open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Буддингтонят

Буддингтонят
Буддингтонят нь аммонийн хээрийн жонж томъёотой. NH4AISi3O8( жич: зарим эх сурвалжууд томъёонд нь 0.5H2O нэмдэг). Анхдагч хээрийн жоншны эрдэс бодисын гидротермаль өөрчлөлтөөр үүсдэг. Энэ нь боломжит алтны ба мөнгөний хадгаламжийн үзүүлэлттэй, тэд гидротермаль процессоор төвлөрсөн болж чадна. Энэ моноклиник болор системд талсждаг бас өнгөгүйгээс шилэнцэрийн гялбаатай цагаан. Бүтэц нь өндөр санидинтай (KAISi3O8) төстэй. Буддингтонят нь 5.5-тай хатуулагтай бас тодорхой 2.32 таталцлын хүчтэй. 
Буддингтонят нь 1964 онд Хүхрийн банкны уурхайд Калифорнийн Нуурны гүнийн, Клийр лейкийн ойролцоо нээгдсэн. Клийр лейк нь гейзэрүүдийн геотермаль бүсийн зүүн зүгт байдаг. Энэ нь мөн Тонопа , Нэвада хэсэгт тохиолддог бас Шинэ зиланд болон Японы гидротермаль хэсэгт тохиолддог. Мөн тунамал фосфориагийн үүсэл нь Айдахо, Өмнөд Дакота, Вайоминг бас Монтанад мэдээлэгдсэн. Энэ нь занарын тосны ордод тохиолддог, Австрали, күийнсланд , Прсерпайны ойролцоо. Энэ нь Артур Францис Буддингтонд нэрлэгдсэн (1890-1980) Принцтон их сургуулийн петрологич.
Карминят

Карминит-Карминит

Карминит (PbFe3+2(AsO4)2(OH)2) нь гидроксил агуулсан усгүй арсенатын эрдэс юм. Энэ нь палермоит (Li2SrAI4(PO4)4(OH)4)-тэй бүтцийн хувьд холбоотой ховор хоёрдогч эрдэс юм. Севардит (CaFe3+2(AsO4)2(OH)2) нь карминитийн аналог бөгөөд карминит дахь хар тугалганы оронд севардит дахь кальци агуулдаг. Мавбиит нь карминитын диморф (ижил томъёо, өөр бүтэц) юм; мавбиит нь моноклин, карминит нь орторомбик юм. Энэ нь 639.87 гр молийн масстай. Үүнийг 1850 онд нээсэн бөгөөд карминийн онцлог өнгөөр ​​нэрлэжээ. Талстууд 2 см хүртэл урттай байдаг ч ихэнх нь жижиг байдаг. Тэдгээр нь ихэвчлэн иртэй, c тэнхлэгийн дагуу сунасан, b тэнхлэгтэй перпендикуляр хавтгай хэлбэртэй байдаг. Тэдгээр нь мөн зүү хэлбэртэй талст, бөмбөрцөг хэлбэртэй эсвэл бөөгнөрсөн агрегат, ширхэгт эсвэл дудлаг масс хэлбэрээр үүсдэг. Талстууд нь өвөрмөц кармин улаан өнгөтэй тул нэр нь ийм бөгөөд гэрэлд улаан өнгөтэй байдаг. Тэдгээр нь тунгалаг, шилэн гялбаатай, улаавтар шар судалтай байдаг. Орторхомбийн талстууд (мөн моноклиник ба триклиник талстууд) нь гэрэл тэг давхар хугаралгүйгээр тархдаг хоёр чиглэлтэй байдаг; эдгээр чиглэлийг оптик тэнхлэг гэж нэрлэдэг бөгөөд болорыг хоёр тэнхлэгтэй гэж нэрлэдэг. Болороор дамжин өнгөрөх гэрлийн цацрагийн хурд нь чиглэлээс хамаарч өөр өөр байдаг
Карналлят

Карналлят

Карналлит (мөн карналит) нь ууршуулагч эрдэс бөгөөд KCI.MgCI2-6(H2O) томъёотой гидратжуулсан калийн магнийн хлорид юм. Энэ нь шараас цагаан, улаавтар, заримдаа өнгөгүй эсвэл цэнхэр өнгөтэй байдаг. Энэ нь ихэвчлэн масстай, ширхэгтэй, ховор псевдозургаан өнцөгт орторомбик талстуудтай байдаг. Энэ эрдэс нь тансаг (хүрээлэн буй агаараас чийгийг шингээдэг) бөгөөд дээжийг агаар нэвтрэхгүй саванд хадгалах ёстой.

Карналит нь кали ба магнийн ууршуулагч эрдэс бодисын дарааллаар үүсдэг: сильвит, кайнит, пикромерит, полигалит, кизерит. Карналит нь зөвхөн ууршдаг тэнгис эсвэл тунамал сав газарт тодорхой орчны нөхцөлд үүсдэг ховор давхар хлоридын эрдэс юм. Энэ нь кали ба магнийн аль алиныг нь олборлодог бөгөөд Нью Мексико мужийн Карлсбад, Колорадо, Юта мужийн Парадокс сав газар, Германы Стассфурт, Оросын Пермийн сав газрын ууршуулагч ордуудад байдаг. мөн Канадын Саскачеван мужийн Виллистон сав газар. Эдгээр ордууд нь Девоноос Пермийн үе хүртэлх үе юм. Үүний эсрэгээр Израиль, Йордан хоёр нь карналит тунадасжих хүртэл давсны уусмалыг баяжуулахын тулд ууршуулах сав ашиглан, савнаас карналитыг ухаж гаргаж, калийн хлоридоос магнийн хлоридыг гаргаж авахын тулд боловсруулалт хийснээр Сөнөсөн тэнгисээс калийн хүчил үйлдвэрлэдэг.
Карлосруисайт

Карлосруисайт (Carlosruizite)

Карлосруисайт нь сульфат эсвэл селенат-иодат төрлийн эрдэс юм. Энэ нь нягт багатай (хувийн жин нь 3.36), өнгөгүйгээс цайвар шар өнгөтэй, тунгалаг бөгөөд тригональ талст системд талсжина. Карлосруисайт нь фуензалидайттай цуврал (series) үүсгэдэг.

Энэ эрдсийг 1994 онд Чили улсын Тарапака мужийн Запига хэмээх газраас анх илрүүлсэн. Нэрийг нь Геологийн судалгааны хүрээлэнг үүсгэн байгуулагч Карлос Руис Фуллер (1916–1997)-ийн нэрээр өгчээ. Карлосруисайт нь каличе амарилло (шар нитратын хүдэр)-оос уусган гаргасан икикиеит агуулсан дээжүүдэд тохиолддог.

Карлосруисайт болон фуензалидайт нь дараах ерөнхий томьёотой хатуу уусмалын цувралын гишүүд юм:

K₆(Na,K)₄Na₆Mg₁₀(XO₄)₁₂(IO₃)₁₂·12H₂O,

энд цувралын төгсгөлийн гишүүдийн хувьд карлосруисайтад X = Se (селен), фуензалидайтад X = S (хүхэр) байна.

Селенээс бусад бүрэлдэхүүн элементүүд нь Чилийн нитратын хүдэрт өргөн тархсан байдаг. Харин селен эдгээр хүдэрт байдаг нь өмнө нь мэдэгдээгүй байсан бөгөөд сканнер электрон микроскоп (SEM)-ийн рентген спектроскопийн шинжилгээгээр карлосруисайтын үндсэн бүрэлдэхүүн болох нь тогтоогдсон юм.

Үүний дараа Чилийн нитратын бүс нутгийн янз бүрийн газраас авсан нитратын хүдрийн хэд хэдэн дээжид шинжилгээ хийхэд, бүгдэд нь селен агуулагдаж байсан бөгөөд түүний хэмжээ нь хэдхэн ppm-ээс (саяны нэгж) эхлэн бараг 50 ppm хүртэл хэлбэлзэж байжээ.
Бульфонтейнит

Бульфонтейнит (анх дутоитспанит гэж нэрлэгдэж байсан) нь ягаан, цайвар хүрэн эсвэл өнгөгүй эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь Ca₂SiO₂(OH,F)₄ юм. Энэхүү эрдсийг 1903 эсвэл 1904 онд Өмнөд Африкийн Бульфонтеин уурхайд анх илрүүлсэн бөгөөд уг уурхайн нэрээр нэрлэгдсэн байна. Харин 1932 онд шинжлэх ухааны хувьд албан ёсоор тодорхойлон тайлбарлажээ.

***ТҮҮХ***

1903 эсвэл 1904 онд нэгэн уурхайчин Кимберли хотын ойролцоох Бультфонтеин уурхайн 480 футын гүнд анхны бультфонтеинитийн дээжийг олжээ. Тус эрдэс нь кимберлитээр хүрээлэгдсэн, эргэн тойрны чулуулгаас бүрэн тусгаарлагдсан долерит болон занарын блок дотор агуулагдаж байв.

