичиж, Р.Фраерманы "Зэрлэг нохой Динго", Ю.Нагибины "Цэнгэг цөөрөм", "Японы яруу найраг", Хосе Мартины "Янагийн өвөр хүүгийн өлгий", А.Аль Хамиса "Хайрын дээж", Р.Рождественскийн "Эргэх хорвоо", Е.Исаевын "Ухаан бодлын цааз", Р.Казакова "Хүүхэн заяа", зэрэг яруу найргийн бүтээлүүд, А.Гисланцони "Аида" дуурийн цомнол, Ж.Б.Мольер "Тартюф" драмын жүжгийг эх хэлнээ хөрвүүлжээ.

### Ном 
* “Саарал даага” 
* “Толгодын цаана ингэ буйлна” 
* “Ахыг дагасан хүн” 
* “Сарны шороо” 
* “Хулангийн тоос” 
* “Атга чулуу” 
* “Алаг чулуу” 
* “Дутуу хөрөг” 
* “Арвын Б-гийн тэнэг” 
* “Шөнө ногоо ургадаг” 

### Орчуулгууд 
* Р.Фраермен “Зэрлэг нохой Динго” тууж 
* Хосе Марти “Янагийн өвөр хүүгийн өлгий” шүлгийн түүвэр 
* “Японы яруу найраг” шүлгийн түүвэр 
* Аль Хамесын “Хайрын дээж” шүлгийн түүвэр 
* Мольер “Тортюф” драмын жүжиг 
* Е.Исаев “ Ухаан бодлын цайз” 
* Р.Рождественский “Эргэх хорвоо” шүлгийн түүвэр 
* Д.Мягмар “Земля и я”
* Р.Казакова “Хүүхэн заяа” 
* А.Гисланцони “Аида” дуурийн цомнол зэрэг олон арван орчуулгын бүтээлүүдийг орос, украин, испани хэлнээс орчуулсан.

## Гавьяа Шагнал 
* Алтан гадас одон 
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
* Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагнал 
* Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал
* Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан 
* 1995 оны “Утгын чимэг” наадмын тэргүүн байрын шагнал 

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөвсгөлийн (Дорноговь) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1942 онд төрсөн
Бямбажавын Рагчаа

**Бямбажавын Рагчаа** (1915 онд Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын Дэрстэйн голын Хөх бэлчир хэмээх газар төрсөн- 1986 онд нас барсан) -Монгол Улсын ШУА-ийн гишүүн, академич, Гавьяат эмч, Анагаахын шинжлэх ухааны Доктор (Sс.D). 

1931 онд Улиастайн бэлтгэл сургууль төгссөн. 

1929-1934 онд Говь-Алтай аймгийн Цээл, Цогт суманд бичиг үсгийн багш, 1936-1937 онд Хоршоодын холбоонд зааварлагч, 

1939-1941 онд Тамсагийн VI дивизид орчуулагч, намын дарга, хорооны комиссар, 

1942-1947 онд МУИС-ийн Хүн эмнэлэгийн анги төгсөж эмчийн мэргэжил эзэмшсэн. 

1947-1986 онд МУИС, АУДС-д багш, тэнхимийн эрхлэгч, зөвлөх эмч, 

1954-1956 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат, Монгол улсын эмч нарын нийгэмлэгийн даргаар ажиллаж байв.

## Эрдмийн цол 
1953 онд “Тэмбүү өвчний үед уушгины өнгөрт үрэвслийн эмнэл зүй, эмчилгээний зарим онцлогоо” эрдэм шинжилгээний нэг сэдэвт бүтээлээр дэд эрдэмтний зэрэг, 1961 онд Монгол улсын ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүн, 1979 онд “Туурвиж хэвлүүлсэн бүтээлүүдийн нийлбэрийн хураангуй”  бүтээлээр анагаахын шинжлэх ухааны доктор (Sс.D)-ын зэрэг хамгаалжээ. 

1957 онд доцент, 1965 онд профессор, 1965 онд Монгол улсын Хүний гавьяат эмч, Сүхбаатарын одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Байлдааны гавьяаны одон,  Алтан гадас одон, “Бид ялав”, Эрүүлийг хамгаалахын тэргүүний ажилтан, Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан, Шинжлэх ухааны тэргүүний ажилтан, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, ойн медалиуд,  ударник, таван жилийн гавшгайч цол, тэмдгээр шагнагджээ.
Борис Балинский

**Борис Балинский** (1905/09/23 – 1997/09/01) нь Украйн-Өмнөд Африкийн биологч байсан. Тэрээр Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн их сургуулийн профессороор ажиллаж байхдаа эмбриологи, хөгжлийн биологи, электрон микроскопын чиглэлээр чухал шинэ нээлтүүд хийжээ. Түүний бичсэн Эмбриологийн анхан шат сурах бичиг нь салбартаа маш алдаршжээ. 

## Амьдрал боловсрол
Борис Балинский 1905 оны 9-р сарын 5-нд Киевт төржээ. Тэр биологич Иван Шламхаусены шавь байжээ. 

## Ажил
Борис 28 насандаа 1933 онд Киевийн их сургуулийн профессороор ажиллаж эхэлжээ. 1935 онд Зоологийн хүрээлэнгийн орлогч захирал болжээ. Тэрээр загас ба хоёр нутагтны олонд танигдсан эксперт болсон юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Зөвлөлтийн хэлмэгдүүлэлтийн улмаас түүнийг Киевт удирдлагаас үлдээжээ. Улмаар дайны сүүлээр ухарч буй германчуудын хамтаар Польш ба Герман уруу нүүжээ. 1949 онд тэрээр Өмнөд Африкт цагаачилж тэндхийн биологийн шинжлэх ухааны үүсгэн байгуулагч болжээ.

