open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цэнхэр жижир

**Цэнхэр жижир** (*Monticola solitarius*), урьд **Цармын хөөндэй** гэж байсан, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. 
Тэд Европын өмнөд хэсэг, төв Ази, Хятадын хойд хэсэг, Малайз болон Африкт амьдарна.

Европ, Африк, зүүн өмнөд Азийн шувууд нь суурин ба бусад Азийн хэсэг нь нүүдэллэн Африк, Энэтхэгт өвөлждөг. Ховор тохиолдолд баруун болон хойд Европт таарна.

Цэнхэр жижир уулархаг газар амьдарч, хадны завсар, хананд үүрээ засах ба голдуу 3-5 өндөг гаргадаг. Гол идэш тэжээл нь хорхой шавьж бөгөөд жимс, ургамлын үр, зарим жижиг хэвлээр явагч иддэг.

## Гадаад төрх 
Биеийн урт 21-23 см, урт нарийн хошуутай. Зуны улиралд эрэгчин жижир гоёмсог өд сөдтэй, харахад андашгүй. Бараандуу далавчнаас бусад биеийн бүх хэсэг нь цэнхэр сааралдуу өнгөтэй байна. Эмэгчин болон залуу шувууд нь бор нуруу, цайвар саарал гэдэстэй. *M. s. philippensis* дэд зүйлийн гэдэс нь улаан шар байна.

## Зургийн цомог 

File:Monticola solitarius -ground-8.jpg|Эрэгчин *M. s. philippensis*
File:isohiodori_fem2.JPG|Эмэгчин, өвөл.
File:Monticola solitarius NAUMANN.jpg
File:Blue Rock Thrush (Monticola solitarius)- pandoo race- Breeding Male at Jayanti, Duars, West Bengal W IMG 5310.jpg‎|Үржлийн улиралд эрэгчин.
Monticola solitarius solitarius MHNT.ZOO.2010.11.190.1.jpg |*Monticola solitarius solitarius* 

## Цахим холбоос 
* Blue Rock Thrush videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Blue Rock Thrush from Turkey
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Гуулин намнаа

**Гуулин намнаа**,  (*Ficedula zanthopygia*), урьд **Гуулин хондлой намнаахай** гэж байсан, нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд зүүн Ази, Монгол, өмнөд Хятад, Солонгос, Японы баруун хэсгээр амьдарна. Өвлийн улиралд Малайн хойг болон өмнөд Азид өвөлжинө. 

## Гадаад төрх 
Биеийн урт 14 см.

## Цахим холбоос 
* Internet Bird Collection
* Skull

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Тайгын намнаа

**Тайгын намнаа** (*Ficedula mugimaki*) нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. 

## Гадаад төрх 
Тэд 13-13.5 см урт, эрэгчин нь хардуу нуруу, нүдний орчимд богино цагаан судалтай, далавчны эмжээр ба сүүлний уг хэсэгт цагаан. Цээж, хоолой нь улаан шар, гэдэс нь цагаан байна. Эмэгчин тайгын намнаа бор саарал нуруу, цайвар бор шаргал цээж, хоолойтой. Залуу эрэгчин шувуу эмэгчинтэй төстэй байх боловч, илүү тод шар цээжтэй, сүлэндээ цагаан өдтэй юм.

Энэхүү шувуу нь зүүн Сибирь , Монгол, Хятад орчим нутаглаж, хавар, намрын улиралд нүүдлийн замдаа Солонгос, Японоор дайрна. Зүүн өмнөд Ази, Филиппин, Индонез зэрэг улсын нутагт өвөлждөг. 

Тайгын намнаа ой модтой, өндөрлөг газар амьдрах ба гол төлөв ганцаар, эсвэл цөөн тоогоор сүрэглэнэ. 

## Цахим холбоос 
*Oriental Bird Images: Mugimaki Flycatcher

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Хурган намнаа

** Хурган намнаа** (*Ficedula parva*) нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд зүүн Европ, төв Азид нутаглах ба өмнөд Азид өвөлждөг. 

Азийн дэд зүйл болох  *Ficedula parva albicilla* нь саарал хүрээтэй улаан хоолойтой ба жиргэх дуу нь өөр юм. 
Биеийн урт 11-12 см.
Үржлийн улиралд эрэгчин намнаа бор нуруу, цагаан хэвлий, саарал толгой, улбар шар хоолойтой байна. Хошуу нь хар ба нисэж байхдаа хорхой шавьж барьж идэхэд зохилдсон өргөн, хурц үзүүртэй ажээ. Сүүлний гадаад өдний уг нь цагаан.

Үржлийн бус үед эрэгчин, эмэгчин, залуу шувууд нь бор толгойтой, хоолой нь тод шар өнгөгүй болдог.

Хурган намнаа голдуу усны ойролцоох навчит модон ой зэрэгт таарна. Тэд модны нүхэнд үүр засаж, 4-7 өндөг гаргадаг.

## Цахим холбоос 
* Red-breasted Flycatcher videos, photos & sounds) on the Internet Bird Collection

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Сахалт шагшуургабялзуухай

**Сахалт шагшуургабялзуухай**, ***Panurus biarmicus***, урьд Сахалт хөх бух гэж байсан, нь Хурагчийнхан овгийн шувуу юм. Тэд Европ, Азийн сэрүүн бүсэд нутаглан суурин амьдардаг.

Энэхүү жижиг шувуу нь бор шаргал зүсмийн ба урт сүүлтэй. Биеийн урт 15 см. Эрэгчин нь саарал толгой, хар сахалтай. Тэд чийглэг, зэгс шагшуурга ихтэй нуур цөөрмийн ойр сүрэглэн амьдарна.
5-7 өндөг гаргаж, 12-13 хоног дардаг.

file:Beardedtit46.jpg|Залуу (дээд), нас бие гүйцсэн эрэгчин (төв) эмэгчин (урд)
Image:Panurus biarmicus flock.jpg|Сүрэг
Image:Panurus biarmicus Males.jpg|3 эрэгчин
Image:Panurus_biarmicus_Female.jpg|Эмэгчин
Panurus biarmicus male portrait 01 (MK).jpg|Эрэгчин
File:Baardmannetje in het riet-4714647.webm| thumb |Panurus biarmicus
Panurus biarmicus biarmicus  MHNT.ZOO.2010.11.180.10.jpg |*Panurus biarmicus biarmicus * 

## Цахим холбоос 
*Bearded Reedling videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
*Song of the Bearded Tit (Real Audio soundfile from Sveriges Radio P2)
*Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Боршувуутан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Эзэн Хаан Жиммү

**Эзэн Хаан Жиммү** (), өөрөөр *Камүямато Иварэбико* гэдэг, жинхэнэ нэр нь *Вакамикэнү но Микото* буюу *Сано но Микото*, нь Японы уламжлалт тооллын дагуу тус улсыг үндэслэгч, анхны эзэн хаан бөгөөд домгийн хүн юм. Тэр үед Японд төрт улс байсан эсэх тухай нь батлагдаагүй зүйл бөгөөд Японы эзэн хааны гэр бүл нь удам угсаагаа албан ёсоор Жиммүгийн үеэс тоолдог боловч түүхийн баримтаас үзэхэд, 29 дэх Эзэн Хаан Киммэйгийн үеийн баримт байдаг тул түүнээс өмнөх эзэн хаадыг домгийнх гэж үздэг байна.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Эзэн Хаан Жиммү
* Жиммүгийн угсааныхны домог

Ангилал:Японы домгийн эзэн хаан
Наран намнаа

**Наран намнаа** (*Ficedula narcissina*) нь Намнаахайнхан овгийн шувуу юм. Тэд зүүн Азиас гаралтай ба Сахалин муж, Монгол, Япон, Солонгос, Хятад, Тайваньд нутаглана. Өвлийн улиралд нүүдэллэн зүүн өмнөд Азид, Филиппин зэрэг улсад өвөлжинө. Заримдаа Австрали, Аляскад хэрмэл байдлаар таардаг.

## Гадаад төрх 
Биеийн урт 13-14 см.
Үржлийн улиралд эрэгчин нь хар толгойн орой, тод шар хоолой, цайвардуу цээж, хэвлий, улбар шар хөмсөг, цагаан толботой хар далавчтай байна. Мөн ууц нь шар, сүүл нь хар юм. Эмэгчин намнаа бор шаргалдуу зүстэй.

Энэхүү шувуу нь навчит модон ойд амьдарч, голдуу шавьжаар хооллоно. 

## Дэд зүйл 
* *F. n. narcissina*, Сахалинаас Филиппин.
* *F. n. owstoni*, богино зайд нүүдэллэнэ, үржлийн улиралд эрэгчингийн толгойн орой дагз нь оливын ногоон өнгөтэй байна.
* *F. (n.) elisae*, зөвхөн Хятадын зүүн хойд хэсэгт нутаглаж, Вьетнам, Малайзад өвөлжинө. 

"*F. beijingnica*"

## Цахим холбоос 
* Unusual Narcissus Flycatcher in South Korea analysis in Birds Korea
* Narcissus Flycatcher in Avibase
* Narcissus Flycatcher song files

Ангилал:Намнаахайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Саржуу харцгай

**Саржуу харцгай** (*Butastur indicus*) нь Харцгайнхан овгийн махчин шувуу юм. Тэд Ази, Оросын зүүн хэсэг, Монгол, Хятадын хойд хэсэг, Солонгос, Япон зэрэг улсын нутагт амьдрах ба зүүн өмнөд Азид өвөлждөг.

Биеийн урт 41-46 см,далавчаа дэлгэхэд 105-115 см. Тэд гүрвэл, могой, мэлхий, томхон шавьж болон жижиг хөхтөн амьтдаар хооллоно.

Нас бие гүйцсэн нь саарал толгой, цээж, хүзүүтэй, хоолой нь цагаан, хар сахалтай байна. Мөн нуруу, далавчны ар нь бор, гэдэс хэвлий, далавчны өвөр хэсэг нь бор судлуудтай цагаан юм.

## Цахим холбоос 
Migrating Grey-faced Buzzards in Taiwan, with photographs.

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Үүрсээ харцага

190px|thumb|left|Залуу харцага

190px|thumb|Үүрэндээ хооллож байна.

**Үүрсээ харцага** (*Accipiter badius*), урьд **Үүрсээ харцгай** гэж байсан, нь Харцгайнхан овгийн махчин шувуу юм.  

Тэд Азийн өмнөд хэсэг, ялангуяа Энэтхэг, Африк, Сахарын цөлийн бүсэд өргөн тархжээ. Модонд үүрээ засах бөгөөд жил бүр шинэ үүр барьж 3-7 өндөг гаргадаг.

Үүрсээ харцага 26-30 см урт, богино өргөн далавч, урт сүүлтэй. Энэ нь нисэж байх үед түргэн чиглэлээ өөрчлөхөд зохицсон байна. 

Нас бие гүйцсэн харцага цайвар саарал нуруу, улаавтар нарийн судлуудтай цагаан цээж, хэвлийтэй. Эмэгчин нь биеэр илүү том байх ба бусдаар адил зүстэй юм. Залуу үүрсээ харцага бор нуруу, бор толботой цагаан цээж, хэвлийтэй. 

Тэдний гол идэш нь гүрвэл, жижиг шувууд болон хөхтөн болно. 

## Зургийн цомог 

File:Shikra (Accipiter badius) with a Garden Lizard W2 IMG_8979.jpg|Залуу харцага гүрвэл идэж байна.
File:Shikra (Accipiter badius) in Hyderabad W2 IMG_8974.jpg|Залуу
File:Shikra (Male) at Roorkee I IMG 9063.jpg|Эрэгчин.
Image:Shikra (Female) at Hodal- I2-Haryana IMG 7970.jpg|Эмэгчин.
Image:Shikra (Accipiter badius) in Hyderabad W2 IMG_8968.jpg|Залуу.
Image:Shikra (Accipter badius)- Immature in Narendrapur near Kolkata I IMG 8392.jpg|Залуу
Image:Shikra at Kolkata.jpg|Энэтхэгт.
Image:Shikra (Immature) at Roorkee I IMG 9078.jpg|Залуу
Image:Shikra (Female) at Hodal I IMG 9156.jpg|Эмэгчин.
Image:Shikra2.jpg
Accipiter badius MHNT.ZOO.2010.11.94.1.jpg |Museum specimen

## Цахим холбоос 
Ангилал:Харцага
Ангилал:Монгол орны шувууд
Туннел

thumb|Төмөр замын хуучин туннел
[thumb|[АНУ-ын Детройт хотын Вэйн тойргийн нисэх онгоцны буудлын 2 терминалыг холбосон *Гэрлэн туннел*]]
[thumb|[Сингапурын Зүүн Хойд МРТ Шугам нь бүхлээрээ газар доор байдаг төмөр замын шугам юм.]]
[thumb|[Бразилын Кампинас дахь туннел.]]
**Туннел** () эсвэл **Нүхэн зам** гэдэг нь газар доогуур ухсан нүхэн хонгилыг хэлэх бөгөөд эрт дээр үеэс ашиглагдаж иржээ. Өнөө цагт туннел нь хотын замын хөдөлгөөний түгжрэлийг багасгахад чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. 

Хотын туннелийн гол жишээ бол метро гэж үзэж болох юм. Метро нь өндөр хөгжилтэй хотуудын нийтийн тээвэрт ашиглагдаж байна. Дэлхийн хамгийн урт туннел Леардал туннел (Laerdal tunnelen) бөгөөд 22,500 метр урттай.

## Цахим холбоос 
* Trans Global Highway and proposed tunnels.
* ITA-AITES International Tunnelling Association
* Tunnels & Tunnelling International magazine
Адуучийн Баатархүү

**Адуучийн Баатархүү** (1957 онд Ховд хотод төрж, 2010 оны 2 сарын 21-нд нас барсан) нь Ховд аймгийн Алтай сумын уугуул, Монгол улсын начин цолтой, чөлөөт бөхийн дэлхийн залуучуудын аварга тамирчин юм. Монгол улсын гавъяат тамирчин.

Түүний төрсөн ах нь Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч, FILA-гийн шүүгчдийн комиссын гишүүн А.Басхүү, гавьяат багш А.Гантогтох нар юм.

## Амжилт
### Чөлөөт бөх
*Дэлхийн залуучуудын аварга (1979)
*Азийн АШТ, мөнгөн медаль (1989)
*Азийн наадам, хошой мөнгөн медаль (1978, 1990)
*Улсын 10 удаагийн аварга

### Үндэсний бөх
*1979 онд 5 давж улсын начин цол хүртсэн.
*1983 онд 5 давж шөвгөрсөн.

Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Ховдын (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1957 онд төрсөн
Ангилал:2010 онд өнгөрсөн
Монгол 2010 оны Өвлийн Олимпод

thumb|right|Монголын баг нээлтийн ёслолын үеэр.

Монгол улс Канадын Ванкувер хотноо зохиогдож буй Өвлийн олимпын XXI наадам буюу **Ванкуверын олимпод** гүйлтийн цанын төрөлд 2 тамирчин оролцуулсан.

## 30px Гүйлтийн цана 
Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч улсуудын багийн бүрэлдэхүүн
өвлийн олимп 2010
Ангилал:Монголын өвлийн спорт
Какизоэ Тоорү

**Какизоэ Тоорү** (, 1978 оны 8 сарын 12 - ) нь Японы Ойта мужийн Үса хотын уугуул, Мүсашигава, Фүжишима дэвжээнүүдэд харьяалагдаж байсан мэргэжлийн сүмо бөх юм. Жинхэнэ нэр нь дэвжээний нэртэйгээ ижил. Ойта мужийн Үса Аж Үйлдвэр Шинжлэх Ухааны ахлах сургууль, Японы Биеийн Тамирын Их Сургуулийн Биеийн Тамирын Сургуулийн Тулааны урлагийн тэнхимийг дүүргэсэн. Хамгийн дээд цол нь зүүний комүсүби (2004 оны 3 сар). Хөгжим сонсох, саунд орох дуртай. Нутгаас нь төрсөн алдарт ёкозүна Фүтабаямагийн амьдралаар телевизийн олон ангит кино хийгдэхэд Фүтабаямагийн өсвөр насны үеийн дүрийг бүтээж байсан удаатай.

## Намтар
Бага сургуульд байхаасаа өсвөрийн сүмочдын тэмцээнд оролцож, дунд сургуулийн сурагчдын улсын аварга (дунд сургуулийн ёкозүна) болж байв. Сүмогийн дугуйланд хичээллэдэг байсан тэрээр хөнгөн атлетикийн орон нутгийн тэмцээнд сургуулиа төлөөлөн оролцож, 200 метрийн зайд түрүүлж байсан аж. Ахлах сургуулиа төгсөхөд нь олон их сургуулиас урилга ирсэн ч Ойта мужийн төгсөгч олонтой Биеийн Тамирын Их Сургуулийг сонгожээ. Үүнд нь, ирээдүйд дасгалжуулагч болох хүсэл нь нөлөөлсөн гэдэг. Их сургуулийн төгсөх курст байхдаа оюутны ёкозүна цол хүртсэнээс гадна багийн тэмцээнд сургуулиараа улсын аварга болжээ.

2001 оны 9 сард макүшита зиндааны цүкэдаши 15-д бичигдэн, мэргэжлийн сүмогийн гараагаа эхэлсэн тэрээр банзүкэд бичигдсэн эхний тэмцээнээ гэмтлийн улмаас өнжиж байв.

Какизоэ 2007 оны 2 сарын 7-нд эмэгтэйчүүдийн сүмогийн Японы аварга тамирчин Асаи Эмитэй гэрлэсэн.

## Амжилт
    Тэмцээнболоогүй
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  

## Гадны холбоос 
* Японы Сүмогийн Холбооны албан ёсны сайт дахь профиль (англи хэлээр)

Ангилал:1978 онд төрсөн
Ангилал:Японы сүмоч
VI Мохаммед

**VI Мохаммед** () нь Марокко улсын одоогийн хаан юм. Тэрээр 1963 оны 8 сарын 21-нд төрсөн бөгөөд 1999 оны 7 сард хаан ширээнд заларчээ.

Ангилал:Мароккогийн султан
Ангилал:Мароккогийн хан
Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн
Ангилал:Ависын Рыцарь одон шагналтан
Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (колланэ)
Ангилал:Бернардо О’Хиггинсийн одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Викториа Хатан Хааны одон шагналтан
Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)
Ангилал:Данеброг одон шагналтан
Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)
Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Испанийн Иргэний Гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Нил одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)
Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан
Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)
Ангилал:III Карлосын одон шагналтан
Ангилал:Рабатын хүн
Ангилал:Мароккочууд
Ангилал:1963 онд төрсөн
Сэлмэн соёот бар

**Сэлмэн соёот бар** (*Smilodon*) буюу **сэлмэн соёот муур**, **смилодон** нь Мийнхэн овгийн устсан нэгэн төрөл юм. Хойд ба Өмнөд Америкт эрт Плейстоценийн эринд амьдарч байсан.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Мийнхэн
Ангилал:Устсан махан идэштэн
Умардын Зөвлөл

**Умардын Зөвлөл** буюу **Умардын Сайд нарын Зөвлөл** нь Умардын орнуудын хоорондох хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зорилго бүхий, засгийн газар хоорондын форум юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа байгуулагдаж, 1952 онд хөдөлмөрийн зах зээлээ нэгтгэж, гишүүн орнуудын иргэд харилцан чөлөөтэй зорчих боломжтой болгосноор үйл ажиллагаагаа эхэлж байв. 

2006 оны 10 сарын 31-нд  Исландын иргэн Халлдор Асгримссон Умардын Сайд нарын Зөвлөлийн шинэ ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон бөгөөд Умардын Зөвлөлийн захирал нь Финландын иргэн Ян-Эрик Энестам юм.

## Гишүүд 
Зөвлөлийн гишүүд:

Улс орнууд:
* 
* 
* 
* 
* 

Автономит бүс нутгууд:
*  (Дани)
*  (Дани)
*  (Финланд)

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим сүлжээ
** Санкт-Петербург дахь албан газар
** Калининград дахь албан газар

Ангилал:Гренландын улс төр
Ангилал:Данийн улс төр
Ангилал:Исландын улс төр
Ангилал:Норвегийн улс төр
Ангилал:Оландын Арлуудын улс төр
Ангилал:Фарерын арлуудын улс төр
Ангилал:Финландын улс төр
Ангилал:Шведийн улс төр
Ангилал:Дани-Исландын харилцаа
Ангилал:Копенхагений байгууллага
Ангилал:Скандинавын байгууллага
Ангилал:Копенхагений улс төр
Ангилал:1952 онд байгуулагдсан
Металлика

**Metallica** нь 1981 онд байгуулагдсан, Калифорнийн Лос-Анжелесээс гаралтай, Америкийн  хамтлаг юм.

Металликагийн эхэн үеийн уран бүтээлүүд хурдан хэмнэлтэй, аялгуу зонхилсон, эрч хүчтэй байсан нь тэднийг Слэйер subgenre alongside Мегадет, Антракс нарын хамтаар трэш металыг өргөнөөр сонсдог болоход нөлөөлж, трэш металын "их дөрөв" гэгдэхэд хүргэжээ. 1986 онд гаргасан *Master of Puppets* хэмээх цомог нь амжилтад хүрсэн бөгөөд 1991 онд гаргасан *Металлика* цомог нь борлуулалтаараа ихээхэн амжилт олж, худалдаанд гарсан даруйдаа *Биллборд*-ын шилдэг 200 цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж байв. Уг цомог нь тус хамтлагийг рок сонирхогчид төдийгүй нийт хөгжим сонирхогчдод үнэлүүлэхэд хүргэжээ.

Тэд 9 студийн цомог, 2 амьд цомог, 2 EP, 24 клип, 45 сингл гаргасан. Грэммийн шагналыг 9 удаа хүртсэн бөгөөд дараалсан 5 цомог нь Биллбордын жагсаалтыг тэргүүлж байв.

## Цомог
*''Kill 'Em All* (1983)
**Ride The Lightning* (1984)
**Master Of Puppets* (1986)
**...And Justice For All* (1988)
**Metallica* (1991)
**Load* (1996)
**Reload* (1997)
**St. Anger* (2003)
**Death Magnetic* (2008)
* *Hardwired... to Self-Destruct* (2016)
* *72 Seasons'' (2023)

## Цахим холбоос
* Албан ёсны вэб сайт
* Металлика аялан тоглолт

Ангилал:АНУ-ын хамтлаг

Ангилал:Спид метал хамтлаг
Ангилал:Трэш метал хамтлаг
Ангилал:Грэммийн шагналтан
Ангилал:Комет шагналтан (Герман)
Ангилал:Эxо-Поп шагналтан
Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим
Ёл

**Ёл**, мөн **Ооч ёл** гэгддэг, *Gypaetus barbatus*, нь  Харцагынхан овгийн шувуу бөгөөд  *Gypaetus* төрлийн ганц төлөөлөгч юм. Тэд Европын өмнөд хэсэг, Африк, Ази, Энэтхэг,  Төвөд, Монголд өндөр уулархаг газар суурин нутаглана. Альпийн нуруунд аваачиж суурьшуулсан боловч ховор хэвээр байна.

Тэд голдуу улай сэгээр хооллох ба ясны чөмөг гол идэш нь болдог. Өндрөөс яст мэлхий болон томхон ясыг унагаж бяцлаад иддэг.

## Гадаад төрх 
Биеийн урт 95-125 см, далавчаа дэлгэхэд 3 м орчим том махчин шувуу юм. Биеийн жин 4.5-7.5 кг. 

Нас бие гүйцсэн нь бор шаргал толгой, биетэй, хар ооч сахалтай. Далавч, сүүлний өд нь саарал өнгөтэй. Залуу ёл бүх бие нь барандуу зүстэй байх ба 5 жил болж байж бүрэн нас бие гүйцнэ. Ёл шувуу тэжээвэр нь 40 гаруй жил насладаг байна.

## Үржил 
12-2 сарын дунд хүртэл үржлийн улирал бөгөөд 1-2 өндөг гаргадаг. 53-58 хоноод ангаахай гарч, үүрэндээ 106-130 хоног өсөж бойжно.

Image:Bartgeier Gypaetus barbatus front2 Richard Bartz.jpg|
Image:Bartgeier Gypaetus barbatus closeup2 Richard Bartz.jpg|
Image:Bartgeier Gypaetus barbatus closeup1 Richard Bartz.jpg|
Зураг:Lammergeier.jpg|*Gypaetus barbatus*
File:Gypaète barbu MHNT.jpg|Gypaetus barbatus aureus
File:Gypaetus barbatus hemachalanus MHNT.jpg|Gypaetus barbatus hemachalanus

## Цахим холбоос 
* Vulture Territory Facts and Characteristics: Bearded Vulture
* Read a story about the Lammergeier in northern Spain
* The Bearded Vulture, *Gypaetus barbatus*
* The Lammergeier in Spain
* Cine and photo work about the Bearded Vulture in the Alps.
* Image gallery of Bearded Vulture in Catalan Pyrenees

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Махчин шувууд
Ангилал:Монгол орны шувууд
Хималайн хажир

left|thumb
**Хималайн хажир** *(Gyps himalayensis)*, урьд **Цасны хажир бүргэд** гэж байсан, нь Харцагынхан овгийн шувуу юм. Энэ шувуу нь Ухаа хажиртай, *G. fulvus* ойр хoлбоотой.

