open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тяньюань

**Тяньюань** (хятадаар:天元, пиньинь галиг:Tiānyuán) бол Монголын Юань улсын Төгстөмөр хааны оны цол юм. 1379-1388 оны хооронд хэрэглэж байсан. 

## Цаг тооны бичиг 
## Холбоотой өгүүлэл
* Сюаньгуан
* Жыжөн
* Монгол Хятад оны цол

Ангилал:Юань улс
Арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзэл

дахь боолчлол (1768 – 1848).]]
Олон улсад энэ үзэгдлийг "**Рацизм**" гэж нэрэлдэг.  **Арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах үзэл** бол удамшиж ирсэн бие махбодын шинж болон зан чанар, оюун ухаан, ёс суртахуун, соёлын ялгаан дээр тулгуурласан, зарим нэг цагаан арьстнуудын өөрийгөө бусад арьстнаас төрөлхийн давуу байдалтай гэдэг үзлээс үүссэн үзэл суртал юм.
Францын "Ларусс" () толь бичигт анх 1932 онд "расизм" гэдэг үгний тайлбарыг "нэг өнгийн арьстнууд нөгөө өнгийн арьстнуудаас илүү гэж үздэг систем" гэж тайлбарласан байдаг.
Халх дээл

**Халх дээл** нь Халх монголчуудын эдийн соёлын үндсэн хувцас хэрэглэл юм. Халх ястны эмэгтэйчүүд түнтгэр мөртэй дээл өмсдөг байсан ба үс нь Хангарди шувууг бэлгэдсэн дэргэр үсэндээ 5-10 кг мөнгөн эдлэлийг шүр сувдаар гоёж, чимэглэж зүүдэг байсан. Халхууд улаан өнгө нь галын дөлийг, цэнхэр өнгө нь тэнгэр огторгуйг бэлгэддэг хэмээн эрхэмлэн хэрэглэдэг. Халх ноёны хувцсыг манжууд Монголын төрийг эзэгнэсэн хар бараан он жилүүдэд өмсдөг байсан. Ноён хүний малгай нь энгийн ардынхаас отог жинсээрээ ялгардаг. Ноён хувцас дээр луу, усан долгион хээ, үүлэн долгион хээг дүрслэн хатгасан байдаг. Луун хээний хумс, хүрмэн дээрх пүүс нь зэрэг дэвийг нь тодорхойлдог. Энэ хувцас бол хүндэтгэл ёслолын хувцас бөгөөд Монгол орны эрх чөлөө, сайн сайхныг бэлгэдсэн олон бэлгэдлийг өөртөө шингээсэн байдаг.

Ангилал:Монгол хувцас
Ангилал:Нүүдлийн соёл
Базель Их Сургууль

**Базель Их Сургууль** () нь 1460 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд үүсгэн байгуулагдсан их сургууль бөгөөд үүгээр Швейцар улсын хамгийн эртний их сургууль юм.

Энэ сургуульд багшилж байсан Эрасмус фон Роттердамын оюуны өвөөс үүдэлтэйгээр Европын хүмүүнлэг үзлийн өлгий нутгуудын нэг хэмээн үздэг. 19-р зуунд тус их сургуульд багшилж байсан алдартай багш нарт соёлын түүхч Якоб Буркхардт, германы гүн ухаантан бөгөөд яруу найрагч Фридрих Ницше (грек хэл болон уран зохиолын профессор) нарыг нэрлэж болно. Өнөөг хүртэл энэ сургуульд есөн нобелийн шагналтан, хоёр Швейцарын Холбооны Ерөнхийлөгч сурсан буюу багшилсан байдаг.

Их сургуулийн харьяа Базель Их Сургуулийн номын сан нь Швейцарын хамгийн чухал номын сангуудын нэг юм. Их сургуулийн барилга байгууламжууд нь долоон факультетэд хуваагдахын сацуу хотын төвөөр тархсан байрлалтай байна. 

## Түүх 
Энэ сургууль нь албан ёсоор их сургууль болох баримт нь пап лам II Пийгээс 1459 оны арваннэгдүгээр сарын 12-нд папын булла хэлбэрээр анх бүртгэгджээ. Сургууль байгуулагдсан нээлтийг 1460 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд хийжээ. Дараах өдөр нь сургуулийн үйл ажиллагаа эхлэв. Анхандаа сургууль дөрвөн факультеттэй байсан ба үүнд нь артист буюу өнөөгийн гүн ухаан, анагаах, теологи, эрх зүйн факультет байв.

;Ректор
* Вернер Арбер, микробиологич, нобелийн шагналтан, 1986–1988 он
* Карл Песталоцци, герман хэл судлаач, 1990–1992 он
* Луциус Вилдхабер, хуульч, 1992–1994 он
* Ханс-Йоахим Гюнтеродт, физикч, 1994–1996 он
* Рене Фрей, эдийн засагч, 1996–1998 он
* Ульрих Гэблер, сүмийн түүхч, 1998–2006 он
* Антонио Лоприйно, египет судлаач, 2006–2015 он
* Андреа Шенкер-Викки, бизнесийн эдийн засагч, 2015 оны наймдугаар сарын 1-нээс хойш 

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 

Ангилал:Швейцарын их сургууль
Ангилал:1460 онд байгуулагдсан
Дарамтлахуй

**Дарамтлахуй** нь албадлага, дарамт, түрэмгий авир давамгайлах, айлган сүрдүүлэх явдал юм. Энэ зан үйл нь ихэвчлэн давтагддаг бөгөөд зуршил үүсгэсэн байдаг. Нэг чухал урьдчилсан нөхцөл бол бие махбодын болон нийгмийн хүчний тэнцвэргүй байдлын тухай ойлголт (танхай этгээд эсвэл бусад хүмүүс) юм. 

Дээрэлхэх нь дараах гурван шалгуураар тодорхойлогдох түрэмгий зан үйлийн дэд ангилал юм: 

# Дайсагнасан зорилго 
# Эрх мэдлийн (хүч) тэнцвэргүй байдал 
# Тодорхой хугацаанд давтах давтамж 

Дээрэлхэх нь дээрэлхүүлж буй хүнийг бие махбод, оюун санаа, сэтгэл санааны хувьд хорлох зорилготой давтан, түрэмгий зан үйлийг хэлнэ.

## Төрөл 
* Хувь хүний дээрэлхэлт (нэг хүн нэг хүнд дургүйлэхэж дээрэлхэх үзэгдэл)
* Хэл амаар дээрэлхэлт (шоглох, нэр хоч өгөх, доромжлон дуудах, гутаах дээрэлхэлт)
* Бие махбодын дээрэлхэлт (бие махбодыг бага зэргээс ноцтой гэмтээх дээрэлхэлт)
* Харилцааны дээрэлхэлт (нэг хүнтэй харьцахгүй ганцаардуулж дээрэлхэх үзэгдэл)
* Цахим дээрэлхэлт (нэг хүн болоод нэлээд хүн нэг хүний эсрэг хандах дээрэлхэлт цахим тролл)
* Хамтын дээрэлхэлт (бүлэг хамт олон нийлж нэг хүнд дургүйлэхэж дээрэлхэх үзэгдэл)

## Мөн үзэх 
*Хүчирхийлэл
*Сургууль орчмын дээрэлхэлт

Ангилал:Сургуулийн нэр томьёо
Ангилал:Хүчирхийлэл
Ангилал:Хүний эрх
Сургууль орчмын дээрэлхэлт

**Сургууль орчмын дээрэлхэлт** гэдэг нь боловсролын байгууллага дотор гардаг дээрэлхэх хэлбэр юм. 

Үйлдлийг дээрэлхэх гэж үзэхийн тулд тодорхой шалгуурыг хангасан байх ёстой. Үүнд: дайсагнасан зорилготой эсэх, хүч тэнцвэргүй байгаа эсэх, давтан үйлдэж буй эсэх, сэтгэлийн хямрал үүсгэж буй эсэх, өдөөн хатгасан эсэх орно. Дахин үйлдэхээс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах боломжтой. 

## Төрөл 
Дээрэлхэх үйлдлийг дөрвөн төрөлд авч үздэг.  Үүнд: 

* Хэл амаар дээрэлхэлт
* Бие бялдрын дээрэлхэлт
* Сэтгэл зүйн дээрэлхэлт
* Цахим дээрэлхэлт орно. 

Дөрвөн төрлийн дээрэлхэлт нь суралцагсдад уур уцаар, сэтгэлийн хямрал, стресс, онцгой тохиолдолд амиа хорлох зэрэг өргөн хүрээний сөрөг нөлөө үзүүлдэг. Дээрэлхэх нь суралцагчийн эрүүл мэндэд нөлөөлөхөөс гадна нийгэм эдийн засаг, боловсролын үр нөлөөг үүсгэдэг. 

Сургуулийн орчинд түгээмэл гардаг хүчирхийлэл нь дээрэлхэх юм.

## Шалгуур 
Дээрэлхэлт нь уур бухимдал, түрэмгий зангийн нэгэн хэлбэр бөгөөд дор хаяж гурван шалгуураар тодорхойлогддог. 

* Дайсагнасан зорилго (өөрөөр хэлбэл дээрэлхэхээс үүдсэн хор хөнөөл нь санамсаргүй бус гагцхүү зориудаар үйлдэгддэг) 
* Хүч тэнцвэргүй байдал (өөрөөр хэлбэл дээрэлхэх нь танхайрагч, хохирогч хоёрын хоорондох хүчний тэгш бус байдал буюу бодит тэгш бус байдлыг агуулдаг)
* Тодорхой хугацааны туршид давтах (өөрөөр хэлбэл олон удаа тохиолдох магадлалтай)

Дээрх шалгуурт хариулахын тулд дараах хоёр нэмэлт шалгуур хэрэг болно. 

# Хохирогчийн сэтгэлийн хямрал (хохирогч сэтгэл зүйн, нийгмийн болон бие махбодын хүнд хөнгөн гэмтэл авдаг) 
# Өдөөн хатгалга (дээрэлхэх нь түрэмгий зан үйлийн үүднээс гарч ирдэг)

## Урьдчилан сэргийлэлт 
Сургууль дээр сурагчид, суралцагсад нэгнээ шоглон дээрэлхэх, гоочлох, ялгаварлан гадуурхах үзэгдлийг багш сурган хүмүүжүүлэгч болоод нийгмийн ажилтан сайтар ажиглаж, тандалт судалгаа хийж байх хэрэгтэй. 

## Мөн үзэх 
*Сургууль орчмын хүчирхийлэл
*Хүчирхийлэл
*Хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл
*Хүний эрх
*Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал

## Гадаад холбоос 
Сурагчид сургууль болон цахим орчинд дээрэлхүүлсээр байх уу 

Ангилал:Сурган хүмүүжүүлэхийн сэтгэл судлал
Ангилал:Сургууль дээрх хүчирхийлэл
Ангилал:Хүүхдийн эрх
Ёлын ам

**Ёлын ам** нь Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн нутагт (Даланзадгадаас баруун тийш 45 км-т, Улаанбаатараас 650 км) орших Говь Гурвансайхан байгалийн цогцолборт газарт Зүүн сайханы аманд байх, нэгэн гүн хавцал юм. Дархан цаазат газар бөгөөд дархалсан талбай нь 64 ам.километр. Нэн ховор Ёл шувуу байдаг учраас ийнхүү Ёлын ам хэмээн нэрлэсэн.

“Ёлын ам”-ыг гадна, дотны жуулчдын заавал очиж үздэг үзэсгэлэнт газруудын нэг юм. 

Зүүн сайханы нурууны нэг хавцал болох Ёлын ам нь мөнх цастай бөгөөд өвөлдөө хэдэн км урт, хэдэн метр зузаантай мөс болдог. Харин дэлхийн дулаарлын улмаас сүүлийн жилүүдэд 9-р сард цасгүй байх болжээ.

Далайн түвшинээс дээш дунджаар 2800 метр өндөр. Талбай нь 64 ам км. Зүүнсайхан уулын. зүүн хойшоо сэтлэн урссан голын нарийхан хавцал юм. Хавцлын голоор жижиг горхи урсдаг бөгөөд өвөл мөсөн бүрхүүлээр хучигддаг. Жилийн турш мөстэй байдаг байсан боловч сүүлийн жилүүдэд дэлхийн дулаарал зэргээс шалтгаалан ихэнхи хэсгийн мөс н хайлдаг болсон. Хавцлын мөнхийн нар тусахгүй зарим газарт 1 метрээс ч илүү зузаантай мөс үлддэг. Бороо хур ихтэй жил хавцлын дээрээс 4 хүрхрээ урсан орж ирдэг байжээ. Нар тусахгүй мөнхийн сүүдэр бүхий сэрүүн газрууд олон байдаг учраас сэнгэнэсэн хүйтэн агаар хавцлын голоор нэвт урсаж байдаг. Хавцлын зарим хадан хана нь 200 метр хүртэл өндөр элгэн эгц байдаг. *Ёл шувуу*: зөвхөн төв азид байдаг агнахыг хориглосон ховор шувуу. 1500-3000 метрийн өндөрт үүрээ засаж амьдардаг онцлогтой. Жигүүр нь 2.0-2.5 метр хүрдэг. Нуруу нь хөхөвтөр шаргал, хэвлий толгойн нэсэг нь цайвар, эрүүн доороо сахалтай. Амьтдын сэг ясаар хооллодог онцлогтой бөгөөд газарт бараг бууж ирдэггүй маш сонор сэжигч шувуу.

Зэргэлдээх Мухар шивэрт, Дүнгэнээ зэрэг амыг бодвол Ёлын ам нь харьцангүй үзэсгэлэнтэй бөгөөд Баяжихын ам руу нэвт гарч болдогоороо онцлогтой.😃😃😃

## Эшлэл
Ангилал:Азийн хөндий
Ангилал:Монголын хөндий
Ангилал:Хавцал
Ангилал:Өмнөговь аймгийн газар зүй
Белосток

**Белосток** ( [] ) нь Польшийн Подласки мужийн төв бөгөөд тус мужийн цорын ганц том хот юм.

Тус хот нь түүхийн жимийг олон хэлтнээр дамжин иржээ. Хот байгуулагдсанаас дэлхийн хоёрдугаар дайныг хүртэл хүн амын дийлэнхийг еврейчүүд бүрдүүлж байв. 19-р зууны дундаас 20-р зууны эхэн үеийг хүртэл германчууд нэлээд ихээр амьдарч байв. Харин өнөөдөр цагаан оросууд тус хотын хүм амын ихэнхийг бүрдүүлдэг байна. 

Белосток нь үржил шимт хөрс бүхий газар оршдог. 19-р ба 20-р зуунд энэ хот машин үйлдвэрлэл, цахилгаан-, металл-, шар айрагны аж үйлдвэрийн төв байв. Мөн түүнчлэн энд хэд хэдэн их, дээд сургууль бий.

## Газар зүй 
### Газар зүйн байршил 
Белосток хот нь улсын нийслэл Варшаваас зүүн хойд зүгт 180&nbsp;км-ийн зайд, Беларусийн хилийн ойролцоо, Бяла гэх жижигхэн голын хөвөөнд оршдог. Энэ гол нь хотын баруун хойно Супрасль голд нэгдэх бол Супрасль гол нь цааш урссаар Нарев голд нийлдэг.

### Цаг уур 
## Түүх 
## Эдийн засаг 
Белосток нь орон нутгийн компаниудын хөгжилд тустай. Хот нь харилцаа холбоо сайтай, шинжлэх ухаан, дидактикийн сайн хөгжсөн байгууламжтай. Энд арилжааны болон мэргэжлийн үйл ажиллагаа хамгийн эрчимтэй хөгжиж байна. Олон компани тээвэр, үйлдвэрлэлийн боловсруулалт, мэдээллийн технологи, цахим худалдааны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Боловсрол, эрүүл мэндийн салбарт ч олон ажилтан ажилтай болдог. Хот болон түүний ойр орчмын аж үйлдвэр нь мод, цахилгаан механик, хувцас, хүнсний үйлдвэрүүдэд голчлон төвлөрдөг.

Хотын хамгийн том ажил олгогчид:

* Белостокийн их сургууль - тус их сургууль нь 1300 орчим ажилтантай, 12000 орчим оюутан сургадаг.
* Zakład Energetyczny Bialystok S.A. - 180 орчим ажилтантай цахилгаан түгээгч.
* Barter Sp. z o. o. - компани нь гэрт суурилуулах, хийн баллон, автогаз зэрэгт шингэрүүлсэн хийн борлуулалт, түгээлтийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг.
* Polmos Białystok - Польшийн хамгийн том, хамгийн алдартай согтууруулах ундаа үйлдвэрлэгчдийн нэг. Үүнд 400 орчим хүн ажилладаг.
* Рости - компани нь гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл, цахилгаан бараа, машин механизм, машины эд ангиудын дизайн, үйлдвэрлэл эрхэлдэг. Польшид 1100 орчим хүн ажилладаг бөгөөд дэлхий даяар энэ тоо 2700-д хүрдэг.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас (польш, англиар)
* VisitBiałystok.com

## Эшлэл 

Ангилал:Подласки мужийн гмина
Ангилал:Польшийн мужийн нийслэл
Ангилал:Подласки мужийн суурин
Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот
Их Польш

|-
|colspan="2"| 
|-
|colspan="2" style="text-align:center;"| Их Польшийн нутаг дэвсгэрийг өнөөгийн Польшулсын газрын зураг дээр давхарланхаруулсан байдал.
|-
| Улс: || 
|-
| Нийслэл: || Познань
|-
|}
**Их Польш** () нь Познань, Гнезно орчмыг тойрсон Польшийн хамгийн эртний нутаг дэвсгэр  юм.

