open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анора (кино)

**Анора** (англи. *Anora*) — Америкийн найруулагч кино зохиолч Шон Бейкерийн 2024 онд бүтээсэн инээдмийн драмын уран сайхны кино. Кино зохиолын дагуу залуу секс-ажилтан Анора (Майки Мэдисон) Оросын тэрбумтны хүү Иван Захаров (Марк Эйдельштейн)-той гэрлэх болдог. Үүнийг мэдсэн Иваны эцэг эх хоёр гэрлэлтийг зогсоохын тулд бүх зүйлийг хийдэг байна. Уг кинонд Юра Борисов, Карен Карагулян, Ваче Товмасян болон Дарья Екамасова нар тоглосон байна. 

Анора кино 2024 оны 5-р сарын 21-нд 77 дахь Каннын кино наадмын үеэр нээлтээ хийж, "Дал модны алтан навч" шагналыг хүртэж, шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан байна. Тус кино 10-р сарын 17-нд Орост, 18-нд АНУ-д нээлтээ хийжээ. АНУ-ын Үндэсний үнэлгээний зөвлөл болон Америкийн кино хүрээлэнгээс Анора киног 2024 оны шилдэг 10 киноны жагсаалтад оруулсан байна. 6 сая долларын төсөвтэй тус кино дэлхий даяар 40 сая гаруй долларын ашиг олсон нь найруулагч Шон Бейкерийн хамгийн их ашиг олсон кино болсон юм.

Эцэст нь 97 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолоос Анора шилдэг кино, шилдэг найруулагч, шилдэг эмэгтэй жүжигчин, шилдэг зохиол, шилдэг найруулга гэсэн таван төрөлд шагнал хүртжээ.

Ангилал:АНУ-ын кино
Шон Бейкер

**Шон Бейкер** ( англи. *Sean Baker* , 1971 оны 2-р сарын 26-нд Нью Жерси мужийн Саммит хотод төрсөн) -Америкийн кино найруулагч. Оскарын дөрвөн удаагийн шагналтан. Тэрээр "Старлет" (2012), "Мандарин" (2015), "Флоридагийн төсөл" (2017), "Улаан пуужин" (2021), "Анора" (2024) зэрэг биеэ үнэлэгчдийн амьдралын тухай бие даасан уран сайхны киног найруулснаараа алдартай бөгөөд 2024 оны Каннын кино наадмаас Анора киногоороо Palme d'Or /Дал модны алтан навч/ шагналыг хүртэж, зургаан удаа Оскарын шагналд нэр дэвшсэн (Оскарын 5 номинацид 2 удаа шалгарсан).
Кинг Конг (кино, 2005)

**Кинг Конг**  (англи. *King Kong*) 2005 онд гарсан том биет мангасын тухай адал явдалт Америкийн кино бөгөөд Питер Жексоны найруулж, продюсерлэсэн арав дахь уран сайхны кино юм. Энэ нь "Кинг Конг" франчайзын ес дэх кино бөгөөд 1933 онд анх гарсан ижил нэртэй киноны 3 дахь хувилбар бөгөөд 2 дахь 1976 онд гарсан шинэчилсэн найруулга байсан юм. Уг кинонд Энди Серкис, Наоми Уоттс, Жек Блэк, Адриен Броуди нар гол дүрүүдэд тоглосон. Киноны үйл явдал 1933 онд өрнөнө. Энэхүү кино нь амбицтай найруулагч өөрийн жүжигчид болон хөлсөлсөн хөлөг онгоцны багийнхныг учир битүүлэг "гавал"-ын арал руу аялахад хүргэсэн тухай өгүүлдэг. Тэнд тэд балар эртний амьтад болон домогт аварга горилл Кинг Конг-той таарч, тэднийг барьж аваад Нью Йорк руу аваачдаг юм. 

1995 оны эхээр "*Universal Pictures*" 1933 оны анхны киноны "ремейк"-ийг найруулахаар Питер Жексонд хандсанаар киноны бүтээн байгуулалт эхэлсэн байна.

Энэ кино нь 2005 оны 12-р сарын 5-нд Нью-Йорк хотод нээлтээ хийсэн бөгөөд 2005 оны 12-р сарын 13-нд Шинэ Зеландад, 2005 оны 12-р сарын 14-нд Герман, АНУ-д нээлтээ хийсэн байна.  Тус кино шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авч, 2005 оны шилдэг арван киноны жагсаалтад багтжээ. Энэ нь онцгой эффект, үйлдвэрлэлийн дизайн, үзвэр, 1933 оны эх хувилбарын үйл явдалтахй адил байснаараа магтагдаж байсан ч зарим тоймчид гурван цаг үргэлжилсэн гэж шүүмжилсэн. Энэхүү кино нь арилжааны амжилт үзүүлж, 562.9 сая ам.долларын орлого олсон байна. Мөн уг кино нь шилдэг дуу, шилдэг дууны найруулга, шилдэг визуал эффект гэсэн төрлөөр гурван Оскарын шагнал хүртсэн. Энэ киноны хажуугаар видео тоглоом гарсан нь арилжааны болон шүүмжлэлтэй амжилтанд хүрсэн.
Анод банк

“Анод” банк нь 1996 онд байгуулагдаж, 2000-аад оны дунд үе гэхэд Монголын томоохон арилжааны банкуудын нэг болж, 27 салбар, 500 гаруй ажилтантай Монгол улсын топ 4 банк болж үйл ажиллагаа явуулж байсан. Гэвч 2008 онд дэлхийн санхүүгийн хямралын үеэр дампуурсан.  **Дампуурлын шалтгаанууд:**

	1.	**Олон улсын санхүүгийн хямрал (2008 он)** – Дэлхийн эдийн засгийн хямрал Монголын банкны салбарт хүчтэй нөлөөлж, “Анод” банк санхүүгийн хүндрэлд орсон.

	2.	**Алтны 68%-ийн татвар** – Засгийн газраас алт олборлогчдод өндөр татвар ногдуулсан нь банкны гол харилцагч компаниудыг дампууруулж, санхүүгийн хямралыг нь даамжруулсан.

	3.	**Зээл олголтын буруу менежмент** – Банкны удирдлагууд өөрсдийн холбоотой компаниудад их хэмжээний зээл олгосон бөгөөд энэ нь эргэн төлөгдөөгүй. Мөрдөн байцаалтаар банкны удирдлагууд санхүүгийн зөрчилтэй байсан нь тогтоогдсон.

	4.	**Гадаадын хөрөнгө оруулалттай холбоотой асуудлууд** – Солонгосын ЛЖ гэх компанитай холбоотой 110 сая ам.долларын зээлтэй асуудал нь банкны санхүүд хүндрэл учруулсан.

	5.	**Банкны нэр хүнд унасан** – 2007 онд банк удахгүй дампуурна гэсэн цуу яриа тарж, олон иргэд хадгаламжаа татсан нь банкийг улам хүндрүүлсэн.

**Удирдлагуудын асуудал:**

Банкны захирлууд болох Д.Энхтөр, Н.Даваа, Э.Гүр-Аранз нарыг эрүүгийн хуулийн дагуу банкны хууль тогтоомж зөрчсөн, бусдын эд хөрөнгийг залилсан зэрэг үндэслэлээр шалгасан. Д.Энхтөр өөрийн хариуцлагагүй байдлаа хүлээн зөвшөөрч, дампууралд улс төр, эдийн засгийн олон хүчин зүйлс нөлөөлсөн гэж тайлбарлаж байсан.
Зоос банк

**Зоос банк** нь Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж байсан арилжааны томоохон банк байсан бөгөөд 2009 онд дампуурсан. Энэ банкны дампуурал нь Монголын санхүүгийн салбарт олон хүндрэл үүсгэсэн бөгөөд бусад банкнуудаас ялгаатай нь Зоос банк их хэмжээний чанаргүй зээл олгосноос үүдэлтэйгээр дампуурсан.

**Зоос банкны дампуурлын шалтгаан:**

Зоос банкны дампуурлын үндсэн шалтгаан нь банкны олгосон зээлийн чанаргүй байх явдал байв. Тухайлбал, “Монгол газар” компанид олгосон 60 тэрбум төгрөгийн зээл нь эргээд давагдашгүй эрсдэл болсон. Энэ нь банкны санхүүгийн бүтцийн асуудал болон хэтэрсэн зээл олголтын шалтгаанаар банк санхүүгийн хямралд орж, төлбөрийн чадваргүй болсон.

Түүнчлэн, 2009 оны эхээр Зоос банк 1 тэрбум төгрөгийн ашигтай ажиллаж байсан ч гэнэт 60 тэрбум төгрөгийн чанаргүй зээл болон дагаад үүссэн санхүүгийн хүндрэлээсээ болж банкны төлбөрийн чадвар алдагдсан. Монголбанк, Засгийн газраас тус банкны өрийг барагдуулах зорилгоор 70 орчим тэрбум төгрөгийн дэмжлэг үзүүлсэн боловч банк өртөг ихтэй, зээлийн эргэн төлөлт удааширсан тул дампуурсан.

