open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2013 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн

**«2013 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн»** () — Дэлхийн сайхан хүүхэн шалгаруулах 63-р удаагийн тэмцээн байв. 

127 орны сайхан бүсгүй Индонез улсын Бали аралд цуглан олон шалгуураар өрсөлдөж, 2013 оны 9 сарын 28-нд дүнгээ гаргахад Филиппин улсыг төлөөлөн оролцсон Меган Янг «2013 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн»-ээр өргөмжлөгдөж, өмнөх жилийн гоо бүсгүй Юй Вэньшя титмээ шилжүүлэн өгчээ. 

Хоёрдугаар байранд Францын Марин Лорфелен, гуравдугаар байранд Ганын Карранзар Шутер орсон.

Меган Янг 63 жилийн түүхэн дэх Филиппинээс тодорсон анхны, одоогоор ганц Дэлхийн мисс юм. 

## Дүн 
thumb|150px|Меган Янг

## Оролцогч 
127 орноос нэжгээд сайхан хүүхэн өрсөлдөв.

Гвиней, Гвиней-Бисау, Камерун, Косово, Узбек анх удаа оролцов. 

### Монгол улс 
## Гадаад холбоос 
* Miss World official website

Ангилал:Дэлхийн сайхан хүүхэн
2014 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн

**«2014 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн»** () — Дэлхийн сайхан хүүхэн шалгаруулах 64-р удаагийн тэмцээн байв. 

121 орны сайхан бүсгүй Их Британи улсын Лондон хотод цуглан олон шалгуураар өрсөлдөж, 2014 оны 12 сарын 14-нд дүнгээ гаргахад Өмнө Африк улсыг төлөөлөн оролцсон Ролин Страусс «2014 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн»-ээр өргөмжлөгдөж, өмнөх жилийн гоо бүсгүй Меган Янг титмээ шилжүүлэн өгсөн. 

Хоёрдугаар байранд Унгарын Эдина Кулчар, гуравдугаар байранд Америкийн Элизабет Сафрит орлоо.

Ролин Страус Өмнө Африкаас тодорсон 3-р Дэлхийн мисс бөгөөд түүний урьд 1974 онд Аннелин Криль улсын нэрээ дуурьсгажээ.

## Дүн 
## Оролцогч 
121 орноос нэжгээд сайхан хүүхэн өрсөлдөв.

Сантоме-Принсип, Чадаас анх удаа оролцов. 

### Монгол улс 
## Гадаад холбоос 
* Miss World official website

Ангилал:Дэлхийн сайхан хүүхэн
2015 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн

**«2015 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн»** () — Дэлхийн сайхан хүүхэн шалгаруулах 65-р удаагийн тэмцээн байв. 

114 орны сайхан бүсгүй Хятад улсын Санья хотод цуглан олон шалгуураар өрсөлдөж, 2014 оны 12 сарын 14-нд дүнгээ гаргахад Испани улсыг төлөөлөн оролцсон Мирея Лалагуна «2014 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн»-ээр өргөмжлөгдөж, өмнөх жилийн гоо бүсгүй Ролин Страусс титмээ шилжүүлэн өгсөн. 

Хоёрдугаар байранд Оросын София Никитчук, гуравдугаар байранд Индонезийн Мария Харфанти орлоо.

Мирея Лалагуна Испаниас тодорсон анхны Дэлхийн мисс болжээ. 

## Дүн 
## Оролцогч 
114 орноос нэжгээд сайхан хүүхэн өрсөлдөв.

### Монгол улс 
## Гадаад холбоос 
* Miss World official website

Ангилал:Дэлхийн сайхан хүүхэн
Абуху мэргэн ноён

**Абуху мэргэн ноён** (1556-?) бол Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гутгаар хөвгүүн Онохуй Үйзэн ноёны дэд хөвгүүн юм. Халхын Түшээт хан аймгийн Мэргэн вангийн хошуу, Улаанцавын чуулганы Халхын баруун гарын хошуудын засаг ноёдын дээд өвөг.

## Удам угсаа
Абуху мэргэн ноён Ангаахай мэргэн ноён, Рахули далай ноён хоёр хөвгүүнтэй. 1646 онд Абуху мэргэн ноёны 2 хүү Ангаахай мэргэн ноён, Рахули далай ноён Түшээт ханы хоёр түмэн цэргийг удирдаж манжийн цэргийн эсрэг Зажибулагийн газарт байлдаж манж нар халхын цэргийн цэргийн хүчин чадлыг сорьсон анхны тулалдаан болсон билээ. 1691 он хүртэл Түшээт хан аймгийн хоёр хошууны нэг байсан. Газар нутаг нь одоогийн Өмнөговь, Дорноговь, Дундговь, Өвөрхангай аймгийн зүүн өмнөд хэсгийг хамарсан. Энх амгалан хааны үед түүний хөвгүүн Гүршихид жинон цол шагнасан. Ингэснээр 1691 он хүртэл *Мэргэн жинонгийн хошуу* гэж байсан. Халх нь манжид дагаар орсны дараа Гүршихи мэргэн жинонд, Төрийн Жюнь ван цол олгоод, түүний захирсан хошууг *Халхын умар замын зүүн гарын дундад хошуу* гэж нэрлэсэн. 1911 онд Богд Хаант Монгол Улсын үеэс эхлэн Мэргэн вангийн хошуу гэж нэрлэх болсон. 

## Гэр бүл 
Эцэг: Онохуй Үйзэн ноён

Эх: Эцэнхэн зоригт хатан

### Хатад 
Абуху мэргэн ноён гурван хатантай байсан. 

# Урианханы **Тогуй хатан**: Толуй абай, Толун абай гэх хоёр охин, Ангаахай мэргэн ноён төрсөн.
# Жалайрын **Имагагчин хатан**: Хөхубури абай нэртэй ганц охин төрсөн.
# Татарын Дамдайн охин **Онгуй хатан**: Рахули далай ноён, Самар абай, Раши абай нэрт хоёр охид төрсөн.

### Ах, дүүс 
# Абтай сайн хан (Түшээт хан аймгийн хошууны ноёдын дээд өвөг)
# Хятад илдэн хошууч
# Түмэнхэн сайн ноён (Сайн ноён хан аймгийн хошуудын дээд өвөг)
# Бахарай хошууч (Цогт тайжийн эцэг)
# Бодисун отгон ноён

### Хүүхэд 
# Ангаахай мэргэн ноён
# Рахули далай ноён 
# Толуй абай: Сүлдүсийн Хүлүгүд өгөв.
# Толун абай: Урианханы Магухайд өгөв.
# Хөхубури абай: Сүлдүсийн Хүлүгүгийн дүү Уубахайд өгөв.
# Самар абай: Онниудын Бабахайн хүү Төвөдөд өгөв.
# Раши абай:  Онниудын Дарайсуны хүү Бөхухуйд өгөв.

## Эшлэл
Ангилал:Алтан ураг
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын түүхэн хүн
Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд төрсөн
Ангилал:17-р зуунд өнгөрсөн
Шолой сэцэн хан

**Шолой сэцэн хан** (1577-1655) бол Халхын дөрвөн аймгийн нэг Сэцэн хан аймгийн бүх засаг ноёдын өвөг юм. 1624 онд **Лигдэн хаанаас** зугтан ирсэн **Авга, Сөнид** хошуудын ноёд түүнийг **Махасамади Гэгээн Сэцэн ханд** өргөмжилсөн. Энэ үеэс түүнийг Сэцэн хан гэж нэрлээд түүний захирсан хошуу нь Сэцэн хан аймаг болжээ. 1655 онд түүний 4 дэх хүү Бабу залгамжилсан.

## Гэр бүл
*Эцэг:Мууру буйм
*Эх: тодорхойгүй
*Хатан: Сумдара
### Хүүхэд
Сэцэн хан Шолой нь нийт арван хүүтэй байсан. 
# Мажарай илдэн түшээт: түүний ач Дарь илдэн тайж 1691 онд Бишрэлт засгийн хошууны анхны засаг ноён болж, 1750 онд Дарийн удмаас Эрх засгийн хошуу тасран байгуулсан.
# Лабури эрх тайж: түүний ач хүү Сарандаш эрх тайж 1691 онд засаг, тэргүүн зэргийн тайж өргөмжлөгдөж, Мэргэн засгийн хошууны ноён болсон.
# Чибури эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Чойнжуур нь 1713 онд Ахай засгийн хошууны анхны засаг, улсад туслагч гүн болсон.
# Бабу сэцэн хан: 1696 онд Бабу ханы хүү Мужин цөөхүрийн ач Туулай тайжд Дайчин засгийн хошуу, 1698 онд Бабу ханы хүү Буд дайчин тайжд Далай дархан засгийн хошуу, 1691 онд Бабу ханы хүү Норов ханы хүү Намжил эрдэнэд Дархан засгийн хошуу, 1701 онд Норов ханы хүү Чойжамцд Сүжигт засгийн хошуу, 1701 онд Норов ханы хүү Эрдэнэ тайжд Эрдэнэ засгийн хошуу, 1701 онд Норов ханы хүү Гэндэн тайжд Сэргэлэн засгийн хошуу, 1691 онд Норов ханы хүү Пунцагт Илдэн засгийн хошуудыг тус тус нутаг салган хошуу**** байгуулсан.
# Бумба баатар дархан хунтайж: 1695 онд ач хүү Цэвдэн гүн Эрхэмсэг засгийн хошууны анхны засаг ноён болсон.
# Чойжав эрдэнэ хунтайж: түүний хүү Цэрэндаш тайж 1691 онд Ёст засгийн хошууны анхны засаг ноён, улсад туслагч гүн болсон. 1691 онд ач хүү Гүржавт Хурц засгийн хошууг, 1711 онд Цэрэндашийн дүү Дорждаш Үйзэн засгийн хошууг тус тус байгуулсан.
# Цэвдэн сэцэн жонон: 1691 онд Жонон засгийн хошууны анхны засаг ноён, бэйс болсон. 1754 онд Цэвдэнгийн 2-р хүү Дондов Зоригт засгийн хошууг байгуулсан. 1695 онд Дондовын хүү Ванжил Сэцэн засгийн хошууг байгуулсан.
# Бадамдаш далай хунтайж: 1732 онд түүний ач Цэрэнвамбуугийн үед Баатар бэйлийн хошууг байгуулсан.
# Ананд далай жонон: 1691 онд Чин ачит засгийн хошууны анхны засаг бэйс болсон. 1697 онд түүний хүү Гончиг тайж Саруул засгийн хошууны анхны засаг ноён болжээ.
# Буджав эрдэнэ жонон: 1691 онд Эрдэнэ далай засгийн хошууны анхны засаг ноён, бэйс болсон.

Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн
Ангилал:Боржигин 
Ангилал:1577 онд төрсөн 
Ангилал:1655 онд өнгөрсөн
Олон улсын сайхан хүүхэн

**Олон улсын мисс** ( *Олон улсын мисс, олон улсын гоо сайхны тэмцээн*) Олон улсын Соёл холбооноос зохион байгуулсан Токиогоос гаралтай гоо сайхны олон улсын тэмцээн юм. Тэмцээн анх 1960 онд зохион байгуулагдсан бөгөөд Дэлхийн мисс,  Орчлонгийн сайхан хүүхэн ,, Ертөнцийн сайхан хүүхэн гэсэн дөрвөн том олон улсын гоо сайхны тэмцээний нэг юм .

Одоогийн Олон улсын сайхан хүүхэн Япон улсын Токио хотод 2015 оны арваннэгдүгээр сарын 5-нд тодорсон Венесуэлийн гоо бүсгүй Эдимар Мартинез юм.

## Сүүлийн ялагчид
## Улс 
## Ялагчдын зургийн цомог

|**Miss International 2015**Эдимар Мартинес, Венесуэл
File:MI 2014, Valerie Hernandez.jpg| **Мисс интернешнл 2014**Валери Эрнандес, Пуэрто-Рико
File:Bea_Rose_Santiago.jpg| **Мисс интернешнл 2013**Беа Сантьяго, Филиппин
File:Ikumi Yoshimatsu.jpeg| **Мисс интернешнл 2012**Йосимацу Икуми, Япон
File:Fernanda and Matthias Schmelz.jpg| **Мисс интернешнл 1996**Фернанда Алвес, Португали
File:AgnieszkaKotlatrska1990.jpg| **Мисс интернешнл 1991**Агнешка Котлярская, Польш
File:Mirta Massa.jpg|**Мисс интернешнл 1967**Мирта Масса, Аргентин
File:StannyVanBaer.jpg| **Мисс интернешнл 1961**Станни ван Бар, Нидерланд
| **Мисс интернешнл 1960**Стелла Маркес, Колумби

## Цахим холбоос 
*Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Гоо сайхны тэмцээн
Ангилал:1960 онд анх гардуулсан шагнал
Дэвид Блатт

**Дэвид Блатт** (; ; 1959 оны тавдугаар сарын 22, Бостон) — Америк-Израилын сагсан бөмбөгчин, сүүлд «Кливленд Кавальерс» багийн дасгалжуулагч байв.

2016 оны нэгдүгээр сарын 22-нд «Кавальерсаас» халагджээ.

## Лавлах холбоос
## Гадны холбоос
* Досье Дэвид Блатт
* Блатт: я тоже совершаю ошибки, а кто их не делает?

Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Израилын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Израилын сагсан бөмбөгийн дасгалжуулагч
Ангилал:Грекийн сагсан бөмбөгийн дасгалжуулагч
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:Израилчууд
Ангилал:1959 онд төрсөн
С-125

**С-125** нь хуучин **ЗХУ**-д үйлдвэрлэгдсэн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит пуужингийн цогцолбор юм. Анх 1955 онд боловсруулагдаж, 1961 оноос тус улсын зэвсэглэлд хүлээн авсан байдаг. Уг зэвсэг нь Вьетнамын дайн зэрэг дайнуудад ашиглагдаж байжээ. 

## С-125 "Печора2М"
1999 онд ОХУ-Белорусийн хоорондын гэрээ ёсоор дахин шинэчлэн сайжруулах төсөл явагдсан. 2003 оноос үйлдвэрлэж эхэлсэн. 

## Оператор орнууд
# **Алжир**
# **Ангол**
# **Армени**
# **Азербайжан**
# **Болгар**
# **Мьянмар**
# **Куба**
# **Египет-120**
# **Эпиоп**
# **Гүрж**
# **Энэтхэг**
# **Ливи**
# **Молдав**
# **Монгол- Печора 2М, 2 ширхэг**
# **Мозамбик**
# **Умард Солонгос-140**
# **Перу**
# **Польш-12 Нева SC**
# **Серби-12**
# **Сири-148 Печора+12 Печора-2М**
# **Өмнөд Судан**
# **Танзани**
# **Туркменистан**
# **Казахстан-Печора-2ТМ**
# **Украин**
# **Венесуэл-11 Печора-2М**  
# **Вьетнам-Печора-2ТМ**
# **Йемен**
# **Уганда**
# **Замби**

### Өмнө нь хэрэглэж байсан орнууд
# **Афганистан**
# **Камбож**
# **Чехословак**
# **Зүүн Герман**
# **Финланд**
# **Унгар**
# **Ирак**
# **Румын**
# **ЗХУ**
# **Словак**
# **Өмнөд Йемен**
# **Югослав**-60 

 
Ангилал:Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин
Ангилал:ҮАА-н техник ба зэвсэг
Шар яргуй

** Шар яргуй ** - (), ()

Эгц доошоо орсон үндэслэг иштэй, 7-20 см өндөр, олон наст өвслөг ургамал. Навчаа гаргахаас өмнө цэцэглэдгээрээ онцлог. Энэ нь бүх яргуйд байдаг түгээмэл шинж юм. Уг орчмын навчис нь олон тооны нарийн хэсгүүд болж сарвуулж цуулбарлагдсан байдаг. Хонх хэлбэрийн өргөн нээгдсэн эгц босоо шар цэцэгтэй.

Хөх яргуйн нэг адил хавар эрт нүдэлж тавдугаар сарын эхээр цэцэглэж зургаадугаар сарын дунд үеэр жигдэрнэ. Долдугаар сар гэхэд үр сууж эхэлсэн байна. Цэцэглэснээс хойш навч нь хурдан ургаж хөгждөг. Өвөл навч нь сайн хадгалагдаж өвөлжинө.

Шинсэн ба холимог ойн зах, цоорхойгоор хэсэг бүлгээрээ ургана. Ойн хормойноос доош энгэр рүү дорогшилж ирэх боловч хөндий хоолой руугаа алсалж ордоггүй, ерөнхийдөө чийгтэй хөрсөнд дуртай ургамал.

Цэцэглэж байгаа үеийн бараг навчгүй шахам бариултай цэцгийг шинжлэн үзэхэд 8,37% протеин, эслэг нь хөх яргуйн хагднаас их 16,67% байна.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Пүрэвийн Бираабазар

**Пүрэвийн Бираабазар** нь Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хөдөлмөрийн баатар цолтой хүн юм.

## Намтар
Пүрэвийн Бираабазар нь 1945 онд Завхан аймгийн Их-Уул сумын хуучнаар II баг, Цэцэрлэгийн дээд Цагаан хонх гэдэг газар малчин ард Пүрэвийн III хүү болон мэндэлжээ. 

1957-1961 онд сумандаа бага сургууль дүүргээд Тосонцэнгэлийн Мод боловсруулах комбинатын харьяа Мод бэлтгэлийн аж ахуйд нормчин, хөрөөчнөөр ажиллаж байсан. 

1962 он тракторчны курс төгсөж тракторчин болжээ. Улмаар цагаалгын тракторчин, ачигчийн тракторын оператороор ажиллажээ.

1976 он хүртэл ажиллахдаа Тосонцэнгэл хотын хөдөлмөрийн аваргаар шалгарч байв.

1976 онд Эрдэнэт хотын харьяа Хялганатын Мод бэлтгэлийн аж ахуйд ачигч тракторын оператороор ажиллах болсон байна.

## Гавьяа шагнал
* VI, VII, VIII таван жилийн гавшгайч, 
* ЗХУ-ын XI таван жилийн гавшгайчаар шалгарч байсан
* 5 удаа улсын хөдөлмөрийн аварга, 
* 5 удаа Эрдэнэт хотын хөдөлмөрийн аварга, 
* 10 удаа үйлдвэр аж ахуйн хөдөлмөрийн аваргаар шалгарсан. 
* Алтангадас одон 
* БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар  /1991/
* МҮЭ, Ой модны аж үйлвэрийн яамны дээд шагналууд, хүртэж байжээ.

Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Их-Уулын (Завхан) хүн
A Rush of Blood to the Head Tour

**A Rush of Blood to the Head Tour** нь Английн Coldplay хамтлагийн дэлхийг хамарсан аялан тоглолт юм. Албан ёсоор энэ тоглолт нь 9 сар үргэлжилж нийт дэлхийн 5 тивийг хамарчээ.  2002 онд Coldplay Европ болон Хойд Америкт шинэ цомогоо сурталчлан цуврал тоглолтуудаа хийж эхэлжээ. Гэвч эдгээр тоглолтуудаа Coldplay албан ёсоор шинэ цомгийн хүрээнд хийгдсэн гэж зарлаагүй байна. Энэ аялан тоглолтоосоо бүтсэн амьд цомогоо COldplay Live 2003 нэртэйгээр гаргасан ба зураг авалтыг нь 2003 оны 7-р сарын 21,22нд Австралийн Сидней хотын Hordern Pavilion-д болсон тоглолтоос авчээ. 2002 онд Idlewild болон Ash, 2003 онд The Music, Eisley, Ron Sexsmith зэрэг уран бүтээлчид тэднийг дэмжин хамт тоглолтоо хийжээ.

Ангилал:Coldplay
Ангилал:2003 оны хөгжмийн аялан тоглолт
Parachutes Tour

**Parachutes Tour** нь английн Coldplay хамталгийн анхны аялан тоглолт юм. Энэ аялан тоглолтоор Coldplay хамтлагийн дебют цомог Parachutes цомгийн дуунууд дуулагдсан. Эдгээр тоглолтууд нь ихэвчлэн жижиг газруудад болж багахан хэмжээний хүмүүсийг хамарсан.

## Онцлог
Тэд тоглолтондоо Parachutes цомгийннүүр зурган дээр байрласан гэрэлтдэг дэлхийн бөмбөрцгийг ашигласан. Lowgold хамтлаг Parachutes аялан тоглолтоор Coldplay-г хамтлагийг дэмжин оролцож байв.

Энэхүү аялан тоглолтын дараа хамтлаг "Trouble" синглээ гаргасан ба Крис Мартин хэлэхдээ "Энэ дуу нь өөрийн хайртай хүнрүүгээ муухай зан гаргасан хүний тухай дуу" гэж хэлжээ.

Аялан тоглолтоо дуусгахын өмнө Coldplay VH1 телевизийн VH1's Talk Music нэвтрүүлэгт оролцожээ.

## Set list
### Ifor Bach
# "Spies"
# "Trouble"
# "Bigger Stronger"
# "High Speed"
# "Shiver"
# "Animals"
# "Sparks"
# "Don't Panic"
# "Yellow"
# "Help Is Round The Corner"
# "Everything's Not Lost"
# "We Never Change"
# "In My Place"
# "You Only Live Twice"

### Үндсэн сет
# "Spies"
# "Trouble"
# "Bigger Stronger"
# "High Speed"
# "Shiver"
# "Animals"
# "Sparks"
# "Don't Panic"
# "Help Is Round The Corner"
# "Yellow"
# "Everything's Not Lost"
# "We Never Change"
# "In My Place"

### 2001 оны сет
# "Animals"
# "Shiver"
# "Spies"
# "Don't Panic"
# "High Speed"
# "Murder"
# "Everything's Not Lost"
# "We Never Change"
# "Yellow"
# "God Put a Smile upon Your Face"
# "A Rush of Blood to the Head"
# "Trouble"
# "In My Place"
# "See You Soon"

*"Завсарлага"*:
# "You Only Live Twice"
# "Parachutes"

## Тоглолтын хуваарь
## Холбоосууд
## Нэмэлт холбоосууд
* Coldplay.com

Ангилал:Coldplay хамтлагийн аялан тоглолтууд
Фил Харви

**Фил Харви** () нь Английн Coldplay хамтлагийн ерөнхий менежер бөгөөд 1976 оны 8-р сарын 29-нд төрсөн.

Ангилал: Coldplay
Ангилал:1976 онд төрсөн
Хүүхэлдэйн кино

**Хүүхэлдэйн кино** гэж зурагт, кино театрт эсвэл DVD болон видео кассетанд зориулан хийсэн киног хэлэх бөгөөд энэ нь хүүхдүүд зориулан хийгдсэн бүтээлүүд юм. Сэдэв болон хэв маягийн хувьд ямар нэгэн хязгаарлалт бараг байхгүй ба мэдээж хүүхдэд зориулсан учир тэдний дур сонирхолд тааруулан хийгдсэн байдаг. Мөн түүнчлэн xүүхэлдэйн кино нь бага насны хүүхдүүдэд зориулагдан учраас тэнд гарах дүрүүд нь ихэнхдээ бага насны хүүхэд байх нь элбэг. Харин өсвөр болон шилжилтийн насны хүүхдүүдэд зориулсан кино нь мөн л тэдний үеийн хүүхдүүдийн дүрийг гаргасанаар тэдний хүсэл сонирхлыг биелүүлнэ. Хэрвээ гол дүрд нь насанд хүрэгчид тоглосон бол ихэвчлэн үлгэрийн кино болдог. 

## Цахим холбоос 

Ангилал:Киноны төрөл зүйл
Үнэн алдартны шашин

**Үнэн алдартны шашин** (Ортодокс) — христийн шашны гурван гол (католик, протестант, үнэн алдартан ) урсгалын нэг юм. 

Орос хэлээр Православие буюу- "правильное славие" /зөв, үнэн, алдаршуулалт/ гэсэн үгнээс бүрдсэн гэж үздэг.   Ромын эзэнт гүрэн задарч хоёр хуваагдаж Зүүн Ром буюу Византийн эзэнт гүрний үед Католик сүмээс 1054 онд тусгаарлагдаж Үнэн Алдартны шашин бий болсон юм. Ромоос зүүн зүгт Киевийн Русь улмаар цаашлаад 17 дугаар зуунаас Алс Дорнод хүртэл түгэн дэлгэрчээ. Үнэн Алдартны шашин дэлгэрсэн томоохон улс орнууд бол Балканы хойгийн (Грек, Серби, Болгар, Румын, Македони, Черногори), Украин, Беларус, Молдав, Гүрж, Кипр зэрэг улс юм.  Өнөөгийн байдлаар нийт 250 сая орчим хүн даган шүтдэг байна.

Орос улс үнэн алдартны шашныг Византаас залгамжлан авсан шашны гал голомт гэж нэрлэдэг. Монголын Эзэнт гүрний үед Үнэн Алдартны шашны дэлгэрэлт эрчимжиж өнөөгийн Орос улсын соёл иргэншлийн үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг. 

Үнэн Алдартны шашин нь Ариун Гурвалд итгэдэг бөгөөд Католикчуудын адил итгэл бишрэлээ загалмайлж илэрхийлдэг.

Оросын түүхэнд Х зуунд Үнэн алдартны шашныг авсан цагаасаа төрийн эрх мэдэлд ойр байсан. Шашны удирдлага анхнаасаа (эхлээд митрополитууд, 1589 оноос хойш патриархууд) Хааны ойр дотны хүрээнд ордог байсан. Үнэн алдартны шашин өргөн дэлгэрсээр Орост тэргүүлэх шашин болсон байна. Х зуунд Орос оронд уг шашин үүсэн цагаааа хойш 4 зууны турш Византийн шашны сүмийн заавар чиглэлээр явж ирсэн.  Гэвч москвагийн сүм бие даасан байдлаа авахыг зорьсоор 1448 онд Константинополь болон бусад бүх сүмээс өөрийгөө тусгаарлаж бие даасан байдлаа зарласан байна. 140 жилийн дараа өөрийн Үнэн алдартны шашны урсгалын албан ёсны тэргүүнийг Патриарх гэдэг болжээ. 

Орост Хаант засаг унасанаас хойш шашны байдал хүндэрч эхэлсэн улмаар 1917 оны коммунист хувьсгал гарч эрх баригчид шашинтай тэмцэх бодлого хэрэгжүүлж олон сүм хийдийг тонож дээрэмдсэн бөгөөд устгасан юм. Шашин сүмийг дарамтлах байдал 1941 оны Эх орны дайн эхлэх үеэс суларч дайны иргэдийн шашинд итгэх итгэл нэмэгдсэн байна.  

ЗХУ 1991 онд задран унаж Үнэн алдартны шашин Орос улсад сэргэн мандаж эхэлсэн. Хуучин сүмийг /20 мянгаас 1,5 мянган үлдсэн/ сэргээх, шинийн барих ажил эрчимтэй явагдаж эхэлсэн.   

Монгол Улсад 1864-1929 он хүртэл 4 Үнэн алдартны сүм үйл ажиллагаа явуулж байгаад 1936 оны үед хаагдсан түүхтэй. Өнөөгийн байдлаар Монголд буюу Улаанбаатар хотод цорын ганц Үнэн алдартны "Троицкий собор" сүм үйл ажиллагаагаа 1996 оноос явуулж байгаа ажээ.
Rik Simpson

**Rik Simpson** (**Rikademus** дуудлагатай) нь Английн хөгжмийн продюсер,хөгжимчин,дууны инжинеер,ая зохиогч юм. Тэрээр Английн Coldplay хамтлагийн Viva la Vida or Death and All His Friends (2008), Mylo Xyloto (2011), Ghost Stories (2014) болон A Head Full of Dreams (2015) цомгууд дээр ажилсан.

Ангилал: Coldplay
Төрийн Өмчийн Хороо

**Төрийн Өмчийн Хороо** нь Монгол улсын Засгийн газрын бүтцийн нэгж буюу агентлаг бөгөөд татан буугджээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын түүхэн төрийн байгууллага
Саму буйма

**Саму буйма** ноён бол Гэрсэнз жалайр хунтайжийн бага хатан Мөнхүйгээс 1545 онд төрсөн. Гэрсэнз хунтайж нас барсны дараа түүнд Урианхай отог ноогдсон. Нутаг нь Говь Алтай аймгийн Бүс хайрхан, Тонхил, Цэцэг нуур, Сутай хайрхан зэрэг Ховд, Говь-Алтай аймгийн зааг  нутаг эзэмшил болж байв. Орд өргөө нь Бүс хайрхан орчимд байжээ.

## Гэр бүл 
* Эцэг:Гэрсэнз хунтайж
* Эх:**Мөнхүй хатан**
* Хатан:**Жимсхэн хатан**
* Хүүхэд: **Хонгой зоргол ноён**, **Самчахан абай**, **Жожу дархан баатар**.

## Ишлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын түүх
Ноёнтой хатанбаатар

**Ноёнтой хатанбаатар** нь (1531-?) **Гэрсэнз жалайр хунтайжийн** их хатан **Хатунхайгаас** төрсөн хоёр дахь хөвгүүн юм. **Бэсүд****, Элжигэн** отгуудыг түүнд хуваарилан өгчээ. Энэ үеэс Ноёнтойн эзэмшил нь Халхын баруун гарын нэгэн гол отог болсон тухай түүхэнд бичсэн байдаг. Засагт ханы жононгийн зэргийг Ноёнтойн удам залгаж байв. XVII зууны эхээс Ноёнтойн ач хөвүүд болох Хонхуй сэцэн жонон, Бадма хатанбаатар нар Бэсүд, Элжигэн отгийг тус бүр хуваан захирч, Халх нутгийг тэлэх Баруун гарт хуваагдан өрнөш одов. Үүнээс хойш Элжигэн отог нь Ноёнтойн нутгийн зүүн хойд хэсгийг, Бэсүд отог нь Алтайн уулсыг дамнан өмнөд ба баруун нутгийг эзэмшжээ. Бүс уулын зүүнтээ нутаглаж эхэлжээ. Хожим 1735 оноос тэдний удам Засагт ханы зэргийг залгаснаас хойш ХХ зуун болтол энэ залгамж үргэлжилжээ. Нутгийн анхны төв хэсэг нь өнөөгийн Говь-Алтай аймгийн Төгрөг, Шарга, Халиун, Тайшир, Дэлгэр сумдын нутаг буюу Хар азарга, Тайширын нурууг дагаж байв. Ноёнтойн орд өргөө нь Хантайшир уулын зүүн хойгуур эрт нутаглаж байгаад Байдраг, Түйд шилжжээ.  

1912 оны байдлаар Засагт хан аймгийн зургаан хошуунд Ноёнтойн харьяатууд тархан суух болсон байв. Жонон вангийн хошуу, Илдэн гүний хошуу, Бишрэлт гүний хошуунд Бэсүд нар тархсан бол, Ачит ван, Зоригт вангийн хошуунд Элжигэн отог сууж үлджээ. 

## Гэр бүл
* Эцэг:Гэрсэнз жалайр хунтайж
* Эх:**Хатунхай**
* Хатан:**Гэрүдийн Баясах** чинчигийн охин **Баяндай баян хатан**.
### Хөвгүүн
# Төвөд хатанбаатар
### Охин
# **Далай абай**:Хорчины **Зоригт**од өгөв.
# **Өбүгэлжин абай**: Горлусын **Мөнхүй**д өгөв.
# **Булинхан абай**: Жалайрын **Моодай**д өгөв.

## Ишлэл
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Боржигин
Мөнгө солих автомат

thumb|Мөнгө солих автомат (Праг)
[thumb|[Зорчих тасалбарын автомат болон  мөнгө солигч (Мюнхен)]]

**Мөнгө солих автомат** гэдэг нь бэлэн мөнгийг аваад оронд нь өөр хэлбэрийн бэлэн мөнгийг буцаан гаргаж өгдөг автоматыг нэрлэнэ. Ингэж мөнгө солихдоо тухайн автоматыг эзэмшин ажиллуулагч нь тодорхой хэмжээний хураамж авдаг. 

Мөн түүнчлэн валют солих автомат байх ба ийм төрлийн автоматаар гадаадын мөнгөн тэмдэгтийг (цаасан мөнгө) өөрийн орны мөнгөн тэмдэгтээр солино. Валют солих автомат нь хэрэглэгч банкны ажлын бус ч мөнгөн тэмдэгтийн солилцоо хийх боломжийг олгодог. Гадны орнууд энэ төрлийн автоматыг нисэх онгоцны буудлууд болон томоохон галт тэрэгний зогсоол дээр байрлуулсан байх нь элбэг.

Олон улсад ашиглаж болох банкны карт болон мөнгөний автомат нь сүүлийн жилүүдэд мөнгө солих автоматын хэрэгцээг ихээхэн шахаж байна. 

Задгай мөнгөний солих автоматыг банкнаас бусад газрууд буюу үйлчилгээнд ихээр ашигладаг. Зөвхөн задгай мөнгө солиж өгөх бус цаасан мөнгө байхгүй тохиолдолд төлбөрийг задгай мөнгөөр төлөх боломжийг бас олгоно. Тиймээс ихэвчлэн тоглоомын газар, автомашины зогсоолын төлбөрийн автомат тааралдана. Задгай мөнгөний автомат нь зөвхөн дотоодын мөнгөн тэмдэгтийг задгай мөнгөөр солидог. 

Ангилал:Банкны дэд бүтэц
Ангилал:Бэлэн мөнгөний гүйлгээ
Ангилал:Өөртөө үйлчлэх автомат
Шунхлай

**Шунхлай** нь Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын нутагт орших Хангай, Хэнтийн нурууны салбар уул юм.

Шунхлай хэмээх нэр нь тус нутагт амьдарч байсан анчины нэр юм. Хужирт суманд байх халуун рашааны ордыг нийтэд таниулсан учир энэхүү уулыг түүний нэрээр нэрлэжээ.

Шунхлай уулын нэрээр нэрлэгдсэн газрын тосны бүтээгдэхүүний импорт, хадгалалт, тээвэрлэлт, борлуулалтын групп Монгол улсад үйл ажиллагаа явуулдаг.

Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Хангайн нуруу
Ангилал:Хужирт сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй
Бетлехем

**Бетлехем** нь Израил улсад орших хот юм. Энэхүү хот дэлхийн соёл иргэншил, шашинтай нягт холбоотой юм.

Betlehem-Geburtskirche-04-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-30-Innenraum-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-32-Ausgrabung-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-24-Grotte-Stern-2010-gje.jpg
Betlehem-Geburtskirche-20-Bogen-2010-gje.jpg
Betlehem-24-Garage-2010-gje.jpg
Betlehem-20-Moschee-2010-gje.jpg
Betlehem-Katharinenkirche-04-Kreuzgang-2010-gje.jpg

Ангилал:Израилын суурин
Ангилал:Христийн шашин суурингаар
Гэгээн Петрийн цогчин дуган

**Гэгээн Петрийн их цогчин дуган** (лат. *Basilica Sancti Petri*, итал. *Basilica di San Pietro*) нь Ватикан хот улсад орших дэлхийн католик шашны хамгийн гол сүм юм.

Гэгээн Петрийн цогчин дуган нь Ватикан улсын төв талбайд оршдог уран барилгын гайхамшигт дурсгал бөгөөд Есүс Христийн шавь, анхны Пап Петрийн нэрээр нэрлэгджээ.

Донато Браманте, Рафаэль Санти, Микеланжело Буонаротти, Жовани Бернини, Карло Мадерна зэрэг хэд хэдэн үеийн агуу урлагийн мастерууд Гэгээн Петрийн цогчин дуганыг бүтээхэд ажилласан байна. Уг сүмийн дотор 15 мянга орчим хүн, гадна талбайд 60 мянга орчим хүний багтаамжтай ажээ.

## Түүх 
Анхны сүм хийдийг 326 онд Христийн шашны анхны эзэн хаан Их Константин хааны үед барьжээ. Энд Эзэн хаан Гэгээн Петрийн шарилыг оршуулахыг тушаасан байна. Ийнхүү ирээдүйн сүмийн тахилын ширээг Гэгээн Петрийн саркофаг бүхий бунханыг суурилуулжээ.

