open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ваймар

**Ваймар** (герман. *Weimar*, дуудлага: [ˈvaɪmaɐ̯]) —Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын холбооны хэмжээний Тюринг мужийн (гер. *Thüringen*) хот. 2010 оны байдлаар тус хотын хүн ам нь 65,2 мянга байсан. 

## Түүх 
Ваймарыг анх 10-р зууны дунд үеэс түүхэн баримт бичигт дурдсан байдаг. 946-1364 онуудад Ваймар-Орламюнде гэж муж улс байсан.

1573 онд Веттиний эзэмшлийн газар нутгийг хуваах үеэр Ваймар нь 1815 онд Сакс-Эйзенахтай нэгдсэний дараа их гүнгийн статустай Сакс-Ваймарын гүнгийн гол хот болжээ. Албан ёсоор энэ гүнт улс 1918 он хүртэл оршин тогнож байсан.

18-р зууны хоёрдугаар хагаст Ваймарын гүнгийн нутаг нь Германы соён гэгээрлийн хамгийн том төв байв. 1775-1832 онд алдарт Иоханн Гёте энд амьдарч байсан бол яруу найрагч Фридрих фон Шиллер 1799-1805 оны хооронд мөн энд амьдарч байжээ. Фридрих Ницше амьдралынхаа сүүлийн гурван жилийг энэ хотод өнгрөөжээ.

1919 онд Ваймар хотод Үндэсний Ассамблей тус улсын шинэ Үндсэн хуулийг баталжээ. Үүний ачаар 1919-1933 онд оршин тогтносон Герман улсыг Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс гэж нэрлэх болсон ажээ.

1949 онд Ваймар хот Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман улсын буюу Зүүн Германы нэг хэсэг болжээ. 1952 оноос хойш Эрфуртын засаг захиргааны дүүрэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд 1990 онд Германыг нэгтгэсний дараа дахин Тюринг муж улсын нэг хэсэг болжээ.
XVIII Луи

**XVIII** **Луи** (франц. *Louis XVIII*), **Луи-Станислас-Ксавье** (франц. *Louis Stanislas Xavier*; 1755 оны 11-р сарын 17-нд Версальд төрсөн — 1824 оны 9-р сарын 16-нд Парист нас барсан) —1814—1824 онуудад Францын хаан (1795 оноос хууль ёсны хаан). I Наполеоныг түлхэн унагасны дараа Бурбоны сэргээн босголтын үр дүнд хаан ширээнд суусан. Луи бол Францын хувьсгалаар унааагүй сүүлчийн хаан байв (Хаад X Шарль, I Луи Филипп, Эзэн хаан III Наполеон нарыг түлхэн унагасан). Испанид хуулийн засаглалыг бэхжүүлэхийн тулд 1823 онд аян дайн хийсэн.

Өвөг эцэг XV Луи-г 1774 онд нас барсны дараа, 1781 онд түүний ач хүү Луи Жозефыг төрөх хүртэл Провансын гүн нь түүний ах XVI Луи -ийн өв залгамжлагч байсан. Тэрээр энэ үед өөрийн ордонд харьцангуй даруухан амьдарч байжээ.

1814 оны 4-р сарын 6-нд Францын Сенат Бурбон угсаатны сэргээн босголт, Үндсэн хуулийн дэглэмийг тунхаглахад Луи хууль зөрчигчийн нарын бүтээсэн Үндсэн хуулийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзав. Луи үндсэн хуулийн дэг журам тогтоох тухай албан ёсны амлалт өгөх хүртэл тэр Парист оруулахгүй гэж мэдэгдсэн Оросын эзэн хаан I Александрын хатуу шаардлагын дараа л Луи тунхагт гарын үсэг зурж 1814 оны 5-р сарын 3-нд Парист ирэв. 1814 оны 5-р сарын 27-нд Үндсэн хуулийн дүрэмд гарын үсэг зурсан боловч Луи үүнийг дагаж мөрдөхийг хүссэн ч тэр даруй ноцтой зөрчлүүд эхэлсэн: эзэн хаан ба Бүгд найрамдах улсыг дэмжигчид, түүнчлэн протестантуудыг хавчиж, хэвлэлийн эрх чөлөө нэр төдий байсан. 

Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Луи тулай өвчнөөр шаналж, суугаа болсон байв. Хоёр хөлөө тайруулж гангрена өвчнөөр нас барсан.

Үр хүүхэдгүй Луи хааныг түүний дүү 67 настай Х Шарль эрх мэдлийг залгамжилсан юм. Энэ бол 19-р зууны турш Францад эрх мэдлийг бүрэн тайван сольсон цорын ганц тохиолдол байсан юм.

Ангилал:1755 онд төрсөн
Ангилал:1824 онд өнгөрсөн
Ангилал:Андоррын хамтын ван
Ангилал:Францын пэар
Ангилал:Францын зохиолч
Ангилал:Францын хувьсгалын хүн
Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан
Ангилал:Португалын Христийн одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Бурбон овог
Борис Громов

**Борис Всеволодович Громов** (1943 оны 11-р сарын 7-нд ЗХУ-ын Саратов хотод төрсөн) —Зөвлөлтийн болон оросын цэргийн жанжин, Оросын  Холбооны Хурлын Төрийн Думын VI чуулганы гишүүн. 1988 оны 3-р сарын 3-наас ЗХУ-ын баатар, 1989 оны 5-р сарын 9-нд Хурандаа генерал цол хүртсэн. 2000-2012 онд Москва мужийн захирагч. 

## Намтар 
1955 онд 12 настайдаа Саратов хотын Суворовын цэргийн дунд сургуульд орсон. 

1960 онд Саратовын сургууль татан буугдахад Калинин хотын өнөөгийн Тверь хотын Суворовын цэргийн дунд сургууль руу шилжиж суралцаад 1962 онд төгссөн. 

1962-1965 онд Ленинград хотын С.Кировын нэрэмжит Цэргийн ерөнхий сургуульд сурч төгссөн. 

Дээд сургуулийн дараа түүнийг Балтийн цэргийн тойрогт (Калининград) илгээсэн. Албаа взвод командлагчаас эхэлж, мотобуудлагын дивизийн ротын дарга хүртэл хаасан. 

1969 онд түүнийг Москвад Фрунзийн нэрэмжит Цэргийн академид суралцахаар явуулсан. 1972 онд онц дүнтэй академиа төгссөн. 

Мотобуудлагын батальоны командлагч, штабын дарга, Краснодарийн 9-р мотобуудлагын дивизийн штабын дарга, дивизийн командлагчаар ажиллаж байжээ. Хошууч, дэд хурандаа, хурандаа цолуудыг хугацаанаас нь өмнө авсан.

1982-1984 онд ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын К.Е.Ворошиловын нэрэмжит Цэргийн академид суралцаж алтан медальтай төгссөн. 40 настайдаа хошууч генерал цол хүртжээ.

**Афганистаны дайн 1979-1989 оны** үеэр ЗХУ-ын Хязгаарлагдмал цэргийн ангиудад гурван удаа алба хаасан (1980 оны 2-р сараас 1982 оны 8-р сар хүртэл, 1985 оны 3-р сараас 1986 оны 4-р сар хүртэл, 1987-1989 он). Нийтдээ таван жил гаруй байлдааны ажиллагаанд оролцсон. 1980 оны 12-р сараас 1982 оны 8-р сар хүртэл 40-р армийн бүрэлдэхүүнд 5-р харуулын мотобуудлагын дивизийг командлаж байжээ.

1988 онд "Магистраль" ажиллагааг (Афганы босогчдод бүслэгдсэн Хост хотын бүслэлтийг задлах) боловсруулж, амжилттай хэрэгжүүлсний төлөө Борис Всеволодович Громовыг ЗХУ-ын баатар цолоор шагнасан байна.

1987-1989 онд тэрээр Зөвлөлтийн 40-р армийн сүүлчийн командлагч, нэгэн зэрэг ЗХУ-ын засгийн газрын Бүгд Найрамдах Ардчилсан Афганистан улсад Зөвлөлтийн цэргүүдийг түр хугацаагаар байлгах бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр ажиллаж байв. 1989 оны 5-р сарын 9-нд Громов ээлжит хурандаа генерал цэргийн цолоор шагнагджээ.

Борис Громов Афганистанаас Зөвлөлтийн цэргийг гаргах ажлыг удирдан явуулсан. Салангын даваагаар цэргээ татах ажиллагааны төлөвлөгөөг тэр боловсруулсан бөгөөд энэ нь ямар ч хохиролгүй дууссан байна. 1989 оны 2-р сарын 15-нд Афганистанаас Зөвлөлтийн сүүлчийн цэрэг гаргахад хуягт тээвэрлэгч дээр тэр өөрөө явсан байна. 

## Улс төрд 
1989 оны эхээр ЗХУ-д төрийн эрх мэдлийн шинэ дээд байгууллага болох ЗХУ-ын Ардын депутатуудын их хурал байгуулагдав. Мөн онд Борис Громов ЗХУ-ын Ардын депутатаар сонгогдов. Мөн 1989 онд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны гишүүнээр нэр дэвшигчээр сонгогджээ.

