open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тогоочийн Отгонзоригт

**Тогоочийн Отгонзоригт** нь Хэнтий аймгийн Биндэр сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Биндэрийн хүн
Батбаярын Даваа-Очир

**Батбаярын Даваа-Очир** нь Хөвсгөл аймгийн Их-Уул сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд 512 бөх барилдахад Б.Даваа-Очир долоо даван "Аймгийн заан" цол хүртсэн ч МҮБХ-ноос хүчингүйд тооцо,н нэг даваа ухраан амжилтыг нь тооцсон билээ.

Ангилал:Улсын начин
Бат-Очирын Гончигтавхай

**Бат-Очирын Гончигтавхай** нь Говь-Сүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх. 2008 оноос эхлэн бөхийн спортоор хичээллэж эхэлсэн 2010 онд Дорноговь аймгийн Даланжаргалан сумын баяр наадамд түрүүлж " Сумын заан " цол хүртсэн. Бөхийн анхны багш Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат аймгийн заан Ш.Наранбаяр юм.

## *Барилдааны амжилт* 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2220, Их Монгол улсын 805, ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Завхан аймгийн Яруу сумын харьяат аймгийн заан И.Батсайханд нэгийн даваанд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2223, Их Монгол улсын 808, ардын хувьсгалын 93 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Завхан аймгийн Цагаанчулуут сумын харьяат залуу бөх Х.Бямбасүрэнгээр нэг, Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын харьяат аймгийн хурц арслан Ш.Шинэбаяр хоёр давж гурвын даваанд Баянхонгор аймгийн харьяат аймгийн арслан Н.Золбоод өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2224, Их Монгол улсын 809, ардын хувьсгалын 94 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат сумын заан Б.Таттимбек нэг давж хоёрын даваанд Архангай аймгийн Тариат сумын харьяат аймгийн арслан Н.Адъяабатад өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2225, Их Монгол улсын 810, ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын харьяат залуу бөх Эрдэнэтуяагийн Санчирт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2226, Их Монгол улсын 811, ардын хувьсгалын 96 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат залуу бөх Э.Мөнхтөрөөр нэг давж хоёрын даваанд Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын харьяат аймгийн арслан Б.Суманчулуунд өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Чойрын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1992 онд төрсөн
Ганзоригийн Баяржавхлан

**Ганзоригийн Баяржавхлан** нь Дундговь аймгийн Дэрэн сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
2012 оны Дундговь аймгийн баяр наадмыг МҮБХ-оос дүрмийн бус наадам болсон гэж бөхчүүдэд олгосон цолыг хураан бөхчүүдийг хуучин цолоор нь үлдээсэн.

2016 оны УБН-ын өмнө 2012 оны Дундговь аймгийн баяр наадамд түрүүлсэн Г.Баяржавхланд " Аймгийн арслан " цол олгосон.

Ангилал:Аймгийн арслан
Тавхайн Чулуунгэрэл

**Тавхайн Чулуунгэрэл** нь Өвөрхангай аймгийн Есөнзүйл сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Есөнзүйлийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Амьд хүн
Дамдины Тогтохжаргал

**Дамдины Тогтохжаргал** нь Увс аймгийн Өндөрхангай сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх. 2023 онд улсын аварга С.Мөнхбатаар тав давж начин цол хүртсэн.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын начин
Багануурын баяр наадам

2014 оны Багануур хотын наадамд Говь-Алтай аймгийн Дарви сумын харьяа, Багануур хотын бөх аймгийн арслан Б.Батбилэг түрүүлсэн.

## Түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүд 
Ангилал:Үндэсний бөхийн барилдааны жагсаалт
Пүрэвдоржийн Эрхэмжаргал

**Пүрэвдоржийн Эрхэмжаргал** нь Төв аймгийн Алтанбулаг сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Алтанбулагийн (Төв) хүн
Цэвээнрэгзэнгийн Чинзориг

**Цэвээнрэгзэнгийн Чинзориг** нь Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Хөвсгөлийн (Дорноговь) хүн
Сүхбаатарын Лхагвабаатар

**Сүхбаатарын Лхагвабаатар** нь Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Зургаан сигма

**Зургаан сигма** (6σ) нь процессыг сайжруулах менежментийн системийн болон чанарын менежментийн нэгэн арга юм. Түүнийг бүрдүүлэгч цөм нь бизнесийн үйл ажиллагааны статистик аргууд болох тодорхойлоx, хэмжиx, шинжлэx сайжруулаx, хянаx юм. Үүн дээр Define – Measure – Analyze – Improve – Control (DMAIC) арга нэмэгдэн орно. Зургаа сигмагийн эцсийн зорилго нь хэрэглэгчийн хэрэгцээ болон аж ахуйн нэгжийн санхүүгийн чухал үзүүлэлт рүү чиглэсэн байна. 

## Түүхэн хөгжил
Зургаан сигмагийн эхний хувилбарыг 1970-аад онд японы усан онгоц үйлдвэрлэгч үйлдвэрлэлдээ нэвтрүүлсэн ба сүүлд нь японы электроник- болон өргөн хэрэглээний барааны үйлдвэрлэлд бас нэвтэрчээ. Зургаан сигмаг 1987 онд Моторола компани АНУ-д хөгжүүлэн бий болгосон байна.

## Эшлэл 
!
Ангилал:Чанарын менежмент
Питер Фонда

**Питер Фонда** (; 1940 оны 2 сарын 23-нд төрсөн; 2019 оны 8-р сарын 16-нд Лос-Анжелест нас барсан) — Америкийн жүжигчин, продюсер.

## Цахим холбоос 
* 
* link=https://en.wikiquote.org/wiki/Peter_Fonda|24x24px Wikiquote (en) — **Питер Фонда**
* 
* Rotten Tomatoes дахь хуудас

Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:АНУ-ын кино зохиолч
Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч
Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Тайбао

**Тайбао** хэмээх цол нь Нанхиад газарт оршиж байсан төрт улсуудын эзэн хаадын өөрийн түшмэлдээ олгож байсан уламжлалт цол юм. Эртний уламжлалт “гурван гүн (三公)” буюу тайш (太師), тайфу (太傅), тайбао (太保)-гийн дотроос зэрэг дэвээр хамгийн сүүлчийн хэргэм зэрэг. “Гурван гүн” нь Хятадын Жоу (周) улсын үеэс эхлэлтэй бөгөөд энэхүү нэр томьёо түүхэн цаг үеэсээ хамааран харилцан адилгүй байжээ.

Тайбао нь Шан улсын үеэс эхтэй, эзэн хаанд тусалж, төрийн хэргийг шийдэхэд оролцдог албан тушаал байжээ. Хавар намрын улс (春秋)-ын үед энэхүү албан тушаалыг устгасан боловч, Баруун Хань улсын үед дахин сэргээжээ. Зэрэг дэвийн хувьд тайфу-гийн дараа ордог байв. Зүүн Хань улсын үед хэрэглэхээ больж байгаад, Жинь улсын үед дахин сэргээж, тайзай (太宰), тайфу (太傅) лугаа хамт “дээд гүн (上公)” хэмээн нэрлэсэн бөгөөд зэрэг дэвийн хувьд тухайн үеийн “гурван гүн” буюу ситу (司徒), тайвэй (太尉), сикун (司空)-гийн дээд талд байв. Тэр цагаас хойш тайши, тайфу, тайбао тушаалтан тасралтгүй тавигдах болжээ. Умард Вэй улсын үед дээрх гурван албан тушаалтныг “саньши (三師)” хэмээн нэрлэх болжээ. Сүй улсын үеэс эхлэн “гурван муж, 6 явдлын яам”-ны тогтолцоо (三省六部制) бэхжиж, албан хэргийг явдлын яамны сайд болох шаншу (尙書) нар тэргүүлэн явуулах болсонтой холбоотойгоор “гурван гүн” нь бодит эрх мэдэлгүй, “хүндэт хэргэм” болон хувирчээ. Монголын Юань улсын үед “гурван гүн” хэргэмийг хэвээр хэрэглэж байжээ. Хожим Дөчин, дөрвөн хоёрын Монгол улсын үед Даян хааныг хүртэл энэхүү цолыг хэвээр хэрэглэж байжээ. 1912 онд Манж Чин улс мөхсөн үеэс хойш хэрэглэхээ больсон юм.

## Холбоотой мэдээлэл
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Тайши
* Тайвэй
* Гурван гүн

## Эшлэл
Ангилал:Хятадын түүх
Ангилал:Цол
Хомс

**Хомс** — Сири улсын **хот**. Хомс мужийн засаг захиргааны төв. 652 мянган хүнтэй. 

thumb|Хомс хотын үзэмж
thumb|1031 онд баригдсан цайз
## Газар зүй 
Хомс хот Сири орны баруун биед, далайн түвшнээс дээш 501 метрийн өндөрт, нийслэл Дамаскаас хойд зүгт 162 км зайтай оршдог. Оронт голын оршдог Хомс нь улсын бусад хотыг Газрын дундад тэнгистэй холбодог зангилаа юм. 

## Хүн ам зүй 
Хомс 2004 оны байдлаар 652609 хүнтэй, Сири улсад Халеб, Дамаскийн дараа орох 3-р их хот билээ. Лал шашны суннит, шийт буюу алавит урсгалаас гадна христийн шашин шүтлэг тархжээ. Түүхэн дурсгалт сүм дуган, цайз цөөнгүй бий.

## Түүх 
Хомс НТӨ 1-р зуунд грек Селевкийн улсын мэдэлд орж байсан ба дарааны Эмесаны улсын нийслэл байв. Грек Византын үед христийн шашин дэлгэрч байсан бол 7-р зуунд лал шашинтны нутаг болов. 

Хомс байрлал чухал хот байсаар байсан ба Османы хүч буурсан 19-р зуунаас эдийн засаг, аж үйлдвэр хөгжив. Франц Сирийг эрхэндээ байлгаж байсан үед бослого хөдөлгөөний түшиц болсон ба Сири улс тусгаар тогтносны дараа Сирийн Баас нам ба төр засгийн байрласан төв байв. 

Сирийн иргэний дайны хүрээнд 2011 оны 5 сараас хойш Хомс Сирийн сөрөг хүчний хяналтанд орсон ба 2015 онд төр засгийн цэргийн хүчний мэдэлд шилжсэн. Байлдааны үеэр Хомс ихээр сүүрч олон хүн амь үрэгдэж, дүрвээд байна. 

## Цахим холбоос 

Ангилал:Сирийн мужийн нийслэл
Ангилал:Сирийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Эртний Сирийн хот
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Латакия

**Латакия** — Сири улсын **хот**. Латакия мужийн засаг захиргааны төв. 383 мянган хүнтэй. 

thumb|Латакия хотын зургийн цомог
## Газар зүй 
Латакия Газрын дундад тэнгисийн эрэгт оршдог, Сири улсын гол боомт юм. 

## Хүн ам зүй 
Латакия 2004 оны байдлаар 383,786 хүнтэй байсан Сири улсын 4-р их хот юм.

## Түүх 
Латакия НТӨ 2-р зуунаас грек Селевкийн суурин болон үүсчээ. Ром, Умаян, Аббасын улсын мэдэлд орж байв. Грек Визант хотыг удаа дараа довтлосоор байсныг араб Фатимын улс зогсоожээ. Дараа нь сельжук түрэг, загалмайтан, аюб, мамляк, Османы мэдэлд орж байв. 

Дэлхийн нэгдүгээр дайны Францын эрхт Сирийн үед Латакия Алавит өөртөө засах нутгийн засаг захиргааны төв болсон бөгөөд өдгөө Сири улсын Латакия мужийн засаг захиргааны төв байж мужийн нийгэм, эдийн засгийн гол хот байна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Сирийн суурин
Ангилал:Сирийн мужийн нийслэл
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Тайвэй

**Тайвэй** нь цэргийн хэргийг хариуцдаг албан тушаал бөгөөд эртний Хятадын Цинь улсын үед буй болжээ. Цинь, Түрүү Хань улсын үеэс засаг захиргааны хэргийг хариуцсан Чинсан (丞相), цэргийн хэргийг хариуцсан тайвэй (太尉), хяналт шалгалтыг хариуцсан юйшидайфу (御史大夫)-г “гурван гүн (三公)” хэмээн нэрлэх болжээ. Чинсан, юйшидайфу тушаалтныг байнга томилдог байсан бол тайвэй тийм байгаагүй гэж үздэг. Үүнээс хойш аажимдаа сул албан тушаал юм уу нэмэлт зэрэг хэргэм болон хувирчээ.
Хожим нь тайвэй-г дасима (大司馬) хэмээн нэрлэх болов. Харин Зүүн Хань улсын үед дахин тайвэй хэмээх болжээ. Үүнээс хойш Тан (唐), Сун (宋) улсын үе хүртэл ситу (司徒), сикун (司空)-гийн хамт “гурван гүн (三公)” хэмээн нэрлэж байв. Юань улсын үед **даситу** (大司徒), **ситу** (司徒) лугаа хамтаар бодит эрх мэдэлгүй, гавьяаны цол болон хувирчээ. Мин улсын үед хэрэглэгдэхээ больжээ.

## Холбоотой мэдээлэл
* Тайши
* Тайбао
* Тайфу
## Эшлэл
Ангилал:Хятадын түүх
Ангилал:Цол
Михал Лабенда

**Михал Рафал Лабенда** (, 1974 онд Вроцлавт төрсөн) — Польшийн дипломатч, дорно дахин судлаач, араб судлаач. Элчин сайдаар 2010–2014 онд Азербайжанд, 2015–2018 онд Монголд, 2018–2023 онд Египетэд тус тус ажиллаж байсан.

## Намтар
Казахстан улсын Алматы хотын аль-Фарабийн нэрэмжит их сургуулийн казах болон араб хэлний ангийг төгссөн. 2006 онд Варшавын их сургуулийн Дорно дахины судлалын Европын Ислам судлалын тэнхимд араб хэл шинжлэлийн чиглэлээр докторын ажил горилж, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг авсан. Варшавын их сургуулийн Зүүн Европын сургуульд багшилж байсан. Төв Азийн орнуудын угсаатны зүй, соёл, шашны түүхийн чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил хийдэг.

1997–1998 онд Кувейтэд суралцсан. 1998–1999 онд Төрийн бус байгууллагын “Зүүн Европ- бидний хамтдаа орших газар” төсөлд оролцсон. 1999 оноос БНПУ-ын Гадаад харилцааны яаманд ажиллаж эхэлсэн. 2000–2001 онд Японд дипломат ажлын дадлага,  2002–2005 онд Узбекстанд БНПУ-ын Элчин сайдын яаманд 2 дугаар нарийн бичгийн дарга, 2006–2007 онд Атлантын дипломат тэтгэлэг (Transatlantic Diplomatic Fellowship)-т хамрагдаж АНУ-ын Төрийн департаментад тус тус ажилласан. 2007–2010 онд БНПУ-ын ГХЯ-ны Зүүн Европын газрын орлогч дарга, мөн Варшавын их сургуулийн Зүүн Европын сургуульд багшаар тус тус ажиллаж байгаад 2010 оны 9 дүгээр сарын 7-нд Азербайжанд БНПУ-ын элчин сайдаар томилогдож 2014 он хүртэл ажилласан. 2015 оны 3 дугаар сараас 2018 оны 10 сар хүртэл Монголд Элчин сайдаар ажиллаж байгаад Египэтэд томилогджээ.

Англи, араб, азер, еврей, каракалпак, казах, герман, орос, узбек хэлээр чөлөөтэй ярьдаг.
Гэр бүлтэй, хүүтэй. Варшавт Гоцлавект амьдардаг.

## Тайлбар эшлэл
*  Aneks. Środowisko KARTY, [w:] Zbigniew Gluza, Odkrycie KARTY. Niezależna strategia pamięci, s. 349, 2012, ISBN 978-83-61283-65-2.

## Бүтээл
* Język kazachski, Dialog, Warszawa 2000, ISBN 83-88238-59-0
* Islam a terroryzm (praca zbiorowa, red. Anna Parzymies), Dialog, Warszawa 2003, ISBN 83-88938-44-4
* Muzułmanie w Europie (praca zbiorowa, red. Anna Parzymies), Dialog, Warszawa 2005, ISBN 83-89899-08-6
* Życie codzienne w Samarkandzie (wspólnie z Abdurasulem Niyazovem), Dialog, Warszawa 2007, ISBN 978-83-89899-69-9
* Dolina Fergańska w czasach islamu, Dialog, Warszawa 2016, ISBN 978-83-8002-329-1

## Эшлэл 
__notoc__

Ангилал:Азербайжан дахь Польшийн элчин сайд
Ангилал:Монгол дахь Польшийн элчин сайд
Ангилал:Египет дэх Польшийн элчин сайд
Ангилал:Араб судлаач
Ангилал:Польшийн дорно дахин судлаач
Ангилал:Польшууд
Ангилал:1974 онд төрсөн
Техникийн музей

хот дахь Германы техникийн музей-Берлин]]

**Техникийн музей** нь техникийн ололт амжилтыг болон ихэнхдээ түүхэн объектийг дэлгэн үзүүлэх буюу архивлан хадгалах зорилготой музей юм. Техникийн музей нь дотроо тодорхой нэг төрлөөр дагнасан ч байх бөгөөд үүнд жишээлбэл зам тээврийн музей, уул уурхай, хими, хөгжмийн зэмсэг, керамик, цаасны музейнууд орно. 

Европын томоохон техникийн музейн тоонд:
* 1794 онд үүсгэн байгуулагдсан Парисын «Урлаг ба дархны музей»
* 1857 онд үүсгэн байгуулагдсан Лондонгийн «Шинжлэх ухааны музей»
* 1925 онд үүсгэн байгуулагдсан Мюнхений «Байгалийн шинжлэх ухаан ба техникийн шилдэг бүтээлүүдийн Германы музей»
* 1918 онд үүсгэн байгуулагдсан Вена хотын «Аж үйлдвэрлэл ба дархны музей»
* 1918 онд үүсгэн байгуулагдсан Венийн «Техникийн музей-Вена»
* 1983 онд үүсгэн байгуулагдсан Берлиний «Германы техникийн музей-Берлин»
* 1990 онд үүсгэн байгуулагдсан Манхаймын «Технозойм»
* 1993 онд үүсгэн байгуулагдсан Магдебургийн «Техникийн музей-Магдебург» 
зэрэг музейнууд багтдаг.


Ангилал:Музей
Музей

]]
**Музей** ( *mouseíon* ‚Музены хийд‘ буюу музены ариун газар, өөрөөр хэлбэл урлаг, соёл, шинжлэх ухааныг хамгаалагч дарь эхийн хийд) нь чухал хэрэгтэй эсвэл сургамж бүхий эд өлгийн зүйлсийн цуглуулгыг хадгалах, ангилаx, шинжлэн судлан зарим хэсгийг нь үзэсгэлэн болгон нийтэд дэлгэн үзүүлдэг газар юм. 

Музей гэх үг нь хамгийн анх антикийн эллинизмийн үед тэмдэглэгдэн үлджээ. МЭӨ 3-р зуунд үүсгэн байгуулагдсан Александрын сургууль антикийн үеийн хамгийн чухал судалгааны байгууламж байсан ба түүнд Александриа хотын номын сан харьяалагддаг байж. 1546 онд Италийн түүхч, эмч Паоло Жовио нь өөрийнхөө сууцны тухай Италийн Комод "Musaei Joviani Descriptio" гэх анхны музейн каталогийг хэвлэн гаргажээ. Энэ үеэс эхлэн төрөл бүрийн цуглуулгын нэршилд музейг хэрэглэх болов. Харин олон нийтийн хэллэг болон тархсан нь 18-р зуунаас эхлэлтэй.

1946 онд музейн үйл ажиллагааг дэмжих, хөгжүүлэх зорилгоор Олон улсын музейн зөвлөл (англи. *International Council of Museums,* ICOM) байгуулагдсан. Энэхүү байгууллага нь 115 орны 27,500 гаруй гишүүнтэй бөгөөд ЮНЕСКО болон бусад олон улсын байгууллагуудтай нягт хамтран ажилладаг. Олон улсын музейн зөвлөл нь 3 жил тутамд гишүүн орнуудын аль нэгэнд нь чуулдаг байна. 

## Орчин үеийн музейнүүд 
Орчин үед Италийн эрдэмтэн Паоло Жовио (1483–1552) "Жиовио цуврал" гэгддэг цуглуулгаараа музейн үндэс суурийг тавьсан гэдэг. Гэгээрлийн эрин үед олон нийтийн музейнүүд Европын олон оронд олон нийтийн амьдралын салшгүй нэг хэсэг болсон. 1750 онд Люксембургийн ордны цуглуулгаас авсан зургуудыг Парист долоо хоногийн хоёр өдөр олон нийтэд (голчлон оюутнууд болон уран бүтээлчдэд) үзүүлэхийг зөвшөөрсөн. Хожим нь тэдгээрийг 16-р зууны I Франсуа хааны хувийн цуглуулгаас үзмэрүүдийг хадгалдаг Луврын цуглуулгад шилжүүлсэн.

Энэ төрлийн анхны музей нь Лондон дахь Британийн музей байв (1753 онд нээгдсэн). Зочид музейг үзэхийн тулд бичгээр бүртгүүлэх шаардлагатай байв. Францын хувьсгалын үеэр болон түүний нөлөөн дор Лувр (1793 онд нээгдсэн) анхны томоохон олон нийтийн музей болжээ.

#### 18-р зууны музейнүүд 
* Медичи урлагийн цуглуулга — 1739 онд улсын өмч болсон;
* Ватиканы урлагийн цуглуулга — 1769;
* Вена хотын хааны цуглуулга — 1770;
* Дрезден хотын хааны цуглуулга — 1770;
* Санк-Петербурга дахь Эрмитаж — 1764;

## Эшлэл
Холбооны ерөнхийлөгч (Герман)

**ХБНГУ-ын Xолбооны Ерөнхийлөгч** (герм. ***Bundespräsident***) нь Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын төрийн тэргүүн юм.

Энэхүү албан тушаал нь 1949 онд Англи, Франц, АНУ зэрэг улсууд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсыг байгуулсаны дараа бий болгосон юм. Холбооны Ерөнхийлөгчийг Үндсэн хуулийн байгууллага болох Холбооны хурал тусгай хурлаар сонгодог байна. Холбооны хурлын бүрэлдэхүүнд Бундестагийн болон Орон нутгийн хурлааас пропорционал зарчмаар сонгогдсон гишүүд ордог байна. Холбооны Ерөнхийлөгч 5 жилийн хугацаатай олонхын саналаар сонгогддог. Нэг удаа дахин улиран сонгогдох боломжтой байдаг.  Холбооны Ерөнхийлөгч Берлин хотод -Бельвю цайз болон Бонн хотод Хаммершмидт харшид байралдаг байна. 2017 оны 3 дугаар сарын 19-нөөс уг албан тушаалд **Франк-Вальтер Штайнмайер** сонгогдоод байгаа.

Xолбооны ерөнхийлөгч нь тус улсын улс төрийн системийн өдөр тутмын ажилд огт оролцдоггүй. Хэдийгээр ингэж оролцох эрхийг нь үндсэн хуулиар нь хориглосон заалт байхгүй ч, Германы төрийн тэргүүд уламжлалаа даган улс төрийн бодлогын хэрэгт оролцдоггүй байна. Германд төрийг удирдах дээд эрх нь Холбооны канцлер (эсвэл Холбооны канцлер хатагтай) болон Холбооны Их Хуралд байна. Ерөнхийлөгчийн алба буюу Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар нь зөвхөн ёслолын ажлаар хязгаарлагдахгүй, харин улс төрийн хэрэгт оролцох эрх, үүрэгтэй. Ерөнхийлөгчийн албаны эрхлэх үйлийг үндсэн хуулиар зааж өгсөн байна. Үүнийг хэрэгжүүлэх эсэхээ xолбооны ерөнхийлөгч нь бие даан шийдэх ба үүнтэй холбоотойгоор түүнд өөрийнхөө саналыг илэрхийлэх эрх нь бас бий.

Олон улсын эрх зүйд Холбооны Улсыг төлөөлөхөөс гадна Холбооны ерөнхийлөгч нь хямралын үед улс төрийн хэрэгт бие даан шийддэг хэд хэдэн нөөц даалгавар бас байна. Үүнд жишээлбэл Бундестагийн бус замаар гарч буй хуулийг хуульчлаx зөвшөөрөл өгөх, бундес канцлерийн сонголтын ажилд, Германы Бундестагийг татан буулгах шийдвэрийг гаргах гэх мэт.

## Эрх, үүрэг
Холбооны ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүний хүрээнд дараах үүргийг гүйцэтгэнэ:
* Олон улсын эрх зүйд Холбооны Улсаа төлөөлөх
* Дипломат төлөөлөгчийг батлах
* Холбооны Улсын хэмжээнд өршөөлийн тогтоомж гаргах эрхтэй ч, ял хөнгөрүүлэх эрх байхгүй
* Түүний гарын үсгээр холбооны хууль хүчин төгөлдөр болохоос гадна холбооны хуулийн товхимолд нийтлэх зөвшөөрөл олгох
* Холбооны канцлерийг тэр Германы Бундестагаас санал болгох эрхтэй ба сонгогдсон канцлерийг томилох болон халах
* Холбооны канцлерийн саналын дагуу Холбооны сайдуудыг томилох болон ажлаас халах

## Өнөөг хүртэлх холбооны ерөнхийлөгчид 
Теодор Хойс, Рихард фон Вайцзеккер нар хоёр удаа бүрэн эрхийнхээ хугацаанд ажилласан ерөнхийлөгчид юм.

Хайнрих Любке, Хорст Көлэр, Кристиан Вульф нар нь Холбооны ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажлаа өөрсдийн хүсэлтээр хүлээлгэн өгснөөр хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болгожээ.

