open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ноолуур

thumb|Ноолууран ороолт

**Ноолуур** нь зарим амьтны зөөлөн унгарил үс юм. Гол төлөв энэ үгийг ямааны үсийг нэрлэхэд хэрэглэдэг.

## Онцлог 
Ноолуур нь нарийн ширхэгтэй, нягт ихтэй боловч хөнгөн, дулаан алдадгүй чанартай, дээд зэрэглэлийн бүтээгдэхүүн юм.

Байгалийн өнгө нь цагаан, саарал, бор байдаг.

Ноолуурын чанарыг түүний нарийн чанар, цагаан өнгө, уртаар нь шинжинэ. Нарийн байх тусмаа зөөлөн болдог. Цагаан ноолуур нь цайруулах шаардлагагүй тул бага гэмтдэгээс гадна, өнгө сайн ордог байна.

## Үйлдвэрлэл 
Ноолуурын ямаа нь эрс тэс уур амьсгалтай нутагт амьдардаг тул бүдүүн ширхэгтэй ноосоор бүрхэгдсэн байх бөгөөд түүний дотор талаар зөөлөн, нарийн үс байдаг. Хавар болж дулаарах үед тэрхүү үсийг тусгай самаар самнаж авдаг нь ноолуур юм. Нэг ямаанаас 150-300 грамм л ноолуур гардаг байна. Мөн эрлийз үүлдрийн ямаанаас 1 кг хүртэл ноолуур гарах нь бий. Иймээс ноолуурын үйлдвэрлэл хязгаарлагдмал, өртөг өндөртэй тул үнэтэй бүтээгдэхүүн болно.

Ноолуурын ямаа нь Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын баруун хойд хэсэг, Дундад Ази, Балбын Гималай орчмын бүс, Ираны уулархаг нутгаар тархсан байдаг.

Боловсруулаагүй ноолуурын үйлдвэрлэлээр дэлхийд Монгол улс тэргүүлдэг бөгөөд жилийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ нь 15 мянга орчим тонн гэж үздэг. Дараа нь Хятад 10.000 гаруй тонн, түүнчлэн Энэтхэг, Пакистан, Иран, Афганистан, Турк, Дундад Азийн орнууд орно. Дэлхийн хэмжээнд ноолуурын үйлдвэрлэлийн нийт хэмжээ нь 25,000 тонн байдаг.

Боловсруулаагүй ноолуураас тослог, хаг хог, технологт тохирохгүй хялгас зэргийг ялгаснаар ноолууран бүтээгдэхүүн хийхэд бэлэн болно. Боловсруулсан ноолуурын нийт үйлдвэрлэлийн хэмжээ 15,000 тонн болно.

## Хэрэглээ 
Ноолуурыг будаж, ноолууран утас болгосны дараа цамц, ороолт, малгай, бээлий, оймс, цув, хантааз, дотуур хувцас, унтлагын хувцас, алчуур, хөнжил зэргийг хийнэ. Хонины ноос, нийлэг утас зэрэгтэй хольж ашиглах тохиолдол бий.

## Монголын ноос ноолуурын үйлдвэрлэгчид 
Говь

Гоёл кашмер

Эвсэг кашмер

Мөнгөн кашмер

## Мөн үзэх 
*Ямаа

## Цахим холбоос 
* Монголын Ноос Ноолуурын Холбоо

Ангилал:Амьтны үсэн бүтээгдэхүүн
Ангилал:Ноос
Ангилал:Малын түүхий эд
Ангилал:Амьтны хялгас
Серена Виллиамс

**Серена Жэймка Виллиамс** (; 1981 оны есдүгээр сарын 26-нд төрсөн) нь АНУ-ын теннисчин эмэгтэй. 12 удаа Гранд Слэмийн ганцаарчилсан төрлийн аварга болж байсан бөгөөд Сидней болон Бээжингийн олимпуудад теннисний эмэгтэйчүүдийн хосолсон төрөлд алтан медаль хүртэж байсан. Тэрбээр дэлхийд бас нэгт жагсаж байсан өөр нэг эмэгтэй теннисчин Венус Виллиамсын дүү юм. Эгч дүү Виллиамс нар Америкийн Нэгдсэн Улсын Флорида муж улсын Палм Бич Гарденсэд Серенагийн сүйт хархүү рэп дуучин/продюсер М.Вайтын хамт амьдардаг. 

Ангилал:АНУ-ын теннисчин
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:Теннисний олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1981 онд төрсөн
Рожер Федерер

**Рожер Федерер** (; 1981 оны наймдугаар сарын 8-нд Швейцарын Базель хотод төрсөн) нь одоогоор дэлхийд нэгт жагсаж байгаа Швейцарын мэргэжлийн теннисчин юм. 

Тэрбээр 2004 оны хоёрдугаар сарын 2-ноос 2008 оны наймдугаар сарын 18-ныг хүртэл дэлхийн хамгийн шилдэг теннисчин байсан. Олон мэргэжилтэн Федерерийг бүх үеийн хамгийн шилдэг теннисчин гэж үздэг. Тэрбээр ганцаарчилсан төрлөөр Их Дуулгын 15 тэмцээнд аваргалсан нь 14 түрүүтэй Пит Сампрасын дараа л орох амжилт байсан бол 2009 оны Францын нээлттэй тэмцээн, Уимблдон 2009-д тус тус аваргалж их дуулгын 14, 15 дах цомоо авсанаар агуу Пит Сампрасын амжилтыг эвдлээ. Амжилтаас нь дурдвал Австралийн нээлттэй тэмцээнд 4 удаа (2004, 2006, 2007, 2010), Уимблдонд 6 удаа (2003-2007, 2009), АНУ-ын нээлттэй тэмцээнд 5 удаа (2004-2008) тус тус аваргалж байсан. 2007 онд тэрбээр Бёрн Боргийн тогтоосон байсан Вимблдонд хамгийн олон удаа дараалж аварга болсон амжилтыг давтсан. Тэрбээр Францын нээлттэй тэмцээнд 2006-2008 онд 3 удаа шигшээ тоглолтод шалгарч үлдэж байсан хэдий ч түрүүлж чадаагүй байсан бол ийнхүү 2009 оны аваргын цомыг авсанаар их дуулгын 4 тэмцээнээс бүгдээс нь аваргын цом авсан 6 дахь тамирчин боллоо. Федерерийн төрөлх хэл нь Швейцарийн герман хэл бөгөөд англи, герман, франц хэлээр чөлөөтэй ярьдаг. Тэрбээр бас швед, итали хэл гадарладаг. 2009 оны 2-р сарын 17-ны байдлаар тэрээр тэмцээний шагналаас нийт $45,318,757 олсон нь бүх үеийн теннисчдийн дунд хамгийн өндөр үзүүлэлт болж байна. 

## Их Дуулгын тэмцээний үзүүлэлт 
Энэ хүснэгтэд Федерерийн Их Дуулгын тэмцээнд эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрөлд хэрхэн оролцож ирснийг харуулж байна.

## Цахим холбоос 
* Мэргэжлийн Теннисчдын Холбоо дахь холбоос
* Олон Улсын Теннисчдын Холбоо дахь холбоос
* Roger Federer.com - Албан ёсны сайт
* Рожер Федерер Сан

## Эшлэл 
Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч
Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сангийн тусгай элч
Ангилал:Теннисний дэлхийн аварга
Ангилал:Теннисний олимпын аварга
Ангилал:Швейцарын теннисчин
Ангилал:Швейцарын олимпын аварга
Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч
Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Базель Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин
Ангилал:Швейцарчууд
Ангилал:1981 онд төрсөн
Фтор

**Фтор** (**F** үсгээр тэмдэглэдэг) нь шар өнгөтэй хоёр атомт хий байдлаар оршдог химийн элемент юм. Атомын дугаар (атом дотор байх протоны тоо) нь 9 бөгөөд атом масс нь 19. Фтор нь үелэх хүснэгтийн 7 дугаар бүлэгт (галоген) багтдаг.　Үнэр нь озонтой төстэй. Байгальд минералаараа байдаг. Энэ минерал нь байгальдаа флорит фторспати CaF2 -1 гэсэн бүтэцтэй. Анх Георгиус Агрикола кальцийн фторыг таниулсан. Мөн 1886 онд Анри Мойссан фторыг гаргаж авчээ. Фтор нь маш реактив (Урвалд өндөр хурдтай ордог). Учир нь F-F холбоостой учраас хурдан задарч, хурдан нийлдэг байна. Шүдний оо болон дездорантад хэрэглэдэг.

## Бусад холбоотой сэдвүүд 
* Хими
* Химийн элемент

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Галыг өдөөгч бодис
Ангилал:Галоген
Ангилал:Идэмхий бодис
Ангилал:Металл биш элемент
Ангилал:Хорт бодис
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:2-р үеийн элемент
Архангельск муж

**Архангельск муж** () нь Оросын Холбооны Улсын баруун хойд хэсэгт орших, Баруун Хойд Холбооны тойрогт харьяалагдах муж юм. Мужийн төв нь Архангельск. Ненецийн автономит тойрог, Шинэ Газар, Франц-Иосифын газар арлууд тус мужид хамаарна.

## Ерөнхий мэдээлэл 
*Талбай: 587,400км² (Ненецийн автономит тойргийг оролцуулаад)
*Хүн ам: 1,443,300 (2001 оны байдлаар)
*Хүн амын нягтшил: 3 хүн/км²

## Газарзүй 
Дорнод Европын тэгш өндөрлөгийн умард хэсэгт оршино. Цагаан тэнгис, Баренцын тэнгис, Карын тэнгистэй хиллэнэ. Зүүн талаараа Коми Улс, баруун талаараа Карель Улстай хиллэдэг. Умард Двина гол нутгаар нь урсдаг.

Шинэ Газар, Франц-Иосифын газрыг эс тооцвол тус мужийн газар нутаг нь тайгаар бүрхэгдсэн байдаг. Гацуур, хуш мод өргөн тархсан, зүүн хэсгээр нь агч мод, хар мод үзэгдэнэ. Эх газрын уур амьсгалтай, зүүн хойд хэсэг нь Арктикийн бүст хамаардаг.

## Түүх 
Фин-Угор овгийн үндэстнүүд эртнээс нутаглаж ирсэн тус бүс нутагт оросууд 11, 12-р зууны үеэс суурьшиж эхэлсэн аж.1584 онд "Догшин Иван" буюу IV Иван Оросын анхны далайн боомт хот болох Архангельскийг байгуулснаар хөгжлийн гараа нь эхэлжээ.

1930-аад онд Иосиф Сталины дэглэмийг эсэргүүцсэн 2 сая гаруй украины кулакууд хувьсгалын эсэргүү хэргээр албан хүчээр нүүж ирсэн байна.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Зөвлөлт Холбоот Улс нь зах хязгааргүй ой мод бүхий тундрын бүсийг цөмийн туршилтын талбар болгон ашиглаж байв. Тус мужийн Северодвинск боомт нь цөмийн хөлөг онгоц бүтээх төслийн төв болж байлаа.

## Байгалийн баялаг, аж үйлдвэр 
Загас агнуур, ойн аж ахуй, мод боловсруулах, цаас боловсруулах үйлдвэр, автомашины үйлдвэрүүд элбэг. Зэвсгийн үйлдвэр ч бий.

Газрын тос, шатдаг хий, алмааз олборлодог. Өмнөд хэсэгт нь жамц давсны том орд бий.

Мужийн төв Архангельск хотын өмнөд хэсэгт Плесецкийн сансрын төв бий.

## Цагийн бүс 
left|75px
Архангельск муж нь Москвагийн цагийн бүст багтана.
Өөрөөр хэлбэл UTC+3 бүст багтах бөгөөд зуны цагийн үед UTC+4 болно.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* Архангельск мужийн албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Оросын холбооны муж
Герман хэл

Дэлхий дахины зонхилох хэлний нэг болох **герман** (Кириллээр [*дойч*], Латинаар [*deutsch*]) хэлийг төрөлх хэлээрээ 95–100 сая хүн эзэмшдэг бол хоёрдогч хэлээр эзэмшдэг 85 гаруй сая хүн байдаг аж. Энэ нь Герман хэлийг зайлшгүй хэрэгтэй хэлнүүдийн нэг гэдгийн баталгаа юм. Төрөл гарлаараа энэтхэг-европ хэлний язгуураас үүссэн баруун герман хэлний бүлэгт багтдаг ба мөн баруун герман хэлний бүлгээс гаралтай өөр хэлүүдийг дурдвал англи, нидерланд, африкаанс хэл гэх мэт багтана. Өөрөөр хэлвэл, эдгээр хэлнүүд бүгд нэг хэлнээс өөр өөр аялагууд болцгоож улмаар цаг хугацааны явцад өөрсдийн бие даасан хэл болцгоосон ба эдгээр хэлнүүдээс харахад бусад бүлгийн хэлнүүдтэйгээ адилхан дүрэм, хэллэг, үгийн сан гэх мэт ажиглагддаг. Жишээ дурдвал, 

англи хэлээр : "I have an apple" 

герман хэлээр : "Ich habe einen Apfel" 

Герман төрөлх хэлтнийг үндсэндээ герман үндэстэн гэдэг. Герман үндэстнээр голлосон Герман, Австри хоёр улсад герман хэл дангаараа, германчууд тодорхой хувийг эзлэдэг Лихтенштайн, Швейцар, Люксембургт бусад хэлний хамтаар албан ёсны хэл болон тогтжээ. Европын орнуудаас гадна Америк, Канад, Бразил, Өмнө Африк, Намиби улсынханд герман хэл хэрэгтэй.

Орчин цагийн хэлийг 1650 оноос хойш гэж үздэг бөгөөд түүнээс өмнө 1350–1650 он, 1050-1350 он, 500-1050 оны гэж шатлан судалдаг.
1901 онд герман хэлний бичгийн дүрмийг нэг мөр болгон тогтоож байв. 1996 онд зарим зүйлийг засан шинэчлэсэн.

Герман хэлийг латин үсгээр бичиж тэмдэглэдэг. Англи хэлний цагаан толгойн 26 үсгэн дээр Ää, Öö, Üü гурван үсэг болон ß тэмдэг нэмэгдэнэ.

## Аялгууд 
* Эльзас хэл
* Көлш хэл
* Франкон аялга

Зураг:AlthochdeutscheSprachräume962_Box.jpg|962 оны герман салбарын тархац
Зураг:Knowledge of German EU map.svg|ЕХ дахь герман хэл мэддэг хувь
Зураг:Continental West Germanic languages.png|Өрнө герман бүлгийн хэл аялгуу

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* 
* 


Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл
Ангилал:Германы хэл
Ангилал:Австрийн хэл
Ангилал:Бельгийн хэл
Ангилал:Лихтенштайны хэл
Ангилал:Люксембургийн хэл
Ангилал:Намибийн хэл
Ангилал:Швейцарын хэл
Франц-Иосифын газар

**Франц-Иосифын газар** () нь Умард мөсөн далайн Баренцын тэнгист орших, Оросын Холбооны Улсын эзэмшлийн, 190 орчим арлаас бүрдэх олтриг юм.

## Ерөнхий ойлголт 
200px|right|Нортбрүк арал
Франц-Иосифын газар нь Шпицбергений зүүн талд байрлах бөгөөд ОХУ-ын Архангельск мужид харьяалагдана. Хойд өргөргийн 80.0-81.9 хэмийн орчимд байх бөгөөд Евразийн хамгийн хойд цэг болно. Хойд цэг нь Долф арлын Флигели хошуу (mys Fligeli) бөгөөд хойд өргөргийн 81.52 хэмд оршино. Тус арлууд нь хойд туйлаас дөнгөж 900км зайтай бөгөөд үүгээрээ Канадын Эллесмер арал болон Гренландын дараа ордог. Нийт талбай нь 16,100км&sup2;, хамгийн өндөр цэг нь Винер-Нейштадтын газар арлын 620м өндөр өргөгдсөн цасан толгой юм. Тус олтригийн ихэнх хэсэгт хүн амьдардаггүй. Эрт дээр үед нэг том чулуун арал байсан ч элэгдлийн улмаас олон аралд хуваагдсан гэж үздэг. Нийт талбайн 85％ орчим нь мөсөн гол, цасан толгой бөгөөд нүцгэн газар ч ихтэй. 1873 онд Австри-Унгарын эзэнт гүрний судлаач Карл Вайбрехтын удирдсан баг тус нутгаар аялж, эзэн хаан Франц-Иосиф I-ийн дурсгалд зориулж нэрлэсэн гэдэг.

1926 онд тус олтриг Зөвлөлт Холбоот Улсын харьяанд орж, шинжилгээ болон цэргийн зориулалтаар цөөн тооны хүн амьдрах болсон байна. Зуны улиралд хэдхэн долоо хоногийн хооронд л усан онгоцоор тус олтригт зорчих боломжтой бөгөөд үүний тулд тусгай зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг байна.

## Онцлог 
Галт уулын шинж чанартай бөгөөд гуравдагч галав болон Юрийн галавын үеийн чулуулгаас тогтоно. Ихэнх хэсэг нь мөсөөр хучигдсан байдаг ч хаг, хөвдхөнөөр хучигдсан нүцгэн хад ч элбэг.