**Зоос банкны удирдлага:**

Зоос банкны тэргүүн захирлаар **Б.Дөлгөөн** ажиллаж байсан. Тэрээр банкны удирдлагын багийг хариуцаж, банкны хөгжлийн чиглэлд шийдвэр гаргадаг байсан. Гэвч банк санхүүгийн хямралд ороход удирдлагын багийн зүгээс ч, Засгийн газрын зүгээс ч хөрөнгийн тогтвортой байдал хангалтгүй байсан гэж шүүмжлэгддэг.

**Зоос банкны татан буулгалт:**

2009 оны 11-р сарын 19-нд Зоос банкийг албан ёсоор татан буулгаж, Төрийн банк байгуулах шийдвэрийг Засгийн газар гаргасан. Төрийн банк шинэ банк үүсгэх замаар Зоос банкны чанаргүй зээлийн багцыг өөрийн санхүүгийн нөхцөлд шилжүүлсэн. Ийнхүү Зоос банкны өр болон зээлүүдийг Төрийн банкинд шилжүүлэн, шинэ банк байгуулах үйл явц эхэлсэн. Мөн Зоос банкны найдвартай зээл болон харилцах данс, хадгаламжийн үлдэгдлийг Төрийн банканд шилжүүлжээ.

Зоос банкны татан буулгахад Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн тогтоолоор эрх хүлээн авагч томилогдсон бөгөөд банкны өр барагдуулах ажиллагаа хийгдсэн(dailypost.mn)(gogo.mn).

Тус банкны татан буулгахаас өмнө Зоос банк Монголын томоохон арилжааны банкуудын нэг байсан ч, санхүүгийн хямрал, чанаргүй зээл, төлбөрийн чадваргүй байдал зэрэг шалтгаанууд нь банкны дампууралд хүргэсэн.
Хадгаламж банк

**Хадгаламж банкны тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэл:**

**1. Түүх ба үүсгэн байгуулагчид:**

Хадгаламж банк нь Монголын арилжааны томоохон банкуудын нэг байв. Тус банк нь анх 1991 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын санхүүгийн салбарт чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Анх хувьцаат компани хэлбэрээр байгуулагдаж, хадгаламжийн үйлчилгээ үзүүлж эхэлсэн. 2010-аад оноос банкны үйл ажиллагаа өргөжиж, зээлийн үйлчилгээ, томоохон төслүүдийн санхүүжилт зэрэг салбаруудад оролцсон.

**2. Банкны үйл ажиллагаа:**

Хадгаламж банк нь олон жилийн турш хуримтлал, хадгаламжийн бүтээгдэхүүн, зээлийн үйлчилгээ зэрэг олон төрлийн санхүүгийн үйлчилгээг үзүүлж байлаа. Үүнээс гадна, банк өөрийн харилцагчдад хадгаламжийн данс, богино хугацааны болон урт хугацааны зээл, мөн төлбөр тооцооны үйлчилгээ зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн санал болгодог байсан.

**3. Хүндрэлийн үе:**

Хадгаламж банк нь 2010 оны эхэн үеэс санхүүгийн хүндрэлтэй тулгарч эхэлсэн. Тус банкны зээлийн чанар муудсан, улмаар эрсдэлтэй зээлүүд ихсэж банкны санхүүгийн байдал хүндэрсэн. Тэр үед хадгаламж банкны системийн 1.1хувийг эзэлж эхэлэв. Тиймээс, 2015 оноос эхлэн Монголбанк Хадгаламж банкийг хяналтдаа авсан. Банкинд зөвшөөрөлгүй зээл олгох, санхүүгийн алдагдал үүсэх зэрэг асуудал гарсан нь энэ хүндрэлийг улам даамжруулсан.

**4. Татан буулгалт ба хариуцлага:**

Банк 2021 онд Монгол Улсын Засгийн газраас төрийн мэдэлд шилжүүлж, харилцагчдын хадгаламжийг хамгаалахын тулд төрийн банкийг байгуулсан. Мөн зарим зээлүүдийг төрийн банканд шилжүүлж, тус банкны зээлийн эрсдлийг бууруулсан. Түүнчлэн, төрийн банк одоо Хадгаламж банкны үлдэгдэл үйл ажиллагааг хариуцаж байгаа бөгөөд энэ банкны олон тэрбум төгрөгийн өрийг шийдвэрлэх үйл явц үргэлжилж байна.

**5. Банкны дараах үр дагавар:**

Хадгаламж банкны дампуурал нь Монголын банкны салбарт томоохон шок өгсөн бөгөөд хэд хэдэн жижиг болон дунд банкиудыг ч мөн хүнд байдалд оруулсан. Мөн энэ үйл явдал Монголбанк болон Засгийн газар руу банкны хяналт, зохицуулалтын тогтолцоог сайжруулах шаардлагыг үүсгэсэн.

Эдгээр нь Хадгаламж банкны түүх, хүндрэлийн үе болон дампууралтай холбоотой үйл явдлууд юм.
Брестийн энхийн гэрээ

**Брестийн энхийн гэрээ** буюу **Брест-Литовскийн гэрээ** (орос. *Брестский мирный договор*) Брест-Литовск буюу өнөөгийн Брест хотод нэг талаас Зөвлөлт Орос ба нөгөө талаас Герман, Австри-Унгар улсын төлөөлөгчид 1918 оны 3-р сарын 3-нд гарын үсэг зурсан энх тайвны гэрээ юм. Уг гэрээний дагуу Зөвлөлт Орос улс Дэлхийн нэгдүгээр  дайнаас гарах боломжтой болсон байна. 

Брестийн энхийн гэрээг байгуулахын өмнө Зүүн фронтын тухай яриа хэлэлцээ, энхийн бага хурал 1917 оны 12-р сарын 22-ноос гурван үе шаттайгаар явагдсан юм.

## Гэрээгээр Оросын хүлээсэн нөхцөлүүд 
* Балтын орнууд (Балтын гүнлэг ба Литвын вант улс) болон орчин үеийн Беларусийн зарим хэсгийг нэхэмжлэхгүй байх;
* Финланд, Украины нутгаас цэргээ татаж, Бүгд Найрамдах Украин Ард Улсыг тусгаар улс гэж хүлээн зөвшөөрөх;
* Османы эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрээс цэргээ татаж, Ардахан, Батум, Карс нутгийг түүнд шилжүүлэх;
* 1904 оны Германы эзэнт гүрэнтэй хийсэн худалдааны дэглэмийг хүлээн зөвшөөрөх;
* Армийг тарааж, флотыг зэвсэггүй болгох;
* Төв гүрнүүд буюу Герман, Австри-Унгарт болон тэдгээрийн холбоотон улсуудад хувьсгалт суртал ухуулгыг зогсоох.

## Гэрээний цуцлалт 
1918 оны 11-р сарын 11-нд Антант ба Германы хооронд байгуулсан Компьений зэвсгийн гэрээний нэг нөхцөл нь Герман Брест-Литовск, Бухарестийн энхийн гэрээний бүх нөхцөлөөс татгалзсан явдал байв. 1918 оны 11-р сарын 13-нд Германд болсон хувьсгалт үйл явдлуудын үеэр Зөвлөлт Холбоот Улсын Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны шийдвэрээр Брестийн энх тайвны гэрээг хүчингүй болгов. Удалгүй хуучин Оросын эзэнт гүрний эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрээс Германы цэргийг татан гаргах ажиллагаа эхэлсэн.

Үндсэндээ энэ гэрээ 8 сар үргэлжилж хүчин төгөлдөр байсан.
Маглев

**Маглев** (англи. *magnetic levitation* «соронзон орон зайгаар өргөлт» гэсэн хоёр үгийн нийлбэр) буюу **Цахилгаан соронзон орон зайгаар үүссэн хөндий дэрэн дээр хөдөлдөг галт тэрэг, соронзон галт тэрэг** — тээврийн нэр томьёо — замын цахилгаан соронзон орон зайны хүчээр хөдөлгөж, удирддаг галт тэрэг, трамвайг хэлнэ. Ийм хөдлөх бүрэлдэхүүн уламжлалт гал тэрэгнээс ялгаатай нь хөдлөх үедээ төмөр замын гадаргууд хүрдэггүй юм. Галт тэрэг болон замын (соронзон зам) гадаргуу хооронд хоосон орон зай байгаа тул тэдгээрийн хоорондох үрэлт байхгүй бөгөөд зогсоох цорын ганц хүч нь аэродинамикийн таталт байдаг юм.

Энэхүү соронзон хөөргөлттэй галт тэрэгний хурд нь онгоцны хурдтай дүйцэхүйц бөгөөд ойрын болон дунд зайд (1000 км хүртэл) агаарын тээвэртэй өрсөлдөх боломжтой юм. 

## Технологи 
Одоогийн байдлаар галт тэрэгний соронзон орон зайтай 3 үндсэн технологи байдаг. Үүнд:

* цахилгаан соронзон дээр (цахилгаан соронзон орон зайнд, БОМС);
* хэт дамжуулагч соронзон дээр (электродинамик орон зайнд, EDS);
* байнгын соронз дээр; энэ бол шинэ бөгөөд хамгийн хэмнэлттэй технологи юм.