## Tүүх 
Их Польш () нь IX ба X зуунд слав гаралтай Поланчуудын суурьшил газрын нэр байсан бөгөөд тэдний ван Пиаст нь X зууны төгсгөлөөр польшийн анхны төрт улс болох Польшийн Хант Улсыг үүсгэн байгуулжээ. Энэ хант улсын анхны нийслэл нь их польшийн Гнезно байв. 

1320 онд феодлын ноёрхлын нутаг дэвсгэр болох Херцогт Улсыг задлан хоёр воеводство (муж) болгон хуваасны нэг нь Познаниар төвлөсөн бол нөгөө нь Калиш төвтэй болов. Эдгээр мужууд нь яг энэ үеэс  эхлэн нэгдсэн Польшийн Хант Улсын захиргааны чухал бүс нутаг болжээ.

Анхдугаар Польшийн Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсаны дараа 1569 онд Их Польш нэртэй нэгэн томоохон аймгийг бий болгосон ба үүнд нь энэ аймгийн нэртэй хамааралгүй Мазови нутаг ч багтав.

Польшийн хоёрдугаар хуваагдлаар Их Польш 1793 онд Пруссийн мэдэлд шилжин, 1807 оны Тилзитийн энхтайвныг хүртэл Өмнөд Прусс аймгийг бүрдүүлж байв. Үүний дараа 1815 оныг хүртэл Напелеоны байгуулсан дагуул улс Варшавын Херцогт Улсын нэг хэсэг байв. Энэ дагуул улс задрахад Венийн конгресс Их Польшийг Позений Их Херцогт Улсад нэгтгэв. Өмнөд тал нь буюу урьдны Өрнөд Галици болон бусад үлдсэн хэсгүүд нь нэгдэн Польшийн Хант Улсыг байгуулсан нь Оросын Хаант Улсын харьяаны өөртөө засах улс болжээ.

Их Польшийн бослогын дараа буюу Версалийн энхтайвны гэрээний дараа Их Польш нь Хоёрдугаар Польшийн Бүгд Найрамдах Улсад хамаарч байгаад 1939 онд Польш руу хийсэн халдлагын үр дүнд 1939-1945 оныг хүртэл Германы мэдэлд байсан юм. 1945 оны нэгдүгээр сард Улаан Армийн хийсэн Висла-Одерын давшилтын хүрээнд энэ бүс нутгийг чөлөөлсний дараа Бүгд Найрамдах Польш Ард Улсад харьяалагдах болжээ.

## Нэр 
Их Польш гэх нэр угтаа том газар нутгийг хамарсан утгыг илэрхийлэх ч угтаа бол улсдаа газар нутгийн хэмжээгээрээ дундаж газар нутагтай мужид (жишээлбэл Бага Польш мужтай ойролцоо) ордог. Үнэн хэрэгтээ XI зуунд польшийн албан бичигт бүртгэгдсэн нэршлүүд болох *Polonia maior* ба *Polonia minor* (сүүлд нь *Wielkopolska* ба *Malopolska* - „Их Польш“ ба „Бага Польш“ гэж орчуулагддаг) нь нутаг дэвсгэрийн өргөжин тэлэлттэй огт хамаагүй юм. Харин *maior* ба *minor* гэх үгсийг „хөгшин буюу хуучин“ ба „залуу“ гэх утгын ялгааг гаргахад хэрэглэсэн бөгөөд учир нь Гнезног тойрсон эртний *Polonia maior* („Хуучин Польш“) дээр X зууны сүүлээр Краков орчмын *Polonia minor* („Залуу Польш“) нэгдсэнтэй холбоотой аж.

## Мөн үзэх 
* Польшийн түүх
* Их Польш муж

Ангилал:Европын бүс нутаг
Ангилал:Польшийн бүс нутаг
Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг
Гурвын харайлт

**Гурвын харайлт** нь хөнгөн атлетикийн нэгэн төрөл. Тамирчин тусгай замаар гүйж замын төгсгөл дэх шугамыг давж гишгэлгүй харайж цаад зассан талбайд хоёронтоо гишгээд мөн харайна. талбайд гишгэсэн гурав дахь цэгээс анх харайсан шугам хүртэлх зайн уртаар өрсөлдөнө.

Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл
Баруун Померан муж

|-
|colspan="2"| 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Сүлд ба далбаа
|-
|width="145"| 
|width="145"| 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Үндсэн мэдээлэл
|-
| Улс: || 
|-
| Мужийн төв: || Шчецин
|-
| Войвода: || Томаш Хинч
|-
| Мужийн маршал: || Ольгерд Гэблевич
|-
| ISO 3166-2 || PL-32
|-
| Хүн ам: || 1.696.193 (2019-12-31)
|-
| Хүн амын нягтрал: || 74 хүн км² тутамд
|-
| Ажилгүйдэл || 7,9 % (2020 7-р сар)
|-
| ТХ-ийн улсын дугаар || Z
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Газар зүй
|-
| Газар нутаг: || 22.892 км²
|-
| – үүний хуурай газар: || 21.587 км²
|-
| – ус: || 1.305 км²
|-
| Суналт: || Хойд-Өмнөд: 216&nbsp;кмБаруун-Зүүн: 193&nbsp;км
|-
| Хамгийн өндөр цэг: || Биалы Бурт, 
|-
| Хамгийн нам дор цэг: || Степницад, 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Газар нутгийн бүтэц
|-
| Ой: || 35,7 %
|-
| Тариалангийн талбай: || 48,7 %
|-
| Ус зүй: || 5,7 %
|-
| Бусад: || 9,9 %
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Захиргааны гишүүнчлэл
|-
| Тойроггүй хот: || 3
|-
| Орон нутгийн тойрог: || 18
|-
| – Гмина: || 113
|-
|}
**Өрнөд Померан муж** () нь Бүгд Найрамдах Польш Улсын 16 мужийн нэг юм. Тус муж нь улсынхаа баруун хойд хэсэгт орших ба түүхэн Ар Помераны бүх баруун хэсэг болон түүхэн Өмнөд Помераны багахан хэсэг мөн түүнчлэн урьдны Ноймаркийн бага шиг газар нутгийг багтаасан байна. Мужийн төв нь Шчецин.

## Цахим холбоос 
* Өрнөд Померан мужийн маршалын албаны цахим хуудас
* Өрнөд Померан мужийн алба

## Эшлэл 

Ангилал:Польшийн муж
Турк урсгал

**Турк урсгал** ( эсвэл *Türk Akımı*, ) нь ОХУ-аас Бүгд Найрамдах Турк Улс руу Хар тэнгисийн ёроолоор татсан байгалийн хийн хоолой.  

Анх 2000 оноос эхлэн Орос, Украины харилцаа бүх талаар муудсанаас улбаалж Оросын тал Европ руу байгалийн хий экспортолох шинэ суваг эрэлхийлж эхэлсэн түүхтэй юм. Ингэж явсаар Турк Улстай яриа хэлэлцээ өрнүүлж тохиролцоонд хүрч энэхүү хийн хоолойны эхний шугам нь Туркийн Европ тив дэх хэсэгт, хоёр дахь нь Украиныг тойрч Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Европын орнуудын хэрэглэгчдийг байгалийн хийгээр хангахаар болсон байна.  

Технологийн хувьд энэ төсөл анх удаа 39 мм зузаантай 813 мм диаметрын хийн хоолойг 2200 метр далайн гүнээр 930 км, хуурай газраар 190 км буюу нийт 1100 км урт үргэлжлэх хоёр шугамаар жилдээ нийт 31,5 тэрбум шоо метр хий (хоолой тус бүр 15,75 тэрбум шоо метр) дамжуулах дундаж хүчин чадалтай ажээ.   

«Турк урсгал» ОХУ-ын Хар тэнгисийн эрэг дахь Анапа хотоос холгүй Оросын байгалийн хийн тээврийн нэгдсэн системд холбогдсон “Орос” /Русская/ хэмээх 224 МВт хүчин чадалтай Компрессорын станцаас эхэллээ авч, Туркийн Стамбул хотоос 100 км зайд орших хүлээн авагч Терминалд хүрдэг маршруттай төсөл юм.  

2016 оны 10 дугаар сарын 10-ны өдөр ОХУ, БНТУ-ын Засгийн газар хоорондын “Турк урсгал” төслийн тухай Хэлэлцээрт гарын үсэг зуржээ.  

2016 оны 12 дугаар сард “ГАЗПРОМ”-ын охин компани “South Stream Transport B.V.” болон Түркийн “Allseas Group S.A.” хооронд “Турк урсгал”-ын хийн хоолойн далайгаар тавих эхний шугамын 2017 оны 2 дугаар сард мөн хоолойн хоёрдугаар шугамын барилгын ажлын гэрээнд тус тус гарын үсэг зуржээ. 

2017 оны 5 дугаар сарын 7-нд Оросын талын Хар тэнгисийн эрэг дээр “Турк урсгал”-ын хийн хоолойн барилгын ажлыг эхлүүлжээ. Далайн ёроолоор хоолой тавих ажлыг Оросын тал дангаараа, хуурай газраар тавих барилгын ажлыг хоёр тал хамтран гүйцэтгэсэн байна. 

2018 оны 11 дүгээр сард хийн хоолойг далайн ёроолоор тавих барилгын ажил дуусаж, 2019 оны 12 дугаар сарын эхэнд төслийн дагуух барилгын бүх ажил дуусанаар Оросын хийг хоолойгоор шахахад бэлэн болжээ.    

2020 оны 1 дүгээр сарын 8-нд Стамбул хотод ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин, Туркийн Ерөнхийлөгч Режеп Эрдоган нар “Турк урсгал” -ын байгалийн хий дамжуулах нээлтийн ёслолын ажиллагааг эхлүүлсэн бөгөөд уг ёслолын арга хэмжээнд Сербийн Ерөнхийлөгч Александр Вучич, Болгарын Ерөнхий сайд Бойко Борисов нар оролцсон байна.   

“Турк урсгал” төсөл 7 тэрбум орчим ам.долларын (зарим эх сурвалжаар 7 тэрбум евро гэж байгаа) өртөгөөр баригдсан бөгөөд бүрэн хүчин чадлаараа ажиллахад 5 жилийн дараа өртгөө нөхнө гэж оросын “Газпром” тооцоолж байгаа ажээ.

Ангилал:Оросын байгалийн хийн хоолой
Ангилал:Туркийн байгалийн хийн хоолой
Ангилал:Орос-Туркийн харилцаа
Бага Польш муж

|-
|colspan="2"| 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Сүлд ба далбаа
|-
|width="145"| 
|width="145"| 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Үндсэн мэдээлэл
|-
| Улс: || 
|-
| Мужийн төв: || Краков
|-
| Войвода: || Лукас Кмита
|-
| Мужийн маршал: || Витолд Козловски
|-
| ISO 3166-2: || PL-12
|-
| Хүн ам: || 3.391.380 (2017-12-31)
|-
| ТХ-ийн улсын дугаар || K
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Газар зүй
|-
| Газар нутаг: || 15.108 км²
|-
| – үүний хуурай газар: || ? км²
|-
| – ус: || ? км²
|-
| Суналт: || Хойд-Өмнөд: 147&nbsp;кмБаруун-Зүүн: 150&nbsp;км
|-
| Хамгийн өндөр цэг: || 
|-
| Хамгийн нам дор цэг: || 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Газар нутгийн бүтэц
|-
| Ой: || 28,6 %
|-
| Тариалангийн талбай: || 49,7 %
|-
| Ус зүй: || ? %
|-
| Бусад: || ? %
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Захиргааны гишүүнчлэл
|-
| Тойроггүй хот: || 3
|-
| Орон нутгийн тойрог: || 19
|-
| – Гмина: || 173
|-
|}
**Бага Польш муж** ( []) нь Бүгд Найрамдах Польш Улсын 16 мужийн нэг юм. Мужийн нийслэл нь Краков. Тус муж нь баруун талаараа Силезитэй, умард талаараа Светокришкитэй, зүүн талаараа Подкарпат мужуудтай болон өмнө талаараа Словак Улстай хиллэдэг.

## Цахим холбоос 
* Бага Польш мужийн цахим хуудас 

## Эшлэл 


Ангилал:Польшийн муж
Жешув

**Жешув** ( [] - ) нь Польшийн зүүн урд зүгт оршдог 194.886 оршин суугчтай (мэдээ: 2019 оны зургаадугаар сарын 30), Подкарпат мужийн төв хот юм. 

## Газар зүй 
Жешув нь Карпатын нуруунаас холгүй Сандомирын хөндийн захад Вислок голын дэргэд оршдог. Украин болон Словактай ойр (90 ба 110 км) учир энэ хорт нь чухал зам тээврийн зангилаа цэг болдог.

## Түүх 
1354 онд анх *Ресови* гэх нэр анх дурдагдсан ба Магдебургийн эрх зүйгээр хотын эрхтэй болжээ. 

## Цахим холбоос 
* Хотын албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 

Ангилал:Подкарпат мужийн гмина
Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот
Ангилал:Польшийн мужийн нийслэл
Ангилал:Подкарпат мужийн суурин
Дорнод Карпатын нуруу

**Дорнод Карпатын нуруу** (, , , ) нь Зүүн ба Төв Европт орших Карпатын нурууны нэг хэсэг юм. Энэ нь Өрнөд Карпатын нурууны үргэлжлэл бөгөөд Словакийн Бардеёв хот орчмоос эхлэн Румыны Предял хот хүртэлх газар нутгийг хамарна. Польшид хамаарах хэсэгт нь Доод Бескидийн нуруу, Санок-Туркагийн нуруу, Саанагийн уулс, Бешчадын нуруу зэрэг болно. Мөн түүнчлэн энэ хавьд Пшемысль, Кросно, Санок гэх мэтийн томоохон хотууд бий.

## Мөн үзэх 
* Карпатын нуруу
* Апусенийн нуруу
* Өрнөд Карпатын нуруу
* Өмнөд Карпатын нуруу
* Ойт Карпатын нуруу


Ангилал:Румыны нуруу
Ангилал:Словакийн нуруу
Ангилал:Польшийн нуруу
Ангилал:Украины нуруу
Ангилал:Европын нуруу
Диего Марадона

**Диего Армандо Марадона** (, *1960 оны аравдугаар сарын 30-нд Буэнос-Айрес хотод төрж, 2020 оны арваннэгдүгээр сарын 25-нд Буэнос-Айрес хотод өнгөрсөн*) Аргентины довтлогч, хагас хамгаалагч зэргийн байрлалд тоглодог байсан хөлбөмбөгчин. «Архентинос Хуниорс», «Бока Хуниорс», «Барселона», «Наполи», «Севилья» и «Ньюэллс Олд Бойз» зэрэг багуудад тоглож байсан. Тэрээр Аргентины шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 91 удаа тоглож 34 бөмбөг хийсэн байна.

1986 оны Дэлхийн аврага, 1990 оны Дэлхийн дэд аврага. Дэлхийн аврага шалгаруулах тэмцээнд 4 удаа оролцсон. 1986 оны дэлхийн аврагын шилдэг тоглогч. 1979, 1980 онуудын Өмнөд Америкийн шилдэг тоглогч. «Бока Хуниорс» багт Аргентины нэг удаагийн аврага. «Наполи» багт тоглож Италийн хоёр удаагийн аврага болж байжээ.

2008-2010 онуудад Аргентины хөл бөмбөгийн шигшээ багын дасгалжуулагчаар ажилласан.

## Холбоос 
* Албан ёсны сайт 

Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Архентинос Хуниорс багийн тоглогч
Ангилал:Бока Хуниорс багийн тоглогч
Ангилал:Барселона багийн тоглогч
Ангилал:Наполи багийн тоглогч
Ангилал:Ньюэллс Олд Бойз багийн тоглогч
Ангилал:Севилья багийн тоглогч
Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга
Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн улсын аварга
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн улсын аварга
Ангилал:Өмнөд Америкийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин
Ангилал:Аргентины оны шилдэг хөлбөмбөгчин
Ангилал:Аргентины оны шилдэг тамирчин
Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ багийн дасгалжуулагч
Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөлбөмбөгт
Ангилал:Сэргээш Аргентинд
Ангилал:Яллагдсан хүн
Ангилал:Аргентинчууд
Ангилал:1960 онд төрсөн
Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Японы парламент

**Япон Улсын Парламент** (, дуудлага *коккай*, ) — Япон улсын төрийн дээд бөгөөд хууль тогтоох байгууллага. *Төлөөллийн танхим*-доод (the House of Representatives), *Зөвлөхүүдийн танхим*-дээд (the House of Councillors) гэсэн хоёр Танхимаас бүрддэг. Тус хоёр Танхим хоёулаа бүх нийтийн сонгуулиар пропорцональ болон мажоритар гэсэн холимог тогтолцоогоор явагддаг. Японы парламент хууль тогтоохоос гадна Ерөнхий сайдыг сонгон томилох гол үүрэгтэй байдаг байна. Японд Мэйжийн эринд Японы Үндсэн хууль баталж анх удаа Парламент 1889 онд байгуулагдсан байна. Сүүлд Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1947 оны Японы шинэ Үндсэн хуулиар парламент төрийн дээд байгууллага болж 1947 оны 5-р сарын 20-нд цуглаж анхны чуулганаа хуралдуулсан байна.  