## Уур амьсгал 
1 сарын дундаж температур -15 хэм. 7 сард 2.2 хэм хүртэл дулаарна. Жилийн дундаж температур нь -12.8 хэм. 30 жилийн ажиглалтын явцад хамгийн дулаандаа 13 хэм, хамгийн хүйтэндээ -54 хэм хүрч байжээ. Жилийн турш хур тунадастай бөгөөд ялангуяа хавар, намрын адаг сард их ордог, мөн зуны адгаар өтгөн манангаар бүрхэгдэх нь элбэг.）

## Зэрлэг амьтад 
Далайн морь, цагаан үнэг, цагаан баавгай амьдардаг. Мөн цахлайн төрлийн шувууд элбэг. Заримдаа цагаан далайн гахай ажиглагдана.


Ангилал:Европын арлын бүлэг
Ангилал:Оросын арлын бүлэг
Ангилал:Умард мөсөн далайн арлын бүлэг
Ангилал:Архангельск мужийн газар зүй
Баренцын тэнгис

**Баренцын тэнгис** (орос.*Ба́ренцево мо́ре,* норв. *Barentshavet*) нь Умард мөсөн далайн захад, Орос болон Норвегийн эрэг дагуу орших тэнгис юм. Баруун хойд талаараа Шпицберген, зүүн хойд талаараа Франц-Иосифын газар, зүүн талаараа Шинэ газраар хашигдсан тэнгис юм. Зүүн талаараа Карын тэнгис, баруун талаараа Норвегийн тэнгистэй хиллэнэ.

Баренцын тэнгисийн эзлэх талбай 1 424 000 км², гүн 600 метр хүртэл байдаг бөгөөд цутагдаг томоохон голууд бол Печора (130 км² жилд) болон Индига юм.

2011 онд Орос, Норвеги улсууд хооронд Далайн хилийн тухай гэрээ байгуулснаас хойш Баренцын тэнгист газар нутгийн шийдэгдээгүй маргаан гараагүй байна.

Мурманск орчмын өмнөд хагас нь Умард Атлантын урсгалын улмаас хөлддөггүй.

Голландын аялагч Виллем Баренцын нэрээр нэрлэгдсэн. Түүнээс өмнө *Мурманы тэнгис* гэж нэрлэдэг байв.

Баренцын тэнгис төрөл бүрийн загас, ургамал, амьтнаар баялаг тул загас агнуурын том бүс юм. Зөвхөн 2017 онд Оросын загасчид эндээс 259.7 мянган тонн загас болон бусад усны био нөөцийг барьсан бол 2016 онд 212.3 мянган тонн байжээ.

Оросын Европын хэсгийг (ялангуяа Европын хойд хэсгийг) өрнө(16-р зуунаас) болон дорно дахин (19-р зуунаас), мөн Сибирийн (15-р зуунаас) боомтуудтай холбосон маш чухал далайн зам байж ирсэн юм. Гол бөгөөд хамгийн том хөлддөгүй боомт бол Мурманск мужийн нийслэл Мурманск хот юм. ОХУ-ын нутагт мөн Териберка, Индига, Нарьян-Мар боомтууд байдаг бол Норвегийн талд Вардо, Вадсо, Киркенес зэрэг боомтууд байдаг.

Баренцын тэнгис бол Оросын худалдааны усан флот төдийгүй Оросын тэнгисийн цэргийн флот, тэр дундаа цөмийн шумбагч онгоцууд байрладаг бүс юм.


Ангилал:Европын газар зүй
Ангилал:Норвегийн ус зүй
Ангилал:Норвеги-Оросын хоорондын хил
Ангилал:Оросын ус зүй
Ангилал:Умард Европ
Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис
Карын тэнгис

**Карын тэнгис** () нь Оросын Холбооны Улсын хойд хэсэгтэй хиллэдэг Хойд мөсөн далайн хэсэг бөгөөд Шинэ Газар ба Хойд Газар олтригуудын хооронд орших тэнгис юм. Баруун талаараа Баренцын тэнгис, зүүн талаараа Лаптевын тэнгистэй хиллэнэ.  Нийт талбай нь 880,000км² орчим, дундаж гүн нь 110м. Обь, Енисей мөрнүүд цутгадаг. Жилийн 10 сард нь мөсөөр хучигдсан байдаг.


Ангилал:Оросын ус зүй
Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис
Лаптевын тэнгис

**Лаптевын тэнгис** нь Хойд мөсөн далайн хэсэг бөгөөд Оросын Холбооны Улсын Сибирь, Таймырын хойг, Хойд Газар болон Новосибирскийн арлуудаар хүрээлэгдсэн тэнгис юм. Баруун талаараа Карын тэнгис, зүүн талаараа Дорнод Сибирийн тэнгистэй хиллэнэ. Нийт талбай нь 672,000км² орчим. Оросын аялагч Дмитрий Лаптев, Харитон Лаптевуудын нэрээр нэрлэгджээ. Тус тэнгисээр 8, 9 сарын үед л усан онгоц зорчих боломжтой байдаг.


Ангилал:Оросын ус зүй
Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис
Ням-Осорын Туяа

**Ням-Осорын Туяа** (1958 - ) нь 1999 оны 7 сарын 22-ноос 7 сарын 30 хүртэл 8 өдрийн турш үүрэг гүйцэтгэгч Ерөнхий сайдаар ажилласан Монголын улс төрч юм.

Тэрээр 1958 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. 1975-1980 онд хуучнаар ЗХУ-ын Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн ба олон улсын сэтгүүлч мэргэжилтэй.

1984-1985 онд Парисын Сорбонны Их сургуульд суралцаж, Францын соёл иргэншлийн сэдвээр диплом хамгаалсан. 1994 онд Их Британид Лийдсийн их сургуульд "Ардчилалын онол, үйл явц" сэдвээр суралцаж, улс төрийн ухааны магистрын зэрэг хамгаалсан.

Н.Туяа нь Жанлавын Наранцацралт доорх МҮАН-МСДН-ын Ардчилсан Холбоо Эвслийн засгийн газарт 1998 оноос гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байсан. Энэ засгийн газар огцрох болсны дараа Ринчиннямын Амаржаргал ерөнхий сайдаар томилогдох хүртэл 8 хоногийн турш үүрэг гүйцэтгэгч ерөнхий сайдаар ажилласан. Үүний дараагаар 2000 оны сонгуулиар МАХН ялалт байгуулах хүртэл гадаад хэргийн сайдаар ажилласан бөгөөд тухайн УИХ-ын сонгуульд Хэнтий аймагт нэр дэвшсэн ч ялж чадаагүй. 

Н.Туяа нь эдүгээ Ази, Номхон далайн аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны Монголын үндэсний хороог тэргүүлэн ажиллаж байна. 

Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Улаанбаатарын улс төрч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Дорнод Сибирийн тэнгис

**Дорнод Сибирийн тэнгис** (; сах. *Илин Сибиирдээҕи байҕал*) нь Хойд мөсөн далайн хэсэг бөгөөд Оросын Холбооны Улсын Новосибирскийн арлууд, Сибирь, Врангелийн арлаар хүрээлэгдсэн тэнгис юм. Баруун талаараа Лаптевын тэнгис, зүүн талаараа Чукотын тэнгистэй хиллэнэ.
Нийт талбай нь 913,000км² бөгөөд жилийн ихэнх хугацаанд мөсөн бүрхүүлтэй байдаг. 70% нь 50м-ээс гүехэн, хамгийн гүн газраа 155м гүнтэй, гүехэн тэнгис болно.
Дундаж температур нь зундаа 0-2℃, өвөлдөө -30℃ байдаг.

Ангилал:Оросын ус зүй
Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис
Чукотын тэнгис

**Чукотын тэнгис** () нь Оросын Холбооны Улсын Сибирийн зүүн хойд хэсэг, Чукоткын өөртөө засах тойрог болон Америкийн Нэгдсэн Улсын Аляска мужийн баруун хойд хэсгээр хүрээлэгдсэн тэнгис юм. Умард мөсөн далайн хэсэгт тооцогддог бөгөөд өмнө талаараа Берингийн хоолойгоор дамжин Берингийн тэнгистэй холбогдоно. Баруун хойд талд нь Врангелийн арал байх бөгөөд түүгээр Дорнод Сибирийн тэнгисээс тусгаарлагддаг. Эх газрын тавцан дээр оршдог тул гүн нь 50метрээс илүү гарах нь ховор. Нийт талбай нь 595,000км&sup2; болно.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис
Ангилал:Аляскын ус зүй
Ангилал:Оросын газар зүй
Норвегийн тэнгис

**Норвегийн тэнгис** нь Атлантын далайд харьяалагдах, Хойд тэнгис болон Гренландын тэнгисийн хооронд орших тэнгис юм.
Нийт талбай нь 1,380,000км2, гүн нь дунджаар 1600-1750м бөгөөд хамгийн гүн цэг нь 3,970м болно.


Ангилал:Умард Европ
Цагаан тэнгис

**Цагаан тэнгис** (орос. *Белое море*, ) нь Оросын Холбооны Улсын баруун хойд хэсэгт байх, Баренцын тэнгисийн нэг булан болдог тэнгис юм. Ихэнх хэсэг нь ОХУ-ын эзэмшлийн хүрээнд багтдаг бөгөөд баруун талд нь Карель, хойд талд нь Колийн хойг оршино.

Цагаан тэнгисийн эрэгт томоохон боомт хот Архангельск байдаг.

Цагаан тэнгисийн сувгаар Балтын тэнгистэй холбогддог.

Мөн Эгейн тэнгисийг болгар хэлээр "Цагаан тэнгис" (*Бяло мор*е) гэж нэрлэдэг аж.

Цагаан тэнгисийн дундаж гүн -67 метр байдаг бөгөөд хамгийн их гүн нь-343 метр байдаг ажээ. 

Ангилал:Оросын ус зүй

Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис
Ангилал:Дотоодын тэнгис
Женев

**Женев** (, , , ) нь Швейцарын хоёрдахь том хот юм.  Өөрөөр хэлбэл Швейцарт том жижгээрээ зөвхөн Цюрихийн дараа ордог. Женев нь Романдийн (Швейцарын франц хэлтнүүд нутагладаг хэсэг)хамгийн олон хүн амтай хот юм. 

Тус хот нь Рон гол Женев нуураас (францаар *Lac Léman*) салдаг хэсэгт байрладаг бөгөөд Женев кантоны нийслэл ажээ.

Женевт олон улсын байгууллагууд олноор байрладаг бөгөөд тэдгээрийн дотор Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын олон агентлаг болон Улаан Загалмайн төв байрууд байрладаг. 2007 оны судалгаагаар Женевийг амьдралын чанараар дэлхийд хоёрт оруулсан байдаг (Цюрихийн дараа).

Олон улсад Женевийг Женевийн конвенцуудаар нь сайн мэдэх билээ.

## Бусад вэбсайт 
;Official
* Geneva - Welcome to Networld
* Official website of the City of Geneva
* Official website of the Canton of Geneva 
* The official Chestnut Tree, on the website of the Canton of Geneva 
* Geneva Palexpo, exhibitions and congresses  center, owned by the State of Geneva.
* International Geneva Motor-Show.
;Tourism
* Geneva Tourism
* Geneva public transport
* International Geneva Welcome Centre
* Brief history of Geneva
* 
* Geneva information
* Some pictures
;Study
* Student Blog Geneva
* University of Geneva
;Other
* RadioLac website
* Radio Cité website
* OneFM website
* Léman Bleu local Tv station

## Лавлах материал 

Ангилал:Женев кантоны суурин
Ангилал:Швейцарын их сургуулийн хот
Ангилал:Швейцарын коммун‎
Ангилал:Швейцарын кантоны төв суурин
Ангилал:Улаан Загалмай
Ангилал:Рона мөрний суурин
Ангилал:Келт гаралтай суурингийн нэр
Гренландын тэнгис

300px|right|Гренландын тэнгис
**Гренландын тэнгис** нь Данийн харьяа Гренландын зүүн эргээр цэлийх тэнгис бөгөөд Норвегийн тэнгис, Умард мөсөн далайтай хиллэдэг. Тэнгисийн урд захад өнчин ганц арал болох Норвегийн эзэмшлийн Ян Майен арал байдаг.


Ангилал:Атлантын далайн тэнгис
Ангилал:Умард мөсөн далайн тэнгис
Ангилал:Умард Европ
Дарийн Дамдин

**Дарийн Дамдин** нь (1931 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр суманд Уйлган голын хөндийд төрсөн-2002 онд нас барсан) Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, дархан аварга цолтой үндэсний бөхийн тамирчин, мөн Гавьяат Жүжигчин цолтой циркийн жүжигчин юм.  

## Өсвөр нас
Дарийн Дамдин нь 1931 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр суманд Уйлган голын хөндийд Пүрэвийн хүү болон мэндэлжээ. Түүнийг 6 настайд эцэг нь нас барсан тул эх Дариараа овоглох болсон байна. Багаас адуу малтай ноцолдох, түлээ мод бэлтгэх, хашаа хороо барих зэрэг хар бор ажилд сайн байсан болон Ханх баазад ачигч хийж байсан зэрэг нь бие бялдрын хөгжилд нөлөө үзүүлжээ. Гурван аваргын өлгий нутгийн хүү арван хэдхэн наснаасаа эхлэн сумын наадмын аманд гардаг болжээ. Гэхдээ хорин нас хүртлээ сумын наадамд гурваас илүү давж чадаагүй байв.   

Анх 20 настайдаа сумын наадамд түрүүлж бөхийн гараагаа эхлэжээ. 

## Циркийн жүжигчин
Тэрээр циркийн тайзнаа хүч тамирын гайхамшгийг үзүүлдэг жүжигчин байлаа. Циркийн хүч тамирын дасгал Дамдин аваргыг сайн барилдахад нөлөөлсөн томоохон хүчин зүйл байсан гэдэг. 

## Үндэсний бөх
Тэрээр удалгүй Улаанбаатарт цэргийн албанд татагдан ирсэн нь улсын томчуудтай гар зөрүүлэх сайхан боломж байлаа. Тэр оныхоо өвөл циркийн томоохон барилдаанд анх удаагаа барилдаж “Эсгий гуталтай гарч ирдэг ямар хачин бөх вэ” гэж үзэгчдэд хэлүүлж байсан ч уг барилдаанд үзүүрлэж  улсын томчуудын хараанд өртөж эхэлсэг гэдэг. Хойтон зун нь буюу 1952 оны улсын наадамд шууд зургаа давж долоогийн даваанд Чимэд-Очир аваргад унаж улсын начин цол хүртжээ. Энэ үеэс эхлэн Дамдингийн сэнжигнээс барих бөх ховор болсон юм. 1953, 1954 онуудад тав, зургаа давав. 1955 оны наадмын өмнө Дамдин түрүүлнэ,  эсвэл улсын заан болно гэж амтай бүхэн хэлж байлаа. Гэтэл хоёрын даваанд унажээ. Энэ нь аваргын хамгийн азгүй барилдаан байсан ба үүнээс хойш 29 жил барилдахдаа ийм дор даваанд унаагүй юм.

1956 онд 9 давж түрүүлэн улсын арслан цол хүртжээ. 1957 онд түрүүлэхэд нь улсын аварга цол хүртээлгүй “Улам нэмэх” чимэг өгчээ.  1958 онд 3 дахиа 9 давж түрүүлэн улсын аварга, 1959 онд 9 давж түрүүлэн даян аварга, 1960 онд 9 давж түрүүлэн дархан аварга цол хүртжээ. Улсын наадамд 23 удаа шөвгөрснөөс 5 дараалан түрүүлсэн, мөн 5 удаа түрүү булаалдсан цагийг эзэлсэн их аварга юм.

## Барилдааны арга барил, мэх 
Маш хурдан шуурхай барилддагаараа алдартай аварга байсан тул бөхийн тайлбарлагчид «Гарлаа, өрлөө, давлаа» гэсэн гурван үгийг л хэлж амждаг байсан гэдэг. Улсын заан Ц.Гомбодорж «1960 онд Дамдинтай үзүүр түрүүнд үлдлээ. Би өрөх шиг болсон, нэг мэдэхэд газар хэвтэж байлаа. Дамдин бусдаас хол тасархай байв. Дөнгөж өрөнгүүтээ ганцхан дайраад л явчихна» гэж дурсаж ярьж байжээ.

## Гэр бүл 
Гэргий Насандэлгэрийн Цэрэндулам. Хүү нь улсын гарди Дамдины Баяраа.

Ангилал:Дархан аварга
Ангилал:Монголын циркчин
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Цагаан-Үүрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1931 онд төрсөн
Ангилал:2002 онд өнгөрсөн
Зимбабве

**Бүгд Найрамдах Зимбабве Улс** () нь Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших улс юм. Нийслэл хот нь Хараре.

## Газар зүй 
Зимбабве далайд гарцгүй, Замби, Ботсвана, Өмнөд Африк, Мозамбик улсуудаар хүрээлэгдэн оршино.

Зимбабвед дэлхийд алдартай Викториа хүрхрээ (Замбези мөрөн) болон эртний архитектурын дурсгалт газар Их Зимбабве (Энэ газрын нэрээр улсаа нэрлэсэн) байдаг.

## Түүх 
Зимбабве нь Британийн колони байхдаа Родези гэгддэг байсан бөгөөд 1980 онд тусгаар тогтнохдоо эртний нэр болох "Зимбабве" нэрийг авчээ.

## Эдийн засаг 
Тус улсын эдийн засаг одоо хүнд нөхцөлд байна. Гадаад валютын нөөц маш бага болсон бөгөөд зимбабве долларын ханш асар их унасан тул 2009 оны 4 сарын 12-нд хэрэглээнээс хасчээ.

* Хөдөө аж ахуй: Зимбабвегийн хүн амын олонхи нь хөдөө аж ахуйн салбарт ажилладаг. 
* Уул уурхай: Зэс, мөнгө, цагаан тугалга, нүүрс, никель, кобальт, алт, төмрийн хүдэр, асбест, хром олборлодог. 
* Үйлдвэрлэл: Төмөр, ган, хүнсний бүтээгдхүүн, сүлжмэл эдлэл, шар айраг, мод, тавилга, тамхины үйлдвэрлэл бий. 
* Бусад: Викториа хүрхрээг тойрсон аялал жуулчлал болон агнуурын жуулчлал хөгжсөн

## Цахим холбоос 
* Republic of Zimbabwe: *Zimbabwe Government Online*
* Republic of Zimbabwe: *Office of the President and Cabinet* 


Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Роберт Мугабе

**Роберт Габриел Мугабе** (, * 1924 оны хоёрдугаар сарын 21-нд Кутамад; † 2019 оны есдүгээр сарын 6-нд Сингапурт) нь 1987 оноос 2017 оныг хүртэл Зимбабвегийн Ерөнхийлөгчийн албыг хашсан улс төрч юм. Түүнээс өмнө тэрбээр улсынхаа Ерөнхий сайд байжээ. Мугабе сүүлийн жилүүдэд улс орноо дарангуйлан захирах болсон.

Мугабегийн Ерөнхийлөгчөөр ажилласан эхний жилүүдэд улс орон цэцэглэн хөгжиж байсан боловч түүний хэрэгжүүлсэн цагаан арьстнуудын эзэмшдэг газрыг хар арьстан эздэд нь буцааж өгөх газрын шинэчлэл нь тус улсын гадаад нэр хүндэд ноцтой нөлөөлсөн юм. Энэ шинэчлэл 1998 онд хэрэгжсэн бөгөөд 2001 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага Зимбабвед хүний эрх зөрчигдөж байгааг анхааралдаа авч тус улсын эсрэг хориг тавив. 

Мугабегийн хэрэгжүүлсэн социализмын гамшигт эдийн засгийн бодлого тус улсыг хэт ядууралд хүргэж, мөнгөний ханш 1200%-иар унаж, ажилгүйдэл 80%-д хүрчээ.

Нас дээр гарсан Мугабе ерөнхийлөгчийн албаа эхнэр Грэйстээ залгамжлуулахаар санаархаж байсан бөгөөд 2017 онд дэд ерөнхийлөгч Эммерсон Мнангангваг огцруулан нь арми, улс төрчдийн эсэргүүцлийг өдөөж, армиас Мугабег засгийн эрхээ шилжүүлэхийг шаардсан юм. Шахалтад орсон Мугабе 2017 оны 11 сарын 21-нд ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа шилжүүлэхийг зөвшөөрсөн бөгөөд эрх баригч намаас дэд ерөнхийлөгч асан Эммерсон Мнангангваг шинэ ерөнхийлөгч болон намын даргаараа сонгожээ.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Зимбабвегийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Зимбабвегийн улс төрч
Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)
Ангилал:Ямайка одон шагналтан
Ангилал:Хосе Марти одон шагналтан
Ангилал:Зимбабвечууд
Ангилал:1924 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Морган Цвангирай

[thumb|right|200px|Морган Цвангирай, [Осло 2009 Зургийг: Харри Вад]]
**Морган Ричард Цвангирай** (, 1952 оны гуравдугаар сарын 10-нд Бухерад төрсөн, 2018 оны хоёрдугаар сарын 14-нд Йоханнесбургт нас барсан) нь Бүгд Найрамдах Зимбабве Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдсон.

Тэрбээр Зимбабвегийн сонгогчдын олонхын дэмжлэгийг хүлээдэг Ардчилсан өөрчлөлтийн төлөө хөдөлгөөний Ерөнхийлөгч бөгөөд Зимбабвегийн Ерөнхийлөгч Роберт Мугабегийн эсрэг сөрөг хүчний гол удирдагч юм. Тэрбээр 2008 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нийт хүчинтэй саналын 47.8%-ийг авсан нь Мугабегийн авсан 43.2%-ийн саналаас илүү гарсан юм. Гэвч энэ нь Зимбабвегийн хуулиар шаарддаг олонхи саналд хүрээгүй. Харин Цвангирайгийн АӨТХ намын өөрсдийнх нь тоолсноор шаардлагатай олонхын саналыг авсан бөгөөд сонгууль явагдсан өдөр болон албан ёсны дүнг мэдээлсэн өдрийн хооронд сонгуулийн дүнг өөрчилсөн байж болно гэж мэдэгдэж байгаа юм. Цвангирай анх Мугабегийн эсрэг хоёрдахь шатны сонгуульд орохоор төлөвлөж байсан боловч удалгүй засгийн газрыг дэмжигчид хүчирхийлэл, сүрдүүлэг их явуулж байгаа тул сонгуульд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдсэн.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Зимбабвегийн ерөнхий сайд
Ангилал:Зимбабвечууд
Ангилал:1952 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Дели

**Дели** (; ; ; заримдаа *Дилли* гэдэг) нь Энэтхэгт хүн амаараа хоёрт орох 17 сая хүн амтай метрополис бөгөөд Делийн Үндэсний Нийслэлийн Нутаг дэвсгэр хэмээх албан ёсны нэртэй холбооны засгийн газраас удирддаг нутаг дэвсгэр юм. Хойд Энэтхэгийн Панжаб бүс нутаг дахь Ямуна мөрний эрэг дээр байрладаг тус хот нь дэлхийн хамгийн эрт хүн суурьшсан хотуудын нэг болно.

 онд Шахжаханы байгуулсан Ред Форт нь Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын өдөр Энэтхэгийн Ерөнхий сайд ард түмэндээ хандаж үг хэлдэг газар болсон]]
Дели нь дундад зууны үед Энэтхэгийн хэд хэдэн эзэнт улсын нийслэл болж байсан бөгөөд баруун хойд Энэтхэг болон Энэтхэг-Гангын тал газрын хоорондох худалдааны эртний зам дагуу байрладаг нэгэн том хот юм. Энэ хотод эртний болон дундад зууны үетэй холбоотой түүхэн хөшөө дурсгал, археологийн олдвор, үлдэгдэл их бий. Моголын эзэн хаан Шахжахан өдгөө "Хуучин Дели" хэмээх хотыг байгуулсан нь 1649-1857 онд Моголын Эзэнт гүрний нийслэл болж байв.

Британийн Зүүн Энэтхэгийн Компани XVIII-XIX зууны үед Энэтхэгийн ихээхэн хэсгийг хяналтдаа оруулж, тус компани болон Британийн Ражийн удирдлага дор Калькуттаг нийслэл болгожээ. Нэгдсэн Вант Улсын V Жорж 1911 онд нийслэлийг Дели рүү буцаан нүүлгэж, Шинэ Дели хэмээх шинэ хот байгуулахаар болсноо зарлах хүртэл Калькутта ийнхүү нийслэлийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1947 онд Энэтхэг Британий ноёрхлоос тусгаар тогтносны дараа Шинэ Дели Энэтхэгийн нийслэл бөгөөд засаг захиргааны төв нь болсон. Ийнхүү Шинэ Делид холбооны засгийн газрын гол гол байрууд, үүний дотор Энэтхэгийн парламент байрлах болсон. 

Улс орны өнцөг булан бүрээс хүмүүс цагаачлан ирсээр Дели олон соёлыг агуулсан космополитан хот болон өргөжжээ. Хотын түргэн хөгжил, урбанизаци, хүн амын харьцангуй өндөр дундаж орлого зэрэг нь хотыг өөрчилсөн. Өнөөдөр Дели Энэтхэгийн соёл, улс төр, бизнесийн томоохон төв болсон.

