open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ногоон аракари

**Ногоон аракари**, *Pteroglossus viridis*, нь Өмнөд Америкийн нам дор, чийглэг ойд амьдрах нэг зүйл арвас хошуут шувуу юм. **Pteroglossus** төрөл дотроо хамгийн жижиг буюу 34 см урттай. 

Тэдний гол идэш тэжээл нь жимс болно.

2-6 сард нийлж, модны хонгил нүхэн дэх үүрэндээ 2-4 өндөг гаргадаг. 

## Цахим холбоос 
* Green Aracari videos 
* Stamps 
* Green Aracari photo gallery
* Photo-Medium Res; Article 
* Photo-High Res; Article & synopsis w/systematics 

Ангилал:Арвас хошуут
Хар хүзүүт аракари

**Хар хүзүүт аракари** (***Pteroglossus aracari***) нь **Ramphastidae** овгийн нэг зүйл арвас хошуут шувуу бөгөөд Бразил, Венесуэл, Гайана зэрэг улсын нутагт амьдарна.

## Мөн үзэх
* Pteroglossus aracari.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   

Ангилал:Арвас хошуут
Карибын далайн хав

**Карибын далайн хав** (*Monachus tropicalis*) буюу **Вэст Индийн далайн хав** нь далайн хавын нэгэн устсан зүйл юм. Карибын тэнгис, Мексикийн буланд тархсан байсан цорын ганц төлөөлөгч нь болно. Хамгийн сүүлд 1952 онд Серранилла Банкт тааралджээ. 5 жил зарцуулж, Карибын далайн хавыг эрсэн хайгуул үр дүнгүй болсны эцэст 2008 оны 6 сарын 6-нд АНУ-ын засгийн газар уг зүйлийг албан ёсоор устсанд тооцсоноо зарласан бөгөөд хүний хүчин зүйлийн улмаас устсан далайн хавын цорын ганц зүйл болжээ .

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Ангилал:Шинэ эринд устсан хөхтөн амьтан
Солонгон арвас хошуут

**Солонгон арвас хошуут** (*Ramphastos sulfuratus*) нь Өмнөд Америкийн тод алаг өнгийн, бахим том хошуутай шувуу юм. 

## Гадаад төрх 
д.]]
Хошууг нь оролцуулаад **42-55 см** урт байна. Тэдний том алаг хошуу нь **12-15 см** буюу биеийн уртын 3 ны 1 тэй тэнцдэг. Хошуу нь том, хүнд нүсэр харагдах ч, маш хөнгөн хатуу байдаг аж.

Солонгон арвас хошуутын бие нь хар, хүзүү цээж нь шар байна. Жилд нэг удаа өд нь гуужин солигддог. Хөл нь хөх өнгөтэй ба сүүлний үзүүрт улаан өдтэй. Хошуу нь ногоон өнгө голлосон, үзүүр нь улаан, хажуу хэсэгтээ улбар шар байна.

## Тархалт 
Энэ шувуу нь Мексикийн өмнөд хэсэг, Венесуэл, Колумбад таарна. Солонгон арвас хошуут нь халуун дулаан бүсийн ой шугуйд амьдран, модны хонгил нүхэнд үүрлэдэг. Бусад арвас хошуутын адилаар маш нийтэч шувуу бөгөөд ганцаар байх нь ховор юм. Голдуу 6-12 тоогоор сүрэглэнэ. Энэхүү шувуу нь нисэхдээ сайн биш ба ихэвчлэн мод дамжин үсэрч явна.

## Идэш тэжээл 
Солонгон арвас хошуутын гол хоол тэжээл нь янз бүрийн жимс болно. Гэхдээ зарим үед жижиг шувуу, өндөг, шавьж, хэвлээр явагчаар хооллодог.

## Үржил 
Эмэгчин нь 2-4 цагаан өндөг гаргах ба хоёул ээлжлэн дардаг. 15-20 хоноод өндөг хагаран бараг өдгүй нүцгэн дэгдээхэй гарна. Дэгдээхэй нь 2 сарын дараа нүдээ нээдэг байна. Эх, эцэг нь ээлжлэн хоол тэжээл зөөж 8-9 сарын дараа дэгдээхэй нас бие гүйцэн, хошуу нь ургаж томрох ба үүрээ орхин бие даадаг аж.

## Цахим холбоос 
*Extensive Gallery on Toucans
*Save the Endangered Species Act
*The Rainforest Site
*Race for the Rainforest

Ангилал:Арвас хошуут
Хар тоншуул

**Хар тоншуул**, *Dryocopus martius,* нь 45-47 см урт, далавчаа дэлгэхэд 64-78 см том тоншуул юм. Тэд Евразийн ой хөвчид тархан нутаглах ба нүүдэллэхгүй.

## Гадаад төрх 
Толгойн орой дээрх улаан залаанаас бусад бүх бие нь хар өнгөтэй. Урт том хошуутай бөгөөд 6.3 см хүрдэг байна.

Тэд голцуу улиас эсвэл нарс модонд үүрлэн 4 ба түүнээс дээш өндөг гаргадаг.
thumb|left|Хар тоншуулын тоншиж цоолсон мод.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Тоншуулынхан
Ангилал:Евразийн шувууд
Болжмор

**Болжмор** (*Alaudidae*) нь бор шувуу хэлбэртэн жижиг шувуу юм. Энэхүү шувуу нь Европ, Ази болон Африкийн хойд хэсгийн уулархаг газраар амьдарна. Зүүн зүгийн болжморууд нь нүүдэллэх ба өмнийг зорин өвөлждөг. 

## Цахим холбоос 
* Lark videos, photos and sounds - Internet Bird Collection

*
Ангилал:Улаанбаатар хот орчмын шувууд
Боршувуу

**Боршувуу** (*Passer*) нь Гоошувууныхан (*Passeridae*) овгийн жижиг бор шувуу хэлбэртэн шувуу юм. 8-9 зүйл боршувуу нь байшин барилгын ойр орчимд үүрлэн, Оронгийн боршувуу, Хээрийн боршувуу нь хот тосгонд олноор сүрэглэн амьдардаг ба бусад зэрлэг шувуудтай харьцуулахад хүнтэй хамгийн ойр танил шувуу болно.

## Гадаад төрх 
Ерөнхийдээ бор сааралдуу өнгөтэй жижиг бие, богино сүүл, погдгор бахим хошуутай. Боршувуу нь голдуу үр тариа гэх мэтээр хооллох ба мөн шавьж иднэ. Хүрэн боршувуу нь 11.4 см урт, 13.4 гр жинтэй, Тоть хошуут боршувуу нь 18 см урт, 42 гр жинтэй байна. 

## Зүйлүүд 
н зураг.]]
]]
ны  ангаахай.]]

**Passer*, жинхэнэ бор шувууд. 
**Загийн боршувуу, *Passer ammodendri*
**Оронгийн боршувуу, *Passer domesticus*
**Испани боршувуу, *Passer hispaniolensis*
**Sind Sparrow, *Passer pyrrhonotus*
**Сомалийн боршувуу, *Passer castanopterus*
**Улаан хүрэн боршувуу, *Passer rutilans*
**Pegu Sparrow or Plain-backed Sparrow, *Passer flaveolus*
**Dead Sea Sparrow, *Passer moabiticus*
**Улбар шар боршувуу, *Passer motitensis*
**Socotra Sparrow, *Passer insularis*
**Iago Sparrow or Cape Verde Sparrow, *Passer iagoensis*
**Cape Sparrow or Mossie, *Passer melanurus*
**Саарал толгойт боршувуу, *Passer griseus*
**Swainson's Sparrow, *Passer swainsonii*
**Тоть хошуут боршувуу, *Passer gongonensis*
**Swahili Sparrow, *Passer suahelicus*
**Өмнөдийн саарал боршувуу, *Passer diffusus*
**Цөлийн боршувуу, *Passer simplex*
**Хээрийн боршувуу, *Passer montanus*
**Sudan Golden Sparrow, *Passer luteus*
**Арабын шаргал боршувуу, *Passer euchlorus*
**Хүрэн боршувуу, *Passer eminibey*
**Итали боршувуу, *Passer italiae*
**Кенийн боршувуу, *Passer rufocinctus*
**Kordofan Rufous Sparrow, *Passer cordofanicus*
**Shelley's Rufous Sparrow, *Passer shelleyi*
**Азийн цөлийн боршувуу, *Passer zarudnyi*
**Petronia*, хадны боршуу.
**Шар толбот боршуу, *Petronia pyrgita*
**Хүрэн далт боршуу, *Petronia xanthocollis*
**Шар хоолойт боршуу, *Petronia superciliaris*
**Бутны боршуу, *Petronia dentata*
**Хадны боршуу, *Petronia petronia*
**Carpospiza*, Pale Rockfinch
**Хадны цайвар бялзуухай, *Carpospiza brachydactyla*
**Montifringilla*, богшоодой.
**Цасны богшоодой, *Montifringilla nivalis*
**Хар далавчит богшоодой, *Montifringilla adamsi*
**White-rumped Snowfinch, *Montifringilla taczanowskii*
**Père David's Snowfinch, *Montifringilla davidiana*
**Rufous-necked Snowfinch, *Montifringilla ruficollis*
**Blanford's Snowfinch, *Montifringilla blanfordi*
**Афган богшоодой, *Montifringilla theresae*
**Төвд богшоодой, *Montifringilla henrici*

## Цахим холбоос 
*Old World sparrow videos 


Ангилал:Гоошувууныхан
Загийн боршувуу

**Загийн боршувуу** (*Passer ammodendri*) нь Оросын өмнөд хэсэг, Монгол, Хятад зэрэг улсад тархан амьдардаг шувуу юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Боршувуу
Фарерын арлууд

-гийн хиймэл дагуулаас авсан Фарерын арлуудын зураг]]
**Фарерын арлууд** буюу **Фарер** (, ) нь Норвегийн тэнгис ба Хойд Атлантын далайн хооронд, Шотланд, Исланд хоёрын гол хавьцаа орших бүлэг арал бөгөөд Дани, Гренландын хамтаар Данийн Вант Улсыг бүрдүүлдэг. 1948 онд автономит эрхтэй муж болжээ. Батлан хамгаалах, гадаад харилцаа, хууль эрх зүйгээс бусад бүх харилцаагаа өөрөө зохицуулдаг байна.

Исланд, Шетланд, Оркни, Гадаад Хебридтэй худалдааны нягт холбоотой байсан бөгөөд 1380 онд Норвеги улс Данид дагаар орж, Калмарын холбоог бий болгоход Данийн хяналтад орж, Дани улстай улс төрийн холбоотой болжээ. Уг холбоо нь 1814 онд задарсан юм.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 

Ангилал:Европын арлын бүлэг
Ангилал:Норвегийн тэнгисийн арлын бүлэг
Ангилал:Данийн арлын бүлэг
Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж
Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс
Ангилал:Данийн колоничлолын түүх
Өмнөдийн саарал богширго

**Өмнөдийн саарал толгойт богширго** (*Passer diffusus*) нь Өмнөд Африк, Ангол, Замби улсын саванна болон модот газраар амьдардаг шувуу юм.

## Зургийн цомог 

Two Southern Grey-headed Sparrows (Passer diffusus), one in flight.jpg|*Passer diffusus*
Passer griseus Rwanda 2.jpg|саарал толгойт богширго

## Ном зүй 
* C. Hilary Fry, Stuart Keith (Hrsg.): *The Birds of Africa.* Band 7, Christopher Helm, London 2004, ISBN 0-7136-6531-9.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Гоошувууныхан
Улаан хүрэн богширго

**Улаан хүрэн богширго** (*Passer rutilans*) нь Ази тивийн ой мод болон хот газар тархан амьдардаг нэг зүйл богширго юм. 

Image:Russet Sparow (Male) I IMG 7407.jpg|Эрэгчин, Энэтхэгт.
Image:Russet Sparow (Male) I2 IMG 3258.jpg|
Image:Russet Sparrow (Female) I IMG 6788.jpg|Эмэгчин.

## Цахим холбоос 
* Russet sparrow at the Internet Bird Collection

Ангилал:Боршувуу
Улаан диваажингийн шувуу

**Улаан диваажингийн шувуу** (***Paradisaea rubra***, мөн **Cendrawasih Merah**), нь  *Paradisaea*төрлийн, **Paradisaeidae** овгийн нэг зүйл диваажингийн шувуу юм.

Энэхүү шувуу нь зөвхөн Индонезд амьдарна. Биеийн урт 33 см, бор шар, хар өнгийн нүд, саарал хөл, шар хошуутай. Эрэгчин нь маргад ногоон өнгийн нүүр, цээжний хоёр талаар цагаан үзүүртэй, гоёмсог гялалзсан улаан өдтэй байдаг. 

Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь гоёмсог улаан өдний уртыг оруулвал 72 см урт юм. Эмэгчин нь эртэй төстэй ч, биеэр арай жижиг, нүүр нь хар бор өнгөтэй, гоёлын улаан өдгүй байна. Энэхүү шувуу нь жимс жимсгэнээр голчлон хооллох ба заримдаа үе хөлтөн иддэг.

## Зургийн цомог 

Image:Stavenn Paradisaea rubra 00.jpg|эрэгчин
Image:Paradisaea_rubra_female.jpg|эмэгчин
Image:Paradisaea rubra-20090516.jpg|эмэгчин- Сингапурт.

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet
* IUCN Red List
* Red Data Book

Ангилал:Диваажингийн шувууныхан
Тоншуул

**Тоншуул** нь **Picidae** овог бөгөөд Австрали, Шинэ Зеланд, Мадагаскар, туйлын бүсээс гадна Дэлхийн бусад бүх хэсэгт өргөн тархсан шувуу юм. 

Нийт **30** төрөл, **200** зүйл тоншуул бий болж бүтдэг  юм.Тоншуул маш урт хэлтэй юм. Эдгээр шувууд нь ой хөвч, модот газар амьдрах ба мөн цөөн хэдэн зүйл нь хадархаг уул, цөлд нутаглах аж. Өдгөө нилээд зүйлийн тоншуул нь байгаль орчны өөрчлөлт, тархуу амьдрах зэргээс шалтгаалан ховордож цөөрөөд байна. 

## Гадаад төрх 
 ангаахайн хамт.]]
Хамгийн жижиг тоншуул **7 гр** жинтэй, **8 см** урт байна. Хамгийн том зүйл нь **58 см** урт, **600 гр** жинтэй байсан гэгддэг Хан тоншуул юм. Үүний дараагаар Цагаан хошуут тоншуул 50 см урт, 500 гр жинтэй болно. 

Ихэнх зүйл нь цагаан, хар ба бор, ногоон ба улаан өнгийн өд оролцсон зүстэй ба ихэнх одой тоншуул саарал болон оливын ногоон өнгөтэй байдаг.

Тоншуул нь мод нүхэлж цоолоход зохицсон хүчирхэг урт хурц хошуутай ба цоолсон нүхнээс өт хорхой зэргийг барьж иддэг урт наалдамхай хэлтэй. 

## Цахим холбоос 
*Woodpecker videos, photos & sounds
Ягаан нал

**Ягаан нал** (*Phoenicopterus roseus*) нь хамгийн өргөн тархсан нэг зүйл фламинго шувуу юм. Энэхүү шувуу нь Африк,  Азийн өмнөд хэсэг Пакистан , Энэтхэг ,Европын өмнөд хэсэг (Испани, Албани, Турк, Грек, Кипр, Португал, Франц зэрэг) газраар тархан амьдардаг. Зарим нь богино зайд нүүдэллэдэг аж. 
Ягаан нал нь бусад фламинго дотор хамгийн том биетэй зүйл бөгөөд **110-150 см** өндөр, **2-4 кг** жинтэй. Бүртгэгдсэн хамгийн том нь 187 см өндөр, 4.5 кг жинтэй байжээ. 

Энэхүү шувуу нь  Америк фламинго, Чили фламинготой хамгийн ойр төстэй юм.

Цайвар ягаандуу өнгө голлосон байх ба далавчиндаа улаан болон хар өдтэй. Хошуу нь ягаан бөгөөд үзүүр нь хар юм. Ягаан нал нь галуу мэт ганганаж дуугардаг.
Ягаан нал нь яг хэд насалдаг нь тодорхой бус ч хамгийн урт насалсан нь амьтны хүрээлэн дэх эрэгчин 75 насалсан байна.

## Зургийн цомог 

Greater Flamingoes (Phoenicopterus roseus) after taking off W2 IMG_9857.jpg
Greater Flamingoes (Phoenicopterus roseus) feeding W2 IMG_9571.jpg|
Greater Flamingoes (Phoenicopterus roseus) in flight W IMG_9862.jpg|
Greater Flamingoes (Phoenicopterus roseus) W IMG_0072.jpg|
Flamenco común (Phoenicopterus roseus), Walvis Bay, Namibia, 2018-08-05, DD 25.jpg

## Цахим холбоос 
* Flamingo Resource Centre 
* Greater Flamingo videos, photos & sounds

Ангилал:Налынхан
Америк фламинго

**Америк фламинго** (*Phoenicopterus ruber*), бас **Карибын фламинго** гэгддэг энэ шувуу нь томхон биетэй нэг зүйл фламинго бөгөөд Ягаан нал, Чили фламинготой хамгийн ойр төстэй юм. 

Америк фламинго нь Галапагосын арлууд, Колумб, Венесуэл, Мексик, Карибын тэнгисийн арлуудаар тархан нутагладаг.

Энэхүү шувуу нь гүехэн нуур цөөрөм, давст нуур, шаварлаг газраар амьдрах ба 5-8 сарын хооронд өндөглөдөг. Голдуу нэг цагаан өндөг гаргах ба 28-32 хоног дарж дэгдээхэй гарна. Эх, эцэг нь ээлжлэн идэш тэжээл зөөн хоолодог бөгөөд 6 нас хүрж нас бие гүйцдэг аж. Тэд 40 гаруй насалдаг.
Америк фламинго нь 120-140 см өндөр, эрэгчин нь 2.8 кг, эмэгчин нь 2.2 кг жинтэй. 

## Цахим холбоос 
* Flamingo Resource Centre 
*3D computed tomographic animations showing the anatomy of the head of the Caribbean Flamingo

Ангилал:Налынхан
Газар дундын тэнгисийн цахлай

**Газар дундын тэнгисийн цахлай** (*Ichthyaetus melanocephalus*) нь бараг бүх Европоор тархсан бяцхан цахлай бөгөөд ихэвчлэн зүүн өмнөд хэсгээр, ялангуяа Хар тэнгисийн орчим, Туркийн төв хэсгээр дайралдана.
 
Их Британи, ялангуяа Английн зүүн болон өмнөд хэсгээр 2000 онд дор хаяж 90 хос шувуу байв. 

Өвөл цагт Газар дундын тэнгис, Атлантын далайн эрэг орчим уруу нүүдэллэдэг.

36-38&nbsp;см урттай, жигүүрээ дэлгэвэл 98-105&nbsp;см болно.

Загас, өт хорхой, хаягдал, шавьж, цөвдөл, сэг зэрэг юу тааралдсанаараа хооллоно.

thumb|left|Их Британи, Саутэнд усан зогсоол

## Цахим холбоос 
Ангилал:Цахлайнхан
Ойн бор харагчин

**Ойн бор харагчин**, *Prunella modularis*, нь Европоос Азийн сэрүүн бүсэд таарах жижиг бор шувуу хэлбэртэн шувуу юм. Энэхүү шувуу нь ой мод, төгөл, цэцэрлэгт амьдарна. Намхан бут эсвэл шилмүүст модонд үүрлэн 3-5 цэнхэрдүү өндөг гаргадаг байна.

Ойн бор харагчины үүрэнд Эгэл хөхөө өндгөө авчирч орхих нь элбэг бөгөөд, үүнийг нь мэдэлгүй өсгөж тэжээдэг ажээ. 

Тэд Оронгийн боршувуутай төстэй ба биеийн урт **13.5-14 см**, гэдэс хэвлий хэсэг нь бордуу, үзүүртэй хошуутай. Нас бие гүйцсэн шувууд нь саарал толгойтой байна. 

1867-1882 онд Шинэ Зеландад ойн бор харагчинг авчирсан ба өдгөө ойр хавийн арлуудаар нь ч нилээд тархан суурьшжээ.

## Зургийн цомог 

File:Zingende en poetsende heggenmus-4961739.webm |thumb |left|Prunella modularis
Image:Prunella modularis01.jpg
Image:Hedge Accentor 191204W.jpg|
image:Prunella modularis02.jpg
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.30.jpg |*Cuculus canorus canorus* + *Prunella modularis* - Museum specimen

## Цахим холбоос 
* Dunnock videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Боршувуутан
Жеймс Клерк Максвелл

**Жэймс Клэрк Максвэлл** (1831 оны 6 дугаар сарын 13-нд төрж, 1879 оны 11 дүгээр сарын 5-нд нас барсан) нь Шотландын онолын физикч, математикч эрдэмтэн юм. Түүний хамгийн том ололт нь сонгодог цахилгаан соронзон орны онол бөгөөд энэ нь урьд өмнө хооронд нь холбож үзэж байгаагүй цахилгаан, соронзон, тэр байтугай оптикийн ажиглалт, туршилт, тэнцэтгэлүүдийг нэгдмэл онол болгосонд оршино. Түүний багц тэгшитгэл болох Максвэллийн тэнцэтгэлүүд нь цахилгаан, соронзон, гэрэл нь бүгд нэг ижил үзэгдэл болох цахилгаан соронзон орны илрэл гэдгийг үзүүлсэн. Энэ мөчөөс хойш эдгээр салбарын бүх сонгодог хууль буюу тэнцэтгэл нь Максвэллийн тэнцэтгэлүүдийн хялбаршуулсан тохиолдлууд болжээ. Максвэллийн цахилгаан соронзны салбарт хийсэн бүтээлийг Исаак Ньютоны эхний аугаа нэгдлийн дараа хийсэн "физикийн хоёрдахь аугаа нэгдэл" гэж үздэг.

Тэрээр 1861 онд гэрэл, өнгө судалсаны дараа анхны өнгөт гэрэл зураг хийж байжээ. 

## Тайлбар 
## Цахим холбоос 
* 
* link=https://en.wikiquote.org/wiki/James_Clerk_Maxwell|16x16px **Wikiquote** (en): **Жеймс Клерк Максвелл**
* Works by James Clerk Maxwell at the Internet Archive
* Genealogy and Coat of Arms of James Clerk Maxwell (1831–1879) – Numericana
* Campbell, Lewis, "*The Life of James Clerk Maxwell*". 1882. [Digital Preservation]
* ''Maxwell's Legacy'', James C. Rautio (2005)
* The James Clerk Maxwell Foundation Including a virtual tour of the museum.
* Maxwell Year 2006 Events planned to mark 175th anniversary of Clerk Maxwell's birth.
* James Clerk Maxwell Centre, Edinburgh Academy Opened in Maxwell's 175th anniversary year.
* BBC Radio 4 *In Our Time* – JAMES CLERK MAXWELL – streaming audio
* James Clerk Maxwell on ScotlandsPeople website – Maxwell's last will and testament


Ангилал:19-р зууны физикч
Ангилал:Шотландын физикч
Ангилал:Шотландын математикч
Ангилал:Гэрэл зургийн анхдагч
Ангилал:Радиогийн пионер
Ангилал:Абердины Их Сургуулийн багш
Ангилал:Кембрижийн Их Сургуулийн багш
Ангилал:Кинг’с Коллеж Лондоны их сургуулийн багш
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Эдинбургийн хүн
Ангилал:Шотландчууд
Ангилал:1831 онд төрсөн
Ангилал:1879 онд өнгөрсөн
Токо арвас хошуут

**Токо арвас хошуут** (*Ramphastos toco*) нь хамгийн том, мөн хамгийн сайн танигдсан арвас хошуут юм. Энэ шувуу нь Өмнөд Америкийн төв ба зүүн хэсгээр тархан амьдардаг. 

## Гадаад төрх 
Бие нь хар, хоолой цээж нь цагаан, сүүлний дээд хэсгийн өд нь улаан өнгөтэй байна. Нүдний цөцгий нь цэнхэр өнгийн нимгэн хальсаар бүрхэгдсэн байдгаас цэнхэр харагдана. Токо арвас хошуутын хамгийн гол онцлог нь улбар шардуу өнгийн, үзүүр хэсэгтээ толботой том махир хошуу нь юм.  
Хошуу нь хүнд мэт харагдах ч бусад арвас хошуутын адилаар голдоо хөндий ба хөнгөн ажээ. Тэдний биеийн урт нь 20 см урт хошууг оруулаад **55-65 см** ба **500-860 гр** жинтэй.  

## Тархалт 
Токо арвас хошуут хойд болон зүүн Боливи, зүүн өмнөд Перу, хойд Аргентин, зүүн ба төв Парагвай, зүүн өмнөд Бразилд таарна. Энэ зүйл нь бусад **Ramphastos** төрлийн арвас хошуутаас ялгаатай нь гүн ой шугуйд бус, задгайдуу ил тал газар, бага зэргийн модтой, саванна болон нам дор газар амьдардаг байна.

## Зан авир 
Голдуу хосоор, эсвэл цөөн тоогоор сүрэглэн амьдрах ба нисэхдээ муу тул модноом модонд үсрэн явна. Ихэвчлэн жимсээр хооллох ч, зарим үед шавьж, хэвлээр явагч иддэг. Жилд нэг удаа 2-4 өндөг гаргаж, 17-18 хоног дараад дэгдээхэй гардаг аж.

## Цахим холбоос 
* Extensive Gallery on Toucans
* List of Toucans
* Toco Toucan videos on the Internet Bird Collection
* St. Louis Zoo About the Animals
* Biology of Toucans
* Nashville Zoo Toco Toucan Breeding

Ангилал:арвас хошуут
Далайн ирвэс

**Далайн ирвэс** (*Hydrurga leptonyx*) нь Антарктидад  Өмнөдийн далайн зааны дараа хоёрт орох том сэлүүр хөлтөн юм. Тэд чихгүй далайн хав овог ба ***Hydrurga*** төрлийн ганц зүйл юм.
*Hydrurga*  гэдэг нь "усны ажилчин" гэсэн утгатай ба *leptonyx* нь Грек хэлээр "жижиг саварт" гэсэн үг юм.

## Гадаад төрх
Далайн ирвэс нь хар саарал өнгийн булчинлаг том нуруун хэсэг, цайвар саарал гэдэс хэвлийтэй. Хоолой хэсэг нь хар толбонуудтай тул ирвэс гэгджээ. Эмэгчин нь эрэгчингээс биеэр ялимгүй том байна. Тэдний биеийн урт 2.5-3.2 м, жин нь 200-453 кг ба эмэгчин нь 2.4-3.4 м урт, 225-591 кг жинтэй юм.

### Идэш тэжээл
 идэж байна.]]
Тэд гүехэн усанд шумбан хол тэжээл хайна. Бусад далайн хав, тухайлбал Россын далайн хав, далайн заан зэрэг нь хэдэн зуун метр гүнд шумбан арваалж зэрэг идэш хайдаг бол далайн ирвэс нь гүн шумбадгүй байна. Нас бие гүйцсэн томхон далайн ирвэс нь  хаан оцон шувуу, император оцон шувуу зэргээр хооллох ба заримдаа хавч идэгч далайн хав барьж иддэг. Мөн сам хорхой, арваалж, загас иднэ.
Оцон шувуу авлахдаа эргийн мөсний доор нуугдан отож байгаад шувууг далайд орж ирхэд нь дайран хурц шүдээрээ зуун барьдаг байна.

## Гадаад холбоос
*Best Wildlife Photos of 2005 - "Underwater World" Winner: "Leopard Seal Pass"
*Antarctic Connection.com
*Under-water close-up photos of leopard seals

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Урт хошуут хөөндэй

**Урт хошуут хөөндэй** (***Zoothera monticola***) нь  **Turdidae** овгийн нэг зүйл шувуу юм. Тэд 
Бангладеш, Бутан, Энэтхэг, Мьянмар, Непал, Вьетнам улсын нутагт дулаан бүсийн чийглэг ой модонд амьдарна.

Ангилал:Хөөндэйнхэн
Урт сүүлт хөөндэй

**Урт сүүлт хөөндэй** (***Zoothera dixoni***) нь **Turdidae** овгийн шувуу юм. Энэхүү шувуу нь  Бутан, Хятад, Энэтхэг, Лаос, Мьянмар, Непал, Тайланд, болон Вьетнам улсын дулаан бүсийн чийглэг ой мод, өндөрлөг бут сөөгт газар амьдарна.

Ангилал:Хөөндэйнхэн
Саарал толгойт загасч бүргэд

** Саарал толгойт загасч бүргэд** (*Ichthyophaga ichthyaetus*) нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм.

Энэхүү шувуу нь өмнөд Ази, Энэтхэг,  Шри Ланка , Филиппинд нутаглана.  Тэд усны дэргэдэх ой модонд үүрлэн 2-4 өндөг гаргана.

Саарал толгойт загасч бүргэд нь **70-75 см** урт, нас бие гүйцсэн нь хар бор далавч, нуруутай, саарал толгой, улаан бордуу цээжтэй байдаг. Хэвлийн доод хэсэг, сүүл нь цагаан өнгөтэй.

Эр, эм нь адил зүстэй ч нас бие гүйцээгүй залуу нь арай өөр юм.
Тэд нуур цөөрөм, томхон гол мөрнөс загас ангуучлан хооллодог.

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Африк хар бүргэд

**Африк хар бүргэд** (*Aquila verreauxii*), мөн **Хар бүргэд** ч гэгддэг энэ шувуу нь Африк, ялангуяа Сахарын цөлийн бүсээр нутагладаг том махчин шувуу юм.

Биеийн урт нь **75-95 см**, эрэгчин нь **3.7 кг**, эмэгчин нь **4.5 кг** жинтэй ба далавчаа дэлгэхэд **2 м** гаруй юм. Хар өнгөтэй бөгөөд нуруун хэсэгтээ хошуу хэлбэрийн цагаан өдтэй байна. Залуу бүргэд нь арай цайвар хар бор өнгийн бие, хар нүүртэй. Энэхүү бүргэд нь Цармын бүргэдтэй их төстэй юм.

Тэд нэг хостойгоо амьдралаа өнгөрөөх ба намрын улиралд 2 цагаан өндөг гаргана. 45 хоног даран дэгдээхэй болно.

Африк хар бүргэд нь хөхтөн, шувуу болон мэрэгч амьтдаар хооллодог.

## Цахим холбоос 
*

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Бүргэдүүд
Залаат бүргэд

**Залаат бүргэд** *(Morphnus guianensis)* нь *Morphnus* төрлийн ганц зүйл шувуу юм. Энэхүү бүргэд нь **71–89 cм** урт, **1.75–3 кг** жинтэй.
Залаат бүргэд нь Гватемал, Хондурас, Никарагуа, Коста-Рика, Панам, Колумби, Венесуэл, Гайана, Бразил, Эквадор, Парагвай, Перу, Аргентин , Боливи улсын нутгаар өргөн тархан амьдардаг.  

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Зэрлэг цацагт хяруул

**Зэрлэг цацагт хяруул** (*Meleagris gallopavo*) нь Хойд Америкаас гаралтай, тахиа хэлбэртэн багийн хамгийн хүнд жинтэй шувуу юм. Энэ шувуу нь цацагт хяруулын 2 зүйлийн нэг бөгөөд нөгөө нь Төв Америкт таарах Толбот цацагт хяруул юм.
Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь өд сөдгүй, нүцгэн улаавтар толгой, улаан хүзүү хоолой, урт саарал ногоондуу хөл, хар биетэй байна. Хөл нь 3 хуруутай. 

Цацагт хяруул нь урт, бараан өнгийн дэвүүр хэлбэрийн сүүл, гялалзсан хүрэл өнгийн далавчтай. Бусад тахиа хэлбэртэн шувуудад олон таарах хүйсийн эрс ялгаатай өнгө үзэмжтэй юм. Эрэгчин нь биеэр харьцангуй том, улаан, ногоон, шаргал, хөх ягаан өнгийн өд алагласан байна. Эмэгчин нь бор сааралдуу нэг хэвийн өнгө  зүстэй юм.

Цацагт хяруул нь 20 000-30 000 өдтэй. Сүүлний өдний урт нас бие гүйцсэн бол ижил урттай, гүйцээгүй бол урт богино байдаг. Эрэгчин нь дундажаар 5-11 кг, 100-125 см урт ба эмэгчин нь 3-5.4 кг, 76-95 см урт хэмжээтэй. Далавчаа дэлгэсэн урт нь 1.25-1.44 м юм.

## Идэш тэжээл 
Зэрлэг цацагт хяруул холимог тэжээлтэн бөгөөд газраар эсвэл бут, жижиг модонд авиран идэш тэжээл хайдаг. Тэд хатуу царсны боргоцой, самар, туулайн бөөр, хушганы мод, мөн олон янзын үр тариа, жимс жимсгэнэ, өвс, шавьж гэх мэтээр хооллоно. Бас заримдаа хоёр нутагтан болон жижиг могой зэрэг хэвлээр явагч иддэг. Голдуу өглөө эрт, үдээс хойш идэш тэжээл хайна. Маш олон янзын зүйлээр хооллох чадвартай тул бага газар их хэмжээгээр өсч үрждэг ажээ.

## Зэрлэг цацагт хяруулын дэд зүйлүүд
Нийт 6 дэд зүйл бий.

### Дорнын цацагт хяруул (*Meleagris gallopavo silvestris*)
Энэхүү дэд зүйл нь АНУ-н зүүн хагас хэсэг, Канадын зүүн өмнөд хэсгийн нутгаар амьдарна. Өдгөө 5.1-5.3 сая орчим байна гэсэн тооцоо бий. 1817 онд анх тэднийг ойн цацагт хяруул гэдэг байв. Энэ цацагт хяруул нь 1.2 м хүртэл өндөр ба сүүлний үзүүр хэсэг хүрэн бордуу өнгөтэй байна. Зэрлэг цацагт хяруулын дэд зүйлүүд дотор хамгийн ихээр агнагдсан шувуу юм.

### Флорида (*M. g. osceola*)
Зөвхөн Флоридын хойгт таарна. Нийт 80-100 000 орчим бий. Флоридын цацагт хяруул нь Дорнын дэд зүйлээс биеэр жижиг, арай бараан өнгөтэй.

### Рио Грандэ (*M. g. intermedia*)
Техас-с Оклохама, Канзас, Шинэ Мексик, Колорадо, Орегон, болон төв ба баруун Калифорнид таарна. Мөн 1950 оны сүүлээр Хавайд аваачиж нутагшуулжээ. Нийт  1,022,700 - 1,025,700 орчим бий. Энэ дэд зүйл нь хүнтэй их нийтэч юм.

### Мерриам (*M. g. merriami*)
Хадат уул, Монтана болон Өмнөд Дакота, Шинэ Мексикт тархан амьдарна. Нийт  334,460 - 344,460 ширхэг бий. Сүүл хэсэг нь цагаан өдтэй.

### Гудын цацагт хяруул (*M. g. mexicana*)
Төв болон хойд Мексикээс гаралтай. Тэд урт хөл, том бие, сарвуу, урт сүүлтэй. Бие нь ногоон шаргалдуу өнгөтэй байна. 

### Өмнөд Мексикийн (*M. g. gallopavo*)
## Цахим холбоос 
*National Wild Turkey Federation - Map of the Locations of the 5 Different Sub-Species of Wild Turkey
*Guineafowl & Turkey - Wild Turkey
*National Wild Turkey Federation - Hear authentic Wild Turkey sounds
*The Cornell Lab of Ornithology - All About Birds:  Wild Turkey 
*U. S. Geological Survey - Identification Tips for Wild Turkey 
*South Dakota Birds & Birding - Wild Turkey Information and Photos

Ангилал:Гургуулынхан
Урт залаат бүргэд

**Урт залаат бүргэд** (*Lophaetus occipitalis*) нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу бөгөөд  ***Lophaetus*** төрлийн ганц зүйл нь болно.

Энэхүү бүргэд нь **55 см** орчим урт, дундаж хэмжээнд тооцогдох ба Африкийн модтой, ургамал элбэг ойн захаар амьдардаг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Африк бүргэд

**Африк бүргэд** (*Aquila spilogastra*) нь Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм.

Тэд Африкийн Сахарын цөлийн бүсээр нутаглана. Өндөр модны оройд 1 м хүртэл голчтой үүр мөчрөөр засан 1-2 өндөг гаргадаг. 

Африк бүргэд нь жижиг, дунд зэргийн хэмжээтэйд тооцогдох ба 55-65 см урт, ар нуруу хэсэг нь харавтар, гэдэс хэвлий нь цагаан дээр хар зурвастай байна. Эрэгчин, эмэгчин нь гадаад үзэмжээр төстэй, залуу бүргэд нь бордуу зүстэй юм.
Тэд жижиг хөхтөн, хэвлээр явагчид, шувуу зэргээр хооллоно.

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Жэймс Прэскотт Жоуль

**Жэймс Прэскотт Жоуль** () (1818 оны 12 дугаар сарын 24-нд төрж, 1889 оны 10 дугаар сарын 11-нд нас барсан) нь Английн Ланкаширийн Салфордод төрсөн физикч, шар айраг нэрэгч байсан. Жоуль дулааны шинж чанарыг судалж, түүний механик ажилтай хамааралтай болохыг нээжээ (энергийг үз).  Энэ нь энерги хадгалах онол гарахад хүргэсэн бөгөөд улмаар термодинамикийн нэгдүгээр хууль гарчээ. Энергийн нэгжийг түүний нэрээр жоуль гэж нэрлэсэн юм. Тэрээр Лорд Кэлвинтэй хамтран температурын туйлын хуваарийг бий болгож, соронзон стрикцийг ажиглан, цахилгаан гүйдэл эсэргүүцлээр дамжин ялгарсан дулаантай холбоотой болохыг олж тогтоосон нь өдгөө Жоулийн хууль гэгддэг.

## Тайлбар 
## Нэмэлт унших материал 
* 
* 
* 
* Fox, R, "James Prescott Joule, 1818–1889", in 
* 
* 
* 
* — (2004) "Joule, James Prescott (1818-1889)", *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press,  (subscription required)
* 
* 

## Цахим холбоос 
* Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website *On the Mechanical Equivalent of Heat* and *On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power*
* Joule's paddle-wheel apparatus at London Science Museum
* *Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids*, Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule.
* University of Manchester material on Joule - includes photographs of Joule's house and gravesite
* Dictionary of National Biography (1892) - entry for Joule
* - obituary with brief comment on Joule's family
* Joule Physics Laboratory at the University of Salford


Ангилал:19-р зууны физикч
Ангилал:Их Британийн исгүүрчин
Ангилал:Цахилгаан техникийн анхдагч
Ангилал:Копли медаль шагналтан
Ангилал:Шар айраг судлаач
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Турины Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1818 онд төрсөн
Ангилал:1889 онд өнгөрсөн
Шинэ Гвинейн бүргэд

**Шинэ Гвинейн бүргэд**, *Harpyopsis novaeguineae*, нь 90 см урт, бор саарал өнгөтэй махчин шувуу бөгөөд  ***Harpyopsis*** төрлийн ганц зүйл юм. Тэд богино залаа, хүчирхэг хошуу, томдуу нүд, урт дугуйрсан сүүл, хурц хумстай ба хэвлий хэсэг нь цагаан байдаг. 

Эмэгчин нь эрэгчингээс биеэр арай том байна. Энэ бүргэд нь зөвхөн Шинэ Гвинейн дулаан бүсийн ой шугуй ууланд өндөр модонд үүрлэн амьдарна. 

Шинэ Гвинейн бүргэд хөхтөн амьтан, шувуу болон могой барьж иддэг.

Байгаль орчны өөрчлөлт болон өдийг нь авах гэж агнаснаас  тоо толгой нь цөөрч буй юм.

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet
* IUCN Red List

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Родерик Маккиннон

Родерик Маккиннон (, 1956 оны 2 сарын 19-нд төрсөн) нь Рокфеллер Их Сургуулийн Невробиологи, биофизикийн профессор бөгөөд ионы сувгийн тухай судалгаагаараа 2003 онд Петер Агрегийн хамтаар химийн салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:АНУ-ын химич
Ангилал:АНУ-ын биохимич
Ангилал:Рокфеллер их сургуулийн багш
Ангилал:Дотрын эмч
Ангилал:20-р зууны эмч
Ангилал:21-р зууны эмч
Ангилал:20-р зууны химич
Ангилал:21-р зууны химич
Ангилал:Кристаллографч
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Альберт Ласкерын шагналтан
Ангилал:Луиза Гросс Хорвицын шагналтан
Ангилал:Олон Улсын Гайрднер шагналтан
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1956 онд төрсөн
Чарльз Линдберг

thumb|200px|Чарльз Линдберг "Спирит оф Сент-Луйс" онгоцтойгоо. 1927 он
**Чарльз Августус Линдберг** (, 1902 оны 2 сарын 4 - 1974 оны 8 сарын 26) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын нисгэгч, зохиолч, зохион бүтээгч, аялагч юм. 

1927 оны 5 сарын 20-21-нд АНУ-ын агаарын шуудангийн нисгэгч байсан тэрээр Нью-Йоркийн Лонг Айленд дахь Рузвельт Филдээс Францын Парис хүртэл нэг хүний суудалтай, ганц хөдөлгүүртэй "Спирит оф Сент-Луйс" онгоцоор замдаа зогсолгүй нисэж, Атлантын далайг туулсан анхны хүн болсон нь түүнийг ихээхэн нэр алдартай болгожээ. Армийн бэлтгэл офицер Линдберг уг амжилтаараа армийн хамгийн дээд шагнал "Алдрын одон"-г хүртсэн байна.

1920-иод оны сүүл, 30-аад оны эхээр Линдберг алдар хүндээ ашиглан АНУ-ын иргэний агаарын тээврийн салбарыг сурталчилж байв. Тэрээр мөн 1931 онд Умард Номхон далайг ч замдаа буулгүй туулж чадсан байна. Харамсалтай нь 1932 онд түүний 1 настай хүү бага Чарльз Августус Линдберг хулгайлагдаж, хороогдсон бөгөөд хожим "Зууны гэмт хэрэг" гэгдэх болсон юм.

## Цахим холбоос 
* Линдберг сан
* 


Ангилал:Агаарын тээврийн пионер
Ангилал:Пулитцерын шагналтан
Ангилал:АНУ-ын армийн агаарын зэвсэгт хүчний нисгэгч
Ангилал:АНУ-ын нисгэгч
Ангилал:АНУ-ын хүндэт медаль шагналтан
Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Нислэгийн Гавьяаны Загалмай шагналтан
Ангилал:Германы Бүргэд Гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Лондоны хүндэт иргэн
Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:АНУ-ын чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:Атлантын далайн тээврийн түүх
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1902 онд төрсөн
Ангилал:1974 онд өнгөрсөн
Эллери Кларк

**Эллери Хардинг Кларк** (, 1874 оны 3 сарын 13 &ndash; 1949 оны 2 сарын 17) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч байв. Тэрээр орчин үеийн анхны олимпын наадамд өндрийн харайлт, уртын харайлтын төрөлд аваргалжээ.

## Biography
Массачусеттс муж улсын Ийст Роксбүрид төрсөн тэрээр одоогоор өндрийн болон уртын харайлтын 2 төрөлд олимпын аварга болсон цорын ганц хүн юм. 1896, онд Афин хотноо орчин үеийн анхны олимп зохион байгуулагдахад Харвардын Их Сургуулийн оюутан байсан Кларк амжилттай суралцдаг байсан учраас Харвардын ИС-ийн өөр нэг оюутан, олимпын аварга болсон Жеймс Конноллигаас ялгаатай нь сургуулиасаа чөлөө авч чадсан гэдэг. Кларк нь 1893-аас 1912 оны хооронд тэмцээн уралдаануудад өндөр түвшинд оролцож байжээ.

Кларк уртад харайхдаа малгайгаараа үсрэх газартаа тэмдэг тавьдаг зуршилтай байв. Эхний 2 удаад шүүгч (Грекийн хаан I Константин) түүний малгайг авч тавьснаас болоод харайлтаа амжилтгүй гүйцэтгэсэн хэдий ч 3 дахь оролдлогоо малгайны тусламжгүйгээр амжилттай хийсэн нь алтан медаль хүртэхэд хангалттай байв. Тэр 6.35 метр харайжээ. Дараа нь өндрийн харайлтад 1.81 метр дээгүүр давж түрүүлсэн байна. Удаах байранд орсон АНУ-ын Коннолли болон Роберт Гарретт нар дөнгөж 1.65 метр дээгүүр давжээ. Кларк мөн бөөрөнцөг түлхэлтийн төрлөөр оролцсон бөгөөд 7 хүнээс сүүлийн гуравт оржээ.

Тэрээр харайлтын төрлөөр улсынхаа аварга болж үзээгүй аж.

Эллери мөн 1904 оны Сент-Луйсын олимпод декатлон буюу арван төрөлтийн төрлөөр өрсөлджээ. Тэр 5 төрлийн дараа бронхитоос болж тэмцээнийг орхисон ч эцсийн дүнгээр 6-р байрт орсон юм.

Кларк 1991 онд АНУ-ын хөнгөн атлетикийн алдрын танхимд багтжээ.

## Цахим холбоос 
* АНУ-ын хөнгөн атлетикийн алдрын танхим

Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын уртын харайгч
Ангилал:АНУ-ын өндрийн харайгч
Ангилал:Уртын харайлтын олимпын аварга
Ангилал:Өндрийн харайлтын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:1896 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1904 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1874 онд төрсөн
Ангилал:1949 онд өнгөрсөн
Испани хан бүргэд

**Испани хан бүргэд** (мөн **Иберийн хан бүргэд** , **Адалбэртийн бүргэд** гэгддэг) (*Aquila adalberti*) нь  Дорнын хан бүргэд-тэй (*Aquila heliaca*) ойр холбоотой юм. 

Энэхүү бүргэд нь зөвхөн төв ба баруун өмнөд  Испани, Португалд таарах ба мөн хойд Мароккод байж болзошгүй. Урьд энэ бүргэдийг  Дорнын хан бүргэдийн дэд зүйл гэж үзэж байсан ч ялгаатай зүйл болох нь тогтоогдсон болно.

Испани хан бүргэд нь жижгэвтэр, **2.5-3.5 кг**, **75-84 см** урт биетэй. Тэд голдуу туулайгаар хооллох ч өөр амьтад, тухайлбал чандага, тагтаа, хэрээ, нугас, ятуу, мэрэгчид гэх мэт иддэг.
Өдгөө энэхүү бүргэд хүний буруу үйл ажиллагаанаас шалтгаалан маш ховордож цөөрөөд байгаа ба нийт тоо толгой нь 500 хүрэхгүй гэсэн тооцоо бий.

## Эшлэл 
* **Cramp**, S. & **Simmons**, K. E. L. (1980) Birds of the Western Palearctic, Vol. 2. Oxford University Press, Oxford.
* **Ferguson-Lees**, James & **Christie**, David A. (2001): *Raptors of the World*. Houghton Mifflin, Boston.  ISBN 0-618-12762-3
* **Ferrer**, Miguel (2001): *The Spanish Imperial Eagle*. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-34-2
* **Meyburg**, B. U. (1994): [210 & 211: Imperial Eagles]. *In:* del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (editors): *Handbook of Birds of the World, Volume 2: New World Vultures to Guineafowl*: 194-195, plate 20. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-15-6
* **Padilla**, J. A.; Martinez-Trancón, M.; Rabasco, A. & Fernández-García, J. L. (1999): The karyotype of the Iberian imperial eagle (*Aquila adalberti*) analyzed by classical and DNA replication banding. *Cytogenetics and Cell Genetics* **84**: 61–66.  (HTML abstract)
* **Sangster**, George; Knox, Alan G.; Helbig, Andreas J. & Parkin, David T. (2002): Taxonomic recommendations for European birds. *Ibis* **144**(1): 153–159.  PDF fulltext
* **Schuhmacher**, Eugen (1973): Europe's Paradises 
* **Seibold**, I.; Helbig, A. J.; Meyburg, B. U.; Negro, J. J. & Wink, M. (1996): Genetic differentiation and molecular phylogeny of European Aquila eagles (Aves: Falconiformes) according to cytochrome-*b* nucleotide sequences. *In:* Meyburg, B. U. & Chancellor, R. D. (eds): *Eagle Studies*: 1–15. Berlin: World Working Group on Birds of Prey.

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Бөгж

[right|thumb|235px|[Дакрын гүнгийн ахайтан Мари Нэвиллийн зүүсэн бөгжнүүд, 1559 он.]]

**Бөгж** гэдэг нь цагираг хэлбэртэй, хуруунд зүүдэг гоёл чимэглэлийн зүйл юм.

Бөгжийг эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн аль аль нь түгээмэл хэрэглэдэг бөгөөд янз бүрийн материалаар хийгдсэн байдаг. Металл, хуванцар, модон, ясан, шилэн, чулуун гээд олон янзын бөгж бий. Бөгжийг мөн индранил, маргад, алмааз зэрэг үнэт чулуугаар чимсэн байх нь элбэг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Инсигниа

Ангилал:Хуруу
Парэтогийн зарчим

**Парэтогийн зарчим** () буюу **80:20-ийн дүрэм** () гэдэг нь олон үзэгдлийн хувьд нийт үр дүнгийн 80 хувь нь зөвхөн 20 хувиас нь л шалтгаалдаг гэх зарчим юм. 1906 онд Италийн эдийн засагч Вильфредо Парэто Италийн нийт газар нутгийн 80%-г хүн амын 20% нь эзэмшиж буйг ажигласан бөгөөд хожим Иосиф М.Журан энэхүү зарчмыг санал болгож, Парэтогийн нэрээр нэрлэсэн байна. Бизнест "Нийт борлуулалтын 80%-г худалдан авагчдын 20% нь хийдэг" гэдэг. Математикт "Хангалттай олон тооны оролцогчид тодорхой зүйлсийг хувааж хэрэглэдэг гэвэл оролцогчдын (100 − *k*)% нь нийт зүйлсийн *k*%-г эзэмшдэг байх тийм *k* гэсэн тоо 50-иас (50 бол харьцангуйгаар тэнцүү хуваагдсан) 100-гийн (100-д ойрхон бол маш цөөхөн хэсэг нь бараг бүгдийг эзэмшдэг) хооронд олдох нь тодорхой". 80% гэдэг тоо нь математикийн хувьд ямар нэгэн тусгай утга агуулахгүй боловч амьдрал дээр олон тохиолдолд *k* нь 80-ийн орчимд байдаг байна.

Ангилал:Статистик
Ангилал:Туршлагын судалгаа
Алаг тогоруу

**Алаг тогоруу** (*Grus japonensis*),( мөн **Япон тогоруу** , **Манжуур тогоруу** гэгддэг) нь Дэлхийд  2-т орох ховордсон тогоруу юм.  Зүүн Азид энэхүү шувуу нь аз, урт  нас, үнэнчийн бэлэгдэлд тооцогддог. 

Алаг тогоруу **140 см** өндөр, **7.7-10 кг** жинтэй. Нас бие гүйцсэн нь цагаан ба толгой дээрээ улаан судалтай байна. Бүртгэгдсэн хамгийн хүнд алаг тогоруу 15 кг жинтэй байв. 

Зун болон хаврын улиралд Сибирь, Монголын  зүүн хойд хэсгийн нутгаар амьдарна. 2019 онд Нөмрөгийн Дархан цаазат газарт 1 хос ирж зуссан ба тухайн намар 16 ажиглагдсан. Намар орой болоход Солонгос, Хятад, Япон, Тайвань улсын нутагт нүүдэллэдэг.

Голдуу 2 өндөг гаргаж зөвхөн 1 нь л өсөж томордог ажээ. 
left|thumb|200px|
left|thumb|200px|
Тэд жижиг хоёр нутагтан, хорхой шавьж, намаг цөөрөмд ургах  ургамлаар хооллоно.

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet.
* International Crane Foundation Red-crowned Crane page

Ангилал:Тогорууныхан
Дэлгэрэнгүй тогос

**Дэлгэрэнгүй тогос**  нь Австралид амьдардаг 2 зүйл шувуу бөгөөд эргэн тойрон дахь элдэв дуу чимээг дуурайн дуугарах чадвар нь алдартай. Эрэгчин нь онцлог завсрын өнгөтэй өд бүхий, дэлгэхэд дэвүүр мэт хэлбэрийн том, гоёмсог урт сүүлтэй. 

## Зүйлүүд 
2 зүйлийн дэлгэрэнгүй тогос бий.
* **Superb Lyrebird** эсвэл **Weringerong** (*Menura novaehollandiae*) гэгдэх зүйл нь 74-98 см урт, бор шувуу хэлбэртэн баг дотор 3-т орох том биетэй болно. 
* **Албэртийн дэлгэрэнгүй тогос** (*Menura alberti*) нь арай жижиг, эрэгчин нь хамгийн томдоо 90 см урт байна. 

## Үржил 
Энэ шувуу нь газар дээр голдуу амьдрах ба эмэгчин нь үүр засан нэг өндөг гаргадаг. Өндгөө ганцаараа 50 өдөр орчим даран дэгдээхэй гарна. Эрэгчин нь дэгдээхэй өсгөж тэжээхэд ч мөн оролцдоггүй ажээ.

## Идэш тэжээл 
Дэлгэрэнгүй тогос шавж, аалз, чийгийн улаан, заримдаа ургамлын үр иднэ.  

## Зан авир 
Тэд аюул тохиолдоход нисэхээсээ гүйж зугтах бөгөөд заримдаа вомбатын үүр нүхэнд орж амь хорогддог байна.
Дэлгэрэнгүй тогос нь бусад амьтан шувуудын дуу, машины моторын чимээ, нохой хуцах, хөгжмийн зэмсэг, модны хөрөө, хүүхдийн уйлах болон хүний дуу хоолойг дууриаж чаддаг ажээ.

## Цахим холбоос 
* Albert's lyrebird *(Menura Alberti)* 
* Lyrebird photos and information 
* Lyrebird photo and information

Ангилал:Боршувуутан
Шивэр хөхбух

**Шивэр хөхбух** эсвэл **Саарал толгойт хөх бух**, урьдны нэр *Лапланд хөх бух*, (***Poecile cinctus***,  *Parus cinctus*) нь **Хөхбух** овгийн бор шувуу хэлбэртэн шувуу юм. Энэ шувуу Скандинав, хойд Ази, Хойд Америк, Аляска, Канадад өргөн тархан амьдардаг ба нүүдэлдэггүй.

Шивэр хөхбух нь томхон биетэй хөх бух бөгөөд  **13.5–14 см** урт, **11–14.3 гр** жинтэй. Хар бордуу өнгийн толгой, цагаан хацар, бор дал, хардуу далавч, гэдэс хэвлий хэсэг нь цагаан ба хажуу бөөр нь цайвар бор юм. 

Бусад ихэнх хөхбухын хамт *Parus* төрөлд тооцогдож байсан ч, шинжилгээний үндсэн дээр *Poecile* төрөлд салгаж тооцох болсон. 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хөхбухынхан
Номин хөхбух

**Номин хөхбух**, *Cyanistes cyanus* (*Parus cyanus*), нь Хөх бух овгийн жижиг бор шувуу хэлбэртэн шувуу юм. Энэхүү шувуу нь Орос болон төв Азид өргөн тархан нутаглана.

Номин хөхбух навчит болон холимог ой мод, бутлаг, намагтай сэрүүн бүсэд амьдарна. Нүүдэллэхгүй бөгөөд модны нүхэнд үүрлэн 10 орчим өндөг гаргадаг. Тэд жавьж, ургамлын үрээр хооллоно.

Биеийн урт 12-13 см, толгой, сүүл, далавчны уг, хэвлий хэсэг нь цагаан, нүдний орчим бараан ба нуруу хэсэг нь цэнхэр өнгөтэй.

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Хөхбухынхан
Ангилал:Евразийн шувууд
Алгар шувуу

д.]]

**Алгар шувуу** эсвэл  **Бор бужиранга** (*Carduelis carduelis*) нь жижиг бор шувуу хэлбэртэн шувуу юм. 

## Тархалт 
Энэхүү шувуу нь Европ, Хойд Африк, баруун болон төв Азид ой модот нам дор газар амьдарна. Хүйтэн бүсэд амьдардаг нь дулаан газар зорин нүүдэллэдэг.

## Гадаад төрх 
Алгар шувуу 12-13 см урт, далавчаа дэлгэхэд 21-25 см, биеийн жин нь 14-19 гр байна. Эрэгчин, эмэгчин нь гадаад төрхөөр онц ялгаагүй, улаан нүүр, хар цагаан толгой, нуруун хэсэг нь бордуу, гэдэс хэвлий нь цайвар, хар шар өнгийн далавчтай. Цагаан өнгийн урт, шовх үзүүртэй хошуу, салаалсан сүүлтэй байна. Залуу алгар шувууны хошууны үзүүр саарал, хар байдаг. 

## Таксоном 
Зүйлүүд нь 2 гол бүлэгт хуваагддаг.
;*Carduelis carduelis carduelis* бүлэг.
* *Carduelis carduelis balcanica*. Зүүн Өмнөд Европ.
* *Carduelis carduelis brevirostris*. Хойд Кавказ.
* *Carduelis carduelis britannica*. Их Британи арал
* *Carduelis carduelis carduelis*. Европын ихэнх газар, Скандинав.
* *Carduelis carduelis loudoni*. Өмнөд Кавказ, Иран.
* *Carduelis carduelis major*. Баруун Сибирь.
* *Carduelis carduelis niediecki*. Баруун өмнөд Ази, зүүн хойд Африк.
* *Carduelis carduelis parva*. Атлантын арлууд, баруун хойд Африк.
* *Carduelis carduelis tschusii*. Корсика, Сардини, Сицили.
;*Carduelis carduelis caniceps* бүлэг.
* *Carduelis carduelis caniceps*. Төв Өмнөд Ази.
* *Carduelis carduelis paropanisi*. Афганистан, баруун Гималай.
* *Carduelis carduelis subulata*. Төв Өмнөд Сибирь.

## Зан авир 
Тэд жижиг үр, шавьжаар хооллоно. Өндөр навчит модонд үүрлэн 4-6 өндөг гаргаж 11-14 хоног дараад ангаахай болдог байна.
Өвлийн улиралд 40 ба түүнээс дээш тоогоор цуглан сүрэглэнэ. 

Алгар шувуу нь чихэнд чимэгтэй жиргэдэг ба Европ болон Хойд Америкт цэцэрлэгт үүр барин хооллож татдаг байна.

## Цахим холбоос 
* Information on European Goldfinches being reported in the U.S. Midwestern states; includes request for sightings. 
* European Goldfinch videos on the Internet Bird Collection
* Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta

Ангилал:Бужиргынхан
Пала гөрөөс

**Пала гөрөөс** (*Aepyceros melampus* Грекээр αιπος, *aipos* "өндөр" κερος, *ceros* "эвэр" + *melas* "хар" *pous* "хөл") нь дунд хэмжээний Африк гөрөөс юм. Энэхүү гөрөөс нь Кени, Танзани, Свазиланд, Мозамбик, хойд  Намиби, Ботсвана, Замби, Зимбабве, өмнөд Ангол, Өмнөд Африк, Уганда улсын нутагт амьдарна. Нийт 1,600,000 тоо толгой бий. Энэхүү гөрөөс нь махчин амьтдаас зугтах зэрэг үедээ 80-90 кмц хүртэл хурдан давхиж чадах ба үргэж цочихдоо 10 м урт, 3 м хүртэл өндөр үсэрч харайж чадна.

## Гадаад төрх 
 Пала гөрөөс **73-92 см** өндөр, эрэгчин нь **46-76 кг**, эмэгчин нь **37-50 кг** жинтэй байна. Эрэгчин нь үетэй мэт мушгирсан 90 см хүртэл урт хурц шовх эвэртэй ба эмэгчин нь эвэргүй. Нуруун хэсэг нь хүрэн бордуу, гэдэс хэвлий нь цайвар цагаан өнгөтэй.

## Галлерей 

Image:Group of Impala.jpg| Эмэгчин пала гөрөөс
Image:Aepyceros melampus petersi.jpg|
Image:Impala leaping from water.jpg|
Image:impala.JPG|Өмнөд Африкт.
Image:Aepyceros_melampus.jpg|Замбид.
Image:Aepyceros melampus (Sigean).jpg|Эрэгчин.
Image:Rooibok.jpg| 
Image:104 2033SenegalAntilopes.jpg| 
Image:Impala_en_Tanzanie.JPG| 
Image:Impala_(xndr).JPG| 
Image:Impala_Etosha.JPG| 
Image:Cheetah_with_impala_kill.jpg| 

## Гадаад холбоос 
* Impala: summary from the African Wildlife Foundation

Ангилал:Эвэртэн
Америк дорго

**Америк дорго**, *Taxidea taxus*, нь Хойд Америкийн нэг зүйл дорго бөгөөд Европ дорготой төстэй ч биеэр жижиг юм.

Энэхүү дорго АНУ-н баруун ба төв хэсэг, Мексикийн хойд хэсэг болон төв Канадад таарна. 

## Таксоном 
Нохой зээх, үен зэрэг бусад мах идэшт гишүүдийн хамт Суусрынхан овогт багтана. Америк дорго нь Евразийн дорго, Балны дорготой хамт доргоны 3 дэд овгийн нэг юм.

## Гадаад төрх 
Тэд богино, хүчирхэг хөлтэй, **60-75 см** урт, **7-9 кг** жинтэй байна. Эрэгчин нь эмэгчинээс биеэр том ба намар тарга сайтай үедээ 11.5 кг хүрдэг.
Америк дорго гурвалжиндуу нүүртэй ба хар цагаан судалтай.

## Идэш тэжээл ба зан авир 
Тэд зурам, сохор номин, тарвага, нугын нохой, оготно зэргээр хооллодог. Мөн газар үүрлэн амьдардаг шувууд, гүрвэл, хоёр нутагтан, загас, өмхий хүрэн, шавьж, наран цэцгийн үр, эрдэнэшиш, мөөг зэрэг иднэ.
Америк дорго голдуу шөнөөр идэвхтэй ч өдрийн цагаар мөн хоол тэжээл хайн явдаг. Өвөл ичдэггүй боловч үйл хөдлөл нь суларна.
Тэд заримдаа үнэг гэх мэт амьтны орхисон үүр нүхэнд амьдардаг. Ганцаар амьдралтай ба зуны улиралд үржилд ордог. 

## Гадаад холбоос 
* [Ontario Badgers (information about the American Badger and the research of their endangered Ontario population)

Ангилал:Суусар(https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BB:%D0%A1%D1%83%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80)
Монгол орны мөлхөгчдийн жагсаалт

Монгол орны мөлхөгчдийн жагсаалт.

## **Агуулга**
Монголд 14 зүйлийн гүрвэл, 9 зүйлийн могой, нийт 23 зүйлийн мөлхөгчид тэмдэглэгдсэн байдаг.

## **Гүрвэлийн салбар баг. Sauria** 
* **Геккон гүрвэлийн овог. Gekkonidae** Gray, 1825 
** Төмөр гүрвэл (*Alsophylax pipiens*)
** Говийн махир хуруут гүрвэл, Говийн нүцгэн хуруут гүрвэл (*Cyrtopodion elongatus*)
** Пржевальскийн нохой гүрвэл (*Teratoscincus przewalskii*)

File:GMHGTushig.jpg|Говийн махир хуруут гүрвэл
File:GMHGTushig1.jpg|Говийн махир хуруут гүрвэл
File:NGTushig.jpg|Пржевальскийн нохой гүрвэл

* **Замба гүрвэлийн овог. Agamidae** Gray, 1827 
** Замба гүрвэл (*Paralaudakia stoliczkana*)
** Тойрмын хонин гүрвэл (*Phrynocephalus helioscopus*)
** Цоохор хонин гүрвэл (*Phrynocephalus versicolor*)

File:Laudakia_stoliczkana,_Eej_Khairkhan_Natural_Monument,_Tsogt_sum,_Govi-Altai_province,_North_Gobi_Desert,_Mongolia_9.JPG|Замба гүрвэл
File:Phrynocephalus versicolor.jpg|Цоохор хонин гүрвэл

* **Жинхэнэ гүрвэлийн овог. Lacertidae** Cope, 1864
** Монгол гүрвэл (*Eremias argus*)
** Толбот гүрвэл (*Eremias arguta*)
** Могой гүрвэл (*Eremias multiocellata*)
** Говийн гүрвэл (*Eremias przewalskii*)
** Загалт гүрвэл (*Eremias vermiculata*)
** Зүүнгарын гүрвэл (*Eremias dzungarica*)
** Гавшгай гүрвэл (*Lacerta agilis*)
** Зулзагалагч гүрвэл (*Zootoca vivipara*)

File:PICT0981.JPG|Толбот гүрвэл
File:Lacerta agilis from Tomsk.jpg|Гавшгай гүрвэл
File:WaldeidechseB064.jpg|Зулзагалагч гүрвэл

## **Могойн салбар баг.** **Serpentes** 
* **Аварга могойн овог. Boidae** Gray, 1825 
** Тэмээн сүүл могой (*Eryx tataricus*)

File:TSMTushig.jpg|Тэмээн сүүл могой

* **Нарийн могойн овог. Colubridae** Oppel, 1811 
** Нарийхан могой, Нарийн могой (*Orientocoluber spinalis*)
** Рашааны могой (*Elaphe dione*)
** Хар мөрний цариг могой (*Elaphe schrenckii*)
** Усны могой (*Natrix natrix*)
** Сум могой (*Psammophis lineolatus*)

File:Natrix_Natrix_head_2009_G2.jpg|Усны могой
File:Psammophis lineolatus; Qyzylorda province; 052007.jpg|Сум могой

* **Хорчигнуурт могойн овог. Viperidae** Bonaparte, 1840
** Эгэл бамбай хоншоорт (*Gloydius halys*)
** Уссурын  бамбай хоншоорт могой (*Gloydius ussuriensis*)
** Эгэл загалмайт могой (*Vipera berus*)

File:Gloydius halys 1.JPG|Эгэл бамбай хоншоорт могой
File:Kreuzotter_(Skagen,_Denmark).jpg|Эгэл загалмайт могой

## Ашигласан ном зохиол 
* Монгол орны хоёр нутагтан, мөлхөгчдийн улаан данс, 2006
Ангилал:Монголын амьтан ургамал