open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нарны тос

**Нарнаас хамгаалах тос** буюу **нарны тос** нь наранд түлэгдэхээс хамгаалж, арьсны хорт хавдраас урьдчилан сэргийлэхэд тусалдаг, арьсанд зориулсан бүтээгдэхүүн юм. Нарнаас хамгаалах тос нь лосьон, шүршигч, гель, стик, нунтаг болон бусад хэлбэрээр байдаг. 

Нарнаас хамгаалах тосыг найрлагад агуулагдах идэвхтэй бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн төрлөөр (органик бус нэгдлүүд эсвэл органик молекулууд) дараах байдлаар ангилж болно.

* Физик нарны тос нь идэвхтэй найрлага болох органик бус нэгдлүүдийг (цайрын исэл ба/эсвэл титаны давхар исэл) ашигладаг. Эдгээр найрлага нь хэт ягаан туяаг шингээдэг.
* Органик молекулуудыг идэвхтэй найрлага болгон ашигладаг химийн нарны тос. Идэвхтэй органик молекулууд нь ихэвчлэн газрын тосноос гаргаж авсан барилгын блокоос нийлэгждэг тул эдгээр бүтээгдэхүүнийг заримдаа химийн нарнаас хамгаалах тос гэж нэрлэдэг. Нарнаас хамгаалах химийн найрлага нь хэт ягаан туяаг шингээх замаар голчлон ажилладаг. Олон жилийн туршид зарим органик хэт ягаан туяаны шингээгчийг хоруу чанарыг нь үнэлэхийн тулд маш нарийн судалж, заримыг нь усны амьдрал, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийн улмаас Хавай зэрэг газруудад хориглосон байдаг.
* Органик болон органик бус хэт ягаан туяаны шүүлтүүрийг хослуулан агуулсан хайбрид нарны  тос.

Эртний соёл иргэншил арьсыг нарны гэмтлээс хамгаалахын тулд төрөл бүрийн ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүн хэрэглэдэг байв. Жишээлбэл, эртний Грекчүүд энэ зорилгоор оливын тос хэрэглэдэг байсан бол эртний египетчүүд будаа, мэлрэг цэцэг, люпин ургамлын хандыг ашигладаг байсан бөгөөд өнөөг хүртэл бүтээгдэхүүн нь арьс арчилгааны зориулалтаар ашиглагдаж байна. Цайрын ислийн оо нь олон мянган жилийн турш арьс хамгаалахад түгээмэл байсаар ирсэн. Филиппин, Малайз, Индонезийн нүүдэлчин далай тэнгисийн Сама-Бажау хүмүүсийн дунд нарнаас хамгаалах нийтлэг төрөл бол усны хогийн ургамал, будаа, амтлагчаар хийсэн борак буюу бурак хэмээх зуурмаг юм. Үүнийг эмэгтэйчүүд ихэвчлэн далайн халуун орны нарны хурц туяанаас нүүр болон ил гарсан арьсны хэсгийг хамгаалахад ашигладаг. Мьянмарт газрын холтосоор хийсэн шар-цагаан гоо сайхны зуурмагийг нарнаас хамгаалах зорилгоор хэрэглэдэг уламжлалтай. Мадагаскарт 18-р зуунаас хойш нарнаас хамгаалах, гоёл чимэглэл, шавж үргээх зорилгоор масонжоан гэж нэрлэгддэг нунтагласан модны зуурмагийг өмсөж ирсэн бөгөөд өнөөг хүртэл арлын баруун хойд эргийн бүс нутагт хаа сайгүй байдаг.

Ангилал:Арьс арчилгаа
Арьс арчилгаа

**Арьс арчилгаа** гэдэг нь арьсны эрүүл мэнд, гадаад төрхийг хадгалах болон сайжруулах зорилготой үйл ажиллагаа юм. Үүнд арьсаа цэвэрлэх, чийгшүүлэх, нарны хэт ягаан туяанаас хамгаалах, мөн батга, хуурайшилт зэрэг арьсны асуудлыг эмчлэх зэрэг орно. Арьс арчилгаа нь арьсыг халдвар, цочролоос хамгаалахад тусалдаг бөгөөд өдөр тутмын эрүүл ахуйн салшгүй нэг хэсэг юм.

Арьс арчилгаа нь гоо сайхны болон эмнэлгийн (дерматологийн) арчилгааны зааг дээр оршдог ойлголт юм. Арьс арчилгаа нь гоо зүйч, сувилагч зэрэг эмч бус мэргэжлийн хүмүүсийн оролцоотойгоор явагддагаараа дерматологийн эмчилгээнээс ялгаатай. Арьс арчилгаанд хувь хүний амьдралын хэв маяг, хүрээлэн буй орчин, ажлын нөхцөл зэрэг хүчин зүйлсийн өөрчлөлтүүд нөлөөлдөг. Мөн арьс арчилгаа нь шархны эдгэрэлтийг дэмжих, туяа эмчилгээний дараах арьсны нөхөн сэргээлт, зарим эмийн эмчилгээний үр нөлөөг сайжруулахад чухал үүрэгтэй.

Арьс бол хүний биеийн хамгийн том эрхтэн бөгөөд нян, бохирдол, хорт бодисоос хамгаалах үндсэн үүрэгтэй. Угаах, тос түрхэх зэрэг өдөр тутмын энгийн арчилгааны зуршлууд нь арьсны эрүүл мэндэд мэдэгдэхүйц эерэг нөлөө үзүүлдэг. Гэсэн хэдий ч эдгээр аргын ашиг тус болон эмнэл　зүйн үр нөлөө нь шинжлэх ухааны хувьд бүрэн судлагдаагүй хэвээр байна. Эмнэлэг болон эрүүл мэндийн байгууллагуудад ч арьс арчилгааны практик нь ихэвчлэн нотолгоонд суурилсан удирдамж бус, харин хувь хүний итгэл үнэмшил, сонголт, орон нутгийн нөхцөл байдалд тулгуурласан байдаг.

Эрүүл мэндээ бүхэлд нь арчлах нь арьсны эрүүл байдалд чухал нөлөөтэй. Хоолны зөв зохистой дэглэм, идэвхтэй амьдралын хэв маяг нь арьсыг сайжруулахад тусалдаг. Исэлдэлтийн стресс нь арьсыг хурдан хөгшрөхөд нөлөөлдөг гол хүчин зүйл гэдгийг өргөнөөр хүлээн зөвшөөрдөг. Ус хангалттай уух нь арьсыг чийгшүүлэхэд дэмжлэг үзүүлдэг, ялангуяа архаг шингэн алдалттай хүмүүст онцгой ач холбогдолтой. Витамин дутагдсан, тэнцвэргүй хооллолт нь *scurvy*, *pellagra* зэрэг арьсны өвчинд хүргэхээс гадна эмнэл　зүйн хувьд бүрэн судлагдаагүй олон дэд эмгэгийн шалтгаан болдог. Нойр дутуу байх нь атопик дерматит, экзем, псориаз зэрэг арьсны өвчнийг улам даамжруулдаг болох нь тогтоогдсон бөгөөд эдгээр өвчин нь эргээд хүний нойрны чанарт сөргөөр нөлөөлдөг.
Үс арчилгаа

**Үс арчилгаа** гэдэг нь хүний хуйхаас ургасан үс, нүүр, эмзэг хэсэг болон бусад биеийн үсийг хамарсан үсний эрүүл ахуй, гоо сайхны ерөнхий нэр томьёо юм. Үс арчилгааны журам нь тухайн хүний соёл, үсний биеийн онцлогоос хамааран өөр өөр байдаг. Үсийг будах, тайрах, хусах, зулгаах эсвэл вакс, хатуу вакс, утас гэх мэт аргаар арилгаж болно. Үс арчилгааны үйлчилгээг салон, үсчин, өдрийн рашаан сувиллын газруудад санал болгодог бөгөөд бүтээгдэхүүнийг гэрийн хэрэгцээнд зориулж худалдан авах ч боломжтой. Үс арчилгаа, хуйхны арьсыг арчлах нь тусдаа мэт санагдаж болох ч арьсны доороос үс ургадаг тул хоорондоо холбоотой байдаг. Үсний амьд хэсгүүд (үсний уутанцар, үсний үндэс, үндэс бүрээс, sebaceous булчирхай) арьсны доор байдаг бол ургаж гарч буй үсний хэсэг нь үхэжсэн байдаг. 

Биеийн бусад арьсны нэгэн адил хуйх нь эрүүл бие, эрүүл үс үүсэхийн тулд эрүүл байх ёстой. Хэрэв ширүүн үстэй эсвэл үс унах асуудалтай хүмүүс тогтмол хуйхаа хүчтэй цэвэрлэдэг бол үс унахад хүргэдэг. Хуйхны бүх эмгэг нь нянгийн халдварын үр дагавар биш юм. Зарим нь тайлагдашгүй байдлаар үүсдэг бөгөөд ихэнхдээ зөвхөн шинж тэмдгийг нь эмчилдэг (жишээ нь: хаг). Мөн үсэнд нөлөөлдөг нян байдаг. Толгойн бөөс нь дэлхий даяар хамгийн түгээмэл үс, хуйхны өвчин юм. Толгойн бөөсийг анхаарч арилгаж болох бөгөөд судалгаагаар энэ нь эрүүл ахуйн шаардлага хангаагүйтэй холбоотой болох нь тогтоогджээ. Сүүлийн үеийн судалгаагаар толгойн бөөс нь цэвэр үсэнд ургадаг болохыг харуулж байна. Зайлшгүй шаардлагатай зүйл бол хуйхны арьсны гадаргууг цэвэрлэх явдал бөгөөд эрүүл ахуйг сахихын тулд биеийн бүх арьсыг цэвэрлэх шаардлагатай байдаг. 

Үс угаах нь илүүдэл хөлс, тослогийг арилгахаас гадна үс, хуйхан дээрх хүсээгүй бүтээгдэхүүнийг арилгадаг. Ихэнхдээ үсийг шүршүүрт орох эсвэл тусгай гадаргуугийн идэвхтэй бодис болох шампуниар угаана.
Генетик болон ерөнхий эрүүл мэнд нь үсний эрүүл байдалд чухал нөлөөтэй. Үсний эрүүл мэндийг хадгалахад зөв зохистой хооллолт маш чухал. Үсний амьд хэсэг нь хуйхны арьсан доор байрладаг бөгөөд үсний үндэс нь үсний уутанцарт (фолликул) оршдог. Фолликул болон үндэс нь артерийн судсаар дамжин ирэх цусаар тэжээгддэг бөгөөд энэ цус нь шим тэжээлийг үсний үндэс рүү зөөвөрлөдөг.

Стресс, гэмтэл, төрөл бүрийн эмийн хэрэглээ, архаг өвчин, эрүүл мэндийн асуудлууд, ус болон хоол хүнсэн дэх хүнд металл, тамхи татах зэрэг нь бүгд үсний өсөлт, гадаад төрхөнд сөргөөр нөлөөлдөг.

Ерөнхийдөө уураг, жимс жимсгэнэ, хүнсний ногоо, өөх тос, нүүрс ус агуулсан тэнцвэртэй хоолны дэглэм баримтлах нь чухал. Зарим витамин, эрдэс бодисыг биед шингээхийн тулд өөх тос шаардлагатай байдаг. Ямар нэг шим тэжээлийн дутагдал нь ихэвчлэн үсэнд хамгийн түрүүнд илэрдэг. Жишээлбэл, цус багадалтын хөнгөн хэлбэр нь үс уналт, шингэрэлтэд хүргэж болзошгүй.

В бүлгийн витаминууд, ялангуяа биотин нь эрүүл үс ургахад маш чухал. В5 витамин (пантотений хүчил) нь үсний уян хатан байдал, бат бөх байдал, гялалзсан өнгийг хадгалахад тусалдаг бөгөөд үс уналт, бууралтаас сэргийлдэг. В6 витамин нь хаг үүсэхээс сэргийлэхэд тустай бөгөөд үр тариа, өндөгний шар, элгэнд агуулагддаг. Харин В12 витамин нь үс унахаас хамгаалж, загас, өндөг, тахианы мах, сүүн бүтээгдэхүүнд ихээр агуулагддаг.

Ангилал:Эрүүл ахуй
Василий Нарышкин

**Василий Нарышкин** (орос. *Василий Фёдорович Нарышкин*, 16.. онд төрсөн- 1702 онд нас барсан) — Нарышкин угсааны ноён бөгөөд I Пётр хааны үеэл. 

Василий Нарышкин бол язгууртан гаралтай биш таруссын язгууртан Фёдор Полиектович Нарышкин болон түүний эхнэр Артамон Матвеевын эхнэрийн зээ охин Евдокия Петровна (төрхмийн овог Хомутова) нарын гурван хүүгийн том нь байв. Ийнхүү Царь Алексей Михайловичийн хоёр дахь эхнэр Наталья Кирилловна нь Василий Федоровичийн үеэл байв.

1671 онд Наталья Кирилловна хаан болсны дараа Нарышкин хааны ойрын хүн болсон. Жилийн дараа залуу Пётр хүүгийн төрсөн өдрөөр Василийн эцэг Думын гишүүн язгууртан болжээ. 1673 онд өмнө нь даамал байсан Василий танхимын дарга цол хүртжээ. 1675 онд тэрээр царийг хөдөө орон нутгаар явахад дагалдан явдаг болжээ. 

1676 онд Алексей Михайловичийг нас барсны дараа Нарышкинууд засгийн эрхээс шахагдан холдож, 1689 онд Царевна Софья Алексеевнаг эрх мэдлээс түлхэн унагасны дараа төрийн эрхэнд буцаж иржээ. 1688 оноос хойш үеэл I Пётрын ойрын туслахаар ажиллаж байсан Василий Нарышкин 1691 онд "окольничи", дараа нь "бояр" ноён болжээ. Тэрээр Кожуховскийн цэргийн ажиллагаанд (1694), Азовын кампанит ажилд (1695, 1696) оролцсон байна.

Тэрээр үр удам үлдээлгүй 1702 онд нас барсан.

Ангилал:Оросын язгууртан
Ангилал:1702 онд өнгөрсөн
Хятадын хөдөө аж ахуйн банк

**Хятадын хөдөө аж ахуйн банк** буюу ***The Agricultural Bank of China*** (хятад. 中國農業銀行, пиньинь *Zhōngguó Nóngyè Yínháng*, палл. Ж*унго Нүнэ Иньхан*; товч- 农行 буюу **ABC Bank**) —Хятаддаа төдийгүй дэлхийд хөрөнгөөрөө томд ордог хятадын арилжааны банк банк юм. Төв байр нь Бээжинд байрладаг 320 сая орчим үйлчлүүлэгчтэй банк юм. 

## Түүх 
Хятадын Хөдөө аж ахуйн хоршооллын банкийг 1951 онд Мао Зэдун нэгдэл тариаланчдад туслах зорилгоор байгуулсан бөгөөд коммунистууд засгийн эрхэнд гарсны дараа байгуулагдсан хамгийн анхны арилжааны банк байв. 1955 оны 3-р сард Хятадын Хөдөө аж ахуйн банк гэж нэрлэгдэх болсон ч 1957 онд БНХАУ-ын Ардын банкны нэг хэсэг болсон. 1979 оны 2-р сард Хятадын Хөдөө аж ахуйн банк эцэст нь бие даасан байна. 1993 оны 12-р сард БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн шийдвэрийн дагуу Хятадын Хөдөө аж ахуйн банкийг төрийн өмчийн арилжааны банк болгон өөрчлөх ажил эхэлсэн (Хөдөө аж ахуйн банкны чиг үүргийг шинээр байгуулагдсан Хятадын Хөдөө аж ахуйн хөгжлийн банк хариуцаж байсан). 2004 оноос хойш тус банк хувьцаат банк болон өөрчлөгдсөн юм.

2007 онд болсон Үндэсний санхүүгийн 3-р бага хурлаар Хятадын Хөдөө аж ахуйн банканд "Хятадын хөдөө аж ахуйн хоцрогдсон бүс нутгуудын хөгжил" -ийг санхүүжүүлэх үүргийг өгсөн.

## Үйл ажиллагаа 
2023 оны байдлаар тус банкны сүлжээнд эх газрын Хятад дахь 22,843 салбар, түүнчлэн гадаад дахь 13 салбар (Хонконг, Сингапур, Сөүл, Нью-Йорк, Дубай, Токио, Франкфурт, Сидней, Люксембург, Лондон, Макао, Ханой) болон дөрвөн төлөөлөгчийн газар (Ванко, Паулоу, Ванко, Таоу) -тай юм.

#### Охин компаниуд 
* ABC-CA Fund Management Co., Ltd. — хөрөнгө оруулалтын санг удирддаг; 2008 онд байгуулсан 51,67% эзэмшдэг; хөрөнгө — 3,3 тэрбум юань.
* ABC International Holdings Limited — Хонгконгод 2009 онд байгуулагдсан хөрөнгийн зах зээл дээр үнэт цаас арилжаалах үүрэгтэй; хөрөнгө— 43,45 тэрбум хонконг доллар.
* ABC Financial Leasing Co., Ltd. — лизинг эрхлэх компани, 2010 онд байгуулагдсан; хөрөнгө — 45,6 тэрбум юань.
* ABC Life Insurance Co., Ltd. — даатгалын компани, 51% эзэмшдэг; хөрөнгө — 84 тэрбум юань.
* China Agricultural Finance Co., Ltd. — Хонконг дахь охин компани.
* ABC Financial Asset Investment Company Limited — Үнэт цаасны арилжаа эрхэлдэг; хөрөнгө — 33,45 тэрбум юань.
* Agricultural Bank of China (UK) Limited — Их Британи дахь охин компани- хөрөнгө 100 сая ам.доллар.
* Agricultural Bank of China (Luxembourg) Limited — Люксембург дахь охин компани, хөрөнгө 25 сая ам.доллар; 
* Agricultural Bank of China (Moscow) Limited — Орос дахь охин компани, хөрөнгө- 180 сая ам.доллар; 

## Удирдлага, эзэмшигчид 
Хамгийн том хувьцаа эзэмшигчид нь төрийн хөрөнгө оруулалттай "Huijin" компани (40.14%), БНХАУ-ын Сангийн яам (35.29%) юм.

Ангилал:Хятадын банк
Ангилал:1949 онд байгуулагдсан
Ангилал:Хонгконгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж
Ангилал:Шанхайн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж
Хятадын аж үйлдвэр, худалдааны банк

**Хятадын аж үйлдвэр, худалдааны банк** (товч. **ICBC**, , ) — БНХАУ-ын болон дэлхийн хамгийн том арилжааны банк. Хятадын банк, Хятадын хөдөө аж ахуйн банк болон Хятадын бүтээн байгулалтын банк нарын хамт тус улсын "Их дөрөв"-т багтдаг банк юм.

Тус банк нь 1984 онд үүсгэн байгуулагдаж, 2005 онд хязгаарлагдмал хариуцлагатай хувьцаат компани болон өөрчлөгдсөн. 2006 оны 10-р сарын сүүлчээр тус банк олон нийтэд хувьцаа гаргаж, 48.4 тэрбум (нийт хувьцааны 18%- Хонконгийн хөрөнгийн бирж дээр, 12%- Шанхайн бирж дээр) 22 тэрбум доллараар (дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том IPO) арилжаалж, дээд амжилтыг тогтоосон байна.

Хятадын аж үйлдвэр, худалдааны банк Форбс сэтгүүлээс жил бүр гаргадаг олон нийтийн томоохон компаниудын "Global 2000" жагсаалтыг 10 жилийн турш тэргүүлсэн. 2022 онд тус банк чансааны 2-р байр, 2023 онд 3-р байрт оржээ.

## Түүх 
1978 оны 12-р сард болсон Хятадын Коммунист Намын 11-р Төв Хорооны 3-р Бүгд хурлын дараа Хятад улс санхүүгийн тогтолцоонд шинэчлэл хийж эхэлсэн юм. Тус улсын Төв банкны чиг үүргийг арилжааны банкны үйл ажиллагаатай хослуулсан Хятадын Ардын банкны үйл ажиллагааг салган хуваахаар шийдсэн байна. Хятадын Ардын банканд Төв банкны эрх үүргийг хэвээр үлдээж, 1984 оны 1-р сарын 1-нд аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх зээл олгох, хадгаламж хүлээн авах зорилгоор *Хятадын Аж үйлдвэр, худалдааны банк* (ХАҮХБ) байгуулагдаж, Ардын банкны бүх бүс нутагт байрлах салбаруудыг түүнд шилжүүлэн өгчээ. Банкны үйл ажиллагааны эхний 10 жилийн хугацаанд түүний гол үзүүлэлтүүд жилд 20% өсөж, хадгаламжийн хэмжээ 1984 онд 170 тэрбум юань байсан бол 1993 онд 884 тэрбум юань, зээлийн хэмжээ 247 тэрбум юаниас 1 тэрбум 113 тэрбум юань болж өссөн байна.

2008 онд Хятадын Аж үйлдвэр, худалдааны банк нь Нью-Йорк хотод салбараа нээсэн Хятадын хоёр дахь банк болсон (1991 оноос хойш). 2011 онд мөн Испани, Пакистанд салбараа нээсэн. 2014 онд тус банк Кувейтэд салбараа нээсэн Хятадын анхны банк болсон. 2015 онд Туркийн "TekstilBank" банкийг худалдан авч, түүний үндсэн дээр "ICBC Turkey" охин компани байгуулагдсан.

2023 онд тус банкны хувьцаа эзэмшигчдийн цэвэр ашиг 365.12 тэрбум юань (51.43 тэрбум ам.доллар), банкны орлого 843.07 тэрбум юань байсан.

## Удирдлага, эзэмшигч нар 
* Central Huijin Investment Limited — 34,71 %;
* БНХАУ-ын Сангийн яам — 31,14 %;
* HKSCC Nominees Limited — 24,17 %;
* National Council for Social Security Fund — 3,46 %;
* China Securities Finance Co., Ltd. — 0,68 %;
* Hong Kong Securities Clearing Company Limited — 0,59 %;
* Central Huijin Asset Management Co., Ltd. — 0,28 %;
* Taiping Life Insurance Co., Ltd. — 0,19 %;
* China Life Insurance Company Limited — 0,14 %;
* Hexie Health Insurance Co., Ltd. — 0,1 %.

Ангилал:Хятадын банк
Ангилал:1984 онд байгуулагдсан
Ангилал:БНХАУ-ын аж ахуйн нэгж
Ангилал:Хонгконгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж
Ангилал:Шанхайн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж
2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан

2025 оны Тулгар төрийн 2234 жилийн ой, Их Монгол улсын 819 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 104 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд таван аваргаар магнайлуулсан 512 хүчтэн бөх идэрийн жавхааг гайхуулан барилдсанаас Улсын начин Энхтүвшиний Батмагнай түрүүлж, Аймгийн арслан Нямдоржийн Өсөхбаяр үзүүрлэжээ.

2025 оны Улсын баяр-Наадмын бөхийн барилдаанд дархан аварга-1, улсын аварга -4, арслан-8, гарди-6, заан- 14, харцага- 21, начин- 48, нийт 102 улсын цолтой бөх барилдсан байна. Наадамд зодоглох бөхчүүдээс хамгийн ахмад нь Улсын арслан Д.Мөнх-Эрдэнэ байв.  

## Шөвгөрсөн арван зургаан бөх
## Эх сурвалж
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
II Филипп Огюст

**II** **Филипп Огюст** (франц. *Philippe Auguste*; 1165 оны 8-р сарын 21-нд төрж, 1223 оны 7-р сарын 14-нд Мант-ла-Жоли хотод нас барсан) — 1180 оноос 1223 он хүртэл төр барьсан Францын хаан. VII Луи хаан болон 3 дахь эхнэр Шампанийн Адель нарын хүү. 

Капетин угсааны *"Франкуудын хаан"* (*rex Francorum* буюу *Francorum rex*) гэх цолыг халж *"Францын хаан"* (*rex Franciae*) гэх өргөмжлөлийг анх хэрэглэж эхэлсэн Францын хаан. 

Филипп хаан Английн хаан Жон Лакландын ихэнх эх газрын эзэмшил газруудыг булаан авах зэрэг хааны газар нутгийг ихээхэн өргөжүүлсэн. Тэрээр мөн Францын язгууртнуудын эрх мэдлийг ихээхэн хязгаарлаж, хаант улсын санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангасан хэд хэдэн шинэчлэлийг хийсэн. Филиппийн хаанчлалын төгсгөлд Францын хаан хаант улсын хамгийн хүчирхэг феодал болж, улс нь өөрөө Европ дахь хамгийн цэцэглэн хөгжиж, хүчирхэгжсэн улс болжээ.

Ангилал:Францын хаан
Ангилал:1165 онд төрсөн
Ангилал:1223 онд өнгөрсөн
Ангилал:Ромын католик шашны хүн
Ангилал:Капет овог
Ангилал:Загалмайтны гурав дахь аян
Ангилал:Загалмайтны тав дахь аян
Ангилал:Загалмайтны аян дайны хүн
Капетин угсаа

**Капети́н** **угсаа** (франц. *Capétiens*) — бол Робертинууд (франц. *Robertiens*) удмаас гаралтай Францын хаадын угсаа залгамжлагчид бөгөөд төлөөлөгчид нь 987-1328 он хүртэл, хөндлөн шугамаар 1848 он хүртэл захирч байсан бөгөөд Францын төрийн түүхэнд Меровингууд, Каролингчуудын дараа орох гурав дахь хааны угсааныхан юм. 

Францын хаан ширээнд удаан хугацааны турш суусан анхны хаан бол Парисын гүн Үго Капет  (франц. *Hugues Capet,* хэдийгээр Робертинууд түүнээс өмнө хоёр удаа хаад байсан) байсан бөгөөд түүнийг үр хүүхэдгүй V Луи хаан нас барсны дараа хааны орчмынхон хаанаар сонгосон юм. Хамба Үго нь шашны тахилчийн "капе" хэмээх нөмрөг өмсдөг байсан тул Капет нэртэй болсон ажээ. Францын хамгийн том хааны угсаатанд нэрээ өгсөн хүн бол Уго Капет бөгөөд түүний үр удам нь олон зууны турш тус улсыг захирч байсан Капетин угсаа юм.

Францын хаан ширээнд суусан Капетин угсааны ахмад салбарын сүүлчийн төлөөлөгч бол "Хөөрхөн" хэмээх IV Шарль юм. Дараа нь Капетин гэр бүлийн бага салбар болох Валуа угсааныхан засгийн эрхэнд гарч ирсэн. Валуа угсаатнууд Ангулемийн удмыг устгасны дараа Капетин угсааны өөр нэг салбар болох Бурбон угсааныхан засгийн эрхэнд гарч иржээ.

Ангилал:Наваррын Хант Улс
Иосиф Лозински

**Иосиф Лозински** (украин. *Йосип Іванович Лозинський*, польш. *Josyf Łozynski*, 1807 оны 12-р сарын 20-нд Австрийн эзэнт улсын Верко тосгон, өнөөгийн Польшийн Пшемысл хотод төрж, 1889 оны 8-р сарын 11-нд өнөөгийн Украины Яворов хотод нас барсан) -  Украины зохиолч, католик шашны лам, угсаатан судлаач, хэл зүйч, нийтлэгч бөгөөд нийгмийн зүтгэлтэн. 

1846 онд польш хэлээр украин хэлний дүрмийн анхны номын зохиолч. 1848 оноос хойш тэрээр украин хэлийг хөгжүүлэх санааг орхиж, Москвагийн хөдөлгөөнд нэгдэж, шашны эсрэг үзлийг сурталчилж байжээ.

Ангилал:Украины лам
Ангилал:Украины хэл зүйч
Ангилал:Украины зохиолч
Ангилал:1807 онд төрсөн
Ангилал:1889 онд өнгөрсөн
Мөстлөгийн үе (хүүхэлдэйн кино)

***Мөстлөгийн үе*** () нь 2002 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд Блү Скай Студиос бүтээж, 20-р зуун Фокс кино компани 2002 оны 3 сарын 15-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ.

## Дүрүүдэд 
* Рэй Романо — Манфред "Мэнни"
* Жон Легуизамо — Сид
* Денис Лири — Диего
* Горан Вишнич — Сото
* Жэк Блэк — Зеке
* Седрик Кайлс — Карл
* Стивен Рут — Фрэнк
* Дидрих Бадер — Оскар
* Алан Тудык — Ленни
* Жейн Краковский, Лорри Бэгли хоёр — Рэйчел, Женнифер хоёр
* Крис Вэж — Скрэт
* Тара Стронг — Рошан

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2002 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Ангилал:Roadmovie
Ангилал:Уран зөгнөлт кино
Ангилал:Адал явдалт кино
ChatGPT

**ChatGPT**  (англи. ***G**enerative **P**re-trained **T**ransformer* «Үүсгэгч, урьдчилан суралцсан трансформер» гэсэн утгатай англи үгний товчлол) - OpenAI компанийн хөгжүүлсэн Үүсгэгч хиймэл оюун ухааны чатбот юм. GPT-4o зэрэг Их Хэлний Загварууд (LLM) нь хүний адил бичвэр, дуу хоолой, дүрс зураг үүсгэх чадвартай бөгөөд интернэтээр хайлт хийх, бусад хэрэглүүрүүд ашиглах, програм ажиллуулах гэх мэт даавгавруудыг гүйцэтгэж чадна. Энэхүү систем нь янз бүрийн сэдэвтэй холбоотой янз бүрийн хэлээр, түүний дотор монгол хэл дээр асуултуудад хариулж, текст үүсгэх чадвартай. 

2023 оны 3-р сарын 14-нд GPT-4 хэлний шинэ загвар гарсан бөгөөд ChatGPT Plus-ийн тестер болон төлбөртэй захиалагч-хэрэглэгчид ашиглах боломжтой. Шинэ хувилбарт хиймэл оюун ухаан нь зөвхөн текст төдийгүй зураг үүсгэх чадвартай (функцийг өөр OpenAI загвар - DALL-E-тэй харилцах замаар хэрэгжүүлдэг).

2025 оны 2-р сарын 27-нд OpenAI GPT-4.5-ыг гаргасан бөгөөд энэ нь ChatGPT Pro-гийн захиалагчид ашиглах боломжтой болсон. 2025 оны 3-р сарын 5-нд GPT-4.5 нь ChatGPT Plus захиалагчдад мөн хэрэглэх боломжтой болсон.

Одоо цагт хөрөнгө оруулалт ихээр татаж, олны анхааралд өртөөд буй хиймэл оюуны (AI) тэсрэлтийг хурдасгасан том хүчин зүйл бол ChatGPT билээ. Зарим ажиглагчид ChatGPT болон үүнтэй төстэй програмууд хүний оюун ухааныг орлох, бүтээлийн хулгайг өөхшүүлэх болон буруу ташаа мэдээлэл тараахад нөлөөлж болзошгүй хэмээн санаа зовниж байна.

Хятад, Орос, Беларусь, Афганистан, Венесуэл, Туркменистан, Иран, Сири болон Умард Солонгос зэрэг орнуудад уг үйлчилгээнд нэвтрэх эрх хязгаарлагдмал байна.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Хиймэл оюун
Ангилал:Хиймэл оюуны загвар
Ангилал:ChatGPT
Ангилал:Чатбот
Ангилал:Үүсгэгч, урьдчилан суралцсан трансформер
Ангилал:Их хэлний загвар
Ангилал:2022 оны програм хангамж
Gemini

**Gemini** (*«Жэминай»*, англи хэлэээс орчуулбал— «ихрүүд» гэсэн утгатай, өмнө нь — **Bard**) — Google компанийн хэлний LaMDA моделийн залгамжлагч Google DeepMind -ын боловсруулсан хиймэл оюунтай чатбот юм. Үүнд Gemini Ultra, Gemini Pro, Gemini Flash болон Gemini Nano хувилбарууд хамаардаг юм. Анхны релиз нь 2023 оны 12-р сарын 6-нд гарсан байна.  

## Түүх 
2023 оны 2-р сарын 6-нд Google хайлтын систем дэх хэрэглэгчийн асуултад хариулах зориулалттай Bard чатботыг албан ёсоор танилцуулсан байна. Тус компани олон нийтэд "Төгөлдөр хуур эсвэл гитар хоёр хөгжмийн зэмсгийн алин дээр тоглож сурахад илүү хялбар юу вэ?" гэсэн асуултын жишээн дээр үзүүлэв. Эхэндээ төсөлд нэвтрэх эрх нь зөвхөн "зөв хэрэглэгчид"-ийн хязгаарлагдмал хүрээнд нээлттэй байсан боловч тус компани ойрын үед олон нийтэд танилцуулна гэж амласан.

2023 оны 12-р сард Бард шинэ хэлний загварт шилжсэн - Pro хувилбар дахь Gemini. Текст үүсгэхээс гадна зураг үүсгэх боломжтой болсон. 2024 оны 2-р сард Google chatbot-ийн нэрийг хамгийн сүүлийн үеийн хэлний загвартай ижил нэрээр сольж, нейро сүлжээтэй харилцах Android програмыг гаргаснаа зарлав. 2024 оны 2-р сарын 9-нд chatbot-ийн нэрийг өөрчилсөнтэй зэрэгцэн Google төлбөртэй захиалгыг нэвтрүүлж, хамгийн хүчирхэг хэлний загвар болох Gemini Ultra-д нэвтрэх боломжийг олгосон байна.

2024 оны 12-р сарын 11-нд Gemini 2.0 нейро сүлжээний шинэ загварыг танилцуулсан бөгөөд энэ нь олон талт шинж чанартай (текст, зураг, дуу чимээ үүсгэх боломжтой) бөгөөд өдөр тутмын ажилд хэрэглэгчийг орлох чадвартай.

2025 оны эхээр Gemini нь англи, араб, дани, испани, итали, хятад, солонгос, герман, орос, украин, япон болон бусад 40 гаруй хэлийг дэмждэг болжээ.

## Эх сурвалж
Ангилал:Хиймэл оюун
Ангилал:Хиймэл оюуны загвар
Ангилал:2023 оны програм хангамж
Ангилал:Андройд программ хангамж
Ангилал:Чатбот
Ангилал:Гүүглийн программ хангамж
Чатбот

**Чатбот** (англи. *chatbot*) - хэрэглэгчийн сонирхосон хэрэгцээг асуултанд дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгч тусалдаг виртуал харилцан ярилцагч, программ-харилцагч юм. Хэрэглэгчтэй харилцахдаа бичвэр эсвэл дуу хоолойг ашиглаж болдог. Чатбот нь онлайн харилцаа холбоог хялбарчлах (хамгийн хурдан хугацаанд холбогдох хэрэгцээт мэдээллийг өгөх) зорилгоор компани эсвэл брэндийн нэрийн өмнөөс харилцдаг бөгөөд үүнийг шууд оператортай харилцах эсвэл компанийн менежер рүү залгахаас өөр хувилбар болгон ашигладаг юм.

Виртуал харилцан яригч (чатбот) хэрэглэгчтэй автоматаар харилцахад ашигладаг. Тэдгээрийг зугаа цэнгэл, лавлах мэдээлэл, танилцуулга, зөвлөгөө өгөх зэрэг янз бүрийн ажил гүйцэтгэхэд ашиглаж болдог байна. 

2022 оны намар OpenAI GPT-3 загварт суурилсан ChatGPT чатботоо эхлүүлсэн. ChatGPT нь гарах үедээ хамгийн дэвшилтэт чатботуудын нэг байсан бөгөөд харилцан ярианы хиймэл оюун ухааныг хөгжүүлэх томоохон алхам болсон гэж тооцогддог. Энэхүү загвар нь асар их хэмжээний мэдээллийн сан дээр суурилан бэлтгэгдсэн байдаг учраас хэрэглэгчидтэй амьд хүн шиг харилцаж чаддаг бөгөөд өргөн хүрээний сэдвээр асуултуудад хариулах чадвартай болсон байна.

## Дэлхийд тэргүүлж буй зарим чатботууд 
Үйлчлүүлэгчдийн зөвлөгөөг автоматжуулах зорилгоор чатботуудыг өнөө үед бизнест өргөнөөр ашиглах болсон юм. Үүнд:

# ChatGPT — Шинийг сурах чиглэлд хамгийн сайн хиймэл оюуны чатбот. 
# Microsoft Copilot (өмнө нь Bing Chat) — Microsoft Edge хайлтын системын хамгийн сайн чатбот.  
# Gemini (өмнө нь Google Bard) — Google-ийн хамгийн сайн чатбот. 
# Jasper Chat — Агуулга болон шинэ санаа дэвшүүлэх чиглэлийн хамгийн сайн чатбот.  
# Perplexity.ai — Төрөл бүрийн эх сурвалжаас мэдлэг олож авах хамгийн сайн чатбот. 
# Intercom — Хэрэглэгчдийг дэмжих үйлчилгээг сайжруулах хамгийн сайн чатбот.  
# Drift — Хиймэл оюун ухаанд суурилсан худалдан авагчтай харилцах хамгийн сайн платформ. 
# Kustomer — Үйлчлүүлэгчийн туршлагыг сайжруулах CRM платформ. 
# Acquire — Хүчтэй ажлын процесс байгуулах чатбот.
# Conversational Cloud от LivePerson — Ажил хэргийн сайн үр дүнд хүргэх ярианы чатбот.  
# Aisera — Аж ахуй байгууллагад зориулсан хамгийн сайн хиймэл оюун.


Ангилал:Эх хэл боловсруулалт
OpenAI

**OpenAI** бол хиймэл оюун ухааныг хөгжүүлэх зорилготой, Америкийн эрдэм шинжилгээний судалгааны байгууллага юм.

OpenAI нь "аюулгүй бөгөөд ашиг тустай" хүчирхэг хиймэл оюун ухааныг хөгжүүлэх зорилготой. Үүний тулд уг байгууллага нь GPT-4, ChatGPT зэрэг хэд хэдэн том хэлний загварууд, мөн DALL-E зэрэг дүрс үүсгэх загваруудыг бүтээсэн. 

Ашгийн бус OpenAI нь 2015 оны 12-р сард Сэмүэл Альтман, Илон Маск нар хамтран үүсгэн байгуулж удирдсан юм. Тус байгууллага болон ашгийн төлөө охин компанийг үүсгэн байгуулагч, удирдагчдын дунд Илья Суцкевер, Грег Брокман, Тревор Блэквелл, Андрей Карпаты, Войцех Заремба гэх хиймэл оюун ухааны чиглэлээр ажилладаг эрдэмтэн, инженерүүд багтаж байв.

2018 оны 2-р сарын 20-нд Илон Маск ашиг сонирхлын зөрчлийн улмаас OpenAI-ийн захирлуудын зөвлөлөөс огцорсон. Түүнээс хойш Удирдах зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд Грег Брокман, Илья Суцкевер, Холден Карнофски, Сэм Альтман нар оржээ.

2025 оны 6-р сард "OpenAI" нь 200 сая долларын өртөгтэй хиймэл оюун ухаан ашигласан хэрэгсэл боловсруулах үндэсний аюулгүй байдлын даалгавар бүхий гэрээ Пентагон буюу АНУ-ын Батлан хамгаалах яамтай байгуулсан ажээ.

## Эх сурвалж 
Ангилал:2015 онд байгуулагдсан
Ангилал:Хиймэл оюун
Ангилал:Хиймэл оюуны загвар
Грег Брокман

**Грег Брокман** (, 1987 оны 11-р сарын 29-нд АНУ-ын Өмнөд Дакота мужийн Томпсон хотод төрсөн) — Америкийн инженер, ажил хэрэгч хүн бөгөөд хөрөнгө оруулагч. Stripe болон OpenAI компаниудыг хамтран үүсгэгч болон техникийн захирал.

2010 онд Брокман сурч байгаад орхисон Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэнд хамт сурч байсан Патрик Коллисон болон түүний ах Жон Коллисон нарын үүсгэн байгуулсан Stripe стартапад нэгдсэн юм. Тус компани цахим төлбөр тооцоог хүлээн авах, боловсруулах шийдлүүдийг боловсруулж, вэбсайт болон гар утасны програмуудад зориулсан программчлалын интерфейсийг бий болгосон. Грег Брокман 2013 онд тус компанийн технологийн ахлах захирал болсон.

2015 оны 12-р сард Грег Брокман, Элон Маск, Сэм Альтман нар ашгийн бус **OpenAI** компани үүсгэн байгуулсан. Компанийн зорилго нь аюулгүй, бие даасан хиймэл оюун ухаан бий болгох явдал байв. OpenAI-ийн техникийн захирлын хувьд Брокман мэргэжилтнүүдийн багийг бүрдүүлж, хэд хэдэн судалгааны төслийг удирдан явуулсан байна. 2016 оны 4-р сард тус компани сургалтын алгоритмуудыг боловсруулах, харьцуулах нээлттэй платформ болох OpenAI Gym-ийг гаргасан юм. Энэхүү платформ нь судлаачдад машин сургалтын чиглэлээр хийсэн ажлаа дахин хуулбарлах, гүнзгийрүүлэх боломжийг олгодог нээлттэй эхийн Python номын сан юм.

Ангилал:АНУ-ын инженер
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:1987 онд төрсөн
Ангилал:Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэнгийн төгсөгч
Гомбын Лодойхүү

**Гомбын Лодойхүү** (1916 онд  Говь-Алтай аймгийн Шарга суманд төрсөн) - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар (1966-02-10).

## Намтар 
Орон нутагтаа 20 нас хүртлээ мал маллаж байгаад 1936 онд цэргийн албанд явж эх орны баруун, зүүн хоёр хязгаарт хилийн соргог манаач байхдаа Халх голын байлдаан, Байтаг богдын тулалдаанд оролцсон ахмад дайчин. Цэргээс халагдаад нутагтаа очиж сумын захиргааны нарийн бичгийн даргаар хэдэн жил ажиллаад Намын дээд сургуульд элсэн суралцаж төгссөн. Улмаар Говь-Алтай, Өвөрхангай аймагт цэргийн хэлтсийн дарга, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Говь-Алтай аймгийн захиргааны орлогч даргын хариуцлагатай албыг хашаад 1956 оноос саналаараа хөдөө аж ахуйн нэгдэлд очиж ажилласан байна. Говь-Алтай аймгийн Шарга, Халиун, Тайшир сум, нэгдлийн дарга, Хөдөө аж ахуйн нэгдлийн холбооны Дээд зөвлөл, Говь-Алтай аймгийн нэгдэл дундын хоршооны зөвлөгчөөр ажиллан хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг удирдан зохион байгуулах арвин их туршлага хуримтлуулсан шилдэг дарга байжээ. 

Ардын Их Хурлын депутатаар хоёр удаа, МАХН-ын их хурлуудад төлөөлөгчөөр оролцож Намын Төв Хорооны гишүүнээр гурван удаа сонгогджээ. 

## Шагнал 
Сүхбаатарын одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор тус бүр хоёр удаа, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, ойн хүндэт медалиуд, хөдөө аж ахуй, соёл, залуучуудын байгууллагын тэргүүний ажилтан цол, тэмдгүүдээр шагнагджээ.

Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Шаргын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1916 онд төрсөн
Ньюкастл их сургуул

https://en.wikipedia.org/wiki/File:University%20of%20Newcastle%20Coat%20of%20Arms.svg

Ньюкастлын Их Сургууль (хууль ёсоор “University of Newcastle upon Tyne” гэж нэрлэгддэг) нь Английн Ньюкастл-апон-Тайн хотод байрладаг олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь мөн Сингапур болон Малайз дахь гадаад кампустай. Энэ сургууль нь улаан тоосгон их сургуульд хамаарах ба судалгаанд чиглэсэн сургуулиудын "Russell Group" холбооны гишүүн юм.

Сургуулийн түүх Ньюкастл дахь Анагаах Ухааны Сургуулиас эхэлдэг бөгөөд 1834 онд үүсгэн байгуулагдсан. Хожим нь Физик Шинжлэх Ухааны Коллеж (дараа нь Армстронг Коллеж болсон)-той нэгдсэн. Эдгээр хоёр сургууль 1937 онд нэгдэж, Лондонгийн Их Сургуулийн бүрэлдэхүүн хэсэг болох Кингс Коллежийг бүрдүүлсэн. 1963 онд Британийн Парламентын шийдвэрээр тус коллеж бие даасан байгууллага болж, Ньюкастлын Их Сургууль нэртэй болсон.

Сургуулийн үндсэн бүтэц нь дараах гурван факультеттэй: Хүмүүнлэг болон Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Факультет, Шинжлэх Ухаан, Хөдөө Аж Ахуй, Инженерчлэлийн Факультет, болон Анагаах Ухааны Факультет.

Ньюкастлын Их Сургууль нь 200 гаруй бакалаврын, 300 гаруй магистрын болон докторын хөтөлбөр санал болгодог. 2023–2024 оны жилийн орлого нь 1267 сая фунт стерлинг байсан ба үүнээс 475 сая фунт нь судалгааны тэтгэлэг, гэрээнүүдээс бүрдсэн байна.
Калифорни Мужийн Их Сургууль, Ийст Бэй

**Калифорни Мужийн  Ийст Бэй Их сургууль** (англи: Cal State East Bay, CSU East Bay, CSUEB  гэж нэрлэгддэг)  нь АНУ-ын Калифорни мужийн Хэйвард хотод байх их сургууль юм. Энэ сургууль нь Калифорни мужийн их сургуулийн системийн хэсэг ба 136 бакалавр болон 60 магистрын түвшнээр хичээл заадаг. 1957 онд байгуулагдсан бөгөөд ойролцоогоор 14,000 оюутан суралцдаг. 2021 оны намрын байдлаар 863 багш ажиллаж байснаас 358 нь буюу 41% нь үндсэн багш юм. Хамгийн том бөгөөд хамгийн анхны кампус нь Хэйвард хотод байрладаг бөгөөд түүнээс гадна Оакланд болон Конкорд хотуудад салбаруудтай. 

Энэ их сургууль нь анх Аламеда Мужийн Коллеж (Alameda State College) нэртэйгээр байгуулагдсан ба Аламеда болон Контра Коста тойргийн иргэдэд дээд боловсрол олгох зорилготойгоор байгуулгдаж байжээ. Сургуулийг байгуулах ажил нь Калифорни мужийн дээд боловсролын бодлогын нэг хэсэг байсан ба  Кларк Керр санаачилсан байна. Эхний төлөвлөгөөний дагуу сургуулийг Плезантон хотод барих байсан боловч эцэст нь Хэйвард хот руу шилжүүлэхээр шиидвэрлэсэн. Энэ шийдвэрийг мужийн хурлын гишүүн Карлос Бий болон С.Э Бонд Жр болон Э. Гай Уоррен зэрэг Хэйвардын оршин суугчид, дэмжигчдийн хүчин чармайлтаар гаргажээ.

Ангилал:Калифорнийн их сургууль
Ангилал:1957 онд байгуулагдсан
I Ричард

**I Ричард** (1157 оны 9 сарын 8&nbsp;– 1199 оны 4 сарын 6), буюу **Арслан зүрхт Ричард** Английн төрийг 1189 оноос 1199 хүртэл барьсан хаан байв. Тэрээр мөн Норманди, Аквитани, Гасконийн гүн, Киприйн засаг ноён, Пуитерс, Анжу, Мэн, Нантын хошуу ноён, Бриттанийн ноён зэрэг албан тушаал хашиж байв. II Хенри хаан Аквитанийн Элеонор хоёрын гуравдугаар хөвүүн болж мэндэлсэн бөгөөд хоёр ах нь цаг бусаар өнгөрсөн учир эцгийнхээ ширээг залгамжилжээ.

Поитоуд бослого гарахад 16 настай Ричардад эцэг нь цэрэг өгч даруулж байжээ. Тэрээр  Загалмайтны гурав дахь аянд Францын II Филипп Огюстын хамт мусульман Саладинтай хэд хэдэн удаа дайтан ялж гавьяа байгуулсан. Гэвч 1192 оны Яффагийн гэрээ байгуулснаар Иерусалимыг эзлэлгүй аян дайнаа дуусгасан юм.

## Эх сурвалж 
## Ном зүй 
* 
* 

Ангилал:1157 онд төрсөн
Ангилал:1199 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оксфордын хүн
Ангилал:Саладин
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Загалмайтны аян дайны хүн
Сан Франциско Мужийн Их Сургууль

**Сан Франциско Мужийн Их Сургууль** ( буюу *San Francisco State*, *SF State*, *SFSU*) нь АНУ-ын Калифорни мужийн Сан Франциско хотод байрладаг улсын өмчит эрдэм шинжилгээний их сургууль юм. Тус сургууль 1899 онд *San Francisco State Normal School* нэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд Калифорни мужийн улсын их сургуулиудын системд багтдаг.

Сан Францискогийн Улсын Их Сургууль нь 126 бакалаврын хөтөлбөр, 106 магистрын хөтөлбөр, 3 докторын хөтөлбөр, мөн 23 багшлах эрхийн хөтөлбөрийг нийт долоон коллежийн хүрээнд санал болгодог. Үндсэн кампус нь 144.1 акр талбайтай ба хотын баруун өмнөд хэсэгт, Номхон далайгаас 2 миль хүрэхгүй зайд оршдог. Тус сургууль нь NCAA-гийн II түвшинд өрсөлддөг 12 төрлийн спортын үндсэн багтай.

SF State нь “R2: Докторын зэрэг олгодог, өндөр эрдэм шинжилгээний идэвхтэй их сургуулиуд” ангилалд хамаардаг. Мөн Испани хэлтнүүдийн дэмжигч байгууллага (HSI) болон Ази Америк, уугуул Америк, Номхон далайн арлын үндэстэнүүдийн дэмжигч байгууллага (AANAPISI) хэмээн албан ёсоор тодорхойлогдсон байна.

## Бүтэц, захиргаа
Сан Францискогийн Мужийн Сургууль нь Калифорни мужийн улсын их сургуулиудын систем ()-ийн нэг хэсэг юм. CSU системийг 25 гишүүнтэй итгэмжлэлийн зөвлөл удирддаг бөгөөд тэд тухайн системийн чанселорт хяналт тавьж ажилладаг.

СФМИС-ийн ерөнхийлөгч нь чанселорт тайлагнаж, зургаан зөвлөлийн нэгж (cabinet unit)-ийг удирддаг. Эдгээр нэгжүүд нь 16 хороогоор дамжуулан харилцан хамтран ажилладаг бөгөөд мөн тус их сургуулийг дэмжигч тусгаар, ашгийн бус статустай гурван байгууллагатай (501(c)(3)) хамтран ажилладаг.

Ангилал:Калифорнийн их сургууль
Ангилал:1899 онд байгуулагдсан
Л'Акилагийн их сургууль

'''Л'Акилагийн их сургууль''' () нь Төв Италийн Л'Акила хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. 1964 онд байгуулагдсан (түүх нь 1596 оноос эхэлдэг) бөгөөд есөн тэнхимтэй.  Шинжлэх ухаан-технологийн олон судалгааны багуудтайн дээр инженерийн чиглэлээрээ алдартай сургууль юм. Анагаах ухаан, сэтгэл судлал, шинжлэх ухааны сургуулиуд нь нэртэй.

## Түүх 
1458 оны 10-р сарын 11, 1464 оны 5-р сарын 9-нд Л'Акила хотын иргэд Арагоны хаан Фердинандад Болонья, Сиена, Перуджид байдаг Студиумтай (дундад зууны их сургууль) дүйцэхүйц Студиум нээхийг хүсчээ. Тун удалгүй тус хот Ангевины сүүлчийнх нь дэмжлэгийг татан авч, Испанийн бүрэн эрхт эзэнд бууж өгөв. Хаан энэ хүсэлтийг зөвшөөрсөн боловч хотын удирдлагууд Студиумыг нээсэн гэх баримт нотолгоо байхгүй байна. Нөгөө талаас, тухайн үеэс өмнө болон дараа нь Л'Акила хотын иргэд (Жишээ нь, Фра' Жованни да Капестрано, 1474 онд эрдмийн зэрэг хамгаалсан түүхч Франческо д'Анжелучио ди Баззаногийн ач хүү Берардино ди Людовико) иргэний болон Студионы хуулийн сургуульд суралцахаар явсан тухай баримтууд бий. 16-р зууны сүүлчээр буюу 1596 оноос хойш Иезуитүүд Л'Акила дахь коллежид дээд боловсрол эзэмшиж байв. 1767 оны зарлигаар Иезуитүүдийг хаант улсаас хөөн гаргахад Аквиланум коллежийг Коллежио Реале болгон өөрчилжээ.

Ангилал:Италийн их сургууль
Ангилал:1596 онд байгуулагдсан
Ангилал:1964 онд байгуулагдсан
Бейкерсфилд дэх Калифорни мужийн Их сургууль

**Калифорни мужийн Их сургууль Бейкерсфилд**

Калифорни мужийн Их Сургууль, Бейкерсфилд (CSUB, Cal State Bakersfield, эсвэл CSU Bakersfield) нь Калифорниа мужийн Бейкерсфилд олон нийтийн их сургууль юм. Тус сургууль нь 1965 онд Керн мужийн коллеж нэрээр, 1968 онд албан ёсоор Калифорни мужийн их сургууль Бейкерсфилд нэртэйгээр 375 акр (152 га) кампус дээр байгуулагдаж, Калифорни мужийн их сургуулийн системийн 20 дахь сургууль болжээ. Тус их сургууль нь 39 төрлийн бакалаврын хөтөлбөр, 17 магистрын хөтөлбөр, Боловсролын манлайллын чиглэлээр докторын хөтөлбөр (Ed.D.) санал болгодог. 2021 оны намрын байдлаар Калифорниа мужийн Ланкастер дахь Антилопын хөндийн төвд Бейкерсфилд хотын үндсэн кампус эсвэл хиймэл дагуулын кампус зэрэгт 11,000 гаруй бакалавр, магистрын оюутнууд суралцаж байна. CSU Бейкерсфилд нь өөрийн дөрвөн сургуулиас 59,000 гаруй төгсөгчидтэй: Урлаг, хүмүүнлэг; Бизнес ба төрийн удирдлага; Байгалийн ухаан, математик, инженерчлэл; болон Нийгмийн шинжлэх ухаан, боловсрол. Их сургууль нь голчлон  Бейкерсфилд хотод үйлчилдэг кампус юм. CSU Bakersfield-ийн газрын тосны геологийн хөтөлбөр нь чулуулагийн баруун хэсэгт орших улсын их сургуулийн санал болгож буй цорын ганц хөтөлбөр юм. Их сургууль нь Испани хэлээр үйлчилдэг байгууллага юм. Төгсөгчдийн дунд орон нутгийн, муж, холбооны улс төрчид, тэр дундаа АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын дарга асан нэг хүн багтдаг. Дөрвөн сургууль нийлээд 39 бакалавр, 17 магистр, нэг боловсролын докторын зэрэг олгодог.
Катаниа Их Сургууль

**Катаниа Их Сургууль** () нь Сицилийн Катаниа хотод байрладаг их сургууль юм. 1434 онд байгуулагдсан энэ сургууль нь Сицилид хамгийн эртний, Итали улсад 13 дахь, дэлхийд 29 дэх хамгийн эртний их сургууль юм. 60,000 гаруй оюутантай бөгөөд Сицилид хамгийн том их сургуульд тооцогддог.

Италийн дээд боловсролын шинэчлэлийн хүрээнд (240/10 тоот хууль) Катаниа Их Сургууль бүтэц зохион байгуулалтаа шинэчилж, факультетуудыг татан буулгаж, харьяа тэнхимүүдийг дахин зохион байгуулсан. Одоогоор тус сургууль нь 17 тэнхим, Анагаахын факультет, мөн салбар сургалтын нэгжүүд болох Рагуса дахь Орчин үеийн хэлний салбар, Сиракуз дахь Архитектурын салбартай. Эдгээр нь судалгаа шинжилгээ хийхээс гадна боловсролын үйл ажиллагаа зохион байгуулах, удирдахад хариуцлагатай байдаг.

Мөн “Scuola Superiore di Catania” нэртэй онцгой чадварлаг оюутнуудад зориулагдсан тусгай сургалтын нэгж байдаг. Энэхүү төвийг 1998 онд байгуулсан бөгөөд шилдэг залуу ухаантнуудыг сонгон авч, тэдэнд гүнзгийрүүлсэн судалгаа, туршилт, шинжилгээнд суурилсан хөтөлбөрөөр боловсрол олгодог.

Сургуулийн үүсгэн байгуулагдсан эхэн үед түүнийг Катаниагийн Сенат удирдаж, Сицилийн амбан захирагч хяналт тавьж, Катаниагийн хамба лам өөрийн эрх мэдлийн дагуу Их Хянан Шалгагчаар ажилладаг байв.

Ангилал:Италийн их сургууль
Ангилал:Катани
Ангилал:1434 онд байгуулагдсан
Атмосферын хими ба физик

**Атмосферын хими ба физик** нь Европын Гео-шинжлэх Ухааны Холбооноос эрхлэн гаргадаг, нээлттэй, эрдэмтдийн хяналтанд ордог шинжлэх ухааны сэтгүүл юм. Энэхүү сэтгүүл нь Дэлхийн агаар мандлын бүтэц, түүнийг бүрдүүлж буй химийн болон физик үйл явц, мөн газар болон далайн гадаргуунаас эхлэн тропопауз хүртэлх өндөрийн бүсэд хамаарах судалгааг хамардаг. Үүнд тропосфер, стратосфер, мезосфер зэрэг давхаргууд багтана. Судалгааны гол чиглэлд атмосферын загварчлал, талбай дээрх хэмжилтүүд, алсын тандан судалгаа, хий, аэрозол, үүл, хур тунадас, изотоп, цацрагийн судалгаа, динамик болон шим мандал ба усан мандлын харилцан үйлчлэл зэрэг багтана. Энэхүү сэтгүүлд нийтлэгддэг өгүүллийн төрөлд судалгааны өгүүлэл, тойм өгүүлэл, техникийн тэмдэглэл, болон тайлбар, санал бодлын өгүүллүүд орно.

Сэтгүүл нь хоёр үе шаттай нийтлэлийн үйл явцтай. Эхний шатанд хурдан хянан нягтлалт (эрдэм шинжилгээний хяналт) давсан өгүүллүүдийг *Атмосферын хими ба физикийн хэлэлцүүлэг* форумын цахим хуудсанд нэн даруйд нийтлэдэг. Үүний дараа олон нийтийн харилцан үйлдэл бүхий нээлттэй хянан магадлал явагддаг. Үүнд хянагчдын (нэрээ нууцалсан эсвэл нэртэй) санал, шинжлэх ухааны бусад судлаачдын нэмэлт тайлбар, мөн зохиогчдын хариултууд орно. Хоёрдугаар шатанд, хэрэв өгүүлэл хүлээн зөвшөөрөгдвөл, засварласан эцсийн хувилбар нь сэтгүүлд албан ёсоор нийтлэгддэг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Шинжлэх ухааны сэтгүүл
Бирмингемийн их сургууль

Бирмингемийн их сургууль () нь Английн Бирмингем хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. 1900 онд хатан хааны зарлигаар байгуулагдсан бөгөөд өмнө нь 1825 онд байгуулагдсан Куинс Коллеж Бирмингем (анагаахын их сургууль), мөн 1875 онд Сэр Жосая Мэйсон үүсгэн байгуулсан Мэйсоны Шинжлэх Ухааны  Коллежийн үргэжлэл юм. Энэ сургууль нь Англид хотын захиргааны байгууллагаас дэмжлэг авч, хатан хааны зарлигаар байгуулагдсан анхны улаан тоосгон их сургуулиудын нэг бөгөөд өөрийн гэсэн удирдлагатай, бие даасан анхны их сургууль болсон юм. Мөн Бирмингемийн их сургууль нь Британийн топ судалгааны сургуулиудын Рассел групп болон дэлхийн судалгааны их сургуулиудын “Universitas 21” сүлжээний анхны гишүүдийн нэг юм. 2022-2023 оны байдлаар 24,885 бакалаврын, 13,825 магистрын оюутантай байсан бөгөөд энэ нь оюутны тоогоор Их Британид 10-д багтаж байна. 2023–2024 оны санхүүгийн жилийн орлого нь 926 сая фунт байсан бөгөөд үүнээс 205.2 сая фунт нь судалгааны тэтгэлэг, гэрээнүүдээс орж ирсэн. Харин нийт зардал нь 726.5 сая фунт болсон байна. 2021 оны Судалгааны Шалгуур Үнэлгээгээр (REF), Бирмингемийн Их Сургууль судалгааны дундаж үнэлгээгээр 129 сургуулиас 13-т жагссан бөгөөд энэ нь 2014 онд 31-т байсан байрнаас огцом ахисан үзүүлэлт юм.

Ангилал:Английн их сургууль
Ангилал:1900 онд байгуулагдсан
Калифорни Мужийн Их Сургууль, Чаннел Айландс

**Калифорнийн Мужийн Их Сургууль Чаннел Айландс** (CSUCI) нь АНУ-ын Калифорни мужийн Вентура тойрогт, Камарильо хотын ойролцоо байрладаг улсын их сургууль юм. Энэ сургууль 2002 онд нээгдсэн бөгөөд Калифорнийн Мужийн Их Сургуулийн системийн 23 дахь кампус болж бүртгэгдсэн. CSUCI нь Калифорнийн төв эрэгт, Окснардын тэгш өндөрлөг ба Санта Моника уулсын баруун хойд захын уулзварт байрладаг. Ойролцоох Чаннел арлууд болон Санта Роза арал дээр тус сургууль шинжлэх ухааны судалгааны төв ажиллуулдаг.

Тус сургууль нь Испани хэлтэн хүн амд үйлчилдэг боловсролын байгууллага бөгөөд 63 бакалаврын хөтөлбөр, 12 магистрын хөтөлбөр, багш бэлтгэх мэргэжлийн үнэмлэх олгох сургалт санал болгодог. 2020 оны намар 6,943 оюутан (бакалавр болон магистр) суралцаж байсан ба 425 профессор, багш ажиллаж байснаас 153 нь буюу 36% нь байнгын багшийн орон тоонд ажиллаж байв. 

Сургуулийн байрлаж буй гол барилгууд нь 1934 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Франклин Д.Рузвельтийн “Шинэ гэрээ” (New Deal) хөтөлбөрийн хүрээнд Их хямралын үед ажилгүй иргэдийг ажилтай болгох зорилгоор баригдсан Камарильогийн Төрийн Сэтгэцийн Эмнэлгийг байрлуулах зориулалттайгаар баригдсан. Барилгын ажлыг хэд хэдэн барилгын баг гүйцэтгэж, гурван жилийн турш хэдэн мянган ажилчид эрчим хүчний станц, дэд бүтэц, амьтны аж ахуйн ферм зэрэг ирээдүйд үйл ажиллагаа явуулах цогцолбор байгууламжийг барьж босгосон байна. Эдгээр барилга нь энгийн ажлын өдрүүдэд мянга мянган өвчтөн, ажилчдыг хүлээн авч, үйл ажиллагаа явуулах зориулалттай байжээ.

Ангилал:Калифорнийн их сургууль
Ангилал:2002 онд байгуулагдсан
Олон улсын Спелеологийн сэтгүүл

**Олон улсын Спелеологийн сэтгүүл** нь 1978 оноос хойш *Union Internationale de Spéléologie* байгууллагын албан ёсны, хянан тохиолдуулдаг шинжлэх ухааны сэтгүүл болон гарч эхэлсэн. 1981 оноос эхлэн уг сэтгүүлийг *Società Speleologica Italiana* хэвлэн нийтэлж байна. Энэхүү сэтгүүл нь дараах дөрвөн чиглэлд хуваагдана: Ботани-Микробиологи, Зоологи, Геологи-Геоморфологи, болон Тойм-Мэдээ.

## Түүх 
Эхний дугаарыг АНУ-ын Г.Клаус эрхлэн гаргасан бөгөөд түүнээс хойш Францын Р.Хюссон болон АНУ-ын Г.Николас нар редактороор нэмэгдсэн. Эхний хоёр ботийг Герман улсын Ж.Крамер Верлаг хэвлэн нийтэлсэн бол дараа нь Нидерландын Светс болон Зейтлингер Н.В. нар хэвлэжээ.

1972 онд Р.Хюссон ерөнхий редактор болж, 1964-1977 оны хооронд нийт 9 боть хэвлэгдсэн. Гэвч хэвлэх зардал нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор 1978 онд сэтгүүлийн бүтэц, зохион байгуулалтад эрс өөрчлөлт хийх шаардлагатай болсон. 1978 онд тус сэтгүүл *Union Internationale de Spéléologie-*ийн албан ёсны сэтгүүл болж, хэвлэлийн өртөг бага байсан Итали улсад хэвлэгдэх болсон. 1981 онд Италийн В.Сбордони ерөнхий редактороор томилогдсон. Энэ хугацаанд Società Speleologica Italiana уг сэтгүүлийн өмчийг албан ёсоор эзэмших болсон бөгөөд сэтгүүлийг Итали улсын Соёл ба Байгаль орчны яам, Үндэсний Судалгааны Зөвлөл *(Consiglio Nazionale delle Ricerche)*, Триестийн Их Сургууль зэрэг байгууллагуудын санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр хэвлэн нийтэлж байжээ.

Ангилал:Шинжлэх ухааны сэтгүүл
Геофизикийн судалгааны сэтгүүл

**Геофизикийн судалгааны сэтгүүл (JGR)** бол шинжлэх ухааны, олон улсын нэр хүндтэй сэтгүүл юм. Энэ нь Америкийн Геофизикийн Холбооны гол сэтгүүл бөгөөд дэлхий, нар болон нарны аймгийн талаарх физик, химийн болон биологийн үйл явцыг судалсан анхны судалгаануудыг нийтэлдэг.

## Ангилал 
Сэтгүүл дараах долоон ангид хуваагддаг:

*A: Сансрын физик

*B: Газар хөдлөл (хатуу дэлхий)

*C: Далай

*D: Агаар мандал

*E: Гаригууд

*F: Газрын гадарга

*G: Биогео шинжлэх ухаан 

Одоогийн болон өмнөх бүх дугааруудыг захиалагчид онлайн-аар үзэх боломжтой.

## Түүх 
Тус сэтгүүл анх 1896 онд Америкийн Геофизикийн Холбооны ерөнхийлөгч Луис Агрикола Бауэрын санаачилгаар *Terrestrial Magnetism* нэртэйгээр үүсгэн байгуулагдсан. 1899 онд нэрээ *Terrestrial Magnetism and Atmospheric Electricity* болгон өөрчилсөн бөгөөд 1948 онд одоогийн нэрээ авсан. 1980 онд A: Сансрын физик, B: Газар хөдлөл, C: Далайн судалгаа ангилалуудыг бий болгосон. Улмаар 1984 онд D: Агаар мандал, 1991 онд E: Гаригууд, 2003 онд F: Газар гадаргуу, 2005 онд G: Биогеошинжлэх ухаан ангилалуудыг тус тус нэмсэн байна.

== Хураангуйлал ба индексжүүлэлт
Сэтгүүл ишлэл таталтын тайлан (Journal Citation Reports)-ийн мэдээллээр, энэ сэтгүүл 2010 онд 3.303 гэсэн нөлөөллийн хүчин зүйлтэй байсан ба энэ нь “Олон салбарт хамаарах геошинжлэх ухаан” ангиллын 165 сэтгүүлээс 15-д эрэмбэлэгдэж байжээ. Мөн Journal of Geophysical Research—Atmospheres нь 1999-2009 оны хооронд уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаар хамгийн их ишлэгдсэн 6 дахь нийтлэл байв.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Шинжлэх ухааны сэтгүүл
Сар тутмын цаг агаарын тойм (сэтгүүл)

**Сар тутмын цаг агаарын тойм** () бол Америкийн цаг уурын нийгэмлэгээс эрхлэн гаргадаг шинжлэх ухааны сэтгүүл юм. Энэ нь агаар мандлын ажиглалтын болон загварчилсан эргэлтэд дүн шинжилгээ хийх, урьдчилан таамаглахтай холбоотой судалгаа, үүнд техник боловсруулах, өгөгдөл шингээх, загварыг баталгаажуулах, холбогдох кейс судалгааг багтаасан болно. Үүнд агаар мандал ба/эсвэл далайн орчинд хамаарах тоон техник, өгөгдөл шингээх техникүүдийн талаари баримт бичиг орно.

Одоогийн ерөнхий редактор нь Рон МакТаггарт-Кован (Канадын хүрээлэн буй орчин, уур амьсгалын өөрчлөлт) юм. Сэтгүүлийг анх 1873 оны 1-р сард АНУ-ын Армийн дохионы корпус нийтэлсэн боловч дараа нь холбооны засгийн газрын санхүүгийн жил (1872 оны 7-р сар) хүртэл дугааруудыг сунгасан. Үүнийг 1891 он хүртэл Дохионы албаны даргын албанаас гаргасан бөгөөд 1891 онд Дохионы албаны цаг уурын үүрэг хариуцлагыг АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн яамны харьяа Цаг уурын товчоонд шилжүүлжээ. Цаг уурын товчоо тус сэтгүүлийг 1970 он хүртэл нийтэлсэн бөгөөд тус товчоо нь 1973 оны эцэс хүртэл нийтэлсэн Үндэсний Далай, Агаар мандлын Удирдлагын нэг хэсэг болсон. Сэтгүүл нь одоогийн агуулга/Физик, хими, дэлхийн шинжлэх ухаан, Шинжлэх ухааны эшлэлийн индексээр хийсвэрлэж, индексжүүлсэн.
Нарийвчилсан функциональ материалууд

**Нарийвчилсан функциональ материалууд** бол Wiley-VCH-ээс эрхлэн гаргадаг шинжлэх ухааны сэтгүүл юм.  2001 оны 2-р сард үүсгэн байгуулагдсан уг сэтгүүл нь 2002 онд сар бүр хэвлэгдэж эхэлсэн бөгөөд 2006 онд 18/жил, 2008 онд хоёр долоо хоног тутам, 2013 онд долоо хоног тутам хэвлэгдэж эхэлсэн. 1985 оноос хойш бусад нэрээр хэвлэгдэж байна.

## Хамрах хүрээ 
Энэхүү сэтгүүлийн хамрах хүрээ нь шинжлэх ухааны бүх сэдвүүдийг хамардаг. Сэдвийн хамрах хүрээ нь фотоволтайк, органик электроник, нүүрстөрөгчийн материал, нано технологи, шингэн талст, соронзон материал, гадаргуу ба интерфейс, биоматериал зэрэг орно. Хэвлэн нийтлэх хэлбэрт судалгааны эх сурвалж, онцлох нийтлэл, онцлох мэдээ орно.

## Түүх 
Үүнийг 2001 онд Дэвшилтэт материалын редактор Питер Грегори үүсгэн байгуулж, Wiley сэтгүүлийн Advanced Materials for Optics and Electronics (1992 оноос эхлэн) гарахаа больсон; Гэсэн хэдий ч дууны дугаарлалт үргэлжилсэн. Нарийвчилсан функциональ материалууд нь Нарийвчилсан материалууд сэтгүүлтэй эгч дүүс сэтгүүл бөгөөд хими, физик, нанотехнологи, керамик, металлург, биоматериал зэрэг функциональ материалын хөгжил, хэрэглээний талаархи бүрэн хэмжээний нийтлэл, нийтлэлүүдийг нийтэлдэг. Шингэн талст, хагас дамжуулагч, хэт дамжуулагч, оптик, лазер, мэдрэгч, сүвэрхэг материал, гэрэл ялгаруулдаг материал, соронзон материал, нимгэн хальс, коллоид зэрэг сэдвүүд сэтгүүлд байнга гардаг.

Ангилал:Шинжлэх ухааны сэтгүүл
Ангилал:2001 онд байгуулагдсан