open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гиляна Босхомджиева

**Гиляна Босхомджиева** (орос. Гиляна Герасимовна Босхомджиева, 1976 оны 6-р сарын 19-нд ЗХУ-ын Астрахань мужийн Волжское тосгонд төрсөн) - 2022 оны 9-р сараас ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын Засгийн газрын дарга. 

## Намтар 
1993 онд Оросын Астрахань мужийн Волжское тосгоны 10 жилийн дунд сургууль онц төгссөн. 

1998 онд Астрахань хотын Улсын Багшийн Их Сургууль, Саратов хотын Улсын Хуулийн Академи, Оросын Ерөнхийлөгчийн Үндэсний Эдийн Засаг, Төрийн Удирдлагын Академийг төгссөн. Тэрээр хууль зүйн ухааны докторын зэрэгтэй бөгөөд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын гавьяат хуульч ажээ.

1998-1999 онд Гиляна Герасимовна Босхомжиева Элиста дахь Халимагийн Бүгд Найрамдах Хуульчдын Холбоонд дадлагажигч, хуульчаар ажиллаж байсан;

1999-2002 онд - Халимагийн Эдийн Засгийн Яамны Ахлах мэргэжилтэн - Хуульч;

2002-2005 онд - Халимагийн Эдийн Засгийн Яамны Хууль эрх зүй, зохион байгуулалтын хэлтсийн дарга;

2005-2006 онд - Халимагийн Эдийн Засгийн Дэд сайд - Хууль эрх зүй, зохион байгуулалтын хэлтсийн дарга, Элст;

2006-2007 онд - Халимагийн Эдийн Засгийн Дэд сайд, Элст;

2007-2010 онд - Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын Тамгын газрын нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллаж байсан.

2015 – 2019 оны 5-р сар – Астрахань мужийн Эдийн засгийн хөгжлийн яамны Хөрөнгө оруулалтын хөгжлийн газрын дарга;

2019 оны 5-р сарын 31-нд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч Бату Хасиковын 105 дугаар зарлигаар Босхомжиева Гиляна Герасимовнаг Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын орлогч дарга - Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын ХЭГ-ын даргаар томилсон.

2022 оны 9-р сарын 27-нд түүнийг Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын даргын албан тушаалд томилсон байна.
Оочгоно

**Оочгоно** () цахирамтан овгийн навчгүй микотроф ургамал юм.

## Төрөл зүйлийн жагсаалт 
* *Epipogium aphyllum* Sw.
* *Epipogium japonicum* Makino
* *Epipogium kentingense* T.P.Lin & Shu H.Wu
* *Epipogium lalashanense* S.S.Ying
* *Epipogium meridianum* T.P.Lin
* *Epipogium roseum* (D.Don) Lindl.
* *Epipogium sessanum* S.N.Hegde & A.N.Rao
* *Epipogium taiwanense* T.C.Hsu

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Ургамал
АНУ-ын Анхны Тив дамнасан төмөр зам

**АНУ-д Анхны Тив дамнасан төмөр зам** (англи. *First transcontinental railroad,* анх "Номхон далайн төмөр зам" */Pacific Railroad/* , дараа нь "Хуурай газрын зам" /*Overland Route/* гэгддэг байсан) - 1863-1869 оны хооронд баригдсан 1,911 майл (3,075 км) тасралтгүй төмөр замын шугам бөгөөд Айова мужийн Каунсил Блаффс дахь АНУ-ын зүүн эргийн төмөр замын сүлжээг Номхон далайн эрэгтэй холбосон юм. Төмөр замын шугамыг АНУ-ын олон төрлийн байгууллагуудын буцалтгүй тусламжаар нийтийн эзэмшлийн газар дээр хувийн 3 компани барьсан түүхтэй. Замын барилгыг мужийн болон АНУ-ын Холбооны Засгийн газрын татаас бонд, мөн компанийн гаргасан ипотекийн бондоор санхүүжүүлсэн байдаг юм.

## Түүх 
АНУ-ын Иргэний дайны үеэр төмөр зам нь зэвсэг, хүнс, сум хэрэгсэл тээвэрлэн хүргэх, мөн цэргүүдийг зөөхөд талуудад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Тиймээс 1862 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Абрахам Линкольн "Номхон далайн төмөр замын тухай хууль"-д гарын үсэг зурж, Калифорни мужийг төв болон зүүн мужуудтай холбох зорилготой энэхүү Тив дамнасан төмөр замыг барих болсон. 

Барилгын ажлыг Юнион Пасифик (Union Pacific) болон Төв Пасифик (Central Pacific) гэсэн хоёр төмөр замын компанид даалгаж бариулсан (сүүлийнх нь компани Сакраментогийн зүүн хэсэгт төмөр зам барьсан) юм.

Төмөр замын барих нь хэцүү аюултай байсан. 1867 онд Хятад цагаач ажилчид цалин хөлс, ажлын нөхцлийг сайжруулахын тулд Сьерра Невада нуруунд долоо хоногийн турш тайван ажил хаялт зохион байгуулж байжээ.

Шинэ төмөр зам Небраска, Вайоминг, Юта, Невада, Калифорни зэрэг мужуудаар дамжин өнгөрч байв. 1869 оны 5-р сарын 10-нд Промонтори (Юта муж) тосгоны ойролцоо "Алтан хадаас" (англи. *The Golden spike*) зоож зам ашиглалтад орсон.

## Ач холбогдол 
Уг төмөр зам нь Америкийн баруун хэсгийн хүн ам зүй, эдийн засагт маш их өөрчлөлт авчирсан юм. Англи хэлээр ярьдаг цагаачид зүүнээс шинэ газар нутагт суурьшиж, Калифорни мужийн уугуул индианчууд болон испани хэлтнүүдийг нүүлгэн шилжүүлжээ. Энэхүү нүүдэл нь өмнө нь бараг 100% Мормон шашинтай байсан Юта мужийн шашны бүтцийг өөрчилөхөд хүргэсэн. 20-р зууны эхэн үе гэхэд өнөөдөр ч үйл ажиллагаагаа явуулж буй шинэ, илүү орчин үеийн тээврийн системүүд анхны төмөр замаас янз бүрийн чиглэлд зэрэгцэн баригдсан байна.

Өнөөдөр АНУ-ын хамгийн том Америкийн төмөр замын компани бөгөөд АНУ-ын хамгийн том төмөр замын сүлжээний эзэмшигч болох АНУ-ын Номхон далайн нэгдсэн Төмөр Зам (англи. *Union Pacific Railroad*) компани нь Миссури голын баруун хэсэг дахь тээврийн ажлуудыг эрхэлж байгаа АНУ-ын төмөр замын хамгийн том сүлжээг эзэмшигч юм.  

1880-аад онд тухайн үед Британийн мэдэлд байсан Канад улс өөрийн гэсэн тив дамнасан төмөр зам (Канадын Номхон далайн төмөр зам, англи. *Canadian Pacific Railway*)- тай болсон.

Ангилал:1869 онд байгуулагдсан
Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark
Ангилал:АНУ-ын тэлэлт
Ангилал:АНУ-ын төмөр замын шугам
Ломбын Нямаа

Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч, нэрт соён гэгээрүүлэгч, сурган хүмүүжүүлэгч Ломбын Нямаа XVI жарны хөхөгчин тахиа жилийн хаврын тэргүүн сарын шинийн дөрвөн буюу 1945 оны хоёрдугаар сарын 16-нд Хэнтий аймгийн Биндэр сумын нутаг Хөмөлийн голд төржээ. 

1965 онд Биндэр сумын бага сургуулийг төгсөж, улмаар 1970 онд МУИС-ийг монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжлээр дүүргэсэн. 1971 оноос Хэнтий аймгийн Заах аргын кабинетэд арга зүйч, Өмнөдэлгэр, Батширээт, Өндөрхааны дунд сургуулиудад хичээлийн эрхлэгч, захирал, Хэнтий аймгийн Боловсролын төвд арга зүйчээр ажиллаж байгаад 2005 онд Улаанбаатар хотноо шилжин суурьшиж, насан эцэслэтлээ Чингис хааны нэрэмжит “Их Засаг” их сургуулийн “Чингис соосэ” олон улсын харилцааны сургуульд багшаар ажиллажээ. 

1960-аад оноос уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн. Түүний бүтээлүүд  төв, орон нутгийн тогтмол хэвлэлүүдэд хэвлэгдсээр ирсний дээр “Монголын уран зохиолын дээжис” 108 ботийн 4, 61 дүгээр ботиудад “Балдан зураач” шүлэг, зохиолчдод бичсэн захидлууд нь, “Монголын сонгомол яруу найраг” антологид “Миний амьдардаг ертөнц” шүлэг нь тус тус хэвлэгдсэн байна.  

Яруу найраг, ярилцлага, хөрөг, нийтлэлийн “Миний зуун” (1986), Хүн танаа өргөх өчил буюу гүн ухааны алаг чулуу”(2005), “Амьд ододтой хөөрөлдсөн алтан хором” (2006), “Миний амьдардаг ертөнц” (2015), “Элегия хязгааргүй” (2024) ном туурвижээ. 

Яруу найрагч Л.Нямаа Хан Хэнтийн яруу найргийн дэг сургуулийг үндэслэн байгуулсан бөгөөд 1990-ээд оны Монголын яруу найргийн шинэчлэлийг түүчээлэгчдийн оюун санааны багш нь байв.

Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Биндэрийн хүн
Сьерра Невада нуруу

**Сьерра Невада нуруу** (исп. *Sierra Nevada* — «цаст уулс») — Хойд Америкийн Баруун Кордильер бүсэд орших бөгөөд Калифорнийн зүүн хэсгийн ихэнхийг хамардаг уулсын нуруу юм. Энэхүү нурууны нэр нь испани гаралтай, учир нь Хуан Баутист де Ансагийн 1776 оны хоёр дахь аяллын үеэр Педро Фонт (исп. *Padre Pedro Font*) хэмээх лам ийнхүү нэрлэсэн байна.  

## Газар зүй 
Сьерра Невада нуруу умардаас *Фредоньер* даваа (англ. *Fredonyer Pass*)-наас өмнөд зүгт Техачапи даваа (англ. *Tehachapi Pass*) хүртэл АНУ-ын далайн баруун эрэг дагуу сунан оршдог байна. Нурууны баруун талаас урсах голууд эцэстээ Номхон далайд цутгадаг. Зүүн налуу дээрх зарим голууд, тухайлбал Оуэнс гол нь Лос-Анжелес хотыг усан сувгаар тэжээж урсаад мөн л Номхон далайд цутгадаг ажээ.

Нурууны онцгой үзмэрүүд:

* Тахо (нуур) - Сьерра Невада нурууны хойд хэсэгт орших далайн түвшнээс дээш 1897 метрийн өндөрт орших том цэнгэг устай нуур юм. Нуур нь 489 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг.
* Хетч Хетчи хөндий, Кингс хавцал (англи. *Kings Canyon*) нь баруун Сьерра Невада нурууны үзэсгэлэнт байгальтай алдартай хавцлууд юм.
* Йосемитийн үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн (англи. *Yosemite National Park* ).
* Уитни уул - далайн түвшнээс дээш 4421 метрийн өндөрт орших Сьерра Невада нурууны ноён оргил юм.

Ангилал:Калифорнийн газар зүй
Ангилал:АНУ-ын нуруу
Тахо (нуур)

**Тахо нуур** (англи. *Lake Tahoe*) — Сьерра Невада нуруу орчим АНУ-ын Калифорни болон Невада мужуудын хилийн зааг дээр орших цэнгэг устай нуур юм. 

Нуурны усны эзлэхүүний хэмжээ 151 км³. Далайн түвшнээс 1899 метр өндөрт оршдог. 

Тахо нуурын эргийн шугамын 2/3 орчим нь Калифорни мужид оршдог. Энэ бүс нутагт өндөрлөг газрын цанын бааз, амралт зугаалгын газрууд олон байдаг. Тус нуур нь АНУ-ын хоёр дахь хамгийн гүн нуур бөгөөд Калифорни мужийн хоёр дахь том эзлэхүүнтэй нуур юм. Нуур доторх цорын ганц арал бол Фаннетт арал юм.

## Газар зүй 
Тахо нуурын хамгийн гүн нь 501 метр бөгөөд энэ нь Орегон мужийн Кратер нуурын дараа АНУ-ын хоёр дахь хамгийн гүн нуур юм. Нуурын урт нь 35 километр, өргөн нь 19 километр, эргийн шугам нь 116 километр юм. Гадаргуугийн талбай нь 495 хавтгай дөрвөлжин километр юм. Мөн нуурын периметрийн дагуу автозам үргэлжилдэг.

Тахо нуурын эрэг дээр Соут Лейк Тахо (ойролцоогоор 22,000 хүн амтай), Тахо Сити (ойролцоогоор 2,000 хүн амтай), Стейтлайн (ойролцоогоор 1,200 хүн амтай) хотууд оршдог. 

## Түүх 
Тахо нуурын эргэн тойрон дахь газар нутагт анх уугуул иргэн болох индианчуудын Вашое (англи. *Washoe tribe*) овог аймаг амьдардаг байжээ. Тахо нуур нь тэдний аж төрж байсан нутаг дэвсгэрийн төв хэсэг байв. Тэд энэ газрыг "да хоу а га" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь шууд утгаараа "нуурын зах" гэсэн утгатай байв. Анхны цагаан арьст судлаачид ирэхэд тэд "да хоу" гэдэг үгийг дуудаж эхэлсэн бөгөөд энэ нь эцэстээ нуурын одоогийн нэр болж үлдсэн юм. Дэслэгч Жон Фремонт, Кит Карсон нар энэ нутагт хөл тавьсан анхны цагаан арьстнууд гэдэг. 

Тус нуурыг янз бүрээр нэрлэж байсанг бөгөөд эцэст нь 1945 онд Тахо нэрийг албан ёсоор авсан байна. Калифорни муж байгуулагдахад нуурын эргийн шугамын 2/3 орчим нь ногдож, 1/3 нь Невада мужид ногдох болжээ.

Женерал Моторс (GMC) компанийн бүрэн хэмжээний жийп машин болох Chevrolet Tahoe-г нуурын нэрээр нэрлэсэн бөгөөд 1995 оны 12-р сард Америкийн "Motor Trend" нэр хүндтэй автомашины сэтгүүл "Оны шилдэг жийп машин"-аар шалгаруулсан байна.

Ангилал:АНУ-ын нуур
Монголын төмөр замын сүлжээ

**Монголын төмөр замын сүлжээ**- Монгол Улсын нийт төмөр замын урт нь ойролцоогоор **3,368.8 км** бөгөөд үндсэн магистраль болон бусад шугамаас бүрддэг байна. Энэ сүлжээ "Улаанбаатар төмөр зам" ХНН (**1,815 км)**, “Монголын төмөр зам” ТӨХК (495.9 км), "Таван толгой төмөр зам" компани (356.5 км), "Монголтранс лайн" 286.9 км болон "Болдтөмөр Ерөө гол"  (120 км) ХХК зэрэг төмөр замын компаниуд ордог байна.
Эпирийн II Неоптолемус

**II Неоптолемус** (Грек: Νεοπτόλεμος; МЭӨ 297 онд нас барсан) МЭӨ 302 оноос нас барах хүртлээ Эпирийн хаан байв. Тэрээр Эпирийн хаан I Александр болон Македоны Клеопатра нарын хүү байсан бөгөөд түүний эхийн талын өвөө эмээ нь Македоны II Филип болон Олимпиа нар байв. Түүний эхийн талын авга ах нар нь Македоны Александр, III Филип нар юм. Түүний эхийн талын авга эгч нар нь Тесалоник, Цина нар байв.

Неоптолемус МЭӨ 302 онд үеэл Пиррусыг түлхэн унагасны дараа хаан ширээнд суужээ. Гэсэн хэдий ч Пиррус таван жилийн дараа МЭӨ 297 онд Египетийн хаан I Птолемейн санхүү, цэргийн дэмжлэгтэйгээр эргэн иржээ. Тэд анх хамтран хаанчлахаар тохиролцсоны дараа Неоптолемус Пиррусын тушаалаар алагджээ.

Ангилал:Эпирийн хаан
Эпирийн II Александр

**II Александр** (Грек. Άλέξανδρος) нь Эпирийн хаан бөгөөд Пиррус ба Сицилийн дарангуйлагч Агатоклесын охин Ланасса нарын хүү юм.

Тэрээр МЭӨ 272 онд эцгийнхээ хаан ширээг залгамжилж, Антигонус II Гонатастай эхлүүлсэн дайныг үргэлжлүүлж, түүнийг Македоны хаант улсаас хөөн гаргаж чадсан юм. Гэсэн хэдий ч тэрээр II Антигонусын хүү Македоны II Деметриус болон Эпирийн аль алиных нь эзэмшлийг булаан авч, Акарнанчуудын дунд орогножээ. Тэдний болон түүнд маш их хайртай байсан өөрийн харьяат иргэдийн тусламжтайгаар тэрээр Эпирийг эргүүлэн авчээ. Тэрээр Этолианчуудтай холбоотон байсан бололтой.

Александр эцгийнхээ талын эгч Олимпиатай гэрлэж, түүнээс IV Пиррус, IV Птолемей хэмээх хоёр хүү, Фтиа гэдэг охинтой болжээ. Белох II Александр хааны үхлийг "ойролцоогоор 255" гэж тэмдэглэж, энэ өдрийг нарийн үндэслэлтэйгээр баталжээ. Александрын үхлийн дараа Олимпиа хөвгүүдийнхээ өмнөөс хаан ширээг залгамжлан авч, Фтиаг Деметриустай гэрлүүлжээ. Энэ хааны мөнгө, зэс зооснууд хадгалагдан үлджээ. Эхнийх нь зааны толгойн арьсаар бүрхэгдсэн залуу толгойтой. Ар тал нь нэг гартаа жад, нөгөө гартаа бамбай барьсан Палласыг, түүний өмнө аянга цахилгаантай бүргэд зогсож байгааг дүрсэлсэн байна.

Ангилал:Эпирийн хаан
Иванка Трамп

**Ивана Мари "Иванка" Трамп** (англи. *Ivana Marie «Ivanka» Trump*; 1981 оны 10-р сарын 30-нд АНУ-ын Нью-Йорк хотод төрсөн) — Америкийн ажил хэрэгч эмэгтэй, гэрэл зураг авахуулдаг загварчин, зохиолч. АНУ-ын 45 болон 47 дахь ерөнхийлөгч Доналд Трампын охин.