Анх уг дээжийг натролит гэж андуурч, Альфеус Ф. Уильямст өгсөн байна. Хэдэн жилийн дараа ойролцоох Дутоитспан уурхайгаас С.Э.Адамс нэмэлт дээжүүдийг илрүүлж, тэдгээрийг Кимберли хот дахь МакГрегорын музейд хүлээлгэн өгчээ. 1932 оноос удалгүй, Кимберли хотоос зүүн өмнө зүгт ойролцоогоор 100 миль (160 км) зайд орших Оранж Ривер колонийн Жагерсфонтейн уурхайгаас мөн илэрсэн байна. 1925 онд Жон Парри болон Ф.Э.Райт нар афвиллит хэмээх эрдсийг тодорхойлсны дараа Уильямс өөрийн олсон дээжүүд натролит биш, харин огт өөр, шинэ төрлийн эрдэс байж болзошгүйг ойлгожээ. Үүний дараа Жон Парри химийн найрлагын шинжилгээг, харин Райт талст бүтэц болон оптик шинж чанарын судалгааг хийснээр уг эрдэс нь шинжлэх ухаанд өмнө нь бүртгэгдээгүй, цоо шинэ эрдэс болох нь батлагдсан юм.
Буковский

Буковский (бас “Кутна Хорагийн шавар” гэж нэрлэгддэг) нь төмрийн арсенат-сульфат эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь Fe₂(AsO₄)(SO₄)(OH)·7H₂O юм. Энэ эрдсийг бөөр хэлбэртэй гадаргуутай бөөмнүүд (нодулиуд) үүсгэдэг. Микроскопоор харвал эдгээр бөөмнүүд нь гипс шиг жижиг зүү хэлбэрийн бүрдлүүдээс бүрдсэн мэт харагддаг. Зарим нь нүдэнд харагдахуйц том бөгөөд бөөмөн дотор оршдог. Буковскийг анх дундад зууны үеийн уурхайнуудын хогийн цэгээс нээн илрүүлж байжээ. Эдгээр газруудад Кутна Хорагийн хойд хэсэгт орших Канк орчмын сульфат агуулсан хүдэр олборлож байсан бөгөөд ойролцоох бусад хуучин ордуудаас ч олджээ. Энэхүү эрдэс нь харьцангуй сүүлд, 1969 онд IMA-аар албан ёсоор батлагдан хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм.

***ТҮҮХ***

Буковскийг Кутна Хорагийн оршин суугчид хуучин уурхайн овоолгоос удаан хугацаанд цуглуулж байсан бөгөөд үүнийг талбайн хулгана болон бусад хортон шавьж устгахад ашиглаж байжээ. Энэ хорт шавар нь тухайн газар нутгийн нэрээр “Кутна Хорагийн шавар” гэж нэрлэгддэг байсан ба олон нийтэд арсеник (арсенийн триоксид) гэж тооцогддог байв. 1901 онд Чехийн химич Антонин Буковский (1865–1950) хуучин уурхайн овоолгын эрдсийг судалж, энэхүү бодис нь үнэхээр арсенатын гаралтай болохыг баталжээ.
Атенейт

Атенейт бол палладин-алтны ордтой холбоотой (Pd,Hg)3As гэсэн химийн томьёотой паллади ,мөнгө ус болон хүнцэлт эрдсийн  ховор нэгдэл юм. Түүний найрлага нь зэрэгцээ Арсенопалладинит (Pd8(As,Sb)3), isomertieite (Pd11Sb2As2) болон meritieite-II (Pd7(Sb,As)3)-тай төстэй (Cabral, 2002). Атенейтийг анх 1974 онд A.M.Clark, A.J.Criddle, E.E.Fejer нар Бразилын Итабира хотын Minas Gerais уурхайгаас нээн илрүүлжээ (Clark, 1974). Атенейт нь 1982 онд томоохон алтны халуурлын үеээр бразилийн хойд хэсэгт Serra Pelada-аас ч олдож байсан. Тэр үеээс хойш Пара болон Оросын хойд бүс нутаг, Бразил, өмнөд Африкийн Лимпопо муж зэрэг газруудаас олдсоор байв (Cabral, 2002; Trabaev, 1995).  Үүний нэр нь палладий алтны орд болон грекийн охин тэнгэр Паллас Афинагаас үүсэлтэй. Үүнийг анх Бразилд баяжмалаас алт угаах явцад олсон ба Арсенопалладиниттай хамт ургасан байдалтай байсан (Fleischer, 1974). Гематит ч мөн атенейттай хамт ургасан байдалтай олдсон ба энийг эрдэс халуун усан уусмалаас бага темпратурт талстжисны үр дүнд үүссэн хэмээн тайлбарлажээ. Атенейт нь p62m орон зайн бүлэг болон 6m2 цэгэн бүлэглэттэйгээр 6 талт болор шиг системтэйгээр талстаждаг. Энэ нь гурвалсан системт(Дитригонал) болон хоёрлосон системт(Дипирамидал) хэлбэрүүдтэй. Энэхүү эрдэс нь хөндлөн тусгасан поляризатор гэрлийн дор бүрэн харанхуй болдоггүй бөгөөд нил ягаан-бороос бараан саарал хүртэл тод anisotropic(гэрлийн чиглэлээс хамаарсан) өнгө үзүүлдэг (Fleischer,1974).
Бурнонят

Бурнонит бас *axotomous antimony glance*, *285 дугуйн хүдэр*, *berthonite*, *volchite* эсвэл *dystomic glance ч* гэж нэрлэгддэг энэ бодис сульфосальт эрдэс бөгөөд PbCuSbS3 гэсэн химийн томьёотой хар тугалга ба зэсийн тритиоантимонат юм. Энэ эрдсийг анх 1797 онд Филип Рашлей антимонийн хүдэр хэмээн дурдсан бөгөөд 1804 онд Францын талст болон эрдэс судлаач Жак Луи, Бурнон гүн (1751–1825) илүү дэлгэрэнгүйгээр тодорхойлсон. Дараа нь түүний нэрээр нэрлэгдсэн. Бурнон өөрөө 1813 онд энэ эрдсийг энделлион гэж нэрлэсэн ба уг нэр нь анх олдсон газар болох Корнуолл дахь Ст Энделлион суурингийн нэрээс гаралтай. Хожим энэ нэрийг энделлионит хэмээх болжээ. Бурнонитын талстууд нь орторомб талст системд хамаарах бөгөөд суурийн пинакойд давамгайлснаас шалтгаалан ихэвчлэн хавтгай, табуляр хэлбэртэй байдаг. Талстын ирмэг ба булан хэсгүүдэд олон тооны гөлгөр, гялалзсан гадаргуунууд ихэвчлэн сайн хөгжсөн байдаг. Эдгээр талстууд ихэвчлэн ихэрлэсэн бүтэцтэй бөгөөд ихэршлийн хавтгай нь призмийн (m) гадаргууд байна. Уг призмийн хоёр гадаргуугийн хоорондох өнцөг нь бараг л тэгш өнцөг (86°20′) тул ийм ихэршил нь загалмай хэлбэрийн бөөгнөрөл үүсгэдэг. Хэрэв ихэрлэл олон давтагдвал тухайн бөөгнөрөл нь арааны хүрд шиг хэлбэртэй харагддаг бөгөөд үүнээс улбаалан Капник нутгийн уурхайчид үүнийг “Rädelerz” (хүрдэн хүдэр)гэж нэрлэжээ. Давтагдсан ихэршлийн улмаас ихэр-ламелл бүтэц үүсдэг ба үүнийг том (бөөн) материалын хагарсан гадаргуу дээр ч ялган таних боломжтой.
Браггят

Браггит нь (Pt, Pd, Ni)S гэсэн химийн томъёотой платин, палладий, никель агуулсан хүхэрт эрдэс юм. Энэ эрдэс нь өндөр нягттай (хувийн жин нь 10), ган саарал өнгөтэй, гэрэл нэвтрүүлдэггүй бөгөөд тетрагональ талст системд талсждаг. Браггит нь платин бүлгийн эрдсүүдийн дунд купирит болон vysotskite гэсэн хоёр захын гишүүний дундын бүрэлдэхүүнтэй эрдэс юм. Анх 1932 онд Өмнөд Африкийн Бушвелдийн магмын цогцолбороос илэрсэн бөгөөд түүнийг Уильям Хенри Брагг (1862–1942) болон түүний хүү Уильям Лоренс Брагг (1890–1971) нарын нэрээр нэрлэсэн байна. Браггит нь рентген цацрагийн тусламжтайгаар илрүүлсэн анхны эрдэс. Энэ эрдэс нь давхаргат магмын интрузив биетүүдэд магмын ялгарал хэлбэрээр тохиолддог. Үүнд Бушвелд, Стиллвотерын магмын цогцолбор, Лак-дез-Ильсийн магмын цогцолбор, Рум арал дахь интрузив биет, Их Дайк болон бусад олон ордууд хамаарна. Браггит нь платин бүлгийн хамгийн түгээмэл эрдсүүдийн нэг юм. Браггитын найрлагын цуваа нь платинаар баялаг купирит болон палладияар баялаг высоцкит хоёрын хооронд хатуу уусмалын хэлбэрээр оршдог. Иймээс уг эрдэс нь эдгээр хоёр үнэт металлын чухал эдийн засгийн ач холбогдолтой хүдэр гэж тооцогддог. Браггит болон высоцкит эрдсүүдийг Pt–Pd–S системийн фазын харилцааг бүрэн судлахаас өмнө, мөн өнөөгийн адил өргөн хүрээтэй микрозондын шинжилгээ хийгдэхээс өмнө нэрлэсэн байдаг.
Red beryl

