open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Такаичи Санаэ

**Такаичи Санаэ** (япон. 高市 早苗; 1961 оны 3-р сарын 7-нд Японы Нара мужийн Яматокорияма хотод төрсөн) — Японы төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 2025 оны 10-р сарын 4-нөөс Либерал Ардчилсан намын даргаар сонгогдож, улмаар 2025 оны 10 сарын 21-нээс тус улсын ерөнхий сайдаар ажиллаж буй анхны эмэгтэй юм. Японы Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн бөгөөд Ерөнхий сайд Абэ Шинзоогийн үед хэд хэдэн удаа сайдын албыг хашиж байсан.

Дотоод хэргийн сайд (2014-2017, 2019-2020), Эдийн засгийн аюулгүй байдлын сайд (2022-2024), Шинжлэх ухаан, технологийн бодлогын сайд зэрэг албан тушаал хашиж байв. Тэрээр ижил хүйстний гэрлэлтийг эсэргүүцдэг, гэр бүлийн уламжлалт бүтцийг хамгаалахын төлөө байдаг. Тэрээр өөрийгөө Маргарет Тэтчер гэж нэрлэдэг учраас түүнийг улс төрчид "Төмөр хатагтай" гэж хочилдог. 

## Намтар 
Такаичи Санаэ Нара мужид төрж өссөн. Түүний эцэг автомашины Тоёота компанийн салбарт ажилладаг байсан бол эх нь Нара мужийн цагдаагийн газарт цагдаагаар ажиллаж байжээ. Такаичи Нара мужийн Үнэби ахлах сургуулийг төгссөн бөгөөд Токиогийн Кэйо их сургууль, Васэда их сургуульд суралцах болзол хангасан ч гэрээсээ нүүсэн эсвэл хувийн сургуульд сурсан тохиолдолд эцэг эх нь дээд боловсролыг нь санхүүжүүлэхээс татгалзсан тул тэр сургуульд ороогүй ажээ. Такаичи Кообэ их сургуулийг зургаан цаг явж очих зайнаас явж сурсан бөгөөд Мацүшитагийн засаг захиргаа, удирдлагын дээд сургуулийг төгссөн.

Кообэ их сургуулийг төгсөөд улс төрд орохоосоо өмнө зохиолч, хууль тогтоогчийн туслах, нэвтрүүлэгч байсан. 1993 оны бүх нийтийн сонгуулиар Төлөөлөгчдийн танхимд бие даан сонгогдоод сүүлд 1996 онд Японы Либерал ардчилсан намд (LDP) элссэн байна. Түүнийг Ерөнхий сайд асан Абэ ивээн тэтгэж Ерөнхий сайд байх хугацаандаа янз бүрийн албан тушаалд томилж, түүний дотор Дотоод хэрэг, харилцаа холбооны сайдаар томилон ажиллуулж байжээ.

Ангилал:1961 онд төрсөн
Ангилал:Японы улс төрч
Ангилал:Японы ерөнхий сайд
Ангилал:Японы дотоод хэргийн сайд
Ангилал:Японы Либерал Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Японы Төлөөлөгчдийн Танхимын гишүүн
Ангилал:Нарагийн хүн
Ангилал:Японы Либерал Ардчилсан Намын дарга
Ираклий Кобахидзе

**Ираклий Кобахидзе** (гүрж. ირაკლი კობახიძე; англи. *Irakli Kobakhidze*, 1978 оны 9-р сарын 25-нд Тбилиси хотод төрсөн) — Гүржийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 2-р сарын 8-наас Гүржийн Ерөнхий сайд. 2016 оны 11-р сарын 18-наас 2019 оны 6-р сарын 21-ний хооронд Гүржийн парламентын дарга асан.

## Намтар 
Ираклий 1978 онд Тбилиси хотод төрсөн. Түүний эцэг Гиоргий Кобахидзе нь физикч, 1992-1999 онд Гүржийн парламентын гишүүн байсан. Ираклий 2000 онд Тбилисийн Улсын Их сургуулийг хуульч мэргэжлээр дүүргэж, Гүржийн Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн Төр, хуулийн хүрээлэнд философийн ухааны доктор, 2002 онд Их сургуульд хууль зүйн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр Дюссельдорф, Гүржийн их дээд сургуулиудад лекц уншиж, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн төслийн менежерээр ажиллаж байсан.

2015 оны 1-р сард тэрээр "Гүржийн мөрөөдөл нам"-д элсэж, гүйцэтгэх нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 2016 оны парламентын сонгуульд ялалт байгуулсныхаа дараа 2016 оны 11-р сарын 18-нд Гүржийн парламентын даргаар сонгогдсон. 2021 оны эхээр Бидзина Иванишвили улс төрөөс гарсны дараа Кобахидзе "Гүржийн мөрөөдөл-Ардчилсан Гүрж нам"-ын даргын албан тушаалд очжээ.

Гүржийн сөрөг хүчнийхний үзэж байгаагаар Ираклий Кобахидзе бол Гүржийг Европын холбоонд элсүүлэх тухай хэлэлцээг 2028 он хүртэл хойшлуулах санал гаргасан Оросын талыг баримтлагч, Европын эсрэг үзэлтэй улстөрч гэж үздэг байна.

Ангилал:1978 онд төрсөн
Ангилал:Гүржийн ерөнхий сайд
Ван Ман

**Ван Ман** (хятад. 王莽, пиньинь *Wáng Măng*; хувийн нэр: **Жүжүнь** (хятад. 巨君, пиньинь *Jùjūn*); МЭӨ 45 он — 23 оны 10-р сарын 6-нд нас барсан) — 9-23 онд Хятадын эзэн хаан, Баруун Хань улсыг удирдаж байсан Лю удмынханыг буулган авч Шинь улсыг («Шинэ улс») байгуулж цорын ганц Эзэн хаан нь байсан.

Хятадын уламжлалт түүх судлал Ван Манг дарангуйлагч, түрэмгийлэгч гэж үздэг байсан бол сүүлийн үед зарим түүхчид түүнийг алсын хараатай, нийгмийн шинэчлэгч гэж дүрслэн үзүүлэх болсон. Түүний хаанчлалын үеэр тэрээр боолчлолыг халж, газар дахин хуваарилах хөтөлбөрийг санаачилсан. Хэдийгээр Хятадын сонгодог зохиолоос олж харсан эв нэгдэлтэй нийгмийг хэрэгжүүлэхийг эрэлхийлсэн Күнзийн сургаал баримтлагч байсан ч түүний хичээл зүтгэл эмх замбараагүй байдалд хүргэсэн юм. 

## Намтар 
Тэрээр нөлөө бүхий Ван овогтны гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Ван Мань нь Хан улсын Юан хааны эхнэр, эзэн хаан Ченгийн эх Сяоюаний төрсөн дүү байв. Иймд Ван эзэн хааны ордонд ойр байжээ. Тэрээр бага наснаасаа өөрийгөө Күнзийн шашныг баримтлагч байсан гэдэг.

Ван Хатан хаан Ван Манг албан тушаал ахихад тус дөхөм үзүүлсэн, ялангуяа Чен хааны үед. Тэрээр харваач цэргүүдийн тэргүүний албыг хашиж, улмаар "Шар хаалганы манаач" хэмээх хүндэт цолыг хүртэж байжээ. МЭӨ 16 онд тэрээр "хоу" цол хүртжээ. МЭӨ 8 онд авга ах Ван Гэн (хятад. 王根) нас барсны дараа тэрээр Тэргүүн сайдаар томилогдсон. Гэсэн хэдий ч МЭӨ 7 онд эзэн хаан Чен нас барсны дараа тэрээр энэ албан тушаалаасаа огцрохоос өөр аргагүй болжээ. 

МЭ 5 онд эзэн хаан Пинди нас барсны дараа Ван Ман тэргүүтэй захирагчийн зөвлөл түр хугацаанд засгийн эрхийг авчээ. Тэрээр одон орон, зурхайн судлалаас эхлээд сонгодог зохиол хүртэл янз бүрийн асуудлыг авч үзэхийг эрдэмтэн, албан тушаалтнуудын томоохон чуулган хийхийг тушаав. Зөвхөн МЭ 6 онд Рузи Ин шинэ эзэн хаанаар сонгогдсон боловч Ван Ман бодит байдал дээр эрх мэдлээ хадгалж үлджээ.

Яваандаа тэрээр Хань гүрэн тэнгэрээс өгсөн үүргээ алдсан тул түүний төлөөлөгчдөд захирагдах эрхгүй болсон гэдэгт итгэх болжээ. Ван Ман хаан ширээнд суух эрхээ баталгаажуулахын тулд мэргэ төлгө, зөгнөлчдөд хандав. Үүнд нөлөө бүхий түшмэл, эрдэмтэн Лю Синь түүнийг дэмжсэн байна. Ийнхүү Ван Ман домогт шар хаан (Хуанди)-аас гаралтай гэж мэдэгдэв. Эцэст нь МЭ 9 онд Ван Ман эзэн хаан Рузи Инг буулгаж, Шинь улсыг байгуулж буйгаа зарлав.

Шаардлагатай байсан ажлуудыг дуусгасны дараа Ван Ман шинэ эзэн хаан хэмээн хүлээн зөвшөөрүүлжээ. Хятадын шинэ захирагч эхнээсээ эрх мэдлийг төвлрүүлэн бэхжүүлэх, язгууртнуудыг сулруулж, тариачдын дунд дэмжлэгийг өргөжүүлэх шинэчлэлийг хийхийг оролдсон байна.

Ван Ман хаанчлалынхаа үед мөнгөний шинэчлэл хийж, хөнгөн мөнгөн зоосыг нэвтрүүлж, хуучин мөнгөн зоосыг халсан юм. Эзэн хаан язгууртнуудад алтыг алтадмал хүрэл хутгаар солихыг тушаасан нь эрдэнэсийн санг ихээхэн аривжуулав. Ван Мангийн бодлогын үр дүнд язгууртны санхүүгийн байдал ихээхэн доройтож, улс доторх нөлөө нь мэдэгдэхүйц суларчээ. Үүний зэрэгцээ худалдааг төрөөс дэмжиж иржээ.

Ангилал:МЭӨ 45 онд төрсөн
Ангилал:23 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хятадын хаан
Ангилал:Шинь улс
III Вацлав

**III Вацлав** (чех. *Václav*, унгар. *Vencel*, польш. *Wacław*, 1289 оны 10-р сарын 6-нд төрсөн - 1306 оны 8-р сарын 4-нд Моравийн Оломоуц хотод нас барсан) - 1301-1305 оны 12-р сарын 6 онд Унгарын болон Хорватын хаан (1301 оны 8-р сарын 27-нд V Ласло нэрээр хаан ширээнд залсан), 1305 оны 6-р сарын 21-ээс Бохемийн хаан (III Вацлав нэрээр) болон Польшийн хаан (II Вацлав нэрээр) байсан. 

III Вацлав бол Бохеми болон Польшийн хаан байсан II Вацлав болон Германы эзэн хаан I Рудольфын охин Хабсбургийн Ютта (Юдит) нарын хүү болж төрсөн.

Ангилал:1289 онд төрсөн
Ангилал:1306 онд өнгөрсөн
Ангилал:Польшийн хаан
Ангилал:Унгарын хаан
Ангилал:Хорватын хаан
Ангилал:Бохемийн хаан
Морава гол

**Морава гол** (чех. *Morava*, словак. *Morava*, герман. *March*) — Төв Европ дахь Дунай мөрний зүүн цутгал болсон гол юм. Эх ба дунд хэсэг нь Чех улсын нутгаар (Морави) урсдаг бөгөөд адаг нь Словак, Австри хоёрын хилийн зурвас болж урсдаг.  

Урт нь 388 км, сав газрын талбай нь 26,600 км². Усны дундаж урсац 115 м³/с.

Морава голын эрэг дээр Оломоуц, Ходонин, Ухерске Храдиште, Кроммерж, Холич, Хохенау ан-дер Марч, Марчэгг, Братислав (Дэвин) зэрэг хотууд оршдог.

Ангилал:Чехийн гол мөрөн
Ангилал:Словакийн гол мөрөн
Ангилал:Австрийн гол мөрөн
Оломоуц

**Оломоуц** (чех. *Olomouc*), Ольмюц (герман. *Olmütz*) — Чех улсын Оломоуц мужийн төв бөгөөд бие даасан хот юм.

Бүгд Найрамдах Чех улсын зүүн хэсэгт, түүхэн Морави бүс нутгийн төвд, Морава голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Энэ бол Ханак мужийн албан бус нийслэл юм. Хүн ам нь 2025 оны байдлаар 103,063 мянга орчим байна.

1017 онд байгуулагдсан энэ хот 1253 оноос Моравийн улсын нийслэл байжээ. Соёлын баялаг амьдралтай Чех улсын хамгийн эртний хотуудын нэг болох Оломоуц хотыг хоёр дахь Праг гэж нэрлэдэг бөгөөд их нам гүм, тайван хот юм.

Оломоуц нь 9-10-р зууны үед Их Морави улсын гол төв байв. Энэ нь удаан хугацааны туршид Оломоуц ванлигийн цайз, төв байсан юм. 1253 онд Оломоуц суурин хаанаас хотын статустай болсон. 1641 он хүртэл хот нь Моравийн эзэн хааны маргравиатын нийслэл байв. Оломоуц хотод шашны сүмийн зөвлөл 1063 онд анх байгуулагдаж, 1777 онд шашны сүмийн төв болгон өргөмжлөгдсөн байна.

"Гучин жилийн дайн"-ны үеэр Оломоуц 1640 онд Шведийн цэргүүдэд 8 жилийн турш эзлэгджээ. Шведүүд хотыг балгас болгож орхисон нь Оломоуц Моравийн нийслэл гэсэн байр сууриа алдахад хүргэж, энэ статус аажмаар Брно хот руу шилжсэн түүхтэй.

Ангилал:Чехийн суурин
Ростислав хунтайж

**Ростислав хунтайж** (словак. *Rastislav*; эртний грек. Ῥασισθλάϐος, лат. *Rastiz,* 870 оноос хойш нас барсан) — Их Морави улсыг 846-870 онд удирдаж байсан Моймиров угсааны хунтайж. Түүний хаанчлалын үед Кирилл, Мефодий хоёр Их Морави улсад номлолын ажил хийж байжээ. 1994 онд Чехословакийн Үнэн алдартны сүм түүнийг гэгээнтэн гэж зарласан.

Ростислав бол Их Морави улсын анхны хан байсан I Моймировыг хамаатан байсан. 846 онд Зүүн Франкийн хаан Германы II Людовик түүнийг I Моймировын өв залгамжлагчаар хаан ширээнд суулгаж чадсан юм. Людовик Ростиславыг өөрийн вассал гэж үзэж, түүнийг Төв Европ дахь Зүүн Франкийн хаант улсын ашиг сонирхлыг төлөөлөх болно гэж үзэж байв. II Людовик өөрийн хамаатнуудынхаа эсрэг тэмцэлд санаа зовж байх хооронд Ростислав хаант улсаа тэлж, бэхжүүлж амжсан байна. Түүний санаачилгаар цайзууд барьж, Болгарын хаант улс, Византийн эзэнт гүрэнтэй холбоо тогтоожээ.

850 оноос эхлэн Ростислав Зүүн Франкийн хаант улстай ойр харилцаагаа таслаж, Германы II Людовикийн өрсөлдөгч сөрөг хүчнийхнийг орогнуулж байжээ. Тэдний дунд хааны өндөр албан тушаалтнууд, мөн түр хугацаагаар түүний хөвгүүд Карломан, III Людовик нар байв. Ростислав Баварийн тахилч нарыг Их Моравиас хөөж, Дунай ба Дие голын хоорондох газар нутгийг өөрийн улсад нэгтгэсэн байна.
Кирилл, Мефодий хоёр

**Кирилл** («гүн ухаантан» хочтой, 827 онд Салоники хотод төрсөн — 869 онд Ромд нас барсан) **Мефодий** (815 онд Салоники хотод төрсөн — 885 онд Моравид нас барсан) — Үнэн алдартны болон католик сүмийн ариун гэгээнтнүүд, Салоники хотоос гаралтай ах дүү номлогч лам нар. Эртний слав цагаан толгой болон сүмийн слав хэл үүсгэгч нар юм.
Чехүүд

**Чехүүд** (чех: češi [ˈtʃɛʃɪ]) нь Чех улсын хүн амын дийлэнх хувийг бүрдүүлдэг баруун слав үндэстэн юм. Тэдний нийт хүн ам 12 сая гаруй; тэд словак хэлтэй нягт холбоотой баруун слав хэл болох чех хэлээр ярьдаг.

Чехүүдийн томоохон нийгэмлэгүүд Франц, Герман, Их Британи, АНУ, Словак, Хорват, Австри, Польш, Украинд амьдардаг байна.

Чехүүд нь 6-р зуунаас эхлэн Бохеми, Морави, Силезийн нутаг дэвсгэрт нутаглаж байсан славууд, мөн славуудаас өмнө амьдарч байсан герман, кельт овог аймгууд болох Маркоманни, Бой, Герули гэх мэт овгуудаас гаралтай. Анхны слав улс болох Само нь орчин үеийн Моравийн нутаг дэвсгэрт оршин тогтнож байсан (622 онд байгуулагдсан).

1860-аад онд чехүүд олноор цагаачилсан түүхтэй.

## Алдартай чех үндэстнүүд 
Чехийн хаадын хамгийн алдартай нь Люксембургийн IV Карл (1346-1378) бөгөөд Ариун Ромын эзэн хаан байсан юм. Хаадын дунд Премысл II Отакар (1253–1278), Подебрадын Йиржи (1458–1471) нар мөн үеийнхнийхээ дунд ихээхэн эрх мэдэлтэй байсан.

Шинэчлэлийн зүтгэлтэн Ян Хус, хүмүүнлэгийн сурган хүмүүжүүлэгч Ян Амос Коменский, зохиолч, жүжгийн зохиолч, хүний ​​эрхийн төлөө тэмцэгч, төрийн зүтгэлтэн, Чехословакийн сүүлчийн ерөнхийлөгч, Чехийн анхны ерөнхийлөгч Вацлав Хавел нарыг дурдаж болно. 

Ян Жижка - Гуситуудын болон цэргийн удирдагч, Чехийн үндэсний баатар.

Яруу найрагч Ярослав Зайферт бол утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналтан юм. Ярослав Хашек, Карел Чапек, Владислав Ванчура, Эдуард Шторх, Мариа Майерова нар дэлхийн алдартай чехийн зохиолчдын жагсаалтыг бүрдүүлдэг.
Ян Амос Коменский

**Ян Амос Коменский** (чех. *Jan Ámos Komenský*, лат. *Ioannes Amos Comenius*; 1592 оны 3-р сарын 28-нд Өмнөд Моравийн Нивнице тосгонд төрсөн — 1670 оны 11-р сарын 15-нд Амстердам хотод нас барсан) — Чехийн хүмүүнлэг-сурган хүмүүжүүлэгч, зохиолч, шашны болон нийгмийн зүтгэлтэн, епископ чех ах дүү нарын шашны хамба лам, сурган хүмүүжүүлэх шинжлэх ухааныг үүсгэн байгуулагч, анги-хичээлийн тогтолцоог системчлэгч, сурталчлагч юм.

## Намтар 
Ян Коменский Морави нутгийн Нивниц тосгонд Мартин Коменский, Анна Хмелова нарын хүү болон төржээ. Эцэг Мартин Коменский хөрш Комне тосгоны уугуул хүн байв. Мартины эцэг Ян Сегеш Словакаас Морави руу нүүж ирж суурьшсан Комне тосгоныхоо хүндэтгэлд зориулж Коменский овог авчээ. Мартин, Анна Коменский нар Чех (Моравын) ахан дүү нарын шашны нийгэмлэгийн гишүүд байжээ.

Ян хүү "Ахан дүүсийн сургууль"-д анхны боловсролоо авсан бөгөөд 1602-1604 оны хооронд түүний эцэг, эх, хоёр эгч нь тахлаар нас баржээ. 1608-1610 онд Ян Преров дахь латин сургуульд шилжээд үргэлжлүүлэн суралцжээ. 1611 онд сүмийнхээ сургаалын дагуу Ян Коменский баптисм хүртэж, Амос хэмээх дунд нэрээ авсан байна.

Дараа нь тэрээр Германы Херборн академи болон Хайдельбергийн их сургуульд суралцаж, "Бүх зүйлийн театр" (1614–27) хэмээх өвөрмөц нэвтэрхий толь бичгийг бүтээж, чех хэлний бүрэн толь бичиг (Чех хэлний сан хөмрөг, 1612–56) дээр ажиллаж эхэлжээ. 1614 онд Коменский Преров дахь "Ахан дүүсийн сургууль"-д багшилж байсан. 1618-1621 онд тэрээр Моравийн Фулнек хотод амьдарч, Италийн гүн ухаантан Томмазо Кампанелла, Испанийн шашны зүтгэлтэн, гүн ухаантан Хуан Луис Вивес болон бусад Сэргэн мандалтын үеийн хүмүүнлэгийн зүтгэлтнүүдийн бүтээлийг судалж байжээ. Фулнект амьдрах үед Ян Коменский Моравийн эртний эд зүйлс (1618–21) ном бичиж, төрөлх Морави (1618–27) нутгийнхаа газрын нарийвчилсан зургийг эмхэтгэсэн юм.

1627 онд Ян Коменский дидактикийн тухай бүтээлээ чех хэлээр бичиж эхлэв. Католик шашны бишрэгчдийн хавчлагын улмаас Коменский Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл буюу Лешно хот руу цагаачилжээ (1626 онд Моравийн ахан дүүс гимназиа байгуулжээ). Энд тэрээр тус гимназид багшилж, "Дидактик"-аа чех хэлээр (1632) дуусгаж, дараа нь Агуу Дидактик (латин. *Didactica Magna,* 1633-1638) гэж нэрлэж, латин хэл рүү хөрвүүлсэн байна. Тэрээр мөн хэд хэдэн сурах бичгүүдийг бэлтгэсэн: Хэлний нээлттэй хаалга (1631), Одон орон (1632), Физик (1633), гэр бүлийн боловсролын анхны гарын авлага болох "Эхийн сургууль" (1632). Ян Коменский пансофийн (бүгдэд бүхнийг заах) санааг хөгжүүлэхэд идэвхтэй зүтгэж байсан нь Европын эрдэмтдийн сонирхлыг ихэд татах болжээ.

Ангилал:1592 онд төрсөн
Ангилал:1670 онд өнгөрсөн
Ян Жижка

**Троцновын Ян Жижка** (чех. *Jan Žižka z Trocnova*; 1360 он орчим Өмнөд Чехийн Троцнов хотод төрсөн — 1424 оны 10-р сарын 11-нд Пршибислав хотод нас барсан) — чехийн цэргийн жанжин, хуситуудын удирдагч, чехийн ард түмний үндэсний баатар.

## Намтар 
Ян Жижка 1360 он орчим ядуурсан язгууртны гэр бүлд төржээ. Тэрээр багадаа эцэг эхээс үлдсэн бага саг эд хөрөнгөө зараад нийслэл рүү явж залуу насаа Бохемийн хаан IV Вацлавын ордонд зарлага хийж өнгөрөөжээ.

Дараа нь тэрээр жижиг цэргийн анги удирдаж, янз бүрийн тулалдаанд хөлсний цэрэг болж оролцсон байна. Анри Богданы хэлснээр, 1410 онд Грюнвалдын тулалдааны өмнөх өдөр Ян Жижка Тевтоны удирдагчтай удахгүй болох тулалдаанд түүний  талд оролцох талаар тохиролцсон боловч тулалдааны үеэр тэрээр Польшийн хаан Владислав Ягеллогийн талд орж тулалджээ. Нэг хувилбараар бол яг энэ тулалдаанд тэрээр өрөөсөн нүдээ алдсан гэдэг. Дараа нь Унгарын туркуудын эсрэг хийсэн аян дайнд оролцож, 1415 онд Агинкуртын тулалдаанд францчуудын талд оролцож явжээ.

Хуситуудын хувьсгалын эхний үед (1419 оны 7-р сараас 11-р сар) Ян Жижка улс төрийн чухал үүрэг гүйцэтгэсэнгүй, тахилч Ян Желивский, Хуси Николас нарын сүүдэрт үлджээ. 1419 оны 7-р сарын 30-нд тэрээр Праг хотын анхны хамгаалалт гэж нэрлэгддэг арга хэмжээний тэргүүлэгч оролцогчдын нэг байв. 1419 оны 12-р сараас Жижка Пилсен дэх хуситуудыг захирч байв. Тэрээр 300 дайчинтай ангийн хамт Некмир дэх баатар морин цэргийн довтолгоог няцааж чадсан боловч Николасын Хусигийн цэргүүд ялагдсан нь түүнийг хаанд үнэнч армийн шахалтаар 1420 оны 3-р сард хотыг орхиход хүрчээ. 1420 оны 3-р сарын 25-нд Судомерийн ойролцоо хааны армийн дайралтанд өртөж, 400 цэрэг, 12 тэрэг, 9 морьт цэрэгтэй тэрээр дайсны дээд хүчний дайралтыг хэдэн цагийн турш няцаажээ. Табор хотод ирээд 4-р сарын эхээр тэрээр дөрвөн гетманы нэгээр сонгогдов. 1420 оны 5-р сарын 17-нд Ян Жижка Табор хотоос 3000 цэргийг удирдан Праг руу тусламж үзүүлэхээр довтолосон байна. Николас Хуси нас барсны дараа (1420 оны сүүлээр) тэрээр Таборичуудын анхны гетман болж, дайснууддаа маш хурдан айдас төрүүлэх болжээ.

1423-1424 онд Жижка төвийг баримтлагч Хуситуудын удирдлагаас салж, өөрийн цэрэг-улс төрийн холбоо болох Оребитуудыг байгуулж, Прагийн лиг буюу Чалисийн эсрэг дайн хийж, 1424 онд Праг хотыг эзлэн авчээ. Тэр жилдээ Ян Жижка Прибиславыг бүсэлж байхдаа тахлаар нас баржээ.

Маш сайн цэргийн удирдагч, аймшиггүй, хатуу хүсэл зоригтой Жижка дайснуудтайгаа харьцахдаа туйлын харгис байсан гэдэг. Түүний хатуу зан чанар, ширүүн байдлын тухай олон түүхүүд үлджээ. Хатуу ширүүн, уян хатан бус, хоёр нүд үгүй, дайснаа бүр мөсөн ялж чаддаг тул түүнийг нэг хэсэг “Аймшигт сохор” хэмээн хочилдог байжээ.
IV Вацлав

**IV Вацлав** (чех. *Václav*; **Венцеслав**, лат. *Wenceslaus*; 1361 оны 2-р сарын 26-нд Нюрнберг хотод төрсөн — 1419 оны 8-р сарын 16-нд Праг хотод нас барсан) — 1376 оноос Германы хаан (албан ёсоор Ромын хаан) **Венцель** (герм. *Wenzel*); 1378 оноос Чехийн хаан. Люксембург угсааны хүн. Ариун Ромын эзэн хаан IV Карлын хүү. 1400 онд Германы хаан ширээнээс буулгасан боловч Чехийн хаан хэвээр үлдсэн юм. 

Вацлавын эцэг Люксембургийн Карл хүүдээ Чехийн хаан ширээг залгамжлуулахыг хүсэж, 1363 онд Вацлавыг дөнгөж хоёр настай байхад нь титэмд өргөмжилжээ.

1373 онд эцэг нь түүнд Бранденбургийн сонгогч, маркграф цол олгосон. 1376 оны 6-р сарын 10-нд тэрээр Вацлавыг Ромын хаанаар сонгох эрхийг баталгаажуулав. Таван сонгогчийн саналаас хоёр нь (Бохемийн хаан ба Бранденбургийн Маркграф) эзэн хаан болон Вацлав өөрийнх нь байжээ.

1378 оны 11-р сарын 29-нд Карл нас барсны дараа Вацлав Бохемийн хаан ширээг өвлөн авсан юм.

Бохемийн хааны хувьд Вацлав тус улсын дээд зэрэглэлийн лам нартай байнга зөрчилдөж, иргэний эрх мэдлийн тэргүүлэх байр суурийг хамгаалж, сүмийн дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцдог байсан тул Прагийн хамба ламыг дотоодын улс төр дэх гол өрсөлдөгчдийн нэг гэж үздэг байв. Чехийн язгууртнуудтай ижил төстэй зөрчилдөөн гаргаж байсан юм.

IV Вацлав шашны шинэчлэгч Ян Хус болон түүний дагалдагчдыг Ромын Католик Сүмийн тэрс үзэлтнүүд гэж зарлах оролдлогоос хамгаалахыг хичээсэн.

Ангилал:1361 онд төрсөн
Ангилал:1419 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чехийн хаан
Ангилал:Германы хаан
Ангилал:Люксембург овог
Ангилал:Бранденбургийн курфюрст
Ангилал:Нюрнбергийн хүн
Дидактик

**Дидактик** (Эртний Грек хэл. διδακτικός, "сургагч") нь сургалтын асуудлыг судалдаг сурган хүмүүжүүлэх ухааны онолын нэг салбар юм. Мэдлэг, ур чадвар, чадвар эзэмших, итгэл үнэмшил төлөвших зүй тогтлыг илрүүлж, боловсролын агуулгын цар хүрээ, бүтцийг тодорхойлдог юм.

Дидактикийн үндсэн асуултыг янз бүрээр томьёолдог. Зарим нь үүнийг сургалт, боловсролын агуулгын тухай асуудалтай холбодог бол зарим нь тодорхой нэг хичээлийн "суралцах явцад суралцагчдын сэтгэхүй хэрхэн явагддаг", бусад нь үүнийг "Юу заах вэ? Хэрхэн заах вэ?" гэсэн хоёр асуултад нэгтгэн хариулах ёстой гэж дүгнэдэг байна. 

Дидактик нь сурган хүмүүжүүлэх онолын хувьд эрт дээр үеэс эхтэй. Боловсрол хүн төрөлхтөн үүссэн цагаас хойш оршин тогтнож ирсэн гэдэг. Тухайн хуримтлуулсан ололт амжилтаа хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх хэрэгцээ үүссэн үед боловсролын онол хөгжиж эхэлсэн байна. Одооны мэдэгдэж байгаагаар "дидактик" гэсэн нэр томьёо нь Германы сурган хүмүүжүүлэгч Вольфганг Ратке (1571-1635)-ийн бүтээлүүдэд багшлах урлагийг тодорхойлох зорилгоор анх гарч ирсэн гэдэг. Яг үүнтэй адил Ян Амос Коменский дидактикийг "Бүхнийг хүн бүрд заах бүх нийтийн урлаг" гэж тодорхойлсон байдаг. 19-р зууны эхэн үед Германы сурган хүмүүжүүлэгч Иоганн Фридрих Гербарт дидактикийг боловсролын сургалтын нэгдмэл, уялдаатай онолын статустай болгосон.

В.Раткегийн үеэс хойш дидактикийн үндсэн зорилго болох юуг, хэрхэн заахыг судлах нь өөрчлөгдөөгүй хэвээр байна. Орчин үеийн шинжлэх ухаан ч гэсэн хэн, хэзээ, хаана, яагаад заахыг эрчимтэй судалж байна.

## Дидактикийн объект ба сэдэв 
Дидактик нь сурган хүмүүжүүлэх ухааны бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд сургалтын хууль, зүй тогтол, зарчим, арга хэрэгслийг судалдаг сургалтын шинжлэх ухаан юм. Дидактикийн объект бол суралцах явдал юм.

"Мэргэшсэн салбар дидактик" - бие даасан хичээлийг заах аргууд (математик, физик, түүх гэх мэт), оюутан сурагчдын бие даасан ангилал (бага боловсролын арга, дээд боловсролын дидактик), янз бүрийн төрлийн боловсролын байгууллага, боловсролын хэлбэрүүд байдаг. Сургалтын арга бүр өөрийн гэсэн объекттой байдаг: тодорхой хичээл заах, тодорхой ангиллын оюутнуудыг заах гэх мэт.

Дидактикийн объект нь заах (багшийн үйл ажиллагаа) ба суралцах (оюутны танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа) хоорондын холбоо, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл юм.

### Дидактикийн зорилго 
* сургалтын үйл явц, түүнийг хэрэгжүүлэх нөхцөлийн тодорхойлолт, тайлбар;
* илүү орчин үеийн сургалтын үйл явцыг боловсруулах;
* сургалтын үйл явцын зохион байгуулалт;
* сургалтын шинэ систем;
* сургалтын шинэ технологи (жишээлбэл, драмагерменевтик эсвэл нийгэм-тоглоом дээр суурилсан "хичээлийн чиглэл" г.м.).

*Дидактик уран зохиол* (Эрт.грек хэл. διδασκειν - "заах") нь шинжлэх ухаан, ёс зүй, гүн ухааны болон бусад санааг илэрхийлэхэд уран сайхны хэлбэрийг ашигладаг сургамжтай агуулгатай уран зохиолыг хэлдэг байна.
Вольфганг Ратке

**Вольфганг Ратке (Ратихий)** (герм. *Wolfgang Ratke*, 1571 оны 10-р сарын 18-нд Германы Вильстер хотод төрсөн — 1635 оны 4-р сарын 27-нд Эрфурт хотод нас барсан) — Германы сурган хүмүүжүүлэх ухааны суурийг тавьсан шинэчлэгч эрдэмтэн. 

## Намтар 
Хамбург хотын ойролцоох Вилстер хотод төрсөн Вольфганг Ратке ахлах сургуулиа төгсөөд Росток дахь Лютеран их сургуульд шашин, гүн ухааны чиглэлээр суралцжээ. Гэвч удалгүй түүний сонирхол гадаад хэл сурах, заах арга барилыг сайжруулахад шилжсэн байна. Тэрээр гадаад хэл сурахыг оюутнуудад хялбар, тааламжтай болгохыг хичээсэн. В.Ратке гадаад хэл заах арга зүйд анхаарлаа хандуулснаасаа хойш сургуулийн зохион байгуулалт, дидактикийн ерөнхий асуудлууд руу шилжиж, нийгэм-улс төрийн үзэл бодлыг ихэвчлэн илэрхийлдэг байв.

Түүний дидактик санаа нь ерөнхийдөө материаллаг шинж чанартай байв. Тэрээр "дидактик" гэсэн нэр томьёог анх ашигласан. Хүүхдийн оюун ухаан бол хэрэгтэй бүхнээ бичиж болох хоосон цагаан хуудас гэдэгт тэрээр итгэдэг байв. Тэрээр танин мэдэхүйн үйл явц нь гадаад ертөнц дэх юмс үзэгдлийн талаарх ойлголт, эдгээр үзэгдлийн сэтгэхүйн боловсруулалт гэсэн хоёр үе шатаас бүрддэг гэж үздэг байжээ. Боловсрол мэдлэг, туршлага дээр тулгуурлах ёстой гэж үздэг байсан бөгөөд хүн бүрд сурган хүмүүжүүлэх мэдлэг хэрэгтэй гэдгийг аз жаргалтай оршин тогтнох урьдчилсан нөхцөл болгон онцлон тэмдэглжээ. Тэрээр эх хэлээрээ бичиг үсэг заах дуу авианы аргыг дэмжигч байсан. Тэрээр жирийн иргэдэд зориулсан сургуулийг өргөжүүлэхээр чармайж, бага боловсролыг эх хэлээр нь сурталчлахыг уриалдаг байсан юм.

Түүний үзэл санаа нь тухайн үеийнхээ хувьд дэвшилттэй байсан ч хэрэгжүүлэх чадваргүй байсан бөгөөд түүний хувийн зан чанараас болж туслах, ивээн тэтгэгчдээ хоёуланг нь холдуулдаг байжээ. Төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх гэсэн оролдлого нь бүтэлгүйтсэнээс харахад түүний үеийнхэн болон хойч үеийнхэнд үзүүлэх нөлөө нь төсөөлж байснаас хавьгүй их байсан. Түүнээс илүү амжилттай болсон Ян Амос Коменскийн сүүдэрт тэрээр дарагджээ. Тэрээр 1635 онд Эрфурт хотод нас баржээ.

## Номууд 
* Barnard, *German Teachers and Educators* (Hartford, 1878)
* Quick, *Educational Reformers* (New York, 1890)
* G. Vogt, *Wolfgang Ratichius, der Vorgänger des Amos Comenius* (Langensalza, 1894)

Ангилал:1571 онд төрсөн
Ангилал:1635 онд өнгөрсөн
Польшийн төрийн далбаа

**Польшийн төрийн далбаа** (польш. *Flaga Rzeczypospolitej Polskiej*) — Төрийн дуулал, сүлд зэргийн нэгэн адил далбаа нь Бүгд Найрамдах Польш Улсын болон польшийн ард түмний бэлгэ тэмдэг юм. 

Польшийн төрийн далбаа нь хоёр ижил хэвтээ судлаас бүрдэнэ: дээд хэсэг нь цагаан, доод хэсэг нь улаан. Тугийн өргөн уртын харьцаа 5:8 байна.

1980 онд Польшийн хуулиар Бүгд Найрамдах Польш Улсын далбаан дээрх улаан өнгийг RGB (Hex) # D4213D гэж тогтоожээ. Цагаан нь RGB (Hex) # E9E8E7-тэй тогтсон байна.

## Түүх 
Төрийн далбааны өнгө нь төрийн сүлдний өнгөтэй тохирч байдаг: цагаан нь цагаан бүргэд сүлдний өнгө, улаан нь сүлдний дэвсгэр өнгө. Сүлд бичигт цагаан (мөнгө) нь ёс суртахууны болон оюун санааны үнэт зүйлс, өөгүй цэвэр ариун байдлыг илэрхийлдэг; улаан бол гал, эр зориг, эр зоригийг бэлгэддэг.

Дундад зууны үед цагаан бүргэдтэй улаан туг ашиглаж байжээ. Владислав Ягелло хааны үед Польшийн цэргүүд 1410 онд Грунвальдын тулалдаанд энэ тугийн дор тулалдаж байв.

III Сигизмунд Васагийн туг нь гурван судалтай (дээд ба доод судал нь улаан, дунд зураас нь цагаан) байв. IV Владислав ба II Иохан Казимеирж нарын хошуу нь дөрвөн судлаас бүрдсэн (дээд талаас нь нэг ба гурав дахь нь улаан, хоёр, дөрөв дэх нь цагаан өнгөтэй). Далбаанууд дээр үндэсний сүлдийг байрлуулсан байв. 

Хүчирхэг II Август хаанчлалын үед Польшийн морин цэргүүд дуулгад цагаан тууз зүүж эхэлсэн. Дөрвөн жилийн Сейм (1788-1792)-ийн үед цагаан, улаан туузыг нэвтрүүлсэн байна.

Төрийн далбааг 1831 оны 2-р сарын 7-нд Сейм албан ёсоор баталж, цагаан, улаан туг, туузыг 19-р зууны үндэсний бослогын бэлгэдэл болгон ашиглаж байжээ.

Польш улс 1918 онд тусгаар тогтнолоо олж авсны дараа 1919 оны 8-р сарын 1-ний өдөр Сеймээс цагаан, улаан тугийг төрийн далбаа болгон албан ёсоор баталжээ. 

2004 оны 5-р сарын 2-ны өдрийг Польшийн далбааны өдөр гэж тэмдэглэж ирсэн.
Таван Богд групп

**Таван Богд Групп** нь Монголын олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг конгломерат компани юм. Групп нь 20 гаруй охин компани, нэг хөрөнгө оруулалттай компанитайгаар ноолуурын үйлдвэрлэл, автомашин ба уул уурхайн техник, банк санхүү, олон улсын худалдаа, аялал жуулчлал, үл хөдлөх хөрөнгө, хүнс, эрүүл мэнд зэрэг салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг. Монгол Улсын хамгийн том хувийн хэвшлийн ажил олгогчдын нэг юм.

## Түүх 
Таван Богд Групп нь 1995 онд Цагаач Баатарсайхан, түүний гэргий Дашдаваагийн Хулан болон Цагаачийн Оюунцэцэг нарын хамт үүсгэн байгуулсан. Анх Fujifilm корпорацийн албан ёсны дистрибьютер болон фото угаах үйлчилгээ эрхэлж эхэлсэн. 2000-аад оноос эхлэн ноолуурын үйлдвэрлэл, банк санхүү, аялал жуулчлал зэрэг салбарт өргөжин тэлсэн.

## Охин компаниуд 
### Ноолуур 
* **Говь ХК**: Монголын ноолуурын тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч бөгөөд дэлхий даяар 140 гаруй дэлгүүртэй. 

### Автомашин ба уул уурхайн техник 
* **Таван Богд ХХК**: Toyota, Lexus автомашины албан ёсны дистрибьютер.
* **Таванбогд Констракшн Машинери ХХК**: Hitachi Construction Machinery-ийн албан ёсны дилер.
* **Таван Богд Моторс ХХК**: Geely автомашины дистрибьютер; Hankook, SK ZIC, TEIN бүтээгдэхүүн борлуулдаг.

### Хүнсний үйлдвэрлэл ба түргэн хоол 
* **Улаанбаатар Гурил ХХК**: Улсын гурилын хэрэгцээний ~35%-ийг хангадаг.
* **Таван Богд Фүүдс ХХК**: KFC сүлжээг Монголд төлөөлж 26 салбартай.
* **Таван Богд Фүүдс Пицца ХХК**: Pizza Hut-ийн 30 салбар, хүргэлтийн үйлчилгээтэй.

### Банк, санхүү 
* **ХААН Банк**: Монголын хамгийн том банк; 550 салбар, 2.8 сая харилцагчтай.
* **Таван Богд Капитал ХХК**: Үнэт цаасны зуучлал, хөрөнгө оруулалтын зөвлөх үйлчилгээ.
* **Таван Богд Финанс ХХК**: Финтек үйлчилгээ, хэрэглээний зээл, PayON аппликейшн.

### Олон улсын худалдаа 
* **Таван Богд Интернэйшнл ХХК**: Danone, Ferrero, Heinz, Godiva зэрэг брэндийн дистрибьютер.
* **UBP ХХК**: JINS нүдний шил, Subway түргэн хоол, дэвтэр, хэвлэлтийн бүтээгдэхүүн.

### Аялал жуулчлал ба зочлох үйлчилгээ 
* **Жуулчин ХХК**: Монголын анхны аялал жуулчлалын компани (1954).
* **Жуулчин Duty Free ХК**: Duty Free худалдааны оператор.
* **Жуулчин Тэрэлж Ресорт**: Горхи-Тэрэлжид байрлах амралтын газар.
* **Кемпински Хаан Палас**: Улаанбаатар дахь 5 одтой зочид буудал.
* **Galleria Ulaanbaatar**: Худалдаа, үйлчилгээний төв.
* **Airlink Mongolia ХХК**: Нислэгийн тийз борлуулалтын үйлчилгээ.

### Үл хөдлөх хөрөнгө 
* **Таван Богд Проперти ХХК**: Орон сууцны төсөл (Gerlug Vista гэх мэт).

Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
VIII Александр

**VIII** **Александр** (лат. *Alexander PP. VIII*; жинхэнэ нэр: *Пиетро Вито Оттобони*, итал. *Pietro Vito Ottoboni*; 1610 оны 4-р сарын 22-нд Венецид төрсөн —1691 оны 2-р сарын 1-нд Ром хотод нас барсан) — 1689 оны 10-р сарын 6-наас 1691 оны 2-р сарын 1-ний хооронд Ромын пап байсан.

Ангилал:Пап
Ангилал:1610 онд төрсөн
Ангилал:1691 онд өнгөрсөн
Владислав Ягелло

**Владислав Ягелло** (польш. *Władysław II Jagiełło,* 1350 он орчим/1362 - Вильно хотод төрсөн — 1434 оны 6-р сарын 1-нд Львов хот орчим нас барсан) — Витебын гүн, 1377—1381 болон 1382—1392 онуудад Литвын их херцог, 1386 оноос **II Владислав Ягелло** нэр дор Польшийн хаан байсан. Тэрээр Литвын агуу херцог Олгерд, Тверийн гүнж Ульяна Александровна нарын хүү бөгөөд Литвын Их херцог Гедиминий ач хүү юм. Ягеллон угсаатныг үндэслэгч ажээ.

Ягелло бол дундад зууны үеийн Литвын сүүлчийн харь шашинт удирдагч байв. Кревогийн холбоогоор (Union of Kreva) дамжуулан Польшийн хаан болсны дараа шинээр байгуулагдсан Польш-Литвын холбоо Тевтоны дэг жаягийн өсөн нэмэгдэж буй хүчинтэй тулгарсан юм. 1410 онд Грюнвалдын тулалдаанд холбоотнуудын ялалт, дараа нь Өргөсний энх тайван нь Польш, Литвын хилийг баталгаажуулж, Польш-Литвын холбоо Европт чухал хүчин болж үүссэнийг тэмдэглэв. II Владислав Ягеллогийн хаанчлал нь Польшийн хил хязгаарыг тэлж, Польшийн Алтан үеийн эхлэл гэж тооцогддог.

Тэрээр 1377 онд эцэг Их херцог Ольгерд нас барсны дараа өөрөө Литвын Их херцог болжээ.

1380 оны 9-р сард Ягелло Алтан Ордын Мамайтай хүч хавсарч Москвагийн хунтайж Доны Дмитрий Иванович болон Литва-Оросын язгууртны Москваг дэмжигч хэсгийн эсрэг хүчээ нэгтгэхээр мордсон боловч Донд хүрэхээсээ өмнө Куликовын тулалдаанд Мамай ялагдсаныг мэдээд буцсан байна. 

1385 оны 8-р сарын 14-нд Польш, Литвын Их Херцогт улсын хооронд Кревогийн холбоо байгуулагдав. Энэ гэрээнд Польшийн гүнж Ядвига, Ягелло хоёрыг гэрлүүлэх, Ягеллог Польшийн хаан болгон өргөмжлөх, Ягелло болон Литва улс баптизм хүртэх (католик шашинд орох), Польшийн христийн шашинтнуудыг Литвын олзноос чөлөөлөх зэрэг асуудлыг тусгасан байв.

Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1434 онд өнгөрсөн
Ангилал:Польшийн ноёрхогч
Ангилал:Литвын их херцог
Ангилал:Гедимин
Ангилал:Ягеллон
Ангилал:Польшийн хан
Ангилал:Вильнюсийн хүн
Продюсер

**Продюсер** буюу **кино продюсер** (англи. *producer* буюу *produce* "үйлдвэрлэх" гэсэн үгнээс үүсэлтэй) -кино бүтээх үзэл санаа, урлаг, зохион байгуулалт, санхүүгийн хяналтыг хэрэгжүүлдэг кино компанийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч юм. Мөн жүжигчид, техникийн ажилтнуудыг сонгох ажилд идэвхтэй оролцдог. Найруулагч, жүжигчид, кино зохиолчид ч продюсерийн үүргийг гүйцэтгэж болдог байна. 

Продюсерын үндсэн үүрэг бол кино багийнхныг зураг авалтад шаардлагатай нөхцлөөр хангах, уран бүтээлч зорилгыг (үндсэн том зорилт) амжилттай хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай нөхцлийг бүрдүүлэх явдал юм.

* **Кино продюсер** (англи. *film producer*) — Кино бүтээх нөхцөлийг продюсер бүрдүүлж, киноны төсөвтэй холбоотой асуудал, кинонд ажиллах үндсэн боловсон хүчнийг ажилд авах, борлуулагчийн гэрээг санаачилж, зохицуулж, удирддаг. Тэд кино бүтээж эхлэхээс эхлээд театрт гарах хүртэлх бүх үе шатанд оролцдог.
* **Гүйцэтгэх продюсер** (англи. *executive producer*) — Томоохон төслүүд дээр ихэвчлэн төлөөлөгч эсвэл студийн гүйцэтгэх захирлуудын нэг байдаг ч энэ ажлыг киноны томоохон хөрөнгө оруулагчид ч олгож болдог байна. Тэд үйлдвэрлэлийн санхүүгийн, захиргаа, бүтээлч тал дээр хяналт тавьдаг боловч техникийн тал дээр оролцдоггүй. 
* **Хамтрагч продюсер** (англи. *co-producer*) — гүйцэтгэх продюсерт тайлагнаж, киноны санхүүжилтийг баталгаажуулдаг. Тэд зөвхөн продюсер гэхээсээ илүү өдөр тутмын үйлдвэрлэлд оролцдог.
* **Хамтран туслах продюсер** (англи. *associate producer*) — гол төлөв продюсерын төлөөлөгч хэлбэртэй ажиллаж санхүү, уран бүтээлийн болон захиргааны үйл ажил хариуцдаг. Энэ үүргийг ихэвчлэн зөвлөх хэлбэрээр туршлагатай кино найруулагч эсвэл төсөлд санхүүгийн болон бүтээлч томоохон хувь нэмэр оруулсан хүнд олгодог.
* **Туслах продюсер** (англи. *assistant producer*) — Хамтран туслах продюсерын удирдлага дор ажилдаг хүн.
* **Шугамын продюсер** (англи. *line producer*) — киноны санхүүжилт болон кино үйлдвэрлэлийн өдөр тутмын ажлыг хянаж байдаг хүн. 
* **Захиргааны продюсер** — Захирлын Зөвлөлд ажлын явцыг илтгэдэг бөгөөд үйлдвэрлэлийн янз бүрийн шатанд хэрэгцээт ажиллах хүмүүсийг хөлсөлж авах асуудлыг хариуцдаг хүн.
Невилл Чемберлен

**Артур Невилл Чемберлен** (англи. *Arthur Neville Chamberlain*; 1869 оны 3-р сарын 18-нд Бирмингемд төрсөн — 1940 оны 11-р сарын 9-нд Рединг хотод нас барсан) — Их Британийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 1937-1940 онд Их Британийн Ерөнхий сайдын алба хашсан, 1937-1940 онд Консерватив намыг удирдаж байсан. 

Тэрээр Адольф Хитлерийг хазаарлах бодлогоороо, ялангуяа 1938 оны 9-р сарын 30-нд Мюнхений хэлэлцээрт гарын үсэг зурж герман хэлээр ярьдаг Чехословакийн Судец мужийг нацист Германд шилжүүлж өгсөн гэдгээрээ алдартай болсон. 1939 оны 9-р сарын 1-нд нацист Герман Польш руу довтолсноос хоёр хоногийн дараа Чемберлен Германд дайн зарлаж, 1940 оны 5-р сарын 10-нд Ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа огцрох хүртлээ дайны эхний 8 сарын турш Нэгдсэн Вант Улсыг удирдсан байна.

## Намтар 
Бизнес болон орон нутгийн засаг захиргаанд ажиллаж, 1916, 1917 онд Үндэсний албаны даргаар богино хугацаанд ажилласныхаа дараа Чемберлен 1918 оны Бирмингем Лэдивудын шинэ дивизийн сонгуульд өөрийн эцэг Жозеф Чемберлен болон төрсөн ах Остин Чемберлен нарыг дагаж 49 насандаа парламентын гишүүнээр сонгогдсон байна. 1922 он хүртэл арын суудалд суудаг байсан. 1923 онд Эрүүл мэндийн сайд, дараа нь Сангийн яамны сайд болж хурдан дэвшсэн. Лейборист намын тэргүүлсэн засгийн газарт богино хугацаанд ажилласны дараа тэрээр 1924-1929 он хүртэл олон төрлийн шинэчлэлийн арга хэмжээ авч Эрүүл мэндийн сайдаар эргэн ирж, 1931 онд Үндэсний засгийн газрын Сангийн яамны сайдаар томилогдож байв.

1937 онд Ерөнхий сайдаар томилогдсоныхоо дараа Чемберлен бүх нийтийн сонгууль зарлах талаар бодож байсан ч парламентын бүрэн эрхийн хугацаа дуусахад гурван жил хагасын хугацаа үлдсэн тул хүлээхээр шийджээ. Тэрээр 68 настайдаа 20-р зуунд (Хенри Кэмпбелл-Баннерманы дараа) анх удаа Ерөнхий сайд болсон хоёр дахь хамгийн өндөр настай хүн болсон бөгөөд олон хүн түүнийг Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч гэж үзэж, Консерватив намыг дараагийн сонгууль хүртэл удирдаж, дараа нь Гадаад хэргийн сайд залуу хүн Энтони Иден болох магадлалтай гэж үзэж байв. Чемберлен Ерөнхий сайдын албан тушаал хашиж эхэлснээс хойш энэ албан тушаалд залгамжлах боломжит хэд хэдэн хүн өрсөлдөж байгаа тухай яриа гарч байсан.

Невилл Чемберлен 1940 оны 11-р сарын 9-нд 71 насандаа ходоодны хорт хавдраар нас баржээ.

Ангилал:1869 онд төрсөн
Ангилал:1940 онд өнгөрсөн
Ангилал:Их Британийн ерөнхий сайд
Ангилал:Их Британийн Консерватив Намын дарга
Ангилал:Их Британийн Нууц Зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Их Британийн Нийтийн танхимын гишүүн
Хельмут Шмидт

**Хельмут Шмидт** (герман. *Helmut Heinrich Waldemar Schmidt*; 1918 оны 12-р сарын 23-нд Хамбург хотод төрсөн — 2015 оны 11-р сарын 10-нд Хамбургт нас барсан) — Германы төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, социал-демократ намын гишүүн. 1974-1982 онд ХБНГУ-ын Холбооны 5 дахь канцлер байсан.

Дайны дараа Шмидт Хамбургийн их сургуульд эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны чиглэлээр суралцаж, 1949 онд төгссөн. 1946 оны 3-р сард Германы Социал Демократ Намд (SPD) элссэн байна. 1947-1948 онд тэрээр Британийн эзэлсэн бүсэд Социалист Германы оюутны холбоог тэргүүлж байжээ.

Сургуулиа төгсөөд Карл Шиллер тэргүүтэй Хамбургийн Эдийн засаг, тээврийн яаманд туслах ажилтан, дараа нь хэлтсийн даргаар ажилласан. 1953-1962 онд ХБНГУ-ын Бундестагийн гишүүн байсан.

Вилли Брандт засгийн газрын тэргүүний албан тушаалаасаа огцорсны дараа Бундестаг 1974 оны 5-р сарын 16-нд 267 саналаар Хельмут Шмидтийг Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын 5 дахь канцлераар сонгосон байна. Түүнийг ажиллаж байх үеийн хамгийн том сорилт бол дэлхийн эдийн засгийн уналт, 1970-аад оны нефтийн хямрал, түүний удирдлага дор Герман бусад аж үйлдвэржсэн орнуудаас илүү сайн ажилласан, мөн тэтгэврийн санхүүжилт байжээ.

Тэрээр Францын Ерөнхийлөгч Валери Жискар д'Эстэнтэй хамт Герман-Францын харилцааг сайжруулж, Европын цаашдын интеграцчлалын талаар шийдэмгий алхам хийсэн. Х.Шмидт ажлаа авсны дараахан Европын Зөвлөл байгуулагдсан юм.

Ангилал:Германы холбооны канцлер
Ангилал:Германы улс төрч
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1918 онд төрсөн
Ангилал:2015 онд өнгөрсөн
Вилли Брандт

**Вилли Брандт** (герман. *Willy Brandt*; төрөхдөө — Херберт Эрнст Карл Фрам, герм. *Herbert Ernst Karl Frahm*; 1913 оны 12-р сарын 18-нд Германы эзэнт гүрний Лүбек хотод төрсөн – 1992 оны 10-р сарын 8-нд Германы Ункел хотод нас барсан) - Германы төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 1964-1987 онд Германы Социал демократ намын дарга, 1969-1974 онд ХБНГУ-ын Холбооны 4 дэх канцлер байсан. 1971 оны Нобелийн энхтайвны шагнал хүртсэн.

Өмнө нь тэрээр Курт Кизингерийн танхимд Гадаад хэргийн сайд, дэд канцлер (1966–1969) зэрэг албан тушаалыг хашиж байжээ. 1957 оны 10-р сарын 3-наас 1966 оны 12-р сарын 1-нд Холбооны засгийн газарт ажиллах хүртлээ Баруун Берлин хотын захирагчаар ажиллаж байв.

Канцлер байхдаа тэрээр Герман, АНУ-ын хооронд нягт харилцаатай байсан бөгөөд Баруун Европ дахь Европын интеграцийг бэхжүүлэхэд анхаарлаа хандуулж, нэгэн зэрэг Зүүн Европын орнуудтай харилцаагаа сайжруулах зорилготой шинэ "зүүн бодлогыг" эхлүүлсэн.

Вилли Брандт коммунизмын эсрэг хатуу бодлого баримталдаг гэдгээрээ алдартай байв.

Ангилал:Германы холбооны канцлер
Ангилал:Германы улс төрч
Ангилал:Германы Нобелийн шагналтан
Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1913 онд төрсөн
Ангилал:1992 онд өнгөрсөн
Польш Википедиа

**Польш Википедиа** (польш. *Wikipedia polskojęzyczna*) — 2001 оны 9-р сарын 26-нд нээгдсэн, Википедиагийн польш хэлээрх хувилбар юм.

2025 оны 10-р сарын 7-ны байдлаар Польш Википедиа 1,671,059 нийтлэлтэй байна. Энэ нь 1,433,312 бүртгэлтэй хэрэглэгчтэй бөгөөд тэдний 11,391 нь сүүлийн 30 хоногт ямар нэгэн үйлдэл хийсэн байна. 96 хэрэглэгч админ статустай. Нийт засварын тоо 77,554,680 байна. 

Польш Википедиа нь бүх хэсгүүдийн нийтлэлийн тоогоор 10-р байр, слав хэлээрх хэсгүүдийн 2-т, Оросын Википедиагийн дараа ордог байна.

## Түүх 
* 2001 оны 9-р сард — 100 өгүүллэг.
* 2002 оны 1-р сард — 1 000 өгүүллэг.
* 2003 оны 5-р сарын 22-нд — 10 000 өгүүллэг болж өссөн.
* 2008 оны 5-р сарын 14-нд - 500 000 өгүүллэг болсон.
* 2013 оны 9-р сарын 24-нд — 1 000 000 өгүүллэгтэй болсон бөгөөд 1 сая давсан өгүүллэгтэй Википедиа хувилбар дотроос 9 дахь нь болсон. 
* 2021 оны 12-р сарын 14-нд өгүүллэгийн тоо 1,500 000 -д хүрсэн.
* 2025 оны 10-р сарын 7-ны байдлаар Польш Википедиа 1,671,059 нийтлэлтэй бөгөөд 1,433,312 бүртгэлтэй хэрэглэгчтэй бөгөөд тэдний 11,391 нь сүүлийн 30 хоногт хувь нэмрээ оруулсан, 96 хэрэглэгч админы статустай байна. Нийт засварын тоо 77,554,680 байна. Энэ нийтлэлийн тоогоор Википедиагийн бүх ангилалд 10-т ордог байна.


Ангилал:Википедиа
Википедиа
Себу хэл

**Себу хэл** (**себуано**) — австронези хэлний аймагт ордог хэл. Филиппин (Себу арал болон бусад)-д ихэд дэлгэрсэн хэл.

Өөрөөр: сугбу, сугбуанон (англи хэлний уламжлалаар — Binisaya, Bisayan, Sebuano, Sugbuanon, Sugbuhanon, Visayan). 

Үгийн санд нь испани, англи хэлний үг ихэд орсон (*amígu* — «найз», *bula* — «бөмбөг», *duktur* — «эмч»).

Филиппинд уг хэлээр ярилцагчдын тоо 15,8 сая, дэлхий даяар 15,810,000 байна. Себу хэл бол сургуульд заадаг утга зохиолын хэл бөгөөд уран зохиол, сэтгүүл зүйн төрөл бүрийн төрөл, түүнчлэн телевиз, радиод ашиглагддаг байна. Филиппиний бусад хэлнүүдийн нэгэн адил өмнөх үеийн скриптийг 18-р зуунд испани хэл дээр суурилсан латин цагаан толгойгоор сольсон байна.

Ангилал:Хэл зүй
Ангилал:Филиппиний хэл
Эндрю Белл

**Эндрю Белл** (англи.*Andrew Bell*, 1726 онд Эдинбург хотод төрсөн–1809 оны 5-р сарын 10-нд Эдинбург хотод нас барсан) Шотландын сийлбэрч бөгөөд хэвлэгч, Колин Макфарквар нарын хамт Британника нэвтэрхий толь бичгийг үүсгэн байгуулагчдын нэг юм.

1726 онд Эдинбургийн талхчны хүү болж төрсөн Белл багадаа албан боловсрол багатай байсан бөгөөд сийлбэрчин Ричард Куперт дагалдан суралцаж байжээ. Тэрээр ноёдын таваг, нохойн хүзүүвч гэх мэт зүйл дээр үсэг, нэр, сүлд сийлж эхэлсэн. Тэр жижигхэн биетэй ч гэсэн Эдинбургийн хамгийн өндөр морийг унаж онцгойрдог байв.

Белл Британника нэвтэрхий толийн эхнийхээс дөрөв дэх хэвлэлд бараг бүх сийлбэрийг хийсэн: эхнийх нь 160, хоёрдугаарт 340, гурав дахь нь 542, дөрөв дэх нь 531 сийлбэр байв.

1793 онд Колин Макфаркарыг нас барсны дараа Белл Британникагийн бүх зохиогчийн эрхийг авсан бөгөөд 1809 онд нас барах хүртлээ түүний цорын ганц эзэмшигч хэвээр байжээ.

Ангилал:Шотландын сийлбэрчин
Ангилал:1726 онд төрсөн
Ангилал:1809 онд өнгөрсөн
Ангилал:Нэвтэрхий толь бүтээгч
Ангилал:Эдинбургийн хүн
Төмөр замын цариг

**Төмөр замын цариг** (англи. *Track gauge*, орос. *Железнодорожная колея*) - төмөр замыг бүрдүүлдэг хос төмрийн хоорондох зайн хэмжээг хэлдэг. 

Янз бүрийн шалтгааны улмаас төмөр замын царигууд улс орнуудад өөр өөр байдаг. Энэ нь янз бүрийн царигтай төмөр зам хооронд ачаа, зорчигч тээвэрлэхэд тодорхой саад бэрхшээлийг үүсгэдэг.

## Ирээдүйд 
Улс орнууд харилцан ажиллах боломжтой сүлжээг бий болгохыг эрмэлзэж, олон улсын байгууллагууд макро бүс нутаг, эх газрын сүлжээг бий болгохыг эрмэлзэж байгаа тул төмөр замын царигийн хэрэглээ цаашид хоорондоо ижил болгож ойртуулах магадлалтай юм. Узбекистан, Оросоос бусад бараг бүх шинэ өндөр хурдны төмөр замын шугамыг стандартын дагуу барьж байгаа юм.

## Төмөр замын царигууд
Шар манжин

## 🟡 1. Ерөнхий танилцуулга 
**Шар манжин** нь бидний сайн мэдэх **улаан манжинтай ижил төрлийн ургамал** бөгөөд *Beta vulgaris* овгийн нэг дэд төрөл юм. Гол ялгаа нь өнгөний пигмент буюу **бета-каротин, бетаксантин** давамгайлснаас болж шар-алт алтлаг өнгөтэй байдаг.

* Англи нэр: **Golden beet** эсвэл **Yellow beet**
* Латин нэр: *Beta vulgaris var. conditiva*
* Гарал үүсэл: **Газар дундын тэнгис орчмын бүс**
* Тариалдаг улс: АНУ, Нидерланд, Герман, Орос, Монгол зэрэг орны сэрүүн бүсэд сайн ургадаг.

----

## 🥗 2. Шим тэжээлийн найрлага (100 гр тутамд) 
🧡 **Онцлог:** Улаан манжингийнх шиг беталаин пигмент багатай тул **ходоод гэдэс будахгүй**, мөн **бета-каротин ихтэй**.
----

## 🌿 3. Эрүүл мэндийн ашиг тус 
# **Цус төлжүүлэх, даралт бууруулах**
#* Кали, фолат, магни ихтэй тул зүрх судасны системийг хамгаална.
# **Элэг, бөөр цэвэршүүлэх үйлчилгээтэй**
#* Байгалийн антиоксидант болох бетаксантин нь элэгний хор гадагшлуулах үйл явцыг дэмждэг.
# **Дархлаа дэмжинэ**
#* Витамин C, каротиноид, байгалийн пигментүүд нь дархлааг идэвхжүүлнэ.
# **Гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулна**
#* Эслэг ихтэй тул хоол шингэлтийг дэмжиж, өтгөн хаталтаас сэргийлдэг.
# **Арьс ба үсний эрүүл мэндэд тустай**
#* Витамин A, C, фолат нь арьсны нөхөн төлжилт, үсний ургалтыг дэмжинэ.

----

## 🍴 4. Хэрэглэх арга 
Шар манжинг дараах байдлаар хэрэглэнэ:

* **Түүхий** — саладанд зүсэж хэрэглэх (бусад ногоотой хослуулахад амт зөөлөн, чихэрлэг).
* **Жигнэж эсвэл чанаж** — амтлаг, шар алтлаг өнгө нь бусад хүнсийг чимдэг.
* **Жүүс хэлбэрээр** — луувантай, алимтай холиход амтлаг ба шимтэй ундаа болно.
* **Шөл, нухаш** — хүүхдийн хоолонд тохиромжтой.

💡 *Тайлбар:* Улаан манжингийн адил “буржгар навч”-ийг нь бас хэрэглэж болдог, тэнд маш их төмөр ба кальци агуулагддаг.
----

## 🧊 5. Хадгалалт 
* 0–4°C температурт, хуурай сэрүүн газар 2–3 сар хадгалж болно.
* Навчийг нь урт хугацаанд хадгалах бол салгаж, үндсийг хуурай хөрсөнд эсвэл хөргөгчинд хийвэл сайн.

----

## 🌱 6. Тариалалт (товч) 
* **Үрслэг тарих хугацаа:** Хаврын сүүлчээр (5-р сарын дунд үе)
* **Хөрсний шаардлага:** Сул, шим тэжээлтэй, саармаг хөрс
* **Усалгааны горим:** Тогтмол, гэхдээ илүүдэл усгүй
* **Хураалт:** Үр тариалснаас хойш 60–90 хоногийн дараа

----

## 🧾 7. Харьцуулалт (улаан манжинтай)
Их Засаг Их сургууль

**Их Засаг Их Сургууль** нь 1990-ээд оны сүүлчээс хойш Монгол Улсын хувийн их сургуулиудын дунд нэр хүндтэй байр суурь эзэлж ирсэн ч, зарим талаараа шүүмжлэл дагуулж ирсэн байна.

# **Боловсролын чанарын талаархи шүүмжлэл**   Хэвлэл мэдээлэл болон олон нийтийн дунд тус сургуулийн сургалтын чанар, хөтөлбөрийн түвшин, багш нарын мэргэжлийн бэлтгэл зэргийн талаар эргэлзээ илэрхийлсэн тохиолдол гарч байжээ. Зарим судлаачид их сургуулийн өргөжсөн хэмжээ нь чанарын хяналт, сургалтын гүнзгийрэлд сөргөөр нөлөөлсөн гэж үздэг.
# **Сургалтын төлбөр ба менежментийн асуудал**   Суралцагчид болон төгсөгчдийн дунд сургалтын төлбөрийн өсөлт, үйлчилгээний чанартай холбоотой санал гомдол илэрдэг. Үүнтэй холбоотойгоор удирдлагын ил тод байдал, шийдвэр гаргах үйл явцад нээлттэй байдлыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай гэж үздэг хүмүүс бий.
# **Эрх зүйн болон магадлан итгэмжлэлтэй холбоотой маргаан**   Зарим жилүүдэд тус сургуулийн тодорхой хөтөлбөрүүдийн магадлан итгэмжлэл, хуулийн статусын талаар төрийн байгууллагуудтай маргаан үүсч байсан нь олон нийтийн анхаарлыг татаж байв. Гэсэн хэдий ч сүүлийн жилүүдэд сургуулийн удирдлага боловсролын стандарт, хөтөлбөрийн чанарыг сайжруулах бодлого баримталж байгаа гэж мэдэгдсэн байдаг.
# **Нэр хүндийн асуудал**   Монголын боловсролын салбарын өрсөлдөөн ширүүсэж буй нөхцөлд тус сургуулийн нийгмийн үнэлэмж болон ажил олгогчдын итгэлцэл харилцан адилгүй байгаа талаар судалгаанд дурдагддаг. Зарим төгсөгчид сайн туршлагаа хуваалцдаг бол бусад нь дипломын бодит үнэ цэнэ, практик ур чадварын зөрүүг шүүмжилдэг.
Зөрчилдөөн

**Зөрчилдөөн** (латин. *conflictus* *-"*мөргөлдөөн") -нийгмийн харилцааны явцад ашиг сонирхол, хүсэл зорилго, үзэл бодлын зөрүүтэй байдлаас үүсдэг тэмцэл юм. Зөрчилдөөнд оролцогчдын хоорондын эсэргүүцлээс бүрддэг бөгөөд ихэвчлэн хүн болон бүлэг хүмүүсийн ​ёс зүй, ​​​үнэт зүйл, амьдарлын хэм хэмжээнээс хэтэрсэн сөрөг сэтгэл хөдлөл дагуулддаг юм.

Зөрчилдөөнийг судалдаг шинжлэх ухааныг зөрчилдөөн судлал гэнэ.

## Зөрчилдөөний үндсэн хэлбэрүүд 
Зөрчилдөөн дараах хэлбэрүүдэд хуваадаг. Үүнд:

**Үргэлжлэх хугацаагаар** 
* *Удаан хугацааны* (жишээ нь: Дэлхийн 1-р болон 2-р дайн, Хүйтэн дайн, Орос-Украины дайн г.м.);
* *Богино хугацааны* (жишээ нь: энгийн хэрүүл зөрчилдөөн);
* *Ганц удаагийн* (жишээ нь: энгийн үл ойлголцол, маргалдаан);
* *Сунжирсан;*
* *Давтамжтай.* (жишээ нь: Израил-Арабын мөргөлдөөн)
**Хамарсан хүрээний хэмжээгээр**
* *Бүх нийтийг хамарсан* (жишээ нь: Дэлхийн 2-р дайн);
* *Бүс нутгийн* (жишээ нь: Халх голын дайн);
* *Орон нутгийн* (жишээ нь: Чеченийн дайн)*;*
* *Бүлгийн* (жишээ нь: олон хүн хамарсан зодоон);
* *Хувийн* (жишээ нь: хоёр хүн хоорондын, хоёр ажилтны г.м.).
**Анх үүссэн асуудлаар**
* *Объектив* буюу *бодит байдлаар;*
* *Субъектив* буюу *нэг талын байдлаар;*
* *Худал мэдээллээр.*
**Хэрэглэж буй хэрэгслээр**
* *Хүчээр;*
* *Яриа хэлэлцээгээр.*
**Үндсэн хэлбэрээр**
* *Дотоод зөрчилдөөн* — тухайн обьект доторх сөргөлдөгч талуудын зөрчилдөөн, жишээ нь нэг бүлгийн мал, амьтад хооронд үүсдэг зөрчилдөөн;
* *Гадаад зөрчилдөөн* — өөр обьект хооронд үүсдэг зөрчилдөөн, жишээ нь нийгэм буюу байгаль хооронд, хүний бие орчин тойрон хооронд г.м;
* *Антагонист* буюу *эвлэрэшгүй, үл тэвчих зөрчилдөөн* — эвлэршгүй дайсагнасан нийгмийн бүлэг, хүчнүүдийн хоорондын зөрчилдөөн. 
**Нийгмийн амьдралын чиглэлээр**