open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йенс Новотны

**Йенс Новотны** (, 1974 оны 1 сарын 11-нд Малш хотод төрсөн) нь Германы хөлбөмбөгчин, төвийн хамгаалагч юм.  

Байер Леверкузен багт бүтэн арваны туршид нийт 300 орчим тоглолт хийсэн тэрээр багаа 2002 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолтод хүргэсэн юм. Олон улсын тавцанд Германы шигшээ багт багтаж 1 Дэлхийн АШТ, 2 Европын АШТ, нийт 50 орчим тоглолтод оролцжээ.

Ангилал:1974 онд төрсөн
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин
Ангилал:Байер 04 багийн тоглогч
Ангилал:Динамо Загреб багийн тоглогч
Ангилал:Карлсруэ багийн тоглогч
Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан
Ангилал:Германчууд
Барилгын материал судлал

thumb|Барилгын материал судлал нь барилгын материал ба түүний шинж чанаруудыг судална.
**Барилгын материал судлал** нь барилгад хэрэглэгддэг бетон, ган, мод, чулуун өрлөг, шил, хөнгөн цагаан, хуванцар гэх мэт барилгын байгалийн ба хиймэл материалууд болон тэдгээрийн шинж чанарыг судална. Барилгын материалын шалгалтыг барилгын чанар шалгагч гүйцэтгэх ёстой. Барилгын материалын лабораториуд нь ер нь их сургуультай холбоотой ажилладаг. Их сургуулийн барилгын инженерийн салбарын факультет нь ихэвчлэн барилгын материал судлалын институттэй байдаг. 

Барилгын материал судлал нь барилгын физик ба барилгын химитэй салшгүй холбоотой. 
## Агуулга 
[right|thumb|225px|[Гадна хананы өнгөлгөө]]
[right|thumb|225px|[Хананы плита]]
[right|thumb|225px|[Эрдэс хөвөн дулаалгатай тоосго]]

Барилгын материал судлал нь барилгын материалын галд тэсвэрлэх чадвар, бат бөх чанар, дуу чимээ тусгаарлалт, ус нэвтрүүлэх чадвар, деформац, дулаан дамжуулах чадвар ба хадгалах чадвар гэх мэтийг судална.

Статистикийн аргачлалаар, хэмжилтийн техникийн тусламжаар олж авсан өгөгдлүүдэд үндэслэн барилгын материалын шинж чанарын талаар үнэлэлт дүгнэлт өгнө. Ихэнх үр дүнгүүд нь БНбаД- д тавигдсан байдаг. 

Шавар, мод, байгалийн чулуу гэх мэт байгалийн гаралтай барилгын материалыг байгаль дахь байдлаар нь ашиглана. Хиймэл барилгын материалууд болох ган, бетон, тоосго, шил, хуванцар гэх мэтийг үйлдвэрлэнэ. Барилгын материал судлал дахь хамгийн чухал хиймэл барилгын материал нь өнөөдрийн байдлаар бетон юм. Тэрээр барилгын материалуудад тавигддаг хамгийн олон шалгууруудад тэнцжээ. Аль нэг шинж чанар нь давамгайлсан бетон үйлдвэрлэх боломжтой.

## Нэртэй хүмүүс 
Дараах хүмүүс нь барилгын материал судлалт үнэтэй хувь нэмэр оруулжээ:
* Йоханн Баушингэр (Johann Bauschinger, 1834 - 1893) - Материал судлал, материалын шалгалт, Баушингэрийн нөлөөлөл
* Лүдвиг фон Тэтмаяар (Ludwig von Tetmajer, 1850 - 1905) - Материалын шалгалт ба судалгаа, EMPA- г үндэслэгч
* Август Вёлэр (August Wöhler, 1819 - 1914) - Wöhlerlinie- Вёлэрийн шугам
* Фридрих Август Фингэр (Friedrich August Finger, 1885 - 1961) - Барилгын материал судлал, Ваймар дахь Баухаус их сургуулийн барилгын материал судлалын институтийг үндэслэгч

## Мөн үзэх 
* Түүхэн барилгын материал
* Барилгын материалын худалдаа

## Гадаад холбоос 
* Дармштадтын Техникийн их сургуулийн Төлөвлөлт ба эрчим хүчний хэмнэлттэй барилгын салбарын барилгын материалын мэдээлэл (герман)
* baustoffkunde.info - Барилгын физик, барилгын хими, акустик, барилгын салбарын нормууд, таних тэмдгүүд ба барилгын материалууд (герман)

Ангилал: Барилгын салбар
Ангилал: Барилгын материал
Дэвид Ли (физикч)

**Дэвид Моррис Ли** (, 1931 оны 1 сарын 20-нд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын физикч бөгөөд "Гели-3 дахь хэт урсагчийг нээснийхээ төлөө" 1996 онд Роберт К. Ричардсон, Дуглас Ошерофф нарын хамтаар физикийн салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн эрдэмтэн юм.

## Personal life
Ли Нью-Йорк Муж Улсын Рай хотод өсчээ. Түүний эцэг эх нь Англи, Литваас цагаачилж ирсэн еврей айлын хүүхдүүд байв. Ли 1952 онд Харвард Их Сургууль төгсөөд Америкийн Нэгдсэн Улсын Армид 22 сар алба хаажээ. Армиас чөлөөлөгдөөд Коннектикатын Их Сургуулиас магистрын зэрэг хүртсэн байна. 1955 онд Иел Их Сургуульд докторантурт суралцан, Хенри А. Фэйрбанкийн лабораторид бага температурын физикийн бүлэгт харьяалагдаж шингэн 3He-ийн туршилтын судалгаа хийж байжээ.

1959 онд Иелийг төгсөөд Корнелл Их Сургуульд шинээр байгуулагдсан Цөмийн болон Хатуу Төлвийн Физикийн Лабораторийг байгуулан ажиллах болжээ. Корнеллд ирснийхээ дараа өөр салбарт докторантурт суралцаж байсан ирээдүйн эхнэр Данатайгаа танилцжээ. Хосууд 2 хүүтэй болцгоосон юм.

Ли лабораторио 2009 оны 11 сарын 16-нд Техас A&M Их Сургууль руу нүүлгэжээ.

## Эшлэл
Ангилал:20-р зууны физикч
Ангилал:АНУ-ын физикч
Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:Корнелл Их Сургуулийн багш
Ангилал:Америкийн Физикийн Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1931 онд төрсөн
Абдур Рахман Хан

**Абдур Рахман Хан** (, т. 1840 - 1844 оны хооронд төрж, 1901 оны 10 сарын 1-нд нас барсан) нь 1880 оноос 1901 он хүртэл Афганистаны эмир байсан хүн юм.

Дост Мохаммад Ханы ач, Мохаммад Афзал Ханы гутгаар хүү тэрээр хүчтэй удирдагч гэж тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Абдур Рахман Англи-Афганы хоёрдугаар дайнаас үүдэлтэй үймээн самууны дараа Кабулд Афганистаны засаг төрийг дахин эмхлэн байгуулсан билээ.

## Эшлэл
Ангилал:Афганистаны эмир
Ангилал:19-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Афганистан-Пакистаны харилцаа
Ангилал:Энэтхэгийн Од одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их командлагч)
Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)
Ангилал:Паштунчууд
Ангилал:Афганчууд
Ангилал:1844 онд төрсөн
Ангилал:1901 онд өнгөрсөн
Ришод Собиров

**Ришо́д Соби́ров** (1986 онд төрсөн) — Узбекистаны **жүдочин**. Дэлхийн хошой аварга.

## Тамирчин 
Ришод Собиров анх жүдогийн 60 кг, 2013 оноос жин өгсөж 66 кг-д өрсөлддөг болжээ. 

2008 оны Бээжин, 2012 оны Лондон, 2016 оны Рио-де-Жанейрын олимпоос тус тус хүрэл медаль хүртсэн. 

2010 оны Токио, 2011 оны оны Парисын ДАШТ-ээс тус тус алтан медаль, 2015 оны Астанагийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн. 2010 оны Гуанжоугийн Азийн наадмын аварга. Азийн АШТ-ээс мөнгө, хүрэл медальтай. 

Ришод Собиров Чуй Минь-ху, Хираока Хироаки, Беслан Мудранов, Ань Ба-үль нартай өрсөлдөж байв. 

## Хувь хүн 
Ришод Рашидович Собиров 1986 оны 9 сарын 11-нд Узбекистаны Бухар мужийн Жандар районы Бурбоги сууринд төрсөн. 11 наснаасаа жүдогоор хичээллэжээ. 2008 онд Бухарын улсын их сургуулийн биеийн тамирын ангийг төгссөн.

## Эх сурвалж
* Жүдо бөхийн талаар: *Rishod Sobirov* 

Ангилал:Узбекистаны жүдоч
Ангилал:Узбекистаны олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Узбекистаны олимпын оролцогч
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга
Ангилал:Узбекчүүд
Ангилал:1986 онд төрсөн
Хоол боловсруулалт

**Хоол боловсруулалт** гэж хоол тэжээлийн бодисыг биеийн эд эсэд хүргэх явцад гарах хувирлуудыг хэлнэ. Эдгээр үйл явц хоол боловсруулах тогтолцоогоор дамжиж явагдана. Хүний хоол боловсруулалт аманд эхлэнэ. Аманд зажлагдан няцлагдаж, шүлсэнд байх ферментүүдийн оролцоотойгоор анхан шатны боловсруулалт явагддаг. Хоол залгигдан улаан хоолойгоор дамжин ходоодонд орж, ходоодны хүчилтэй холилдоно. Ходоодонд хоол орсноор шөлтэй төстэй холимог болдог. Энэ холимог цааш нарийн гэдсээр дамжин явах замд тэжээлийн боловсорсон жижиг хэсэг цусанд шимэгдэн ордог. Тэжээлийн үлдсэн хэсэг бүдүүн гэдсэнд очоод тэнд биед шимэгдэлгүй үлдсэн хэсэг нь биеэс өтгөн ялгадас байдлаар гадагшладаг. Хоол боловсруулалт 13-24 цагийн хугацаанд явагддаг. Энэ хугацааны 1.5-2 цагийг нь ходоодонд өнгөрөөдөг. Нарийн гэдэсний урт нь 20 орчим метр байх ба хамгийн урт эрхтэн юм хоол боловсруулах замын нийт урт нь том оврын автобусны урттай ойролцоо байна. 

Тэжээлийн бодис ходоодноос аажимхан нарийн гэдсэнд орж эндээс цусанд шимэгдэж, улмаар бүдүүн гэдсэнд орж ус нь шимэгдээд гадагшлах хүртлээ тэндээ байдаг.

## Эшлэл 
## Бусад холбоос
*Human Physiology - Digestion
*NIH guide to digestive system

Ангилал:Боловсруулах эрхтэний физиологи
Ангилал:Биологийн процесс
Тарвага

**Тарвага** (латин. *Marmota*) - Хэрэмнийхэн овгийн мэрэгч амьтан юм. Тарваганы төрөлд нийт 14 зүйлийн тарвага багтана. Эдгээрээс Монгол Улсад Алтайн тарвага (*Marmota baibacina*) буюу хар тарвага, хээрийн тарвага (*Marmota sibirica*) буюу шар тарвага гэсэн үндсэн хоёр зүйл байдаг. 

Цаг агаарын хүнд хүйтэн өвлийг ичиж өнгөрөөдөг амьтан. Ичээндээ голдуу бүлээрээ байдаг. Тарвага нь Монгол орны ойт хээр, уулын хээр, тал хээрт түгээмэл тархсан, мах, арьсны үнэт үслэг амьтан юм. Биеийн урт 47—58 см, жин 3—5 кг. Гуужилт III—VI сард эхэлж, VIII—XI сард үсний хөрс бүрэн гүйцдэг. Ороо хөөцөө ичээнээс гарсны дараа III—IV сард болж 35 хоногийн дараа 3—8, заримдаа 12 хүртэл мөндөл гаргана. Мөндөл 30-40 грамм жинтэй төрөөд, эхийгээ сар шахам хөхөж байж өвсөн хоолонд орно. Тарвага өдрийн идэвхтэй амьтан. Хавар өглөөнөөс орой болтол өдөржин идээшлэх ба зуны дунд сар буюу тарга тэвээрэг авсан үедээ нарнаар өглөө, үдэш гарч идээшлээд үдэд нүхэндээ орж нар баруунаа хэлбийхээс нар жаргатал идэвхтэй идээшлэдэг.

## Гадаад төрх 
Алтайн тарвага буюу хар тарвага биеэр арай том, тархац нь Монгол орны баруун хэсэг Ховд аймагт голчлон байдаг. Хээрийн тарвага буюу шар тарвага нь биеийн урт 47—58 см, жин 3—5 кг, тархац нь илүү өргөн.

## Нэршил 
* Нэг настай төлийг мөндөл гэнэ.
* 2 настай залуу тарвагыг хотил эсвэл бозлог гэж нэрлэнэ.
* 3 настай залуу тарвагыг **шар хацарт** гэнэ.
4-с дээш насны үржлийн насанд хүрнэ.
* Насанд хүрсэн эрэгчин тарвагыг бурхи гэнэ.
* Насанд хүрсэн эмэгчин тарвагыг тарч гэнэ.

## Өвчин, тахал 
Тарваган тахал өвчний талаар холбоосоор орж дэлгэрэнгүй уншина уу.
Герман Титов

**Герман Степанович Титов** (* 1935 оны 9 сарын 11-нд ЗХУ-ын Дээд Жилино, Алтайн хязгаар; † 2000 оны 9 сарын 20-нд Москвад) нь Зөвлөлтийн сансрын нисгэгч бөгөөд Юрий Гагарины дараа сансарт ниссэн 2 дахь хүн юм.

## Намтар
Г.Титов ЗХУ-ын Алтайн хязгаарын Дээд Жилино тосгонд мэндэлж, Сталинградын Цэргийн Нисэхийн Сургуульд суралцжээ. Нисэх хүчний нисгэгчээр төгссөн тэрээр 1960 онд сансрын нисэгчийн шалгаруулалтад тэнцэж, бэлтгэгдэж эхэлсэн байна.

1961 оны 8 сарын 6-нд хөөрсөн Восток 2 пуужингаар Титов сансарт нисчээ. Нислэг 25.3 цаг үргэлжилж, дэлхийг 17 удаа тойрчээ. Түүний нислэгийн үеийн дуудах тэмдэг нь *Бүргэд* () байв. Тэрээр Саратов мужийн Красный Кут орчимд газардсан байна. 26 хүрэхээсээ сарын өмнө сансарт ниссэн тэрээр сансарт ниссэн хамгийн залуу хүн болсон юм. 

## Цахим холбоос 
* 

## Эшлэл
Ангилал:ЗХУ-ын сансрын нисгэгч
Ангилал:Восток хөлгийн бүрэлдэхүүн
Ангилал:Оросын сансрын нислэг
Ангилал:ЗХУ-ын хурандаа генерал
Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний нисгэгч
Ангилал:ОХУ-ын Төрийн Думын гишүүн
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:БНМАУ-ын баатар
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:Лайпцигийн хүндэт иргэн
Ангилал:Югославын Иx-Од одон шагналтан
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан
Ангилал:Туршилтын нисгэгч
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:1935 онд төрсөн
Ангилал:2000 онд өнгөрсөн
Тэнгэр Уул

**Тэнгэр Уул** нь Дундад Азийн Казахстан, Узбекистан, Киргиз, Хятад зэрэг орны хил хязгаараар сунайсан уулын цэгцрээ юм. Тэнгэр уул 6,000 метрээс өндөр 30 гаруй оргилтой, ноён оргил Киргиз-Хятадын байх Ялалтын оргил (7,439 м), удаах өндөр оргил нь Казахстан-Киргизийн хилд байх Хан Тэнгэр (7010 м). Мөн Тэнгэр уул зүүнээс баруунш 2500 км урт сунан тогтжээ.

## Цахим холбоос
## Эх үүсвэр 

Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Казахстаны нуруу
Ангилал:Киргизийн нуруу
Ангилал:Торгоны зам
Ангилал:Узбекистаны нуруу
Ангилал:Шинжааны нуруу
Ангилал:Өндөр нуруу
Таньшихуай

**Таньшихуай** 141—181 нь Сяньби улсын хаан байв. Тэрээр умард Хүннүгийн нутгийг бүрэн эзлэн авч Динлин, Усунь, Пүйө, Өмнөд Хүннү, Хань улсын эсрэг амжилттай тулалдаануудыг явуулж, Сяньби улсыг эзэнт гүрэн болгон хувиргасан ажээ. Түүний үед Сяньби улс өмнө зүгт цагаан хэрэм, хойд зүгт Байгал нуур, баруун зүгт Тэнгэр уул, зүүн зүгт Номхон далай хүртэл газар нутагтай байжээ.

Хууль цаазыг эрхэмлэж, зөв бурууг шийддэг байсан Таньшихуай ард иргэдийнхээ амьжиргааг дээшлүүлэхийн тулд зохих арга хэмжээ авч байжээ. Нэг удаа Ухоуцинь гол загас элбэгтэйг мэдээд хөрш аймгаа дайлж мянгаад өрх булааж авчраад загас бариулж хоол хүнсэндээ нэмэрлэж байлаа. Түүний үед сяньбичууд Хань улсын хилд халдаж уулга дээрэм хийх нь эрс нэмэгдсэн юм. Тиймээс түүнийг аргадахын тулд Хань улс элч илгээж өдтэй тэмдэг өгч ван хэргэмээр шагнаж, найрамдахыг хүссэн ч Таньшихуай үл ойшоож хүлээж аваагүй. Хань улс 177 онд 3 түмэн цэрэг илгээж гурван замаар Сяньби улсыг довтлоход Таньшихуай тэднийг угтаж бутцохихыг толгойлогч нартаа тушаажээ. Энэ дайнд Хань улс ялагдаж арваас 7-8 цэргээ алджээ. Таньшихуай 181 онд 45 насандаа үхсэн. Хаан ширээг нь хүү Хэлянь залгамжилжээ. Сяньби улс түүний үхлээс хойш 55 жил оршин тогтнож байгаад бутарчээ.

Ангилал:Сяньби
Ангилал:Хан
Ангилал:141 онд төрсөн
Ангилал:181 онд өнгөрсөн
Хань улс

**Хань улс** (хятадаар: 汉朝; МЭӨ 202 оноос - МЭ 220 он хүртэл) бол Хятадад оршин тогтнож байсан улс юм. Хань улсыг тариачдын бослогыг удирдсан Лю Бан (англи. Liu Bang) буюу албан ёсны нэр нь Хань Гаоди байгуулжээ. Цинь улс задран унасны дараа Лю Бан Сян Юйг ялж хаан болов. Хань улсын нэр хятад үндэстний өөрсдийгөө нэрлэх "хань үндэстэн"-ний нэр болжээ. 

Хань улс оршин тогтносон бүхий л хугацаандаа **Хүннү****, Сяньби** зэрэг умард хэсэгт нь орших нүүдэлчидтэй тэмцэлдэж байв. Мөн өмнөд болон баруун зүг рүү цэрэг илгээж, тэндэх улс орнуудыг эзлэн газар нутгаа тэлэх болсон. МЭ III зууны үед Хань улсад "Шар алчууртны бослого" гарсан бөгөөд энэ бослогыг дарахын тулд Хань улс их хохирол үзжээ. Шар алчууртнуудыг бут цохисны дараа бослогыг дарж байсан цэргийн жанжид хоорондоо эвдрэлцэн тулалдсанаар Хань улсын эзэн хаан тэднийг хянах боломжгүй болсон байна. Энэ үед Хань улсын нэгэн нөлөө бүхий хүчнийхэн өмнөд Хятадад У улсыг байгуулжээ. Түүний дараа Хань улсын хамгийн хүчирхэг цэргийн жанжид болох Цао Цао, Лю Бэй нар хямралдан тэмцэлдсэний эцэст Лю Бэй ялагдаж, өмнөд Хятадад зугатан очоод Шу улсыг байгуулав. 200-аад оны орчим Хань улсын цэргийн жанжин Цао Пи Хань улсын сүүлчийн хааныг алж, өөрийгөө хаанд өргөмжилжээ. Тэрээр улсын нэрийг Вэй улс хэмээн тунхагласанаар Хань улс мөхжээ.


Ангилал:Хятадын династи
Юрий Никулин

**Юрий Никулин** (орос. *Юрий Владимирович Никулин*; 1921 оны 12-р сарын 18-нд Смоленск мужийн Демидов хотод төрсөн- 1997 оны 8-р сарын 21-нд Москвад нас барсан) - Зөвлөлтийн болон Оросын алдарт циркийн болон дэлгэцийн жүжигчин. ЗХУ-ын Ардын жүжигчин.  

1982-1997 онд Москва хотын Цветной бульвар дахь Циркийн захирал, уран сайхны удирдаач байсан. 

## Намтар 
Түүнийг төрөөд 4 настай байхад нь 1925 онд гэр бүл нь Москва руу нүүсэн байна. Дунд сургуулиа төгсөөд 1939 онд цэрэгт татагдсан бөгөөд Зөвлөлтийн Эх орны дайнд оролцоод шархадаж байсан бөгөөд медаль хүртэж явсан байна. 

Дайн дууссаны дараа тэрээр Кино урлагийн дээд сургуульд орохыг оролдсон боловч түүнийг хүлээж аваагүй. Үүний дараа тэрээр Театрын урлагийн сургуульд орохыг хүссэн боловч тэд мөн аваагүй байна. Эцэст нь тэрээр Москва хотын Цветной бульвар гудамж дахь Циркийн дэргэдэх ярианы жанрын сургуулийн студид элсэн орж 1948 онд төгссөн ажээ.

Амьдарлынхаа 50 жилийг циркэд зориулсан бөгөөд 30 орчим уран сайхны кинонд тоглосон байна.  

## Уран бүтээл 
1958 онд уран бүтээлийн замналаа эхэлж, Зөвлөлтийн нэрт найруулагчид болох Леонид Гайдайн Ы ажиллагаа, Шурикт тохиолдсон адал явдал (1965), *Эрдэнэ нуусан гар* (1968), Александр Белинскийн *12 сандал* (1966), *Кавказад тохиолдсон адал явдал* (1967), Андрей Тарковскийн *Андрей Рублёв* (1971), Сергей Бондарчукийн *Тэд эх орныхоо төлөө тэмцсэн юм* (1975), Алексей Германы *Дайнаас хол хорин өдөр* (1976) зэрэг маш олон киногоороо дэлгэцийн урлагт авьяаслаг ур чадвар, содон төрхөө мөнхөлсөн ЗСБНХУ-ын Ардын жүжигчин (1973), Социалист хөдөлмөрийн баатар (1990) эрхэм байв.
 
## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Оросын сод уран бүтээлч Юрий Никулин
* 

Ангилал:Алиалагч
Ангилал:Оросын кино жүжигчин
Ангилал:ЗХУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1921 онд төрсөн
Ангилал:1997 онд өнгөрсөн
Лабрадор нугас

**Лабрадор нугас** (*Camptorhynchus labradorius*) нь ахуунатай төстэй, содон хар алаг өнгө бүхий далайн нугас бөгөөд 1500-аад оноос хойш Хойд Америкт устсан анхны шувуу юм. Лабрадор нугас хамгийн сүүлд 1878 оны 12 сарын 12-нд Нью-Йорк муж улсын Эльмирад үзэгджээ. Харин хамгийн сүүлд 1875 онд Лонг-Айлэндэд агнасан ажээ. Уг нугас Лабрадорт үрждэг байсан гэж яригддаг ч үүр нь олдож байгаагүй бөгөөд Нова Скотиагаас Чесапик булан хүртэл нутгаар өвөлждөг байжээ.

[thumb|left|Эрэгчин, эмэгчин хоёр. [Жон Жеррард Койлемансын бүтээл]] 
thumb|left|upright|Эрэгчингийн нисэх хөдөлгөөнийг харуулсан зураг 
[thumb|left|[Жон Жэймс Аудубоны зурсан зураг]] 

## Устсан нь
Лабрадор нугас чухам юунаас болж устсан нь хараахан тодорхой биш. Хүмүүс хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор агнадаг байсан ч амт муутай, хурдан мууддаг гэгддэг байсан тул хямдхан байжээ. Гэхдээ түүнийг агнах нь ховор байж. Харин өндгийг нь ихээр олборлосон байж магадгүй. Нөгөө талаар өвлийн цагт тэдний хоолондоо хэрэглэдэг байсан хясаанууд АНУ-ын зүүн эргээр аж үйлдвэр хөгжсөний улмаас ховордсон нь нөлөөлсөн байж болох талтай. Учир нь Атлантын далайн баруун эргээр амьдардаг далайн нугаснууд хясаагаар хооллодог байсан ч Лабрадор нугас л түүнээс маш их хамааралтай байжээ (Bangs *in* Phillips, 1926).

## Эшлэл
*  Database entry includes justification for why this species is listed as extinct
* Cokinos, Christopher (2000):  *Hope is the Thing with Feathers*. New York: Putnam, pp.&nbsp;281-304. ISBN 1-58542-006-9
* Ducher, William (1894): The Labrador Duck - another specimen, with additional data respecting extant specimens.  *Auk* **11**: 4-12. PDF fulltext
* Forbush, Edward Howe (1912): *A History of the Game Birds, Wild-Fowl and Shore Birds of Massachusetts and Adjacent States.*  Boston: Massachusetts State Board of Agriculture, pp.&nbsp;411-416.
* Fuller, Errol (2001): *Extinct Birds*, Comstock Publishing, ISBN 0-8014-3954-X, pp.&nbsp;85-87.
* Livezey, Bradley C. (1995): Phylogeny and Evolutionary Ecology of Modern Seaducks (Anatidae: Mergini). *Condor **97**: 233-255. PDF fulltext
* Phillips, John C. (1922-1926): *A Natural History of Ducks*. Boston: Houghton-Mifflin, volume 4, pp.&nbsp;57-63.
* Madge, Steve & Burn, Hilary (1988): *Waterfowl. An identification guide to the ducks, geese and swans of the world.'' Boston: Houghton Mifflin, pp.&nbsp;265-266. ISBN 0-395-46727-6

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet
* IUCN Red List
* The Labrador Duck from John James Audubon's Birds of America
* The Very Last Labrador Duck - Elmira, New York
* Environment Canada
* Swans, Geese, and Ducks of Canada
* Marine Extinction Database University of East Anglia, UK
* 3D view of specimens RMNH 110.083 and RMNH 110.084 at Naturalis, Leiden (requires QuickTime browser plugin).

Ангилал:Шинэ эринд устсан шувуу
Ангилал:Тэнгисийн нугас ба бохио
Монтгомери Вилсон

**Монтгомери "Бад" Вилсон** (, 1909 оны 8 сарын 20 &ndash; 1964 оны 11 сарын 15) нь Канадын уран гулгагч бөгөөд эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрлөөр 1929-өөс 1939 оны хооронд  Канадын аваргаар 9 удаа шалгарсан дээд амжилтыг эзэмшдэг тамирчин юм. 1932 он түүний амжилтын оргил жил байж, Дэлхийн АШТ-ээс мөнгө, өвлийн олимпоос хүрэл медаль хүртжээ.

Вилсон мөн хос гулгалтын төрөлд төрсөн дүү Констанс Вилсон-Самуэлтэй хамтдаа оролцдог байв. Тэд хэд хэдэн удаа Канад, Хойд Америкийн аварга болцгоож байв.

Тамирчны замналаа өндөрлөсний дараа Вилсон Бостоны тэшүүрийн клубт олон жилийн турш дасгалжуулагчийн ажил эрхэлж байжээ. Вилсон 1964 онд 55 настайдаа нас нөгчжээ.

1976 онд түүнийг Дэлхийн уран гулгалтын алдрын танхимд багтаасан билээ.

## Амжилт
Эрэгтэй ганцаарчилсан

Хос гулгалт, Констанс Вилсоны хамтаар

## Эшлэл
* Скэйт Канада

Ангилал:1909 онд төрсөн
Ангилал:1964 онд өнгөрсөн
Ангилал:Канадын уран гулгагч
Ангилал:Канадын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Канадчууд
Жад шидэлт

**Жад шидэлт** нь хөнгөн атлетикийн шидэлтийн төрлүүдийн нэг бөгөөд 2.5 метр орчим урттай жадыг шидэж өрсөлддөг спорт юм. Жад шидэлт нь мөн эрэгтэй арван төрөлт, эмэгтэй долоон төрөлтөд багтдаг. Жад шидэгчид тодорхой зайнд гүйгээд, тэр эрчээрээ жадаа шиддэг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл
Ангилал:Шидэлтийн спортын төрөл
Таша Данверс

'''Наташа Де'Анка Данверс''' (, 1977 оны 9 сарын 19-нд төрсөн) нь Их Британийн олимпын хүрэл медальт хөнгөн атлетикч юм. Тэрээр Ямайкаас нүүн ирсэн хөнгөн атлетикчид болох Дорретт Маккой, Дональд Данверс нарын гэр бүлд, Лондон хотноо мэндэлжээ.

## Хөнгөн атлетик
1999 онд Таша Данверс Их Британийг төлөөлж Хөнгөн атлетикийн ДАШТ-д анх оролцон, урьдчилсан шатанд 56.66 секунд гүйсэн бөгөөд цааш шалгарч чадаагүй. 23 настайдаа буюу жилийн дараа 2000 оны Сиднейн олимпод оролцож, шигшээ уралдаанд шалгаран, 8-р байр эзэлжээ. 2001 онд зуны Универсиадаас алтан медаль хүртсэн байна.  

2002 онд Манчестерт зохиогдсон Британийн хамтын нөхөрлөлийн наадамд 7-р байр эзэлсэн. 2002 оны Европын АШТ-д ч мөн 7-р байранд оржээ.

2003 онд тэрээр өөрийн дасгалжуулагч Даррелл Смиттэй гэрлэж, Наташа Данверс-Смит гэдэг нэрээр уралдах болов. 

2004 онд хүүхэд төрүүлэхийн тулд олимпийг алгассан  нь олон хүнээс шүүмжлэл дагуулж, тэр  ч байтугай олимпын медальт тамирчин Алан Паско түүнийг "тэнэг" гэж нэрлэжээ. Ихэнх хүн түүнийг спортдоо буцан ирэхгүй нь гэж бодож байсан аж. Харин Данверс 2006 онд спортдоо эргэн ирж, Хамтын нөхөрлөлийн наадмаас мөнгөн медаль зүүж, Европын АШТ-д 7-р байр эзлэв. Мөн оны эцсээр тэрээр ОУХАХ-ны чансаанд өөрийн хамгийн өндөр чансаа болох 6-р байрт эрэмбэлэгдсэн байна.

2007 оны Дэлхийн АШТ-д 54.08 секундын амжилт үзүүлэн, анх удаа шигшээ уралдаанд шалгарав.

2008 он Ташагийн хувьд онцгүй эхлэв. Түүнийг өсгийний гэмтэл зовоох болж, гэмтлээ эдгээсэн ч анхны бэлтгэлийнхээ үеэр гуяны шөрмөсөө сунгаж орхив. Ийнхүү улсынхаа АШТ-д хувийн дээд амжилтаасаа хамаагүй муу амжилт үзүүлж (57.00 с), 2-р байрт шалгарчээ. Харин дараагийн 7 хоногт нь олимпын багийг зарлахад Данверс багтан орсон бөгөөд улсын аварга болсон залуу тамирчин Перри Шэйкс Дрэйтоныг багтаасангүй гэж уг сонголтыг үл таашаасан хүмүүс олон байв. Гэсэн ч Данверс гайхалтай амжилт үзүүлэн, шигшээ уралдаанд хувийн дээд амжилтаа тогтоож (53.84 с) Ямайка Мелани Волкер, АНУ-ын Шийна Тостанарын ард орж хүрэл медаль зүүжээ.

Данверс гэмтлийн улмаас Дэлхийн АШТ-д оролцож чадаагүй.

## Бусад
Уралдаан тэмцээнгүй үедээ Данверс уран бүтээлчээр ажилладаг. Тэрээр багаасаа дуулж эхэлсэн бөгөөд өдгөө уран зураг зурдаг. Түүний бүтээлүүд danversbydesign.com, tashadanvers.com сайтуудаар зарагддаг. Тэр мөн илтгэгч, дасгалжуулагч, фитнессийн моделийн ажил эрхэлдэг.

### Хувийн дээд амжилт
:300 м, 37.80 (2000)
:400 м, 52.89 (2008)
:100 м халхалттай, 12.96 (2003)
:400 м халхалттай, 53.84 (2008)
:Өндрийн харайлт, 1.82 м 1998)

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
*

Ангилал:Их Британийн саадтай гүйгч
Ангилал:Их Британийн олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Их Британийн олимпын оролцогч
Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Хөнгөн атлетикийн универсиадын аварга
Ангилал:Английн тамирчин
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1977 онд төрсөн
Мари Пьерс

**Мари Пьерс** (, 1975 оны 1 сарын 15-нд Монреальд төрсөн) нь Франц-Америкийн мэргэжлийн теннисчин юм. Тэрээр Франц, Канад, Америкийн Нэгдсэн Улсын иргэншилтэй ч Францын нэрийн өмнөөс тэмцээн уралдаануудад оролцдог.

Пьерс ганцаарчилсан болон хос төрлөөр тус бүр 2, нийт 4 Их Дуулга хүртэж байв. Ганцаарчилсан төрлөөр Их Дуулгын тэмцээнүүдэд нийт 6 удаа шигшээ тоглолтод шалгарч байснаас хамгийн сүүлд 2005 онд Америкийн нээлттэй тэмцээн, Францын нээлттэй тэмцээний шувтаргад шалгарч байжээ. 1995 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн, 2000 оны Францын нээлттэй тэмцээний аварга. Мөн 2005 онд Вимблдоны холимог хосын төрөлд тэргүүлж, нийт 3 удаа Их Дуулгын шигшээд шалгарчээ. ЭТХ-ны тэмцээнүүдэд ганцаарчилсан төрлөөр 18, хос төрлөөр 10 тэмцээнд түрүүлж байв.

