Орхон гол

**Орхон** (монгол бичгээр Зураг:Orqun Orqon.png *орхон*) гол  нь Монголын хамгийн урт гол.

Хангайн нурууны Суварга хайрхан (3,179.1 м)  уулын өвөр, Хар хуштын давааны (2,670 м ) зүүн өмнөд хажуугаас эх авч 1,149 км урсаад Сэлэнгэ мөрний баруун талаас Сүхбаатар хотын дэргэд нийлдэг бөгөөд Сэлэнгэ мөрний хамгийн том цутгал гол юм. Ус цуглуулах талбай нь 131,635 км² бөгөөд энэ нь Монгол орны нутаг дахь Сэлэнгэ мөрний сав газрын 47.2 %, Сэлэнгэ мөрний сав газрын 29.4% болно. Орхон голын эхний хэсгийг Хангайн нурууны Байгалийн цогцолборт газарт багтаасан.

Орхон эхний хэсэгтээ Улиастай гол, Цагаан Гүүт гол, Тонгорог гол, Цагаан гол, Улаан гол зэрэг олон голуудыг нийлүүлж авдаг. Мөн жаахан доошлоод зүүн талаасаа Тамир гол, Хавчуу гол, баруун гараасаа Нарийн гол (Хөгшин Орхон), Туул гол, Хараа гол, Ерөө гол, Шарын гол зэрэг олон голыг нийлүүлдэг.

Эх хэсэгтээ уулархаг газраар урсдаг, хөндийдөө хүрмэн чулуун гүн хавцалтай, адаг хэсэгтээ их өргөн болдог. Туул гол нийлсний дараа Орхон гол нь олон салаа болж урсдаг, Голын өргөн нь ихэссээр 150 м хүрнэ. Ерөө гол нийлснээс хойш усны түвшин нь хурдан дээшилдэг. Орхоны хөндий нь нугатай, тариалангийн ихээхэн талбайтай. Эрдэнэ-Зуу (Өвөрхангай) орчимд Орхоны усыг усжуулалтад ашигладаг. Энд 8150 га талбайг услах чадалтай. Услалтын системийн суваг байдаг. Суваг дээр 528 квт чадалтай усан цахилгаан станц бий. Энэ бол манай улсын анхны усан цахилгаан станц юм. Орхон голыг Туулын адаг хүртэл усан замд ашиглаж болно гэж үздэг. Хөндий нь их өргөсч 10 км, голын өргөн нь 250 м, усны гүн нь 3.5 м, урсгалын хурд нь 2.5 м/с хүрнэ. Усны сүлжээний нягтшил нь 0.08 км/км.

Орхон голын олон жилийн дундаж урсац 1970-2019 оны хүртэлх хэмжилтээр Орхон - Бат-Өлзий Харуулд 11.95 м3/с бол түүний урсац Хархорин сум хүртэл ялимгүй нэмэгдэж 12.64 м3/с болдог байна.

Орхон голын мөсний үзэгдэл 10 дугаар сарын дундаас ажиглагдаж эхлэх ба 11-р сард хадаалж 10 орчим хоног хөлдүү байна. Гүн нь 3.5 м, урсгалын хурд нь 2.5 м/с хүрнэ. Орхоны адаг нь (Сүхбаатар хотын орчимд) 602 м өндөрт байдаг. Адаг хавьдаа усны дундаж урсан өнгөрөлт нь 116 м³/с, урсацын модуль 0.76 л/с.км болдог. Усжуулахад ашигладаг. Орхонд зэвэг, цурхай, булуу цагаан, алгана, гутаар зэрэг загас бий. Орхон гол нь XVIII зууны "Халх журам" хуулиар хүрээний орчмоос амьтан агнахыг хориглосон газрыг цаад хил бож байв.

## Түүхийн баримтууд
Орхон голын хөндий нь эртний монгол орны нутаг дэвсгэрийн хувьд хүн ам төвлөрөн суух хамгийн тохиромжтой бүс нутгуудын нэг байсан байна. Ийм учраас энд Эртний түрэг, Уйгур болон Хиргисийн хант улсуудын төв суурин газар нийслэл хотууд нь байсан болох нь археологийн судалгаагаар батлагджээ. Түүнээс гадна Орхоны хөндийд Их Монгол улсын нийслэл Хархорин хотын туурь байдаг. Мөн Орхоны хөндийгөөс эртний Хүннүгийн үеийн археологийн олдвор хүртэл олддог байна.
Ер нь Орхоны хөндий нь монгол орны түүх соёлын төдийгүй дэлхийн хүн төрөлхтөний түүх соёлын дурсгалын хувьд үнэлж баршгүй үнэт өв тул 2004 онд Орхоны хөндийн соёлын дурсгалыг ЮНЕСКО Дэлхийн өв болгон бүртгэжээ.

thumb|left|Орхон голын Улаан Цутгалангийн хүрхрээ

## Цахим холбоос 
*

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Евразийн тал
Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем