Хүрэл зэвсгийн үе

## Монголд
Монгол нутагт хүрлийн үйлдвэрлэл  НТӨ III мянганаас эхэлсэн байна. I үед өргөн дэлгэрч НТӨ I мянганы эх хүртэл үргэлжилжээ. Хүрэл эдлэлд зэс 90% болон цагаан тугалга 10% ордог байна. Хүрлийг хайлж цутгаж эдлэл хийдэг байжээ. Дөрвөлжин булшнаас болон түүврээр хүрэл сүх, хүрлээр хийсэн ооль, хутга, зэвүүд, дуулга, тогой, амгай, зуузай, шөвөг, хуруувч, амьтны дүрстэй тээг товруу, даруулга зэрэг зүйлс олджээ. Ер нь хүрэл зэвсэг аж ахуй чимэглэлийн зүйлс Монгол оронд ихээхэн тархмал байдаг. Тиймээс ч Монгол орныг дэлхийн хүрлийн үйлдвэрлэлийн нэг томоохон төв гэж үздэг.

Хүрлийн үеийн гол дурсгал болох дөрвөлжин булш, буган чулуу нь аймгийн ахлагч, аймгийн холбооны тэргүүн зэрэг хүндтэй удирдагчдад зориулагджээ. Тийм нүсэр байгууламжийг аймаг хотлоороо бүтээхээс биш ганц нэгэн хүн бүтээх боломжгүй. Буган хөшөө нь ноёлогч аймгийн сүлд байсан бололтой. Тэгэхээр хүрлийн эхэн үеэс аймгийн холбооны зохион байгуулалттай болжээ.

Дөрвөлжин булш нь Хүннү нарын эртний хэлбэр тэдний өвөгтэй холбогдох дурсгал болохыг эрдэмтэд тогтоосон. Хятад сурвалжид тэмдэглэсэн Хүннүгийн өвөг аймгийн анхных нь Хүнью болон Гүй нар юм. НТӨ II мянганы үед Гүй нар монгол нутаг дээр мал маллаж тэрэг хэрэглэн нүүдэллэн амьдарч байсан ажээ.

Эртний монгол нутаг дахь бугын дүрст хөшөө нь хүрлийн үеийн гайхамшигт дурсгалын нэг юм. Эртний хүмүүс нь урт гонзгой чулуунд бугын дүрсийг уран дүрслэлээр цохиж сийлэхдээ буганыхаа эвэр хошуу хоншоор хөл сүүл их биеийг бодит байдлаар нь дүрсэлсэн байдаг. Гол төлөв дөрвөлжин булшны баруун урд буланд босгосон байдаг. Монгол орны Буган чулуун хөшөөний олонхи нь Архангай, Булган, Хөвсгөл, Баянхонгор, Завхан аймгуудын нутагт элбэг тохиолддог. Монгол улсын нутгаас бугын дүрст сийлсэн чулуун хөшөө 550 гаруй олджээ. Энэ хөшөө нь баатар дайчин эрэгтэйчүүдэд зориулсан дурсгал бөгөөд түүнийг өвч бүрэн зэвсэгтэй нь дүрсэлсэн байдаг. Зарим хөшөөний дээд хэсэгт нар сар байдаг. Ер нь нар, сар, гал дүрсүүд нь нүүдэлчдээс суурьшмал Нанхиад зэрэгт дэлгэрсэн гэж түүх сударт байдаг бөгөөд Төв азийн унаган гаралтай дүрслэл зүйл юм. Хорвоо ертөнцийн гэрэл гэгээ сайн сайхан амьдрал дэлхийн ертөнцийн нар сар од гараг марал бугыг угалзалсан олон салаат эврээ урт сайхан зоо нуруундаа сунган тавьсан тэнгэр өөд дүүлэн нисэж байгаа бугын дүрст хөшөө бол хүрлийн үеийн хүмүүсийн амьдрал оюуны үнэт соёлын нандин дурсгал гарцаагүй мөн болох нь батлагдсан байна. Энэ нь монгол нутгийн төв баруун хойд, зүүн өмнөд хэсэгт өргөн тархсан байдаг.

