ЗХУ дахь тэрс үзэлтнүүдийн хөдөлгөөн

**ЗХУ дахь тэрс үзэлтнүүд** (латин: *dissidens* "эсэргүүцэх") ЗХУ-ын нийгэмд ноёрхож байсан коммунист үзэл суртал, үйл ажиллагаанаас эрс ялгаатай улс төрийн үзэл бодлоо ил тод илэрхийлдэг ЗХУ-ын иргэд юм. Үүнийхээ төлөө олон тэрс үзэлтэн эрх баригчдын хэлмэгдүүлэлтэд өртөж байв.

Тэрс үзэлтнүүдийн ертөнцөд хүний ​​эрхийг хамгаалах хөдөлгөөн онцгой байр суурь эзэлдэг бөгөөд энэ нь иргэний болон соёлын бие даасан ялгаатай бүлгүүдийг нэг цогц болгон нэгтгэсэн юм.

1960-аад онд ЗСБНХУ болон Зүүн Европын орнуудын сөрөг хүчний хөдөлгөөний гишүүдийг тодорхойлоход "тэрс үзэлтнүүд" гэсэн нэр томьёо гарч ирсэн. Энэхүү хөдөлгөөн нь (өмнөх үеийн Зөвлөлтийн эсрэг, коммунизмын эсрэг хөдөлгөөнөөс ялгаатай) Зөвлөлтийн тогтолцоо, марксист үзэл суртлын эсрэг хүчээр бус Зөвлөлтийн хууль тогтоомж, албан ёсоор тунхагласан үнэт зүйлсийг тайлбарлахад тулгуурласан юм. Энэ нэр томьёог эхлээд барууны орнуудад, дараа нь тэрс үзэлтнүүд өөрсдөө хэрэглэж эхэлсэн байна.

Зөвлөлтийн үзэл суртлынхан "Тэрс үзэлтнүүдийг" «зөвлөлтийн эсрэг элементүүд», «зөвлөлтийг эсэргүүцэгч» болон «шаар» зэргээр нэрлэж байсан.

1983 онд Людмила Алексеева ЗХУ-ын тэрс үзэлтнүүдийн хэд хэдэн "үзэл суртлын төрлүүд" -ийг тодорхойлж байсан. Үүнд:

* "*Жинхэнэ коммунистууд*" (социалистууд) - марксист-ленинист сургаал руу чиглэсэн боловч ЗХУ-д үүнийг гажуудуулсан гэж үздэг (жишээлбэл, Рой Медведев, Валерий Ронкин болон самиздатын "Колокол" сэтгүүл, Хувьсгалт коммунизмын бүлэг, "НКСНГ", "Социалистууд"-ын хэрэгт ял шийтгүүлсэн хүмүүс);
* "Баруун үзэлтэй-либералууд" - Баруун Европ эсвэл Америк маягийн капитализмыг "зөв" систем гэж үздэг; тэдний зарим нь капитализм ба социализмын ойртож, дараа нь нэгдэх нь зайлшгүй гэсэн сургаал болох "конвергенцийн онол"-ыг дэмжигчид байсан боловч ихэнх "барууныхан" социализмыг "муу" (эсвэл богино настай) систем гэж үздэг;
* "Эклектик" - ЗХУ-ын албан ёсны үзэл сурталтай зөрчилдсөн өөр өөр үзэл бодлыг нэгтгэсэн;
* Оросын үндсэрхэг үзэлтнүүд - Оросын "тусгай өөрийн зам"-ыг дэмжигчид; Тэдний олонх нь Үнэн алдартны шашны сэргэн мандалд ихээхэн ач холбогдол өгсөн; зарим нь хаант засаглалыг дэмжигчид байсан; мөн "Оросын нам" (ялангуяа Игорь Шафаревич, Леонид Бородин, Владимир Осипов, Анатолий Иванов);
* Оросоос бусад үндсэрхэг үзэлтнүүд (Балтын тэнгис, Украин, Гүрж, Армен, Азербайжан) - үндэсний соёлыг хөгжүүлэхээс эхлээд ЗСБНХУ-аас бүрмөсөн тусгаарлах хүртэл тэдний шаардлага байсан юм.

1960-аад оны сүүлчээс янз бүрийн үзэл суртлыг баримталдаг олон тэрс үзэлтнүүдийн үйл ажиллагаа, тактикийн зорилго нь ЗХУ-д хүний ​​эрхийн төлөөх тэмцэл болсон - юуны түрүүнд үг хэлэх эрх чөлөө, ухамсрын эрх чөлөө, цагаачлах эрх чөлөө, улс төрийн хоригдлуудыг суллах ("ухамсрын хоригдол") зэрэг байсан юм.

ЗХУ-ын эрх баригчид тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг хавчлага үзүүлж байв. Үүнд: ажлаас халах, боловсролын байгууллагаас хөөх, баривчлах, сэтгэцийн эмнэлэгт хэвтүүлэх, цөллөгт явуулах, ЗХУ-ын харьяатаас хасах, хөөх зэрэг байв.

1960-аад оны дунд үе хүртэл улс төрийн эсэргүүцлээ ил тод илэрхийлсэн бараг бүх хэрэг баривчлагдахад хүргэдэг байсан. Гэвч 1960-аад оны дунд үеэс эхлэн ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалах улсын хороо (КГБ) "урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ" буюу айлган сүрдүүлэх, заналхийллийг өргөнөөр хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд ерөнхийдөө сүрдүүлгийг үл харгалзан үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байсан тэрс үзэлтнүүдийг баривчилдаг байжээ. Мөн КГБ-ын ажилтнууд тэрс үзэлтнүүдэд цөллөг, баривчлах хоёрын аль нэгийг сонгохыг санал болгодог байв.

Зөвлөлтийн шинжлэх ухааны нэрт зүтгэлтнүүд КГБ-ын олон жилийн хавчлагын бай болж байв. Тухайлбал, ЗХУ-ын физикч, Социалист хөдөлмөрийн гурван удаагийн баатар, тэрс үзэлтэн, хүний ​​эрхийн төлөө тэмцэгч, Нобелийн энхтайвны шагналт Андрей Сахаров 1960-аад оноос хойш КГБ-ын хараа хяналтад байсан бөгөөд хэвлэлээр олон удаа доромжлолд өртөж байжээ. 1980 онд Сахаровыг ЗХУ-ын эсрэг үйл ажиллагаа явуулсан хэргээр баривчилж, шүүх хуралгүйгээр Горькийн хотод цөлж, КГБ-ын ажилтнуудын хяналт дор 7 жил гэрийн хорионд байлгажээ. Мөн Нобелийн шагналт зохиолч Александр Солженицын хавлагад өртөж байв.

ЗХУ хүний ​​эрхийн тухай Хельсинкийн хэлэлцээрийг дагаж мөрдөж байгаа эсэхэд хяналт тавих зорилгоор Зөвлөлтийн тэрс үзэлтнүүдийн бүлэг 1976 онд Москвагийн Хельсинкийн бүлгийг (MХБ) байгуулж, түүний анхны удирдагч нь Зөвлөлтийн физикч, Зөвлөлт Арменийн Шинжлэх ухааны академийн сурвалжлагч гишүүн Юрий Орлов байв. МХБ байгуулагдсан цагаасаа эхлэн КГБ болон ЗХУ-ын бусад аюулгүй байдлын байгууллагуудын хавчлага, шахалтад байнга өртөж байсан. Бүлгийн гишүүдийг заналхийлж, албадан цөлж, хүний ​​эрхийн үйл ажиллагаагаа зогсоохыг шахаж байсан. 1977 оны 2-р сараас эхлэн идэвхтэн Юрий Орлов, Александр Гинзбург, Александр Щаранский, Мальва Ланда нарыг баривчилж эхлэв.

1976 онд "Зөвлөлтийн эсрэг ухуулга сурталчилгаа явуулсан" хэргээр 4 дэх хорих ялаа эдэлж буй Владимир Буковскийг Чилийн улс төрийн хоригдол, Чилийн Коммунист намын удирдагч асан Луи Корваланаар сольжээ.

ЗХУ-ын ихэнх иргэд тэрс үзэлтнүүдийн үйл ажиллагааны талаар ямар ч мэдээлэлгүй байсан юм.