Парламентын хоёр танхимыг параллель аргаар сонгодог байна. Японы 18 нас хүрсэн бүх иргэн сонгох эрхтэй бөгөөд сонгогч сонгуулийн тойргийн тодорхой нэр дэвшигчид саналаа өгөхөөс гадна улс төрийн аль нэг намын төлөө саналаа өгдөг байна.

* ***Төлөөлөгчдийн Танхим***: the House of Representatives (Shūgiin) - 4 жилийн хугацаагаар **25 нас** хүрсэн  **465** гишүүдийг сонгодог байна. Үүнээс 295 гишүүнийг мажоритар системээр тойргоос сонгодог бол 190 гишүүнийг намын нэрсийн жагсаалтаар пропорцианаль системээр сонгодог ажээ.
* '''*Зөвлөхүүдийн Тахим*:** the House of Councillors (Sangiin)  - 6 жилийн хугацаагаар **30 нас** хүрсэн **242'* гишүүдийг сонгодог байна. Эдгээрээс 146 хүнийг шууд сонгож, 96 гишүүнийг намын жагсаалтаар сонгодог байна.

Японы Үндсэн хуульд парламентад сонгогдохоор нэр дэвшигчийг арьс өнгө, шашин шүтлэг, хүйс, нийгэмд эзлэх байр суурь, гэр бүлийн гарал үүсэл, боловсрол, хөрөнгө орлогоор ялгварлан гадуурхахыг хориглодог бөгөөд бусад Сонгуультай холбоотой асуудлуудыг холбогдох хуулиудаар зохицуулдаг байна. Үндсэндээ парламентаас гарсан Дүрмийн дагуу парламентын гишүүдийг сонгох сонгуулийг зохицуулдаг байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойш Японы Либерал-ардчилсан нам Японыг удирдаж байгаа юм. 

Японы Мэйжийн эринд Үндсэн хууль баталсаны дагуу Японы анхны Эзэн хааны Парламент (“Imperial Assembly” япон. 帝國議會 *Тэйкоку-гикай'', орчин үеийн ханзаар — 帝国議会) 1889-1947 онуудад хууль тогтоох үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн байна. 

Үндсэн хуулийг 1889 оны 2-р сарын 11-нд батлаж 1890 оны 11-р сарын 29-нд Парламентын анхны чуулган хуралдаж байжээ. Энэ үед зөвхөн эрэгтэйчүүд сонгох эрхтэй байжээ. 

Дайны дараах 1947 онд баталсан шинэ Үндсэн хуулиар илүү ардчилсан системтэй болсон бөгөөд хууль тогтоох дээд байгууллагыг Үндэсний Парламент гэдэг болсон.
Ангилал:Японы хууль тогтоох засаглал
Доод Карпат муж

|-
|colspan="2"| 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Сүлд ба далбаа
|-
|width="145"| 
|width="145"| 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Үндсэн мэдээлэл
|-
| Улс: || 
|-
| Мужийн төв: || Жешув
|-
| Войвода: || Эва Ленярт
|-
| Мужийн маршал: || Владислав Ортыл
|-
| ISO 3166-2: || PL-18
|-
| Хүн ам: || 2.129.138 (2017-12-31)
|-
| ТХ-ийн улсын дугаар || R
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Газар зүй
|-
| Газар нутаг: || 17.844 км²
|-
| – үүний хуурай газар: || ? км²
|-
| – ус: || ? км²
|-
| Суналт: || Хойд-Өмнөд: 180&nbsp;кмБаруун-Зүүн: 169&nbsp;км
|-
| Хамгийн өндөр цэг: || 
|-
| Хамгийн нам дор цэг: || 
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Газар нутгийн бүтэц
|-
| Ой: || 36,9 %
|-
| Тариалангийн талбай: || 42,6 %
|-
| Ус зүй: || ? %
|-
| Бусад: || ? %
|-
! colspan="2" style="background:#FFE4C4"| Захиргааны гишүүнчлэл
|-
| Тойроггүй хот: || 4
|-
| Орон нутгийн тойрог: || 21
|-
| – Гмина: || 159
|-
| – Хот: || 45
|-
|}
**Подкарпат муж** () нь Бүгд Найрамдах Польш Улсын 16 мужийн нэг юм. Уг муж нь улсынхаа зүүн өмнөд хэсэгт Сан голын ойролцоо бэлчирт орших ба дорно талаараа Украинтай, өмнө талаараа Словактай, өрнө талаараа Бага Польш мужтай, баруун хойд талаараа Светокришки мужтай, зүүн хойд талаараа Люблин мужтай хиллэнэ. Энэ мужийн цорын ганц том хот нь мужийн төв болох Жешув юм.

Өмнө талд нь мужийн нэрийг өгөгч Карпатын бэлд хамаарах Дорнод Карпатын нуруу байдаг.

## Засаг захиргааны гишүүнчлэл 
Муж нийт 21 повятад (орон нутгийн тойрог) хуваагдах боловч үүнээс дөрөв нь тойроггүй хотод ордог. Энэ дөрвөн хот нь ижил нэртэй орон нутгийн тойрогт харьяалагддаггүй.

### Tойроггүй хотууд 
* Жешув (189.662)
* Пшемысль (61.808)
* Тарнобжег (47.387)
* Кросно (46.600)

### Орон нутгийн тойргууд 
## Цахим холбоос 
* Подкарпат мужийн албан ёсны цахим хуудас
* *Подкарпат муж дахь орд, харшууд*

## Эшлэл 


Ангилал:Польшийн муж
Ополе

**Ополе** ( []) нь Польшийн Ополе мужийн төв. Ополед хэд хэдэн их дээд сургууль байх бөгөөд үүнд Ополе Их Сургууль, Ополе Техникийн Их Сургууль, нэг урлагийн ба нэг хөгжмийн сургууль мөн түүнчлэн шинжлэх ухааны хүрээлэн бий.

## Газар зүй 
### Газар зүйн байршил 
Хот Одер голын хагалбар болон хоёр талд далайн түвшнээс дээш 175 метрийн өндөрт, Вроцлав ба Катовице хотуудын хооронд оршдог.
### Цаг уур 
## Зургийн цомог 

Opole, katedra.jpg
Opole (Oppeln) - Klein-Venedig.JPG
Kanał Młynówka i Opolska Wenecja.jpg
Town hall in Opole.JPG
Opole 0011 - mury przy Katedrze Świętego Krzyża.jpg

## Цахим холбоос 
* Ополе хотын албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 

Ангилал:Ополе мужийн гмина
Ангилал:Ополе мужийн суурин
Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот
Ангилал:Польшийн мужийн нийслэл
Ангилал:Силезийн суурин
Ангилал:Одер голын суурин
Карпатын нуруу

**Карпатын нуруу** (чех, польш, словакаар *Karpaty,* , , , ) нь Төв-, Зүүн Европ бөгөөд Чех, Словак, Украин, Унгар, Польш, Румын, Серби болон Австрийнжижиг хэсэгт орших уулсын нуруу юм. Энэхүү нуруу нь 1500 км урт үргэлжлэх бөгөөд 100-350&nbsp;км өргөнтэй, баруунаас зүүн тийш нуман хэлбэр үүсгэдэг, нурууны урд үзүүрийн бэл нь Венийн хотгороос эхлэн Сербийн Их Морава, Нишава ба Тимок голын хөндийгөөр үргэлжилсээр дорно талд Төв Сербид төгсгөл болдог байна. 

## Газарзүй 
Карпатын нуруу нь Братислав (Словак) хотын ойролцоо эхэлж, зүүн өмнөд хэсэгт Румынд төгсдөг. Уулс нь баруун Украинд, Румын, Унгар, Словак, Польштой хиллэдэг байна. Карпатын уулс ойролцоогоор 1500 км урттай. Тэд Паннониан тэгш талыг гурван талаараа тойрон нуман хэлбэртэй байдаг. Баруун хойд хэсэгт өргөн нь- 240 км, баруун өмнөд хэсэгт- 340 км, зүүн хойд хэсэгт (Украинд) -100–120 км. Карпатын хамгийн өндөр цэг болох Герлаховски Штит уул нь 2655 м өндөр бөгөөд Словак улсад байрладаг.

Байршил, онцлогоосоо хамааран Карпатын нурууг Баруун, Зүүн, Өмнөд Карпат гэж хуваадаг. *Баруун Карпат* нь Словак, Чех, Польш, хэсэгчлэн Унгар улсад байрладаг. *Өмнөд Карпат* нь Румын, Сербид, *Зүүн Карпат* нь Украин, Польш, Словакийн нутаг дэвсгэрт байрладаг ажээ.

## Цахим холбоос 
* Carpathian network of protected aeria
* Карпатын нурууны зургууд
* Румыны Карпатын нуруу


Ангилал:Европын нуруу
Ангилал:Австрийн нуруу
Ангилал:Польшийн нуруу
Ангилал:Румыны нуруу
Ангилал:Сербийн нуруу
Ангилал:Словакийн нуруу
Ангилал:Украины нуруу
Ангилал:Унгарын нуруу
Ангилал:Чехийн нуруу
Расон

**Расон** нь Умард Солонгосын 196.954 оршин суугч бүхий боомт хот юм.

## Цахим холбоос 
* *Зургийн цомог: Foreign investors race to North Korean city of Rason*

## Эшлэл 
Ангилал:Умард Солонгосын суурин
Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс
Ангилал:Умард Хамгён
Алла Кудлай

**Алла Кудлай** () нь Украйны дуучин юм.

## Цомог
* Роксолана (1990)
* Красива жінка незаміжня (1995)
* Казковий полон (1996)
* Коханка (1998)
* Гуцулка Ксеня (1998)
* Колискова для коханого (2004)
* Спасибо за любовь (2005)
* Друзям (2007)

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны сайт 

Ангилал:Украины хөгжимчин
Ангилал:Украины дуучин
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1954 онд төрсөн
Пентоз

**Пентоз** сахар нь рибоз болон дезоксирибоз гэсэн хоёр төрөлтэй. Ялгаа нь рибозоос дезоксирибозын хүчилтөрөгчийн атом нь нэгээр цөөн байдаг учраас деокси-хүчилтөрөгчгүй гэсэн утгыг илэрхийлж ийнхүү нэрлэсэн. Энэ хоёр сахарын алийг нь агуулж байгаагаар нь нуклейн хүчлийг нэрлэдэг. Рибоз агуулсаныг рибонуклейн хүчил-РНХ, дезоксирибозыг агуулж байгааг нь дезоксирибонуклейн хүчил-ДНХ гэдэг.


Ангилал:Бодисын бүлэг
Сергей Геннадьевич Лузянин

**Сергей Геннадьевич Лузянин** (1956 оны 7 дугаар сарын 23-нд төрсөн) — Зөвлөлт, Оросын түүхч, дорно судлаач, Зүүн Азийн олон улсын харилцаа, БНХАУ, Монгол Улсын гадаад, дотоод бодлого болон Ази Номхон далай, Төв Азийн бүс нутгийн аюулгүй байдлын асуудлаарх шинжээч. Түүхийн ухааны доктор. ОХУ-ын ШУА-ийн Алс дорнод судлалын хүрээлэнгийн Зүүн-Умард Азийн стратеги судалгааны төвийн захирал. ОХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх ОУХДС-ийн профессор. 

1977 онд Эрхүү хотын Багшийн дээд сургуулийг "Түүх" мэргэжлээр онц төгссөн. 

1984 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Дорно судлалын Хүрээлэнд  "1911-1919 оны Орос-Монголын харилцаан дахь Хятад улс" сэдвээр кандитадын зэрэг хамгаалсан. 

1994 онд «Орос-Монгол-Хятад XX зууны эхний хагаст» сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан. 

1998 онд  Ж.Олины нэрэмжит их сургуульд /Харвардын Их сургууль/ С.Хатингтоны семинарт сууж дадлага хийсэн. 

2001-2002 онд БНХАУ-ын ГХЯ-ны Дипломатын Академид дадлага хийсэн. 

2004-2007 онд ОХУ-ын Төрийн Думын Гадаад бодлогын Байнгын хорооны орлогч даргын туслах. 

2014-2020 онуудад ОХУ-ын ШУА-ийн Алс дорнод судлалын хүрээлэнгийн захиралын үүрэг гүйцэтгэгч, захирал.

2020 оноос ОХУ-ын ШУА-ийн Алс дорнод судлалын хүрээлэнгийн Зүүн-Умард Азийн стратеги судалгааны төвийн захирал

## Бүтээлүүд 
* *Лузянин C.Г.* Россия — Китай: формирование обновленного мира. — М.: Весь Мир, 2018. — 328 с. — .
* Проблемы обеспечения безопасности на пространстве ШОС / Отв. редактор д.и.н. С.Г. Лузянин. — М.: Весь Мир, 2017. — 168 с. — .
* Шанхайская Организация Сотрудничества 2013—2015. Прогнозы, сценарии и возможности развития. М.: ИДВ РАН, 2013. — 87 с.;
* Россия и Китай в Евразии. — М. ИД «Форум» 2009, 288 с.;
* Восточная политика Владимира Путина. Возвращение России на «Большой Восток» (2004—2008 гг.) — М.: АСТ: «Восток — Запад», 2007, 448 с.;
* Россия, Монголия, Китай в первой половине XX в. — М.: изд-во Института Дальнего Востока РАН, 2003.- Изд. 2-е, дополненное;
* Восточная политика Владимира Путина. Возвращение России на «Большой Восток» (2004—2008 гг.) // АСТ — «Восток — Запад», 448 с.;
* Китай в мировой политике / Серия: «Учебники МГИМО». М., 2001 (глава «Китай, Россия и Центральная Азия: разграничение региональных интересов»);
* Дипломатическая история событий на Халхин-Голе. 1932—1939 гг. // Новая и новейшая история. 2001. N2;
* «Треугольник» Россия — Монголия — Китай в 1911—1945 гг. — долговременный исторический фактор современного климата в восточной Азии // Монголия: Актуальные вопросы национальной безопасности. Улан-Батор, 1999 (на монг. яз.);
* Из истории взаимоотношений России, Монголии и Китая в 20-30-е годы XX века. Улан-Батор, 1998. 76 с. (на монг. яз.);
* Взаимоотношения России, Монголии и Китая в первой половине XX в.: проблемы, выводы и оценки // Дальний Восток России — Северо-Восток Китая. Исторический опыт взаимодействия и перспективы сотрудничества. Хабаровск, 1998;
* Монголия: между Россией и Китаем (1920—1924) // Проблемы Дальнего Востока. 1995. N2;
* Коминтерн, Монголия и китайская революция. 1925—1927 // Восток. 1996. N1;
* Монголия, которую мы потеряли // Азия и Африка сегодня. 1994. N6.

Ангилал:Оросын түүхч
Ангилал:1956 онд төрсөн
Бага Даян уул

**Бага Даян уул** нь Завхан аймгийн Алдархаан сумын нутаг, Улиастай хотоос зүүн урагш Отгонтэнгэр хайрханы баруун талд байх  Бадархундагыг өнгөрөөд орших ***Даян хайрхан*** нэртэй хоёр уулын хойд талынх нь уул юм. Орой дээр нь гарахад тэгш талд гарсан мэт хавтгай бөгөөд голд нь тайхар чулуу бий.

## Мөн үзэх 
* Их Даян уул
* Отгонтэнгэр

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Хангайн нуруу
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Киевийн метро

**Киевийн метро** () нь 2014 оны байдлаар 3 шугам, 52 өртөөтэй, шилжиж суух 3 өртөөтэй бөгөөд нийт урт нь 69,648 км байдаг байна. 1960 оны 11 сарын 6-нд нээгдсэн.

2022 оны 2-р сарын 24-нд Оросын цэрэг Украин руу довтлох үед метро нь Киев хотын оршин суугчдын орогнох байр болж байжээ. 

## Түүх 
Анх 1884 онд Киев хотод метро барих тухай төсөл яригдаж байгаад хойшлоод 1916, 1918 ондуудад асуудал сөхөгдөж байжээ. 

1936 оны 7-р сарын 9-нд Киев хотын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид Москвагийн Тээврийн инженерийн дээд сургуулийг төгссөн Папазовын "Киевийн метроны төсөл" гэсэн дипломын ажлыг авч хэлэлцээд 1938 онд метро барих бэлтгэл ажил эхэлсэн боловс Дэлхийн хоёрдугаар дайн эхлэж метро барих ажил зогссон байна.

Дайны үеэр Киев хотыг сүйрүүлсэн учраас хотыг сэргээн босгох цогц ажлыг Холбооны төсвөөс санхүүжүүлэхээр болжээ. Энэхүү төлөвлөгөөнд метро барих ажил ч мөн багтсан байна. 1945 оны 2-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл Киевт метро барих тухай тогтоол гаргасан. 1945 оны 7-р сар гэхэд метроны шугам барихаар төлөвлөж гурван үндсэн чиглэлийг тодорхойлсон байна.

Гэсэн хэдий ч метро барих бодит ажил 1949 оны 4-р сарын 14-нд ЗХУ-ын Зам холбооны яамны тушаалаар метроны барилгын Филипп Иванович Кузьмин даргатай "Киевметрострой" удирдах газар байгуулагдсанаар эхэлсэн байна. 1949 оны 8-р сард барилгын төслийн баг байгуулж барилгын ажил эхлээд 1960 оны 11-р сард нээлтээ хийж эхний өртөөнүүд ажиллаж эхэлсэн байна.  

2025 он гэхэд дахин нэг шугам барих ажил явагдаж байгаа бөгөөд дахиад нэг шугам барих төслийн ажил эхлээд байгаа юм. 

1990-ээд оны эхээр зарим өртөөний нэрийг өөрчилсөн (энэ нь коммунизмыг устгасантай холбоотой). Өртөөнүүдийн дотоод засал чимэглэлд анх орсон Зөвлөлтийн бэлгэ тэмдгүүдийг авч хаясан байна. 

thumb|250px|„Вокзальна“ өртөө
thumb|250px|„Арсенальна“ өртөө

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Украины метро
Ангилал:Метроны систем
Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм
Ангилал:Киевийн тээврийн байгууламж
Минскийн метро

**Минскийн метро** () нь 2020 оны байдлаар 3 шугам, 33 өртөөтэй. 1984 оны 6 сарын 30-нд нээгдсэн.
thumb|250px|„Вокзальная“ өртөө
thumb|250px|„Пушкинская“ өртөө

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Беларусийн төмөр замын тээвэр
Ангилал:Метроны систем
Ангилал:Минскийн тээврийн байгууламж
Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм
Елена Белкина

**Елена Юрьевна Белкина** (Lena Belkina; ) нь Украйны дуучин юм.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны сайт 

Ангилал:Украины хөгжимчин
Ангилал:Украины дуучин
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1987 онд төрсөн
Товцог хайрхан

**Товцог хайрхан** нь Завхан аймгийн Алдархаан сумын нутаг, Улиастай хотын зүүн урд талд, энэ уулын нэрээр нэрлэгдсэн Товцог багийн урд оршдог, далайн түвшнээс дээш -ийн өндөрт өргөгдсөн уул юм.

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Улиастай
Ангилал:Хангайн нуруу
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Жинст хайрхан

**Жинст хайрхан** нь Завхан аймгийн Улиастай хотын зүүн талд оршдог, далайн түвшнээс дээш -ийн өндөрт өргөгдсөн уул юм. Уулын орой дээр отго жинсэн малгай мэт хэлбэртэй тайхар чулуу байдгаас шалтгаалан *«Жинст хайрхан»* нэртэй болжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Улиастай
Ангилал:Хангайн нуруу
Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй
Түргэний уулс

**Их Түргэний уулс** нь Алтайн нурууны салбар уулс юм. Энэ уулс буюу нуруу нь Монгол Улсын баруун хойд хэсэгт орших Увс аймгийн нутагт оршдог. Их Түргэний уулсын ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш -т өргөгдсөн Дэглий цагаан уул юм.
 
Ангилал:Алтайн нурууны нурууд
Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Увс аймгийн газар зүй
Хөх сэрхийн нуруу

**Хөх сэрхийн нуруу** нь Алтайн нурууны салбар Монгол Алтайн нурууны хойд салбар уулс болох Гурван цаст уулнаас зүүн урагш 50-иад километр үргэлжлэн орших нуруу юм. Нуруу нь Монгол Улсын баруун хойд хэсэгт орших Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сум, Ховд аймгийн Ховд сумдын хилийг дамнан оршдог. Хөх сэрхийн нурууны ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш 4019 метрт өргөгдсөн Тахилтын уул юм.

## Эшлэл 
Ангилал:Алтайн нурууны нурууд
Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Монгол Алтайн нуруу
Новосибирскийн метро

**Новосибирскийн метро** () нь 2011 оны байдлаар 2 шугам, 13 өртөөтэй. 1986 оны 1 сарын 7-нд нээгдсэн.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Метроны систем
Ангилал:Оросын метро
Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм
Цэнгэл хайрхан

**Цэнгэл хайрхан** нь Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд орших -ийн өндөр уул юм. Энэхүү хайрхан нь Монгол Улсын баруун бүс нутагт Алтайн нурууны салбар уулс болох Монгол Алтайн нурууны нэгэн өндөр уул юм.

## Газар зүй 
Цэнгэл хайрхан нь засаг захиргааны хуваариар Баян-Өлгий аймагт харьяалагдана. Энэхүү хайрхан нь Таван Богд байгалийн цогцолборт газар болон Хурган нуур, Даян нууруудын зүүнтээ орших бөгөөд эдгээр нуурын ус нь тус хайрханы мөсөн голоос тэжээгддэг. Уулын баруун бэлд дээрх нууруудаас арай жижиг Хар нуур бас бий. Хайрханы зүүн суганаас Хуримт гол ба Хөлцөөтийн голууд эх аван урсдаг.

## Цахим холбоос 
* newswire.mn
* touristinfocenter.mn

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй
Говь Алтайн нуруу

**Говь Алтайн нуруу** нь Монгол Алтайн нурууны дорно зүг дэх салбар нуруу бөгөөд Монгол Улсын баруун урд бүс нутагт оршдог. 

Энэхүү нуруу нь баруун хойд зүгээс зүүн урд зүгийг чиглэн 500&nbsp;км урттайгаар үргэлжлэн тогтсон байна. Нурууны дундаж өндөр нь -ээс -ийн хооронд байдаг. Говь Алтайн нурууны хамгийн өндөр уул нь Их Богд уул бөгөөд далайн түвшнээс дээш  өндөр юм. Говь Алтайн нуруу нь түүний хойгуур орших Хангайн нуруунаас өндөрлөг газраар тусгаарлагдана. Энэ бүс нутаг нь газар хөдлөлтөд ихээхэн өртдөг нутаг юм.

## Уулс 
* Их Богд уул ()
* Бага Богд уул ()

## Цахим холбоос 
* peakbagger.com

## Эшлэл 

Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Алтайн нурууны нурууд
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Итгэмжлэх жуух бичиг

**Итгэмжлэх жуух бичиг** (франц. *Lettre de créance,* англи. *Letter of credence*, товч. Credentials , орос. *Верительная грамота*) -Гадаад улсад суух Дипломат төлөөлөгчийн газрын тэргүүнээр томилогдож буй Элчин сайд буюу Бүрэн эрхт төлөөлөгч нарыг тус улсын тэргүүн томилж байгаагаа мэдэгдэж байгаа албан ёсны дипломат харилцааны баримт бичиг юм. Энэ бичгийн агуулгад, илгээж буй Улсын Төрийн тэргүүн болон Засгийн газрыг төлөөлж буй тус Элчин сайдын хэлсэн зүйлд бүрэн итгэхийг урьдчилан хүссэн байдаг. Иймээс "Итгэмжлэх жуух бичиг" гэж нэрлэдэг байна. Уг Итгэмжлэх жуух бичгийг томилогдсон Элчин сайд тухайн томилогдон суух улсын Төрийн тэргүүнд биечлэн гардуулдаг бөгөөд гардуулсан цагаас тэр Элчин сайд албан ёсоор үүрэгт ажилдаа орсоноор тооцдог байна.  

## Орчин үеийн Дипломат үйл ажиллагаанд Итгэмжлэх жуух бичиг барихын өмнө: 
* Илгээж буй улсын Төрийн тэргүүн гарын үсэг зурж баталгаажуулдаг:
* Гадаад хэргийн сайдын гарын үсгээр баримтжуулдаг;
* Элчин сайдын томилогдож байгаа улсын Төрийн тэргүүнд хаяглагддаг;
* Томилогдон очиж буй улсынхаа Төрийн тэргүүнд Элчин сайд ёслол хүндэтгэлийн байдалд биечлэн гардуулдаг;
* Элчин сайдын тус улсад ирсэн өдөр, цагаар ИЖБ-ээ Төрийн тэргүүнд гардуулах дарааллыг тогтоодог.

Томилогдсон Элчин сайд Төрийн тэргүүнд албан ёсоор ИЖБ-ээ гардуулсан өдрөөс албан үүрэгтээ орсонд тооцдог тул Элчин сайд нар аль болох түргэн ИЖБ-ээ гардуулахыг эрмэлздэг. Гэхдээ Элчин сайд Төрийн тэргүүнд албан ёсоор ИЖБ-ээ гардуулахаас өмнө тус Улсын ГХЯ-ны Ёслолын хэлтсийн даргатай уулзах хүсэлтээ тавьж уулзаад ИЖБ-ээ барих ёслолын ажиллагааны үйл явцын дэг жаягтай танилцдаг журамтай. Үүний дараа суух улсынхаа Гадаад харилцааны сайдад бараалхаж өөрийгөө танилцуулаад ИЖБ-ийнхээ хуулбарыг гардуулж Төрийн тэргүүнтэй уулзах үеэр ярих зүйлээ урьдчилан танилцуулдаг байна. Ингэснээр Элчин сайд үүрэгт ажилдаа орсон гэж "дэ Факто" үздэг боловч "дэ Юрэ" албан ёсоор Төрийн тэргүүнд ИЖБ-гээ барьсан өдрөөр тооцдог байна.

Зарим гадаад харилцаа өргөнтэй улсад 100 болон түүнээс дээш гадаадын ЭСЯ, Олон улсын байгууллагын төлөөлөгчийн газар байдаг тул тухайн Улсын Төрийн тэргүүн Элчин сайд нарын ИЖБ-гийг тус тусад хүлээн авах боломжгүй тул нэг дор "бөөнөөр" нь 30-40 Элчин сайд нарыг хүлээн авдаг жишиг мөн байдаг юм. 

Ангилал:Дипломат харилцаа
Жаргалант хайрхан

**Жаргалант хайрхан** уул Ховд аймгийн Манхан сумаас зүүн хойд зүгт, Хар-Ус нуурын зүүн урд талд буюу Хар-Ус нуурын байгалийн цогцолборт газарт орших далайн түвшнээс дээш   өндөрт өргөгдсөн хайрхан юм.

## Мөн үзэх 
* Монгол орны уулс

## Эшлэл 
Ангилал:Алтайн нурууны уул
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол Алтайн нуруу
Бага Богд уул

**Бага Богд уул** нь Өвөрхангай аймгийн Баруунбаян-Улаан сумаас бага зэрэг зүүн урд зүгт, Баянхонгор аймгийн Богд сумаас зүүн урд зүгт, хоёр сумын хилийг дамнан оршдог хөвч уулс бөгөөд түүний ноён оргил нь **Мянган Ямаат уул** (далайн түвшнээс дээш ) юм.

## Мөн үзэх 
* Монгол орны уулс

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Говь Алтайн нуруу
Ангилал:Алтайн нурууны уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Алтайн нурууны нурууд
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Баянхонгор аймгийн газар зүй
Ангилал:Их Богдын нуруу
Малчин оргил

Монгол Алтайн нурууны хамгийн өндөр нуруу болох Алтай Таван Богдын үндсэн таван оргилын нэг нь **Малчин оргил** буюу *Малчин уул* юм. Энэхүү оргил нь Монгол Улс ба Оросын Холбооны Улсын хилийн зааг дээр оршдог далайн түвшнээс дээш  өргөгдсөн уул юм. Энэ оргил нь Алтай Таван Богдын таван оргилоос цорын ганц тусгай хэрэглэлгүйгээр авиралт хийж болох уул юм.

## Бусад оргилууд 
* Хүйтэн оргил () (), Монгол-Хятадын хил
* Найрамдал оргил () (), Монгол-Орос-Хятадын хил
* Бүргэд оргил () 
* Өлгий оргил () 

## Эшлэл 
Ангилал:Алтайн нурууны уул
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол-Оросын хоорондын хил
Ангилал:Алтай Таван Богд
Их Богдын нуруу

**Их Богдын нуруу** нь баруун хойд зүгээс зүүн урд зүгийг чиглэн 70&nbsp;км урттайгаар үргэлжлэн тогтсон нуруу бөгөөд энэ нь Говь Алтайн нурууны салбар нуруу юм. Их Богдын нуруу Монгол Улсын баруун урд бүс нутагт буюу Баянхонгор аймагт оршдог. Их Богдын нурууны ноён оргил нь Их Богд уул (далайн түвшнээс дээш ) юм.

## Мөн үзэх 
* Монгол орны уулс

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Алтайн нурууны нурууд
Ангилал:Баянхонгор аймгийн газар зүй
Ангилал:Говь Алтайн нуруу
Чулуунаа эмнэлэг

**Чулуунаа эмнэлэг** нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод үйл ажиллагаагаа явуулдаг, 2009 онд байгуулагдсан мэдрэл, үе мөчний эмнэлэг юм.

Мэдрэл, дотрын өвчний оношилгоо, эмчилгээ, зүү, өвдөлт намдаах эмчилгээ, мөн үе мөчний өвчин, тархины цус харвалтын дараах даралт ихсэх өвчин, нойргүйдлийн талаар зөвлөгөө өгдөг.

## Гадаад холбоос
* 

Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг
Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг
Ангилал:2009 онд байгуулагдсан
Орос-Монголын Сургууль

**Монгол-Оросын хамтарсан 3-р сургууль** (МОХС) нь Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүрэгт орших бүрэн дунд сургууль юм.

1991 оноос өмнө Улаанбаатар хот дахь ЗХУ-ын ЭСЯ-ны дэргэдэх зөвлөлтийн сургалттай бүрэн дунд сургууль байсан.

Ангилал:Монголын дунд сургууль
Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг
Зүүн Соёны нуруу

**Зүүн Соёны нуруу** (мөн **Их Соёны нуруу**; ) нь өмнөд Сибирьт (монголоор *Шивэр* гэнэ) орших нуруу юм.

Зүүн Соёны нуруу ба түүний баруун урд орших Баруун Соёны нурууг нэгтгэн Соёны нуруу хэмээн хэрэглэх нь бий. Энэ нуруу баруунаас Красноярскийн хязгаараас эхлэн Эрхүү мужаар дамнан, Бүгд Найрамдах Тува Улсын зүүн хойд хэсгээр үргэлжлэн, Бүгд Найрамдах Буриад Улсын өмнө талаар үргэлжилсээр зүүн зүгт Байгал нуурын урд эрэг хүрэх бөгөөд урагшаа Монголын төв-хойд хэсэг буюу Хөвсгөл аймгийн Ханх сумын нутаг хүрдэг.

## Мөн үзэх 
* Соёны нуруу


Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Оросын нуруу
Ангилал:Красноярскийн хязгаарын газар зүй
Ангилал:Эрхүү мужийн газар зүй
Ангилал:Буриадын газар зүй
Ангилал:Тувагийн газар зүй
Дархадын хотгор

**Дархадын хотгор** нь Монгол Улсын Хөвсгөл аймгийн баруун хойд хэсэгт орших томоохон хөндий юм. Улаан тайга болон Хорьдол сарьдагийн хооронд, далайн түвшнээс дээш дунджаар 1600 м өргөгдсөн, 160&nbsp;км орчим урт, 40&nbsp;км орчим өргөнтэй тус хөндий нь 4270&nbsp;км² талбайг эзлэн оршино. Дархадын хотгор нь олон нуур, голтой бөгөөд хамгийн том нь Доод цагаан нуур болон Шишгэд гол юм. Засаг захиргааны хувьд Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул, Рэнчинлхүмбэ, Цагааннуур сумдын нутагт харьяалагддаг.

Байгаль экологийн өвөрмөц сонин зүй тогтол бүхий энэ бүс нутагт Монголын төдийгүй дэлхийд ховордсон ургамал амьтны баялаг нөөц бий. Дархадын хотгорын “Ээр хаш” хэмээх газарт Монголын хамгийн өндөр шинэс мод ургадаг. Доод Цагааннуур болон Тарган нууранд нь дархадын цагаан загасны нөөц хамгийн ихээр байдаг. Судлаачид үүнийг Дархадын цагаан загасны хамгийн сүүлчийн том нөөц гэж үздэг. Дархадын хотгорт Хөвсгөлийн их тайгын 70% нь оршдог бөгөөд Монголын хамгийн том хөхтөн хандгай, цаа бугын өлгий нутаг билээ. Америкийн эрдэмтэд Дархадын хотгорыг судалж үзээд “дэлхийн байгаль экологийн өв сан”-д бүртгэх нь зүйтэй хэмээн санал оруулжээ. Цаа бугын тэжээл болох цагаан хөвд нь зөвхөн Дархадын хотгорт ургадгаараа онцлог. Цаатан ард түмэн нь 2 хуваагдан Хөвсгөлийн  баруун, зүүн тайгад амьдардаг бөгөөд уугуул цаатнуудын 60% нь зүүн тайга буюу Дархадын хотгорт амьдардаг ажээ. Сүүлийн үед цаа бугын идэш тэжээл ховордож, цус ойртож байгаагийн улмаас цаатан иргэдийн аж амьдралд хүндээр тусаж байгаа билээ. Үндэсний цөөнх болсон энэ ард түмэнд дэлхийн хүмүүнлэгийн байгууллагууд анхаарал хандуулж эхлээд байгаа юм.

Ангилал:Азийн хөндий
Ангилал:Монголын хөндий
Ангилал:Монгол орны нам доор, хотгор газар
Ангилал:Хотгор
Ангилал:Хөвсгөл аймгийн газар зүй