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн нь 103-110 см урт, далавчаа дэлгэхэд 260-289 см, 8-12 кг жинтэй болно. Тэд Гималайн нуруу, Төвд орчим нутаглан суурин амьдарна. Голдуу 1 өндөг гаргадаг. Нүд нь алаг бор.
Толгой нь халзан, маш өргөн далавчтай, сүүлний өд нь богино. Хошуу нь шар, хүзүү нь цагаан өнгөтэй, бие нь цагаавтар, далавчны үзүүрийн өд нь хар байна.
Амьтны улай сэгээр ихэвчлэн хооллох бөгөөд сүргээр байх нь их юм.

## Цахим холбоос 
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
*Himalayan Griffon Vulture videos. The Internet Bird Collection

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Тас

**Тас** нь Харцгайнхан (*Accipitriformes*) овгийн махчин шувуу бөгөөд зөвхөн үхсэн амьтны сэг зэмээр хооллодог. 

Тас нь Европын өмнө хэсэг болон Ази, Испаниас Солонгос хүртэл тархан нутаглана. 

## Зургийн цомог 

File:Gyps fulvus feeding.jpg|*Gyps fulvus* 
File:Vulture11.jpg|
File:White-backed vultures eating a dead wildebeest.JPG|

## Цахим холбоос 
* Vulture videos on the Internet Bird Collection
* Ventana Wildlife Society
* Vulture observatory in Spain
* A Vulture Restaurant

Ангилал:Харцгайтан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Олександра Тимошенко

**Олександра Олександривна Тимошенко** (, 1972 оны 2 сарын 18-нд Богуславт төрсөн) нь Зөвлөлт Холбоот Улсын уран сайхны гимнастикч юм. Тэрээр 1980 онд 8 настайдаа гимнастикаар хичээллэж эхлэн, 1992 онд 20 настайдаа зодог тайлжээ. Тимошенкогийн багш нь алдартай ээж охин дасгалжуулагчид болох Альбина, Ирина Дериугина нар юм. Олександра олон төрөлтөөр 1988 оны Сөүлийн олимпоос хүрэл, 1992 оны Барселоны олимпоос алтан медаль хүртсэн юм.

Олександраг 7 настай байхад барилгын инженер ажилтай аав нь томилолтоор Киевт ажиллахаар болж, тэднийх нүүжээ. Тэнд Олександра охин Дериугинагийн уран сайхны гимнастикийн дугуйланд хичээллэх болсон. 14-тэйдээ ЗХУ-ын өсвөр үеийнхний аварга болж, Европын АШТ-ээс 3 медаль хүртсэн байна. Тэр үед ЗХУ-ын шигшээ багийн лидер нь Беларусийн Марина Лобач байсан бөгөөд 1988 оны Европын АШТ-д Тимошенко анх удаа Лобачийг ялж, алтан медаль зүүжээ.

Финландын Хельсинки хотод болсон тус тэмцээнд тэрээр бүтэн оноо авч, Болгарын хоёр тамирчин болох Элизабет Колева, Адриана Дунавска нартай аваргын алдрыг хувааж хүртсэн байна. Түүнээс гадна дээс, цагариг, хасааны төрөлд түрүүлжээ. Сөүлийн олимпоос хүрэл медаль хүртсэнээсээ хэдэн сарын дараа анх удаа ЗХУ-ынхаа аварга цолыг хүртсэн байна.

## Цахим холбоос 
*

Ангилал:Уран сайхны гимнастикийн олимпын аварга
Ангилал:Украины гимнастикч
Ангилал:ЗХУ-ын уран сайхны гимнастикч
Ангилал:ЗХУ-ын олимпын аварга
Ангилал:ЗХУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:ТУХН-ийн олимпын аварга
Ангилал:ТУХН-ийн олимпын оролцогч
Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1972 онд төрсөн
Харолд Озборн

**Харолд Марион Озборн** (, 1899 оны 4 сарын 13 &ndash; 1975 оны 4 сарын 5) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч байв. Тэрээр Парист болсон 1924 оны зуны олимпоос арван төрөлт болон өндрийн харайлтаар алтан медаль хүртжээ. Өнөөдрийг хүртэл арван төрөлтийн олимпын аваргуудаас аль нэг төрлөөр нь бас олимпын аварга болсон хүн Озборноос өөр гараагүй байна.

Парист Озборн өндрийн харайлтад 6' 6" өндөрт харайж олимпын дээд амжилт тогтоосон нь 12 жил хадгалагдсан ба арван төрөлтөөр 7,710.775 оноо авсан нь тухайн үеийн системээр дэлхийн дээд амжилт болж, 1926 он хүртэл хадгалагджээ. Олимпын дараа дэлхийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд түүнийг "дэлхийн хамгийн агуу тамирчин" хэмээн нэрлэж байв.

Харолд Марион Озборн 1899 оны 4 сарын 13-нд Жессе Вэйр Озборн, Эмма Вэйр нарын 4 дэх хүүхэд (3 дахь хүү) болон мэндэлжээ. Тэрээр Иллиной муж улсын Монтгомери тойргийн Батлер Гров Тавншип дахь хувийн фермдээ өсч торнисон аж.

Харолд болон түүний ах Вэсли, Кларенс, Лорен нар эдлэн газартаа гүйх, саад дээгүүр харайх бэлтгэл хийдэг байлаа. Аав Жессе нь гүйлтийн зам засч өгсөн байв. Харолд Хиллзборо ахлах сургуульд америк хөлбөмбөг, сагсан бөмбөг, хөнгөн атлетикаар хичээллэдэг байсан бөгөөд хичээлээ тараад 4 миль газар гүйж гэртээ харьдаг байсан. Хүүхэд байхдаа гэмтсэнээс болоод нэг нүд нь бараг хараагүй болсон гэдгийг тамирчин байх жилүүдэд нь бараг хүн анзаардаггүй байсан юм. Үнэндээ тэрээр өндрийн харайлтын тэмцээнд оролцохдоо гүйх зам, үсрэх газраа сайн хэмжиж байж үсрэхгүй бол болдоггүй байсан аж.

Ахлах сургуулиа дүүргээд Иллиойн их сургуульд дэвшин, хөдөө аж ахуйн мэргэжлээр суралцав. Сургуулиа дүүргээд Льюйстон хотод ахлах сургуульд хөнгөн атлетик заах болсон бөгөөд тэнд шавь нь байсан Маргарет Борднерт дурлаж, тэндээс явсныхаа дараа уйгагүй захидлаар харилцсаны эцэст 1928 онд гэрлэжээ.

1924 оны олимпоос хошой алтан медаль хүртсэн Озборн 1928 оны олимпод оролцсон бөгөөд өндрийн харайлтын тэмцээнд 3 хүн ижил 2-р байрын амжилт үзүүлсний нэг нь Озборн байсан юм. Харамсалтай нь медаль авах эсэхийг шийдэх нэмэлт үсрэлтээ муу хийснээс 4-р байр эзлэн медальгүй хоцорчээ. Тэгэхэд 6' 3- ½" өндөрт харайсан нь алтан медаль хүртсэн Роберт Вэйд Кингээс ердөө л 1 инчээр дутуу байсан юм.

Тамирчин байх хугацаандаа дэлхийн дээд амжилт 6 удаа тогтоосон Озборн 1974 онд АНУ-ын хөнгөн атлетикийн алдрын танхимд багтжээ.

