open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дундад зууны Исламын шинжлэх ухаан

загварчлах зорилгоор Персийн полимат Насир ад-Дин Тусигийн зохион бүтээсэн математикийн төхөөрөмж]]
**Дундад зууны үеийн Исламын шинжлэх ухаан** нь Исламын алтан эрин үе буюу Аббасидын халифатын Багдадын эзэнт гүрэн, Кордобавын Умайяадын эзэнт гүрэн, Севильгийн Аббасидууд, Саманидууд, Зияридууд, Буйидуудын үед буюу МЭ 786-1258 оны хооронд хөгжиж, практик хэрэглээнд ашиглагдаж байсан шинжлэх ухаан юм. Исламын шинжлэх ухаан нь одон орон, математик, анагаах ухаан зэрэг өргөн хүрээний сэдвийг хамарч байв. Үүний зэрэгцээ алхими ба хими, ургамал судлал ба газар тариалан, газарзүй ба газрын зураг зүй, нүд судлал, эм судлал, физик болон амьтан судлал зэрэг сэдвүүдийг судалж байсан.

Исламын шинжлэх ухаан нь практик хэрэглээ болон ойлголтыг гүнзгийрүүлэх зорилгоор хөгжиж байв. Жишээлбэл, одон орон судлал нь залбирах чиглэл буюу Киблаг тодорхойлоход ашиглагдаж байсан. Ургамал судлал нь газар тариаланд хэрэглэгдэж, Ибн Бассал, Ибн ал-Ауам нарын бүтээлүүдэд тусгагдсан байдаг. Газарзүйн ухаан нь Абу Зайд ал-Балхи-г нарийвчлалтай газрын зураг гаргахад тусалж байжээ. Математикчид болох Ал-Хваризми, Авиценна, Жамшид ал-Каши нар алгебр, тригонометр, геометр болон Араб тоог хөгжүүлсэн. Исламын эмч нар салхин цэцэг, улаан бурхан зэрэг өвчнийг тайлбарлаж, олон төрлийн эмийн ургамал болон химийн нэгдлүүдийг ашиглан эм бэлтгэх аргыг тайлбарлаж байв. Исламын физикчид болох Ибн Ал-Хайтам, Ал-Бируни нар одон орон, механик болон оптик судлалд онцгой хувь нэмэр оруулж, Аристотелийн хөдөлгөөний онолыг шүүмжилж байжээ.

Дундад зууны үед Исламын шинжлэх ухаан нь Дундад тэнгисийн бүс нутаг болон бусад алслагдсан бүс нутагт олон зууны турш өргөн хүрээнд цэцэглэн хөгжиж байв


.шинжлэх ухаан
Исламын ертөнц
Терморегуляци

**Терморегуляци** буюу **биеийн хэмийг тохируулах** нь хүрээлэн буй орчны температур эрс ялгаатай байсан ч **биеийн температурыг** тодорхой хил хязгаарт байлгах организмын чадвар юм. Термоконформын организм нь эсрэгээрээ хүрээлэн буй орчны температурыг өөрийн биеийн температур гэж үздэг бөгөөд ингэснээр дотоод терморегуляци хийх шаардлагагүй болно. Дотоод терморегуляцийн үйл явц нь гомеостазын нэг тал юм: хүрээлэн буй орчинтой дулааны тэнцвэрт байдлаас хол байгаа организмын дотоод нөхцөлд динамик тогтвортой байдлын төлөв (амьтан судлалын ийм үйл явцыг судлахыг физиологийн экологи гэж нэрлэдэг). Хэрэв бие нь хэвийн температурыг барьж чадахгүй бөгөөд энэ нь хэвийн хэмжээнээс их хэмжээгээр нэмэгдвэл гипертерми гэж нэрлэгддэг нөхцөл байдал үүсдэг. Нойтон чийдэнгийн температур 35 °C (95 °F)-аас дээш зургаан цагийн турш зогсоход хүмүүс үхлийн гипертерми үүсч болно.

2022 онд хийсэн туршилтаар нойтон чийдэнгийн температур 30.55 °C-аас дээш байх нь залуу, насанд хүрсэн хүмүүс эрүүл чийдэнгийн дулааныг нөхөж баршгүй стресс үүсгэдэг болохыг тогтоожээ. Биеийн температур хэвийн хэмжээнээс доогуур буурах эсрэг нөхцөлийг гипотерми гэж нэрлэдэг. Энэ нь биеийн доторх дулааны гомеостазын хяналтын механизм доголдож, бие нь дулааныг үйлдвэрлэхээс илүү хурдан алдахад хүргэдэг. Хэвийн биеийн температур 37 °C (98.6 °F) орчим байдаг бөгөөд биеийн үндсэн температур 35 °C (95 °F)-аас доош байвал гипотерми үүсдэг. Ихэвчлэн хүйтэн температурт удаан хугацаагаар өртсөнөөс үүсдэг гипотерми нь ихэвчлэн биеийн температурыг хэвийн хэмжээнд хүртэл нэмэгдүүлэх арга замаар эмчилдэг.

Термометрийг нэвтрүүлэх хүртэл амьтдын температурын талаар тодорхой мэдээлэл олж авах боломжгүй байсан. Дараа нь биеийн янз бүрийн хэсэгт дулааны үйлдвэрлэл, дулааны алдагдал ихээхэн ялгаатай байдаг тул цусны эргэлт нь дотоод хэсгүүдийн дундаж температурыг бий болгох хандлагатай байдаг нь газрын ялгаа гэдгийг олж мэдсэн. Тиймээс дотоод эрхтний температурыг хамгийн сайн тусгадаг биеийн хэсгүүдийг тодорхойлох нь чухал юм. Мөн ийм үр дүнг харьцуулахын тулд хэмжилтийг харьцуулж болохуйц нөхцөлд хийх ёстой. Шулуун гэдэсний дотоод хэсгүүд, зарим тохиолдолд хүйс, төрөл зүйл, үтрээ, умай, давсагны температурыг хамгийн зөв тусгадаг гэж үздэг.

## Эшлэл

Ангилал:Амьтны физиологи
Ангилал:Дулааны техник
Хожуул цэцэрлэг

**Хожуул цэцэрлэг** нь хадат цэцэрлэгтэй төстэй боловч үхсэн модны хэсгүүдийг ашиглан бүтээсэн цэцэрлэг юм. Үүнд бүхэл модны хожуул, модлог хэсгүүд, холтос эсвэл хуучин модон материалыг ашиглах боломжтой. Эдгээрийг уран сайхны зохион байгуулалттайгаар байрлуулж, ургамал ургуулахад тохиромжтой нөхцөл бүрдүүлдэг. Хожуул цэцэрлэг нь төрөл бүрийн зэрлэг амьтдын орогнох газар болдог. Анхны хожуул цэцэрлэгийг 1856 онд Биддулф Гранж хэмээх газарт байгуулсан бөгөөд Викториа үеийн Англид ихээхэн алдартай болсон. 

Уламжлалт хожуул цэцэрлэг нь үндэсний бүтцийг харуулахын тулд хожуулыг урвуу байрлуулж, заримдаа хажуулдуулан байрлуулдаг. Үүнд хуучин мод, хожуул, их хэмжээний холтосыг ашиглаж болно. Эдгээр нь дангаар эсвэл хана, нуман байгууламж хэлбэрээр холбож байрлуулдаг. Хожуулын хэмжээ нь хэдхэн ширхэг модноос эхлээд олон арван хожуулыг багтаасан томоохон чимэглэл байж болно. Салхинд унасан эсвэл өвчтэй модыг ашиглах нь түгээмэл бөгөөд эдгээрийг зайлуулах зардлыг хэмнэх давуу талтай. Мөн модон шал, төмөр замын дэр мод зэрэг хуучин материал ашиглан илүү орчин үеийн загварыг бүтээх боломжтой. Ургамал, тухайлбал, оймын ургамал, хөвд, хаг зэрэг нь хожуулын эргэн тойронд ургах нөхцөлийг бүрдүүлэхэд дэмжлэг болдог. Хожуул цэцэрлэг нь зэрлэг амьтад, ялангуяа цох хорхой, мэлхий, жижиг хөхтөн амьтдад амьдрах орон зайг бий болгодог.
Оптик микроскоп

**Оптик микроскоп** буюу гэрлийн микроскоп нь жижиг биетийн томруулсан дүрсийг гаргахын тулд үзэгдэх гэрэл болон линзний системийг ихэвчлэн ашигладаг микроскопын төрөл юм. Оптик микроскопууд нь микроскопын хамгийн эртний загвар бөгөөд 17-р зуунд одоогийн нийлмэл хэлбэрээр зохион бутээгдсэн байж магадгүй юм. Үндсэн оптик микроскопууд нь маш энгийн байж болох боловч олон нарийн төвөгтэй загварууд нь нарийвчлал болон дээжийн тодосгогчийг сайжруулах зорилготой байдаг. 
 