## Мөн үзэx 
* Xолбооны ерөнхийлөгч (Австри)
* Xолбооны ерөнхийлөгч (Швейцари)

## Цахим хуудас 
* Xолбооны ерөнхийлөгч ба ерөнхийлөгчийн албаны цахим хуудас 

## Эшлэл

Ангилал:Германы улс төр
Ангилал:Төрийн тэргүүний цол
Афанасьевийн соёл

**Афанасьевийн соёл** нь одоогийн Монгол улсын нутагт Хүрэл зэвсэгийн үед зэрэгцэн оршиж байсан соёл юм. Үүнийг **Зэс чулууны үеийн археологийн соёл** гэдэг.
## Нээлт, тархалт
Анх олдсон газар болох ОХУ-ын нутаг Енисей мөрний дунд урсгалд байх Афанасьево уулын нэрээр энэхүү археологийн соёлыг нэрлэжээ. Орос Алтай, Минусын хотгорт өргөн тархсан бол Тува ба Монгол улсын нутагт харьцангуй цөөн илэрч судлагдаад байна. Одоогийн байдлаар Афанасьевийн соёлын тархалтын хүрээнд 600 орчим булш малтагдаад байна. Үүний зэрэгцээ Орос Алтайд Афанасьевийн соёлд хамаарах хэд хэдэн суурин нээгдэж 3000 м2 талбайг нээж судалсан ажээ. Манай улсад Архангай, Баянхонгор, Баян-Өлгий аймгийн нутагт булш оршуулга ба Чулуут гол, Цагаан Салаа-Бага Ойгор зэрэг хадны зургийн дурсгалуудыг нээж судалсан болно.
## Онцлог тал
Афанасьевийн соёл нь Төв Азийн хүрлийн үед гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн гялалзсан соёл юм. Чухамдаа афанасьевчууд анх удаа энэ бүс нутагт үйлдвэрлэх аж ахуй, тухайлбал, мал аж ахуй ба төмөрлөг боловсруулалтыг авч ирсэн гэж үздэг. Тэд өндөр хөгжилтэй аж ахуйн зэрэгцээ өвөрмөц нийгмийн байгуулал ба ертөнцийг үзэх үзлийн системтэй байсан нь бүх талаар харагдаж байдаг.
Одоогоор Монголд илрээд байгаа хамгийн анхны бие даасан оршуулгын байгууламжууд Афанасьевийн соёлд хамаардаг. Тэдний нас барагчиддаа зориулж тусгай хашлага чулуу ба чулуун дараас бүхий булш үйлдэж байсан нь ертөнцийг үзэх үзэл ба шашин шүтлэгтэй нь холбогдох бөгөөд бие даасан зан үйлийн орон зай болдог байжээ. Афанасьевчуудын энэхүү оршуулгын зан үйлийн уламжлал хожмын үеүдэд их бага хэмжээгээр өвлөгдөж, цаашдын соёлын хөгжих үндэс суурь болсон байдаг.

Хэдийгээр уламжлал ёсоор Афанасьевийн соёлын дурсгалуудыг харьцангуй нэгдмэл зан үйлтэй гэж үздэг боловч сүүлийн үеийн нарийвчилсэн шинжилгээгээр Орос Алтайд араголын, куротины, улитийн гэсэн 3 төрлийн булшийг мөн ялган ангилдаг болоод байна. Афанасьевийн соёлын булшны нийтлэг гол шинжүүд бол хавтгай болон бул чулуугаар хийсэн хаяавч, хавтгай байдалтай дараас чулуу, баруун зүг чиглүүлсэн оршуулга, хүнээ ар нуруугаар нь хэвтүүлэн хөлийг нь бие дээр нь ачиж өвдгөөр нь нугалсан байдал зэрэг болно. Мөн улаан зосон будгийг арвин хэрэглэсэн байдаг нь неолитоос хүрлийн эхэн үед Еврази даяар өргөн дэлгэрсэн зан үйл болно. Эцэст нь Афанасьевийн булшнаас хэв шинжит гэж хэлж болох цөөн тооны олдвор гардгийн дотор баялаг хээ чимэглэлтэй өндгөн ёроолтой шавар савнууд чухал байр суурьтай. Зэс эдлэл хэдийгээр гардаг боловч тооны хувьд цөөн, төрлийн хувьд ядмаг болно. Тэд үхэр, хонь, адуунд түшиглэсэн мал аж ахуй гол байр суурьтай. Үүний зэрэгцээ түүвэрлэл, загасчлал багагүй үүрэгтэй байсан. Төмөрлөг боловсруулах аж ахуй зэс эдлэл дээр төвлөрөх боловч алт, мөнгийг хүртэл хэрэглэж байсан.  

## Цаг хугацаа
Афанасьевийн соёлын он цаг сүүлийн хэдхэн жилд бараг мянган жилээр урагшилжээ. Одоогоор НТӨ IV мянганы сүүлчээс III мянган гэсэн он цагийг баримталж байна.

## Эшлэл
Ангилал:Археологи
Ангилал:Монголын археологи
Kaleidoscope (EP)

***Kaleidoscope*** нь Английн алтернатив рок Coldplay хамтлагийн 13 дах EP юм. Энэхүү EP нь 2017 оны 7-р сарын 14нд худалдаанд гарсан бөгөөд хамтлагийн 2015 онд гаргасан "A Head Full of Dreams" цомгийн нэг хэсэг болж гарсан. Энэ цомог нь 60 дахь удаагийн Грэмми шагнал гардуулах ёслолын "Шилдэг поп вокал цомог" номинацид нэр дэвшсэн.

## Цомгийн тухай
2016 оны 11-р сарын 21нд, Chris Martin хамтлагийн твиттер хаягаар дамжуулан 2017 онд шинэ EP гаргах гэж буйгаа мэдэгдсэн. EP цомгийн нэр Kaleidoscope нь [[A Head Full of Dreams~ A Head full of Dreams (2015)] студи цомогт багтсан дууны нэрээр нэрлэгдсэн. EP анх 6-р сарын 2нд худалдаанд гарахаар төлөвлөгдсөн боловч тодорхой бус шалтгаанаар 6-р сарын 30нд худалдаанд гарахаар болж хойшилсон. Гэвч худалдаанд гарах хугацаа дахин саатаж 7-р сарын 14 болж дахин хойшилсон.

## Синглүүд
The Chainsmokers болон Coldplay нарын хамтарсан Something Just Like This 2017 оны 2-р сарын 22нд цацагдсан. EP хувилбар дээр нийтэд цацагдсан хувилбар багтаагүй бөгөөд оронд "Tokyo Remix" буюу A Head Full of Dreams аялан тоглолтоос бүрдсэн хувилбар нь багтсан. 2 дах сингл "Miracles (Someone Special)" нь EP худалдаанд гарах өдөр буюу 7-р сарын 14нд цацагдсан.

### Дэд синглүүд
2017 оны 6-р сарын 15нд, "All I Can Think About Is You" цацагдсан. Дууны үгтэй клип хамтлагийн YouTube суваг дээр тавигдсан. Клипийг I Saw John First найруулсан.

2017 оны 7-р сарын 7нд, хамтлаг Global Citizen Germany Fesetival-д тоглолтоо хийсний дараа "Aliens" (A L I E N S гэж бичигдэнэ) дуу цацагдсан. Дууны хүүхэлдэйн клип нь тухайн өдрөө цацагдсан бөгөөд клипийг Diane Martel болон Ben Jones нар найруулсан. Энэ дуунаас олсон бүх орлогыг Цагаачдид туслах төв (MOAS)-д хандивласан.
Пазырыкийн соёл

Тус соёл нь Монгол нутаг дахь Түрүү төмрийн үеийн Алтайн нурууны археологийн соёл юм.

## Тойм
Монгол Алтайтай хил залгаа Орос, Хятад, Казахстаны Алтайд МЭӨ VI-II зуунд холбогдоно. Мөнх цэвдэгт Алтайн нуруунд амьдарч байсан нүүдэлчдийн дурсгалыг Оросын нутагт XIX зуунаас малтаж эхэлсэн бөгөөд анхны малтлага хийсэн “Пазырык” хэмээх газрынх нь нэрээр нэрийдсэн байдаг. Монголын тува-мончогууд булшийг “бажираг” гэж нэрлэдэг. Түрүү төмрийн үе буюу НТӨ VI-II зууны үед хамрагдахыг эрдэмтэд тогтоогоод байна.
### Булш
Пазырыкийн соёлыг тээгч нүүдэлчдийн булшийг ертөнцийн зүгээр урдаас хойш чигтэйгээр нэг эгнээнд цувуулан, овгор дугуй дараастайгаар хийдэг бөгөөд баруун талд нь тахилгын байгууламж зүүн талд нь хамгийн том булшинд зэл чулуу босгодог. Дотоод зохион байгуулалтын хувьд үхэгсдээ модон бунхан, чулуун хайрцаг, ухмал модон авсанд оршуулсан хэмээн ангилна. Мөн адууг ихэвчлэн оршуулсан хүний тоогоор нь  дагалдуулдаг. Нас барагсдыг ертөнцийн зүгээр баруун болон зүүн тийш толгойгоор нь хандуулан баруун, зүүн талаар нь хажуулдуулан өвдгөөр нугалж хэвтүүлдэг бөгөөд цөөн тохиолдолд тэнэгэр байдлаар оршуулсан байдаг. Пазырыкчууд булшаа үйлдэхдээ бунхан, ховд, чулуун хайрцгийнхаа хойд буланд тахилга тайлгаа хийдэг.
Үүнд: модон царан дээр хонины ууц, хутга, түүний зэрэгцээ шавар ваар сав зэргийг эмх цэгцтэйгээр дэс дараалан байрлуулдаг байжээ. Ялангуяа шавар ваарыг хүний толгойн харалдаа тавьдаг. Эдгээр ваар саванд ихэвчлэн шингэн эд зүйлс хийх зориулалттай байжээ. Харин бүсэлхийд нь байлдааны зээтүү, чичлүүр хутга, бүсний модон арал, цээжин хэсэгт толь зэргийг тус тус дагалдуулдаг. Харин нуруун талд нумыг модон сумын хамт дагалдуулдаг байжээ. Мөн толгойн талаас малгайн чимэглэл болох модон сийлбэр дүрсүүд, хуудас алтны хэсгүүд гардаг. Дагалдуулсан эд өлгийн зүйлс болон өмссөн хувцас хэрэглэл, адуу малын зүс болон хүний биен дээрхи шивээс зэрэг нь Алтайн нурууны мөнх цэвдгийн тусламжтай үлдэж хоцорсон байдаг.
## Антропологи
Пазырыкчууд бол хагас нүүдлийн мал аж ахуйг эрхэлдэг байсан бөгөөд газар тариалан, загас агнуур тодорхой үүрэгтэй байсныг үгүйсгэх аргагүй. Мөн өндөр хөгжсөн гар урлалтай байсныг булшнаас гардаг урлагийн бүтээлүүд гэрчилдэг. Тэд антропологийн хэв шинжийн хувьд монгол, европ төрхтний холимог бөгөөд жирийн иргэдийн хувьд европжуу төрх давамгайлдаг бол язгууртны дунд монголжуу төрх давамгайлдаг байжээ. Нийгмийн зохион байгуулалтын хувьд нарийн бүтэцтэй давхраажсан болох нь “хаадын булш” ба жирийн иргэдийн булшны хэмжээ хэлбэр, дагалдуулсан эд өлгийн зүйлийн хувьд эрс ялгаатай байдгаас харагдаж байдаг.

## Холбоотой мэдээлэл
* Афанасьевийн соёл

## Эшлэл
Ангилал:Монголын археологи
Ангилал:Археологи
Хижаз

thumb|Хижаз нутгийн газрын зураг
thumb|200px|Хижра (нүүдэл). Дэлхийн өвд багтсан чулуун цогцолбор
thumb|right|200px|1916-1925 оны Хижазын вант улсын далбаа
thumb|right|200px|Мединагийн Зөнчийн сүм
thumb|right|200px|Меккагийн Ариун сүм

**Хижаз** — Арабын хойгийн өрнөд захын түүхэн **нутаг орон** юм. 

Лал шашны ариун мөргөлийн газар Мекка, Медина энд оршдог. 

## Газар зүй 
Хижаз дорнод талаараа Нажд, өрнөд талаараа Тихама, Улаан тэнгис, өмнөд талаараа Асиртай хаяа залгажээ. 

Хижаз өдгөө Саудын Араб улсад харьяалагдаж байгаа бөгөөд Макка, Мадина, Табук мужид хуваагдсан.

## Хүн ам зүй 
Хижаз Саудын Арабын хүн ам шигүү суурьшсан газар орон юм. Нийт хүн амын 35% энд амьдардаг. 

Арабчууд амьдардаг бөгөөд араб хэлний нутгийн аялгуугаар хэлэлцдэг. 

Хижазад олон гарал үүсэлтэй араб хүн амьдардаг. 

## Түүх 
### Эртний үе 
Хижазад эрт дээр үед газар тариалан хөгжиж 970 км усжуулалтын суваг байсныг судлан тогтоожээ.

НТӨ I мянганд Хижазын хойд хэсэг Ромын Арабын Петр мужид хамаарч байв. 

### Лал шашны өлгий 
Лал шашны сурвалжид өгүүлсэнээр Ибрахим (Абрахам) хүү Исмайл, эхнэр Хажар хоёроо Меккад үлдээсэн нь эндхийн өвөг дээдэс болсон гэдэг. 

Лал шашныг үндэслэгч Мухаммед Меккад төрж, дараа нь Медина рүү нүүж амьдарчээ. Мухаммед олон бурхант байдлыг нэгтгэн нэг бурхант шашин үүсгэж Медина, Меккагаар түгээн дэлгэрүүлжээ. Үүнээс Рашидун халифт улс 31 жил оршин тогтжээ. 

Хижаз үүнээс хойш Умаян, Египетийн мамлюк, турк Осман зэрэг улс гүрэнд дараалан харьяалагдаж байлаа.

### Зуурдын тусгаар улс 
1916 онд Меккагийн шариф (ноён) байсан Хуссейн ибн Али Британийн дэмжлэгээр тусгаар тогтнол зарлаж улсын ван болсонд Осман байлдсан боловч буулган авч чадаагүй. Харин 1924 онд Наждын ван Ибн Сауд Хижазыг эзэлж харьяандаа оруулжээ. 

Вангийн ураг Хашимын угсааныхан Хижазыг алдсан ч Ирак, Иордан улсын ван болцгоожээ.

### Саудын Арабын нутаг 
Анхандаа Ибн Сауд Хижаз-Наждын вант улс хэмээж байгаад 1932 оноос Саудын Араб гэсэн нэгдмэл нэртэй болгожээ.

## Хот суурин 
* Жидда
* Мекка
* Медина
* Таиф
* Янбу
* Табук
* Жидда

Ангилал:Саудын Арабын газар зүй
Ангилал:Түүхэн нутаг дэвсгэр
Хубилай хааны сүрийг бадруулагч цэргийн хот

**Хубилай хааны сүрийг бадруулагч цэргийн хот** нь XIII-XIV зууны үед хамаарах эртний хотын туурь юм.

## Байршил
Энэ дурсгал Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан сумын нутаг, Хангайн нурууны баруун өмнөд үзүүр Хан Хөгшин ууланд оршино. Хубилайн цэргийн хот нь одоогийн байдлаар 3 хэсгээс бүрдэж байна. Үүнд:
# Хан Хөгшин уулын зүүн суга Их модны ам, 
# Бага модны амны гурван хэсэг газар барьсан том хэрэм, 
# Их модны амны адгийн Цагаан толгойн өвөрт буй нутгийнхан “Дарь эхийн сүм” хэмээн нэрлэдэг барилгын үлдэц зэргээс бүрддэг.

## Тойм
Энэ хот цайзын үлдэгдлийг шинжиж үзэхэд олон жилээр байнга хүн оршин сууж байсны шинж тэмдэггүй, түр зуур аян дайны зориулалтаар бэхлэн барьсан шинжтэй байдаг байна. Хубилайн цэргийн хотын гурван хэрмийг өндөрлөг хэц, алсын хараат газар олон давхар хэрэмтэйгээр барьсныг харахад аргагүй л цэргийн сэргийлэн хориглох бодлогод нийцүүлэн үйлдсэн нь илэрхий байдаг ажээ.
Эртний хотын энэ үлдцийг 1926 онд оросын эрдэмтэн П.К.Козлов үзэж товч тодорхойлолт хийж, түүний дэргэд байсан нангиад бичээсийн гэрэл зургийг татаж, орос орчуулгыг нийтэлсэн бөгөөд тэрээр өөрийн нийтэлсэн орчуулгад үндэслэн хотыг Хубилай, Аригбөх хоёрын Монголын хаан ширээг булаалдсан XIII зууны хоёрдугаар хагасын түүхэн үед буюу 1275 онд байгуулсан хэмээн үзсэн байдаг. Харин Ц.Хандсүрэнгийн нягтлан тодотгож шинээр уншсан нь өмнөх орчуулга ба уншилтын алдаа мадгийг залруулж уг хөшөөг 1275 онд бус **1278 онд** босгосныг тодруулжээ. Ингээд он цаг, үйл явдлыг нягтлахад уг хөшөө болон хэрмийн үлдэгдэл нь Хубилай, Аригбөх нарын тэмцлийн үед бус харин түүнээс арай хожуу үед холбогдох нь тодорхой юм. Учир нь Аригбөхийг Хубилайд бууж өгсний дараа Зүч, Өгөдэй, Гүюгийн угсааны ноёд Хубилайн эсрэг босон тэмцжээ. Хубилай Өмнөд Сүн улсыг дайлаар явуулсан цэргийн гол хүчийг татан авчирч эсэргүүцэн боссон ноёдыг дарах арга хэмжээг яаралтай авсан байна. Уг бослого тэмцлийг даруулахаар Хубилай хаанаас томилон илгээсэн их цэрэг нь Хан Хөгшин ууланд хөшөө босгон үйл явдлаа алдаршуулж хот цайз байгуулжээ.

## Гэрэлт хөшөөний бичээс
]]

### Судлагааны тойм
Тус балгасаас олдсон хөшөө нь өдгөө Түүхийн музейд хадгалагдаж байна. Бичээст хөшөөг Оросын эрдэмтэн П.К.Козловын удирдсан экспедиц 1926 онд Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан сумын нутаг дахь Хөгшин Тээлийн эртний нэгэн хотын туурийн дэргэдээс олжээ. 91 см өндөр, 62 см өргөн, 18.5 см зузаан, 20 мөр бичээс, 306 хятад үсэгтэй энэ хөшөөг Н.Сэр-Оджав 1957 онд Улаанбаатарт авчирчээ. Х.Пэрлээ 1965 онд хөшөө олдсон газраар хайгуул хийж ирээд Түүхийн хүрээлэнгийн гар бичмэлийн сан хөмрөгт хадгалагдаж байсан уг хөшөөний бичээсийг нанхиадаар хуулбарласан эхийг монголчилсон эхийн хамт хэвлүүлжээ. П.К.Козлов хөшөө бүтсэн үеийг **1275 он** гэж тодорхойлсон бол Ц.Хандсүрэн **1278 он**д бүтээсэн хэмээн залруулсан байдаг. Залруулах болсон гол учиг нь бичээст дурдсан **Жи Юанийн 15 он** гэсэн тооллоос үүдэлтэй. Жи Юаний 15-р он нь 1264 оноос эхэлдэг. Харин Козлов 1260 оноор тооцож алдаа гаргасан.
### Хөшөөний бичээс
## Эшлэл
Ангилал:Археологи
Ангилал:Монголын археологи
Очирбатын Цогтгэрэл

**Очирбатын Цогтгэрэл** нь 1967 онд Завхан аймгийн Дөрвөлжин суманд төрсөн. Монгол улсын гавьяат тамирчин. Бөхийн самбо барилдааны тамирчин, дасгалжуулагч. 1986 онд Улаанбаатарт Хөнгөн, хүнсний ТМС, 1994 онд БТДС-ийг төгссөн. Улсын шигшээ багт тамирчин, самбо бөхийн улсын шигшээ багийн дасгалжуулагчийн ажлыг хийж байсан. 1983 оноос самбо бөхөөр хичээллэж 1993 оны ДАШТ-ээс алт, 1988, 1990, 1994 оны ДАШТ-ээс хүрэл, Азийн АШТ-ээс алт, мөнгө, 1988 оны залуучуудын ДАШТ-ээс алт, дэлхийн цомын тэмцээнээс мөнгө, МБАТ-ий спартакиадын хошой мөнгөн медаль хүртсэн, улсын 6 удаагийн аварга ажээ. 1996 оноос дасгалжуулагчаар ажиллаж, анхны жилдээ Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд бэлтгэсэн өсвөрийн тамирчид нь багаараа нэгдүгээр байр эзэлж, 4 алт, 3 мөнгөн медаль, дараах жилүүдэд дасгалжуулсан баг тамирчид нь 1997, 1998, 1999 онд дэлхийн цомын тэмцээнээс багаараа 2 алт, 3 хүрэл медаль, 1998, 1999 оны ДАШТ-ээс 1 алт, 2 мөнгө, 6 хүрэл медаль тус тус хүртсэн байна.

Ангилал:Монголын самбочин
Ангилал:1967 онд төрсөн
Hymn for the Weekend

"**Hymn for the Weekend**" нь Британийн рок Coldplay хамтлагийн дуу юм. Энэхүү дууг америк дуучин Биёонсэ хамтран дуулсан. Улмаар энэхүү дуу нь 2016 оны 1-р сарын 25-нд A Head Full of Dreams цомгийн 2 дахь сингл болж худалдаанд гарсан. Дууг Coldplay хамтлагийн гишүүд зохиож, хамтлагийн урт хугацааны хамтрагч Рик Симпсон, Авиций, Дижитал Дивайд болон Старгэйт багийнхан продюсер хийсэн. Дуу нь поп рок, алтернатив рок, орчин үеийн РнБ урсгалд хамаарч байна.

"Hymn for the Weekend" нь Британийн дууны чартын 6-р байрт бичигдэж, бусад улсын тухайлбал : Швейцарь, Ирланд, Франц, Швед, Австри, Бельги, Итали болон Испани улсуудын дууны чартын эхний 20 байрт бичигдсэн. Америкт, дууны Seeb Remix хувилбарын хамтаар Billboard Hot 100 чартын 25-р байрт бичигдсэн. Дууны клип 2016 оны 1-р сарын 29-нд хамтлагийн YouTube сувгаар дамжуулан цацагдсан. Клипэнд Coldplay болон дуучин Биёонсэ нар дүр бүтээсэн.

## Дүр зураг
2015 оны 11-р сарын 30-нд, дуу анх Annie Mac-ын BBC Радио нэвтрүүлгээр олны хүртээл болсон. Дуун цацагдсаны дараа нэвтрүүлэгч хамтлагийнхан болон аргил гитарчин Гай Бэрримэнтэй утсаар холбогдсон. Гай Бэрримэний хэлснээр, дууг гоцлол дуучин Крис Мартин "drinks on me, drinks on me" гэсэн үгтэй парти дуу болгохыг хүсэж байсан. Гэвч хамтлагийн гишүүд энэхүү санааг нь фэнүүдэд нь эерэгээр нөлөөлөхгүй гэж үзсэн. Мартин улмаар дуучин Биёонсэг өөрсдийн дуун дээр хамтран дуулах санал тавьж, зөвшөөрүүлжээ.

Мартин дараа нь Бэрримэний хэлсэн дууны "Drinks on me, drinks on me" үгний талаарх хэлсэн үгийг баталж The Wall Street Journal-д ярилцлага өгсөн. Мартин хэлэхдээ, тэрээр Flo Rida болон бусад уран бүтээлчийн дууг сонсож байхдаа бодсон нь 'Coldplay-д орой клубд сонсох дуу байхгүй нь харамсалтай, яг л Turn Down for What шиг дуу. Тэрээр клубд сууж байхдаа 'Drinks on Me' гэсэн дуу сонсвол хүмүүс өөрийгөө сайхан залуу гэж бодон уух зүйл захиална гэж бодсон". Мартин цааш нь хэлэхдээ, "улмаар би энэ талаар бодсоор байсан, тэр үед л 'drinks on me, drinks on me' гэсэн аялгуу орж ирэн, улмаар дууны үлдсэн хэсэг гарч ирсэн". Би дуугаа хамтлагийнхандаа танилцуулахад тэд, 'Бидэнд энэ дуу таалагдаж байна, гэхдээ "drinks on me" гэх дуулах хэрэггүй гэсэн. Тэгэхээр нь бид үүнийг 'drink from me' болгож, дууны санааг нь амьдралыг төлөөлсөн хүний талаар болгон өөрчилсөн. Дараа нь бид Биёонсэг хамтрахыг урьсан".

## Холбоосууд
Ангилал:Coldplay
Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
The Scientist

"**The Scientist**" нь Британы Coldplay хамтлагийн бүтээл бөгөөд улмаар 2002 оны 11-р сарын 4нд хамтлагийн A Rush of Blood to the Head (2002) цомгийн 2дах сингл болж худалдаанд гарсан. Дууг хамтлагийн бүх гишүүд хамтран зохиосон. Дуу нь үндсэндээ төгөлдөр хуур дээр суурилан бүтээгдсэн. Дуу нь нэгэн залуугийн тухай бөгөөд хайр болон уучлал хүссэн тухай өгүүлдэг. Сингл болж гарсан даруйдаа энэхүү дуу Их Британы дууны чартын 10-р байранд бичигдсэн. Америкт, The Scientist цомгийн 3дах сингл болж гарч Биллбоард алтернатив дууны чартын 18, 'Adult Top 40' чартын 34-р байранд тус тус бичигдсэн.

Шүүмжлэгч нар дууг эерэгээр сайшаасан байдаг ба дууны төгөлдөр хуурны аялгуу болон фалсето дуулалтыг нь өндрөөр үнэлдэг. Энэ дууны ремикс хувилбарууд өргөн тархсан байдгаас гадна гитарийн рифийг уран бүтээлчид олноор авч ашигласан байдаг. Дууны клип нь ухран хүүрнэсэн байдлаарааа 2003 Оны MTV Video Music Awards-с 3 шагнал хүртсэн. Мөн дуу нь хамтлагийн 2003 онд бичигдсэн "Live 2003" амьд цомогт багтсан ба 2002 оноос хойш хамтлагийн аялан тоглолтонд тасралтгүй дуулагдаж байна.

## Дуу бүтээгдсэн түүх
Гоцлол дуучин Крис Мартин энэ дуугаа Жорж Харрисон-н *All Things Must Pass* дууг сонссоны дараа бичсэн. *Rolling Stone* сэтгүүлд өгсөн ярилцлагандаа, Мартин *A Rush of Blood to the Head* цомог дээр ажиллаж байхдаа ямар нэгэн зүйл дутагдаж байгааг мэдэрчээ. Ливерпүүл хотод байх хугацаандаа нэгэн орой Мартин дугаралтаа алдсан нэгэн төгөлдөр хуур олжээ. Тэрээр анх Жорж Харрисоны "Isn't It a Pity" дуун дээр ажиллах гэж оролдсон боловч өөрийнх нь санаанд хүрч чадахгүй байлаа. Дуу Мартины толгойд орж ирэх үед тэр дуу бичиж эхлэхийг асуусан. Мартийн хоолойгоо болон төгөлдөр хуурын аяыг Ливерпүүлд бичүүлжээ.

## Холбоосууд 
Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Оном сан

**Оном сан** (Onom Foundation) нь Эрүүл мэнд боловсролын салбарт тулгамдсан асуудлыг дэвшилтэд технологи дээр суурилуулж, алсын хараатай тогтвортой биелэлээ олох шийдэлийг олж, энгийн Монгол иргэний амьдралд мэдэгдэхүйц өөрчлөлт оруулах чин зорилготой төрийн бус байгууллага юм.Тэд Монголын топ 3 сургуульд ордог гэж боддог.Үнэндээ тийм юм

## Үүсгэн байгуулагчид
Дашдоржийн Наранбаатар, Наранжаргал болон Тулгабаатар ах дүү гурав 2008 оны 4 сард Оном санг анх үүсгэн байгуулжээ. Уг сан нь тэдний өвөөгийнх нь нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд Навааны Оном нь энгийн Монгол малчин ба мэргэжлийн дархан байсан ба өөрийн бүхий л амьдралаа гэр бүл үр хүүхдүүддээ зориулан, нүүдэлчин амьдралын энгийн, гүндүүгүй байдлыг утгаар нь үнэлж ойлгодог нэгэн байжээ.

## Элэг Бүтэн Монгол хөтөлбөр
Тус хөтөлбөр гурван дэд хөтөлбөрөөс бүрдэж байна.

* Урьдчилсан сэргийлэлтийн дэд хөтөлбөр: Иргэд элэгний өвчлөл түүнтэй холбогдох үр дагавар, нийгэмд учруулж буй хор уршиг, уг өвчинтэй яаж тэнцэх, өөрсдийгөө болон гэр бүлээ хэрхэн хамгаалах талаарх ойлголтыг дээшлүүлэхэд чиглэнэ. Мөн гепатит B вирусийн эсрэг вакцинжуулалтыг орон даяар эрчимжүүлнэ.
* Эрт илрүүлэлтийн дэд хөтөлбөр: Иргэн бүрийг вируст хепатитын шинжилгээнд хамруулж, вируст хепатитын халдвартай хүмүүсийг үндэсний хэмжээнд бүртгэж эмчийн хяналтанд оруулах.  Ингэснээр эмчилгээг цаг алдалгүй хийх боломжтой болж нийт хүн амыг элэгний хорт хавдар хатуурлаас урьдчилан сэргийлэх.
* Эмчилгээний дэд хөтөлбөр: Вируст хепатитын эсрэг олон улчын стандарт нийцсэн эмчилгээ үйлчилгээг нэвтрүүлнэ. 2020 он гэхэд элэгний C вирусын архаг халдвартай 147,700 хүнийг бүрэн эмчилж эдгээн улсын хэмжээнд гепатит С вирусийг устгана. Мөн элэгний B вирусын архаг халдвартай 128 мянган хүнийг эмчилгээнд хамруулж элэгний өвчлөлийн нас баралтыг 50 хувиар бууруулна.

Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Пэгжэ

**Пэгжэ** — МЭӨ 18-НТ 660 онд Солонгост оршин тогтнож байсан, өвөг **солонгос улс** байв. 

Пэгжэ нь Солонгосын хойгийн өрнө өмнөд, төв хэсгээр оршин байсан. Пэгжэ, Шилла, Когурё гурван улс зэрэгцэн оршсоныг Солонгосын түүхэнд «гурван улсын үе» хэмээдэг. Пэгжэгийн вангийн ураг Когурёгаас үүссэн домогтой.

Ангилал:Солонгосын түүхэн улс
Туйлын туяа

ын, Акранес орчимд]]
, Умард Норвеги]]

**Tуйлын туяа** (хойд туйлын туяа болон өмнөд туйлын туяа, шинжлэх ухаанд **аврора бореалис**, **аврора австралис**) нь агаар мандалд цочролд орсон хүчилтөрөгч, азотын атомын нөлөөгөөр гэрэлтэх үзэгдэл бөгөөд энэхүү хурдатгалтай цэнэгжсэн атомууд нь хоёр туйлын орчимд агаар мандалд байх дэлхийн соронзон оронтой мөргөлдсөний улмаас бий болдог. Туйлын туяа нь ихэвчлэн соронзон туйлуудын ойролцоо буюу 3 болон 6-р өргөрөгийн шугамуудад харагддаг. Туйлын туяаг хамгийн тодоор харах боломжтой улсуудын нэг бол Исланд юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Геофизик
Ангилал:Плазмын физик
Ангилал:Тэнгэрийн ажиглалт
Ангилал:Цахилгаан сүүлт од
Ангилал:Цахилгаан соронзонгийн саадын эх үүсвэр
Өмнөд Янь

**Өмнөд Янь** — 398-410 онд Бохайн тэнгис дагуу оршсон өвөг монгол **сяньби улс** байв.

Хятад оронд тогтсон умардын арван зургаан улсын нэг юм. Сяньбийн мужун овогтон хаанчилж байсан.

## Удирдагч 
## Эх сурвалж
Ангилал:Арван зургаан улс
Ангилал:Хятадын династи
Ангилал:398 онд байгуулагдсан
Умард Янь

**Умард Янь** — 407-436 онд Бохайн тэнгис дагуу оршсон, сяньби эхлүүлж хятад ван залгамжилсан **улс** байв.

Энэ улс нь одоогийн Хөбэй мужийн зүүн хойд, Ляоян мужийн ихэнх нутгийг багтаасан нутгийг эзэгнэж байсан. Хятад оронд тогтсон умардын арван зургаан улсын нэг юм. Нийслэл нь Лунчөн байв. 

Хожуу Янийн Мужун Юнээс эхлүүлэн тооцдог. Хоёрдугаар ван Фэн Бао нь хятад хүн байсан.  

## Удирдагчид 
## Эх сурвалж
Ангилал:Арван зургаан улс
Ангилал:Хятадын династи
Билгэ хааны онгон

Тус байгууламж нь Архангай аймгийн Хашаат сумын нутагт оршидог. Үүнийг Зүүн Түрэгийн хожуу хаант улсын их хаадын нэг Могилян буюу Билгэ хаанд зориулж  босгосон тахил шүтээний цогцолбор юм. 

Билгэ хаан 734 оны арван нэгдүгээр сарын 25-нд нас барсан агаад дараа жилийн зургадугаар сарын 22-нд тахилгын сүм барьж гэрэлт хөшөө босгожээ. Хөшөөний бичээсийн нэгдүгээр хэсгээс 3-24-р мөр хүртэл, хоёр дугаар хэсгээс нэгээс есдүгээр мөр хүртэл найман мөр Күль-Тегины бичээстэй үг утга, найруулга бараг тохирдог байна.

Улаанбаатараас өрнө зүгт 400 шахам км зайтай Архангай аймгийн Хашаат сумын нутаг Хөшөө Цайдамын бүлэг дурсгалын хамгийн эхэнд бий. Билгэ хаан 734 оны арван нэгдүгээр сарын 25-нд нас барсан. Дараа жилийн зургадугаар сарын 22-нд тахилгын сүм барьж гэрэлт хөшөө босгожээ. Хөшөөний бичээсийн нэгдүгээр хэсгийн 3-24-р мөр хүртэл, хоёр дугаар хэсгийн 1-9-р мөр хүртэл найман мөр Күль-Тегины бичээстэй үг утга, найруулга бараг тохирдог байна.

## Гэрэлт хөшөө
Энэхүү дурсгал нь нуран эвдэрч хөрс шороонд дарагдсан байдлыг харахад өргөргийн дагуу байрласан 95х60 м хэмжээтэй хэрмийн далан мэдэгдэх ба түүний дотуур сувгийн хонхор ором, дунд нь гонзгой уртавтар төвгөр шороон дов бий. Дэвсэгийн зүүн хэсэгт, цагаан өнгийн чулуугаар хийсэн яст мэлхийн нуруу хөрснөөс цухуйж харагдах бөгөөд дэргэд нь гурван хэсэг болон хугарсан бичигт хөшөөний үлдэгдэл газарт хэвтэнэ. Хөшөөний өндөр 345 см, өргөн 174 см, зузаан 75 см бөгөөд их хаадын хөшөө дурсгалд нэгэнт тогтсон уламжлал ёсоор оройг нь эвхэрсэн луугийн дүрсээр чимж нэг талд нь руни, нөгөө талд нь нангиад бичээс сийлжээ. 

## Хүн чулуу
Уг хөшөөний ойр тойронд, толгой гарыг нь хуга цохиж ихэд эвдэрсэн хэдэн хүн чулууны үлдэгдэл буйн дотор цагаан гантигаар тун уран чадварлаг урласан эр, эм хүний завилан суугаа хөрөг байдгийг судлаачид Билгэ хаан, түүний хатан хоёрын дүрс болов уу гэж үздэг. Энд мөн сөхрөн суугаа хүний нэг жижиг дүрс, ихэд эвдэрч гэмтсэн чулуун арслангийн үлдэгдэл бий. Эдгээр нь цөм анхны байрлалаа алдсан бөгөөд гагцхүү хөшөөний яст мэлхийн дүрст суурь нь газарт булаастай анхны байрлалаараа байгаа бололтой. Цогцолбороос зүүн зүг дэхь балбал буюу зэл чулуун эгнээ гурван км орчим зайд үргэлжилдэг байна. 

## Холбоотой мэдээлэл
* Хожуу Түрэгийн хаант улс
* Билгэ хаан

## эшлэл
Ангилал:Монголын археологи
Ангилал:Археологи
Интерном

**Интерном** нь Монголын тэргүүлэгч сүлжээ их дэлгүүрүүдийн нэг юм.

## Түүх 
“Интерном” номын их дэлгүүр нь 2000 онд номын жижиг мухлаг нээгдсэнээр үндэс суурь нь тавигдаж байсан бол өдгөө 18 салбартай Монголын хамгийн том номын дэлгүүр болоод байна. Бид 50 гаруй ажилтан, Улаанбаатар хотод 6, хөдөө орон нутагт 12 салбар дэлгүүр, номын онлайн худалдааны www.internom.mn вэб сайт, англи хэлээрх номын хамгийн өргөн сонголттойгоор уншигчдадаа оюуны хөрөнгө оруулалт хийхээс гадна шинээр гарч буй номын нээлт, зохиолч, орчуулагч, уншигчдын сонирхолтой уулзалт өдөрлөгүүд байнга зохиогддог соён гэгээрлийн томоохон төв болсон байна.

## Үйл ажиллагаа 
### Үндсэн чиглэл
Одоогийн байдлаар Интерном дэлгүүр нийт 20 гаруй мянган нэрийн ном, сэтгүүл, СD, DVD, бэлэг дурсгалын зүйлс, бичгийн хэрэгсэл зэргийг өргөн сонголттойгоор худалдаалахын зэрэгцээ, шинээр гарч буй номын нээлт, зохиолч, орчуулагч, уншигчдын сонирхолтой уулзалт өдөрлөгүүд байнга зохиогддог соён гэгээрлийн томоохон төв болсон байна.
Өнгөрсөн хугацаанд уншигчдад өөрсдийн үйлчилгээг улам ойртуулах зорилгоор Улаанбаатар хотын бусад дүүрэгт хэд хэдэн салбар дэлгүүрээ шинээр нээж ажиллуулсан.
Дэлгүүрийн цахим хуудас нь хүмүүсийг номтой нөхөрлүүлэх, номыг өдөр тутмын хэрэглээ болгох, номын худалдааны үйлчилгээг дотоод болон гадаадад буй уншигчдадаа ойртуулах зорилготой.

### Гадаад харилцаа
Интерном дэлгүүр 2000 оноос дотоодын төдийгүй хилийн чанад дахь улс орнуудын номын сан, их дээд сургуулиуд, монголч эрдэмтдэд монгол номыг танилцуулах, нийлүүлэх, номоор дамжуулан өөрсдийн өв соёлыг дэлхий нийтэд түгээхийн төлөө тасралтгүй ажиллаж иржээ.

### Салбарууд
Одоогоор Улаанбаатарт 5, хөдөө орон нутагт 21 салбар тогтмол үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

## Эх сурвалж 
*

Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Фосфорын дутагдал

**Фосфорын дутагдал** нь фосфорын хангамж дутагдсанаас үүсэлтэй ургамлын өвчлөл. Энэ тохиолдолд фосфор гэдэгт фосфатын (PO43−), моногидрофосфатын (HPO42−) ба дигидрофосфатын (H2PO4−) давсуудыг хамтатган ойлгоно. Эдгээр анионууд нь хоорондоо хялбар шилждэг ба аль нь давамгайлах нь хөрсний рН-с хамаардаг. Фосфат нь амьдралд амин чухал генийн материал болох ATФ-ын биосинтезэд шаардагддаг. Фосфорын дутагдлыг фосфор агуулдаг, ясны гурил, эрдэс фосфат, бууц, фосфорын бордоо зэргийг нэмсэнээр засаж болно.

## Шинж тэмдэг 
Фосфор (P) нь ургамалд эрүүл ба бүтээгдэхүүнт байхад шаардлагатай азотын (N) дараа орох хоёрдох чухал элемент юм. Фосфор нь ургамлын, фотофосфориляци, генетик тэвэрлэлт, тэжээлийн тээвэрлэлт, эсийн мембраны фосфолипидийг үүсгэх гэх мэт олон процессд ашиглагддаг. Дурьдагдсан процессүүд нь өөр процессуудад үл орлогдох байдаг. Жишээ нь фотофосфориляцийн процессоор ургамалд энергийн нөөц үүсэх ба энэ нь форфорын оролцоотой химийн урвалын үр дүн юм. Фосфор нь генийн (генетик) нөхөн үржлийн хамгийн чухал (түлхүүр) молекул бүрдүүлэгч юм. Фосфорын агууламж хүрэлцэхүйц хэмжээнд үгүй тохиолдолд, эсийн хуваагдал, ургамлын ургалт зэрэг генетик процессууд сулрана. Тиймээс, фосфор дутагдалтай ургамал, фосфор хангалттай хэмжээнд авсан ургамалаас илүү удаан ургалт хөгжилтэй байдаг. Фосфорын дутагдлын улмаас саарсан өсөлт нь навчны жижиг хэмжээ, навчны тооны цөөрөлт зэрэгтэй харилцан уялдаатай. Форфорын дутаглаас шалтгаалан ургамалд нүүрсусын нөөцийн тэнцвэр алдагдаж болно. Ургамлын эсийн үндсэн үүрэг болох фотосинтез (нарны гэрэл ба уснаас энерги үйлдвэрлэх) нь фосфор дутаглын үед хэвийн явагддаг ч, эсийн фосфорын ашиглалт удааширсан байдаг. Фосфорын дутагдалтай ургамлын энэ тэнцвэргүй байдал нь илүүдэл нүүрсус бий болоход хүргэдэг. Нуурсусын илүүдэл нь навч бараантаж илэрнэ. Зарим ургамлын навчны пигмент өөрчлөгдөж тод ягаан өнгөтэй болж хувирна.

## Эх сурвалж
Бордоо

**Бордоо** гэдэгт, зохиомол эсвэл байгалийн гаралтай, ургамлын ургалтад шаардлагатай, хөрсөөр эсвэл ургамлын эдээр (ихэвчлэн навчаар) дамжуулан өгөх бүхий л тэжээлүүдийг нэгтгэн ойлгоно.

## Механизм 
Бордоо нь ургамлын ургалтыг нэмэгдүүлдэг. Энэ нь хоёр замаар явагддаг. Нэгд, бордоо нь ургамалд тэжээлийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Хоёрт, зарим бордоо нь хөрсний ус барих чадвар ба агааржилтыг сайжруулах замаар хөрсний идэвхийг нэмэгдүүлдэг. Энэ өгүүллэгээр бордооны үндсэн үүрэг болох тэжээлийн талаас нь авч үзсэн болно. 

Бордоо нь янз бүрийн харьцаатай ашигладдаг:
* гурван үнсэн макротэжээл:
** Азот (N): навчны ургалт;
** Фосфор (P): үндэс, цэцэг, үр жимсний хөгжил;
** Кали (K): бат бөх иш, ургамал дахь усны тээвэрлэлт, цэцэглэлт ба жимслэлтийг дэмжих;
* гурван хоёрдогч макротэжээл: кальци (Ca), магни (Mg), хүхэр (S);
* микротэжээлүүд: зэс (Cu), төмөр (Fe), манган (Mn), молибден (Mo), цайр (Zn), бор (B), ба зарим тохиолдолд цахиур (Si), кобальт (Co), ванади (V). Үүн дээр ховор эрдэс катализаторууд нэмэгдэнэ.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* Nitrogen for Feeding Our Food, Its Earthly Origin, Haber Process
* International Fertilizer Industry Association (IFA)
* Agriculture Guide, Complete Guide to Fertilizers and Fertilization
* 4R's Nutrient Stewardship program from The Fertilizer Institute