Ангилал:АНУ-ын арван төрөлтийн тамирчин
Ангилал:АНУ-ын өндрийн харайгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:Арван төрөлтийн олимпын аварга
Ангилал:Өндрийн харайлтын олимпын аварга
Ангилал:1924 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1928 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1899 онд төрсөн
Ангилал:1975 онд өнгөрсөн
Франкфурт

**Франкфурт** гэдэг нь дараах утгуудыг заана:

## Герман дахь газрын нэр
### Майны Франкфурт
Майны Франкфурт - Майн голын эрэгт орших хот. Тус хоттой холбогдох:
*Франкфуртын чөлөөт хот, (1815-1866) Германы Холбоонд багтах тусгаар тогтносон хот-улс
*Франкфуртын Их Гүнлиг (1810-1813)
*Айнтрахт Франкфурт - хөлбөмбөгийн баг

### Герман дахь бусад газрууд
*Франкфурт (Одер) - Бранденбург мужид харьяалагдах, Польшийн хилийн ойролцоо орших хот
*Баварийн Маркт Ташендорф дахь тосгон
*Саксон-Анхальтын Ванцлэбэн дахь суурин

## Хүмүүс 
* Харри Франкфурт, Принстоны Их Сургуулийн философийн ухааны профессор

## Мөн үзэх
* Франкфуртер
Эзэн Хаан Эн-Юү

**Эзэн Хаан Эн-Юү** (, 959 оны 4 сарын 12 - 991 оны 3 сарын 1) нь Японы уламжлалт тооллоор тус улсын **64** дэх эзэн хаан юм. 969 - 984 онд хаан суужээ. Жинхэнэ нэр нь **Морихира** (守平).

## Эшлэл 
Ангилал:Японы эзэн хаан
Ангилал:Хэйан эрин
Ангилал:959 онд төрсөн
Ангилал:991 онд өнгөрсөн
Пёньяны тулалдаан

**Пёньяны тулалдаан** () нь Хятад-Японы анхдугаар дайны хүрээнд хуурай газар дээр явагдсан хоёр дахь том тулалдаан юм. 1894 оны 9 сарын 15-нд Солонгосын Пёньянд Мэйжигийн Япон болон Манж Чин гүрний хооронд болжээ.

## Тулалдаан 
Хятадын Бэйянгийн Армийн 13,000 - 15,000 орчим цэрэг бүхий хүч Пхеньянд 1894 оны 8 сарын 4-нд ирж, эртний хотын хана хэрмийг засварлаж, өөрсдийн хүний тоо, хамгаалалтдаа найдан суув. 

Маршал Ямагата Аритомогийн удирдлага доорх Японы Эзэн Хааны Армийн 1-р бүлэглэлийн 10,000 цэрэг бүхий (цэргийн тоо баталгаатай бус) арми нь дэслэгч генерал Нозү Мичицүрагийн удирдсан 5-р дивиз (Хирошима), дэслэгч генерал Кацүра Тароогийн удирдсан 3-р дивиз (Нагоя)-ээс бүрдэж байв. Японы цэргийн хүч Чемульпо (одоогийн Инчон)-д 1894 оны 6 сарын 12-нд ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр бууж чаджээ. 7 сарын 29-нд Сёнгхваны тулалдаанаар бага зэрэг урагшилж чадсан 1-р арми хойд зүг рүү Пёньяныг чиглэн маршлав. Ингэх замдаа Пусан, Вонсанд буусан десанттайгаа нийлж чаджээ.

Японы нэгдүгээр арми 1894 оны 9 сарын 15-нд Пёньян руу хэд хэдэн чиглэлээр давшилт хийв. Өглөөгүүр хэрэм бэхлэлтийг бага зэрэг л засварлаж амжаад байсан хотын хойд болон зүүн өмнөд булангаас шууд довтолгоо хийсэн. Хятадын хамгаалалт хүчтэй байсан ч гэнэтийн сөрөг цохилтын улмаас Хятадын тал харьцангуй их хохирол амсчээ. 16:30 гэхэд хамгаалалтын гаризон бууж өгч, цагаан туг мандуулсан байна. Гэхдээ ширүүн борооны улмаас хотыг бүхэлд нь эзэлж авахад хугацаа шаардагдсан бөгөөд харанхуй болсныг далимдуулан Хятадын цэргийн үлдэгдэл хотоос зугтаж, Ялу голын доод биед орших хилийн хот Вижу (одоогийн Хойд Солонгосын Уйжу тосгон)-д хүрсэн байна.

Хятадын тал 2000 хүнээ алдаж, 4000 орчим цэрэг шархадсан бол Япончууд дөнгөж 102 хүнээ алдаж, 433 хүн шархадсан бөгөөд 33 цэрэг сураггүй болсон аж.

1894 оны 9 сарын 16-ны өглөө гэхэд Японы хүч Пёньяныг бүрэн эзэлж авсан байна. 

## Тулалдааны дараа 
Пёньяны тулалдааны дараа Японы 1-р армийн захирагч маршал Ямагата эрүүл мэндийн байдлаас албан тушаалаа генерал Нозүд шилжүүлсэн байна. Нозүгийн захирч байсан 5-р дивизийг дэслэгч генерал Окү Ясүката захирах болов.
Пёньяны тулалдаанд ялснаар Япончууд Ялу голын хойд эрэгт эсэргүүцэлгүйгээр хүрч чаджээ. Хятадууд (10 жилийн өмнө Орос-Японы дайны үеэр Оросуудад тохиолдсолонгосыг орхиж, Ялу голын хойд бие рүү ухарсан билээ.

## Ном зүй 
* Chamberlin, William Henry. *Japan Over Asia*, 1937, Little, Brown, and Company, Boston, 395 pp.
* Kodansha *Japan An Illustrated Encyclopedia, 1993, Kodansha Press, Tokyo ISBN 4-06-205938-X*
* Lone, Stewart. ''Japan's First Modern War: Army and Society in the Conflict with China, 1894-1895,'' 1994, St. Martin's Press, New York, 222 pp.
* Paine, S.C.M. *The Sino-Japanese War of 1894-1895: Perception, Power, and Primacy,* 2003, Cambridge University Press, Cambridge, MA, 412 pp.
* Warner, Dennis and Peggy. *The Tide At Sunrise*, 1974, Charterhouse, New York, 659 pp.

Ангилал:19-р зууны тулалдаан
Ангилал:Хятад-Японы нэгдүгээр дайн
Ангилал:Хятадын түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:Японы түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:19-р зууны Солонгосын түүх
Ангилал:Пёньян
Ангилал:1894 оны зөрчилдөөн
Франсиско Мадеро

**Франсиско Индалекио Мадеро Гонзалес** (, 1873 оны 10 сарын 30 – 1913 оны 2 сарын 22) нь Мексик улсын ерөнхийлөгчөөр 1911-ээс 1913 онд ажилласан улс төрч, хувьсгалч, зохиолч юм. Тэрээр дарангуйлагч Порфирио Диасыг унагахын төлөө тэмцэж, ард түмнээ уриалсан нь хожим Мексикийн хувьсгал гэгдэх үйл явдлын эхлэл болжээ. Гэвч Мадеро Порфиристагийн талынханд алагдсан бөгөөд түүнийг нас барсны дараах дөрвөн жил тус улсын түүхэн дэх хамгийн харгис үе байсан билээ.

## Эшлэл 
Ангилал:1911 онд төрсөн
Ангилал:Мексикчүүд
Ангилал:Мексикийн улс төрч
Ангилал:Мексикийн ерөнхийлөгч
Лайнус Полинг

**Лайнус Карл Полинг** (, 1901 оны 2 сарын 28 – 1994 оны 8 сарын 19) нь Америкийн химич, энхтайвны зүтгэлтэн, сурган хүмүүжүүлэгч байв. Тэрээр химийн шинжлэх ухаанд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн эрдэмтдийн нэг бөгөөд 20-р зууны гарамгай эрдэмтэн билээ. Полинг нь квант хими, молекулын биологи, ортомолекулын анагаах ухааны чиглэлийн анхдагчдын нэг юм. Тэрээр 2 болон түүнээс дээш удаа Нобелийн шагнал авсан дөрөвхөн хүний нэг Түүнчлэн 2 өөр салбарт Нобелийн шагнал хүртсэн 2 хүний нэг бөгөөд нөгөө нь алдарт Мари Кюри билээ. Гэхдээ Кюри өөр хүнтэй хуваан хүртэж байсан.