15-р зуунд арван нэгэн зууны турш оршин тогтнож байсан сүм нь нурах аюулд орж, Пап лам V Николасын үед өргөтгөл хийж, сэргээн босгох ажил эхэлжээ. Энэ асуудлыг II Юлий үндсээр нь шийдэж, эртний хийдийн суурин дээр асар том сүм хийд барихаар төлөвлөж байсан бөгөөд энэ нь шашны сүм хийдүүд болон одоо байгаа Христийн сүмүүдийг хоёуланг нь гэрэлтүүлж, улмаар папын төрийг бэхжүүлж, католик шашны нөлөөллийг дэлгэрүүлэхэд том алхам болсон байна.  

Гэгээн Петрийн сүмийн зураг төсөл, барилгын ажилд Италийн бараг бүх томоохон уран барималчид оролцсон. 1506 онд 16-р зууны Ромын сонгодог үзлийн архитектурыг бүтээгчдийн нэг, архитектор Донато Браманте-гийн төслийг батлав. Брамантег нас барсны дараа 1514-1520 онд барилгын ажлыг Латин загалмай хэлбэрээр базиликийн төлөвлөгөөний уламжлалт хэлбэрт буцаж ирсэн Рафаэль Санти, дараа нь төв бүтэц дээр суурьшсан Балдассаре Перузци, Антонио да Сангалло нар удирдаж байсан. Эцэст нь 1546 онд Микеланжело Буонарроти уг ажлыг удирдан чиглүүлж байжээ.

Сүмийг барьж байгуулахтай зэрэгцэн Папын адислалыг хүлээн авах эсвэл шашны баяр ёслолд оролцохоор сүм рүү цуглардаг олон тооны итгэгчдийг хүлээн авах талбайг түүний урд байрлуулах шаардлагатай болсон. Энэ ажлыг 1656-1667 онд Гэгээн Петрийн талбайг бүтээсэн Жованни Лоренцо Бернини гүйцэтгэсэн нь дэлхийн хот төлөвлөлтийн практикийн хамгийн шилдэг бүтээлүүдийн нэг юм. Ийнхүү Италийн барокко эрин үеийн соёлын гайхамшигт дурсгалыг төлөөлсөн томоохон архитектурын цогц чуулга бий болжээ.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Сэргэн мандалтын үеийн Ватиканы барилга байгууламж
Ангилал:Гэгээн Петрийн сүм
Ангилал:Гэгээн Петр
Ангилал:Алтан Сарнай шагналтан
Ангилал:Бароккогийн сүм
Ангилал:Католик шашны мөргөлийн суурин
Ангилал:Ватиканы соёлын дурсгал
Ангилал:Ватиканы сүмийн барилга
Ангилал:Бөмбөгөр оройт сүм
Ангилал:Европын сүмийн барилга
Ангилал:1620-иод онд барьсан
Эмнэлзүйн үхэл

Эмнэлзүйн үхэл (clinical death)-ийн үед цусны эргэлт, амьсгал бүрэн зогссоноос гүрээний болон гуяны артер дээрх лугшилт ба цээжний амьсгалын хөдөлгөөн тодорхойлогдохгүй; тархины үйл ажиллагаа зогссоноос ухаан алдах, хүүхэн хараа өргөсч гэрэлд хариу урвал өгөхгүй болох, арьсны өнгө-цусны эргэлт зогссоноос цайрах, амьсгал зогссоноос хөхрөх, нүүрсхүчлийн хийд хордсоноос ягаарах, энэ үе нь 4-6 минут үргэлжлэх ба тэр хугацаанд яаралтай Зүрх уушгины сэхээн амьдруулалт /ЗУСА/-ын арга хэмжээ авахгүй бол тархи үхжин эргэшгүй бүтцийн өөрчлөлтөнд орж биологийн үхэлд шилжин нэгэн биеийн амьдрал төгсөнө.
Ангилал:Үхэл
Ангилал:Эрчимт эмчилгээ
Ангилал:Анагаах ухааны эрх зүй
Амир Хосров Дехлеви

**Амир Хосроа Дехлеви** (1253-1325) энэтхэгийн перс хэлт яруу найрагч. Тэрбээр их найрагч тедийгүй түүхч, хөгжимчин хүн байж. Хөгжмийн онолын судалгааны хэд хэдэн бүтээл туурвисан ажаа. Эцэг нь Дундад Азийн түрэг аймгаас гаралтай. Кешад (одоогийн Шахрисабз) аж терж байгаад монголчуудын довтолгооноос дайжин, умарт Энэтхэгт очиж Дели хотноо суурьшжээ,
Амир Хосров нэрээ нууцлан шүлэг эохиолоо. Делийн; Дехлеви гэсэн нэрээр бичдэг байжээ.Уран бүтээлийнх нь өв яндашгүй арвин бөгөөд 99 ном туурвисан гэж Абдурахман Жами тэмдэглэжээ. Тухайн үеийн уран зохиолын бүх төрлөөр туурвиж байжээ.
Амир Хосров "Хамсе" буюу "Таван найраглал" гэдэг гол бүтээлээ Азербайжаны их найрагч Ниэами Гаижавийн "Хамсе"-д хариу болгон туурвисан бөгөөд үүнд "Одод түгэхүй", "Ширин Хосров хоор, "Мажнун Лейли хоор", "Искандрийн толь", "Диваажингийн найман цэцэрлэг" хэмээх найраглалууд нь ордог байна.
Түүний зохиол өвөрмөц дүр, дүрслэл, цэцэн цэлмэг эүйрлэлээрээ онцлог байдаг. Алишер Навой түүнийг Хафиз, Жамииартай нэг зиндаанд тавьж, академич А. Е. Крымский, германы дорно дахиныг судлаач, эрдэмтэн Герман Эте, Чехийн эрдэмтэн Ян Рипка нар Хафизаас өмнех үеийн уянгын агуу их суут найрагч гэж үнэлжээ.
Амир Хосровын яруу найраг дэлхийн олон орны уншигчдын сэтгэл оюуныг соронзон гүүр мэт татсаар ирсэн, одоо ч татсаар байна, хойшид ч тийм байх болно.

Ангилал:Энэтхэгийн яруу найрагч
Ангилал:Энэтхэгчүүд
Ангилал:1253 онд төрсөн
Ангилал:1325 онд өнгөрсөн
Алтан улсын судар

**Алтан улсын судар** бол Зүрчид үндэстний байгуулсан Алтан улсын түүхийг багтаасан эмхэтгэл юм. Уг сурвалж бичгийг анх Хубилай хааны эхэн үед Алтан улс, Ляо улсын түүхийг бичих санаачилга гарч байсан. Гэвч Сүн улстай өрнүүлсэн дайн, Ли Таний бослого, Хайду зэрэг монгол ноёдын хаан ширээний төлөөх тэмцэлдээнээс шалтгаалж, удаан хугацаагаар хойшилжээ. Харин Тогоонтөмөр хааны засаглалын тайван жилүүдэд Алтан улс, Ляо улс, Сүн улсын албан түүхийг бичих ажил өрнүүлсэн. Ингээд 1343 онд Тогтох чинсан тэргүүтэй хааны бичгийн хүрээлэнгийн олон бичээч нарын удаан хугацааны ажил нь дууссан. 

## Бүтэц
Алтан улсын судар нь нийт 135 дэвтэрээс бүрдэх юм. Үүнд:
# **Уг тэмдэглэл** (本紀), 19 дэвтэр
# **Ойллого** (志), 39 дэвтэр
# **Илтгэл** (表), 4 дэвтэр
# **Олон шастир** (列傳), 71 дэвтэр

## Холбоотой сэдэв
* Алтан улс
* Ляо улсын судар
* Сүн улсын судар
  
Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг
Дарь тайж

**Дарь тайж** бол Гэрсэнз жалайрын хунтайжийн их хатан Хатунхайгаас төрсөн 5 дахь хүү юм. Түүнд Хатагин, Хөхүйд отог өгсөн байсан. Түүнд **Онниудын** **Баясах**ын охин **Тунал**ыг эхнэр болгон авсан хэдий ч, залуудаа таалал төгссөн. Түүний хоёр отгийг Амин дурал ноёны угсааныханд шилжүүлсэн.   

## Холбоотой сэдэв
* Аминдурал
* Сэцэн хан аймаг

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн
Ангилал:16-р зуунд төрсөн
Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд өнгөрсөн
Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл

1264 онд Аригбөхийн тал ялагдсаны дараагаас Или, Тарвагатай орчмоор Өгэдэйн угсааны Хайду ноён, Хубилайн бодлогыг эсэргүүцэж 1264-1268 он хүртэл цэргийн хүч хуралдуулсан. Улмаар 1268-1269 онд Хубилайд дагаар орсон Алгуй ханы хүү Барак хантай дайтаж, эцэстээ 1269 оны Талас голын хуралдайгаар Цагадайн улсын баруун хэсэг болоох Долоон голын хөндийг булаан авсан. 1270 онд Цагадайн улсын Барак хан, Ил хааны нутаг руу довтолж ялагдан ухраад, хүрээндээ ирээд хор ууж амиа егүүтгэсэн. 1270 оноос эхлээд Хайдугийн талынхан Цагадайн улсыг хянах болж, тус улсын ханыг сонгох болсон. Ийнхүү 1270-1301 он хүртэл дундаа завсартайгаар Хайду-Юань улсын хооронд томоохон дайн өрнөсөн. 

