open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Муса ил хан

**Муса хан** нь 1336 оны 4-7-р сарын хооронд Ил Хаант Улсын хан суудалд сууж байв. Тэр бол Байду ханы ач хүү юм. Түүнийг 4-р сарын 12-нд Багдад хотын захирагч Ойрад аймгийн **Али падишах** тус улсын ханаар зарлажээ. Хоёр өдрийн дараа Арпа Кэүн ханы цэрэгтэй байлдаж ялсан байна.
Удалгүй Али падишах Жалайрын эмир **Хасан Бузург**тай  байлдан ялагдаж олзлогдоход Муса хан зугтаж амь гарав. Муса хан Ил Хаант Улсыг эзэмших эрхээсээ татгалзаж Багдад руу ухарчээ. Хэсэг хугацааны дараа тэрээр Дорнод Персэд өөрийгөө Ил хан гэж өргөмжилсөн Тугайтөмөртэй нэгдэж 1337 оны 6-р сард Султания хотыг эзлэн авав. Гэвч удалгүй эмир Кара Хасанд баригдаж, 1337 оны 7-р сарын 10-нд цаазлуулжээ.

Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1336 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Ил хан
Мухаммед ил хаан

**Мухаммед ил хан** бол Хүлэгү ханы хүү **Мөнхтөмөр** ноёны жич хөвгүүн юм. 1338-1339 оны хооронд Ил Хаант Улсын хан ширээнд сууж байсан тоглоомын хан байв.

## Намтар
1335 онд Абу Саид хан нас барснаар тус улсад дотоодын үймээн самуун дэгдэв. 1338 оны 7 сарын 26-нд **Али падишах** ба түүний тоглоомын хан Муса нарыг ялсны дараа эмир Хасан Бузург Тебриз хотод Мухаммедыг **Ил хан** болгожээ. Эмир Хасан Бузург өөрөө Багдад хотод суугаад цэргийн эрхийг атган гол эрх мэдлийг барьж байхад Мухаммед хан нь зөвхөн Хүлэгү ханы удмын хүн гэдэг шалтгаанаар хан ширээнд суусан нэр төдий хүн байлаа. Хэдхэн жилийн дараа баруун Персийг дайлахаар төлөвлөв. Гэтэл Чобаны удмын эмир **Хасан Күчек** бослого гарган, 1339 оны 7-р сарын 16-нд **Алагтаг** гэх газарт эмир Хасан Бузург, Мухаммед хан нарын цэргийн хүчтэй тулалдан ялж, улмаар Мухаммед ханыг цаазалжээ. 1339 онд Сати бэхи эмир Хасан Күчекийн дэмжлэгээр баруун хойд Персийн нутгийг хяналтандаа оруулсан ил хан болов. 1339 онд эмир **Хасан Бузург** Гайхату ханы ач хүү Жахантөмөрийг тоглоомын ил хан болгожээ.

Чобан
ангилал:1339 онд өнгөрсөн
Ангилал:Ил хан
Садег Гударзи

**Садег Гударзи** () нь 1987 оны 9 сарын 22-нд Малаер хотод төрсөн, Ираны чөлөөт бөхийн тамирчин. 2012 оны зуны олимпын мөнгөн медальт.

Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга
Ангилал:Бөхийн азийн аварга
Ангилал:Ираны бөх
Ангилал:Ираны олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Ираны азийн наадамд оролцогч
Ангилал:Ираны олимпын оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Иранчууд
Ангилал:1987 онд төрсөн
Фут

{{Инфобокс физикийн тоо хэмжээ
| Name             = Фут
| Einheitenzeichen = \mathrm{ft} (U+2032)
| PhysGröße        = Урт
| Formelzeichen    = l
| Dimension        = \mathsf{L}
| System           = АНУ-ИБ
| SI               = \mathrm{1 \, ft = 0{,}304\,8 \; m}
| CGS              = 
| BenanntNach      = хөл
| AbgeleitetVon    = 
| SieheAuch        = US survey foot
}}

**Фут** (, олон тоо: *feet*, хөл гэсэн утгатай, **ft** гэж товчилж бичдэг) нь Их Британи ба Америкт хэрэглэгдэг, уртыг хэмжих системийн нэг нэгж юм. Футыг 1959 оноос олон улсын хэрэглээнд ашиглах тухай зөвшилцөл гарсан байдаг ба 0.3048 метр буюу 30.48 сентиметртэй яг тэнцэнэ. Энэ хоёр улсын хэмжүүрийн системийн аль алинд нь гурван фут нь нэг ярд (yard) болж, харин фут дотроо 12 нэгж инчийг (inch) багтаадаг.

Ангилал:Английн хэмжилтийн нэгж
Ангилал:Хуучны уртын болон хүндийн нэгж
Ангилал:Уртын нэгж
Ануширван

**Ануширван хан** нь (, Anūshīrvān Khān) 1343-1356 оны хооронд Ил Хаант Улсын баруун хойд хэсэгт хяналтаа тогтоосон Чобаныханы өргөмжилсөн тоглоомын хан байжээ. Түүнийг Чобаны ургийн эмир Малик Ашраф залж, бүх эрхийг атгаж байв. Ануширван ханы нэртэй зоос нь 1357 он хүртэл хэрэглэж байсан тус улсын сүүлчийн зоос байжээ. Түүний намтар бүрхэг байдаг.

 

Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1356 онд өнгөрсөн
Ангилал:Ил хан
II Газан ил хан

**II Газан** ил ханы нэр зөвхөн зоосон дээр үлдсэн байдаг. Өөр түүхэн мэдээ бараг байхгүй. Тухайн үед Ил Хаант Улс нь Чобаны улс, Жалайрын улс, Музаффарид, Инжугийн улс зэрэг улсууд болон хуваагдсан байлаа.

## Эшлэл
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Ил хан
Сати бэхи

**Сати бэхи** бол (1316-1345) Абу Саид ханы эгч юм. Тэрээр цаг үеийн байдлаас шалтгаалан эмир Чобан, Арпа Кэүн хан, Сулейман хан нарын хатан болж байв. 1339 оны зун Чобаны ургийн эмир Хасан Күчекийн цэргийн хүч Жалайр аймгийн эмир **Хасан Бузург**ийн цэрэгт ялагдаж ухарчээ. 1339 оны 7 юмуу 8-р сарын орчимд эмир Хасан Күчек Сати бэхийг ил ханаар өргөмжилсөн байна. Түүний захирсан нутаг нь баруун хойд Перс байлаа. 1340 онд баруун өмнөд Перс, Иракийн ихэнх нутгийг захирсан Жалайр аймгийн эмир Хасан Бузург Дорнод Персэд өөрийгөө Ил ханаар өргөмжилсөн Тугайтөмөрийг хууль ёсны хан хэмээн хүлээн зөвшөөрч, түүнтэй хамтран Чобаныханы эсрэг эвсэл байгуулав. Энэ үед Хасан Күчек Сати бэхийг суудлаас нь огцруулж, ханы суурийг Сулейманд шилжүүлсэн байна. Сати бэхийг Сулейман ханы хатан болгожээ. 1343 онд эмир Хасан Күчек нас барсны дараа түүний хүү Сурган нь Чобаныханы тэргүүлэгчийн суудлын төлөө өрсөлдөж байгаад ялагдаж **Диарбакр** хот руу зугтав. Сати бэхи 1345 онд нас баржээ.

  

Ангилал:1316 онд төрсөн
Ангилал:1345 онд өнгөрсөн
Ангилал:Ил хан
Хоёр хар буурын туурь

***Хоёр хар буурын туурь*** нь Дүгэржавын Маамын 1970 онд зохиож хэвлүүлсэн үргэлжилсэн үгийн зохиол.

## Агуулга
Энэ зохиолд Монголын говийн нэгэн өвгөний ах дүү хоёр буур өөрийн сүргээ хэрхэн хамгаалдаг байсан тухай хүүрнэдэг юм. Туулийн төгсгөлд хоёр буур нэгэн гунжин ингэнээс болж хоорондоо хэрхэн тэмцэлдэн, түүнээсээ болж хээрийн чонон сүргийн олз болсон нэгэн гунигтай түүхийг нутгийн өвгөн хүүрнэж буй тухай сэтгэл уярам бичсэн байдаг.

Ангилал:Дүгэржавын Маамын бүтээл
Лоб нуур

**Лоб нуур** нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орны зүүн урд хэсэгт, Такламакан, Кумтаг цөлүүдийн хооронд орших, ширгэсэн давст нуур юм. Засаг захиргааны хувьд Баянгол - монгол өөртөө засах тойргийн Чаркилик буюу Рүочан дүүргийн Лобнуур шяньд харьяалагдана.

Түүнд цутгадаг Тарим гол, Шүлэ голуудаас бүрдэх тус нуурын ай сав нь мөстлөгийн дараах эринд 10,000 гаруй м2 талбайг эзлэн оршиж байсан Тарим нуурын үлдэгдэл гэж үздэг. Гадагш урсгалгүй Лоб нуур нь 1928 онд хэмжихэд 3,100 м2 талбайтай байсан боловч нуурт цутгадаг голуудын урсгалыг хааж барьсан далангуудаас болж ширгэсэн бөгөөд өдгөө улирлын чанартай жижиг нуур цөөрмүүд тогтохоос хэтэрдэггүй. Ийнхүү ширгэсэн Лоб нуурын ор нь 30 см-аас 1 метр хүртэл зузаантай давсан бүрхүүлээр хучигдсан байдаг.

Хятад улс Лоб нуурт цөмийн туршилт хийж байсан бөгөөд 1990-ээд оны дундаас калийн давс олборлох томоохон уурхай ажиллаж байна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Давст нуур
Ангилал:Хятадын нуур
Ангилал:Торгоны зам
Ангилал:Шинжааны газар зүй
Ангилал:Шинжааны нуур
Дэвид Мансон

**Дэвид Көртисс Мансон** (1884 оны 5 сарын 19 &ndash; 1953 оны 9 сарын 17) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч, 1904 оны зуны олимпын аварга.

Тэрээр АНУ-ын Сент-Луис хотноо зохиогдсон 1904 оны зуны олимпод 4 милийн багийн гүйлтийн төрөлд Артур Ньютон, Жорж Андервүүд, Пол Пилгрим, Ховард Валентайн нарын багийн нөхдийн хамтаар түрүүлэн алтан медаль зүүжээ.

Мансон мөн уг олимпод 1500 метрийн зайд 4, 2590 метрийн бартаат гүйлтийн төрөлд 6-р байр эзэлсэн.

Тэр Америкийн Сонирхогчдын Хөнгөн Атлетикийн Коллеж Хоорондын Холбооны гадаа талбайн 1 милийн гүйлтийн тэмцээнд 1904, 1905 онуудад дараалан түрүүлснээс гадна 1905 онд Мэдисон Сквэйр Гарденд 1.5 милийн уралдааны дэлхийн дээд амжилт тогтоож байв.

Мансон 1906 онд Корнелл их сургуулийг дүүргэсэн бөгөөд тус их сургуулийн хүндэтгэлийн нийгэмлэг болох Сфинксийн Толгой нийгэмлэгийн гишүүн юм. Мөн 1988 онд Корнелл их сургуулийн хөнгөн атлетикийн алдрын танхимд багтжээ.

## Цахим холбоос 
* Олимпын мэдээллийн сан
* Корнелл их сургуулийн хөнгөн атлетикийн алдрын танхим

Ангилал:АНУ-ын 1500 метрийн гүйгч
Ангилал:АНУ-ын халхалттай гүйгч
Ангилал:АНУ-ын багаар гүйгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:Багийн гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:1904 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Корнелл Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1884 онд төрсөн
Ангилал:1953 онд өнгөрсөн
Ойрадай хаан

**Ойрадай хаан** бол улс төрийн бутралын үеийн Монгол улсын хаан юм. Тэр 1415 онд Ойрад аймгийн тусламжтайгаар Дэлбэг хааныг хороож, зүүн Монголын Аругтай тайшийн цэргийн хүчийг бут ниргэж хаан суусан юм. Тэр бол Аригбөх хааны удмын хүн. 

Түүний хаанчлалын жилүүдэд болсон гол үйл явдал нь Зүүн Монгол-Ойрадын дайн тулалдаан байлаа. Зүүн Монголын ноёд 1416 онд Хами-гийн зүүн тал дахь Зэлмэн ханы ойролцоо орших Бор нохойн зоо гэдэг газар Ойрадтай тулалджээ. 1422, 1423 онуудад Асудын Аругтай тайш, Хорчины Адай тайж нарын цэргийн хүчин Ойрадтай олон удаа байлдаж ялсан байдаг. Үүний дараа 1425 онд Ойрадай хаан нас барсан. Тэр бол Ойрад түмнээр төвлөрсөн хаан байжээ.

## Гарал үүсэл 
Ойрадай хааныг “Эрдэнийн товч”-ны **Эсэхү**тэй андуурч, үнэндээ Эсэхү (хятадаар *Тайпин*) нь Хэргүдийн Үгэчи хашихагийн хүү, Ойрадай нь Хиад боржигины удмын хүн юм.

## Холбоотой мэдээлэл
* Аругтай тайш
* Монгол хаад
* Адай хаан

 

## Эшлэл 
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Умард Юанийн ноёрхогч
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1425 онд өнгөрсөн
Сулейман ил хан

**Сулейман хан** (?-1345) нь Ил Хаант Улсын Чобаны удмын ноёдын гаргаж ирсэн тоглоомын хан байв. Тэр бол Хүлэгү ханы гуравдугаар хүү **Ёшмут**ын жич хөвгүүн юм. 
1339 оны 5 сард Чобаны удмын эмир **Хасан Күчек** түүнийг ил ханаар зарлажээ. 1340 оны 6-р сард Жалайр аймгийн эмир Хасан Бузург  **Жагату**д байлдаж ялсан байна. 1341 онд Сарбадарууд холбоотон болж, эмир Хасан Күчекийн хараат болохоо илэрхийлснээр Сулейман ханыг дагах болов. 1343 онд Хасан Күчек нас баржээ. Үүнээс болж түүний гурван хүүгийн дунд эрх мэдлийн дайн дэгдэж, энэ үймээний үеэр Сулейман хан, Жалайр аймгийн цэрэгт ялагдан **Диарбакр** хот руу зугтаж, тэндээ байсаар 1345 онд амиа алдсан. 

Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1345 онд өнгөрсөн
Ангилал:Ил хан
Жахантөмөр ил хаан

**Жахантөмөр** нь (?-1340) Ил Хаант Улсын Жалайрын эмир Хасан Бузургийн өргөмжилсөн тоглоомын ил хан байв. Тэр бол Гайхату ханы хүү **Ала Фирэн**ий хүү юм.

## Холбоотой мэдээлэл
* Монгол хаад
* Ил Хаант Улс

Ангилал: 14-р зуунд төрсөн
Ангилал: 1340 онд өнгөрсөн
Ангилал: Ил хан
Нүүрстөрөгчийн дан исэл

**Нүүрстөрөгчийн дан исэл** нь CO химийн томъёо бүхий нэгдэл. Нүүрстөрөгчийн дан исэл нь өнгөгүй, үнэргүй, амтгүй, агаараас бага зэрэг хүнд хий. Нүүрстөрөгчийн дан исэл нь 35 ppm-ээс дээш концентрацитай тохиолдолд гемоглобинтэй амьтдад (хүн багтана) хортой ч, амьтдын энгийн метаболизмаар бага хэмжээтэй үүсгэгддэг, өөрийн биологийн үүрэгтэй гэж үздэг. Агаарт, орон зайн хувиралттай ба богино хугацаанд оршиж, озоны доод давхаргын үүсэлд оролцдог.

## Эх сурвалж
## Цахим холбоос 
*Explanation of the structure
*Carbon Monoxide Safety Association
*International Chemical Safety Card 0023
*NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
**CDC – Carbon Monoxide – NIOSH Workplace Safety and Health Topic
** http://www.cdc.gov/co/faqs.htm
*External MSDS data sheet
*Carbon Monoxide Detector Placement
*Carbon Monoxide Purification Process
*Carbon Monoxide Hazards with Backpacking Stoves
*Microscale Gas Chemistry Experiments with Carbon Monoxide
*Instant insight outlining the physiology of carbon monoxide from the Royal Society of Chemistry
*Pictures of CO Poisoning Radiology and Pathology Images from MedPix.

Ангилал:Галын аюултай бодис
Ангилал:Хорт бодис
Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис
Ангилал:Нөхөн үржихүйд хортойгоор нөлөөлөх бодис
Ангилал:Нүүрстөрөгчийн нэгдэл
Ангилал:Оксид
Ангилал:Шатагч хий
4-Метил-2-пентанол

**4-Метил-2-пентанол** (IUPAC нэр: 4-метилпентан-2-ол) буюу **метил изобутил карбинол** (**MИБК**) нь органик химийн нэгдэл ба эрдсийн флотацийн баяжуулалтад ашиглагддаг хөөсрүүлэгч. Мөн органик синтезэд уусгагч болгон ашиглахаас гадна тормозны шингэн үйлдвэрлэхэд болон зарим төрлийн пластификаторуудын өмнөгч болгон ашигладаг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Галын аюултай бодис
Ангилал:Цочроогч бодис
Ангилал:Алканол
Дамдинсүрэнгийн Алтангэрэл

**Дамдинсүрэнгийн Алтангэрэл** (1945-1998) бол Монгол Улсад хамгийн өргөн хэрэглэгддэг "Орчин цагийн монгол-англи толь" номын зохиогч, багш хүн байв. Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургуульд англи хэл заадаг байсан Алтангэрэл хэд хэдэн англи-монгол толь бичиг зохиосноос гадна монгол ардын үлгэрүүдийг англи хэлнээ орчуулан хэвлүүлж байсан. 1995 онд түүний гаргасан англи-монгол толь бичиг маш их эрэлттэй байсан ба бараг монгол айл бүрд байдаг байсан гэдэг. 1990 оноос хойш гарсан англи-монгол хэлний хамгийн их борлуулалттай, бестселлер ном юм. Мөн түүний гаргасан Орчин цагийн монгол-англи толь бичиг бас л их борлуулаллтай, өргөн хүрээнд тархсан байдаг. Мөн Хэлтэй бол хөлтэй хэмээх англи хэл сурах сонинг гаргадаг байсан. Мөн 1990 оноос өмнө монгол ардын үлгэрүүдийг англи хэл рүү утга яруу тансаг орчуулснаараа онцлогтой юм.  

Тэрбээр 1998 онд хавдрын улмаас нас баржээ.

Ангилал:Монголын их сургуулийн багш
Ангилал:Монгол хэлнээс орчуулагч
Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч
Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:1998 онд өнгөрсөн
Зэлтэрийн гол

**Зэлтэрийн гол** () нь Монголын хойд хэсэг болон ОХУ-ын Буриадын нутгаар урсдаг гол.

Булган аймгийн Сэлэнгэ сумын нутагт хэд хэдэн жижиг горхи нийлэн Зэлтэрийн голыг үүсгэх бөгөөд тэндээс зүүн хойд зүгийг чиглэн, Монгол-Оросын хилтэй параллелиар урсана.
Тэгж явсаар Сэлэнгэ аймгийн Түшиг сумын нутагт хойш эргэн хил давж, Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Зэд аймгийн нутаг уруу орж, удалгүй Зэлтэр гацааны орчимд Зэд голд цутгадаг.

## Эшлэл 
Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн гол мөрөн
Заяатай

**Заяатай** (, ) (1901 оны 10 сар - 1968 оны 3 сарын 12) нь Хятадын дипломат, монгол үндэстэн.

Тэрээр Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас Монгол улсад сууж байсан анхны элчин сайд (1950-1953) юм. Заяатай Өвөр Монголын Хөх хотын Түмэд зүүн хошууны харьяат бөгөөд ЗХУ-ын Москвад Дорно Дахины Хөдөлмөрчдийн Коммунист Их Сургуульд боловсрол эзэмшжээ.

## Гадны холбоос
* 
* 

Ангилал:Хятадын дипломат
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Хятадын хүн
Ангилал:1901 онд төрсөн
Ангилал:1968 онд өнгөрсөн
Халькопирит

{{Инфобокс эрдэс
| name        = Халькопирит
| category    = Сульфидийн эрдэс
| boxwidth    =
| boxbgcolor  =
| image       = Chalcopyrite-Quartz-237645.jpg
| caption     = Ихэрлэсэн халькопиритийн талст, Кэмп Бёрдын уурхай, Юрей тойрог, Колорадо, АНУ. Ойролцоогоор 1 см × 1 см талст.
| formula     = CuFeS2
| strunz      = 02.CB.10a
| symmetry    = Тетрагонал 2m – скаленогедрал
| unit cell   = a = 5.289 Å, c = 10.423 Å; Z = 4
| molweight   = 183.54
| color       = Бүдэг шаргал, солонгорсон бэхийн ягаан бүдгэрэлттэй байж болно.
| habit       = Ихэвчлэн ижил талт тетраэдр, голдуу цул, зарим тохиолдолд хадаас хэлбэрийн
| system      = Тетрагонал скаленогедрал 2m
| twinning    = Шингэсэн
| cleavage    = {011}-т хэсэгчилсэн
| fracture    = Жигд бусаас тогтмол бус
| tenacity    = Хэврэг
| mohs        = 3.5
| luster      = Металлын
| refractive  =
| opticalprop =
| birefringence =
| pleochroism =
| streak      = Хар ногоон
| gravity     = 4.1 – 4.3
| melt        =
| fusibility  =
| diagnostic  =
| solubility  = HNO3-д уусдаг
| diaphaneity = Тунгалаг бус
| other       = халаахад соронзон
| references  = 
}}

**Халькопирит** ( ) нь тетрагонал системээр талстжисан, зэс төмөр хүхэр агуулсан эрдэс. Химийн томъёо нь CuFeS2.

## Мөн үзэх
* Эрдсийн ангилал
* Эрдсийн жагсаалт
* Кестерит

## Цахим холбоос 
* Chalcopyrite search results. In: rruff.info. Database of Raman spectroscopy, X-ray diffraction and chemistry of minerals (RRUFF)

## Эх сурвалж
Ангилал:Зэсийн эрдэс
Ангилал:Хүхрийн эрдэс
Ангилал:Төмрийн эрдэс
Ангилал:Тетрагональ талст систем
Ангилал:Хүдэр
Ангилал:Эрдэс
Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газрууд

Монгол Улс Рамсарын конвенц (Ус, намгархаг газар, ялангуяа усны шувууд олноор амьдардаг орчны тухай конвенц)-д 1997 оны 8 сарын 12-нд нэгджээ. 2016 оны 11 сарын 27-ны байдлаар 11 газрыг Рамсарын ус, намгархаг газар болгон бүртгээд байна.

## Жагсаалт
## Газрын зураг
## Мөн үзэх
* Рамсарын конвенц
* Рамсарын ус, намгархаг газруудын жагсаалт

## Эшлэл
## Гадны холбоос
*The Annotated Ramsar List: Mongolia
*ОЛОН УЛСЫН АЧ ХОЛБОГДОЛ БҮХИЙ УС, НАМГАРХАГ ГАЗАР, ЯЛАНГУЯА УСНЫ ШУВУУД ОЛНООР АМЬДАРДАГ ОРЧНЫ ТУХАЙ БУЮУ РАМСАРЫН КОНВЕНЦИЙН ТАЙЛАН

__NOTOC__
Ганга нуур

**Ганга нуур** нь Монгол Улсын Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын нутагт орших, шорвог нуур юм. Хээр тал болон Говийн зааг дээр орших, ус намаг, элсэн манхан, хуурай хээр хосолсон өвөрмөц тогтоц бүхий тус нуур болон ойр орчмын намгархаг газар нь цэн тогоруу, хошуу галуу, хонин тоодог, гангар хун, хондон ангир зэрэг нүүдлийн ховор шувуудын чуулж, үрждэг чухал нутаг билээ.

Харамсалтай нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлтийн улмаас нуурын ус татарч, зарим жилүүдэд ширгэдэг болсон.

Ойр орчимд нь Дуут, Сүмтийн, Эрдэнэ, Холбоо, Зүүн Холбоо, Цагаан, Хосмогт, Улаан (ширгэсэн), Зэгст зэрэг нуур цөөрөм бий.

Ганга нуур, түүний орчмын ус, намгархаг газар нь 2004 онд Рамсарын ус, намгархаг газар болон бүртгэгджээ.

## Нэр
*Ганга* хэмээх нэр нь Ганга мөрний нэрээс гаралтай. 18-р зууны язгууртан, "Хэцүү" хэмээх То ван ариун Гангаас 2 дашмаг ус авчирсныгаа нуурын усанд асгасан тул ийн нэрлэх болсон гэдэг домогтой.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Эшлэл
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн нуур
Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Эмилио Эстевес

**Эмилио Эстевес** (; 1962 оны 5 сарын 12; Нью-Йорк хотын Статэн Айлэндэд төрсөн) — Америкийн жүжигчин, продюсер. 

## Цахим холбоос 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Жүжигчин хүүхэд
Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч
Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1962 онд төрсөн
Мойлхон

«**Мойлхон**» — 2008 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Түмэд зүүн хошуу

**Түмэд зүүн хошуу** (монгол бичгээр   ; ) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны нэгэн хошуу. Засаг захиргааны хувьд Хөх хотод харьяалагдана. Хошууны нутагт **Хангай** гэж гацаа бий.

## Эх сурвалж 
*www.xzqh.org 

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Ангилал:Хөх хот
Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр

**Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр** (пали, ) нь Бурхан багш эхээс мэндэлсэн, 37 насандаа гэгээрлийн хутгийг олсон, 81 насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлж нирваан дүрийг олсон өдөр болох зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ны өдрийг хэлнэ.
Буддын шашинтнууд олноор амьдардаг улс орнуудад уг өдрийг нийтээр тэмдэглэх баяр болгон амрахаас гадна өөр олон улсад янз бүрийн хэлбэрээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Монгол Улсад 1992 оноос хойш албан ёсоор тэмдэглэх болсон ба УИХ-аар 2019 оноос бүх нийтийн амралтын өдөр болгон хуульчилсан байна. Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр аргын тооллоор 2023 онд 6-р сарын 4-нд тохиосон.  

## Түүх
 модны мөчрөөс зууран, хүүгээ төрүүлж байгаа нь.]]
Буддын шашинтнууд олон зуун жилийн өмнөөс их дүйчэн өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байсан бөгөөд 1950 онд Шри Ланкад зохиогдсон Дэлхийн буддистуудын холбооны анхдугаар чуулганаар уг өдрийг зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ныг Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр гэж албан ёсоор тодорхойлжээ. Уг чуулганаар ийн тунхагласан:

1999 оноос Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага өөрийн төв байр болон дэлхийн өнцөг булан бүр дэх салбарууддаа их дүйчэн өдрийг тэмдэглэх болсон.

## Нэршил
Их дүйчэн өдрийг орон бүрт өөр өөрөөр нэрлэдэг:
* *Buddho Purnima*
* *Buddho Purnima*,  *Buddho Joyonti*,  *Bhesak*
* *Dhüchen Nga Zom*
* "Тэргэл сарны баяр" 
*, 佛誕 (*Fódàn*, Буддын төрсөн өдөр), 浴佛節 (*Yùfójié*, Буддын угаал), 衛塞節 (*Wèisāi jié*)
* *Buddha Pūrṇimā*,   *Buddha Jayantī*,  *Vaisākh Pūrṇimā*
*
* *Hanamatsuri* (Цэцгийн баяр)
* *Visak Bochea*
* *Buddha Pournami*
* (Шагжамүни Буддын төрсөн өдөр)
* *Vixakha Bouxa*
* 
*
* *Swānyā Punhi* 
* *Buddha Purnima*,  *Buddha Jayanti*
* *Vesak*
* *Vicāka Tiṉam*
* *Buddha Pournami* буюу  *Vaisakha Pournami* 
* *Wisakha Bucha*
*
* (Буддын төрсөн өдөр)

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
*Бурхан багшийн их дүйчэн өдрийн учир 

Ангилал:Буддын шашны баяр ёслол, зан заншил
Ангилал:Тавдугаар сарын баяр ёслолын өдөр
Ангилал:Зургаадугаар сарын баяр ёслолын өдөр
баяр
Хийморь

**Хийморь** гэж зүүн Ази болон Төв Азийн бөө мөргөлийн уламжлал ёсоор хүний сүнсийг хэлдэг. Төвөдийн Буддын шашинд энэ нь аз, сүр сүлдийн бэлгэдэл бөгөөд хүний сүр сүлдийн дөрвөн зүгийн бэлгэдэл болох дөрвөн амьтны голд дүрслэгддэг. Хүний сүр сүлдийг сэргээхийн тулд тэрхүү таван амьтны дүрс бүхий хийморийн дарцаг хийсгэх ёсон бий. Монголд мөн төвөд хэлнээс улбаалж **лүндаа** гэж дууддаг бөгөөд **хийморь лүндаа** гэж хоршоо үгийн байдлаар хэрэглэх нь олон.

* , *лүндаа*
* 
*  хуучин түрэг **Rüzgar Tayi**.

д уулын хэцэд хийсгэсэн хийморийн дарцагнууд]]

энд байх хийморь]]

## Ном зүй 
* Robert Beer: *Die Symbole des tibetischen Buddhismus*, Kreuzlingen 2003, ISBN 3-7205-2477-9

Ангилал:Бөө мөргөл
Ангилал:Буддын шашин
Ангилал:Түрэгийн соёл
Ангилал:Төвөдийн соёл
Ангилал:Монголын соёл
Гепатит В вакцин

**Гепатит В вакцин** нь гепатит В-гээс урьдчилан сэргийлэх үүрэгтэй вакцин  юм. Эхний тунг төрснөөс хойш 24 цагийн дотор өгөхийг/хийхийг зөвлөдөг ба хожим мөн 2-3 тун шаардлагатай. Энэ нь дархлаа муутай (дархлалын олдмол хомсдолын шалтгаантай гэх мэт) ба дутуу төрсөн зэргийг мөн хамрана. Эрүүл хүмүүсийн 95-с дээш хувь нь хамгаалагддаг.

Орчин цагт олон оронд хүүхдийг гепатит В-ийн эсрэг тогтмол вакцинжуулж байна. Гепатит В-ийн тархалт өндөртэй орнуудад, шинэ төрсөн хүүхдийн вакцинжуулалт нь халдвар авах магадлалыг багасгаад зогсохгүй, элэгний хорт хавдрын тохиолдлыг мэдэгдэхүйц бууруулж байна. Энэ тухай Тайванд нийтлэгдсэн ба 1984 онд хэрэгжүүлсэн үндэсний хэмжээний гепатит В вакцинжуулах хөтөлбөр нь хүүхэд насны элэгний эсийн хавдрын () тоог бууруулахад хүргэсэн.

Нэгдсэн Вант Улсад вакциныг эрэгтэй хүнтэй сексийн харьцаанд орсон эрэгтэй хүнд санал болгодог. Ирландад мөн ижил.

Эрүүл мэндийн салбарын ба лабораторийн ажилтнуудыг гепатит В-ийн эсрэг вакцинжуулдаг.

Өвчлөлийн хяналт ба урьдчилан сэргийлэх төв нь чихрийн шижинтэй хүмүүсийг гепатит В-ийн эсрэг вакцинжуулах зөвлөмжийг нийтлүүлсэн.

### Идэвхи
Гурван тунгаас тогтох эхний вакцинжуулалтаас хойш 1-4 сарын хугацаанд цусны шинжилгээг хийж, хариу үйлдлийг шалгаж болно. Цусан анти-гепатит В гадаргуун атиген (anti-Hbs) эсрэг биетийн (антибоди) хэмжээ 100 mIU/ml-с дээш байвал тохирох хариу үйлдэл өгөгдсөн гэж үзнэ. Ийм үр дүн 85-90 хувьд нь тохиолддог. эсвэл тунг нэмэгдүүлнэ эсвэл гепатит А ба В вакциный хослосон давхар тунг ашиглана. Those who still fail to respond will require hepatitis B immunoglobulin (HBIG) if later exposed to the hepatitis B virus., архичин, ялангуяа өргөжсөн элэгний өвчтэй зэрэгтэй холбоотой. Дархлаа муутай эсвэл бөөрний диализ дээр байгаа өвчтөнүүд муу хариу өгдөг ба илүү их тунг эсвэл хугацааны хувьд ойрхон вакцин шаарддаг.

## Брэндүүд
*Recombivax HB* (Merck), *Engerix-B* (GSK), *Elovac B*, *Genevac B*, *Shanvac B*, г.м. Эргээр вакцинуудыг булчинд хийнэ/булчингаар өгнө.

## Судалгааны ажил
## Эх сурвалж
## Гадаад холбоос
Ангилал:ATC-J07
Ангилал:Вакцин
Ангилал:Эмийн бодис
Түдэвийн Үйтүмэн

**Түдэвийн Үйтүмэн** (1939 оны 12-р сарын 29-нд Говь-Алтай аймгийн Бигэр суманд төрсөн-1993 он орчим нас барсан) - Монгол Улсын анхны шатрын спортын олон улсын мастер (1965) хүн байв.

## Намтар 
Говь-Алтай аймгийн дунд сургуульд байхдаа Бүдээхүү гэж хүнээр шатар заалгаж тоголдог болсон. 1963 онд хотод шилжиж ирээд алдарт Найдангийн Намжил багшийн шавь болж Улсын шигшээ багт орсон байна. 

Т.Үйтүмэн 1969 онд Сингапурт зохиогдсон Азийн бүсийн тэмцээнд түрүүлж, бүс хоорондын тэмцээнд оролцох эрх авсан бөгөөд 1970 онд Пальма де Мальоркад болсон бүс хоорондын тэмцээнд Роберт Фишер түрүүлэхэд 20-22-р байр эзэлж байв. Тус тэмцээнд Үйтүмэн Фишертэй тэнцсэн.

Үйтүмэний оролцсон бусад олон улсын тэмцээний амжилтыг дурьдвал, 1964 онд Сочид 15-р байр (Чигорины нэрэмжит, ялагч Николай Крогиус); 1965 онд мөн Сочид 15-р байр (Чигорины нэрэмжит, ялагч Вольфганг Унцикер ба Борис Спасский); 1967 онд Хаванад 9-р байр (Армийн 4-р ДАШТ, ялагч Властимил Хорт); 1971 онд Тбилисид 11-13-р байр (Гоглидзегийн нэрэмжит); 1973 онд Дубнад 9-р байр (ялагч Михаиль Таль ба Ратмир Холмов).

1972, 1978, 1986 онд 3 удаа улсын аварга болсон Үйтүмэн шатрын олимпиадад 6 удаа (1964–1974) эх орноо төлөөлөн оролцсоноос Тель-Авив 1964-өөс 2-р ширээнд алтан медаль (+11 −1 =5), Зиген 1970-аас 2-р ширээнд мөнгөн медаль (+12 −3 =3) хүртжээ. Тэрээр мөн Монголын бүх ард түмний спартакиадад 2 удаа түрүүлсэн.

## Дурсгал
Төрөлх Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын 12 жилийн дунд сургууль түүний нэрэмжит болсон.

## Эшлэл
## Гадны холбоос
*
*Хийморь.мн

Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:1993 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын шатарчин
Ангилал:Шатрын олон улсын мастер
Ухнаагийн Хүрэлсүх

**Ухнаагийн Хүрэлсүх**  (1968 оны 6-р сарын 14-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрч юм. Тэрбээр  Монгол Улсын 30, 31 дахь Ерөнхий Сайд, МАН-ын дарга байсан бөгөөд 2021 оны 7-р сараас Монгол Улсын 6 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод байна. 

## Намтар 
2016 оны 7-р сард 2 дахь удаагаа Шадар сайдаар томилогдон ажиллаж байгаад 2017 оны 10 сарын 4-нд Ерөнхий сайдаар томилогдсон. Мөн тэрээр НҮБ-ын Манлайлагч төрийн түшээ өргөмжлөл, спортын мастер, бэлтгэл хурандаа цолтой.

* 1985 онд нийслэлийн 10 жилийн 2-р дунд сургууль төгссөн,
* 1989 онд Батлан Хамгаалахын Их Сургууль, улс төр судлаач мэргэжлээр төгссөн,
* 1994 онд Төрийн Захиргаа, Удирдлагын Хөгжлийн Институтийг төрийн удирдлагын арга зүйч 
* 2000 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль Зүйн Дээд Сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.

2020 оны 7 сарын 02-ны өдрийн УИХ-ын Анхдугаар чуулганы хуралдаанаар У.Хүрэлсүх-ийг дахин улираан Монгол Улсын Ерөнхий сайдад 98.5 хувийн саналаар томилов.

2021 оны 01 сарын 21-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Монгол Улсын түүхэнд анх удаа өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөгдлөө өгөн УИХ-ийн гишүүд энэхүү саналыг 95 хувийн саналаар огцруулав. 

2021 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нийт ард түмний 72.02% ~ийн дэмжлэгээр буюу 823.326 хүний саналаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 

## Ажилласан байдал
* 1989-1990 онд Монголын Ардын Армийн 152 дугаар ангид улс төрийн орлогч
* 1991-1994 онд МАХН-ын Төв хороонд улс төрийн ажилтан
* 1994-1996 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын Бүлгийн Ажлын албанд зөвлөх
* 1997-1999 онд Монголын Ардчилсан Социалист Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч
* 1999-2000 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын Бүлгийн Ажлын албанд Нийгмийн бодлогын зөвлөх
* 2000-2005 онд Монголын Ардчилсан Социалист Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч
* 2000-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2004-2006 онд Засгийн Газрын гишүүн, Онцгой Байдлын Асуудал эрхэлсэн Монгол Улсын Сайд.
* 2006-2008 онд Засгийн Газрын гишүүн, Мэргэжлийн Хяналтын Асуудал эрхэлсэн Монгол Улсын Сайд
* 2007 оноос Монголын Зүүний хүчний холбооны ерөнхийлөгч
* 2008-2012 МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
* 2012-2013 онд Улсын Их Хурлын гишүүн.
* 2014-2017 онд Монгол Улсын Шадар сайд
* 2017-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
* 2017 оноос Монгол Ардын Намын дарга
* 2021-оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгч. 

Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн
Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн
Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1968 онд төрсөн
Клод Дебюсси

**Клод Дебюсси** (франц. *Achille-Claude Debussy,* 1862 оны 8-р сарын 22-нд төрсөн-1918 оны 3-р сарын 25-нд Парист нас барсан)- Хөгжмийн импрессионизмын үндэслэгч, Францын хөгжмийн зохиолч юм. 

## Намтар 
Тэрээр Парисаас холгүй Сен-Жермэн-он-Лэ (франц. *Saint-Germain-en-Laye*) хотод төрсөн. Балчир наснаасаа 1870 оноос төгөлдөр хуур заалгаж, 11 настайдаа 1872 онд Парисын хөгжмийн дээд сургуульд төгөлдөх хуурын ангид элсэн орж 11 жилийн туршид суралцжээ. Байгалийн өнгө будаг, гэрлийн тусгалыг бүтээлдээ өвөрмөцөөр оруулж ирсэн импрессионист зураачдын нөлөөгөөр К.Дебюсси уран зургийн олон янзын өнгө будгийн хослолыг хөгжмийн авиа эгшгээр илэрхийлэхийг зорьсон. Үүний тулд хөгжимдөө шинэ хэллэг, хэв маягийг бий болгож, хөгжмийн түүхэнд "Импрессионист урсгалыг үндэслэгч" хэмээн нэрлэгдэх болсон юм. Үргэлжилсэн урт педалаараа алдартай Тэрээр хөгжимдөө нууцлаг сэтгэлийн төлөв байдал, чамин сэтгэгдэл төрүүлэхүйц олон янзын өнгө, дуурьсал, этгээд сонин хэмнэлийг ашигладаг байв. Мөн тэрээр 2 эхнэртэй байсан гэдэг . 

Ангилал:Францын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:1862 онд төрсөн
Ангилал:1918 онд өнгөрсөн
Ханс-Пэтэр Фийцэ

**Профессор, доктор Ханс-Пэтэр Фийцэ** (; 1939 оны 3 сарын 15 – 2008 оны 10 сарын 9) нь Германы монгол судлаач хүн байв. Тэрээр Монгол-герман толь бичгийг хянан тохиолдуулж, Германы засгийн газрын дээд хэмжээний орчуулга хийдэг байсан.

Тэрээр 1960 онд Берлиний Хумболдт их сургуулийг Монгол, Түрэг, Алтай судлалаар суралцаж дүүргэжээ. Монголд 100 гаруй удаа зочлон, докторын зэргээ Монголд хамгаалсан Фийцэ 1976 онд төрөлх Хумболдт их сургуулийнхаа монгол судлалын профессор болж, улмаар хоёр Герман нэгдсэний дараа, чөлөөт сонгуулиар сонгогдож Ази судлалын тэнхимийн эрхлэгч болжээ. 2000-аад оны эхээр тэрээр чөлөөт орчуулагч болж, Германы Холбооны засгийн газарт зөвлөхөөр ажиллаж байв.
                                  
## Эшлэл
*Хувийн цахим хуудас

Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:2008 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Германчууд
Ники Лауда

**Андреас Николаус "Ники" Лауда** (герм. ***Andreas Nikolaus „Niki“ Lauda***; * 1949 оны хоёрдугаар сарын 22-нд Вена; † 2019 оны 5 сарын 20-нд Цюрих) нь Австрийн авто уралдаанч, бизнесмен, нисгэгч болон формула-1-ийн нисгэгч агсан. Тэр Формула-1-д 1971 оноос 1985 он хүртэл оролцсон ба энэ хугацаанд гурван удаа дэлхийн аварга болжээ.

## Гарал ба хувийн амьдрал
Ники Лауда нь Эрнст-Петер Лауда болон түүний эхнэр Элизабетын хүү, Ханс Лаудагийн ач нь юм. Түүний эцэг нь ч тэр, өвөө нь ч тэр маш нөлөө бүхий аж үйлдвэржүүлэгчид байсан учраас Ники нэлээд тансаг амьдралд хүн болон өсчээ. 15 настайдаа тэр анхныхаа автомашиныг авсан нь 1949 оны Фолксваген Кэфер кабриолет байсан ба түүний өөрийнх нь хэлснээр санаандаа буусан бүхнийг гүйцээхдээ хармааны мөнгөө ч хүргэхгүй байсан аж. Тийм ч учраас амралтаараа ачааны тэрэгний туслах жолоочийн ажил хийж байжээ. Түүний эцэг эх нь моторт спортоор явахад нь ихэд дургүй байсан ч тэр бүгдийг нь орхин өөрийн замаа хөөсөн байна. Ингээд тэрбээр Австри даяар түүний гэр бүлийн нэрийг мэдэхийг ашиглан хэд хэдэн банкнаас зээл аван Формула-1-д орох хүртлээ өөрийгөө санхүүжүүлсэн байдаг. 

Ники Лауда хоёр удаа гэрлэжээ. Эхлээд 1975 онд Марлин Кнаустай танилцан, дараа жил нь хуримаа хийв. Гэвч 1991 онд тэд салцгаасан байна. Дараа нь 2008 онд Биргит Ветцингертэй гэрлэжээ. Эхний эхнэрийн Лукас (1979), Матиас (1981) гэх хүүхдүүдтэй бол, хоёр дахь эхнэрээс нь Макс, Миа (2009) гэсэн ихэр хүүхдүүд төрсөн байна.

## Спортын намтар
### Уралдааны спортын гараа
19 настайдаа Ники Бад Мюллаккенд 1968 оны дөрөвдүгээр сарын 15-нд уулын уралдаанд оролцон хоёрдугаар байрт оржээ. 1969 онд Формула V-д Австрийн Шпаркассе банкны ивээн тэтгэлгийн тусламжтай оролцов. Дараа жил нь Формула-3-т оролцон хэд хэдэн осолд орсон ч азаар эсэн мэнд үлджээ. Эдгээр ослынхоо дараа тэр Формула-3 нь галзуу хүний уралдаан, нэг галзуу олон галзуутай нэг зам дээр удаан уралдах хэцүү хэмээн Формула-2 луу шилжив. Формула-1-д орох мөнгөө олохын тулд Ники 1970-аад оны эхээр спорт автомашины уралдаанд Порше 908-аар болон тоуренваген уралдаанд оролцсон байна. 1973 онд BMW купьетэйгээр Нюрбургринг дээр болсон 24 цагийн уралдаан орон түрүүлэв.

## Статистик
### Мэргэжлийн замнал 
### Формула1-ийн ДАШТ-ний статистик
## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга
Ангилал:Австрийн Формула 1 уралдааны нисгэгч
Ангилал:Формула 1 багийн дарга
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (МкЛарен)
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес)
Ангилал:Ферраригийн хүн
Ангилал:Мерседес-Бенцийн хүн
Ангилал:Агаарын тээврийн бизнесмен
Ангилал:Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аваргын нисгэгч
Ангилал:Австрийн оны шилдэг тамирчин
Ангилал:Венийн тамирчин
Ангилал:Австричууд
Ангилал:1949 онд төрсөн
Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Уйлган гол

**Уйлган гол** нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нутгаар урсах гол.

Оросын хил орчмын Ажигийн цагаан сарьдгийн жижиг горхинуудаас эх авч,
90 орчим км урсаад Үүрийн голд, Цагаан-Үүр сумын төв болон Аригийн голын цутгалаас доохнуур цутгана.

Тус гол нь Монголын хүчит бөхчүүдийн өлгий нутгийн нэг гэдгээрээ алдартай. Уйлган голоос 3 аварга (Дарийн Дамдин, Жамсрангийн Цэвээнравдан, Чойжилын Бээжин), 1 арслан (Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид), 1 гарьд (Дамдины Баяраа) 1 харцага (Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир) төрөн гарчээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Моторт спорт

]]
]]
]]
]]
]]

**Моторт спорт** нь хөдөлгүүрт тээврийн хэрэгсэл оролцсон бүх спортын төрлийг нэрлэх ба жолооч тээврийн хэрэгслийг аль болох богино хугацаанд барианд оруулах нь тус спортын зорилго юм. Чухал уралдааны тоонд авто спорт, карт спорт, мотоциклийн спорт, моторт завины уралдаанууд орно. Үүнээс гадна тусгай тээврийн хэрэгслийн уралдаанууд болох трактор (тракторын уралдаан), ачааны автомашин (трак расинг), нисэх онгоц (агаарын уралдаан) ч моторт спортод ордог. 

Хууль бус гудамжны уралдааныг моторт спортод тооцдоггүй. Учир нь орчин үеийн моторт спортын наад захын стандартыг хангахгүйн дээрээс тогтсон дүрэм байхгүй, уралдаанд оролцоогүй гуравдагч этгээд буюу хөндлөнгийн замын хөдөлгөөнд оролцогчдод аюул учруулах магадлал өндөртэй юм. 

"Автомашинаар Бээжингээс Парис руу" хэмээх нэрийн дор 1907 онд зохион явагдсан уралдаан нь (албан ёсоор зохион байгуулагдсан) анхны моторт спортын уралдаан байв. Энэхүү уралдаан нь нэг талаас техникийн хөгжил дэвшлийг спорттой холбосон, нөгөө талаас анхны моторт спортын тамирчдын адал явдалд дуудлагаар бий болжээ. 

## Түүх
### 1900 оны үе
Моторт спорт нь 19-р зууны сүүлээс анхны тээврийн хэрэгсэл эзэмшигчдийн дунд зохион явуулж байсан бооцоот уралдаанаас үүсэлтэй. Автомашины техник, технологи тийм сайн хөгжөөгүй, муу замтай зэргээс шалтгаалан түүнийг тэсэх чадвартай, найдвартай тээврийн хэрэгсэл гэдгийг нь баталгаажуулдаг байлаа. Морь, унадаг дугуй, галт тэргийг бодвол уралдаж буй тээврийн хэрэгслийн дээд хурд харьцангуй өндөр байсан ч, тэр хурдаа удаан хугацаагаар үргэлжлүүлэх нь байнга гарах жижиг эвдрэлээс шалтгаалан хангалтгүй байжээ. Түүнчлэн шатахуун түгээх сүлжээ дутагдалтай байсан тул эмийн сангаас бага бага хэмжээгээр шатахуунаа авдаг байв.

Тур де Франстай адил автомашин, мотоциклийн уралдаанууд ихэвчлэн томоохон өдрийн сонинуудаас зохион явуулж байсан. Ийм уралдаанууд нь нэг бол тойрог замын уралдаан эс бөгөөс нэг том хотоос нөгөө том хот руу уралдсан уралдаан болдог байв. Анхны автомашины уралдаан нь 1894 оны долоодугаар сарын 22-нд  Парисаас Руан хүртэл явагдсан бол анхны уулын уралдаан нь 1897 оны нэгдүгээр сарын 31-нд Ниццагаас 17 километрийн өгсүүр зайд байх уулын тосгон Ла-Тюрби хүртэл зайд зохиогдсон аж.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Спортын төрөл зүйл
Ангилал:Моторжуулсан тээврийн хэрэгсэл
Феррари F2003-GA

**Феррари F2003-GА** нь Формула-1-ийн уралдааны тэрэг бөгөөд үүнийг Скудериа Феррари баг 2003 оны Формула-1 улирлын тэмцээнд ашиглажээ.

## Нэршил
Өмнөх жилүүдийн Формула-1-д ашигласан Скудериа Ферраригийн тэрэгнүүд нь уг нь F үсэгний араас тухайн оролцож байгаа оныг оруулан (жишээ нь: Феррари F2001, Феррари F2002) нэрлэсэн байна. 2003 оны уралдааны тэрэг ч бас энэ загварын дагуу нэрлэгдсэн бөгөөд үүн дээр GA нэмэлт үсэг оруулсан нь 2003 оны нэгдүгээр сарын 24-нд таалал төгссөн Жованни Агнеллигийн нэрийн эхний үсгүүд юм. Жованни Агнелли нь олон жил автомашин үйлдвэрлэгч Фиат компанийг удирдсан ба Феррари нь тус компанид харьяалагддаг юм.

## Жолооч
Өмнөх жилтэй адил үндсэн нисгэгчдээр Михаэль Шумахер болон Рубенс Барричелло нар уралдав. Олон жил туршилтын болон сэлгээний жолоочоор ажилласан Лука Бадоерийг Заубер Моторспорт багаас Скудериа руу солин ирсэн Фелипе Массагаар солив.

## Үр дүн 
1 Энэ улиралд нийт авсан 158 онооны 32 оноог нь F2002-оор авчээ. Үлдсэн 126 оноог F2003-GA-р цуглуулсан байна.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:2003 оны Формула-1-дэлхийн аваргын уралдааны тэрэг
F2003 GА
Төвхөн хийд

Төвхөн хийд нь Өвөрхангай, Архангай аймгуудын заагт, **Бат-өлзий** сумаас  хойш 20 км зайд Орхоны хөндийд орших, Монголын Буддын шашны хамгийн эртний хийдүүдийн нэг юм.

1648 онд анхдугаар Жавзандамба хутагт, өндөр гэгээн Занабазар 14 настайдаа далайн түвшнээс дээш 2,600 метр өргөгдсөн Ширээт Улаан уулын оройд, ой модоор хүрээлэгдсэн аглаг ойн байц хадтай бяцхан дэвсгийн онцгой тогтцыг таалж, улмаар 1651 онд Төвөдөөс эргэн ирээд уг газарт бясалгалын дуган бариулжээ. Түүнийгээ "Дубхан" буюу бүтээх байр хэмээн нэрлэсэн нь сунжирсаар "Төвхөн" гэгдэх болсон түүхтэй. 
Занабазар Төвхөн хийдэд сууж байхдаа соёмбо үсгийг зохиосон.

Хийд Халх-Ойрадын самуунд өртөж, 1688 онд сүйтгэгдсэн бөгөөд 1773 оноос хурал номын ажлыг нь сэргээж тогтмолжуулаад байсан нь 1939 онд Их хэлмэгдүүлэлтийн үеэр тасалджээ.

1992 онд улсын хамгаалалтад авч, сүмийн үйл ажиллагааг сэргээсэн бөгөөд 1997 онд сэргээн засварлалтын ажил өндөрлөсөн.

File:TövkhönKhiid1.jpg|Төвхөн хийд
File:Soyombo example zanabazar.png|Соёмбо үсгээр Занабазарын нэрийг бичсэн нь
File:YesheDorje.jpg|Занабазарын хөрөг
File:Zanabazar4.jpg|Цагаан дарь эх, Занабазарын бүтээл

## Цахим холбоос 
Төвхөн хийд

Ангилал:Монголын буддын шашны хийд
Ангилал:Өвөрхангай аймаг
Цамбагарав

**Цамбагарав** () нь баруун Монголд, Ховд, Баян-Өлгий аймгуудын заагт орших, Алтайн нурууны нэгэн салбар болох мөнх цаст уул юм. 2 оргилтой бөгөөд өндрийг нь "Цаст уул" (д.т.дээш 4193 м, бэлээсээ 1757), нөгөөг нь "Цамбагарав" гэдэг.

Энэхүү уул нь ан амьтнаар баялаг төдийгүй мөс судлалын ач холбогдолтой, нэн ховор ирвэсний өсөлтийг хангахуйц чухал нутаг дэвсгэр аж. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутгийн заагаар орших энэ уулыг 2000 онд 1109 ам км талбайгаар улсын тусгай хамгаалалтад авсан байдаг.

Урьд цагт өөлдүүд Цамбагарав уулыг Цаст гэдэг байжээ. Нэгэн уран дархан уулын өнгө байдалд нийцүүлж бурхан бүтээгээд түүнийгээ Цамбагарав хэмээн нэрлэж, Цастын өвөр Жинст уулын оройд залснаас хойш Цамбагарав хэмээн нэрийджээ. Өөлдүүд 11-н багтай байсан бөгөөд баг бүхэн Цамбагарав уулаа тахьдаг тахилгын овоотой байжээ. Тахилгат уулынхаа үр жимс, ургамлыг хөнддөггүй, хэрэв rap хүрвэл тусгай уншлага уншин авдаг байсан уламжлал хадгалагдсаар иржээ. Сүүлийн үеийн аялал жуулчлалын товхимолуудад Цамбагарав уулыг авиралт хийх болон явган аяллын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд тохиромжтой, заавал очиж үзэх газрын жагсаалтад оруулсан байна.

## Эшлэл
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Алтайн нурууны уул
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Лувсаншаравын Цэнд

**Лувсаншаравын Цэнд** (1940 оны 7 сарын 5-нд Булган аймгийн Сайхан суманд төрсөн) нь Монголын тэшүүрчин, 3 удаа олимпод оролцож явсан гавьяат тамирчин (1970 оны 7 сарын 15-ны 9/29 тоот зарлиг) хүн.

1964 оны Инсбрукийн олимп, 1968 оны Греноблийн олимп болон 1972 оны Саппорогийн олимпод эх орноо төлөөлөн оролцохдоо 1972 онд 10,000 метрийн зайд 24-р байр эзэлж, хамгийн өндөр амжилтаа үзүүлж байв. Зодог тайлаад дасгалжуулагчаар ажиллаж, олон олон тэшүүрчдийг бэлтгэн гаргасан бөгөөд 1992 оны Альбервиллийн олимпод шигшээ багийн дасгалжуулагчийн хувиар оролцсон.

## Хувийн дээд үзүүлэлт
*42.1 (500-м, 1971)
*2:14.9 (1500-м, 1971)
*7:59.8 (5000-м, 1969)
*16:10.2 (10000-м, 1970)

Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:Монголын тэшүүрчин
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Монголчууд
Сангийн хэрэм

300px|thumb|right|Сангийн хэрмийн балгас
**Сангийн хэрэм** нь Ховд хотын хойд хэсэгт, төв талбайгаас 750 метрийн зайд 10.5 га газар эзлэн орших, манжийн бэхлэлтийн үлдэгдэл юм.

1762 онд баригдсан  тус бэхлэлтэд манж амбаны яам байрладаг байв. Ам дөрвөлжин хэлбэртэй, шавар ханаар хүрээлэгдсэн тус бэхлэлт нь зүүн болон баруун талдаа хаалгатай, дөрвөн өнцөгтөө харуулын цамхагтай байсан гэдэг. Бэхлэлтийн эргэн тойронд шуудуу ухаж усаар дүүргээд, модон гүүрээр бэхлэлт уруу нэвтэрдэг байв. Одоо үлдэж хоцорсон Сангийн хэрмийн хананы үлдэгдэл нь 3 өндөр, 1.5 метр зузаантай бөгөөд тал тус бүр нь 330 метрийн урттай. 1876-77 оны өвөл Ховд хотод очсон Оросын аялагч Потанин, хотыг энэхүү бэхлэлтийг тойрсон худалдааны суурин хэмээн тодорхойлсон байдаг. "Бэхлэлтэд манж амбан амьдрах бөгөөд түүний яам, шорон, сүм хийд, дархны газар байв". Мөн Оросын газарзүйч М.В.Певцов 1878 онд Ховдод очсон бөгөөд түүнийхээр бол ханын өндөр нь 4.5 метр байжээ. Бэхлэлтийн өмнөд хэсэгт манж амбан, түүний яам, жас, албан байрууд болон цэргийн хуаран байрлах бол зүүн хэсэгт нь худалдааны пүүсүүд, хятадын Буддын сүм дуган, Исламын мечет байсан аж. 1912 оны 8 сарын 7-нд Жа лам Дамбийжанцан нарын удирдсан хүч Ховдыг чөлөөлж, манж амбан дутаах үеэр бэхлэлт сүйджээ.

## Эшлэл 
## Мөн үзэх 
* Ховд (хот)

Ангилал:Ховд аймаг
Ангилал:Монгол дахь туурь
Сийлхэмийн нуруу

**Сийлхэмийн нуруу** () нь Алтайн нурууны нэгэн салбар уул юм. Зүүн хойшоо 130&nbsp;км сунаж тогтсон тус нуруу нь Саяны нурууны баруун хязгаартай залгана. Дундаж өндөр нь 1,500-1,750 метр.

Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Оросын нуруу
Ангилал:Алтайн нурууны нурууд
Ангилал:Алтайн газар зүй
Сэндоогийн Хадаа

**Сэндоогийн Хадаа** (1961 оны 10 сарын 24-нд Өвөр Монголд төрсөн) нь Монголын яруу найрагч, орчуулагч юм. Түүний шүлгүүд 30 гаруй хэлээр орчуулагдаж, "Монголын шилдэг яруу найраг" эмхтгэлд багтжээ.

## Намтар
Хадаа 1961 онд Өвөр Монголд төрж, Шилийнгол аймагт өсчээ. Түүний аав нь театрын дарга, ээж нь театрын жүжигчин хүн байв. Хадаа 1991 оноос хойш Улаанбаатар хотноо амьдарч, уран бүтээлээ туурвиж буй.

2009 онд МЗЭ шагнал хүртсэн.

Ангилал:1961 онд төрсөн
Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Шинэ үе продакшн

**Шинэ үе продакшн** нь 2000 оноос эхэлж үзэгчдийн нүүрэнд нүүрэнд инээд баяслыг бэлэглэж эхэлжээ.
Ангилал:2000 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын хошин урлаг
Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ

**Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ** нь Монголын үндэсний бөхийн улсын начинцол хүртэж Монголоос анхны мэргэжлийн бөхийн тамирчин болж 2001 оноос 2005 оны хооронд [New Japan Pro Wrestling Co.ltd] байгууллагад харьяалагдан, **Blue Wolf ** (Хөх чоно) хэмээх дэвжээний нэрээр мэргэжлийн бөхийн ринг дээр  4 жилийн турш зодоглож явсан. Түүнчлэн холимог тулаанаар ч хүч сорьж явсан бөгөөд 2005 оноос бизнесийн салбарт ажиллаж  өдгөө Эрчим хүч, Газ, Дэд бүтцийн салбарт S&RoyalGroup Mongolia LLC группийг удирдан ажилладаг.

## Гэр бүл
Сэржбүдээ нь Монгол улсын манлай заан Донровын Долгорсүрэнгийн 3 дахь хүү бөгөөд ах Сумъяабазар нь улсын аварга цолтой. Мөн дүү Дагвадорж нь мэргэжлийн сүмогийн ёкозүна юм.
Эхнэр 3 хүүхэдтэй. Том хүү Сандагбазар, бага хүү Лувсангомбо нар нь Японы Мэйтокүгийн дунд сургуулийн бэйсболын ангид сурдаг.

## Амжилт
### Үндэсний бөх
Сэржбүдээ 1992 оны Үндэсний өсвөр үеийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд 3 дугаар байр эзэлж байсан.
Сэржбүдээ 1999 оны улсын наадамд зодоглож, улсын заан Дашзэвэгийн Эрдэнэбатаар 5 даван, улсын начин цол хүртсэн.

#### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Мэргэжлийн бөх
Сэржбүдээ мэргэжлийн бөхийн ринг дээрх анхны тулаанаа 2001 оны 8 сарын 10-нд G1 Climax тэмцээний үеэр Макабэ Шинягийн эсрэг хийсэн.  2002 оны 1 сараас фэнүүдийн санал асуулгаар шалгарсан **Блю Вольф** буюу **Хөх чоно** хэмээх дэвжээний нэр хэрэглэж эхэлсэн. Мөн оныхоо 6 сард Танахаши Хироши, Сүзүки Кэнсо, Сасаки Кэнсүкэ натай цуг "SWING-LOWS" багийг бүрдүүлэн тэмцээнд оролцож байв.

2004 оны 5 сарын 3-нд Токио Доумд болсон "nexess" тэмцээнд ах Сумъяабазартайгаа хослон, Тэнрюү Гэничиро, Минг нарын хостой тулалдаж байжээ.
2004 оны 5 сарын 22 нд Япон улсын Сайтама аймгийн SAITAMA SUPER ARENA д болсон бүтэн контакттай холимог тулааны ROMANEX тэмцээнд АНУ ын тамирчин Thom Hоward тай тулалдан ялж анхны холимог тулааны ялалтыг Монгол эх орондоо авч ирж байсан.

2005 оны 1 сард Шинэ Нихон клубтэй хийсэн гэрээгээ дуусгаж, мэргэжлийн бөхийн замналаа өндөрлөсөн.

### Холимог тулаан
|-
|Ялсан
|align=center|1-0
| Том Ховард
|нокаут (өвдөг)
|K-1 MMA ROMANEX
|
|align=center|2
|align=center|4:44
|Япон, Сайтама
|

## Бизнест
2005 онд АСА Групп ХХК ийг үүсгэн байгуулж Ерөнхий захирал болсон ба 2010 оноос АСА Групп ХХК-ийг S&RoyalGroup Mongolia LLC болгон, цахилгаан эрчим хүчний салбарт РЕК ХХК, газын хийн салбарт ГАЗКОМ ХХК, дэд бүтэц барилгын салбарт, Гадаад худалдааны салбарт Вай Вай Ти Эм ХХК гэх 3 үндсэн охин компанитайгаар, нийгмийн хариуцлагын хүрээнд Байгальд Ээлтэй технологи ТББ-ыг үүсгэн байгуулан тус тус  ажиллаж байна.

## Гадны холбоос
*hiimori.mn сайт дахь профиль
*Strong Style Spirit
*Online World of Wrestling
*Purolove
*Puroresu Central

Ангилал:1976 онд төрсөн
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монголын мэргэжлийн бөх
Ангилал:Монголын тулаанч
Ангилал:Монголын бизнесмен
Сахьяагийн Бямба

**Сахьяагийн Бямба** нь Монголын найруулагч, зураглаач. ВГИК буюу ОХУ-ын кино урлагийн сургуулийг домогт зураглаач Вадим Юсовын удирдлага дор кино зураглаач мэргэжлээр дүүргэсэн.

Нийслэлийн 10 жилийн 1-р дунд сургуулийн математик сургалттай тусгай ангийг төгсөж, Эрхүүгийн Их Сургуульд хэрэглээний математикчаар суралцаж байв. Монгол кино үйлдвэрт туслах зураглаач, операторын техникчээр ажиллаж байгаад 1990-1996 онд Бүх Оросын Кино Урлагийн Дээд Сургуулийн зураглаачийн ангид суралцан, мастер цолтойгоор төгссөн.

1996 оноос хойш гадаадын нэр хүндтэй олон уран бүтээлчидтэй хамтран, баримтат ба уран сайхны 20 гаруй кинонд зураглаач, найруулагч, зохиолч, гүйцэтгэх продюсерээр ажиллажээ. Түүний оролцон бүтээсэн "Нохойн орон", "Монголын дуу", "Алаг үрс", "Хадаг" зэрэг бүтээлүүд нь Венец, Канн, Амстердам, Торонто, Нион, Ямагата зэрэг олон улсын кино наадмуудад амжилттай оролцож, хэд хэдэн нэр хүндтэй шагнал хүртэж, Францын ARTE, Японы NHK зэрэг сувгуудаар гарч байв.

Түүний 2010 онд хийсэн "Хүсэл Шунал" баримтат уран сайхны кино Бусан, Тайвань, Дубай, Гётебург, Тайланд, Сан Франциско, Монтеррей, Ром, Минск болон Тел-Авивын Олон Улсын Кино Наадмуудад шилэгдэн оролцож, 2011 онд “Азиатика” Италийн Ром хотын Азийн Олон Улсын Кино Наадмын Шилдэг Баримтат Кино, Мексикийн Монтеррейн Олон Улсын Кино Наадмын Шилдэг Баримтат Кино, 2010 онд Үндэсний урлагийн дээд шагнал ”Гоо Марал”, Тайванийн Олон Улсын Кино Наадмын “Asia Vision” Гран При шагнал болон Пусаны Олон Улсын Кино наадмын Азийн Баримтат Киноны Холбооны шагналыг тус тус хүртэж байв.

Түүний бүтээсэн “Алсын Удирдлага” кино зохиол 2009 онд Нидерландын Вант Улсын Ханхүү Клаусын нэрэмжит тусгай шагнал, мөн Роттердамын Олон Улсын Кино Наадмын дэргэдэх Хуберт Балс Сангийн шагналыг тус тус хүртэж байсан. Харин энэ киноны дэлхийн нээлт 2014 оны 10-р сард БНСУ-ын Бусаны Олон Улсын Кино Наадам дээр болж, тэрээр улмаар энэ бүтээлээрээ тус наадмын Шинэ Давалгаа Тэргүүн байрын шагналыг хүртсэн болно.

Ангилал:Монголын кино найруулагч
Нохойн орон

***Нохойн орон*** нь найруулагч, зохиолч Питер Борсенс, Доржхандын Төрмөнх нарын бүтээл, 1998 онд дэлгэцнээ гарсан, Монгол-Бельгийн хамтран бүтээсэн кино юм. Тус кино нь 1998 оны Венецийн кино наадам, Торонтогийн олон улсын кино наадам, тус тус оролцсон бөгөөд 1998 оны Ньоны Visions du Réel кино наадмын гран-при шагналт бүтээл билээ.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
*

Ангилал:1998 оны кино
Ангилал:20-р зууны монгол кино
Ангилал:Монголын кино
Ангилал:Бельгийн кино
Ангилал:Баримтат кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:Нохойны кино
Ингэн нулимс

***Ингэн нулимс*** нь зохиолч, найруулагч Даваагийн Бямбасүрэн, Луйжи Фалорни нарын 2003 онд бүтээж, дэлгэцнээ гаргасан, Герман, Монголын баримтат кино юм. Шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан тус кино нь 2005 оны Оскарын шагналын шилдэг баримтат киноны төрөлд нэр дэвшиж байв. Мөн 2004 оны Сан-Францискогийн олон улсын кино наадмаас олон улсын кино шүүмжлэгчдийн шагналыг хүртжээ.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2003 оны кино
Ангилал:Баримтат кино
Ангилал:Германы кино
Ангилал:Монголын кино