## Бүтээлүүд
*Pauling, L. *The Nature of the Chemical Bond.* Cornell University Press ISBN 0-8014-0333-2
**Manuscript notes and typescripts (clear images)
*Pauling, L., and Wilson, E. B. *Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry* (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0
*Pauling, L. *Vitamin C, the Common Cold and the Flu* (W.H. Freeman and Company) ISBN 0-7167-0360-2
*Cameron E. and Pauling, L. *Cancer and Vitamin C: A Discussion of the Nature, Causes, Prevention, and Treatment of Cancer With Special Reference to the Value of Vitamin C* (Camino Books) ISBN 0-940159-21-X
*Pauling, L. *How to Live Longer and Feel Better* (Avon Books) ISBN 0-380-70289-4
* Pauling, L. *Linus Pauling On Peace - A Scientist Speaks Out on Humanism and World Survival* (Rising Star Press) ISBN 0-933670-03-6
*Pauling, L. *General Chemistry* (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5
*A Lifelong Quest for Peace with Daisaku Ikeda
*Pauling, L. *The Architecture of Molecules*
*Pauling, L. *No More War!*
*Abram Hoffer and Pauling, L. *Healing Cancer. Complementary Vitamin & Drug Treatments* (CCNM Press Inc.)

## Цахим холбоос 
* Linus Pauling Institute

## Эшлэл

Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан
Ангилал:АНУ-ын химич
Ангилал:Калифорнийн технологийн хүрээлэнгийн багш
Ангилал:Онолын химич
Ангилал:Физикийн химич
Ангилал:20-р зууны химич
Ангилал:Кристаллографч
Ангилал:Мадридын автономит их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Баварийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн
Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Норвегийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн
Ангилал:Америкийн Физикийн Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Унитарианизмын хүн
Ангилал:Атеизмын төлөөлөгч
Ангилал:Гавьяаны Медаль шагналтан
Ангилал:Ломоносовын нэрэмжит Их Алтан Медаль шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Медаль шагналтан
Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1901 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Балч гоорбис

**Балч гоорбис** (*Pernis apivorus*) нь Харцагынхан овгийн өдрийн махчин шувуу юм. Энэхүү шувуу нь элээтэй ойр холбоотой.

Тэд Европ, баруунАзид нутаглах ба Африкт өвөлждөг. Ой модонд амьдрах ба шавьж 
, ялангуяа морин зөгийн авгалдай, үүр идэх дуртай. Мөн жижиг хөхтөн, хэвлээр явагч, шувуу зэргээр хооллодог.

## Гадаад төрх 
Балч гоорбис 52-60 см урт, далавчаа дэлгэхэд 135-150 см болно. Урт сүүл, хүзүү, жижиг толгойтой. Эрэгчин нь цэнхэр саарал толгой, эмэгчин нь бор бөгөөд биеэр том, илүү бараан зүстэй юм.

## Цахим холбоос 
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco Zumeta
* Oiseaux Text,map, photographs, audio. 

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Согсоот гоорбис

**Согсоот гоорбис**, *Pernis ptilorhynchus*, урьд **Согсоот зөгийч сар** гэж байсан, нь Харцагынхан овгийн өдрийн махчин шувуу юм.  

Тэд Азид, Сибирээс Япон хүртэл тархан нутаглана. Өвлийн улиралд зүүн өмнөд Азид өвөлждөг. 

Гол идэш тэжээл нь морин зөгийн үүр болон авгалдай ба мөн бусад шавьж, мэлхий, шувуу зэрэг иднэ.

## Гадаад төрх 
Энэ шувуу нь жижиг толгой, урт хүзүү, сүүлтэй ба толгойн оройд богино согсоотой. Биеийн урт 57-61 см. Нуруун хэсэг нь бор зүстэй ч Балч гоорбис мэт бараан биш, өвөр хэсэг нь цайвар байна. Эрэгчин нь сүүлэндээ цагаан судалтай, эмэгчин нь биеэр том, илүү бараан өнгөтэй юм. 

6 сарын орчимд модонд үүр засаж, 1-3 өндөг гаргах ба 28-35 хоног дараад ангаахай гарна.

## Зургийн цомог 

File:Oriental Honey-buzzard (Pernis ptilorhynchus) in Kinnarsani WS, AP W IMG 6148.jpg|
File:Oriental Honey-buzzard (Pernis ptilorhynchus) in Kinnarsani WS, AP W IMG 6146.jpg|
Image:Oriental Honey-buzzard (Pernis ptilorhynchus)- Male at Kolkata I IMG 7451.jpg| Эрэгчин.
Image:Oriental Honey-buzzard (Pernis ptilorhynchus) at Bharatpur Im IMG 5320.jpg| 
Image:Oriental Honey Buzzard (Female)- Bharatpur I IMG 8244.jpg|Эмэгчин
Image:Oriental Honey Buzzard (Female)- Bharatpur I IMG 8243.jpg|Эмэгчин
File:Oriental Honey-buzzard (Pernis ptilorhynchus) in Hyderabad, AP W IMG 1417.jpg|Энэтхэгт
File:Oriental Honey-buzzard (Pernis ptilorhynchus) in Hyderabad, AP W IMG 1310.jpg|

## Цахим холбоос 
Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ухаа хажир

**Ухаа хажир** , (*Gyps fulvus*) нь Харцагынхан овгийн том махчин шувуу юм.

## Гадаад төрх 
Энэ шувуу нь **93-110 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **230-269 см** ба **6-13 кг** жинтэй. Урт хүзүү, цагаавтар халзан толгой, маш өргөн далавч, богино сүүлтэй. Хошуу нь шар, далавчны үзүүр хэгийн өднүүд нь бараан байна.

Тэд голдуу үхсэн амьтны улай сэгээр хооллох ба сүргээр амьдарна.  

Ухаа хажир нь өмнөд Европын уул нурууд, хойд Африк, Азид тархан нутаглаж, нэг өндөг гаргадаг. Суурин амьдардаг.

## Зургийн цомог 

Image:Eagle beak sideview A.jpg|
Image:Gyps fulvus2.jpg|
Image:Vulture 19o05.jpg|
Image:Baby Griffon Vulture.JPG|
Buitre leonado (Gyps fulvus), Sierra del Moncayo, España, 2021-12-31, DD 09.jpg
Gyps fulvus MHNT.ZOO.2010.11.77.5.jpg |Museum specimen

## Цахим холбоос 
*Vulture Territory Facts and Characteristics: Eurasian Griffon
*Eurasian Griffon Vulture videos
*Uvac Special Nature Reserve
*Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta
*Flicker Handguide
*Eko Centar Caput Insulae - Beli

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Алаг хулд

**Алаг хулд** (*Circus melanoleucos*), урьд **Саарал цагаан элэгт** гэж байсан, нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм. Тэд нүүдлийн бөгөөд Оросын зүүн хэсэг, Амур мөрний хөндий, Монгол, зүүн хойд Хятад, Хойд Солонгос орчим тархан нутаглаж, Пакистан, Энэтхэг, Филиппин зэрэгт өвөлждөг.

## Гадаад төрх 
Тэд дундаж хэмжээний буюу 45 см урт, далавчаа дэлгэхэд 115 см байна. Тал хээр болон ойр орчмын чийглэг газар үүрлэж мэлхий, хэвлээр явагч, жижиг хөхтөн зэргээр хооллодог.

## Ном зүй 
* J. Ferguson-Lees, D. A. Christie: *Raptors of the World.* Christopher Helm, London 2001, ISBN 0-7136-8026-1.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хулд
Ангилал:Монгол орны шувууд
Улаан хот

**Улаан хот** (, ) нь Өвөр Монголын зүүн хэсэгт орших Хянган аймгийн төв бөгөөд хошууны зэрэглэлтэй хот юм. 1947 - 1950 онд Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны нийслэл байв. 1950 онд нийслэл нь Жанжаахүү руу шилжиж, улмаар 1952 онд одоогийн нийслэл Хөх хот руу нүүжээ.

Тус хот нь Манжуурын төмөр замаар Гирин мужийн Байченгтэй холбогддог. Мөн Гирин мужийн Түмэн хотоос эхлэлтэй 302-р хурдны зам Улаан хотыг дайран өнгөрдөг. Түүнчлэн Улаан хотын нисэх онгоцны буудлаас (ICAO-н код ZBUL, IATA-н код HLH) нь Айр Чайна, Хайнань Айрлайнз компаниудын онгоц нийслэл Бээжингийн олон улсын нисэх онгоцны буудал хүртэл нислэг үйлддэг юм.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас 

Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Ангилал:Хятадын тойроггүй хот
Бадамсамбуугийн Ганболд

**Бадамсамбуугийн Ганболд** (1983 оны 8 сарын 6 - ) нь **Токүсэгава Масанао** () нэрээр мэргэжлийн сүмод барилдаж байсан Монголын сүмоч бөгөөд үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх юм. Улаанбаатар хотод төрсөн бөгөөд Увс аймгийн Баруунтуруун сумын уугуул. Кирияма дэвжээнд харьяалагдаж байсан тэрээр 2010 оны 3 сарын тэмцээнээс мэргэжлийн сүмогийн макүүчи зиндаанд дэвшин барилдаж байгаад 2011 оны 5 сард зодог тайлжээ. Зодог тайлаад Монголдоо буцаж ирсэн Ганболд 2012 онд Баян-Өлгий аймгийн наадамд түрүүлж, аймгийн арслан цол хүртсэн.

## Сүмо
### Амжилт
　
    
    
    
    
    
    
  
　
    
    
    
    
    
    
  
　
    
    
    
    
    
    
  
　
    
    
    
    
    
    
  
　
    
    
    
    
    
    
  

    
    
    
    
    
    
  
　
    
    
    
    
    
    
  
  
    
    
    
    
    
    
  
  
    
　　   Тэмцээнболоогүй
　　
    
    
    
  

## Үндэсний бөх
### Аймгийн наадам 
## Гадны холбоос
*Японы Сүмогийн Холбооны сайт дахь профиль (япон хэлээр)

Ангилал:1983 онд төрсөн
Ангилал:Монголын сүмоч
Ангилал:Аймгийн арслан
Бета функц

Математикт **бета функц** буюу Эйлерийн интеграл гэж нэгдүгээр төрлийн, дараах байдлаар тодорхойлогдох тусгай функцийг хэлнэ.
:
 \mathrm{\Beta}(x,y) = \int_0^1t^{x-1}(1-t)^{y-1}\,dt
\!

энд \textrm{Re}(x), \textrm{Re}(y) > 0.\,

Ангилал:Математик
Робсон да Силва

**Робсон Катано да Силва** (, 1964 оны 9 сарын 4-нд Рио-де-Жанейрод төрсөн) нь Бразилын ойрын зайн гүйгч юм. Тэрээр дөрвөн зуны олимпод (1984, 1988, 1992, 1996) эх орноо төлөөлөн оролцож, 2 хүрэл медаль хүртжээ. Түүнээс гадна 1987, 1991, 1995 оны Дэлхийн АШТ, 1992 оны Барселоны олимпод 200 метрийн зайд 4-р байр эзэлж байсан аж.

Тэрээр 1985, 1989, 1992 оны Дэлхийн цомд тэргүүлж, 1989 онд 200 метрт 19.96 секунд гүйж, тухайн улирлын дэлхийн шилдэг амжилтыг үзүүлж байв.

## Хувийн дээд амжилт 
* 100 м - 10.00 (1988 оны 7 сарын 22, Мехико)
* 200 м - 19.96 (1989 оны 8 сарын 25, Брюссель)
* 400 м - 45.06 (1991 оны 1 сарын 1)

Ангилал:Бразилын 100 метрийн гүйгч
Ангилал:Бразилын 200 метрийн гүйгч
Ангилал:Бразилын 100 метрийн гүйгч
Ангилал:Бразилын 4х100 метрийн буухиа гүйгч
Ангилал:Бразилын 4х400 метрийн буухиа гүйгч
Ангилал:Бразилын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Бразилын олимпын оролцогч
Ангилал:Бразилын панамерикийн наадамд оролцогч
Ангилал:Хөнгөн атлетикийн панамерикийн наадмын аварга
Ангилал:200 метрийн гүйлтийн өмнөд америкийн аварга
Ангилал:Бразилчууд
Ангилал:1964 онд төрсөн
Бэлхүүсний бүжиг

thumb|250px|Бэлхүүсний бүжиг
**Бэлхүүсний бүжиг** буюу ракс шарки (, raqs sharqi) нь Араб, Перс, Турк зэрэг Дундад Дорнын ард түмний бүжгийн төрөл юм. Бэлхүүсний бүжиг ("гэдэсний бүжиг" гэдэг нь болхи махан орчуулга) тухайн улс, бүс нутгаас хамааран стиль, хувцас зэргээрээ ялгарах ба сүүлийн үед Өрнийн болон Дэлхийн бусад орнуудад их сонирхох болсноор олон шинэ стиль бий болж байна. Мөн "хэвлийн бүжиг" гэсэн орчуулга хэрэглэдэг.
= Хөдөлгөөн, техник =
Бэлхүүсний бүжигт гуя, мөр, цээж, хэвэл, бэлхүүсийг дангаар нь тусгаарласан байдлаар хөдөлгөж бүжиглэдэг онцлогтой. 

Үндсэн хөдөлгөөнүүд:

Чичиргээ - гуяыг чичиргэх хөдөлгөөн. Энэ хөдөлгөөнийг хийхдээ хоёр гуяыг ээлжлэн маш хурдан хөдөлгөнө. Мөн нэг хөлөө ташуу тавин чичиргээ хийхдээ биеийн жин авч байгаа талын гуяыг чичиргэдэг. Бас мөрийг чичиргэх хөдөлгөөн хэвлийн бүжгийн чухал хэсэг байдаг.

Гарын үелзүүр хөдөлгөөн - илэрхийллийн чухал арга хэрэгсэл болохын зэрэгцээ бүжигчний гоо үзэсгэлэнг илтгэж, уян налархайг тодотгож өгдөг. Ихэнх тохиолдолд биеийн хөдөлж байгаа хэсгийн хоёр талд гараа байрлуулан үзэгчийн анхаарлыг тэрхүү хөдөлгөөнд чиглүүлнэ.

Гуяыг түлхэх - хэвлийн бүжгийн үндсэн хөдөлгөөний нэг. Биеийн жинг нэг хөлөөс нөгөө хөлд шилжүүлэх арга болдог ба хэвлээрээ гунхаж буй сэтгэгдэл төрүүлнэ.

Долгиолох - цээжийг тойрог маягаар урагш, дээш болон хойш түлхэн, бэлтгэх байдалд орох хөдөлгөөнийг давтсанаар тэмээ унаж яваа хүн мэт дүр байдлыг дүрсэлнэ. Мөн хэвлийн хэсгийг урагш хойш ээлжлэн хөдөлгөснөөр тэмээний явдлыг дүрсэлж болдог.

= Бэлхүүсний бүжиг ба эрүүл мэнд = 

Бэлхүүсний бүжиг доргилт өгдөггүй хөнгөн дасгал болдог учраас бүх насны хүмүүс хичээллэхэд тохиромжтой. Ялангуяа нас ахиж яваа хүмүүс яс сийрэгжихээс урьдчилан сэргийлэх ач холбогдолтой. Ихэнх хөдөлгөөн нь тухайн хэсгийг тусгаарлан дангаар нь хөдөлгөх онцлогтой тул биеийн уян хатанг сайжруулдаг. Гивлүүртэй бүжиглэхэд цээжин бие, мөр, гарын булчин бэхэждэг. Хуруувчин шигшрэгтэй бүжихэд гарын хурууны мэдрэмж хөгждөг. Бэлхүүсний бүжгийн гуяын хөдөлгөөн хөлийн булчин болон нурууны урт булчинг бэхжүүлнэ. Мөн сарын тэмдгийн мөчлөг алдагдсан эмэгтэйчүүдэд хэвлийн бүжиг хэрхэн нөлөөлдгийг судалсан байна. Бэлхүүсний бүжиг сарын тэмгдийг тогтворжуулж, бэлгийн амьдрал болон ерөнхий эрүүл мэндэд эерэг нөлөөлдөг нь судалгаагаар тогтоогдсон байна.

## Гадны холбоос
Ангилал:Арабын соёл
Ангилал:Бүжгийн төрөл
Ангилал:Ойрх Дорнодын бүжиг
Халх гол

**Халх гол** буюу **Халхын гол** нь Евразийн зүүн хойд хэсгээр урсах гол бөгөөд Монгол Улсын зүүн хэсэг, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны зүүн хойд хэсгээр урсана. Голын баруун эрэг нь зүүн эргээсээ өндөр тул зүүн талаас нь харахад хана хэрэм мэт халхалж харагддагаас ийм нэртэй болжээ.

Энэ гол нь 233 км урттай. Усаа цуглуулах талбай нь 17,000 км². Их Хянганы нурууны далайн түвшнээс дээш 1443 метр өндөрт өргөгдсөн газраас эх авч, Хөлөнбуйр хотын нутгаар урсаад Монгол улсад орж, Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутгаар урсч байгаад хоёр орны хилийн шугамыг тодорхойлон тахиралдан урссаар Буйр нуурт цутгана. Халх голд мөн Хайлаастын гол цутгадаг.

Төгсгөл хэсэг нь хоёр салаалдаг бөгөөд нэг нь Буйр нуурын зүүн хойд хэсэгт цутган, яг хойд талаас нь Орчун гол урсан гарч Далай нуурт цутгана. Харин нөгөө нь Шарилжийн гол гэгдэх бөгөөд Буйр нуурт цутгалгүй шууд Орчун голд нийлдэг байна.

Халх голын орчимд 1939 онд Япон, Манж-гогийн тал болон ЗХУ, Монголын талын хооронд дайн гарч байсан билээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Амар мөрний голын систем
Ангилал:Дорнод аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Өвөр Монголын гол мөрөн
Харилцуур утас

**Харилцуур утас** буюу **телефон** бол цахилгаан холбооны хэрэгсэл бөгөөд дуу авиаг, ялангуяа хүний дуу хоолойг алсад дамжуулах үүрэгтэй. Дууны долгионыг электрон сигнал болгон хувиргаж, хүлээн авагч нь электрон сигналыг дууны долгион болгон хувиргаснаар дууг дамжуулдаг юм. Урьд нь харилцуур утас нь утсан сүлжээнд холбогдох шаардлагатай байдаг байсан. Харин одоо радиогоор харилцуур утасны яриаг дамжуулах боломжтой болж, утасгүй харилцуур утаснууд бий болжээ. 

Харилцуур утсыг 1876 онд Александр Грэхэм Бэлл зохион бүтээж, патент авчээ.

## Харилцуур утасны төрлүүд 
Маш олон төрлийн харилцуур утас бий. Биедээ авч явах боломжтой хөдөлгөөнт холбоо буюу үүрэн холбоо 1980-аад оны сүүл үеэс нийтэд дэлгэрсэн. Ийм харилцуур утсыг гар утас гэдэг.

Компьютер нь мөн модем гэгдэх төхөөрөмжийг ашиглан харилцуур утасны шугамаар бусад компьютер буюу харилцуур утастай, тэр ч бүү хэл интернэтэд холбогдох боломжтой.

Ихэнх улс орнуудад нийтийн телефон мөн хэрэглэгддэг. Түүнийг ашиглахын тулд зоос, кредит карт буюу урьдчилсан төлбөрт карт хэрэгтэй.

Бараг бүх улсад утасны сүлжээ бий.
Улс орнуудын хүн амын төрөлтийн хувь

Энэхүү өгүүлэл нь хоёр төрлөөр **улс орнуудыг бохир төрөлтийн хувиар үзүүлсэн жагсаалтаас** бүрдэнэ. Бохир төрөлтийн хувь гэдэг нь тухайн хугацаанд төрсөн хүмүүсийн тоог нийт хүн амын тоонд хувааж гаргадаг үзүүлэлт бөгөөд 1,000 хүнд ногдох төрөлтөөр илэрхийлсэн болно.

Эхний жагсаалт нь НҮБ-ын Хүн амын хэсгийн тооцоолол, төслийн гаргасан тоо баримт болно. 2005-2010 оны дундаж хэмжигдэхүүнийг авч үзжээ. Тэдний тооцоолсноор дэлхийд 1,000 хүн амд дунджаар 20.3 төрөлт оногдож байгаа юм.

Хоёр дахь жагсаалт нь "CIA World Factbook"-ийн 2008 онд гаргасан тооцоо болно. Харьяа газар нутгууд болон бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улсуудыг эрэмбэлээгүй.

|

|}

*  Европын Холбоо нь 27 гишүүн улсаас тогтох, олон үндэстний нэгдэл юм. Тус холбооны 27 гишүүн улсын төрөлтийн хувь нь 10.5/1000 болох бөгөөд жагсаалтад оруулбал 156-д дугаарлагдана.

## Эшлэл 
Хүн амын төрөлт 
Ангилал:Хүн ам зүй
Хаан наж могой

**Хаан наж могой** (*Ophiophagus hannah*) нь дэлхийн хамгийн урт хорт могой бөгөөд 5.6&nbsp;м хүртэлх урттай байдаг. Энэхүү зүйл нь Зүүн Өмнөд Ази, Энэтхэгийн хэсгээр өргөн тархсан бөгөөд гол төлөв ой модтой нутагт амьдарна. Хаан наж могой нь наж могойнхон овогт багтах боловч наж могой биш, өөрөө тусдаа зүйл юм. Бусад наж могойноос шилэн дээрх толбоороо ялгагдана. Бусад наж могойноос биеэр том хаан наж могойн шилэн дээр нүд мэт толбо бус, харин "^" хэлбэртэй толбо байдаг. Хаан наж могойн зүйлийн латин нэршил болох ***Ophiophagus*** нь "могой идэгч" гэсэн утгатай бөгөөд энэ нь түүний питон зэрэг бусад могойгоор хооллодог байдлаас үүдэлтэй юм. Хаан наж могойн хор нь нейротоксин (тархинд нөлөөлөх хор) бөгөөд ганц хазалтаар хүнийг алахад хангалттай болно. Хаан наж могойд хатгуулсан хүмүүсийн нас баралтын хувь 75%-иас дээш байдаг.

## Зургийн цомог

Зураг:Ophiophagus hannah head.jpg|Сент-Луйсын амьтны хүрээлэнд
Зураг:Ophiophagus_hannah (2).jpg|
Зураг:KingCobraFayrer.jpg|
Зураг:KingCobra.jpg|Өмнөд Энэтхэгийн хаан наж могой
Зураг:King Cobra agumbe.jpg| Өмнөд Энэтхэгийн Агумбэ дахь зэрлэг хаан наж могой

## Эшлэл
## Гадны холбоосууд
Ангилал:Могойнууд
Саарал хулд

**Саарал хулд** (*Circus cyaneus*), урьд **Цагаан элэгт** гэж байсан, нь өдрийн махчин шувуу юм.  Тэд дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, Канад, АНУ-н хойд, Евразийн хойд талаар нутаглана. Өвлийн улиралд өмнө зүгт нүүдэллэнэ. Евразийн шувууд нь Азийн өмнөд хэсэгт, Америкийнх нь АНУ-н өмнөд ба Мексик зэрэгт өвөлждөг. Харин харьцангуй зөөлөн уур амьсгалтай бүсийн, тухайлбал Франц, Англи зэргийн шувууд суурин байна.

## Гадаад төрх 
Саарал хулд нь  45–55 см урт, далавчаа дэлгэхэд 97–118 см юм. Эрэгчин, эмэгчин өнгө зүс, биеийн хэмжээгээр ялгаатай. Эрэгчин нь дундажаар 350 гр, эмэгчин хулд 530 гр байдаг.

*C. c. cyaneus* (Линней, 1766), дэд зүйл нь Европ, Азид нутаглах ба нуруун хэсэг нь саарал өнгө зонхилсон, өвөр хэсэг нь цагаан байна. Далавчны үзүүр хэсэгт хар өдтэй. Эмэгчин, залуу шувууд нь бор нуруу, сүүлний дээд хэсгийн өд нь цагаан юм. Өвөр хэсэг нь бор шаргал өнгөтэй бөгөөд бор судлуудтай.

*C. c. hudsonius* (Линней, 1766), нь Хойд Америкт нутаглана. Эрэгчин нь *C. c. cyaneus*-с илүү хар саарал ба эмэгчин нь мөн илүү бараандуу зүстэй юм. 

## Зан төрх 
Энэхүү дундаж хэмжээний махчин шувуу нь  цөөрөм, намгархаг газар болон тариалангийн талбайн ойролцоо амьдарч, газар үүрээ засдаг. Голдуу 4-6 цагаавтар өндөг гарган эмэгчин нь дарна.

## Зургийн цомог 

Image:Circus cyaneus 01909t.JPG|Эмэгчин
Image:Circus cyaneus 01367t.JPG|Эхний жил.
Image:Bird harrier 900.jpg|Нас бие гүйцсэн эрэгчин.
File:Hen Harrier.jpg|Залуу
Circus cyaneus MHNT.ZOO.2010.11.83.1.jpg |Museum specimen 

## Цахим холбоос 
* Cornell Lab of Ornithology: Northern Harrier
* South Dakota Birds and Birding: Northern Harrier
* Field Guide Page on Flickr

Ангилал:Хулд
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд