open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Австралийн Либерал нам

**Австралийн Либерал нам** (англи. *Liberal Party of Australia*) — Австралийн баруун төвийн үзэлтэй улс төрийн томоохон "дунд ангийн" нам юм. 1945 онд байгуулагдсан цагаасаа хойш Австралийн баруун төвийн гол нам. Тус улсын зүүн төвийн үзэлтэй Австралийн Лейбор буюу Хөдөлмөрийн намтай холбооны болон мужийн түвшинд улс төрийн эрх мэдлийн төлөө өрсөлдөж ирсэн нам юм.

## Түүх 
1944 онд эрх баригч Австралийн Хөдөлмөрийн намыг сөрөг хүчин болох консерватив намууд болон бусад бүлгүүдийн хамт Австралийн Нэгдсэн Намын залгамжлагч болж байгуулагдсан нам.

1950-1960-аад онуудад Австралийн Либерал намын онцлог шинж нь коммунизмын эсрэг үзэл байсан. 1951 онд Австралид Коммунист намын үйл ажиллагааг хориглох оролдлого хийж байсан.

Гадаад бодлогын хувьд Либерал нам нь Австралийн АНУ, Их Британитай уламжлалт холбоотон эвслийг хадгалах, бэхжүүлэхийг дэмждэг.

1977 онд зүүн үзэлтэй либерал нам болох Австралийн Ардчилсан нам Либерал намаас салан тусгаарласан байна. 

Холбооны түвшинд Австралийн Либерал нам нь 1996-2007 онд өөрийн бага түнш Австралийн Үндэсний намтай уламжлалт эвслийн нэг хэсэг болж Засгийн эрхийг барьж байв. 2004 оны сонгуулиар тус эвсэл зөвхөн Төлөөлөгчдийн танхим төдийгүй Сенатад олонх болсон юм.

Тус нам 2007-13 онд сөрөг хүчин байсан. 2013 оны сонгуульд Либерал болон Үндэсний намын эвсэл ялалт байгуулж, Либерал намын дарга Тони Абботт (англи. *Anthony John "Tony" Abbott*; 1957-) тэргүүтэй Засгийн газар байгуулж байв.

Австралийн түүхэн дэх хамгийн амжилттай улс төрийн намуудын нэг болох тус нам нь одоо Холбооны түвшинд сөрөг хүчин байгаа бөгөөд Тасмани мужаас бусад Австралийн бүх муж, нутаг дэвсгэрт засгийн эрх аваагүй байна. 

2022 оны сонгуульд Либерал нам Австралийн парламентад хяналтаа алдсан. Либерал удирдагч, дэд удирдагч Жош Фрайденберг парламент дахь суудлаа алдсанаар Моррисон огцорсон сонгуулийн үеэр Либерал нам 1944 онд нам байгуулагдсанаас хойших хамгийн чухал суудлаа алдсан юм. Моррисон огцорч, Фрайденберг ялагдсан нь Конгрессын танхимын тэргүүлэгч, Батлан ​​хамгаалахын сайд асан Питер Даттоныг (Peter Dutton) Либерал намын дараагийн дарга болох цорын ганц боломжтой нэр дэвшигч болгожээ.

Даттон бол Квийнслэндээс гаралтай анхны либерал удирдагч бөгөөд 1995 оны Александр Даунераас хойш төрсөн, Шинэ Өмнөд Уэльсийн биш анхны удирдагч юм.

***Австралийн Либерал намын албан ёсны цахим хуудас***: https://www.liberal.org.au/
Социнтерн

**Социалист интернационал** (товч. Социнтерн, англи. *Socialist International*) -  Олон улсын засгийн газрын бус, Социал демократ байгууллага. Энэ нь голдуу социал-демократ, социалист, хөдөлмөрийн улс төрийн нам, байгууллагуудаас бүрддэг. 

Төв нь Лондон хотод байрладаг. Анх 1864 онд (Нэгдүгээр Интернационал) үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд сүүлд 1951 онд Майн дахь Франкфурт (Герман) хотод, голчлон Европоос ирсэн социалист болон социал демократ 34 намын Их хурлаар үйл ажиллагаагаа сэргээсэн. Энэ нь 1923 оноос дэлхийн хоёрдугаар дайн хүртэл оршин тогтнож, 1989 онд 100 жилийн ойгоо албан ёсоор тэмдэглэж байсан 2-р Интернационал, түүнчлэн Социалист Ажилчдын Интернационалыг залгамжлагч гэж үздэг.

2009 онд 126 улсын 156 нам Социнтернийн гишүүнээр элссэний 116 нь жинхэнэ гишүүн, шийдвэрлэх саналын эрхтэй нам, 26 байгууллага зөвлөх гишүүний статустай, 14 нь ажиглагчаар сонгогдсон байна.

Байгууллагын үндсэн баримт бичиг болох "Стокхольмын зарчмын тунхаглал"-д эрх чөлөө, шударга ёс, эв нэгдлийг улс төрийн хамгийн чухал үнэт зүйл хэмээн тунхагласан байдаг. Үүнээс өмнө Франкфуртын тунхаглалыг гол баримт бичиг гэж үздэг байв.

Социнтерний дээд байгууллага нь гурван жилд нэг удаа болдог Конгресс юм. Их хурлын хоорондох хугацаанд түүний үйл ажиллагааг жилд хоёр удаа хуралдуулдаг Зөвлөл удирддаг.