1990 оны 12-р сарын 1-нд ЗХУ-ын Дотоод хэргийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар томилогдсон.

1992- 1995 онд Оросын Батлан хамгаалахын орлогч сайдаар ажилласан. 

1995—1999 онд ОХУ-ын Төрийн Думын гишүүн. 

2000-2012 онд Москва мужийн захирагчаар ажилласан.
Академия ди Белл Арти ди Флоренц

**Академия ди Белле Арти ди Флоренц** (lit. 'Флоренцийн дүрслэх урлагийн академи') бол Италийн төв муж Тоскан дахь Флоренцийн урлагийн сургалтын академи.

Тухайн академийг 1563 онд Жоржио Васаригийн санаачилгаар нэгдүгээр Козимо де Медичи үүсгэн байгуулжээ. Микеланджело, Бенвенуто Челлини болон бусад томоохон уран бүтээлчдийн нэр хүнд эндээс гаралтай.

Италийн бусад улсын урлагийн академиудтай адилаар энэхүү академи нь 1999 оны Арванхоёрдугаар сарын 21-ний өдөр 508 тоот хуулийн дагуу бие даасан диплом олгодог байгууллага болсон. Одоогоор энэхүү академи нь Италийн боловсрол ба судалгааны яаманд харьяалагддаг. [2]

## Түүх 
Академия и Компания делле Арти дел Дизеньё, "гар зургийн урлагийн академи ба компанийг" 1563 оны 1-р сарын 13-нд Жоржио Васаригийн санаачилгаар нэгдүгээр Козимо де Медичи үүсгэн байгуулжээ. Академи анх хоёр хэсгээс бүрдсэн: тус компани нь бүх уран бүтээлчдийн холбоо байсан бол академи нь Медичийн мэдэл дорх урлагийн бүтээлийн гүйцэтгэлийг хянах үүрэгтэй илүү шигшигдмэл уран бүтээлчдийн бүлэг байв. Эхлээд академийн гишүүд Сантисима Аннунциата Базиликийн сүмийн аркад цуглардаг байв.

Микеланджело Буонарроти, Лаззаро Донати, Франческо да Сангалло, Аньёло Бронцино, Бенвенуто Челлини, Жоржио Васари, Жованни Анжело Монторсоли, Бартоломео Амманнати, Жамболонъя зэрэг уран бүтээлчид академийн гишүүд байв. Академийн гишүүдийн ихэнх нь эрэгтэй байсан. Артемисия Жентилески бол академид элссэн анхны эмэгтэй; Анжелика Кауффман 1762 онд гишүүн болсон.481&#x200A;Академи 1807 онд Марианна Сессид алтан медаль олгосон.

1784 онд Тосканы агуу жонон Пьетро Леополдо Флоренц дахь бүх зургийн сургуулийг **Академия ди Белл Арти** буюу дүрслэх урлагийн академи болгон нэгтгэжээ. Энэхүү нэгдсэн академи Флоренцийн Рикасоли гудамж дахь хуучин сүмд өнөөг хүртэл оршсоор ирсэн.

1873 онд Академийг хоёр тусдаа байгууллагад хуваасан: Академи ди Белле Арти сургалтын байгууллага; болон Академиа делле Арти дел Дизеньё нэртэй академичдын коллеж.

Галлерия делл'Академия нь 1784 онд байгуулагдсан; Энэ нь Рикасоли гудамжаар Академи ди Белле Артитай залгаа байрлах боловч бусдаар тухайн академитай холбоогүй юм. Энд 1873 оноос хойш Микеланджелогийн анхны *Давидыг* хадгалсан. 

## Нэмэлтээр 
* Итали дахь дүрслэх урлагийн академийн жагсаалт
Ангилал:Pages containing links to subscription-only content
Ангилал:Coordinates on Wikidata
Наушки

**Наушки** (Бур. Наашхи) нь Буриадын Хиагт аймгийн төмөр замын суурин хот юм.

## Нэрийн гарал үүсэл 
Наушки гэдэг нэр нь буриад хэлний ошиг гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд "хөнгөн, өгөршсөн чулуулаг" гэсэн утгатай гэж үздэг.

## Газар зүй
Тус тосгон нь Сэлэнгэ мөрний баруун эрэгт, Улаан-Үд хотоос баруун урагш 250 км зайд, хилийн бүсэд, Монгол Улсын хилээс гурван километрийн зайд оршдог.
Наушки бол Хиагт аймгийн хамгийн баруун талын суурин юм. Бүсийн төв Хиагт хот хүртэлх зай нь 35 км.
Тус тосгонд Зүүн Сибирийн төмөр замын Наушки өртөө байдаг бөгөөд энэ нь Улаан-Үд-Улаанбаатар гол шугамын дамжин өнгөрөх хилийн өртөө юм.

## Түүх
1727 оны Хиагтын гэрээнээс хойш одоогийн тосгоны суурин дээр Орос, Чин гүрний хил дээр Ушкинскийн харуул байсан. Дараа нь Кирилловка тосгон гарч ирэв.

1937 оны 10-р сарын 13-нд ЗХУ-ын НКВД "Улан-Үд-Наушки төмөр замын бүтээн байгуулалтад "Барилга №202" нэр өгөх тухай" тушаал гаргасан.

1939 он - Зүүн Сибирийн төмөр замын Улаан-Үд-Наушки төмөр замын шугам ашиглалтад оров.

1949 он - Улаанбаатар хот руу чиглэсэн анхны галт тэрэг тус станцаар дамжин өнгөрөв.

1954 оны 10-р сарын 4-нд хот суурингийн статустай болсон.

1963 оны 4-р сарын 2-нд Наушки тосгоныг Гусинозерскийн хотын зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд оруулсан. 1965 оноос хойш тосгоныг Гусинозерскийн хотын зөвлөлийн харьяанаас гаргаж, Хиагт аймагт оруулсан.
## Зургийн цомог
Жинин дүүрэг

**Жинин Дүүрэг** (Монголоор: ᠵᠢᠨᠢᠩ ᠲᠣᠭᠣᠷᠢᠭ; Хятадаар: 集宁区) БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны баруун дунд хэсэгт орших мужийн зэрэглэлийн хот болох Улаанцав хотын засаг захиргааны төв суурин газрын үүрэг гүйцэтгэдэг хотын дүүрэг юм. Ойролцоогоор 114.2 км2 талбайтай, Иньшань уулсын өмнөд бэлд оршдог.

2011 оны байдлаар монгол, хүй, манж, даур, төвөд, уйгур, хүн, и үндэсний цөөнхийн гишүүдийг оруулаад 377,100 орчим хүн амтай.

Захиргааны хувьд Улаанцав нь "хот", Жинин нь "дүүрэг" бөгөөд бодит байдал дээр Жинин бол де-факто хот, харин Улаанцав бол хамаагүй том газар нутгийг хамарсан засаг захиргааны нэгж юм.

Жининий өмнөд төмөр замын өртөө (集宁南站) нь төмөр замын уулзварын үүрэг гүйцэтгэдэг: Транс Монголын төмөр замаар зорчих галт тэргүүд энэ өртөөнд зогсож, хилийн Эрээн хотоор дамжин Монгол руу гарч, улмаар Орос хүрнэ. Баруун тийш Хөх хот, Бугат, Шанси хотуудтай холбогддог. Өмнө зүгт Датун муж, зүүн талаараа Жинин-Тунляо төмөр замд хүрнэ.

## Түүх
, 1963)]]

Жинин нутаг дахь хүний ​​үйл ажиллагаа Шан гүрний үед бүртгэгдсэн байдаг. Энэ нь анх Бинжоу () нэртэй байсан. Сүн гүрний үед Юнжун команд (); Жин гүрний (1115–1234) үед Датонг захиргаанд оруулсан. Юань гүрний үед анх удаа "Жинин" гэж нэрлэгдсэн. 1675 онд Жинин дүүргийг Чахар аймгийн Эгэл шар тугийн захиргаанд оруулж, 1750 онд Фэнжэнь хотын захиргаанд шилжүүлжээ. 1922 онд Жинин гэж нэрлэгдэж, хотын захиргаа, дараа жил нь хошуу болжээ. 1948 онд Жинин Коммунист намын мэдэлд оров. Хотын цөмийг дараа нь Ченгуан хот (ойролцоогоор "хотын дүүрэг"), дараа нь Пиндичуань хот () гэж нэрлэж, эцэст нь 1956 оны 4-р сард Жинин хот руу буцаж ирэв.

2004 онд засгийн газрын суудал болох Улаанцав Лиг нь мужийн түвшний хот болж 'өөрчлөгдсөн' бөгөөд Жинин нь [[Хятадын лиг болж өөрчлөгдсөн.

## Засаг захиргааны нэгж 
Жинин дүүрэг нь 8 дүүрэг, 1 балгас, 1 тосгонд хуваагддаг.

## Тээвэр
Жинин бол Өвөр Монголын төвийн тээврийн томоохон зангилаа юм. Энэ нь Бээжин- Бугат хотын төмөр зам, Жинин-Эрээн хот, Жинин-Тунляо, Транс-Монголын төмөр замын эцсийн цэг бөгөөд Хөх хот, Бугат зэрэг хотын төвүүдээс богино хол зайд оршдог. Жанчхүү, Датонг, Бээжин, Хөх хот, Бугат хот руу өндөр хурдны галт тэрэг явах боломжтой; Бүс нутгийн нийслэл рүү аялах хугацаа ойролцоогоор нэг цаг байна.

Жинин нь мөн Хятадын үндэсний хурдны зам 208, Хятадын үндэсний хурдны зам 110, G6 Бээжин-Лхас хурдны замын дагуу байна.

Хот хоорондын автобус зэргэлдээх хот, суурин газруудад үйлчилдэг.
Засаг дарга

**Засаг дарга** (Мон.ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠳᠠᠷᠤᠭ᠎ᠠ) нь харьяалах нутаг дэвсгэртээ төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлэх чиг үүрэг бүхий, засаг төрийн төлөөлөгч юм.
 

## Бүтэц
Аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, хороо, багийн засаг дарга байх бөгөөд Аймаг, Сум, Баг, мөн Нийслэл, Дүүрэг, Хороо гэсэн шат дараалсан бүтэцтэй байна.

## Хэрхэн томилогддог вэ?
Аймаг, Нийслэлийн засаг даргыг ИТХ-аар нэр дэвшсэн иргэдээс нэг иргэнийг сонгон Ерөнхий сайдад санал болгосноор Ерөнхий сайд томилдог. Харин Сум, Дүүргийн засаг даргыг ИТХ-аар нэр дэвшсэн иргэдээс нэг иргэнийг сонгон Аймаг, Дүүргийн засаг даргад санал болгосноор Аймаг, Дүүргийн засаг дарга томилдог.
Кавказ

**Кавказ** (/ˈkɔːkəsəs/) нь Хар тэнгис, Каспийн тэнгисийн хоорондох, тив дамнасан бүс нутаг бөгөөд Армени, Азербайжан, Гүрж, мөн Оросын өмнөд хэсгийн зарим хэсгийг бүрдүүлдэг. Кавказын нуруу, түүний дотор Их Кавказын нуруу нь Зүүн Европ ба Баруун Азийн хоорондын байгалийн хил болдог.

Оросын Эльбрус уул нь Баруун Кавказад байрладаг, Европын хамгийн өндөр уул юм. Бага Кавказын өмнөд хэсэгт Жавахетын өндөрлөг, нэг хэсэг нь Туркт байдаг Арменийн өндөрлөг газар багтдаг.

Кавказ нь Хойд Кавказ ба Өмнөд Кавказ гэж хуваагддаг ч Баруун Кавказ нь Хойд Кавказын дотор газар зүйн тодорхой орон зайд оршдог. Хойд хэсэгт байх Их Кавказын нуруу Орос, Гүрж, түүнчлэн Азербайжаны хойд хэсэгт оршино. Өмнө зүгт орших Бага Кавказын нуруу Армени, Азербайжан, Гүрж зэрэг хэд хэдэн тусгаар тогтносон улсаас гадна Туркийн зүүн хойд хэсэг, Ираны хойд хэсэг хүртэл үргэлжилдэг.

Энэ бүс нутаг нь хэлний олон янз байдгаараа алдартай: Энэтхэг-Европ, Түрэг хэлнээс гадна Картвелиан, Баруун Хойд Кавказ, Зүүн Хойд Кавказ хэлний аймгийнхан тус нутгийн уугуул иргэд юм.

## Хүн ам зүй
Хойд болон өмнөд Кавказын ард түмэн нь ихэвчлэн Лалын Шиа, Лалын Сунни, Зүүн Ортодокс Христэд итгэгчид эсвэл Армен Христэд итгэгчид байдаг.
Александр Миллер

**Александр Яковлевич Миллер** (1868 онд төрж, 1940 оны 3-р сарын 16-нд Парист нас барсан) — Оросын дипломат, дорно судлаач, "төрийн жинхэнэ зөвлөх" цолтой. 1913-1916 онд Богд хаант Монгол Улсад Оросын Ерөнхий консул байсан.

## Намтар 
Эмчийн гэр бүлд төрсөн. 1893 онд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн яаманд ажилд орсон. 

* 1894—1899 — Бухар дахь улс төрийн төлөөлөгчийн газар албан ёсны орчуулагч.
* 1899—1905 — Систан дахь Оросын дэд консул.
* 1906 —1907- Тегеран дахь Оросын төлөөлөгчийн газар орчуулагч. 
* 1907—1908 — Английн Ливерпүүл хотод Консул.
* 1908—1910 — Астрабад хотод Консул.
* 1910 оны 10-р сар — 1913 оны 1-р сар — Ираны Табриз хот дахь Ерөнхий консул.
* 1913—1915 — Монгол Улсын Өргөө дэх дипломат ажилтан.
* 1915—1916 — Монгол Улсын нийслэл Өргөө дэх Оросын Ерөнхий Консул. 1915 онд Хиагтад Гурван талын гэрээг Оросын талаас консул Александр Миллер удирдсан.
* 1916 —  Бухарын эмиратад төлөөлөгч.
* 1916 оны 10-р сараас Бухарын эмиратад улс төрийн төлөөлөгч.
* 1917 онд Орост хувьсгал гарсаны 1918 онд Оросоос Франц руу дүрвэн Парист амьдрсан. 

1940 оны 3-р сарын 16-нд Парис орчим нас барсан.

Түүний эмэгтэй дүү Наталья Миллер (1875—1962) монголч эрдэмтэн Андрей Симуковын эх нь байсан юм.

Ангилал:Оросын дипломатч
Ангилал:1868 онд төрсөн
Ангилал:1940 онд өнгөрсөн
Гуам

Гуам нь Номхон далайн баруун хэсгийн Микронезийн дэд муж дахь АНУ-ын хараа хяналтын нутаг дэвсгэр юм. Гуамын нийслэл нь Хагатна бөгөөд хамгийн олон хүн амтай хот нь Дедедо юм.АНУ-ын хамгийн баруун цэг ба нутаг дэвсгэр бөгөөд Далайн тивд Гуам бол Марианы арлуудын хамгийн том, хамгийн өмнөд хэсэг бөгөөд Микронезийн хамгийн том арал юм.

Гуамчуудын уугуул иргэд бол Малай, Филиппин, Тайвань, Полинезийн Австронезийн ард түмэнтэй холбоотой Чаморро юм. Гэхдээ ихэнх хөршөөсөө ялгаатай нь Чаморро хэл нь Микронез эсвэл Полинез хэл гэж ангилдаггүй. Үүний оронд Палауан хэл шиг энэ нь Малайо-Полинезийн хэлний гэр бүлийн бие даасан салбарыг бүрдүүлдэг.2022 оны байдлаар Гуамын хүн ам 168,801 хүн байжээ.Чаморрос бол хамгийн том угсаатны бүлэг боловч олон үндэстний цөөнх юм.Нутаг дэвсгэр нь 210 хавтгай дөрвөлжин миль (540 км2; 130,000 акр) бөгөөд хүн амын нягтрал нэг хавтгай дөрвөлжин миль (299/км2) тутамд 775 хүн амтай.Чаморрочууд Гуам болон Мариана арлуудад ойролцоогоор 3500 жилийн өмнө суурьшсан. Португалийн аялагч Фернан Магеллан Испанид алба хааж байхдаа 1521 оны 3-р сарын 6-нд тус аралд зочилсон Европын анхны хүн байв. 1668 онд Гуам Испанийн колоничлолд орсон.Гуам нь 16-18-р зууны хооронд хамгийн чухал боомт байсан. Испанийн Манила галлеонууд Испани-Америкийн дайны үеэр АНУ 1898 оны 6-р сарын 21-нд Гуамыг эзэлсэн. 1898 оны Парисын гэрээний дагуу Испани 1899 оны 4-р сарын 11-ний өдрөөс эхлэн Гуамыг АНУ-д шилжүүлэв.

Дэлхийн 2-р дайны өмнө Гуам нь Микронезийн Уэйк арал, Полинез дахь Америкийн Самоа, Хавай, Филиппин зэрэг Номхон далай дахь Америкийн таван харьяаны нэг нь байсан.1941 оны арванхоёрдугаар сарын 8-нд Сувдан эрэг рүү дайрснаас хойш Гуам арлыг хоёр жил хагасын турш япончууд эзлэв.Эзлэн түрэмгийллийн үеэр Гуамчууд албадан хөдөлмөр эрхэлж, шоронд хоригдож,эрүүдэн шүүж, цаазлуулж байжээ. Америкийн цэргүүд 1944 оны 7-р сарын 21-нд тус арлыг эргүүлэн эзэлсэн бөгөөд энэ өдрийг “Чөлөөлөгдсөн өдөр” болгон тэмдэглэдэг. 1960-аад оноос хойш Гуамын эдийн засгийг аялал жуулчлал, АНУ-ын арми голчлон дэмжиж ирсэн бөгөөд Гуам бол стратегийн томоохон бүс нутаг юм. 

Гуам нь НҮБ-аас бүртгэлтэй 17 өөртөө засах газар нутгийн нэг бөгөөд 1983 оноос хойш Номхон далайн хамтын нийгэмлэгийн гишүүнээр элссэн байна.
Арктик

**Арктик** (грек. ἄρκτος — «долоон бурхан», ἀρκτικός — «Долоон бурханы доор», «умардын») — дэлхийн хойд туйл орчмын физик-газар зүйн нэгдсэн нэг бүс нутаг юм. Еврази ба Хойд Америкийн хойд хэсэг, мөн Хойд мөсөн далай бараг бүхэлдээ (Норвегийн эргийн арлуудаас бусад), түүнчлэн Атлантын болон Номхон далайн багахан хэсэг багтана. Арктикийн өмнөд хил нь тундрын бүсийн өмнөд хилтэй давхцдаг. Бүс нутгийн талбай ойролцоогоор 27 сая км²; заримдаа Арктик нь өмнөд зүгээс Хойд туйлын тойрог (66° 33′ N)-оор хязгаарлагддаг бөгөөд энэ тохиолдолд түүний талбай нь 21 сая км² юм.

## Арктикийн эрх зүй 
Арктикийн олон улсын статусыг "Арктикийн тухай олон улсын гэрээ"-нд тусгасан байдаг. Арктик нь Орос, АНУ, Норвеги, Канад, Дани гэсэн хариуцлагын таван салбарт хуваагддаг. Гэсэн хэдий ч Арктикийн хил хязгаарыг нарийн тогтоогоогүй байна.
Уран хас

**«Уран хас»** нь Монголын хөгжмийн зохиолч, удирдаач, хийлч **Жамъянгийн Чулууны** 1973 онд туурвисан 2 бүлэг, 3 (зарим тавилтаар 5) үзэгдэлт үндэсний сонгодог балет юм. Анх 1973 оны 12 дугаар сарын 30-нд Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрын (УДБЭТ) тайзнаа тоглогдсон бөгөөд Монголын сонгодог бүжгэн жүжгийн сор бүтээлүүдийн нэгт тооцогддог.  

Балетын хөгжмийг Ж.Чулуун зохиож, анхны тавилтыг Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин **Б.Жамъяндагва** дэглэн, удирдаачаар Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн **Ч.Жамсранжав**, зураачаар Ардын зураач **Ч.Гунгаасүх (Гунгаажав)**, цомнолыг академич **Б.Ширэндэв** бичсэн.

## Түүх 
«Уран хас» балет нь анх 1973 онд тайзнаа тавигдсанаас хойш 50 гаруй жилийн турш УДБЭТ-ын урын санд тасралтгүй тоглогдож буй үндэсний сонгодог бүтээл юм.

Бүтээлийг бодит амьдралаас сэдэвлэсэн гэж үздэг. Хөвсгөл аймгийн Жаргалант сумын иргэн Н.Гэлэнхүү хадан цохионоос үсэрч амьд үлдсэн тухай яриа нь зохиомжийн үндсэн санаанд нөлөөлсөн гэж дурдагддаг.

2008 онд балетыг шинэчилж зарим хэсгийг хассан тавилтаар тоглосон бол 2013 онд 40 жилийн ойн хүрээнд анхны бүтцээр нь сэргээн тавьсан. 2020-аад онд балетын нот, партитурыг дижитал хэлбэрт бүрэн шилжүүлсэн. 2025 онд «Уран хас» балет пянз (vinyl) хэлбэрээр хэвлэгдсэн.

## Зохиомж 
Балетын үйл явдал Хангайн бүс нутагт өрнөнө. Гол дүр Хас нь уран гартан залуу бөгөөд шувуу мэт нисэх мөрөөдөлтэй. Тэрээр далавч урлан хадан хясаанаас үсэрч амьд үлдэнэ.

Хасын авьяасыг сонссон ноён түүнийг хүрээнд авчирч, ур чадварыг нь ашиглахыг оролддог. Хас мухар сүсэг, эрх мэдлийн эсрэг уран бүтээлээрээ тэмцэн, нутагтаа буцаж ирж “Эрдэнийн цаг” хэмээх 12 жилийн амьтдыг дүрсэлсэн бүтээлээ олонд толилуулна.

Балетын төгсгөлд 12 жилийн багт наадам бүжиглэн эв нэгдэл, энх тайвныг бэлгэдэн өндөрлөдөг.

## Дүрүүд 
* Хас
* Хандармаа
* Ханд (Хасын эх)
* Хошуу ноён / Цорж лам (зарим тавилтад)
* Тарган банди
* Лүд
* Арван хоёр жилийн амьтад

Анхны гол дүрүүдэд Д.Батхүрэл, Ю.Цэрмаа, Э.Оюунбат, Ю.Оюун, Н.Эрдэнэцэцэг нар тоглож байжээ.

## Хөгжим 
«Уран хас» нь үндэсний аялгуу, симфони найруулгын арга барилыг хослуулсан бүтээл юм. Найрал хөгжим, дүрийн сэдэвчилсэн хөгжмийн хэллэг, ардын өнгө аяс бүхий аялгуугаар онцлог.

Балетын вальс хэсэг нь Монголд шинэ жилийн баярын үеэр түгээмэл эгшиглэдэг хөгжмийн бүтээл болсон.

1974 онд БНМАУ-ын Соёлын яамны шагнал хүртсэн. Ж.Чулууны “Ардын хоёр дууны найруулга” зэрэг бүтээлүүдийг ЮНЕСКО хөгжмийн үнэт бүтээлд бүртгэж байсан нь түүний хөгжмийн ур чадварыг олон улсад үнэлснийг илтгэнэ.

## Дижитал хадгалалт 
Балетын 40 жилийн ойгоор «Уран хас» бүжгэн жүжгийн нот, клавир, партитурыг бүрэн дижитал хэлбэрт шилжүүлсэн. Энэхүү ажлыг үндэсний компаниудын дэмжлэгтэйгээр хэрэгжүүлсэн бөгөөд сонгодог бүтээлийг урт хугацаанд хадгалах нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэж үздэг.

## Ач холбогдол 
«Уран хас» нь Монголын үндэсний сонгодог балетын хөгжилд чухал байр суурь эзэлдэг. Үндэсний домог, ардын сэтгэлгээ, орчин үеийн симфони хэлбэрийг хослуулсан бүтээл гэж судлаачид үнэлдэг.

Балет нь хүүхэд, залуучуудад сонгодог урлагийг таниулах, үндэсний өв соёлыг түгээн дэлгэрүүлэхэд нөлөө үзүүлсэн гэж үздэг.

Ангилал:Бүжгэн жүжиг
Ангилал:1973 оны бүтээл
Чоймаагийн Лодойравсал

**Чоймаагийн Лодойравсал** (1976 онд төрсөн) Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Боловсрол, шинжлэх ухаан, технологийн бодлогын зөвлөх.

Монгол Улсын Ардын багш, Төрийн соёрхолт Шаравын Чоймаагийн хүү.

## Намтар 
1993-1995 онд Монгол Улсын их сургуулийн Төрөлжүүлсэн тусгай сургалттай дунд сургууль, 1995-1999 онд Монгол Улсын их сургуулийг Электроникийн инженер мэргэжлээр төгсөж, 1999-2001 онд Монгол Улсын их сургуульд Физикийн ухааны магистрын зэрэг хамгаалсан. Монгол Улсын их сургуульд (ХБНГУ-ын Эрдмийн солилцооны алба /DAAD/-ны Сэндвич хөтөлбөрөөр) Техникийн ухааны докторын зэргээ хамгаалсан. Монгол Улсын их сургуулийн дэд профессор.

1999 онд ХБНГУ-ын “Хонейвелл” ХХК-д Хонейвелл Плантскейп системийн программчлалын чиглэлээр, 2003 онд ХБНГУ-ын Карл Диүсберг төвд герман хэлний чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлж, 2015-2016 онд БШУСЯ болон Сингапурын Темасек сангийн хамтран зохион байгуулсан Инженерийн боловсролын CDIO арга зүйн үндэсний сургагч багшийн сургалтад хамрагдсан.

* 1998-1999 онд “М-Си-Эс Электроникс” ХХК-ийн Дохиолол, автоматжуулалтын хэлтэст инженер,
* 1999-2000 онд “М-Си-Эс Интернэйшнл” ХХК-ийн Эрчим хүчний хэлтэст инженер,
* 2000-2001 онд “М-Си-Эс Электроникс” ХХК-ийн Автоматжуулалтын хэлтэст ахлах инженер,
* 2001-2002 онд МУИС-ийн Физик электроникийн сургуулийн Электроникийн тэнхимд дадлагажигч багш,
* 2002-2006 онд МУИС-ийн Мэдээллийн технологийн сургуулийн Электроникийн тэнхимийн багш,
* 2003-2005 онд ХБНГУ-ын Юүлих судалгааны төвд зочин судлаач,
* 2006-2008 онд МУИС-ийн Мэдээллийн технологийн сургуулийн Электроникийн тэнхимийн Эрхлэгч,
* 2008-2014 онд МУИС-ийн Мэдээллийн технологийн сургуулийн захирал,
* 2014-2019 онд МУИС-ийн Хэрэглээний шинжлэх ухаан, инженерчлэлийн сургуулийн дэд профессор,
*2019-2021 онд МУИС-ийн дэд захирлаар тус тус ажиллаж байсан.

Ангилал:Монголын инженер
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Монголын эрдэмтэн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1976 онд төрсөн
Орос-Украины улсын хил

**Орос-Украины улсын хил** - Украин, ОХУ-ын хоорондох улсын хил. Энэ хил нь 1991 онд ЗХУ задран унасны дараа Зөвлөлт Орос ба Зөвлөлт Украины хооронд байсан хилийн зурвасаар тогтоосон хил юм. Энэхүү хилийн урт нь 2295 км, түүний дотор далайгаар-321 км, хуурай газраар- 1974 км. 

"Украин, ОХУ-ын улсын хилийн тухай Гэрээ"  (орос. *Договор о российско-украинской границе*, укр. *Договір про українсько-російський кордон*) -нд 2003 оны 1-р сарын 28-нд Киев хотноо ерөнхийлөгч Леонид Кучма, Владимир Путин нар гарын үсэг зурж, 2004 оны 4-р сарын 20-нд Украины парламент, 4-р сарын 22-нд Оросын парламент тус тус соёрхон баталсан байна. Улмаар Гэрээг батламж жуух бичгээ 2004 оны 4-р сарын 23-ны өдөр солилцож энэ өдрөөс Гэрээ хүчин төгөлдөр болсон байна.

2014 онд Оросын тал Крымын хойгийг өөртөө нэгтгэсний улмаас Украин улсын Крым болон ОХУ-ын Краснодар мужийг холбосон далайгаар дайран өнгөрдөг хилийг хянах боломжгүй болоод байгаа юм.

2014 оноос хойш Украины Донецк, Луганск мужуудын нутаг дэвсгэрийн зарим хэсгийг өөрийгөө тунхагласан Бүгд Найрамдах Донецк, Бүгд Найрамдах Луганск Улс байгуулагдсаны улмаас Украины Донецк, Луганск мужууд, ОХУ-ын Ростов муж хоорондох газар нутгийн дагуух улсын хилийн зарим хэсгийг хянадаггүй болоод байгаа юм. 

2022 оны 2-р сарын 24-нд Оросын зэвсэгт хүчин Украины нутаг дэвсгэрт бүрэн хэмжээний цэргийн довтолгоо (оросын тал үүнийгээ дайн биш "Цэргийн тусгай ажиллагаа" /орос. Специальная военная операция/ гэж нэрлэж байгаа) хийсэн. Мөн өдөр Украин Оростой дипломат харилцаагаа тасалж, 7-р сарын 1-нээс Оросын иргэдэд визийн журам нэвтрүүлсэн байна. Түүнээс хойш Орос, Украины хилээр хууль ёсоор зорчих боломжгүй болсон.

Оросын түрэмгийллийн эхэн үед Украин улс Оростой хиллэдэг хилээ бүхэлд нь, мөн Беларусийн зарим хэсэгт хяналтдаа алдсан. Оросын цэргүүд Украины хойд нутгаас ухарсны дараа Беларусаас- казак Лопан хүртэлх хилийн хэсэг Украины хяналтад буцаж ирсэн бөгөөд зарим хэсэгт байлдааны ажиллагаа үргэлжилсэн хэвээр байна.
Долгорын Батжаргал

**Долгорын Батжаргал** нь Монголын Зохиолчдын Эвлэл болон Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт, Алтан-Өд шагналын эзэн хүүхдийн зохиолч хүн юм. 

## Намтар 
Хүүхдийн зохиолч Д.Батжаргал Хөвсгөл аймгийн Баянзүрх суманд хулгана жилийн зуны эхэн сар буюу 1960 оны 6 сарын 9-нд  төрсөн. 

* Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн Сэтгүүл зүйн дээд курсэд багшилж байсан.
* Сэтгүүлч дээд сургуульд Сургалтын албаны даргаар ажиллаж байсан. 

### Зэрэг цол 
* 2011 онд Монголын орчин үеийн уран зохиол дахь хүүхдийн яруу найргийн уран чадварын төлөвшил, зарим асуудал сэдвээр хэл бичгийн ухааны доктор Ph.D-ын зэрэг хамгаалсан эрдэмтэн зохиолч юм.

### Судалгаа шинжилгээ 
* 2012 оноос Д.Батжаргал нь "Ардын дүрслэлийн хэл" хэмээх цуврал 10 гаруй өгүүлэл бичиж олны хүртээл болгоод байна.
* 2021 онд Монголын үндэсний олон нийтийн радио, Монголын улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөлийн Ажлын алба, MNC телевиз, 24 цаг.мн зэрэг хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтарч "Ардын дүрслэлийн хэл" уралдааныг үндэсний хэмжээнд анх удаа зохион байгуулжээ.
* Монголын хүүхдийн зохиол судлал, хэл шинжлэл шүүмжлэлээр 50 гаруй судалгааны өгүүлэл хэвлүүлсэн байна.

## Уран бүтээл 
1978 оноос шүлэг зохиол сонирхон оролдож "Зуны шинэ жил", "Цагаан нарны тууж", "Хаан хуруу", "Шүхэр Дандий", "С+Н=247", "Чоко-Пай", "Шүлэг яаж бичих вэ?" зэрэг шүлэг үлгэр тууж өгүүллэгийн 35 ном хэвлүүлжээ. 

## Гавьяа Шагнал 
* 2001 онд "Зуны шинэ жил" номоороо МЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал, 
* 2007 онд "Дархад бодол" номоороо шилдэг бүтээлд олгодог Алтан өд шагнал 
* "Хүүхэд багачуудын хөгжөөнтэй ном" шилдэг бүтээлээрээ Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал

## Гадаад холбоос 
*Долгор Батжаргал
*Батжаргал Долгорын

Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Баянзүрхийн хүн
Ангилал:1960 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Памирын нуруу

**Памирын нуруу** (хятад. хялб. 帕米尔, пиньинь ''Pàmǐ'ěr*; перс. پامیر‎; пушту پامیر,‎ *Pamir*; тажик. *Помир*; хинди सुमेरु; урду پامیر‎, *Pamir*; дунг. *Цунлин*) — Төв Азийн өмнөд хэсэг болон Хималайн умард хэсэгт Тажикистан, БНХАУ, Афганистан болон Пакистаны нутагт орших нуруу. 

Памирын нуруу нь Төв Азийн Хинду Куш, Каракорум, Кунлун, Тэнгэр уул зэрэг томоохон уулсын уулзварт оршдог юм.

18-20-р зуунд Памир болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгууд нь Британийн геополитикийн түүхэнд "Их тоглоом" (англи. *Great (Grand) Game'') гэж нэрлэгддэг Их Британи, Оросын хаант улс хоорондын геополитикийн өрсөлдөөний гол талбар болж байв.

Одоогийн байдлаар Памирт хэд хэдэн улсын хооронд шийдэгдээгүй маргаантай газар нутаг байгаа бөгөөд энэ нь тус бүс нутагт үе үе геополитикийн хурцадмал байдалд хүргэж байна.

## Хамгийн өндөр цэгүүд 
* Конгур (7649 м өндөрт) — Памирын нурууны хамгийн өндөр оргил, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.
* Исмоил Самани (7495 м өндөрт) — Хуучин ЗХУ-ын хамгийн өндөр цэг байсан бөгөөд 1932 онд Сталины оргил, 1962 онд Коммунизмын оргил гэж нэрлэж байгаад 1998 онд тажикийн улсыг үндэлэгч Исмоил Саманигийн нэрэмжит оргил болсон байна.
* Абу Али ибн Синий нэрэмжит дээд цэг — (7134 м өндөрт) 1928 онд "Лениний оргил" байсан 2006 онд Ибн Синий (Авиценна) оргил гэгдэх болсон.

## Цаг агаар 
Памирын нуруу нь урт, ширүүн өвөл, богино зунаараа онцлог юм. Оргилууд нь жилийн турш цасан бүрхүүлтэй хэвээр байна.

Ангилал:Тажикистаны уул
Ангилал:Хятадын уул
Ангилал:Афганистаны уул
Ангилал:Пакистаны уул
Цэрэндоржийн Дашдорж

**Цэрэндоржийн Дашдорж** (1944 оны 8-р сарын 25-нд Өвөрхангай аймгийн Есөнзүйл суманд төрсөн) -Монгол Улсын Гавьяат багш, Монголын  математикч, эрдэмтэн. Кембриджийн Олон Улсын Намтрын Төвөөс Дэлхийн шилдэг 500 хүн номд намтрыг нь оруулсан.

## Намтар 
МУИС-д математикийн ангид сурч байх үеэр Монгол Улсын гавьяат багш Ү.Санжмятав, профессор нэрт математикч Абишийн Мекей нарын гарын шавь болжээ. 1975 оноос Монголын оюутны математикийн олимпиадыг санаачлан, 2008 он хүртэл уг олимпиадыг гардан удирдаж явуулсан. Олон улсын олимпиадад сурагчдыг бэлтгэж, амжилттай оролцуулсан, Монгол улсдаа математикийн олимпиадыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн.

## Боловсрол 
* 1954-1961 он Өвөрхангай аймгийн Есөнзүйл сумын бага, дунд сургууль
* 1961-1964 он Улаанбаатар хотын 23-р сургуулийн 10-р ангийг төгссөн
* 1964-1969 онд МУИС-ийн математикийн ангийг математикч мэргэжлээр төгссөн
* 1973-1974 онд ЗХУ-ын Новосибирскийн математикийн хүрээлэнд мэргэжил дээшлүүлсэн
* 1987 онд Новосибирскийн математикийн хүрээлэнд “Баруун альтернатив алгебрын бүтэц ба дүрслэл” сэдвээр математикийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан
* 2005 онд МУИС-ийн профессор цол хүртсэн.

## Ажил 
* 1969-2015 онд МУИС-ийн алгебрын тэнхимд багш, тэнхимийн эрхлэгч
* 2015-2017 онд Математикийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан
* 1965-2015 онд Монголын математикийн олимпиадын хорооны гишүүн, дарга

## Шагнал 
* 2007 онд Монгол Улсын Гавьяат багш цол тэмдэг
* 1996 онд Алгебрын шинжлэх ухааныг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, Кембриджийн Олон Улсын Намтрын Төвөөс гавьяаны тусгай зэргийн үнэмлэх олгож, Дэлхийн шилдэг 500 хүн номд намтрыг нь оруулсан
* 1997 онд Өвөрхангай аймгийн 01 дугаар бүхий соёрхлыг олгосон
* 2018 онд Өвөрхангай аймгийн Есөнзүйл сумын сургуулийг профессор Ц.Дашдоржийн нэрэмжит болгосон.

## Бүтээл 
* Ц.Дашдорж “Дээд Алгебр”, I, II дэвтэр 2009 он
* Ц.Дашдорж “Дээд Алгебр”, III, IV дэвтэр 2010 он
* Ц.Дашдорж “Математикийн мэргэжлийн курс”, I, II, 6-12 ангийн сурагчдад зориулсан

Ангилал:Монголын математикч
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Есөнзүйлийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Шаравжамцын Батбаяр

**Шаравжамцын Батбаяр** (Төв аймгийн Сэргэлэн суманд төрсөн) - Монгол Улсын Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайдаар 1998-2000 онд ажилласан. 1996-2000 онд УИХ-ын гишүүн.

Сэлэнгэ аймгийн Нэгдсэн эмнэлгийн ерөнхий эмч байсан. 2014 онд Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан цол хүртсэн.

Ардчилсан Ахмадын Холбооны Тэргүүн.

Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд
Ангилал:Сэргэлэний (Төв) хүн
Ангилал:Монголчууд
Хельсинкийн Их сургууль

**Хельсинкийн Их сургууль** (фин. *Helsingin yliopisto*, швед. *Helsingfors universitet*, латин. *Universitas Helsingiensis*) — Финландын ууган бөгөөд хамгийн том Их сургууль. Тус Их сургуульд 38 мянга орчим оюутан сурдаг бөгөөд түүний 5,5 мянга нь аспирантурт сурч байна. 

2005 оны 8-р сарын 1-ээс эхлэн тус их сургууль нь Болонийн стандартын дагуу бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгох сургалтыг явуулдаг байна. Тус их сургууль нь LERU, Unica (Европын нийслэл дэх их сургуулиуд) байгууллагуудын гишүүн бөгөөд Европын их сургуулиудын холбооны Утрехт сүлжээнд ордог. Их сургуулийн дотор ботаникийн цэцэрлэг байдаг. 2017 оноос хойш Хельсинкийн Их сургуулийн канцлераар Каарле Хямери ажиллаж байна.

Хельсинкийн Их сургууль 2018 онд дэлхийн Их сургуулиудын "Times Higher Education" эрэмбээр 48-р жагссан байна. 

## Түүх 
Хельсинкийн Их сургууль 1640 онд Або (өнөөгийн Турку) хотод *"Хааны Абогийн академи"* (швед. *Kungliga Akademien i Åbo*) нэртэй швед хэлээр сургалт явуулдаг хэлбэрээр байгуулагдсан байна. 

1809 онд Финландын Их Вант улсыг Оросын хаант улсад нэгтгэсний дараа *"Эзэн хааны Або академи"* нэртэй болсон. 

1917 онд Финланд улс тусгаар тогносон цагаас тус дээд боловсролын байгууллага *Хельсинкийн Их сургууль* гэж нэртэй болжээ.

## Сургалт 
Тус их сургууль нь дэлхийн жишигт нийцсэн сургалтын орчинтой. Гадаад оюутнууд хичээлийн танхим, лабораторийн тоног төхөөрөмж, оюутны номын сан, цахим номын сан, технологи, судалгааны ажлын хөгжил, багшлах боловсон хүчний дэмжлэг, найрсаг уур амьсгалд маш их сэтгэл хангалуун байдаг.

Бакалавраас бусад бүх түвшинд хичээлийг англи хэлээр заадаг. Бакалаврын хөтөлбөрийг фин, швед хэлээр явуулдаг.

Ангилал:Финландын боловсролын байгууллага
Фин хэл

**Фин хэл** (фин хэлээр — *suomi, suomen kieli*) — фин үндэстний хэл, фин-угор хэлний аймгийн фин-балт орчмын дэд ангид ордог хэл. Фин-угор болон самоди хэлнүүд (энец, ненец, нганасан, селькуп хэл) нийлээд уралын хэлний хэсэгт ордог байна. 

Фин хэл нь Финланд улсын албан ёсны хэл бөгөөд Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Фин хэлээр Финланд Улсын хүн амын дийлэнх нь буюу 92.1%, түүнчлэн Финландаас гадуур Фин үндэстний хүмүүс (Швед, Норвеги, АНУ, Эстони, Орос зэрэг) мөн фин хэлээр ярьдаг байна.

Шведэд өргөнөөр ярьдаг Фин хэл нь 1999 онд цөөнхийн хэл гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Швед дэх Финландчууд нь Өввлийн дайн буюу 1939 оны Зөвлөлт-Финландын дайны үеэр хүүхдүүдийг Финляндаас нүүлгэн шилжүүлж, Дэлхийн 2-р дайны дараах жилүүдэд 1970-аад оны эхэн үе хүртэл Финляндчууд (ихэвчлэн зүүн болон төв Финланд нугаас) их хэмжээний хөдөлмөрийн цагаачлалын үр дүнд бий болсон. Швед дахь Финландын цөөнх нь 712 мянга хүртэл хүн амтай бөгөөд янз бүрийн тооцоогоор 250-470 мянган хүн Фин хэл ашигладаг эсвэл дор хаяж тус хэлээр ярьсаныг ойлгодог.

## Фин хэлний түүхийн үечлэл 
* эртний, бичиг үсэггүй байх үе (1540-өөд оноос өмнө);
* хуучин фин хэл (1540-1820);
* эрт орчин үеийн фин хэл (1820-1870);
* орчин үеийн фин хэл (1870 оноос өнөөг хүртэл).

## Цагаан толгой 
Фин хэлний цагаан толгой нь үндсэн латин цагаан толгойн үсэг дээр суурилдаг бөгөөд урт эгшигт зориулсан ö, ä бүхий нэмэлт тэмдэг бүхий үсгүүдээс мөн бүрддэг. Эдгээр нэмэлт тэмдэгт үсгүүд нь үгсийн авиа найрлагыг бараг төгс дамжуулдаг байна. Унших дүрэм нь энгийн бөгөөд дуу авиа, үсгийн хоёрдмол утгагүй захидал харилцаанд суурилдаг нь гадаад хүнд богино хугацаанд фин хэлээр уншиж сурах боломжийг олгодог юм.

### Орчин үеийн фин хэлний цагаан толгой 
### Үг бүтэх байдал 
* *kirjain* «үсэг»;
* *kirje* «бичиг»;
* *kirjasto* «номын сан»;
* *kirjailija* «зохиогч»;
* *kirjallisuus* «уран зохиол»;
* *kirjoittaa* «бичих»;
* *kirjoittaja* «зохиолч»;
* *kirjuri* «бичэгч хүн»;
* *kirjallinen* «бичгэн»;
* *kirjata* «бичих авах, бүртгэх»;

## Монголд дахь фин хэл 
Албан ёсоор анх 1984-1989 онд 5 монгол оюутан ЗХУ-ын Москва хотын Гадаад хэлний дээд сургуульд фин хэл үзэж суралцсан байна. Фин хэл Монголд тийм ч түгээмэл биш болохоор төгссөн оюутнууд өөр чиглэлээр ажил эрхэлсэн байна.  

Ангилал:Фин язгуурын хэл

Ангилал:Эстонийн хэл
Ангилал:Финландын хэл
Ангилал:Норвегийн хэл
Ангилал:Оросын хэл
Ангилал:Шведийн хэл
Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)

**Мэлиг** (ханз: 蔑里, 滅里) бол Их Монгол Улсын Өгэдэй хааны татвар эм Эркинэгээс төрсөн отгон хөвгүүн, хиад боржигин овогтон. Өгэдэй хааны зургаадугаар хөвүүн Хадантай эх нэгтэй. Түүнийг бага ахуйд нь Өгэдэй хааны өргөөнд Данишменд хажиб гэх хүн хүмүүжүүлсэн билээ.

Мэлигийн шашин бол Ислам гэж тэмдэглэгджээ

## Намтар 
Түүний амьдралын тухай түүх намтар хомс, зөвхөн Судрын чуулган, Юань улсын судар зэрэг цөөн хэдэн сурвалжид зарим нэг мэдээлэл байдаг. Бага нялхаас нь Өгэдэй хааны ордод Данишмэнд Хажиб гэх исламын шашинт хүн хүмүүжүүлсэн билээ. Үүнээс хойш түүнтэй холбоотой мэдээ байдаггүй. Харин 1269-1301 оны хооронд оршсон Хайдугийн улсад Мэлиг ноёны угсааны ноёд захирагдаж яваад Хайду хан таалал төгссөний дараах Чапар, Урус нарын хан болохын төлөөх дотоодын дайнаас дайжиж, 1308 онд Мэлиг ноёны жич хөвүүн Түмэн ноён Юань улсад дагаар орсонд, Хүлэг хааны зарлигаар "Яньди ван (陽翟王) цол, алтан тамга" соёрхов. 

## Удам угсаа 
Судрын чуулганд бичснээр Мэлиг ноён "Түмэн, Туганбуха, Туганчар, Туган, Турчан, Хутлуг Токмыш" гэдэг хөвүүнтэй, Тухугийн хөвүүн Абдулла, Абдуллагийн хөвүүн Түмэн, Түмэнгийн хөвүүн Хүчүн, Хүчүнгийн хөвүүн Тайпин, Тайпингийн хөвүүн Төмөрчи, Төмөрчигийн хөвүүн Ариунтөмөр, Худутөмөр нар болой" гэжээ. 

1361 онд Эрчис мөрний сав, Алтайн нуруу хавийн нутгийг захирсан Яньди ван Ариунтөмөр өөрийн цэргээ удирдан бослого гаргаж, Тогоонтөмөр хаанд элчээр илгээн хэлүүлсэн нь "Өвөг дээдэс дэлхий дахиныг чамд тушаан өгсөн атал чи нэгэнт их хагасыг алджээ. Хэрвээ улсын эрдэнийг надад өгвөөс би өөрөө зүтгэсүгэй" хэмээсэнд Тогоонтөмөр хаан "Тэнгэрийн бошго чамд байх болбоос чи зүтгэсүгэй хэмээвээс зүтгэгтүн" гэж хэлээд хариу элч явуулжээ.Ингээд Цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд Тожинтөмөрт түмэн цэргийг захируулан бослогыг даруулахаар илгээсэнд, Тожинтөмөр ялагдаж Шанду хот руу зугтжээ. Бас цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд Лаожанд арван түмэн цэрэг захируулж, монгол руу илгээж, Ариунтөмөрийн цэргийг ялж бослогыг дарж, цаазаар авчээ. Ариунтөмөрийн дараа дүү Худутөмөрийг "янь ди ван"-гаар өргөмжилсөн.        

* Мэлиг ноён
** Туху ноён
*** Абдулла ноён
**** Түмэн ван
***** Хүчүн ван
****** Тайван ван
******* Төмөрчи ван
******** Ариунтөмөр ван
******** Худутөмөр ван

## Эшлэл 
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Өгэдэйн удам
Ангилал:Их Монгол Улсын ноёрхогч эсвэл улс төрчийн сэдэв
Мангир

**Мангир**　-　сонгинын төрлийн, хээр талд ургадаг аагтай олон наст ургамал. Эрт дээр үеэс монголчууд хоол хүнсэндээ хэрэглэж ирсэн ногоо.

Монгол оронд таана, мангир, хөмүүл, саримс, зэрлэг сонгино, халиар зэрэг 30 орчим зүйлийн байгалийн болон таримал сонгинын төрлийн ургамал бий. Сонгино хурц үнэр, гашуун амт бүхий олон наст ургамал юм. Тэдгээрийн нэг болох мангир бол говийн бүсийн унаган ургамлын нэг. Найрлагад нь А, В, С, Д, В1, В6, РР аминдэм агуулагддаг. Мөн эфирийн тостой учир хурц үнэр, хүчтэй дарвигнуулах амттай. Мангирыг “хижээл сонгино” гэж нэрлэдэг бөгөөд Хөвсгөл, Хэнтий, Хангай, Монгол дагуур, Хянганы уулс, Ховд, Монгол Алтай, Дундад халх, Дорнод Монгол, Их нууруудын хотгор, Говь-Алтай, Дундговь гээд бүх нутгаар тархсан байдаг. Хээрийн нуга, эргийн нуга, голын эргийн ба нугын сөөгөн ширэнгэд ургана. 20-60 сантиметр өндөр иштэй, 4-8 миллиметр өргөн, хавтгай, хөх саарал өнгийн навчтай. Тал бөмбөлөг бүхий өтгөн шүхэр хэлбэр үүсгэсэн ягаандуу өнгийн цэцэгтэй. Өмнөговь аймгийн Говь гурван сайхан уулын Зүүн сайханаас 16 хромсомтой мангир олдсон нь Монголоос үүсэлтэй болохыг баталжээ. Говьд үүссэн хэдий ч сэрүүн уур амьсгалтай газар руу дөхөх тусам генетик бүтцээ өөрчилж 36, 42 хромсомтой болсон байдаг. Үүнээс үзэхэд мангир нь ямар ч уур амьсгалын нөхцөлд дасан зохицож ургах өндөр чадвартай болохыг илтгэж байгаа ажээ. Хромсом их байх тусам өндөр ургадаг онцлогтой. Бүх мал сайн иддэг бэлчээрийн ургамал бөгөөд мөн хүн хүнсэндээ хэрэглэж ирсэн байна.
Хэрлэн голын сав газар

**Хэрлэн голын сав газар** нь Монгол орны гол, мөрөн, түүний сав газрын хэмжээ, байгалийн нөхцөл, урсац бүрэлдэх зүй тогтол, нөөцийн хуваарилалт, байгалийн хил хязгаарыг үндэслэн тогтоосон 29 сав газрын нэг бөгөөд Монгол Улсын Төв, Говьсүмбэр, Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар, Дорноговь гэсэн 6 аймгийн 42 сум, Улаанбаатар хотын 2 дүүргийн тодорхой нутаг дэвсгэрийг хамардаг бөгөөд Монгол улсын нийт нутаг дэвсгэрийн 6.8 хувийг эзэлдэг.

Хэрлэн голын сав газар нь ус хурах 106487.3 км.кв талбайтай. Нийт талбайн 10.6 хувь нь Улсын тусгай хамгаалалттай газарт хамаарагддаг.

Хэрлэн голын сав газрын захиргаа нь сав газрын хэмжээнд усны нөөцийг хомсдол, бохирдлоос хамгаалах, боломжит нөөцийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх, орон нутгийн болон салбар дундын зохицуулалтыг хангах, усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх үүрэг бүхий төрийн захиргааны байгууллага юм.

Тус сав газрын захиргаа нь Монгол улсын Засгийн газрын 2012 оны 07 дугаар сарын 25-ны өдрийн "Сав газрын захиргааны талаар авах арга хэмжээний тухай" 254 дүгээр тогтоол, Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн сайдын 2013 оны 09 дүгээр сарын 30-ны өдрийн "Хэрлэн голын сав газрын захиргааны бүтэц, орон тоо, дүрэм батлах тухай" А/28 тоот тушаалаар байгуулагдан Хэнтий аймгийн Чингис хотод үйл ажиллагаа явуулж байна.

Ангилал:Монголын гол мөрөн
Олон наст ургамал

**Олон наст ургамал** — хоёр болон түүнээс илүү жил амьдардаг ургамал юм. 

"Олон наст ургамал" гэх нэр томъёог гол төлөв өвсөн төрлийн ургамал хамааруулдаг учир нь мод, бутнууд угаасаа олон насалдаг учраас. 

Олон наст ургамал сүүлийн жилдээ цэцэглэж үрээ өгдөг бол түүнийг "монокарпос" (эрт грек.  μόνος — нэг, ганц, καρπός — үр) гэдэг байна.  Хэрвээ олон наст ургамал амьдралынхаа туршид олон удаа цэцэглэж үр шимээ өгдөг бол "поликарпос"  (грек. *karpós* — «үр»; латин. *Polycarpicae*) —гэж нэрлэдэг байна. Ихэнхи олон наст өвсөн төрлийн ургамалууд поликарпост хамраардаг байна. 

Дулаан, зөөлөн уур амьсгалтай газруудад өвсөн төрлийн олон наст ургамлууд тасралтгүй ургадаг бөгөөд илүү сэрүүн хүйтэн уур амьсгалтай газарт тэдний өсөлтийн хугацаа зөвхөн дулааны улиралд хязгаарлагддаг байна. Хэрэв олон наст ургамлын навч нь хүйтний улиралд унаж үхдэг бол түүнийг навчит олон наст ургамал гэж нэрлэдэг. Ийм ургамалд ишнээс шинээр навчнуд ургаж гарч ирдэг. Олон газар улирлын шинж чанарыг дулаан, хүйтэн улиралд биш, харин хуурай, чийглэг үе гэж тодорхойлдог. Жилийн турш навчийг хадгалж байдаг олон наст ургамлыг мөнх ногоон олон наст ургамал гэнэ. 

Олон наст ургамлууд нь нэг наст ургамлуудтай харьцуулахад нөөц багатай хөрсөнд илүү дасан зохицдог. Энэ нь илүү сайн хөгжсөн ургамалын үндэс (ус, шим тэжээл авахын тулд хөрсөнд гүн нэвтэрч) хавар эрт гарч ирдэгтэй холбоотой юм.

Ангилал:Ургамлын физиологи
Ангилал: Олон наст ургамал
Олон улсын нийтийн тээврийн холбоо

**Олон улсын нийтийн тээврийн холбоо** (ОУНТХ, франц. *Union Internationale des Transports Publics, UITP*) — дэлхийн бүх тивийн 100 гаруй орны хот, бүс нутгийн зорчигч тээврийн тээвэрлэгч, хөдлөх бүрэлдэхүүн үйлдвэрлэгчид болон нийтийн тээврийн судалгааны 1900 гаруй компанийг нэгтгэсэн олон улсын томоохон ашгийн бус байгууллага юм. 

Тус холбоо нь нийтийн тээврийн орчин үеийн технологийг хөгжүүлэхэд оролцож, тэдгээрийг боловсруулах, хэрэгжүүлэх талаар зөвлөмж өгдөг, янз бүрийн судалгаа, сургалтын хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлдэг байна.

1885 оны 8-р сарын 17-нд үүсгэн байгуулагдсан тус холбоо нь Бельгийн Брюссель хотод төвтэй, дэлхий даяар 13 салбартай. ОУНТХ нь дэлхийн 100 гаруй орны 1900 гаруй гишүүнтэй бөгөөд тогтвортой нийтийн тээврийг дэмжиж, хэвлэн нийтлэх, төслүүдийг удирдан явуулах, дэлхийн хэмжээний арга хэмжээг зохион байгуулах, нийтийн тээврийг хөгжүүлэх сонирхолтой бүх хүмүүсийг нэгтгэдэг байна.
Сайн дурын ажил

**Сайн дурын ажил** гэж хувь хүн буюу хэсэг бүлэг, баг хамт олноос сайн дураараа ямар нэг байгууллагад зуучлагчаар дамжуулан эсвэл өөрснөө шууд харилцаа холбоо тогтоож, тодорхой ажлын байранд зорилго чиглэлтэйгээр, заагдсан цаг хугацааны дотор биеийн ба оюуны хүч хөдөлмөрөө зориулахыг хэлнэ.

Сайн дурын ажил эрхэлж байгаа хүнийг "Сайн дурын ажилтан" гэнэ.

1985 оноос хойш НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас жил бүрийн 12-р сарын 5-ны өдрийг “Олон улсын сайн дурынхны өдөр” болгон тэмдэглэдэг болсон.

Олон сайн дурын ажилтан анагаах ухаан, боловсрол, аврах ажиллагаа гэх мэт ажилладаг салбартаа тусгайлан бэлтгэгдсэн байдаг. Бусад нь байгалийн гамшгийн үед гэх мэт нийгэмд шаардлагатай тохиолдолд үйлчилдэг юм.

Сайн дурын үйл ажиллагаа нь нийгмийн болон бусдын сайн сайхан байдлыг дээшлүүлэх ба иргэдийн амьдралын чанарыг сайжруулах, олон нийтийн чадавхыг бэхжүүлэх зорилготой. Гэхдээ сайн дурын үйл ажиллагаа болохыг тодорхойлдог хэдэн гол шинж чанарууд байдаг. Үүнд нь:

* Тухайн хүний хүсэл сонирхол
* Урамшуулал /мөнгөн болон мөнгөн бус/
* Зохион байгуулалт
* Өөрийгөө дайчилсан байдал
* Өөртөө дадлага туршлага хуримтлуулах

## Түүх 
Анх сайн дурын ажилтнуудыг сайн дурын цэрэг гэж нэрлэдэг байсан. Зуун жил болон гучин жилийн дайны үеэр Итали, Франц, Англи, Германд янз бүрийн ноёд хаад улам олон хүмүүсийг өөрийн туг далбаан дор тулалдахыг уриалж байсан ч цэргээ хангах мөнгөгүй болсон тул тэдний шагнал нь зөвхөн алдар нэр, дайны олз байх болно гэж хэлдэг байсан ажээ.  Ийм ч учраас XVII зуунд франц. *volontaire*, итали. *volontario*, герман.*Volontair*, англи. *volonteere* гэх үгс нэгэн зэрэг гарч ирсэн байна.

АНУ-ын Үндэсний болон олон нийтийн үйлчилгээний корпорацийн мэдээлснээр 2012 онд ойролцоогоор 64.5 сая америкчууд буюу насанд хүрсэн хүн амын 26.5 хувь нь 175 тэрбум долларын өртөгтэй 7.9 тэрбум цаг сайн дурын ажил үйлчилгээ үзүүлсэн байна. Энэ нь жилд ойролцоогоор 125-150 цаг эсвэл долоо хоногт 3 цагийг, цагт 22 доллараар тооцдог. Их Британид сайн дурын ажил хийх цаг ижил төстэй байдаг.

## Цахим сайн дурын ажил 
Цахим сайн дурын ажил эсвэл онлайн сайн дурын ажил гэж нэрлэгддэг виртуал сайн дурын ажил нь тусламж үзүүлж буй байгууллагаас гадуурх даалгавруудыг бүхэлд нь эсвэл хэсэгчлэн гүйцэтгэдэг сайн дурын ажилтан юм. Тэд интернет болон гэр, сургууль эсвэл ажлын компьютер эсвэл PDA эсвэл ухаалаг гар утас зэрэг интернетэд холбогдсон бусад төхөөрөмжийг ашигладаг. Виртуал сайн дурын үйл ажиллагааг кибер үйлчилгээ, телементор, телетютор гэх мэт янз бүрийн нэрээр нэрлэдэг. Виртуал сайн дурын ажил нь алсын зайн ажилтай төстэй боловч цалин авдаг онлайн ажилтнуудаас ялгаатай нь цалин авдаггүй онлайн сайн дурын ажилтнууд байдаг. Үнэгүй, нээлттэй эхийн програм хангамжийн төслүүдэд хувь нэмэр оруулах эсвэл "Википедиа"-д нийтлэл оруулах, засварлах нь виртуал сайн дурын үйл ажиллагааны жишээ мөн юм.
Магсарын Цэрэнжамц

**Магсарын Цэрэнжамц** (1939 онд Баянхонгор аймгийн Гурванбулаг суманд төрж, 2018 онд нас барсан) Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, гэрэл зурагчин.

## Намтар 
1960 оноос гэрэл зураг авч эхэлсэн. 1967-1977 онд “Үнэн” сонинд гэрэл зурагчин, 1977-1990 онд МАХН-ын Төв хороонд итгэмжилсэн гэрэл зурагчин, 1990-1995 онд “Ардын эрх” сонинд гэрэл зургийн сурвалжлагч, албаны дарга, 

1995-2006 онд “ЦЭТОН ФОТО” агентлагийг үүсгэн байгуулагчаар ажиллаж байв. 

## Шагнал 
1974 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 1981 онд “Алтан гадас” одон, 1990 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 2000 онд Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн. 

Гэрэл зургийн бүтээлээрээ 1981 онд Дэлхийн сэтгүүлчдийн байгууллагын “Гранпри” шагнал, 1982 онд Хүүхдийн төлөө үндэсний уралдаанд тэргүүн байр, 1984 онд Дэлхийн шилдэг 100 фото мастераар шалгарч байв.

Ангилал:Монголын гэрэл зурагчин
Ангилал:Гурванбулагийн (Баянхонгор) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн