open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Энхбатын Амартүвшин

**Энхбатын Амартүвшин** (1986 оны 3-р сарын 23-нд Сүхбаатар аймагт төрсөн) Монголын Дуурийн театрын баритон хоолоотой дуучин. 2011 онд Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, 2022 оны 8-р сарын 26-нд д Монгол улсын Ардын жүжигчин цол хүртсэн.

## Намтар 
Эцэг эхээс гурвуулаа. Айлын дундах хүү билээ. Түүний өвөг эцэг Монгол Улсын манлай уяач хүн байжээ. Тэрбээр багадаа хурдан морь унаж, Сүхбаатар аймгийн Халзан суманд хөдөөгийн хүүхдүүдийн адил монгол ахуйтай ойрхон өсөж, хүмүүжсэн гэдэг.

Мөн тэрбээр ичимхий хүүхэд байсан учир ганцаараа хонь хариулж явахдаа шавайгаа ханатал дуулчихдаг, онгорхой нүхтэй сав руу тонгойж цуурайтуулан дуулдаг байсан гэдэг.

Дунд сургуулийн 9-р ангидаа “Дуулахуй” хэмээх уралдаанд орж, СУИС-ийн дуулаачийн ангийн урилгатай ирсэн. Тэгээд  аравдугаар анги төгсөх жилээ тайлан тоглолт хийж, Ц.Ерөө багшийн шавь болсон түүхтэй.

2004-2009 онд Соёл урлагийн их сургууль суралцаж МУГЖ Ц.Ерөө багшийн ангийг төгссөн.

2009-2016 онд оноос Дуурь Бүжгийн Эрдмийн театраас сонгодог урлагийн ажлын гараагаа эхэлж театрын гоцлол дуучин болсон байна.

2016 оны 5-р сард анхны бие даасан "Энхбатын Амартүвшин" тоглолт хийсэн.

Тэрбээр өдгөө дуурийн урлагийн эх орон Италид ажиллаж, амьдарч байна.

## Шагналууд: 
***2011 он.П.И.Чайковскийн нэрэмжит олон улсын уралдааны 2-р байр, /ОХУ-ын Санкт-Петербург хот/***

***2012 оны зургадугаар сар. “The Placido Domingo’s Operalia” тэргүүн /БНХАУ-ын Бээжин/ байр***

***2015 оны зургадугаар сар “Cardiff singer of the World” уралдаан***

***Испанийн алдарт тенор Франческо Венасын нэрэмжит уралдаанаас мөнгөн медаль*** 

***ВВС телевизээс жил бүр зохион байгуулдаг “Cardiff singer of the World” тэмцээнээс үзэгчдийн хүсэлтээр тусгай шагнал***

***2017 оны нэгдүгээр сар. Италийн алдарт “Сан Карло” театрт***

***2017 оны долдугаар сар. Италийн хамгийн эртний алдартай тайз болох Арена Ди Веронад***

***2018 оны гуравдугаар сар. "Bravo" Хүндэт шагнал хүртлээ***

***2018 оны долоодугаар сар. Ж.Вердийн “Набукко” дуурийн гол дүр Набуккод***

***2018 оны аравдугаар сар. "Массимо" театрт***

***2019 оны хоёрдугаар сар. Италийн Торино хотын “Театро Рэжио”-д***

Ангилал:1986 онд төрсөн
Ангилал:Монголын дуурийн дуучин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Соёл Урлагийн Их Сургууль
Баунт нуур

**Баунт нуур** (; , *Baunt nuur*) нь Орос Улсын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Баунт аймгийн нутагт орших цэнгэг уст нуур юм.

## Мөн үзэх
*Оросын нуурын жагсаалт

## Эшлэл
## Гадаад холбоос
*
*Буриад улсын аялал жуулчлалын газар зүй

Баунт
Ангилал:Өмнөд Сибирийн нуруу
Бууж өгөх (дайн)

**Бууж өгөх** гэдэг нь дайнд ялагдсан тал нь ялсан талд бууж өгөхийг хэлнэ.

Ангилал:Дайн
Борис Акунин

**Борис Акунин** (жинхэн нэр **Григорий Шалвович Чхартишвили**, гүрж. გრიგორი შალვას ძე ჩხარტიშვილი; 1956 оны 5-р сарын 20-нд ЗХУ-ын Гүржийн Зестафони-д төрсөн) -оросын зохилч, япон судлаач эрдэмтэн, уран зохиол судлаач, орчуулагч, олон нийтийн зүтгэлтэн.  Мөн *Анна Борисова* болон *Анатолий Брусникин* гэсэн нууц нэрээр номоо хэвлүүлж байсан. 2014 оноос Лондон хотод амьдарч байгаа. 

## Намтар 
Тэрээр 1956 онд Эх орны дайнд оролцогч, их бууны офицер Шалва Ноевич Чхартишвили (1919—1997), орос хэл уран зохиолын багш Берта Исааковна Бразинская (1921-2007) нарын гэрт Зөвлөлт Гүржид төрсөн бөгөөд 1958 онд тэдний гэр бүл Москва руу нүүжээ. 

Тэрээр 1973 онд англи хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай № 36 сургууль төгсөөд 1978 хүртэл Москвагийн Их сургуулийн дэргэдэх Ази, Африкийн Дээд сургуулийн түүх-хэлзүйн ангид сурч төгссөн байна. Япон, англи хэлнээс уран зохиол орчуулдаг байжээ. Түүний орчуулгаар японы Мишсима Юкио, Маруяма Кэнзи, Яшуши Иноуэ, Симада Масахико, Абэ Кобо, Хоши Синъити, Кайко Такэши, Оока Сёхэй нарын зохиолууд хэвлэгдэж байжээ. Мөн америк, английн уран зохиолууд хэвлэгдэж байсан (Ти Си Бойл, Малкольм Брэдбери, Питер Устинов) юм.

1994-2000 онд оросын "Гадаадын уран зохиол" /Иностранная литература/ сэтгүүлийн ерөнхий редакторын орлогчоор, 20 боть «Японы уран зохиолын Антологи» номны ерөнхий редактороор ажилласан байна. 

1998 оноос хойш "Б. Акунин" гэж нууц нэрээр хэвлэгдэх болсон. Түүний "Очир эрдэнийн тэрэг" романы баатруудын нэг  "акунин" (япон. 悪人) "аюултай муу санаатан" гэж орчуулагддаг байна. Гэхдээ шүүмжлэлийн болон баримтад ажлуудаа өөрийн жинхэнэ нэрээр хэвлүүлдэг байна. 

2022 оны 3-р сард тэрээр Михаил Барышников, Сергей Гуриев нартай хамтран Украины дүрвэгсдэд зориулсан хөрөнгө босгох зорилготой "Жинхэнэ Орос" буяны төслийг эхлүүлсэн байна.

2024 оны 1-р сарын 27-нд Оросын Дотоод хэргийн яам Борис Акуниныг эрэн сурвалжлах жагсаалтад оруулсан.

2024 оны 2-р сарын 6-нд Москвагийн Басманный дүүргийн шүүхээс зохиолч Борис Акуниныг эчнээ баривчилсан байна. 

Тэрээр өнөөгийн Оросын Ерөнхийлөгч Владимир Путин болон бусад эрх баригчдыг эрс шүүмжилдэг гэдгээрээ алдартай ажээ.

Түүний зохиолууд 35 хэлээр орчуулагдсан бөгөөд Япон, Нидерланд, Герман, Итали, Франц, Финланд зэрэг орнуудад хэвлэгдээд байгаа ажээ.   

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Оросын зохиолч
Ангилал:Оросын орчуулагч
Ангилал:Москвагийн хүн
Ангилал:Гүржүүд
Ангилал:Оросын цагаач
Умардын аян дайн

**Умардын аян дайн** бол 1926-1928 оны хооронд Гоминданы удирдсан Үндэсний Хувьсгалт Арми коммунистуудтай хамтран Хятад улсыг цэргийн аргаар нэгтгэх зорилгоор явуулсан кампанит ажил юм. Кампанит ажилд оролцсон цэргүүдийн тоо 100,000-аас 250,000 хүртэл байв. ЗХУ нь Гоминданд зэвсэг, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн.

## Түүнчлэн үзэх 
* Хятадын түүх
* Дундад Иргэн Улс

Ангилал:Хятадын дайн
Доржсүрэнгийн Батбаяр

**Доржсүрэнгийн Батбаяр** нь Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Улсын начин
Чүлтэмийн Улаан

Чүлтэмийн Улаан- (1954 оны 4-р сарын 22-нд Сүхбаатар аймгийн Баруун-Урт суманд төрсөн) -Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, УИХ-ын гишүүн, шадар сайд, Сангийн сайд. 

**ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ, МЭРГЭЖИЛ**

1972 онд Нийслэлийн 10 жилийн 28 дугаар дунд сургууль

1977 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль Инженер- эдийн засагч мэргэжлээр

1992 онд ОХУ-ын Москва хотын Удирдлагын академи тус тус төгссөн.

**АЖИЛЛАСАН БАЙДАЛ**

1977-1985 онд Улсын төлөвлөгөөний комисст мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга

1985-1990 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв хороонд зааварлагч, тасаг, хэлтсийн эрхлэгч

1992-1996 онд П.Жасрайгийн Засгийн газрын Үндэсний хөгжлийн газрын дарга, сайд

1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн /Сүхбаатар аймгаас/

2000-2004 онд Монгол Улсын Н.Энхбаярын Засгийн газрын Сангийн сайд

2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

2004-2009 онд Үндэсний хөгжлийн хүрээлэнд захирал

2004-2006 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын Шадар сайд

2006-2007 онд Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн байнгын хорооны дарга

2007-2008 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд

2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга

2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

2012-2014 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд

2015-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн байнгын хорооны дарга

2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

2018-2020 оны 7-р сар Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд.

## Шагнал 
2001 онд Алтангадас одон, 2007 онд Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч цолоор шагнуулсан.

Ангилал:Монголын сангийн сайд
Ангилал:1954 онд төрсөн

Ангилал:Баруун-Уртын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын сайд
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Амьд хүн
Сангийн яам (Монгол)

**Сангийн яам** - Монголын санхүү, төсвийн таатай орчин бүрдүүлэх, санхүүгийн оновчтой удирдлагаар хангах үүрэгтэй Төрийн төв байгууллага.

## Түүх
* 1911 - 1924 онд Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам
* 1924 - 1943 онд Сангийн явдлын яам
* 1946 - 1990 онд БНМАУ-ын Сангийн яам
* 1990 оноос хойш Монгол улсын Сангийн яам

## Сайд нар 
* Гадинбалын Чагдаржав (1911- 1915)
* Лувсанбалдан (1915-1919)
* Гомбожавын Лувсанцэвээн (1920-1921)
* Дамбын Чагдаржав (1921.03.13 -1921.04.17)
* Дарьзавын Лосол (1921.04.17 - 1921.07.10)
* Солийн Данзан (1921.07.10 - 1923.04.06)
* Бунибазарын Дорж (1923 - 1924)
* Өлзийтийн Бадрах (1924 - 1925)
* Жигмэдийн Алтангэрэл (1925 - 1926)
* Санжийн Довчин (1926 - 1939)
* Юмжаагийн Цэдэнбал (1939 - 1940)
* Сономын Лувсан (1940 - 1941)
* Цэрэнжавын Бямбаа (1941 - 1946)
* Дэмчигийн Моломжамц (1948 - 1957)
* Бамдарийн Дүгэрсүрэн (1957 - 1963)
* Думаагийн Содном (1963 - 1969)
* Цэндийн Молом (1969 - 1979)
* Эрдэнийн Бямбажав (1979 - 1984)
* Дэмчигжавын Моломжамц (1984 - 1990)
* Аюурзанын Базархүү (1990 - 1992)
* Далрайн Даваасамбуу (1992 - 1995)
* Пунцагийн Цагаан (1996-1998)
* Бат-Эрдэнийн Батбаяр (Баабар, 1998-1999)
* Янсанжавын Очирсүх (1999-2000)
* Чүлтэмийн Улаан (2000-2004)
* Норовын Алтанхуяг (2004-2006)
* Надмидын Баяртсайхан (2006-2007)
* Чүлтэмийн Улаан (2007-2008)
* Сангажавын Баярцогт (2008-2012)
* Чүлтэмийн Улаан (2012-2014, 2 дахь удаагаа)
* Жаргалтулгын Эрдэнэбат (2014-2015)
* Баярбаатарын Болор (2015-2016)
* Баттогтохын Чойжилсүрэн (2016-2017)
* Чимэдийн Хүрэлбаатар (2017-2021)
* Болдын Жавхлан (2021.01.29- )

## Эшлэл
## Гадны холбоос
* mof.gov.mn Цахим хуудас

Ангилал:Монголын улс төр
Сангийн
Монгол
Ангилал:1924 онд байгуулагдсан
Чимбай (жанжин)

**Чимбай** (бас **Чимбо** гэж бичсэн нь бий) - монголын цэргийн жанжин, Тэмүжин Чингис хааны хамтран зүтгэгчдийн нэг.

## Намтар 
Тэрээр сүлдүс овгоос гаралтай, зарц Сорхон шарын хүү байв. Үүнээс гадна Чимбайд Чулуун гэдэг ах, Хадаан гэдэг охин дүү байсан. Залуу Тэмүжин тайчуудад олзлогдсон ба гэрээс гэрт албадуулан хонож байх үед Чимбай, Чулуун нарын хамт хонох ээлж болоход тэд түүний дөнгийг суллаж, хоригдлын зовлонг хөнгөвчилжээ. Тэмүжин зугтаж амжсанд Чимбай, Чулуун нарын эцэг Сорхон шар оргодлыг анзаарсан ч барьж өгөлгүй, мөрдөгчдийг түүнээс холдуулав. Эрэл зогсоход Тэмүжин цаашдын тусламжинд нь найдаж Сорхон шарын гэрт ирсэн. Сүүлийн энэ үйлдэл нь тийм ч их таалагдсангүй, тэр Тэмүжинг хөөх гэж байсан ч Чимбай, Чулуун нар эцгийгээ ятгаж чаджээ. Тэд Тэмүжинийг хорьсон байсан дөнгийг салгаж шатаагаад, түүнийг ноостой тэргэнд нуусан тул тайчууд нар оргодлыг олж чадаагүй байна. Тэмүжин гэртээ харих завшаан гартал Сорхон шарын өрх гэрт нуугдаж байв.

Цаашдаа Чимбай аав, ах хоёрын хамт Тэмүжинд зүтгэхээр ирсэн байна. Түүнийг 1204-1205 онд мэргидүүдийн эсрэг хийсэн аян дайнд оролцсон гэж дурдсан байдаг: Чимбай баруун жигүүрийн цэргийг удирдан мэргидийн бэхлэлт Тайхалыг бүсэлжээ. Монголын эзэнт гүрэн байгуулагдсаны дараа өөрийн хамтран зүтгэгчдэд эрх дарх хуваарилахдаа Чингис хаан Чимбай ба түүний төрөл төрөгсдийг дархалж, Сэлэнгэ мөрний дагуух мэргидийн газрыг нүүдэллэх нутаг болгон бэлэглэсэн ажгуу.

## Соёл урлагт 
### Уран зохиол 
* "Хар чоно" ("Der Schwarze Wolf") - немецийн зохиолч Курт Давидын роман;
* "Догшин жаран" ("Жестокий век") - зөвлөлтийн зохиолч И.К.Калашниковын роман (1978);
* "Чингис хааны зарлигаар" ("По велению Чингисхана") - оросын зохиолч Н.А.Лугиновын гурвалсан зохиол.
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Алкан

CnH2n+2 ерөнхий томьёонд захирагдах нүүрстөрөгчийн гинжин хэлхээндээ дан холбоо агуулсан ханасан нүүрстөрөгчдийг "алкан" гэнэ. Алканы анги бүлгийн нүүрсустөрөгчдийг өөрөөр мөн "парафин" гэж нэрлэх тохиолдол байна. 

### Молекулын бүтэц  
Алканы нүүрустөрөгчид дэх нүүрстөрөгчийн атом нь sp3 эрлийзжилттэй 4 ширхэг ковалент холбоо үүсгэдэг. Молекул дахь С-С холбоо нь ойролцоогоор 1.53 Å урттай байх ба орон зайд тетраэдр хэлбэртэй байна. 

### Нэршил ба гомолог эгнээ 
Алканы нүүрсустөрөгчдийг нэрлэхдээ молекулд агуулагдаж буй нүүрстөрөгчийн тооны угтвар дээр -ан дагавар нэмж залгадаг. Эндээс алканы гомолог эгнээг харвал: 

Ангилал:Алкан
Ангилал:Нүүрсустөрөгч
Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн

хоёр.]]

**Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн** (1867-1937) нь Монголын язгууртан, Ар Халхын Түшээт хан аймгийн Дархан засгийн хошууны бэйс байв. Хошууны засаг ноёд хоёр үе Манжийн хааны ургаас гүнж буулгасан бөгөөд нутаг дээр нь Их хүрээ суурьшсан тул хожим хэд хэдэн үе Хүрээнд суух сайдын тушаалыг үүрэглэж байв. Түүний нэрт өвөг дээдэс бол Галдандорж, Ринчиндорж нар юм. 

1884 онд тэрээр эцгийнхээ албыг өвлөн авсан. 1899 онд Бадаргуулт төр хааны зарлигаар Пунцагцэрэнг Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайдын албан тушаалд томилжээ. 1911 онд Олноо Өргөгдсөн Монгол улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад тус хошууны засаг ноён Пунцагцэрэн Хүрээний монгол сайдаар сууж байсан бөгөөд тусгаар тогтнолын хэрэгт идэвхийлэн зүтгэсэн тул дархан засаг, чин вангийн зэрэг хүртжээ. 1937 онд Их Хэлмэгдүүлэлтэд хүү Минжүүртэйгээ хамт нас баржээ.

Ангилал:Алтан ураг
Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн
Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн
Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч
Ангилал:1867 онд төрсөн
Ангилал:1937 онд өнгөрсөн
Хорасан

ба Хорезмын хамт]]

**Хорасан** эсвэл **Хурасан** ( *Chorāsān*, заримдаа *Хорассан* гэж бичих нь бий), хойд бүс нутагтай нь хамтад нь **Хорасан ба Мā варā’ aн-нахр** (араб-персээр **خراسان و ما وراء النهر** *Ḫurāsān wa Mā warāʾ an-nahr*) гэдэг нь Төв Азид орших түүхэн бүс нутгийн нэр бөгөөд өнөөгийн Афганистан, Иран, Тажикистан, Узбекистан, Туркменистан улсуудын нутгийг хамардаг.

## Үгийн гарал 
Хорасан гэх нэр нь дундад перс хэлнээс гаралтай үг бөгөөд *«Дорно дахин»*, *«Өглөөний орон»*, *«Мандах нарны орон»* гэсэн утгатай аж. Энэ үгийг Антуан Гилайн (1939) ба Хенрик Самуэл Ниберг нар илүү дэлгэрэнгүй тайлбарласан: Хорасан (дундад персээр *xwarāsān*) нь дундад перс хэлний *«xwar»* (орч. нар) болон парфян хэлний үйл үг *«ās»* (ирэх) гэдгээс гаралтай ба утгыг үгчилбэл нь «мандах нар» юм.

## Газар зүй 
Зүүн хойд Ираны бүс нутаг нь баруун талаараа Каспийн тэнгистэй, зүүн зүгт Хиндүкүшийн нуруу, умард зүгт мөн л түүхэн бүс нутаг болох Мавереннахр ба Хорезмын бүс нутгуудын хооронд хиллэн оршино. Хорасаны хойд хэсэг нь Туркестанд, өмнөд хэсэг нь Систаны цөлийн бүсэд харьяалагдана. Баруун өмнөд талд урьдын Ираны Хорасан аймгийн Табас, Курайн гэсэн хоёр баянбүрд тус түүхэн бүс нутгийн хилийг бүрдүүлдэг байв. Ал-Балазури өөрийн бичсэн *«Байлдан дагууллын ном»* номондоо *«Хорасаны хоёр хаалга»* (*bābā Ḫurāsān*) хэмээн нэрийдсэн байдаг.

Хорасан дахь чухал хотуудын тоонд Бухар, Мерв, Самарканд, Балх, Кабул, Газни, Херат, Машхад, Түс, Нишапур зэрэг орно.

## Ном зүй 
* C. E. Bosworth: Khurāsān. In: H. A. R. Gibb u. a. (Hrsg.): The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Band 5: KHE-MAHI. Brill, Leiden 1986, ISBN 978-90-04-08114-7, S. 55b-59b.
* Jürgen Paul: *Zentralasien.* S. Fischer, Frankfurt am Main 2012 (Neue Fischer Weltgeschichte, Band 10)
* Crone, Patricia (1980). *Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity.* Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-52940-9.

## Зүүлтийн тайлбар 

Ангилал:Афганистаны газар зүй
Ангилал:Ираны газар зүй
Ангилал:Тажикистаны түүх
Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр
Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгааны төв

## Танилцуулга 
“Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгааны төв” (ЭЗБӨЧСТ) нь 2010 онд хувийн хэвшлийн тэргүүлэгч байгууллагуудын санаачилгаар байгуулагдсан олон улсын зэрэглэл бүхий судалгааны байгууллага.

### Эрхэм зорилго 
Монгол Улсын өрсөлдөх чадварыг сайжруулахад чиглэсэн судалгааны ажлыг олон улсын аргачлалын дагуу хийнэ.

## Үүсгэн байгуулагчид 
Иргэн П.Цагаан, Ц.Болдбаатар болон Монгол Улсын тэргүүлэгч аж ахуйн нэгж Ньюком групп, Мобиком корпораци, Худалдаа хөгжлийн банк, Монголын Алт Групп (МАК), MCS холдинг хамтран 2010 онд үүсгэн байгуулсан.

## Үйл ажиллагааны чиглэл 
* Монгол Улсын өрсөлдөх чадварын тайлан
* Аймгуудын өрсөлдөх чадварын тайлан
* Дүүргүүдийн өрсөлдөx чадварын тайлан
* Сар тутмын макро эдийн засгийн тойм
* Банкуудын өрсөлдөөний тойм
* Ногоон эдийн засаг
* Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт
* Ажил эрхлэлт
* Бусад

## Эх сурвалж 
# https://ecrc.mn/
# Монгол Улсын өрсөлдөх чадварын тайлан 2010, 2011, 2012, 2013, 2014
# Аймгуудын өрсөлдөх чадварын тайлан 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021
# Дүүргүүдийн өрсөлдөх чадварын тайлан 2017, 2019, 2021
# Бид хаана явна вэ?
Ангилал:Монголын төрийн бус байгууллага
Ангилал:2010 онд байгуулагдсан
Гартаам

## Гартаам 
Гартаам (  ) нь халцедон ба кварцаас бүрдэх,  олон төрлийн өнгө бүхий нийтлэг чулуулгийн тогтоц юм. Гартаам нь үндсэндээ галт уулын болон хувирмал чулуулгийн дотор үүсдэг. Өнгөт чулууг гоёл чимэглэлийн зориулалтаар ашиглах нь эртний Грект төрөл бүрийн үнэт эдлэл, Грекийн дайчдын тамганы чулуу хийх байдлаар үүссэн.  Индусын хөндийн соёл иргэншилд МЭӨ 3-р мянганы үеэс эхэлж цоолсон болон өнгөлсөн гартаам бүхий бөмбөлгүүдийг зүүлт болгон ашиглаж байжээ.
(бас олон төрлийн увдистай чулуу юм.)
Пронск

**Пронск** нь Оросын Холбооны Улсын Рязань мужид орших хот маягийн суурин бөгөөд хуучин хотын статтустай байв. Суурин нийт 3943 оршин суугчтай (мэдээ: ).)

## Газар зүй 
Тус суурин нь мужийн захиргааны төв Рязаниас яльгүй баруун өмнө зүгт агаарын зайгаар 50&nbsp;км-н зайд, тус хотын нэрийг өгөгч Ока голын нэгэн цутгал болох Проня голын эрэг дээр оршдог.

Пронск нь Пронски районы захиргааны төв юм.

## Түүх 
Энэхүү сууринг Никоны он тооллын бичигт хамгийн анх 1131 онтой холбоотойгоор дурдсан байдаг аж. Суурин үүнээс хойш 16-р зууныг хүртэл Рязанийн Вант Улсад харьяалагдаж байв.

## Хүн ам 
*Тайлбар:* Хүн амын тооллогын мэдээ

## Зургийн цомог 

Pronskoye1 Hillfort 011 9079.jpg|Проня голын хоёр тал дахь Пронск
Пронск, Архангельская церковь.jpg|Пронскийн сүм

## Цахим холбоос 
* Суурингийн захиргааны албан ёсны цахим хуудас (оросоор)

## Эх сурвалж 
Ангилал:Рязань мужийн суурин
Консерватив Нам (Их Британи)

**Их Британийн Консерватив нам** (англи. *The Conservative and Unionist Party*), албан бус түүхэн нэр нь - **тори** (англи. tory) -Баруун төвийн үзэлтэй Их Британийн улс төрийн нам. Консерватив нам нь 1834 онд байгуулагдсан бөгөөд 19-р зуунд Либерал намын эгэн адил Их Британийн тэргүүлэх хоёр намын нэг байсан юм.

1920-иод онд Либерал нам иргэдийн саналаа алдаж эхэлсэн тул Их Британид Хөдөлмөрийн нам буюу Лейборист нам тус Консерватив намын гол өрсөлдөгч нам болжээ. 20-р зуунд Уинстон Черчилль (1940-1945, 1951-1955), Маргарет Тэтчер (1979-1990) зэрэг Консерватив намын Ерөнхий сайд нар Засгийн газрыг 57 жил тэргүүлэн удирдсан байна. Тэтчерийн үед эдийн засгийн либералчлалыг өргөн хүрээнд хийсэн гэж хүлээн зөвшөөрдөг үздэг.

2010 онд Дэвид Кэмероны удирдлага дор тус нам Засгийн эрхэнд эргэн ирсэн байна. 2014 оны сонгуулийн дүнгээр Консерватив нам Европын парламентад 19 суудал авч  Британийн намуудаас гуравт орж байна. 

Мөн үүнээс гадна тус нам нь Шотландын парламентад суудлын тоогоороо гуравт орж, Уэльсийн Үндэсний Ассамблейд хоёрт орж байна. 

Намыг 2019 оны 7-р сарын 24-өөс 2022 оны 7-р сарын 7 хүртэл Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч Борис Жонсон удирдаж байв. Түүний өмнө буюу 21-р зуунд тус намыг Тереза ​​Мэй (2016-2019), Майкл Ховард (2003-2005), Иан Дункан Смит (2001-2003), Уильям Хэйг (1997-2001) нар удирдаж байжээ.

## Түүх 
1720-иод оноос эхлэн "Тори"-гийн удирдагчид түүхэн шинэ нөхцөл байдлыг харгалзан намыг сэргээн босгож, нийгэм-философи, үзэл суртал-шашин, улс төр, түүнчлэн тактик, зохион байгуулалтын үндсийг тавьжээ. Энэ нь Английн хоёр нам тэргүүлэх  тогтолцоонд дотор хоёр намын нэг болох Торичуудын байр суурийг баталгаажуулсан юм. 18-р зууны дунд үеэс Торичууд эцэст нь газар нутгийн язгууртнууд болон Англикан шашны дээд хэсэг, жижиг ба дунд язгууртнууд, жижиг хөрөнгөтний ашиг сонирхлыг илэрхийлдэг нам болон төлөвшсөн. 1780-аад оноос хойш 1830 он хүртэл Торичууд байнга Засгийн эрхэнд байсан.

19-р зууны дунд үед Тори намын үндсэн дээр Их Британийн Консерватив нам байгуулагдаж, дэмжигчид дунд "Тори" нэрийг албан бусаар хадгалсан байна. "Консерваторууд" гэсэн нэр томъёо 1830-аад оноос хойш бий болсон. 1832 оны парламентын шинэчлэлийн дараа консерваторуудын орон нутгийн байгууллагууд үүсч эхэлсэн бөгөөд 1867 онд Консерватив ба Үндсэн хуулийн нийгэмлэгүүдийн үндэсний холбоонд нэгдэж эхэлжээ. Намын үүсэл хөгжилд Бэнжамин Дизраэли (1846—1881, 1868 онуудад тори, дараа нь консерваторуудын удирдагч, 1874—1880 онуудад Ерөнхий сайд) маш их үүрэг гүйцэтгэсэн байна. 

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Уинстон Черчиль тус намын дарга бөгөөд Засгийн газрыг тэргүүлж амжилттай ажилласан гэж үздэг.

Дараа нь "Төмөр хатагтай"  Маргарет Тэтчерын үе эхэлсэн.

**Албан ёсны цахим хуудас**: https://www.conservatives.com/
Ангилал:Их Британийн Консерватив Нам
Муром

**Муром** () нь Оросын Холбооны Улсын Владимир мужид орших 104 078 оршин суугчтай (мэдээ: 2025) хот бөгөөд Москвагаас дорно зүгт 290&nbsp;км-ийн зайд Москва – Казанийн төмөр зам дээр оршдог.

## Түүх 
Хотын нэр нь 862 оны түүхэн баримтад анх дурдагдсан байдаг ба 6-р зуунд өнөөгийн Муром хотын орчмоор суурьшин амдарч байсан финно-угорын мурома овгоос гаралтай ажээ. 10-р зуунаас энэ суурин Киевийн Русийн бүрэлдэхүүнд багтах болсон ба Ока голтой ойр байрлалаасаа шалтгаалан маш хурдацтайгаар чухал худалдааны төв болон хөгжив. Тухайн үедээ Ока голын эрэг дээр хотын хэрмийг барьсан нь нийт 11 харуулын цамхаг бүхий модон хэрэм байсныг 18-р зуунд Их Екатерина хатан хааны зарлигаар буулгасан ажээ.

1097 онд Черниговын Вант Улсаас тасран бие даасан Муром-Рязанийн Вант Улсыг байгуулж байв. 1239 онд Бат хаанаар удирдуулсан Алтан Ордны Улсын цэрэг Монголчуудын Русь руу хийсэн аян дайны хүрээнд хотын хаалган дээр ирэв. Ингээд монголчууд Муромыг сүйрүүлж, галдан шатааж газрын хөрстэй тэгшилсэн байдаг.

1393 онд Алтан Ордны Улсын хан Тохтамыш Москвагийн Их Вант Улсын их ван Василий I Дмитриевичид Муромын Вант Улсыг өөртөө нэгтгэн хамтад нь захирах эрхийг олгов. Догшин Иван царийн үед хэд хэдэн сүм баригдсан бөгөөд тэрбээр Казанийн Ханлигийг ялсаны дурсгал болгон 1553 онд бариулсан зарын цогчин дуганыг өнөөдөр ч үзэх боломжтой юм. Мөн түүнчлэн Косма ба Дамиан цогчин дуганыг Псковын уран барилгачдаар тухайн үед бариулсан ажээ.

17-р зууны эхээр Владимирыг тойрсон олон хотуудын адилаар Муром ч бас Польш-Литвын дайралтад өртөн сүйрэв. Энэ зууны дундаас л хотыг сэргээх ажлыг эхлүүлэн, эвдэрсэн барилгуудыг зассан байна. Цөөн тооны сүмүүд нэмэгдсэнээс гадна металл боловсруулах болон арьс ширний үйлдвэрийн барилга цаашлаад зэвсгийн дарханы газрууд баригджээ. Зэвсгийн дархад нь царьт улсад олон жилийн турш нэр хүндтэй дарханы газарт тооцогддог байсан тул зарим нэгэн царьт зориулсан хийцүүд нь Москвагийн кремлийн зэвсгийн үзэсгэлэнд одоо ч дэлгээстэй байдаг аж.

## Хүн амын өсөлт 
*Тайлбар:* Хүн амын тооллогын мэдээ

## Хамтын ажиллагаатай хотууд 
Муром нь дараах хотуудтай хамтын ажиллагаатай:
*  Мост, Чех
*  Бабруйск, Беларусь

## Цахим холбоос 
* Муромын тухай mojgorod.ru цахим хуудаст (оросоор)
* Муром хотын цахим хуудас (оросоор)

## Эх сурвалж 
Ангилал:Владимир мужийн суурин
Ангилал:Оросын хот
Ангилал:Ока голын суурин
Хунан (жанжин)

**Хунан** (*"Гунан"* буюу *"Гурван"* гэсэн утгатай) - монголын мянгатын ноён, XII зууны сүүлээс XIII зууны эхний хагаст амьдарч байсан, Тэмүжин Чингис хааны, хожим нь түүний ахмад хүү Жочийн хамтран зүтгэгч байв.

## Намтар 
Хунан бол монголын гэнигэс овгийн удирдагч байсан бөгөөд энэ овог нь нирун монголчуудын салбарт ордог байв. Залуу Тэмүжин өөрийн анд Жамухаас хөндийрсний дараа өөрийнхөө улсыг байгуулах, өөр газар руу нүүх шийдвэр гаргах үед эрх мэдэлтэй болж буй ноёнтой нэгдсэн анхдагчдын нэг нь Хунан ба түүний хүмүүс болсон. Хэдийгээр "Монголын нууц товчоо" болон монголчуудын түүхийн талаарх бусад алдартай эх сурвалжуудад Хунаны үйл ажиллагааны тухай огт дурдаагүй ч тэрээр Чингис хааны бүрэн итгэлийг хүлээж, 1206 оны их хуралдай дээр мянгатын ноёны албан тушаалаар шагнуулж байсан нь мэдэгддэг. Өөрийн хамгийн үнэнч хамтран зүтгэгчдэд эрх дарх хуваарилах үедээ Чингис хааны Хунанд хандан хэлсэн үг ч хадгалагдан үлджээ:

Энэ Хунан ямар байсныг би та нарт хэлье. Боорчи, Мухулай болон бусад ноёд та нарт, бас Додай, Доголху болон бусад чэрби та нарт:

*Хар шөнө тэр чоно болж хувирна,*

*Гэгээн өдөр хар хэрээ болно.*

*Зогсоход байрнаасаа хөдлөхгүй,*

*Явахад зогсохыг мэдэхгүй.*

*Дээдсийн өмнө хоёр нүүр гаргахыг мэддэггүй байсан,*

*Дайсны өмнө шулуун шударга байсан.*

- "Монголын нууц товчоо". 210-р зүйл.

Цаашдаа Хунан гэнигэсүүдийнхээ тэргүүлэгч мянгатын ноён хэвээр үлдэж, Чингисийн ахмад хүү Жочид харьяалагдсан байна.

Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин
График карт

**График карт** нь дэвшилтэт график техник, функц, функцүүдийг ашиглан график өгөгдлийг боловсруулж, гүйцэтгэх замаар өгөгдлийг дэлгэцэнд харуулдаг. График картыг мөн видео карт, график адаптер, график хянагч, график хурдасгуур карт эсвэл график самбар гэж нэрлэдэг.
Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Ангилал:Компьютер график
Лувсангийн Рагчаа

**Лувсангийн Рагчаа** (1915 онд Засагт хан аймгийн Ахай бэйсийн хошуу, өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхан суманд төрсөн- 2003 оны 9-р сарын 5-нд Улаанбаатар хотод нас барсан ) -Монголын радиогийн анхны эмэгтэй нэвтрүүлэгч. 

1925 онд Наранжаргалант уулын хошууны бага сургуульд суралцаж төгсөөд Цэцэрлэг мандал аймгийн дунд сургуулийг дүүргэсэн. 

1930 онд Германы нийслэл Берлин хотод хуралдсан Олон улсын пионерийн 2-р чуулганд монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж байжээ. 

1931 оноос Хөвсгөл аймгийн Эвлэлийн хорооны пионерийн эрхлэгч хийсэн.  

1932 онд Эрүүлийг хамгаалах яамны Эх нялхсын хэлтэст байцаагч.

1935 оны 1-р сард Харилцан нэвтрэлцэх холбооны Ерөнхий Хороонд /Өнөөгийн Радио / нэвтрүүлэгчээр орсон байна. Тухайн үед радиогийн хоёрхон нэвтрүүлэгч байсны нэг. Нөгөө нь эрэгтэй Жалсрайн Батаа гэж хүн байжээ. 1935 оны 9-р сарын 1-нд радио өргөн нэвтрүүлэг орон даяар “Анхаараарай, радио хорооноос ярьж байна” гэж эхэлсэн тэр түүхт өдрийн нэвтрүүлгийг эдгээр хоёр хүн эхлүүлж байжээ.

Түүний тухай "Радиогийн алтан гургалдай", "Монголын эмэгтэй нэвтрүүлэгч Левитан" зэрэг нийтлэлүүд сонинд гарч байжээ.

Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн
Ангилал:Мөрөнгийн (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын радиогийн хөтлөгч
Ангилал:1915 онд төрсөн
Ангилал:2003 онд өнгөрсөн
Отгоо

**Отгоо** нь (Хишигбаярын Отгончимэг) Монголын дуучин, дуу зохиогч. Монгол улсын анхны рок, панк, альтернатив эмэгтэй дуучин юм. Монголын анхны пянз гаргасан эмэгтэй дуучин.

## Бага нас 
Отгоо 1978 оны 9-р сарын 18-нд Улаанбаатар хотод төрсөн. Түүний бага нас Бага тойрууд өнгөрсөн. 

### Боловсрол 
* 1986 онд арван жилийн 5-р сургуульд элсэн орж 1996 онд дүүргэжээ. 
* 1998 онд Соёл урлагийн их сургуульд элсэж, "Соёл-Эрдэнэ" хамтлагийн гоцлол дуучин, МУГЖ Ч.Насантогтох багшийн шавь болж уран бүтээлийн гараагаа эхэлжээ. 

### Сонирхол 
Багаасаа хөгжимд дуртай байсан бөгөөд зурагтаар MTV суваг үзэж “Sheryl Crow”, “Alanis Morissette”, “Depeche Mode”, “A-ha”, “The Smashing Pumpkins”, “The Cranberries" зэрэг хамтлаг дуучдын дуунуудад дурласан нь түүний дуу хөгжмийн сонирхол, урсгалыг нь тодорхойлж өгчээ. 

* 1990 онд Монголын Хүүхдийн Ордны зохион байгуулдаг "Ая зохиогч багачууд" уралдаанд "Хариулж баршгүй ачтан" дууг дуулан оролцож, үзэгчдийн шагнал болон хүрэл медалаар шагнуулсан нь түүний анхны тэмцээн байжээ. 
* 1993 онд  "Ая зохиогч багачууд" уралдаанд 3-р байр, 
* 1995 онд  "Ая зохиогч багачууд" уралдаанд 1-р байранд тус тус орсон. 

1997 онд түүний анхны тайз бол Монгол улсын гавьяат дуучин Т.Ариунаагийн төрсөн өдөр байсан бөгөөд өөрийн зохиосон “Би ч Үгүй” дуугаа дуулж байв. 

## Уран бүтээлүүд 
* 2005 онд "Маргааш надад ирнэ"
* 2007 онд "Tentones"
* 2014 онд "Chill Out"
* 2019 онд "Otgoo"
* 2022 онд Ганцхан үг” сингл пянз хэвлүүлж нийт таван цомог гаргажээ.

## Хувийн амьдрал 
Дуучин Отгоо нь нөхөр Ж.Рэнцэн-Очир, дөрвөн хүүхдийн хамт амьдардаг. 

## Гавъяа, шагнал 
* 2005 онд "Шилдэг дэбют дуучин". Пентатоник 
* 2008 онд “Шилдэг дуучин”. Coke’n beat live music festival. 
* 2008 онд “Тэргүүний залуу” алтан медаль. 
* 2018 онд "Алдарт эх". 
* 2019 онд “Шилдэг альбом” Улаанбаатар радио чарт. 
* 2021 онд "Соёлын тэргүүний ажилтан". 
## Тоглолт 
* “Маргааш надад ирнэ” цомгийн баяр 2005.
* “Маргааш надад ирнэ” концерт 2008.
* “Chillout” цомгийн баяр 2014.
* “Отгоо” пянзны баяр 2019.
* “Ганцхан үг” концерт 2022.

## Оролцсон тоглолт
* “Playtime” festival 2002, 2003, 2004, 2005, 2014, 2022.
* “Coke’n beat” festival 2008.
* “ Nis nis” festival 2010, 2012, 2016.
* “Харанга 25 жил” 2014.
* “Харанга 30 жил” 2019.
* “Соёл Эрдэнэ” хүндэтгэлийн тоглолт 2015.
* “Сарантуяа” хүндэтгэлийн тоглолт 2016.
* “Учралын блюз” Б.Долгион хүндэтгэлийн тоглолт 2019.
* “Сэтгэл догдлуулсан орой” хүндэтгэлийн тоглолт 2018.

### Гадаад тоглолт 
* “ Хаврын баяр” Япон 2006. 
* “ Music day” Music& Ecoconcious Япон 2006.
* “ Цагаан сар” Хурд, Чоно хамтлагтай Солонгос 2008. 
* “ The Lemons& Otgoo” Хятад 2008. 
* “ Хаврын баяр” Япон 2013.
* “ Отгоо, Буянаа& Madness” Япон 2013.
* “ Хонхон дуун” festival Хятад 2019.

## Эх сурвалжууд 
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Рок дуучин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1978 онд төрсөн
Ангилал:Улаанбаатар
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Потсдамын тунхаг

**Потсдамын Тунхаг** буюу **Японы бууж өгөх нөхцөлийн тухай тунхаглал** (англи. *The Potsdam Declaration or the Proclamation Defining Terms for Japanese Surrender*) нь 1945 оны 7-р сарын 26-нд Потсдамын бага хурлын хүрээнд Их Британи (Уинстон Черчилль), АНУ (Харри Трумэн), Бүгд Найрамдах Хятад улс (Чан Кайши) гэсэн гурван гүрний Засгийн газрын хамтран гаргасан Тунхаг бичиг юм.

Потсдамын Тунхаглалд Дэлхийн 2-р дайнд Японы арми үг дуугүй бууж өгөхийг шаардаж, татгалзсан тохиолдолд холбоотнууд Японыг "хурдан бөгөөд бүрэн устгана" (англи. prompt and utter destruction) гэж заналхийсэн баримт бичиг юм.

Энэхүү Тунхаглал гарснаас хоёр хоногийн дараа буюу 7-р сарын 28-нд Японы Засгийн газар Потсдамын тунхаглалын шаардлагыг биелүүлэхээс татгалзаж хүлээн авахгүй гэдгээ "дуугуй байх буюу тайлбар хийхгүй байх" зарчмаар илэрхийлсэн байна. 

АНУ 8-р сарын 6-нд Японы Хирошима хотыг атомын бөмбөгөөр бөмбөгдөв. 8-р сарын 8-ны орой урьдчилсан нууц хэлэлцээрийн дагуу ЗХУ Потсдамын тунхагт нэгдэн Японд албан ёсоор дайн зарлаж 8-р сарын 9-ний үүрээр байлдааны ажиллагаагаа Манжуурт гурван чиглэлээр эхүүлсэн түүхтэй.

8-р сарын 9-нд АНУ Японы Нагасаки хотыг атомын бөмбөгөөр мөн бөмбөгдөв. 

8-р сарын 15-нд ялагдсан Япон улс Эзэн хаан Хирохитогийн халдашгүй дархан байдлыг хангах тухай цорын ганц нөхцөлтэйгээр Потсдамын Тунхаглалын бүх нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн байна.

1945 оны 8-р сарын 15-нд Эзэн хааны жанжин штаб нь Эзэн хаан Хирохитогийн зарлигаар Японы зэвсэгт хүчний командлал, Японы хяналтад гадаадад болон дотоодод байгаа цэргүүд байлдааны ажиллагааг нэн даруй зогсоож, зэвсгээ хураалгаж, одоогийн байр сууриндаа хэвээр үлдэж, АНУ, Бүгд Найрамдах Хятад Улс, Их Британийн эзэнт гүрэн, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсын өмнөөс ажиллаж буй командлагч нарт болзолгүйгээр бууж өгөх тушаал гаргасан байна.

Ингээд 1945 оны 9-р сарын 2-нд АНУ-ын усан цэргийн флотын "Миссури" хөлөг онгоц дээр Япон улс бууж өгөх баримт бичигт гарын үсэг зурж үндсэндээ Дэлхийн хоёрдугаар дайн эцэс болсон гэж түүх судлаачид үздэг юм.

Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үр дагавар
Ангилал:1945 оны улс төр
Ангилал:Хирошима ба Нагасаки дахь цөмийн бөмбөгдөлт
Ангилал:Японы түүх
33 дугаар сургууль

Нийслэлийн тэргүүний Баянзүрх дүүргийн **33 дугаар дунд сургууль** анх 1966 онд ЗХУ-ын тусламжтайгаар баригдаж Баатар хот Москвагийн нэрэмжит сургууль нэртэйгээр нээгдэж байсан. Өнөөг хүртэл амжилттай үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна. Тус сургууль маш олон тооны авьяас чадвартай сурагчдыг бэлтгэн гаргаж нийгэмд өөрсдийн гэсэн хувь нэмрээ оруулсаар байгаа билээ. 1980 онд Улаанбаатар хотын тэргүүний, 1985 онд Улсын тэргүүний сургууль болсон байна.   

33 дугаар сургууль нь Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн 3-р хороо Сансарийн үйлчилгээний төвийн урд байралдаг.  Сургуулийн барилга 3 давхар бөгөөд сүүлд 2008 онд хичээлийн 2-р байр ашиглалтанд орсон.  1-12-р ангийн 60 гаруй бүлэгт 3000 гаруй  сурагч суралцдаг.  Нийт 156 багш, ажилчинтай. Үүнээс:-Захиргаа аж ахуйн албан хаагч 44 байна.         

2017 оны 12-р сард Баатар хот Москагийн нэрэмжит, улсын тэргүүний БСШУСЯ-ны лаборатори 33 дугаар дунд сургуулийн усан бассейн, заалны нээлт болсон. Нээлтийн арга хэмжээнд Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга Т.Баясах, дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч Д.Пүрэвдаваа, 33 дугаар сургуулийн **захирал Н.Энхбат** болон албаны бусад хүмүүс болон тус сургуулийн багш, сурагчид, эцэг эхчүүд төлөөлөл оролцсон.  Усан бассейн бүхий спорт цогцолборыг улсын төсвийн санхүүжилтээр 2,8 тэрбум төгрөгийн өртөгөөр барьжээ. 25 м урттай хоёр усан замтай, 10 метрийн урттай хоёр бассейн, спорт заал, чийрэгжүүлэлтийн танхим зэргийг барьж босгосон байна. 

**Гадаад харилцаагаа, хамтын ажиллгаа**                                                                                                              

-Архангай аймгийн Өгийнүүр сумын сургууль, ОХУ-аас Монгол улсад суугаа ЭСЯ-ны дэрдэгдэх сургууль, Японы Гумна мужийн Монголын хүүхдийг дэмжих иргэдийн холбоо, Амеркийн Нэгдсэн Улсын Пенсильвани мужийн Феладельфи хотын Souderton High school, БНСУ-ын Намбу,Инчонь,Жинжү их сургуулиуд зэрэг байгууллагуудтай холбоо тогтоон ажиллаж байна.

**Сургуулийн эрхэм зорилго**

*"Эрдэм мэдлэгтэй,амьдрах ухаантай,бүтээлч,хүнлэг,энэрэнгүй,эрүүл чийрэг,иргэн төлөвшүүлэх "* 

Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль
Жастин Трюдо

**Жастин Пьер Жеймс Трюдо** (англ. Justin Pierre James Trudeau; 1971 оны 12-р сарын 25-нд Канадын Оттава хотод төрсөн) -Канадын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 2015 оны 11-р сарын 4-нөөс Канадын Ерөнхий сайд бөгөөд 2013 оны 4-р сарын 14-нөөс Канадын Либерал намын даргын албыг хашиж байна. Канадын 15 дахь Ерөнхий сайд Пьер Эллиот Трюдо-гийн ууган хүү юм.

Тэрээр 2000 онд эцгийнхээ оршуулга дээр дуулиантай үг хэлснийхээ дараа олны танил болсон. 2006 оны парламентын сонгуульд либералууд ялагдсаны дараа тэрээр эцэг Пьер Трюдогийн нарийн бичгийн дарга асан, Либерал намыг шинэчлэх комиссын дарга Том Аксвортид өөрийгөө ажилд авахыг санал болгожээ.

2008 онд тэрээр Блок Квебекад нэр дэвшигч Вивиан Барбоаг ялж, парламентын танхимын гишүүн болсон.

2013 оны 4-р сарын 14-нд тэрээр нам доторх сонгуулиар тус намын бүртгэлтэй гишүүд, дэмжигчдийн 80 гаруй хувийн санал авч Канадын Либерал намын даргаар сонгогдов. Намын даргын хувьд тэрээр Ерөнхий сайд асан Жан Кретьен, Пол Мартин нарын сөргөлдөөнтэй холбоотой дотоод зөрчлийг арилгахад хүчин чармайлт гаргасан байна.
Нөхөр (цэрэг)

**Нөхөр** бол дундад зууны үеийн Монгол, Түрэгийн армиуд дахь цэргийн нөхдийн бүлгийн гишүүн байв. Нөхөр гэдэг үг нь монгол хэлэнд "анд", "хамтран зүтгэгч" гэсэн утгатай.

Нөхдийг удирдагч захирдаг байсан ба тэд удирдагчдаа үнэнч байв. Эдгээр харилцаа насан туршид нь үргэлжилдэг байсан. Хариуд нь удирдагч нөхдийн эд баялгийг хадгалж хариуцдаг байв. Түүхч Халил Иналжик (Halil İnalcık) нөхрийн харилцааг Европ дахь дундад зууны армиудын *commendatio* буюу хүндлэлийн (homage) харилцаатай (Дундад зууны үеийн Европт байсан феодал ба түүний хараат вассалын хоорондох нэгэн төрлийн харилцаа. Вассал албан ёсоор феодал эзэндээ хүндэтгэл үзүүлж, захирагдахаа тангараглах ба эзэн нь түүнд бэлгэдлийн цол хүртээдэг байв. Энэ ёслол нь вассал өөрийгөө тухайн эзний хүн мөн гэдгийг хүлээн зөвшөөрч буйн тэмдэг болдог байжээ) зүйрлэхүйц гэж үзсэн байдаг.

## Монгол армиуд 
Нөхөд нь монгол армиудын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг байв. Гэхдээ нөхөд бас өөр үүрэг гүйцэтгэж байсан. Тухайлбал, Монголын эзэнт гүрний их хаан Мөнх өөрийн нөхдөд албан татвар хураах, төлөөлөн захирах үүрэг өгч байлаа. Заримдаа шинээр эзэлсэн газар нутгуудын захирагчаар нөхдийг томилж байв. Тэдэнд үүрэг даалгавар өгснөөс бусад тохиолдолд тэд үргэлж удирдагчаа дагалдан явдаг байлаа.

## Анатолийн сельжукууд 
Монголын эзэнт гүрний дараа нөхрийн тогтолцоог түрэгийн улсууд өвлөсөн байна. Тэдний "нөхөр" гэдэг ойлголт нь монголчуудын "нөхөр"-өөс нэг их ялгаатай байгаагүй. Тэд удирдагчаа дайны болон энх тайвны үед даган явдаг байсан. Заримдаа тэдэнд орон нутгийн захирагчийн үүрэг хүлээлгэж байв. Жишээлбэл, Кареси, Сарухан бейликүүдийн үүсгэн байгуулагчид нь анхандаа Анатолийн сельжукуудын султан II Масудын нөхөд байсан.

## Османы эзэнт гүрэн 
Осман бейликийн эхний жилүүдэд (тусгаар тогтнолоос өмнө) I Осман олон тооны гази (лал бусчуудын эсрэг тэмцэгч лалын чөлөөт дайчин) нарын нэг байв. Харин Византийн эзэнт гүрний газар нутаг руу амжилттай дайралт хийснийхээ дараа тэрээр удирдагч болж, түүний хамтран зүтгэгч гази нар нь түүний нөхөд болжээ. Эхэндээ түүний нөхөд нь туркмен гази нар байв. Харин Византийн зарим цэргүүд лалын шашинд орсон бөгөөд түүнээс гадна тэдний зарим нь Османы нөхөд болохыг сонгосон байна. Кёсе Михал (Köse Mihal) бол алдартай жишээ юм. Османы эзэнт гүрэн дэх нөхрийн тогтолцоо XVI зуун гэхэд төгсгөл болжээ.
Ангилал:Зэвсэгт хүчний нэр томьёо
Ангилал:Их Монгол Улсын зэвсэгт хүчний түүх
Дашзэвэгийн Даваасүрэн

**Дашзэвэгийн Даваасүрэн** нь Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Улсын начин
Ишдоржийн Найдан

**Ишдоржийн Найдан** нь Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Үндэсний бөх
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
*Өсвөр үеийн Үндэсний бөхийн УАШТ-ий хүрэл медальт, Улсын шандас цолтой.

### Жүдо
*Жүдо бөхийн шигшээ багийн анхны гишүүн

### Самбо
*Самбо бөхийн ДАШТ-ий хүрэл медальт

Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Сайханы (Булган) хүн
Ангилал:Монголчууд
Хутлугтөмөр

**Хутлугтөмөр** (1260?-1324?) бол Монголын Юань гүрний их хаан Хубилайн арав дахь хөвгүүн. Төрүүлсэн эхийн нэр тодорхойгүй үлдсэн. Юань улсын сударт **忽都鲁帖木儿** (Hū dōu lǔ tiē mù er), Судрын чуулганд **قوتلوقتيمور** (Qutlūq-Tīmūr) гэж бичжээ. **Юань улсын судар, Судрын чуулган** гэсэн хоёр эх сурвалжид түүний намтар харилцан адилгүй байна. **Юань улсын сударт** түүний тухай мэдээлэл нэн хомс байхаас гадна бусад ах дүүсийн адил ван цол, чухал албан тушаал, гавъяа шагнал авч байгаагүй, зөвхөн хааны зарлигаар олон газарт томилолтоор алба хашидаг цэргийн түшмэл байсан цөөн мэдээ байдаг.  Гэтэл **Судрын чуулганд** *"...Тэрбээр Ариг Буха хаантай тэрсэлдэж байсан жил төрөөд хорин настайдаа өөд болсон. Тэр сүйт бүсгүйтэй, харин хүүхэдгүй...*" хэмээх нь 1260-1264 оны хооронд төрөөд 1280-аад онд өөд болсон эсвэл мэдээ сураг тасарсан бололтой. Хутлугтөмөр нь **Аба өвгөн** гэх хөвгүүнтэй. Аба өвгөн нь **Балдорж** гэх ганц хөвгүүнтэй гэж Юань улсын сударт бичжээ.  Юань улсын судрын 24-р дэвтэрд Буянт хааны "Хуаньцингийн тэргүүн оны 2 сард ... Хутлугтөмөрийн хөвгүүнд Цюаньжоу чөлгөөний Наньян сянь...-ий 13604 өрхийг идэх хот болгон өгсөн" гэх ганц мэдээлэл нь түүний үр хойчист цор ганц шагнал бололтой.

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Бортөмөр (Вэй ван)

**Бортөмөр** (хятад: 孛羅帖木兒, пиньинь: Bèi luó tiē mù er, ?-1353) бол Юань Улсын вэй ван Амугагийн хоёрдугаар хөвгүүн юм. Вэй ван Амуга бол Хубилай хааны хүү Чингим хунтайжийн 2-р хөвгүүн Дармабал вангийн гуо овогтой татвар эмээс төрсөн ууган хөвгүүн юм. 1324 онд эцэг Амуга ван нас барсны дараа Есөнтөмөр хааны зарлигаар вэй ван цолыг залгамжлав. 

1353 оны 6 сард Хэнань мужид гарсан Цагаан лянхуа бүлэглэлийн гаргасан улаан алчууртны бослогыг дарахаар цэргийн явдлын хүрээлэнгийн түшмэл Бай Жянүгийн (伯家奴) хамт цэрэг захиран бослого дарахаар мордсон ч, цэргийн хуарандаа нэгэн удаа архидаж согтуу үеээр нь бослогын цэргүүдэд баригдан алуулсан. Бортөмөр ван Будшир гэх охинтой байсан нь Гуулин Улсын Конмин вантай 1349 онд гэрлэж хатан нь болсон.

## Эшлэл 
Ангилал:1353 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Юань улсын хүн
Жинтун гүнж

**Боржигин Жинтун гүнж** бол Юань Улсын Вэй ван Амугагийн охин, Курё улсын Чүнсук вангийн хатан. Вэй ван Амуга нь Хубилай хааны ач хүү Дармабала вангийн ахмад хөвгүүн юм. Жинтун гүнж 1308 онд төрсөн. 1324 онд Есөнтөмөр хааны зарлигаар түүнийг Курё улсын ван Чүнсүкийн хатанд өргөмжлөн Даду хотоос Курё улс руу илгээжээ. Курё улсад очсоны дараа 1325 онд Ханяны Ёнсан гу дэх вангийн ордонд хөвгүүн **Ёнсань**-ийг төрүүлээд 17 настайдаа өөд болжээ. Тус жилд нь Юань Улсаас түшмэл Табитайг илгээж, хатны онгоныг байгуулж, оршуулсан. 1343 онд Тогоонтөмөр хаан зарлиг буулгаж Жинтун гүнжид **Цо гуо чан гүнж** (со:조국장공주, хя:曹國長公主)  хэмээх цол нэхэн өргөмжилжээ. Тэрбээр Кунминь вангийн хатан болсон Будаширигийн авга эгч мөн.     

Ангилал:1308 онд төрсөн
Ангилал:1325 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Юань улсын хүн
Баянхутаг гүнж

**Баянхутаг гүнж** (?-1344) бол Юань Улсын гүнж, Гуулин улсын Чүнсук вангийн бага хатан. Гуулин улсын сударт түүний угсаа гарлыг тодорхой бичээгүй үлдээсэн ч, **Юань улсын гүнж** хэмээжээ. Харин 2008 онд Японы судлаач Масахико Морихара өөрийн судалгаандаа түүнийг Вэй ван Амугагийн охин байж магадгүй гэсэн таамаглал дэвшүүлсэн юм. Гуулин улсын сударт тэмдэглэснээр 1339 онд Чүнсук ван өөд болсны дараа вангийн хөвгүүн Чүнхэ ван Курёгийн ван болжээ. Нэгэн орой Чүнхе ван эцгийнхээ бага хатан Баянхутаг гүнжийн хамт хооллож байхдаа ариар согтоосны дараа гүнжийг хүчиндсэн явдал болжээ. Энэ явдлын дараа Баянхутаг гүнж Курё улсад сууж байсан Юань улс төлөөний сайдад очиж гомдол мэдүүлэн тус улсаас зугтахад туслахыг гуйсанд, үүнийг мэдсэн Чүнхе ван түүнийг Ёнрак ордонд хорьж, цэргүүдээр мануулан, гэрийн хорионд оруулжээ. Энэ бусармаг явдалд дургүйцсэн Юань улсын төлөөний сайд Чүнхе вангийн ордонд очиж гүнжийг суллахыг шаардаж сулласны дараа Чүнхе ван гүнжийг хүчээр өөрийн татвар эмээ болгосноо зарласан нь хожим Чүнхе ванг Юань улсад баригдан, вангийн сууриа алдаж алс газар цөлөгдөх шалтгаан болжээ. Баянхутаг гүнж 1344 онд өөд болсны дараа **Цинхуа гүнж** хэмээн нэхэн өргөмжлөв. 1367 онд Тогоонтөмөр хааны зарлигаар **Сүхон хуйнин гүнж** (сол:숙공휘령공주, хят: 肅恭徽寧公主) гэж нэхэн өргөмжлсөн.

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 

Ангилал:1344 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын хүн
Ангилал:Боржигин
Тэмүдэр

**Тэмүдэр** (?-1322) бол Юань Улсын Төвлөн засах яамны баруун гарын чинсан, тайш, Тажи хатны дотны шадар түшмэл.   

## Товч түүх 
Өлзийт хааны үед Сюаньхуй хүрээлэнгийн мэдэгч түшмэл, Тунжэн яамны мэдэгч түшмэл, Хүлэг хааны үед Тажи хатны ивээлд багтаж 1308 оны 4 сард Төвлөн засах яамны баруун гарын чинсан болов. Дараа нь Жянши синшэнгийн пинжан түшмэлээр томилогдов. Удсангүй Юньнань синшэний зүүн гарын чинсан болов. Буянт хааны үед Тажи тайхугийн нөлөөгөөр баруун гарын чинсан болов.  1315 оны 7 сард Тажи тайхугийн зарлигаар Сюаньжэнь яамыг хавсарган мэдүүлэв. 10 сард улсын тайшд өргөмжлөв. 1316 оны намар Тэмүдэрийн ятгалгаар Буянт хаан ах Хайсан Хүлэг хаантай хийсэн тангарагаас буцаж өөрийн хөвгүүн Шадбалыг Хунтайжд өргөмжлснөөр, Юань улсад хаан суурингийн төлөөх тэмцэл хурцдах эхлэл тавигдав. 1318 онд Юй ши дафу түшмэл Яньдорж, Сяо Байжу Хэ Шэн нарын түшмэд Буянт хаанд Тэмүдэрийн ялыг дурдсан бичиг өргөж түүнийг цаазаар авахыг хүссэнд, Тажи хуантайху энэ явдалд Тэмүдэрийг өмгөөлж, өөрийн хөвгүүн Буянт хаанд шахалт үзүүлэн тэдгээр бичиг айлтгасан ноёдын айлтгалыг хэрэгсэхгүй болгов.Удалгүй Тэмүдэрийг Хунтайжийн тайшийн тушаалыг давхар хариуцуулав. Буянт хаан өөд болсны дараа Тэмүдэр өмнө нь өөрийг нь дайсагнаж байсан Яньдорж, Сяо Байжу, Хэ Шэн нарын түшмэдийг баривчлан алав. Гэгээн хааны үед тушаалаас халав. 1322 онд Тэмүдэр нас барав. Түүнийг үхсний дараа Гэгээн хааны зарлигаар Тэмүдэрийн ялыг тоочиж, гэр бүлийнх нь эд хөрөнгийг хураан авч түүний талын ноёд сайдыг яллан шийтгэж эхэлжээ. 1323 оны 8 сард Тэмүдэрийн өргөмөл хөвгүүн Тэгш ноёноор удирдуулсан ноёд хуйвалдаан зохиож, хааныг 1323 оны 9 сарын 4-ний өдөр Шанду хотоос Даду орох замын нэгэн буудал Наньпугийн газарт Гэгээн хааныг алсан нь түүхэнд Наньпугийн хэрэг  (монголоор **Морин өвчүүний хэрэг** гэдэг) гэж тэмдэглэгдэв.  

## Гэр бүл 
* Өвөө: Болинжидай, 

* Аав: Мурхочи 

Тэмүдэр хоёр хөвгүүн, нэг өргөмөл хөвүүнтэй байсан. 

Ахмад хөвүүн **Бандан** (Балдан?) нь Шуминюаний сайд байсан. 

Отгон хөвүүн **Суонань** (Соном?) Юйшитайгийн түшмэл байсан. Наньпугийн хэрэгт оролцсон. 1324 онд Есөнтөмөр хааны зарлигаар цаазлуулсан. 

Өргөмөл хөвүүн Тэгш нь зарга шийтгэх яамны сайд байхдаа 1323 оны 9 сард Гэгээн хааныг алж төрийн эргэлт хийгээд, жинь ван Есөнтөмөрийг их сууринд өргөмжлөн төрийн эрх барихыг оролдож байгаад 1323 оны 11 сард Ханбалиг хотод цаазлуулсан. 
Ангилал:1322 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын хүн
Ангилал:Монгол ноён
Кавасаки (хот)

**Кавасgки** (япky. 川崎市 *Кавасаки-си*) Японы Засгийн шийдвэрээр байгуулагдсан хот, Канагава мужийн зүйн хойд хэсэгт оршдог. Газар нутаг нь - 142,70 км², хүн ам нь 1 459 796 (2014), нягтрал нь -10 229,82 хүн /км².

Энэ хот нь нийслэл Токио хотоос баруун өмнө, Ёкохама хотоос зүүн хойд зүгт оршдог. Эдийн засгийн өндөр хөгжилтэй. Хүнд үйлдвэр, өндөр технологийн үйлдвэрлэл сайн хөгжсөн хот. Тус хот нь Японы хамгийн том гүний далайн боомт учраас тээврийн чухал зангилаа болдог бөгөөд Метрогүй хот юм.
Ангилал:Канагава мужийн суурин
Хожгорын Лхагвасүрэн

**Адууч-Эрдэнэ** овогтой **Хожгорын Лхагвасүрэн** (Говь-Алтай аймагт 1962 онд төрсөн) Цэргийн сурган, сэтгэл зүйн ухааны багш, оператив тактикийн мэргэжилтэй 2016 онд Бригадын генерал цол хүртсэн. 2021 оны 1-р сараас Засгийн газрын тохируулагч агентлаг Хил хамгаалах ерөнхий газрын дарга. 

## Боловсрол 
1970-1980 онд Говь-Алтай аймгийн 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургуулийг, 

1981-1986 онд ОХУ-ын Москва хотын Хилийн цэргийн командын дээд сургуулийг цэргийн сэтгэл зүйн багш,

1995-1997 онд Батлан хамгаалах удирдлагын академийг оператив тактикийн мэргэжлээр тус тус төгссөн, 2000 онд ОХУ-ын Холбооны аюулгүй байдлын албаны Хилийн академи, 2004 онд Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улсад мэргэжил дээшлүүлэх курс, 2007 онд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Маршал төвд мэргэжил дээшлүүлсэн.

## Эрхэлж байсан ажил, албан тушаал 
1.     1986-1988 онд хилийн 0214 дүгээр ангид зөвлөх мэргэжилтний орчуулагч, 

2.     1988-1990 онд мөн ангид заставын дарга, 

3.     1990-1995 онд хилийн 0168 дугаар ангид захирагчийн орлогч, ар тал хангалтын  дарга, 

4.     1997-2007 онд хилийн 0165 дугаар ангийн захирагч,

5.     2007-2009 онд хилийн 0253 дугаар ангийн захирагч, 

6.     2009-2016 онд хилийн 0119 дүгээр ангийн захирагч, 

7.     2016-2020 онд Хил хамгаалах ерөнхий газрын Ар тал, зэвсэглэл, инженер техник эрхэлсэн дэд дарга,

8.     2020 оны 10-р сараас 2021 оны 01-р сар Хил хамгаалах ерөнхий газрын Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ, дотоод аудит эрхэлсэн дэд дарга, Энэ хооронд ажлаасаа түр чөлөөлөгдсөн

9.     2021 оны 1-р сарын 20-ны өдрөөс Засгийн газрын тохируулагч агентлаг Хил хамгаалах ерөнхий газрын дарга, Хилийн цэргийн командлагчаар тус тус томилогдон ажиллаж байна.

**Гавьяа шагнал**: 

Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, Цэргийн гавьяаны одон Цэргийн хүндэт, Эх орны төлөө, Ардын хувьсгалын 80, 90, 100 жилийн ойн медалиуд, Хүндэт хилчин, Онц Хилчин, Хилчний алдар I, II, III, Дайчин алдар тэмдгээр тус тус шагнагдаж байсан.

Ангилал:Говь-Алтайнхан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бригадын генерал
Ангилал:Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:1962 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн