open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цагаачийн Баатарсайхан

**Цагаачийн Баатарсайхан** нь 1966 онд Ховд аймгийн Булган суманд төрсөн, Монгол Улсын Таван Богд группийг байгуулсан бизнес эрхлэгч.

## Намтар 
1995 онд Монголын хамгийн өндөр оргил уулсаа бэлгэдэн "Таван Богд" нэртэй компани үүсгэн байгуулж, Японы “FujiFilm” корпорацтай хамтран ажиллаж эхэлсэн. Таван Богд групп нь энэ үеэс хойш одоог хүртэл (2024 он) хүртэл нийт 20 охин компани, 2 хөрөнгө оруулалттай компани, 12000 гаруй ажилтантай болтлоо өргөжин тэлсэн. Мөн Баатарсайхан, Таван Богд компанитай холбоотой нийт 75 компани байдаг. 2021 оны 5 сарын 28 нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулгын зарлигаар Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол, тэмдгээр шагнуулав.

### Боловсрол 
* 1974-1984 онд Булган сумын ЕБС
* 1984-1988 онд БНМАУ-ын Политехникийн их сургууль, Холбооны инженер
* 1988-1989 онд Япон улсын Токиогийн гадаад хэл судлалын сургууль, Япон хэлний бэлтгэл
* 1989-1993 онд Япон улсын Токио хотын Цахилгаан Холбоо, Электроникийн Их Сургууль, Электроникийн инженер, бакалавр

Англи, япон, орос хэлтэй.

### Ажлын туршлага 
* 1993-1997 онд Япон, Монголын хамтарсан "Алтай" компанид орлогч захирал
* 1997-1999 онд Таван Богд компанийн ерөнхий захирал, Таван Богд Трейд ХХК-ийн Ерөнхий захирал
* 1999-2000 онд Жуулчин ХХК-ийн Ерөнхий захирал 
* 2000-2001 онд "Палас" зочид буудлын Гүйцэтгэх захирал
* 2001-2003 онд МИАТ компанийн Ерөнхий захирал
* 2003 оноос Таван Богд группийн Ерөнхийлөгч, Жуулчин компанийн Ерөнхийлөгч, Палас болон Хаан Палас зочид буудлын ТУЗ-ийн дарга
* 2007 оноос "Говь" ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн гишүүн

## Эшлэл 
Ангилал:1966 онд төрсөн
Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:Ховдынхон
Ангилал:Булганы (Ховд) хүн
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Белфастын хэлэлцээр

Умард Ирландын католик шашинт үндсэрхэг үзэлтнүүд болон протестант шашинт холбооны талынхны хоорондох харгис ширүүн угсаатан-улс төрийн зөрчил мөргөлдөөнийг зогсоох зорилгоор 1998 онд **Белфастын хэлэлцээр** буюу "**Сайн Баасан гаргийн хэлэлцээр**"-т (, ирланд: *Comhaontú Aoine an Chéasta, Comhaontú Bhéal Feirste*) гарын үсэг зурсан. Үoний дараа мөргөлдөөнд оролцогч хагас цэрэгжсэн бүлгүүдийн ихэнх нь зэвсэгт ажиллагаагаа зогсоосон.
Арсайн гол

**Арсайн гол** Хорьдол Сарьдагийн нурууны салбар Ямаатын уулын баруунаас 2480м өндрөөс эх авч, 2200м өндөртэй Тэхт Цагаан Нохойтын нурууны урдуур, Арцатын нурууны араар ой модон дундуур урссаар, Рэнчинлхүмбэ сумын төвийн хойд талын Товго толгойн араар гарч 115км урсан Дархадын хотгорын Цагаан морьт нууранд цутгана. /Хөвсгөл аймагт оршино/

Голын голдирол чулуутай, өргөн дунджаар 15м, гүн 0.5м, урсгалын хурд 1.0м/сек.

Арсайн голд том жижиг 53 гол горхи цутгадаг. Том цутгалууд нь Дээд хэм гол, Дунд хэм гол, Ямаатын гол, Монголын яст гол, Бага цагаан гол, Их цооргонт гол, Сайхан гол, Их Цагаан гол, Ар Хар усны гол, Ар Хачимын гол, Их хар гол, Усан хужиртын гол, Бага хар гол, Өвөр Хорьдолын гол зэрэг болно.

Голын эхээс Өвөр Хорьдолын голын уулзвар хүртэл, хур бороотой үед усаар тэжээгддэг 30км урт, 1км хүртэл өргөнтэй Арсайн сайр байдаг.

Монгол орны хамгийн өндөр хүрхрээ болох Арсайн хүрхрээ нь Хорьдол Сарьдагийн нурууны зүүн урд биеэс 70м өндрөөс буудаг. Арсайн хүрхрээний ус мөн Арсайн голд нийлнэ. Уг хүрхрээ нь байнгын урсгалгүй, хур тунадас багатай жилд тасалддаг. Арсайн хүрхрээ нь Рэнчинлхүмбэ сумын төвөөс 100 километрийн зайтай. 

## Сав газрын захиргаа 
Дэлгэрмөрөн-Шишхэд голын сав газар нь 2 аймгийн 16 сумын нутаг дэвсгэрийг хамран нийтдээ 43686.3 км2 талбайг эзэлж байна. Сав газар нь Монгол орны хойд хэсэгт өндөр уулын бүсэд оршиж, физик газар зүйн хувьд Хангай, Хэнтийн уулт их мужийн Хөвсгөлийн уулс хэсэгт хамаарагдана.

Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн
Сэр сэр салхи (кино)

«**Сэр сэр салхи**» — 2023 онд П.Лхагвадуламын зохиолыг нь бичиж найруулсан драма төрлийн кино юм.

## Агуулга 
17 настай, бүрэг даруу бөө хүү ЗЭ нь харгис, хүйтэн Улаанбаатарт хөлөө олох гэж хичээлдээ шамдан сурахын хажуугаар өвөг дээдсийнхээ ерөөлөөр онгод тэнгэртэй холбогдож, ойр хавийнхандаа дэм болдог “ажилтай”. Тэрээр Маралаатай учирснаар шинэ мэдрэмж нь сэрж, амьдралыг өөрөөр харж эхэлнэ..

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
*  

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Монголын уран зургийн галерей

**Монголын уран зургийн галерей** бол Монголын дүрслэх урлагийн шилдэг бүтээлүүд хадгалагдаж байдаг газар юм. 

## Түүхэн тойм 
1921 оны Ардын Хувьсгал ялснаас хойш өнөөдрийг хүртэлх үе үеийн авьяаслаг уран бүтээлчдийн бүтээсэн уран зураг, уран баримал, уран сийлбэр, хөөмөл, хатгамал, зээгт наамал, өрөг урлал гээд дүрслэх урлагийн бүхий л төрлийн 4000 гаруй бүтээл тус галерейд хадгалагдаж байна. 

## Үйл ажиллагаа 
Монголын уран зургийн галерей нь жил бүр дүрслэх урлагийн шилдэг бүтээлээр сан хөмрөгөө баяжуулж, судлан сурталчилж, хадгалж хамгаалан олон түмэнд дэлгэн толилуулдаг. Монголын уран зургийн галерейд нүүдэлчин монголчуудын өнө эртний түүх соёл, үндэсний ёс заншил, ахуй амьдрал, аж байдал, түүнчлэн уудам хээр тал, говь хангайн үзэсгэлэнт байгалийн сонин дүр дүрслэлийг тусгасан уран бүтээлүүд болон чөлөөт сэтгэлгээний орчин үеийн шинэ бүтээлүүд бий.  Жилд гадна дотнын томоохон хэмжээний 50 орчим үзэсгэлэнг зохион байгуулж, 10000 гаруй үзэгчид үйлчилж байна. 

### Байршил 
Улаанбаатар хотын төв цэгээс зүүн тийш, Сүхбаатар дүүрэг 8 дугаар хороо, Соёлын төв өргөөний зүүн талын Б корпус

## Гадаад холбоос 
*Албан ёсны хуудас
*Фэйсбүүк хуудас
*Монголын уран зургийн галерей
*Монголын уран зургийн галерей
Бүрэн бус байдлын тухай Гёдэлын теоремууд

**Бүрэн бус байдлын тухай Гёдэлын теоремууд** () нь дүрэмчлэгдсэн аксиомд суурилсан онолуудын батлагдах боломжийн хязгаарлагдмал шинж чанарын тухай математик логикийн 2 теоремоос бүрдэх юм.

Ангилал:Танин мэдэхүйн онол
Ангилал:Математикийн логик
Василий Бакунин

**Василий Бакунин** (, 1700 онд Оросын Царицын буюу өнөөгийн Волгоград хотод төрсөн – 1766 онд Москвад нас барсан) – Оросын угсаатан зүйч, дипломат, орчуулагч, халимаг судлалыг үндэслэгч, “Халимаг, тэр дундаа Торгууд үндэстний тухай, тэдний хан, эздийн үйл ажиллагааны тухай”  түүхэн өгүүлэл бичсэн хүн.

## Намтар 
Василий Бакунин Оросын Красный Яр, Царицын дахь хүнсний хангамж хариуцсан ажилтан, комендант Михаил Иванович Бакунины хүү болж 1700 онд төрсөн.  

Түүнийг 1720 онд буюу 20 настайд нь Астраханийн амбан захирагч А.П.Волынский  халимаг хэлний орчуулагчаар авч ажиллуулжээ. 1722 онд түүнийг Дербентийн аян дайнд халимаг цэргүүдийг ажиглах багийн бүрэлдэхүүнд оруулан илгээжээ. Улмаар 1726 оны 2-р сарын 26-нд Василий Бакунин өөрийгөө Оросын засгийн газар Халимагийн хэрэг хариуцсан нарийн бичгийн даргаар томилж өгхийг хүссэн өргөдлөө өгсөн байна. Бакунин халимаг хэл сурсан тул Оросын эзэнт гүрний халимагуудтай харьцах албан ёсны харилцаанд орчуулга хийж чухал үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Тэрээр Халимаг улс руу удаа дараа элч төлөөлөгчийн газарт илгээгдэж, Халимагийн ёс заншил, нийгмийн байдал, бүтцийг судлах боломжтой байсан юм. Энэ хугацаанд тэрээр ажиглалт хийж хуримтлуулсан туршлага дээр үндэслэн “Халимаг, тэр дундаа Торгууд үндэстний тухай, тэдний хан, эздийн үйл ажиллагааны тухай” номыг 1761 онд бичиж хэвлүүлжээ. 

Василий Бакунин 1820-иод онд Халимагийн дотоод зөрчил мөргөлдөөнд шууд оролцож явсан бөгөөд 1725 оны 1-р сарын 28-нд Цэрэндондог ханы дэргэд илгээгдэж байжээ. Халимагийн язгууртны дунд В.Бакунин өөрийн мэдээлэгчийн сүлжээг бий болгож, тэдний үзэл бодлын талаарх мэдээллийг байнга авдаг байжээ.

1726 онд Бакунин Оросын Гадаад хэргийн коллегийн дэргэд Халимагийн хэрэг эрхлэх нарийн бичгийн даргаар томилогдож Санкт-Петербург руу нүүжээ.

1731 онд тэрээр Чин гүрний элч нарыг Халимагт очиход дагалдаж байсан гэдэг.

1761 оны 6-р сарын 11-нд Дондогдаш хан нас барсны дараа Василий Бакунин Халимагийн ард түмний цаашдын удирдлагын талаар Оросын Гадаад харилцааны коллегид илтгэл тавьж байсан байна.

1762 онд Халимагийн ард түмнийг хэрхэн засаглан удирдах тухай шинэ илтгэл бэлтгэж, түүнийг үндэслэн II Екатерина 1762 оны 8-р сарын 12-ны өдөр захидал бичиж, хааны захирагчид илгээжээ.

Василий Михайлович Бакунин 1766 онд Оросын улсын жинхэнэ зөвлөх цолтой нас баржээ.

Ангилал:Оросын дипломатч
Ангилал:Оросын угсаатны зүйч
Ангилал:Оросын орчуулагч
Ангилал:1700 онд төрсөн
Ангилал:1766 онд өнгөрсөн
Индиана Их сургууль

**Индиана Их сургууль** (Indiana University) — АНУ-ын Индиана муж дахь 9 кампустай, 100 гаруй мянган оюутан сурдаг олон нийтийн Их сургууль. Эдгээр 100 мянган оюутны 42 мянга нь Блүмингтон хотод, 37 мянга нь Индианаполис хот дахь оюутны кампусуудад сурдаг байна. 

Блүүмингтон дахь Индиана Их сургууль нь системийн тэргүүлэх кампус бөгөөд Жэйкобсын хөгжмийн сургууль, Мэдээлэл, тооцооллын шинжлэх ухааны сургууль, Келли бизнесийн сургууль, Олон нийт, байгаль орчны асуудал эрхэлсэн сургууль, Маурерын сургууль, хуулийн зэрэг их сургуулийн хамгийн чухал сургуулиудтай.

Индианаполис хотын кампус нь Пердю их сургуультай (англи. *Purdue University*) хамтран ажилладаг бөгөөд хотын төвд байрладаг. Анагаах ухааны сургууль, шүд эмчилгээний сургууль, хуулийн сургууль гэх мэт.

Үүнээс гадна тус их сургууль муж даяар байрладаг 7 жижиг кампустай. 

* Зүүн Индиана Их Сургууль нь Ричмонд Индиана (Ричмонд) хотод байрладаг.
* Кокомо дахь Индиана их сургууль.
* Баруун хойд их сургууль Гари хотод байрладаг.
* Саут Бенд дахь Индиана их сургууль.
* Зүүн өмнөд Индиана их сургууль нь Нью Олбани хотод байрладаг.
* Колумбус дахь Индиана их сургууль (Пердю их сургуультай хамтран ажилладаг).
* Форт Уэйн дэх Индиана их сургууль (Пердю их сургуулийн захиргаа).

Ангилал:Индианагийн их сургууль
Блүмингтон (Индиана)

**Блүмингтон** () - Америкийн Нэгдсэн Улсын Индиана мужийн Монро тойргийн хот бөгөөд тус тойргийн төв юм. АНУ-ын 2020 оны хүн амын тооллогоор 79,168 хүн амтай байжээ. Энэ нь Индиана мужийн долоо дахь хамгийн олон хүн амтай хот бөгөөд мужийн нийслэл Индианаполис хотын гаднах хамгийн олон хүн амтай дөрөв дэх хот юм. Тус хотод Индианагийн их сургуулийн системийн тэргүүлэх хотхон/кампус болох Блүмингтоны сургууль байрладаг юм. 1820 онд байгуулагдсан Индиана Их сургуулийн Блүмингтон сургууль нь 45,000 гаруй оюутантай ажээ. 

Энэ хотыг 1818 онд Кентакки, Теннесси, Каролина, Виржини зэрэг мужаас ирсэн хэсэг хүмүүс "цэцэглэлтийн диваажин"-г маш их бишрээд Блүмингтон хэмээн нэрлэжээ. Блүмингтон нь 1984 оноос хойш АНУ-ын Модны хот гэж нэрлэгдэж ирсэн. 1979 онд Оскарын шагнал хүртсэн "Breaking Away" киноны зургийг энэ хотод авчээ. Индианагийн их сургуулиас жил бүр Бяцхан 500 дугуйн уралдааныг зохион байгуулдаг.

Ангилал:Индианагийн суурин
Ангилал:Индианагийн тойргийн төв
Сүзүки Акира

**Сүзүки Акира** (япон. 鈴木 章 *Сүзүки Акира*, 1930 оны 9-р сарын 12-нд Японы Хоккайдо мужийн Мүкава тосгонд төрсөн) — Японы химийн шинжлэх ухааны эрдэмтэн, "Сүзүкигийн урвал"-ыг (англи. Suzuki coupling reaction) нээсэн хүн бөгөөд 2010 оны химийн салбарын Нобелийн шагналтан.

## Намтар 
1930 оны 9-р сарын 12-нд Хоккайдо арлын Мүкава тосгонд төрсөн. Тэрээр Хоккайдогийн их сургуульд суралцаж, 1954 онд сургуулиа төгсөөд аспирантурт үлдсэн байна. 1959 онд химийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалаад туслах профессороор ажилласан ажээ. 1961 онд дэд профессорын албанд очоод 1963-1965 онд Пердюгийн их сургуульд (англи. Purdue University, U.S.)  Херберт Браунтай постдоктороор ажиллаж байгаад Хоккайдогийн их сургуульд профессор болж буцаж ирсэн юм. Тэрээр 1994 онд Хоккайдогийн их сургуулиас тэтгэвэртээ гарсан ч Японы хувийн их сургууль болох Окаямагийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль (1994–1995), Күрашики Шинжлэх Ухаан Урлагийн Их Сургуульд (1995–2002) профессороор үргэлжлүүлэн ажилласан.

Тэрээр Японы химийн нийгэмлэгийн дэд ерөнхийлөгч, захирал байв.

## Эрдмийн ажлын амжилт 
Пердюгийн их сургуулийн Херберт Брауны удирдлага дор Сүзүки Акира органобороны нэгдлүүдийг нийлэгжүүлэх, ашиглах чиглэлээр ажилласан.

Японд буцаж ирээд тэрээр судалгааг үргэлжлүүлж, дэлхий даяар алдартай гайхалтай амжилтад хүрсэн юм. Түүний 1979 онд паллади катализатор ашиглан органобороны нэгдлүүдийг нийлэгжүүлэхэд хөндлөн холболтын урвалын талаар хийсэн ажил нь орчин үеийн металл органометалл химийн томоохон салбарыг бий болгосон юм. Энэхүү урвал нь одоо Сүзүки нэртэй болсон бөгөөд нээлтийнхээ төлөө эрдэмтэн 2010 онд химийн салбарт Нобелийн шагнал хүртжээ.

Эрдэм шинжилгээний томоохон сэтгүүлүүдэд 341 нийтлэлийг зохиогч, хамтран зохиогчоор хэвлүүлжээ.

Ангилал:Японы химич
Ангилал:Нобелийн шагналтан
Ангилал:1930 онд төрсөн
Греноблийн Менежментийн Сургууль

Thumb|right|250px|Греноблийн Менежментийн Сургууль

**Греноблийн Менежментийн Сургууль** нь Францын бизнесийн ахлах сургуулийн нэг бөгөөд менежмент, бизнесийн чигллээр магистр, докторын зэрэглэл олгодог сургалттай. 2023 онд Францын топ 12 дахь бизнесийн сургуулиар шалгарсан. 

Тус сургуулийг 1984 онд Греноблийн Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим байгуулжээ.

## Сургалтын хөтөлбөр
## Судалгаа
ГМС-д 90 гаруй эрдэмтэн дараах чиглэлээр судалгаа хийдэг:

*Бизнес ба санхүү
*Эдийн засаг, нийгэм, байгууллага
*Маркетинг
*Технологийн менежмент
*Стратеги, инновац, бизнесийн үйл ажиллагаа

ГМС-д хэд хэдэн судалгааны төв дээрх чигллээр олон төрлийн судалгааг хийж байна.

## Хамтын ажиллагаа
ГМС-ийн олон эрдэмтэд ба оюутнууд дэлхийн олон орны их сургуулиудтай оюутан, багш солилцооны хөтөлбөр зохиож маш идэвхтэй хамтран ажиллаж, сургалтын ба судалгааны шинэчлэлээ эрчимтэй хийдэг. Үүнд мөн АНУ-ын MIT-тэй жил бүр хамтран зохиодог "Serious Games" хөтөлбөр багтана.

Ангилал:Бизнес
Ангилал:Менежмент
Ангилал:Стратеги
Ангилал:Инновац
Ангилал:Бизнесийн сургууль
Ангилал:Францын их сургууль
Ангилал:Европын их сургууль
Шолойн Цэвэг

**Шолойн Цэвэг** нь Монголын анхны геологичдын нэг бөгөөд Германд боловсрол эзэмшсэн анхны монголчуудын нэг юм. Монгол-Герман хэлний толь бичиг зохиогч, геологич Ш.Цэвэг Германы Летцлинген хотын Чөлөөт сургалт-Хөдөлмөрийн нэгтгэл сургуульд суралцсан дөрвөн сурагчийн нэг бөгөөд 1930 онд нөхдийн хамт татагдсан. ЗХУ-д суух Бүрэн Эрхт төлөөлөгч Г.Гүрсэд Гадаад яамнаа ирүүлсэн тайландаа: “Сурагч Цэвэгийг уурхайн инженер болгохоор төлөвлөсөн” гэж бичжээ.
Ш.Цэвэг нь 1931 онд Ардыг Гэгээрүүлэх яамны харьяа, Хараа дахь ХАА-н техникумд тооны багшаар ажиллаж байгаад тухайн ондоо Шинжлэх ухааны хүрээлэнд оюутнаар шилжин ирж, 1932 онд СССР-ийн ШУА-д суралцахаар явсан.

Ш.Цэвэгийг 1938 онд “Герман тагнуулын хэргээр” ДЯЯ-наас баривчилсан боловч 1939 оны тавдугаар сард цагаатган суллав. Үүнээс хойш геологи хайгуулын чиглэлээр ажиллажээ.   
1941 оны 8-р сард дээрх хэргээр ДЯЯ-наас дахин баривчилж, 1943 оны 12-р сар хүртэл мөрдөнд суулгасны эцэст холбогдолгүй хэмээн суллажээ.
“Анхны Монгол-герман толь бичиг зохиогоод Монголдоо хэвлүүлж чадахгүй, Германы монголч эрдэмтэн Шубертийн тусламжтайгаар Германд хэвлүүлсэн. Улсад 30 жил хөдөлмөрлөхдөө Судар бичгийн хүрээлэнгээс ШУА нэртэй болтол энэ байгууллагад эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан хийсэн.

"Тухайн үед Ардчилсан Герман улсаас докторын зэрэг хамгаалах урилга ирж байсан боловч ДЯЯ-ны зөвшөөрөлгүйгээр Монголын хилээр гарах эрхгүй. Аав минь энэ болгонд цөхрөн гомдовч Монголын ард түмэндээ хэзээ ч гомдож байгаагүй” хэмээн хүү Ц.Батхишиг нь дурсан өгүүлжээ.
Ш.Цэвэг нь Монгол-Герман толь бичгийг анх зохиосон бөгөөд Германы доктор, профессор Ж.Шубертийн нягталснаар 1961 онд БНМАУ-д анх хэвлэгдэж, 1976 онд дахин хэвлэгджээ. Мөн Орос-Монгол толь, Герман-Монгол толь, геологийн нэр томьёоны толь зэргийг зохиосон.

1944-1968 онд БНМАУ-ын бараг бүх сумаар явж, алт, зэс, хар ба цагаан тугалга, рашаан ус, эртний амьтдын үлдэгдэл яс, давс, шүү, нүүрс, бал чулуу, эрдэнийн чулуу, манган, хромит, уран, вольфрамит, хайлуур жонш, шаазангийн шавар зэрэг ашигт малтмал олж илрүүлэхэд Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдтэй, Польшийн палеонтологийн экспедиц, Газар хөдлөлтийг судлах экспедицтэй хамтран ажиллаж байсан геологич, эрдэмтэн байжээ.

Ангилал:Монголын геологич
Ангилал:Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн ажилтан
Нобелийн физикийн шагнал

**Нобелийн физикийн шагнал** (швед: *Nobelpriset i fysik*) Шведийн хааны шинжлэх ухааны академиас жил бүр олгодог шагнал. Энэ нь 1895 онд Альфред Нобелийн бий болгосон таван шагналын нэг бөгөөд 1901 оноос хойш олгож ирсэн юм. 

Физикийн салбарын анхны Нобелийн шагналыг Германы физикч Вильхельм Конрад Рентген хүртсэн түүхтэй. Энэ шагналыг Стокхольм хотноо Нобелийн нас барсны ойн өдөр буюу 12-р сарын 10-нд олгодог уламжлатай.

## Шалгаруулах үйл явц 
Физикийн салбарын Нобелийн шагналд жилд гурав хүртэлх хүнийг шалгаруулж болдог. Бусад зарим Нобелийн шагналтай харьцуулахад физикийн шагналд нэр дэвшүүлэх, сонгох нь урт бөгөөд нарийн үйл явц юм. Тийм ч учраас энэ шагнал жил ирэх тусам улам бүр нэр хүндтэй болж, улмаар дэлхийн хамгийн чухал физикийн шагнал болсон юм.

Нобелийн шагналтнуудыг Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас сонгогдсон таван гишүүнээс бүрдсэн Физикийн Нобелийн хороо шалгаруулдаг байна. Эхний шатанд хэдэн мянган нэр дэвшигчдийг санал болгодог. Эдгээр нэрийг эцсийн шалгаруулалтаас өмнө мэргэжилтнүүд судалж, хэлэлцдэг.

Гурван мянга орчим хүнд нэр дэвшүүлэхийг урьсан маягтыг илгээдэг. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийг тавин жилийн турш олон нийтэд зарладаггүй, мөн нэр дэвшигчдэд мэдэгдэж байгаагүй юм. Нэр дэвшсэн хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтыг тавин жилийн хугацаанд битүүмжилдэг ажээ. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр зарим нэр дэвшигчдийн нэрс өмнө мэдэгддэг байна.

Өргөдлүүдийг хороо хянадаг бөгөөд ойролцоогоор хоёр зуун нэр дэвшигчийн жагсаалтыг эдгээр чиглэлээр сонгогдсон мэргэжилтнүүдэд дамжуулдаг байна. Тэд жагсаалтыг арван тав орчим нэр болгон шүүдэг байна. Тус хороо нь холбогдох байгууллагуудад зөвлөмжийн хамт тайлангаа хүргүүлдэг. Нас барсны дараа нэр дэвшүүлэхийг зөвшөөрдөггүй ч шагналын хорооны шийдвэр (ихэвчлэн 10-р сард) болон 12-р сард болох ёслолын хооронд хэдхэн сарын дотор нас барсан тохиолдолд шагналыг авах боломжтой. 1974 он хүртэл нас барсан хүнд ​​​​шагнал хүртээж, нас барсан тохиолдолд олгохыг зөвшөөрдөг байсан.

Физикийн салбарын Нобелийн шагналын дүрэмд ололт амжилтын ач холбогдлыг "цаг хугацааны шалгуур" давах шаардлагатай байдаг. Практикт энэ нь нээлт болон шагналын хоорондох зай ихэвчлэн 20 орчим жил байдаг ч хамаагүй урт байж болно гэсэн үг юм. Тухайлбал, 1930 онд хийгдэж байсан оддын бүтэц, хувьслын талаарх бүтээлийнх нь төлөө 1983 оны Физикийн Нобелийн шагналын хагасыг С.Чандрасекхард олгосон байна. Энэ аргын сул тал нь бүх эрдэмтэд өөрсдийн бүтээлийг хүлээн зөвшөөрөхөд хангалттай урт насалдаггүй явдал юм. Шинжлэх ухааны зарим чухал нээлт хийсэн хүмүүст тус шагналыг хэзээ ч олгож байгаагүй, учир нь нээсэн хүмүүс тэдний ажлын үр нөлөөг үнэлэгдэх үед хэдийнэ нас барсан байжээ.

## Шагнал 
Физикийн салбарын Нобелийн шагналын эзэн алтан медаль, шагналын диплом болон мөнгөн шагнал авдаг. Мөнгөний хэмжээ нь Нобелийн сангийн тухайн жилийн орлогоос хамаардаг байна. Шагналыг нэгээс олон шагналтанд олгосон бол мөнгийг тэдний хооронд тэнцүү хуваадаг ажээ.

Ангилал:Нобелийн шагнал
Цэрэндоржийн Лувсан

**Цэрэндоржийн Лувсан** (1896 онд Түшээт хан аймгийн Жонон засаг улсад туслагч гүнгийн хошуу, одоогийн Төв аймгийн Заамар сумын нутагт төрж, 1938 онд нас барсан) - Орчин цагийн Архивын албаны ууган ажилтан. Судар бичгийн хүрээлэнгийн хуучин данс хараа эмхлэх эрхлэгч, Ардыг гэгээрүүлэх яамны эрхэлсэн түшмэл.  

## Намтар 
Эцэг Чүлтэмийн Цэрэндорж, эх Жалцавын Баживын нарын ууган хүү нь болон 1896 онд мэндэлжээ.

Тэрбээр 1905 оны орчим Их Хүрээнд ирээд Эрдэнэ Шанзудбын яамны монгол бичгийн сургуульд суралцан төгсөөд Эрдэнэ Шанзудбын яаманд бичээчээр ажиллан ажлын гараагаа эхэлж, Засгийн газрын төлөөний түшмэл, Намын зохион байгуулагч, Номын сангийн эрхлэгч зэрэг албан тушаалыг хашиж байжээ.

Ц.Лувсан нь монгол, төвөд хос бичигтэй, хуучин цагийн бичгийн өндөр боловсролтой нэгэн байжээ. 

Судар бичгийн хүрээлэнгийн 1927 оны 12-р сарын 5-ны өдрийн 10-р тогтоолоор  Ц. Лувсанг Архив хариуцсан эрхлэгчээр томилжээ. 

## Дурсгал 
2020 онд Архивын ерөнхий газар, Төв Аймгийн Заамар сумын Засаг даргын Тамгын газар хамтран Ц.Лувсангийн мэндэлсний 125 жилийн ойд зориулсан дурсгалын хөшөөний нээлт, “Монгол Улсын архивын албаны ууган ажилтан Ц.Лувсангийн баримтат өв, 1895-1938” архивын баримтын үзэсгэлэн, эрдэм шинжилгээний хурлыг Заамар сумын нутагт зохион байгуулсан байна.

Ангилал:Монголын архивчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Заамарын хүн
Ангилал:1896 онд төрсөн
Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Загдхүүгийн Нарантуяа

**Загдхүүгийн Нарантуяа** (1966 онд Завхан аймгийн Алдархаан суманд төрсөн) Монгол Улсын Их хурлын гишүүн асан эмэгтэй.

## Намтар 
* 1982 онд Завхан аймгийн Алдархаан сумын дунд сургууль
* 1984 онд Завхан аймгийн Улиастай хотын Элдэв-Очирын нэрэмжит 10 жилийн 1-р сургууль
* 1984-1991 онд ОХУ-ын Эрхүү хотын Улсын их сургуулийн хуулийн факультет, эрх зүйч
* 2005 онд АНУ-ын Нью-Йорк, Колумбын их сургуулийн Олон улсын харилцааны сургууль, төрийн удирдлагын магистр
* 1992-2006 онд Төв банк /Монголбанк/-нд мэргэжилтэн, ахлах мэргэжилтэн, хэлтсийн захирлын үүрэг гүйцэтгэгч, газрын орлогч захирал
* 1997-1999 онд Санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль, эдийн засагч-санхүүч
* 2004-2005 онд АНУ-ын Нью Иорк хотод Колумбын их сургуулийн Олон улсын сургуульд олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр
* 2006-2010 онд “Монгол шуудан” банкны Дэд захирал
* 2010-2011 онд “Хадгаламж” банкны Гүйцэтгэх захирлын орлогч
* 2011-2012 онд “Парита энд Партнерс” компанийг үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирал
* 2012-2014 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргын Эдийн засгийн бодлогын зөвлөх
* 2011-2014 онд Ардчилсан эмэгтэйчүүдийн холбооны дэд тэргүүн
* 2013-2014 онд Завхан аймгийн Ардчилсан намын хорооны дарга
* 2014-2016 онд Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга
* 2016-2020 онд Завхан аймгаас Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон
* 2016-2020 онд УИХ-ын Төсвийн зарлагын хяналтын дэд хорооны дарга

Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Алдархааны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1966 онд төрсөн
Мо Ди

**Мо Ди** (хятад. 墨翟, пиньинь *Mò dí*, дуудлага. *Мо-ди*), буюу **Мо-зы** (хятад. 墨子, пиньинь *Mòzǐ*, дуудлага. *Мо-зы*; латин хувилбар *Micius*; МЭӨ 470 он орчим төрж, 391 он орчим нас барсан) — эртний Хятадын "Могийн сургаал"-ыг үндэслэгч гүн ухаантан. Мо сургаал нь Күнзийн сургаалтай олон зуун жил өрсөлдөж байгаад Хань улсын үед Күнзийн сургаалыг төрийн үзэл бодол болгосон учраас бусад гүн ухааны сургаалууд шахагдсан байна. 

Мо Ди Күнзийг нас барснаас хойш хэдэн жилийн дараа төрсөн. Жоу гүрний олон зуун жилийн нийгмийн дэг журам нуран унасан Жангогийн үед амьдарч байсан Мо Ди хайр ба харилцан хүндэтгэлийн үзэл баримтлалд суурилсан нийгэм-улс төрийн шинэ дэг журмыг хөгжүүлэхийг хичээсэн байна.

Мо Ди хэмжсэн зан үйл, гашуун зан үйл нь оюун санааны хөгжилд огтхон ч тус болохгүй гэсэн дүгнэлтэд хүрэх хүртлээ Күнзийн сургаалыг судалсан гэж нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг. Күнзээс ялгаатай нь Мо Ди энгийн хүмүүсийн амьдралыг ялгаж салгадаг хүмүүсийн харилцааны аяндаа эргэж ирэхийг эрэлхийлдэг байжээ. Энх тайванч, цэргийн бэхлэлтэд мэргэшсэн Мо Ди эзлэн түрэмгийллийн дайн сүйрүүлдэг гэдгийг захирагчдад итгүүлэхийн тулд дайтаж буй нэг мужаас нөгөө муж руу аялдаг байжээ. Тухайн үеийн бусад сэхээтнүүдийн нэгэн адил тэрээр өөрийг нь зөвлөхөөр томилох захирагч олно гэж найдаж, шавь нараа хариуцлагатай албан тушаалд санал болгож байжээ. Гэсэн хэдий ч түүний гарал үүсэл нь боловсролтой үеийнхнээсээ доогуур байсан гэж үздэг. Түүний ярианы өнгө, хэв маяг нь тодорхой бүдүүлэг байсан гэдэг. Тэрээр өөрөө мужаан, механикийн мастер гэдгээрээ алдартай байсан. Мо Ди язгууртны зан үйл, үрэлгэн байдлыг шүүмжилдэг нь түүний тансаг хэрэглээг таалдаггүй, амьдралын хэв маягийн тусгал болсон байж магадгүй юм.

Мо Ди: "Байшин юунд хэрэгтэй вэ? Өвлийн хүйтэн, хаврын салхи, зуны халуун, намрын борооноос болон дээрэмчин, хулгайчаас хамгаалахын тулд. Хэрэв эдгээр зорилгод хүрсэн бол өөр юу ч хэрэггүй. Эдгээр зорилгоос бусад бүх зүйлийг хасах хэрэгтэй".
Цахим архив

**Цахим архив** гэж баримт бичгийн дижитал хувийг, тодорхойлон бичсэн бүтэцтэйгээр төрөлжүүлэн хадгалсан нэгдсэн системийг хэлнэ.

Цахим архивт тавигдах шаардлага:
*тодорхой технологи загварын дагуу хийгдэнэ 
*программ хангамжтай байна 
*цаасан суурьтай болон тусгай төрлийн тээгч дээрх баримтыг хуулбарлаж, скан-копи хийнэ 
*сканердаж хуулбарласан баримтыг тодорхойлж бичнэ 
*хуулбарласан баримтыг, тодорхойлон бичилттэй холбоно 
*төрөлжүүлэн хадгална 
*эрэл хайлтын нэгдсэн системтэй байна

Ангилал:Архив
Эрдэнэ шиш

**Эрдэнэ шиш** (***Zea mays***) нь боргоцойд хуралдсан шар өнгийн үр бүхий, том навчтай, өндөр ургадаг ургамал юм. Түүний үрийг боловсруулж идэш, тэжээлд хэрэглэнэ.
Багш

**Багш** гэж эрдэм ном зааж, хүмүүжүүлдэг нийгмийн хамгийн их эрэлттэй, нэр хүндтэй бөгөөд түгээмэл мэргэжил юм.  

## Түүхэн тойм 
Багш хүн бол өсвөр залуу үеийг хүн төрөлхтний олон зууны туршид хуримтлуулсан эрдэм мэдлэгийн их сантай танилцуулдаг хүн юм. Тиймээс ч багшаар эрдэм ном заалгаагүй хүн гэж бараг үгүй билээ. 

Монгол оронд 1921 оны хувьсгал гарахаас өмнө гэрийн багш нийтлэг байсан бөгөөд хөвгүүд сүмд шавилан суух зэргээр эрдэм номд суралцдаг байв. Говийн их догшин Ноён хутагт Данзанравжаа хүүхдийн дацан байгуулж хөвгүүд охидод эрдэм зааж байжээ. 

Ардын засаг ялсан цагаас эхлэн Монгол улс эрдэм боловсролд онцгой анхаарч анхны сургуулиудыг байгуулах ажлыг эрчимжүүлж эхэлсэн. 1921 оны 8-р сарын 14-ний өдрийн Засгийн газрын 11 дүгээр хурлаар сургуулийн танхим нээж, түүнд хүүхдийг багаас нь сургах тухай хэлэлцэж “Бага сургууль байгуулах тухай” тогтоол баталсан нь Монгол улсад шинэ цагийн боловсролын тогтолцоо бий болгох талаар гаргасан хамгийн анхны эрх зүйн баримт бичиг болжээ. Ингэснээр багшлах боловсон хүчнийг албан ёсоор бэлтгэх эх суурь тавигдсан. 1922 онд Багшийн сургууль түр дамжаа курсээр багш нарыг бэлтгэж эхэлсэн. Ардын Засгийн газрын 1924 оны 31 дүгээр тогтоолоор “Ардыг гэгээрүүлэх яам”-ыг байгуулах тухай шийдвэрлэж, улмаар 1924 оны 2 дугаар сарын 27-ны өдөр /цагаан сарын шинийн нэгэнд/ тус яамны тамгыг хүлээн авч, яамыг нээж, хэрэг шийдэж явуулсан тухай Ардын засгийн газраас яамд, аймгийн яамдад мэдэгдэж байжээ. 

1924 онд 1 жилийн хугацаатай “Оюутны **сургууль**” болж, багш, хууль цааз, харилцан туслах хоршооны эдийн засагч гэсэн 3 ангид нээж байжээ.  

1942 онд МУИС-ийг гурван факультет 95 оюутантай нээсний нэг нь багшийн факультет байсан юм. 1946 онд Багшийн оройн институт байгуулагдав. Чухам энэ л цаг үед сургуулийн насны хүүхдийг сургуульд бүрэн хамруулах, хөдөлмөрчдийг бичиг үсэгт сургах /тэр үед 65 хувь нь бичиг мэддэг байсан/ шинэ салбаруудыг мэргэжилтэй боловсон хүчнээр хангах зорилт тавьж байжээ. 

Монгол Улсад багш бэлтгэн ирсэн ууган сургууль бол Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль буюу хуучнаар 1951 онд Улсын Багшийн Институт, 1957 онд УБДС "Улсын Багшийн дээд сургууль", 1990 онд УБИС "Улсын Багшийн их сургууль" гэж өөрчлөгдөж ирсэн юм. 

1982 онд батлагдсан Ардын боловсролын хууль бусад баримт бичигт багш сурган хүмүүжүүлэгчдийн талаар онцгой анхаарсан байдаг аа. 

## Багш нарын баяр 
Монгол улсад 1966 оноос эхлэн жил бүрийн 2 дугаар сарын эхний  долоо хоногийн Ням гарагт "Багш нарын өдөр"-ийг тэмдэглэдэг уламжлалтай байв.

Жил бүрийн 10 сарын 5-ны өдрийг ЮНЕСКО-гоос Дэлхийн багш нарын өдөр болгон 1994 онд зарласан. Монгол улс 2013 оны 412  дугаар тогтоолоор “Түүхэн үйл явдлын ой, тэмдэглэлт өдрийг тэмдэглэх, гавьяат үйлстнийг алдаршуулах, дурсгалыг нь мөнхжүүлэх” журамд Монголын багш нарын өдрийг жилийн бүрийн 10 сарын 5-нд тэмдэглэж байхаар өөрчлөлт оруулсан юм. Багш нарын баярын өдрийг дэлхийн 100 гаруй оронд өргөн тэмдэглэж багш нарыг алдаршуулдаг байна.

## Зохиол бүтээлд 
"Шинэ үсгийн багш" кино

Дондогийн Цэвэгмид "Анхны багш" ном

Шаравын Сүрэнжав "Багш" найраглал (1985)

үг Ж.Бадраа, аяыг Ш.Эрдэнэбат "Багшаа дуулья" дуу.

## Гадаад холбоос 
Дэлхийн шилдэг багш
Ангилал:Мэргэжил
Ангилал:Багш
Юлиуш Махульски

**Юлиуш Махульски** (польш. *Juliusz Machulski*; 1955 оны 3-р сарын 10-нд Польшийн Ольштын хотод төрсөн) — Польшийн алдартай кино найруулагч, кино зохиолч, жүжигчин. Польшийн томоохон «ZEBRA» кино студийг 1988 онд үүсгэн байгуулагч.

## Намтар 
1973 онд Варшав дахь Юлиус Словацкийн нэрэмжит 7-р дунд сургууль төгссөн. 1973–1974 онд Варшавын их сургуулийн Польшийн филологийн факультетэд, 1974–1978 онд Лодзийн Үндэсний киноны сургуулийн найруулагчийн факультетэд суралцсан (диплом 1980).

Тэрээр гэмт хэргийн тухай "Вабанк" (1981) киногоор найруулагчийн ажлаа эхлүүлсэн бөгөөд түүний эцэг Ян Махульски банк дээрэмчин Квинтогийн дүрд тоглож, хуучин хамтран зүтгэгчийнхээ өшөөг авч буйг харуулдаг дүр бүтээсэн. Вабанк кино томоохон амжилтад хүрсэн бөгөөд үүнийг Махульски шинжлэх ухааны зөгнөлт инээдмийн "Сексмисс" (1983) киногоор давтсан. Түүний баатрууд болох ичээнд орсон эрчүүд (Ольгиерд Лукашевич, Ежи Штур) эрэгтэй хүйсээс ангид тоталитар ертөнцөд сэрдэг байна.

1980-аад онд Махульски "Вабанк II" (1984) нэртэй үргэлжлэл киногоор Вабанкийн алдар нэрийг ашиглахыг хичээж, дараа нь Кингсайз (1987) хэмээх үлгэрийн инээдмийн киног бүтээсэн бөгөөд төгсгөл нь Сексмисс кино юм. Гэсэн хэдий ч түүнд амьдралын гашуун зурвас байсан. Махульскийн уран бүтээлийн онцгой кино бол 1920-иод онд АНУ-аас оргосон дээрэмчин дээр очиж мафийн бүлэглэлийг цаазлахаар Одесс руу явсан Америкийн алуурчны дүрд тоглосон, гангстер киноны "Дежа Ву" (1990) кино юм. "Дежа Ву" киногоороо Ю.Махульски зөвлөлтийн Сергей Эйзенштейн найруулагчийн киног элэглэсэн байна.

## Найруулсан кинонууд 
* *Bezpośrednie połączenie* (1979) (телевизийн кино)
* *Vabank* (1981)
* *Seksmisja* (1983) шагнал: Гданьск, Мадрид (найруулагчийн шагнал), АНУ-ын Виржинийн арлууд
* *Vabank II, czyli riposta* (1984)
* *Kingsajz* (1987) шагнал: Гдынъя, Аворья, Франц
* *Deja vu* (1990)
* *V.I.P.* (1991)
* *Szwadron* (1992)
* *Girl Guide* (1995) Гдыньягийн гран при 1995
* *Matki, żony i kochanki* (1995) (ТВ-ийн олон ангит кино)
* Matki, żony i kochanki (1997) (ТВ-ийн олон ангит кино- 2 дахь үе)
* *Kiler* (1997)
* *Kiler-ów 2-óch* (1999)
* *Pieniądze to nie wszystko* (2001)
* *Superprodukcja* (2003)
* *Vinci* (2004). Гдынья, найруулагчийн шагнал
* *Solidarność, Solidarność...* (2005) („Sushi”)
* *Ile waży koń trojański?* (2008)
* *Kołysanka* (2010) Одесса, найруулагчийн шагнал
* *AmbaSSada* (2013)
* *Volta* (2017) Тибуртон, Калифорниа 2017 (найруулагчийн шагнал)
* *Mały zgon* (2020) (ТВ-ийн олон ангит кино)

Ангилал:Польшийн кино найруулагч
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ринчин сайн хунтайж

**Ринчин сайн хунтайж** (?-1696) нь Гэрсэнз жалайр хунтайжийн гуч Бадма Эрдэнэ хунтайжийн хөвүүн, 1657-1686 онд Халхын баруун гарын 4 хошууны нэг Хотгойдын засаг ноён байсан алтан ургийн язгууртан. 

## Түүх, намтар 
### Нэрийн асуудал 
Түүний нэрийг монгол, манж хэлний Асрагч нэртийн түүх, Гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн илтгэл шастир мэтийн түүхэн сурвалж бичигт "**Ринчин сайн хунтайж"**, **"Лувсан тайж Эринчин"**, "**Сайн хунтайж"**, Оросын архивын баримтад "**Лобжан царевич, Лобзян Ирденей тайча, Лобзян Сайн Контайчи**"  1662-1664 оны хооронд Халх даяар хямрал, дотоодын дайн гарснаар Халхын Тангуд отгийнхон Манжид дагаар орж, Засагт ханы олон ноёд дайнаас зугтаж Түшээт ханыг түшихээр ирсэн зэрэг дараалсан олон хямрал тохиосон. Энэ далимаар 1667 онд Ойрадын Сэнгэ хунтайжаар удирдуулсан их цэрэг Ринчин Сайн хунтайжийг довтлон олзолж, 1678 онд Галдан бошигт хааны үед Халх руу нь буцаан илгээсэн. 1686 онд Хүрэн Бэлчирийн чуулганаар түүний хошуу захирах ноёны эрхийг хурааж, Бадма Эрдэнэ хунтайжийн өөр хүү Дорждай тайжийн отгон хүү Гэндэн эрх дайчиныг Хотгойдын засаг ноён болгожээ. Галдан бошигт хаан Халхад дайран орсны дараа Хөх нуур тийш зугтаад, 1692 онд Бээжинд очиж дагаар орсонд улсад туслагч гүн цол хүртэж, 1696 онд нас барсан.

## Гэр бүл 
* Эцэг: Бадма Эрдэнэ хунтайж
* Хүүхэд: Рааш хатанбаатар, Хучигир, Бандида, Анди багахан Рааш, Тахахи 

## Эшлэл 
Ангилал:1696 онд өнгөрсөн
Ангилал:Халхын ноён
Ангилал:Боржигин
Ангилал:17-р зууны ноёрхогч
Витольд Пыркош

**Витольд Бронислав Пыркош** (польш. *Witold Bronisław Pyrkosz*; 1926 оны 12-р сарын 24-нд төрж, 2017 оны 4-р сарын 22-нд нас барсан) — Польшийн театрын болон киноны алдартай жүжигчин бөгөөд кинонд дуу оруулагч. 

## Намтар 
1954 онд Краков дахь Улсын жүжигчний дээд сургуулийг төгссөн. Жилийн дараа тэрээр Стефан Жеромскигийн нэрэмжит Кельц хотод Тадеуш Кубальскигийн найруулсан "Хөнгөмсөг эгч" жүжигт Жанек Топольскийн дүрээр, театрт анхны дүрээ бүтээж тоглосон. Кельц хотод тэрээр мөн Тадеуш Бирскигийн найруулсан "Зугтаасан хүмүүс" (Zbiegy) кинонд тогложээ. Тэр жилдээ Краков дахь Людови театрын тайзан дээр тоглож эхэлсэн бөгөөд дараагийн 9 жил тэндээ жүжигчнээр ажилласан. Ежи Красовскигийн найруулсан "Хулгана ба хүмүүс" (1959) киноны Жорж Милтоны дүрийг сайн бүтээсэн. „Życiе Warszawy” сонины киноны тоймч шүүмжлэгч: "тоглоомын гайхалтай байгалийн байдал, энгийн байдал, түүний мөрөөддөг ухаалаг байдал, нарийн мэдрэмж, найзаа гэсэн сэтгэл, эсвэл эмгэнэлт төгсгөлийн үеийн өвдөлтийг авьяастай харуулсан" гэжээ. Кондукт жүжгийн түүний тоглосон Садыбаны дүр Польшийн орчин үеийн жүжгийн 4-р наадамд (1963) шагнал хүртсэн байна.

Тэрээр 1975 онд Варшав руу нүүж, Варшавын ихэнх театрын тайзнаа тоглосон бөгөөд үүнд: Польш, Studio, Rozmaitości, National, Na Woli, Komedia, Ochota зэрэг газруудад тоглосоор, 2004 онд хамгийн сүүлд Томаш Мердзийн найруулсан Кристо Бойчевын "Хурандаа Птак" кинонд Матежийн дүрийг бүтээжээ. Тэрээр нийтдээ 120 гаруй театрын жүжиг, Телевизийн 40 жүжиг, Польшийн радиогийн театрт 160 гаруй жүжигт тоглосон байна.

## Бүтээлүүд 
Тэрээр Юлиуш Махульскигийн  «Вабанк», «Вабанк-2», «Кингсайз» болон телевизийн олон ангит «Яношик», «Альтернативы 4» зэрэгт тоголсон. Мөн олон ангит «Нохойтой дөрвөн танкчин»,  «Аминаас чухал үйлс», Анжей Вайдагийн «Өвчин намдаагчгүй» Эва, Чеслав Петельски нарын «Варшавын залуугийн тэмдэглэл» зэрэг кинонд тоглосноороо монгол үзэгчдэд танигдсан.

Ангилал:Польшийн жүжигчин
Ангилал:1926 онд төрсөн
Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Вакуум

**Вакуум** гэдэг ойлголт нь ямар нэгэн объектив болон субъектив юмс, үзэгдэл нь ямар нэгэн тусгаарлагдсан орчинд бүтээгдсэн эсвэл түр хугацаанд тойрог бүрхүүлд харьяалагдхыг хэлнэ.
III Жорж

**III Жорж хаан** буюу **Жорж Уильям Фредерик** (англи. *George William Frederick, King George III*; 1738 оны 5-р сарын 24-нд Лондонд төрж, 1820 оны 1-р сарын 29-нд Виндзор цайзад нас барсан) — Их Британийн Хановер угсааны (англи. *House of Hanover*) хаан.

III Жоржийн удаан хугацааны хаанчлалын 1760-1820 оны (59 жил - II Елизабет ба Викториа нарын хаанчлалын дараа гурав дахь нь) хооронд дэлхийн дахинд олон томоохон үйл явдал болсон юм. Үүнд: Долоон жилийн дайны төгсгөл, Америкийн колониуд Их Британиас тусгаар тогтнож, АНУ үүсэн байгуулагдсан, Францын Их хувьсгал, Наполеоны дайнууд зэрэг юм. Жорж хаан сэтгэцийн хүнд өвчтэй байсан учраас 1811 оноос хойш эрх мэдлийг асран хамгаалагч гүйцэтгэж иржээ.

Ангилал:Их Британийн ван
Ангилал:1738 онд төрсөн
Ангилал:1820 онд өнгөрсөн
Халле

**Халле хот** (герман. *Halle*, *Hala (Solawa)*) — Зале голын эрэг дээрх Германы хот. 

Германы Саксони-Анхалт нутгийн Магдебург хотын нэгэн адил хамгийн их буюу 2016 оны байдлаар 240 мянган хүн амтай хот юм. 

## Түүх 
Тус хотын тухай анх 809 онд эх сурвалжид дурдсан байдаг. Давсны ордын таатай байршилтай тул анхны суурингууд энд үүссэн. "Халле" гэдэг үг нь өөрөө кельт гаралтай гэж үздэг бөгөөд "давсаар баялаг газар" гэсэн утгатай ажээ. Давс нь хотын хувь заяаг тодорхойлсон: нэг талаас, энэ амин чухал амтлагчийн ачаар үргэлж цэцэглэн хөгжиж, баян хэвээр үлдэж чадсан; нөгөө талаас, давсны үйлдвэрлэлийн хөгжил цаг хугацааны явцад өөрийн үргэлжлэлийг олж авсан - Зүүн Германы он жилүүдэд химийн үйлдвэрүүд энд төвлөрч байсан бөгөөд энэ нь бүхэл бүтэн бүс нутгийн экологид маш хортой нөлөө үзүүлсэн юм.

Энэ хотын түүх Франкийн эзэнт гүрний зүүн хил дээр хамгаалалтын байгууламжуудын нэг болох Францын захирагч Чарльман цайзыг байгуулж байсан 9-р зуунаас эхэлдэг. Хотын статусыг эзэн хаан II Отто 981 онд шинэ сууринд олгосон байна.

## Хүн ам 
Ангилал:Германы суурин
Жиованни Рамузио

**Жиованни Баттиста Рамузио** (итали. *Giovanni Battista Ramusio*; 1485 оны 7-р сарын 20-нд Венецид төрж, 1557 оны 7-р сарын 10-нд Падуяд нас барсан) — Венецийн газар зүйч, түүхч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн. Газар зүйн их нээлтийн үед замын тэмдэглэл бичих хэлбэр, загварыг үүсгэсэн хүн.

## Намтар 
1485 онд Венец хотын шүүгчийн гэр бүлд төрсөн. Гучин настайдаа тэрээр Венецийн Бүгд Найрамдах Улсын канцлер болсон. 1515 оноос Аравтын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга байсан бөгөөд Паоло хэмээх хүүтэй байсан. 

Тэрээр Франц, Швейцар болон Ромд Элчин сайдын үүрэг гүйцэтгэж байсан. Мэргэжлийн нарийн урлагтай дипломат, хэд хэдэн хэлний гүнзгий мэдлэгтэй тэрээр Францын XII Луи хааны дэргэд Венецийн Бүгд Найрамдах Улсын Элчин сайдаар томилогдон ажиллаж байсан. Энэ хугацаанд тэрээр Умард Америк дахь Францын тэлэлтийг сонирхож эхэлсэн. Энэ үед Бүгд Найрамдах Венец улс Америк руу чиглэсэн далайн замыг сонирхож байсан бөгөөд энэ нь Венецийн худалдааны сонирхол татахуйц шинэ зах зээл гэж үздэг  байсан, учир нь энэ нь Газар дундын тэнгис дэх Османы давшилт, дарамт шахалтаас болж хэцүү ажил байжээ. Дипломат харилцааныхаа ачаар тэрээр I Франсуа хааны Шинэ Франц руу илгээсэн Бретоны далайчин Жак Картьегийн хийсэн аяллын тухай тайланг нууцаар авдаг байжээ. 

Үүний зэрэгцээ тэрээр газар зүйн зураг зурах чадвартай учраас бүх шинэ худалдааны боомтуудын нарийвчилсан газрын зургийг эмхэтгэн гаргасан байна.

Түүний гол ажил бол «Аян Замын луужин ба Аялал» (*Delle Navigationi et Viaggi*) хэмээх, орчин үеийн газар зүйн тухай анхны нийтлэлүүд юм. Үүнийг анх Венецид 3 боть болгон хэвлүүлсэн (1-р боть 1550 онд, 2-р боть 1556 онд, 3-р боть 1559 онд). 

Энэхүү "Аян Замын луужин ба Аялал" ном нь Марко Поло, Никколо Конти, Фернан Магеллан, Альвар Нунез Кабеза де Вака, Жосафат Барбаро зэрэг янз бүрийн аялагчдын хийсэн газар зүйн ажиглалт, тайлбарын цуглуулга, мөн "Африк - дэлхийн гуравдахь хэсэг" зохиолын орчуулга юм. Үoгээрээ Ази, Африк, Америкийн газар зүйн нээлт, хайгуулын түүхийг дүрсэлсэн үнэ цэнтэй эх сурвалж болсон юм.

Ангилал:Венецийн газар зүйч
Ангилал:Венецийн түүхч
Ангилал:Венецийн төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:1485 онд төрсөн
Ангилал:1557 онд өнгөрсөн
Хэт өндөр давтамж

**Хэт өндөр давтамжийг** Олон улсын харилцаа холбооны нэгдлээс 30-300 гигагерцийн цахилгаан соронзон радио давтамжийн хүрээнд тогтоожээ. Энэ давтамжийн хүрээ нь супер өндөр давтамжийн бүлэг болж хэт улаан туяан бүлэгт орших бөгөөд терагерц бүлгийн доод түвшинд багтана. Энэ бүлэгт байгаа радио долгион 10-1 хүртэлх миллиметрийн долгионы урттай байдаг тул үүнийг миллиметрийн зурвас гэж нэрлэдэг ба энэ зурвас дахь цацрагийг миллиметрийн долгион гэж нэрлэдэг бөгөөд заримдаа MMW эсвэл mmWave гэж товчилдог. Миллиметрийн урттай цахилгаан соронзон долгионыг анх Жагадиш Чандра Босе 1894-1896 онд туршилтын явцад 60 ГГц хүртэл давтамжтай долгион үүсгэсэн.

Доод зурвастай харьцуулахад энэ зурвасын радио долгион нь агаар мандлын сулрал ихтэй байдаг: тэдгээр нь агаар мандлын хийд шингэдэг. Шингээлт нь давтамжийн дагуу нэмэгдэж, долгионы дээд хэсэгт хэдхэн метрийн дотор 0 болж сулрах хүртэл нэмэгддэг. Агаар мандалд чийг шингээх нь цөлийн орчноос бусад тохиолдолд чухал ач холбогдолтой бөгөөд борооны нөлөөгөөр (бороо бүдгэрэх) сулрах нь богино зайд ч ноцтой асуудал болдог. Гэсэн хэдий ч богино тархалтын хүрээ нь бага давтамжтай харьцуулахад бага давтамжийг дахин ашиглах боломжийг олгодог. Богино долгионы урт нь даруухан хэмжээтэй антеннуудад жижиг цацрагийн өргөнтэй байх боломжийг олгодог бөгөөд энэ нь давтамжийг дахин ашиглах боломжийг нэмэгдүүлдэг. Миллиметр долгионыг цэргийн галын хяналтын радар, нисэх онгоцны буудлын аюулгүй байдлын сканнер, богино зайн утасгүй сүлжээ, шинжлэх ухааны судалгаанд ашигладаг.
I Эдвард

**"Урт хөлт" I Эдвард** (англи. *Edward I «Longshanks»*; 1239 оны 6-р сарын 17-нд төрж, 1307 оны 7-р сарын 7-нд нас барсан) — 1272 оноос хаанчилсан, Францын Плантагенет (франц. *Plantagenêt*, англи. *Plantagenets*) угсааны гаралтай Английн хаан. 

Тэрээр III Хенри хааны ууган хүү байсан бөгөөд эцгийнхээ хаанчлалын үед Английн баронуудын ил бослого зэрэг улс төрийн явуулгад оролцож байжээ. 1259 онд Эдвард хааны эрхийг хязгаарлах гэсэн "Оксфордын заалтууд"-ыг (англи. *Provisions of Oxford*) дэмжсэн бароны шинэчлэлийн хөдөлгөөнд богино хугацаанд нэгджээ. Сүүлд эцэгтэйгээ эвлэрсний дараа Баронуудын дайн гэгддэг дараагийн зэвсэгт мөргөлдөөний үеэр түүнд үнэнч үлджээ. "Люисийн тулааны" (англи. *Battle of Lewes*) дараа Эдвард босогч баронуудад барьцаалагдсан боловч хэдэн сарын дараа зугтаж, Симон де Монфортын эсрэг дайнд нэгджээ. Сүүлд 1265 онд Монфорт нас барсны дараа бослого намжсан байна. Англи улсад байдал тогтворжсоны дараа Эдвард найм дахь загалмайтны аян дайнд нэгдэн Ариун газар руу явав. 1272 онд Эдвард гэртээ харих замд III Хенри нас барсан тул 1274 оны 8-р сарын 19-нд тэрээр титэм авч I Эдвард хаан болжээ. 

Түүнийг хаан ширээнд суух үед төвийн эрх мэдэл бэхжиж, парламент тогтмол хуралдаж, гэмт хэрэг, өмчийн харилцааг зохицуулсан олон хууль тогтоомжийн актууд гарч байжээ. Хаан 1276-1277 онд Уэльст гарсан жижиг бослогыг дарж, хоёр дахь бослогод (1282-1283) хариу арга хэмжээ авч, бүрэн хэмжээний дайн болж Эдвард Уэльсийг байлдан дагуулж, Английн эрхшээлд оруулж, хөдөө орон нутагт олон цайз, хот суурин байгуулж, англичуудыг эзэлсэн нутагт нүүлгэн суурьшуулжээ. Дундад зууны үед ийм их хэмжээний бүтээн байгуулалт өмнө хэзээ ч байгаагүй юм.

1299 онд I Эдвард Францтай эвлэрлийн Гэрээ байгуулсан байна. 

1290 онд Шотландын хатан хаан Маргаретыг нас барсны дараа I Эдвард Шотландын өвийн төлөөх тэмцэлд зуучлагчаар оролцож, I Жон Баллиолыг Маргаретын залгамжлагчаар томилж, дараа нь 1298 онд Шотланд руу довтолж, Уильям Уоллесийн бослогыг дарж, 1305 онд Уоллесыг баривчилжээ. Гэхдээ удалгүй тэд шинэ бослого гаргаж, I Эдвард нас барсны дараа англичуудыг Шотландаас хөөн гаргасан байна. 

1290-ээд оны дундуур үргэлжилсэн дайсагнал нь тэвчихийн аргагүй болтол татвар нэмэгдүүлэхэд хүргэж, I Эдвард баронууд болон сүмийн эсэргүүцэлтэй тулгарсан байна.

I Эдвард 1307 оны зун Шотландад хийсэн ээлжит кампанит ажлын үеэр нас барж, түүний хүү, өв залгамжлагч II Эдвард Шотландтай үргэлжилж буй дайн зэрэг санхүүгийн болон улс төрийн олон асуудалтай тулгарсан юм.

Ангилал:Их Британийн ван
Оксфордын заалтууд

**Оксфордын заалтууд** (англи. *Provisions of Oxford*) —Англид III Хенри хааны үед хааны эрх мэдлийг хязгаарлах гэсэн оролдлого. 

1258 оны 6-р сарын 11-нд зэвсэгт язгууртнууд болох прелатууд, гүнгүүд болон 100 орчим барон Оксфордод цугларч, хаанд дур зоргоороо, буруу засаглаж байгаа талаар гомдол мэдүүлсэн өргөдөл гаргажээ. 24 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй сонгогдсон хороо нь "Оксфордын заалтууд" гэж өргөдөл боловсруулаад хаанд өгчээ. Үндсэндээ баронууд хааны эрх мэдлийг бүрэн хязгаарлах санаатай байжээ. 

Баронуудын дотоод зөрчилдөөний улмаас хааны зөвлөлийн 12 хүн, бароны 12 гэсэн хоёр хэсэгт хуваагджээ. Тэд дөрвөн хүнийг (хааны хэсэг - баронуудаас хоёр хүн, баронууд - хааны нэгээс хоёр) сонгосон бөгөөд тэд эргээд засаг захиргааны асуудлаар хаантай зөвлөлдөхийн тулд хааны 15 зөвлөхийг сонгосон байна. Ерөнхий шүүгч, канцлер, төрийн сангийн менежер болон бусад өндөр албан тушаалтныг томилох нь нэг жилийн хугацаанд хорооноос хамааралтай болсон байв.

Английн парламент нь хааны зарласны дагуу, эсвэл түүний зөвшөөрөлгүйгээр жилд гурван удаа хуралдах ёстой байв. Хурал болгонд хаанаас сонгогдсон зөвлөхүүд оролцож үндэсний асуудлыг авч хэлэлцдэг болжээ.

Татаас олгох асуудлыг хэлэлцэхээр 24 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусгай комисс (3 бишоп, 8 гүн, 13 барон) сонгогдов. Сүмийн шинэчлэлийг хуучин 24-ийн хороонд, санхүүгийн асуудлыг өөр 24-ийн хороонд үлдээв. Хаан, зөвлөлийн гишүүд болон шинэ эрхмүүд Оксфордын заалтуудыг дагаж мөрдөхөө тангараглав.

Түр засгийн газрын хооронд санал зөрөлдөөн гарсан. 1259 оны 10-р сард баронууд зөвхөн өөрсдийн ашиг тусын төлөө санаа тавьдаг гэж гомдолложээ. Олигархын засгийн газрын нэр хүндгүй байдлыг далимдуулан III Хенри жижиг загалмайтнуудад найдаж, Оксфордын заалтаас өөрийгөө чөлөөлөхийг оролдов. 1260 онд тэрээр Оксфордын заалтуудыг дагаж мөрдөхөөс татгалзаж байгаагаа зарлаж, 1261 оны 6-р сард Винчестер хотод папын бухыг парламентад өргөн барьсан нь түүнийг тангараг өргөхөөс нь чөлөөлөв.

1263 онд Английн хаан болон түүний талын язгууртнууд дотроос маргаанаа шийдвэрлэхийг хүсэж Францын IX Луи хаанд ханджээ. Эцсийн шийдвэрийн үр дүнд III Хенри эрх мэдлээ бүрэн сэргээж, түүнийг хязгаарласан бүх баримт бичиг (Оксфордын заалт) хүчингүй болсон гэж мэдэгдэв. Үүний үр дүнд баронууд дахин нэгдэж 1263 онд дайн эхлүүлсэн боловч 1266 онд Оксфордын заалтуудыг хүчингүй болгосон байна.
Барилгын орчин

**Барилгын орчин** гэдэг нэр томьёо нь хүний гараар бүтсэн нөхцөл байдлыг илэрхийлдэг бөгөөд архитектур, газар нутгийн архитектур, хот төлөвлөлт, нийгмийн эрүүл мэнд, социологи, антропологи зэрэгт ихэвчлэн хэрэглэгддэг. Эдгээр сонгомол орон зай нь хүний үйл ажиллагааны орчныг бүрдүүлдэг бөгөөд хүний хүсэл, хэрэгцээг хангахын тулд бүтээгдсэн. Энэхүү нэр томьёо нь уламжлалт холбоотой барилга байгууламж, хот, нийтийн дэд бүтэц, тээвэр, задгай орон зай, түүнчлэн тариалангийн талбай, далан барьсан гол мөрөн, зэрлэг ан амьтдын менежмент, тэр ч байтугай гаршуулсан амьтдыг багтаасан олон тооны бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг хэлж болно.

Барилгын орчин нь физик шинж чанараас бүрддэг. Гэсэн хэдий ч, судалж үзэхэд барилгын орчин нь ихэвчлэн физик орон зай ба нийгмийн үр дагавар хоёрын хоорондын уялдаа холбоог тодотгож өгдөг. Энэ нь хүрээлэн буй орчин, нийгэм хэрхэн бие бялдрын маневр, үйл ажиллагаа явуулах, түүнчлэн нийгэм, эдийн засгийн тэгш бус байдал, эрүүл мэнд зэрэг нийгмийн бодит бус талуудад нөлөөлдөг. Барилгын орчны янз бүрийн талууд нь орон сууц, тусгаарлалт, биеийн тамирын дасгал, хоол хүнсний хүртээмж, уур амьсгалын өөрчлөлт, хүрээлэн буй орчны арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах зэрэгт тэтгэлэг олгоход хувь нэмэр оруулдаг.

Түүх

Барилгын инженерчлэлийн салбар
Барилгын инженерчлэл нь нийгмийн тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэхэд физик болон шинжлэх ухааны зарчмуудыг ашигладаг ба түүхийн туршид энэ нь физик, математикийн хөгжил дэвшилттэй нягт холбоотой.
Бага мөстлөгийн үе

**Бага мөстлөгийн үе** (LIA) нь бүс нутгийн мөстлөгийн үе бөгөөд ялангуяа Хойд Атлантын бүс нутагт хамгийн их илэрч байв. Бага мөстлөгийн үе дэлхийн хэмжээний мөстлөгийн үе биш байжээ. Энэ нэр томъёог анх 1939 онд Францисс Э.Маттс шинжлэх ухаанд нэвтрүүлсэн. Энэ үйл явдлыг XVI - XIX зуун хүртэл үргэлжилсэн гэж тодорхойлсон ч зарим шинжээчид 1300 - 1850 онд болсон гэж үздэг. 

НАСА дэлхийн ажиглалтын төв энэ үйл явдал дахь гурван хүйтний үеийг тэмдэглэжээ. Нэг нь ойролцоогоор 1650, нөгөө нь ойролцоогоор 1770 онд эхэлсэн бөгөөд сүүлчийнх нь 1850 онд, бүгд дундаа дулаарсан үеээр тусгаарлагджээ. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх Засгийн газар хоорондын гурав дахь үнэлгээний тайланд цаг хугацаа болон УУХҮ-ийн нөлөөлөлд өртсөн газар нутгууд нь дэлхийн хэмжээнд ихээр  нэмэгдэж буй мөстлөгөөс илүүтэйгээр бүс нутгийн уур амьсгалын бие даасан өөрчлөлтийг илүүд авч үзэж байгаа гэжээ.  Тухайн цаг үед хугацаанд дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст бага зэрэг хөргөлттэй байсан гэж үзжээ. 

Энэ мөстлөгийн шалтгааныг нарны цацрагийн мөчлөгийн бууралт, галт уулын идэвхжил ихсэх, далайн эргэлтийн өөрчлөлт , дэлхийн тойрог замын өөрчлөлт ба тэнхлэгийн хазайлт (орбитын хүч) дэлхийн цаг уурын төрөлхийн хувьсах байдал, хүн амын тоо буурах (жишээ нь Чингис хааны үеийн дайн байлдаан, Европ тивтэй холбоо тогтоох үед Америкт гарсан тахал) зэрэг хэд хэдэн хүчин зүйлсийг авч үзжээ.

Ангилал:Уур амьсгал
Ангилал:Уур амьсгалын өөрчлөлт
Ангилал:Мөстлөг
Галт уулын өвөл

Галт уулын өвөл гэдэг нь хүхэр ихтэй, ялангуяа тэсрэх аюултай галт уул дэлбэрсний дараа хүхрийн хүчлийн дуслууд нарны гэрлийг халхалж, дэлхийн альбедо (нарны цацрагийн тусгалыг ихэсгэх)-ээс үүдэлтэй дэлхийн агаарын температурын бууралт юм. Уур амьсгалын нөлөөлөл нь үндсэндээ давхрага мандалд SO2 ба H2S шахах хэмжээнээс шалтгаалж, OH ба H2O-тай 7 хоногийн хугацаанд H2SO4 үүсгэх урвалд ордог ба H2S04 аэрозолууд нь зонхилох цацрагийн нөлөөг үүсгэдэг. Галт уулын стратосферийн аэрозол нь нарны цацрагийг тусгаснаар гадаргууг хөргөж, хуурай газрын цацрагийг хэдэн жилийн турш шингээж, давхарга мандлыг дулаацуулдаг. Түүгээр ч зогсохгүй агаар мандал-мөс-далайн хариу урвалын механизмын тусламжтайгаар хөргөлтийг нэмэгдүүлэх боломжтой. Ингэснээр галт уулын аэрозол сарниснаас хойш удаан хугацааны дараа сэрүүн уур амьсгалыг хадгалах боломжтой болдог.

### Физик үйл явц 
Галт уулын дэлбэрэлт нь галт уулын үнс хэлбэрээр магмын материалыг ялгаруулдаг агаар мандалд ордог хий. Галт уулын ихэнх үнс дэлбэрснээс хойш хэдхэн долоо хоногийн дотор газарт тогтож,  тухайн бүс нутагт богино хугацаанд нөлөөлнө, харин ялгарч буй SO2 нь давхрага мандалд H2SO4 аэрозоль үүсэхэд хүргэдэг. Хэдэн долоо хоногийн дотор үүссэн электрон нугалах задрал нь нэг жил орчим үргэлжилнэ. Үүний үр дүнд хэдэн жилийн турш үргэлжлэх цацрагийн нөлөөлөл бий болдог

Ангилал:Галт уул
Ангилал:Уур амьсгал
Ангилал:Уур амьсгалын өөрчлөлт