Маглевын хамгийн идэвхтэй судалгаа хөгжүүлэлтийг Герман, Япон, Хятад, Өмнөд Солонгос хийж байна.

### Давуу талууд 
* Зам барих, засвар үйлчилгээ хийх зардал бага (нэг километр соронзон зам барих зардал 18 сая орчим доллар, тухайлбал метроны нэг километр хонгилыг газар доогуурх аргаар барихад 120 орчим сая доллар).
* Газар дээрх бүх төрлийн нийтийн тээврийн хамгийн дээд хурдтай.
* Харьцангуй бага эрчим хүчний хэрэглээ (маглев эрчим хүчийг машинаас 3 дахин, онгоцноос 5 дахин үр ашигтай зарцуулдаг).
* Эд ангиудын үрэлт буурснаар ашиглалтын зардал багассан.
* Дуу шуугиан багатай.

### Сөрөг талууд 
* Маглевын зам нь өөр тээвэрт тохиромжгүй; бага хурдтай тээврийн хэрэгсэл явуулахад нэмэлт зам шаардлагатай болно.
* Байгаль орчин, хүний ​​эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлж болзошгүй цахилгаан соронзон бохирдол, цахилгаан тортог байх магадлалтай. Цахилгаан хэрэгслийн үйл ажиллагаанд саад учруулж болзошгүй.
* Их хэмжээний цас орж, цасан шуурга болох нөхцөлд маглев өндөр хурдтай явах боломжгүй.
* Өндөр хурдтай явахад осол, террорист халдлага гарсан тохиолдолд асар олон хүний ​​амь нас хохирч, бэртэж гэмтэх нь гарцаагүй.
* Хүчирхэг соронз бүхий асар том галт тэргийн жин даах болон цахилгааны өндөр хүчдэлийг хадгалах аварга гүүрэн зам барих нь санхүүгийн хувьд маш их зардалтай.

Ангилал:Тээврийн хэрэгсэл
Каракалпак википедиа

Олон нийтийн чөлөөт нэвтэрхий толь Википедиагийн Каракалпак хэл бичгийн хувилбар **Каракалпак Википедиа** () гэж бий.

Каракалпак Википедиа нь  оны ын  өдрийн байдлаар   агуулж байна. 

  бүртгүүлсэн бөгөөд үүнээс  нь сүүлийн 30 хоногт хувь нэмрээ оруулсан байна.

  администраторын статустай.

Нийт засварын тоо  байна.

## Гаднын холбоос
* Каракалпак Википедиагийн статистик
* Каракалпак Википедиагийн статистик
* http://kaa.m.wikipedia.org/

Ангилал:Википедиа хэлээр
Ангилал:Каракалпак хэл
Данзангийн Нямсүрэн

**Данзангийн Нямсүрэн** (1949 онд Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын “Хужиртын гол” гэдэг газар төрж, 2002 онд нас барсан) - Монгол Улсын яруу найрагч.

## Намтар 
Бага, дунд, Багшийн сургууль төгсөж, ардын цэргийн албыг хаан Дорнодын Эрээнцавын төмөр замын өртөөнд амьдран бүтээлээ туурвиж байлаа.

Тэрбээр нэгэн цагт хорьдугаар зууны сод билэгт хүү Очирбатын Дашбалбарын багш нь байж, хожим нэг өдөр мөнөөх шавь нь Монголын утга зохиолын ижил олон нөхөдтэй нь түүнийг учруулсан юм.

Д.Нямсүрэн он он жил аглаг дайдад сууж олон дэвтэр шүлэг бичиж олон жил дарсан шүлгийнхээ охь дээжийг уншигчдадаа дэлгэн “Сэтгэлийн байгал”, “Хаврын урсгал”, “Миний шүлгийн хүүхнүүд”, “Аглагхан талаасаа” зэрэг номуудаа бичсэн билээ.

Д.Нямсүрэнгийн яруу найраг нь увдислаг гүн утга, чавхдаслаг уянга, тарнилаг ончтой үгс түүний өөрийнх нь өвөрмөц зан чанар, байгаллаг дотоод сэтгэл, сэрж мэдрэх оюун билгийнх нь долгионлог, эгэл бус нууцлаг чанартай байдаг.

2023 оны 10-р сард Дорнын их яруу найрагч, "Эрээнцав"-ын хэмээн алдаршсан Данзангийн Нямсүрэнгийн нэрэмжит "Аглагхан талаасаа” яруу найргийн анхдугаар наадам болсон.

Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Дарьгангын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1949 онд төрсөн
Ангилал:2002 онд өнгөрсөн
Мумтаз Махал

**Мумтаз** **Махал**, гэрлэхээсээ өмнө  **Аржуманад Бану Бегам** (1593 оны 4-р сарын 27-нд Агра хотод төрсөн — 1631 оны 6-р сарын 17-нд Бурханпур хотод нас барсан) — Их Моголын эзэнт гүрний хаан Шах Жаханы эхнэр. Их Моголын эзэнт гүрний перс гаралтай түшмэл Наваб Бахадурын охин. 

Тэрээр Шах Жахан хааны 3 дахь эхнэр байсан бөгөөд 14 дэх хүүхдээ төрүүлэх үеэрээ нас баржээ. Хайртай эхнэрийнхээ үхэлд Шах Жахан гүнээ харамсаж эзэнт гүрнийхээ нийслэлд эхнэрийнхээ дурсгалд зориулж бунхан барихыг тушаажээ. 22 жилийн турш баригдсан бунхан бөгөөд Таж Махал гэж нэрлэсэн байна. Мумтаз Махалын чандар болон дараа нь Шах Жаханыг нас барахад мөн энэ бунхан сүмд оршуулжээ. Өнөөдөр энэ агуу хайрын бэлэг тэмдэг, уран барилгын төгс төгөлдөр байдлын жишээ болсон уг сүм бунхан Энэтхэгийн гол үзмэрүүдийн нэг болоод байна. 

## Мумтаз Махалын төрүүлсэн хүүхдүүд 
# Хуралнисса Бегам (1613—1616)
# Жаханара Бегам (1614—1681)
# Падшахзаде Дара Шикох (1615—1659)
# Шахзаде Мухаммад Султан Шах Шужа Бахадур (1616—1660)
# Рошанара Бегам (1617—1671)
# Падишах Мухйи уд-Дин Мухаммад Аурангзеб (1618—1707)
# Шахзаде Султан Умид Бахш (1619—1622)
# Сурайя Бану Бегам (1621—1628)
# Шахзаде Сын (1622)
# Шахзаде Султан Мурад Бахш (1624—1661)
# Шахзаде Султан Луфталла (1626—1628)
# Шахзаде Султан Даулат Афза (1628—1629)
# Хуснара Бегам (1630)
# Гаухара Бегам (1631—1707)
Чарльз Буковски

**Хенри Чарльз Буковски** (англи. *Henry Charles Bukowski*; 1920 оны 8-р сарын 16-нд Германд төрж, 1994 оны 3-р сарын 9-нд АНУ-ын Лос-Анжелест нас барсан) — герман гаралтай Америкийн уран зохиолч, яруу найрагч бөгөөд сэтгүүлч. Уран зохиолын «бохир реализм» хэмээх урсгалын төлөөлөгч. Арван зургаан түүвэр, зургаан роман, гуч гаруй яруу найргийн номд багтсан хоёр зуу гаруй өгүүллэгийн зохиолч.

## Түүний зохиолоор хийсэн кинонууд 
* Энгийн галзуурлын түүх (англи. *Tales of Ordinary Madness*, 1981, Итали/Франц) — Марко Ферреригийн хийсэн кино.
* Баар хэсэгч (англи. *Barfly*, 1987, АНУ) — Францын найруулагч Барбе Шрёдерын бүтээсэн уран сайхны кино.
* Галзуу дурлал (англи. *Crazy Love*, 1987, Бельги) — Бельгийн найруулагч Доминик Дерюддерын бүтээсэн уран сайхны кино. 
* Хүйтэн сар (франц. *Lune froide*, 1991, Франц) — Патрик Бушитэгийн уран бүтээл.
* Фактотум (англи. *Factotum*, 2005, Норвеги/Франц) — Бент Хамерын кино. 
* 1750-ын хайр (2010, Орос) — Сергей Руденкийн богино хэмжээний кино.

Ангилал:АНУ-ын зохиолч
Ангилал:1920 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн ажлын алба

**АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн ажлын алба** (англи. *Executive Office of the President*, **EOP**) -АНУ-ын Ерөнхийлөгчид шууд харьяалагддаг засгийн газрын бүтэц бөгөөд түүний туслах, зөвлөхүүд, түүнчлэн янз бүрийн түвшний захиргааны болон техникийн ажилтнууд үүнд багтдаг байна. Заримдаа хэвлэлд "АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн засаг захиргаа" болон "Цагаан ордны захиргаа" гэгддэг тус албыг Ерөнхийлөгчийн ажлын албаны дарга тэргүүлдэг байна.

