Монгол цаг тоолол

**Монгол цаг тоолол** нь дотроо ***улирлын*** (нарны), ***аргын тоолол*** (орчин үеийн цаг тоолол), ***билгийн тоолол*** (уламжлалт сарны цаг тоолол) гэж хуваагдана. Монголчууд цаг агаарын байдлыг ажиглаж жилийг хавар, зун, намар, өвөл дөрвөн улирал болгон хувааж байжээ.  

Эртний монгол цагалбар нь анхандаа нарны тоололд үндэслэж байв. Үүнийг Улиралын тоолол гэдэг. Оны эх нь намар байжээ. Жилийг 4 улиралд хуваана. Улирлууд нь өдөр шөнө тэнцэх ба нар буцахад эхэлнэ. Улирал нь эхэн, дунд, адаг сараас бүрдэнэ. Сар бүр онцлог нэртэй байв.  

Улиралын тооллыг 1211 онд шинэчилжээ. Цагаан сар-шинэ жилийг 3 сарын 22-ноос тэмдэглэх болж, хаврын улирал тэндээс эхлэх болов. Сарын нэрс хагас жилээр шилжиж солигджээ. Ийнхүү уламжилалт тооллыг шинэчилсэн ч Юань гүрнээс хойш энэ тооллыг Чингисийн тахилгаас бусад зүйлд огт хэрэглэхгүй болгожээ.  

1282 онд Хубилай хаан Хятадын тооллыг шинэчилж, энэ тоололдоо өөрийн эх нутаг Монголыг ч хамруулах болжээ. Энэ үеэс монголд 2 сард хавар буюу шинэ жилийг эхлүүлэх өөрчлөлт гарч, сарын нэрсийг амьтнаар нэрлэх болжээ. Улирлын тооллыг Юань гүрний хаан Хубилайн зарлигаар "Чингисийн дөрвөн цагийн тайлга"-д тэмдэг төдий үлдээжээ. Үүний ул мөрийг одоо "Ордос тоолол" гэдэг. "Ордос тоолол" ч уг байдлаасаа нилээд өөрчлөгдөж будилсан хэлбэрээр үлджээ.

## Сар 
Дөрвөн улирлаа гурав гурав хувааж арван хоёр сар болгон амьтдын нэр өгчээ. Энэ нэрээрээ 12 жилээ бас нэрлэжээ. Эдгээр амьтдын нэр хулгана, үхэр, бар, туулай, луу, могой, морь, хонь, бич, тахиа, нохой, гахай юм. Мөн өдрийг арван хоёр цаг болгон хувааж, эдгээр амьтдын нэрээр нэрлэжээ. Учир нь дорно дахины он тооллын мод, гал, шороо, төмөр, усыг таван махбод гэж нэрлэдэг. Эдгээр таван махбодыг өнгөөр төлөөлүүлж өргөн хэрэглэдэг. Модыг хөх, галыг улаан, шороог шар, төмрийг цагаан, усыг хар гэж нэрлэдэг. Таван махбодоо эр, эм болгон тоолдог. Хөхийг эр, хөхөгчнийг эм, улааныг эр, улаагчныг эм, шарыг эр, шарагчныг эм, цагааныг эр, цагаагчныг эм, харыг эр, харагчныг эм гэж тоолно.
 

## Жаран 
Энэ өнгийн дэс дарааллаар хөх хулгана, хөхөгчин үхэр, улаан бар, улаагчин туулай, шар луу, шарагчин могой гэх мэтээр эр, эмээр салаавчлан тоолдог. Ингэж тоолоход 1-р хулгана хөх, 2-р хулгана улаан, 3-р хулгана шар, 4-р хулгана цагаан, 5-р хулгана хар болох бөгөөд бүх амьтан энэ мэтээр таван өнгөөр тоологдоно. 
Энэ нь арван хоёр жил таван удаа давтагдана гэсэн үг. Тэгээд энэ таван арван хоёр жилийг жаран жил буюу нэг жаран гэж нэрлэдэг. 

Нэг жаранд 30 эр, 30 эм жил байна. Энэ он тоолол заавал хөх хулгана жилээр эхэлдэг. Зурхайн ёсоор ивээл жилүүд гэж байдаг. Бар, нохой, морь гурав ивээл, хулгана, луу, бич гурав ивээл, үхэр, могой, тахиа гурав ивээл, гахай, хонь, туулай гурав ивээл жилүүд юм. Үүнээс гадна жилийг зөөлөн, хатуу гэж хоёр хуваадаг. Хулгана, бар, луу, морь, бич, нохой хатуу жил, харин үхэр, туулай, могой, хонь, тахиа, гахай жилүүд зөөлөн жил болно. Монгол хүмүүс гэрлэх, үс авах, нас барсан хүнийг оршуулах зэрэг бүх зүйлд тэр хүний төрсөн жил, сар, өдөр, цагийг хардаг. Энэ их чухал зүйл юм. Зөөлөн, хатуу жилтэй хүмүүс гэрлэвэл муу гэж үздэг. Харин хоёр хатуу, хоёр зөөлөн жилтэй, ивээл жилтэй хүмүүс гэрлэвэл сайн гэж үздэг юм байна.

:

## Хоног 
Нар ургахаас аваад шингэх хүртэлх хугацааг өдөр гэх ба нар шингэхээс аваад ургах хүртэлх хугацааг шөнө гэдэг буюу энэ хоёр хугацааг нэг хоног гэдэг. 

Нэг хоногийн 24 цаг, Монгол цагаар нэг цаг нь одоогийн хоёр цагтай таарах бөгөөд үүнийг нарны байдалтай уялдуулан үзүүлбэл: 
* Хулгана цаг 🐁  – Шөнө дөл 23.40 – 01:39
* Үхэр цаг 🐂 – Шөнө дөл хэлбийх 01:40 - 03:39
* Бар цаг 🐅 – Гэгээ шарлах 03:40 - 05:39
* Туулай цаг 🐇 – Үүр цайх 05:40 - 07:39
* Луу цаг 🐉 – Нар мандах 07:40 - 09:39
* Могой цаг 🐍 – Нар хөөрөх 09:40 - 11:39
* Морь цаг 🐎 – Үд дунд 11:40 - 13:39
* Хонь цаг 🐑 – Үд хэвийх 13:40 - 15:39
* Бич цаг 🐒 – Нар гудайх 15:40 - 17:39
* Тахиа цаг 🐓 – Нар жаргах 17:40 - 19:39
* Нохой цаг 🐕 – Үдэш 19:40 - 21:39
* Гахай цаг 🐖 – Харуй бүрий болох 21:40 - 23:39 гэсэн цагийг тус тус заадаг.

## Мөн үзэх 
* Цагаан сар
* Сар (тоолол)
* 12 сарын монгол нэршил

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын соёл
Ангилал:Он тоолол
Ангилал:Цагалбарын систем