## Холбоотой сэдэв
* Юань улс   
* Хубилай хаан   
* Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл
* Хубилай хааны сүрийг бадруулагч цэргийн хот

Ангилал:1301 оны зөрчилдөөн
Ангилал:13-р зууны зөрчилдөөн
Ангилал:Ил Хаант Улс
Ангилал:Алтан Ордны Улс
Ангилал:Цагаадайн улс
Ангилал:Хубилай хаан
Ангилал:Их Монгол Улсын түүх
Далдан хүндүлэн ноён

**Далдан хүндүлэн ноён** нь Гэрсэнз жалайр хунтайжийн Хатунхай хатнаас төрсөн 6-р хүү юм. Түүнд Тангуд, Сартуул отгуудыг өгсөн. 

## Цолны талаар
Түүний цолыг хөндлөн хүндлэн гэж бичсээр ирсэн. Уг утга нь *kündülen* гэдэг нь хүндтэй, хүндлэм гэсэн санааг илэрхийлж байна.

## Удам угсаа
Далдан хүндүлэн ноён нь хоёр хүүтэй байсан. Ахмад нь Ууба бөх ноён, отгон нь Зөнтэй Хатанбаатар нар болно.  
Засагт хан аймгийн Сэцэн вангийн хошууны (аман ярианд Сартуул Сэцэн вангийн хошуу гэж нэрлэдэг) дээд өвөг болжээ. Одоогийн Завхан аймгийн Ургамал, Завханмандал, Сант-Маргац, Цэцэн уул, Сонгино, Дөрвөлжин, Эрдэнэхайрхан сумын ихэнх нутаг, Яруу, Алдархаан сумдын баруун хэсэг, Түдэвтэй сумын урд хэсэг, Увс аймгийн Завхан сумын нутаг тус тус Сэцэн вангийн хошуунд харъяалагдаж байсан.

## Гэр бүл
* Эцэг: Гэрсэнз жалайр хунтайж
* Эх: Хатунхай хатан
* Хатан: Урианханы Буйдурунгийн охин Мандал хатан

## Холбоотой мэдээ
* Гэрсэнз жалайр хунтайж
* Ашихай дархан хунтайж
* Онохуй Үйзэн ноён
* Сартуул Сэцэн вангийн хошуу

## Эшлэл
Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Боржигин
Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт

**Хубилай хаан** Их Монгол улсын хаан ширээг 1264 онд албан ёсоор авсан. Тэрээр хааны ургийн ноёдыг өөртөө татахын тулд тэдгээрт элдэв цол хэргэм шагнах, газар нутаг, хот балгадыг соёрхох бодлого баримтлаж байжээ. Өмнө нь хааны ургийнханд ван цол олгож байсан хэдий ч тэр нь нэр төдий зүйл байсан. Харин Хубилайн үеэс эхлээд хятад цол чимэг бүхий цол хэргэм олгож эхэлсэн. Тухайн үед тэдгээрийг нийтэд нь Жу ван (諸王) гэж нэрлэж байсан (үүнийг монголоор Олон ван, Угсаа төрлийн ван, Төрлийн ван гэх мэтээр нэрлэж байсан).

## Товч мэдээлэл
1271 оноос Юань улсын төрийн үед тус улсад Алтан ургийн дөч гаруй төрлийн ван цолтон байсан. Тэдгээр нь дотроо зургаан зэрэг дэв бүхий нийт том ван бүгд 45 байсан. Мөн цолны хятад нэрийг олгохдоо ихэвчлэн дараах гурван янзаар нэрлэж байсан. Үүнд:
# Нанхиадын эртний Хавар-Намарын улсуудын үеийн вангийн цол (*Жишээ нь: Янь ван, Жинь ван, Лян ван гэх мэт*)
# Тухайн эзэлсэн газар нутгийн Нанхиад нэр (*Жэн Нань ван, Ань Си ван гэх мэт*)
# Шинээр зохиосон нэр (*Бэйнин ван, Бэйпин ван гэх мэт*)
зэрэг болно. Тэдгээр төрлийн вангуудыг Юань ши гэх мэтийн сударт Жу ван буюу угсаа төрлийн ван хэмээн нэрлэж байсан. Харин Дандаа чинсан гуайн орчуулсан Юань улсын сударт тэднийг **Олон ван** хэмээн нэрлээд түүн дотор нь хааны хүргэдийг мөн хамруулан нэрлэсэн байдаг. Олон ван хэмээсний гол шалтгаан нь урдаа маш олон чимэг маягийн нэршил авснаас тийн нэрлэх болсон мэт. Харин сүүлийн жилүүдэд ШУА-ын Түүхийн хүрээлэнгийн бүтээлүүдэд Төрлийн ван гэж бичигдэж байна. Төрлийн вангуудыг эзэмшдэг тамгаар нь 6 дэсээр хуваадаг. 
 
 
# "Арслангийн бариулт алтан тамга
# Тоймог луу бариулт алтан тамга
# Тэмээн гөрөөсөн бариулт алтан тамга
# Тэмээн гөрөөсөн бариулт алтадмал мөнгөн тамга
# Яст мэлхийн бариулт алтадмал мөнгөн тамга
# Яст мэлхийн бариулт мөнгөн тамга" гэсэн зургаан төрлийн тамга олгож байсан.

## Жагсаалт
### Тэргүүн дэсийн арслангийн бариулт алтан тамгатай вангууд
### Тоймог луу бариулт алтан тамгатай 2-р дэсийн ван 
### Тэмээний бариулт алтан тамгатай 3-р дэсийн ван 
### Тэмээний бариулт алтадмал мөнгөн тамгатай 4-р дэсийн ван 
### Яст мэлхийн бариулт алтадмал мөнгөн тамгатай 5-р дэсийн ван 
### Яст мэлхийн бариулт мөнгөн тамгатай 6-р дэсийн ван 
## Эшлэл
* Юань улсын судар: 108-р дэвтэр, Төрлийн вангийн хүснэгт

Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Ангилал:Боржигин

Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Цол
Ангилал:Юань улс
Монгол поп (цомог)

***Монгол поп*** — 2011 онд худалдаанд гарсан Д.Болдын **цомог**.

## Дууны жагсаалт
Ангилал:Камертон
Ангилал:Поп цомог
Ангилал:2011 оны цомог
Төхөөрөмж

**Төхөөрөмж** гэдэг нь орон зайн хувьд тусгаарлагдсан зүйлийг нэрлэх дээд нэршил бөгөөд үүнд нэг болон хэд хэдэн бүлгийн нийлбэр байж болдог. Төхөөрөмжөөр ямарваа зүйлийг засварлах, үйлдвэрлэх эсвэл нөлөөлөх боломжтой.

Төхөөрөмж хэмээх дээд нэр томьёоны дотор олон олон төрөл зүйл байх ба үүнд жишээлбэл цахилгаан төхөөрөмж, гэр ахуйн төхөөрөмж, хэмжих төхөөрөмж, барилгын төхөөрөмж, аппарат, машин, багаж, радио болон зурагт орно.

Төхөөрөмж нь үндсэндээ эд ангийн нийлбэрүүдээс бүтнэ. Мөн ганцхан эд хэсгийн бүлэг ч байж болох ба эдгээр нь хоорондоо тодорхой харилцаа байхгүй төхөөрөмжийн бүрдэл ч бас байна. Жишээлбэл компьютер нь ихэвчлэн тус тусдаа ажиллагаа бүхий эд хэсгүүдээс бүрдэх ба тус эд хэсгүүд нь хоорондоо харилцаагаар холбогдож байдаг төхөөрөмж юм.

Техникт төхөөрөмжийг ихэвчлэн дохио боловсруулагч буюу мэдээлэл боловсруулагч системийг нэрлэдэг.  Харин машиныг төхөөрөмжтэй харьцуулбал ихэвчлэн энерги эсвэл бодисыг боловсруулах систем гэж тодорхойлдог.  Процесс техникт бодисыг боловсруулах системийг аппарат гэх нэр томьёололыг ашиглана.

## Цахим холбоос
## Зүүлт, тайлбар
Батдоржийн Баасанжав

**Батдоржийн Баасанжав** (1954 онд төрсөн) — Хятадын **жүжигчин**, монгол үндэстэн.

## Бага нас 
Баасанжав 1954 онд Хятад улсын Шинжаан орны Бортал тойргийн Хартулга гэдэг газарт малчин монгол айлын тавдугаар хүүхэд болон төрсөн. Эцэг Батдорж нь цахар, эх Мумгаа нь ойрад ястан. Баасанжав дээрээ хоёр ах, хоёр эгчтэй, доороо нэг дүүтэй боловч дүү нь айлд өргөгдсөнөөр гэртээ отгон нь болжээ.

## Урлаг 
### Бүжигчин 
Баасанжав 13 настайгаасаа Өвөр Монголын урлагийн сургуульд бүжигчин болсон. Томроод Бээжинд очиж Хятадын цэргийн дуу бүжгийн чуулгын бүжигчин болжээ. 
### Жүжигчин 
1984 онд Өвөр Монголд ирж кино жүжигчин болсон. Анхны дүр нь "Хуан Жинхай" киноны малчин Сүхээгийн дүр байв. Баасанжав 2004 оны «Чингис хаан» олон ангит киноны Чингис хааны дүрээр алдаршсан. Түүний дараа «Монгол» УСК-ны Есүхэй, «Улаан хавцал» киноны Гуань Юя дүрийг бүтээжээ.