## Түүх 
1939 онд Франклин Рузвельтийн хоёр дахь бүрэн эрхийн хугацаанд Цагаан ордны орчин үеийн ажлын албаны үндэс суурь тавигдсан. Браунлоугийн хорооны зөвлөмжид үндэслэн Ф.Рузвельт 1939 оны өөрчлөн байгуулалтын тухай хуулийг батлахыг АНУ-ын Конгресст ойлгуулж чадсан. Ийнхүү Ерөнхийлөгчид шууд тайлагнадаг Ерөнхийлөгчийн Ажлын алба байгуулагдав. Тухайн үед түүний бүтцэд 1921 онд байгуулагдсан, өмнө нь Төрийн сангийн хэлтэст харьяалагдаж байсан өнөөгийн Удирдлага, төсвийн албаны анхдагч болох Цагаан ордны алба, Төсвийн товчоо багтдаг болжээ. Эхэндээ шинээр байгуулагдсан бүтцэд боловсон хүчний тоо нэлээд даруухан байсан. Гэхдээ түүний бүтээл нь Рузвельтийн дараа гарч ирэх Цагаан ордны ажилтнуудын том бөгөөд нарийн бүтэцтэй аппаратын үндэс суурийг тавьсан юм.

Рузвельтийн оруулсан хувь нэмэр, ялангуяа түүний өмнөх ерөнхийлөгч нартай харьцуулахад ихээхэн ач холбогдолтой юм. Томас Жефферсон нэг шуудан зөөгч-зарлага, нэг нарийн бичгийн даргатай байсан бөгөөд хоёуланг нь өөрөө халааснаасаа цалинжуулдаг байжээ. Энэ нь 1857 он хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд Конгресс бичиг хэргийн ажилтныг ажилд авах мөнгө олгох хүртэл үргэлжилсэн. Улисс Грант Ерөнхийлөгч болох үед орон тоо гурав болж нэмэгдсэн байна. 1900 он гэхэд Цагаан ордны ажилтнуудад: Ерөнхийлөгчийн нэг нарийн бичгийн дарга (тэр үед ерөнхийлөгчийн ерөнхий туслах байсан), хоёр туслах нарийн бичгийн дарга, хоёр гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга, /стенографич/ хурдан бичээч болон бусад долоон ажилтан багтаж байжээ. Ерөнхийлөгч Уоррен Хардингийн үед ажилтнуудын тоо 31 болж өссөн ч тэдний ихэнх нь бичиг хэргийн ажилтнууд байв. Херберт Хувер ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх үед Конгресс ерөнхийлөгчдөө хоёр нарийн бичгийн даргыг нэмж ажиллуулсны нэгийг нь Хувер өөрийн хэвлэлийн нарийн бичгийн даргаар томилж байжээ.

Ангилал:АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын гүйцэтгэх алба
Ангилал:АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар
Ангилал:Цагаан ордон
Ангилал:1939 онд байгуулагдсан
Чак Норрис

**Карлос Рэй** (**Чак**) **Но́ррис** (англи. *Carlos Ray «Chuck» Norris*; 1940 оны 3-р сарын 10-нд Оклахома мужид төрсөн) — американийн кино жүжигчин, холимог тулааны мастер. Төрсөн дүү Аарон Норрисын тулааны кинонуудад гол дүр бүтээж  алдартай болсон. Тэрээр мөн "Walker, Texas Ranger" телевизийн цуврал киноны Корделл Уокерын дүрээр алдартай болсон юм. 

## Намтар 
Түүний бага нас ядуу зүдүү амьдрал, байнгын оршин суух газаргүй амьдрал байжээ. Эх, хоёр дүүтэйгээ хагас ядуу амьдрал, дараа нь эцэг эх хоёр нь салж, хойд эцэгтэй болсон байна. Норрисын хойд эцэг Жорж Найт спортод дуртай болгосон гэдэг.

Сургуулиа төгссөн даруйдаа Агаарын цэргийн хүчинд алба хааж, 1959 онд Өмнөд Солонгос дахь цэргийн бааз руу илгээгджээ. Цэргийн баазад тэрээр Чак (Карлос - Чарльз гэдэг нэрний англи хувилбарын товчлол) гэх хоч авсан. Тэр үед тэрээр ангийнхаа найз Диана Холечектэй гэрлэсэн байв. Түүний хэлснээр энэ үе үнэхээр уйтгартай байсан тул спортоор хичээллэж, эхлээд Жүдо-гийн клубт элсэж, дараа нь Тан Су До бүлэгт элссэн. Гурван жилийн дараа цэргээс халагдахдаа хар бүстэй болсон байв.

1963 онд Чак Норрис анхны каратэгийн сургуулиа, жилийн дараа хоёр дахь сургуулиа нээжээ. 1965 онд тэрээр Лос Анжелесийн бүх оддын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож, түрүүлсэн. 1968 онд тэрээр каратэгийн сургуулиудын сүлжээг нээсэн (нийтдээ 32 байсан). Тэр жилдээ каратэгийн хөнгөн жингийн дэлхийн аварга болж, долоон жил энэ аварга цолыг эзэмшиж байсан юм.

1960-аад онд Брюс Ли-тэй хамт бэлтгэл хийж байсан. "Дотоод хүч чадлын нууц: Миний түүх" (1987) номондоо Брюс Литэй уулзахаас өмнө (1966) Брюс өөрийн зэвсэглэлд - бүсээс дээш (толгой руу) өшиглөлтийг ашигладаггүй гэж мэдэгджээ: энэ нь Брюс Ли зохих уян хатан чанаргүй байсан учраас биш, харин тэр ийм цохилтыг бодитой гэж үздэггүй байсантай холбоотой ажээ. Гэсэн хэдий ч ийм цохилтгүйгээр тулааны ​​​​кино урлаг дахь карьерыг төсөөлөхийн аргагүй юм гэсэн Норрисын итгэл үнэмшлийг сонссоноор Ли дорно дахины тулааны урлагт байдаг бүх үндсэн дээгүүр толгой руу хийх цохилтыг зургаан сарын дотор эзэмшсэн гэдэг.

Норрис каратэгийн хичээл зааж өгч байсан жүжигчин Стив Маккуины тусламжтайгаар кино урлагт гараагаа эхэлжээ. Норрисын анхны харьцангуй алдартай дүр бол Брюс Лигийн тоглосон "Луугийн зам" кино юм.

1980-аад онд тэрээр Жан-Клод Ван Даммтай хамт бэлтгэл хийж, Ван Дамм АНУ-д ажил олоход нь тусалж, эхлээд Ньюпорт Бич дэх баарандаа, дараа нь түүнийг "Үйлдэлд алга болсон" киноныхоо нэг хэсэгчилсэн дүрд тоглоход туслаж байжээ.
Яст мэлхий

**Яст мэлхий** (латин: *Testudines*) нь хэвлээр явагчдын ангилал бөгөөд энэ ангилалын орчин үеийн дөрвөн хэсгийн нэг юм. Яст мэлхийн бүтцийн онцлог шинж чанар нь өөрийг нь бусдаас хамгаалдаг хоёр хэсгээс бүрдэх ясан эсвэл яс-савхин бүрхүүл юм. 

Яст мэлхийний олон төрөл зүйл нь бүрхүүлийнхээ доор толгой, сүүл, мөчөө татаж авч чаддаг юм. Яст мэлхийн хэмжээ нь 12 см-ээс 2 м хүртэл байдаг, тэд сайн хөгжсөн хараа, үнэр авдаг ч сонсгол нь сул байдаг юм. Эрүү нь шүдгүй, хушуу хэлбэртэй эвэртэй хавтангаар бүрхэгдсэн байдаг. Нурууны умайн хүзүүний болон сүүлний хэсэг нь хөдөлгөөнтэй, үлдсэн хэсэг нь хөдөлгөөнгүй бүрхүүлт ястайгаа нийлсэн байдаг ажээ. Бүрхүүлийн хөгжил нь хувьслын замаар мөчний бүслүүрийг хавирганы доор нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь сээр нуруутан амьтдын дунд онцгой тохиолдол юм. 

Хуурай газрын яст мэлхийн төрөл зүйл Антарктидаас бусад бүх тив, арлуудад байдаг. Далайн яст мэлхийн төрөл зүйл нь халуун орны болон субтропикийн бүсэд өргөн тархсан бөгөөд дэлхийн далайн ёроолын бүсэд бага байдаг. Тэд нуур, гол мөрөн, намаг, халуун цөл, халуун орны ой, уулын энгэр, тариалангийн газар, далайн эрэг, далайд амьдрах боломжтой. Ихэнх зүйлүүд нь хагас усан амьдралын хэв маягтай. Хүйтэн, хуурай улиралд тэд ичдэг байна. 

Хуурай газрын болон далайн яст мэлхий голдуу өвсөн тэжээлтэн байдаг. Цэнгэг усны төрөл зүйл нь ихэвчлэн махчин байдаг: загас, хоёр нутагтан, сээр нуруугүй амьтдаар хооллодог байна. Тэд ихэвчлэн хуурай газар бэлгийн харьцаа үүсгэж нийлдэг бөгөөд тэндээ өндөглөдөг (нэгээс хэдэн зуу хүртэл өндөг гаргадаг). Зарим зүйл нь жилд 3 ба түүнээс дээш тоогоор өндөглөх боломжтой. Өндөг нь бөмбөрцөг эсвэл эллипс хэлбэртэй, ихэнх хуурай газрын төрөл зүйлд шохойн бүрхүүлтэй, далайн болон цэнгэг усны зарим төрөл зүйлд арьсан бүрхүүлтэй байдаг. Өндөг хэлбэрээр байх хугацаа ихэвчлэн 2-3 сар (зааны яст мэлхийн хувьд 6-7 сар) байдаг. Бэлгийн төлөвшил 2-3 насандаа тохиолддог. Эдгээр амьтдын өсөлт нь хязгааргүй боловч бэлгийн төлөвшсөн үед удааширдаг. Дундаж наслалт хэдэн арван жил, заримдаа 150 жил хүртэл амьдардаг байна.
Хошой Ли чин ван

Гүн бол Чингис хааны хамгийн алдартай, үнэнч цэргийн нэгд өгсөн нэр.
Оклендын их сургууль

**Оакландын их сургууль** нь Шинэ Зеландын Окленд хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус байгууллага нь 1883 онд Шинэ Зеландын их сургуулийн харьяа коллеж хэлбэрээр байгуулагдсан. Эхэндээ шүүхийн зориулалтын байранд байрлаж байсан тус их сургууль олон жилийн туршид ихээхэн өргөжин тэлсэн. 2024 оны байдлаар энэ нь Оакландын төв хэсэгт байрлах гурван томоохон кампус дээр 43,000 орчим оюутанд хичээл заадаг элсэлтээрээ Шинэ Зеландын хамгийн том их сургууль юм.

Тус их сургууль нь зургаан факультет, хоёр эрдэм шинжилгээний хүрээлэн болон бусад хүрээлэн, төвүүдэд сургалт, сургалтын үйл ажиллагаа явуулдаг. Оакландын бизнесийн төв дүүрэгт байрлах Хотын кампус нь ихэнх оюутан, багш нартай.

## Факультет ба сургуулиуд
*Урлаг, боловсролын факультет
*Бизнесийн сургууль
*Инженер, дизайны факультет
*Окландын хуулийн сургууль
*Анагаах ухаан, эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны факультет
*Шинжлэх ухааны факультет

Судалгааны хүрээлэнгүүд:
*Окландын биоинженерийн хүрээлэн (ABI)
*Лиггинсийн хүрээлэн
*Төрийн бодлогын хүрээлэн

## Эх сурвалж 
Ангилал:Шинэ Зеландын их сургууль
Ангилал:1985 онд байгуулагдсан
Вильхельм Штайниц

**Вильхельм (Уильям) Штайниц** (герман. *Wilhelm Steinitz*, англи. *William Steinitz*, 1836 оны 5-р сарын 4-д Праг хотод төрсөн —1900 оны 8-р сарын 12-нд Нью-Йорк хотод нас барсан) — австри болон америкийн шатарчин, 1886-1894 онд Дэлхийн албан ёсны шатрын аврага. 

1860, 1870-аад оны зааг дээр Адольф Андерссентэй шатар тоглож хожсоныхоо дараа цаг үеийнхээ хамгийн хүчтэй тоглогч гэдгээрээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Штайниц давамгайлсан "романтик" хослолын сургуулийг оронд байрлалын тоглолтын онолыг боловсруулж шатрын хөгжилд том хувь нэмэр оруулсан байна. 

1883 онд Штайниц АНУ руу нүүж, 1888 онд Америкийн иргэн болж, нэрээ Уильям болгон өөрчилсөн байна. 

1886 онд тэрээр Иоганн Зукерторт-ыг ялж, дэлхийн аварга гэж зарлах нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна. Штайниц хэд хэдэн удаа цолоо хамгаалсан. 1894 онд Штайниц дэлхийн аваргын төлөөх тоглолтод Эмануэль Ласкерт хожигдсон. 

Штайниц бол уран бүтээл туурвидаг зохиолч байсан бөгөөд карьерийнхаа оргил үед сэтгүүлчийн ажилд анхаарлаа төвлөрүүлэхийн тулд тэмцээнээс есөн жил чөлөө авч, 1885 онд "Олон улсын шатрын сэтгүүл" (англи. *International Chess Magazine*)-ийг үүсгэн байгуулсан байна.
Канадын Либерал нам

**Канадын Либерал нам** (англи. *Liberal Party of Canada*, франц. *Parti libéral du Canada*) — Канадын 3 (Консерватив болон Шинэ Ардчилсан нам) холбооны хэмжээний улс төрийн намуудын нэг юм. 2025 оны парламентын сонгуулиар Либерал нам доод танхимын 54 % суудал авч Засгийн газар бүрдүүлжээ. 

20-р зуунд Канадын Либерал нам холбооны хэмжээнд ноёрхож ирсэн, нийт 27 сонгуулийн 17-д нь ялалт байгуулж, Дэлхийн 2-р дайнаас хойшхи 17 сонгуулийн 11-д нь тус нам Канадын улс төрийн хүрээний төвд байж ирсэн. Намын улс төрийн хөтөлбөр нь төрийг идэвхтэй зохицуулах үүрэг бүхий чөлөөт аж ахуйн нэгжийн зарчмыг баримтлах, холбооны эрх мэдлийг бэхжүүлэх, улс орны эдийн засгийн тэргүүлэх салбарыг үндэсний хяналтад байлгах, гадаад эдийн засаг, улс төрийн харилцаагаа төрөлжүүлэх, Канадын соёлын өвөрмөц байдал, гадаад бодлогын бие даасан байдлыг хамгаалах хүсэл эрмэлзэлд суурилдаг байна.

Либералуудад гол төлөв томоохон хотуудын оршин суугчид, католик шашинтнууд, франц хэлтэй канадчууд, шинэ цагаачид, дундаж орлоготой хүмүүс, ажилчдын нэлээд хэсэг, сэхээтнүүдийн дийлэнх хэсэг, жижиг дунд бизнес эрхлэгчид саналаа өгдөг байна. 1980-аад оноос хойш баруун бүх мужуудад намын нэр хүнд огцом буурчээ. Энэ нь тус бүс нутагт холбооны либерал засгийн газрын бодлогод олон жилийн дургүйцэл нэмэгдэж байгааг тод харуулж байна.

## Түүх 
Канадын улс төрийн намуудын үүсэл Англи, Францын колоничлогчид Дээд ба Доод Канадын суурьшсан үеэс эхэлдэг. Америкийн хувьсгал Канад руу "нэгдсэн эзэнт гүрэн" гэдэг үзлийг дэмжигчдийн томоохон урсгалыг авчирсан. Төвийг баримтлагчид голчлон одоогийн Онтарио (Дээд Канад) болон зарим талаараа Канадын Атлантын далайн эрэгт суурьшсан. Тэдний ихэнх нь улс орны хэвийн хөгжилд нийгэмд эрх баригч анги байх шаардлагатай гэсэн байр суурьтай байв. Энэ анги нь колонийн хамгийн баян, нөлөө бүхий гэр бүлээс гадна бизнес, мэргэжлийн элитээс бүрдэх ёстой байв. Их Британид эдгээр үзэл баримтлалыг дэмжигчид шиг Канад дахь энэ үзэл баримтлалыг дэмжигчид Тори гэж нэрлэгддэг болсон.

Харин орчин үеийн Канадын Либерал намын өвөг дээдсүүд эсрэгээрээ Атлантын далайг гатлан ​​эрх чөлөөтэй төрсөн англичууд эрхээ алдаагүй гэж үздэг. Тэд колончлолын засгийн газрын гол зорилго нь ирж суурьшсан хүмүүсийн өөрсдийнх нь сайн сайхны төлөө байх ёстой гэж үздэг.

1812 оны Францын дайны дараа Канадын бие даасан улс байгуулах, өөрийгөө удирдах шаардлага эрс нэмэгдсэн юм. Америкийн хувьсгал нь тусгаар тогтнолыг хүчирхийллийн хүчээр булаан авах тодорхой жишиг тогтсон боловч шинэчлэгчид тусгаар тогтнолоо олж авах үйл явцыг аажмаар, эмх цэгцтэй болгохын тулд энэ аргыг орхисон юм. 

Эрх баригч ангийн онолын эсрэг байсан колоничлогчид буюу шинэчлэгчид (либералууд) тэр үед засгийн эрхэнд байсан Торичуудаас хамаагүй бага зохион байгуулалттай байв. Доод Канадад шинэчлэлийг дэмжигчдийг Луис-Жозеф Папинью, Дээд Канадад Уильям Лион Маккензи удирдаж байв.
Хүнсний үйлдвэр

Монгол оронд хүнсний аж үйлдвэрийн салбарын гал голомт ардын хувьсгалын анхны жилүүдэд гар ажиллагаатай жижиг цех тасгуудаас үүсч, 1930 онд Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Яам байгуулагдаж, түүний удирдлагад Идэш тэжээлийн трест, талх чихэр, боовны цех, мал нядалгааны газар, архин завод зэрэг нэлээд аж ахуйн нэгж нэгдсэн бодлого, зорилготой ажиллах болжээ. Энэ үеийг Монгол улсад хүнсний аж үйлдвэрийн салбар үүссэн түүхэн үе гэж тооцдог.

Салбарын түүхийг хураангуйлбал 1930 он хүртэл салбарын шинж төрх бүрдэж, 1960 он болоход эх орны мал аж ахуй, газар тариалангийн нөөц боломжид тулгуурлан цар хүрээ нь тэлж, 1990 он хүртэл шинжлэх ухаан, технологийн ололт эрчимтэй нэвтэрч, 1991 оноос зах зээлийн эдийн засгийн зарчмын дагуу эрэлтэд суурилсан үйлдвэрлэл түүхий эдийн тархац, хэрэглэгчийн байршлыг баримжаалан хөгжиж, бүтээгдлэхүүний нэр төрөл олшрон, чанар, сав баглаа боодол нь улам сайжирч байна.

Хүнсний үйлдвэрлэлийн технологи нь биологи, хими, физикийн техникийн шинжлэх ухааны олотод тулгуурлах нь түүний түвшинг түүхий эдийн шимт бодисын ашиглалтын зэрэг бүтээгдэхүүний найрлага хүний биед үзүүлэх эерэг үйлчилгээ, эрүүл ахуйн хэм хэмжээг хангасан байдлаар үнэлдэг. Ийм учраас хүнсний үйлдвэр бүрт чанар, технологийн хяналтын алба, хими микробиологийн лаборатори ажиллаж, түүхий эд материал, бэлэн бүтээгдэхүүний чанар, аюулгүй байдал, хадгалалт, хамгаалалтыг баталгаажуулдаг.

Энэ салбарт Монгол улсын аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний 10 гаруй %, боловсруулах үйлдвэрлэлийн нийт бүтээгдэхүүний 60 гаруй %-ийг үйлдвэрлэж байна.
Георгий Вернадский

**Георгий (Жорж) Вернадский** (орос. *Гео́ргий Влади́мирович Верна́дский,* англи. *George Vernadsky*; 1887 оны 9-р сарын 1 -нд Санкт-Петербург хотод төрсөн- 1973 оны 6-р сарын 20-нд Нью-Хейвен хотод нас барсан) — Оросын, Украины болон Америкийн Еврази судлаач, түүхч. Академик Владимир Вернадскийн хүү, Иван Вернадскийн ач хүү юм.

## Намтар 
Жорж Вернадский Москвагийн 5-р гимназид дунд боловсрол эзэмшсэн бөгөөд оросын уран зохиолын түүхч Яков Барсков багшийн нөлөөгөөр түүх сонирхох болсон байна. 1905 онд тэрээр Москвагийн их сургуулийн түүх, филологийн факультетад оюутан болж элссэн боловч 1905 оны хувьсгалын эхэн үед тэрээр Германы Фрайбург, Берлиний их сургуульд үргэлжлүүлэн суралцжээ. 1906 онд Орост буцаж ирээд 1910 онд Москвагийн их сургуулийн түүх филологийн факультетыг нэгдүгээр зэргийн дипломтой төгссөн. Тэрээр 1913 онд Санкт-Петербург рүү нүүж Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн Оросын түүхийн тэнхимийн хувийн багш болсон. Тэнд тэрээр "II Екатерины хаанчлалын үеийн Орос" сэдвээр магистрын зэрэг хамгаалсан. Түүний шинжлэх ухааны удирдагчаар Москвад Василий Ключевский, Санкт-Петербургт Иван Грэйс нар байжээ.

1917 оны 9-р сараас туслах профессор, 1918 оны 1-р сараас Пермийн их сургуулийн түүх, филологийн факультетийн Оросын түүхийн тэнхимийн бүрэн профессор. 

1918-1920 онд Симферополь дахь Тавридын их сургуулийн профессороор ажиллаж байжээ. 1920 оны 9-р сард тэрээр Пётр Врангелийн Крымын Иргэний удирдлагын газрын хэвлэх хэлтсийг удирдах саналыг хүлээн авч ажилласан. Оросын армитай хамт түүнийг Константинополь руу нүүлгэн шилжүүлжээ. 

Тэрээр Афин, Константинополь, дараа нь Праг хотод ажиллаж, Карлын их сургуулийн Оросын хуулийн факультетэд багшилж, гүн Николай Трубецкой, Пётр Савицкий нартай хамтран Евразийн үзлийн онолыг боловсруулсан байна.

Жорж Вернадский өөрийгөө "Украин, Орос нэгэн зэрэг" гэж үздэг үндэсний онцлогтой байв. Вернадский Украины түүхийг идэвхтэй сонирхож байсан. Гетман Богдан Хмельницкийн намтар, Украины түүхийн нэг боть хувилбарыг Михайло Хрушевскийн найруулга, "Украины түүхийн Киев ба казакуудын үе", "Хунтайж Трубецкой болон украины асуудал" зэрэг бүтээлүүд орно. Георгий Вернадский 1933 онд өөрийн эцэг Владимир Вернадскийд бичсэн захидалдаа Евразийн түүхийн тухай эсседээ Баруун Орос, Украинд урьд өмнө байгаагүй их анхаарал хандуулахыг хүсэж байгаагаа мэдэгджээ. Вернадскийн Оросын түүх судлалын тухай эссэд Украины түүхч Николай Костомаров, Владимир Антонович, Дмитрий Багалей нарын тухай багтсан байдаг.

Ангилал:Оросын түүхч
Ангилал:Украины түүхч
Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1887 онд төрсөн
Ангилал:1973 онд өнгөрсөн
Ангилал:Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:АНУ-ын түүхч
Ангилал:Оросын түүхч
Канадын Консерватив нам

**Канадын Консерватив нам** (**ККН**) (англи. *Conservative Party of Canada*, франц. *Parti conservateur du Canada*) —Канадын гол улс төрийн намуудын нэг. Уг нам нь Канадын Холбоо, Канадын дэвшилтэд консерватив хоёр намууд нэгдсэний үндсэн дээр 2003 онд байгуулагдсан юм. Өнөө үед 2015 оны бүх нийтийн сонгуулийн дараа Парламентын Нийтийн танхимд албан ёсны сөрөг хүчин статустай байгаа юм. 

Хэдий богино хугацаанд оршин тогтнож байгаа ч Консерватив нам нь Канадад үйл ажиллагаа явуулж байсан олон консерватив намын өв залгамжлагч юм. үүнд 1854 онд Жон А.Макдоналд, Жорж-Этьен Картье нарын үүсгэн байгуулсан Либерал-Консерватив нам (1880-аад онд Консерватив нам болсон). Тэдний нэгэн адил (мөн Их Британийн Консерватив нам) "Тори нам" хочтой бөгөөд гишүүдийг нь "Тори нам" гэж нэрлэдэг. Мөн Канадын Дэвшилтэт Консерватив намын  (англи. *Progressive Conservative Party of Canada*, франц. *Parti progressiste-conservateur du Canada*) өмч, үүрэг хариуцлагыг авсан учраас хуучин намуудын хууль ёсны залгамжлагч юм.
Арьс ширний үйлдвэр

Монголчууд олон зууны туршид мал аж ахуй эрхлэн нүүдэллэн амьдарч өрх гэрийн хэмжээнд уламжлалт технологи, гар аргаар малын гаралтай түүхий эдийг боловсруулж аминыхаа хэрэгцээнд ашиглаж иржээ.

Ардын хувьсгалын дараагаар малын ноос, арьс ширийг үйлдвэрлэлийн аргаар боловсруулах бодлого барьж 1930-аад оноос зарим үйлдвэрийн газруудыг байгуулж эхэлжээ. Манай орны хөнгөн аж үйлдвэрийг ноос ноолуур, арьс шир, мод боловсруулах, оёмол бүтээгдэхүүн, хэвлэлийн үйлдвэрлэл гэсэн таван салбар бүрдүүлдэг.

1934 онд дотроо олон жижиг үйлдвэр бүхий Аж Үйлдвэрийн Комбинат(АҮК) байгуулагджээ. 1970-1990 онуудад Гутлын үйлдвэр, Савхин, үслэг эдлэлийн үйлдвэр, Булгаарын завод, Дархан нэхий эдлэлэлийн үйлдвэр шинээр байгуулагдаж улмаар бүтээгдэхүүнээ гаадаадын улс орнуудад гаргах болжээ.

Дархан нэхий хувьцаат компани нь 1972 оноос үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулж байгаа Монгол улсын арьс ширний салбарын тэргүүлэх үйлдвэр. Нэхий, савхи, ангийн үс боловсруулж төрөл бүрийн хувцас, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Батлан хамгаалахын болон бусад төрийн албан хаагчдын хувцас хэрэглэл, уул уурхай, эрчим хүчний салбарын ажилчдын өвлийн хувцсыг чанарын өндөр үзүүлэлттэйгээр бэлтгэнэ нийлүүлж амжилт бүтээл дүүрэн ажиллаж байна.
Бүтээгдэхүүнээ ОХУ-д экспортолж тус улсын бараа бүтээгдэхүүний тохирлын гэрчилгээ авсан анхдагч үйлдвэр.
Арьс ширний салбарт байгаль экологийн аюулгүй байдлын хүрээнд Чех улстай хамтран Монголдоо анхны орчин үеийн техник технологитой цэвэрлэх байгууламжийг байгуулан ашиглаж байна.
Нэхмэлийн үйлдвэр

1960-1975 онуудад манай улсын хөнгөн аж үйлдвэрийн хөгжлийн үе байсан бөгөөд Герман улсын тусламжтайгаар “Улаанбаатар” хивс, ЗХУ-н тусламжтайгаар “Ноосон нэхмэл”, “Эсгий, эсгий гутлын”, “Оёдлын үйлдвэр”, 1970-1990 онуудад ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах “Говь”-комбинат, “Ээрмэл, сүлжмэл нэхээсгүй эдлэл”, “Эрдэнэт” хивс, “Дорнод”-н хивсний үйлдвэрүүд байгуулагджээ.
 
2005 оноос хойш хөнгөн аж үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагаа тогтворжиж ноос ноолуур боловсруулах салбарт Ээрмэл, Говь, Буян, Мон форте, Гоёо, Туяа, Кашмир, Алтай, Сор кашмир, нэхээсгүй эдлэл зэрэг үйлдвэрүүд ажиллаж байна.

1981 онд япон улсын техник, эдийн засгийн тусламжтайгаар байгуулагдсан бөгөөд хүчин чадал нь жилд 1.200 тн түүхий ноолуур боловсруулж, 1.200 тн ээрмэл утас, 1.5 саяа ширхэг сүлжмэл, 1.1 сая метр нэхмэл бүтээгдэхүүн , 162 мянган ширхэг ноолууран пальто үйлдвэрлэх хүчин чадалтай. Хүний хөгжил, технологиор тэргүүлэн, хэрэглэгч, харилцагчдын сэтгэл ханамжийг өндөрт хүргэж, ажилчдынхаа мэдлэг чадварыг дээшлүүлж, монгол ноолуурыг дэлхийд таниулж яваа компани юм.

Гадаадын орнуудад экспортлож байгаа бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ жилээс жилд өсөн нэмэгдэж, улмаар 2019 оноос онлайн худалдааны үйл ажиллагагаа эрчимтэй идэвхижүүлсэн бөгөөд одоогийн байдлаар Европын улсуудад, АНУ-д, ХБНГУ-д, БНХАУ-д онлайн дэлгүүрүүдийг тус тус амжилттай ажиллуулж, дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа хэрэглэгчдэдээ 100% цэвэр ноолууран бүтээгдэхүүнийг цаг алдалгүй шууд хүргэж байна.

Тус үйлдвэр нь бүтээгдэхүүний өнгө, загвараараа ялгарах “Gobi Cashmere”, “Gobi Organic”, “YAMA Cashmere”, “Goyo Cashmere”, “Herders”, “Goyo Kids” гэх мэт салбарласан брендүүдтэй бөгөөд монгол улсын “TOP-100” аж ахуйн нэгжийн нэг, үндэсний бахархалт компани юм.
Энрико Фермигийн шагнал

**Энрико Фермигийн нэрэмжит шагнал** (англи. *The Enrico Fermi Award*) **-**  АНУ-ын Эрчим хүчний яамнаас эрчим хүчний судалгаа, ашиглалт, үйлдвэрлэлийн салбарт олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн шинжлэх ухаан, техникийн ололт амжилтыг үнэлүүлсэн шилдэг эрдэмтдэд нэр дэвшүүлсний үндсэн дээр АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн олгодог шагнал. Энэ бол Америкийн засгийн газраас шинжлэх ухаан, технологийн салбарт олгодог хамгийн эртний шагналуудын нэг юм. Уг шагналыг АНУ-ын Цөмийн эрчим хүчний комисс 1956 онд эрдэмтэн физикч Энрико Ферми-гийн дурсгалд зориулан бий болгосон байна. 

Шагнагчид Энрико Фермигийн хөрөг бүхий алтан медаль, АНУ-ын Ерөнхийлөгч, Эрчим хүчний сайд нарын гарын үсэгтэй гэрчилгээ, 375,000 доллар дагалдуулан (2005) гардуулдаг юм.

## Шагналын эзэд 
* 1956 – John von Neumann
* 1957 – Ernest O. Lawrence
* 1958 – Eugene P. Wigner
* 1959 – Glenn T. Seaborg
* 1961 – Hans A. Bethe
* 1962 – Edward Teller
* 1963 – J. Robert Oppenheimer
* 1964 – Hyman G. Rickover
* 1966 – Lise Meitner; Otto Hahn; Fritz Strassmann
* 1968 – John A. Wheeler
* 1969 – Walter Zinn
* 1970 – Norris E. Bradbury
* 1971 – Shields Warren; Stafford L. Warren
* 1972 – Manson Benedict
* 1976 – William L. Russell
* 1978 – Wolfgang K. H. Panofsky; Harold M. Agnew
* 1980 – Rudolf E. Peierls; Alvin M. Weinberg
* 1981 – W. Bennett Lewis
* 1982 – Herbert L. Anderson; Seth Neddermeyer
* 1983 – Alexander Hollaender; John H. Lawrence
* 1984 – Robert R. Wilson; Georges Vendryes
* 1985 – Norman Rasmussen; Marshall Rosenbluth
* 1986 – Ernest Courant; M. Stanley Livingston
* 1987 – Luis Alvarez; Gerald F. Tape
* 1988 – Richard B. Setlow; Victor F. Weisskopf
* 1990 – George A. Cowan; Robley D. Evans
* 1992 – Harold Brown; John S. Foster, Jr.; Leon M. Lederman
* 1993 – Liane B. Russell; Freeman Dyson
* 1995 – Ugo Fano; Martin D. Kamen
* 1996 – Mortimer M. Elkind; H. Rodney Withers; Richard L. Garwin
* 1998 – Maurice Goldhaber; Michael E. Phelps
* 2000 – Sheldon Datz; Sidney D. Drell; Herbert F. York
* 2003 – John N. Bahcall; Raymond Davis, Jr.; Seymour Sack
* 2005 – Arthur H. Rosenfeld
* 2009 – John B. Goodenough; Siegfried Hecker
* 2012 – Mildred Dresselhaus; Burton Richter
* 2013 – Andrew Sessler; Allen J. Bard
* 2014 – Claudio Pellegrini; Charles V. Shank
* 2023 – Darleane C. Hoffman; Gabor A. Somorjai
* 2024 – Héctor D. Abruña; Paul Alivisatos; John H. Nuckolls
Марк Карни

**Марк Карни** (англи. *Mark Carney*, 1965 оны 3-р сарын 16-нд Канадын Форт Смит хотод төрсөн) нь Канад, Британийн эдийн засагч, банкир, улс төр, төрийн зүтгэлтэн юм. 2025 оны 3-р сарын 14-нөөс хойш Канадын Ерөнхий сайд. 2025 оны 3-р сарын 9-нөөс хойш Канадын Либерал намын удирдагч.

2008-2013 онд Канадын банкийг тэргүүлж, 2013-2020 онд Английн банкны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.

## Намтар 
1965 оны 3-р сарын 16-нд Канадын баруун хойд хэсэгт орших Форт Смит хотод төрсөн. М.Карни 1988 онд Харвардын их сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. Тэрээр 1993 онд Оксфордын Их Сургуулийн Гэгээн Петрийн коллежид Эдийн засгийн ухааны чиглэлээр докторын зэрэг, 1995 онд Оксфордын Их Сургуулийн Нуффилд коллежид докторын зэрэг "Өрсөлдөөний динамик давуу тал" сэдвээр эрдмийн зэрэг хамгаалсан.

Тэрээр Лондон, Нью-Йорк, Торонто, Токио дахь Голдман Саксад 13 жил ажилласан бөгөөд улс орны эрсдэл, хөгжиж буй зах зээлийн өрийн зах зээл, хөрөнгө оруулалтын банканд анхаарлаа хандуулсан.

Тэрээр 2011-2018 онд Санхүүгийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн даргаар ажиллаж, энэ ажлыг төв банкны ажилтай хослуулсан.

2013 оны 7-р сарын 21-нд тэрээр Английн Банкны ерөнхийлөгчөөр томилогдсон нь түүхэн дэх хамгийн залуу ерөнхийлөгч болсон юм. Жилийн 624,000 фунт стерлингийн цалинтай гэрээг 5 жилийн хугацаатай байгуулсан. 2018 онд Карнигийн гэрээг 2020 оны 1-р сар хүртэл сунгасан.

2018 оны 11-р сард Марк Карни Ирланд, Канадын иргэншлээс гадна Их Британийн иргэншил авсан.

2025 оны 1-р сард Канадын Либерал намын дарга асан Ерөнхий сайд Жастин Трюдо удахгүй огцрох тухайгаа мэдэгдсэний дараа тэрээр Канадын Либерал намын удирдлагад нэр дэвшихээ албан ёсоор зарлаж 2025 оны 3-р сарын 9-нд намын дарга болоод 3-р сарын 14-нд Ерөнхий сайдын тангарагаг өргөсөн байна.

Ангилал:Канадын ерөнхий сайд
Ангилал:1965 онд төрсөн
Английн Банк

**Английн Банк** (англи. *Bank of England*, албан ёсны англи хэлээрх нэр. *Governor and Company of the Bank of England*) — Нэгдсэн хаант улсын Төв банкны үүрэг гүйцэтгэдэг нийгэм-эрх зүйн онцгой байгууллага. Улсын мөнгө-зээлийн бодлогын удирдлагыг хариуцдаг Мөнгөний бодлогын хорооны ажлыг зохион байгуулдаг юм.

## Түүх 
Францтай хийсэн дайнд Англид дэмжлэг үзүүлэх зорилготой хувийн хувьцаат банк хэлбэрээр анх 1694 онд байгуулагдсан байна. Тус байгууллагыг Таннежийн хууль (англи. *Tunnage Act*)-иар албан ёсоор байгуулсан. Английн Банкийг үүсгэн байгуулах үед 1,200,000 фунт стерлинг хөрөнгөтэй байсан. Үүний зэрэгцээ тус банканд ийм хэмжээний мөнгөн дэвсгэрт гаргахыг зөвшөөрсөн. 1697 онд мөнгөн тэмдэгт гаргах хязгаарыг зохих хэмжээгээр нэмэгдүүлэх замаар банкны хөрөнгийн хэмжээг ихэсгэсэн байна. Мөн тус банк Британийн засгийн газарт төлөх төлбөрийг боловсруулах, засгийн газрын дансыг удирдах монополь эрх авсан байна. 1751 оноос хойш тус банк Английн үндэсний өрийг удирдаж ирсэн. 1844 онд тус улсын төв банкны статусыг авч, 1946 онд үндэсний болгож, 1997 онд төрийн нэрийн өмнөөс мөнгөний бодлогыг бие даан хэрэгжүүлдэг бие даасан олон нийтийн байгууллагын статустай болсон юм.

## Үйл ажиллагаа 
Английн Банк Төв банкны бүх үүргийг гүйцэтгэдэг юм. Эдгээрээс хамгийн чухал нь үнийн тогтвортой байдлыг хангах, эдийн засгийн өсөлтийг хангах Засгийн газрын эдийн засгийн бодлогыг дэмжих явдал юм байна.

1997 оноос хойш Мөнгөний бодлогын хороо албан ёсны хүүг тогтоох үүрэгтэй. Гэсэн хэдий ч 1998 онд Банкны үйл ажиллагааны бие даасан байдал олгох шийдвэр гарсны зэрэгцээ улсын өрийг удирдах үүрэг хариуцлагыг 2000 онд Засгийн газрын санхүүг удирдах чиг үүргийг Их Британийн Өрийн удирдлагын алба (англи. *UK Debt Management Office*) гэсэн шинэ бүтцэд шилжүүлсэн.

Английн Банк 1734 оноос хойш Лондон хотод "Thread-needle Street" гудамжинд байрлаж байгаа юм. 

### Банкны удирдагч нар 
* 1911—1913 — Альфред Коул
* 1913—1918 — Уолтер Канлифф
* 1918—1920 — Сэр Брайен Кокейн
* 1920—1944 — Монтегю Норман
* 1944—1949 — Лорд Томас Катто
* 1949—1961 — Кэмерон Кобболд (1960 оноос барон Кобболд)
* 1961—1966 — Роуленд Баринг
* 1966—1973 — Лесли О’Брайен
* 1973—1983 — Гордон Ричардсон
* 1983—1993 — Робин Лей-Пембертон
* 1993—2003 — Эдвард Жорж
* 2003—2013 — Мервин Кинг
* 2013—2020 — Марк Карни
* 2020—        — Эндрю Бейли
Францын Банк

**Францын Банк** (франц. *Banque de France*) —Бүгд Найрамдах Франц Улсын Төв банк. Европын төв банкуудын тогтолцооны гишүүн. Францын Банк Парис хот дахь Тулуз зочид буудалд төв байр нь байрладаг.

## Түүх 
* 1800 — Наполеон Бонапартын зарлигаар Францын Банк байгуулагдсан.
* 1808—1936 — Францын Банкны мөнгөн дэвсгэрт төлбөрийн хууль ёсны хэрэгсэл болж салбарууд өргөжсөн байна. 
* 1936—1945 — Банкийг улсынх болгосон. 
* 1973 — Банкны Дүрэм шинэчлэгдсэн. 
* 1993 — Банк санхүүгийн бие даасан байдалтай болж улсын бодлогоос үл хамааран дотоодын үнийг тогтвортой байлгах зорилготой болсон. 
* 1998 — Банк Европын Төв банкуудын тогтолцооны гишүүн болсон.

## Францын банкны удирдагч нар
Александр Хинштейн

**Александр Хинштейн** (орос. *Алекса́ндр Евсе́евич Хинште́йн*, 1974 оны 10-р сарын 26-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн) — Оросын сэтгүүлч, улс төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 12-р сарын 5-наас Оросын Курск мужийн захирагчийн үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч.

ОХУ-ын Холбооны Хурлын Төрийн Думын гишүүн (2003-2024). 2019 оны 11-р сарын 23-наас хойш Нэгдсэн Орос намын Ерөнхий зөвлөлийн орлогч нарийн бичгийн дарга. ОХУ-ын Төрийн Думын Мэдээллийн бодлого, мэдээллийн технологи, харилцаа холбооны Байнгын хорооны дарга (2020-2024 он). 1990-ээд онд тэрээр хэд хэдэн дуулиан шуугиантай сэтгүүл зүйн эрэн сурвалжлах материалуудыг нийтэлж, үүний үндсэн дээр өндөр албан тушаалтнуудад эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн байна. 10 ном бичиж гаргасан.

ОХУ Украинд түрэмгийлсний улмаас Европын холбоо, АНУ, Их Британи болон бусад хэд хэдэн орны олон улсын хориг арга хэмжээнд орсон байна.

## Намтар 
Тэрээр 1991 онд Москва хотын №193 дунд сургууль төгссөн.

1996 онд тэрээр Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Сэтгүүл зүйн ангид элсэн орж, 2001 онд төгссөн.

2007 онд ОХУ-ын Дотоод хэргийн яамны Москва хотын их сургуулийг хуульч мэргэжлээр дүүргэж, дотоод албаны бага дэслэгчийн тусгай цолоор шагнагджээ.

2013 онд “Удирдах боловсон хүчний нөөцийн дээд түвшнийг давтан сургах хөтөлбөр”-ийн хүрээнд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Ардын аж ахуй, төрийн удирдлагын академид мэргэжлийн давтан сургалтад хамрагдсан.

2024 оны 12-р сарын 5-наас Украинтай тулалдаж байгаа фронтын Оросын Курск мужийн захирагчийн үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч.

Ангилал:Оросын сэтгүүлч
Ангилал:Оросын улс төрч
Ангилал:Курск мужийн захирагч
Ангилал:1974 онд төрсөн
Германы Холбооны банк

**Германы Холбооны банк** (герман. *Deutsche Bundesbank*, мөн Бундесбанк буюу Дойче Бундесбанк гэж нэрлэдэг) —  Германы Төв банк юм. 

## Үйл ажиллагаа 
Германы Банкны тухай хууль болон бусад тусгай хууль тогтоомжийн дагуу Бундесбанк нь мөнгөний эргэлт, зээлийн зохицуулалтын чиг үүргийг хариуцдаг. Үүнд:

* Гүйлгээнийхээ хүү, хөнгөлөлтийн хувь хэмжээг тогтоох.
* Зээлийн болон нээлттэй зах зээл дэх үйл ажиллагааны бодлого боловсруулах.
* Банкнаас тогтоосон тодорхой хэмжээгээр банканд харилцах дансанд хамгийн бага нөөцийг хадгалах шаардлагатай зээлийн байгууллагуудын нөөцийн шаардлагыг тогтоох.
* Холбооны болон муж улсын засгийн газруудад санхүүгийн төлөөлөгчөөр үйлчилгээ үзүүлэх.

Германы Бундесбанк болон ХБНГУ-ын Холбооны Санхүүгийн Хяналтын Газар нь хамтдаа ХБНГУ-ын санхүүгийн зохицуулах байгууллагуудыг бүрдүүлдэг.

Германы Холбооны банк буюу Бундесбанкны төв байр нь Майны Франкфурт хотод байрладаг.

## Банкны Ерөнхийлөгч нар 
* 1977—1979 Отмар Эммингер
* 1993—1999 Ганс Титмайер
* 1999—2004 Эрнст Вельтке
* 2004—2011 Аксель Вебер
* 2011—2021 Йенс Вайдман
* 2022—-Йоахим Нагель