2013 онд Социалист Интернационалд хагарал үүсэж, адил намуудыг багтаасан “Progressive Alliance” буюу "Дэвшилтэт Эвсэл" бий болсон.

Социнтерний одоогийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Гана улсын иргэн хуульч Бенедикта Ласи, мөн одоогийн ерөнхийлөгч Испанийн Ерөнхий сайд Педро Санчес нар 2022 оны 11-р сард Испанийн Мадрид хотод болсон Социнтерний сүүлчийн Конгресс буюу Их хурлаас сонгогджээ.

## Ерөнхийлөгч нар 
* 1951—1957 — Морган Вальтер Филлипс (Morgan Walter Phillips), Их Британи
* 1957—1963 — Альсинг Андерсен (Alsing Andersen), Дани
* 1963          — Эрих Олленхауэр, ХБНГУ
* 1964—1976 — Бруно Питтерман (Bruno Pittermann), Австри
* 1976—1992 — Вилли Брандт, ХБНГУ
* 1992—1999 — Пьер Моруа, Франц
* 1999—2005 — Антониу Гутерреш, Португал
* 2006—2022 — Георгиос Папандреу (залуу), Грек
* 2022 —       — Педро Санчес, Испани
Мэвисис

**Мэвисис** () нь австралийн поп, рок хамтлаг юм.

## Цомгууд 
* *Venus Returning* (1996)
* *Pink Pills* (1998)
* *Rapture* (2003)
Энхтүвшиний Батмагнай

**Энхтүвшиний Батмагнай** (2001 оны 1-р сарын 12-нд Баянхонгор аймгийн Жинст суманд төрсөн) Монгол Улсын Үндэсний бөхийн Улсын арслан цолтой бөх.

## Намтар 
Энхтүвшиний Батмагнай 2001 онд Лонжийн Энхтүвшин, С.Болормаа нарын 3 дахь хүүхэд болон мэндэлсэн. Луу жилтэй. Нэг ах, нэг эгчтэй айлын отгон хүүхэд. Тэрээр 2007 онд Баянхонгор аймагтаа Номун далай дунд сургуульд элсэн орж 2018 онд төгссөн. 2020 онд Их засаг дээд сургуульд элсэн орж 2024 онд төгссөн. 11 наснаас эхлэн үндэсний бөх болон чөлөөт бөхийн спортоор хичээллэж эхлэсэн.

2022 оны Хүннү гүрэн байгуулагдсаны 2231 жилийн ой, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 816 жилийн ой, Тусгаар тогтнолоо шинээр сэргээн мандуулсны 111 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ойн их баяр наадмын 1024 бөх барилдсан түүхт барилдаанд улсын наадамд анх удаа зодоглохдоо 

* **1 даваанд** Багануур дүүргийн харьяат А.Н Дэлгэрийн Түмэнжаргал
* **2 даваанд** Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын харьяат А.Х.А Дамбын Тангад
* **3 даваанд** Увс аймгийн Малчин сумын харьяат А.Н.Н Тоочингийн Батсүрэн
* **4 даваанд** Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат У.Г Мягмарын Бадарч
* **5 даваанд** Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын харьяат А.Х.А Оюунгэрэлийн Наранбаатар нарыг тус тус өвдөг шороодуулан 5 даван шөвгөрч Улсын начин цол хүртсэн.

Тэрээр 21 насандаа Улсын начин цол хүртэж тухайн үеийн хамгийн залуу начин болж залуу начны даага хөтлөсөн. Түүхэнд дэх хамгийн залуу начны 5 дахь залуу начин болсон.

Э.Батмагнай 2025 оны Улсын Баяр наадмаар Үндэсний бөхийн барилдаанд 

* 1 даваанд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын харьяат сумын заан Г.Отгонбатыг
* 2 даваанд Баянхонгор аймгийн Богд сумын харьяат аймгийн арслан Б.Бат-Оршихыг
* 3 даваанд Баянхонгор аймгийн заг сумын харьяат улсын начин Д.Цэрэнтогтохыг 
* 4 даваанд Увс аймгийн Тэс сумын харьяат улсын харцага Ц.Мөнхбаярыг 
* 5 даваанд Төв аймгийн Өндөрширээт сумын харьяат улсын заан Д.Хүдэрбулгыг 
* 6 даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Б.Зоригтбаатарыг
* 7 даваанд Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат улсын заан Б.Бат-Өлзийг 
* 8 даваанд Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын аварга П.Бүрэнтөгсийг 
* 9 даваанд Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат аймгийн арслан Нямдоржийн Өсөхбаярыг орхиж Улсын арслан цол хүртсэн. Баянхонгор аймгаас Улсын арслан П.Аюушаас 76 жилийн дараа Улсын наадамд түрүүлсэн бол Улсын гарьд П.Сүхбатаас 34 жилийн дараа түрүү үзүүрт гарч барилдсан онцлогтой бөх юм. 

## Үндэсний бөхийн амжилт 
## Чөлөөт бөхийн амжилт
Батмагнай 2022 онд Улаанбаатар хотноо зохиогдсон чөлөөт бөхийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 125 кг-ийн жингийн ангилалд хүрэл медаль хүртсэн.

## Эх сурвалж 
*ENKHTUVSHIN Batmagnai | United World Wrestling

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын арслан
Ангилал:Жинстийн хүн
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:2001 онд төрсөн
Үенч гол

**Үенч** нь Монгол орны баруун хэсэгт, Ховд аймгийн нутгаар урсдаг гол юм.

Ангилал:Монголын гол мөрөн
Венум

**Venum** нь холимог тулааны урлаг, бокс, Бразилийн жиу-жицу, муай тай, каратэ зэрэг төрөл бүрийн тулааны урлаг, тулааны спорт, фитнессийн хувцас, тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэдэг Францын компани юм. Venum нь Бразил, Америк, Европ, Ази зэрэг дэлхийн хэд хэдэн бүс нутагт үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Venum 2021 онд UFC- ийн албан ёсны хувцаслалтын түнш болсон 

Түүнчлэн хамгийн чанартай нь болж чадсан.
Аккад улс

**Аккад улс** (аккад хэл. 𒆳𒌵𒆠 Māt Akkadim; шумер. 𒀀𒂵𒉈𒆠 kurA.GA.DÈki; иврит. אַכַּד‎, Akkad) — МЭӨ XXIV—XXII зуунд  Өмнөд Месопатамийн нутагт оршин тогтнож байсан улс. Нийслэл нь  Аккаде (шумер хэл. Агаде). 

Аккадын улс нь Эртний Саргоны эзлэн түрэмгийлэх ажлын үр дүнд бий болсон бөгөөд тэрээр өөрийн мэдэлд Шумерчууд ба Зүүн Семитүүдийн (дараа нь Аккадчууд болсон) газар нутгийг нэгтгэсэн бөгөөд түүний эзэмшилд Эртний Месопотами болон хэд хэдэн хөрш зэргэлдээх нутаг багтжээ. Саргоны ач хүү Нарам-Суэний үед буюу МЭӨ 23-р зууны төгсгөлд Аккад улс хөгжлийн хамгийн дээд хүрсэн боловч гол нутаг дэвсгэр нь Гути (Гутей) зэрэг уулын овгуудын мэдэлд орж хөгжил нь зогссон байна. 

Аккадын эрин үед Месопотамийн дараагийн томоохон гүрнүүд болох Шумер-Аккадын хаант улс, Вавилон, Ассирийн төрийн тогтолцооны үндэс суурь тавигдав. Эртний Ойрхи Дорнодын ард түмний дунд Аккад улсыг үлгэр жишээ улс гэж үздэг байсан бөгөөд эртний хаант засаглалын нэг төрлийн жишээ болж байсан юм.
Ангилал:Аккадын эзэнт гүрэн
Монгол Улсын Агентлагууд

**Монгол Улсын Засгийн газрын Агентлагууд** 

**Тохируулагч агентлаг**
* Иргэний нисэхийн ерөнхий газар
* Тагнуулын ерөнхий газар
* Төрийн тусгай хамгаалалтын газар
* Шударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн төлөө газар
* Стандарт, хэмжил зүйн газар
* Биеийн тамир, спортын улсын хороо
* Зэвсэгт хүчний жанжин штаб
* Цагдаагийн ерөнхий газар
* Хил хамгаалах ерөнхий газар

**Хэрэгжүүлэгч Агентлаг**

* Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар
* Төрийн худалдан авах ажиллагааны газар
* Цаг уур, орчны шинжилгээний газар
* Усны газар
* Ойн газар
* Гаалийн ерөнхий газар
* Татварын ерөнхий газар
* Оюуны өмчийн газар
* Улсын бүртгэлийн ерөнхий газар
* Архивын ерөнхий газар
* Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газар
* Гадаадын иргэн, харьяатын газар
* Шүүх шинжилгээний ерөнхий газар
* Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар
* Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний ерөнхий газар
* Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний ерөнхий газар
* Гэр бүл, хүүхэд, залуучуудын хөгжлийн газар
* Ашигт малтмал, газрын тосны газар
* Соёл, урлагийн газар
* Биеийн тамир, спортын газар
* Жижиг, дунд үйлдвэрийн газар
* Эрүүл мэндийн даатгалын ерөнхий газар
* Эм, эмнэлгийн хэрэгслийн хяналт, зохицуулалтын газар
* Хөрөнгө оруулалт, худалдааны газар
* Төрийн цахим үйлчилгээний зохицуулалтын газар
Гавьяат хуульч

**Гавьяат хуульч** цолыг БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1970 оны 4-р сарын 20-ны өдрийн 69 дүгээр зарлигаар бий болгож хууль ёсыг бэхжүүлэх, хууль зүйн шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх, хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох, мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх их үйлсэд амжилт гаргасан хууль зүйн салбарын ажилтнуудад олгож эхэлжээ.  

2020 он хүртэл 35 хүн БНМАУ-ын, 85 хүн Монгол Улсын гавьяат хуульч цолыг хүртжээ. Өөрөөр хэлбэл, 1970-2020 онд нийт 120 хүн гавьяат хуульч цолны эзэд болсон байна. Үүний дотор Шүүхийн байгууллагаас 31, цагдаагийн байгууллагаас 23, прокурорын байгууллагаас 16 гавьяат хуульч төрөн гарсан нь хамгийн олон байна. 

Засаг захиргааны нэгжээр нь үзвэл Улаанбаатар 16, Завхан 12, Увс 12, Ховд 12, бусад аймагт 1-9 байна. Ховд аймгийн Дарви сумаас тав, Архангай аймгийн Цэцэрлэг, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумаас тус бүр гурван гавьяат хуульч төржээ. Эдгээрийн дотор хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор найм, хууль зүйн доктор 15 байна.

Гавьяат цолтнуудаас мөн Хөдөлмөрийн баатар цолыг хоёр хүн, Ардын багш цолыг нэг хүн, Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд цолыг хоёр хүн, Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин цолыг нэг хүн, цэргийн дээд цол генерал цолыг зургаан хүн хүртсэн байна. 

## Ном 
Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн хэлтсийн дарга Ж.Бямбацогт, Бригадын генерал Т.Хүрэлбаатар нар төр түмнийхээ төлөө авьяас билиг, чадвар оюунаа дайчлан ажиллаж, гавьяат хуульч хэмээх алдар цол хүртсэн эрхмүүдийн талаар судалгаа хийж, “***Монгол Улсын гавьяат хуульчид***” номыг бүтээж, Академич, гавьяат хуульч, хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ж.Амарсанаа хянан тохиолдуулжээ.

Гавьяат хуульчдын амьдрал, ажил үйлс, амжилт бүтээл нь хойч үеийнхэнд болон ялангуяа, залуу хуульчид, оюутан, сонсогчдод үлгэр дуурайлал, түүхэн сургамж болохын сацуу өргөн олон уншигчдад шинэ санаа, өөдрөг тэмүүлэл төрүүлэхүйц гавьяатны гавьяаг мөнхөлсөн бүтээл болжээ.

## Гавьяат хуулчдын жагсаалт 
**Шүүхийн байгууллагын гавьяат хуульчид** -Ц.Лувсаншарав /1971 он/, О.Цуучил /1971 он/, С.Шайзадаа /1971 он/, Д.Содномцэрэн /1972 он/, А.Загд /1976 он/, Т.Цэрэн-Очир /1976 он/, Ч.Доржгочоо /1978 он/, Б.Раапил /1978 он/, Б.Санжмятав /1978 он/, Ж.Ичинхорлоо /1986 он/, А.Алтангэрэл /1996 он/, Ц.Рашзэвэг /1998 он/, М.Могноон /2001 он/, Х.Дамдин /2006 он/, Н.Төрбат /2006 он/, А.Чимэдцогзол /2006 он/, Б.Сарантуяа /2009 он/, С.Нямжав /2010 он/, Л.Бямбаа /2011 он/, Н.Ганбаяр /2012 он/, Д.Пунцаг /2012 он/, М.Дамирансүрэн /2013 он/, Д.Дэмбэрэлцэрэн /2013 он/, О.Зандраа /2015 он/, Ц.Зориг /2015 он/, Б.Баатар /2016 он/, С.Батдэлгэр /2016 он/, Л.Атарцэцэг /2017/, Д.Гансүх /2017/, Л.Даваасүрэн /2017/, Ё.Ринзаан /2017/, Даваажавын Батсайхан /2021/, Дагвадоржийн Тунгалаг /2021/, Тогтохын Уранцэцэг /2021/.Тэрбишийн Энхтуяа /2021/ 

Хүний эрхийн хуульч Жадамбын Дашдорж /2024/,
Клаус Шваб

**Клаус Ма́ртин Шваб** (герман. *Klaus Martin Schwab*; 1938 оны 3-р сарын 30-нд Германы Равенсбург хотод төрсөн) — Германы эдийн засагч. 1971 онд Дэлхийн Эдийн Засгийн Форумыг үндэслэсэн бөгөөд түүний байнгын Ерөнхийлөгч юм. 

К.Шваб Цюрихийн Техникийн дээд сургуульд механик инженерийн чиглэлээр суралцаж инженерийн диплом авсан. 1965 онд Техникийн шинжлэх ухааны доктор (Dr. sc. techn.) цол хамгаалжээ. Мөн Швейцарийн Фрибург хотын их сургуульд аж үйлдвэрийн эдийн засагч мэргэжлээр суралцаж, 1967 онд эдийн засгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан (Доктор рер. пол.). Дараа нь Харвардын их сургуулийг Төрийн удирдлагын магистрын зэрэгтэй төгссөн байна.

1971 онд Клаус Шваб Европын менежментийн бага хурлыг зохион байгуулж, эдийн засгийн хөгжлийн хамгийн сүүлийн үеийн үзэл баримтлалыг хэлэлцэж, сурталчилж байв. 1979 оноос хойш тэрбээр жил бүр дэлхийн хэмжээнд эдийн засаг, өрсөлдөөн, бизнесийн туршлагын талаар өгүүлэл нийтлүүлдэг Дэлхийн өрсөлдөх чадварын тайланг нийтэлж эхэлсэн. Шваб нь тэргүүлэх улс төрчид, эдийн засагчид, сэхээтнүүдийн дэлхийн тулгамдсан асуудлуудыг хэлэлцэх нэгдмэл платформ болох сан байгуулжээ.

Ангилал:Германы эдийн засагч
Ангилал:1938 онд төрсөн
Байшонхор догшин

**Байшонхор догшин, Байшинхор догшин** (монгол:, галиг: Bayšingqor doɣšin, хятад: 伯升豁兒多黑申, пиньинь: Bó shēng huō er duō hēi shēn) нь 11-р зууны сүүлээс 12-р зууны эхээр Монголын Боржигин овгийг захирч байсан язгууртан бөгөөд Чингис хаанаас дээш 5 дахь үеийн өвөг дээдэс юм. Тэрээр Бодончар мунхагийн 5 дахь үеийн ач ба түүнийг хөвүүн Тумбинай сэцэн залгамжилсан.  

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:11-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Хамаг монголын хан
Ангилал:11-р зуунд төрсөн
Чарахай Линху

**Чарахай Линху** (**Чарахай лянхуа, Чаракэ Лингум**) (хятад: 察剌孩-領忽, латин галиг:​ Čaraγai-Linγu) нь Монголын Боржигин овгийн Хайду ханы хоёр дахь хөвүүн, мөн Тайчууд аймгийг үндэслэгч язгууртан. Түүний нэртэй хамт бичдэг линху, лингум, лянхуа гэж олон янзаар бичигддэг үгийг Судрын чуулганд "**Цэргийн ахлах ноён**" Түүний авааль гэргийгээс төрсөн хөвүүний нэрийг Монголын Нууц Товчоонд **Сэнгүм Билгэ**, Судрын чуулганд **Соргогдуху чоно****, Соргогду чоно** гэж хоёр өөрөөр бичсэн байдаг. Сэнгүм Билгэ бол Хамаг Монголын Амбагай хааны аав мөн.

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын түүхэн улс төрч
Ангилал:Монголын язгууртан
Ангилал:11-р зууны хүн
Үндсэн харилцан үйлчлэл

Физикийн шинжлэх ухаанд үндсэн харилцан үйлчлэл буюу үндсэн хүчнүүд нь дахиад үндсэн харилцан үйлчлэл болон задрагдаж буурдаггүй харилцан үйлчлэлүүдийг хэлнэ. Одоогоор бидэнд танигдсан дөрвөн суурь харилцан үйлчлэлүүд бий.

* Татах хүч
* Цахилгаан Cоронзон
* Сул Харилцан Үйлчлэл
* Хүчтэй Харилцан Үйлчлэл

Татах хүчний болон цахилгаан соронзон харилцан үйлчлэлүүд нь урт-хэмжээний хүчнүүд үүсгэх ба эдгээр хүчнүүдийг бидний өдөр тутмын амьдралд шууд харж болно. Сул болон хүчтэй харилцан үйлчлэлүүд нь өчүүхэн жижигхэн, атомыг бүрдүүлэгчтэй тэнцхээр хэмжээний хүчийг үүсгэдэг ба атомын доторх цөмийн харилцан үйлчлэлийг хариуцдаг.

Зарим эрдэмтэд тав дахь хүч оршиж байж магадгүй гэж онол дэвшүүлсэн боловч эдгээр нь зөвхөн таамаглал юм. Гэвч, тав дахь хүч нь Хиггийн Орчин-той ойролцоо, өмнөх дөрвөн хүчнүүдийн нийлмэлээс үүссэн Скялар хүрээ байх боломжтой. 

Одоогоор танигдсан үндсэн харилцан хүчнүүд нь математикийн хувьд *хүрээ* гэж тодорхойлогдож болно. Эйнштейн-ий харьцангуйн ерөнхөө онолоор тодорхойлбол, таталцлын хүч нь орон зайн цаг хугацааны муруйлттай холбоотой.
Мортон Каплан

**Мортон Каплан** (англи. *Morton Kaplan*; 1921 оны 5-р сарын 9-нд төрсөн—2017 оны 9-р сарын 26-нд нас барсан) — америкийн улс төрийн ухааны профессор, олон улсын харилцааны мэргэжилтэн, геополитик судлаач. Олон улсын харилцааны асуудлаар 30 ном, 100 гаруй нийтлэл хэвлүүлсэн. 

Темпл их сургууль (Филадельфи), Стэнфордын их сургуульд сурсан. 1951 онд Колумбийн их сургуулийн (Нью-Йорк) социологийн тэнхимд докторын зэрэг хамгаалсан.

## Бүтээл 
* *Morton A. Kaplan.* System and process in international politics. — ECPR Press, 2005. — 252 p. — .
Гамаль Абдель Нассер

**Гамаль Абдель Насер Хусейн** (араб. جَمَالُ عَبْدُ ٱلنَّاصِرِ حُسَيْنُ‎ ; 1918 оны 1-р сарын 15-нд Египтын Александриа хотод төрсөн—1970 оны 9-р сарын 28-нд Каир хотод нас барсан) — египтын хувьсгалч, цэргийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1956-1970 онуудад Египтын хоёр дахь Ерөнхийлөгч байсан. 

Тэрээр 1956 онд Суэцийн сувгийг үндэсний болгосон нь Суэцийн хямралд хүргэж, Египет болон Арабын ертөнцөд түүний нэр хүндийг эрс нэмэгдүүлсэн. Пан-Арабизмын үзэл суртлыг баримталж, 1958-1961 онд Египет, Сирийн бүрэлдэхүүнд багтаж Арабын нэгдсэн улсыг тэргүүлж байжээ. 1962 онд тэрээр социалист өргөн шинэчлэл, улс орны шинэчлэлийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Нассер нь өнөө хүртэл Арабын ертөнцөд нэр хүндтэй хүн хэвээр байгаа бөгөөд ялангуяа нийгмийн шударга ёс, Арабын эв нэгдлийг эрхэмлэх хүсэл эрмэлзэл, шинэчлэлийн бодлого, империализмын эсрэг тэмцлээрээ хүндлэгддэг байна. Түүний Египетийн ерөнхийлөгчийн засаглалын үед соёл, аж үйлдвэржилт эрчимтэй хөгжиж байв: Асуаны далан, Хелван аж үйлдвэрийн хот зэрэг баригджээ.

Нассер Египетийг Британийн нөлөөнөөс бүрэн чөлөөлж, Зөвлөлтийн талыг баримталж байсан. Түүний засаглалын үед тус улс хөгжиж буй орнуудын дунд нөлөө бүхий хүчин болж чадсан. Түүний дотоод бодлогын гол зорилтуудын нэг нь нийгэмд шударга ёсыг хангах явдал байсан бөгөөд үүнийг либерал ардчиллын үндсэн нөхцөл гэж үзсэн юм.
Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн

**Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн** (англи. *Non-Aligned Movement*) —Цэрэг, улс төрийн аль нэг эвсэлд нэгдэхгүй байх зарчим дээр тулгуурлаж дэлхийн 120 орныг нэгтгэсэн олон улсын байгууллага. 

## Түүх 
Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөнийг 1961 оны 9-р сард Белградын бага хурлаар 25 орны санаачилгаар албан ёсоор байгуулжээ. Хөдөлгөөнийг байгуулахын өмнө 1955 онд болсон Бандунгийн бага хурал, 1956 онд Югославын Иосип Броз Тито, Египтын Гамаль Абдель Нассер, Энэтхэгийн Жавахарлал Неру нарын гурван удирдагч нар зөвлөлдөх уулзалт хийж уг хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулах тухай ярилцсан байна. 

2011 оны 5-р сарын байдлаар дэлхийн 120 улс, түүний дотор Европын 1 - Беларусь (гэхдээ ХАБГБ-ын цэргийн байгууллагын гишүүн), Ази 37, Африк 53, Америк 26, далайн 3 улс тус хөдөлгөөний гишүүн юм.

Аргентин, Армен, Босни ба Херцеговин, Бразил, Казахстан, Киргиз, Хятад, Коста Рика, Мексик, Парагвай, Орос, Сальвадор, Серби, Тажикистан, Украин, Уругвай, Хорват, Монтенегро, Өмнөд Судан зэрэг 19 улс ажиглагчийн статустай. 

НҮБ, АСЕАН, Африкийн холбоо, Дэлхийн энх тайвны зөвлөл, Арабын улсуудын лиг, Исламын хамтын ажиллагааны байгууллага зэрэг олон улсын 9, үндэсний эрх чөлөөний 2 байгууллага мөн ажиглагч статустай ажээ. 

2019 оны 10-р сард Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөний 18 дахь удаагийн Дээд хэмжээний уулзалт Азербайжаны нийслэл Баку хотноо болсон.
Габриэль Атталь

**Габриэль Атталь** (франц. *Gabriel Attal*; 1989 оны 3-р сарын 16-нд францын Кламар хотод төрсөн) — Францын улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, «Сэргэн мандалт» намын (франц. *Renaissance*) гишүүн, 2024 оны 1-р сарын 9-ний өдрөөс Францын Ерөнхий сайдаар томилогдсон.   

Өмнө нь Засгийн газрын албан ёсны төлөөлөгч (2020—2022),  олон нийтийн тооллогын сайд (2022—2023), Үндэсний гэгээрэл, залуучуудын хэрэг эрхлэх сайд (2023) байсан.
Хучар

**Хучар** буюу **Хучар бэхи** (?-1204) нь Хамаг Монголын Хиад боржигин овгийн Нэгүн тайшийн хөвүүн, Чингис хааны үеэл ах юм. Рашид ад-Дины Судрын чуулганд *"Хучар нь харваач байсан бөгөөд тавьсан сум нь маш хол, их дээгүүр мэргэн тусдаг байсан учир үүгээрээ нэрд гарч алдаршсан байна. Тэрээр маш хол харваж чаддаг байсан болохоор монголчууд түүнийг магтан "Хучарын сум нь нүдэнд үзэгдэхгүй болтлоо хол явдаг" гэцгээдэг байв.*" гэж харвах чадварыг нь биширч тэмдэглэжээ. Алтан, Хучар нар Чингисийн Хааны эсрэг хуйвалдаанд оролцсон учир тэднийг цаазалсан болно.

## Намтар 
Хучар бол 12-р зууны сүүлч, 13-р зууны эхэн үед Хамаг Монголын ханлигийн нөлөө бүхий ноён байсан нэгэн юм. Түүний уг гарал нь Бартан баатрын хоёр дахь хөвүүн Нэгүн тайшийн ахмад хөвүүн болох тул Чингис хааны үеэлд ах болно. Тэмүжинийг Жамухаас салж нүүсний дараа Алтан отчигин, Даридай отчигин нарын хамтаар Жамухаас салж Тэмүжиний хүрээ хотолд айлсан бууж, дагаар орсон. 1189 онд Хар зүрхний Хөх нуурт Алтан, Даридай, Сача бэхи гурвын хамт Тэмүжиний өмнө тангараг өргөж, Хамаг Монголын хан болгосон. Энэ явдлын дараа Ханы зарлигаар Жамухад Тэмүжинийг хан өргөмжилсөн тухай мэдээг хүргэжээ. Далан Балжудын 13 хүрээний тулалдаанд өөрийн хүрээ цэргээ захирч байлдаанд оролцсон. Мөн 1196 онд Нарату шүтээн, Хусту шүтээнд Татаарын Мэгүжин сүүлтийг устгах дайнд Тэмүжинийг доор цэрэг захиран оролцсон. 1201 оны Хүйтэний байлдаан, залган үргэлжилсэн Тайчуудыг дарах байлдаанд идэвхитэй оролцож, ялалт байгуулахад манлайлах үүрэг гүйцэтгэсэн. 

1202 онд Татаарыг дайлахад Чингис хаан дараах цэргийн цааз гаргав. Тэр дайнд Алтан, Хучар, Даридай нар дайны олзонд шунаж, байлдаанаас саатсанд, Зэв, Хубилай жанжидыг илгээн олзолсон эдийг нь хураан авчээ. "Дайсныг дарах цагт олзонд бүү саатагтун. Дайсан нэгэнд дарагдвал тэдний юм хэзээ ч бидний олз болох тул хуваалдаж амжина. Хэрэв бид ухрахад хүрвэл анх довтолсон байрандаа даруй эгж ирвэл зохино. Уг байрандаа эгж ирээгүй хүнийг алтугай"  Уг явдалд тэд дургүйцэн Ван ханыг түшихээр одов. 1203 онд Жамухын хамтаар нялх Сэнгүмийг ятгаж, Ван ханыг Тэмүжиний эсрэг дайтуулах хуйвалдаанд оролцож, тэр жилийн намар Тэмүүжинийг **"багалзуур ид"** хэмээн хурим хийх нэрээр барьж авах гэж байхад, Бадай, Хишилиг хоёр нууцыг задруулан Тэмүжинд хэлж замын дундаас буцсанд, Хэрэйдийн тал сэжиглэж их цэргийн хүчээр Хамаг Монгол руу цөмрөн, эзлэхэд Алтан, Хучар, Даридай гурав Хэрэйдийн цэргийн дотор багтаж байсан. Удалгүй Жамухын хамтаар Тоорил ханы эсрэг нууцаар хуйвалдаж байгаад илчлэгдэж тэндээс оргон Найманыг түшихээр зугтжээ. 1204 онд Наху гүний тулалдаанд Чингис хааны удирдсан монголчууд Найманыг ялж, эзлэн авсны дараа Алтан, Хучар нар баригдан цаазлуулсан. 

Судрын чуулганд бичснээр Хучарыг дагасан харьяат нарыг монголчууд ойн иргэн гэж басамжлан үзэхээс гадна Букун Жаухат буюу Жаухай гэдэг Хучарын хөвүүн байсныг Чингис хааны зарлигаар Цагадай ханд өгсөн байдаг.   

## Эшлэл 
Ангилал:1204 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хиад боржигин
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Сицили

**Сицили** (итали. *Sicilia* [siˈtʃiːlja]) — Италийн муж бөгөөд томоохон аралын нэр. Мөн аралыг ойролцоо Липари (итали. Isole di Lipari), Эгади ( итали. *Isole Egadi*), Пантеллери (итали. *Pantelleria*), Устика (итали. *Ustica*) болон Пелаги (итали. *Isole Pelagie*) арлууд оршдог. 

Түүхийнхээ ихэнх хугацаанд Сицили нь Газар дундын тэнгисийн худалдааны зангилаа таатай байршилтай тул стратегийн чухал ач холбогдолтой байсан. Цицерон Эртний Грекийн Сиракуз хотыг Грекийн хамгийн том, хамгийн үзэсгэлэнтэй хот гэж тодорхойлсон байдаг. МЭ 1-р мянганы үед арлын хүн ам 2 сая гаруй байсан тул Сицили нь манай гаригийн хамгийн их хүн амтай шигүү бүс нутаг байсан юм. 

## Газарзүйн байрлал 
Талбай — 25 832,39 км². Хүн ам — 5 092 732 (2014 оны байдлаар).

Сицили — Италийн хамгийн том газар нутагтай муж. Тус арал Италийн их газраас Мессины хоолойгоор (итали. *Stretto di Messina*) тусгаарлагддаг байна. 

Сицилийн арал дээр ойролцоогоор 3329 метр өндөр дээр идэвхтэй Этна галт уул (итали. *Etna) болон* хэд хэдэн идэвхгүй галт уул байдаг. Ойролцоох Сицилийн зүүн хойд хэсэгт орших Липари арал дээр идэвхтэй Стромболи галт уул (итали. Stromboli ) байдаг ажээ.

Сицилийн арал нь уулархаг газар нутаг давамгайлдаг бөгөөд хэд хэдэн нуруу байдаг бөгөөд тэдгээрийн хамгийн том нь Сицилийн Апеннин юм. Арлын нийт нутаг дэвсгэрийн дөнгөж 14 хувийг тэгш тал эзэлдэг. Хойд талаараа ихэвчлэн чулуурхаг, өмнөд хэсгээрээ элсэрхэг Сицили арлын эргийн нь 1000 км орчим урт ажээ. Сицилийн төв хэсэг нь уулархаг нутаг дэвсгэртэй.  144 км урт Салсо (итали. *Salso*) болон 113 км урт урсдаг Симето (итали.*Simeto)* голууд нь тус арлын хамгийн том голууд юм. 