## Гэр бүл 
Баасанжав Өвөр Монголын дуучин монгол үндэстэн Сарангоотой гэрлэж, хоёр хүүхэдтэй болсон.

## Уран бүтээл
### Уран сайхны кино 
### Олон ангит кино 
## Лавлах холбоос
Ангилал:Хятадын кино жүжигчин
Ангилал:Хятадын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1954 онд төрсөн
Агругчи

**Оручи** нь (?-1303) Хубилай хааны **Дөрвөн** аймгийн **Дөрөвчин хатнаас** мэндэлжээ. 

## Намтар
Түүний хэдэн онд төрсөн нь тодорхой бус байдаг. Харин Түүнд Жи Юаний 6-р оны, 6 сард (1269 он)  **Си Пин ван** цол шагнаад, Тэмээн гөрөөсөн бариулт алтадмал мөнгөн тамга өгсөн. 9-р он буюу 1272 онд зарлигаар төрлийн ван Аругтөмөр, Түгэ, Нан Пин ван Тулу нарын хамт тус тусын цэргийг захирч Жяньду руу дайлаар одсон. Ерөнхий жанжинаар Есүдэр, Мангудай нарыг томилж, Төвөдийн нутаг дайран орохдоо 18 салаа цэрэг болгон орсон. Дараа оны 10-р сард (1273 он) Жяньдугийн нутгийг эзлэн авчээ. Жяньдуг эзлэн авсны дараа Мангудайгаар захируулсан 15000 гаруй цэргийг суулгасан. Үүнээс хойш тэр Төвдийн газарт цэрэг захирч удаан суусан. Хаан эцэг нь түүнд Төвдийн газрыг соёрхсон байна. 
Да Дэгийн 7 дугаар он буюу 1303 онд Төмөр өлзийт хаан, түүнд Эньжоугийн 13640 өрх хувьдан өгсөн бөгөөд жил бүр татварлах мөнгө 544 хэлхээ цаасан мөнгө ажээ. Жил бүр хүртэх пүнлүү нь 1656 хэсэг Жун Тунгийн цаасан мөнгө, 1000 хэсэг Жи Юаний цаасан мөнгө, 50 өлгий (лан) мөнгө юм.

## Гэр бүл
*Эцэг: **Хиад Боржигин** **Хубилай хаан**
*Эх: Дөрвөн аймгийн **Дөрөвчин хатан**
### Хүүхэд
***Төмөрбуха** (Жэнь Ши У Жин ван)
****Лоди** (Юньнань ван)
*****Дарма** (Ши Ань ван)
*****Анаданашири** (Ю ван)
*****Хиба**
*****Ижибал**
****Чойбал** Жэнь Ши У Жин ван
*****Ринчинбал** (Дэнин гүнж)
*****Дангубал** (Лян ван)
***Бадмаараг** (Си Пин ван)
****Гунгаабал**

## Эшлэл 
Ангилал:Юань улсын хүн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1303 онд өнгөрсөн
Суверенитет

**Суверенитет** гэж аливаа улсын засгийн газар гадны улс орон, хүчнээс хараат бусаар дотооддоо засаглах бүрэн эрхийг хэлдэг, хууль зүйн ойлголт юм. Энэ нь өнөөгийн бүрэн эрхт улсуудын хоорондын харилцааны тулгуур болдог Вестфалийн гэрээний үндсэн зарчим, олон улсын харилцааны чухал ухагдахуун билээ.

!
Ангилал:Төрийн гүн ухаан
Ангилал:Шинэ эриний өмнөх сэтгэлгээний улс төрийн түүх
Ангилал:Үндсэн хуулийн эрх зүй
Ангилал:Олон улсын эрх зүй
Гадаад хүчин зүйл (Эдийн засаг)

Эдийн засгийн ухаанд **Гадаад хүчин зүйл** гэдгээр аливаа этгээдэд тухайн этгээдийн сонголтоос үл хамааран үйлчилж буй эерэг сөрөг нөлөөллийг хэлнэ.

Жишээ нь хөрш айл нь дуу чимээ их гаргадаг бол тухайн айлд сөргөөр нөлөөлөх бол эсрэгээр хөрш айл нь орцондоо шинэ гэрэл тавьснаар тухайн орцны бүх айлд эерэгээр нөлөөлөх юм.

Ангилал:Экологид чиглэсэн бизнесийн удирдлага
Ангилал:Хүрээлэн- ба байгаль орчны хамгаалал
Ангилал:Макро эдийн засгийн онол
Ангилал:Санхүү судлал
Ангилал:Зах зээлийн уналт
Найрал дуу

**Найрал дуу** нь (  *хорос* „бүжгийн талбай“, „тойрон бүжиг“, „бүжгийн чуулал“) нь хөгжимд тухайн дууны өнгө бүрийг хэд хэдэн хүн зэрэг дуулах дуучдын чуулгыг хэлдэг. Түүнээс гадна *найрал дуу* буюу *хор* гэх нэршлээр тухайн чуулгын дуулах бүтээлийг бас нэрлэдэг. Дуурийн гол тулгуур багана болсон найрал дуу нь дуурийн гол баатрын сэтгэл санааг хуваалцах, дэмжих, үйл явдлын зангилаа асуудлыг тайлахад гол үүрэг гүйцэтгэдэг.

Дуурийн найрал дууны томоохон төрөлд:

# оратори-тэнгэрлэг дуулал гэсэн утгатай. 15 зууны сүүлчээр Италид шашны мөргөлийн дуунаас үүссэн. Үйл явдлыг тайлбарласан, хүүрнэн өгүүлсэн шинжээрээ дууриас ялгаатай. 
# кантат-магтуу гэсэн утгатай ораторийг бодвол арай бага хэмжээтэй. Дууриас ялгаатай нь тайзны урлаг биш, цөөхүүл чуулгаар дуулахад зориулагдсан бүтээл. 
# реквием гашуудлын эмгэнэлт гэсэн утгатай. Нас барагсдыг эцсийн замд үдэхэд зориулагдсан. 

Найрал дуучдыг дуулах цар хүрээгээр нь 4 ангилна. 

# Сопрана эмэгтэй хүний тунгалаг нарийн цээл хоолой 
# Альт эмэгтэй эрдүү хоолой 
# Тенор эрэгтэй цээл хоолой 
# Басс эрэгтэй баргил хоолой

Ангилал:Сонгодог хөгжим
Ангилал:Найрал дууны төрөл зүйл
Ангилал:Хөгжмийн хамтлагийн төрөл
Хөхчү (Нин ван)

**Хөхчү** бол (?-1313) Хубилай хааны есдүгээр хөвгүүн юм.

## Намтар 
Түүний хэзээ төрсөн талаар мэдээлэл байдаггүй. Харин Жи Юаний 13-р онд (1276 он) ах Номуган бэйпин вангийн удирдлаган доор Алмалык тийш Хайдугаас сэргийлж цэрэг захиран явсан. Тус оныхоо намар нь Мөнх хааны ач хүү Жирх, Тугтөмөр, Аригбөхийн хүү Ёмухур зэрэг хан хөвүүдийн цэрэгт баригдаад, Алтан ордны Мөнхтөмөр ханд хүргэгдсэн байна. Юань улс болон Хайду нарын хоорондын удаан хугацааны хэлэлцээрийн үр дүнд 1284 онд суллагдаж ирсэн.

Ирснээс хойш Монгол нутагт Баян жанжин, Номуган Бэй Ань ван, Гамала ван, Тутух нарын шилдэг баатар, ноёдын цэргийн хамт удаан хугацаанд хил орчимд цэрэг захиран сууж байсан. 

Жи Юаний 26-р он буюу 1289 онд Хайду ханы их цэрэгтэй байлдсан тул Нин Юань ван (宁远王) цол шагнаад Яст мэлхийн бариулт алтадмал мөнгөн тамга олгож, Монгол газарт бас цэрэг захируулан суулгасан. 1311 онд Хайсан хуай ван, их хааны сууринд суугаад Хөхчү ванд, Нин ван (宁王) цол шагнаад **арслангийн бариулт алтан тамга** олгосон. 1310 онд ялд унаж, Гуулин улс руу цөллөгт явсан. Аюурбарбад буянт хаан цөллөгнөөс нь суллаад Даду хот руу буцаасан. Ирэх замдаа нас нөгчсөн. Түүний хүү Сэцэнтэд Нин ван цолыг нь залгамжлуулсан.

## Гэр бүл 
*Эцэг: Хубилай хаан
*Эх: Хүшижин хатан
* Ах дүүс: Аячи
*Хүүхэд: Сэцэнт (Нин ван) Адууч (Нин ван)

Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:1313 онд өнгөрсөн
Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Юань улс
Малтузын урхи

**Малтузын урхи** нь Английн улс төрийн эдийн засагч Томас Роберт Малтузын дэвшүүлсэн онол юм. Үүнд тэрээр хүн төрөлхтний түүхийн ихэнх үед технологийн ололт амжилт, дэвшил нь амьдралын чанарыг сайжруулахаас илүүтэйгээр хүн амыг өсгөсөн бөгөөд орлого ерөнхийдөө тогтмол байсан гэж дүгнэсэн юм.

Мөн Малтуз ургамал ба амьтан нь амьдарч үлдэж чадахаас хамаагүй их тооны үр төл гаргадаг ба хүн ч гэсэн ямарваа нэгэн хяналтгүй бол хэт олон болно гэж үзсэн юм. Ийм учраас тэрээр ямар нэгэн хяналт тавихгүй бол өлсгөлөн, ядуурал нь дэлхий даяар хурцадмал асуудал болох бөгөөд хүн төрөлхтөн өөрөө өөрийгөө устгана гэж дүгнэсэн юм. 

Энэхүү онолоор Британи болон Голландын хөдөө аж ахуйн хувьсгал, XVIII зууны аж үйлдвэрийн хувьсгалаас эхлэн зарим улсуудад хувь хүнд ноогдох орлого эрчимтэй өсөн Малтузын урхинаас гарсан ч Африкийн Тропикийн бүсийн олон орон одоо ч энэхүү урхинд байна гэж үзэж байна.

Ангилал:Хүн ам зүй
Ангилал:Хуучирсан онол
Нийтийн бараа

Эдийн засагт **Нийтийн бараа** гэдгээр хэн ч орхигдолгүйгээр, өрсөлдөөнгүй авч болох барааг хэлдэг. Өөрөөр хэлбэл аливаа бараа болон эд зүйлд дараах 2 үндсэн шинж байвал үүнийг нийтийн бараа гэнэ. Эдгээр нь:
* Орхигдуулахгүй - Хэн ч энэхүү барааг ашиглахад бусдын санаатайгаар орхигдохгүй
* Өрсөлдөөнгүй - Хэн нэгэн этгээд энэхүү барааг ашиглах нь өөр бусдын ашиглах боломжинд нөлөөлөхгүй зэрэг байдал юм.
Цэвэр агаар, мэдлэг боловсрол, дэд бүтэц зэрэг нь нийтийн барааны жишээ юм. Хүн болгон цэвэр агаараар амьсгалж болох бөгөөд хэн нэгэн хүн агаараар амьсгаллаа гээд энэ нь бусад хүний амьсгалах боломжийг бууруулахгүй. Гэхдээ ихэнх нийтийн барааг хэтрүүлэн хэрэглэвэл сөрөг гадаад хүчин зүйл үүсгэх эрсдэлтэй юм. Жишээ нь агаарын бохирдол, боловсролын хүртээмжийн багасалт, замын түгжрэл гэх мэт.

Нийгэмд нийтийн барааг зохистой хувь нэмрээ оруулалгүйгээр үнэгүй ашиглах буюу туулайчлах асуудал түгээмэл гардаг. Энэ нь тухайн барааг дуусгах, хомсдуулах эрсдэлтэй юм. Зарим нийтийн барааг ашиглах хязгаарлалт тогтоох, хувьчлах зэрэг боломжтой байдаг.

Ангилал:Макро эдийн засгийн онол
Ангилал:Байгаль орчны эдийн засаг
Ангилал:Нээлттэй нийгэм
Беккерель (нэгж)

**Беккерель** нь Олон улсын нэгжийн систем дэх цацраг идэвхийн нэгж юм. **Бк** гэж тэмдэглэнэ. Энэхүү нэгж нь цацраг идэвхийг Мари Кюри, Пьер Кюритэй илрүүлэн 1903 онд хамтдаа Нобелийн шагнал хүртсэн эрдэмтэн Антуан Анри Беккерелийн нэрээр нэрлэгдсэн юм.

Беккерель нь задарч буй цацраг идэвхт бодисын тооны өөрчлөлтөөр тодорхойлогддог. Өөрөөр хэлвэл 1 беккерель гэдэг нь секунд бүрт 1 цөм задарч байгаа гэсэн үг юм. Тийм ч болохоор 1 беккерель нь с-1 тэй тэнцэх буюу секундтай урвуу хамааралтай байна.

Ангилал:СИ-системийн нэгж
Ангилал:Радиометрийн нэгж
Годан

**Годан** (1206-1247/1251)- Чингис хааны ач хүү бөгөөд Өгэдэй хааны хоёрдугаар хүү юм. Өгэдэй хааны Дөргөнэ хатнаас 1206 онд төрсөн байна Гүюг хааны дүү юм. 

## Намтар 
1235-1239 оны хооронд Өмнөд Сүн улстай хийсэн дайнд оролцсон. 1240 онд **Доорта дархан**-ы хамт 30,000 их цэргээр Төвдийн нутагт довтлон орж хараат болгож байв. Улмаар Ганьсу, Хөх нуур орчимд төвлөрөн сууж цэрэг захирчээ. 1247 онд Сажагийн Гунгаажалцан ламтай Ганьсу мужид уулзаж байлаа. Рашид ад-Дины "Судрын чуулган"-д Годаныг Дөргөнэ хатны явуулгаар Фатимад хорлогдсон гэж бичжээ. Харин Шар тууж тэргүүтэй XVII-XIX зууны монгол сурвалжуудад түүнийг дөчин зургаанаа гахай жилээ нөгчвэй гэж бичсэн байх аж. Энэ нь 1251 онтой таардаг. Ийм учраас 1247, 1251 оны аль нэгэнд нь хорлогдсон гэх таамаг байдаг болно.

## Гэр бүл
* Эцэг: Өгэдэй хаан
* Эх: Дөргэнэ хатан
* Хөвгүүд:
# Мэргидэй (灭里吉歹) 
# Мөнгөт
# Жибигтөмөр
# Тэбэл (帖必烈)
# Күюн 
* Охид: 
# Булган
# Бабуча (Уйгурын Идүгүт Ниүлин тэгинтэй гэрлэсэн)

## Ишлэл 
Ангилал:1206 онд төрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын түүх
Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Every Teardrop Is a Waterfall

"**Every Teardrop is a Waterfall**" нь Английн Coldplay хамтлагийн бүтээл бөгөөд 2011 оны 6-р сарын 3нд дэлхий даяар худалдаанд гарсан. Их Британид энэ дуу нь 2 өдрийн дараа буюу 6-р сарын 5нд худалдаанд гарсан.

Энэ дуу нь Грэмми шагнал гардуулах ёслолын "Шилдэг рок дуу" болон "Шилдэг Рок гүйцэтгэл" төрлүүдэд нэр дэвшсэн. Энэ дуу нь өөртөө 1976 онд Петр Аллэн, Адреине Андерсон нарын зохиосон "I Go to Rio" дууны хэсгийг агуулсан.

Америкийн Billboard Hot 100 хөгжмийн жагсаалтанд 29-р байр хүртэл дэвшсэн бөгөөд худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 85,000 борлуулалт хийсэн. Улмаар энэхүү дуу нь 14-р байр хүртэл дэвшсэн. Их Британы дууны жагсаалтанд 6-р байр хүртэл дэвшсэн.

Энэхүү дуу нь BBC Radio 1, BBC Radio 2, BBC 6 Music, Absolute Radio болон Xfam радиогоор цацагдаж эхэлсэн.. Coldplay энэ дуугаа 6-р сарын 4нд Rock am Ring and Rock im Park  фестивалд анх удаа амьдаар дуулсан. Энэ дуу мөн Apple компанийг үүсгэн байгуулагч Стив Жобстой салах ёс гүйцэтгэх арга хэмжээнд дуулагдсан. 

## Холбоосууд
Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Коочи Момоко

**Коочи Момоко** (японоор 河内桃子 - [Kōchi Momoko], англи латин үсгээр хэвшсэн нь Momoko Kōchi, төрсөн нэр нь 大河内桃子 → **Оокоочи Момоко**, 1932 оны 3 сарын 7 - 1998 оны 11 сарын 5) — Японы кино жүжигчин юм. 
  
## Зураг

Зураг:Momoko Kochi 540105 Scan10006.JPG|1954

## Эшлэл
## Гадаад холбоос
Ангилал:1932 онд төрсөн
Ангилал:Японы жүжигчин
Ангилал:1998 онд өнгөрсөн
2010 оны бүх цэргийн наадам

#### Наадмын тухай 
"Бүх цэргийн наадам-2010 " Монгол бөхийн өргөөнд 2010 оны 5 сарын 23 зохион байгуулагдаж хүчит 256 бөх барилдлаа. Энэ жилийн барилдаанд: Түрүү: Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат, Алдар СХ, ЗХ-ний 310-р анги, “Хатант интернэйшнл” ХХК-ийн бөх ц.а Чимэдрэгзэнгийн САНЖААДАМБА /Цэргийн хурц АРСЛАН болов/ Үзүүр: Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумын харьяат, с.з Э.ТУЛГА / Цэргийн ЗААН болов/ Их шөвөгт: Увс аймгийн Хяргас сумын харьяат, Хүч СХ, Эргүүл хамгаалалттай газрын бөх а.а Сүхбаатарын БАТСУУРЬ, Өвөрхангай аймгийн Тарагт сумын харьяат, “Их Монголын хүчтэн” дэвжээ, Өвөрхангай аймгийн ЦХ-ийн бөх а.а Батмөнхийн Сангисүрэн нар шалгаран үлдэв.

#### Цол хүртсэн, шөвгөрсөн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
##### Товчилсон үгнүүдийн тайлбар 
##### Гурвын даваа 
##### ***Дөрвийн даваа*** 
##### ***Тавын даваа*** 
##### ***Зургаагийн даваа*** 
##### ***Долоогийн даваа*** 
##### Наймын даваа 
#