Иерусалим

**Иерусалим** нь Газар дундын тэнгис болон Сөнөсөн тэнгисийн хооронд Иудейн нурууны өндөрлөг дээр, Өмнөд Левантад байрладаг хот юм. Хот нь дэлхийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд гурван гол Абрахамын шашин болох Иудаизм, Христийн шашин, Исламын шашинд ариун гэж тооцогддог. Израил болон Палестин хоёулаа Иерусалим хотыг нийслэлээ гэж зарладаг; Израил засгийн газрын үндсэн байгууллагуудаа тэнд байрлуулдаг бол Палестин эрх мэдлийн төвөө гэж үздэг. Аль ч нэхэмжлэлийг олон улсад өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөөгүй.

Иерусалим урт түүхийнхээ туршид дор хаяж хоёр удаа сүйрч, 23 удаа бүслэгдэж, 44 удаа эзлэгдэж, буцаан эзлэгдэж, 52 удаа халдлагад өртөж байжээ. Давидын хот гэж нэрлэгддэг Иерусалимын хэсэг нь МЭӨ 4-р мянганы үед нүүдэлчин хоньчдын майхны хэлбэртэй суурьшлын анхны шинж тэмдгийг харуулдаг. Канааны үед (МЭӨ 14-р зуун) Иерусалимыг эртний Египетийн самбар дээр *Урусалим* гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь Канааны бурхны нэрээр "Шалемын хот" гэсэн утгатай байж магадгүй юм. Израилитын үед Иерусалимд МЭӨ 10-р зуунд (Төмөр зэвсгийн II үе) ихээхэн барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд МЭӨ 9-р зуун гэхэд энэ хот Иудейн хаант улсын шашны болон захиргааны төв болж хөгжсөн. 1538 онд Османы эзэнт гүрний агуу Сулейманы удирдлага дор Иерусалимын эргэн тойронд хотын хэрмийг сүүлчийн удаа дахин барьсан. Өнөөдөр эдгээр хэрэм нь 19-р зуунаас хойш Армени, Христ, Еврей, Лалын гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдсан Хуучин хотыг тодорхойлдог. 1860 оноос хойш Иерусалим Хуучин хотын хил хязгаараас хамаагүй өргөжсөн.  онд Иерусалим хот нь  хүн амтай байна. 2022 онд 60% нь Еврейчүүд, бараг 40% нь Палестинчууд байв. 2020 онд хүн ам нь 951,100 байсан бөгөөд үүнээс Еврейчүүд 570,100 (59.9%), Мусульманчууд 353,800 (37.2%), Христианчууд 16,300 (1.7%), ангилагдаагүй 10,800 (1.1%) байв.

Мөн Иудаизмын хамгийн ариун газар бөгөөд МЭӨ 10-р зуунаас Еврейчүүдийн сүсэг бишрэлийн төв байна. Иудаизмаас гадна Иерусалим нь Христийн шашны эртний ариун гэгээн газруудын нэг, мөн Исламын гурав дахь ариун газар юм. Хуучны хот нь 0.9 квадрат километр газар нутагтай, харьцангуй жижиг хэмжээтэй боловч шашны чухал газрууд олонтой. Үүнд: Еврейчүүдэд Сүмийн Уул, Баруун Хана, Христосын шашинтнуудад Ариун Авсны Сүм, Мусульмантнуудад Чулууны Пөмбөгөр, Ал-Акса сүм гэх зэргээр байна. 1860-аад он хүртэл дангаараа хот нь болсон Иерусалимын хаалттай хэсэг нь одоо Хуучны Хот гэгддэг бөгөөд үүнийг 1982 онд аюулд байгаа Дэлхийн өвүүдийн жагсаалтад оржээ. Хуучны хот нь уламжлалт ёсоороо бол дөрвөн хэсэгт хуваагдаж байсан. Харин одоогийн хуваагдал болох Арменийн, Христийн, Еврейн, Исламын хэсгүүд нь 19-р зууны эхэн үеэс л хэрэглэгдэж эхэлжээ.

Одоогийн байдлаар Иерусалимын статус нь Израил-Палестины мөргөлдөөний гол асуудлуудын нэг хэвээр байна. 1947 оны Палестиныг хуваах НҮБ-ын төлөвлөгөөний дагуу Иерусалимыг НҮБ-ын удирдлагатай "олон улсын тусгай дэглэмийн дор *corpus separatum*" болгон байгуулах байсан. 1948 оны Араб-Израилын дайны үеэр Баруун Иерусалим нь Израилын бүрэлдэхүүнд багтсан газруудын нэг байсан бол Хуучин хотыг оролцуулан Зүүн Иерусалимыг Йордан эзэлж, нэгтгэжээ. Израиль 1967 оны Зургаан өдрийн дайны үеэр Йорданаас зүүн Иерусалимыг эзэлж, дараа нь хотын захиргаанд болон түүний ойр орчмын газар нутгийг нэгтгэжээ. Израилын үндсэн хуулиудын нэг болох 1980 оны Иерусалимын тухай хуульд Иерусалимыг тус улсын хуваагдашгүй нийслэл гэж заасан байдаг. Израилын засгийн газрын бүх салбарууд, түүний дотор Кнессет (Израилын парламент), ерөнхий сайд, ерөнхийлөгчийн ордон, Дээд шүүх Иерусалимд байрладаг. Олон улсын хамтын нийгэмлэг хавсралтыг хууль бус гэж үзэж, Зүүн Иерусалимыг Израилын эзэлсэн Палестины нутаг дэвсгэр гэж үзэж байна.

## Зургийн цомог 

Knesset building (edited).jpg|Кнессет (төрийн ордон)
Elyon.JPG|Дээд шүүх
Hutz.JPG|Израилын гадаад хэргийн яам
BankIsrael01 ST 06.jpg|Израилын төв банк
HaMate HaArtzy 2 Jerusalem.jpg|Цагдаагийн албаны төв байр
Julius Jacobs house.jpg|Ерөнхий сайдын ордон
The Meeting Room at the President of Israel Residence.jpg|Улсын ерөнхийлөгчийн өргөө
Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG|Израил музей
The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|Израилын үндэсний номын сан
Binyanei-HaUmah.JPG|Иерусалимын олон улсын хурлын төв
AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|Израилын шинжлэх ухааны академи
Academy of the Hebrew Language.JPG|Еврей хэлний академи
Jerusalem Botanical Garden Givat Ram.JPG|Ботаникийн цэцэрлэг
JerusalemMunicipalityP4190008.JPG|Хуучин хотын захиргаа
JerusalemMunicipalityP4190026.JPG|Шинэ хотын захиргаа

## Газар зүй
Иерусалим нь Иудейн уулсын өндөрлөг газрын Оливийн уул (Зүүн) болон Скопус уул (Зүүн Умард) өмнөд хэсэгт байрладаг. Хуучин хотын өндөр нь ойролцоогоор 760 м (2,490 фут). Иерусалим бүхэлдээ хөндий, хуурай голын сайраар хүрээлэгдсэн байдаг. Кидрон, Хинном, Тиропоеоны хөндийнүүд Иерусалимын Хуучин хотоос урд зүгт огтлолцдог. Кидроны хөндий нь Хуучин хотын зүүн хэсэгт оршдог бөгөөд Оливийн уулыг хотоос тусгаарладаг. Хуучин Иерусалимын өмнөд хэсэгт Хинномын хөндий байдаг бөгөөд энэ нь Библийн эсхатологид Геенна буюу Там гэсэн ойлголттой холбоотой эгц хавцал юм.

Тиропоеоны хөндий нь Дамаскийн хаалганы ойролцоох баруун хойд хэсгээс эхэлж, Хуучин хотын төвөөр дамжин өмнөд-зүүн өмнөд хэсгээр Силоамын цөөрөм хүртэл үргэлжилж, доод хэсгийг нь хоёр толгод болгон хуваадаг бөгөөд зүүн талд нь Ариун Сүмийн уул, баруун талд нь хотын үлдсэн хэсэг буюу Иосифийн дүрсэлсэн доод ба дээд хотууд байдаг. Өнөөдөр энэ хөндий олон зууны турш хуримтлагдсан хог хаягдал доор нуугдаж байна.

Иерусалим нь Тел-Авив болон Газар дундын тэнгисээс зүүн тийш  зайд оршдог. Хотын эсрэг талд, ойролцоогоор  зайд, дэлхийн хамгийн нам дор усны биет болох Сөнөсөн тэнгис байдаг. Хөрш зэргэлдээх хот, суурин газруудад өмнө зүгт Бетлехем, Бейт Жала, зүүн талаараа Абу Дис, Маале Адумим, баруун талаараа Мевасерет Цион, хойд талаараа Рамалла, Гиват Зеэв багтана.

Иерусалимын ойн ойролцоох хотын баруун талд орших Херцлийн уул нь Израилын үндэсний оршуулгын газар юм.

File:Jeruselum 1918 Hurley SLNSW FL520655.jpg|Иерусалимын агаарын зураг, 1918
File:Jerusalem, Israel.JPG|Иерусалимын сансраас харагдах байдал
File:Israel-2013-Aerial-Mount of Olives.jpg|Оливийн уулын нар жаргах үеийн агаарын зураг

### Уур амьсгал
Хот нь халуун зунтай Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалтай (Коппен: *Csa*) бөгөөд халуун, хуурай зун, зөөлөн, чийглэг өвөлтэй. Цасан шуурга ихэвчлэн өвөл нэг эсвэл хоёр удаа тохиолддог боловч хотод дунджаар гурваас дөрвөн жил тутамд их хэмжээний цас орж, богино хугацаанд хуримтлагддаг.

Нэгдүгээр сар жилийн хамгийн хүйтэн сар бөгөөд дундаж температур нь ; 7, 8-р сарууд нь хамгийн халуун сарууд бөгөөд дундаж температур нь  бөгөөд зуны саруудад ихэвчлэн бороо ордоггүй. Жилийн дундаж хур тунадас  орчим бөгөөд ихэвчлэн 10 сараас 5 сарын хооронд ордог. Цас орох ховор бөгөөд их хэмжээний цас орох бүр ч ховор байдаг. 2013 оны 12 сарын 13-нд Иерусалим хотод  цас орж хотыг бараг л хөдөлгөөнгүй болгосон. Иерусалимын олон гол гудамж их хэмжээний замын хөдөлгөөнийг зохицуулахаар баригдаагүй тул замын түгжрэл үүсч, агаарт их хэмжээгээр нүүрстөрөгчийн дан исэл ялгарахад хүргэдэг. Хотын доторх үйлдвэрлэлийн бохирдол бага боловч Израилын Газар дундын тэнгисийн эрэг дээрх үйлдвэрүүдээс ялгарч буй утаа зүүн тийш тархаж, хотын дээгүүр тогтох боломжтой.

## Цахим холбоос 
* Иерусалим хотын албан ёсны цахим хуудас
* Jerusalemp3, mp3 форматтай үнэгүй виртуаль турууд
* Давидын хот
* Иерусалим хотын газрын зургууд
* Иерусалим хотын эртний газрын зургууд

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 

Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Иерусалим тойргийн хот
Ангилал:Иерусалим тойрог
Ангилал:Библийн суурин
Ангилал:Израилын хот
Ангилал:Исламын шашны мөргөлийн суурин
Ангилал:Иудаизмын мөргөлийн суурин
Ангилал:Христийн шашны мөргөлийн суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Эртний Израилын хот