Объектыг тайзан дээр байрлуулсан бөгөөд микроскопоор нэг эсвэл хоёр нүдний шилээр шууд харж болно. Өндөр хүчин чадалтай микроскопуудад нудний шил хоёулаа ижил дүрсийг харуулдаг боловч  стерео микроскопоор З хэмжээст эффект үүсгэхийн тулд бага зэрэг ялгаатай зургуудыг ашигладаг. Зургийг (микрограф) авахын тулд камерыг ихэвчлэн ашигладаг  

Дээжийг янз бүрийн аргаар гэрэлтуулж болно. Ил тод обьектыг доороос нь гэрэлтуулж, хатуу объектыг объектив  линзээр (тод талбар) эсвэл эргэн тойронд (харанхуй талбар) гэрлээр гэрэлтуулж болно. Металл объектын  талст чиглэлийг тодорхойлохын тупд туйлширсан гэрлийг ашиглаж болно. Янз бурийн хугарлын индексийн жижиг  нарийн ширийн зүйлийг тодруулах замаар зургийн тодосгогчийг нэмэгдүүлэхийн тулд фазын тодосгогч дүрслэлийг ашиглаж болно

Ангилал:Микроскоп
Ангилал:Нидерландын зохион бүтээл
Плоиди

Плоиди гэдэг нь эс дэх хромосомын бүрэн багцын тоо, улмаар аутосомын болон псевдоавтосомын генийн боломжит аллелийн тоо юм. Хромосомын багц гэдэг нь гомолог хромосомын хос тус бүр дэх эх, эцгийн хромосомын хуулбаруудын тоог хэлнэ. Соматик  эс, эд, бие даасан организмуудыг байгаа хромосомын багцын тоогоор ("плоид  тувшин") тодорхойлж болно: **моноплоид** (1 багц), **диплоид** (2 багц), **триплоид** (3 багц), **тетраплоид** (4 багц), **пентаплоид** (5 багц), **гексаплоид** (6 багц), **гептаплоид**  эсвэл **септаплоид** (7 багц) гэх мэт. Полиплоид гэсэн еренхий нэр томъёог ихэвчлэн ашигладаг. Гурав ба туунээс дээш тооны хромосом бүхий эсүүдийг тодорхойлно.
  
Бэлгийн нөхөн үржихүйн бүх организмууд нь диплоид буюу түүнээс дээш хэмжээтэй соматик эсүүдээс бүрддэг боловч плоидийн түвшин нь өөр өөр организм, нэг организмын өөр өөр эдүүдийн хооронд, мөн  организмын амьдралын мөчлөгийн янз бүрийн үе шатанд  
ялгаатай байж болно. Мэдэгдэж буй ургамлын  
төрөл зүйлийн тал хувь нь полиппоид зүйл агуулдаг ба нийт өвсний гуравны хоёр нь полиплоид  байдаг. Олон амьд нэг төрлийн диплоид байдаг ч полиплоиди нь сээр нуруугүйтэн, хэвлээр явагчид, хоёр нутагтан амьтдад тугээмэл байдаг. Зарим зуйлийн хувьд плоид нь ижил зүйлийн бодгальд (нийгмийн шавжных шиг) харилцан адилгүй байдаг ба заримд нь биеийн бусад хэсэг нь диплоид байсан ч бүхэл  бүтэн эд, эрхтэн тогтолцоо нь полиплоид байж болно (хөхтөн амьтдын элэгнийх шиг [ишлэл  шаардлагатай]). Олон организм, ялангуяа ургамал, мөөгөнцрийн хувьд үе дамжсан плоид түвшний өөрчлөлт нь  төрөл зүйлийн гол хөшүүрэг болдог. Хөхтөн амьтад, шувуудын хувьд плоид өөрчлөлт нь  ихэвчлэн үхэлд хүргэдэг. Гэсэн хэдий ч одоо диплоид гэж тооцогддог организмын полиплоидын нотолгоо байдаг бөгөөд энэ нь полиплоиди нь дараалсан полиплоидизаци ба редиплоиджилтын замаар  ургамал, амьтдын хувьслын төрөлжилтөд хувь нэмэр оруулсан болохыг харуулж байна.
Биномал нэршил

Ангилал зүйд хоёртын нэршил ("хоёр нэр томъёоны систем") нь хоёртын нэршил гэж нэрлэгддэг амьд биетүүдийг төрөл зүйл тус бүрийг хоёр хэсгээс бүрдсэн нэр өгөх албан ёсны систем ба хоёулаа латин хэлзүйн хэлбэрийг ашигладаг боловч тэдгээр нь бусад хэлний үгэнд тулгуурлаж болно. Ийм нэрийг бином нэр (энэ  нь зугээр л "бином" гэж богиносгож болно), binomen, binominal нэр эсвэл шинжлэх ухааны нэрт гэж нэрлэдэг; илуу албан бусаар үүнийг туухэнд Латин нэр гэж нэрлэдэг. Олон улсын амьтан судлалын код (CZN)-д уг системийг мен binominal нэршил гэж нэрлэдэг бөгөөд "binominal"-ын "а"-ын  өмнө "n" тэмдэглэгдсэн байдаг нь бичгийн алдаа биш, "хоёр нэртэй нэрлэх систем" гэсэн утгатай. 
 
Нэрийн эхний хэсэг нь ерөнхий нэр нь тухайн зүйлийн харьяалагдах овгийг тодорхойлдог  бол хоёр дахь хэсэг нь тодорхой нэр эсвэл тусгай эпитет - уг төрөлд хамаарах зүйлуудийг ялгадаг. Жишээлбэл, орчин үеийн хүмүүс Хомо төрөлд, энэ төрөлд Хомо Сапиенсийн төрөлд  багтдаг. Тираннозаурус батаар нь хамгийн алдартай хоёр гишүүн байж магадгүй  юм. Төрөл зүйлүүдийг нэрлэх энэхүү системийг албан ёсоор нэвтрүүлсэн нь Карл Линнейс 1753 онд "Зүйлийн ургамал" хэмээх бүтээлээрээ эхэлсэн гэж үздэг. Гэвч аль эрт  1622 онд Гаспард Баухинин олон нэр агуулсан Pinax theatri botanici (Англи хэл, Ургамлын  зурагтай үзэсгэлэн) номондоо танилцуулжээ. Дараа нь Линней баталсан овгийн хэл болгонд ихэвчлэн өөр өөр байдаг нийтлэг нэрүүдээс ялгаатай нь олон улсад хэрэглэж  болохуйц товч, харьцангуй тогтвортой, баталгаажуулах боломжтой нэрсийг өгөхийн  тулд хоёр нэр томъёог нэвтруулсэн.  

Хоёр нэр томъёоны хэрэглээг одоо олон улсын хэмжээнд хулээн зөвшөөрөгдсөн янз бүрийн  дүрмийн кодоор зохицуулдаг ба эдгээрээс хамгийн чухал хоёр нь амьтдын Амьтан судлалын олон улсын код (СZN) болон замаг, мөөгөнцөр,ургамлын нэршлийн олон улсын код  (ICNafpor IСN) юм. Хэдийгээр хоёр нэр томъёоны үндсэн зарчмууд нь эдгээр хоёр кодын хувьд  нийтлэг байдаг боловч тэдгээрийн ашигладаг нэр томъёо, тэдгээрийн тусгай дүрмийн хувьд зарим ялгаа байдаг.
Кактус

## Кактус 
Кактус (cacti, cactuses эсвэл ихэвчлэн cactus) нь Cactaceae ургамлын овгийн гишүүн бөгөөд 127 овог, 1750 орчим зүйл мэдэгдсэн Caryophyllales төрлийн ургамал юм. Кактус гэдэг үг нь латинаар дамжин эртний Грекийн κάκτος (káktos) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд Теофрастын нэршил нь одоогоор тодорхойгүй байгаа нугастай ургамлын нэрээр нэрлэгдсэн байна. Какти нь янз бүрийн хэлбэр, хэмжээтэй байдаг. Тэд Африк, Шри Ланкад байдаг Rhipsalis baccifera-г эс тооцвол өмнө зүгийн Патагониягаас хойд талаараа Канадын баруун хэсэг хүртэл Америк тивд ургадаг. Какти нь дэлхийн хамгийн хуурай газруудын нэг болох Атакама цөл зэрэг маш хуурай орчинд ургахад зохицсон байдаг. Үүнээс болж какти нь ус хэмнэх олон зохицуулалттай байдаг. Жишээлбэл, бараг бүх какти нь шүүслэг бөгөөд ус хадгалахад тохирсон өтгөрүүлсэн, махлаг хэсгүүдтэй байдаг. Бусад олон шүүслэгээс ялгаатай нь, иш нь энэхүү үйл явц явагддаг ихэнх кактигуудын цорын ганц амин чухал хэсэг юм. Ихэнх төрлийн какти нь жинхэнэ навчаа алдаж, зөвхөн нуруугаа хадгалсан байдаг бөгөөд энэ нь маш их өөрчлөгдсөн навч юм. Нуруу нь өвсөн тэжээлт амьтдаас хамгаалахын зэрэгцээ кактусын ойролцоох агаарын урсгалыг багасгаж, бага зэрэг сүүдэрлэж, ус алдахаас сэргийлдэг. Жинхэнэ навч байхгүй бол кактигийн томорсон иш нь фотосинтез хийдэг.

Кактусын нурууг ареол гэж нэрлэгддэг тусгай бүтцээс гаргаж авдаг бөгөөд энэ нь маш багассан мөчир юм. Areoles бол кактиг тодорхойлох шинж чанар юм. Сээр нуруунаас гадна ариолууд нь ихэвчлэн хоолой хэлбэртэй, олон дэлбээтэй цэцэг үүсгэдэг. Олон какти нь богино хугацаанд удаан ургадаг бөгөөд ямар ч бороонд хурдан хариу үйлдэл үзүүлэх чадвартай мөн өргөн цар хүрээтэй боловч харьцангуй гүехэн үндэсний систем нь газрын гадаргад хүрч буй усыг хурдан шингээж авдаг.

Ургамал
Норвегийн хааны тэнгисийн цэргийн академи

**Норвегийн Хааны Тэнгисийн Цэргийн Академи** (НХТЦА, норвеги хэлээр *Sjøkrigsskolen*) нь Берген дэх Лаксеваг хотод байрладаг. Энэ нь 1817 оны 10-р сарын 27-нд Фредериксверн хотод албан ёсоор байгуулагдсан. Тус байгууллага нь Норвегийн Хааны Тэнгисийн цэргийн хүчний офицеруудыг бэлтгэдэг.
 

## Түүх 
Норвегийн Тэнгисийн цэргийн академийн өмнөх байгууллага нь 1701 онд Копенгаген хотод Дани-Норвегийн тэнгисийн цэргийн хүчний офицеруудыг бэлтгэх зорилгоор байгуулагдсан Сокадет-Академиет байв. 1814 онд Дани, Норвеги хоёрын холбоо татан буугдсаны дараа 1817 онд Фредриксверн дэх тэнгисийн цэргийн үндсэн баазад Конгелиге Норвеги Сёкадет-Институт (Норвегийн хааны тэнгисийн кадет институт) нээгдэв.

## Сургалтын хөтөлбөрүүд 
НХТЦА нь Норвегийн их сургууль, коллежийн тухай хуулийн дагуу бие даасан байгууллагын статустай. Бакалаврын түвшний сургалтын хөтөлбөр боловсруулах, бакалаврын зэрэг олгох, бусад сургуулийн зэрэглэлд үнэлгээ өгөх зорилгоор магадлан итгэмжлэгдсэн.

Осло дахь Норвегийн Батлан ​​хамгаалахын их сургуулийн коллежид магистрын зэрэг олгодог боловч офицерууд иргэний их дээд сургуулиудад төгсөлтийн сургалтаа үргэлжлүүлж болно.

2013 онд тус академи Цэргийн ухааны бакалаврын зэрэг олгох зургаан хөтөлбөрийг санал болгосон бөгөөд гурван хөтөлбөрөөс инженерийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг олгох боломжтой.

Ангилал:Тэнгисийн цэргийн академи
Ангилал:Норвеги
Хөргөгч

**Хөргөгчийг** ихэвчлэн **хөргөгч** гэж товчилдог бөгөөд энэ нь өрөөний температураас доогуур дулаан тусгаарлагдсан тасалгаа, дулааны насос (механик, электрон эсвэл химийн) -ээс бүрдсэн худалдааны болон гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл юм.  Хөргөгч нь дэлхий даяар хоол хүнс хадгалах чухал арга юм. Бага температур нь бактерийн нөхөн үржих чадварыг бууруулдаг тул хөргөгч нь муудах хурдыг бууруулдаг. Хөргөгч нь усны хөлдөх цэгээс хэдхэн градус их температурт хадгалдаг. Түргэн мууддаг хүнсний бүтээгдэхүүнийг хадгалах хамгийн оновчтой температурын хязгаар нь  байна.  **Хөлдөөгч** нь усны хөлдөх цэгээс доогуур температурт хадгалдаг тусгай хөргөгч буюу хөргөгчний нэг хэсэг юм. Хөргөгч нь бараг хагас зууны турш ердийн гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл байсан мөсөн хайрцгийг орлосон. АНУ-ын Хүнс, эмийн хяналтын газраас хөргөгчийг  ба түүнээс доош хэмд байлгахыг зөвлөж байгаа ба хөлдөөгчийг  -д тохируулна.

Хүнсний хөргүүрийн анхны систем нь мөстэй холбоотой байв. Хиймэл хөргүүр нь 1750-иад оны дунд үеэс эхэлж, 1800-аад оны эхээр хөгжсөн. 1834 онд агааржуулагчид байдаг ижил технологийг ашигласан анхны уур шахах хөргөлтийн системийг бий болгов. Анхны арилжааны мөс хийх машиныг 1854 онд зохион бүтээгджээ. 1913 онд гэрийн хэрэглээний хөргөгчийг зохион бүтээв. 1923 онд Frigidaire анхны бие даасан нэгжийг нэвтрүүлсэн. 1920-иод онд фреоныг нэвтрүүлсэн нь 1930-аад оны үед хөргөгчийн зах зээлийг өргөжүүлэхэд хүргэсэн байна. Гэрийн хөлдөөгчийг тусдаа тасалгаануудтай болгосон нь (зөвхөн мөсөн шоо хийхэд шаардлагатай хэмжээнээс том хэмжээтэй) 1940 онд өмнө нь тансаг хэрэглээ байсан хөлдөөсөн хоол хүнс ердийн зүйл болжээ.

Хөлдөөгчийг айл өрхөөс гадна үйлдвэрлэл, худалдаанд хүртэл ашигладаг. Арилжааны хөргөгч, хөлдөөгчийг гэрийн нийтлэг загвараас бараг 40 жилийн өмнө ашиглаж байсан. 1940-өөд оноос хойш орчин үеийн, зэрэгцсэн хөргөгчнүүд энэ чиг хандлагыг эвдэх хүртэл хөлдөөгч-хөргөгчний загвар нь үндсэн хэв маяг байсаар ирсэн. Уур шахах циклийг ихэнх гэр ахуйн хөргөгч, хөргөгч-хөлдөгч, хөлдөөгчид ашигладаг. Сүүлийн үеийн хөргөгчинд автомат гэсгээх, хөргөсөн ус, хаалган дахь мөс зэргийг багтааж болно.

Хүнсний бүтээгдэхүүн хадгалах зориулалттай гэрийн хөргөгч, хөлдөөгчийг янз бүрийн хэмжээгээр үйлдвэрлэдэг. Хамгийн жижиг нь ундаа хөргөх зориулалттай Peltier төрлийн хөргөгч юм. Гэрийн том хөргөгч нь хүн шиг өндөр бөгөөд   багтаамжтай өргөн. Хөргөгч, хөлдөөгч нь чөлөөтэй эсвэл гал тогооны өрөөнд суурилуулсан байж болно. Хөргөгч нь орчин үеийн өрхүүдэд хоол хүнсийг өмнөхөөсөө илүү удаан хадгалах боломжийг олгодог. Хөлдөөгчид нь амархан мууддаг хүнсийг бөөнөөр нь худалдан авч, чөлөөт цагаараа идэж, авах боломжийг олгодог.

## Эшлэл 
Ангилал:Цахилгаан багаж хэрэгсэл
Ангилал:Гал тогоо
Ангилал:20-р зууны бүтээл
Шинжлэх ухааны бодлого

## **Шинжлэх ухааны бодлого** 
Шинжлэх ухааны бодлого нь олон нийтийн ашиг сонирхолд хамгийн сайн үйлчлэх зорилгод хүрэхийн тулд шинжлэх ухааныг явуулах нөөцийг хуваарилахад чиглэдэг. Шинжлэх ухааныг санхүүжүүлэх, эрдэмтдийн карьер, шинжлэх ухааны нээлтийг технологийн шинэчлэл болгон хөрвүүлэн арилжааны бүтээгдэхүүний хөгжил, өрсөлдөх чадвар, эдийн засгийн өсөлт, эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих сэдвүүд багтана. Шинжлэх ухааны бодлого нь мэдлэгийн үйлдвэрлэл, мэдлэгийн сүлжээний үүрэг, хамтын ажиллагаа, туршлага, тоног төхөөрөмж, ноу-хаугийн цогц хуваарилалтад чиглэдэг. Шинжлэх ухаан, инженерчлэлийн шинэ санаа, шинэлэг санааг бий болгох үйл явц, зохион байгуулалтын нөхцөл байдлыг ойлгох нь шинжлэх ухааны бодлогын гол асуудал.  Шинжлэх ухааны бодлогын сэдвүүдэд зэвсгийн хөгжил, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ, байгаль орчны хяналт зэрэг багтдаг.

Шинжлэх ухааны бодлого нь шинжлэх ухаантай холбоотой асуудлуудыг бүхэлд нь авч үздэг. Төрийн шинжлэх ухааны бодлого боловсруулагчид, хувийн пүүсүүд (үндэсний болон олон үндэстний пүүсүүдийг оролцуулан), нийгмийн хөдөлгөөнүүд, хэвлэл мэдээлэл, төрийн бус байгууллага, их дээд сургуулиуд болон бусад судалгааны байгууллагуудыг багтаасан шинжлэх ухаан, инженерчлэлийн хөгжилд асар том бөгөөд нарийн төвөгтэй хүчин зүйлс нөлөөлдөг. Нэмэлтээр дурдахад шинжлэх ухааны бодлого нь дэлхийн пүүс, судалгааны байгууллагуудын үйл ажиллагаа, төрийн бус байгууллагуудын хамтын сүлжээ, шинжлэх ухааны судалгааны чанараар тодорхойлогддог нь улам бүр олон улсын шинж чанартай болсоор байна.
Страсбургийн их сургууль

**Страсбургийн их сургууль** (, Unistra) нь Францын Страсбург хотод байрладаг, 52,000 гаруй оюутан, 3,300 судлаачтай олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. 16-р зуунд Йоханнес Штурм үүсгэн байгуулсан тус хот нь Гэгээрлийн эрин үед оюуны голомт байсан.

Хуучин их сургууль нь 1970-аад оны үед 2009 онд дахин нэгдэхээсээ өмнө гурван тусдаа байгууллагад хуваагдсан. Страсбургийн их сургууль нь одоогоор 35 эрдэм шинжилгээний факультет, сургууль, хүрээлэнгээс бүрдэж, түүхэн дурсгалт газар зэрэг зургаан кампус дээр тархсан 71 судалгааны лабораторитой.

## Түүх
1872 онд Франц-Пруссын дайн, Эльзас-Лотаринг Германд нэгдсэний дараа Франц хэлний багш нар баруун тийш дүрвэсэний дараа тус их сургуулийг Германы Кайзер Вильгельм-Университет нэртэйгээр дахин байгуулжээ. Германы эзэнт гүрний үед их сургууль нь Францын соёлын эсрэг Германыг Алзас руу харуулах зорилготой байсан тул их сургууль ихээхэн өргөжиж, олон тооны шинэ барилгууд баригдсан. 1918 онд Эльзас-Лотаринг Францад буцаж ирсэн тул германофоны багш нар урвуу дүрвэгсэд болжээ.

Дэлхийн 2-р дайны үеэр Францыг эзлэн авах үед Страсбургийн их сургуулийн боловсон хүчин, техник хэрэгслийг Клермон-Ферранд шилжүүлсэн. Түүний оронд богино настай Германы Рейхсуниверситэт Страсбург байгуулагдсан

*1971 онд их сургуулийг гурван тусдаа байгууллагад хуваасан.
*Луис Пастерын их сургууль (Страсбург I)
*Марк Блочийн их сургууль (Страсбург II)
*Роберт Шуманы их сургууль (Страсбург III)

Дээд боловсролын үндэсний шинэчлэлийн дараа эдгээр их дээд сургуулиуд 2009 оны 1-р сарын 1-нд нэгдэж, шинэ сургууль нь илүү бие даасан байдалтай болсон Францын анхны их сургуулиудын нэг болжээ.


Ангилал:Страсбургийн боловсрол
Роберт Шуманы их сургууль

**Роберт Шуманы их сургууль**, эсвэл **Страсбург III** буюу **URS** нь Францын Эльзасын Страсбург хотод байрладаг их сургууль юм. 2007 онд тус их сургуульд 10,000 шахам оюутан элссэний 1,500 гаруй нь гадаад оюутан байсан. Их сургууль нь хууль эрх зүй, улс төр, олон улсын харилцаа зэрэг чиглэлээр хичээл зааж, судалгаа хийх хандлагатай байдаг. Энэ их сургууль нь Страсбургийн улс төрийн дээд сургууль, Страсбургийн дээд боловсролын дээд сургууль (IECS), Сэтгүүлзүйн төв (CUEJ) зэрэг гурван их дээд сургуультай. Хөгжмийн зохиолч Роберт Шумантай андуурахгүйн тулд Роберт Шуманы их сургуулийг улс төрч Роберт Шуманы нэрээр нэрлэжээ.

2009 оны 1 сарын 1-нд Роберт Шуманы их сургууль Страсбургийн дахин байгуулагдсан их сургуулийн нэг хэсэг болж, бие даасан их сургуулийн статусаа алдсан юм.

## Гадаад холбоос
* Роберт Шуманы их сургууль

Ангилал:Страсбургийн их сургууль
Ангилал:1970 онд байгуулагдсан
Ангилал:2009 онд татан буугдсан
Кофены газар

**Кофе**, **кофе шоп**, **кафе** (),  кофе, эспрессо, латте, американо, капучино зэрэг олон төрлийн ундаагаар үйлчилдэг байгууллага юм. Зарим кофены газрууд нь мөстэй кофе зэрэг бусад хүйтэн ундаа, тухайлбал мөстэй цай, кофеингүй бусад ундаагаар үйлчилж болдог. Мөн кофены газар хөнгөн зууш, сэндвич, маффин, бялуу, талх, гурилан бүтээгдэхүүн, нарийн боов зэрэг хоолоор үйлчилдэг. Европ тивийн зарим кафед согтууруулах ундаагаар үйлчилдэг. Кофений газрууд нь эзэмшилийн жижиг бизнесээс эхлээд үндэстэн дамнасан томоохон корпорациуд хүртэл байдаг. Зарим кофены сүлжээнүүд дэлхийн янз бүрийн улс орнуудад олон салбартай ба франчайзын бизнесийн загвараар ажилладаг.

*Кафе нь* кофены газрыг хэлж болох ч "кафе" гэсэн нэр томьёо нь зоогийн газар, Британийн кафе (мөн тухайн хэлээр "кафф" гэж нэрлэдэг), " тослог халбага " (жижиг, хямд ресторан), тээврийн кафе, цайны газар эсвэл цайны өрөө, эсвэл бусад энгийн хоол ундны газар зэргийг хэлж болно. Кофены газар нь баар, ресторантай ижил шинж чанартай байж болох ч цайны газраас ялгаатай. Баруун Азийн олон кофены газрууд shisha (үнэндээ левант араб, грек, турк хэлээр *nargile* гэж нэрлэдэг) дэгээгээр татдаг амттай тамхи санал болгодог. Эспрессо баар нь эспрессо болон эспрессо дээр суурилсан ундаагаар үйлчилдэг кофены байшингуудын нэг төрөл юм.

Соёлын үүднээс авч үзвэл кофены газар нь нийгмийн харилцааны төв болж өгдөг: кофены газар нь үйлчлүүлэгчиддээ цуглах, ярилцах, унших, бичих, хөгжилдөх, эсвэл ганцаарчлан эсвэл цөөхүүлээ цагийг өнгөрөөх газар болж өгдөг. Кофены газар нь үйлчлүүлэгчдийнхээ албан бус  нийгмийн клуб болж чаддаг. 1950-иад оны Битникийн эрин болон 1960-аад оны ардын хөгжмийн тайзны үед ихэвчлэн оройн цагаар кофены газрууд дуучин, ая зохиогчдын тоглолтыг зохион байгуулдаг байв. Дижитал эрин үед ижил төстэй зарчмаар интернет кафе гарч ирэв.

## Эшлэл
Ангилал:Кофе
Үр хөврөл

Үр хөврөл нь (/ embri pfətə, -ou'fartə/) эсвэл хуурай газрын ургамал гэж нэрлэгддэг ургамлын бүлгүүд юм. Эдгээр нь дэлхийн хуурай газар болон усан хангамжийн ургамлын хамгийн танил болсон фотосинтезийн ургамлын бүлэг юм.Эмбриофит буюу үр хөврөлнь ногоон мөөгтэй нэгэн өвөг дээдэстэй бөгөөд усны чарафит ногоон мөөгний "Phragmoplastophyta" бүлэгт гарч ирсэн "Charophyceae, Coleochaetophyceae" болон "Zygnematophyceae"-ийн дэргэдэх (таксоны) нэг хэсэг юм.Үр хөврөл нь  бүрдэнэ.  Амьд үр хөврөлд эвэр, элэг, хөвд, ликофит, ойм, гимносперм, ангиосперм (цэцэглэдэг ургамал) орно.  Үр хөврөл нь диплобионтик амьдралын мөчлөгтэй байдаг.

Үр хөврөлийг албан бусаар "газрын ургамал" гэж нэрлэдэг, учир нь тэд хуурай газрын амьдрах орчинд ургадаг (зарим гишүүд нь хагас усан/усны амьдрах орчинд хоёрдогч хувьсан өөрчлөгдөж байсан ч), холбогдох ногоон замаг нь голчлон усан ургамал юм. Эмбриофит нь мэргэжлийн үржлийн эрхтэнтэй, нарийн төвөгтэй олон эсийн "эукариот" юм. Энэ нэр нь залуу үр хөврөлийн спорофитийг эх гаметофитын эдэд олон эсийн хөгжлийн эхний үе шатанд тэжээх шинэлэг шинж чанараас үүдэлтэй.  Маш цөөхөн тохиолдлыг эс тооцвол үр хөврөл нь фотосинтезийн замаар биологийн энергийг олж авдаг бөгөөд хлорофилл a болон b-ийг ашиглан нарны гэрлийн энергийг нүүрстөрөгчийн давхар исэл, уснаас нүүрстөрөгчийг нэгтгэхийн тулд, нүүрс усыг нийлэгжүүлэхийн тулд хүчилтөрөгчийг нэмэлт бүтээгдэхүүн болгон ялгаруулдаг.
Тэжээл

**Тэжээл** (  ), мөн **провертер** (  ) гэж нэрлэгддэг үхэр, туулай, хонь, адуу, тахиа болон тэжээвэр амьтдыг тэжээхэд тусгайлан ашигладаг хөдөө аж ахуйн хүнсний бүтээгдэхүүн юм. гахай . "Тэжээл" нь ургамал эсвэл амьтад өөрсдөө олж иддэг зүйлс биш бөгөөд харин амьтдад зориулагдан бэлтгэгдсэн хоол хүнсний төрлийг хэлнэ. Тэжээлд өвс, сүрэл, дарш, шахмал болон шахагдсан тэжээл, тос болон холимог тэжээл, соёолуулсан үр тариа, буурцагт ургамал (жишээлбэл, буурцаг, шинэ соёо, эсвэл хөрсөнд боловсруулсан үр тариа) зэрэг орно. Ихэнх тэжээлийг ургамлаас гаргаж авдаг боловч зарим үйлдвэрлэгчид амьтны гаралтай орц найрлагыг нэмдэг.

2022 онд Олон улсын тэжээлийн салбарын холбооны тооцоолсноор дэлхийн амьтны тэжээлийн үйлдвэрлэл 1.245 тэрбум тонн нийлмэл тэжээл үйлдвэрлэж, тухайн жилийн үйлдвэрлэлтийн өсөлтийн хэмжээ 2% байжээ. Амьтны тэжээл ургуулахад ашигладаг газар нь хүний хоол хүнсэнд зориулсан газар ашигласантай харьцуулахад зарим талаар маргаантай байдаг. Зарим төрлийн тэжээл *(жишээлбэл: эрдэнэ шиш)* нь хүний хоол хүнсэнд зориулагдаж болох бол, зарим нь *(жишээлбэл: бэлчээрийн өвс)* зөвхөн малд зориулагдан ургадаг. Үүнээс гадна, үхрийн тэжээлд зориулсан өвс тариалах нь хүний хэрэглээнд зориулагдсан ургацад их хувь нэмэр оруулдаг. Учир нь энэ нь хөрсөнд органик бодис нэмэгдүүлж өгдөг. Органик бодис нэмэгдэх нь уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулахад тусалдаг боловч нэмсэн органик бодисын тогтворжилт болон ялгарч буй хийн хэмжээг тооцох шаардлагатай.

Хүмүүсийн хувьд амьтдад зориулагдсан хөдөө аж ахуйн дайвар бүтээгдэхүүнийг ашиглах нь тийм ч таатай бус байж магадгүй.
Ангилал:Амьтны тэжээл
Фолли

Архитектурт, **фолли** нь ихэвчлэн чимэглэлийн үүрэг гүйцэтгэдэг барилгийг хэлдэг, гэвч гадаад үзэмжээрээ өөр нэгэн утгыг илэрхийлдэг, эсвэл өвөрмөц гадаад үзэмжээрээ энгийн жирийн цэцэрлэгийн барилгийн хэмжээнээс давдаг.

18-р зууны Английн ландшафтын цэцэрлэгжүүлэлт, Францын ландшафтын цэцэрлэгжүүлэлт нь сонгодог буяныг бэлгэддэг Ромын сүм хийдүүдийг ихэвчлэн дүрсэлдэг байв. Бусад 18-р зууны фоллинууд нь Хятад сүм хийд, Египетийн пирамид, сүйтгэгдсэн дундад зууны цайз, сүм хийдүүд, эсвэл Татар майхануудыг өөр өөр цаг хугацааг төлөөлүүлэн дурайн хийгдсэн байдаг. Заримдаа тэд хөдөөгийн буяныг бэлгэдэх зорилгоор хөдөөгийн тосгон, тээрэм, зуслангийн байшингуудыг дуурайн хийгдсэн байдаг. Маш олон фоллинууд нь өлсгөлөнгийн үеэр жишээлбэл Ирландын өлсөглөнгийн үеэр, тариачид болон ажилгүй гар урчидад ажил олгон, ядуучуудын буухуулах зорилгоор баригдаж байсан юм.

Англи хэлд, энэхүү хэллэг нь эхлэхдээ "барилгачид нь тэнэглэл(фолли гэсэн үгийн орчуулга) харагдасан их хөрөнгө зарцуулан хийгдсэн барилгад оноосон алдартай нэр" хэмээн Оксфордын Англи толь бичигт тодорхойлогджээ. Фоллинууд нь ихэвчлэн барьсан хүнийхээ араас нэрлэгддэг. Франц үг болох folie-н утга нь шогч байдал, эсвэл галзуурал гэсэн утгатай боловч хуучны утга нь тааламж, эсвэл хамгийн дуртай барилга гэсэн утгатай юм. Энэнд хэрүүл маргаанд өртөх, зүй бусаар хэтэрхий том эвсэл үнэтэй хэмээн үзсэн барилгууд багтдаг, жишээ нь Бекфордын Фолли болох Готик сэргэн мандалт хөдөөний байшин нь 1825 онд өөрийнхөө цамхагын жингээс болж хийгдэж дууссаны дараа 12 жилийн дараа нурсан байдаг. 
Ихэвчлэн "folly(фолли)" гэдэг нь ямарч ашиглалт зорилгогүй, эсвэл өвөрмөц гадаад үзэмжээсээ илүү чухал гэж үзэгддэггүй зорилготой гэж тодорхойлогддог, гэвч энэхүү тодорхойлт нь эцсийн эцэст субъектив учир, нарийвчилсан тодорхойлолт хийх боломжгүй.

Ангилал:Барилгын төрөл
Киотогийн их сургуулийн анагаахын ахлах сургууль

**Киотогийн Их Сургуулийн Анагаах Ухааны Сургууль** болон Анагаахын Факультет нь хамтран үйл ажиллагаа явуулдаг. QS World University Rankings-ын 2020 оны Анагаах Ухааны чансаагаар Киотогийн Их Сургууль Японд Токиогийн Их Сургуулийн дараа 2-р байранд жагсжээ.

Профессор Шиня Яманака нь iPS эсийн судалгаагаараа 2012 онд Анагаах Ухаан болон Физиологийн салбарын Нобелийн шагнал хүртсэн. Мөн Киотогийн Их Сургуулийн төгсөгч Профессор Эмеритус Тасүкү Хонджо нь дархлааны хяналтын цэгийн дарангуйлагчтай холбоотой нээлт, онолоороо 2018 онд Анагаах Ухаан болон Физиологийн салбарын Нобелийн шагнал хүртжээ.

### Түүх 
1899 онд Анагаах Ухааны Коллеж болон түүний эмнэлэг (одоогийн Киотогийн Их Сургуулийн Эмнэлэг [ja]) байгуулагдсан.

1919 онд коллежийг Анагаах Ухааны Факультет болгон нэрлэжээ.

1939 онд байгуулагдсан Анагаах Ухааны Сургуулийн Эмийн Сангийн Тэнхим 1960 онд Эмийн Сангийн Факультет болон Эмийн Шинжлэх Ухааны Магистрын Сургууль болж бие даасан.

2003 онд Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны тэнхим нэмэгдсэн.

## Эшлэл
## Гадаад холбоос 
* https://www.med.kyoto-u.ac.jp/
Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагнал

**Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагнал** () нь физиологи, анагаах ухааны салбарт гаргасан онцгой нээлтүүдийг үнэлэн жил бүр Каролинскийн хүрээлэнгийн Нобелийн чуулганы зүгээс олгодог. Нобелийн шагнал нь ганц шагнал биш бөгөөд Альфред Нобелийн 1895 оны гэрээслэлд заасны дагуу "өмнөх жилд хүн төрөлхтөнд хамгийн их ач тусаа үзүүлсэн" хүмүүсийг шагнадаг Физик, Анагаах ухаан эсвэл физиологи, Хими, Утга зохиол, Энх тайвны таван тусдаа шагналаас бүрддэг.

Нобелийн шагналуудыг жил бүр Альфред Нобелийн нас барсан өдөр болох 12 дугаар сарын 10-нд гардуулдаг. 2024 оны байдлаар Физиологи ба анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг нийт 115 удаа, 229 хүнд хүртээсэн бөгөөд үүний 216 нь эрэгтэй, 13 нь эмэгтэй юм. Анхных нь 1901 онд Германы физиологич Эмил фон Беерингт цусан ийлдсийн эмчилгээний судалгаа болон дифтерийн эсрэг вакцин бүтээсэн ажлаараа хүртсэн байна. Физиологи ба анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн анхны эмэгтэй нь Гэрти Кори бөгөөд тэрээр 1947 онд глюкозын бодисын солилцоог тайлбарлахад оруулсан хувь нэмрээрээ шагнагдсан. Энэхүү судалгаа нь анагаах ухааны олон салбарт, тэр дундаа чихрийн шижингийн эмчилгээнд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хамгийн сүүлд 2024 оны 10 дугаар сарын 7-нд Каролинска институтаас зарласан шагналыг Америкийн эрдэмтэд Виктор Амброс, Гэри Рувкун нар микроРНХ болон түүний генийн бичлэгээс хойшхи зохицуулалтад гүйцэтгэх үүргийг нээсэн ажлаараа хүртжээ.

Шагнал нь медаль, диплом болон мөнгөн шагналын батламжийг багтаадаг. Медалийн урд тал нь Физик, Хими, Утга зохиолын медалийн адил Альфред Нобелийн хөрөг дүрсийг харуулсан бол ар тал нь тус медальд өвөрмөц хээтэй байдаг.

## Эшлэл 

*Физиологи, анагаах ухаан
Ангилал:Каролинскийн хүрээлэн
Ангилал:Анагаах ухааны шагнал
Каролинскийн хүрээлэнгийн Нобелийн чуулган

**Каролинскийн хүрээлэнгийн Нобелийн чуулган** нь Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг олгодог байгууллага юм. Энэхүү хороо нь Каролинскийн хүрээлэнгийн хотхоны нутаг дэвсгэр дэх **Нобелийн форумд** байрладаг. Анхандаа Нобелийн хороо нь тусдаа албан байгууллага биш, харин Каролинска институтийн бүх профессор (бүрэн эрхт профессор буюу салбар хариуцсан профессор)-ын нэгдэл байсан. Харин 1977 онд тус хороог Каролинскийн хүрээлэнгийн хүрээнд байрлах бие даасан хувийн байгууллага болгон зохион байгуулжээ. 1984 он хүртэл Каролинскийн хүрээлэнгийн бүх профессорууд хорооны гишүүн байсан бол 1984 оноос хойш гишүүдийн тоог 50 профессороор хязгаарласан байна.

## Үндсэн үйл ажиллагаа 
Нэр дэвшигчдийн саналыг цуглуулах, тэднийг шалгаруулах үндсэн ажлыг Каролинска институтийн Нобелийн хороо гүйцэтгэдэг. Нобелийн хороо нь таван гишүүнтэй бөгөөд эдгээрийг Нобелийн ассемблейн зүгээс томилдог. Нобелийн хороо зөвхөн шагналтан тодруулах зөвлөмж гаргах эрхтэй бөгөөд эцсийн шийдвэрийг Нобелийн ассемблей гаргадаг.

## Түүх 
Физиологи ба анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг анх 1901 онд гардуулж эхэлсэн. 20-р зууны ихэнх хугацаанд шагналтанг Каролинска институтийн бүх профессоруудаас бүрдсэн хамтын хороо шийдвэрлэдэг байжээ. Харин 1977 онд энэхүү Нобелийн ассемблейг тусдаа хувийн байгууллага болгон байгуулсан байна. Тусгай байгууллага бий болгох шалтгаан нь Каролинска институт нь төрийн мэдлийн их сургууль бөгөөд Швед улсын төрийн байгууллагуудад хамаарах хууль, тухайлбал мэдээллийн ил тод байдлын хууль зэрэгт захирагддагтай холбоотой юм.

## Эшлэл 
Ангилал:Каролинскийн хүрээлэн
Ангилал:Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагнал
Сүм хийд

Сүм хийд

 Сүм хийд гэдэг нь хамт олноороо болон дангаараа (даяанч) амьдардаг сүм хийд, лам, гэлэнмаа нарын гэрийн байр, ажлын байрнаас бүрдсэн барилга байгууламж юм. Сүм нь ихэвчлэн залбирал хийх зориулалттай газар, жишээлбэл: сүм, сүмийн хийд эсвэл сүмийн байртай байдаг ба энэ нь мөн залбирал хийх газар болж болох бөгөөд хамтран амьдардаг хүмүүсийн хувьд ганцхан ахмад лам, хоёр эсвэл гурван залуу лам, гэгээнтнүүдийг байрлуулсан ганц барилгаас эхлээд арван, зуун лам, гэгээнтнүүдийг байрлуулсан томоохон цогцолборууд хүртэлх бүх зүйл байж болно.Сүмийн цогцолбор нь ихэвчлэн сүм, оюутны байр, гадаа, хоолны газар, номын сан, усан сан, эмнэлэг, болон гадаад фермүүдийг агуулсан хэд хэдэн барилгаас бүрддэг. Байршил, ламын захиргаа, оршин суугчдын мэргэжлээс хамааран, цогцолбор нь өөрийгөө хангах, нийгэмд үйлчлэхэд туслах олон төрлийн барилгуудаас бүрддэг . Эдгээр нь эмнэлэг, сургууль, мөн мал аж ахуй, үйлдвэрлэлийн барилгууд, жишээлбэл: малын саравч, гагнуурын газар, эсвэл шар айрагны үйлдвэр байж болно.

Англи хэлэнд хийд гэдэг нэр томьёо нь ихэвчлэн лам нарын нийгэмлэгийн барилгыг илэрхийлэхэд хэрэглэгддэг.  Орчин үеийн хэрэглээнд сүм хийд нь зөвхөн эмэгтэй лам нарын (гэлэнмаа нар), ялангуяа багш, сувилахуйн шашны эгч нарын нийгэмлэгт хамаарах хандлагатай байдаг.  Түүхэнд сүм хийд нь лам нарын байшинг (Латин хэлийг тусгасан) илэрхийлдэг байсан бөгөөд одоо ихэвчлэн фриар гэж нэрлэгддэг. Төрөл бүрийн шашин эдгээр нэр томъёог илүү тодорхой байдлаар хэрэглэж болно.
Модны үртэс

## Ойлголт 
Модны үртэс нь дан мод, мөчир, тайрдас, үндэс, хожуул, модны хаягдал гэх мэт том хэмжээтэй модны хэсгүүдийг тайрах эсвэл зорсны үр дүнд үүссэн жижиг-дунд хэмжээтэй үртсийг хэлнэ.

## Хэрэглээ 
Модны үртсийг биомассын түлш (амьтан ургамлын үлдэгдэл, сэг зэм зэргийг нийлүүлэн гарган авсан шахмал эко түлш) болон модны целлюлоз үйлдвэрлэхэд гол түүхий эд нь болдог. Мөн цэцэрлэгжүүлэлт, орчны тохижуулалт болон эко-системын нөхөн сэргээлтэнд ашиглагддаг. Биоректорын үйл явцад денитрификаци маягаар, мөөг тариалалтанд хөрсөнд нь түүхий эд болдог.

## Үйл явц 
Модны үртэс гарган авах үйл явцыг үртэс гарган авах гэх ба зориулалтын машинаар гүйцэтгэнэ. Үртэсний төрөл нь ямар материалаас гарган авсан болон ямар төрлийн машинаар хийсэн зэргээс хамааран өөр өөр байна. Үртэсний төрөлд ойн модны үртэс (ой модтой бүсээс авчирсан модны), модны хаягдлын үртэс, модны хөрөөнөөс үлдсэн хаягдал (модны үйлдвэрийн хаягдал) зэрэг багтана.
Ангилал:Ой мод
Хүнсний аюулгүй байдал

йн Лилонгве хотын зах дээр бүтээгдэхүүн зарж буй эмэгтэйчүүд]]
**Хүнсний аюулгүй байдал** гэдэг нь боломжийн үнэтэй, шим тэжээлтэй хүнсийг хангалттай хэмжээгээр авах найдвартай байдал юм. Аль ч анги, хүйс, шашин шүтлэгтэй хүмүүсийг хоол хүнсээр хангах нь хүнсний аюулгүй байдлын бас нэг элемент юм. үүнтэй адилаар гэр бүлийн бүх гишүүд идэвхтэй, эрүүл амьдрахад хангалттай хоол хүнс авах боломжтой байх үед өрхийн хүнсний аюулгүй байдал оршин тогтноно гэж үздэг. Хувь хүмүүс. Хүнсний баталгаатай хүмүүс өлсөж, өлсөхөөс айдаггүй. Хүнсний аюулгүй байдал нь хүнсний хангамжийн ирээдүйн тасалдлыг даван туулах чадварыг багтаадаг. Ийм тасалдал нь ган, үер, тээврийн тасалдал, шатахууны хомсдол, эдийн засгийн тогтворгүй байдал, дайн зэрэг янз бүрийн эрсдэлт хүчин зүйлсээс шалтгаалж болно. Хүнсний аюулгүй байдал нь хүнсний аюулгүй байдлын эсрэг зүйл юм: зөвхөн хязгаарлагдмал эсвэл тодорхой бус хоол хүнс олдоцтой байдал

Хүнсний аюулгүй байдлын тухай ойлголт цаг хугацааны явцад боловсронгуй болсон. Хүнсний аюулгүй байдлын дөрвөн зүйлд хүртээмж, хүртээмжийн ашиглалт, тогтвортой байдал орно. Нэмж дурдахад эрх мэдэл, тогтвортой байдал гэсэн хоёр чухал хэмжигдэхүүн бий. Хүнсний аюулгүй байдлын эдгээр зургаан хэмжигдэхүүнийг зөв хооллолтын талаарх үзэл баримтлал, хууль эрх зүйн ойлголтоор бэхжүүлсэн. 1996 онд болсон Дэлхийн хүнсний дээд хэмжээний уулзалтаас "Хүнсийг улс төр, эдийн засгийн дарамт шахалтын хэрэгсэл болгон ашиглаж болохгүй" гэж тунхагласан

Хүнсний аюулгүй байдлын олон шалтгаан байж болно. Хамгийн чухал нь хүнсний үнэ өндөр, дэлхийн хүнсний ханган нийлүүлэгчдийн тасалдал, тухайлбал, дайнаас үүдэлтэй. Мөн уур амьсгалын өөрчлөлт, усны хомсдол, газрын доройтол, хөдөө аж ахуйн өвчин, тахал, өвчний дэгдэлт зэрэг нь хүнсний аюулгүй байдалд хүргэж болзошгүй юм.
Олонлогийн онол

ийн огтлолцлыг харуулсан Веннийн диаграмм]]

**Олонлогийн онол** нь олонлогийг судалдаг математик логикийн салбар бөгөөд үүнийг албан бусаар объектын цуглуулга гэж тодорхойлж болно. Хэдийгээр ямар ч төрлийн объектыг олонлог болгон цуглуулж болох ч олонлогийн онолыг бүхэлд нь математикийн салбар болгон авч үздэг.

Олонлогийн онолын орчин үеийн судалгааг 1870-аад онд Германы математикч Ричард Дедекинд, Георг Кантор нар эхлүүлсэн. ялангуяа Георг Канторыг олонлогийн онолыг үндэслэгч гэж үздэг. Энэ эхний үе шатанд судлагдсан албан бус системүүд нь гэнэн олонлогийн онол нэрийн дор явагддаг. Гэнэн олонлогийн онол дахь парадоксуудыг нээсний дараа (Расселийн парадокс, Канторын парадокс, Буралу-Форти парадокс гэх мэт) 20-р зууны эхээр янз бүрийн аксиоматик системийг санал болгосон бөгөөд эдгээрээс Зермело-Франкель тогтоосон онолыг (аксиомтой эсвэл аксиомгүй) санал болгосон. сонголт) хэвээр байнахамгийн алдартай, хамгийн их судлагдсан.Олонлогийн онолыг бүхэл бүтэн математикийн суурь систем болгон, ялангуяа сонголтын аксиом бүхий Зермело-Франкелийн олонлогийн онол хэлбэрээр ихэвчлэн ашигладаг. Олонлогийн онол нь үндсэн үүргээсээ гадна хязгааргүй байдлын математик онолыг хөгжүүлэх үндэс суурийг бүрдүүлдэг бөгөөд компьютерийн шинжлэх ухаан (харилцааны алгебрийн онол гэх мэт), философи, албан ёсны семантик, хувьслын динамик зэрэгт янз бүрийн хэрэглээтэй. түүний үндсэн сонирхол, парадокс, хязгааргүй байдлын үзэл баримтлалд үзүүлэх нөлөө, олон талт хэрэглээ нь математикийн логикч, философичдын хамгийн их сонирхдог онолыг бий болгосон. Орчин үеийн олонлогийн онолын судалгаа нь өргөн хүрээний сэдвүүдийг хамардаг. бодит тооны шугамын бүтцээс том кардиналуудын тууштай байдал хүртэл.


S
Хариуцлагатай Судалгаа ба Инновац

Хариуцлагатай Судалгаа ба Инновац (RRI) гэдэг нь нийгэм, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөл болон бололцоот нөлөөг харгалзан үзсэн шинжлэх ухааны судалгаа ба технологийн дэвшилтэд  хөгжлийн үйл явцийг тодорхойлсон Европын Холбооны ашигладаг нэр томъёо юм. ELSA (Ethical, Legal and Social Aspects) буюу “Ёс зүй, Хууль ёсны ба Нийгмийн Талууд” зэрэг өмнөх үеэс гаралтай судалгаанууд нь Хүний Геномийн Төсөл(Human Genome Project)-өөр 2010 оны үеэр танигдахад хүрсэн. RRI-ийн янз бүрийн салбарууд  гарч ирсэн ч нийгмийн сорилтууд нь шинжлэх ухаант судалгааны үндсэн зорилт гэж санал нийцсэн  бөгөөд цаашлаад тэд үүнд хүрэх аргуудыг зөвшилцсөн. RRI нь өндөр ёс зүйн стандартууд, хүйсийн эрх тэгш байдлыг шинжлэх ухааны нийгэмлэгт хангаж, инновацыг дагуулах эрсдэлтэй нөлөөнөөс зайлсхийх чадвартай улс төрийн бодлого боловсруулагчдад хөрөнгө оруулж, инновацад өртсөн ба цаашлаад шинжлэх ухааны боловсрол болон Нээлттэй Хандалт (Open Access)-ын утга санааг ойлгох шаардлагат мэдлэгтэй нийгэмлэгүүдийг хамруулсан судалгааг эзэмшдэг. RRI нэршлийг баталсан байгууллагуудад Инженэрчлэл ба Физикийн шинжлэх ухааны судалгааны зөвлөл багтдаг. 
Европын Комиссоос 2013 онд зарласан шинжлэх ухааны санхүүжилтын хөтөлбөр болох “Horizon 2020” нь RRI-ийн гол чиглэл болсон. Үүний үндэс суурийг Нидерландын Шинжлэх ухааны судалгааны байгууллага болон Нидерландын зургаан яамны санаачилгаар “Нийгэмд Хариуцлагатай Инновац” хөтөлбөрт тавьсан. Энэхүү хөтөлбөр нь 2005-2007 оны бэлтгэл ажилгагаараа “Хариуцлагатай Инновац” гэсэн хэллэгийг бий болгож, хэд хэдэн санал хүсэлт авснаар боловсруулагдсан. Европийн холбооны (EU) “Horizon 2020” хөтөлбөрийн “Хариуцлагатай Судалгаа ба Инновац”-н гол санааг энэхүү хөтөлбөрөөс авсан байдаг. 

Ангилал:Инновац Европын холбоо Хариуцлагатай Инновац Хүний Геномийн Төсөл
Дүгнэлт гаргах дүрэм

Дүгнэлт гаргах дүрэм 

Логикийн гүн ухаанд дүгнэлтийн дүрэм, дүгнэлтийн захирагч хувиргах дүрэм нь байр суурийг авч, тэдгээрийн синтаксийг шинжилж, дүгнэлт (эсвэл дүгнэлт) буцаадаг функцээс бүрдэх логик хэлбэр юм. 
жишээ нь, modus ponens гэж нэрлэгддэг дүгнэлтийн дүрэм нь "Хэрэв p дараа нь q" хэлбэртэй, нөгөө нь "p" хэлбэрээр хоёр байр авч, "q" гэсэн дүгнэлтийг буцаана. Энэ дүрэм нь сонгодог логикийн семантикийн хувьд (түүнчлэн түүний сонгодог бус логикийн олон семантик) хувьд хүчинтэй, учир нь хэрэв байр суурь нь үнэн бол (тайлбарын дагуу) дүгнэлт ч мөн адил юм. 
Дүрмээр бол дүгнэлтийн дүрэм нь утгын шинж чанар болох үнэнийг хадгалдаг. олон үнэ цэнэтэй логикийн хувьд энэ нь ерөнхий тэмдэглэгээг хадгалдаг. Гэхдээ дүгнэлтийн үйл ажиллагааны дүрэм нь цэвэр синтаксик бөгөөд ямар ч утгын шинж чанарыг хадгалах шаардлагагүй: томъёоны багцаас томьёо хүртэлх аливаа функц нь дүгнэлтийн дүрэмд тооцогддог. ихэвчлэн рекурсив дүрмүүд л чухал байдаг; тухайлбал, аливаа өгөгдсөн томъёо нь дүрмийн дагуу өгөгдсөн гормулын багцын дүгнэлт мөн эсэхийг тодорхойлох үр дүнтэй журамтай байх дүрэм. Энэ утгаараа үр дүнтэй биш дүрмийн жишээ бол хязгааргүй w-дүрэм юм.
Саналын логик дахь дүгнэлтийн түгээмэл дүрмүүдэд modus ponens, modus tollens, contraposition орно. Нэгдүгээр эрэмбийн предикатын логик нь логик хэмжигдэхүүнтэй харьцахын тулд дүгнэлт гаргах дүрмийг ашигладаг.
Сансрын аялал жуулчлал

Сансрын аялал жуулчлал нь хүмүүсийн зугаа цэнгэлийн зорилгоор сансарт аялахыг хэлнэ. Сансрын аялал жуулчлал нь хэд хэдэн төрөлтэй бөгөөд үүнд тойрог замын, хагас тойрог замын болон сарыг чиглэсэн аяллууд багтана. Жуулчид сансраас Дэлхийг харах боломж, жингүйдлийг мэдрэх, хэт өндөр хурд болон ер бусын мэдрэмжийг турших, шинжлэх ухаанд хувь нэмэр оруулах зэрэгт татагддаг.

Сансрын аялал жуулчлал 2001 оны 4-р сард Америкийн бизнес эрхлэгч, инженер Деннис Тито Союз-ТМ32 сансрын хөлгөөр аялснаар эхэлсэн. 2001-2009 оны хооронд Олон улсын сансрын станц руу Оросын Союз хөлгөөр найман удаагийн сансрын аялал хийсэн долоон жуулчин Америкийн Space Adventures компани, Роскосмос, РКК Энергия-гийн хамтын ажиллагааны хүрээнд аялжээ. Иран-Америкийн бизнес эрхлэгч Ануше Ансари 2006 оны 9-р сард анхны эмэгтэй сансрын жуулчин болсон. Аяллын нийт үнэ ойролцоогоор 20-25 сая ам.доллар байв. Зарим жуулчид тойрог замд байх үедээ судалгааны ажлуудыг гүйцэтгэх гэрээ байгуулсан байдаг. 2007 он гэхэд сансрын аялал жуулчлалыг арилжааны сансрын нислэгийн эхэн үеийн зах зээлүүдийн нэг гэж үзэж байжээ.

