Хятад судлал

**Хятад судлал** (англи. *Sinology, China studies*) - Дорно судлалын нэг салбар чиглэл бөгөөд эртний болон орчин үеийн Хятадын түүх, эдийн засаг, улс төр, гүн ухаан, хэл, уран зохиол, соёлыг судладаг цогц шинжлэх ухаан юм. Барууны орнуудад **Синологи** (латин: *Sina* - хятад гэсэн үгнээс гаралтай) гэж нэрлэдэг. 20-р зууныг хүртэл энэ нь Хятадын сонгодог болон хятад хэлээр бичигдсэн бусад уран зохиол дээр тулгуурлан судалдаг хэл зүй судлал байсан. Түүнээс хойш Синологийн хамрах хүрээ өргөжиж, Хятадын түүх, палеографи зэрэг бусад салбаруудыг багтаасан юм. 

## Үүссэн түүх 
Шинжлэх ухааны тусдаа чиглэл болгон хятад судлал (синологи) нь 16-р зууны төгсгөлд өрнөдийн буюу Испани, Португал болон Италийн шашны номлогчийн номлолын хэрэгцээтэй шууд холбоотойгоор үүссэн тул 19-р зууны дунд үе хүртэл бараг бүх хятад судлаачид (синологичид) Христийн сүмийн лам нар байжээ. Дэлхийн синологи нь филологийн шинжлэх ухааны чиглэлээр 19-р зууны эхний хагаст Францад үүссэн гэж үздэг. 1860 оноос хойш гадаад орнууд Хятад улстай дипломат харилцаа тогтоосон нь энэхүү шинжлэх ухааны салбарыг хөгжүүлэхэд шинэ түлхэц өгсөн юм.

Анх Хятадын тухай бага сага мэдээлэл 12-р зууны үед Марко Поло, Жованни Монтекорвино нараас авч байснаас хойш нэг хэсэг холбоо тасарч, сүүлд 16-р зууны үед португалчууд Африк тивийг тойрч Энэтхэгт хүрч тэднээс Хятадын Чин улсын тухай мэдээлэл сонсож байжээ. 

Хятадын тухай Европын анхны ном *"Tratado das cousas da China"* 1569 онд Португалд хэвлэгджээ. Хэдийгээр түүний зохиолч Доминиканы лам Гаспар да Круз Перейрагийн түүхээс ихээхэн материалыг ашигласан боловч энэ бяцхан номд маш олон эх хувь багтсан болно. Crusch-ийн Алс Дорнод дахь португалчуудын дунд ажилласан олон жилийн туршид цуглуулсан мэдээлэл, түүний дотор Хятад улсад хэдэн долоо хоног хоригдсон (1566/67 оны өвөл Гуанжоу хотод) хүн багтжээ.

1570-аад онд испанчууд Филиппинд колони байгуулснаар Хятадтай худалдаа хийх, тэнд шашны номлогчийн хүчин чармайлт гаргах замаар Португалтай өрсөлдөх боломжтой болж Хятадыг ихээр сонирхож эхэлжээ. Энэ нь 1577 онд Бернардино де Эскаланте номыг Севилья хотод *"Discurso de la navegacion que los Portugueses hacen a los Reinos y Provincias de Oriente, y de la noticia que se tiene de las grandezas del Reino de la China*" нэртэйгээр хэвлүүлэх шалтгаан болсон юм. Энэ ном португал хэлнээс өөр хэлээр хэвлэгдсэн Европын анхны хятад судлалын шинжтэй ном болж, удалгүй бусад хэл рүү орчуулагдсан юм. 

Мөн тэр үед Хятадын тухай Испани-Мексикийн аялагч Августины Мендоза (1585)-гийн эмхэтгэсэн "Historia de las cosas más notables, ritos y costumbres del gran reyno de la China" (Хятадын агуу хаант улсын хамгийн гайхалтай зүйл, ёс заншил, зан заншлын түүх) хэмээх ном байв. Мендоза өөрөө Испанийн хааны элчээр Хятад руу илгээгдсэн боловч Хятадад хэзээ ч хүрч очиж байгаагүй тул бусдаас сонссон зүйлээ нэгтгэсэн гэж эрдэмтэд мөн үздэг ажээ.

## Европын хятад судлалын эхэн үе 
Европын номлогчийн номлолын хэрэгцээнээс үүдэлтэй хятад судлалын нарийн төвөгтэй шинжлэх ухааныг анх Иезуитийн лам хуврагууд боловсруулсан байдаг. Анхны хятад судлаачдыг Италийн иезуит Мишель Руггери (1579-1588 онд Макао, Гуандун мужид ажиллаж байсан), 1582-1610 онд Хятадад амьдарч байсан Маттео Риччи нар гэж үздэг. 

1615 онд Николас Тригогийн латин орчуулгаар хэвлүүлсэн Риччийн өдрийн тэмдэглэл. "De Christiana expeditione apud Sinas" ("Хятадад хийсэн Христийн экспедицийн тухай") нэртэйгээр тэр даруй нийгмийн үзэгдэл болж, соён гэгээрлийн үеийн сэтгэгчид соёл иргэншлийг харьцуулан судлах асар их хэмжээний материалыг өгчээ.

Дараагийн зуунд хэдэн арван иезуит номлогчид Хятадын хэл, соёл, түүх, мөн чанарын талаарх судалгааныхаа үр дүнг Европт хэвлүүлж эхэлжээ. Ялангуяа Мартино Мартини (англи. Martino Martini) Мин гүрний уналт, Манж Чин гүрний Хятадыг байлдан дагуулсан тухай Европт дуулгасан бөгөөд өөрөө эдгээр үйл явдлын гэрч болсон юм. Польшийн иезуит Михал Боймын хэвлүүлсэн Flora Sinensis (Flora of China) цомог нь Европ, Хятад, Вьетнамын ургамал, амьтныг танилцуулж, хятад судлалын "ургамал" төрлийг үндэслэгч болжээ.

1732 онд Хятадыг судалж, хятад хэл заах анхны судалгааны байгууллага болох ''"Università degli studi di Napoli L'Orientale"* нь Неаполь хотод байгуулагдсан байна. Тус сургуулийг 1711-1723 онд Хятадад ажиллаж байсан зураач, сурталчлагч лам Маттео Рипа байгуулжээ. Христэд итгэгч дөрвөн хятад хүн хятад хэл заадаг байжээ. Хятад руу явахаар бэлтгэгдэж байсан номлогчдыг мөн энд бэлтгэдэг байсан байна. 

Зүүн Европын анхны хятад судлаач бол Хаант Орост Николай Спафари гэгддэг Николае Милеску гэдэг молдав хүн байв. 1715 онд Оросын сүм хийдийн номлолын газар Бээжинд байгуулагдсан боловч тэдний шинжлэх ухааны үр дүнг нь тэр үед бараг үнэлдэггүй бөгөөд мэдэгддэггүй байв. Номлолын газар ажиллаж байсан И.К.Россохин, А.Л.Леонтьев нар сүүлд 1760-80-аад оны үед голчлон манж хэлнээс орчуулсан хэд хэдэн чухал орчуулгыг хэвлүүлжээ.

## 19-р зууны хятад судлал 
19-р зууны эхэн үед хятад судлал нь Францын Коллежид (фр. *le Collège de France*) шашны академик сургалт хэлбэрээр сэргэсэн байна. Үүнд Ж.Абель-Ремус, С.Жульен, Э.Потье нарын хичээл зүтгэл их нөлөөлж судалгааны түвшин маш өндөрт хүрсэн байна. Хэл шинжлэл нь нэн тэргүүний зорилт хэвээр үлдсэн бөгөөд Хятадын уран зохиолын орчуулга анх удаа гарч ирэв. Их Британид академик хятад судлал нь протестант номлогчид, ялангуяа Оксфордын их сургуулийн хятад хэлний тэнхимийг үүсгэн байгуулагч, анхны тэргүүн Робертс Моррисон, Жеймс Легг (1815-1895) нарын хүчин чармайлтаар хожим бий болжээ. Ж.Легг сүүлд Күнзийн сургаалийг бүхэлд нь англи хэл рүү хөрвүүлэн орчуулжээ (1861-1897). Моррисоны ач тус нь Хятад-Англи хэлний анхны үндсэн толь бичгийг бий болгосонд оршино. Герман дахь анхны алдартай хятад судлаач бол Францад ажиллаж байсан Юлиус Клапрот (герман. *Julius Heinrich Klaproth* 1783-1835) байсан.

Орост энэ үед хятад судлал Бээжин дахь Үнэн алдартны сүмийн төлөөлөгчийн газрын хэмжээнд явагдаж байсан бөгөөд тэнд ажиллах хүмүүс Казанийн их сургуульд ажиллаж, багшилсан байна. Энэ үеийн хамгийн алдартай хүмүүс бол Оросын хятад судлалыг үндэслэгч Фр. Иакинф (Никита Яковлевич Бичурин), түүнчлэн Ф. Палладий, Архимандрит Аввакум, В.П.Васильев нар юм. Иакинфын Оросын соёлд үзүүлэх нөлөө нь маш чухал юм: жишээлбэл, түүний Бээжин дэх амьдралын тухай түүхүүд В.Ф.Одоевскийн "4338 он" романы үзэл баримтлалд нөлөөлсөн. В.П.Васильев, Ф. Палладий нь орчин үеийн буддизмын үндэс суурийг тавьж, мөн хятад хэлийг дуудлагаар дамжуулах зарчмуудыг боловсруулж, анхны толь бичиг, сурах бичиг хэвлүүлжээ. 1835 онд хятад хэлний анхны сургуулийг Монголын хил дээрх Хиагт хотод нээж байжээ. 1855 онд Оросын дорно дахин судлалын төвийг Казань хотоос нийслэл Санкт-Петербург руу нүүлгэсэн байна.

Барууны том гүрнүүдийн колоничлолын тэлэлттэй холбогдуулан 1850-аад онд Хятад улс европчуудын геополитик, худалдаа, эдийн засгийн ашиг сонирхолыг татах болов. Хятад судлаачдын хувьд соёл, үзэл суртлын уламжлалыг судлах нь нэн тэргүүний зорилт болж байна, ялангуяа Хятадын дорнын эзэнт гүрний нийгэм, хүний сэтгэлгээг ойлгох "түлхүүр" -ийг олж харсан утга зохиол, яруу найргийн өв байв. 

XIX зууны хоёрдугаар хагаст үндэсний хятад судлалын сургууль, судалгааны төвүүд байгуулагдаж эхлэв. Үндсэн сургуулиуд:

* Герман-голландын төв (Лейден болон Тюбинген хотуудад). Үндэслэгч В. Грубе (1855—1908)
* Францын төв. Үндэслэгчид Жан-Пьер Абель-Ремюз болон С.Жюльен
* Британий төв (Оксфорд, Кембриж) Үндэслэгч Жэймс Легг
* Оросын төв (Санкт-Петербург) үндэслэгч В. П. Васильев
* Умар Америкийн төв- Йель Их сургууль. Хятад хэлний тэнхим 1877 онд байгуулагдсан. Үндэслэгч Сэмюэль Уильямс (1812—1884).

### Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас өмнөх гадаадын нэрт хятад судлаачид 
* **Бэрнхард Карлгрен** (швед. *Klas Bernhard Johannes Karlgren*; 1889—1978), Швед. Хятад хэлний авиа зүйн түүх хэмээх шинжлэх ухааны шинэ урсгал үндэслэгч, эртний дурсгалын зүйлийн орчуулагч ;
* **Э. Эберхард** (1909), Герман. Энгийн иргэдийн ёс заншлыг судлаач. 
* **Этьен Балаш** (1905—1963), унгар үндэстэн, франц-германы хятад судлаач. Хятадын нийгэм улс төрийн түүх судлаач. 
* **Ангус Чарлз Грэхэм** (Angus C. Graham 1919—1991), Их Британи, хятад судлаач-гүн ухаантан, хятадын гүн ухааны судлаач;
* **Гомер Дабс** (англ. Homer Hasenpflug Dubs: 1892—1969), Их Британи. Эртний хятад- байгаль орчны холбооны тухай судлаач;
* **Дерк Боддэ** (1909—2003), **Жон Кинг Фэрбэнк** (1907—1991), АНУ, түүх, соёл судлал, уламжлалт гүн ухааны судлаачид.
* **Ян Юлиус Лодевейк Дёйвендак** (нидерл. Jan Julius Lodewijk Duyvendak: 1889-1954) Нидерландын хятад шашин судлаач. 

Орчин үеийн Оросын хятад судлаачид: А.И.Кобзев, Г.В.Мелихов, Е.А.Торчинов, М.Е.Кравцова, И.А.Алимов, В.Ф.Феоктистов, А.Е.Лукьянов, О.Е.Непомнин, Л.С.Переломов, В.Н.Усов, уран зохиол судлаач Б.Л.Рифтин, хэл судлаач С.Е.Яхонтов, М.В.Софронова, И.Т.Зограф.

## Монгол дахь хятад судлал 
Монгол дахь хятад судлал эрт дээр үеэс эхлэлтэй гэдэг нь тодорхой. Гэхдээ шинжлэх ухааны үндэслэлтэй орчин үеийн хятад судлал албан ёсоор Монгол улсад 1957 онд МУИС-д хятад хэлний анги нээснээр эхэлсэн гэж албан ёсоор үздэг.   

1970-аад онд харилцаа хүйтрэх үед МУИС-д Чой.Лувсанжав, Э.Чимэдцэрэн, Ц.Базаррагчаа, Ч.Таамаа, Ч.Төмөр, Д.Лхамсүрэн, Я.Ламзав хятад хэл заадаг байжээ.    

ШУА-ийн Олон улсын харилцааны хүрээлэнгээс жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулахаар төлөвлөсөн “Олон улс судлал” эрдэм шинжилгээний хурлыг 2020 оны 12-р сарын 28-нд цахим хэлбэрээр зохион байгуулсан. Энэ удаагийн хурлыг Академич Чулууны Далайн мэндэлсний 90 жилийн ойн хүрээнд “Олон улс судлал-2020: Монголын Хятад судлал” сэдвийн хүрээнд зохион байгуулсан ажээ. 

Хурлыг нээж ШУА-ийн Тэргүүн Дэд Ерөнхийлөгч Aкадемич Г.Чулуунбаатар, ГХЯ-ны Хөрш орнуудын газрын захирал Т.Батцэцэг нар үг хэлж, хурлын үйл ажиллагаанд амжилт хүссэн юм.

Үндсэн илтгэлийг ШУА-ийн Олон улсын харилцааны хүрээлэнгийн Хятад судлалын салбарын эрхлэгч, доктор (Ph.D), дэд профессор Доржийн Шүрхүү “Монголын Хятад судлалын тулгамдсан асуудлууд” сэдвээр хэлэлцүүлж, Хятад судлалыг эрчимжүүлэх шаардлага, хөгжүүлэх арга замын талаар тодорхой санал, дүгнэлт дэвшүүлэв. Мөн Стратегийн судалгааны хүрээлэн, Батлан хамгаалахын эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, Аюулгүй байдал судлалын хүрээлэн, Монгол Улсын Их Сургууль, Дотоод хэргийн Их сургууль зэрэг судалгааны төв, их дээд сургуулиудын эрдэмтэн судлаачид, багш нар, төрийн байгууллагуудын төлөөлөл, холбогдох төрийн бус байгууллагуудын судлаачид оролцож, “Хятадын аюулгүй байдлын номлол, судалгааны тойм”, “Монгол дахь Хятад судлалын боловсон хүчин бэлтгэж буй өнөөгийн байдал”, “Монгол-Хятадын шинжлэх ухааны хамтын ажиллагаа: Хятадын бодлого” зэрэг сэдвээр БНХАУ-ын улс төр, эдийн засаг, нийгмийн асуудлууд, гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэл, Монгол-Хятадын харилцааны олон талт асуудлын хүрээнд илтгэл хэлэлцүүлж, санал дүгнэлтээ солилцов. 

Мөн хурлын үеэр Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич, түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Чулууны Далайн мэндэлсний 90 жилийн ойн хүрээнд ШУА-ийн Олон улсын харилцааны хүрээлэнгийн Эрдмийн зөвлөлийн шийдвэрээр академичийн эрдэм судлалын 9 ботийг Монгол судлалын Үндэсний зөвлөлийн дэмжлэгтэйгээр “Монгол судлалын шилдэг өв” цувралд анх удаа цогцоор нь эмхэтгэсэн 9 боть номын нээлт боллоо.

Хуралд оролцогсод энэ удаагийн хурлын ач холбогдол, үр дүнг өндрөөр үнэлж, цаашид уламжлал болгон зохион байгуулах нь олон талын ач холбогдолтой хэмээн дүгнэсэн байна. 

Монгол-Хятад судлалыг дэмжих нийгэмлэгийн тэргүүн, доктор Д.Шүрхүү тэмдэглэсэнчлэн "Монгол-Хятадын харилцаа сайн байсан 1950-иад онд Чулууны Далай, Нямбуугийн Ишжамц, Лхамсүрэнгийн Жамсран, Чойжавын Лувсанжав, Л.Маналжав зэрэг нэлээд залуучуудыг Бээжин, Шанхай хотын нэртэй их сургууль руу илгээн сургаж байсан нь хожуу Монгол Улсын орчин цагийн хятад судлалын нэртэй төлөөлөгчид болсон байна.

2017 онд Монгол Улсад хятад судлалын мэргэжилтэн бэлдэж эхэлсэний 60 жилийн ойн баярын хурал хийж Д.Ундрах, Г.Элдэв-Очир нарын “Дэлхийн хятад судлалын чиг хандлага”, Д.Баярхүү “Хятадын цэрэг, улс төрийн потенциал ба эдийн засгийн тэлэлт”,  Ж.Баясах, Б.Индра нарын  ”Монгол, Орос, Хятад гурван улсын харилцааны шинэ өрнөл”,  Н.Ариунгуа, Ч.Батцэцэг нарын “Монголын хятад судлалын өнөөгийн байдал, цаашдын төлөв”, Д.Шүрхүү, Д.Бадмаанямбуу нарын “Бүс ба зам”-Монголын хятад судлалын шинэ сэдэв болох нь”, Ж.Баттөр “АНУ-ын хятад судлаач Ж.Спенсегийн бүтээлүүдийн тухайд”, В.Батмаа “Монгол дахь хятад хэлний сургалтын өнөөгийн байдал”, Ш.Эгшиг “Монгол Хятадын соёлын харилцааны уламжлалын онцлог”, М.Чимэдцэеэ “Хятадын уран зохиолын монгол орчуулгын онцлог” зэрэг сэдвээр  үндсэн илтгэл тавьж, харилцан санал бодлоо солилцсон байна.

## Хятад судлалын сэтгүүлүүд 
* *Bulletin de l'École française d'Extrême Orient*
* *Chinese Heritage Quarterly*, China Heritage Project, Australian National University
* *Euro-Sinica*
* *Harvard Journal of Asiatic Studies*
* *Journal of Asian Studies*
* *Journal of the European Association for Chinese Studies*
* *The (Cambridge) China Quarterly*
* *Journal Asiatique*
* *Late Imperial China*
* *Monumenta Serica*
* *Sino-Platonic Papers*
* *T'oung Pao*
* *Modern China*
* *Toho Gakuho*
* *Toyoshi Kenkyu''


Ангилал:Соёл судлал