## Намтар 
Тэрээр тухайн үед бизнесмэн байсан Доналд Трамп болон Чехийн загвар өмсөгч Ивана Мари Трамп нарын гэр бүлд төрсөн бөгөөд эцэг эх хоёр нь 1977-1992 онуудад гэрлэсэн байжээ. Иванка нь бага Доналд Жон Трамп (1977 онд төрсөн), Эрик Фредерик Трамп (1984 онд төрсөн) гэсэн төрсөн ах, дүү хоёртой. Мөн Тиффани Ариана Трамп (1993 онд төрсөн, эцэг нь Марла Мэйплстэй гэрлэснээс), Бэррон Уильям Трамп (2006 онд төрсөн, эцгийнх нь Мелания Трамптай гэрлэснээс төрсөн) гэсэн эцэг нэгтэй дүү нартай.

Тэрээр ахлах сургууль болон коллеж төгсөөд Жоржтауны Их Сургуульд 2 жил суралцаад Пеннсильванийн Их Сургуульд шилжиж, 2004 онд онц дүнтэй төгсөж, эдийн засгийн бакалаврын зэрэг хамгаалжээ.

Тэрээр гэрэл зургийн загварчнаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд "Tommy Hilfiger" болон "Sasson Jeans" брэндийн хувцасны сурталчилгаанд оролцсон. 1997 онд тэрээр "Seventeen" сэтгүүлийн нүүрэнд гарч, дараа нь бусад олон сэтгүүлд гарч байжээ. 2000-аад оны эхэн үеэс хойш тэрээр бизнесийн карьер болон утга зохиолын бүтээлдээ анхаарлаа төвлөрүүлжээ.

Пенсильванийн Их Сургуулийн Эдийн Засгийн Сургуулийг төгссөнийхөө дараахан тэрээр үл хөдлөх хөрөнгийн менежерүүдийн дээд зэрэглэлд орсон. 2005 оноос хойш тэрээр "The Trump Organization" байгууллагад хөгжил, худалдан авалт хариуцсан гүйцэтгэх дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.

2018 онд тэрээр ерөнхийлөгчийн үнэгүй зөвлөхөөр ажиллах ажилдаа бүрэн анхаарлаа төвлөрүүлэхийн тулд "Ivanka Trump" брэндээ хааж байгаагаа зарласан.

## Хувийн амьдрал 
Иванка Трамп 2009 оны 10-р сарын 25-нд саятан Жаред Кушнертэй (1981 онд төрсөн) гэрлэжээ. Тэр бол тэрбумтан, Нью-Йоркийн еврей нийгэмлэгийн удирдагч Чарльз Кушнерийн хүү юм. Хосууд гурван хүүхэдтэй: охин Арабелла Роуз Кушнер (2011 оны 7-р сарын 17-нд төрсөн), хоёр хүү Жозеф Фредерик Кушнер (2013 оны 10-р сарын 14-нд төрсөн), Теодор Жеймс Кушнер (2016 оны 3-р сарын 27-нд төрсөн).

Ангилал:1981 онд төрсөн
Лисимах

**Лисимах** (Грек хэл: Λυσίμαχος, Lysimachos; ойролцоогоор МЭӨ 360 – МЭӨ 281) нь Тесалоникийн албан тушаалтан бөгөөд МЭӨ 306 онд Фракийн, МЭӨ 301 онд Бага Азийн, МЭӨ 288 онд Македоны хаан болсон Македоны Александрын залгамжлагч байв.

Лисимах МЭӨ 360 оны орчимд Тесалоникийн гэр бүлд төрсөн боловч тэд Македоны Пелла хотын иргэд байв. Тэрээр Агатокл болон түүний эхнэрийн хоёр дахь хүү байв; түүхийн эх сурвалжуудад энэ эхнэрийг Арсиное гэдэг байсан байж магадгүй бөгөөд Лисимахын эцгийн талын өвөөг Алцимах гэдэг байсан байж магадгүй гэсэн зарим мэдээлэл байдаг. Түүний аав нь Македоны II Филиппийн дотны найз, II Филиппийн зөвлөлд оролцож, Аргеадын ордны хүндтэй хүн болсон өндөр зэрэглэлийн язгууртан байв. Лисимах болон түүний ах дүү нар Македоны иргэний статустай өссөн; эдгээр бүх ах дүүс Лисимахтай хамт Александрын хүрээлэлд нэр хүндтэй байр суурь эзэлж байсан бөгөөд түүнтэй адил Пелла дахь Македоны ордонд боловсрол эзэмшсэн.

Паусаниас болон түүхч Жастин нар Александр Лисимахыг шийтгэн арслангийн идэш болгон шидсэн тухай түүхийг тэмдэглэжээ. Жастины хэлснээр энэ нь Лисимах Александрын удаан үхэлд ялласан хүнд хор нууцаар дамжуулсантай холбоотой юм. Паусаниас болон Жастин нар Лисимах арсланг нүцгэн гараараа ялж, улмаар Александрын дуртай хүмүүсийн нэг болсон гэж мэдээлдэг. Лисимахыг томилох үед гаргасан зарим зоосны нэг талд нь түүний дүрс, нөгөө талд нь арслангийн дүрс байсан.

Түүнийг II Филиппийн хаанчлалын үед Соматофилакс цолтой болгосон байх. МЭӨ 328 онд Александрын Персийн аян дайны үеэр тэрээр түүний шууд бие хамгаалагчдын нэг байжээ. МЭӨ 324 онд Сусад Энэтхэгт хийсэн үйл ажиллагааг нь үнэлж ёслолын титэм хүртжээ. МЭӨ 323 онд Александр нас барсны дараа түүнийг Фракийн засгийн газарт стратегийн албан тушаалтан болгон томилсон боловч Фракийн хаан Сеутесын зарим бэрхшээлтэй тулгарсан.
Эпир (эртний улс)

**Эпир** (Эпиротын грек хэл: Ἄπειρος, Ápeiros; Аттикийн грек хэл: Ἤπειρος, Ḗpeiros) нь Грекийн баруун хойд хэсэг болон Албанийн өмнөд хэсэгт орших Эпирусын газар зүйн бүс нутагт орших эртний Грекийн хаант улс, хожим нь бүгд найрамдах улс байв. Эртний эпиротуудын өлгий нутаг болох тус улс өмнөд хэсэгтээ Аэтолийн Лиг, зүүн талаараа Эртний Тесали, Эртний Македон, хойд талаараа Иллирийн овгуудтай хиллэдэг байв. Эпирийн хаан Пиррус нь Эпирийг өргөн хүрээний Эллиний ертөнцөд (МЭӨ 297-272 оны үед) Македон, Эртний Ромтой харьцуулахуйц хүчирхэг улс болгосон гэдгээрээ алдартай. Пиррусын армиуд мөн одоогийн Италийн нутаг дэвсгэрт хийсэн амжилтгүй аян дайны үеэр Эртний Ромын улс руу довтлохыг оролдсон.
Лех (хот)

**Лех хот** (төвөд. གླེ་་, Вайли *gle*, хинди. लेह) - Энэтхэг улсын холбооны нутаг дэвсгэр болох Ладакхын нийслэл хот юм. Энэ хот нь Хималайн Ладакхын түүхэн вант улсын нийслэл (1842 он хүртэл) байсан бөгөөд Лех дүүргийн захиргааны төв юм. Лех нь далайн түвшнээс дээш ойролцоогоор 3524 метрийн өндөрт оршдог. Энэ хотод Төвөдийн Будала ордонтой ижил хэв маягаар, нэгэн цагт баригдсан Ладакхын хаадын хуучин оршин суух газар болох Лех ордон оршдог. Одоо балгас болсон Лех ордон нь Лхас дахь Будала ордны жижиг хувилбар гэж үздэг байна.  

## Түүх 
Олон зууны турш Лех хот нь зүүн талаараа Төвөд, баруун талаараа Кашмир, Энэтхэг, Хятадын хоорондох Инд мөрний дагуу замын чухал цэг байсаар ирсэн. Жингийн цуваагаар Таримын хөндийгөөс давс, үр тариа, пашм (ноолуур), чарас (олсны ургамал), Варанасигаас индиго, торго, бөс бараа тээвэрлэдэг байжээ.

## Захиргаа 
Ладакх мужийн бусад тойргоос ялгаатай нь "Ладакх Хилл" Бие даасан хөгжлийн Зөвлөл — Ladakh Autonomous Hill Development Council (LAHDC) Лех хотын өөрөө удирдах эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг.

## Хүн ам 
2001 оны Энэтхэгийн хүн амын тооллогоор Лех хотын хүн ам 27,513 байжээ. Хүн амын 61%-ийг эрэгтэйчүүд, 39%-ийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Бичиг үсгийн түвшин 75% байна: эрэгтэйчүүдийн 82%, эмэгтэйчүүдийн 65%. Хүн амын 9% нь 6-аас доош насны хүүхдүүд юм. Хүн амын дийлэнх нь төвөд үндэстэн бөгөөд төвөд хэлний зүүн аялгаар ярьдаг.

## Тээвэр 
Цэргийн нисэх хүчний онгоцны буудалтай, тэндээс доорх компаниуд иргэний тээвэр хийдэг. Үүнд:

* Jet Airways (Дели хот руу)
* Air India (Дели, Жамму, Сринагар руу)
* Kingfisher Red (өмнө Air Deccan) (Дели руу)

## Алдартнууд 
Бакула Ринбүүчий энэ хотоос гаралтай.

Ангилал:Энэтхэгийн хот
Аргос

**Аргос** (Грек: Άργος [ˈarɣos]; Эртний грек ба Катаревуза: Ἄργος [árɡos]) нь Грекийн Пелопоннес мужийн Арголис аймагт байрладаг хот бөгөөд хамгийн эртнээс хүмүүс тасралтгүй оршин сууж ирсэн дэлхийн анхны хотуудын нэг бөгөөд Европын хамгийн эртний хот юм. Энэ нь Арголис аймгийн хамгийн том, гол хот бөгөөд аймгийн төв Нафплиогоос бараг хоёр дахин их хүн амтай.

2011 оны орон нутгийн засаг захиргааны шинэчлэлээр Аргос-Микинес тойрогт багтаж, төв нь болжээ. Хот нь 138.138 км2 талбайтай. Энэ нь түүхэн боомт байсан Нафплионоос 11 километр (7 миль) зайд оршдог. Эртний суурин газар болох Аргос нь сүүлийн 7000 жилийн турш ядаж л томоохон тосгон хэлбэртэйгээр оршиж, хүмүүс тасралтгүй оршин сууж ирсэн.

Аргос хотын оршин суугчийг Аргайв (Эртний грек: Ἀργεῖος) гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч энэ нэр томьёог Трояны дайны үеэр Троя хотыг довтолсон эртний грекчүүдийг дурдахад мөн ашигладаг; энэ нэр томьёог Хомерын шүлгүүдэд өргөн хэрэглэсэн байдаг.

Өнөөдөр хотод олон тооны эртний дурсгалт газрууд байдаг. Хөдөө аж ахуй бол орон нутгийн эдийн засгийн гол тулгуур юм.

Ангилал:Грекийн хот
Ангилал:Эртний Грекийн хот-улс
Эак

**Эак** (эртний грек хэлээр: Αἰακός) нь Грекийн домогт өгүүлснээр Эгина арлын хаан байв. Тэрээр Зевс болон Эгинагийн хүү, Пелей, Теламон нарын эцэг байв. Домогт өгүүлснээр тэрээр шударга байдлаараа алдартай байсан бөгөөд нас барсныхаа дараа Минос, Радамантус нарын хамт газар доорх ертөнцийн гурван шүүгчийн нэг болжээ. Өөр нэг түүхэнд тэрээр Посейдон, Аполло нарт Троя хотын хэрмийг барихад нь тусалсан тухай өгүүлдэг.

Тэрээр Афин, Эгина хотод ариун газруудтай байсан бөгөөд түүний хүндэтгэлд Эакейн Эгинетан баярыг (Αἰάκεια) тэмдэглэдэг байжээ.
Эпирийн Эакид

**Эакид** (Эртний грек хэлээр: Αἰακίδης; МЭӨ 313 онд нас барсан), Эпирийн хаан (331–316, 313) нь Арибба хааны хүү бөгөөд I Алкетас хааны ач хүү байв.
Эпирийн Фтиа

зоос, МЭӨ 278 он, нүүрэн талд Фтиагийн хөргийг дүрсэлж, нэрийг бичсэн байна.]]
**Фтиа** (Эртний грек хэлээр: Φθία; МЭӨ 4-р зуунд амьдарч байсан) нь Грекийн хатан хаан, Тесалианы хиппарх Фарсалусын Меноны охин, Эпирийн хаан Аекидын эхнэр байсан бөгөөд тэрээр алдарт Пиррусын эх болсон бөгөөд Деметриус Полиорцетесын эхнэр Дейдамиа, Троя нарын хоёр охинтой болсон бөгөөд тэдний талаар өөр юу ч мэдэгдэхгүй байна.

Түүний хөрөг хүү Пиррусын зарим зоосон дээр байдаг.

Энэ нэрийн өөр нэг эзэмшигч нь түүний гуч охин Македоны Фтиа байв.
Эпирийн II Алкетас

Эпирийн хаан **II Алкетас** (Грекээр: Ἀλκέτας; МЭӨ 313–306) нь Ариббасын хүү, I Алкетасын ач хүү байв. Түүний дэггүй зан авираас болж аав нь түүнийг цөлж, бага хүү Эакидэд хаан ширээгээ залгамжлуулжээ. МЭӨ 313 онд Кассандерын эсрэг тулалдаанд Эакид алагдсаны дараа эпиротууд Алкетасыг цөллөгөөс эргүүлэн авчирчээ. Кассандер түүний эсрэг Ликискийн удирдлага дор цэрэг илгээсэн боловч МЭӨ 312 онд түүнтэй холбоотон болжээ. Алкетасын харгислалд дургүйцсэн эпиротууд түүний эсрэг босч, түүнийг хоёр хүүгийнх нь хамт хөнөөжээ. Үүний үр дүнд МЭӨ 306 онд Эакидын хүү Пиррусыг түүний хамгаалагч Иллиричүүдийн хаан Глаукиас хаан ширээнд залгамжлуулжээ.

Ангилал:Эпирийн хаан
Эпирийн хаан

Доорх Эпирийн хаадын жагсаалтад ардчилал тогтсон хааны Аэакидын гүрний сүүлчийн төлөөлөгч хүртэлх бүх хаад, хатад, ханхүү, гүнж нар багтсан болно. МЭӨ 168 онд Эпир нь Ромын Эпирийн Ветусын муж болжээ.
{| class="wikitable"
|-
! Хаан!! Эхэлсэн огноо!! Дууссан огноо!! Хаанчлалын үргэлжилсэн хугацаа!! Тэмдэглэл
|-
| Адметус|| МЭӨ 470 оноос өмнө || МЭӨ 430 ||  ||
|-
| Таррипас || МЭӨ 430 || МЭӨ 392 ||  ||
|-
| I Алкетас || МЭӨ 390 || МЭӨ 370 ||  ||
|-
| I Неоптолемус|| МЭӨ 370 || МЭӨ 357 ||  ||
|-
| Ариббас || МЭӨ 373 || МЭӨ 343 ||  ||
|-
| I Александр || МЭӨ 342 он || МЭӨ 331 он ||  ||
|-
| Ацид || МЭӨ 331 он || МЭӨ 317 он ||  ||
|-
| II Неоптолем|| МЭӨ 317 он || МЭӨ 313 он ||  ||
|-
| Ацид || МЭӨ 313 он || МЭӨ 313 он || - || Хоёр дахь хаанчлал
|-
| II Альцетас || МЭӨ 313 он || МЭӨ 306 он ||  ||
|-
| I Пиррус|| МЭӨ 307 || МЭӨ 302 ||  || Эхний хаанчлал
|-
| II Неоптолемус|| МЭӨ 302 || МЭӨ 297 ||  || Хоёр дахь хаанчлал
|-
| I Пиррус|| МЭӨ 297 || МЭӨ 272 ||  || Хоёр дахь хаанчлал
|-
| II Александр || МЭӨ 272 || МЭӨ 255 ||  ||
|-
| II Олимпиа || - || - || - || II Александр нас барсны дараа захирагч
|-
| II Пиррус || МЭӨ 255 || МЭӨ 237 ||  ||
Полиоркет I Деметрий

Деметриус I Полиорцетес (/dɪˈmiːtriəs pɒliɔːrˈsiːtiːz/; Грек хэл: Δημήτριος Πολιορκητής, Dēmḗtrios Poliorkētḗs, үгчилбэл "хотуудыг бүслэгч"; МЭӨ 337 - 283 он) нь МЭӨ 306-301 оны хооронд Азийн хаан, МЭӨ 294-288 оны хооронд Македоны хаан болсон Македонийн Грекийн язгууртан, цэргийн удирдагч байв. Антигонидын гүрний гишүүн тэрээр уг гүрнийг үндэслэгч Антигонус I Монофтальмус болон түүний эхнэр Стратоникийн хүү, мөн Грекийн Грект Македоныг захирч байсан гэр бүлийн анхны гишүүн байв.

МЭӨ 307 онд Деметриус Афины Кассандерын захирагчийг амжилттай түлхэн унагаж, Саламисын тулалдаанд (МЭӨ 306) Птолемей I-г ялсны дараа аавдаа Эгейн тэнгисээс Ойрхи Дорнод хүртэлх газрыг захирах базилей ("хаан") цол олгосон. Тэрээр 305 онд Родосыг бүслэхэд бүтэлгүйтсэний дараа Полиорцетес ("бүслэгч") цол хүртжээ. Антигонус I, Деметриус нар диадохи эвсэл болох хос гегемонууд болох Грекийн Холбоог сэргээхээр төлөвлөж байсан бол Кассандер, Селевк I, Птолемей I, Лисимах нар МЭӨ 301 онд Ипсусын тулалдаанд хоёуланг нь ялж, Антигонус I алагдаж, түүний эзэнт гүрний Азийн нутаг дэвсгэр алдагджээ. 294 онд Деметриус Афиныг амжилттай хяналтандаа авч, Македоны хаан болж өөрийгөө байгуулж чаджээ. Тэрээр 288 он хүртэл захирч байсан бөгөөд эцэст нь Пиррус, Лисимах нар түүнийг хөөж, дараа нь Киликид I Селевкэд бууж өгч, 283 онд тэнд нас баржээ.[1] Удаан хугацааны тогтворгүй байдлын дараа Деметриусын хүү Антигонус II Гонатас хаант улсад гүрнийг бэхжүүлж, Грекийн ихэнх хэсэгт ноёрхлоо тогтоож чаджээ.[2]

Деметиус полиорцетикийн шинэчлэлд онцгойлон оролцдог байсан бөгөөд түүний бүх бүслэлт амжилттай болоогүй ч гэсэн - тухайлбал Родос арлын бүслэлт - дэлхийн бүслэлтийн дайны түүхэнд өөрийн ул мөрөө үлдээжээ.[3] Энэ нь бүслэлтийн хөдөлгүүрийг өргөнөөр ашиглах, өмнөхөөсөө хамаагүй өргөн хүрээнд бүслэлтийг дэмжих үр дүнтэй логистикийн журмыг бий болгох, газар уснаа дайны өргөн хэрэглээ, эцэст нь бүслэлтээ маш хурдан гүйцэтгэх замаар онцлог байв.[3] Деметриус мөн цэргийн архитекторын ур чадвараа ашиглан хотуудыг хамгаалалтын архитектурын шинэчлэлүүдээр бэхжүүлсэн, тухайлбал Афин, Сикион эсвэл Коринт.[3] Түүнийг Диадохигийн өв залгамжлагчид болох гол Эпигони нарын нэг гэж үзэж болно.
Ирина Алфёрова

**Ирина Алфёрова** (орос. *Ири́на Ива́новна Алфёрова,* 1951 оны 3-р сарын 13-нд ЗХУ-ын Новосибирск хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн тайз, дэлгэцийн алдарт жүжигчин. ОХУ-ын 2007 оны Ардын жүжигчин. Тэрээр 1976-1993 онд Александр Абдуловын гэргий байсан. 

## Намтар 
Тэрээр 1951 оны 3-р сарын 13-нд ЗХУ-ын Новосибирск хотод төрсөн. Түүний эцэг Иван Кузьмич Алфёров (1925–1981) болон эх Ксения Архиповна Алфёрова (1922 онд төрсөн) нар Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайнд оролцож байсан бөгөөд дайны дараа боловсрол эзэмшиж, хоёулаа өмгөөлөгч болжээ. Тэрээр мөн хуульч Татьяна Ивановна Алфёрова (1950-1997) гэж эгчтэй байсан. 

1968 онд Новосибирск хотын дунд сургуулийг төгссөний дараа эхийнхээ хамт Москва руу явж, А.Луначарскийн нэрэмжит Театрын урлагийн улсын дээд сургууль (орос. ГИТИС)-д элсэн орж, Владимир Федорович Дудины курст сурч 1972 онд төгссөн байна.

Ирина Алфёрова ГИТИС-д 4-р жилдээ суралцаж байхдаа А.Толстойн зохиолоос сэдэвлэсэн Зөвлөлтийн телевизийн "Зовлон дундуур туучсан нь" (орос. *Хождение по мукам*, 1977) киноны Дашагийн дүрд тоглосон. Гэвч найруулагч Василий Ордынский түүнийг театрт нэгэн зэрэг тоглохгүй гэж тохиролцсон бөгөөд Ирина зөвшөөрсөн ажээ. Энэ дүр нь жүжигчин болох хүсэлтэй бүсгүйд нэг өглөө л улс даяар алдар нэрийг авчирсан.

Тэрээр Александр Абдуловтой хамт "Хайртай хүмүүстэйгээ бүү сал" (1979) болон "Хайрын тухай зөгнөл" (1982) мелодрама кинонд тоглосон юм.

1976 онд Ирина Алфёроваг Москвагийн Улсын Ленины Комсомол Театрт (1991 оноос хойш Москвагийн Улсын Ленкомын Театр) урьсан бөгөөд тэрээр 1993 он хүртэл тус театрт жүжигчинээр ажилласан байна.

Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:Оросын жүжигчин
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ОХУ)
Ангилал:1951 онд төрсөн
Майкл Кларк Данкан

**Майкл Кларк Данкан** (, 1957 оны 12-р сарын 10-нд АНУ-ын Иллиной мужийн Чикаго хотод төрж, 2012 оны 9-р сарын 3-нд Калифорни мужийн Лос-Анжелес хотод нас барсан) Америкийн дэлгэцийн жүжигчин. Тэрээр "Ногоон майл" (англи. *The Green Mile,* 1999) кинонд Жон Коффигийн дүрээр алдартай болсон бөгөөд энэ дүрээрээ Оскарын шагнал, Алтан бөмбөрцөг зэрэг хэд хэдэн шагналд нэр дэвшиж байжээ.

## Намтар 
Данкан 1957 онд Иллиной мужийн Чикаго хотод төрсөн. Майкл болон түүний эгч Жуди нарыг ганц бие эх Жан Данкан өсгөжээ. Эх нь өвчтэй болсоны улмаас тэрээр гэр бүлээ тэжээхийн тулд их сургуулиа (Миссисипи мужийн Алкорн мужийн их сургууль) орхих болсон. Онцгой бие бялдрынхаа ачаар (оргил үедээ 305 фунт жинтэй, 190 см өндөртэй байсан) тэрээр Чикагогийн клубүүдэд хамгаалагчаар ажиллаж байсан бөгөөд дараа нь Лос-Анжелест хип хоп уран бүтээлч The Notorious B.I.G.-ийн бие хамгаалагчаар ажиллаж байжээ. Данкан мөн Бразилын жиу-жицугаар хичээллэж байсан. Түүний анхны томоохон кино нь 1998 оны шинжлэх ухааны уран зөгнөлт кино болох "Armageddon" байв. Зураг авалтын үеэр тэрээр Брюс Уиллистэй танилцаж, хожим нь "The Green Mile" кинонд Жон Коффигийн дүрд тоглоход нь Уиллис тусалсан бөгөөд Данкан энэ дүрээрээ Оскар, Алтан бөмбөрцөг шагналд нэр дэвшиж байжээ.

Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:Чикагогийн хүн
Ангилал:1957 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
20-р Бакула Ринбүүчий

**20-р Кушок Бакула Ринбүүчий** буюу **Данзан Агваан Жигмид Ванчиг** нь 2005 оны 1 сарын 23-нд төрсөн бөгөөд Энэтхэгийн Ладакхын Нубра тосгонд эцэг Доржцэрэн, эх Сономдолгор нарын гэрт мэндэлжээ.

Дээрхийн гэгээн 14-р Далай ламтан 2008 оны 2-р сарын 26-ны түмэн өлзий бүрдсэн билэгт сайн өдөр Бакула Архадын хорьдугаар дүр тодорсныг тунхаглан зарлигдсан байдаг. Харин 2010 оны 8-р сарын 12-ны сайн өдөр Ладакхын Бэтүб хийдэд хутагт ширээнд нь залжээ. Ийнхүү Бакула багш эх дэлхийдээ дахин мэндэлсэн бөгөөд Монголд хоёр (2017, 2022 онд) удаа залран ирж, буддын шашинтнуудад мөргүүлээд буцсан.

Ангилал:Энэтхэгчүүд
Ангилал:2005 онд төрсөн
XI Луи

**XI Луи** (франц. *Louis XI*; 1423 оны 7-р сарын 3-нд Бурж (франц. *Bourges*) хотод төрж, 1483 оны 8-р сарын 30-нд Плесси-ле-Тур цайзад нас барсан) — 1461—1483 онуудад хаанчилсан, Валуа угсааны Францын хаан.

XI Луи хаан эрх мэдлийнхээ үед хуваагдмал Францыг нэгтгэх, агуу феодалын эздийн бие даасан байдлыг арилгах зорилготой, утга учиргүй улс төрийн хуйвалдаануудтай байжээ. Үүнд XI Луи өмнөх үеийнхээ хаадуудаас илүү амжилттай байсан. Түүнийг Францад үнэмлэхүй хаант засаглалыг үндэслэгч гэж үздэг байна.

Тэрээр ёс суртахууны зарчимгүй боловч эрч хүчтэй зан чанартай байсан гэдэг бөгөөд түүхэн зохиолчид түүнийг бүтээлүүддээ ихээр дүрсэлсэн байдаг. Английн зохиолч Вальтер Скоттын "Квентин Дюрвард", "Зоригт Шарль болон Бүдүүн бүсгүй Гейерштейний Анна", Францын зохиолч Виктор Хюгогийн "Парисын Дарь эхийн сүм" зохиолуудад түүний дүр гардаг. Архивын баримт бичгээс гадна түүний хаанчлалын гол эх сурвалжуудад хааны зөвлөх Филипп де Комминсийн тэмдэглэл, Бургундийн дипломатч Оливье де Ламаршийн дурсамж, ордны түүх судлаач Жан де Кастель, Матье Левриений он тоолол, Лизиегийн хамба лам Томас Базины бичсэн "VII Шарль, XI Луи нарын үйлс", хааны нарийн бичгийн дарга Никола Жильсийн бичсэн "Францын он тоолол", Парисын нотариатч Жан де Ройгийн бичсэн "Скандалтай он тоолол" зэрэг багтдаг.

## Хаанчлал 
XI Луи хаан нурж буй феодалын нийгмээс үнэмлэхүй хаант засаглалыг байгуулж, Францын хил хязгаарыг Юра, Альпийн нуруу, Пиреней хүртэл тэлжээ.

Тухайн үеийнхээ хамгийн боловсролтой хүмүүсийн нэг байсан Луи урлаг, шинжлэх ухаан, ялангуяа анагаах ухаан, мэс заслыг ивээн тэтгэдэг байв. Тэрээр Парисын Их Сургуулийн анагаах ухааны факультетыг өөрчлөн зохион байгуулж, Сорбонн хотод хэвлэх үйлдвэр байгуулж, хэвлэлийн салбарыг ерөнхийд нь дэлгэрүүлэхийг дэмжиж байв. Тэрээр худалдаа, аж үйлдвэрийг дэмжиж, хөдөө аж ахуй, уул уурхайн ач холбогдлыг ойлгож, Ромын эзэнт гүрний эртний байгууллага болох шуудангийн үйлчилгээг сэргээжээ. 1466 онд XI Луи Лион хотыг Европын торгоны үйлдвэрлэлийн төв болгох зарлиг гаргаж байжээ.

Луи хаан маш их шашин шүтлэгтэй байсан тул эмэгтэйчүүдэд тийм ч их сонирхолтой байгаагүй боловч ан хийх дуртай байсан бөгөөд түүний амьд үлдсэн захидлууд нь түүнийг уран илтгэгч, илтгэх авьяастай, хошин шогийн мэдрэмжтэй байсныг харуулдаг.

Ангилал:Францын хаан
Ангилал:1423 онд төрсөн
Ангилал:1483 онд өнгөрсөн
Ангилал:Валуа
XVI Луи

**XVI Луи** (**Луи-Огюст**) (франц. *Louis XVI*; 1754 оны 8-р сарын 23-нд Версальд төрсөн — 1793 оны 1-р сарын 21-нд Эв нэгдлийн талбайд цаазлуулж нас барсан), 1792 оны 9-р сарын 21-нээс хойш албан ёсоор **Луи Капет** (франц. *Louis Capet*) — Бурбон угсааны Францын сүүлчийн хаан. XV Луи хааны ууган хүү Луи Фердинандын хүү бөгөөд 1774 онд өвөг эцгийнхээ хаан ширээг залгамжилж авсан. Түүний эрх мэдлийн үед 1789 онд Агуу Францын хувьсгал эхэлсэн юм. 

Луи хаан хувьсгалт үйл явдлуудыг эсэргүүцэж, улс орноосоо зугтах оролдлого хийсэн боловч амжилтгүй болсон. Дараа нь тэрээр 1791 оны Үндсэн хуулийг хүлээн зөвшөөрч, абсолютизмаас татгалзаж, тухайн үеийн Хууль тогтоох чуулганы удирдлага дор Үндсэн хуульт хаан болохоос өөр аргагүй болсон юм. Гэсэн хэдий ч тэрээр удалгүй хувьсгалчдын эрс радикал арга хэмжээг эсэргүүцэж эхэлсэн. 1792 оны 8-р сарын 10-нд Туйлери руу дайрсны дараа түүнийг засгийн эрхээс албан ёсоор огцруулж, Конвенцийн шүүхээр шүүж, удалгүй гильотинаар цаазаар авчээ.

Хаант засаглалыг түлхэн унагасны дараа Үндэсний чуулган XVI Луи хааны цолыг хурааж, түүнд Капетин угсааг (Бурбон угсааны нэг салбар) үндэслэгч өвөг дээдэс Хугес Капетын нэрээр Капет (франц. *Capet*) овог нэр өгч Луи Капет болжээ.

Ангилал:Францын хаан
Ангилал:1754 онд төрсөн
Ангилал:1793 онд өнгөрсөн
Ангилал:Андоррын хамтын ван
Ангилал:Францын дофин
Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан
Ангилал:Бурбон овог
Виталий Соломин

**Виталий Соломин** (орос. *Вита́лий Мефо́дьевич Соло́мин,* 1941 оны 12-р сарын 12-нд ЗХУ-ын Чита хотод төрсөн — 2002 оны 5-р сарын 27-нд Москвад нас барсан) — Зөвлөлтийн болон Оросын кино жүжигчин, театр, кино найруулагч, зохиолч, Зөвлөлт Оросын Ардын жүжигчин (1992).  Жүжигчин Юрий Соломины отгон дүү.

## Намтар 
Виталий Соломин 1941 оны 12-р сарын 12-нд Чита хотод хөгжмийн багш Зинаида Ананьевна Рябцева (1910–1992) болон Мефодий Викторович Соломин (1905–1960) нарын гэр бүлд төрсөн. Тэрээр бага наснаасаа хөгжимд дуртай байсан бөгөөд эцэг эхийнхээ удирдлага дор төгөлдөр хуур тоглож сурчээ.

1959 онд Чита хотод дунд сургуулиа төгсөөд Москва руу явж, ах Юрий Соломин (1935–2024) аль хэдийн төгссөн М.С.Щепкиний нэрэмжит Дээд Театрын Сургуульд элсэн орсон. Б.Казанский болон Н.Анненковын ангид Виталий сурсан бөгөөд Олег Даль, Михаил Кононов, Виктор Павлов нар ч мөн түүний ангид хамт сурч байжээ.

Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:1941 онд төрсөн
Ангилал:2002 онд өнгөрсөн
Гийотин

**Гийотин** буюу **гилотин** (франц. *guillotine*) - цаазаар авах ял авсан хүний толгойг цавчиж ял гүйцэтгэхэд ашигладаг төхөөрөмж юм.

Толгой цавчих гийотины гол бүрэлдэхүүн хэсэг нь босоо чиглүүлэгчийн дагуу чөлөөтэй хөдөлдөг хүнд (40-100 кг), ташуу хэлбэртэй иртэй хавтгай төмөр "заазуур" юм. Ирийг олсоор 2-3 метр өндөрт өргөж, түгжээгээр тогтоодог байв. Яллагдсан хүнийг хэвтээ вандан сандал дээр байрлуулж, оосроор вандан сандал дээр бэхэлгээ хийж, хүзүүг нь хоёр ховилтой банзаар бэхэлдэг байна. Түгжээтэй хөшүүргийн механизм нь ирийг барьж байсан түгжээг тайлж, өндрөөс их хурдтайгаар унаж, хохирогчийн толгойг цавжиж тасалдаг. Энэ нь цаазаар авах ажиллагааг хурдан бөгөөд ялтанд өвдөх завдалгүй болгодог байжээ. 

Тухайн үед цаазаар авах ялын харгис аргуудыг ашигладаг байсан: галд шатаах, дүүжлэх, сэлмээр цавчих, дөрвөн мөчийг нь татаж таслах зэрэг. Гийотиныг тухайн үеийн нийтлэг цаазаар авах ялаас хамаагүй илүү хүнлэг арга гэж үздэг байв. Цаашилбал, гийотиныг хүн амын бүх давхаргын эсрэг ашиглаж, иргэдийн хуулийн өмнө тэгш байдлыг үүсгэдэг гэж үздэг байв.

Гийотиныг Францын хувьсгалын үеэр өргөнөөр ашиглаж байсан бөгөөд 1981 онд халагдах хүртэл Францад цаазаар авах гол хэргэсэл хэвээр байсан. Үүнийг Шотланд, Англи, Герман, Итали зэрэг бусад олон оронд мөн ашиглаж байжээ.

Ангилал:Францын шинэ бүтээл
Ангилал:Цавчих- ба хатгах зэвсэг
Сиракузын дарангуйлагчдын жагсаалт

**Сиракуз** (Эртний Грек хэл: Συρακοῦσαι; Сицили хэл: Tiranni di Sarausa) нь Сицилийн зүүн эрэг, Магна Грект орших эртний Грекийн хот-улс байв. Энэ хотыг МЭӨ 734 эсвэл 733 онд Коринтоос ирсэн суурьшигчид байгуулж, МЭӨ 212 онд ромчууд эзлэн авч, үүний дараа Сицили дэх Ромын ноёрхлын төв болжээ. Бие даасан хот болох түүхийн ихэнх хугацаанд ардчилал, олигархын богино хугацааны туршид дарангуйлагчдын залгамжлалаар захирч байжээ. Пиндар өөрийн магтаалын шүлгүүддээ Дейноменидуудыг хаад (basileus) гэж нэрлэдэг байсан ч Агатокл 304 онд энэ цолыг батлах хүртэл энэ (эсвэл бусад цолыг) дарангуйлагчдын аль нь ч албан ёсоор ашиглаж байсан нь тодорхойгүй байна.

## Сиракузын дарангуйлагчид
==Дейноменидүүд (485–465)===
*Гелон I (МЭӨ 485–МЭӨ 478)
*Иерона I (МЭӨ 478–МЭӨ 466)
*Фрасибулус (МЭӨ 466–МЭӨ 465)

Фрасибулусыг 465 онд хаан ширээнээс түлхэн унагаж, Сиракуз дараагийн жаран жилийн турш бүгд найрамдах засаглалтай байв. Энэ үеийг ихэвчлэн **Хоёр дахь ардчилал** (465-405) гэж нэрлэдэг. Сиракузад энэ үед Афинтай адил утгаараа ардчилал байсан эсэх талаар маргаантай байна.

### Дионисий (405–344)
*Ахмад Дионисий (МЭӨ 405–МЭӨ 367)
*Бага Дионисий (МЭӨ 367–МЭӨ 356)
*Дион (МЭӨ 357–МЭӨ 355)
*Калиппус (МЭӨ 355–МЭӨ 353)
* (МЭӨ 353–МЭӨ 350)
* (МЭӨ 350–346) МЭӨ)
*Бага Дионисий (сэргээгдсэн, МЭӨ 346–МЭӨ 344)

### Тимолеон (345–337)
*Тимолеон (МЭӨ 345–МЭӨ 337)

Тимолеон Сиракузад бүгд найрамдах засаглалын хэлбэрийг сэргээсэн бөгөөд энэ нь түүний нас барсны дараа үргэлжилсэн. Энэ үеийг ихэвчлэн **Гурав дахь ардчилал** (337-317) гэж нэрлэдэг. Энэ нэр нь төөрөгдүүлсэн; учир нь Сиракузыг олигарх хэлбэрээр удирдаж байсан үе юм.

### Агатокл (317–289)
*Агатокл (МЭӨ 317–МЭӨ 289)
Агатокл нас барснаас Хикета засгийн эрхийг авах хүртэл бүгд найрамдах засаглал хэдэн жилийн турш оршин тогтнож байсан байж магадгүйг мөнгөн тэмдэгтийн олдврорууд нотолдог; Үүнийг заримдаа **Дөрөв дэх ардчилал** (289-287?) гэж нэрлэдэг. Энэ талаар юу ч мэдэгддэггүй.

### Хааны хаанчлалын үе (289–276)
*Хикетас (МЭӨ 289–МЭӨ 280)
* &  (МЭӨ 279–МЭӨ 277)
*Эпирусын Пиррус (МЭӨ 278–276)

### Иеронидууд (275–214)
*Иеронины II (МЭӨ 275–215)
**Гело II (МЭӨ 216 он хүртэл)
*Иеронимын (МЭӨ 215–214) МЭӨ)

Каннагийн тулалдаанд Ромын цэргүүд сүйрлийн ялагдлын дараа Иероним Ханнибалтай холбоотон болсон бөгөөд энэ нь хотын хувь заяаг улс төрийн хувьд шийдвэрлэх байв. Сиракуз Карфагеныг дэмжсэний үр дүнд Маркус Клавдий Марселлусын удирдлага дор ромчууд МЭӨ 214 онд хотыг бүсэлж эхэлсэн. Иероним удалгүй алагдаж, бүгд найрамдах засгийн газар (**Тав дахь ардчилал**) сэргэсэн боловч МЭӨ 212 онд хот ромчуудын мэдэлд орсон.
Александр Климов

**Александр Климов** (орос. *Александр Алексеевич Климов,* 1961 оны 9-р сарын 4-нд ЗХУ-ын Самара мужийн Тольятти хотод төрсөн) — Оросын төрийн зүтгэлтэн, техникийн шинжлэх ухааны доктор. 2018 оны 11-р сарын 16-наас Оросын Тээврийн их сургуулийн захирал. 

1961 оны 9-р сарын 4-нд Тольятти хотод төрсөн. Тэрээр 1984 онд Тольяттийн Политехникийн дээд сургуулийг төгссөн.

2012-2016 онд тэрээр Оросын Холбооны Улсын Боловсрол, шинжлэх ухааны дэд сайдаар ажиллаж байсан.

2017 онд тэрээр Оросын Тээврийн Их Сургуулийн Тэргүүн дэд захирал, 2018 оны 11-р сарын 16-нд тэрээр ректороор томилогдсон байна.

Ангилал:Оросын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:1961 онд төрсөн
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Эрхүүгийн Зам харилцааны их сургууль

**ОХУ-ын Эрхүүгийн Зам харилцааны их сургууль** (орос. *Иркутский государственный университет путей сообщения,*  товч. *ИрГУПС*) Оросын дээд боловсролын байгууллага бөгөөд Сибирь, Оросын Алс Дорнодын төмөр замын тээврийн салбарт тэргүүлэгч боловсрол, шинжлэх ухаан, инженерийн төвүүдийн нэг юм. Бүтэн нэр: Оросын Холбооны Улсын төсвийн Дээд боловсролын байгууллага "Эрхүүгийн Зам харилцааны Улсын Их Сургууль".  

Тус их сургуулийг үүсгэн байгуулагч нь Оросын Холбооны Улс юм. Үүсгэн байгуулагчийн чиг үүрэг, эрх мэдлийг ОХУ-ын Холбооны Төмөр Замын Тээврийн Агентлаг хэрэгжүүлдэг (Федеральное агентство железнодорожного транспорта).

Тус Их сургууль Оросын Холбооны Улсын 3 субьектад болон Монгол Улсад 1 салбартай бүс нутгийн болон салбарын онцлогт тохирсон дээд боловсролын байгууллага юм. Эрхүүгийн Зам харилцааны их сургуулийн бүрэлдэхүүнд Эрхүү хот дахь үндсэн их сургууль, 4 салбар, 3 коллеж, хоёр техникийн сургууль багтдаг байна.

Энэ нь төмөр замын салбар болон үндэсний эдийн засгийн бусад салбарт зориулсан дээд мэргэжлийн сургалтын 32 чиглэлээр болон дунд мэргэжлийн боловсролын 12 мэргэжлээр дээд болон дунд мэргэжлийн боловсролын мэргэжилтэн бэлтгэдэг.

Жил бүр тус их сургууль дээд болон дунд мэргэжлийн боловсролтой 4000 гаруй мэргэжилтэн төгсдөг.

Тус сургууль нь бүс нутагтаа төгсөгчдийн ажлын байр болон төгсөгчдийн сарын дундаж цалингаар тэргүүлдэг байна.

## Сургалт 
**Бакалаврын зэрэг**

* 08.03.01 -Барилга
* 09.03.02 -Мэдээллийн систем ба технологи
* 09.03.04 -Програм хангамжийн инженерчлэл
* 10.03.01 -Мэдээллийн аюулгүй байдал
* 12.03.01 -Хэмжих хэрэгсэл
* 15.03.06 -Мехатроник ба робот техник
* 16.03.01 -Техникийн физик
* 20.03.01 -Техносферийн аюулгүй байдал
* 23.03.01 -Тээврийн процессын технологи
* 23.03.03 -Тээвэр ба технологийн машин, цогцолборын ашиглалт
* 27.03.02 -Чанарын менежмент
* 38.03.01 -Эдийн засаг
* 38.03.02 -Менежмент
* 38.03.03 -Хүний нөөцийн менежмент

**Магистрын зэрэг**

* 08.04.01 -Барилга
* 09.04.02 -Мэдээллийн систем ба технологи
* 09.04.04 -Програм хангамжийн инженерчлэл
* 10.04.01 -Хэмжих хэрэгсэл
* 15.04.05 -Механик инженерчлэлийн зураг төсөл, технологийн дэмжлэг Үйлдвэрлэл
* 2006.04.15 -Мехатроник ба робот техник
* 2001.04.20 -Техносферийн аюулгүй байдал
* 27.04.2002 -Чанарын удирдлага
* 38.04.01 -Эдийн засаг
* 38.04.02 -Менежмент
* 38.04.03 -Хүний нөөцийн удирдлага
* 38.04.08 -Санхүү ба зээлийн

**Мэргэжилтэн**

* 2003.05.23 -Төмөр замын хөдлөх бүрэлдэхүүн
* 2004.05.23 -Төмөр замын үйл ажиллагаа
* 2005.05.23 -Галт тэрэгний хөдөлгүүрийн систем
* 2006.05.23 -Төмөр замын гүүр, тээврийн хонгил барих
* 2002.05.38 -Гаалийн байгууллага

## Захиралууд 
* 1975—1980 — Поздеев Владимир Николаевич (1931—2018).
* 1980—1982 — Гура Георгий Степанович (1929—2011).
* 1982—1987 — Рыжиков Владимир Георгиевич (1938—1986).
* 1987—2002 — Сурков Леонид Петрович (1938-).
* 2002—2018 — Хоменко Андрей Павлович (1952-).
* 2018—2021 - Каргапольцев Сергей Константинович.
* 2021—2022 - Хоменко Андрей Павлович (1952-) - үүрэг гүйцэтгэгч.
* 2022 — Техникийн ухааны доктор, доцент **Трофимов Юрий Анатольевич**, тус Их сургуулийн ректороор ажиллаж байна.
Клаус Коппе

**Клаус Коппе** (герман. *Klaus Koppe,* 1956 оны 2-р сарын 6-нд Германы Саксони-Анхальт муж улсын Виттенбэрг хотод төрж, 2025 оны 11-р сарын 27-нд нас барсан) - Германы монголч эрдэмтэн, доктор. “Жангар” туулийг герман хэл рүү орчуулсан эрдэмтэн.

## Намтар 
Клаус Коппе Берлин дэх Хумбольдтын Их сургуульд Монгол судлал, түүхийн шинжлэх ухаан чиглэлээр 1976-1979 онд суралцаж, улмаар 1979-1981 онд Монгол Улсын Их сургуульд суралцан монгол хэлийг эзэмшиж, Монгол судлаач болсон юм. 1982 онд К.Коппе түүхийн ухааны докторын зэргийг амжилттай хамгаалж, ажил амьдралынхаа 40 гаруй жилийг Монгол судлалд зориулсан эрдэмтэн юм.  

Тэрээр 1981-1998 онуудад Хумбольдтын Их сургууль, Бонн Их сургуульд эрдэм шинжилгээ, судалгаа хийж, эрдэм шинжилгээний туслах ажилтнаар ажиллаж байгаад 1999-2022 онуудад Лайпцигийн Их сургуулийн Энэтхэг, Төв Ази судлалын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, монгол хэл, бичиг, түүхийн багш, доцентоор ажиллаж байв. 2022 онд гавьяаны чөлөөндөө гарсан ба үүний дараа өнөөг хүртэл зочин багшаар ажиллаж байв. Монгол судлалын анхдагч хот Лайпцигт Монгол судлалын уламжлалыг хадгалан өнөөг хүргэн түүчээлэхэд Клаус Коппегийн оруулсан хүчин зүтгэлийг олон улсын монгол судлалд өндөр үнэлдэг билээ.

Эрдэмтэн К.Коппе нь Монгол туульс, түүний дотор баруун Монгол туульс чиглэлээр олон жил судалгаа явууж, мөн герман хэлэнд орчуулж, эрдэмтэн шинжилгээний жинтэй ном, бүтээлүүдийг туурвисан ба орчин цагийн герман-монгол толь бичиг гаргахад мөн хамтран оролцсон нэгэн байв. Сүүлийн 15 гаруй жилийн хугацаанд тэрээр мөн албан ёсны орчуулагчаар ажиллаж байв.

Ангилал:Германы эрдэмтэн
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:2025 онд өнгөрсөн
Алчи ноён

**Алчи ноён** (монгол бичиг:; перс: الجی كوركان, латин галиг: āljī gūrkān; хятад: 按陳, пиньинь: ànchén; зарим номонд **Анчин, Аньчэн** гэж бичдэг) бол Их Монгол Улсын хонгирад аймгийн мянгатын ноён, төрийн зүтгэлтэн. Мөн Чингис хааны хатан Бөртэ хатны дүү, хааны хадам дүү. Чингис хааныг дагалдан их, бага 32 удаагийн тулалдаанд оролцож, Алтан улс, Тангуд болон Хорезмын хот, сууринг эзлэхэд онцгой гавьяа байгуулсан. 1227 онд улсын нагац өргөмжлөгдсөн. 1232 онд Өгэдэй хааны Хэши ван (河西王) цол, мөнгөн тамгаар шагнажээ. 1237 онд Өгэдэй хаан Алчи ноёнд 200,000 зоос шагнаад, "Хонгирад овгоос охин төрвөл хатан болж, хөвгүүн төрвөл гүнжтэй гэрлэж байх болтугай. Жилийн дөрвөн улирлын сарын эх бүрт энэ зарлигийг уншин сонордуулж, үеийн үед бүү зөрчитүгэй" хэмээн мөн Алтан улсын дайнаас олзолсон 5200 цэрэг, иргэнийг хонгирад аймагт хуваан өгч түмт болгон захирах зарлиг буулгав.
*****Намбуй хатан: Хубилай хааны хоёр дахь их хатан
**Очин хүргэн, Тулуй ноёны охин Есүбухтай гэрлэсэн.
**Чигү хүргэн, Чингис хааны охин Түмэлүн бэхитэй гэрлэсэн.
***Нэр тодорхойгүй
****Хайду (Худу?)
****Айбөх хүргэн
*****Жанги хүргэн
*****Тотөмөр ван
******Эсэн
**Сорхот ноён
***Аха хүргэн
****Болош
****Буян
****Манз
****Тяншубуха
****Дадубуха
****Чанжи
****Есүдэр
****Хархасун баатар
**?
***Толин
****Тэгүлэн хатан
****Бэнбула (Бамбар?), Байдаш гүнжтэй (拜答沙公主) гэрлэсэн.
*****Майжухан ван
******Бихан хатан: Есөнтөмөр хааны бага хатан
******Сүхдарь хатан: Есөнтөмөр хааны бага хатан
******?
*******Аши, мянганы ноён
*****юйдэ ван (毓德王) Болдтөмөр
******Баянхутаг хатан: Тогоонтөмөр хааны их хатан
*****Жэнгэ хатан: Хайсан хүлэг хааны их хатан
**?
***Хадагач хатан (?-1252): Хүчү ханхүүгийн хатан, Ширэмүн ханхүүгийн ээж.
**?
***Оручар
****Бабухан хатан: Есөнтөмөр хааны хатан
**?
***Хүндтөмөр
****Тажи хатан: Дармабал вангийн хатан
**?
***Нахай (納合): Өгэдэй хааны охин Сорхохан гүнжтэй гэрлэсэн.
**?
***?
****Харжи
*****Сүхшир хатан: Хайсан хүлэг хааны бага хатан
**Өгий үжин: Зүчи ханы хатан. 
**Чаби хатан: Хубилай хааны их хатан

## Эшлэл 
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Хонгирад
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн
Тасманичууд

**Тасманичууд** (өөрсдөө — *палава* (англ. *Palawa*) гэж нэрлэдэг) — Австралийн Тасмани арлын уугуул иргэд.

1803-1833 онд 30 жилийн хугацаанд Тасманийн уугуул иргэд 5000 мянгаас 300 болж огцом цөөрсөн байна. Угуул иргэдийн цөөрсөн гол шалтгаан нь Европоос авчирсан өвчин, засгийн газрын үл тоомсорлосон байдлын дор Британиас ирсэн суурьшигчдын уугуул иргэдийг үйл олноор хомроглон устгахтай холбоотой байв. Тасманийн сүүлчийн цэвэр цуст иргэдийн нэг Труганини 1876 онд нас баржээ. Өнөөдөр Тасманийн уугуул иргэдээс гаралтай олон хүн уламжлалт Тасманийн соёлыг хэсэгчлэн хадгалсаар үлджээ. 

Анхны хүмүүс Тасманид ойролцоогоор 40,000 жилийн өмнө, сүүлийн мөстлөгийн үед, Тасмани, Австрали хоёр нэг тив байх үед амьдарч байсан гэж үздэг. Ойролцоогоор 14,000 жилийн өмнө далайн түвшин нэмэгдэж, Тасмани нь Австрали тивээс Басс хоолойгоор тусгаарлагдсаны дараа тасманичууд бүрмөсөн тусгаарлагдсан гэж үздэг. Судалгаанаас харахад Европын колоничлогчид ирэх хүртэл тэд гадаад ертөнцтэй ямар нэгэн холбоогүй байжээ. Иймээс ихэд хоцрогдсон овог аймгууд бий болжээ.

Ангилал:Тасмани
Уугуул ард түмэн

**Уугуул ард түмэн** (англ. *indigenous peoples,* орос. *коренные народы*)  - бусад газраас нүүж ирж суурьшихаас өмнө тухайн газар нутагт амьдарч байсан ард түмэн буюу хүмүүсийг хэлдэг юм. Өөрөөр хэлбэл зонхилох бус хүн амын бүлгүүд бөгөөд тухайн нутаг дэвсгэрийн анхны буюу уугуул оршин суугчдын, ялангуяа колоничлогдсон хүмүүсийн үр удам юм. Энэ нэр томьёо нь нарийн тодорхойлолтгүй боловч 21-р зуунд уугуул иргэдийг тодорхойлох нь голчлон өөрийгөө таних, муж улсын бусад бүлгүүдээс соёлын ялгаа, уламжлалт нутаг дэвсгэртэйгээ онцгой харилцаа, олноороо давамгайлсан соёлын байдлын хүрээнд дарлал, ялгаварлан гадуурхалт дээр суурилсан байдаг. 

НҮБ болон Олон улсын эрх зүйд уугуул иргэдийн талаар нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн тодорхойлолт байдаггүй.

Уугуул иргэд дэлхийн өнцөг булан бүрт амьдардаг: жишээлбэл, Алс Дорнодод Эвенкууд, Хойд Америк болон Алс Дорнодын Арктикийн тойрог дахь Эскимос, Алеут, Скандинав болон Кола хойг дахь Сами, Шинэ Зеланд дахь Маори, Австрали дахь Америк тивийн индианчууд гэх мэт. Тэдний тоо ойролцоогоор 300 сая хүн байгаа юм.
The Game Awards

**The Game Awards** буюу **Компьютер тоглоомын шагнал гардуулах ёслол** - компьютер тоглоомын салбарын ололт амжилтыг үнэлдэг, жил бүр зохион байгуулагддаг шагнал гардуулах ёслол юм. Тоглоомын шагнал гардуулах ёслол нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн анхаарлыг ихэд татдаг бөгөөд жилийн төгсгөлд болдог томоохон хэмжээний шоу юм. Тоглоом хөгжүүлэгчдэд шагнал гардуулахаас гадна ёслолын ажиллагаанд хөгжмийн тоглолт, тоглоомын салбарын янз бүрийн зүтгэлтнүүдийн илтгэл, шинэ тоглоомуудын зарлал, трейлерүүд багтдаг байна. 

Хуучин шагнал гардуулах ёслол нь голчлон тоглоомуудад төвлөрдөг байсан бол Компьютерын тоглоомын шагнал гардуулах ёслол нь хөгжүүлэгчид, компьютер тоглоом болон киберспортын салбарын зүтгэлтнүүд, мөн тоглоомын нийгэмлэгүүдэд илүү их ач холбогдол өгдөг болсон.

Шагнал хүртэгсэдийг сонгодог анхны шинжээчдийн Зөвлөлд Кожима Хидэо (Kojima Productions-ны тэргүүн), Мартин Трэмбей ( Warner Bros. Interactive Entertainment-ын тэргүүн), Питер Мур (Electronic Arts-ийн гүйцэтгэх захирал), Фил Спенсер (Microsoft дахь Xbox-ийн хэлтсийн дарга), Режи Фис-Эме (Nintendo of America-гийн тэргүүн), Шон Лэйден (Sony Computer Entertainment America-ийн захирал), Ив Гиймо (Ubisoft-ийн ерөнхий захирал) болон Valve, Rockstar Games-ийн төлөөлөл ордог.

## Шагналын ёслол