Сансрын жуулчид аялалд гарахаас өмнө сайн биеийн тамиртай байх шаардлагатай. Тэд хурдсах хүч буюу g хүчний нөлөөг туршихын тулд төвөөс зугтах төхөөрөмжид болон парабол нислэг хийдэг өндөр нисдэг онгоцоор жингүйдлийг мэдрэх сургалтад хамрагдах ёстой. Мөн сансрын хөлгийн зарим хэсгийг ашиглах, засварлах дадлагыг симулятор ашиглан хийх шаардлага гарч болно.
Шалтгаан

Шалтгаан

Шалтгаан гэдэг нь үнэнийг эрэлхийлэхийн тулд шинэ эсвэл одоо байгаа мэдээллээс үндэслэлтэй дүгнэлт гаргах замаар логикийг ухамсартайгаар ашиглах чадвар юм. Энэ нь философи, шашин шүтлэг, шинжлэх ухаан, хэл, математик, урлаг гэх мэт хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаатай холбоотой байдаг бөгөөд энэ нь хүмүүсийн эзэмшсэн онцгой чадвар гэж тооцогддог. Шалтгааныг заримдаа оновчтой байдал гэж нэрлэдэг.
Үндэслэл нь шинэ мэдлэгийг бий болгохын тулд одоо байгаа мэдлэгээсээ экстраполяци хийх сэтгэлгээ, танин мэдэхүйн илүү бага оновчтой үйл явцыг ашиглах, оюун ухааныг ашиглах явдал юм. Логикийн салбар нь хүмүүс логик үндэслэлтэй аргумент, үнэн дүгнэлт гаргахын тулд албан ёсны үндэслэлийг ашиглах арга замыг судалдаг. Үндэслэл нь дедуктив үндэслэл, индуктив үндэслэл, хулгайлсан үндэслэл гэх мэт логик үндэслэлийн хэлбэрүүдэд хуваагдана.
Аристотель логик дискурсив сэтгэхүй (шалтгаан зөв) ба зөн совингийн үндэслэлийг хооронд нь ялгаж салгасан: VI.7-д зөн совингоор дамжуулан сэтгэн бодох үйл явц нь хэдий хүчинтэй ч гэсэн хувийн болон субьектив тунгалаг зүйл рүү чиглэж болно. Нийгэм, улс төрийн зарим орчинд логик болон зөн совингийн сэтгэхүйн аргууд хоорондоо зөрчилддөг бол бусад нөхцөлд зөн совин ба албан ёсны шалтгаан нь албан ёсны нотолгоонд хүрэхтэй холбоотой бүтээлч үйл явцад зайлшгүй шаардлагатай гэж үздэг бөгөөд энэ нь хамгийн хэцүү сэтгэхүйн даалгавар юм
Шугаман алгебр

Шугаман алгебр.
Шугаман алгебр нь шугаман тэгшитгэлүүдтэй холбоотой математикийн салбар юм, үүнд:
	•	шугаман дүрслэлүүд, тухайлбал:
	•	тэдгээрийн вектор орон болон матрицуудаар илэрхийлэгдсэн байдал.

Шугаман алгебр нь математикийн бараг бүх салбарт төв байр эзэлдэг. Жишээлбэл, шугаман алгебр нь орчин үеийн геометрийг танилцуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд шугам, хавтгай, эргэлт гэх мэт үндсэн объектуудыг тодорхойлоход ашиглагддаг. Мөн математикийн дэд салбар болох функциональ анализыг шугаман алгебрыг функцийн орон зайд ашиглах гэж үзэж болно.

Шугаман алгебр нь шинжлэх ухаан болон инженерчлэлийн олон салбарт ашиглагддаг. Учир нь энэ нь байгалийн үзэгдлүүдийг загварчлах, эдгээр загваруудыг үр дүнтэй тооцоолоход тусалдаг. Мөн шугаман алгебрийг шугаман бус системүүдтэй ажиллахад ашигладаг бөгөөд анхдагч ойролцооллуудыг шийдвэрлэхэд ихээхэн хэрэгтэй. Тухайлбал, олон хувьсагч функцийн дифференциал нь тухайн цэг дээрх функцийн хамгийн сайн ойролцоолох шугаман дүрслэл гэж тооцогддог.
Шугаман тэгшитгэлийн систем

Шугаман тэгшитгэлийн систем
Математикт шугаман тэгшитгэлийн систем (эсвэл шугаман систем) нь ижил хувьсагчийг агуулсан хоёр буюу түүнээс дээш шугаман тэгшитгэлийн цуглуулга юм. Жишээлбэл:

Энэ бол гурван хувьсагч x, y, z-тэй гурван тэгшитгэлийн систем юм. Шугаман системийн шийдэл нь хувьсагчид утга оноож, бүх тэгшитгэлийг нэгэн зэрэг хангаж байгааг илэрхийлнэ. Дээрх жишээнд шийдэл нь гурван утга дараалсан байдлаар өгөгдсөн бөгөөд энэ нь гурван тэгшитгэлийг нэгэн зэрэг хүчинтэй болгодог.

Шугаман системүүд нь орчин үеийн математикийн чухал хэсэг болох шугаман алгебрийн үндсэн хэсэг юм. Шийдлийг олох тооцооллын алгоритмууд нь тоон шугаман алгебрийн чухал хэсэг бөгөөд инженерчлэл, физик, хими компьютерийн шинжлэх ухаан, эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Шугаман бус тэгшитгэлийн системийг шугаман системээр ойролцоолох боломжтой (шугаманжуулалт гэж үзнэ), энэ нь харьцангуй төвөгтэй системийг математик загварчлал эсвэл компьютерийн симуляцид ашиглахад туслах техник юм.

Ихэвчлэн, эдгээр тэгшитгэлүүдийнкоэффициент болон шийдлүүдийг бодит тоо эсвэл комплекс тоо руу хязгаарлах боловч онол, алгоритмуудыг аль ч салбарт ашиглаж болно. Бусад алгебрийн бүтэцүүдэд зориулж бусад онолууд хөгжүүлсэн байдаг. Жишээлбэл, бүхэл тооны цагирагт зориулсан шугаман тэгшитгэл, цагираг дээрх шугаман тэгшитгэлүүдэд зориулсан онолыг үзнэ үү. Коэффициентууд болон шийдлүүд нь олон гишүүнтүүд байвал Gröbner үндсийг үзнэ үү. Шилдэг бүхэл тооны шийдлийг олохын тулд бүхэл тоон шугаман програмчлалыг үзнэ үү. Шугаман алгебрийг хэрэглэх экзотик бүтэцтэй жишээг харвал, тропик геометрийг үзнэ үү.
Номын хавтас

Номын хавтас хийх гэдэг нь захиалгат овоолгын цааснаас өөрийн гараар болон багаж хэрэгслээр эсвэл орчин үеийн хэвлэлд хэд хэдэн автоматжуулсан процессоор ном бүтээх үйл явц юм. Нэгдүгээрт, цаасны хуудсыг ирмэгийн дагуу зузаан зүү, хүчтэй утсаар холбоно. Сул навчтай цагираг, бэхэлгээний тулгуур, хоёр гогцоотой нурууны ороомог, хуванцар спираль ороомог, нурууны хуванцар сам зэргийг ашиглаж болно, гэхдээ тэдгээр нь богино хугацаанд үйлчилдэг. Дараа нь нэг нь хавтастай цаасны багцыг тагладаг. Эцэст нь самбар дээр дур булаам хавтас байрлуулж, нийтлэгчийн мэдээлэл, уран сайхны чимэглэлийг харуулдаг.

***Хавтаслах номын худалдаа нь хоёр хэсэгт хуваагдана:*** 

~Эхнийх нь бичихээр төлөвлөж буй номын бичгийн цаас (илгэн цаас). Үүнд: нягтлан бодох бүртгэлийн дэвтэр, бизнесийн сэтгүүл, хоосон хуудас, зочны дэвтэр, дэвтэр, олон талт ном, өдрийн дэвтэр орно. , өдрийн тэмдэглэл, портфолио.

~Хоёр дахь нь уншихаар төлөвлөж буй номыг хэвлэх, хавтаслах гэрээ юм. Үүнд: номын сангийн нарийн хавтас, хэвлэл, нийтлэгчийн хавтас.
Хоёртын үйлдэл

**Хоёртын үйлдэл**

Математикт **хоёртын үйлдэл** буюу **диадик үйлдэл** нь хоёр элементийг (операнд гэж нэрлэдэг) нэгтгэн шинэ элемент үүсгэх дүрэм юм. Илүү албан ёсоор, хоёртын үйлдэл гэдэг нь хоёр аргумент бүхий үйлдэл буюу **арити хоёртой үйлдэл** юм.

Тодруулбал, тодорхой нэг олонлог дээрх хоёртын үйлдэл гэдэг нь хоёр домайн болон кодомайн нь ижил олонлогтой хоёртын функц юм. Үүний жишээнд тооны үйлдлүүд болох нэмэх, хасах, үржих зэрэг орно. Математикийн бусад салбарт ч хоёртын үйлдлийн жишээг олж болно, жишээлбэл, вектор нэмэх, матриц үржүүлэх, болон бүлгийн хувиргалт.

Олонлог хооронд хамааралтай хоёртын функц заримдаа мөн хоёртын үйлдэл гэж нэрлэгддэг. Жишээлбэл, вектор орон зайд скаляр үржүүлэх нь скаляр болон вектороос шинэ вектор үүсгэдэг бол скаляр үржвэр нь хоёр вектороос скаляр үүсгэдэг.

Хоёртын үйлдэл нь алгебрын судалдаг ихэнх бүтэц, тухайлбал хагас бүлэг, моноид, бүлэг, цагираг, талбай, вектор орон зай зэрэгт гол үндэс болдог.