Венесуэл

Албан ёсоор **Боливарын Бүгд Найрамдах Венесуэл Улс** () гэх нэртэй **Венесуэл** () улс Өмнөд Америк тивийн умард хэсэгт оршдог. Баруун зүгт Колумби, зүүн зүгт Гайана, урд зүгт Бразилтай хил залгаж зүүн хойд талаараа Карибын тэнгист 2800 орчим км урт далайн эрэгтэй. Тус тэнгисийн хэд хэдэн жижиг арлыг эзэмшдэг. Венесуэл улс 33,221,865 орчим хүн амтай, 916.445 км2 (353,841 хавтгай дөрвөлжин миль) газар нутагтай. Төв болон зүүн Ориноко голын бэлчир дэх өргөн хүрээтэй Лос Лланос тал болон Карибын тэнгисийн эрэг дамжуулан, Амазоны сав газрын өмнөд хэсэг, халуун орны ой, баруун Андын нуруунаас эхлээд амьдрах орчин нь маш баялаг биологийн төрөл зүйлүүд байдаг гэж үздэг. Венесуэл нь 23 мужийн бүрдсэн холбооны ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс юм.

## Түүх 
Христофер Колумб Шинэ газрын эрэг рүү хийсэн гурав дахь аялалдаа Өмнөд Америкийн хойд эргийг нээсэн бөгөөд 1499 онд Испанийн конкистадор Алонсо де Охеда тэнд хүрч очжээ. Испаничуудтай хамт ирсэн итали гаралтай Америго Веспуччи нутгийнх нь усан дундах Венец хотыг санагдуулж уг сууринг "Жижиг Венец" буюу испани хэлээр Венесуэл гэж нэрлэжээ. 16-р зууны дунд үед "Венесуэла" гэдэг нэрийг зөвхөн Маракайбо булангийн үүдэнд байрладаг Лоро хотыг нэрлэж байсан бөгөөд хожим нь бүхэл улсыг ингэж нэрлэх болсон. 

1520 онд Венесуэл болон Өмнөд Америкт анхны Испанийн суурин болох Кумана байгуулагдсан юм. 

16-р зууны хоёрдугаар хагаст Каракас, Валенсиа, Баркисимето, Мерида болон бусад хотууд байгуулагдсан. 18-р зуунд тус улсын хойд болон баруун хойд хэсгийг эзлэн авсны дараа испаничууд өмнө зүг рүү, Лланос, Ориноко руу явжээ. Тэр үед уугуул иргэд эсэргүүцлийн явцад олонх нь устаж үгүй ​​​​болсон мөн олон хүн улаан бурхан, салхин цэцэг өвчний тахал өвчнөөр нас барж, үлдсэн индианчуудын ихэнх нь ширэнгэн ой руу гүн ухарчээ.

Испаниас тусгаар тогтнол авахын төлөөх тэмцлийг анх (1806 оноос) ард түмний дундаас Франциско де Миранда (1750–1816) удирдаж, 1811 онд Венесуэлийн тусгаар тогтнолыг тунхагласан юм. Испанийн эрх баригчид түүнийг баривчилсны дараа (1812 онд) энэ тэмцлийг Симон Боливар (1783–1830) удирдсан.

Тусгаар тогтнолын цуст дайн 10 жил үргэлжилж, 1821 онд дууссан. Чөлөөлөгч хочит Боливар Венесуэл, одоогийн Колумби, Панам, Эквадорыг багтаасан Колумб улсын ерөнхийлөгч болжээ. 1830 онд Боливар нас барсны дараа Колумби улс татан буугдаж, Венесуэл тусгаар тогтносон Бүгд найрамдах улс болсон байна. Улмаар Генерал Хосэ Антонио Паез Эррера (испани. *José Antonio Páez Herrera)* Венесуэлийн анхны ерөнхийлөгч болсон түүхтэй. Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусахад Паез залгамжлагч Хосе Мариа Варгаст эрх мэдлээ шилжүүлж, тэтгэвэрт сууж Сан Пабло дахь эдлэн газартаа амьдарчээ. Гэсэн хэдий ч ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялагдсан Сантьяго Мариногийн дэмжигчид бослого гаргаж, Варгасыг түлхэн унагав. Хосэ Паез өөрийн нэр хүнд, цэргийн нэр хүндээ ашиглан цэргүүдээ нэгтгэн цуглуулж, үндсэн хуулийн дэг журмыг сэргээсэн байна.