## Цахим холбоос 
*
*Фед цом
* 

## Эшлэл 
Ангилал:Францын теннисчин
Ангилал:Францын олимпын оролцогч
Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Францын хүн
Ангилал:Канадын хүн
Ангилал:1975 онд төрсөн
Олимпын бобслейн тэмцээн

**Бобслей** 1924 онд анх **өвлийн олимп**од багтсанаас хойш бараг бүх олимпын наадмын хөтөлбөрт багтаж ирсэн юм. Харин 1960 оны олимпын наадмыг зохион байгуулах хороо зардлаа хэмнэхийн тулд бобслейн зам бариагүйгээс олимпын бобслейн тэмцээн тасалдаж байсан түүхтэй. 1928 оны олимпод 5 хүн бүхий багууд, бусад бүх олимпод 4 хүн бүхий багууд өрсөлдөж байсан бөгөөд үүн дээр нэмэгдэн 1932 оноос 2 хүн бүхий багууд өрсөлдөх болж, ингэснээр эрчүүд 2 цогц медалийн төлөө өрсөлддөг юм. Харин эмэгтэй 2 хүн бүхий багийн төрөл 2002 оноос олимпын хөтөлбөрт багтжээ.

## Медалийн хүснэгт
Барилгын физик

**Барилгын физик** нь барилга байгууламжид физикийг ашиглаж буй хэрэглээ юм. Сүүлийн арван жилүүдэд буюу ойролцоогоор 1970- аад оноос барилгын физикийн ач холбогдол ихэссээр иржээ. Ялангуяа барилгын дулаан тусгаарлалтай холбогдон барилгын физикийг төлөвлөлтөнд ихээхэн анхаарах болсон байна.

## Хамрах хүрээ 
Барилгын физик нь их ба дээд сургуулиуд дахь архитектур ба барилгын инженерийн салбарын ажлын болон судалгааны талбар мөн.

## Хэрэглээ 
Барилгын физик нь архитектурын болон барилгын хийцийн төлөвлөлтийн эхний үе шатнаас нь эхлэн төлөвлөлтөнд тусгагдана.

## Салбарууд ба хамааралтай сэдвүүд 
* Дулаан
* Чийглэг
* Акустик
* Галын аюулгүй байдал
* Нарны гэрэл

## Хэлэлцүүлэг 
## Мөн үзэх 
* Амьсгалдаг хана
Ник Бармби

**Николас Жон "Ник" Бармби** (, 1974 оны 2 сарын 11-нд төрсөн) нь Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд одоо Халл Сити багт хагас хамгаалагчаар тоглодог. Тэрээр оргил үедээ буюу 1995 - 2001 онд Английн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 23 тоглолт хийж байжээ. Халл багтайгаа хамт Английн Премьер лигт хэдэн улирлыг үдсэнээс гадна Тоттенхэм Хотспур, Миддлсбро, Эвертон, Ливерпүүл, Лийдс Юнайтед зэрэг Премьер Лигийн шилдэг багуудад харьяалагдаж байсан. Мөн Ноттингем Форест багт тоглож байсан билээ.

## Үзүүлэлт
|-
|1992-93||rowspan="3"|Тоттенхэм Хотспур||rowspan="3"|Премьер Лиг||22||6||colspan="2"|-||colspan="2"|-||colspan="2"|-||22||6
|-
|1993-94||27||5||colspan="2"|-||colspan="2"|-||colspan="2"|-||27||5
|-
|1994-95||38||9||colspan="2"|-||colspan="2"|-||colspan="2"|-||38||9
|-
|1995-96||rowspan="2"|Миддлсброу||rowspan="2"|Премьер Лиг||32||7||3||1||4||1||colspan="2"|-||39||9
|-
|1996-97||10||1||colspan="2"|-||colspan="2"|-||colspan="2"|-||10||1
|-
|1996–97||rowspan="4"|Эвертон||rowspan="4"|Премьер Лиг||25||4||2||1||colspan="2"|-||colspan="2"|-||27||5
|-
|1997-98||30||2||1||0||1||3||colspan="2"|-||32||5
|-
|1998-99||24||3||4||1||2||0||colspan="2"|-||30||4
|-
|1999-2000||37||9||5||1||1||0||colspan="2"|-||43||10
|-
|2000-01||rowspan="2"|Ливерпүүл||rowspan="2"|Премьер Лиг||26||2||5||1||6||1||9||4||36||8
|-
|2001-02||6||0||colspan="2"|-||1||0||4||0||11||0
|-
|2002-03||rowspan="2"|Лийдс Юнайтед||rowspan="2"|Премьер Лиг||19||4||2||0||1||0||3||1||25||5
|-
|2003-04||6||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||colspan="2"|-||6||0
|-
|2003-04||Ноттингем Форест||Нэгдүгээр Дивизион||6||1||colspan="2"|-||colspan="2"|-||colspan="2"|-||6||1
|-
|2004-05||rowspan="7"|Халл Сити||Лиг Нэг||39||9||2||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||41||9
|-
|2005-06||rowspan="3"|Лигийн АШТ||26||5||colspan="2"|-||colspan="2"|-||colspan="2"|-||26||5
|-
|2006-07||20||4||colspan="2"|-||2||1||colspan="2"|-||22||5
|-
|2007-08||18||3||1||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||19||3
|-
|2008-09||rowspan="2"|Премьер Лиг||21||1||1||1||colspan="2"|-||colspan="2"|-||22||2
|-
|2009-10||20||0||||||2||0||||||22||0
|-
|2010-11||Лигийн АШТ||19||4||1||2||0||0||||||20||6
471||79||27||8||20||6||16||5||534||98
471||79||27||8||20||6||16||5||534||98

## Амжилт
;Ливерпүүл
* АХХ-ны Чарити Шилд: 2001
* Хөлбөмбөгийн Лигийн цом: 2001
* УЕФА-гийн цом: 2001
* АХХ-ны цом: 2001

## Эшлэл
## Гадны холбоосууд
*Ник Бармби. Халл Сити багийн вэбсайт
*

Ангилал:1974 онд төрсөн
Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин
Барилгын акустик

[right|thumb|225px|Хот доторх [дуу чимээнээс хамгаалах хана]]

**Барилгын акустик** нь барилгын физик тухайлбал акустик байшингийн дотоод орон зай ба гадаад ертөнц хоёрын хоорондох дуу чимээний тархалт уг байгууламжид нөлөөлөх нөлөөллийг судалдаг салбар юм. 
## Судалгааны чиглэл 
Барилгын акустик нь ихэвчлэн агаар дахь дуу чимээний тархалт ба барилгын хэсгүүдэд обьектоор дамжих дуу чимээний тархалтыг судалдаг.

Уламжлалт судалгааны чиглэлүүд болох дуу чимээ тусгаарлалт ба шалны дуу тусгаарлалтаас гадна хатуу бид тархах дууны салбар барилгын акустикт чухал үүрэг гүйцэтгэх болжээ.

## Тархах механизм 
### Түүх 
Германы барилгын физикийн салбарт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэд нь: Karl Gösele, Lothar Cremer, Manfred Heckl, Peter Lutz, Wolfgang Fasold.

## Мөн үзэх 
* Шалны дуу чимээний хамгаалалт
* Обьект дахь дуу чимээ
* акустикийн хэмжих техник

## Гадаад холболт 
*Fraunhofer-Institut für Bauphysik (IBP)
*RWTH Aachen: "Bauakustik"
*Der Unterschied zwischen Bauakustik und Raumakustik
*Acoustical Society of America
*American Institute of Architects
*National Council of Acoustical Consultants
*Institute of Acoustics
*Speech Privacy Calculator
*diracdelta.co.uk Room mode calculator
*Optimum sizes for small rooms
*Aural Architecture
*WikiRecording's Guide to Recording Studio Acoustics
*Acoustic Modelling using Google SketchUp
*Concert Hall Acoustics
*Concert Hall Acoustics 
*Everything You Always Wanted to Know About Concert Hall Acoustics
*An on-line version of an exhibition on concert hall acoustics originally shown at the South Bank Centre, London


Ангилал:Барилгын физик
Гүний байгууламж

thumb|Гүний байгууламжийн ажил
**Гүний байгууламж** нь барилгын салбар дахь газрын түвшнээс, тухайлбал зам тээврийн байгууламжийн доор орших барилга байгууламжийн төлөвлөлт болон бүтээн байгуулалт юм. Хэдийгээр гүүрийн байгууламж газрын түвшнээс дээр байрладаг ч гүний барилгад хамаарна.

Гүний байгууламжийг ихэвчлэн барилгын инженерүүд төлөвлөнө. Гоо зүйн талаас нь мөн архитекторууд хамтран ажилладаг. Гүний байгууламжуудыг гүйцэтгэн барих байгууллагууд нь зөвхөн гүний байгууламжаар дагнасан эсвэл өндөр барилга ба гүний байгууламжуудыг аль алиныг нь гүйцэтгэдэг байна.

## Хамрах хүрээ 
[right|thumb|[Карлсрухэ хотод зам засварлаж байгаа нь.]]
Гүний барилгын тусгай салбарууд нь:
* Зам тээврийн байгууламж
* Төмөр замын байгууламж
* Газар шорооны ажил
* Суурийн ажил
* Хонгилын байгууламж
* Усны инженерийн байгууламж
* Бохир усны байгууламж
* Гүний тусгай байууламж
* Суурьшлын цэвэр усны байгууламж

## Нэмж унших 
* Hans-Henning Schmidt: Grundlagen der Geotechnik. Vieweg+Teubner Verlag, Wiesbaden 2006, ISBN 3-5192-5019-5.