Улаан бериллер 
Өмнө нь биксбит гэддэг байсан буюу улаан маргад нь эсвэл час улаан маргад гэж зарагддаг ашигт малтмал улаан берилл нь  дэлхийн ховор төрлийн берилл юм. Эрдэнийн чулуу берилл нь талст агуулагдсан ба манганы иодоос улаан өнгө нэгтгэсэн юм.Улаан бериллер 1000*C (1830*F) хүртэл тогтвортой байдаг.Улаан бериллер хамгийн том талстуудын хэмжээ нь 2 см(0.79) өргөн нь 5 см (2.0) уртай юм.Гэсэн хэдий талстуудын дотор тал нь 1 см (0.39) хүрэхгүй богино уртай байдаг. Саяхан зарим худалдагчид улаан төрлийн пеззоттайт байсаныг зах зээл дээр улаан бериллер гэж зарж байжээ.Улаан бериллер маш ховор байдаг бөгөөд зөвхөн Вах Вах уул, Хагас чулуун хавцал,Дугуйн  уул бас Хуан муж,хойд-баруун бүх Нэгдсэн Мужууд олддог юм. Газар зүйн нарийн хүрээ тодорхой байдаггүй харуулж байна.Юта мужийн Геологийн судалгааны төвөөс 150000 алмаз тутамд нэг улаан бериллер  олддог байна.Их Британийн Эрдийн чулуу судлалын холбооны мэдээлснээр улаан бериллер 2 карат нь бериллер алмазын 40 карат адил ховор байдаг.
Бронзьят

## Бронзьят 
Бронзьят нь пироскены бүлгийн эрдэс бөгөөд энстатит ба гипэрстентэй хамт тус бүлгийн ромбо (орторомбик) системд хамаардаг. Энэ нь тусдаа бие даасан төрөл зүйл гэхээсээ илүүтэй хэсэгчилсэн өөрчлөлтийн улмаас хүрэл шиг хагас металл гялгартай болсон энстатитийн төмөрлөг хувилбар юм. Энстатит бол магнийн силикат (MgSiO3) бөгөөд магни нь бага хэмжээний (12%) хүртлэх Fe2+ нэр хэсэгчилэн солигдсон байдаг. Бронзьят ийн хувилбарт ((Mg,Fe)SiO3) төмрийн 2р исэл нь ойролцоогоор 12%-30% байх бөгөөд үүнээс ихэсвэл гиперстен болон хувирдаг. Төмөрлөг хувилбарууд нь шиллеризаци (schillerization) гэж нэрэлдэг тодорхой төрлийн өөрчлөлтөнд өртөмтгий байдаг бөгөөд энэ нь төмрийн эрдэсийн хагарлын дагуух ан цавын исэл ба гидроксидийн маш нимгэн хальс хэлбэрээр ялгарахад хүргэдэг. Иймээс хагарлын хавтгайнууд нь металл шиг гялалзах буюу (schiller) буюу шиллер эффект үзүүлдэг бөгөөд энэ нь бронзьят ээс илүү гипэрстенд тод илэрдэг. Бронзьят ийн өнгө нь ногоон эсвэл бор байдаг. Хувийн жин нь ойролцоогоор 3.3-3.4 байдаг бөгөөд агуулагдах төмрийн хэмжээнээс хамааран өөр өөр байдаг. Төмрийн агуулага нэмэгдэхийн хэрээр оптик өнцөг нь нэмэгддэг. Энстатит нь эерэг оптик тэмдэгтэй байдаг бол бронзьят ба гипэрстен нь хоёуулаа сөрөг оптик тэмдэгтэй байдаг.
Чальконатронит

= Чальконатронят (Chalconatronite) нь нүүрстөрөгчит эрдэс бөгөөд хоёрдогч гаралтай ховор зэсийн эрдэс юм. Энэ эрдэс нь өөртөө зэс, натри, нүүрстөрөгч, хүчилтөрөгч, устөрөгч агуулдаг. Химийн томьёо нь Na₂Cu(CO₃)₂·3H₂O. Чальконатронят нь усанд хэсэгчлэн уусдаг, харин шингэрүүлсэн хүчилд ялангуяа хүйтэн нөхцөлд уусахдаа задралд ордог. Эрдсийн нэр нь найрлагад нь орсон зэсийг илэрхийлэх грек үгийн “chalcos”, мөн байгалийн гаралтай натрийн карбонатыг илэрхийлэх натрон гэсэн нэршлээс үүсэлтэй. Энэхүү эрдэс нь хөрснөөс гаралтай байж болзошгүй шүлтлэг карбонат агуулсан ус хүрэлтэй урвалд орсноор үүсдэг гэж үздэг. Чальконатроняттай төстэй эрдсүүдэд малахит, азурит болон бусад зэсийн карбонатууд орно. Чальконатронят нь Австрали, Герман, АНУ-ын Колорадо мужид илэрч, бүртгэгдсэн байдаг. Ихэнх тохиолдолд энэ эрдэс нь зэврэлт болон “хүрлийн өвчин”-өөс сэргийлэх зорилгоор натрийн сесквикарбонат эсвэл натрийн цианид-аар боловсруулсан хүрэл болон мөнгөн эдлэл дээр үүсдэг. Мөн зэс эдлэлийг усан уусмал бүхий натрийн карбонатаар боловсруулсны дараа гадаргуу дээр нь чальконатронят үүсдэг нь туршилтаар нотлогдсон. Гэсэн хэдий ч натрийн сесквикарбонатаар боловсруулсны үр дүнд энэ эрдэс үүсэх нь олон эртний эдлэл цуглуулагчдын хувьд таагүйд тооцогддог. Учир нь чальконатронят нь зэс эдлэлийн байгалийн патинаг өөрчилж, анхны өнгө төрхийг алдагдуулдаг. =
Селестин

**Целестин** (Олон улсын эрдэс судлалын холбоо — IMA-аас хүлээн зөвшөөрөгдсөн нэр) буюу **целестит** нь **стронцийн сульфат** (SrSO₄)-аас бүрдэх эрдэс юм. Энэхүү эрдэс нь хааяа ажиглагддаг зөөлөн, цайвар хөх өнгөнөөсөө үүдэн нэрлэгдсэн. Целестин болон карбонат төрлийн **стронцианит** эрдэс нь **стронций элемент**-ийн үндсэн эх үүсвэрүүд бөгөөд стронцийг ихэвчлэн **салют, пиротехник** болон төрөл бүрийн **металл хайлш** үйлдвэрлэлд ашигладаг.Целестин нь **болор хэлбэрээр**, мөн **нягт массив** болон **ширхэглэг (утаслаг)** хэлбэрүүдээр тохиолддог. Энэ эрдэс нь ихэвчлэн **тунамал чулуулгад** олддог бөгөөд **гипс, ангидрит, галит** зэрэг эрдсүүдтэй хамт байх нь элбэг. Зарим нутгуудад ховор тохиолдлоор **хүхрийн орц (inclusion)** агуулсан байдлаар ч илэрч болно.

Целестин нь дэлхий даяар тархсан боловч ихэвчлэн **бага хэмжээгээр** олддог. **Цайвар хөх өнгийн болор** сорьцууд Мадагаскараас олддог. Мөн **цагаан болон улбар шар** өнгийн хувилбарууд Их Британийн **Бристол хотын ойролцоох Йейт (Yate)** бүсэд илэрч байсан бөгөөд 1991 оны 4-р сар хүртэл **арилжааны зориулалтаар олборлогдож** байв.

**Acantharea** хэмээх эгэл биетний (протозоа) **араг яс** нь бусад радиолярийнх шиг цахиураас (silica) бус, харин **целестинээс** тогтдог.

Далайн гаралтай **карбонат тунамал хурдсанд**, булшлагдах явцад явагддаг **уусалт (burial dissolution)** нь целестин тунадасжих (үүсэх) **танигдсан механизм** юм. Мөн целестинийг **эрдэнийн чулуу** хэлбэрээр заримдаа ашигладаг.
Селадонят

**Целадонит** нь слюдын бүлгийн эрдэс бөгөөд **филлосиликат** бүтэцтэй, кали, төмөр (хоёр өөр исэлдэлтийн зэрэгтэй), хөнгөн цагаан болон гидроксидоос тогтдог. Химийн томьёо нь **K(MgFe³⁺◻)(Si₄O₁₀)(OH)₂** юм.

Энэ эрдэс нь **моноклин талстын системд** талсждаг бөгөөд ихэвчлэн **призм хэлбэрийн бичил талстуудаас бүрдэх нягт бөөгнөрөл** эсвэл илүү түгээмэлээр **бүүдгэр шаварлаг масс** хэлбэрээр тохиолддог. Целадонит нь **зөөлөн**, Моосын хатуулагийн шаталбараар **2**, харьцангуй нягт нь **3** орчим. Энэ нь өөрчлөгдсөн **базальтлаг лаавын хийн хөндий (vesicle)**-г дүүргэх болон дотор талыг бүрэх байдлаар үүсдэг.Эртний судалгаануудын үр дүнгээс харахад, целадонит нь үүсэх явцдаа **сул метаморфизмд орсон плутоны чулуулгуудтай** холбоотой байж болохыг харуулдаг. Мөн энэ эрдэс нь **монтмориллонитын шавар** эсвэл **цеолитын талстуудтай** хамт тохиолдох нь бий. Целолитуудтай хамт байх нь эдгээр эрдсүүд **талст ургах ижил суурь нөхцөлийг** илүүд үздэгийг илтгэж болох юм.

