open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ионжуулагч цацраг

Цөмийн цацрагийг оролцуулан ионжуулагч цацраг (эсвэл ионт цацраг) нь атом эсвэл молекулуудаас электроныг салгаж ионжуулахад хангалттай энергитэй атомын доорх бөөмс мөн цахилгаан соронзон долгионоос бүрдэнэ.[1] Зарим бөөмс гэрлийн хурдны 99% хүртэл аялж чаддаг ба цахилгаан соронзон долгион нь цахилгаан соронзон спектрийн өндөр энергитэй хэсэгт байдаг. 

Гамма туяа, рентген туяа, цахилгаан соронзон спектрийн илүү өндөр энергитэй хэт ягаан туяа зэрэг нь ионжуулагч цацраг, харин бага энергитэй хэт ягаан туяа, нүдэнд үзэгдэхүйц гэрэл, бараг бүх төрлийн лазерын гэрэл, хэт улаан туяа, богино долгион, радио долгион нь ионжуулдаггүй цацрагт багтана. Талбай дахь ионжуулагч ба ионжуулдагч бус цацрагийн хоорондох хил хязгаарыг хэт ягаан туяа тодорхойлох боломжгүй, энэ нь өөр өөр молекул, атомууд өөр өөр энергид ионждогоос үүдэлтэй. Ионжуулагч цацрагийн энерги 10 электронвольт (эВ) -ээс 33 эВ-ийн хооронд эхэлнэ.


Ангилал:Радио биологи
Ангилал:Хорт хавдар үүсгэгч бодис
Ангилал:Цацраг
Ангилал:Цацраг идэвхт задрал
Ангилал:Цацраг туяаны хамгаалалт
Ангилал:Эгэл бөөмийн физик
Өөрчлөлтийн үе шат

Өөрчлөлтийн үе шат гэж аливаа юмсын төлөв байдлын өөрчлөлтийг хэлнэ. Жишээлбэл, хатуу бие шингэн болж хувирдаг. Энэ өөрчлөлтийг хайлах гэж нэрлэдэг. Хатуу бодис хий болж өөрчлөгдөхийг сублимаци, хий шингэн болж өөрчлөгдөхийг конденсац, шингэн хатуу болж өөрчлөгдөхийг хатуужилт, хий хатуу болж өөрчлөгдөхийг тунадас, шингэн нь хий болж өөрчлөгдөхийг ууршилт эсвэл буцалгах гэж  нэрлэдэг. Өөрчлөлтийн үе шат нь ихэвчлэн температур эсвэл даралтын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй байдаг.

Бодисын төлөв байдал нь хатуугаас шингэн рүү шилжих тусам тэдгээрийн бүтэц өөрчлөгддөг. Жишээлбэл, хатуу биетийн холбоо нь устөрөгчийн холбооноос илүү хүчтэй байдаг нь хатуу бодисыг тодорхой хэмжээ, хэлбэртэй болгодог. Гэсэн хэдий ч хатуу бодис хайлж шингэн болох үед холбоо нь мэдэгдэхүйц суларч усанд бол ердөө л устөрөгчийн холбоо болдог байна. Шингэн нь тодорхой эзэлхүүнтэй боловч тодорхой хэлбэртэй биш бөгөөд энэ нь байгаа савныхаа хэлбэрийг авахад хүргэдэг. Дулаан их нэмэгдэхэд шингэн бодис ууршиж, ямар ч холбоогүй хий болдог. Хий бол зүгээр л нэг хэлбэргүй бөөмсийн цуглуулга бөгөөд савыг бүрэн эзлэхийн тулд бүх чиглэлд нэгэн зэрэг тэлэх хандлагатай байдаг. Хэрэв хий нь хязгаарлагдмал биш бол бөөмс хоорондын зай нэмэгдсээр байх болно. Хий нь тодорхой эзэлхүүнтэй эсвэл тодорхой хэлбэртэй байдаггүй.

Ангилал:Термодинамикийн процесс
Экосистемийн үйлчилгээ

**Экосистемийн үйлчилгээ** гэдэг нь байгаль орчин, байгалийн экосистемийн зүгээс хүмүүст үзүүлж буй олон ашиг тусыг хэлдэг. Ийм экосистемд жишээлбэл, *агроэкосистем, ойн экосистем, бэлчээрийн экосистем, усны экосистем* орно. 

Эдгээр экосистемүүд нь эрүүл харилцаанд ажилладаг бөгөөд газар тариалалтанд байгалийн замаар тоос хүртээх, цэвэр агаар, цаг агаарын эрс тэс уур амьсгалыг бууруулах, хүний ​​оюун санаа, бие бялдрын сайн сайхан байдлыг хангадаг. Ерөнхийдөө эдгээр ашиг тусыг экосистемийн үйлчилгээ гэж нэрлэх болсон бөгөөд ихэвчлэн хоол хүнсээр хангах, ундны цэвэр усаар хангах, хог хаягдлыг задлах, хүнсний экосистемийн уян хатан байдал, бүтээмжтэй салшгүй холбоотой байдаг.

Эрдэмтэд болон байгаль орчны мэргэжилтнүүд экосистемийн үйлчилгээний талаар хэдэн арван жилийн турш ярьдаг байсан ч 2000-аад оны эхээр Мянганы Экосистемийн Үнэлгээ (MA) байгуулага энэ ойлголтыг дэлгэрүүлсэн.[1] Тэнд экосистемийн үйлчилгээг дөрвөн том ангилалд хуваадаг: 

* Хоол хүнс, ус үйлдвэрлэх зэрэг **хангах,**
* Уур амьсгал, өвчний хяналт зэрэг **зохицуулах,**
* Дэлхийн бодисын эргэлт болон хүчилтөрөгчийн үйлдвэрлэл зэрэг **дэмжих,**
* Сэтгэл санааны амралт, сүсэг бишрэл болон амралт зугаалгын зэрэг **соёлын** үйлчилгээ үзүүлдэг.

Шийдвэр гаргагчдад туслах зорилгоор экосистемийн олон үйлчилгээг хүний үйл ажилгаагаар бүтээгдсэн дэд бүтэц болон үйлчилгээтэй харьцуулалж үнэлж байна.

Эстаурийн болон эргийн экосистемүүд нь далайн экосистемдээ орох ба эдгээр нь олон замаар дээрх бүх экосистемийн үйлчилгээг үзүүлдэг. Жишээ нь экосистемийг зохицуулахдаа уур амьсгалын зохицуулалт болон сааруулагч зурвасын үүрэг гүйцэтгэнэ. Үүнээс гадна далайн хүнс болон генийн нөөцөөр хангадаг.  Амралт зугаалга болон аялал жуулчлалаар соёлын үйлчилгээ үзүүлдэг. Эцэст нь, бодисын эргэлт болон анхдагч үйлдвэрлэлийг явуулж дэмжих үйлчилгээ үзүүлдэг.

## Томъёолол 
Экосистемийн үйлчилгээ буюу экосервис нь экосистемээс хүнд хүртээж байгаа баялаг, үйлчилгээ. 
Ангилал:Байгаль орчны эдийн засаг
Ангилал:Тогтвортой байдал
Ангилал:Хүн төрөлхтний экологи
Ангилал:Экологи
Ангилал:Экосистемийн судалгаа
Үчимэй

**Ваньянь Үчимэй** (хятадаар: 完顏晟 吳乞買, пиньинь: Wán yán chéng wú qǐ mǎi) (1075 оны 11 сарын 25 – 1135 оны 2 сарын 9) нь зүрчидийн Алтан улсын хоёрдугаар хаан. Түүний хаанчлалын үед 1125 онд Киданы Ляо улсыг мөхөөж, 1127 онд Сүн улсын нийслэлийг эзлэн хоёр хааныг нь олзлон, Хөх мөрнөөс хойшх нутгийг нь эзэлсэн. 

## Тойм 
Үчимэй нь ваньянь овгийн ноён Хэлибогийн дөрөв дэхь хөвүүн бөгөөд Агуда хааны дүү. 1123 онд Агуда өөд болсны дараа хаан сууринд заларч чадсан. 1125 онд Алтан улсын жанжин Ваньянь Лоушигийн удирдсан цэргүүд Киданы хаан Тяньзодиг олзлож, Ляо улсыг мөхөөсөн. 1125 оны 10 сард Сүн улстай байгуулсан холбоотны гэрээгээ зөрчиж, Сүн улс руу Ваньянь Гаогаар их цэрэг захируулж довтлов. 1126 оны 8 сард Ваньянь Зонван, Зонхан нарын захирсан Алтан улсын цэргүүд Сүн улсын нийслэл Бянжин хотыг бүслэж, 1127 онд тус хотыг эзлэхэд Сүн улсын Хуйзун, Чиньзун хоёр хааныг олзлов.  Ингээд Сүн улсын ихэс ноёд Хөх мөрний урд байх Линьань хот руу нийслэлээ шилжүүлж, хааны угсааны нэг хүнийг хаан болгосноор **Өмнөд Сүн улсын** үе эхэлдэг. 1128 онд Үчимэй хааны зарлигаар Сүн улсын Хуйзун хаанд "Хүньдө гүн (昏德公)", Чиньзун хаанд "Чонхүнь хоу (重昏侯)" хэмээх түшмэлийн цол соёрхож тэднийг "Угучэн" (五國城; одоогийн Хармөрөн мужийн Илань шянь)  гэх хотод газар заан суулгав. 1130-аад оны үеэс хойд зүгт Хамаг Монголын эсрэг хэд хэдэн удаа дайтсан ч, ялагдав.