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Барилгын дэд салбар
Ангилал:Барилгын арга барил
Дулаан

**Дулаан** нь физикт явагдаж буй үйл явцын хэмжигдэхүүн юм.
## Дулаан нь үйл явцын хэмжигдэхүүн болох нь 
## Физикийн хэмжигдэхүүн 
## Мөн үзэх 
## Гадаад холболт 
*Plasma heat at 2 gigakelvins - Article about extremely high temperature generated by scientists (Foxnews.com)
* Heat and Temperature
*Correlations for Convective Heat Transfer - ChE Online Resources
*An Introduction to the Quantitative Definition and Analysis of Heat written for High School Students

Ангилал:Энергийн хэлбэр
Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Ангилал:Термодинамик
Кадастр

**Кадастр** () гэж газар болон бусад үл хөдлөх эд хөрөнгийн байршил, хил зааг, талбай, эзэлхүүн, тоо хэмжээ, төлөв байдлыг тогтоох чанарын болон эдийн засгийн үнэлгээ хийх, төлбөр ноогдуулах үндэслэлийг бий болгох, тэдгээрийн өмчлөл, эзэмшил, ашиглалтын эрхийг баталгаажуулах цогц үйл ажиллагааг хэлнэ.

## Цахим холбоос 
* fig.net, FIG-Commission 7: Cadastre 2014

Ангилал:Төрийн захиргааны байгууллага
Ангилал:Геодези
Ангилал:Зурагзүй
Ангилал:Хотын тохижуулалт
Ангилал:Кадастр ба газрын хэмжилт
Бомбейн Хөрөнгийн Бирж

**Бомбейн Хөрөнгийн Бирж** (**БХБ, BSE**) ( *Bombay Śhare Bāzaār*) нь Мумбай хотын Далал гудамжинд орших хөрөнгийн бирж бөгөөд Азийн хамгийн анхны хөрөнгийн бирж юм. БХБ-д бүртгэлтэй компаниудын зах зээлийн үнэлгээ нь 2010 оны 12 сарын байдлаар 1.63 их наяд байсан бөгөөд Азийн 4 дэх, дэлхийн 9 дэх том хөрөнгийн бирж болно.

## Цахим холбоос 
* 

## Эшлэл
Ангилал:Мумбайн аж ахуйн нэгж
Ангилал:Хөрөнгийн бирж
Барилгын биологи

[thumb|225px|[Хотод ус мэт байгалийн элементүүд нь гоо зүйн ба зун сэрүүцүүлэх үүрэгтэй.]]

**Барилгын биологи** нь хүн ба түүний бүтээсэн хүрээлэмж хоёрын хоорондох харилцаа, мөн түүнчлэн шинэ техник ба мэдлэгийн тусламжтайгаар хэрхэн барилгыг хоргүй болон байгальд ээлтэй бүтээх тухай шинжлэх ухаан юм.

## Түүх 
Германд анхлан хүрээлэмжид ээлтэй барилгын ба барилгын биологийг үндэслэсэн эмч нь Хуберт Пальм бөгөөд тэрээр 1960-аад онуудад энэ талаар олон тооны илтгэлүүд тавьж байжээ.

## Хэрэглээ 
Барилгын биологичид нь хүний амьдрах ба ажиллах орчинг судалдаг.

## Боловсрол ба мэргэжил 
Барилгын биологич мэргэжлээр мэргэжилтэн одоогоор бэлтгээгүй.

## Нэмж унших 
* Hubert Palm: *„Das gesunde Haus". Unser nächster Umweltschutz. Die biologische Bauordnungslehre in der Architectura perennis.* Ordo-Verlag, Konstanz 1979
* Wolfgang Maes: "Stress durch Strom und Strahlung". Institut für Baubiologie und Oekologie IBN, 2005

## Цахим холбоос 
* IBN Neubeuern
* Wolfgang Maes
* Institut für Baubiologie und Ökologie Neubeurn (IBN)
* International Institute for Bau-Biologie & Ecology (IBE)
* Building Biology Network Australia

Ангилал:Барилгын дэд салбар 
Ангилал:Байгаль орчныг хамгаалах техник 
Ангилал:Радиэстези
Барилгын хими

[right|thumb|225px|[Хашааны ханыг хөх өнгөөр будсан байдал]]
**Барилгын хими** нь ерөнхийдөө барилгын салбар дахь хими ба ихэвчлэн барилгын материалын химийг хэлнэ. Барилгын химим нь органик бус химийн бие даасан салбар мөн. Тэрээр материал судлал, техникийн хими, эрдэс судлал, хими- техникийн термодинамик ба барилгын материал судлал зэрэг мэргэжлийн салбаруудын нэгдэл болно. Барилгын хими нь барилгын материалын хими ба физик шинж чанар, химийн урвал ба холбоосуудыг судалдаг. Хамгийн чухал жишээ нь: бетон дахь цементийн хатуужилт (Цементийн химийн салбар гидратаци) ба бетоны арматурыг зэврэхээс хамгаалах (ерөнхий: хэрэглээний Физик хими дахь барилгын материалын зэврэлт).

Өөр нэг салбар нь бусад бодис нь барилгын материалд хэрхэн нөлөөлөхийг судална. Жишээлбэл: агаар дахь хорт бодисуудаас үүссэн хүчилт бороо нь бетон, шавардлага, өнгөлгөө гэх мэт металл бус анорганик бодисуудыг муутгах механизмыг судалж үздэг. Мөн бетонд үзүүлэх "химийн довтолгоо"г (карбонжилтыг үзнэ үү.) судална. Өөр нэг өргөн судалдаг сэдэв нь бетоны нэмэлт дахь шүлт- цахиурын хүчлийн урвал ба органик бус химийн барилгын гадаргуу дээрх давсны талстжих явц юм. Иймээс барилгын химийн гэмтлийн дүн шинжилгээ нь барилгын материал ба барилгын хэсэглэл дэх барилгын түүх дурсгалын сэргээн засварлалтын үндэс болдог. 

Түүнчлэн барилгын хими нь барилгын чигжих, хамгаалах ба засварлах химийн бодисуудыг туршина. Жишээлбэл: чигжээс, цавуу, будаг гэх мэт. Эпоксидын давирхайгаар барилгын хэсэглэлүүдийг холбох ба ан цавыг чигжээсээр засаж болдог. Барилгыг тусгай өнгөлгөөний үеийн тусламжаар мөн лотус- нөлөөн дээр үндэслэсэн өнгөлгөөгөөр граффит ба эрт бохирдлоос сэргийлэх боломжтой. 

*Нэмэгдэл бодисууд* нь барилгын органик бус, металл биш материалуудын хими ба физик шинж чанаруудыг (нягт, даралт ба суналтанд тэсвэрлэх чанар, бат бөх, химийн үйлчлэлд тэсвэртэй байдал, үрэлт гэх мэт) өөрчилдөг. 

Ялангуяа бетоны нэмэлт бодисууд болох сийрэгжүүлэгч гэх мэт нь барилгын материалын хими ба физик шинж чанарыг ихээхэн өөрчилдөг. 

Барилгын химид химийн холбоог товчлон тэмдэглэнэ:

**Жишээ нь:**

:Кальци хөнгөнцагааны нэгдэл- нь  3CaO * Al2O3 ийм томъёотой боловч „цемент“-ийн тэмдэглэгээнд **C3A** гэж бичнэ.

:Волластонит-ын томъёо нь 3CaO * SiO2 ийм боловч „цементийн“ тэмдэглэгээнд **C3S** гэж бичдэг.

:Calcium aluminates (Brownmillerit)- ын томьёо нь 4CaO * Al2O3 * Fe2O3 ийм боловч „цементийн“ тэмдэглээнд **C4AF** гэж бичнэ.

:**Ca20Al22.6Fe3+2.4Mg3.2Fe2+0.3Si3.5O68** нь цементийн нэг хэсэг. 

## Нэмж унших 
:Horst Reul: *Барилгын химийн гарын авлага*. Augsburg 1991; ISBN 3-87846-143-7
:Lea, F M.; Hewlett, P.C.: *Chemistry of Cement and Concrete (4th Ed.)*. Butterworth-Heinemann, 2004; ISBN 978-0750662567

## Гадаад холбоос 
*Барилгын хими, барилга дахь химийн бодисууд – Барилгын химийн үндэс (герман)
*Барилгын материалын хими – Хими барилгын салбарт (герман)
*Хортой бодисын тухай мэдээлэл (герман)


Ангилал:Химийн салбар
Ангилал:Барилгын дэд салбар
Барилгын салбар

[right|thumb|225px|[Москвагийн Федерация цамхаг нь Европын хамгийн өндөр барилга]]

**Барилгын салбар** нь барилга болон байгууламжийн төлөвлөлт ба бүтээн байгуулалтыг бүх талаас нь авч үздэг мэргэжлийн салбар юм. 

Уг салбарт барилгын техник, архитектур, барилгын эдийн засаг болон барилгын үйл явцтай хамааралтай бүх л сэдвүүд, оролцогчид ба ажлын талбарууд хамаарна.

Барилгын салбарт оролцогчид нь төлөвлөгчид (архитектор ба мэргэжлийн инженерүүд), гүйцэтгэгч компани, ирээдүйн барилгын хэрэглэгчид, барилгын захиалагчийн үүрэг гүйцэтгэгч алба, барилга барих үед хариуцсан байгууллагын зүгээс хийх хяналт шалгалтын алба, барилгын зөвшөөрөл олгох алба мөн түүнчлэн захиалагчид юм.

## Ухагдахуун 
right|thumb|225px|Монголын нийслэл хотод явагдаж буй барилгын бүүм. 2007
 дахь Барилгын инженер, архитектурын сургуулийн Доктор, профессор дүрслэх геометрийн багш Баттогтох]]
Барилгын салбарыг олон талаас нь авч үзэн ангилж болно:
* Ажлын талбар: өндөр барилга, гүний байгууламж, инженерийн байгууламж, цэцэрлэг ба ландшафт төлөвлөлт, хот байгуулалт, төмөр замын байгууламж, усны инженерийн байгууламж, геотехник
* Төлөвлөлт/ мэргэжлийн төлөвлөлт: архитектур, барилгын инженерийн салбар, архитектурын инженерчлэл, ландшафт архитектор, интерьер дизайн
* Захиалагч/ хэрэглэгч: нийтийн байр
* Барилгын материал: модон барилга, шавар барилга, төмөр бетон барилга, өрлөгөн барилга, төмөр хийцтэй барилга, хуурай хийц
* Барилга: гүүр, сүм, эмнэлэг, орон сууц, сургуулийн барилга, гудамж ба замын байгууламж, туннел
* Барилгын хийц: геотехник, даацын ханатай хийц, араг ясан хийц, газар шорооны байгууламж, ферма, угсармал хийцтэй барилга, нийлмэл хийц
* Барилгын үйл явцаар нь: барилгын төлөвлөлт, барилгын зөвшөөрөл, барилгын сэргээн засварлалт, барилгын угсралт ( угсралтын ажил дууссан барилга, дотоод засал, барилгын өөрчлөлт, барилгын нураалт)
* Барилгын гүйцэтгэлээр нь: газар шорооны ажил, бетон ба төмөр бетоны ажлууд, өрөмдлөгийн ажил, усан оргилуурын, өрлөгийн, дээвэр бүрэх ба чигжих ажлууд, сэргээн босголт

## Холбоод 
Монгол улсын барилгын салбарт өнөөгийн байдлаар 3 холбоод үйл ажиллагаа явуулдаг: Монголын барилгачдын холбоо, Үл хөдлөх хөрөнгө зуучлагчдын нэгдсэн холбоо ба Барилгын инженерүүдийн холбоо.

## Мөн үзэх 
* Зам тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яам
* Барилгын хэлбэр
* Барилгын зориулалт
* Барилгын типологи

## Гадаад холбоос 
*https://web.archive.org/web/20200223055753/http://www.mrtcud.gov.mn/ - Зам тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яам
*http://www.barilga.mn - Монгол Улсын барилгын салбар дахь нэгдсэн мэдээ, мэдээлэл
*BauNetz - Германы нэртэй барилга- архитектурын портал (герман)
*Baulinks - IVW.eu- ийн судалгаагаар Германд сард хамгийн их хүмүүс зочилдог барилгын вэб хуудас (хамгийн сүүлд засварласан 2007 оны 5- р сар) (герман)
*Bauportal24.com - Барилга барихад барилгын мэргэжилтнүүдээс өгөх "анхны тусламж" (герман)
*Wörterbuch - 38.000 барилгын салбарын мэргэжлийн үг хэллэгтэй англи- герман, герман- англи үнэгүй толь бичиг 

Барилгын салбар
Английн боловсролын тогтолцоо

**Английн боловсрол**ыг тус улсын Боловсролын Яам, Бизнес, Шинэ бүтээл, Ур Чадварын Яам хянадаг байна. Харин орон нутгийн түвшинд орон нутгийн удирдлага нийтийн боловсрол болон улсын сургуульд хэрэгжүүлэх бодлогыг хариуцан ажилладаг. 
 
Их Британид 5-16 насны бүх иргэн заавал боловсрол заавал эзэмших ёстой байдаг. Тус улсад боловсролын хоёр салбар байдаг: төрийн (үнэгүй боловсрол) болон хувийн (төлбөртэй боловсролын байгууллага, хувийн сургууль).  

Сурагчид заавал эзэмших боловсролын дараа 2 жилийн /6 дахь хэлбэр/, А түвшний гэрчилгээ, Их сургуулийн бэлтгэл ангийн гэрчилгээ олгох, Бизнес, Технологийн боловсролын Хэлтсийн гэрчилгээ авах сургалтад мөн үргэжлүүлэн суралцаж болдог. 2008 оны Боловсрол, Ур Чадварын актаар заавал эзэмших боловсролыг олгох насыг 18 нас болгохоор зааж өгсөн байна. Энэхүү актын хэрэгжилтийг 2013 онд 17 нас хүртэл, 2015 онд 18 нас болгохоор шийдвэрлэсэн байна. Улсын сургуульд сурагчид үнэгүй суралцдаг. Мөн хувийн сургуулиуд байдаг тул эцэг эхчүүд өөсдөө аль тохиромжтой арга замаар хүүхдээ сургадаг. 

Дээд боловсрол нь ерөнхийдөө бакалаврын 3 жилийн сургалттай байдаг. Дипломын дараах сургалтад хичээл заалгах, судалгааны ажил хийх, магистрийн зэрэг олгох сургалт болон филисофийн докторын сургалт нь хамгийн багадаа 3 жилийн сургалтыг хамардаг. 

Дипломын зэрэг олгохын тулд Их дээд сургууль Хааны Эрх Олгох Бичиг шаарддаг ба төлбөрийн доод түвшингээр улсаас санхүүждэг. 

## Бага болон дунд боловсрол 
Хичээлийн жил 9 сарын 1-ээс эхэлдэг. Сурагчдад заавал олгох боловсрол нь бүх 5 настай хүүхдийн төрсөн өдрөөс эхлэн хичээлийн жил төгсгөл 6-р сарын сүүлийн 5 дахь өдөр хүртэл үргэжилдэг бөгөөд 16 нас хүртэл үргэжилнэ. 

### Улсаас санхүүждэг сургуулийн тогтолцоо 
Улсын сургууль коллежууд нь улсын татвараас санхүүждэг бөгөөд 3-18 нас хүртэлх бүх сурагчид үнэ төлбөргүй боловсрол олгодог. Харин сурагчид усан сэлэлт, театр явж тоглолт үзэх, аялалд явах зэрэг үйл ажиллагааны зардлыг өөрсдөө төлдөг. Гэхдээ энэ зардлаа сайн дураараа төлдөг. Хэрвээ сурагч төлбөр төлөх боломжгүй бол тухайн сурагчдад хөрөнгө оруулж эдгээр үйл ажиллагаанд оролцуудаг байна. Дунджаар Английн сургуулийн насны сурагчдын 93 хувь нь улсын сургуульд хамрагддаг байна.  

Улсын хөрөнгө оруулалттай тодорхой тооны шашны сургууль байдаг бөгөөд энэ сургуульд шашны бүлгүүд хамрагддаг байна. Эдгээр бүлгийн ихэнх нь Английн сүм эсвэл Ромын Католик Сүмүүд байдаг. Мөн цөөн тооны улсын дотуур байртай сургууль байдаг бөгөөд сурагчид нь хоол байрандаа төлбөр төлдөг боловч энэ нь сургалтын төлбөр биш юм. 

Улсаас санхүүждэг сургуулиудийн ойролцоогоор 90% нь гүнзгийрүүлсэн сургалттай байдаг ба тухай гүнзгийрүүлсэн сургалтаа олгохын тулд улсаас илүү хөрөнгө авдаг. 

### Суралцах жил 
Нэг ангиас нөгөө анги руу дэвших явц нь ерөнхийдөө  хүүхдийн биологийн наснаас хамаардаг боловч зарим шалтгааны улмаас сурагч улиран эсвэл дэвшин суралцах боломжтой.


Ангилал:Боловсролын систем
Үзүмаки Нарүто

**Үзүмаки Нарүто** () нь Кишимото Масашигийн Нарүто цуврал манганы гол дүр юм. Кишимото Масаши нь  Нарүтог бүтээх явцдаа цайлган, тэнэгдүү бүтээхийг хүссэнээрээ Нарүтод Луут бөмбөг цувралын гол дүр Сон Гокүгийн олон зан чанарыг тусгаж өгсөн байна. Гэсэн ч Кишимото түүний өнгөрсөн хар толбыг нэмж оруулснаараа ер бусын болгосон. Кишимото нь Өрнөдийн үзэгчдийг татахын тулд өөр өөр хувцас өмсгөж, зурж будахад амархан болгох гэж Нарүтогийн анхны загварыг хэд хэдэн удаа өөрчилж байжээ.

Цувралд Нарүто нь зохиомол тосгон Конохагакүрэгийн харьяалалтай шиноби юм. Конохагакүрэ рүү дайрсан хорсолт адгуус Есөн Сүүлт Үнэгэн Чөтгөр түүний бие дотор тамгалагдсаны улмаас тосгоныхон түүнийг ад үзэж, гадуурхдаг. Иймийн тул Нарүто нь өөрийнхөө оршин тогтнолыг хүлээн зөвшөөрүүлэхийн тулд тосгоны удирдагч Хокагэ болохыг зорино. Нарүтогийн эцэг эх 9н сүүлтийн дайралтаар нас барсан бөгөөд аав нь үхэхээсээ өмнө тосгоноо хамгаалахын тулд Нарүто гийн биед 9н сүүлтийг тамгалжээ. Нарүтогийн аав нь Коноха тосгоны удирдагч дөрөвдүгээр Хокагэ, Намиказэ Минато, ээж нь 9н сүүлтийн жинчүүрики Үзүмаки Күшина байсан байна.

Нарүто нь цайлган хөгжилтэй зан чанараасаа болж цувралын туршид Коноха болон бусад тосгоны нинжа нарт хүлээн зөвшөөрөгдөж олон найзтай болдог. Тэрбээр өөрийн харьяалагдах нинжагийн баг болох 7-р багтай бүр илүү дотносч гэр бүл шигээ л үзнэ.
Манганы төгсгөлд Нарүто ба 7-р баг Кагуяаг дийлж ертөнцийг аварсан учраас тэр Коноха тосгоны удирдагч 7 дахь хокагэ болж, Хюүга Хинататай гэрлэжээ.

Нарүто нь тус цувралын бүх кино болон албан ёсны кино, мөн тоглоомд гардаг болно. Нарүто цуврал нь 2017  оны 3-р сард дууссан бөгөөд одоо хүүхэд нь болох Борүто гол дүр нь болох цуврал гарч байгаа болно.

## Гадны холбоос 
Ангилал:Анимэ
Ангилал:Манга
Өндөр барилга

[right|thumb|2005 онд баригдсан [Кёльн дахь архитектор Ренцо Пиано- ын бүтээл.]]
**Өндөр барилга** гэж дийлэнх хэсэг нь газар дээр байрлах барилгын төлөвлөлт ба бүтээн байгуулалтыг хамарсан барилгын салбарын нэг хэсгийг хэлнэ. Жишээ нь: байшин, орон сууц, цамхаг. 
## Төлөвлөлтийн төрөл 
[thumb|[Кoттбус хотын соёлын төв]]
Өндөр барилгын төлөвлөлтийг нь дараах төрлүүдэд ангилна:
* Албан газрын ба банкны барилга
* Барилгын сургалт ба судалгаа
* Эрүүл мэндийн барилга
* Хотын соёлын төв, соёлын төв, музей, театр
* Орон сууц, нийтийн байр, зочид буудал
* Биеийн тамирын барилга, чөлөөт цагийн байгууламж
* Худалдааны төв, дэлгүүр
* Үйлдвэр

## Төлөвлөлтөд оролцогчид 
thumb|Төмөр бетон араг ясан барилга
Барилга байгууламж төлөвлөлтөд оролцогчдыг 5 бүлэгт хувааж болно:
* Захиалагч
* Архитектор ба мэргэжлийн инженерүүд
* Гүйцэтгэгч
* Улсын байгууллага
* Хэрэглэгч

## Өндөр барилгын салбарууд 
thumb|Модон араг ясан хийцтэй сууц
### Хийцийн төрлүүд 
Өндөр барилгуудыг хийцийн төрлөөр нь дараах байдлаар ангилна:
* Араг ясан хийцтэй
* Даацын ханатай хийц
* Хөндлөн даацын хийц
* Модон хүрээт барилга, модон хавтан барилга
* Системчилсэн барилга

### Өндөр барилгад хэрэглэгддэг материалууд 
Өндөр барилгыг ашиглах материалуудаар нь доорх байдлаар ангилна:
* Ган барилга, төмөр бетон барилга
* Шавар барилга, өрлөгөн барилга
* Модон барилга
* Хуурай барилга
* Эрдэс хөвөн

## Нэмж унших 
* Fritz Berner, Bernd Kochendörfer, Rainer Schach: *Grundlagen der Baubetriebslehre. Band 1: Baubetriebswirtschaft* In: Fritz Berner, Bernd Kochendörfer (Hrsg.): Leitfaden des Baubetriebs und der Bauwirtschaft B.G. Teubner Verlag/GWV Fachverlage GmbH, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-519-00385-4
* Hans Sommer: *Projektmanagement im Hochbau*, Springer-Verlag, 1994, ISBN 3-540-57422-0

Ангилал:Барилгын салбар
Шоонэн манга

**Шоонэн Манга** () буюу **Хөвгүүдийн манга** нь гол төлөв 10-18 насны уншигч хөвгүүдэд зориулагдсан ч охид, тэр ч байтугай насанд хүрсэн хүмүүс ч унших нь олонтаа. Үгчилбэл "**Залуу xүмүүсийн комик**" гэсэн утгатай. Ерөнхийдөө тулаан, хийсвэр, мөрөөдөл, амь эрсдсэн агуулгатай байдаг. Мөн ихэнх гол дүр нь нэг зорилгын төлөө тэмцдэг. Тухайлбал Нарүтогийн гол дүр Үзүмаки Нарүто нь Хокагэ болохын төлөө тулалддаг бол Цул Төмрөн Алхимичийн гол дүрүүд болох Эдвард болон Алфонсе нь өөрсдийн бүхий л алдсан зүйлсээ эргүүлэн олж авахын төлөө мөн алдсан биеэ буцааж олох гэж адал явдлыг туулдаг. Шоонэн манганд мөн хайр дурлалын ч сэдэвтэй байж болдгийг тухайлбал Мидоритой Өнгөрүүлсэн Өдрүүд, Анхны Хайрын Хязгаар зэрэг бүтээлүүдээс харж болох юм.
Ойрын жилүүдийн Шоонэн манга нь ихэвчлэн гол дүрийн хүч нь нэгэн хэвийнээс уншигчдыг ундууцуулах болжээ.

Ангилал:Манга
Хөрсний механик

-- хөрсний өөрчлөлтөөс үүдсэн асуудал.]]
**Хөрсний механик** нь хөрсний физик шинж чанарыг судална.

## Түүх 
Шарль-Огюстен де Кулон (1773) нь анх хөрсний хөдөлгөөн ба хүчний тухай математик онолыг дэвшүүлсэн. Карл фон Терзаги (1925) хамгийн анхны дэлгэрэнгүй хөрсний механикийн сурах бичгийг хэвлүүлжээ. Терзагийг хөрсний механикийг бие даасан шинжлэх ухаан болгосон хэмээн зүй ёсоор хүлээн зөвшөөрдөг.

## Хөрсний механик инженерийн шинжлэх ухаан болох нь 
Хөрсний механик нь хөрсний статикийн онолын үндэс суурь нь юм.

## Салбарууд 
 орчмын хөрсний элэгдэл.]]

Хөрсний механикийн хамгийн чухал салбар нь хөрсний ангилал болно.

## Мөн үзэх 
* Барилгын инженерийн салбар
* Инженерийн геологи
* Геотехник
* Хөрсний газар зүй
* Материал судлал
* Консолидаци


Ангилал:Геотехник
АНгилал:Барилгын статик
Геотехник

thumb|Геосинтетик бүтээгдэхүүнүүд
**Геотехник** нь барилга инженерийн салбаруудын нэг хэсэг ба газар шорооны ажил, хөрсний механик, уул уурхайн барилга, усны ба зам тээврийн байгууламж гэсэн чиглэлүүдээр судална.  

## Алдартай геотехникчид 
Дараах хүмүүс геотехникийн салбарт үнэтэй хувь нэмрээ оруулжээ:

## Мөн үзэх 
* Германы геотехникчдийн нийгэмлэг
* Géotechnique Геотехникийн англи сэтгүүл
* Rankine Lecture British Geotechnical Association. 
* Grundbau-Taschenbuch Геотехникийн тухай.


Ангилал:Инженерийн шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар