open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Байгаль орчинд учирсан хохирлыг тооцох аргачлал

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 49 дүгээр зүйлийн
2 дахь хэсгийн 6, 7 дахь заалтад заасан хохирлыг байгаль орчны асуудал
эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүний баталсан байгаль орчинд учирсан
хохирлыг тооцох аргачлалаар тогтоосон хэмжээг үндэслэн дор дурдсан
хэмжээгээр тогтооно. Үүнд:

• Газрын хэвлийд учирсан хохирлыг байгаль орчинд учирсан
хохирлыг тооцох аргачлалаар тооцсон хохирлын хэмжээг хоёр дахин
нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээгээр;

• Хөрсөнд учирсан хохирол, байгаль орчныг бохирдуулснаас үүсэх
хохирлыг байгаль орчинд учирсан хохирлыг тооцох аргачлалаар
тооцсон хохирлын хэмжээг гурав дахин нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх
хэмжээгээр;

Байгаль орчинд учирсан хохирлыг байгаль орчны нөлөөллийн
үнэлгээний эрх авсан мэргэжлийн байгууллагаар хөлсийг төлж тооцуулах
бөгөөд хохирол тооцсон ажлын зардлыг нөхөн төлбөрт нэмж тооцохоор
хуульд заасан байна.

Нөхөн төлбөрийг ногдуулсан байгаль орчны хяналтын улсын байцаагч
ажлын 14 хоногт багтаан тухайн төлбөрийг барагдуулах үүрэгтэй бөгөөд уг
хугацаанд барагдуулаагүй тохиолдолд шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх журмаар
шийдвэрлүүлэхээр холбогдох байгууллагуудад хүргүүлж, хэрэгжилтийг
хангуулна.

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 57 дүгээр зүйлд “Иргэн, аж
ахуйн нэгж, байгууллага хууль бус үйл ажиллагаагаараа байгаль орчин,
түүний баялагт учруулсан шууд хохирлыг нөхөн төлөх үүрэгтэй бөгөөд
хохирол учирсаны улмаас байгаль орчны алдагдсан тэнцлийг болон
байгалийн баялгийг нөхөн сэргээх, хүн амыг нүүлгэх, мал, амьтныг тухайн
нутаг дэвсгэрээс шилжүүлэхэд гарсан зардлыг гэм буруутай этгээдээр нөхөн
төлүүлэхээр сум, дүүргийн Засаг дарга шүүхэд нэхэмжлэл гаргана” гэж зааснаар байгаль орчны хяналтын улсын байцаагчийн ногдуулсан нөхөн
төлбөрийг сум дүүргийн Засаг дарга нэхэмжилнэ.

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийг зөрчсөн албан тушаалтны
үйлдэл нь гэмт хэргийн шинжгүй бол Төрийн албаны тухай хуульд заасан
хариуцлага хүлээлгэх бол хуулийг зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд Эрүүгийн
хууль, эсхүл Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэхээр мөн
хуулийн 58 дугаар зүйлд заасан байна.
Путо

**Путо** (Тагалог хэлээр "puto") нь уураар жигнэсэн будааны бялуу шиг чанаж болгосон Филиппин амттан юм. Энэхүү хоол хийх аргыг тус улсад буцалгах, шарахын хамт өргөнөөр ашигладаг бөгөөд Азийн бусад хоолоор дамжуулан Филиппиний хоолонд шингэсэн байдаг. Нөгөө талаас будаа нь олон төрлийн хоол, амттан болон бусад хоолонд ихэвчлэн хэрэглэгддэг. "Путо"-г ихэвчлэн амттан болгон иддэг бөгөөд өглөөний цайнд бас түгээмэл байдаг. 

Путо нь мөн цагаан будаагүйгээр хийсэн төрөл бүрийн уугуул уурын бялууг "шүхэр нэр томъёо" юм. Энэ нь каканин (цагаан будааны бялуу)-ийн дэд төрөл юм.  

## Амт ба бүтэц 
Хэдийгээр путо хоол хийх гурван арга байдаг ч эцсийн амт, бүтэц нь ижил байх ёстой. Түүний амт нь будаа шиг боловч бага зэрэг чихэрлэг юм. Ваниль нэмсэн жороор хоол нь илүү амттай байх болно, гэхдээ энэ нь ерөнхийдөө эрдэнэ шишийн гурилтай цагаан талх шиг амттай байдаг.

## Лавлагаа
Ялзмагийн нөөц тодорхойлох хөрсний зузаан

Ялзмагийн нөөц
тодорхойлох хөрсний зузааныг “А”, ”В”, ”С” давхарга, ургамлын үндэсний
тархалт, органик давхаргын зузаан гэх мэт үзүүлэлтүүдийг харгалзан
тогтооно. Монгол орны хээрийн бүсийн хөрсний “А”, “В” давхаргын зузаан
нь дунджаар 50 см орчим, хөрс үүсгэгч хурдас буюу “C” давхарга 50 см байх
бөгөөд хөрсний дундаж зузаан 1.0 метр орчим байна. Уулархаг газарт 10-20
см зузаан хөрс тохиолддог байхад, нугархаг газарт 200 -300 см зузаан хөрс
тохиолдож болно.

Хөрсний экологи-эдийн засгийн үнэлгээнд хөрсний ялзмагийн нөөцийг
1.0 м зузаан хөрсөнд тодорхойлно. Ихэнх хөрсний ялмагийн нөөц хөрсний
өнгөн хэсгийн 0.5 метрт байх боловч, янз бүрийн шинж чанартай хөрсийг
харьцуулан үнэлэхэд 1.0 м зузаан илүү бодитой үзүүлэлт байдаг. Хээрийн
судалгаанд заавал 1.0 м гүнзгий хөрсний зүсэлт ухна гэж ойлгож болохгүй.

Хөрс үүсгэгч хурдас болох “С” давхарга 50 см-ийн гүнээс доош гарсан
тохиолдолд энэ үе давхаргаас хөрсний дээж авч, илүү гүнзгий ухахгүй байж
болно.
Линдхолмен шинжлэх үхааны парк

**Линдхолмен шинжлэх үхааны парк** нь шинжилгээ судалгаа, харилцаа холбооны хөгжүүлэлт ,ухаалаг  тээврийн хэрэгсэл ба зам тээврийн систем , орчин үеийн медиа үйлдвэрлэлд  зориулагдсан бөгөөд Швед  улсын Гётеборг хотын Линдхолменд байрладаг.

  Чалмерсын технологийн их сургууль , Гётеборгийн  их сургууль, Гётеборгийн IT их сургуулиуд болон  дэвшилтэт технологийн үйлдвэрүүд  тухайн нутгийн нийгэмлэгүүд хамтран төрөл бүрийн төсөл хэрэгжүүлдэг.Одоогийн байдлаар  Линдхолменд  идэвхтэй 24000 ажилчидтай  250 компани байдгаас хаbгийн том компани бол Volvo cars, Volvo technology , Ericsson ,IBM,Semcon , SVT юм.

Линдхолмены кампусд  10000 оюутан,эрдэмтэд,багш нар байдаг. Мөн ойролцоо хэд  хэдэн гимнастикийн  талбай  байрладаг.
 
Линдхолмен шинжлэх үхааны паркын гол нөлөө үзүүлэгч нар нь Gothenburg Municipality, Chalmers University of Technology, the University of Gothenburg, Volvo Group, Ericsson, Volvo Cars, Business Region Göteborg, TeliaSonera, Saab, the Swedish Road Administration юм.
Суррейн их сургууль

**Суррейн их сургууль** нь Английн Гилфордын хотод байрладаг улсын нээлттэй судалгааны их сургууль юм. Энэ сургууль 1966 онд хааны зарлигаар (royal charter) байгуулагдсан. Тухайн үед боловсролын тогтолцоог сайжруулах зорилготой Роббинсын тайлангийн зөвлөмжийн дагуу хийгдсэн олон байгууллагын нэг байсан.

Анх энэ сургууль нь Лондонд байрлаж байсан ба Баттерси Технологийн Коллеж нэртэй байсан. Харин үүний үндэс нь 1891 онд үүсгэн байгуулагдсан Баттерси Политехникийн Институт-д байдаг. Тус институт нь Лондоны хүн ам, ялангуяа ядуу хүмүүст дээд боловсрол олгох зорилготой.

Суррейн их сургууль нь Бизнесийн удирдлагын магистрын холбооны (AMBA) гишүүн бөгөөд Дэлхийн их сургуулийн түншлэлийн сүлжээний дөрвөн сургуулийн нэг юм. Мөн SETsquared нэртэй хамтарсан түншлэлд оролцдог. Энэ хамтралд Батыг Их Сургууль, Бристолийн Их сургууль, Саутхэмптоны их сургууль, Эксетерийн Их Сургууль зэрэг ордог.

Сургуулийн гол кампус нь Stag Hill-д байрладаг ба Гилфордын төв болон Гилфордын сүмийн ойролцоо байрладаг. Мөн ойролцоох Manor Park хэмээх газар Surrey Sports Park хэмээх туслах кампустай.
2020 оны байдлаар, Их Британийн их сургуулиудын дунд Суррейн их сургууль нь шинээр элсэгчдийн UCAS онооны жагсаалтаар 41-д бичигдэж байсан.

Энэхүү сургууль нь олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагаатай бөгөөд тэдгээрийн нэг нь Суррейн Олон Улсын Институт юм. Уг институт нь Хятадын Донгбей Санхүү, Эдийн Засгийн Их Сургуультай хамтран ажилладаг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Английн их сургууль
Ангилал:1891 онд байгуулагдсан
Геннадий Бурбулис

**Геннадий Бурбулис** (орос. *Генна́дий Эдуа́рдович Бу́рбулис,* 1945 оны 8-р сарын 4-нд ЗХУ-ын Свердловск мужийн Первоуральск хотод төрсөн - 2022 оны 6-р сарын 19-нд Азербайжаны Баку хотод нас барсан) - Зөвлөлт ба Оросын төр, улс төрийн зүтгэлтэн, эрдэмтэн-философич, багш. Борис Ельцин ерөнхийлөгчийн албан тушаал хашиж байх үеийн хамгийн ойр дотнын хүмүүсийн нэг.

1991-1992 онд тэрээр Төрийн нарийн бичгийн дарга, ОХУ-ын Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч даргын албыг хашиж байсан. Зөвлөлт Оросын нэрийн өмнөөс Беловежийн хэлэлцээрт Б.Ельциний хамт гарын үсэг зурсан. ОХУ-ын Төрийн Думын 1, 2-р хурлын депутат (1993-1999). Новгород мужийн дэд захирагч (2000-2001), тус бүсээс ОХУ-ын Холбооны Зөвлөлийн гишүүн (2001-2007).

Ангилал:ЗХУ-ын төрийн зүтгэлтэн
Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:2022 онд өнгөрсөн
Бергамогийн их сургууль

**Бергамогийн их сургууль** нь Италийн Бергамо хотод байрладаг улсын их сургууль юм. 1968 оны 12 сарын 11 нд үүссэн ба  7 салбар тэнхим, 3 кампус ,41 төрлийн зэрэг олгох хөтөлбөрүүдтэй зохион байгуулагдсан. Италийн их сургуулиудын боловсролын чанарын талаарх Censis-н гаргасан үнэлгээгээр Бергамогийн их сургууль нь шилдэг хөтөлбөрүүдийг санал болгодог сургуулиудын нэгээр нэрлэгдсэн. Энэхүү үнэлгээг тодорхой чиглэлийн  бакалавр ба магистрын зэрэг хөтөлбөрүүдийн сургалтын санал болон төгсөгчдийн  ажлын байрны байдал,байгууллага хоорондын харилцаанд үндэслэн гаргадаг ба 2018/2019 оны хичээлийн жилд шилдэг  таван сургалтын бүлгээсээ тэргүүлэгч нь Бергамогийн их сургууль байв.

Сүүлийн жилүүдэд их сургууль Rector  Stefano Paleari-н удирдлага доор гайхалтай дэвшилттэйгээр тасралтгүй өргөжиж байна.Нэмэлтээр урлаг,философи,хууль зүйн тэнхимүүд нэмэгдсэнээр одоо нийт 6 болсон ба 17 зэрэг олгох хөтөлбөрүүд байдгаас
Хэл судлал-3,  
Урлаг,философи-3,
Эдийн засгаар-4,
Хуулийн- 1,
Инженерчлэл-5,
Эдийн засаг ба санхүүгийн аюулгүй байдлын -1 хөтөлбөрүүд багтдаг ба Guardia di Finanza-н академитай  хамтран хэрэгжүүлдэг.Италийн эдийн засаг санхүүгийн хянагчийг сургах дээд боловсролын коллеж- Guardia di Finanza нь эдийн засаг санхүүгийн яамны харьяанд байдаг хяналтын байгууллага бөгөөд Италийн зэвсэгт хүч,хууль сахиулах бүрэлдэхүүний салшгүй нэгэн хэсэг юм.
Румын хэл

**Румын** **хэл** (мөн дако-румын гэж үздэг, румын хэлээр— *limba română* ['limba roˈmɨnə]; өмнө -*валаш, влаш, волош*, *валахо-молдав* *хэл*) — роман хэлний балкан-роман дэд бүлэгт багтдаг энэтхэг-европ хэлний аймгийн хэл юм. Энэ хэл нь роман хэлний бүлгийн хамгийн ихээр ярьдаг испани, португал, франц, болон итали зэрэг хэлний араас 5 дугаарт ордог байна. Румын болон Молдав улсад албан ёсны хэл статустай. олон хэл зүйч эрдэмтэд «румын» болон «молдав» гэж өөрөөр нэрлэдэг боловч үндсэндээ нэг хэл гэж үздэг. 

Дэлхий дээрх Румын хэлээр ярьдаг хүмүүсийн тоо 24 сая орчим байдаг, албан ёсны хэлтэй 2 орны нийт хүн ам 28 сая орчим хүн (дэлхийн бүх роман хэлээр ярьдаг бүлгүүдийн 5 % юм) байдаг. Румын хэлээр уран зохиол, шинжлэх ухааны баялаг эх сурвалжууд байдаг.

Румын хэлээр нь ихэвчлэн Румын, Молдав, Унгар, Серби, Украинд ярьдаг (Украинд румынууд байдаг). Румын хэлээр ярьдаг хүн ам нь Франц, Канад (ялангуяа Монреаль хотод), АНУ-ын баруун хойд хэсэг (ялангуяа Чикаго хотод), Герман, Израиль, Австрали, Шинэ Зеландад амьдардаг бөгөөд Румын хэлтнүүд Дэлхийн хоёрдугаар дайны өмнө болон дараа нь хотуудаас (ялангуяа Бухарест) улс төрийн цагаачлалаар бий болсон байна. 1991 онд Николае Чаушескугийн тоталитар дэглэм унасны дараа хөдөө орон нутгаас голчлон эдийн засаг, хөдөлмөрийн цагаачдын шинэ давалгаа үүсч, ялангуяа 2007 онд Румын улс Европын холбоонд элссэний дараа эрчимжиж, голчлон Итали, Испани, Португал, Квебек, Аргентин руу чиглэсэн юм. 

### Румын хэлний цагаан толгой 
Румын цагаан толгой нь латин цагаан толгойн хувилбар юм. Румын хэлний анхны дүрмийг 1780 онд Вена хотод хэвлүүлжээ.Улсын төвшинд 1860 онд Валах-Молдав кирилл үсгийг сольсноор Румын латин үсгийг Румын улсад хэрэглэж байсан. Орчин үеийн Румын цагаан толгой нь 31 үсэгтэй. Эдгээрийг 46 фонем (7 эгшиг, 4 хагас эгшиг, 35 гийгүүлэгч) илэрхийлэхэд ашигладаг.
Триест

**Триест** (итали. *Trieste* [triˈɛste], герман. *Triest* [tʁiˈɛst], словен. хорват. *Trst* [tə́ɾst], латин. *Tergeste, Tergestum*) — Италийн Фриули-Венеци-Жулиа мужийн хот. Триест аймгийн ижил нэртэй төв. 

Триест хот нь Балканы хойгийн баруун хойд хэсэгт, Адриатын тэнгис дэх Триестийн булангийн гүнд, Венецээс зүүн тийш 145 км-т, Словенийн хилийн ойролцоо байрладаг. 1991 оны хүн амын тооллогоор хотын хүн ам 231 мянган хүн байсан; 2007 онд - 203,356 хүн амтай байв.

Энэ хот нь удаан хугацааны туршид Триестийн чөлөөт нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг байв. 1954 онд Триест хотыг Итали буцааж авчээ.

1382 оноос Триест болон түүний ойр орчмын газар нутаг Австрийн нэг хэсэг байсан бөгөөд хотод голчлон италичууд, хотын захын хороололд словен, хорватчуудаас бүрдсэн холимог хүн амтай байв. 1921 онд Итали Триест хотыг өөртөө нэгтгэсэн бөгөөд тэнд фашист дэглэм тогтоосны дараа славянчуудын эсрэг хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн. 1943 онд Итали бууж өгсний дараа тус хотыг Герман эзлэн авч, 1945 оны тавдугаар сарын 1-нд Югослав, Британийн армийн анги нэгтгэлүүд нэгэн зэрэг чөлөөлсөн байна. 

## Шинжлэх ухаан 
* Триестын их сургууль
* СИССA хүрээлэн (SISSA — итали. *Scuola Internazionale Superiore di Studi Avanzati*)
* Онолын физикийн олон улсын төв.
* Гены инженерчлэл ба биотехнологийн Олон улсын төв. 
* Үндэсний Цөмийн физикийн хүрээлэн (салбар).
По гол

хот орчмын По гол]]
**По** **гол** (итали. *Po*, франц. *Pô*, унгар. *Po*, латин. *Padus*), **Пада** — Италийн умард хэсэгт орших 652 км урт гол. 

Энэ гол нь 2022 м өндөрт орших Коттиан Альпийн нурууны Монте Висо нурууны энгэрээс эх авч зүүн зүгт урсдаг. По гол дээд хэсэгтээ эхний 35 км-т 1.7 км огцом өндөр алддаг. Гол нь хойшоо эргэж, Турин хот болон Монферрат мужийг дайран урсдаг. Ломбарди ба Венецийн бүс нутгийн хил нь голын зурвасаар хуваагддаг байна.

Ангилал:Италийн гол мөрөн
Пегасо их сургууль

**Пегасо их сургууль** ихэвчлэн Unipegaso гэж товчлон нэрлэдэг бөгөөд 2006 онд Италийн Неаполь хотод байгуулагдсан. Энэхү их сургууль нь Италийн боловсролын яамнаас магадлан итгэмжлэгдсэн юм. 2023/2024 онд элссэн сурагчдын тоогоор Итали улсын онлайн сургуулиудын шилдэг 3-т багтсан бөгөөд нийт 3570 оюутантай. Итали даяар 90 гаруй хот бүс нутаг, олон улсад хосолсон сургалт явуулдаг. 

Пегасо их сургуулиас олгодог эрдмийн зэрэг,мэргэжлийн үнэмлэхүүд нь улсын болон хувийн бусад их сургуулиудын олгодог үнэмлэхүүдтэй академик түвшний хувьд ижил үнэлгээтэй,хуулийн дагуу хүчинтэй, ковид-19 цар тахлын үеээр хүмүүс энэхүү сургуулийг илүүд үзэж байв. Пегасо их сургууль нь эдийн засаг,хууль зүй, инженерчлэл, боловсрол,хэл шинжлэл,нийгмийн харилцаа,сэтгүүл зүй, аялал жуулчлал, сэтгэл судлал зэрэг олон төрлийн чиглэлийн хөтөлбөрүүдийг санал болгодог.

Бүх хөтөлбөрүүд нь Италийн засгийн газар хүлээн зөвшөөрөгдсөн  ба Европ болон олон улсын хэмжээнд нээлттэй болон зайн сургалтын байгууллагуудаас өндөр үнэлгээ авсан. Үүнд Их Британийн Open их сургууль ч багтдаг.
Эрүүгийн хууль

Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийг 2002 оны 1 дүгээр сарын 03-ны өдөр
баталж, 2002 оны 9 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн дагаж мөрдсөн бөгөөд
2015 оны 12 дугаар сарын 03-ны өдөр тус хуулийг шинэчлэн найруулсан
байна.

Эрүүгийн хуулийн 2.1 дүгээр зүйлд зааснаар энэ хуулийн тусгай ангид
заасан нийгэмд аюултай гэм буруутай үйлдэл, эс үйлдэхүйгээс гадна гэм
буруутай үйлдэл болон эс үйлдэхүйн улмаас хохирол, хор уршиг учирсныг
гэмт хэрэгт тооцдог байна. Харин энэ хуулийн тусгай ангид заагаагүй үйлдэл,
эс үйлдэхүй, хохирол, хор уршиг, гэм буруугийн шинжийг төсөөтэй хэрэглэж
гэмт хэрэгт тооцохгүй.

**Эрүүгийн хууль нь ерөнхий ба тусгай анги гэсэн хоёр хэсгээс бүрддэг.** 
Ерөнхий ангид эрүүгийн хариуцлагын үндэслэл, хэмжээ, ял хэрэглэх, ялаас чөлөөлөх журам,
нийтлэг зарчим, ойлголтыг тодорхойлдог. Тусгай ангид тодорхой төрлийн гэмт хэргийн
шинж, түүнд тогтоосон ялын хэм хэмжээг тодорхойлдог.
Бари хотын Политехникийн Их Сургууль

**Политехникийн их сургууль** нь Италийн Бари хотод байрладаг.Энэ сургууль нь 1990 онд 5 тэнхимтэйгээр зохион байгуулагдсан юм. 2018 онд ойролцоогоор 10072 оюутан элссэн бол нийт багш ажилчдын тоо 275 байв.Политехникийн их сургууль нь Италийн 245- р хуулийн дагуу 1990 8 сарын 7нд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн.Энэ нь Италийн политехникийн их сургуулиудаас хамгийн залуу нь ба нөгөө хоёр нь Politecnico di Milano, Politecnico di Torino юм. Бусад Италийн их сургуулиуд инженерчлэл, шинжлэх ухааны салбарыг багтаадаг бол политехникийн их сургуулиуд нь технологийн мэдлэг чадварт анхаардаг.2010 онд Италийн 240-р хууль болон дараагийн сайжруулалтаар политехникийн их сургууль 5 үндсэн том тэнхим бүхий бүтэцтэй болсон бөгөөд ихэнх нь дараах байдлаар хуваагддаг:

-Цахилгаан инженерчлэл болон компьютерийн инженерчлэлийн тэнхим

-Механик инженерчлэл, математик болон менежментийн тэнхим

-Иргэний инженерчлэл, байгаль орчны инженерчлэл, барилгын инженерчлэл болон хими судлалын тэнхим

-Архитектурын тэнхим

-Физикийн тэнхим
Байгаль орчны эсрэг гэмт хэрэгт эрүүгийн хариуцлага ногдуулах

Эрүүгийн хуулийн 24 дүгээр бүлэгт зааснаар байгаль орчны эсрэг гэмт
хэргүүдэд эрүүгийн дараах хариуцлагуудыг ногдуулдаг байна. Тухайлбал:

• **Байгаль орчныг бохирдуулсан** бол таван мянга дөрвөн зуун
нэгжээс хорин долоон мянган нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр
торгох, эсхүл нэг жилээс таван жил хүртэл хугацаагаар зорчих эрхийг
хязгаарлах, эсхүл нэг жилээс таван жил хүртэл хугацаагаар хорих ял
шийтгэнэ.

• **Хууль бусаар ашигт малтмал хайх, ашиглах, олборлосон** бол
таван мянга дөрвөн зуун нэгжээс хорин долоон мянган нэгжтэй
тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсхүл нэг жилээс таван жил хүртэл
хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ.

• **Нөхөн сэргээлтийн ажлыг зохих журмын дагуу хийгээгүйн** улмаас
байгаль орчинд ноцтой хохирол учирсан бол арван мянган нэгжээс
дөчин мянган нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсхүл хоёр
жилээс найман жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ.

• **Хууль бусаар ан агнах, барих, гаршуулах, үржүүлэхэд** таван
мянга дөрвөн зуун нэгжээс хорин долоон мянган нэгжтэй тэнцэх
хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсхүл нэг жилээс таван жил хүртэл
хугацаагаар зорчих эрхийг хязгаарлах, эсхүл нэг жилээс таван жил
хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ. Агнасан, барьсан ан нь Нэн
ховор амьтан бол арван мянган нэгжээс дөчин мянган нэгжтэй тэнцэх
хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсхүл хоёр жилээс найман жил хүртэл
хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ.

• **Хууль бусаар мод бэлтгэх, тээвэрлэх, худалдан авсан** бол дөрвөн
зуун тавин нэгжээс таван мянга дөрвөн зуун нэгжтэй тэнцэх хэмжээний
төгрөгөөр торгох, эсхүл хоёр зуун дөчин цагаас долоон зуун хорин цаг
хүртэл хугацаагаар нийтэд тустай ажил хийлгэх, эсхүл нэг сараас нэг
жил хүртэл хугацаагаар зорчих эрхийг хязгаарлана.

• **Байгалийн ургамлыг хууль бусаар бэлтгэх**, хуульд зааснаас өөр
зорилгоор нэн ховор, ховор ургамал, тэдгээрийн үр, эрхтэнийг
түүсэн, бэлтгэсэн, худалдсан, худалдан авсан, хадгалсан, тээвэрлэсэн,
боловсруулсан бол таван мянга дөрвөн зуун нэгжээс хорин долоон
мянган нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсхүл нэг жилээс
таван жил хүртэл хугацаагаар зорчих эрхийг хязгаарлах, эсхүл нэг
жилээс таван жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ.

• **Байгалийн тэнцэл алдагдуулах**, амьтан, ургамлын зүйлийг
зөвшөөрөлгүйгээр гэмтээсэн, устгасан, газар, газрын хэвлий, агаар
мандал, усны нөөцийг хордуулсан, бусад хэлбэрээр экологийн
тогтолцоог алдагдуулсан бол найман жилээс арван таван жил хүртэл
хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ.
Байгаль орчны гэмт хэргийг хуулийн этгээдийн нэрийн өмнөөс, хуулийн
этгээдийн ашиг сонирхлын төлөө үйлдсэн бол хуулийн этгээдэд хүлээлгэх
торгуулийн хариуцлага нь 24-50 дахин нэмэгдэгдэх нөхцөлийг хуульд зааж
өгсөн байна.
Торгох ялын хэмжээг тогтоох гэмт хэргийн 4 түвшинг тодорхойлох

Торгох ялын хэмжээг хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээтэй
уялдуулан тогтоож гэмт хэргийн дараах 4 түвшинг тодорхойлсон байдаг ба
байгаль орчны эсрэг гэмт хүргүүдэд ногдуулах хариуцлагын байдлаар авч
үзвэл хөнгөн гэмт хэрэгт хамаарах нөхцөл нэн бага байна. Үүнд:

• **Хөнгөн гэмт хэрэг**. Эрүүгийн хуулийн тусгай ангид нэг сарын
хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг таваас тавь дахин нэмэгдүүлсэнтэй
тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, нэг зуугаас хоёр зуун тавин цаг
хүртэл хугацаагаар албадан ажил хийлгэх, эсвэл нэгээс гурван сар
хүртэл хугацаагаар баривчлах ял шийтгэхээр заасан гэмт хэргийг
хөнгөн гэмт хэрэг гэнэ. Хөнгөн гэмт хэрэгт хорих ял оногдуулахгүй бол,

• **Хүндэвтэр гэмт хэрэг**. Эрүүгийн хуулийн тусгай ангид нэг сарын
хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 51-250 дахин нэмэгдүүлсэнтэй
тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, 251-500 цаг хүртэл хугацаагаар
албадан ажил хийлгэх, 3-аас дээш 6 сар хүртэл хугацаагаар баривчлах,
эсвэл 5 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэхээр заасан гэмт
хэргийг хүндэвтэр гэмт хэрэг гэнэ.

• **Хүнд гэмт хэрэг**. Эрүүгийн хуулийн тусгай ангид нэг сарын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 251-500 дахин нэмэгдүүлсэнтэй
тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсвэл 5 жилээс дээш 10 жил
хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэхээр заасан гэмт хэргийг хүнд гэмт
хэрэг гэнэ.

• **Онц хүнд гэмт хэрэг**. Эрүүгийн хуулийн тусгай ангид 10 жилээс дээш
15 жил хүртэл хугацаагаар хорих, онцгой тохиолдолд 25 жил хүртэл
хугацаагаар хорих буюу цаазаар авах ял шийтгэхээр заасан гэмт
хэргийг онц хүнд гэмт хэрэг гэдэг байна.
Зөрчлийн тухай хууль

Хууль, түүнд нийцүүлэн гаргасан захиргааны хэм хэмжээний актыг
зөрчсөн үйлдэл, эс үйлдэхүйг зөрчилд тооцох, түүнийг үйлдсэн хүн,
хуулийн этгээдэд шийтгэл оногдуулах замаар шударга ёсны тогтолцоог
зохицуулахаар Зөрчлийн тухай хуулийг 2017 оны 05 дугаар сарын 11-ний
өдөр баталж, 2017 оны 07 дугаар сарын 01-ний өдрөөс эхлэн даган мөрдөж
эхэлсэн.

Зөрчлийн тухай хуулийн 7 дугаар бүлэгт “Байгаль орчин, амьтан,
ургамлыг хамгаалах журмын эсрэг зөрчил”-ийн тухай харилцааг зохицуулсан
бөгөөд байгаль орчинд учруулсан хохирлыг тооцуулж, нөхөн төлүүлэх
тохиолдлуудыг байгаль орчны багц хуулийн хүрээнд авч үзсэн байдаг.
Тусгай хамгаалалттай газар нутагт хориглосон үйл ажиллагаа явуулсан бол

**Тусгай хамгаалалттай газар нутагт** хориглосон үйл ажиллагаа
явуулсан дараах тохиолдлуудад учруулсан хохирол, нөхөн төлбөрийг
гаргуулах нөхцөлтэй. Үүнд:

• Тусгай хамгаалалттай газар нутагт:

- хууль, захиргааны хэм хэмжээний акт, стандарт, дэглэм, горим
зөрчсөн;

- менежментийн төлөвлөгөөнд тусгагдаагүй үйл ажиллагаа явуулсан;

• Тусгай хамгаалалттай газар нутагт хуулиар хориглосон үйл ажиллагаа
явуулсан нь эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй бол.
Арбат гудамж

**Арбат** **гудамж** (оршин суугчид "Хуучин Арбат" буюу орос. *Старый Арбат*) — Москва хотын Төв дүүрэгт орших гудамж. Москва хотын "Арбатын хаалга" /Арбатские ворота/ талбайгаас Смоленскийн талбай /*Смоленская площадь*/ хүртэл 1,2 км үргэлжилдэг гудамж юм. 

Арбат гудамжийг явган хүний ​​бүс болгох төслийг 1974-1986 онд боловсруулж хэрэгжүүлсэн. Төсөл зөвхөн гудамжинд автомашины хөдөлгөөнийг хориглосноор хязгаарлагдаагүй, гудамжны тохижилт, барилгын нүүр хэсгийг  сэргээн засварлах зэрэг ажлууд хийжээ. 1979 онд төсөл батлагдаж хэрэгжүүлэх ажил 1982 онд эхэлсэн байна. Эцэст нь 1986 онд Арбат шинэ дүр төрхөө олсон байна. Асфальт биш харин чулуун хучилттай, гудамжны голд ойролцоох алхаж буй хүмүүст зориулсан цэцгийн сав, вандан сандал, чимэг маягийн дэнлүү зэрэгтэй болжээ. 

1980-аад оны сүүлээр Михаил Горбачёвын өөрчлөн байгуулалтын давалгаан дор Арбат гудамжинд олон тооны гадаад жуулчдад зориулсан бэлэг дурсгалын лангуу, дэлгүүрүүд гарч ирсэн. Үүний зэрэгцээ гудамж нь уран зурагчид, хөгжимчдийн цугларах дуртай газар болжээ.

Москвагийн гудамжны жишээн дээр Оросын бусад хотуудын төв гудамжуудыг албан бусаар "Арбат" гэж нэрлэж эхэлсэн байна. 

Арбат гудамжинд "А.Пушкины гэр музей", Вахтанговын нэрэмжит театр болон олон дурсгалт байшингууд байдаг. 

Мөн тус гудамжинд залгаа Спасо-Песковский жижиг гудманд Москва дахь Монгол Улсын Элчин сайдын яамны Консулын газар байралдаг байна.

Ангилал:Москвагийн гудамж
Ангилал:Москвагийн газар зүй
Ангилал:Арбат дүүрэг
Юрий Долгорукий

**Юрий Влади́мирович**, "**Долгорукий"** буюу "урт гарт" хочтой (орос. *Ю́рий (Гео́ргий) Влади́мирович,* эртний орос. *Гюрьги, Дюрьги*; 1090-он орчим төрсөн—1157 оны 5-р сарын 15-нд Киев хотод нас барсан) — Ростов-суздалийн Ван болон Киевийн Их Ван бөгөөд Владимир Всеволодович Мономахын 2 дахь эхнэрээс төрсөн 7 дахь хүү. Юрий Долгорукий вангийн үед Москва хотыг эх сурвалжид анх дурдсан байдаг.

## Намтар 
Анх Юрийг Оросын эртний эх сурвалжид 1107 онд анхны гэрлэлттэй нь холбогдуулан дурдсан байдаг. 1120 онд тэрээр Ижил мөрний Булгаруудын эсрэг Оросын аян дайныг удирдсан. Половчууд мөн энэ аян дайнд оролцсон байдаг ажээ. 

1125 онд тэрээр өөрийн эзэмшлийн нийслэлийг Ростовоос Суздаль руу нүүлгэж, хүү, өв залгамжлагч Андрей Боголюбский нь 1157 онд Владимир руу нүүлгэсэн. Түүнээс хойш Ростовын улс төрийн үүрэг мэдэгдэхүйц буурсан.

Юрий Долгорукий 1157 оны 5-р сарын 15-нд Киевийн бояруудад хордуулагдаж нас барсан гэдэг. Тэрээр Киевийн оршин суугчдад их нэр хүндгүй байсан гэдэг бөгөөд эзнийх нь нас барсны дараахан түүний ордонг ард түмэн тоносон дээрэмдэн тоносон байна. Үүний дараа Черниговын Давыдович угсааны төлөөлөгч Изяслав Киевийг дахин эзлэн суужээ.
Эртний орос хэл

**Эртний орос хэл** (орос. *Древнерусский язык*, үндсэндээ Дорнод Слав нийтлэг хэл юм) -ойролцоогоор 7-8-аас 14-15-р зууны үеийн Дорнод Славуудын хэл, өөрөөр хэлбэл Беларусь, Украин, Орос улс үүсэх, нэгтгэх, задрах, задрах үе дэх нэг гарал үүсэлтэй хэл. Эртний орос хэлний түүхэн эхлэлийг "русь" буюу Орос гэдэг үг анх удаа дурдсан МЭ 1-р мянганы төгсгөл гэж тооцогддог байна. 

Ойролцоогоор 8-14-р зууны үед оршин байсан "Эртний орос хэл" нь Беларусь, Орос, Украинчуудын өвөг дээдэс болох Эртний оросын ард түмнийг бүрдүүлдэг олон тооны славян овог аймгуудын бүх Дорнод Славуудын нийтлэг хэл байсан гэж үздэг. Эртний орос хэлний түүхэнд хоёр үеийг ялгадаг: бичиг үсэгт тайлагдахаас өмнөх үе - 10-11-р зууны үе хүртэл, бичиг үсэгтэй болсон үе - 11-р зуунаас. 11-14-р зуунд Эртний оросын төр феодалын ноёд болон хуваагдаж, Монголчуудын довтолгоо, Эртний Оросын газар нутагт шинэ улсууд үүсч, хуучин орос хэл задарч, аялгууны ялгаа эрчимжсэн юм.

## Эртний орос хэлний цагаан толгой
Үндэсний Хоккейн лиг

**Үндэсний** **Хоккейн лиг (ҮХЛ)** (англи. *National Hockey League, NHL*; франц. *Ligue nationale de hockey, LNH*) — АНУ болон Канадын мөсөн дээрх хоккейн клубуудыг нэгтгэсэн мэргэжлийн спортын байгууллага. ҮХЛ буюу НХЛ дэлхийн мэргэжлийн хоккейн анхны лигуудын нэг болсон юм.

Үндесний хоккейн лиг нь NFL, NBA, MLB, MLS-ийн хамт Хойд Америкийн томоохон спортын лигүүдийн нэг юм. Лиг нь 1917 онд байгуулагдсан бөгөөд ердөө 4 багийг нэгтгэж байсан. 2021/2022 оны улирлаас хойш АНУ, Канадын 32 хотуудын 32 баг жил бүр лигийн гол цом Стэнлийн цомын төлөө өрсөлдөж байна.
Стэнлийн цом

**Стэнлийн цом** (англи. *Stanley Cup*) —Үндэсний Хоккейн лигийн плей-оффын ялагчид жил тутам олгодог хоккейн шагнал. Эхлээд тус цом «Дуудлагын Хоккейн цом» (*Dominion Hockey Challenge Cup*). Цом нь том цилиндр суурьтай бараг 90 см өндөр мөнгөн ваар хэлбэртэй байдаг юм.

Энэхүү цом нь анх 1892 онд Английн улс төрч, Канадын амбан захирагч Фредерик Артур Стэнлигийн Лондон хотод 48.67 доллараар худалдаж авсан гоёл чимэглэлийн том аяга байсан бөгөөд уг шагналыг Канадын шилдэг сонирхогчдын хоккейн багт олгодог байжээ.

## Түүх 
Анх 1893 онд Стэнлийн цомыг тухайн үеийн хамгийн хүчтэй Канадын хоккей сонирохогчдын холбооны (англи. *Amateur Hockey Association of Canada*) «Монреал ААА» (англи. *Montreal Amateur Athletic Association*) багт гардуулсан байна. 

1908 оноос хойш зөвхөн мэргэжлийн багууд энэ цом-шагналын төлөө өрсөлдөх боломжтой болсон. 1927 оноос хойш цом нь Үндэсний хоккейн лиг /NHL/-ийн гол шагнал байсаар иржээ. 

1993 он хүртэл NHL 4 дивизид хуваагдаж, тус бүрдээ 5-6 клубтэй байв. Хэсэг тус бүрээс дөрвөн клуб плей-оффт шалгардаг байсан. Багууд эхлээд дивизийн аварга, дараа нь конференцын аваргыг тодруулж, үүний дараа л Стэнлийн цомын төлөө тоглодог байна.
Ойрхи Дорнодын Техникийн Их Сургууль

Ойрхи Дорнодын Техникийн Их Сургууль нь Турк улсын Анкара хотод байрладаг олон нийтийн техникийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь инженерчлэл, байгалийн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны чиглэлээр судалгаа, боловсрол олгоход анхаарч, таван факультетийн 41 бакалаврын хөтөлбөр, таван төгсөлтийн сургуулиар дамжуулан 105 магистр, 70 докторын хөтөлбөрийг санал болгодог. БСШУСЯ-ны гол кампус нь 11,100 акр (4,500 га) талбайг хамардаг бөгөөд үүнд эрдэм шинжилгээний болон туслах байгууламжаас гадна 7,500 акр (3,000 га) ойн талбай, байгалийн Эймир нуур багтдаг. ОУИС-д дэлхий даяар 120,000 гаруй төгсөгчид байдаг. ОУИС-ийн албан ёсны хэл нь англи хэл юм. Их, дээд сургуульд элсэх улсын шалгалтад хамгийн өндөр оноо авсан 1000 оюутны гуравны нэгээс илүү нь ОУИС-д элсэхээр сонгосон; ба түүний ихэнх хэлтэс бараг 3 сая өргөдөл гаргагчийн 0.1% -ийг хүлээн авдаг. БСШУСЯ нь Туркийн Шинжлэх ухаан, технологийн судалгааны зөвлөлийн үндэсний судалгааны санхүүжилтэд сүүлийн таван жилд хамгийн их хувийг эзэлж, Европын холбооны хүрээ хөтөлбөр (FP) төслийн оролцооны тоогоор Турк улсад тэргүүлэгч их сургууль юм. ОУИС-ийн бакалаврын зэрэгтэй төгсөгчдийн 40 гаруй хувь нь магистрантурт суралцахаар сонгодог.
Истанбулын техникийн их сургууль

Истанбулын Техникийн Их Сургууль буюу Истанбулын Техникийн Их Сургууль нь Турк улсын Истанбул хотод байрладаг олон нийтийн техникийн их сургууль юм. Энэ бол сүүлийн үед инженер, байгалийн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухаанд зориулагдсан дэлхийн гурав дахь хамгийн эртний техникийн их сургууль бөгөөд Туркийн хамгийн алдартай боловсролын байгууллагуудын нэг юм. İTÜ нь QS World University Rankings-ийн 2024 оны жагсаалтын дагуу Инженер, технологийн чиглэлээр дэлхийд 95-д, Туркт нэгдүгээрт, байгалийн шинжлэх ухааны чиглэлээр дэлхийд 275-т, Турк улсад хоёрдугаарт жагсдаг. Тус их сургууль нь 14 факультет, 276 021 сансар судлалын төв, эрдэм шинжилгээний төв, эрдэм шинжилгээний 92 бакалаврын хөтөлбөр, 188 магистрын хөтөлбөртэй. Их сургуульд элсэх нь маш өрсөлдөөнтэй бөгөөд ихэнх тэнхимд элсэхэд жил бүр их дээд сургуульд элсэх үндэсний шалгалтад ойролцоогоор 3 сая өргөдөл гаргагчийн эхний 1%-д багтах оноо шаардагддаг. ОУСБХ-ны төгсөгчид TÜBITAK-ийн шинжлэх ухаан, TUBA-ийн олон шагналыг хүртсэн. МСЭ-ийн төгсөгчид мөн АНУ, Их Британи, ОХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн гишүүн болсон. Туркийн сагсан бөмбөгийн супер лигт тус сургуулийн сагсан бөмбөгийн баг болох Istanbul Teknik Universitesi B.K.
Богазичи их сургууль

Богазичи их сургууль, өөрөөр хэлбэл Босфорын их сургууль нь Туркийн Истанбул дахь олон нийтийн судалгааны их сургууль бөгөөд Америкийн хуучин боловсролын байгууллага болох Роберт коллежтэй түүхэн холбоотой байдаг. Роберт коллеж нь АНУ-аас гадна байгуулагдсан Америкийн анхны коллеж юм. Богазичи их сургуулийн гол кампус нь Босфорын хоолойн Европын талд байрладаг. Энэ нь бакалаврын зэрэг олгох долоон факультет, хоёр сургууль, магистрын зэрэг олгох долоон институттэй. Уламжлал ёсоор бол сургалтын хэл нь англи хэл юм. Богазичи их сургууль нь улсын хэмжээнд элсэлтийн шалгалтанд тэнцсэн оюутнууд болон нэр хүндтэй багш нарын анхаарлыг татдаг төв юм. Түүний либерал хандлага нь салбар хоорондын болон олон улсын судалгааны орчин, янз бүрийн амьдралын хэв маяг, ертөнцийг үзэх үзлийн тайван амгалан зэрэгцэн орших нөхцлийг бүрдүүлсэн. Богазичи их сургууль нь U.S. News & World Report 2021 оны шилдэг дэлхийн их сургуулиудын чансаагаар Турк улсад нэгдүгээрт, олон улсын хэмжээнд 197-д, Times Higher Education World University Rankings-ийн 2021 оны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалтад 601-800 оноогоор Туркийн их сургуулиудын тавдугаарт жагсдаг.
Бахчешехир их сургууль

Бахчешехир их сургууль буюу ерөнхийдөө BAU гэж товчилдог бол Истанбул, Бешикташ, Чыраган гудамжинд Босфорын эргэн тойронд байрладаг хувийн их сургууль юм. Туркийн Үндэсний Их Хурал 1998 онд Бахчешехирын Боловсролын сангаас Бахчешехир их сургуулийг байгуулах зөвшөөрлийг олгосон. 1998 оны 2-р сард Калифорнийн Сан Диего мужийн их сургуультай эрдэм шинжилгээний болон стратегийн хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. 1999-2000 оны хичээлийн жилд их дээд сургуулийн анхны түвшин тогтоох шалгалтын дараа тус сургуулийн анхны оюутнууд элссэн. Одоогийн ректор нь профессор, доктор Сирин Карадениз юм. Бахчесехир их сургууль нь Бахшесехир Угур боловсролын байгууллагуудын олон улсын боловсролын сүлжээ болох BAU Global-ийн гишүүн юм. BAU Global-д есөн их сургууль, дөрвөн хэлний сургууль, хоёр K-12 сургууль, Бахчесехир коллеж, Угур сургуулиуд багтдаг. Бахчешехир их сургууль нь Харвардын их сургуультай олон жилийн эрдэм шинжилгээний болон судалгааны санаачилгад анхаарлаа хандуулан урт хугацааны хамтын ажиллагаа тогтоосон. Бахчешехир их сургууль нь 8 факультет, 1 хэлний сургууль, 2 мэргэжлийн сургуулиас бүрддэг. Дөрвөн институт төгсөлтийн дараах боловсролыг санал болгодог.

Тус их сургуульд 10137 бакалавр, 4716 магистр, 1072 дэд зэрэг нийт 17048 оюутан бүртгүүлсэн байна. Эрдмийн бүрэлдэхүүнд 1,047 багш, 506 захиргааны ажилтан ажилладаг.
Хацеттепе их сургууль

Хацеттепе их сургууль нь Турк улсын Анкара хотын олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Энэ нь 1967 оны 7-р сарын 8-нд байгуулагдсан. 2021 оны Эрдмийн гүйцэтгэлээр их сургуулийн чансаагаар Туркийн их сургуулиудын дунд нэгдүгээрт ордог. Тус сургууль нь хоёр үндсэн кампустай. Анкара хотын хуучин хотод байрладаг анхны кампус нь Анагаах ухааны төвтэй. Хоёр дахь кампус болох Бейтепе кампус нь хотын төвөөс 13 км зайд байрладаг.

Бейтепе хотхон нь 6,000,000 м2 (600 га; 1,483 акр) ногоон газар, ой модыг хамардаг бөгөөд Эдийн засаг, захиргааны шинжлэх ухаан, хууль эрх зүй, боловсрол, инженерчлэл, дүрслэх урлаг, бичиг үсэг, шинжлэх ухааны факультетуудыг агуулдаг. Эдгээр хоёр үндсэн кампусаас гадна Нийгмийн ажлын сургууль Кечиөрен хотод байрладаг бөгөөд 1982 оноос хойш тус их сургуульд харьяалагддаг Туркийн Улсын Консерватори нь Бесевлер хотхонд байрладаг. 2020 оны 6-р сарын 24-ний өдөр Ерөнхийлөгчийн зарлигаар томилогдсон тус сургуулийн одоогийн ректор нь Мехмет Кахит Гуран юм. АНУ-ын 2019 оны дэлхийн шилдэг их сургуулиудын зэрэглэл

News & World Report, Хажеттепе их сургууль нь дэлхий даяар 532-т эрэмблэгдсэн бөгөөд "Клиникийн анагаах ухаан" сэдвээр Турк улсад нэгдүгээрт, дэлхийн хэмжээнд 176-д жагсаж байна.
Канкаяа их сургууль

Канкая их сургууль нь Турк улсын Анкара хотын хувийн их сургууль юм. Энэ нь 1997 оны 7-р сарын 9-нд Ситки Алп боловсролын сангаас байгуулагдсан. Тус их сургууль нь 1997 оны намрын семестрээс хичээл зааж эхэлсэн. Ситки Алп нь Удирдах зөвлөлийн дарга юм.

Канкаягийн их сургуулийн заах, суралцах, судалгааны ажилд англи хэл давамгайлдаг. 2020 оны Times Higher Education World University Rankings нь Канкаяа их сургуулийг олон улсын шилдэг 401-500-д, хөгжиж буй эдийн засгийн их сургуулиудын дунд 87-р байранд жагсаав. Энэ нь тус их сургууль нь Туркийн төрийн болон хувийн их сургуулиудын дунд хамгийн өндөр үнэлгээтэй их сургууль болсон анхны жил байлаа. Канкая их сургууль нь 21 тэнхимтэй 5 факультеттай; 17 магистрын хөтөлбөр, 6 докторын зэрэгтэй хоёр институт. хөтөлбөрүүд; 3 хөтөлбөртэй 2 мэргэжлийн сургууль; болон англи хэлний боловсролыг дэмжих нэг англи хэлний бэлтгэл сургууль. Нэг хичээлийн жил нь дор хаяж 14 долоо хоногтой хоёр семестрээс бүрддэг. Хичээлүүд нь нэг семестрт зориулагдсан. 2011 онд Туркуаз кампус буюу Шинэ кампус гэж нэрлэгддэг хотхон нээгдэв. Тэнд олон тэнхим, факультет нүүсэн. Туркуаз кампусын талбай нь ойролцоогоор 440,000 хавтгай дөрвөлжин метр юм. Нэмж дурдахад, шинэ кампусыг Аркитера архитектурын төвөөс шагнасан.
Атабаска их сургууль

Атабаска Их Сургууль (AU) нь Канадын улсын их сургууль бөгөөд голчлон онлайн зайн сургалтаар ажилладаг. 1970 онд байгуулагдсан тус сургууль нь Альберта дахь эрдэм шинжилгээний болон судалгааны иж бүрэн дөрвөн их сургуулийн нэг бөгөөд алсын зайн боловсролын чиглэлээр мэргэшсэн Канадын анхны их сургууль юм. Атабаска их сургуулийг 1970 онд Альбертагийн засгийн газар тухайн үеийн элсэлтийн өсөлтийг даван туулахын тулд дээд боловсролын өргөтгөлийн нэг хэсэг болгон байгуулжээ. 1960-аад оны сүүлээр Альбертагийн Их Сургууль (U of A) удаан хугацаанд байгуулагдаж, Калгаригийн Их Сургуулийг шинэ хууль тогтоомжоор байгуулж, Зөвлөлийн тушаалаар Летбрижийн Их Сургуулийг байгуулжээ. 1967 онд Мэннинг засгийн газар дөрөв дэх олон нийтийн их сургуулийг байгуулахаар төлөвлөж байгаагаа зарласан боловч засгийн газар өөр саналуудыг авч үзсэн тул энэ нь гурван жилээр хойшлогдох болно.

U of A нь Эдмонтонд өөр их сургууль нээгдэж, түүнтэй өрсөлдөхийн тулд өргөжин тэлэхийг хүссэн. Нэг саналд шашингүйн оронд христийн их сургууль байгуулахыг дэмжсэн. Өөр нэг анхны санал бол "Альберта академи" нь оюутнуудын олон их дээд сургуульд олсон кредитийг авч, шилжүүлэн өгөхийг үнэлж, магадгүй зэрэг олгодог. Боловсролын газрын түр бүлэг төрийн дөрөв дэх их сургуулийг байгуулахыг дэмжив.
Ойн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ

"Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.3 дахь
заалт, "Ойн тухай” хуулийн 12 дугаар зүйлийн 12.1.13 дахь заалтыг тус тус
хэрэгжүүлэх зорилгоор Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2009
оны 12 дугаар сарын 11-ний өдөр 394 тоот тушаалаар “Ойн экологи-эдийн
засгийн үнэлгээ”-г баталсан бөгөөд 2009 оны 12 дугаар сарын 21-ний өдөр
улсын бүртгэлийн 3098 дугаарт бүртгэсэн. Уг тушаалын 1 дүгээр хавсралтаар
Ойн сангийн нэг шоометр модны экологи-эдийн засгийн үнэлгээг, 2 дугаар
хавсралтаар Ойн сангийн ойгоор бүрхэгдсэн нэг га талбайн экологи-эдийн
засгийн үнэлгээг, 3 дугаар хавсралтаар Ойн сангийн ойгоор бүрхэгдээгүй
нэг га талбайн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг, 4 дүгээр хавсралтаар Нэг
ширхэг зулзаган, залуу модны экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тус тус
шинэчилсэн.
Тусгай хамгаалалттай газар нутагт газар ашиглах зориулалтыг өөрчилсний эдийн засгийн үнэлгээ

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.3, 8.4
дэх заалт, 2010 оны 06 дугаар сарын 11-ний өдрийн Байгаль орчин, аялал
жуулчлалын сайдын зөвлөлийн хурлын 8 дугаар тэмдэглэлийг тус тус
үндэслэн БОАЖ-ын сайдын 2010 оны 10 дугаар сарын 26-ны өдрийн А-333
тоот тушаалаар баталсан “Тусгай хамгаалалттай газар нутагт газар ашиглах
зориулалт өөрчлөн үйл ажиллагаа явуулсны улмаас учруулсан хохирлыг
тооцох экологи-эдийн засгийн үнэлгээний аргачлал”, уг аргачлалыг 2010
оны 11 дүгээр сарынг 19-ний өдөр улсын бүртгэлийн 3200 дугаарт бүртгэсэн.
Усны нөөцөд учирсан хохирлыг үнэлэх, нөхөн төлбөр тооцох

“Усны тухай” хуулийн 10 дугаар зүйлийн 10.1.6-д үндэслэн БОАЖ-ын
Сайдын 2015 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн А-388 тоот тушаалаа
“Усны нөөцөд учирсан хохирлыг үнэлэх, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-
ыг хавсралтаар баталсан бөгөөд “Аргачлал батлах тухай” БОАЖ-ын Сайдын
2010 оны 5 дугаар сарын 27-ны өдрийн А-156 тоот тушаалын 1.1.2, 1.1.3, 2.2
хавсралтуудыг хүчингүй болгосон байна.

“Усны нөөцөд учирсан хохирлыг үнэлэх, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”нь нийтлэг үндэслэл, учны нөөцөд хохирол тооцох нөхцөл шаардлага, хохирлын үнэлгээ гэж юу болохыг тодорхойлсон бичиг болох үүднээсээ
усны нөөцөд хохирол тооцох харилцааг журамласан байна.

Аргачлалын 2 дугаар бүлэгт гадаргын усны асуудлыг мөн хохирлын
төрлийг тодорхойлж, түүнийг үнэлэх нөхөн төлбөр тооцох нөхцөл
шаардлагыг тодорхойлсон бол 3 дугаар бүлэгт газрын доорхи усны
асуудлыг мөн адил авч үзсэн байна. Усны нөөцөд учирсан хохирлыг тооцох
аргачлалыг гадаргын болон газрын доорхи усны холбогдох бүлгүүдэд
тусгаад 4 дүгээр бүлэгт усны нөөцийн байгалийн химийн найрлагад учирсан
хохирлыг аргачилжээ.

Аргачлал нь гадаргын болон газрын усны илтгэлцүүрүүд, ус
бохирдуулсны суурь төлбөр, бохирдуулагч бодисоос хортой нөлөө үзүүлэх
хугацааг тооцох илтгэлцүүр, бохирдуулах бодисын хохирол тооцох суурь
төлбөр, гол мөрний дундаж урсацын модуль зэрэг 5 хавсралттай байна.
Ургамлын зүйлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ

“Монгол Улсын Засгийн газрын тухай” хуулийн 24 дүгээр зүйлийн 2 дахь
заалт, “Байгалийн ургамлын тухай” хуулийн 71 дүгээр зүйлийн 71.2 дахь
хэсгийг тус тус үндэслэн Байгаль орчин, ногоон хөгжил, аялал жуулчлалын
сайдын 2015 оны 07 дугаар сарын 09 –ний өдрийн А-282 тоот тушаалаар
баталсан “Нэн ховор, ховор, зарим элбэг ургамлын экологи эдийн засгийн
үнэлгээ”-г 2015 оны 11 дүгээр сарын 16-ны өдөр 3579 дугаараар улсын
бүртгэлд бүртгэсэн байна. Тушаалын 1 дүгээр хавсралтаар Нэн ховор, ховор,
зарим элбэг тархацтай 595 зүйл ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээг
хавсралтын ёсоор баталж, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын
2011 оны 11 дүгээр сарын 29-ний өдрийн А-415 дугаар тушаалыг хүчингүй
болсонд тооцсон байна.
Ургамлын зүйлд нөхөн төлбөр тооцох

"Байгалийн ургамлын тухай" хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.4 дэх заалтыг
үндэслэн БОАЖ-ын Сайдын 2011 оны 10 дугаар сарын 24-ны өдрийн А-354
тоот тушаалаар "Ургамлын нөхөн төлбөрийг төлүүлэх журам, аргачлал"-
ыг нэгдүгээр, "Ургамлын нөхөн төлбөрийн актын маягт"-ыг хоёрдугаар
хавсралтаар тус тус баталсан бөгөөд энэ тушаал гарсантай холбогдуулан
БОАЖ-ын Сайдын 2010 оны 5 дугаар сарын 27-ны өдрийн А-156 дугаар
тушаалаар баталсан "Байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр
тооцох аргачлал"-ын хоёрдугаар бүлгийн 2.8 дахь хэсгийн "... экологи-эдийн
засгийн үнэлгээ" гэсний дараа :; , “хохирол" гэсэн үгийг хассан.

"Байгалийн ургамлын тухай" хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.2-д заасан
ургамлын санд учирсан хохирлыг гэм буруутай этгээдээр нөхөн төлүүлэхэд
ургамлын санд учирсан хохирлыг тооцох байдлыг аргачилсан нь тухайн
зүйл ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээнд үндэслэсэн байна.

Ургамлын зүйлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг хууль бус ашиглалтад
өртсөн ургамлын зүйлүүдийг түүвэрлэн хийсэн бөгөөд хохирлын сул
зэрэглэлд хамаарах талбайн 1 га тутмын хохирлыг сөрөг нөлөөлөлд өртсөн
үндсэн болон ашигт ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээний 5 хувиар,
дунд зэрэглэлд 10 хувиар, хүчтэй зэрэглэлд 20 хувиар, нэн хүчтэй зэрэглэлд
30 хувиар тус тус тооцож, тухайн төрлийн ургамлын 1 га талбайд тооцсон
экологийн хохирлыг сөрөг нөлөөлөлд өртсөн нийт талбайд шилжүүлж,
учирсан хохирлыг тодорхойлохоор аргачилсан нь сөрөг нөлөөлөлд өртсөн
талбай дахь ургамлын төрөл бүрээр тооцсон хохирлын нийлбэрээр нийт
учирсан хохирлыг тогтоох боломжтой болсон.

“Ургамлын нөхөн төлбөрийг төлүүлэх журам”-ын дагуу ургамлын
нөхөн төлбөрийг төлүүлэхэд ургамлын зүйлд учирсан хохирлыг илрүүлэх,
хохирлыг барагдуулах, нөхөн сэргээхэд гарсан шууд болон шууд бус зардлыг
үндэслэн ургамлын нөхөн төлбөрийн актыг тогтооно гэж заасан ба актад
холбогдох тооцоо, баримт, зураг зэргийг хавсаргана гэжээ. Шаардлагатай
гэж үзвэл тухайн аймгийн Байгаль орчин, аялал жуулчлалын газрын болон
Нийслэлийн байгаль хамгаалах газрын тогтоосон актад мэргэжлийн
байгууллагаар магадлан шинжилгээ хийлгэж болох ба маргааныг тухайн
аймгийн байгаль орчин, аялал жуулчлалын газрын болон нийслэлийн
байгаль хамгаалах газрын дарга материалыг хүлээн авснаас хойш 14 хоногт
багтаан хянан шийдвэрлэнэ. Уг шийдвэрийг талууд эс зөвшөөрвөл гомдлоо
шүүхэд гаргахаар зохицуулсан байна.
Чойжинсүрэнгийн Мөнхцэцэг

Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын уугуул Монгол улсын Дархан мэргэн Чойжинсүрэнгийн Мөнхцэцэг

1982 онд анх удаа түрүүлэн, Монгол улсын Мэргэн цол

1985 онд Хошой мэргэн

1993 онд Гоц мэргэн

1994 онд Гарамгай мэргэн

1997 онд Даяар дуурсах мэргэн

1999 онд Дархан мэргэн цол хүртсэн ба Улсын баяр наадамд зургаан удаа түрүүлсэн амжилтаараа дээд амжилт тогтоожээ.
Аж ахуйн нэгж, байгууллага (Нөхөн төлбөрийн харилцаа)

Аж ахуйн нэгж, байгууллагын байгаль орчныг хамгаалах талаар хүлээх
үүргийг “Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуульд дараах байдлаар заасан
бий. Үүнд:

• Байгаль орчныг хамгаалах тухай хууль тогтоомж, Засгийн газар,
нутгийн өөрөө удирдах байгууллага болон Засаг даргын шийдвэр,
улсын байцаагч, байгаль хамгаалагчийн шаардлагыг биелүүлэх;

• Эрх бүхий байгууллагаас баталсан байгаль орчны холбогдолтой
стандарт, хэм хэмжээ, дүрэм, журмыг чанд сахин биелүүлж, дотоодын
хяналтыг хэрэгжүүлэх;

• Үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэх явцад байгаль орчинд гаргаж байгаа
хорт бодис, физикийн хортой нөлөөлөл, хог хаягдлын хэмжээг бүртгэж,
тэдгээрийг багасгах, цэвэрлэх талаар авсан арга хэмжээ, хянах
төхөөрөмжийн ажиллагааны тухай тайлан мэдээг хугацаанд нь гаргаж
холбогдох байгууллагад өгөх;

• Байгаль орчинд сөрөг нөлөө бүхий үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхэлдэг
аж ахуйн нэгж, байгууллага үйл ажиллагааныхаа сөрөг нөлөөллийг
бууруулах, зогсоох болон байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх
арга хэмжээний зардлыг жил бүр төсөвтөө тусган хэрэгжүүлэх;

• Гэрээний дагуу тарьж ургуулсан ой, ургамал, үржүүлсэн амьтан, сэргээн
сайжруулсан усны ундарга, засаж тохижуулсан газрыг сум, дүүргийн
Засаг даргад хугацаанд нь хүлээлгэн өгөх;

• Төрийн захиргааны төв байгууллагаас баталсан журмын дагуу
экологийн паспорт хөтлөх;

• Бохирдлын эх үүсвэр бүхий аж ахуйн нэгж, байгууллага нь байгаль
орчны менежментийн төлөвлөгөөний хэрэгжилтийг хангах, өөрийн
үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны улмаас байгаль орчинд ялгаруулж
байгаа хатуу, шингэн, хийн хаягдлыг хянах ажлыг зохион байгуулж
ажиллуулах үүрэг бүхий дотоод хяналтын нэгжтэй байх;

• Хууль зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдийн байгаль орчинд учруулсан
хохирлыг нөхөн төлүүлэх, хариуцлага хүлээлгэхийг Засаг дарга,
байгаль орчны хяналтын улсын байцаагчаас шаардах;

• Өөрийн үйл ажиллагааны улмаас байгаль орчинд учруулсан хохирлыг
арилгах, холбогдох байгууллагад мэдэгдэх, байгаль орчны хяналтын
улсын байцаагчийн ногдуулсан нөхөн төлбөрийг ажлын 14 хоногт
багтаан төлөх;

• Байгаль орчинд хохирол учруулж болох аливаа үйлдлээс татгалзах.
Нөхөн төлбөрийн харилцаан дахь талуудын оролцоо

**Орон нутгийн захиргааны байгууллага, албан тушаалтан**: “Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 16 дугаар зүйлийн 2 дугаарт байгаль орчинд учруулсан хохирлыг нөхөн төлүүлэх талаар Аймаг,нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын болон Засаг дарга “Нутаг
дэвсгэрийнхээ аж ахуйн нэгж, байгууллагын байгаль орчныг хамгаалах,
түүний баялгийг ашиглах, нөхөн сэргээх, байгаль орчинд учруулсан
хохирлыг нөхөн төлүүлэх үйл ажиллагаанд харьяалал харгалзахгүйгээр
хяналт тавьж, илэрсэн зөрчлийг арилгуулах арга хэмжээ авах, шаардлагатай
бол тухайн аж ахуйн нэгж, байгууллагын байгаль орчинд хортой нөлөөлж
буй үйл ажиллагааг өөрөө түдгэлзүүлэн зогсоох буюу уг асуудлыг эрх бүхий
байгууллагад тавьж шийдвэрлүүлэх” бүрэн эрхийг эдэлнэ гэж заасан бий.

Харин байгаль орчны хяналтын улсын байцаагчийн эрх, үүргийг
“Байгаль орчныг хамгаалах тухай“ хуулийн 27 дугаар зүйлд зааж өгсөн ба
хуульд зааснаар Улсын байцаагч нь:

• Иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага байгаль орчныг хамгаалах тухай хууль
тогтоомжийг хэрхэн биелүүлж байгаад харьяалал харгалзахгүйгээр
хянан шалгах,

• Хууль тогтоомж, технологийн зөрчил гаргаж байгаль орчинд хохирол
учруулсан аж ахуйн нэгж, байгууллагын лиценз, зөвшөөрөл, байгаль
орчны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулах эрхийг хүчингүй болгуулах,
үйл ажиллагааг түр болон бүрмөсөн зогсоох саналаа тухайн эрх
олгосон байгууллагад тавьж шийдвэрлүүлэх

• Байгаль орчны тухай хууль тогтоомжийг зөрчсөн шийдвэр гаргасан
байгууллага, албан тушаалтны шийдвэрийг хүчингүй болгохыг
шаардах, эсхүл дээд шатны байгууллагад гомдол гаргаж, шийдвэрлүүлэх
бүрэн эрхийг эдэлнэ.
Иргэний нийгмийн болон төрийн бус байгууллагууд(Нөхөн төлбөрийн харилцаа)

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуульд олон нийтийн болон төрийн
бус байгууллагын оролцоог дараах байдлаар тодорхойлсон байдаг. Үүнд:

• Байгаль орчин, түүний баялгийг хамгаалах дүрмийн зорилго бүхий олон
нийтийн байгууллага болон байгалийн нөөцийн хамтын менежмент
эрхлэн явуулах нөхөрлөл байгаль орчныг хамгаалах талаар дараахь
үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж болно. Үүнд:

- Байгаль орчныг хамгаалах тухай хууль тогтоомжийн биелэлтэд
олон нийтийн хяналт тавих, үзлэг хийх, илэрсэн зөрчлийг
арилгахыг шаардах, уг асуудлыг эрх бүхий байгууллагад тавьж
шийдвэрлүүлэх, гэм буруутай этгээдээс байгаль орчинд учруулсан
хохирлыг барагдуулахаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргах;

- Байгаль орчныг хамгаалах талаарх саналаа төрийн захиргааны
төв байгууллага болон зохих шатны Хурал, Засаг даргад уламжлах;

- Экологийн сургалт, хүмүүжлийн ажлыг өөрөө болон холбогдох
байгууллагатай хамтран зохион байгуулах;

- Байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх төсөл, зөвлөмж, аргачлал
боловсруулж холбогдох байгууллагад танилцуулж шийдвэр
гаргуулах.

• Засгийн газар байгаль орчныг хамгаалах талаарх төрийн гүйцэтгэх
байгууллагын тодорхой чиг үүргийг гэрээний үндсэн дээр байгаль
орчныг хамгаалах дүрмийн зорилго бүхий төрийн бус байгууллагад
эсхүл тухайн нутгийн иргэдийн сайн дурын үндсэн дээр нэгдэн
байгуулагдсан этгээдэд шилжүүлж, түүний хэрэгжилтийг санхүүжүүлж
болно.
Хяналтын байгууллага, хяналтын байцаагч нарын оролцоо

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 5 дугаар бүлэгт байгаль
орчны хяналтын харилцааг зохицуулсан бөгөөд хяналт нь байгаль орчны
хяналтын зохион байгуулалт болон улсын байцаагч, байгаль хамгаалагчдын
эрх үүргээр зохицуулагдаж байна.

“Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 26 дугаар зүйлд Байгаль
орчны хяналтыг дараах байдлаар зохицуулсан нь нөхөн төлбөрийн
харилцаатай хамгийн их уялдаатай байна. Үүнд:

• Байгаль орчныг хамгаалах, түүний баялгийг зохистой ашиглах,
нөхөн сэргээхэд тавих хяналтыг мэргэжлийн хяналтын байгууллага
хэрэгжүүлнэ.

• Хил, гааль, мал эмнэлэг, эрүүл ахуй, халдвар судлал, уул уурхайн зэрэг
хяналтын байцаагч буюу хуульд зааснаар энэхүү хяналтыг хэрэгжүүлэх
үүрэг бүхий ажилтанд байгаль орчны улсын байцаагчийн эрх олгож,
хяналтын үүрэг гүйцэтгүүлж болно.

• Мэргэжлийн хяналтыг хэрэгжүүлэх төв байгууллагад улсын ерөнхий
байцаагч, салбарын улсын ерөнхий байцаагч, улсын ахлах байцаагч,
аймаг нийслэлд улсын ахлах байцаагч, улсын байцаагч, сум дүүрэгт
улсын ахлах байцаагч, улсын байцаагч болон байгаль хамгаалагч тус
тус ажиллана.

• Тухайн орон нутагт байгаль орчныг хамгаалах, түүний баялгийзохистой ашиглах, нөхөн сэргээхэд тавих хяналтыг хэрэгжүүлэхэд туслах үүрэг бүхий идэвхтэн байгаль хамгаалагчийг томилон ажиллуулж
болно.
Өлзийбатын Бум-Эрдэнэ

**Өлзийбатын Бум-Эрдэнэ** — MC Collection хамтлагийн ахлагч, Монголын дуучин. 

## Эх сурвалж 
* [MC Collection түүх]

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Рэп дуучин