1838 онд Хосэ Антонио Паез ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин ялж, 1839-1843 онуудад улс орныг дахин удирдсан. Энэ хугацаанд тэрээр 1838 оны олон улсын эдийн засгийн хямралаас болж сүйрсэн эдийн засгийг бэхжүүлэхэд анхаарлаа хандуулжээ. 1848 онд тэрээр Симон Боливарын шарилыг Колумбиас төрөлх Каракас руугаа шилжүүлэх ажлыг зохион байгуулсан.

1846-1847 онд Паез засгийн газрын цэргүүдийг удирдаж, засгийн газрын эсрэг бослогыг дарангуйлсан. 1848 онд Паезын засгийн эрхэд авчирсан либерал ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Хосе Тадео Монагас Конгрессыг тарааж, өөрийгөө дарангуйлагч гэж зарлав. Паез одоо бослогыг удирдсан боловч ялагдаж, цөллөгт гарахаас өөр аргагүй болжээ. 1846-1847 онд Паез засгийн газрын эсрэг бослогыг дарах засгийн газрын хүчийг удирдсан. 1848 онд Паезийн сонгож, засгийн эрхэд авчирсан либерал ерөнхийлөгч Хосе Тадео Монагас Конгрессыг тарааж, өөрийгөө дарангуйлагч болсон байна. 

1858 онд Венесуэлд хувьсгал гарч, либерал засгийн газрыг түлхэн унагасан. Шинэ засгийн газар Паезын цол хэргэмийг сэргээж, тэрээр эх орондоо буцаж ирсэн. Удалгүй тус улсад шинэ иргэний дайн дэгдсэн. Паез засгийн газрын хүчийг удирдаж, 1861 онд дээд дарангуйлагч болсон юм. 1863 онд Иргэний дайн дууссаны дараа Паез хаан ширээнээсээ бууж, дахин улс орноосоо явжээ. 1870 онд Либерал намын төлөөлөгч Антонио Гузман Бланко засгийн эрхэд гарч, 1887 он хүртэл захирч байжээ.

Энэ үеийн хамгийн чухал үйл явдал бол Венесуэл болон Британийн Гвианагийн хоорондох 50 жилийн турш үргэлжилсэн хилийн маргааныг шийдвэрлэсэн явдал байв. 1895 онд тус бүс нутагт алтны орд нээгдсэнээр мөргөлдөөн их хурцадсан. АНУ-ын дарамт шахалтаар Их Британи олон улсын арбитрын хэлэлцүүлэгт оролцохоос өөр аргагүй болсон. Энэхүү маргаан нь маргаантай нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсгийг Британийн Гвиана руу нэгтгэхэд хүргэсэн бөгөөд Венесуэл Ориноко голын хөндийг хүлээн авсан юм.

1899 онд Андын нуруу дахь тариаланч Сиприано Кастро найз Хуан Висенте Гомесын дэмжлэгтэйгээр Андын нурууны цэргүүдийн армийг босгож, Венесуэлийн ерөнхийлөгч Андрадег түлхэн унагав. 10-р сарын 23-нд Кастрог тус улсын шинэ ерөнхийлөгчөөр зарлав. Кастро засгийн эрхэд гарснаар гурван жил үргэлжилсэн иргэний дайн дэгдсэн. 1908 оны 12-р сарын 19-нд Ерөнхийлөгч Чиприано Кастро эмчилгээ хийлгэхээр Европ руу явсныг ашиглан дэд ерөнхийлөгч Хуан Гомем засгийн эрхийг булаан авчээ.

1909 — Венесуэлийн шинэ Үндсэн хуулийг батлав. 1910 — Хуан Гомес 1910–1914 оны хооронд хууль ёсны ерөнхийлөгч болсон. 1913 — Засгийн газрын эсрэг хоёр бослогыг дарж, үүний дараа Хуан Гомес улс төрийн бүх нам, үйлдвэрчний эвлэлүүдийг хориглож, улс оронд цуст айдсын дэглэм тогтоов. 1914 — Каракас хотод Хуан Гомес өөрийгөө "үндсэн хуулийн дарангуйлагч" гэж зарлав.

1928 он - Венесуэл улс дэлхийн хоёр дахь том газрын тос олборлогч улс болжээ (ойролцоогоор 11%). 1929 онд АНУ-ын тус улсын газрын тосны салбарт оруулсан хөрөнгө оруулалт 226 сая долларт хүрсэн. Гэсэн хэдий ч 1929 онд эхэлсэн дэлхийн эдийн засгийн хямрал нь газрын тосны үйлдвэрлэлийг огцом бууруулж, ажилгүйдэл, Х.Гомесын дарангуйллын эсрэг жагсаал хийхэд хүргэсэн бөгөөд үүнд либерал хөрөнгөтнүүдийн төлөөлөгчид, сэхээтнүүд, оюутнууд идэвхтэй оролцсон. 1935 оны 12-р сарын 17-нд дарангуйлагч Х.Гомес нас барж түүний залгамжлагч нь цэргийн сайд асан генерал Хосэ Элеасар Контрерас (1935–1941) болов.

1936 онд дэглэмийг либералчилж, үйлдвэрчний эвлэлүүдийг тус улсад үйл ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрч, боловсрол, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ, олон нийтийн ажлын зохион байгуулалтыг сайжруулах хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэх ажил эхэлсэн. Шинэ, илүү либерал Үндсэн хуулийг баталсан.

1941 — Исайас Ангарита тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон (1941–1945). Ардчилсан үйл ажиллагааны нам (АҮА) байгуулагдсан. 

1941 оны 12-р сар — Венесуэл Герман, Итали, Япон улсаас дипломат харилцаагаа тасалсан.

1943 — Ерөнхийлөгч Исайас Ангаритагийн засгийн газар гадаадын газрын тосны монополь компаниудаас Венесуэлд олборлосон газрын тосныхоо дор хаяж 10%-ийг боловсруулах шаардсан хууль баталсан.

1945 оны 10-р сарын 18 - Ардчилсан Үйл Ажиллагааны (DA) намтай холбоотой залуу офицерууд төрийн эргэлт хийжээ. DA-ийн удирдагч Ромуло Бетанкурын тэргүүлсэн түр засгийн газар засгийн эрхэд гарчээ. Түүний кабинетын 11 гишүүний долоо нь АНУ-д боловсрол эзэмшсэн байв.

1952 оны 12-р сарын 2 — Каракас. Төрийн эргэлт. Батлан ​​​​хамгаалахын сайд, цэргийн дэглэмийн гишүүн хурандаа Перес Хименес "зэвсэгт хүчний шийдвэрээр" засгийн эрхийг авч, 1952 оны 11-р сарын 30-нд болсон Үндэсний Конгрессын сонгуулийн үр дүнг хүчингүй болгов.

1953 оны 1-р сар — Каракас. Үндэсний Конгресс Перес Хименесийг ерөнхийлөгчөөр "батлав". Дарангуйлагч цэргийн дэглэмийг бэхжүүлж, сөрөг хүчний үйл ажиллагааг дарангуйлах, эдийн засгийг хөгжүүлэх, амьжиргааны түвшнийг сайжруулах арга хэмжээнүүдийг хослуулсан. Улс орон даяар хурдны зам, харилцаа холбоо, орон сууц, үйлдвэрлэлийн байгууламж, олон нийтийн барилга байгууламж барих томоохон бүтээн байгуулалтын хөтөлбөрийг эхлүүлсэн.

1958 онд цэргийн дарангуйллыг халсаны дараа Венесуэлд олон намын тогтолцоо тогтсон байна. 1958 оны 12-р сарын сонгуулиар Ерөнхийлөгчөөөр Ромуло Бетанкур сонгогдов. Гэсэн хэдий ч 1968 он гэхэд Ардчилсан Үйл Ажиллагаа (DA) болон Нийгмийн Христийн Нам (KOPEI) гэсэн хоёр гол улс төрийн нам ноёрхож, ээлжлэн эрх мэдэл авч байжээ. Дараагийн үед хоёр намын улс төрийн бүтэц рүү чиглэсэн хандлага илүү эрчимжсэн: хэдийгээр ерөнхий сонгуульд ойролцоогоор нийт 20 нам, байгууллага оролцсон ч DA болон KOPEI нар хамтдаа саналын 85 гаруй хувийг авдаг байв.

1998 оны 12-р сарын 8-нд 1992 оны төрийн эргэлт хийх оролдлогыг удирдсан хурандаа Уго Чавес ерөнхийлөгчийн сонгуульд үнэмлэхүй олонхоор ялалт байгуулсан. Тэрээр 55 гаруй хувийн санал авч ялалт байгуулсан боловч түүний эвсэл Үндэсний Конгресст олонх болж чадаагүй юм. Ерөнхийлөгч болсныхоо дараа Уго Чавес "Боливарын хувьсгал" гэгчийг эхлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Гадаад бодлогын хувьд Уго Чавес Америкийн эсрэг хатуу байр суурь баримталжээ.

2013 оны 3-р сарын 5-нд Уго Чавес нас барснаас хойш түүний залгамжлагчаар томилсон Николас Мадуро Венесуэлийн ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байв. Ерөнхийлөгчийн ээлжит бус сонгууль 2013 оны 4-р сарын 14-нд болсон. Мадуро өмнөх сонгуульд Чавесын өрсөлдөгч байсан сөрөг хүчний нэр дэвшигч Энрике Каприлес Радонскитай тулгарсан. Мадуро Каприлесийг арай ядан ялж (50.61% - 49.12%) Венесуэлийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.

2015 оны 12-р сарын 6-ны парламентын сонгуульд сөрөг хүчин 16 жилийн хугацаанд анх удаа Чавистуудын эсрэг нэгдэж, Үндэсний Ассемблейн олонхын суудлыг авч чадсан. Гэсэн хэдий ч Венесуэлийн засгийн газрыг Ерөнхийлөгч Мадурогийн огцрох асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга явуулахыг албадах сөрөг хүчний оролдлого бүтэлгүйтсэн юм. Мадурогийн Үндсэн хуулийн чуулганыг хуралдуулах төлөвлөгөөг дэлхийн ихэнх улс орнууд буруушааж байв: Бразил, Аргентин, Чили, Колумби, Коста Рика, Мексик, Панама, Парагвай, Перу зэрэг улсууд Венесуэлийн удирдагчид хэрэв тэр төлөвлөгөөгөө орхихгүй бол Венесуэл улс ганцаардсан орон болно гэж анхааруулсан. АНУ Мадурогийн хувийн хөрөнгийг царцааж, түүнийг тус улсад нэвтрэхийг хориглосон. 2017 оны 8-р сарын 11-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Доналд Трамп Венесуэлийн улс төрийн хямралыг шийдвэрлэхийн тулд АНУ-ын цэргийн хариу арга хэмжээ авахыг үгүйсгэхгүй гэж мэдэгджээ.

2018 оны 5-р сарын 20-нд ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, Николас Мадуро 67.79%-ийн санал авч, шинэ хугацаагаар дахин сонгогдсон. Албан ёсны мэдээллээр ирц 45.99% байсан бол бие даасан ажиглагчдын мэдээлснээр ердөө 17.32-25.8% байжээ.

2019 оны намар гэхэд Николас Мадурогийн эсрэг олон нийтийн эсэргүүцлийн давалгаа аажмаар намжсан. 2026 оны 1-р сарын 3-нд Венесуэлд АНУ-ын цэргийн ажиллагаа явагдсан. Каракас дахь ажиллагааны үеэр Мадуро болон түүний эхнэрийг саатуулж, тус улсаас нүүлгэн шилжүүлсэн.

## Хүн ам 
Венесуэлийн хүн ам 2020 оны байдлаар -28.8 сая.

* Жилийн өсөлт: 1.5%;
* Төрөлтийн түвшин: 1000 хүнд 20 (төрөлт: эмэгтэй хүнд 2.5 төрөлт, нялхсын эндэгдэл: 1000 хүнд 21);
* Нялхсын эндэгдэл: 1000 хүнд 19;
* Нас баралт: 1000 хүнд 5;
* Дундаж наслалт: Эрэгтэйчүүдийн 70.84 жил, эмэгтэйчүүдийн 77.87 жил;
* Хүний дархлал хомсдолын вирус (ХДХВ)-ийн тархалт: 0.7% (2001 оны тооцоо).

Үндэс угсаа: Метис- 51.6%, Цагаан арьстан- 43.6%, Хар арьстан- 3.6%, Америкийн индианчууд- 1.2%.

Бичиг үсэг тайлагдсан байдал- 95% (2005–2008).

## Төрийн тогтолцоо 
### Ерөнхийлөгч
Венесуэлийн Ерөнхийлөгчийг ард түмний шууд санал хураалтаар энгийн олонхын саналаар сонгодог бөгөөд төр, засгийн газрын тэргүүн юм. Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 6 жил байдаг. Ерөнхийлөгчийг хязгааргүй олон удаа дахин сонгож болно. Ерөнхийлөгч дэд ерөнхийлөгчийг томилж, засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг шийдэж, гишүүдийг нь Парламентын зөвшөөрлөөр томилно. Ерөнхийлөгч хууль санаачлах эрхтэй бөгөөд одоо мөрдөгдөж буй хууль тогтоомжид нэмэлт, өөрчлөлт оруулах санал гаргаж болох боловч түүний саналыг парламентын энгийн олонхын саналаар татгалзуулж болно.

### Парламент
Нэг танхимтай парламент болох Венесуэлийн Үндэсний Ассамблей нь 165 гишүүнээс бүрдэнэ. 162 гишүүнийг олон гишүүнтэй тойрогт пропорциональ жагсаалтын системээр сонгодог бөгөөд үүнд 97 нь хувийн төлөөлөл, 65 нь намын жагсаалтаар сонгогддог. Үлдсэн гурван суудал нь Венесуэлийн уугуул иргэдийн төлөөлөгчдөд зориулагдсан. Парламентын бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил байна. Гишүүд дээд тал нь гурван удаа сонгогдон ажиллах боломжтой.

## Засаг захиргааны хуваарилалт 
Венесуэл засаг захиргааны хувьд дараахь байдлаар хуваагддаг.

* 24 муж (испан. *estados*): Амазонас, Анзоатеги, Апуре, Арагуа, Баринас, Боливар, Гуарико, Гуаяна Эсэкиба (2023 онд өөрийгөө тунхагласан муж, Гайана муж улсын маргаантай хэсэг), Делта Амакуро, Зулиа, Карабоира, Лапреави, Варже Лапреса Мерида, Миранда, Монагас, Нуэва Эспарта, Португал, Сукре, Тачира, Трухильо, Фалкон, Яракуй;
* Нийслэлийн дүүрэг (испан. *Distrito Capital*) нь нийслэл Каракас (заримдаа Холбооны дүүрэг гэж нэрлэдэг) хотыг тойрсон газар нутаг юм;
* Холбооны хамаарал (испан. *Dependencias Federales*) Карибын тэнгис дэх жижиг арлууд.

## Эдийн засаг 
### Газрын тос
Венесуэлийн эдийн засаг нь газрын тосны олборлолтод суурилдаг бөгөөд энэ нь экспортын орлогын 95%, засгийн газрын төсвийн орлогын 50 гаруй хувь, ДНБ-ий ойролцоогоор 30%-ийг эзэлдэг. Венесуэлийн ДНБ 2009 онд 344 тэрбум ам.доллар (дэлхийд 35-р байранд) байсан. Нэг хүнд ногдох ДНБ 12,800 ам.доллар байв. Ажилгүйдэл 7.9% (2009 онд) байв. Ядуурлын шугамаас доогуур амьдардаг хүн амын эзлэх хувь 37.9% (2005 оны эцэст) байв. 2010 онд хэрэглээний үнийн өсөлт 29.8% байв.

Аж үйлдвэр (ДНБ-ий эзлэх хувь: 2010 онд 35%) нь газрын тосны үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл, хүнсний боловсруулалт, нэхмэл эдлэл; төмрийн хүдрийн олборлолт, ган, хөнгөн цагаан хайлуулах үйлдвэрлэл; автомашин угсрах зэрэг орно.

### Гадаад худалдаа
Венесуэл улс газрын тосноос гадна (2017 онд экспортын 80%-ийг эзэлж байсан) боксит, хөнгөн цагаан, кофе, нүүрс, никель, маргад, гадил, цэцэг экспортолдог байна.

Венесуэлийн экспорт (2017 онд 27.8 тэрбум доллар) нь голчлон АНУ (11.6 тэрбум доллар буюу 42%), Хятад (6.42 тэрбум доллар буюу 23%), Энэтхэг (5.25 тэрбум доллар буюу 19%) руу чиглэж байна.

Венесуэлийн импорт (2017 онд 9.1 тэрбум доллар) нь голчлон газрын тосны бүтээгдэхүүн, хүнсний бүтээгдэхүүн, өргөн хэрэглээний бараа зэргийн аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн юм.

Венесуэлийн гол импортын нийлүүлэгчид нь АНУ (38%), дараа нь Хятад (18%), Мексик (12%), Бразил (5.2%), Колумб (3.5%) юм.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Өмнөд Америкийн орон
Ангилал:Социалист улс