## Мөн үзэх 
*Шинэ Дели

## Эгч дүү хотууд
*, Вашингтон хот
*, Чикаго 
*, Москва 
*, Токио 
*, Куала-Лумпур 
*, Сөүл 
*, Лондон 

## Лавлах материал
## Гадаад холбоос
* Directory of Indian Government Websites, Delhi
* Government of National Capital Territory of Delhi
* Municipal Corporation of Delhi
* Delhi Cantonment Board
* Lonely Planet guide


Ангилал:Делийн суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Энэтхэгийн их сургуулийн хот
Ангилал:Энэтхэгийн хот
Ангилал:Энэтхэгийн холбооны нутаг дэвсгэр
Рафаэл Надал

**Рафаэл Надал** (испани. *Rafael Nadal Parera*, 1986 оны 6-р сарын 3-нд Испани улсын Манакор хотод төрсөн) нь олимпын аварга, Их Дуулгын 9 тэмцээнд аваргалсан Испанийн мэргэжлийн теннисчин юм. Тэрбээр Францын нээлттэй тэмцээнд 14 удаа, Уимблдонд 2 удаа, Австралийн нээлттэй тэмцээнд 1 удаа, Америкийн нээлттэй тэмцээнд 1 удаа тус тус түрүүлж байсан. Тэрбээр дэлхийд нэгт ордог теннисчин бөгөөд энэхүү байр сууриа 2008 оны наймдугаар сарын 18-наас хойш хадгалж байна. Тэрбээр шороон талбай дээр маш сайн тоглодог ба олон хүн түүнийг түүхэн дэх шавар талбайн хамгийн агуу теннисчин гэж үздэг. Надал мөн өөрийн үеийн хамгийн шилдэг тоглогч болох Рожер Федерерийн эсрэг хэрхэн өрсөлддөгөөрөө алдаршсан. Тэрбээр уг нь зөв гартай боловч теннис тоглохдоо солгой барилтай юм.

Тэрбээр Францын нээлттэй тэмцээнд 2005-2008 онд тасралтгүй дөрвөн удаа түрүүлсэн. Түүнчлэн 2006, 2007 онд Вимблдоны шигшээ тоглолтод хоёр удаа дараалан Рожер Федерерт ялагдсан боловч 2008 онд Вимблдонд, мөн 2009 онд Австралийн нээлттэй тэмцээнд Федерерийг ялж түрүүлжээ.

Надал нь 2010 оны Америкийн нээлттэй тэмцээнд түрүүлснээр бүх Их Дуулгад аваргалсан 7 дахь теннисчин болжээ.

Тэрээр карьерийнхаа шагналын мөнгөөр ​​теннисний түүхэнд хоёрдугаарт бичигддэг буюу 130 сая гаруй доллар авсан. RB Business-ийн шинжээчдийн үзэж байгаагаар теннисний спортоор 23 жил хичээллэсэн Надаль ивээн тэтгэгчийн гэрээ, хувийн хөрөнгө оруулалт зэргийг оруулаад 500 гаруй сая долларын орлого олсон байна.

2024 оны 11-р сарын 19-нд Рафаэл Надал мэргэжлийн карьераа орхиж байгаагаа зарласан байна. 

## Их Дуулгын үзүүлэлт 
Энэ хүснэгтэд Гранд Слэмийн тэмцээний ганцаарчилсан төрөлд Надалын хэрхэн оролцож ирснийг харуулав.

## Лавлах материал 
Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч
Ангилал:Испанийн теннисчин
Ангилал:Испанийн олимпын аварга
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Испанийн олимпын оролцогч
Ангилал:Теннисний олимпын аварга
Ангилал:Испанийн хүндэт иргэн
Ангилал:Мальоркагийн хүн
Ангилал:Испаничууд
Ангилал:1986 онд төрсөн
Лос-Анжелес

**Лос-Анжелес** (испаниар *Los Ángeles* ‚ сахиусан тэнгэр‘,  мөн *L.A.* ч гэдэг) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Калифорни мужийн өмнөд хэсэгт оршдог, тус мужийн хамгийн том хот юм. Тус хотод 3,847,400 хүн оршин суудаг бөгөөд Лос-Анжелесын бүс нийт (зэргэлдээх хот сууринтайгаа нийлээд) 18 сая гаруй хүн амтай. Тус хотын нутаг дэвсгэр 1200 км кв. Хүн амаараа АНУ-д зөвхөн Нью-Йоркийн дараа л ордог.

## Түүх 
Лос-Анжелес хэмээх нэр нь испани хэлний "сахиусан тэнгэрүүд" гэсэн үгнээс гаралтай. Энэ нэр нь тус газрын анхны нэрийн товчлол юм. Анхны нэр нь "El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles de Porciuncula" (Англи хэлээр "town of our lady the Queen of Angels of the little Portion") байв. Лос-Анжелес 1781 онд байгуулагдсан. Энэ нутгийг урьд өмнө Испанийн эзэмшил байх үед Хуниперо Серра, Хуан Креспи хэмээх хоёр Францискан санваартан судалжээ. 1850 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд Калифорни АНУ-ын нэг муж болжээ.

## Газар зүй
### Уур амьсгал
## Үзүүштэй газрууд 
Лос-Анжелест үзүүштэй газар олон бий. Венецийн эрэг гэх мэтийн маш урт үргэлжилсэн наран шарлагын газрууд олон байдаг. Олон жуулчин Холливудад очиж, Холливудын алдартнуудын мөр, Мэнний Хятад театр зэргийг үздэг. Лос-Анжелест Л.А. Тойргийн урлагийн музей, Геттийн музей зэрэг сайхан музей бас олон.

## Эдийн засгийн салбарууд 
Лос-Анжелес кино, телевизийн үйлдвэрлэл ихэд хөгжсөнөөрөө алдартай. Кино, телевизийн үйлдвэрлэлийн ихээхэн хэсэг нь Холливудад төвлөрдөг. Түүнчлэн энэ хотод цэргийн зориулалттай нисэх онгоц үйлдвэрлэдэг. Хөгжмийн үйлдвэрлэл ч энэ бүс нутагт төвлөрдөг. Тус хот мөн банк санхүүгийн нэгэн томоохон төв юм.

## Хорооллууд 
Лос-Анжелест олон арван алдартай хорооллууд бий. Тухайлбал:

* Холливуд, киноны олон студи байрладаг байсан.
* Элизейн цэцэрлэгт хүрээлэн, Доджер цэнгэлдэх хүрээлэн байрладаг.
* Венецийн эрэг.
* Брэнтвүүд, маш баян бүс.
* Фэрфакс өргөн чөлөө, еврейчүүд амьдардаг.
* Вэствүүд, Лос-Анжелес дахь Калифорнийн Их Сургууль байрладаг.
* Холмби толгод, Плэйбой харш байрладаг.
* Силверлэйк, ижил хүйстнүүдийн амьдардаг хороолол.
* Зүүн Л.А., мексик-америкчуудын амьдардаг хороолол.
* Төв Өмнөд Л.А., африк-америкчуудын амьдардаг хороолол.
* Сан Фернандо хөндий, Перс гаралтай олон хүн амьдардаг хороолол.

## Улс төр 
Лос-Анжелесын одоогийн захирагч нь Антонио Вилларайгоза.

## Цахим хуудас 
* Хотын албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 

Ангилал:Калифорнийн суурин
Ангилал:Хойд Америкийн суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Калифорнийн тойргийн төв
Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот
Ангилал:1781 онд байгуулагдсан
Дамбадондогийн Баатаржав

**Дамбадондогийн Баатаржав** (1961 оны зургаадугаар сарын 2-нд төрсөн) — Монгол Улсын түүхэнд анх удаа паралимпаас алтан медаль авсан байт харвааны тамирчин. Аав Дамбадондог нь Монгол улсын начин цолтой бөх хүн байв.

Тэрбээр 1989 оноос байт харвааны спорт­оор хичээллэж эхэлсэн бөгөөд улсын аварга шал­гаруу­лах тэмцээнээс хоёр алт, дөрвөн мөнгө, дөрвөн хүрэл медаль хүртэж байсан. 

Мєн 2000 онд Австрали улсын Сидней хотноо болсон паралимпаас шагналт тав­дугаар байр, 2001 онд БНСУ-ын Вонжу хотноо болсон Номхон Далайн наадмын шагналт дөрөв­дүгээр байр, 2004 Грекийн Афин хотноо болсон паралимпын наадмын тав­дугаар байрыг тус тус хүртэж байжээ. 2006 оны Азийн наадамд байт харвааны төрлөөр улсаа төлөөлөн оролцож байсан. 

2008 оны Бээжингийн паралимпын наадамд мөн байт харвааны төрлөөр оролцож алтан медаль авсан.
2008 оны есдүгээр сарын 19-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Дамбадондогийн Баатаржавыг Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Монгол Улсын гавъяат тамирчин цолоор шагнажээ.

Ангилал:Монголын хөгжлийн бэрхшээлтэй байт харваач
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Паралимпын байт харвааны аварга
Ангилал:Дашбалбарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1961 онд төрсөн
Зэрэг сум

**Зэрэг** (монгол бичгээр Зураг:J̌erge.png *жэргэ*) сум нь Монгол Улсын баруун хэсэгт орших Ховд аймгийн нэгэн сум юм.

## Түүх
Анх 1931 оны хоёрдугаар сарын 7-ны өдөр Ханбаатар хайрхан уулын хошуунаас салж Алтантээл сум нэртэй байгуулагджээ. 1933 онд Зэрэг (Алтантээл) сум 10 баг, 353 өрх, 1800 хүн амтай байсан.

Тус сумын нутаг дэвсгэрт Хөдөлмөр нэгдэл 1954 онд байгуулагдаж байсан бөгөөд 1990-ээд оны мал хувьчлалаар нэгдэл тарсан.

АХ ялсаны дараа 1924 онд Зэрэг Алтантээлд орон нутгийн захиргаа анх байгуулагдсан байна. Зэрэг сумын нутагт Хатанбаатар хайрхан уулын хошууны Хундага сум гэж Зэргийн эхний Хөх Толгой, Зэлийн усан дээр байгуулагджээ.

Сумын даргаар Пүрэвийн Дагва батлагджээ. П.Дагва нь Зэрэг сумыг үндэслэн байгуулсан анхны дарга бөгөөд бийрийн бичээч хүн байжээ. П.Дагва нь тухайн үедээ нэлээд боловсролтой хүний тоонд багтаж, тус сумыг үүсгэн бэхжүүлэх үйлсэд их гавъяа байгуулжээ.

Хундага сум нь дотроо хоёр хоринд хуваагдаж байсан бөгөөд хорины даргаар Бүрэнбаяр, Буяхтогтох нар томиглогдон ажиллаж байжээ. Хундага сумыг 1926 онд одоогийн Зэрэг сум байгаа Хөндлөнгийн эхэнд шилжүүлж улмаар орон нутгийн захиргааны зохион байгуулалтыг өргөтгөжээ.

Ингээд сумын хоёр хориныг 7 баг болгон Хундага сумын нэрийг Зэрэг Алтантээл хэмээн нэрлэсэн нь өнөөг хүртэл уламжлагдан нэрлэгдсээр байна. 
Шашныг төрөөс тусгаарлахын тулд Бургасны хийдийн лам нарын хурал хуралдуулж, төрийн бодлогыг лам нарт таниулж лам нарын асуудлыг байнга анхаарч байжээ.

1929 онд Зэрэг суманд нам, эвлэл, олон нийтийн байгууллага байгуулагдаж эхэлсэн бөгөөд 1932 онд сумын намын үүрийг Намжаагийн Чавхаа даргатай 9 гишүүнтэй албан ёсоор байгуулсан байна. 1932 онд Зэрэг суманд хувь нийлүүлсэн хоршоо байгуулагдаж, үндэсний худалдаатай болсон байна. Ард түмний чөлөөт худалдааны зам ингэж нээгдсэн байна.
 
1940 онд Зэрэг суманд бага сургууль 60 сурагч, 2 багш, 1 ажичин, 13 эсгий гэртэйгээр байгуулагджээ. 1941 онд тус суманд сүү авч, тос боловсруулах завод байгуулагдаж улсын чанартай үйлдвэрийн газар бий болжээ.

## Алдартай хүмүүс
*Монгол улсын 4 дэх ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж
*Р.Амаржаргал - МУ-н ерөнхий сайд 1999 он
*Чулууны Далай - түүхийн шу-ны доктор, академич
*Авирмэдийн Энхээ, чөлөөт бөхийн ДАШТ-ний 1985 оны 62 кг жингийн мөнгө, 1986 оны хүрэл медальт тамирчин
*Ж.Эрхэмбаяр - гавьяат эмч 
*Б.Эрдэнэчулуун - гавьяат эмч, чих хамар хоолойн эмч
*Б.Эрдэнэбаатар - нэрт сэтгүүлч
*Т.Янжмаа - гавьяат эх баригч, бага эмч
*1940-1941 онд ДЯЯ сайд болон худалдааны яамны сайдаар ажиллаж байсан Пүрэвийн Дамбадаржаа 
*Ц.Бааст - Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан
*Т.Жамбалнаваг - Ард түмний баатар, гавьяат үйлчилгээний ажилтан
*Цэрэндоржийн Бааст - Монгол улсын Манлай уяач, Зэвсэгт хүчний 232-р ангийн хурандаа асан

## Цахим холбоос 
*Зэрэг сумын сайт


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Ховд аймгийн сум
2005 он

**2005 он** (Хоёр мянга таван он) — Нийтийн он тоолол (аргын улирлын)-ын 2005 дугаар он, жил.

## Үйл явдал 
* 11 сарын 22 — Ангела Меркель Германы түүхэн дэх анхны эмэгтэй канцлер болов.

## Төрсөн хүн 
:*Дэлгэрэнгүй: :Ангилал:2005 онд төрсөн*

## Өнгөрсөн хүн 
:*Дэлгэрэнгүй: :Ангилал:2005 онд өнгөрсөн*
* 4 сарын 2 — Польшийн шашны зүтгэлтэн II Иохан Паул


#
Глюкоз

**Глюкоз** (D-Глюкоз) С6Н12О6 томъёотой нүүрс устөрөгч.
Шим бодисуудын нэг болох нүүрс усны мономер нэгдэл юм. Цагираг бүтэцтэй глюкозууд хоорондоо нэгдэж дисахарыг үүсгэнэ. Нэг глюкозын нэгдүгээр нүүрстөрөгч, нөгөө глюкозын дөрөвдүгээр нүүрстөрөгчийн OH бүлгүүд харилцан үйлчлэлцэж гликозидын холбоогоор холбогдож дисахарыг (мальтоз) үүсгэнэ. Эндээс ус ялгарах ба ялгарсан усны молийн тоогоор зэргийг тодорхойлно.  

Ангилал:ATC-B05
Ангилал:ATC-V04
Ангилал:ATC-V06
Ангилал:Чихэрлэг амтлагч
Ангилал:Биотехнологи
Ангилал:Түргэн тусламжийн үеийн эмийн бодис
Ангилал:Эмийн бодис
Ангилал:Хүнсний бүтээгдэхүүний агуулгын бодис
Ангилал:Элсэн чихэр
Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ

**Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ** 1982 оны гуравдугаар сарын 22-нд Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотод төрсөн боксчин, Монгол улсын гавьяат тамирчин. Улаанбаатар хотын 10 жилийн 13 дугаар дунд сургууль төгссөн. Ээж, өвөөгийн хамт амьдардаг.

Боксын спортоор 1996 оноос эхлэн хичээллэсэн. Тэмцээнд 60 кг, 64 кг-ын жинд тоглодог. 2004 оны Афины Олимпод боксын 60 кг-ын жинд, 2008 оны Бээжингийн Олимп, 2012 оны Лондоны олимпуудад 64 кг-ын жинд тус тус оролцсоноос 2012 онд хүрэл медаль хүртжээ.

Бээжингийн олимпын 5-р байрын шагналтай. ДАШТ-ий хүрэл медальт (2009), Дэлхийн цомын мөнгөн медальт (2008), Осакад болсон 2001 оны Зүүн Азийн наадмын аварга, Дохад болсон Азийн наадмын мөнгөн медальт, Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний алт, хүрэл медальт, Чехийн Усти-над-Лабе хотод болсон олон улсын тэмцээний аварга.

## Цахим холбоос 
* ОУБХ-ны цахим газар дахь У. Мөнх-Эрдэнийн танилцуулга
* 

Ангилал:Боксын азийн аварга
Ангилал:Боксын дорнод азийн наадмын аварга
Ангилал:Монголын боксчин
Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Арвайхээрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1982 онд төрсөн
Аляска

**Аляска** (Англи: *Alaska Аласка*) нь Хойд Америк тивийн баруун хойд хэсэгт орших 1 717 854 км² газар нутгтай Америкийн Нэгдсэн Улсын хамгийн том муж юм. 2025 оны байдлаар мужийн хүн ам 740 133 байсны ойролцоогоор 50% нь Анкориж метрополитан бүсийн дагуу оршин суудаг. Мужийн нийслэл нь **Жуно** хот.    

## Түүх 
Анх 1732 онд Михаил Гвоздев, Иван Фёдоров хоёрын удирдаж байсан оросын экспедиц нээсэн бөгөөд эхлээд хувь хүмүүсийн эзэмшилд байж байгаад сүүлд 1799 оноос Оросын Эзэн хаан I Павелын захирамжаар тусгайлан байгуулагдсан бүрэн орос худалдаачдаас бүрдсэн Орос-америкийн компанийн  (шинэчлэлийн өмнөх орос хэл. *Россійско-Американская компанія*) мэдэлд очжээ. Америк тив дахь Оросын Эзэнт гүрний эзэмшилд байж байгаад 1867 онд АНУ-д худалдсан юм.   

АНУ-ын Конгресс Аляскын байгалийн нөөц баялгийг АНУ-ын ирээдүйн өсөлт хөгжилд онц чухал ач холбогдолтой гэж үзэн шийдвэр гаргасны үндсэн дээр тус 1,518 сая км² газар нутгийг Оросын эзэнт гүрнээс худалдан авчээ. Америкийн Нэгдсэн Улс нь Оросын Эзэнт улстай 1867 оны 3-р сарын 30-нд нэг акр газрыг 2 центээр буюу нэг га газрыг 5 цент орчим үнээр бодож нийт 7.2 сая доллараар худалдан авах Гэрээ Вашингтон хотод байгуулж мөн оны 10-р сарын 18-нд тус газар нутгийг албан ёсоор шилжүүлэн авчээ. Ханш уналтыг тооцож үзвэл тухайн үед төлсөн мөнгөн дүн 2021 оны 133,3 сая орчим доллартай тэнцэх юм.

Сүүлд 1912 оны 5-р сарын 11-нд зохион байгуулалтай нутаг дэвсгэр болгохоос өмнө энэ нутагт засаг захиргааны хэд хэдэн өөрчлөлт хийгдсэн. 1959 оны 1-р сарын 3-нд албан ёсоор АНУ-ын 49 дэх муж улс болжээ. Хойгийг нэрлэхэд л хэрэглэдэг байсан "Аляска" хэмээх нэрийг Оросын колоничлолын үед өгсөн бөгөөд энэ нэр нь алеут хэлний *alaxsxaq* ("эх газар" буюу үгчилбэл "тэнгисийн ажиллагаа чиглэдэг зүйл" гэсэн үгнээс гаралтай. Энэ муж улсыг мөн ижил үндсээс гаралтай алеут үг болох *Alyeska* буюу "их газар" гэсэн үгээр нэрлэдэг. 1917 оноос хойш албан ёсоор шилжүүлж авсан 10-р сарын 18-ны өдрийг АНУ-д Аляскын өдөр гэж тэмдэглэдэг байна.

## Лавлах бичиг 
## Гадны холбоос 
;Муж улсын засгийн газар
* State of Alaska website
* Alaska State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Alaska state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
;АНУ-ын засгийн газар
* Energy & Environmental Data for Alaska
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Alaska
* US Census Bureau
* Alaska State Facts
;Бусад
* Alaska Community Database System
* Alaska's Digital Archives
* Alaska, project area of the American Land Conservancy
* Alaska Inter-Tribal Council
* 5 Best Places to Live in Alaska (article)

Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс

Ангилал:Эксклав
Хавай

**Хавай муж улс**  (; Хавай хэл: ''Moku'āina o Hawai'i*) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын эх газраас баруун өмнө зүгт, Японоос зүүн өмнө зүгт, Австралиас зүүн хойд зүгт Номхон Далайн төв хэсэгт орших АНУ-ын муж улс юм. Тус муж улс нь 1959 оны наймдугаар сарын 21-нд Холбоонд нэгдэн орсноор АНУ-ын тавьдахь муж улс болсон. Нийслэл нь Оаху арал дээр орших Хонолулу хот юм. Хүн амын хамгийн сүүлийн тооллогоор мужийн хүн ам 1,283,388 байв.

Энэ муж улс нь уртаашаа 2400 гаруй км талбайд тархсан олон зуун арлаас бүрдэх, галт уулс бүхий Хавайн арлуудыг бараг тэр чигт нь хамардаг. Ольтригийн зүүн өмнөд үзүүрт найман "гол арал" нь байдаг ба баруун хойноос, зүүн өмнөөшөө нь нэрлэвэл Нийхау, Кауай, Оаху, Молокай, Ланай, Кахоолаве, Мауй, Хавай болно. Эднээс Хавай арал хамгийн том бөгөөд муж улсын нэртэй андуурахгүйн тулд "Том арал" гэж дуудах нь элбэг байдаг. Энэ ольтриг нь физик газарзүй болон угсаатан судлалын хувьд Далайн орнуудын Полинезийн дэд бүсэд багтана.

## Лавлах материал 
## Нэмж унших материал 
* The Constitution of the State of Hawaii. Article XV.
* Bushnell, O. A. 1993. *The Gifts of Civilization: Germs and Genocide in Hawai'i*. ISBN 0-8248-1457-6. Honolulu: University of Hawaii Press
* Kinzer, Stephen 2007, *Overthrow: America's Century of Regime Change from Hawaii to Iraq''. ISBN 0-8050-8240-9. Times Books
* 
* 
* Schamel, Wynell and Charles E. Schamel. "The 1897 Petition Against the Annexation of Hawaii." Social Education 63, 7 (November/December 1999): 402-408.
* Stokes, John F.G. 1932. "Spaniard and the Sweet Potato in Hawaii and Hawaiian-American Contacts." American Anthropologist, New Series, v, 34, n, 4, pp. 594-600.

## Гадны холбоос 
* Хавайн аялал жуулчлалын албан ёсны вэбсайт
* Муж улсын албан ёсны вэбсайт
* Хавай муж улсын баримт мэдээлэл АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн департамент
* Хавайн газарзүй, шинжлэх ухааны бусад мэдээлэл
* Хавайн эрчим хүчний өгөгдөл мэдээлэл
* Хавайн арлуудын сансраас авсан зураг НАСА-гийн Дэлхийн одон орон судлах төв
* http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm

Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс

Ангилал:Полинезийн арлын бүлэг
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арлын бүлэг
Ангилал:Номхон далайн арлын бүлэг
Агнуурын тэнгис

**Агнуурын тэнгис** () нь Номхон далайн нэг хэсэг бөгөөд Курилийн арлууд, Камчаткын хойгоор Номхон далай, Сахалин, Хоккайдогоор Япон тэнгистэй хиллэдэг тэнгис юм.

## Газар зүй 
Агнуурын тэнгисийн нийт талбай нь 1,528 мянган км&sup2;, дундаж гүн нь 838м бөгөөд өмнөд хэсгээрээ илүү гүнзгий байдаг онцлогтой. Курилийн арлуудын орчимд орших хамгийн гүн цэг нь 3,658м болно.

Япон тэнгистэй холбогдох Тартарын хоолой болон Ла Перусын хоолой нь гүехэн байдаг бол Номхон далайтай холбогддог, Курилийн арлуудын хоорондох хоолойнуудын гүн нь 2,000м хүрэх тохиолдол бий.

Агнуурын тэнгисийн баруун хэсэгт ОХУ-ын эзэмшлийн Шантарын арлууд оршдог.

## Далайн урсгал 
Агнуурын тэнгист цагийн зүүний эсрэг чиглэлтэй далайн урсгал (Агнуурын тэнгисийн тойрог урсгал) урсах бөгөөд Курилийн арлуудын хойд хэсгээр Камчаткын урсгалын нэг хэсэг нь орж ирдэг. Тартарын хоолойд Амур мөрний адаг байдаг тул Хоккайдогийн хойд хэсгийн урсгалыг эс тооцвол Япон тэнгистэй бараг усны солилцоо байдаггүй.

Зуны улиралд ч усны температур нь бага байдгаас Агнуурын тэнгисийн их даралтын орон үүсэх нь элбэг, энэ нь Японы хойд нутгаар зуны улиралд ч сэрүү татаж, манан үүсэх нөхцөл болдог байна.

### Хөвөгч мөс 
Амур мөрний цутгадаг хэсгээр усан дахь давсны эзлэх хувь бага байдгаас нягт ихтэй болох тул өвлийн улиралд Сибирийн их даралтын орны нөлөөгөөр хөлддөг. Япон тэнгисийн умард хэсэг ба Агнуурын тэнгис нь ийнхүү хойд хагас бөмбөрцгийн өвөл хөлддөг хамгийн урд цэг болно. Хавар болоход мөс хайлж, хөвөгч мөснүүд бий болон, Сахалины зүүн эргийн дагуух урсгалыг дамжин, Хоккайдогийн хойд эрэгт хүрч ирдэг байна.

## Газрын тос, шатдаг хийн нөөц 
Сахалины орчимд эх газрын тавцангийн гүнд газрын тос, шатдаг хийн баялаг ордууд бий. Сүүлийн жилүүдэд Агнуурын тэнгисийн ОХУ-ын эзэмшлийн бүс нутгаас газрын тос, шатдаг хий олборлох Сахалин төсөл хэрэгжиж буй.

## Мөн үзэх 

Ангилал:Номхон далайн тэнгис
Ангилал:Оросын ус зүй
Ангилал:Японы ус зүй
Селебесийн тэнгис

**Селебесийн тэнгис** () нь Филиппиний өмнөд хэсгийн Минданао, Индонезийн Борнео, Сулавеси арлуудаар хүрээлэгдсэн тэнгис юм. 6,200м хүртэл гүнзгий, хойноос урагш 675км, баруунаас зүүнш 837км өргөнтэй, нийт талбай нь 280,000км&sup2; болно.


Ангилал:Австралазийн дундад тэнгисийн тэнгис
Ангилал:Индонезийн ус зүй
Ангилал:Борнеогийн ус зүй