Түүний хаанчлалын үед Алтан улсын төрийн тогтолцоо бэхжиж, эзэнт гүрний шинжийг олсон.  1135 онд 60 насандаа таалал төгссөний дараа Агуда хааны ач хөвүүн Хэла залгамжлав. 

## Гэр бүл 
**Эцэг эх:**

* Эцэг: Хэлибо
* Эх: Налан овгийн Ижянь хатан (翼簡皇后 拏懒氏)

**Хатад, хүүхдүүд:**

* Чиньрэнь хатан, Танкуо овгийнх (欽仁皇后 唐括氏)
** Пүлүхү (蒲魯虎), хятад нэр нь Ваньянь Зонпань (完顏宗磐), Сүн ван (宋王), ууган хөвүүн
* Тодорхойгүй:
** Хулу (胡魯), хятад нэр нь Ваньянь Зонгу (完顏宗固), Бинь ван (豳王)
** Хулубу (斛魯補), хятад нэр нь Зоня (完顏宗雅), Дай ван (代王)
** Алудай (阿魯帶), хятад нэр нь Зоншүнь (完顏宗順), Сю ван (徐王)
** Алубу (阿魯補), хятад нэр нь Зонвэй (完顏宗偉), Ю ван (虞王)
** Хушаху (斛沙虎), хятад нэр нь Зонин (完顏宗英), Тэн ван (滕王)
** Алин (阿鄰), хятад нэр нь Зони (完顏宗懿), Сюэ ван (薛王)
** Алу (阿魯), хятад нэр нь Зонбэн (完顏宗本), Юань ван (原王)
** Гулань (鶻懶), И ван (翼王)
** Хулижя (胡里甲), хятад нэр нь Зонмэй (完顏宗美), Фэн ван (豐王)
** Шэнтүмэн (神土門), Юнь ван (鄆王)
** Хубошу (斛孛束), Хуо ван (霍王)
** Волиэ (斡烈), Цай ван (蔡王)
** Гуша (鶻沙), хятад нэр нь Зонжэ (完顏宗哲), Би ван (畢王)

## Эшлэл 
Ангилал:1075 онд төрсөн
Ангилал:1135 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын хаан
Ангилал:Зүрчид
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Молекулын тойрог зам

Mолекулын тойрог зам

Химийн хувьд молекулын тойрог зам (эсвэл МО) нь атомууд молекулд нэгдэх үед электронуудад юу тохиолдохыг тайлбарладаг. MO нь молекул дахь электроны долгионтой төстэй үйлдлийг тодорхойлдог математик функц юм. Функцууд нь аль ч тодорхой бүс нутагт электрон олох магадлалыг хэлж чадна. Химичид химийн болон физик шинж чанарыг урьдчилан таамаглах эсвэл тайлбарлахын тулд ийм функцийг ашигладаг.

Химичид ихэвчлэн атомын орбиталуудыг нэгтгэн молекулын тойрог замын математик загварыг бүтээдэг. Молекулын атом бүрийн эрлийз орбитал эсвэл атомын бүлгийн бусад молекул орбиталуудыг бас ашиглаж болно. Эдгээр функцууд дээр компьютер ажиллах боломжтой. Молекулын тойрог замууд нь химичүүдэд молекулуудыг судлахын тулд квант механикийг ашиглах боломжийг олгодог. Молекул дахь атомууд хоорондоо хэрхэн наалддаг тухай асуултуудад MO хариулдаг. Тойрог замын диаграмм дахь янз бүрийн бөөрөнхий хэлбэрүүд нь атомын электронууд хаана байж болохыг харуулж байна.

Зураг 1: Иж бүрэн ацетилен (H−C≡C−H) молекулын тойрог замын багц

Түүх

Орбитал гэдэг үгийг англи хэлэнд анх Роберт С.Мулликэн ашигласан. Германы физикч Эрвин Шрөдингер MOs-ийн тухай өмнө нь бичсэн байдаг. Шредингер тэднийг Eigenfunktion гэж нэрлэсэн.

Физикч Макс Борн 1926 онд молекул орбиталуудын онолыг тодорхойлсон. Өнөөдөр энэ нь Борны дүрэм гэж нэрлэгддэг бөгөөд квант механикийн Копенгагены тайлбарын нэг хэсэг юм. Энэ онолыг анх дэвшүүлэхэд Нильс Борын атомын загвартай санал нийлэхгүй байв. Борын загварт электронууд тойрог хэлбэрээр хөдөлж байхдаа цөмүүдийг "эргэдэг" гэж тодорхойлсон.

Ангилал:Молекул физик
Ангилал:Онолын хими
Ангилал:Тооцооллын хими
Ангилал:Химийн холбоо
Шредингерийн тэгшитгэл

Шредингерийн тэгшитгэл нь субатомын бөөмс хэрхэн ажилладаг тухай хамгийн үнэн зөв онолуудын нэг болох квант механикийн үндэс болсон дифференциал тэгшитгэл (үл мэдэгдэх тоо биш харин үл мэдэгдэх функцийг агуулсан тэгшитгэлийн төрөл) юм. Энэ нь 1925 онд Эрвин Шрөдингерийн бодож олсон математикийн тэгшитгэл бөгөөд тухайн цаг хугацаа бүрт огторгуйн цэг бүрт тодорхой утгатай бөөмс буюу системийн (бөөмийн бүлэг) долгионы функцийг тодорхойлдог. Эдгээр утгууд нь ямар ч физик утгагүй (үнэндээ тэд математикийн хувьд төвөгтэй байдаг) боловч долгионы функц нь бөөмс эсвэл системийн талаар мэдэж болох бүх мэдээллийг агуулдаг. Байрлал, импульс, энерги гэх мэт. Физик шинж чанаруудтай холбоотой бодит утгыг буцаахын тулд долгионы функцийг математикийн аргаар удирдах замаар энэ мэдээллийг олж болно. Долгионы функцийг энэ бөөмс эсвэл систем цаг хугацааны явцад хэрхэн нөлөөлж байгааг дүрсэлсэн зураг гэж үзэж болно. Долгионы функц нь нэгэн зэрэг хэд хэдэн өөр төлөвт байж болох тул бөөмс нэгэн зэрэг олон янзын байрлал, энерги, хурд болон бусад физик шинж чанартай байж болно (жишээ нь "нэг дор хоёр газар байх"). Гэсэн хэдий ч, эдгээр шинж чанаруудын аль нэгийг хэмжихэд энэ нь зөвхөн нэг тодорхой утгатай (энэ нь тодорхой таамаглах боломжгүй), бөгөөд долгионы функц нь зөвхөн нэг тодорхой төлөвт байна. Үүнийг долгионы функцын уналт гэж нэрлэдэг бөгөөд ажиглалт эсвэл хэмжилтийн үйлдлээс үүдэлтэй . Долгионы функцын уналтын яг шалтгаан, тайлбар нь шинжлэх ухааны нийгэмлэгт өргөн маргаантай байдаг.

Орон зайнд хөдлөгч нэг эгэл биетийн хувьд Шредингерийн тэгшитгэл: 

-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{\partial^2}{\partial x^2}\Psi(x,\,t) + V(x)\Psi(x,t) = i\hbar\frac{\partial}{\partial t} \Psi(x,\,t)

where i is the square root of -1, \hbar is the reduced Planck's constant, t is time, x is a position, \Psi(x,\,t) is the wave function, and V(x) is the potential energy, an as yet not chosen function of position. The left hand side is equivalent to the Hamiltonian energy operator acting on \Psi.
Ангилал:Квант механик
Ангилал:Математик физик
Ангилал:Дифференциал тэгшитгэл
Хөрсний органик бодис

**Хөрсний органик бодис** (SOM) нь задралын янз бүрийн үе шатанд байгаа ургамал, амьтны үлдэгдэл, хөрсний бичил биетний эс, эд, хөрсний нянгийн нийлэгждэг бодисуудаас бүрддэг хөрсний органик бодисын бүрэлдэхүүн хэсэг юм. SOM нь хөрсний физик, химийн шинж чанар, зохицуулалтын экосистемийн үйлчилгээг үзүүлэх чадавхид олон тооны ашиг тусыг өгдөг. SOM нь хөрсний үйл ажиллагаа, чанарт онцгой ач холбогдолтой.

SOM-ийн ашиг тус нь хэд хэдэн цогц, интерактив, эдафик хүчин зүйлсийн үр дүнд бий болдог; Хөрсний үйл ажиллагаанд үзүүлэх эдгээр ашиг тусын бүрэн бус жагсаалтад хөрсний бүтэц, бөөгнөрөл, ус хадгалах, хөрсний биологийн төрөл зүйл, бохирдуулагч бодисыг шингээх, хадгалах чадвар, буферийн чадвар, ургамлын шим тэжээлийн эргэлт, хадгалалтыг сайжруулах зэрэг орно. SOM нь катион солилцооны цэгүүдийг бий болгож, ургамлын шим тэжээл, ялангуяа азот (N), фосфор (P), хүхэр (S) зэрэг микроэлементүүдийн нөөц болж, хөрсний үржил шимийг нэмэгдүүлдэг бөгөөд SOM-ийн эрдэсжилт аажмаар ялгардаг. Иймээс SOM-ийн хэмжээ болон хөрсний үржил шим нь ихээхэн хамааралтай байдаг.

SOM нь хөрсний нүүрстөрөгчийн (C) гол шингээгч, эх үүсвэр болдог. Хэдийгээр SOM-ийн C агууламж ихээхэн ялгаатай боловч SOM нь ихэвчлэн 58% C агуулдаг гэж тооцоолдог бөгөөд "хөрсний органик нүүрстөрөгч" (SOC) нь ихэвчлэн SOM-ийн ижил утгатай, хэмжсэн SOC-ийн агууламж нь ихэвчлэн SOM-ийн прокси үүрэг гүйцэтгэдэг. Хөрс нь дэлхий дээрх хамгийн том С шингээгчдийн нэг бөгөөд дэлхийн нүүрстөрөгчийн эргэлтэд чухал ач холбогдолтой бөгөөд ингэснээр уур амьсгалын өөрчлөлтийг бууруулахад чухал ач холбогдолтой юм. Тиймээс SOM/SOC-ийн динамик болон SOM менежментээр дамжуулан нүүрстөрөгчийн ялгаруулалтын экосистемийн үйлчилгээг үзүүлэх хөрсний чадавхи сүүлийн үед ихээхэн анхаарал татаж байна.

Ангилал:Хөрс судлал
Ангилал:Газар тариалан
Далайн экосистем

**Далайн экосистем** нь дэлхийн усны экосистемийн *хамгийн том* нь бөгөөд давс ихтэй усанд оршдог. Энэ систем нь давсны агууламж багатай цэнгэг усны экосистемээс ялгаатай. Далайн ус нь дэлхийн гадаргуйн 70 гаруй хувийг эзэлдэг бөгөөд дэлхийн усан хангамжийн 97 гаруй хувийг, дэлхий дээрх амьдрахад тохиромжтой орон зайн 90%-ийг эзэлдэг. Далайн усны давсжилт дунджаар мянган усны молекул тутамд 35 хувь байдаг. Бодит давсжилт далайн өөр өөр экосистемд харилцан адилгүй байдаг.

Далайн экосистемийг усны гүн, эрэг орчмын онцлогоос хамааран олон бүсэд хувааж болно. Далайн бүсэд нь халим, акул, туна зэрэг амьтад амьдардаг далайн өргөн уудам хэсэг юм. Далайн бүс нь олон сээр нуруугүй амьтад амьдардаг усан доорх субстратуудаас бүрддэг. Далайн түрлэгийн бүс нь өндөр ба нам түрлэгийн хоорондох хэсэг юм. Эргийн ойролцоох бусад бүсэд шаварлаг, далайн өвсний нуга, мангро, чулуурхаг далайн давалгааны систем, давслаг намаг, шүрэн хад, далайн эрэг зэрэг болно. Усны гүнд химосинтетик хүхрийн бактери нь хүнсний торны суурийг бүрдүүлдэг гидротермаль нүхнүүд үүсгэж болно.

Далайн экосистем нь тэдгээртэй холбоотой организмуудын биологийн нэгдэл, тэдгээрийн физик орчинд тодорхойлогддог. Далайн экосистемд байдаг организмын ангилалд хүрэн замаг, динофлагеллат, шүр, толгой хөлт, echinoderms, акул орно.

Далайн экосистем нь дэлхийн хүн амын нэлээд хэсэгт *экосистемийн үйлчилгээ нь  чухал эх үүсвэр, хоол хүнс, ажлын байранд нөлөөлдө*г юм. Далайн экосистемийг ашиглаж байгаа хүмүүс, далайн экосистемийн бохирдол нь эдгээр экосистемийн тогтвортой байдалд ихээхэн *аюул учруулж* байна. Далайн экосистемтэй холбоотой байгаль орчны асуудалд далайн нөөцийг тогтворгүй ашиглах (жишээ нь зарим зүйл загасыг хэт их загасчлал), далайн бохирдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, эрэг орчмын газруудад барилга байгууламж барих зэрэг орно. Түүгээр ч зогсохгүй дэлхийн дулаарлыг үүсгэдэг нүүрстөрөгчийн давхар исэл болон дэлхийн дулаарлын улмаас хуримтлагдсан дулааны ихэнх хэсэг нь далайд шингэж, далайн химийн найрлага нь далайн хүчиллэгжилт зэрэг үйл явцаар өөрчлөгдөж, улмаар далайн экосистемд заналхийлж байна.

Ангилал:Тэнгисийн биологи
Ангилал:Ус зүйн экологи
Ангилал:Экосистем
Ойн экологи

Ойн экологи нь ой доторх хоорондоо харилцан уялдаатай зүй тогтол, үйл явц, ургамал, амьтан, Экосистемийн Шинжлэх ухааны судалгаа юм. Ойн Менежментийг мод үржүүлэлт, ойжуулалт, ойн менежмент гэж нэрлэдэг. Ойн экосистем гэдэг нь хүрээлэн буй орчны бүх амьд бус физик (абиотик-амьд бус) зүйлсийн хамт үйл ажиллагаагаа явуулдаг бүх ургамал, амьтан, бичил биетүүдээс (биотик- амьд бүрэлдэхүүн хэсэгүүд) бүрдсэн байгалийн ойн нэгж хэсгүүд юм. 

**Ач холбогдол**

Ой мод дэлхийн экосистемд асар чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Ой мод нь дэлхийн хүчилтөрөгчийн 28 орчим хувийг ( дийлэнх хувийг далайн планктонууд бүтээдэг) үйлдвэрлэдэг. Мөн сая сая хүний гэр болж, тэдэнтэй ямар нэгэн байдлаар хэдэн тэрбум нь ойгоос хамааралтай байдаг. Үүний нэгэн адил дэлхийн амьтдын ихэнх хэсэг нь ойд амьдардаг. Мөн ой модыг түлээ бэлтгэх, модон бүтээгдэхүүн хийх зэрэг эдийн засгийн зориулалтаар ашигладаг. Тиймээс ойн экологи нь биосфер, түүгээр хангагдсан хүний үйл ажиллагаанд асар их нөлөө үзүүлдэг. 

**Арга зам**

Калифорнийн хойд хэсэгт орших ойд улаан мод нь олон модыг хамгаалж, урт удаан амьдруулахын тулд удирддаг. 

Ойг бие даасан организмаас эхлээд экосистем хүртэл зохион байгуулалтын хэд хэдэн түвшинд судалдаг. Гэсэн хэдий ч ой гэдэг нэр томьёо нь нэгээс олон организм амьдардаг газар нутгийг хэлдэг тул ойн экологи нь ихэвчлэн хүн ам, нийгмийн бүлэг эсвэл экосистемийн түвшинд төвлөрдөг.

Ангилал:Экологи
Цаг агаарын урьдчилсан мэдээ

Цаг агаарын урьдчилсан мэдээ гэдэг нь тухайн газар нутаг, цаг хугацааны хувьд агаар мандлын нөхцөл байдал ямар байхыг урьдчилан таамаглах шинжлэх ухаан, технологийн хэрэглээ мөн. Хүмүүс цаг агаарыг олон мянган жилийн турш таамаглахаар зорьж ирсэн нь 19-р зуунаас эхлэн албан ёсоор биеллээ олжээ.

Цаг агаарын урьдчилсан мэдээг агаар мандал, эх газар, тухайн үеийн далайн байдлын талаарх тоон мэдээллийг цуглуулж, цаг уурчдын тусламжтайгаар тухайн газар агаар мандал хэрхэн өөрчлөгдөхийг магадладаг.

Нэгэн цагт агаарын даралт, одоогийн цаг агаарын нөхцөл байдал, тэнгэрийн байдал үүлэрхэг эсэхийг өөрчлөлт дээр нь үндэслэн гараар аргаар тооцоолдог байсан бол одоо цагт цаг агаарын урьдчилсан мэдээ агаар мандлын олон хүчин зүйлийг харгалзан үзэх компьютерт загварт суурилах болсон.[1] Гэсэн ч таних ур чадвар, харилцаа холбоо, гүйцэтгэлийн мэдлэг, хэвийх байдлын талаарх мэдлэг зэрэг урьдчилсан таамаглалд үндэслэх хамгийн сайн загварыг сонгоход хүний оролцоо одоо ч шаардлагатай хэвээр байна.