Эртний монгол нутагт хүрэл зэвсгийн үед амьдарч байсан овог аймгуудын оюуны соёлын нэг чухал дурсгал бол хадны сүг зураг буюу хадны бичиг болно. Археологийн судлаачид хад чулуунаа улаан зосоор зурсан зураг бол хүрэл зэвсгийн үеийн дурсгал гэж тогтоожээ. Монгол нутагт хадны улаан зосон зураг өргөн тархсан байдаг. Зосон зураг дундаас Улаанбаатар хотын ойролцоох Богд хан уулын их багa Тэнгэрийн амны хадны сүг зураг эрдэмтдийн анхаарлыг ихээр татаж байна. Их багa Тэнгэрийн ам болон Гачууртын адагт байдаг Бичигтийн амны хадан дахь үхэрт хөллөсөн анжисын зураг нь төмөр зэвсгийн түрүү үе буюу НТӨ VII-III зуунд хамаарахыг эрдэмтэд тодорхойлжээ. Нэлээд олон аймгуудын газар нутгаас нум сумаар ан авлаж байгааг харуулсан хадны сүг зургууд элбэг олддог. Үүнд: хүн, морь, тэмээ, янгир, аргаль, буга, бодон гахай, чоно, үнэг, зээр, шонхор, бүргэд зэргийг харуулсан байдаг. Хүрлийн үед уран дархчуул чулуугаар хэв хийж, гоёл чимэглэл, байлдааны жад сэлэм цутгаж, үйлдвэрлэн гаргаж байжээ. Хүрлийн үеийн хадны сүг зургийг улаан зосоор зурсан зургууд, хад хонхойлон сийлж хийсэн зургууд гэж хуваан үзэж болно.

Хүрлийн үйлдвэрлэлийн үеийн нэн чухал олдвор бол хүрэл тогоо юм. Үүнийг ерөнхийд нь гурван хөлт, цөгцөн ёроолт гэж 2 хувааж үздэг. Ийм тогоо Төв ази, Монгол орноос Дунай мөрөн хүртэлх нутгаас олддог. Дунай мөрнөөс олдсон хүрэл тогоо нь Хүн улсын хүрэл тогоо байж болох юм. 1988 онд Монголын археологчид Ховд аймгийн Манхан сумын Тахилтын хотгорт малтсан Хүн нарын язгууртны том булшнаас Цөгцөн ёроолт тогоо олсон.

Хүрэл зэвсгийн үеийн дараа Төмөр зэвсгийн үе эхэлжээ. Ху нар VII зууны үеэс намгийн хүрэн хүдрээс "Бух дарах" аргаар бага хэмжээний төмөр ялган авч багаж зэвсэг хийж эхэлжээ. Эхэн үедээ төмөр ховор байснаас төмөр зэвсгийн зарим хэсгийг хүрлээр хийж мөн хүрэл зэвсэгтэй хослуулан хэрэглэж байжээ. Чандманий булш болон бусад газраас түүврээр сумны зэв чинжаал хутга, төмөр сүх, шөвөг зэрэг төмөр багаж зэвсгүүд олджээ. Төмөр зэвсэг хэрэглэсний үр дүнд НТӨ IV зууны үеэс Хүннү нар хүчирхэгжин, Хүннүгийн морин цэргийн довтолгоонд Хятдын умард хэсгийн улсууд өртөж байжээ. Тэд Хүннүгийн довтолгооноос өрсдийгөө хамгаалах зорилгоор бэхлэлт хэрэм барьж тэр нь алдарт Цагаан хэрэм болсон байна.

## Дэлхий дахинд
 болон Европ дахь металл хайлуулалтын тархалт. Бараан өнгө нь эртнээс дэлгэрсэн байдлыг илтгэнэ.]]

### Ойрх дорнодод
:*Дурьдагдсан он цаг нь багцаа болно.*

ImageSize = width:800 height:115
PlotArea = width:720 height:90 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
    id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #

Period     = from:-3300 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-3300
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-3300
PlotData   =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

  bar:&nbsp; color:period
  from: -3300 till: -1200 text:Classic Bronze Age
  bar:NEast color:era
  from: -3300 till: -1200 shift:(0,5) text:Ancient Near East
  from: -3300 till: -2100 text:Early Bronze Age
  from: -2100 till: -1550 text:Intermediate Bronze Age
  from: -1550 till: -1200 text:Late Bronze Age
  bar:Mesop. color:age
  from: -2900 till: -2350 text:Sumerian city-states
  from: -2350 till: -2193 text:Akkadia
  from: -2119 till: -2000 text:Ur
  from: -2000 till: -1700 shift:(0,5) text:Babylonia
  from: -2000 till: -1800 text:Assyria
  from: -1600 till: -1200 text:Kassites
  bar:Egyptian color:era
  from: -3200 till: -1070 shift:(0,5) text:Ancient Egypt
  from: -3200 till: -3000 text:Protodynastic
  from: -3000 till: -2700 text:Archaic
  from: -2700 till: -2180 text:Old Kingdom
  from: -2050 till: -1700 text:Middle Kingdom
  from: -1550 till: -1070 text:New Kingdom

### Зүүн Азид
:*Дурьдагдсан он цаг нь багцаа болно.*

ImageSize = width:800 height:85
PlotArea = width:720 height:60 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
    id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-3300 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-3300
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-3300

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

  bar:Mongolia color:era
  from: -3000 till: -1000 text:Mongolian nomads
  bar:China color:age
  from: -3000 till: -700 shift:(0,5) text:Bronze Age China
  from: -3000 till: -2700 text:Majiayao
  from: -3000 till: -2000 text:Longshan
  from: -2000 till: -1550 text:Erlitou
  bar:China color:era
  from: -1550 till: -1046 text:Shang
  from: -1046 till: -700 text:Zhōu
  bar:Korea color:era
  from: -800 till: -300 text:Gojoseon

### Өмнөд Азид 
:*Дурьдагдсан он цаг нь багцаа болно.*

ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = width:720 height:25 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-3300 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-3300
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-3300

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

  bar:India color:age
  from: -3300 till: -1550 shift:(0,7) text:Bronze Age India
  from: -3000 till: -2700 text:Early Indus
  from: -2700 till: -1900 text:Mature Harappan
  from: -1900 till: -1550 text:Late Harappa

### Европт
Европ дахь хүрлийн үеийн соёлуудын цөөн жишээ.

:*Дурьдагдсан он цаг нь багцаа болно.*

ImageSize = width:800 height:105
PlotArea = width:720 height:75 left:65 bottom:20
AlignBars = justify
Colors = 
    id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
    id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
    id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
    id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) #
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-3300 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-3300
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-3300

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

  bar:Europe color:era
  from: -3200 till: -600 shift:(0,7) text:Bronze Age Europe
  from: -3200 till: -2850 text:Aegean Bronze
  from: -2850 till: -2500 text:Corded Ware
  from: -2500 till: -2150 text:Beaker
  from: -2150 till: -1600 text:Unetice
  from: -1600 till: -1250 text:Tumulus
  from: -1250 till: -750 text:Urnfield
  from: -1250 till: -600 shift:(40,0) text:Lusatian
  bar:Britain color:era
  from: -2700 till: -700 shift:(0,7) text:Bronze Age Britain
  from: -2700 till: -2500 text:Mount Pleasant
  from: -2500 till: -1900 text:Beaker
  from: -1900 till: -1500 text:Bedd Branwen
  from: -1500 till: -1300 text:Acton Park
  from: -1300 till: -1200 shift:(0,5)text:Knighton Heath
  from: -1200 till: -850 text:Urnfield
  from: -850 till: -700 text:Ewart Park
  bar:Scand. color:era
  from: -1700 till: -500 shift:(0,7) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1500 text:Phase I
  from: -1500 till: -1300 text:Phase II
  from: -1300 till: -1100 text:Phase III
  from: -1100 till: -900 text:Phase IV
  from: -900 till: -700 text:Phase V
  from: -700 till: -500 text:Phase VI

: ''Дурьдагдсан соёлуудын зарим нь зэрэгцэн оршиж байсан бөгөөд энд үзүүлсэн цаг хугацаа нь нийт үргэлжилсэн үеийг харуулаагүй болно.




Ангилал:Балар эртний ба эртний түүхийн үе
Ангилал:Хүрэл