open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
БНХАУ-ын Улсыг аюулаас хамгаалах яам

**БНХАУ-ын Улсыг аюлаас хамгаалах яам** (хятад. хялб. 国家安全部, пиньинь *Guójiā Ānquán Bù,* англи. *The Ministry of State Security*) —БНХАУ-ын Гадаад тагнуулын болон дотооддоо сөрөх тагнуулын үйл ажиллагаа явуулдаг гүйцэтгэх засаглалын байгууллага. Дэлхийн хамгийн том бөгөөд нууцлаг тагнуулын байгууллагуудын нэг бөгөөд төв байр нь Бээжингийн Хайдян дүүрэгт байрладаг. Мөн Хятадын бүх муж, хот, хотын захиргаа, тосгоны түвшинд хагас бие даасан салбаруудтай.

## Түүх 
БНХАУ 1949 онд байгуулагдахаас өмнө Улсыг аюулаас хамгаалах яамны үүргийг Хятадын Коммунист намын дэргэдэх тагнуулын үйл ажиллагаа эрхэлж байсан гол Шэхуэйбу (хятад. 中央 社会 部) гэх байгууллага байжээ. 

Тус тагнуулын байгууллагыг 1937-1945 оны Хятад-японы дайн болон Хятадын иргэний дайны үед Кан Шэн  (хятад: 康生; pinyin: *Kāng Shēng*; 1898 –1975) удирдлага дор Шаньси мужид төвлөрөн байрлаж байжээ. 1949 онд БНХАУ байгуулагдсаны дараа Шэхуэйбу-гийн голлох зарим ажилтнууд Хятадын Төв Засгийн газрын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны удирдах албан тушаалд, зарим нь Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн тагнуулын нэгжүүдэд хувиарлагдан очсон бөгөөд сүүлд 1955 онд Хятадын Коммунист намын Төв хорооны дэргэд шинээр байгуулагдсан тагнуулын—Эрэн сурвалжлах Товчоо («Жунъюн Дяочабу»)-д мөн нэг хэсэг нь орсон байна.

ХКН-ын дэргэдэх Эрэн сурвалжлах товчоо болон Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сөрөх тагнуулын хэлтсүүдийг нэгтгэж 1983 оны 6-р сарын 6-нд БНХАУ-ын Улсыг аюулаас хамгаалах яам байгуулагдаж 7-р сарын 1-нээс үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн байна. Яамыг байгуулах нь БНХАУ-ын янз бүрийн улсын аюулгүй байдал, хил хамгаалах байгууллагуудын гүйцэтгэдэг тагнуул, сөрөг тагнуулын чиг үүргийг төвлөрүүлэх зорилготой байсан ажээ. 

## Зорилго 
* Хятадын нутаг дэвсгэр дээр сөрөг тагнуулын чиг үүргийг гүйцэтгэх, БНХАУ-ын эсрэг гадаадын тагнуулын байгууллагын хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаанаас урьдчилан сэргийлэх, таслан зогсоох;
* Хятадын боломжит дайснуудын талаар тагнуулын мэдээлэл цуглуулах;
* Цэрэг-техник болон бусад бүх салбарт гадаадын дэвшилтэт технологийн талаарх мэдээлэл олж авах;
* Гадаад бодлого, бизнес, худалдаанд төрийн ашиг сонирхлыг хангах;
* Олон улсын терроризмтой тэмцэх, дотоод салан тусгаарлах үзэл, шашны хэт даврагч үзэлтэй тэмцэхэд оролцох;
* Гадаадад байгаа хятад оюутнууд болон тэрс үзэлтнүүдийн бүлэгт хяналт тавих.
* Улсын хил хамгаалах үйл ажиллагаанд оролцох.

## Яамны сайд нар 
* Лин Юнь (1983—1985)
* Ця Чуньван (1985—1998)
* Сюй Юнъюэ (1998—2007)
* Гэн Хуэйчан (2007—2016)
* Чэнь Вэньцин (2016—2022)
* Чэнь Исинь (2022-)
ОХУ-ын Холбооны аюулгүй байдлын алба

**ОХУ-ын Холбооны аюулгүй байдлын алба** товч. **ХАБА** (орос. *Федеральная служба безопасности*, товч. *ФСБ,* англи*. The Federal Security Service of the Russian Federation* ) -Оросын аюулгүй байдлыг хангах, терроризмтой тэмцэх, хамгаалах, аюулгүй байдлыг хангах чиглэлээр төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлдэг холбооны гүйцэтгэх байгууллага юм. ОХУ-ын улсын хил, далайн дотоод ус, нутаг дэвсгэрийн тэнгис, эдийн засгийн онцгой бүс, ОХУ-ын эх газар, тэдгээрийн байгалийн нөөцийг хамгаалах, ОХУ-ын мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах, үндсэн чиглэлийг шууд хэрэгжүүлэх. ОХУ-ын хууль тогтоомжоор тогтоосон холбооны аюулгүй байдлын албаны үйл ажиллагаа, түүнчлэн тэдгээрийг хэрэгжүүлэх эрх бүхий холбооны гүйцэтгэх байгууллагуудын сөрөг тагнуулын үйл ажиллагааг зохицуулдаг байна.

Энэ байгууллага нь ЗХУ-ын Улсыг аюулаас хамгаалах Хороо буюу товчоор "КГБ"-ын залгамжлагч юм.

Урьдчилсан мөрдөн байцаалт, хэрэг бүртгэлт, шуурхай эрэн сурвалжлах, тагнуулын үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй.  ОХУ-ын ХАБА нь цэрэг, гар, жижиг зэвсэг болон бусад зэвсэг эзэмших эрхтэй төрийн хагас цэрэгжүүлсэн байгууллагуудын нэг юм. 

ОХУ-ын ХАБА-гийн үйл ажиллагааг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч удирддаг байна.
Шарль Азнавур

**Шарль Азнаву́р** (франц. *Charles Aznavour*, армен. Շառլ Ազնավուր, төрөхдөө — **Шахну́р Вахина́к Азнавуря́н** (армен. Շահնուր Վաղինակ Ազնավուրյան); 1924 оны 5-р сарын 22-нд Парис хотод төрсөн— 2018 оны 10-р сарын 1-нп Францын Мурьес коммунд нас барсан) —армени гаралтай францын уянгын  дуучин, хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч бөгөөд жүжигчин. 

2004 онд Арменийн үндэсний баатар цол хүртсэн. "Time" сэтгүүл болон "CNN"-ний хамтарсан судалгаагаар Шарль Азнавур 20-р зууны шилдэг поп жүжигчнээр тодорч, Дуу зохиолчдын алдрын танхимд багтжээ.

Ш.Азнавур 1300 орчим дуу бичиж, 60 кинонд тоглож, 200 сая гаруй диск борлуулжээ.

Тэрээр 2009 оны 5-р сарын 5-наас нас барах хүртлээ Швейцарт суугаа Арменийн улсын Элчин сайд, НҮБ-ын төв байранд тус улсын байнгын төлөөлөгчөөр ажиллаж байжээ. Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн 40 жилийг Швейцарт өнгөрүүлсэн юм. 

Тэрээр нас барах хүртлээ идэвхтэй концертын үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсэн. Азнавур 85 жилийн урлагийн амьдралын туршид 294 цомог гаргаж, 94 оронд 1100 орчим концерт тоглосон байна. 

## Намтар 
Шарль Азнавур 1924 оны 5-р сарын 22-нд Францад 1923 оны сүүлээр Францад дөнгөж ирсэн армян үндэстний гэр бүлд төржээ. Эцэг Мамикон Азнавурян 1897 онд Оросын хаант улсын Тифлис мужид төрсөн. Азнавурын эх Кнар Багдасарян-Азнавурян Туркт амьдардаг армян худалдаачны гэр бүлээс гаралтай байжээ.
Оливер Стоун

**Уильям Оливер Стоун** (англи. *William Oliver Stone*; 1946 оны 9-р сарын 15-нд АНУ-ын Нью-Йорк хотод төрсөн) — америкийн кино найруулагч, кино зохиолч бөгөөд продюсер. "Оскар"-ын шагнал 3 удаагийн хүртсэн. Вьетнамын дайнд оролцогч. 

Стоун 1978 онд бүиээсэн "Шөнө дундын хурдан галт тэрэг" (англи. *Midnight Express*) киноны зохиолчоор "Шилдэг зохицсон дэлгэцийн бүтээл" номинацид анхны Оскарын шагналаа авсан. Тэрээр 1986 онд кино зохиолч, найруулагчаар ажилласан "Цэргийн анги" (англ. *Platoon*) дайны сэдэвт  киногоороо алдартай болж, "Шилдэг найруулагч" номинацид гурав дахь Оскараа авсан. Энэ кино бол Стоун явган цэргийн үүрэг гүйцэтгэж байсан Вьетнамын дайны тухай гурамсан зохиолын анхны кино юм. Тэрээр 1993 онд "Тэнгэр ба газар" (англи. *Heaven & Earth*) кино цувралаа үргэлжлүүлж, найруулагчийн төрлөөр хоёр дахь Оскарын шагналыг хүртсэн юм.
Поль Мориа

**Поль Жюльен Андре Мориаа** (франц. *Paul Julien André Mauriat*; 1925 оны 3-р сарын 4-нд Марсель хотод төрсөн —2006 оны 11-р сарын 3-нд Перпиньян хотод нас барсан) — францын хөгжмийн зохиолч, аранжировшик, эстрад-симфоний найрал хөгжмийн чуулга (1965—1998) байгуулан удирдаачаар ажиллаж байсан.

## Намтар 
Тэрээр 1925 оны 3-р сарын 4-нд Марсель хотод төрсөн. Дөрвөн настайгаасаа шуудан зөөгч, хөгжим сонирхогч мэргэжилтэй эцэг нь түүнд төгөлдөр хуур тоглохыг зааж, сонгодог болон поп хөгжимд дуртай болжээ. Тэр 10 настайдаа Марселийн хөгжмийн консерваторид төгөлдөр хуурын ангид орж, 14 настайдаа төгссөн. 17 настайдаа тэрээр анхны найрал хөгжмөө байгуулж, жазз, алдартай хөгжмийн найруулгыг хийжээ.

1957 онд тэрээр Парис руу нүүж, "Barclay Records" дуу бичлэгийн компанид аранжировшик, дагалдан хөгжимчнөөр ажиллаж эхэлсэн. Тэрээр янз бүрийн үед Шарль Азнавур (120 гаруй дууг хамтдаа бүтээсэн), Далида, Морис Шевалье, Кэтрин Валенте болон бусад олон эстрадын поп дуучидтай хамтран ажилласан байна.

1965 онд П.Мориа поп-симфони их найрал хөгжмийг үүсгэн байгуулж, удирдаж, олон жил дэлхийн өнцөг булан бүрт аялан тоглолт хийж, нийтийн дуу, өөрийн зохиосон бүтээлийг голчлон хөгжмийн зэмсгийн найруулгаар тоглож байжээ.
My Way

«**My Way**» (англиар үгчилбэл «Миний зам») — ХХ зууны дунд үеийн хамгийн алдартай дууны нэг. Дууны хөгжмийг *Жак Рево*  Клод Франсуа-тай хамтран бичсэн, үгний англи хувилбарыг Пол Анка Фрэнк Синатра-д тусгайлан зориулж бичсэн. 

Фрэнк Синатра 1968 оны 12-р сарын 30-нд студийн хувилбарыг бичүүлж, 1969 оны 6-р сард уг дууг олон нийтэд толилуулж, АНУ, Их Британийн хөгжмийн чартуудад удаан хугацаанд дээгүүр байр эзэлж байсан. Дууны үгнээс нь болж Синатрагийн энэхүү My Way дууг Их Британид долоон оршуулга тутмын нэгд нь ашигладаг байна.

## Франц хувилбар 
Дууны франц хэл дээрх анхны хувилбарыг Клод Франсуа дуулсан бөгөөд 1967 онд бүтээгдсэн бөгөөд "''Comme d'habitude''" ("Asual") гэж нэрлэгддэг (ая: Жак Рево, Клод Франсуа; үг: Жиль Тибо, Клод Франсуа). Энэ дуунд хоёр хүн хамтдаа амьдарч, бие биедээ анхаарал хандуулж байгаа "жирийн" түүхийг харуулсан боловч олон үйлдэлд тэд дүр эсгэж, чин сэтгэлээсээ бус хайргүй үйлдэл хийх ёстой болдог тухай өгүүлдэг байна. 

## Англи хувилбар 
Англи хэл дээрх хувилбарын үг франц хувилбартай утгын хувьд таардаггүй байна. Хүн амьдралынхаа бараг бүх замыг туулж дуусаад одоо дүгнэлт хийх цаг болжээ. Амьдарлын замдаа хийсэн алдаа, бэрхшээлийг үл харгалзан тэр хүний ​​өөрийнх нь бодлоор нэр төртэй, бүтээлчээр амьдарч байсан. Хүн бүр юу мэдэрч, юунд итгэж байгаагаа хэлэх ёстой. Өгүүлэгч үүнийг үргэлж өөрийнхөөрөө хийсэн бөгөөд өөрөөрөө байсан  гэдэгт итгэдэг (“Би үүнийг өөрийнхөөрөө хийсэн”) энэ бол миний амьдралын хамгийн чухал зүйл гэнэ.
Отгоны Пүрэв

**Отгоны Пүрэв** (1931 оны 2-р сарын 18-нд Хөвсгөл аймгын Рэнчинлхүмбэ сумын нутагт төрсөн)- Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор, судлаач эрдэмтэн агсан.

Тэрээр Дамдины Сүхбаатар судлалын том төлөөлөгч. Монголын уламжлалт шүтлэг бөө мөргөл судлалаар мөн хувь нэмрээ оруулсан байна. Тэрээр Монгол улсад түүхэн газарзүйн шинжлэх ухааныг үндэслэн хөгжүүлж, нийслэл Улаанбаатар хотын түүхийг улируулан судалсан ба түүний бичсэн ном бүтээл, зурсан газрын зургууд түүхийн атлас одоо ч сургалт болон судалгаанд хэрэглэгдсээр байна.

## Намтар 
1991 онд "Дамдины Сүхбаатар судлалын зарим асуудалд" (түүхэн газарзүйн аргаар) сэдвээр түүхийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтний зэрэг, 2003 онд "ХХ зууны эхэн үеийн Монголын түүхэн газаргүй" сэдвээр түүхийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг амжилттай хамгаалж, МУИС, МУБИС, Улаанбаатар Их сургуульд багшлан профессор цол хүртсэн юм.  

О.Пүрэв нь нэгэн сэдэвт зохиол 10, баримт бичгийн эмхэтгэл 12, эрдэм шинжилгээний болон хялбаршуулсан өгүүлэл 140, газрын зураг, макет 140, эрдэм судлалын илтгэл 23-ыг хэлэлцүүлж хэвлэн нийтлүүлжээ. 

## Бүтээлүүд 
О.Пүрэв 1960-аад оноос эхлэн Монголчуудад бөө мөргөл, онгод шүтлэг, зан үйлийн тухай анхдагч судалгаа хийсэн. 1998 оны "Монгол бөөгийн шашин" ном нь хожим олон дахин хэвлэгдэж, өнөөгийн бөө, удгануудад үндсэн гарын авлага болоод байна. “Монгол бөөгийн шашин” нь 2014 онд наймдах хэвлэлт гарчээ. 

## Гавьяа Шагнал 
Хар Дархад О.Пүрэвийн хөдөлмөрийг үнэлж:

* Ардын Хувьсгалын 40, 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль, 
* "Улаанбаатар хотын хүндэт иргэн" цол, тэмдэг, 
* "Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан" цол, 
* "Хөдөлмөрийн хүндэт медаль", 
* "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон", 
* "Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн" цолоор тус тус шагнагджээ.

## Гадаад холбоос 
Бөө мөргөлийн тухай сонирхолтой баримтуудаас

Онгод=Сүнс БӨӨ судлаач О.Пүрэв гуай ингэж өгүүлж байжээ. 

Монголын бөөгийн шашин

Ангилал:1931 онд төрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Рэнчинлхүмбийн хүн
Гомбосүрэнгийн Дашдаваа

**Гомбосүрэнгийн Дашдаваа** (1935 онд Архангай аймгийн Өгийд төрсөн)- Монгол Улсын эрх зүйч, дипломат.

## Намтар 
Тэрээр Цэргийн ерөнхий сургууль, ЗХУ-ын Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сугууль, ЗХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын академи тус ус төгссөн.

1981-1984 онд БНМАУ-аас Куба улсад суугаа Элчин сайд.

1984-1990 онд ГЯЯ-ны орлогч сайд.

1991-1995 онд Монгол Улсаас Болгар улсад суугаа Элчин сайд.

1995-1996 онд ЮНЕСКО-гийн Монголын Үндэсний комиссын нарийн бичгийн дарга.

2011 онд Монгол Улсын Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд дипломат дээд цол хүртсэн.
Агваанжанцангийн Жамсранжав

**Агваанжанцангийн Жамсранжав** (1943 оны 8-р сарын 5-нд Ховд аймгийн Мянгад суманд төрсөн-1993 оны 3-р сарын 17-нд нас барсан)- Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, УАХЕГ-ын дарга, 1984-1990 онд НАХЯ-ны сайд, дэслэгч генерал цолтой.

## Намтар 
1949-1953 онд бага сургууль, 1956-1962 онд Ховд аймгийн 10 жилийн сургууль, 

1962-1967 онд ЗХУ-д Геодезийн дээд сургуульд сурч геодезийн инженер мэргэжилтэй болсон.

1977-1979 онд ЗХУ-ын Коммунист намын дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн, 

1967-1977 онд УАХЕГ-т төлөөлөгч, ахлах төлөөлөгч, тасаг, хэлтсийн даргаар ажиллаж байв. 

1979-1981 онд МАХН-ын Төв Хороонд хэлтсийн орлогч эрхлэгч, 

1981-1984 онд НАХЯ-ны нэгдүгээр орлогч сайд, УАХЕГ-ын дарга, 

1984-1990 онд НАХЯ-ны сайдаар ажилласан. 

Дэслэгч генерал цолтой. Байлдааны гавьяаны улаан туг, Цэргийн гавьяаны одон, бусад медалиар шагнагдсан.

Тэрээр 1990 оны өөрчлөлт шинэчлэлтийн жилүүдэд НАХЯ, УАХБ түүний удирдлагууд дэлхий дахинд өрнөж буй ардчилсан үйл явц, хандлагыг гүйцэтгэж байсан ажлын үүргийн онцлогтойгоор тодорхой мэдэж байсны хувьд ардчилсан хувьсгалыг тайван замаар ялалтад хүрэх нөхцлийг бүрдүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан хүн юм.
Скайтел Групп

**Скайтел групп** (Skytel Group) нь Монголын мэдээлэл технологийн цогц үйлчилгээ үзүүлэгч групп компани юм. Скайтел групп анх 1999 онд зах зээлийн 2 дахь оператор компани болон үйл ажиллагаагаа эхлэсэн бөгөөд нийт ажилтны тоо, борлуулалтын орлого, улсад төлсөн татварын хэмжээ зэрэг үзүүлэлтээр шалгаруулдаг ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн нэг юм. 

Өнөөдөр Скайтел групп нь үүрэн холбооны бүх төрлийн үйлчилгээ болон хөдөлгөөнт интернэт өргөн зурвасын интернэт, IPTV үйлчилгээ, OTT видео стрийминг үйлчилгээнүүдийг тус тус үзүүлж байна. Мөн үндэсний хэмжээний шилэн кабелийн интернэт оператор болох Скайнетворкс компанийн 50 хувийн хувьцааг эзэмшиж байна. 2022 оны байдлаар үүрэн холбооны хувьд Монгол Улсын нийт зах зээлийн 20 хувийг, интернэт IPTV үйлчилгээний зах зээлийн 2 гол тоглогчийн нэг бөгөөд зах зээлийн 1/3 эзэлж байна.

Монгол, Солонгосын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан Скайтел компани 1999 оны 3-р сарын 25-наас эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд 2010 онд компанийн Солонгос талаас эзэмшдэг хувьцааг Монголын томоохон групп компаниуд болох Алтай холдинг, Шунхлай холдинг нар худалдаж авснаар 100 хувь Монголын хөрөнгө оруулалттай үндэсний хэмжээний компани болж өргөжин тэлсэн юм.

Скайтел групп Монгол орон даяар үүрэн холбооны 800 мянга гаруй хэрэглэгч, IPTV, интернэт, суурин утасны нийт 100 мянга гаруй хэрэглэгчдэдээ 65 салбар, 7 мянга гаруй гэрээт борлуулагчдаараа дамжуулан үйлчилгээ үзүүлдэг бөгөөд Скайтелийн роуминг үйлчилгээний сүлжээ дэлхий даяар 240 гаруй орныг хамарч байна.
Мирей Матьё

**Мирей Матьё** (франц. *Mireille Mathieu*; 1946 оны 7-р сарын 22-нд Францын Авиньон хотод төрсөн) —Дэлхий даяар 133 сая альбом, 55 сая сингл зарагдсан  францын алдарт дуучин. Тэрээр 1970 онд «Pardonne-moi ce caprice d'enfant» дуу дуулж алдарт нэртэй болсон.
Uber

**Uber Technologies Inc.** ; **Uber** (Убер) — АНУ-ын Сан-Франциско хотын олон улсын олон нийтийн компани. Такси болон хувийн жолоочийг байгаа газраа дуудах, хоол хүргэлтийн үйлчилгээг үзүүлж тэдгээр үйлчилгээнийхээ төлбөрийг төлөх зориулалттай гар утасны програмыг бүтээсэн компани юм. Хэрэглэгч Uber програмыг ашиглан жолоочтой машинаа захиалж, заасан цэг хүртэлх хөдөлгөөнийг хянадаг байна. Ихэнх тохиолдолд жолооч нар өөрсдийн машин, түүнчлэн такси компаний машиныг ашигладаг байна. Мөн нэг давуу тал нь анх такси захиалахад хүргэж өгөх үйлчилгээний үнэ урьдчилан гардаг байна. Ихэнх улс оронд төлбөрийн 67% нь жолооч, 33% нь Uber авдаг байна.

## Нэр 
Герман хэлээр "über" гэдэг нь "дээд" эсвэл "дээд талд" гэсэн утгатай бөгөөд ихэвчлэн өндөр түвшний эсвэл дээд зэрэглэлийн гэсэн утгаар ашигладаг. АНУ-д "uber" нь 20-р зууны эхний хагаст "супер" гэсэн үгний хэллэг болсон юм. "UberCab" компанийн анхны нэрийг монголоор "Супер такси" гэж орчуулж болно.

## Түүх 
Uber (анх UberCab) компанийг 2009 онд анх Тревис Каланик, Гарретт Кэмп нар үүсгэн байгуулсан бөгөөд тэр жилийн зун ижил нэртэй программыг гаргасан юм. Эхэндээ Uber системд хамрагдсан жолооч нар зөвхөн "Lincoln Town Car", "Cadillac Escalade", "BMW Series 7", "Mercedes-Benz S550" зэрэг тансаг зэрэглэлийн автомашинуудыг ашиглаж байсан бол 2012 онд автомашинуудын жагсаалтыг хямд ангиллаар өргөжүүлсэн (шинэ үйлчилгээ нь UberX ) гэж нэрлэгдэж, компанийг олон улсад ашиглаж өргөжүүлэх ажил эхэлсэн байна. Дара Хосровшахи нь технологи, бизнесийн ертөнцийн нэр хүндтэй, алдартай удирдагчдын нэг бөгөөд өнөөдөр тэрээр дэлхийн хамгийн том онлайн тээврийн үйлчилгээний компани болох Uber-ийн гүйцэтгэх захирлаар танигдаж байна.
Анатолий Чубайс

**Анатолий Борисович Чуба́йс** (1955 оны 6-р сарын 16-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Белоруссийн Минск мужийн Борисов хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн болон оросын улс төрийн зүтгэлтэн, эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтэн. 

1991 оноос хойш тэрээр Оросын төрийн болон төрийн компаниудад гол албан тушаал хашиж байсан. 1990-ээд онд Оросын эдийн засгийн шинэчлэл, 2000-аад оны Оросын цахилгаан эрчим хүчний системийн шинэчлэлийн үзэл сурталч, удирдагчдын нэг. Оросын Олон улсын валютын сан, Дэлхийн банк-тай харилцах гол төлөөлөгч (1995-1996).

1992 оны 12-р сард тэрээр ОХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга - ОХУ-ын Төрийн өмчийн удирдлагын төрийн хорооны даргаар томилогдсон.

Орос дахь хувьчлалыг удирдан зохион байгуулсан хүн.
Лхагватогоогийн Энхрийлэн

**Лхагватогоогийн Энхрийлэн** (1998 оны 12-р сарын 28-нд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд төрсөн) - Монгол Улсын шигшээ багийн болон Сүлд спорт хорооны жүдо бөхийн 63 кг жинд барилддаг эмэгтэй тамирчин. Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний  хошой хүрэл медальт, Азийн аварга, 160 см өндөртэй тамирчин.

## Намтар 
Тэрээр бага насаа эмээ, өвөөгийнхөө дэргэд өнгөрүүлсэн байна.

17 настайдаа Азийн аварга, хашир туршлагатай Ишикаваг ялж “Чингис хаан” гран при тэмцээнд түрүүлж байв. Харин дараа жил нь буюу 2017 онд залуучуудын ДАШТ-ээс мөнгөн медаль хүртсэн билээ. Мөн түүний уран барилдаан тус тэмцээний шилдэг аравт шалгарсан юм.

2019 онд бэртэж, мэс засал хийлгэсэн. 

Л.Энхрийлэн 2022 онд "Улаанбаатар Их дуулга" тэмцээнд түрүүлсэн байна.

2024 оны Парисын Олимпод Монгол Улсын шигшээ багт багтан оролцож, өмнөх олимпын аварга, Косовогийн Нора Гякова, мөн Германы Паулин Старк нарыг ялаад, шөвгийн наймд Өмнөд Солонгосын Хо Мими, дагах барилдаанд Гүржийн Этери Липартениани нарыг дийлэлгүй, 7-р байр эзэлжээ.

Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Мандалын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1998 онд төрсөн
Лхагвасүрэнгийн Сосорбарам

**Лхагвасүрэнгийн Сосорбарам** (2001 оны 3-р сарын 22-нд Баянхонгор аймагт төрсөн) -Монгол Улсын жүдо бөхийн шигшээ багийн болон "Алдар" спорт хорооны 52 кг жинд барилддаг ОУХМ тамирчин.

## Намтар 
Тэрээр бага насаа хөдөө мал маллаж эцэг эхдээ туслаж өнгрөөсөн. 12 настайдаа жүдо бөхөөр хичээллэж эхэлсэн.

2019 оны Дюсселдорфын Их дуулгад мөнгөн медаль хүртсэн. 

Ханжоу 2023” Азийн наадмын жүдо бөхийн төрөлд хүрэл медаль хүртсэн.

Парисын 2024 оны Олимпод Монгол Улсаа төлөөлж жүдо бөхийн 52 кг жинд оролцоно.
Болдсайханы Хонгорзул

**Болдсайханы Хонгорзул** (2001 оны 5-р сарын 27-нд Баянхонгор аймагт төрсөн) Монгол Улсын чөлөөт бөхийн шигшээ багийн 57 кг жинд барилддаг эмэгтэй тамирчин.

## Намтар 
Б.Хонгорзул хоёр хүүхэдтэй айлын том нь бөгөөд 2011 оноос чөлөөт бөхөөр хичээллэж эхэлсэн.

2014 онд өсвөр үеийн УАШТ-нд үзүүрлэсэн бөгөөд 2015-2018 онд тасралтгүй түрүүлсэн юм. 

Б.Хонгорзул Грекийн нийслэл Афин хотод болсон Чөлөөт бөхийн 2017 оны өсвөр үеийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 52 кг жинд хүрэл медаль хүртсэн.

2019 онд Улаанбаатар хотноо болсон 23 хүртэлх насны чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 57 кг-ын жинд алтан медаль хүртсэн. Мөн 2020 онд насанд хүрэгчдийн ЭАШТ-нд түрүүлж, Японы Токио хотноо болсон зуны Олимпод Монгол Улсаа төлөөлөн оролцож 5-р байр эзэлсэн.

Парис 2024 зуны Олимпод Монгол улсаа төлөөлөн 57 кг жинд барилдаж эхний шатанд ялагдсан байна.

Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:2001 онд төрсөн
Халк Хоган

Халк Хоган (1953–2025) () нь Америк- мэргэжлийн бөх. 80-аад оны мэргэжлийн бөхийн хамгийн алдартай. 

## Эх сурвалж
Ангилал:АНУ-ын мэргэжлийн бөх
Ангилал:1953 онд төрсөн
Ангилал:Жоржиагийн хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:2025 онд өнгөрсөн
Зүйр үг

**Зүйр үг** бол ардын аман зохиолын нэгэн төрөл бөгөөд амьдралын аливаа нэг үзэгдлийг тухайн ард түмний үнэт зүйлс дээр тулгуурлан уран дүрслэлтэй болон оновчтой бөгөөд сургамжтай холбоо хэллэг юм. 

## Бүтээлүүд 
# Орчуулагч, яруу найрагч, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Жигжидсүрэнгийн Нэргүйн туурвисан “Орос-монгол зүйр, цэцэн үгийн тайлбар толь бичиг” юм. Орос ардын 2270 гаруй зүйр, цэцэн үгийн орчуулга, утгын тайлбар, монгол дүйцийг багтаасан 800 шахам нүүртэй ном. "Энэ бол зөвхөн орос хэлний мэргэжилтнүүдийн барих ном биш, ер нь л хойд хөршийнхөө янз бүрийн салбарынхантай улс төр, бизнес, хувийн харилцаатай байдаг бүх хүмүүсийн байнга ашигладаг халаасны ном байгаасай гэж бодсоны үүднээс нухаж дуусгалаа. Шашин шүтлэг нь өөр, уудаг иддэг юм нь өөр, суудаг, гүйдэг газар нь өөр болохоор тэр сэтгэлгээг нь бүрэн буулгахад хэцүүхэн л байлаа" гэж зохиогч хэлжээ.
# Н.Ням-Осор, Б.Өлзийсүрэн нарын "Монгол хэлний зүйр, цэцэн үгний товч тайлбар толь" /2011 он/,
# Г.Эрдэнэ-Очирын "Зарим зүйр цэцэн үгийн товч тайлбар" ном гарсан. 
# Г.Сарантуяагийн "Зүйр цэцэн үгийн сэтгэл зүйн тайлбар" 2 боть. 

## Жишээнүүд 
* Хүн болох багаасаа, хүлэг болох унаганаасаа
* Хүн хэлээр, мал хөлөөр
* Уншиж мэдэхэд ном сайхан, уулзаж ярихад нөхөр сайхан
* Эвийг сэтгэлээр, эрдмийг хичээлээр
* Азарга алдвал барихад хялбар, ам алдвал барихад хэцүү
* Хэлэхэд амар, хийхэд хэцүү
Жерри Янг

**Жерри Янг** (англи. *Jerry Yang*, хятад. уламж. 楊致遠, хялбар. 杨致远, пиньинь *Yáng Zhìyuǎn*, дуудлага. *Ян Жиюань*; 1968 оны 11-р сарын 6-нд Тайваний нийслэл Тайбэйд төрсөн) — цахим худалдаа эрхлэгч, Yahoo! Inc. компани байгуулагчдын нэг бөгөөд тус компаний ерөнхий захирал байсан. 

## Намтар 
Тэрээр 1968 оны 11-р сарын 6-нд Тайбэй хотод төрсөн. Түүнийг хоёр настай байхад эцэг нь нас барж эх, дүү нарын хамт АНУ-ын Калифорни мужийн Сан Хосе руу нүүжээ. Эх нь англи хэлний багш байсан тул Америкт шилжсэнээс хойш гурван жилийн дараа тэр англиар чөлөөтэй ярьдаг болсон. Тэрээр ахлах сургуулиа төгсөөд Стэнфордын их сургуульд цахим инженерийн чиглэлээр бакалавр, дараа нь магистрын зэрэг хамгаалсан байна.

1994 онд тэрээр оюутан байхдаа Дэвид Фило-той хамтран «Жерри, Дейв нарын дэлхийн цахим сүлжээний хөтөч» (англи. *Jerry and Dave’s Guide to the World Wide Web*) хэмээх сайтуудын католог бүрдүүлсэн цахим хуудас байгуулжээ. Удалгүй тус цахим хуудсаа *Yahoo!* (анхаарлын тэмдэгтэй) гэх нэрээр сольсон юм. Энэ цахим хуудас маш хурдан алдартай хандалт ихтэй болж 1995 оны 4-р сард Янг, Фило нар "Yahoo! Inc" компаниа байгуулжээ.

Түүнийг 2007 оны 6-р сараас 2009 оны 1-р сарын хооронд "Yahoo! Inc" компаний захирал байх хугацаанд компаний хувьцааны үнийг өсгөхөөс болон Microsoft компаний  худалдан авах саналаас татгалзан гэж хатуу шүүмжилж байсан байна. 2009 оны 1-р сард компаний захиралын албан тушаалаа орхиод *Yahoo Chief* («Yahoo! тэргүүн») гэх албан тушаал авч бодит байдал дээр компаний тэргүүн хэвээр үлдсэн байна. 2012 оны 1-р сарын 17-нд Жерри Янг компаний бүх албан тушаалаасаа өгчөрлөө гэж зарласан юм. 

Түүнийг 2015 оны байдлаар Forbes сэтгүүлийн үзэж буйгаар $2 тэрбум хөрөнгтэй гэжээ.  

## Хувийн амьдрал 
Гэргий — Акико Ямазаки гэж япон гаралтай Коста-Рикад өссөн эмэгтэй. Тэд 2 хүүхэдтэй ажээ.
Нацагийн Гомбодоо

**Намтар**
* Нацагийн Гомбодоо 1926 онд Сүхбаатар аймгийн Урт сумын нутагт төржээ. 1948 онд уран сайхны сургуулийн жүжгийн ангийг төгсөж Чойбалсан аймгийн театрт ажиллаж байхдаа 1950оноос эхлэн уран зохиолын ажлаар оролдож бичиж эхэлжээ. Голцуу драмын жүжиг бичиж, Дорнод, Баянхонгор, Өвөрхангай зэрэг аймагт тоглуулжээ. Түүний “Ферм дээр”, “Арслангийн зээ” зэрэг жүжиг нь улсын уралдаанд байр эзэлж байжээ. 1958 оноос Хөдөлмөр сонин, Дорноговийн  Нефтийн үйлдвэрт ажиллаж байжээ.
**Хэвлэн нийтэлсэн номууд**:

* Шидэт мод 1950он, Хэрлэн шүлгийн ном 1957он, Ферм дээр жүжиг 1958он, Шарга даага 1959он, Жавар жанжин шүлгийн ном 1962он, Харцага нугасны эрэлчин шүлгийн ном 1966он, Зэс бөгж 1976 он

https://e-nom.mn/book?bid=OTI1enomOTI1   Харцага нугасны эрэлчин

https://e-nom.mn/book?bid=ODQ=enomODQ=   Шидэт мод 

https://web.archive.org/web/20240722073458/https://search.nationallibrary.mn/Record/55955   Зэс бөгж

**Гишүүнчлэл**

* Монголын үйлдвэрчний эвлэл 1943 оны 3сарын 14нд

* Монгол ард улсын А.Ц.Т.С.Д нийгэмлэг 1959 оны 1 сарын 14

* Үнэн сонины орон тооны биш сурвалжлагч 1955 оны 10 сарын 18 Чойбалсан аймаг

* Шинэ Дэвшилт холбоо үнэмлэх: 1438

* Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэг

* Монголын үндэсний дэвшлийн нам
* Монголын зохиолчдийн эвлэлийн гишүүн

Ангилал:Зохиолч
Мукеш Амбани

**Мукеш Дхирубхай Амбани** (англи. *Mukesh Dhirubhai Ambani*, 1957 оны 4-р сарын 19-нд Йемен улсын Аден хотод төрсөн) —Энэтхэгийн бизнесмен бөгөөд Форбс сэтгүүлийн 2008 оны мэдээллээр Энэтхэг улсын хамгийн баян хүн юм. 

Энэтхэгийн хамгийн том хувийн хэвшлийн компани болох "Reliance Industries"-ийн ТУЗ-ийн дарга, гүйцэтгэх захирал бөгөөд компаний 48% хувьцааг эзэмшдэг байна.

Форбс сэтгүүлийн үзэж буйгаар 2023 оны байдлаар Мукеш Амбанигийн хөрөнгө 83.4 тэрбум доллараар үнэлэгдсэн байна. Тэрээр Энэтхэгийн хамгийн баян хүн хэмээх ​​статусаа хадгалсаар байна.

## Намтар 
Мукеш гэр бүлээсээ хамгийн анх дээд боловсрол эзэмшсэн хүн юм. Эхлээд Бомбейн их сургуулийг инженер, химийн технологийн чиглэлээр бакалавр, дараа нь АНУ-ын Стэнфордын их сургуульд бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалахаар сурч байсан. Гэвч тэрээр 1981 онд 24 настайдаа эцгийнхээ бизнест орохоор сургуулиа орхижээ. Тухайн үед гэр бүлийн бизнест нефтийн химийн бүтээгдэхүүн, газрын тос боловсруулахаас гадна байгалийн хий, полиэфир эслэг, полиэфирийн үйлдвэрлэл, харилцаа холбооны технологиуд аль хэдийн орсон байв.

Амбани 2010 оноос хойш Давост жил бүр дэлхийн эдийн засаг, эрүүл мэнд, байгаль орчны асуудлыг хэлэлцдэг Дэлхийн эдийн засгийн форумын (ДЭФ) удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна.
Ангилал:1957 онд төрсөн
Ангилал:Энэтхэгийн тэрбумтан
Ангилал:Энэтхэгийн бизнесмен
Ангилал:Тэрбумтан улс орноор
Кенсингтоны ордон

**Кенсингтонский дворец** (англи. *Kensington Palace*) —Лондон хотын баруун хэсэгт орших том биш даруухан барроко загварын ордон. Глостеруудын гүн (одоо гүн Ричард болон гэргий Биргитта нар ) мөн Кентын гүн (гүн Эдвард гэргий Катарина нар) нарын албан ёсны харш юм.

Диана гүнж 1981 онд гэрлэсэн цагаасаа 1997 онд нас барах хүртлээ энэ ордны албан ёсоор  эзэгтэй байсан. Одоо ордны эзэд нь Дианагийн ууган хүү Уэльсийн ханхүү Уильям, түүний эхнэр Кэтрин нар юм. Энэ нь 2011 оны 4-р сарын 29-нд хуримын дараа Лондон дахь анхны албан ёсны оршин суух газар болсон бөгөөд үүний дараа хатан хаан тэднийг Кембрижийн гүн, гүнгийн ахайтан болгожээ.
Константин Нейман

**Константин Августович Нейман** (1897 оны 1-р сарын 28-нд төрсөн— 1937 оны 11-р сарын 5-нд нас барсан) — Зөвлөлтийн цэргийн жанжин, Корпус командлагч (1936).

## Намтар 
Латви ундэстэн, цэргийн албанд орохоос өмнө бичг хэрэг эрхлэгч байсан. Дэлхийн 1-р дайнд оролцож явсан. 1916 онд цэргийн бага даргын сургууль төгссөн. 1917 онд Оросын Ажилчины Социал-Демократ намд элссэн. 

1918 оноос Оросын Ажилчин тариачны Улаан Армид орж Бүх Оросын Коммунист /Большевик/ намд элссэн байна.  

Дараа нь түүнийг Зүүн фронт руу илгээж, 5-р Улаан армийн Зүүн эргийн бүлгийн штабын ахлах туслахаар томилогдов. 1918 оны 8-р сарын 22-ноос тэрээр Улаан армийн 5-р армийн командлагчийн харьяа Улаан Латвийн явган цэргийн ангид (орос. Латы́шские стрелки́, латв. *Latviešu strēlnieki*) 3-р тусгай бригад удирдаж байжээ. Үүний дараа тэрээр 1920 оны 4-р сарын 21-ээс - Ар Байгалийн, 1920 оны 4-р сарын 26-наас - 2-р Эрхүүгийн, 1920 оны 5-р сарын дунд үеэс 1921 оны 8-р сар хүртэл 35-р дивизүүдийг удирдаж байсан. 

Тэрээр дивизийнхээ хамт 1921 оны 5-р сараас 8-р сарын хооронд **Монгол дахь цэргийн ажиллагаанд** оролцож, мөн 5-р армийн экспедицийн командлагчаар томилогдсон. Энэ ажиллагааны үеэр барон Унгерн фон Штернбергийн цэргүүдийг ялж бароныг баривчилсан байна. 

Дайны дараах хугацаанд тэрээр: 1921 оноос - 5-р дивиз, 1924 оноос - 4-р корпус, 1928 оноос - 17-р корпусыг удирдаж байв. Дараа нь М.Фрунзегийн нэрэмжит Цэргийн академийн ахлах багш. 1930-1934 онд ЗХУ-ын Хувьсгалт цэргийн зөвлөлийн нөөцөд байсан бөгөөд тэр үед 1932 оноос ЗХУ-ын Эдийн засгийн дээд зөвлөлийн Цэрэг-аж үйлдвэрийн газрын даргын туслах, 1934 оноос хойш газрын даргаар ажиллаж байжээ. ЗХУ-ын Хүнд аж үйлдвэрийн яамны барилгын "Спецмаштрест"-ийн дарга. 1934 онд түүнийг Улаан армийн нөөцөд шилжүүлж, ЗХУ-ын Хүнд аж үйлдвэрийн яамны 8-р ерөнхий газрын даргаар томилов. 1936 оны 5-р сарын 31-нд түүнд корпус командлагч цол олгосон. 1936-1937 онд - ЗХУ-ын Батлан хамгаалах Аж үйлдвэрийн яамны 8-р ерөнхий газрын дарга.

1937 оны 7-р сарын 21-нд баривчлагдсан. 1937 оны 11-р сарын 5-нд Бүх Оросын Цэргийн комиссоос цаазаар авах ял оноож, тэр өдөртөө цаазлуулсан байна. Сүүлд 1955 оны 10-р сарын 29-нд сэргээн цагаатгасан байна.
Гаваагийн Лувсан

**Гаваагийн** **Лувсан** -(1923 оны 7-р сарын 11-нд Өвөрхангай аймагт төрсөн- 2005 оны 6-р сарын 20-нд Москва хотод нас барсан) ОХУ-ын академич, АУ-ны доктор, хүний гавъяат эмч, Оросын Петровскийн нэрэмжит Бүх Холбоотын Мэс Заслын Төвийн профессор.

## Намтар 
Түүнийг 6 орчим настайд эцэг эх Гаваа нар нь өнгөрөөд өнчирч үлдээд Гэлэг гэдэг ламыг бараадаж Зүүн жас, Уушгийн жаа, Харчин дуган гэдэг газруудаар явж өнгөрөөсөн. Гэлэг ламын хажууд өвчин зовлонтой хүмүүсийн судасыг нь барьж, цус ханаж төөнүүр хийгээд тэнхрүүлчэрхийг хардаг байжээ. Энэ бүгдийг хүүхэд ахуй цагаасаа нүдээрээ харж ламд туслаж явсан нь ирээдүйн мэргэжилд онцгой нөлөөлсөн. Мөн Түвд үсэг заалгаад ойр зуурын ном уншчихдаг болсон байна. 10 настайдаа тэнхимийн сургуульд сууж онц сурсан байна. Тэрээр 1945 онд Чөлөөлөх дайнд оролцож явжээ. 

Тэрээр 1945 онд Хүн эмнэлэгийн техникум төгсөөд Омск хотын анагаахын техникумд сурсан, дараа нь 1958 онд ЗХУ-ын Харьковын Анагаах ухааны дээд сургуульд сурч төгссөн. Төгсч ирээд Хүн эмнэлэгийн техникумд багшилж, зүүний эмчээр ажилласан. Уламжлалт эмнэлэгийг Монголд улс төржүүлж төдийлөн хүлээн зөвшөөрдөггүй байсан тул хэцүү хүндийг даван туулжээ.

Хүнд өвчин эмчилж байсан Лувсангийн алдар цуу удалгүй Монголын хилийг давсан байна. Буриадаас ирсэн мэргэжил нэгт нөхөд нь түүнийг  урьж, уламжлалт анагаах ухааны урлагтай илүү сайн танилцахыг мөрөөддөг байв. 1964 онд ЗХУ-д зорчих зөвшөөрөл авч, нэлээд бэрхшээлтэй тулгарсан тул нэгэнт нэрт зүүний эмч байсан Гаваагийн Лувсан Улаан-Үд хотын нэгэн эмнэлэгт мэдрэлийн эмчээр (тэр үед зүүний эмчийн мэргэжил байхгүй) ажилд оржээ. 1960-аад оны сүүлээр тэрээр Эрхүүгийн Анагаах ухааны дээд сургуулийн резидентурт орсон бөгөөд түүний зөвлөгч нь мэдрэлийн тэнхимийн эрхлэгч, Анагаахын шинжлэх ухааны доктор, профессор Чаим Бер Гершенович Ходос байв. Алдарт эрдэмтэн, "Мэдрэлийн өвчин" хэмээх суурь бүтээлийн зохиолч тэрээр өөрийн өргөн мэдлэгийг шавьдаа дамжуулсан. Улаан-Үдэд буцаж ирээд зүүний эмч гэсэн албан ёсны статустай болсон Гаваагийн Лувсан өвчтнүүдийг уламжлалт болон албан ёсны анагаах ухааны хосолсон аргыг ашиглан эмчлэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлжээ. Түүний алдар нэр өсч Лувсан эмчид үзүүлэхээр өвчтнүүд нэмэгдсээр байв. 

Тэрээр дорнын сонгодог уламжлалт зүүний эмчилгээ болон бусад дорно дахины эмчилгээний аргуудын чиглэлээр ЗХУ-ын хамгийн алдартай мэргэжилтнүүдийн нэг болжээ. Түүний өвчтөнүүд нь удирдагч Л.Брежневээс эхлээд тус улсын алдарт хүмүүс байсан.
Үрийн унтаа байдал

***Үрийн унтаа байдал*** (seed dormancy) нь нахиаг хүрээлэн буй орчны тааламжгүй нөхцөлд соёолохоос сэргийлсэн эволюцийн дасан зохицлын (адаптаци) нэг хэлбэр юм. Хэдийгээр тухайн үр өөрийн соёолоход тохиромжтой нөхцөлд байгаа ч тодорхой хугацааны туршид соёолохгүй байх нь унтаа үрийн онцлог болно. 

Үрийн унтаа байдлаас шалтгаалан соёололт хожимдох бөгөөд ингэснээр тухайн ургамлын үр тархах нөхцөл бүрдэх ба ургамлын бүх үр нэгэн зэрэг соёолохоос сэргийлдэг. Мөн үрийн унтаа байдал нь үр болон нахиаг цас, мөндөр гэх мэт хүрээлэн буй орчны гэнэтийн тааламжгүй байдал, ургамал идэштэн зэргээс хамгаалахын сацуу хүрээлэн буй орчны гэрэл, ус, хөрсний шинж чанар зэрэг абиотик нишийн хувьд ижил орчинд ургаж байгаа бусад ургамлын зүйлүүдтэй харьцангуй бага өрсөлдөөнөөр ургах нөхцлийг олгодог. Соёололт хожимдох нь үрийн унтаа байдлаас гадна нь "***үрийн идэвхгүй байдал***" (seed quiescence)-аас үүдэн ажиглагддаг. Энэ нь үр хэт хуурай, хэт халуун эсвэл хэт хүйтэн зэрэг үр соёолоход тааламжгүй нөхцөл байдлаас үүдэн ажиглагддагаараа үрийн унтаа байдлаас ялгаатай. 

Соёололт хожимдох нь олон төрөл зүйлийн ургамлууд дээр ажиглагдах бөгөөд зарим үр нь хөрсний үрийн санд хадгалагдах байдлаар соёолох хүртлээ 50 жилийн туршид хадгалагдах чадвартай байдаг. Ялангуяа түймэрт өртөмтгий экосистем дахь ургамлын төрөл зүйлийн хувьд үрийн унтаа байдал түгээмэл байдаг.   Зарим зүйлийн үр нь соёолох чадвар (seed viability)-аа маш урт хугацаагаар хадгалах чадвартай байдаг бөгөөд цацраг идэвхит нүүрстөрөгчийн шинжилгээгээр 2000 жилийн настай соёолох чадвартай үрийг илрүүлсэн. 

## Ерөнхий 
Үрийн унтаа байдал нь жинхэнэ болон нөхцөлт гэх хоёр хэлбэртэй байна. Жинхэнэ буюу "төрөлхийн унтаа байдал (innate dormancy)" нь үр соёолох тааламжтай нөхцөлд байсан ч үрийг соёолохоос сэргийлсэн механизмаас үүдсэн төлөв болно.  Харин хүрээлэн буй орчны тааламжгүй нөхцөл байдлаас үүдэн үүсч буй унтаа төлвийг "нөхцөлт унтаа байдал (imposed dormancy)" гэж нэрлэдэг.  Үрийн унтаа байдлыг үрийн аль хэсэг үүсгэж байгаагаас шалтгаалан унтаа байдлыг "эксоген" болон "эндоген" гэж ангилдаг. Мөн төрөлхийн унтаа байдлыг харилцан үйлчлэлийн төрлөөс нь шалтгаалан физик, физиологийн, морфологийн гэж гурван хэлбэрт ангилдаг. 

## Цааш дэлгэрүүлэн унших 
* 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Үр
Ангилал:Ургамал үржүүлэг
Ангилал:Тариалалт
Буджавын Чимэд

**Буджавын Чимэд** (1918 онд төрсөн-) -Монгол Улсын анхны мэргэжлийн архитекторуудын нэг.

## Намтар 
Тэрээр 1940-1948 онд ЗХУ-ын Москвагийн Архитектурын техникум, дээд сургуульд суралцаж төгсөн, 1953-1956, 1961-1969 онд Улаанбаатар хотын Ерөнхий архитектор, 1973-1979 онд Дархан хотын Ерөнхий архитектор, Дархан хотын орлогч дарга, Архитектур төлөвлөлтийн газрын орлогч дарга, Улсын Барилгын хорооны орлогч дарга, Улсын барилга эдийн засгийн комиссын нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр мөн Монолын Архитекторуудын эвлэл (МАЭ)-ийн анхны ерөнхийлөгчөөр 1957-1963 онд ажиллаж байсан юм.

## Ажил, бүтээлүүд 
* МҮЭ-ийн барилга,
* Залуучуудын ордон буюу одоогийн Улсын Драмын эрдмийн театр,
* “Улаанбаатар” зочид буудал,
* Намын шинэ хүчний дээд сургуулийн цэцэрлэг, тэнд байрлах Д.Сүхбаатарын хөшөө,
* Дуурийн театрын хашаа,
* Төрийн ордны арын цэцэрлэг,
* Төрийн ордны өмнөх индэр,
* Төв театрын дотор чимэглэл,
* Д.Сүхбаатарын талбайн анхны байнгын индэр,
* Улаанбаатар хотын ерөнхий төлөвлөгөөний эскиз,
* Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн бунхан,
* Хужиртын рашаан сувилалын барилгууд,
* Улсын Төв музей,
* Улаанбаатар, Дархан хотын ерөнхий төлөвлөгөө
* УБ хотын 12, 15 дугаар хорооллын ерөнхий төлөвлөгөө зэрэг 90 гаруй обьектын зураг төслийг боловсруулсан юм.

## Дурсгал 
2018 онд Б.Чмэдийн мэндэлсэний 100 жилийн ойгоор Сүхбаатар дүүргийн VIII хорооны нутаг дэвсгэрт Усан спорт сургалтын төвийн зүүн талаар үргэлжлэх гудамжийг түүний нэрэмжит болгосон байна. Мөн “Архитектор Буджавын Чимэд” номын нээлт болж, түүний цээж барималыг Монолын Архитекторуудын эвлэл (МАЭ)-ийн ордонд байршуулжээ.
Дэвид Фило

**Дэвид Роберт Фило** (англи. *David Robert Filo*; 1966 оны 4-р сарын 20-нд төрсөн) — америкийн бизнесмен, Жерри Янгийн хамт Yahoo!-г үүсгэн байгуулагч. 

## Намтар 
Дэвид Фило АНУ-ын Висконсин мужид төрсөн. Зургаан настайдаа тэрээр Луизиана мужийн Чарльз нуурын дэргэдэх Мосс Блафф руу нүүжээ. Тэрээр Сэм Хьюстоны ахлах сургуулийг дүүргэж, дараа нь Тулейн их сургуульд (тэтгэлэгт хамрагдаж) компьютерийн шинжлэх ухааны бакалаврын зэрэг, Стэнфордын их сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан.

1994 оны 2-р сард тэрээр Жерри Янгтай хамт бусад сайтуудын лавлахаас бүрдсэн "Дэлхийн өргөн сүлжээн дэх Жерри ба Дэвид нарын гарын авлага" нэртэй интернет сайтыг үүсгэсэн. Дараа нь сайтын нэрийг "Yahoo!" болгосон. Yahoo! маш хурдан алдартай болсон тул Фило, Янг нар Yahoo! Inc компани байгуулжээ.

Эхлээд Yahoo! нь олон төрлийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг үзүүлдэг вэб лавлах хэлбэртэй вэб портал байсан. Энэ нь одоо тэргүүлэгч интернет брэндүүдийн нэг бөгөөд харилцаа холбооны компаниудтай хамтран ажилласнаар интернет дэх хамгийн их зочилдог вэб сайтуудын нэг болсон юм.

2014 оны 12-р сард Форбс сэтгүүл Филогийн хөрөнгийг 3.8 тэрбум доллараар үнэлж, түүнийг дэлхийн 580-д жагсаасан байна. 2017 оны байдлаар тэрээр хөрөнгөөрөө 564-т жагсаж ахисан байна.
Сосорбарамын Гантөр

**Сосорбарамын Гантөр** (1971 онд Дорноговь аймаг Сайншанд хотод төрсөн) нь Монголын ая зохиогч, продюсер юм.

## Намтар 
С. Гантөр нь 1971 тавдугаар сарын 12-нд Дорноговь аймгийн Сайншанд хотод төржээ. Тэрбээр

* 1979 онд Улаанбаатар хотын 51-р дунд сургуульд орж суралцан Батсүх багшийн удирдлага дор сургуулийнхаа амьд хөгжмийн хамтлагт гитар хөгжим тоглож эхэлснээр анх урлагт хөл тавьсан юм.
* 1989 онд 51-р дунд сургууль төгссөн.
* 1991 онд Айзам-2 хамтлагийг Монголын үйлдвэрчний эвлэлийн соёлын ордны дэргэд байгуулсан. Айзам-2 хамтлагт байх хугацаандаа нийт 70 гаруй дууны уран бүтээлийг туурвиж, хамтлагийнхаа тоглолтын хөгжмийн найруулгыг хийдэг байсан юм. 
* 1998 онд ФМ102.5-ын дэргэдэх Ямаха Дижитал Дуу бичлэгийн студид ажиллаж байсан.
* 2000 онд ФМ101.6-ын дэргэдэх Дуу бичлэгийн студид бие даан дууны найруулга, бичлэгийг хийж ажилласан. 
* 2001-2003 Мичид студийг гар бие оролцон байгуулалцаж нэр бүхий хэд хэдэн хөгжмийн бүтээлүүдийг бүтээсэн.
* 2004 оны намар “Стар” студийг байгуулж 2006 оны 12 сард шинэ байр, шинэ тоног төхөөрөмжөөр студиэ өргөжүүлж, өнөөдрийг хүртэл өөрийн болон бусад уран бүтээлчдийн оюуны бүтээлийг туурвиж Монголын рок, поп, нийтийн дууны хөгжмийн урлагийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулсаар байна.

## Уран бүтээл 
### Зохиосон дуу
### Ажилласан цомгууд
### Хөгжмийн найруулга
### Хөгжмийн найруулга, зохион байгуулагчаар ажилласан тоглолтууд
## Гавьяа шагнал 
* 2005 оны 9 дэх удаагийн “Пентатоник” наадмаас Академийн дээд шагнал
* Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний Ажилтан цол тэмдэг 2006 он
* Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн медаль 2006 он
* Их Монгол 800 сангийн “Талархлын бичиг”
* “Бурхан эх орон” бүтээлээрээ 2007 оны 10 дах удаагийн “Пентатоник” наадмаас Академийн дээд шагнал “Шилдэг хөгжмийн найруулга” 
* Тус студийн дуучин Б.Батбаатар буюу BX 2007 оны 10 дах удаагийн “Пентатоник” наадмаас Академийн шагнал “Шилдэг кино жүжгийн дуу”, “Ийм нэгэн дурлал” киноны дуу
* Монгол Улсын Засгийн газар, Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Оюуны өмчийн газраас 2011 онд “Ихийг бүтээгч“ өргөмжлөл
* Төрийн дээд одон “Алтан Гадас” 2017 он

Ангилал:Монголын ая зохиогч
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Сайншандын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1971 онд төрсөн
Жорж Санд

**Жорж Санд** (франц. *George Sand*, жинхэнэ нэр- Амандин Аурор Люсиль Дюпен, франц. *Amandine Aurore Lucile Dupin*; 1804 оны 7-р сарын 1-нд төрсөн—1876 оны 6-р сарын 8-нд нас барсан) — францын зохиолч.
Целлойз

Целлойз бол ургамлын үндсэн бүтцийг бүрдүүлдэг гол химийн нэгдэл юм. Хамгийн түгээмэл макромолекул бөгөөд дэлхий дээрх хамгийн түгээмэл органик нэгдэл юм. Мөн нэг төрлийн эслэг. 3000, түүнээс дээш глюкозын нэгдлээс бүрддэг маш нарийн төвөгтэй нүүрс ус. Целлойзыг 1838 онд Ансэльме Пейен нээн илрүүлж, ургамлын гаралтай бодисоос ялган химийн томъёог нь тогтоосон. 

Шинж чанарууд:

Ямар ч амтгүй, үнэргүй, гидропиль (ус татдаг) шинж чанартай. Ус, ихэнх органик уусгагчид уусдаггүй. Хираль(chiral) болон биозадрах чадвартай.

Целлойз нь глюкозын хэлбэрээс үүсэж ургамлын хананы ихэнх хэсгийг бүрдүүлдэг. Ургамлын хэлбэрийг хадгалдаг. Бүх хүн, амьтад целлойзыг шингээж чадахгүй ч морин шоргоолж, хивэгч зэрэг амьтад бактери ашиглаж боловсруулдаг.

Конденсацийн увралаар глюкозидын холбоогоор холбогдсон моносахрид. Бета глюкоз нэгдхээрээ маш хатуу болдог тул маш хатуу байдаг. Холбоосууд нь шулуун гинж үүсгэдэг. Полимерууд нь хоорондоо устөрөгчийн холбоотой.
Леонид Соловьёв

**Леонид Николаевич Соловьев** (1906 оны 1-р сарын 9-нд Хаант оросын Новгород мужийн Боровичид төрсөн- 1993 оны 7-р сарын 2, Москвад нас барсан) - Зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, дипломат. ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны гишүүн (1961-1971), РСФСР-ын Дээд Зөвлөлийн дарга (1951-1955), Бүх Холбооны Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн орлогч дарга (1954-1959), ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Элчин сайд (1963-1968), Зөвлөлт Оросын /РСФСР/ Гадаад хэргийн дэд сайд (1968-1980).

## Намтар 
1926 онд ЗХУ-ын Новгородын аж үйлдвэрийн коллежийг төгссөн.

1926-1928 онд - С.М.Кировын нэрэмжит Ленинградын 185-р механик инженерийн үйлдвэрт механик, мастер.

1928-1930 онд тэнгисийн цэргийн албанд цэргийн алба хааж байгаад буцаж ирээд Кировын үйлдвэрт мастер, ахлах мастер, механикчаар ажилласан. 1933-1935 онд Ленинградын усан тээврийн дээд сургуульд суралцаж төгсөөд С.Кировын нэрэмжит үйлдвэрт үргэлжлүүлэн ажилласан. Цехийн механик, дүүргийн механик, цехийн орлогч дарга.

1937 оноос - Үйлдвэрийнхээ Үйлдвэрчний Эвлэлийн ажилд орсон.

1942-1944 онд - Зохион байгуулалт, зааварын хэлтсийн дарга, 1944-1954 онд - Бүх Холбооны Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, 1944-1954 онд ҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, ҮЭ-ийн улсын нийгмийн даатгалын хэлтсийн дарга. 1954 оны 6-р сарын 17-ноос 1959 оны 3-р сарын 23 хүртэл - Бүх холбооны үйлдвэрчний эвлэлийн төв зөвлөлийн орлогч дарга. 1959-1963 онд - Бүх холбоодын үйлдвэрчний эвлэлийн төв зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга.

Үүний зэрэгцээ 1951 оны 4-р сарын 13-аас 1955 оны 3-р сарын 23 хүртэл - Зөвлөлт Оросын /РСФСР/ Дээд Зөвлөлийн дарга.

1963-1968 онд-ЗХУ-аас БНМАУ-д суугаа Элчин сайд (1963 оны 12-р сарын 27-нд Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барьсан). 

1968-1980 онд - Зөвлөлт Оросын Гадаад хэргийн дэд сайд.

1980 онд тэтгэвэрт гараад 1993 онд Москвад нас барсан.
Сериал АТА

**Serial ATA** (англи: SATA эсвэл Serial Advanced Technology Attachment) нь хадгалах төхөөрөмж эсвэл оптик хөтчүүдийг компьютерт холбоход зориулагдсан стандарт юм. Өмнө нь хэрэглэж байсан хамгийн түгээмэл стандартыг ATA эсвэл IDE гэж нэрлэдэг; Энэ нь PATA хэмээн нэрээ сольсон. Энэ хоёрын гол ялгаа нь кабелиудад оршдог: SATA кабель нь долоон утастай, PATA кабель нь 40 эсвэл 80 утастай. Өөр нэг ялгаа нь SATA-д төхөөрөмж бүрт нэг кабель байдаг бол PATA-д бүх төхөөрөмжүүд ижил кабельд холбогдсон байдаг. 

2022 оны байдлаар бараг бүх суурин компьютерууд SATA интерфейстэй болсон. Өнөө үед PATA нь маш ховор боловч зарим хуучин компьютерууд үүнийг ашигладаг хэвээр байгаа. PATA ашигладаг хэвээр байгаа компьютеруудыг ихэвчлэн үйлдвэрлэлийн програмууд болон суулгагдсан системд ашигладаг. Зарим компьютер (ихэвчлэн зөөврийн компьютер) нь SATA интерфейсгүй байдаг. Тэд PCIE стандарт дээр суурилсан NVME SSD-г холбох M.2 NVME интерфэйстэй. Зарим зөөврийн компьютерууд нь суулгагдсан флаш санах ойтой байдаг. SATA нь ирээдүйд зөөврийн компьютерээс (мөн зарим компьютерээс) алга болж, M.2 NVME SSD-ээр солигдох магадлалтай.

Технологи ба дамжуулах хурд

Хэд хэдэн утаснаас бүрдсэн зэрэгцээ басаар дамжих цахилгаан дохио нь дамжуулах хурдыг нэмэгдүүлсэн тохиолдолд бие биедээ нөлөөлнө. Энэ үзэгдлийг хөндлөн огтлолцол гэж нэрлэдэг. PATA-тай холбоотой өөр нэг асуудал бол басны төгсгөлийг тодорхой заагаагүй явдал юм. Serial ATA нь бага хүчдэлийн дифференциал дохиог ашигладаг бөгөөд энэ нь эдгээр асуудлуудаас зайлсхийх болно.
Ангилал:Компьютер
Ангилал:Serial ATA
Митохондрийн ДНХ

## **Митохондрийн ДНХ** 
**Митохондрийн ДНХ** гэдэг нь митохондри дахь ДНХ юм. Энэ нь зөвхөн ээжээс удамшдаг, гэхдээ хэд хэдэн үл хамаарах тохиолдлууд бий.

Митохондри нь эукариот эсийн эсийн органелл юм. Тэд хоолноос эсийн хэрэглэж болох химийн энергийг авдаг, аденозин трифосфат. Митохондри ДНХ нь эукариот эсийн жижиг хэсгийн ДНХ юм. Ихэнх ДНХ нь хромосомын дээр эсийн цөмд байрладаг. **Ургамал:** Хлоропласт нь мөн ДНХ-тэй байдаг. 

**Хүмүүс**: Митохондрийн ДНХ нь **37** генийг кодлодог ба тойрог дотор **16600** үндсэн хос эсүүд байрладаг. Хүний митохондри ДНХ нь хүний геномын дараалалд орсон анхны чухал хэсэг байв. Ургамалд байдаг ДНХ нь илүү том: Арабидопсис нь 367 килобайт байдаг.

**Гарал үүсэл:** 

Цөмийн болон митохондрийн ДНХ нь тус тусдаа хувьслын гарал үүсэлтэй гэж үздэг ба митохондри ДНХ нь орчин үеийн эукариот эсийн өвөг дээдсийн залгисан бактерийн дугуй геномоос гаралтай. 

Эсийн биологи
Клон

## Клон 
Клон гэдэг нь өөр эс эсвэл бие даасан эс юм

Биологийн хувьд клончлол гэдэг нь нэг буюу хэд хэдэн генетикийн хувьд ижил бодгаль биеийг бий болгох үйл явц юм.

анх хөхтөн амьтдын дунд алдартай хонь Доллигийн тусламжтайгаар олж авсан. Хүний ижил ихрүүд байдаг

байгалийн клонууд. Асексуал нөхөн үржихүйн үр удам, ямар ч партеногенетик мейозгүй нөхөн үржихүй.

Хувилах нь зарим амьтдын хувьд байгалийн үзэгдэл боловч хөхтөн амьтдад ховор тохиолддог. Үл хамаарах зүйл бол есөн хамтлаг юм. armadillo, ихэвчлэн адилхан дөрвөн ихэр төрүүлдэг.

Генетик ба эсийн биологийн хувьд клончлол нь ялангуяа ДНХ-ийн дараалал болон бусад бүх макромолекулуудыг хэлдэг.

Эсийн шугам дахь клонууд тохиолддог боловч тодорхой нөхцөлүүд байдаг. ДНХ ямар ч хэлбэр, хэлбэрээр өөрчлөгдөнө гэдэг нь охин эсүүд эх эстэй ижил биш байна гэсэн үг. Ихэвчлэн хөгжлийн явцад генүүд идэвхжиж, унтардаг бөгөөд охин эсүүд аажмаар боловсорч гүйцсэн эдийн эсүүд болж ялгагдана. Эдгээр нь анхны үүдэл эстэй ижил биш тул зөвхөн нэг эх эсээс гаралтай гэдэг утгаараа клон юм.

Молекулыг яг хуулбарлахын тулд лабораторийн хуулбарыг хувилах гэж бас нэрлэдэг.
Шулууны антен

Шулуун антенн нь шулуун уян утас эсвэл саваанаас бүрдсэн антенн юм.

Шулууны доод төгсгөл нь радионы хүлээн авагч аль эсвэл дамжуулагчтай холбогддог. Шулуун агтенн нь монополь антенний нэг хэлбэр юм. Антенн нь амархан эвдрэхээргүй уян хатан бүтээгдсэн ба нэр нь эвдэрсэн үед үзэгддэг ташуур шиг хөдөлгөөнөөс гаралтай. Зөөврийн радиод зориулсан шулуун антенн нь ихэвчлэн хоорондоо холбоотой телескоп метал хоолойнуудаар хийгдсэн ба ашиглаагүй үед татаж авж болно. Тээврийн хэрэгсэл, байгууламжуудад угсрагдсан урт ташуурууд нь гол утсыг тойрсон уян шилэн саваагаар хийгддэг ба 11 метр (35 feet) хүртэл урттай.

Шулуун антенний тохиромжтой уртыг тодорхойлохдоо радио долгионы уртыг ашигладаг.  Хамгийн түгээмэл нь дөрөвний долгионы шулуун ба ойролцоогоор 1/4 долгионы урттай гэхдээ загвараараа урт эсвэл богино ч байдаг ба 1/10 долгионы урттай, 5/8 хүртэл урттай цахилгаан богино долгионуудаас чиглэлийг сайжруулах тал дээр ялгаатай. 

Шулуун нь монополь антенний хамгийн түгээмэл хэлбэр нь мөн өндөр давтамжийн HF, VHF, UHF радио долгионд ашигладаг. Эдгээр радиог hand-held радио, утасгүй утас, walkie-talkies, FM радио, boom boxes, Wi-Fi-д холбогдсон төхөөрөмжүүдэд өргөнөөр ашигладаг бөгөөд тээврийн хэрэгслийн радионы антеннийг дугуйт тээвэр ба нисэх онгоцонд 2 талын антенн болгон суурилуулдаг.  Дээвэр, тагт, радио тулгуур дээр суурилуулсан том хувилбаруудыг сонирхогчдын радио, цагдаа, гал түймэр, түргэн тусламж, такси болон бусад тээврийн хэрэгслийн диспетчерийн үндсэн станцын антен болгон ашигладаг.
Бернуллийн зарчим

Бернуллийн зарчим бол шингэний динамикийн санаа юм. Энэ нь шингэний хурд ихсэх тусам, даралт буурна гэдэг ойлголт. Өргөн хоолойтой хэсгийн агаар нь нимгэхэн хоолойтой хэсгийн агаараас илүү өндөр статик даралттай байдаг. Тогтвортой урсгалын хувьд, хоолойнд орж буй шингэний хэмжээ нь хоолойноос гарж байгаа шингэний хэмжээтэй тэнцүү байх ёстой учир хоолойн нимгэн хэсэгт шингэний хурд нэмэгдэнэ.

Тухайн хэсэг газар хүч үйлчлэх хүчийг “даралт” гэнэ. Өндөр даралт нь шингэнийг бага даралт (хурдасгах) луу түлхэдэг. Тиймээс шингэний хурд яаж ч өөрчлөгдсөн даралтын (хүч) өөрчлөлттэй тохирч байх ёстой. Бернулли гуурсан хоолойн жижиг хэсэгт шингэн илүү хурдан хөдөлж, даралт багасч байгааг олж анзаарчээ. Энэ нь нэг зам дагуух урсгалын хурд ба даралтын өөрчлөлтийг хэлэх ба өөр өөр хурдтай, хоёр өөр урсгалд хамаагүй гэдгийг анхаарна уу.

Бернуллигийн зарчим нь даралт ба өндрийн өөрчлөлтөөс үүсэх боломжит энергийн өөрчлөлтийг багтаасан ажил болно. Энэ нь даралт, кинетик энерги, потенциал энергийн нийлбэр нь тогтмол байна гэсэн зарчим юм.
Соёололт

нахиа, соёолсноос хойш гурав хоногийн дараа]]

**Соёололт** гэдэг нь организм үр эсвэл спороос ургах үйл явц юм. Энэ нэр томъёо нь далд болон нүцгэн үртэн ургамлын үрнээс нахиа үүсэх, бактер, мөөгөнцөр, оймны спороос бяцхан спор үүсэх мөн үрт ургамлын тоосонцороос тоосны ширхэг үүсэх процесст хамаарна.

Ангилал:Ургамлын физиологи
Ангилал:Тариалалт
Крымын хангуудын жагсаалт

Крымийн ханлигийн хаадыг хаанчилсан дэс дараагаар хүснэгтээр үзүүлэв

Ангилал:Крымын түүх
Ангилал:Крымын ханлиг
Ангилал:Боржигин