Урьдчилан таамаглалтын алдаа нь агаар мандлын эмх замбараагүй байдал, агаар мандал, эх газар, далайг тодорхойлсон тэгшитгэлийг бодоход шаардагдах тооцооллын хүчин чадал, анхны нөхцөлийг хэмжихэд гарсан алдаа, атмосферийн талаархи бүрэн ойлголтгүйгээс шалтгаалж болно. Тиймээс одоогийн болон урьдчилсан таамаглал хийгдэж буй хугацаа (урьдчилан таамаглах хүрээ) хоороо зөрүүтэй байх тусам таамаглал үнэн зөв биш болж эхлэнэ. Зөвшилцөх нь алдааг багасгаж, таамаглалд итгэх итгэлийг бий болгодог.

Ангилал:Зурвас
Ангилал:Мэргэжлийн сэтгүүл зүй
Ангилал:Радио, телевиз
Ангилал:Цаг агаарын ажиглалт ба урьдчилсан мэдээлэл
Ангилал:Цаг уур судлал
Онцлог газар

Онцлог газар гэдэг нь судлаачид болон бусад хүмүүсийн замаа олохын тулд ашигладаг, хялбархан,онцгой харагдах газарзүйн цэгийг (уул, хад, гол гэх мэт) хэлнэ.

Одоо цаг үед энэ нь хөшөө, барилга эсвэл бусад байгууламж гэх мэт амархан танигдаж болох бүх зүйлийг агуулдаг. Америкийн англи хэлэнд жуулчдын анхаарлыг үзэсгэлэнтэй хийц,том барилга эсвэл түүхийн чухал холбогдолтойгоор татдаг газрын нэршил юм. Зарим улсын онцгой газар нь албан ёсны бичиг,газрын зураг дээр байх нь бий.Британийн англи хэл дээрх тэмдэглэгээг хэн нэгэнд хаа нэгтээ очих чиглэл өгөх энгийн чиглэл өгөхөд ихэвчлэн ашигладаг. Үүнийг Америкийн англи хэл дээр бас хийдэг.[ишлэл шаардлагатай]

Америкийн англи хэлэнд энэ нь онцгой харагдахаар хийгдсэн эсвэл түүхэн ач холбогдлоос шалтгаалан жуулчдын сонирхлыг татахуйц газруудыг тодорхойлоход хэрэглэгддэг гол нэр томъёо юм. 
Хот,газарзүйн шинжлэх ухаанд тэмдэглэгээг танил болон танил бус орчин нөхцөлд зүг чигийг олж чиглүүлэхэд тусалдаг баримжаа юм.
Тэмдэглэгээ нь ихэвчлэн аман заавар зөвлөгөөг өгдөг.(Том сүмээс зүүн тийш эргээд,гүүрний тэнд).

Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт
Ангилал:Байр зүй
Ангилал:Газар зүйн нэр томьёо
Ангилал:Дайн, тулааны тактик
Ангилал:Зурагзүй
Атомын радиус

Элементийн Атомийн радиус нь цөм болон гадаад давхрааны хоорондох зайг хэлнэ. 

Атом радиус нь өгөгдсөн хугацаанд электронуул нь хаана буйг мэлэх боломжгүй байдаг учир тодорхойлоход бэрх. 

Элкментийн Үелэх хүснэгтэд бүлгийн дагуу доошлоход электронууд нь их учир ихсэснээр электроны тойргийн радиус томорно. Харин үеийн дагуу явахад нөлөөллөө хамгаалахын тулд радиус нь багасна. 

Тодоройлолтод суурилан хураангуй бодис ,молекулуудад хамаарах ковалент байдал эсвэл иончлогдсон болон өдөөгдсөн төлөвүүдэд хугацаа хамаарч болдог чанар нь туршилтын хэмжээсээр дамжуулан олж авсан эсвэл онолын загваруудаас тооцоологдсон байж болно.  Атомын радиусын чанар нь атомын муж болон агуулгаас хамаарна.

Электронуудад тодорхой орбитууд эсвэл хүрээлэл байхгүй. Харин байрлал нь магадлалтай хуваарилагдан дүрслэгдэн, энэ нь цөмөөс хүчтэй таслагдахгүйгээр цөмөөс холдох үед аажмаар багасна. Эдгээрийг атомийн орбитал эсвэр элкктроны давхарга гэж нэрлэдэг. Мөн хураангуйлсан бодисууд болон молекулуудад атомын электроны давхаргууд тодорхой хэмжээгээр давхцдаг ба зарим электронуу нь хоёр болон түүнээс дээш атомууд хамран том хүрээллээр тэнүүчилж болдог.

Ангилал:Атомууд
Ангилал:Атомын физик
Ангилал:Химийн тоо хэмжээ
Үзэгдэл

Үзэгдэл нь ажиглагдах боломжтой үйл явдал эсвэл шууд утгаараа харж болохуйц зүйлийг хэлнэ.

Энэ нь харагдах байдал гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд үзэгдэх гэсэн үйл үгтэй холбогддог. Үүний олон тоог үзэгдлүүд гэнэ. Эсрэг нэр үгний утга нь  газрын доор хэвтэх зүйл юм.

Үзэгдэл нь мөн “гайхалтай хөгжил” эсвэл “ер бусын амжилттай хүн” гэсэн утгатай.

Шинжлэх ухаан болон технологийн хэрэглээ
Шинжлэх ухаанд үзэгдэл нь бидний мэдэрч, тэмдэглэж, илэрч болох бүхий л үйл явцыг хэлнэ. Шинжлэх ухаанд “ажиглах” гэдэг нь зөвхөн “нүдэнд харагдах” гэхээс илүү утгыг агуулдаг. Энэ нь “мэдрэмтгий” гэвэл бидний мэдрэмжинд тохирно. Бидний харж чадахгүй зүйлсийг тэмдэглэх нь бидний төрөхөөс заяасан мэдрэмж бөгөөд бидний нүдэнд харагдахуйц болдог. 

Тиймээс, зарим үйл ажиллагааг ажиглах үеэр бусдад ажиглалт хийх боломжтой технологи хэрэгтэй. 

Орчин үед философийн хэрэглээнд үзэгдэлийн онол нь мэдрэгдэх мэдрэмж бөгөөд тэдгээрээс ялгаатай зүйл нь оюун ухааны үйл явц юм. Түүний нээлтийн диссертаци мэдрэмжийн өргөдөл болон хуульд Иммануэл Кант (1770) хүний бодол логик ертөнц ба түүнийг зөвхөн бодит гадаад төрхийг тайлбарлаж, ойлгох онолыг гаргасан.

Ангилал:Гүн ухааны нэр томьёо
Ангилал:Танин мэдэхүйн онол
Ангилал:Феноменологи
Дулаан дамжуулал

Халууны дамжуулал (дулаан дамжуулал) нь биес хоорондоо шүргэлцэх үед нэг бие нөгөөдөө ялгаатай температур дамжуулахыг хэлнэ. Жишээ нь, бид савтай халуун ус барихад гар хална. Савтай халуун усанд хүрэх үед халуун биеээс (савтай халуун ус) хүйтэн бие (гар) луу халуун шилжинэ. Хүмүүс янз бүрийн халуун дамжуулагч хийдэг, жишээ дурдвал юм халаахын тулд тогоо хэрэглэж эсвэл халуун баригч эсвэл хүйтэн баригч сав.

Микроскопын тайлбар
Атомын онолд хатуу, шингэн, хий нь “атом”-ын хамгийн жижиг хэсэг. Материалын хэмжигдэхүүний температур нь атомыг хэр хурдан хөдөлж бас дулааны хэмжигдэхүүн нь атомын чичиргээнээс энергийн нийт хэмжээг илэрхийлнэ. 
Материалын нэг хэсэг халах үед дамжуулалт тохиолдоно. Энэ хэсгийн атом маш хурдан чичирхийлж бас нэг нэгэнтэйгээ илүү их мөргөлддөг. Тэдгээр атомуудын зөрчилдөөн хурдсах тусам дулааны энергийг дамжуулдаг. Энэ үед энерги хатуу биед шилждэг. (Унасан доминогийн багц дагуу энерги урсан өнгөрч байгаатай адил)
Атомын зураг нь мөн яагаад дамжуулалт хатуу биед илүү чухал гэдгийг тайлбарлахад тусалдаг: хатуу бие дэх атомууд хөдлөх боломжгүй бөгөөд хоорондоо ойрхон оршдог. Хий, шингэний хэсэг нэг нэгэнтэй мөргөлддөг, тиймээс мөргөлдөөн бол түгээмэл биш.

Ангилал:Дулааны техник
Ангилал:Механик инженер
Ангилал:Термодинамик
Ангилал:Техникийн хими
Хэла

**Ваньянь Хэла** (хятадаар: 完顏合剌, пиньинь: Wán yán hé lá) (1119 оны 2 сарын 28 – 1150 оны 1 сарын 9) нь зүрчидийн Алтан улсыг 1135 - 1150 оны хооронд захирч байсан гуравдугаар хаан. Түүний үед Өмнөд Сүн улстай олон жил байлдаж 1141 онд гэрээ хийж хятадыг хараат улсаа болгож, Хамаг Монголын ханлигтай байлдаж байсан. 

## Намтар 
Тэрээр Агуда хааны ууган хүү Шэнгуо буюу Ваньянь Зонжюний ууган хөвүүн юм. Хэлагийн ээж нь зүрчидийн Пуча овгоос гаралтай Хуйжао хатан. 1132 онд Үчимэй хаан түүнийг хунтайжаар томилж, 1135 онд Үчимэй өөд болсны дараа хаан сууринд заларсан. 1141 оныг хүртэл Алтан улсын талаас хятадын Хэнань, Шаньси мужийн нутгийг булаацалдан дайтаж байгаад, Шаосингийн гэрээгээр Сүн улсыг татвар төлөх хараат улсаа болгосон нь 1164 он хүртэл үргэлжилсэн. Үүний дараа хойд зүгт Хамаг Монголын ханлигийн эсрэг олон удаа байлдсан ч, ялагдаж 1147 онд гэрээ байгуулахаар болсон тухай түүхийн сурвалж бичигт тэмдэглэсэн ч, цаашид мөрдсөн эсэх нь тодорхойгүй. 

Хэла хааны үед зүрчидийн төрийн тогтолцоо, соёл уламжлалыг халж хятадын төрийн байгууламж, соёл уламжлалыг дэмжин нэвтэрүүлж эхэлсэн тул хятад түшмэдийн тоо олширсон. Ингэж зүрчидийн Агуда, Үчимэй хоёр хааны тогтоосон төрийн байгууламж, хуулийг халснаар дотоод тэмцэл гарсан. 1138-1139 онд Агуда хааны хөвүүн Ваньянь Зонпаны удирдсан бослого гарсан ч, бүтэлгүйтэж ялагдан цаазлуулав.

1140-өөд оны Алтан улсын төрд Хэлагийн авга ах Зонхан, Зонби, Зонган зэргийн ноёд нөлөө ихтэй байв. 1150 онд Агудагийн ууган хөвүүн ляо ван Зонганы хоёрдугаар хөвүүн Дигунай төрийн эргэлт гаргаж, Хэлаг алж хаан суурийг булааж авав.

## Гэр бүл 
**Эцэг эх:**
* Эцэг: Ваньянь Шэнгуо
* Mother: Пуча овогт хатан (蒲察氏)

**Хатад хүүхэд:**

* Пэйман овгийн Даопин хатан (悼平皇后 裴滿氏)
** Ваньянь Жиань (完顏濟安), ууган хөвүүн
** Дайгуо гүнж (代國公主)
*** Угулатай (斡骨剌) гэрлэсэн.
* Шяньфэй (賢妃)
** Ваньянь Даожи, Вэй ван (魏王 完顏道濟 ), дэд хөвүүн

## Эшлэл 
Ангилал:1119 онд төрсөн
Ангилал:1150 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан улсын хаан
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Хэт ягаан туяаны индекс

)]]
**Хэт ягаан туяаны индекс** буюу **UV индекс** нь тодорхой газар, цаг хугацаанд нарны түлэгдэлт үүсгэдэх хэт ягаан туяаны (UV) цацрагийн хүчийн олон улсын стандарт хэмжилт юм. Энэ нь олон нийтэд чиглэсэн өдөр тутмын болон цагийн урьдчилсан мэдээнд ашиглагддаг. Хүний арьсанд наранд түлэгдэхэд хүргэдэг янз бүрийн долгионы уртын нөлөөг харгалзан үзэн хэт ягаан туяаны индекс нь хэт ягаан туяаны цацрагийн эрчимтэй шууд хамааралтай тасралтгүй шугаман хуваарь юм. Хэт ягаан туяаны индексийн зорилго нь хэт ягаан туяаны цацрагаас өөрийгөө үр дүнтэй хамгаалахад тусалдаг бөгөөд энэ нь эрүүл мэндэд бага зэрэг ашиг тустай боловч хэт их хэмжээгээр наранд түлэгдэх, арьсны хөгшрөлт, ДНХ-ийн гэмтэл, арьсны хорт хавдар, дархлаа дарангуйлах, катаракт зэрэг нүдний гэмтэл учруулдаг.

Энэхүү хэмжүүрийг 1992 онд Канадын эрдэмтэд боловсруулж, дараа нь 1994 онд НҮБ-ын Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага, Дэлхийн цаг уурын байгууллагаас баталж, стандартчилсан байна. Нийгмийн эрүүл мэндийн байгууллагууд хэт ягаан туяаны индекс 3 ба түүнээс дээш байвал гадаа их цаг зарцуулдаг бол (жишээлбэл, нарны тос түрхэх, малгай, нарны шил зүүх гэх мэт) өөрсдийгөө хамгаалахыг зөвлөж байна; Дэлгэрэнгүй зөвлөмжийг доорх хүснэгтээс харна уу.

## **Тайлбар** 
Хэт ягаан туяаны индекс нь наранд түлэгдэхтэй холбоотой хэт ягаан туяаны цацрагийн эрчмийг хэмждэг шугаман хуваарь юм. Жишээлбэл, ижил төстэй спектрийн чадлын хуваарилалт гэж үзвэл хэт ягаан туяаны индекс 12-той цацраг нь 6-ийн хэт ягаан туяаны индекстэй цацрагаас хоёр дахин хүчтэй байдаг. Цагийн өргөн хүрээний хувьд хяналттай хэт ягаан туяаны цацрагийн хариуд наранд шарах нь цацрагийн эрч хүч, үргэлжлэх хугацаанаас үл хамааран илгээсэн фотоны нийт тоотой пропорциональ тохиолддог.

Ангилал:Цацраг туяаны хамгаалалт
Ангилал:Эрүүл мэндийн урьдчилсан хамгаалалт
Алан Сандерс

**Алан Сандерс** (англи: J.K. Alan Sanders, 1937 оны 7-р сарын 22-нд Лондон хотод төрсөн) Их Британийн монгол судлаач, Лондонгийн ойролцоох Рийдинг хотноо амдардаг. 1963 онд Монгол-Их Британи хооронд дипломат харилцаа тогтооход анх 100 орчим гишүүнтэй "Англи-Монгол Нийгэмлэг" (Anglo Mongolian Society) байгуулахад гар бие оролцсон байна. Тэрээр 1972 онд анх удаа Монголын тухай Хонг Конгийн ‘Far Eastern Economic Review’ сэтгүүлд нийтлэл хэвлүүлж байсан байна. 

## Намтар 
Тэр Жон Кили (John Kelday), Лилиан Сандерс (Lilian Sanders) нарын хүү болон 1937 онд Лондон хотод төржээ.  
Алан Сандерс Монгол Улсын Их Сургуульд (1968-1969) суралцсан байна. 

# "Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс: Ерөнхий гарын авлага" (The People's Republic of Mongolia: A general reference guide, 1968), 
# "Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс: Улс төр, эдийн засаг, нийгэм" (Mongolia: Politics, Economy, and Society,1987), 
# "Монголын түүхийн толь бичиг" (Historical Dictionary of Mongolia, 2010) зэрэг олон ном бичсэн нэрт эрдэмтэн ажээ.                                                                                                                                                  Тэрбээр Англи, Монголын нийгэмлэгийн нарийн бичгийн дарга, гишүүнээр 1990-ээд оны эхэн хүртэл олон жил ажилласны зэрэгцээ Их Британи дахь Монгол судлалын төвүүдэд монгол судлал, монгол хэл бичгийн хичээл зааж, Олон улсын монгол судлалын их хуралд оролцохоор нийтдээ 13 удаа Монгол Улсад ирж байжээ.

Ангилал:1937 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:Лондоны хүн
Ангилал:Хэл зүйч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Магсарын Чимэддорж

Мушаадан овогтой **Магсарын Чимэддорж** (1923 онд Дорнод аймгийн Баяндун сумын Улз голын орчимд төрсөн -2009 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) -Монголын төрийн зүтгэлтэн, Холбооны яамны сайд.

## Намтар 
1933-1934 онд сумын бага сургуульд суралцан төгсөөд, жинчин болж, холбооны мэргэжилд дур сонирхолтой болсон байна. М.Чимиддорж 1940 онд Улаанбаатар хотод ирж, төсөр утасны сургуульд орж байна. 

1944 онд Холбооны техникумыг утсан харилцааны техникчийн мэргэжлээр төгсжээ. Түүнийг Улаанбаатар хотын телефон хорооны станцын шугамын хэсэгт механикч- монтёроор томилж, утасны модонд гарах, агаарын шугам шалгаж засах болон аюулгүй ажиллах арга техникийг эзэмшүүлсний дараа Их тэнгэрт тавигдсан утаснуудыг буюу Монгол Улсын төр засгийн удирдлагуудын тусгай холбооны ашиглалт үйлчилгээг гардан хариуцуулжээ. 

1944-1946 онд тусгай байрны телефон техникчээр ажиллаж, мөн Холбооны техникумд багшилж байжээ.

1946 онд Москва хотын Холбооны цахилгаан техникийн дээд сургуульд суралцахаар элсэн орж, 1951 онд тус сургуулийг радио холбооны инженерийн мэргэжлээр амжилттай төгссөн бөгөөд Монгол Улсын холбооны салбарын анхны инженер болсон байна. 

1952 оноос Холбооны яаманд инженер, ерөнхий инженер, Холбооны яам болон Тээвэр холбооны яамны орлогч сайдаар ажилласан. 

1960 онд оны 7 дугаар сарын 8-ны өдрийн БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн  зарлигаар Тээвэр, холбооны сайдаар томилогджээ. 

Тэрээр 1962 онд Их Эзэн Чингис хааны мэндэлсний 800 жилийн ойгоор 4 ширхэг шуудангийн марк гаргасан нь дэлхийд маш үнэтэй цуглуулгын зүйл болсон бөгөөд гүйлгээнд гаргаад ЗХУ-ын коммунист намын Төв Хорооны шахалтаар Чингис хааны ойг тэмдэглэх ажлыг зогсоосон учир борлуулалтыг хааж байсан ажээ. 

Үүнээс улбаалж 1962 оны намар Тээвэр холбооны сайдын ажлаас түүнийг чөлөөлж ЗХУ дахь БНМАУ-ын Элчин сайдын яаманд эдийн засгийн зөвлөхөөр томилсон байна. 

## Шагнал 
“Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”-оор 2 удаа, “Алтан гадас” одон, “Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч” цол бөгөөд ЗХУ-ын “Улс түмний найрамдлын одон”- оор тус тус шагнуулж байжээ.

Ангилал:Баяндуны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:БНМАУ-ын сайд
Ангилал:Монголын инженер
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:1923 онд төрсөн
Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Олег Ефремов

**Олег Николаевич Ефремов** (1927 оны 10-р сарын 1-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн- 2000 оны 5-р сарын 24-нд ОХУ-ын Москва хотод нас барсан) - зөвлөлтийн болон оросын театр, киноны жүжигчин, театрын найруулагч, багш, нийгмийн зүтгэлтэн; ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1976), Социалист хөдөлмөрийн баатар (1987), ОХУ-ын Төрийн хошой шагналтан (1998, 2004 — нөхөн олгосон) ЗХУ-ын Төрийн гурван удаагийн шагналтан(1969, 1974, 1983), Ленины одон (1987). ЗХУ-ын Ардын депутат байсан. 1955 онд ЗХУ-ын Коммунист намд элссэн. 

Олег Ефремов Москва дахь «Современник» театр үүсгэн байгуулж 1956-1970 онуудад уран сайхны удирдагчаар нь ажилласан; 1970 оноос М.Горькийн нэрэмжит ЗХУ-ын Москвагийн Уран сайхны Академик театрыг тэргүүлж байгаад 1987 онд хоёр тийшээ болоход А.Чеховын нэрэмжит Москвагийн Уран сайхны Академик театрыг удирдах болсон.

Ангилал:1927 онд төрсөн
Ангилал:2000 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Москвагийн хүн
Ангилал:ЗХУ-ын театрын найруулагч
Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:20-р зууны жүжигчин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)
Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Төрийн шагналтан (ОХУ)
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
1639 он

**1639 он** Өндөр гэгээн Занабазарыг Монгол түмний шашны тэргүүн, анхдугаар Богд Жавзандамба хутагтын ширээнд өргөмжлөн залсан жил
Ангилал:1639 он
Ангилал:Он (17-р зуун)
1205 он

**1205 он**-Монголчууд Тэмүүжиний даалгавараар Си Ся улс руу довтолсон. Монголчууд Тангуд улсыг эзлэх эхлэл тавигдсан. 

Тэмүүжин хан Монголын олон овог аймгийг нэгтгэн захирав.
Ангилал:1205 он
Ангилал:Он (13-р зуун)
Хэнри Осборн

**Хэнри Фэрфилд Осборн** (англи. *Henry Fairfield Osborn*; 1857 оны 8-р сарын 8-нд төрсөн- 1935 оны 11-р сарын 6-нд нас барсан) -америкийн геологич, хүний үүслийн судлаач бөгөөд палеонтолог. Олон жил Нью-Йорк дахь Америкийн байгалийн түүхийн мүзей Ерөнхийлөгч (англи. American Museum of Natural History, товчоор. *AMNH*) ерөнхийлөгч байсан. Олон арван амьтан, шавжийг тодорхойлсоны дотор тираннозаврыг (*Tyrannosaurus rex*) мөн тайлбарлан бичжээ.

1900 оноос АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх ухааны Академийн гишүүн, 1926 оны Лондонгийн Эзэн хааны Байгалийн мэдлэг гүнзгийрүүлэх нийгэмлэгийн гадаад гишүүн  (англи. *Royal Society of London for Improving Natural Knowledge*), 1910 оноос Баварын Шинжлэх ухааны академийн сурвалжлагч гишүүн, 1923 оноос Оросын Шинжлэх ухааны академийн гишүүн, 1927 оноос Францын Шинжлэх ухааны академийн гишүүн.

## Намтар 
Хэнри Осборн АНУ-ын Коннектикут мужийн Фэрфилд хотод төржээ. Принстоны Их сургуульд сурсан. 1883-1890 онд харьцуулсан анатомийн профессор байсан. 1891 онд Колумбийн Их сургууль болон Америкийн байгалийн түүхийн мүзейд ажилд орж байжээ. 

Монголд хийсэн экспедиц буюу судалгаа, тандалтын аялалд оролцож байсан.

Ангилал:1857 онд төрсөн
Ангилал:1935 онд өнгөрсөн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Коннектикутын хүн
Ангилал:20-р зууны эрдэмтэн
Ангилал:Евгеникч
Ангилал:Палеонтологич
Ангилал:Геологич
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Америкийн байгалийн түүхийн музейн шинжлэх ухааны ажилтан
Ангилал:Баварийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн сурвалжлагч гишүүн
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн
Ангилал:Шведийн Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Коламбиа их сургуулийн багш
Ангилал:Иелийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Америкийн байгалийн түүхийн музей

**Америкийн Байгалийн түүхийн мүзей** (англи. *American Museum of Natural History*, товч. *AMNH*) АНУ-ын Нью-Йорк хотын төвд Манхэттен дүүрэгт байдаг дэлхийн хамгийн том байгалын шинжлэх ухааны судалгааны мүзей юм. Тус мүзей 225 гаруй эрдэм шинжилгээний ажилтан, 500 гаруй аспирантуудтай бөгөөд жилд 120 эрдэм шинжилгээ-судалгааны аялал буюу экспедиц санхүүжүүлдэг байна. Энэ музей нь ашгийн бус, хувийн бөгөөд татвараас чөлөөлөгдсөн соёлын байгууллга юм. 

Энэхүү мүзей дэлхийн хамгийн том байгалийн түүхийн мүзей юм. Нью-Йорк хотын Төв парк (Central Park)-ийн баруун хэсэгт хоорондоо холбоотой 25 барилгаас бүрддэг ажээ. Тэдгээр байруудад 46 байнгын үзмэрүүдээс гадна судалгааны лаборатори, одон орон судлалын төв болон алдарт номын сан байралдаг ажээ. 

Уг мүзейг жил бүр 5 сая орчим хүн үзэж сонирходог байна. 

## Түүх 
Америкийн байгалийн түүхийн музейг байгуулах хууль тогтоомжид Нью-Йорк хотын захирагч Жон Томпсон Хоффман 1869 оны 4-р сард эрдэмтэн Алберт Смит Бикморын зүтгэлээр гарын үсэг зурж байгуулагдсан байна. Мүзейн анхны Ерөнхийлөгчөөр ажил хэрэгч бизнесмэн Жон Вольф (John David Wolfe) ажилласан байна. Үзмэрүүдийг аривжүүлах үүрэгтэй "Зөвлөл"-д тухайлбал ирээдүйн АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн эцэг Теодор Рузвельт (ахмад), санхүүч Жон Морган, Моррис Жесуп, бизнесмен Уильям Дож (*William E. Dodge*), хуульч бөгөөд дипломат Жозеф Чоут (*Joseph Hodges Choate*) нар орсон байна. Хотын захиргаа мүзейн байруудыг нэмж барих, мүзейн үйл ажиллагааны өдөр тутмын зардлыг хариуцах болжээ.

Монгол болон хятадаас Рой Чапмен Эндрюс Гренжер хоёрын авчирчсан олдворууд шуугиан тарьсан юм. Ийнхүү 1923 онд Монголын Говийн Баянзагын нутгаас үлэг гүрвэлийн чулуужсан өндөг анх удаа олдсон бөгөөд үүнийг эрдэмтэд махчин амьтанд тооцож, овираптор ("өндөгний хулгайч") гэж нэрлэжээ.

Ангилал:1869 онд байгуулагдсан

Ангилал:Байгалийн түүхийн музей
Ангилал:Нью-Йорк хотын барилга байгууламж
Ангилал:Нью-Йоркийн музей
1227 он

**1227 онд** Тангудыг байлдан дагуулаад Чингис хаан 65 насандаа өөд болов.
Ангилал:1227 он
Ангилал:Он (13-р зуун)
Ирина Мирошниченко

**Ирина Петровна Мирошниченко** (1942 оны 7-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Барнаул хотод төрсөн- 2023 оны 8-р сарын 3-нд Москва хотод на барсан)-Зөвлөлтийн, оросын театр, киноны жүжигчин. 1988 онд ЗХОУ-ын Ардын жүжигчин цол хүртсэн.

## Намтар 
Түүний эцэг Пётр Исаевич Вайнштейн Дэлхийн 2-р дайны эхэнд Барнаул хотод томилогдоод байхад Ирина охин төржээ. 1944 онд тэдний гэр бүл Москва хот руу иргэн иржээ. 

Дунд сургуулиа дүүргээд Ленины комсомолын нэрэмжит Москва хотын улсын театрын студид сурчээ. 

1961 онд тэрээр Москва хотын Уран сайхны академик театрын (МХАТ) сургууль-студид ороод 3-р дамжаанд байхдаа Георгий Данелия найруулагчийн алдарт "Би Москвагаар алхаж байна" «Я шагаю по Москве» кинонд тоглосон байна. 

1965 онд сургуулиа төгсөөд М.Горькийн нэрэмжит ЗХУ-ын Москвагийн Уран сайхны Академик театрт жүжигчнээр оржээ. 

Театр хоёр салахад Олег Ефремовын (өнөөгийн А.П.Чеховын нэрэмжит Москвагийн уран сайхны театрт) үлджээ. 

Жүжигчин кинонд тоглож алдар хүнд олсон байна. 1966 онд Ирина Мирошниченко "Тэднийг нүүр тулж таньдаг байсан" /Их знали только в лицо/ кинонд тагнуулчийн дүрд тоглосон. Ваня ах- «Дядя Ваня», Өвлийн интоор- «Зимняя вишня», Зүүдэнд оромгүй явдал «Вам и не снилось…»,  Кремлийн цаг-«Кремлёвские куранты», Фронтоос ирсэн цэрэг-«Пришёл солдат с фронта», «…И другие официальные лица», «Клюква в сахаре».

Ангилал:1942 онд төрсөн
Ангилал:2023 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Алтайн хязгаарын хүн
Ангилал:Зөвлөлтийн дуучин
Ангилал:ЗХУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:20-р зууны жүжигчин
Ангилал:20-р зууны дуучин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Хүндэт Тэмдэг одон шагналтан
Николас Бёрнс

**Роберт Николас Бёрнс** (англи. *Robert Nicholas Burns*; 1956 оны 1-р сарын 28-нд АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Буффало хотод төрсөн) америкийн дипломат. 2022 оны 4-р сараас АНУ-аас БНХАУ-д суугаа Элчин сайд.

## Намтар 
1978 онд Бостоны коллеж (Европын түүхээр бакалавр) төгссөн.

1980 онд Жон Хопкинсын Их сургуулийг Олон улсын харилцааны ангийг магистраар төгссөн.

Бөрнс дипломат албаа Африк, Ойрхи Дорнодоос эхлүүлсэн байна. Мавритани улсын Нуакшотт дахь АНУ-ын Элчин сайдын яаманд дадлагажигч байсан. 

1983-1985 онд Египетийн Каир дахь АНУ-ын Элчин сайдын туслах ажилтан, дараа нь 1985-1987 онд Иерусалим дахь АНУ-ын Ерөнхий консулын газарт Улс төрийн асуудал эрхэлсэн ажилтан байсан.

1990-1995 онд АНУ-ын Үндэсний Аюулгүй байдлын Зөвлөлд ажилласан. Тэрээр Ерөнхийлөгч Билл Клинтоны тусгай үүрэгт туслах, Орос, Украин, Евразийн асуудал эрхэлсэн ахлах захирал байжээ. 

1995-1997 онуудад АНУ-ын Төрийн департаментын албан ёсны хэвлэлийн төлөөлөгч. 

1997-2001 онуудад Грек дахь АНУ-ын Элчин сайд. 

2001-2005 онуудад НАТО дахь АНУ-ын Байнгын төлөөлөгч. 

2005-2008 онуудад АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн улс төрийн асуудал эрхэлсэн орлогч. 

Р.Н.Бёрнс нь Жо Байдены 2020 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажлын гадаад бодлогын зөвлөх байсан бөгөөд 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажилд Хиллари Клинтоны албан бус зөвлөхөөр ажиллаж байжээ.

2022 оны 4-р сараас АНУ-аас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдаар томилогдоод байна. 

Тэрээр франц, араб, грек хэлтэй.

## Гэр бүл 
Эхнэр Элизабет бөгөөд Сара, Элизабет, Кэролайн гэдэг 3 охинтой.

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Массачусеттсын хүн
Ангилал:АНУ-ын дипломатч
Ангилал:АНУ-ын элчин сайд
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:Марийн орны загалмай одон шагналтан (2-р зэрэг)
Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан
Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (командлагч)
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Гадаад Харилцааны Зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Жонс Хопкинс Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Харвардын их сургуулийн багш
Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн

Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн (1982 онд төрсөн) нь Монголын шүүгч.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн 238 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгч
Ангилал:Монголын шүүгч
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Ангилал:1982 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Жамсрангийн Даваа

**Жамсрангийн Даваа** (1873-1942)  Монгол Улсын Ардын Засгийн газраас Зөвлөлийн Засагт Нийгэм Журамт Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад (тухайн үеийн нэр) анхны бүрэн эрх барих төлөөний сайдаар ажиллаж байсан хүн. Түшээ гүн цолтой. 

## Намтар 
Тэрээр 1873 онд Цэцэн хан аймгийн Илдэн вангийн хошууны зүүн захиргаа, өнөөгийн Дорнод аймгийн "Буйр" хэмээх газар ард Жамсрангийн хүү болж төрсөн байна.  Бага наснаасаа монгол бичиг үсэг суралцаж, 20 наснаасаа эхлэн харьяат хошуу, аймгийн тал, жинхэнэ бичээчээр ажиллаж, бие дааж шашны номоор манж, түвд хэл сурчээ.

1921 оны 3-р сарын 17-нд Ардын засгийн газар Цэцэн хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошууны мээрэн Ж.Давааг Гадаад яамны туслах түшмэлийн оронд тоонд томилсон байна. 

1921 оны 11-р сарын 5-нд Москва хотноо «Зөвлөлийн Засагт Орос Улсын Засгийн газар ба Монголын Ардын засийн газрын хэлэлцэн тогтоосон Гэрээ бичиг»-ийн 5-р зүйлд заасан ёсоор Монгол Улсын анхны Бүрэн эрх барих төлөөний Элчин суулгаж болно хэмээсний дагуу Монголын Засгийн газар Элчин төлөөлөгчөөр Жамсрангийн Даваа-г томилох шийдвэр гаргасан ажээ. 1922 оны 3-р сард Богд хаанаар зөвшөөрүүлж дүрмийн ёсоор түшээ гүнгийн зэргээр шагнасан байна. 

Ж.Даваа 1922 оны 5-р сарын 28-нд Москва хотод албан хаагчдын хамт хүрэлцэн очсоноор Элчин төлөөлөгчийн газрын үйл ажиллагаа эхэлсэн байна. Жамсрангийн Даваа **1922 оны 6-р сарын 2-нд**  Бүх Оросын Төвийн Гүйцэтгэх Хорооны дарга М.И.Калининд Итгэмжлэх жуух бичгээ барьжээ.

Тэрээр 1924 оноос 1928 онд Гадаад яаманд туслах ба эрхэлсэн түшмэлээр ажиллаж байжээ.

Ж.Даваа 1926 оны 8-р сарын 16-нд Улаанбаатар хотноо Монгол, Тагна Тува Улсын хооронд Найрамдлын Гэрээ бичгийг байгуулахад Монгол Улсын төлөөлөгчөөр оролцсон байна. 

1929-1934 онд төрсөн нутагтаа амьдарч байхад нь хилийн асуудал сайн мэдэх тул түүнийг нийслэл хотод дуудаж 1935-1936 оны Монгол, Манж-го-гийн хилийн хэлэлцээнд оролцуулж, дараа нь ГЯЯ-ны бичиг хэргийн эрхлэгчээр томилсон байна. 

Сүүлд нутагтаа амьдарч байгаад 1942 он орчим насан өөд болжээ.

Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн
Ангилал:Халхголын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:БНМАУ-ын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:1873 онд төрсөн
Ангилал:1942 онд өнгөрсөн
Барсболдын Дэнзэн

**Барсболдын Дэнзэн** (1958 онд төрсөн) Монголын уран барималч, зураач. Их зохиолч Б.Ринчений ач хүү, нэрт палеонтологич Р.Барсболдын ууган хүү.

## Уран бүтээлүүд 
# Б.Ринчений хөшөө /Төв номын сангийн урд/
# С.Зоригийн хөшөө /Төв шуудангийн урд/
# Марко Пологийн хөшөө /Сэнтрал тауэрын урд/
# "Битлз" хамтлагийн хөшөө /Их дэлгүүрийн урд талбайд/
# Коростовец /Оросын дипломат хүн, Оросын соёл, шинжлэх ухааны төвийн хашаан дотор/

## Гэр бүл 
Гэргий нь Ивана Гроллова гэж монголч эрдэмтэн, чех эмэгтэй байдаг. Охин, хүү хоёртой.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын уран барималч
Ангилал:Монголын зураач
Ангилал:1958 онд төрсөн
Электрон тамхи

Энэ нь атомжуулагч (ихэвчлэн хөвөн болон халаалтын элементийн ороомог), батерей зэрэг тэжээлийн эх үүсвэр, шингэнээр дүүргэсэн хайрцаг эсвэл сав зэрэг савнаас бүрдэнэ. Утааны оронд хэрэглэгч " уураар " амьсгалдаг (гэхдээ техникийн хувьд голчлон аэрозоль байдаг ).

Ангилал:Тамхи
Төв парк (Нью-Йорк)

**Төв парк**  (Сентрал-парк; англи. *Central Park*) Дэлхийд алдартай Нью-Йорк хот дахь Манхэттэны хамгийн том парк юм. Парк Манхэттен арал дээр 59, 110-р гудамж, Тав, Наймдугаар Авенюгийн хооронд байралдаг.  Парк нь дөрвөлжин хэлбэртэй урт нь 4 км орчим, өргөн нь 800 метр бөгөөд нийт талбай -3,41 км².  Энэхүү Паркад жилд 42 орчим сая хүн амардаг бөгөөд уг паркийг олон арван кино, телевизийн шоугаар их гаргадаг учраас их алдартай болсон.

1820-1850 оны хооронд Нью-Йорк хотын хүн ам дөрөв дахин нэмэгдэж, хагас сая хүн амыг давжээ. Манхэттэний өмнөд хэсэгт байгуулагдсан хот хурдацтай өргөжиж, амралт зугаалгын тусгаарлагдсан газрууд улам бүр цөөрч байв.

Парис хотын Булоны ой, Лондонгийн Хайд парк зэрэгтэй адил тав тухтай зугаалах сайхан парк хэрэгтэй гэж хотын нөлөөтэй оршин суугчид санал гаргаж байсан юм. 

1853 онд Нью-Йорк мужийн хууль тогтоох байгууллага хотод парк барих зорилгоор 778 акр (3,1 км²) газрыг хүчээр чөлөөлөх шийдвэр гаргасан бөгөөд нөхөн төлбөрт 5 сая ам.доллар баталж өгчээ. Санхүүгийн бэрхшээлүүд гарсаны дараа парк барих болоход эзэмшигчдийн газрыг чөлөөлөх хэцүү ажил тугарсан ажээ. 1857 оны 4-р сард Төлөөлөх Зөвлөл (Board of Commissioners) байгуулагдаж удалгүй ирээдүйн паркийн газрын дизайн хийх төслийн уралдаан зарласан ажээ. 1858 оны 3-р сард Фредерик Олмстед, Калверт Вокс нарын  «Greensward» нэртэй төсөл шалгарсан байна.

Фредерик Олмстед  (англи. *Frederick Law Olmsted*; 1822-1903) паркийн удирдагч (Park Superintendent) бөгөөд ерөнхий архитектороор (Architect-in-Chief) томилогдож Калверт Вокс   (англи. *Calvert Vaux*; 1824-1895) ерөнхий архитекторын туслах болжээ (Assistant to the Architect-in-Chief). Паркийн барилгын ажил 1858-1873 онд явагдаж анхны нээлтээ хийгээд дэс дараатай нээлтүүд болжээ. 

1980 оноос парк төлбөртэй болсон.

Ангилал:Хотын нийтийн цэцэрлэгт хүрээлэн
Ангилал:1873 онд байгуулагдсан
Ангилал:Манхэттен
Алтайн хойлог

Алтайн хойлог (Tetraogallus altaicus) нь Гургуулынхан овгийн шувууны нэг төрөл юм. Баруун Монгол болон Хятад, Казахстан, Оросын зэргэлдээх нутаг дэвсгэрт олддог. 

#### Гадаад шинж 
Бараан саарал зүстэй. Нуруу, сүүлний бүрхүүл болон өд нь цагаан судалтай. Бүдүүн хүзүү, гүеэндээ хөндлөн хар жижиг толбуудтай. Хоолой, хэвэл цагаан. Биеийн хажуу, гуя хар өдтэй. Өдний үзүүр өргөн хар эмжээртэй. Хoшуу бүдэг хар. Шилбэ, савар шаргалдуу туяа бүхий хүрэн бор хайрстай. Нүдний доор, ар талд тод шар, шаргал арьстай. Бие гүйцсэн эмийн шилбэ эвэрлэг шивүүртэй. Эр нь эмээсээ биеэр том.

#### Тархац 
Алтайн хойлог шувуудын уугуул нутаг нь баруун Монгол, баруун өмнөд Сибирийн нурууд юм. Тархац нь ОХУ-ын Абакан, Саяны нуруу, Танну-Ола уулсын ойролцоох уулархаг бүс нутгийг хамардаг.

#### Монгол орны тархац 
Говь-Алтайн уулсын Цамбагарав, Хархираа, Түргэн, Асгат, Хөх сэрх, Мөнхсарьдаг, Сутай, Хүрэнхайрхан, Жинстхайрхан, Хонгор хайрхан, Алаг хайрхан, Жаргалант хайрхан, Сагил болон Хангай, Ханхөхий, Хөвсгөлийн уулын ойт хээрийн бүслүүрийн д.т.д 2700- 3000 м өндрийн ноён оргилын байц цохио, ханан хад, нураг асгатай ой модгүй тэгш, мөлгөр хяртай энгэр, хажуу, хунх, нугачаа, судаг, хярын зоонд байршина.

##### Идэш тэжээл 
Үетэн, холтсонцэцэгтэн, тэргүүлэгч цэцэгтэн, буурцагтны овгийн ургамлаар голлон хооллоно. Мөн арвай, улаан буудай, вандуй, шар будаа, овъёос, багсармал тэжээл иднэ. Бүргэд, үлэг харцага, ирвэс, шилүүс, үнэг зэрэг махчин амьтдын идэш тэжээл болдог.

Ангилал:Гургуулынхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Ховордоогүй зүйлүүд
Гүтгэлэг

**Гүтгэлэг** гэдэг нь гуравдагч этгээдийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй аливаа харилцааны хэлбэр юм. Үүнд хүний ​​ойлгогдохуйц харилцааны бүх хэлбэрийг багтааж болно: дохио зангаа, дүрс, тэмдэг, үг гэх мэт. Энэ нь зөвхөн худал хуурмаг мэдэгдлээр хязгаарлагдах албагүй бөгөөд нэр төр гэх мэт нэр хүндээс илүү хийсвэр ойлголтуудыг хамарч болно.

Гүтгэлэг нь өөр хүнийг гомдоож, гэм хор учруулах, тэр байтугай хамаатан садан, нийгэм даяар ажлаас халахыг сурталчлах, ялангуяа олон нийтийн зүтгэлтэн байхаас нь эхлээд хэрэгсэхгүй болгох хэрэгцээнээс эхэлдэг.

Хэн гүтгэлэг эхлүүлж байгаа нь түүнийг худлаа ярьж байгааг мэднэ. Түүний буруутгах үнэн дутагдалтай байгаагаас гадна энэ төрлийн хохирол хүмүүсийн дунд маш хурдан дамжиж, мэдэгдэж байгааг мэддэг.

Энэ ч утгаараа хорон санаатай хүн, гүтгэлэг бүтээгч нь ялангуяа хэн нэгний үг, үйлдлийн нэр хүнд, итгэл үнэмшилд хохирол учруулах болно гэдгээ мэддэг.

Гүтгэлэг болон холбогдох хуулиудад янз бүрийн үйлдлүүд багтаж болно, доромжлолоос эхлээд ерөнхийдөө гүтгэлэг.

Гүтгэлэг нь ерөнхийдөө 

* Хуулийн этгээдийг олон нийтэд гүтгэх
* Хуулийн этгээдийг ерөнхийд нь доромжлох
* Төрийн албан тушаалтнуудын эсрэг үйлдэл хийх
* Төрийн байгууллагуудын эсрэг үйлдлүүд хийх
* Төрийн бэлгэ тэмдгийн эсрэг үйл ажиллагаа явуулах
* Төрийн эсрэг үйл ажиллагаа явуулах
* Төрийн тэргүүнүүдийн эсрэг үйлдэл хийх
* Шашин шашны эсрэг үйлдэл (буруу доромжлол)
* Шүүх, хууль тогтоох байгууллагын эсрэг үйлдэл хийх (шүүхийг үл хүндэтгэх) гэх зэрэг үйлдлүүд байж болно

Ангилал:Эрүүгийн эрх зүй