Целадонитыг анх **1847 онд** Италийн Верона хотын ойролцоох **Монте Балдо** ууланд тодорхойлж, тайлбарласан. Нэр нь далайн ногоон өнгийг илэрхийлдэг франц хэлний **“celadon”** гэдэг үгнээс гаралтай. Энэ эрдэс нь **глауконитын хамт** “**ногоон шороо**” (green earth) хэмээх пигмент үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг хоёр эрдсийн нэг бөгөөд уг пигмент нь **Чусон (Joseon) улсын үеийн барилга байгууламжийг чимэглэхэд** маш чухал үүрэгтэй байжээ. Ийм ч учраас Өмнөд Солонгост целадонит олборлодог цорын ганц газар нь **байгалийн дурсгалт газар** хэмээн албан ёсоор хамгаалагдсан байдаг.

**Түгээмэл хольц элементүүдэд** марганец, кальци болон **натри** орно.
Чабазят

Чабазит (UK: /ˈkæbəzʌɪt/) нь цеолитын бүлэгт хамаарах текто-силикат эрдсийн цуваа бөгөөд гемлиниттэй ойр хамааралтай. Химийн томьёо нь M[Al₂Si₄O₁₂]·6H₂O ба энд M нь нэг буюу хэд хэдэн металлын катион байна. Тус цуваанд катионы давамгайллаас хамааран Чабазит-Ca, Чабазит-K, Чабазит-Na, Чабазит-Sr зэрэг хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрдсүүд орно.

Чабазит нь триклиник талстын системд талсждаг бөгөөд ихэвчлэн псевдо-куб хэлбэртэй ромбоэдр талстууд үүсгэнэ. Талстууд нь ихэвчлэн ихэржилттэй бөгөөд контакт ихэржилт болон нэвчмэл ихэржилт хоёулаа ажиглагдаж болно. Өнгө нь өнгөгүй, цагаан, улбар шар, бор, ягаан, ногоон эсвэл шар байж болно. Хатуулаг нь Моосын шаталбараар 3–5, нягт нь 2.0–2.2 орчим. Гялбаа нь шилэн маягийн.

Анх 1792 онд Боск д’Антик уг эрдсийг chabasie гэж нэрлэсэн бөгөөд хожим одоогийн зөв бичлэгт шилжсэн. Чабазит нь ихэвчлэн базальт чулуулгийн хөндий болон амигдалд (хий дүүрсэн нүхэнд) тохиолддог. Энэтхэг, Исланд, Фарерын арлууд, Умард Ирландын Гигантын далан, Богеми, Итали, Герман, Канадын Нова Скотиа мужийн Фандигийн булан, мөн АНУ-ын Орегон, Аризона, Нью Жерси мужуудад тархсан.
Кезанят

Кезанит нь апатит–вилкеит–эллестадитын цувааны төгсгөлийн гишүүн бөгөөд апатит дахь бүх фосфатын ионуудыг сульфатын ионоор орлуулж, цэнэгийн зөрүүг кальцийн зарим ионыг натрийн ионоор солих замаар тэнцвэржүүлдэг. Одоогоор кезанит агуулсан орд маш цөөн илэрсэн бөгөөд Итали улсын Чезано дахь геотермийн талбай (нэр нь эндээс үүсэлтэй), Румын дахь Мэгуричи агуй, мөн Багамын Сан-Сальвадор арлын агуйнуудад хязгаарлагдан тохиолддог.

Кезанитийг анх 1981 онд Итали улсын Үндэсний Цахилгаан Эрчим Хүчний Зөвлөл халаасан давст усны нөөцийг геотермийн эрчим хүчний эх үүсвэр болгон ашиглах боломжийг судлах зорилгоор хайгуулын өрөмдлөг хийж байх үеэр нээсэн. Анх олдсон үедээ апатит гэж эндүүрч байсан боловч нарийвчилсан шинжилгээний дараа өөр эрдэс болох нь тогтоогдсон.

Таззоли (1983) кезанитийг гидроксиапатиттай изотипик бүтэцтэй гэж тогтоосон. Үүнийг анхны нэгж эсийн хэмжээсийг нарийвчлан шинэчилж, Холли Спрингс-ийн гидроксиапатитын атомын координаттай харьцуулан тодорхойлсон байна. Үүнээс үзэхэд, кезанитад өөр өөр элементүүд орлогдсон байдаг ч бүтэц болон нэгж эсийн параметрүүд нь үндсэндээ ижил бөгөөд зөвхөн тетраэдрийн холбоосын уртад зарим ялгаа ажиглагддаг.
Церуссят

Церуссит (хар тугалганы карбонат буюу цагаан хар тугалганы хүдэр гэж мөн нэрлэдэг) нь PbCO₃ гэсэн химийн томьёотой, хар тугалганы карбонатаас тогтсон эрдэс бөгөөд хар тугалганы чухал хүдэр юм. Нэр нь латин хэлний cerussa буюу “цагаан хар тугалга” гэсэн үгнээс гаралтай. Cerussa nativa хэмээх нэршлийг 1565 онд Конрад Гесснер дурдсан бөгөөд 1832 онд Ф. С. Бёдант энэ эрдэст ceruse гэдэг нэрийг хэрэглэсэн. Харин өнөөгийн cerussite гэсэн нэршлийг В. Хайдингер 1845 онд хэрэглэсэн. Эрт үед уурхайчид хар тугалганы жонш, цагаан хар тугалганы хүдэр гэх мэт нэрсийг ашиглаж байжээ.

Церуссит нь орторомб (orthorhombic) талст системд талсждаг бөгөөд арагонит-той изоморф (ижил хэлбэртэй бүтэцтэй) байдаг. Арагониттой адил маш олонтаа ихэрлэн (twinned) ургадаг бөгөөд нийлмэл талстууд нь псевдо-зургаан талт хэлбэртэй харагддаг. Гурван талст ихэвчлэн призман хоёр гадаргуун дээр хоорондоо ихэрлэн нийлж, ойролцоогоор 60°-ын өнцгөөр огтолцсон, зургаан туяатай од хэлбэрийн бүлгүүдийг үүсгэнэ.

Талстууд элбэг тохиолддог бөгөөд тэдгээр нь ихэвчлэн маш тод гялалзсан, толигор гадаргуутай байдаг. Мөн нягт ширхэглэг бөөгнөрөл хэлбэрээр, заримдаа ширхэглэг (фиброз) бүтэцтэйгээр тохиолдоно. Өнгө нь ихэвчлэн өнгөгүй эсвэл цагаан, заримдаа саарал эсвэл ногоовтор туяатай байж болно. Тунгалаг эсвэл хагас тунгалаг бөгөөд алмазан гялбаатай. Маш хэврэг, конхойдаль (дун хэлбэрийн) хагаралтай. Моосын хатуулаг нь 3–3.75, харин нягт (specific gravity) нь ойролцоогоор 6.5 юм.
Кавансят

**Каванзит** нь химийн найрлагаасаа (кальци–ванадийн силикат) үүдэн ийнхүү нэрлэгдсэн бөгөөд **гүн хөх өнгөтэй, ус агуулсан кальци–ванадийн филлосиликат** эрдэс юм. Энэ нь **базальт болон андезитын чулуулгуудад** хоёрдогч эрдэс хэлбэрээр, төрөл бүрийн **цеолитын эрдсүүдтэй хамт** тохиолддог. Каванзитын хөх өнгө нь **ванадий** хэмээх металл ионоос үүсэлтэй.

Каванзитыг **1967 онд** АНУ-ын Орегон мужийн **Малхёр тойрогт (Malheur County)** анх нээсэн бөгөөд харьцангуй **ховор эрдэс**т тооцогддог. Энэ эрдэс нь түүнээс ч илүү ховор **пентагонит** хэмээх эрдэстэй **полиморф** харилцаатай (химийн найрлага ижил боловч талст бүтэц нь өөр). Каванзит хамгийн элбэг олддог газруудын нэг нь **Энэтхэгийн Пуне хотын орчим**, мөн асар том магмын муж болох **Деканы траппууд (Deccan Traps)** юм.

Хэдийгээр каванзит нь ванадий агуулдаг тул онолын хувьд уг элементийн **хүдэр** байж болох ч, практикт **хүдрийн эрдэс** гэж ерөнхийдөө үздэггүй. Гэсэн хэдий ч **өнгөлөг хөх өнгө** болон **ховор тохиолддог** чанараасаа шалтгаалан каванзит нь **цуглуулагчдын дунд ихэд эрэлттэй эрдэс** юм.**Каванзит** нь маш **онцлог шинжтэй эрдэс** юм. Энэ нь ихэвчлэн **талстын бөөгнөрөл** хэлбэрээр үүсдэг бөгөөд ихэнхдээ **бөмбөлөг маягийн** бүтэцтэй, хэмжээ нь **хэдэн сантиметр хүртэл** байдаг. Зарим тохиолдолд эдгээр бөмбөлөгүүд нь хангалттай **бүдүүн ширхэгтэй** тул **тус тусын талстуудыг ялган харах** боломжтой байдаг. Ховор тохиолдолд каванзит нь **эрвээхэй зангилаа (bowtie)** хэлбэрийн бөөгнөрөл үүсгэнэ.

Каванзитын өнгө нь маш **тод ялгарах** бөгөөд бараг үргэлж **гүн, тод хөх** өнгөтэй байдаг.
Кромит

Хромит нь голчлон төмрийн (II) исэл ба хромын (III) ислийн нэгдлүүдээс бүрдсэн талст эрдэс юм. Үүнийг FeCr2O4 химийн томъёогоор илэрхийлж болно. Энэ нь шпинель бүлэгт хамаарах исэл эрдэс юм. Магни элемент нь магнезиохромит (MgCr2O4)-тэй хатуу уусмал үүсгэдэг тул төмрийг янз бүрийн хэмжээгээр орлож чаддаг. Хөнгөн цагаан элементийг орлуулах нь герцинит (FeAl2O4)-д хүргэдэг. Өнөөдөр хромитыг төмөр-хромын хайлш болох феррохром (FeCr), үйлдвэрлэх замаар зэвэрдэггүй ган үйлдвэрлэхэд тусгайлан олборлодог.

Хромитын мөхлөгүүд нь Өмнөд Африк, Энэтхэгийн Бушвелд зэрэг томоохон мафик магмын интрузивүүдэд түгээмэл байдаг. Хромит нь төмөр-хар өнгөтэй, металл гялбаатай, хар хүрэн судалтай, Мохсын шатлалын 5.5 хатуулагтай байдаг.Хромит эрдэс бодисууд нь голчлон мафик-ультратамик магмын интрузиудаас олддог бөгөөд заримдаа метаморфик чулуулагт байдаг. Хромит эрдэс бодисууд нь хэдэн зуун километр урт, хэдэн метр зузаантай давхаргатай формацид байдаг. Хромит нь төмрийн солируудад түгээмэл бөгөөд силикат болон троилит эрдэс бодисуудтай холбоотойгоор үүсдэг.
Цельсиан

Цезиан нь ховор тохиолддог хээрийн жоншны эрдэс бөгөөд барийн хөнгөнцагаан-силикатын найрлагатай, BaAl₂Si₂O₈ химийн томьёотой. Энэхүү эрдэс нь бари их хэмжээгээр агуулсан контакт метаморф чулуулгад үүсдэг. Түүний талстын систем нь моноклин, цэвэр хэлбэрээрээ цагаан, шаргал эсвэл тунгалаг харагддаг.

Синтетик барийн хөнгөнцагаан-силикат нь шүдний ломбо болон бусад зориулалтаар керамик материал болгон ашиглагддаг. Энэ эрдсийг Андерс Цельсиус (1701–1744)-ын нэрээр нэрлэсэн.

Цезиан нь барийн хээрийн жонш бөгөөд BaAl₂Si₂O₈ химийн найрлагатай. Энэ нь хээрийн жоншны бүлэгт хамаарах ба цезиан–гиалофан, мөн цезиан–ортоклазын цуваанд багтдаг. Гадаад төрхөөрөө анортиттай төстэй бөгөөд дөрвөн өөр полиморф (болор бүтцийн хэлбэр)-той.

Үндсэн элементүүд нь цахиур, хөнгөн цагаан, хүчилтөрөгч, бари юм. Эрдэст түгээмэл тохиолдох хольц элементүүдэд төмөр, титан, магни, кали, кальци орно. Цезиан нь өрөөний температураас 1590°C хүртэл тогтвортой байдаг (Lin and Foster, 1968).

Хамгийн түгээмэл ул мөр элементүүд нь кали ба кальци юм. Цезианы химийн найрлагын жингийн хувь хэмжээгээр хийсэн шинжилгээнд дараах үзүүлэлтүүд илэрсэн:
	•	SiO₂ – 35.1%
	•	Al₂O₃ – 26.8%
	•	BaO – 35.8%
	•	K₂O – 2.3%
	•	Нийт – 100.0%

(Newham and Megaw, 1960)
Катьерят

## Каттьерит
Каттьерит (CoS₂) нь Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсад илэрдэг кобальтын сульфидын эрдэс юм. Уг эрдсийг Бельгийн эрдэс судлаач Йоханнес Ф. Ваэс никелийн сульфид болох ваэзиттэй хамт нээсэн бөгөөд Haut-Katanga-гийн Уул уурхайн нэгдлийн (Union Minière du Haut-Katanga) удирдах зөвлөлийн дарга байсан Фелисьен Каттьерийн нэрээр нэрлэсэн.
Энэхүү эрдэс нь пиритийн бүлэгт хамаардаг бөгөөд энэ бүлгийн бүх эрдэс ижил бүтцийн зарчимтай. +2 исэлдэлтийн төлөвтэй металл нь анионтой хамт натрийн хлоридын бүтэц үүсгэнэ. Энэ тайлбар нь пирит дэх хүхрийн атомууд хосоороо оршиж, тодорхой S–S холбоо үүсгэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн ойлголт юм.

Каттьерит нь карбонат чулуулагт орших хүдрийн ордуудад пирит, халькопирит болон линнеит–полидимитийн бүлгийн эрдсүүдтэй хамт тохиолддог. Катангын дүүрэг дэх анхны илрэлээс гадна Германы Хар Ой дахь Гансберг, Шведийн Вэрмланд мужийн Филипстад орчим, АНУ-ын Хойд Каролина мужийн Аллегани тойргийн Спарта хотын ойролцоох Болд Ноб, мөн Миссури мужийн Рейнольдс тойрог дахь Флетчерийн уурхайгаас илэрсэн гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.
Касситерят

## Касситерят
Касситерят нь цагаан тугалганы исэл эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь SnO₂ юм. Ерөнхийдөө тунгалаг бус боловч нимгэн талстууд нь хагас тунгалаг шинжтэй байдаг. Түүний гялбаа болон олон талт талст гадаргуу нь үнэт чулуу болгон ашиглахад тохиромжтой болгодог.
Касситерят нь эртний түүхийн туршид цагаан тугалганы гол хүдэр байсаар ирсэн бөгөөд өнөө үед ч цагаан тугалганы хамгийн чухал эх үүсвэр хэвээр байна. Орчин цагт илэрч буй касситерятийн ихэнх орд нь элэгдэлд тэсвэртэй мөхлөгүүд хуримтлагдсан аллювийн буюу шороон ордуудаас олддог. Анхдагч касситерятийн хамгийн сайн эх үүсвэр нь Боливийн цагаан тугалганы уурхайнууд бөгөөд тэнд талстжсан гидротермаль судлуудад илэрдэг.
Руанда улсад касситерят олборлох салбар дөнгөж хөгжиж эхэлж байна. Ардчилсан Бүгд Найрамдах Конго Улсын зүүн хэсэгт, ялангуяа Валикалегийн орчимд касситерятийн ордуудын төлөөх тэмцэл нь зэвсэгт мөргөлдөөний гол шалтгаануудын нэг болсон. Үүний улмаас касситерят нь “мөргөлдөөний ашигт малтмал” гэж тооцогдох болсон.
Касситерят нь магмын чулуулгийн өргөн тархсан боловч бага хэмжээний бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Боливийн судлууд болон Английн Корнуолл, Девон муж дахь 4500 жилийн настай олборлолтын ул мөрүүд нь гранитын интрузив биетүүдтэй холбоотой, өндөр температурт үүссэн кварцын судал болон пегматитуудад төвлөрдөг. Эдгээр судлууд нь ихэвчлэн турмалин, топаз, флюорит, апатит, вольфрамит, молибденит, арсенопирит зэрэг эрдэстэй хамт тохиолддог.
Брукят

Brookite – Брукят

Брукит нь титаны давхар исэл (TiO₂)-ийн орторомбик хэлбэр бөгөөд ижил химийн найрлагатай боловч өөр болор бүтцэтэй дөрвөн байгалийн полиморф хэлбэрийн нэг юм. Үлдсэн гурван хэлбэр нь акаогийт (моноклиник), анатаз (тетрагонал) болон рутил (тетрагонал) болно.Брукит нь анатаз, рутилтай харьцуулахад ховор тохиолдоно. Гэхдээ эдгээр хэлбэрүүдийн нэгэн адил фотокаталитик идэвхтэй. Мөн анатаз, рутилтай харьцуулахад эсийн эзэлхүүн илүү том, нэг эсэд 8 TiO₂ бүлэг агуулдаг анатаз 4, рутил –2.Брукитэд төмөр (Fe), тантал (Ta), ниоби (Nb) зэрэг хольц түгээмэл тохиолддог. 1825 онд Францын эрдэс судлаач Арман Леви үүнийг Английн талст зүйч, эрдэс судлаач, ноосны худалдаачин Хенри Жеймс Брук (1771–1857)-ийн нэрээр нэрлэсэн.Аркансит нь АНУ-ын Арканзас мужийн Магнет Ков орчмоос олддог брукитын нэг хувилбар юм. Мөн ОХУ-ын Зүүн Сибирийн Олёкма–Чарагийн тэгш өндөрлөг, Алдан бамбайн Мурун массив-д тохиолдоно.Ойролцоогоор 750 °C-аас дээш температурт брукит нь рутилын бүтэц рүү шилжинэ. Брукитын талстууд ихэвчлэн хавтгай, сунасан, уртын дагуу судалтай байдаг. Заримдаа пирамид хэлбэртэй, хуурамч зургаан талт эсвэл призматик хэлбэртэй байж болно. Брукит ба рутил нь заримдаа эпитаксиаль байдлаар хамт ургаж чаддаг.
Кемосайт

## Кемосайт 
Кемосайт нь хлорит бүлгийн Fe2+ гишүүн юм. Төмрийн устөрөгч хөнгөн цагааны силикат нь бага ба дунд зэргийн метаморфиз төмрийн ордуудын орчинд саарал төмрийн хүдэр эсвэл хар талст хэлбэрээр үүсдэг. Бусад хлорид шиг энэ нь чулуулаг пироксен, амбифол болон биотитын гидротермаль өөрчлөлтүүдийн бүтээгдхүүн юм. Хлоритын найрлага нь ихэвчлэн анхны магмын эрдэстэй холбоотой байдаг учраас илүү их ферромагнезийн эрдэс болох ферромагнезийн эрдэс бодисууд түгээмэл байдаг. 1820 онд Франц улсийн Нэмэроусийн эрдэс судлаач Пиэррэ Бэртиэр кемосайтыг анх нээж байсан. Энэ шинэ эрдэсийг бага ба дунд зэргийн метаморфизтой төмрийн ордуудын бүсээс олжээ. Кемосайтын эртний дээжүүд хлорит гэхээсээ илүү каолин агуулж  байсан нь хэсэг маргаан үүсгэж байсан, гэсэн хэдий ч дараа дараагийн судалгаагаар кемосайт нь ихэвчлэн каолин хэлбэрийн бүтэцтэй чамозитоос яалгахад нэлээд хэцүү бертиерн гэх өөр нэг филлосиликаттай хамт байдаг болохыг нотолсон. Кемосайтийг Швейцарийн Валайс кантонд орших Сион болон Мартиньигийн хооронд орших Камасон хотын араас нэрлэсэн.
Чарльсайт

## Чарльсайт 
Чарльсайт нь этрингитийн бүлэгт хамаарах сульфат эрдэс юм. Чарльсайтийг 1945 онд Харвардын их сургуулийн минералогич профессор доктор Чарлз Палачийн эрдэс судлалийн салбарт оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж түүний нэрээр нэрлэжээ.  Энэхүү эрдэс нь маш ховор бөгөөд олдсон тохиолдолд ихэвчлэн талст хэлбэртэй байдаг. Түүний талстууд нь зөөлөн зургаан өнцөгт хэлбэртэй бөгөөд өнгө нь харилцан адилгүй байж болно. Өнгө нь тунгалаг цагаан бүр цайвар шар ягаан байх тохиолдол бий. Энэхүү хэврэг эрдэсийн массын хатуулаг нь 2.5 хувийн жин нь 1.79 юм. Нүдээр харахад тунгалаг боловч цагаан зураас(нунтаг өнгө) үлдээдэг. Чарльсайт нь дэлхийд ердөө цөөхөн хэдэн газар олдсон. Анх Нью-Жкрси мужийн Сассэкс тойргийн Франклин дахь Франклины уурхайгаас илрүүлжээ энэ нь 800р түвшний яг дээр дээвэр талаас хүдэр лүү 15орчим фут гүнд байрласан байсан . Уг хүдэр нь голчлон Франклинит виллемит болон бусад зарим хоёрдогч эрдсээс бүрдсэн байв. Эндээс олон талстууд нь 6мм хүртлэх урттай байсан бөгөөд клинохедрит талстууд ай хамт ургасан гэж таамагладаг. Чарльсайт олдсон өөр бусад газрууд нь өмнөд Африкийн умард кейф мужийн Вессэлийн уурхай, Н.Чвангинг уурхай, Каларахи уурхайд олдсон байдаг.
Бразилианят

Бразилианит

Бразилианит нь нэрээ гарал үүслээрээ Бразил улсаас авсан, ердийн байдлаар шар ногоон өнгөтэй фосфат эрдэс юм. Энэ нь голчлон фосфатаар баялаг пегматитад оршдог. Төгс талстуудын хэлбэрээр друз болон пегматитад бөөгнөрсөн байх ба ихэвчлэн үнэт чулууны чанартай байдаг. Бразилианитын нэгэн алдартай орд нь Бразилын Минас-Жерайс мужийн Консельейро-Пена орчмын нутагт байдаг. Тэдгээрийн зарим нь хүчирхэг мөнгөлөг гялалзсан мусковит (цагаан алт) навч дээр, өөрийн эх чулуундаа ургасан байдлаар олддог. Хар ногоон шар өнгөөс сармагчин ногоон өнгөтэй эдгээр талстуудын урт нь заримдаа 12 см (4.7 инч), өргөн нь 8 см (3.1 инч) хүртэл хэмжигддэг. Минас-Жерайс мужийн Мантена орчмын өөр нэг ордод ижил төстэй хэлбэр, хэмжээтэй талстууд олдсон боловч тэдгээр нь талст хэлбэрийн төгс байдалд дутагдалтай байдаг [эх сурвалж шаардлагатай]. Эрдэс чулуулгийн цуглуулгад байдаг олон бразилианит дээж Нью-Хэмпшир мужийн Графтон тойргийн Палермо болон Чарльз Дэвисийн уурхайнуудаас гаралтай. Бразилианит нь ихэвчлэн гранитын пегматитад оршдог бөгөөд ихэвчлэн пегматитын доторх хонхор хэсгүүдэд кварц, берли, байван чулуу (мика) зэрэгтэй хамт олддог. Бразилианит нь өөр өөр орцуудад өөр өөр гадаад төрх байдалтайгаар илэрдэг.
Карпатят

**Карпатят** (Carpathite) нь маш ховор нүүрс устөрөгчийн эрдэс бөгөөд онцгой цэвэр коронен (C24H12)-оос тогтох ба энэ нь олон цагирагт ароматик нүүрс устөрөгч юм. Нэрийг нь заримдаа **karpatite** гэж бичиж байсан бөгөөд мөн уг эрдсийг буруу нэрлэж **pendletonite** гэж нэрлэсэн тохиолдол бий.
## Нээлт
Энэ эрдсийг анх 1955 онд Украйны Закарпат мужид илэрсэн олдвороор нь тодорхойлсон бөгөөд Карпатын нурууны нэрээр нэрлэжээ. 1967 онд өмнөх тодорхойлолтыг мэдээгүй байсан Joseph Murdoch Калифорни мужийн San Benito тойргийн Picacho Peak орчмоос олдсон дээжийг шинжилж, “**pendletonite**” гэж нэрлэсэн байна.

## Бүтэц
Карпатят нь цэвэр коронентой (coronen) ижил талст бүтэцтэй. Молекулууд нь хавтгай хэлбэртэй бөгөөд ойролцоогоор харилцан перпендикуляр чиглэлтэй хоёр бүлэгт байрлана. Нэг бүлгийн молекулууд хоорондоо параллель бөгөөд хэсэгчлэн зөрсөн байрлалтай, тэдгээрийн хавтгай хоорондын зай нь 0.3463 нм байна. Энэ нь графитын давхаргуудын хоорондын зай (0.335 нм)-ээс ялимгүй их бөгөөд молекул доторх C–C холбоосын уртаас (ойролцоогоор 0.14 нм) хавьгүй урт юм. Ийм “долгионт давхарга” бүтэц нь интеркаляцид маш тэсвэртэй тул эрдсийн ийм өндөр цэвэршилтийг тайлбарлаж чадна.
Чэмбэрсит

**Чэмбэрсит** () нь Mn3B7O13Cl томьёотой манганы боратын эрдэс юм. Энэ нь эрикаит (Fe3B7O13Cl) ба борацит (Mg3B7O13Cl) гэх бусад эрдэс бодисуудыг багтаасан борат эрдэс бодисын бүлгийн гишүүн юм. Чэмбэрситыг анх нээж байхад байгальд байдаг борацитын хоёр дахь аналог байсан. Эрдэс хэлбэрээрээ 1957 онд Техасын Барберс Хилл давст толгой болон 1971 онд Хятадын Тяньжинь мужийн Жишянь дахь Доншуйчангийн ордоос тус тус олдсон. Чэмбэрситыг ууршуулагч эрдэс, галит, ангидрит, гипстэй холбоотой гэж үздэг.

## Хими, физик шинж
Чэмбэрситыг Барберс Хиллд анх олж илрүүлэхэд хэлбэр нь эерэг тетраздэр байсан боловч хос тэнхлэгтэй харилцан орших тетраздэрүүдтэй ихэр талстууд оолдсон. Хятадад олдсон хүдэр нь микротик агрегатууд үүсгэдэг ээрмэл болон мөхлөгт өндөр агуулгатай, учир нь бор нь маш цэвэр бөгөөд радиаль чиглэлтэй бөмбөрцөг хэлбэртэй бага агууламжтай үүссэн байдаг. Хятадад олдсон чэмбэрсит Барберс Хиллд олдсон чэмбэрситүүд ижил химийн харьцаатай байсан.

Ангилал:Эрдэс
Браунлийт

Браунлейит

Браунлейит нь MnSi химийн томьёотой силицид эрдэс юм. Үүнийг Хьюстон хот дахь Жонсон сансрын төвийн судлаачид 26P/Григг–Скьеллеруп сүүлт одны Pi Puppid солирын бөөмсийг шинжилж байх явцдаа нээсэн.Байгаль дээр мэдэгдэж буй манганы өөр нэгэн силицид нь мавляновит Mn5Si3 юм. Эдгээр бөөмсийг 2003 оны 4-р сард АНУ-ын баруун өмнөд нутгийн дээгүүрх стратосферээс NASA-гийн ER-2 өндөрт нисдэг судалгааны онгоцоор цуглуулсан.АНУ, Герман, Японы судлаачдаас бүрдсэн багийг NASA-гийн эрдэмтэн Кэйко Накамура-Мессенжер ахалж байв. Эрдсийн гарал үүслийг тогтоох болон бусад тоосонцрын материалыг судлах зорилгоор 2005 онд Жонсон сансрын төвд шинэ дамжуулалтын электрон микроскоп суурилуулсан.Эрдсийн нэрийг Олон улсын эрдэс судлалын холбоо (IMA, № 2008-011) баталсан. NASA-гийн эрдэмтэд энэхүү эрдсийг гариг хоорондын тоосонцрын судалгаанд анхдагч судалгаа хийсэн, Сиэтл дэх Вашингтоны их сургуулийн одон орон судлалын профессор Доналд Э. Браунлигийн нэрээр нэрлэсэн байна.
Карнотят

**Карнотят** нь тод ногоовтор-шар өнгөтэй эрдэс бөгөөд ихэвчлэн элсэн чулуунд нимгэн царцдас болон хайрслаг маягаар тохиолддог. Ердөө 1 хувийн агууламжтай байхад ч элсэн чулууг тод шар өнгөтэй болгодог. Карнотят нь ураны чухал хүдэр юм. Энэ нь хоёрдогч гаралтай ванади ба уран агуулсан эрдэс бөгөөд ихэвчлэн тунамал чулуулаг нь хуурай уур амьсгалтай бүс нутагт илэрдэг.

АНУ-д карнотят нь Колорадогийн өндөрлөг бүсийн элсэн чулуунд тархсан байдлаар болон чулуужсан моддын орчимд бөөгнөрөл үүсгэн орших ураны чухал хүдэр юм. Мөн Вайоминг, Колорадо, Өмнөд Дакота, Невада, Аризона, Юта мужуудад тохиолдоно. Түүнчлэн Нью-Мексикогийн Грантс хот орчим болон Пенсильвани мужийн Карбон тойрогт дагалдан илэрдэг. 

Карнотят нь Конго (Киншаса), Марокко, Австрали (Радиум Хилл), Казахстан улсад бүртгэгдсэн. Пакистанд карнотят нь Дээд миоцений дунд Сиваликсын хурдаст (Dhokpathan Formation), Карак тойргийн Тахат Насрати орчмоос олддог.
Дотоод ба гадаад өнцөгүүд

Геометрт олон өнцөгтийн өнцөг нь хоорондоо залгаа хоёр талын хооронд үүснэ. Энгийн (өөртөөгөө огтлолцдоггүй) олон өнцөгтийн хувьд, тухайн өнцгийн дотор орших цэг нь олон өнцөгтийн дотор талд байвал (олон өнцөгт нь гүдгэр эсвэл хотгор байхаас үл хамааран) уг өнцгийг дотоод өнцөг (interior angle) гэж нэрлэнэ. Олон өнцөгт нь орой бүртээ яг нэг дотоод өнцөгтэй байдаг. Хэрэв энгийн олон өнцөгтийн бүх дотоод өнцөг нь шулуун өнцгөөс (π радиан буюу 180°) бага байвал уг олон өнцөгтийг гүдгэр олон өнцөгт гэнэ. Үүний эсрэгээр, гадаад өнцөг (мөн эргэх өнцөг, эсвэл гадна өнцөг гэж нэрлэгддэг) нь энгийн олон өнцөгтийн нэг тал болон түүнтэй залгаа талын сунгалтаар үүсэх өнцөг юм.

## Шинж чанарууд 
•	Нэг оройд орших дотоод өнцөг ба түүнд харгалзах гадаад өнцгийн нийлбэр нь π радиан (180°) байна.

	•	Энгийн олон өнцөгтийн бүх дотоод өнцгүүдийн нийлбэр нь π(n − 2) радиан буюу 180(n − 2) градус бөгөөд энд n нь талын тоо юм. Энэ томьёог математикийн индукцийн аргаар баталж болно. Үүнд: гурвалжнаас (дотоод өнцгүүдийн нийлбэр нь 180°) эхлээд, нэг талыг өөр нэг оройгоор холбогдсон хоёр тал болгон нэмэх замаар олон өнцөгтийн талын тоог үе шаттайгаар өсгөнө.

	•	Энгийн ямар ч олон өнцөгтийн бүх гадаад өнцгүүдийн нийлбэр (орой бүрт боломжит хоёр гадаад өнцгөөс зөвхөн нэгийг нь авч тооцвол) 2π радиан (360°) байна.

	•	Аль талыг сунгаснаас үл хамааран тухайн оройн гадаад өнцгийн хэмжээ өөрчлөгдөхгүй. Учир нь нэг оройд ээлжлэн аль нэг талыг сунгаж үүсгэх хоёр гадаад өнцөг нь эсрэг (босоо) өнцгүүд тул хоорондоо тэнцүү байдаг.
Карролят

Карроллят, (CuCo₂S₄) нь зэс, кобальтын сульфид эрдэс бөгөөд никель металлын ионуудын их хэмжээний орлуулгатай тохиолддог ба линнейитийн бүлэгт хамаарна. Энэ эрдэс нь АНУ-ын Мэрилэнд мужийн Кэрролл тойрог дахь Патапско уурхайн (Сайксвилл) хэв шинжит ордоороо нэрлэгдсэн. 

## Хатуу Шийдэл 
Нэг катион нөгөө катионыг мэдэгдэхүйц найрлагын хүрээнд орлуулах үед хатуу уусмал үүсдэг. Карроллятын хувьд A байрлалд Co2+ нь Cu+-ыг орлуулж чаддаг бөгөөд орлуулалт бүрэн явагдвал үүссэн эрдсийг линнейит (Co2+Co3+2S4) гэж нэрлэнэ. Энэ нь карроллят ба линнейитийн хооронд хатуу уусмалын цуваа байдгийг илтгэнэ. Мөн Ni нь карроллятын бүтэц дэх Co болон Cu-ийн аль алиныг орлуулж чаддаг тул карроллятээс куприан сигенит хүртэлх хатуу уусмал үүсдэг. Сигенит (Co2+Ni3+2S4) нь өөрөө хатуу уусмалын цуваанд хамаарах бөгөөд линнейит ба полидимит (Ni2+Ni3+2S4) хооронд хатуу уусмал үүсдэг. Харин карроллят ба флетчерит (CuNi2S4) хооронд хатуу уусмал байдаг талаар нотолгоо илрээгүй байна. Cu–Co–S систем дэх фазын харилцааг судалсан бөгөөд ойролцоогоор 900 °C орчим температурт калькозит–дигенитийн хатуу уусмал нь кобальтын сульфидуудтай хамт оршдог.
Чалькантят

Халкантит (Англи хэлний "Chalcanthite" нь эртний грекийн χάλκανθον (khálkanthon) үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь эргээд χαλκός (khalkós) 'зэс' ба άνθος (ánthos) 'цэцэг, дэлгэрэлт' гэсэн үгнээс үүсэлтэй) нь гүн хөх-ногоон өнгөтэй, усанд уусдаг сульфат эрдэс бөгөөд CuSO₄·5H₂O химийн бүтэцтэй. Энэ нь ихэвчлэн зэсийн ордын сүүлийн шатны исэлдэлтийн бүсэд илэрдэг. Хялбархан уусах чадвартайгаас шалтгаалан халкантит нь хуурай уур амьсгалтай бүс нутагт илүү түгээмэл тохиолдоно.
Халкантит нь таван молекул усны кристаллжмал (пентагидрат) бөгөөд халкантит бүлгийн ижил төстэй усны молекул агуулсан сульфатуудаас хамгийн өргөн тархсан төлөөлөгч юм. Энэ бүлгийн бусад сульфатууд нь зэс ионыг манганаар сольсон жококуит, төмрөөр сольсон мелантерит, эсвэл магниар сольсон пентагидрит зэрэг химийн найрлагаараа халкантиттай бараг ижил байдаг.
Халкантитыг хөх чулуу (blue stone), хөх витриол (blue vitriol), зэсийн витриол (copper vitriol) гэх мэт өөр нэрсээр ч нэрлэдэг.
Халкантит нь зэсийн эрдэс учраас зэсийн хүдэр болгон ашиглаж болох ч, усанд амархан уусах чанар нь чийгтэй бүс нутагт ууршилт, уусмалын мөчлөгөөр дахин талстлан, уурхайн гадаргуу дээр хальс хэлбэрээр тунадаг. Иймээс халкантит нь зөвхөн маш хуурай бүс нутагт хангалттай их хэмжээгээр олдож, хүдэр болох боломжтой байдаг. Харин хоёрдогч байдлаар, өөрийн гүн өнгө үзэмж, үзэсгэлэнтэй талстаараа энэ эрдэс нь цуглуулагчдын дунд эрэлт ихтэй коллекцын эрдэс юм.
Кариополят

Кариопиллит (эктропит болон эктропиттой ижил утгатай) нь бор өнгөтэй эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь (Mn2+,Mg)3Si2O5(OH)4 юм. Энэхүү эрдсийг 1889 онд Швед улсад орших нэгэн уурхайгаас нээсэн. Нэршил нь гадаад төрхтэй нь холбон “самар” болон “эсгий” гэсэн утгатай грек үгсээс гаралтай. 

## Тайлбар 
Кариопиллит нь байгаль дээр улаан хүрэнээс цайвар бор, шаргалдуу хүртэл өнгөтэй илэрдэг. Нимгэн зүсэлтээр харахад цайвар бороос шар өнгөтэй байдаг. Эрдэс нь ихэвчлэн хавтгай хэлбэрийн, хуурамч зургаан өнцөгт талстууд байдлаар оршдог бөгөөд ихэнхдээ сарнайн дэлбээ мэт бөөгнөрсөн (rosette) хэлбэртэй, 4 мм хүртэл хэмжээтэй (0.16 инч) байдаг. Мөн төвөөсөө тойроглон цацарсан бүтэцтэй, эсвэл нягт массив хэлбэрээр тохиолддог. Кариопиллит нь манган агуулсан эрдсүүдийн хувирал (метаморфизм)-ын бүтээгдэхүүн байдлаар үүсдэг. Энэхүү эрдэс нь браунит, кальцит, гониерит, якобсит, хар тугалга, манган агуулсан кальцит, родонит, саркинит, тиродит зэрэг эрдэстэй хамт тохиолддог. 

## Бүтэц 
Кариопиллит нь октаэдр зохион байгуулалттай манганы ионоор холбогдсон тетраэдр цагирагуудаас тогтсон гурвалжин “арлууд”-аас бүрдэх бөгөөд эдгээр нь хоорондоо октаэдр зохион байгуулалттай манган агуулсан давхаргуудаар холбогдсон бүтэцтэй. Талст бүтэц нь богино зайн зохион байгуулалттай боловч эдгээр “арлууд”-ын хоорондын холбоосууд нь бүрэн эмх цэгцгүй байдаг. Иймээс жинхэнэ утгаар нэгж эс (unit cell)-ийг тодорхойлох боломжгүй. 1889 онд кариопиллит нь Швед улсын Вэрмланд мужийн Филипстад хотын ойролцоох Харстиген уурхайгаас анх илэрсэн.
Чалькоцят

Халькозит (дуудлага: /ˈkælkəˌsaɪt/) нь зэс(I)-ийн сульфидын нэгдэл болох Cu₂S томьёотой, зэсийн чухал хүдэр эрдэс юм. Энэ эрдэс нь гэрэл нэвтрүүлдэггүй, хар саарал-аас хар өнгөтэй, металл гялалзсан байдалтай. Мосын хатуулагийн шаталбараар 2.5–3 хатуулагтай. Кристал бүтэц нь моноклин системтэй сульфид эрдэс юм.
“Халькозит” гэдэг нэр нь грек хэлний khalkos буюу “зэс” гэсэн үгнээс гаралтай. Мөн редрутит, шилэн зэс, зэс-гялтгануур (copper glance) гэж нэрлэгдэх нь бий.
Халькозит заримдаа гидротермаль судлуудад анхдагч эрдэс байдлаар тохиолддог. Гэвч ихэнх халькозит нь зэсийн ордуудын исэлдэлтийн бүсийн доорх суперген баяжилтын орчинд, исэлдсэн эрдсээс зэс уусч доош шилжин хуримтлагдсаны үр дүнд үүсдэг. Түүнчлэн тунамал чулуулгуудад элбэг тохиолдоно.
Халькозит нь олон зууны турш олборлогдож ирсэн бөгөөд зэсийн хамгийн ашигтай хүдэр эрдсүүдийн нэг юм. Үүний гол шалтгаан нь зэсийн агууламж маш өндөр (атомын харьцаагаар 66.7%, жингийн хувьд бараг 80%) бөгөөд зэсийг хүхрээс ялган салгах үйл явц харьцангуй хялбар байдагтай холбоотой.
Халькозит нь бусад эрдсийн өөрчлөлтөөс үүсдэг хоёрдогч эрдэс тул олон төрлийн эрдсийн псевдоморф (гадаад хэлбэрээ хадгалсан солигдол) байдлаар үүсэх нь тогтоогдсон.
Кризоберил

Эрдэнийн чулуу буюу хризоберил нь бериллийн алюминат бөгөөд BeAl2O4 томъёотой. Хризоберил гэдэг нэр нь Грекийн χρυσός chrysos болон βήρυλλος beryllos гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь "алтан цагаан жонш" гэсэн утгатай. Нэрнийх нь ижил төстэй хэдий ч хризоберил болон берилл нь хоёр өөр эрдэнийн чулуу боловч хоёулаа берилли агуулдаг. Хризоберил бол хамгийн түгээмэл тохиолддог байгалийн эрдэнийн чулуу бөгөөд Мохсын шатлалаар корунд (9) ба топаз (8)-ын хооронд 8.5-д байрладаг.Түүний талстуудын сонирхолтой онцлог нь триллинг гэж нэрлэгддэг мөчлөгт ихрүүд юм. Эдгээр ихэр талстууд нь зургаан өнцөгт хэлбэртэй боловч хөршүүдтэйгээ 120° өнцгөөр чиглэсэн, мөчлөгт триллингийн 120° өнцгийг эзэлдэг "ихэр" гурвалсан ихрүүдийн үр дүн юм. Хэрэв боломжтой гурван ихэр чиглэлийн зөвхөн хоёр нь байвал V хэлбэрийн ихэр үүсдэг.Энгийн хризоберил нь шаргал ногоон өнгөтэй, тунгалагаас тунгалаг хүртэл байдаг. Хэрэв эрдэс бодис нь цайвар ногооноос шаргал өнгөтэй, тунгалаг байвал эрдэнийн чулуу болгон ашигладаг. Хризоберилийн гурван үндсэн төрөл нь: ердийн шараас ногоон хүртэлх хризоберил, муурны нүд эсвэл цимофан, александрит юм.
Чаоит

## Чаоит 
Чаоит буюу цагаан нүүрстөрөгч нь нүүрстөрөгчийн нэгэн аллотроп хэлбэр гэж тодорхойлогддог боловч  байдаг эсэх нь маргаантай эрдэс юм. Үүнийг Германы Бавари дахь Рис (Ries) тогооноос цохилтын нөлөөгөөр хайлсан графит гнейс буюу (gneiss) дотроос анх нээжээ. Түүнийг графитаас арай илүү хатуу, ойх өнгө нь саарал болон цагаан хооронд байдаг гэж тодорхойлсон байдаг. Электрон дифракцийн зураглалаас нь үзвэл уг эрдэсийг нүүрстөрөгчийн шугаман ацитилен бүтэцтэй аллотроп болох карбины (karbyne) бүтэцтэй гэж үзэж байв. Хожим гарсан  тайлангууд энэхүү тодорхойлолт болон карбины фаз байдаг эсэхэд эргэлзэж дифракцийн зураглал дээрх шинэ ойлтууд нь шаврын хольцоос үүдэлтэй байж магадгүй гэж маргасан байдаг. Графитыг 2700-3000 k темпратурт сублимаци хийх (хишиг түвшин шилжүүлэх) эсвэл өндөр вакум орчинд лазераар шарах замаар ижил хэлбэрийн бодис гаргаж авах боломжтой гэж үздэг. Энэхүү бодисыг церафит (ceraphite) гэж нэрлэдэг. Чаоитийг анх Германы Бавари мужийн Нёрдлинген дэх Рис тогооны Мөттингенээс олж тодорхоилсон бөгөөд 1969 онд олон улсын эрдэс судлалын холбоо (IMA) гаар батлагдсан уг эрдэсийг АНУ ийн геологийн албаны (USGS) петроголигч  Эдвард К. Т. Чаогийн (1919-2008) нэрээр нэрлэжээ. Бавари дахь анх олдсон газартаа Чаоит нь цохилтын метаморфизмд (өндөр даралт температурын өөрчлөлтөнд) орсон графит орсон гнейс чулуулаг дотор тохиолддог байна.
Брөкенхилет

Брекенхилет

Брокенхиллит нь Австралийн Брокен Хилл дэх Шинэ Өмнөд Уэльсийн баруун хязгаарт орших ховор эрдэс юм. Нэр болон химийн томъёог нь авсан боловч Олон Улсын Минералогийн Холбооноос батлаагүй бөгөөд голчлон пиросмалит бүлгийн манганы силикат тул найрлагын ижил төстэй байдал нь батлагдсан эрдэс болоход хэтэрхий их байна. Брокенхиллит бүтэц нь (Mn+2,Fe+2)8Si6015(OH,Cl)10 томъёотой төмөр эсвэл манганаас бүрдэнэ. Брокенхиллит доторх бодит бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг дифрактометр ашиглан тодорхойлж болно. Энэхүү эрдэс бодисын бүтцийн үндэс нь нэг төгс хуваагдалтай, 4.5 орчим хатуулагтай, цайвар хүрэн судалтай октаэдр бүтэцтэй тул пиросмалит доторх филлосиликат гэж тодорхойлогддог. Брокенхиллит нь манган ба төмрийн төгсгөлийн элементүүдийн хоорондох хатуу уусмалын орлуулалт юм. Тетраэдр силикатууд нь арлуудын эргэн тойронд октаэдр тархалттай, хүчилтөрөгчийн ионуудтай холбогддог иносиликатууд юм. Манганпиросмалит аналог нь 6 нугалсан хэлбэртэй цагираг силикатуудтай бөгөөд хуудаснуудын хооронд манган-хүчилтөрөгчөөр холбогддог