Ангилал:Биологи
Ангилал:Эмбриологи
Ангилал:Электрон микроскоп
Нансалын Саалуут

**Нансалын Саалуут** (1945 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын хүүхдийн зохиолч.

## Намтар
1972 онд СУДС-ийн кино-драмын ангийг найруулагчаар, 1978 онд Марксизм-Ленинизмийн сургуулийг сэтгүүлчээр төгссөн. 

Сэлэнгэ аймгийн “Сүхбаатарын туг” сонинд утга зохиолын ажилтан, Налайхын ажилчдын соёлын ордонд найруулагч, Монгол телевизэд редактор, даргын туслахаар ажиллаж байсан. Соёлын салбар болон Монгол телевизэд 23 жил ажилласан, МҮЧЗХ-ны гишүүн. 

## Гавьяа шагнал
*2003 онд  Соёлын тэргүүний ажилтан
*2003 онд Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооны “Хүндэт тэмдэг”
*2004 онд Монголын сэтгүүлчдийн холбооны “Ган үзэгтэн” тэмдэг 
*2009 онд Монголын үндэсний Чөлөөт Зохиолчдын  Холбооны шагнал
*Ардчилсан хувьсгалын 20 жилийн ойн медаль
Хөдөлмөрийн хүндэт медаль

## Бүтээл
### Хүүхдэд зориулсан
*Эмээ баясаа бид гурав /1992 он/
*Адтай жаахан алимаа /1993 он/
*Сургаал үлгэрүүд /1997 он/
* Аавын тоглодог шатар ангийн нөхөд болсон нь /1998 он/

### Өгүүлэл тууж
*Буузны мөнгө /1991 он/
*Долоон мөнгөн товч /1996 он/
*Нөлөө /1998 он/
*Савдагтай ууланд /2002 он/
*Солгой гарын таван хуруу /2008 он/
*Тэнгэрийн урлан /2009 он/

### Яруу найргийн
*Голын чулуу усандаа өнгөтэй /1995 он/ 

### Кино зохиол
*Нүглийн золиос /1993 он/
*Савдагтай ууланд /1994 он/ Хүүхдийн дуурь бичиж дэлгэцнээ тавьсан.

Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:1945 онд төрсөн
Сарагоса

**Сарагоса** (испан. *Zaragoza*) — Испаний умард хэсэгт орших хот бөгөөд өөртөө засах Арагон мужийн нийслэл. Эбро голын дунд хэсэгт далайн төвшнөөс 200 метр өндөрт 600 орчим мянга хүн амтай Испаний 5 дахь том хот. 

## Түүх 
Сарагоса хот МЭӨ 24 онд ромчууд *Colonia Caesaraugusta* (Эзэн хаан Августын колони) нэртэй байгуулсан байна. Эндээс хотын нэр гаралтай. 380 онд Сарагос хотод бүх нийтийн христийн шашинтнуудын чуулган болсон түүхтэй. 

712-713 онд тус хотыг арабчууд эзэлсэн байна. 8-р зуунаас хойш Сарагоса нь Кордоба халифатад харьяалагдаж байсан бөгөөд Испанийн хойд хэсэгт орших Христийн хаант улсуудын эсрэг тэмцэлд Моорийн заставын үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Халифат задран унасны дараа Сарагоса нь 1118 онд Арагоны хаан I Альфонсо, Наварре нар Реконкистад байлдан дагуулж, улмаар хаант улсынхаа цэцэглэн хөгжсөн нийслэл болохоос өмнө тусгаар тогтносон лалын шашинт улсын төв байжээ. I Альфонсо хааны зарлигаар Сарагоса хотод амьдардаг бүх арабчууд хотоос хөөн гарах ёстой болсон түүхтэй. 12-р зууны төгсгөлөөс Сарагоса нь Арагоны төв байсан бөгөөд Испанийн улс төрийн төвүүдийн нэг байсан юм. 

1529 онд энэ хотод Сарагосын Гэрээг байгуулсан түүхтэй юм.

15-р зууны төгсгөлд Испани улсыг нэгтгэсний дараа энэ хот ач холбогдлоо алдсан боловч Испанийн тусгаар тогтнолын дайны үеэр 1808-1809 онд 50 мянга орчим хамгаалагчдыг бүсэлсэн Францын эсрэг баатарлаг хамгаалалтаараа алдартай хот болсон. Хотын хамгаалалтыг эртний Арагоны язгууртан гэр бүлийн удам Хосе Реболледо де Палафокс и Мелси удирдаж байв. Тэрээр цэргийн хүн биш байсан ч Сарагоса дахь бослогын үеэр ахмад генерал цолоор өргөмжлөгдөж, бараг 9 сарын турш Сарагосагийн хамгаалалтыг амжилттай удирдсан байна.

20-р зууны хоёрдугаар хагаст үйлдвэржилт, хотжилтын ачаар Сарагосагийн эдийн засаг хурдацтай хөгжиж эхлэв. Хот болон ойр орчмын газруудад шинэ үйлдвэрүүд нээгдэж, хүн амыг татсан юм.

1953 оны 9-р сард АНУ, Испанийн хооронд цэргийн хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсны дараа Испанийн нутаг дэвсгэр дээр АНУ-ын цэргийн баазууд баригдаж эхэлсэн бөгөөд өмнө нь байсан Санжуржогийн үндсэн дээр Сарагоса хотод АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний стратегийн агаарын командлалын бааз болох нисэх онгоцны буудал баригдсан. 

Одоо Сарагоса бол Испанийн тав дахь том хот юм. 2008 онд тус хотод Дэлхийн үзэсгэлэн зохион байгуулагдсан нь Сарагоса хотын эдийн засгийн хөгжилд шинэ түлхэц өгсөн юм.

## Боловсрол 
Сарагосын Их сургууль нь Испанийн хамгийн эртний их сургуулийн нэг бөгөөд автономит нийгэмлэг дэх цорын ганц улсын их сургууль юм. Энэ их сургууль нь 1583 онд байгуулагдсан. Тус их сургууль нь 22 факультетэд 40,000 гаруй оюутантай. Одоогоор тус их сургууль хэд хэдэн байранд байрлаж байгаагийн хоёр нь хотын дотор байрладаг. Сарагоса их сургууль нь шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа, гадаадын дээд сургуулиудтай түншлэлийн хөтөлбөрөөрөө алдартай.
Пүрэвийн Хорлоо

ПҮРЭВИЙН ХОРЛОО (1917-2008)

П.Хорлоо нь 1917 онд хуучнаар Түмэн хан номун эзэн Сайн ноён хан аймгийн уугуул нутаг Сайн ноён хан хошууны Их баруун сум буюу Өвөрхангай аймгийн Хайрхан дулаан сумын Өшгөгийн нурууны тал Булагийн дэрсэн худгийн “Цагаан толгой” гэдэг газар төржээ. 1931 оноос зохиол бичиж эхэлсэн. МУИС-д хэл, утга зохиолын чиглэлээр суралцаж 1949 онд төгссөн. 1955-1958 онд ЗХУ-ын Дорно дахины их сургуульд Монгол ардын явган үлгэр сэдвээр дэд эрдэмтэн цол хамгаалсан. 1963-1978 онд Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирлаар 15 жил ажиллаж, 1964 онд Шинжлэх ухааны акедемийн сурвалжлагч гишүүн, 1978 онд доктор хамгаалсан ба 1982 онд академич болсон. 

1967 онд “Алтан үст охин” жүжиг

“Адъяахүү”

“Алт мөнгө хоёр”

 “Туулайн бүжин”  

“Ойд ”

“Өвгөн аав”

“Хичээлдээ” зэрэг өгүүллэг “Багш”, “Говийн хүү”, “Алт, мөнгө хоёр”,  “Хар унага” зохиолуудаараа төрийн шагнал авсан.

“Монгол ардын дууны яруу найраг” (1978) тэргүүт монгол аман зохиолын судалгаагаар голлосон ч “Хот айл жүжгийн тухай шүүмж” (1947), “Реализм гэдэг юу вэ” (1948), “Монголын орчин үеийн утга зохиолын товч тойм” (1959), “Ши.Аюуш бол үндэсний хөгжимт жүжгийг эхлэн бүтээгч мөн” (2001) өгүүлэл, “Хүн болох багаасаа”, “Хүүхдийн утга зохиолыг амьдралд улам ойртуулья”, “Урнаар дүрслэхийн учир” зэрэг хүүхдийн уран зохиолын онол, судлалын өгүүллүүд бичжээ. Мөн “Д.Нацагдоржийн “Үзэгдээгүй юм” зохиолын дүр ба хэл” (1966), “Их зохиолчийн сонгодог уламжлал” (1986), “Д.Нацагдорж, ардын яруу найраг” (1987), “Д.Нацагдоржийн “Ордны нууц” романы тухай” зэрэг Д.Нацагдорж судлалын өгүүллүүд туурвин хэвлүүлсэн. “Монголын орчин үеийн уран зохиолын товч түүх” (1968) болон II боть (1989)-ийг удирдан мэргэжилт нэгт нөхдийн хамт туурвижээ. Хэлбичгийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D), профессор, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн.
Бор хярын элс

**Бор хярын элс** нь Монгол Улсын Завхан аймгийн Ургамал сумын араар зүүн тийш үргэлжлэн Хүнгүйн голыг даган хөвөөлдөг бөгөөд Баруун Монгол, Зүүн Монгол хэмээх хоёр ихэр уулын өмнө талд оршдог элсэн манхан юм. 

## Тойм 
Элсэн манханы нийт урт 180 орчим километр үргэлжлэх бөгөөд Эрдэнэхайрхан сумын хойгуур гарч Яруу сумын нутаг хүртэл тэлнэ. Тус элсэн манханыг хөндлөн гарсан Монгол хотгор, Олгой, Цэцний сүв гэж байдаг. Элсэн манханы хөндлөн өргөн нь 15 километр, нийт талбай нь 1500 гаруй хавтгай дөрвөлжин километр. Бор хярын элс нь далайн түвшнээс дээш 450 метр өндөр бөгөөд дагтаршиж нягтаршсан элс юм. Элсний өмнө этгээдээс Мухартын гол эх авч урсдаг.

АНУ-ын сансар судлалын НАСА агентлагийн дэлхийн тойрог зам дахь хиймэл дагуулаас авсан зурагт Монгол улсын Завхан аймгийн баруун урд хэсэгт орших 200км үргэлжлэх “Бор хярын элсэн манхан” хүрээгээ тэлж эхэлсэн нь тод харагджээ. Манхан зүүн тийш Хяргас нуур, баруун тийш Тэлмэн нуурыг чиглэн сунаж байгаа юм байна. Ингэхдээ Хар нуурыг дайран өнгөрч байгаа тул нуурын ус ширгэх аюул тулгарч байгаа гэнэ. Хар нуур нь Их нууруудын хотгорт оршдог бөгөөд 6м гүн, 36км урт юм.

### Эх авдаг голууд 
Мухартын гол: Бор хярын элсний өмнөөс эх авч урсдаг. Зах эргээрээ бургасан шугуйтай, гоньд, дэгд, улаалзгана, нохойн хошуу зэрэг жимс жимсгэнэ ургадаг байгалийн үзэсгэлэнт тогтоц бүхий баянбүрд юм. Энэхүү байгалийн онцлогийг харгалзан биологийн ухааны доктор Х.Отгонбилэг чацарганы бут тариалсан нь үр дүнгээ өгч тус жимсгэний шугуй улам өнгө нэмж байгаа ажээ. 

Хүнгүйн гол: Завхан аймгийн Бор хярын элсэн манхнаас эх авч Эрдэнэхайрхан, Завханмандал, Ургамал сум, Увс аймгийн Завхан сумын нутгаар урсч Айраг нуурт цутгадаг. Урт нь 200 километр. Эрт цагт их хулсан шугуй бүхий гол байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.
Ангилал:Монголын элсэн манхан
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын газар зүй
Бумангийн Гонгор

**Бумангийн Гонгор** (1949-1994) нь Монголын хүүхдийн уран зохиолч юм.

## Намтар 
1949 онд Баянхонгор аймгийн Баянцагаан сумын Хүрэн дэл хэмээх газарт төржээ. Тэрээр 1970-1972 онд Баянцагаан суманд хөдөлмөрийн багш, 1982 он хүртэл Заг суманд монгол хэлний багшаар ажиллаж байгаад 1982 онд УБДС-д элсэн орж 1986 онд төгсөөд Бөмбөгөр суманд хичээлийн эрхлэгчээр ажилласан байна.

Үүний зэрэгцээ Баянхонгор аймгийн Залуу зохиолчдын нэгдлийн эрхлэгчээр ажиллаж, олон авьяастны олмыг чангалж, уран бүтээлийн замд дөрөөнд нь сүү дусаан үдсэн гэдэг. Мөн тэрээр Баянхонгор аймгийн Ардчилсан холбооны анхны даргаар ажиллаж шинэ цагийн салхийг урин дуудалцсан бөгөөд “Цагаан лавай” сониныг эрхлэн гаргаж байжээ.

Бурууд нүд хурц, шулуун шударга зантай, үнэн үгтэй нэгэн байсны хувьд Б.Гонгор зохиолч хүүхдийн зохиолоос гадна нийгмийнхээ болж бүтэхгүйг шүүмжилсэн шог шүлгүүд олныг бичсэн байна. Эдгээр шүлгийг нь түүний хүү сэтгүүлч, орчуулагч Г.Идэрхангай эмхэтгэн “Хүнийг бүү зовоо” нэртэй бие даасан ном болгон саяхан уншигчдын гар дээр тавьсан.

## Уран бүтээл 
Б.Гонгор нь 1975 оноос хүүхдийн уран зохиол оролдож “Шинэ сурагчийн үг” /1977/, “Хөөг хөөг, сөөг сөөг” /1982/, “Алаг чулуутай нутаг” /1989/ зэрэг хүүхдийн шүлгийн номууд хэвлүүлжээ.

Түүнчлэн “Цог”, “Монголын эмэгтэйчүүд”, “Залгамжлагч”, ”Залуучуудын үнэн”, “Пионерийн үнэн”, ”Лениний зам” зэрэг төв, орон нутгийн сонин сэтгүүлд хүүхдийн зохиолууд нь хэвлэгдэн, шог зохиолууд нь “Тоншуул” сэтгүүлд нийтлэгдэж Хонгор нутгийн Гонгор зохиолчийг олноо таниулсан байна. Мөн “Бөмбөр”, “Баянбайдраг” түүвэрт түүний бүтээлүүд багтсан юм.

Ангилал:1949 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Баянхонгорынхон
Галсанбалдангийн Ловор

**Галсанбалдангийн Ловор** (1937-2016) нь 1937 оны 10 сарын 10-нд Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн, Монголын үргэлжилсэн үгийн болон хүүхдийн зохиолч. 

## Намтар 
1961 онд Багшийн дээд сургууль, 1977 онд Москва хотод НДС төгсөж, хэвлэл мэдээллийн болон залуучуудын байгууллагад ажиллаж байсан. 1961 оноос уран бүтээлээ бичиж эхэлжээ. ”Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий толь” хийхэд оролцож эрдмийн зэрэг хамгаалжээ. 2004 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал авсан. 2016 онд нас баржээ.

## Уран бүтээл
Тэрээр “Бачит хэрээний баларсан түүх” (1962), “Яргуй шүлгүүд” (1966), “Шидэт анги” өгүүллэг (1970), “Жимсний хаяг” (1973), “Нэрээ хэлдэг шувуу” (1976), “Үгийн албан” (1978), “Хамгийн үнэтэй бэлэг” (1980), “Их санаачилгатай” (1988), “Миний цагаан толгой” (1989-2005), “Амьтдын араншин” (2000), “Аж төрөх есөн цуврал” (1999), “Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий толь” (1984-1988), “Байгаль таних түлхүүр ”(2000), “Монгол ардын үлгэр” (2003), “Номч мэргэн гүүш Ринченг дурсахуй” (2005) зэрэг номуудаа хэвлүүлсэн.

Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч
Ангилал:Онгоны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1937 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Дашдондогийн Аззаяа

АЗЗАЯА Дашдондогийн

               1988 онд МУИС-ийн түүхийн ангийг “Түүхч, түүхийн багш” мэргэжлээр төгссөн. Тэрээр 1999 онд Филиппин улсын нийслэл Манила хотын “Аяала” музейд тайлбарлагч, 2003 онд Австрали Сидней хотод “Монголын Консул”- ын ажилтан, Хоонзби дүүргийн “Моунтколо” дунд сургуулийн багш, 2011 онд “Өдрийн сонин”-д сурвалжлагч, 2012 онд “Блумберг TY Mongolia”-д Захиргаа Бизнес хөгжлийн захирал зэрэг ажилууд хийжээ. 1992 оноос эхлэн Австрали, Итали, Филиппин, Пакистан, Америк зэрэг олон улсаадад ажиллаж, амьдрахдаа хүүхдийн уран зохиолын салбарт шимтэн дурлаж, “Чонын амьдрал” (2000) хэмээх ном орчуулж, “Орчин цагийн шидэт үлгэрүүд” (2015) нэртэй ном бичиж хэвлүүлэн, бие даасан уран зургийн үзэсгэлэн гаргажээ.
Паламын Амаржаргал

**Паламын Амаржаргал** нь орчин цагийн монголын зохиолч юм. Увс аймгийн Улаангом хотод төрсөн. 1965 онд Улаанбаатар хотноо Багшийн сургууль төгсөж, боловсролын салбарт өсвөр үеийг сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд 40 шахам жилийн бүтээлч хөдөлмөрөө зориулсан “АБТА”, “МУСТА” цол тэмдэгтэй ахмад багш юм. 1980-аад оны дунд үеэс уран бүтээлээ эхэлж, байгаль, танин мэдэхүйн сэдвээр, “Гуталтай хулгана” (1998), “Чихэрт дуртай морь” (2001), “Кара Кира хоёр” (2003), “Гургуулын хашгирах дуун” (2003 орчуулгын), “Хан хөхийн нүүдэл” (2004), “Цайны алтан судар буюу энх мөнхийн цай” (2004) зэрэг олон ном бүтээл туурвиж “Шидэт өвөл” (2003) хүүхдийн кино зохиол бичсэн нь дэлгэцэнд гарчээ.
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Увсынхан
Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч
Үзтөмөр

**Үзтөмөр** (ханз: 玉昔帖木兒, пиньинь: Yù xī tiē mù er; 1242-1295), Монголын арулад овгийн Боорчи ноёны ач хөвүүн, Юань Улсын зарга шийтгэх яамны сайд, түмтийн ноён. 

Тэрээр Боорчи ноёны хөвүүн Боролдай ноёны хөвүүн. Анх хишигтэн цэрэгт буурч болж, Хубилай хааны үед арулад овгийн түмтийн ноён болсон. 1275 онд Юань улсын зарга шийтгэгч дайфу (御史大夫) болж таалал төгсөх хүртлээ уг албан тушаалыг хашсан. 1287 онд Наян вангийн бослого, 1289 онд Хачиуны удмын Хадан Төлөгэн вангийн бослого зэргийг дарахад оролцсон. 1292 онд Баян чинсангийн хамтаар Хангайн нуруунд Хайду хантай байлдан ялж, уг онд монгол нутагт байсан Чингим хунтайжийн отгон хөвүүн Төмөрийг хунтайжид өргөмжилсөн ажлыг хариуцсан. 1294 онд Хубилай хааныг тэнгэр болсны дараа их хуралдайд Төмөр хунтайжийг хаан болгоход оролцсон. 1295 оны 12 сард Ханбалиг хотод нас баржээ. 1301 онд Үзтөмөр ноёнд гуанпин ван (廣平王) цол, тайш, кайфу итун сансы (開府儀同三司) зэрэг цол зэрэг нэхэн шагнажээ. 

Үзтөмөр ноён болбоос Мулаху, Туолин, Тогтога гэх гурван хөвүүнтэй байсан.  

## Эшлэл 
Ангилал:1242 онд төрсөн
Ангилал:1295 онд өнгөрсөн
Ангилал:Их Монгол улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын жанжин
Ангилал:Монгол үндэстэн
Аруд

**Аруд** (ханз: 阿魯圖; пиньинь: Ā lǔ tú; ?-1351), Монголын арулад овгийн Боорчийн 4-р үеийн ач, Юань улсын баруун гарын чинсан, тайфу, гуанпин ван.

Тэрээр анх хишигтэн цэрэгт алба хааж, дараа нь бичгийн утгачийн хүрээлэнгийн чэнжи (翰林學士承旨) түшмэл болж, удалгүй цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд болов. 1337 онд эцгийнхээ гуанпин ван, түмтийн ноён цол албан тушаалыг залгамжилсан. 1344 онд Тогтох чинсанд "Ляо, Жинь, Сүн" гурван улсын түүх бичих ажлыг хариуцуулсан боловч, Тогтох чинсан огцорсноор, тус оны 6 сард тушаал дэвшин Төвлөн засах яамны баруун гарын чинсан болж, улсын түүх зохиох хүрээлэнгийн хэргийг хавсран захирах болов. 1345 оны 11 сард гурван улсын түүхийг бичиж дуусаад, Тогоонтөмөр хаанд өргөн барив. 

1346 онд зүүн гарын чинсан Бэрхбуха тэргүүтэй олон сайд түүний эсрэг удаан хугацаанд зарга үүсгэн, албан тушаалаас огцруулав. Түүнийг албан тушаалаа үг дуугүй хүлээлгэн өгсөнд шадар нөхөд нь: *"Сайд таны ажил үйлс сайн, зарга шийтгэх түшмэдийн хэлсэн нь зүйд нийцэхгүй байхад, та яагаад эзэн хаанд хэлж заргалдсангүй вэ"* гэсэнд, Аруд ноён хэлсэн нь: *"Би болбоос Боорчугийн удам, чинсангийн тушаал тийм хэрэгтэй гэж үү? их хааны зарлигийг би эсэргүүцэж зүрхлэхгүй, зарга шийтгэх түшмэд ингэж шийдсэн бол, би даруй одох ёстой. Зарга шийтгэх яамыг Сэцэн хаан байгуулсан, би одоо зарга шийтгэгч түшмэдийг эсэргүүцвэл Сэцэн хааныг тэрссэнтэй адил. Иймээс над өөр санаа үгүй."* 1351 онд Аруд ноёнд тайфу цол өгч, Хархорум хотыг захируулахаар илгээсний дараа нас барав.   

= Эшлэл =
Ангилал:1351 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монгол үндэстэн
Ангилал:Юань улсын баруун гарын чинсан
Ангилал:Юань улсын түшмэл
Ангилал:Юань улсын хүн
Коламбия хот

**Коламбия** хот (англи. *Columbia*) — АНУ-ын Өмнөд Каролина мужийн нийслэл бөгөөд Ричленд тойргийн засаг захиргааны төв. АНУ-ын 2014 оны хүн амын тооллогоор тус хотын хүн ам 133 358 байсан. Энэ хотод Өмнөд Каролина мужийн Капитолий болон Өмнөд Каролины Их сургууль байралдаг.

## Түүх 
Мужийн сенатор Жон Льюис Жервис 1786 оны 3-р сарын 22-нд батлагдсан шинэ нийслэл барих хуулийн төслийг Ассамблейд танилцуулав. Хотын нэрийг Вашингтон эсвэл Коламбия гэсэн хоёр хувилбар байсан боловч санал хураалтын дүнд одоогийн Коламбия гэх нэрийг дэмжсэн байна.

Шинэ нийслэлийг байгуулах газрыг 1786 онд мужийн төв хэсэгт байхаар сонгосон юм. Ассамблей анх 1790 онд тэнд хуралдсан. Коламбия нь оршин тогтносныхоо эхний хорин жилийн хугацаанд Ассамблейн шууд хяналтанд байсны дараа 1805 онд орон нутгийн засаг захиргаа, дараа нь 1854 онд хотын статустай болжээ. Коламбия нь 35 миль урт Санти сувгаар Чарлстон (англи. *Charleston*) хоттой шууд усан замаар холбогдсоноор хотын хөгжилд томоохон түлхэц үзүүлсэн юм. Барилгын ажил 1786 онд эхэлсэн бөгөөд 1800 онд дууссан нь АНУ-ын анхны сувгуудын нэг болжээ. Төмөр замын хүчин чадал нэмэгдсэнээр суваг 1850 онд ажиллахаа больсон байна.

АНУ-ын анхны төлөвлөгөөтэй байгуулсан хотуудын нэг болох Коламбия нь 19-р зууны эхэн үед хүн ам нь 1000 дөхөж, хурдацтай хөгжиж байв.

1850-иад оны туршид Коламбия Өмнөд Каролина дахь хамгийн том хот болжээ. Энэ үед хотын хүн ам өсөх гол шалтгаануудын нэг нь төмөр замын тээвэртэй болсон явдал байсан. Хөвөн тариалдаг боолын хөдөлмөр чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд 1860 онд Коламбияд 3300 орчим боол байсан гэдэг.

## Хүн ам 
Хотын хүн амын арьсны өнгөний харьцаа:

* цагаан— 51,3 %
* афроамерикчууд— 42,2 %
* латинамерикчууд — 4,3 %
* ази гаралтай— 2,2 %
Гэгээн Елена

**Гэгээн Еленагийн арал** (англи. *Saint Helena* [ˌseɪnt hɨˈliːnə]) —Их Британийн далайн чанад дахь Гэгээн Елена болон Тристан-да-Кунья өндөрлөгийн (англи. *Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha*) Өмнөд Атлантын далайн 3 арлын (Их Британид хамрагдах арал боловч бүрэлдэхүүн хэсэгт ордоггүй) нэг нь юм. Тус арлын Наполеон Бонапарт амьдарч байсан хоёр байшин болон түүнийг оршуулсан 0,14 км² газар Франц улсад харьяалагддаг ажээ. 

Гэгээн Еленагийн арал нь галт уулын гаралтай. Түүний өмнөд хэсэгт 818 м өндөрт хэд хэдэн унтарсан галт уулын тогоо байдаг. Халуун орны уур амьсгалтай. Өндөрлөг газарт жилд 1000 мм хур тунадас унадаг ч Жеймстаун дүүрэгт жилд ердөө 140 мм хур ордог байна.

## Хүн ам 
2016 оны тооллогоор бүх 3 арлын нийт хүн ам 5,633 байв. Гэгээн Елена арал дээр 4534 хүн, Тристан-да-Кунья арлуудад 293 хүн амьдардаг. Өндөрлөгийн арал нь байнгын хүн амгүй, зөвхөн ажилчид болон цэргийн албан хаагчид гэр бүлийн хамт амьдардаг 1150 хүн амтай: Гэгээн Елена хотын 806 оршин суугч, Их Британиас 200 хүн, АНУ-аас 150 хүн.

Угсаатны бүрэлдэхүүн: Сентеленичууд бол англи, голланд, португал, индианчууд, хятадууд, африкчуудын холилдсон үр удам юм.
Баярцагааны Баатар

**Баярцагааны Баатар** (1959 оны 1-р сарын 29-нд Улаанбаатар хотод төрж, 2018 оны 2-р сарын 26-нд нас барсан) - Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, нэрт найруулагч, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч. 

## Намтар 
1977 онд Нийслэлийн 3-р дунд сургууль төгссөн.

1977-1979 онд Теле кино үйлдвэрт туслах найруулагчаар ажиллаж байгаад 1979 онд ЗСБНХУкраин улсын Киев хотын И.К.Карпенко-Карыйн нэрэмжит Театр урлагийн дээд сургуульд элсэн суралцаж 1984 онд драмын найруулагч мэргэжлээр төгссөн. 

Б.Баатар 1985-1999 онд Монголын радиод найруулагч, уран сайхны удирдагч, Монгол телевизийн программын зөвлөлийн дарга.

1999 оноос Улсын драмын эрдмийн театрт ерөнхий найруулагч, найруулагчаар ажиллаж байсан.

## Бүтээл 
Тэрээр Монголын тайзнаа А.П.Чехов, В.Н.Гоголь, М.Сервантес, Л.Толстойг амилуулсан найруулагч юм.

* 2001 онд А.П.Чеховын “Цахлай”
* 2002 онд С.Жаргалсайханы “Тэмүүжин”
* 2005 онд В.Н.Гоголь-Н.Пүрэвдагвын “Амьгүй албат”
* 2005 онд Д.Мэндсайханы “Ээжээ”
* 2006 онд Б.Лхагвасүрэнгийн “Атга нөж”
* 2007 онд Д.Мэндсайханы “Мануухай”
* 2011 онд Б.Шүүдэрцэцэгийн “Домогт Ану хатан”
* 2012 онд М.Сервантесын “Кихот ноён” гэх мэт гайхамшигт жүжгүүдийг найруулан тавьжээ.

Мөн Д.Нацагдоржийн амьдралаас сэдэвлэсэн "Монгол ардын суут", Л.Толстойн "Адууны түүх", Д.Урианхайн зохиол “Хүн бүгд-Би” зэрэг жүжгийг найруулан тавьсан.

Ангилал:Монголын найруулагч
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1959 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Шаравын Бадарч

**Шаравын Бадарч** (1945-?) нь Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт хүүхдийн зохиолч. 

## Намтар 
Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын нутагт Дугуйн даваа хэмээх газар 1945 онд төрсөн. 1954-1965 Төв аймгийн Жаргалант сумын 10-н жил, 1965-1969 онд Улсын Багшийн дээд сургуулийн Монгол хэл уран зохиолын ангийг багш мэргэжлээр төгсч, Төв аймгийн Жаргалант сумын 10-н жилийн дунд сургуульд багш, аймгийнхаа “Анхдугаар таван жил ” сонинд хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга,”Үнэн ” сонинд сурвалжлагч, ерөнхий эрхлэгчийн туслах, ”Ардын эрх” сонинд тамгын газрын дарга, “Өдрийн сонин”-д редактор зэргээр 30 жил ажиллажээ. 

Шаравын Бадарчийн шүлгээр бүтсэн “Тоогүй ч юм болов уу даа ”, “Ижийдээ л хөөрхөн”, “Шагшираа хөөрхөн болжмор”, “Гэрэлт нарны хүүхдүүд” зэрэг олон дуунууд нь эдүгээ хүртэл 50 шахам жил дуулагдсаар байна.

“Шувуухай минь жиргэн нисээрэй ” (1977 он ), “Дээс дээс эргээрэй”, “Шидэт боргоцой”, “Зүггүй нас”,  “Цэцгэн цаг”, “Ижийдээ л хөөрхөн”, “Нарны алтан жиргээ”, “Гэрэлт нарны хүүхдүүд” номуудаа хэвлүүлжээ. 

Тэрээр Монгол Улсын Төрийн шагналт, Хөдөлмөрийн баатар, Ардын уран зохиолч, XX зууны манлай сэтгүүлч Лодонгийн Түдэв хэмээх Монголын оюун санааны ноён оргил болсон тэр их хүмүүний шавь болж, улмаар шадар туслахаар нь 10 жил ажиллах хувь тохиосон азтай нэгэн. Энэ бол түүний амьдрал, уран бүтээлийн алтан арван байсан. Л.Түдэв гуайг “Үнэн” сонины ерөнхий эрхлэгчээр ажиллах хугацаанд 1986-1996 оны хооронд туслахаар нь ажилласан байна.
Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч
Ангилал:Угтаалцайдамын хүн
Булгаагийн Алтангэрэл

**Булгаагийн Алтангэрэл** (1956 онд төрсөн) Монгол Улсын Гавьяат хуульч, дипломат, Элчин сайд.

## Намтар 
1979 онд ЗХУ-ын Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийн олон улсын эрх зүйн ангийг төгссөн.

1979-1981 онд ГЯЯ-ны эрх зүйн газар ажилтан.

1981-1984 онд БНМАУ-аас Афганистанд суух ЭСЯ-нд атташе.  

1984-1989 онд ГЯЯ-ны Гэрээ эрх зүйн газар 2, 3-р нарийн бичгийн дарга.

1990-1992 онд Улсын Бага Хуралд зөвлөх.

1992 онд АНУ-ын Колумбын Их Сургуульд олон улсын эрх зүй чиглэлээр суралцсан. 

1992-1996 онд УИХ-ын Гадаад харилцааны хэлтсийн дарга. 1994 онд МУИС-д олон улсын эрх зүйн тэнхимийг үүсгэн байгуулж, эрхлэгчээр нь 4 жил давхар ажилласан. 

1996-1998 онд ГХЯ-ны Консулын хэлтсийн дарга.

1998-2002 онд Монгол Улсаас Турк улсад суугаа Элчин сайд.

2003 онд Киевийн Их Сургуульд хууль зүйн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 

2002-2006 онд ГХЯ-нд зөвлөх. 

2008 оны 5-р сараас 2012 оны 11 сар хүртэл Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсад суугаа Элчин сайд, 

2013 оны 1-р сараас 2018 онд АНУ-д суугаа Элчин сайдын албыг тус тус хашсан.

2018 оноос “Оюу толгой” Хувьцаат компанийн зөвлөх.

Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Турк дэх Монголын элчин сайд
Ангилал:Их Британи дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:АНУ дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч
Ангилал:1956 онд төрсөн
Давлат шах

**Давлат шах** (, ханз: 倒剌沙, пиньинь: Dào lá shā; ?-1328), Монголын Юань улсын Есөнтөмөр хааны үеийн төвлөн засах яамны зүүн гарын чинсан байсан перс гаралтай түшмэл.

## Намтар 
Тэрээр анх жинь вангийн яамны (晋王 内史府) ерөнхий түшмэл байсан. 1323 онд Гэгээн хаан тэнгэр болсны дараа Есөнтөмөр хааныг дагаж монгол нутгаас Ханбалигт ирж, төвлөн засах яамны пинжан жэнши (平章政事) түшмэл (чинсангийн туслах түшмэл), улмаар зүүн гарын чинсан болж дэвшсэн. 1325 оны 11 сард зарга шийтгэх яамны сайдын албан тушаалд томилогдсон ч, 1 сарын дараа зүүн гарын чинсан болжээ. 1327 онд хааны зарлигаар баруун гарын чинсан Даштөмөрийн хамт, жинь вангийн дотоод хэргийн яам, Чингис хааны дөрвөн их ордын бүх үйлийг захируулав. Тэрээр эрх мэдлээ ашиглаж ойрын хүрээллийн өнгөт нүдтэн гаралтай ойрын түшмэдийг төрийн албанд ихээр оруулсан нь монгол, хятад түшмэдийн дургүйцлийг төрүүлж байсан. 1328 оны намар Есөнтөмөр хаан тэнгэрт хальсны дараа Шанду хотод хунтайж Ашидхэвийг их хааны сэнтийд залсанд, Ханбалигт Элтөмөрөөр удирдуулсан төрийн эргэлт гарч, Хүлэг хааны хөвүүн Тугтөмөрийг хаан сэнтийд залснаар хоёр нийслэлд ойрхон хугацаанд хоёр хаантай болсон. 1328 оны 9 сараас 11 сар хүртэл өрнөсөн дайнд Элтөмөрийн удирдсан цэргийн хүчинд ялагдаж, хааны хасбуу тамгын хамтаар бууж өгч, 1328 оны 12 сард цаазлуулж, эд хөрөнгөө хураалгажээ. 

## Гэр бүл 
Давлат шах нь Хасан, Попи (潑皮), Мубарак шах(木八剌沙) гэх гурван хөвүүн, Мамууш (馬某沙) гэх нэг ахтай байснаас Хасан нь Байжу ноёны хамгаалагч цэрэг, ах Мамууш нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд (知樞密院事) байсан. 

## Эшлэл