Сицилийн Палермо, Катанья бол хамгийн их хүн амтай хотууд юм.
Стромболи галт уул

**Стромболи галт уул** (итали. Stromboli , сицили хэл. Struògnuli) Италийн Сицили  арал дээрх дэвхтэй галт уул юм. Сицилийн хойд хэсэгт Тирренийн тэнгист байрладаг бөгөөд Липари арлуудын бүлэгт багтдаг.  Арал нь 12.5 хавтгай дөрвөлжин км талбайтай 4 км диаметртэй юм. 

Стромболи галт уул нь байнга идэвхтэй байдаг бөгөөд арлын янз бүрийн цэгүүд болон далайн эргэн тойронд ажиглагддаг жижиг дэлбэрэлтүүдээрээ алдартай. Хамгийн сүүлчийн томоохон дэлбэрэлт 2009 оны 4-р сарын 13-нд болсон. Галт уулын өндөр нь далайн түвшнээс дээш 926 м, далайн ёроолоос дээш - 2000 м гаруй. Уг гал уул нь 3 идэвхтэй тогоотой.
Биологийн идэвхжилт

Эм судлалын хувьд **биологийн идэвхжилт** буюу **эм судлахуй** нь эмийн амьд биетэд үзүүлэх эерэг болон сөрөг нөлөө гэж тодорхойлдог. Мансууруулах бодист олон төрлийн химийн элемент агуулагддаг тул тэдгээрийн идэвхтэй хэсэг эсвэл эмийн орц нь ихээхэн нөлөөлдөг боловч бусад бүрэлдүүлэгчийн үйлчлэлээр биологийн идэвхжилт өөрчлөгдөх боломжтой. Химийн нэгдлүүдийн төрөл бүрийн шинж чанаруудаас эм судлал/биологийн идэвхжил нь чухал үүрэг гүйцэтгэдэг, учир нь эмнэлэгт эдгээрийн нэгдлийг ашиглахыг санал болгодог. Гэсэн хэдий ч химийн нэгдлүүд нь эмнэлгийн дадлагын ажилд хэрэглэхэд зарим үед сөрөг, хортой нөлөө үзүүлж болзошгүй.

Биологийн идэвхжилтийг ихэвчлэн биологийн шинжилгээгээр хэмждэг бөгөөд тодорхой тунгийн хариу урвалын муруйг судалдаг үйл ажиллагаа нь ерөнхийдөө тэрхүү тунгаас хамаардаг байна. Цаашлаад нэг бодисыг бага тунгаар хэрэглэвэл ашиг тустай ч өндөр тунд хүрвэл сөрөг нөлөө үзүүлэх нь түгээмэл байдаг. Эдгээр үйл ажиллагаа нь АDME шалгуурын биелэлтэд шүүмжлэл дагуулдаг. Үр дүнтэй эм үйлдвэрлэхийн тулд найрлага нь заалтын эсрэг идэхтэй байхаас гадна эм болгон хэрэглэхэд тохиромжтой АDME (Шингээлт, Тархалт, Бодисын солилцоо, Ялгаралт) шинж чанарыг агуулсан байх ёстой. Хэмжилтийн зардлаас болж биологийн үйл ажиллагааг QSAR загвар гэж нэрлэгддэг тооцооллын аргаар урьдчилан таамаглах нь элбэг.

Био идэвхт чанарт шүдний имплантуудыг холбох, тогтвортой байлгахад зориулсан ясны интеграцийг дэмждэг гол шинж чанар бий. Био шил нь гадаргуугийн талбайд урвал орох чадварыг илэрхийлдэг бөгөөд үүнийг бүрэх материал болон эргэн тойрны ясны эдүүдийн үр дүнтэй харилцан үйлчлэлд хүргэдэг. Биологийн орчинд карбонатлаг гидроксиапатит (CHA) давхарга үүсэх нь ясны эдэд холбогдож эхэлдэг/био шилний бүрхүүл нь уусах.ион солилцох, шилийг уусгах, эд, эсийн хариу урвалыг дэмждэг HА давхарга үүсгэдэг. Био идэвхт шилний гадаргуун талбай нь материалын уусах чадвар, эргэн тойрон дахь ионуудын хүртээмж, уургийн шингээх чадварыг нэмэгдүүлдэг. Эдгээр хүчин зүйлүүд нь бүхэлдээ био шилэн бүрхүүлийн идэвхжилтэд хувь нэмрээ оруулдаг. Үүнээс гадна эд, эсийн эрдэсжилт (яс, шүд) сайжирч, эд үүсгэгч эсүүд био шилний материалтай шууд холбогддог.

Материал нь хүний биеийн аль ч эд, эстэй харилцан үйлчлэлцдэг эсвэл тэдгээрт нөлөөлдөг л бол био идэвхтэй гэж үздэг ба эмийн нөлөөлөл тухайн бодисын хортой чанарыг тодорхойлохын тулд эмийг судлан шинжилдэг. Био эрдэсжилтийг судлахдаа ихэвчлэн био идэвхт байдлаар цусан дахь ионы агууламжтай нөөц уусмалыг дуурайлган биеийн шингэнд объектын гадаргуу дээр кальцийн фосфатын хуримтлал үүсгэдэг.
Химийн шинжлэл

**Химийн шинжлэл** нь бодисыг тусгаарлах, тодорхойлох, хэмжихэд хэрэглэх хэрэгсэл болог арга техникийг судалдаг. Дадлагаар салгах, тодорхойлох, тоон үзүүлэлтийг бүхэлд нь дүн шинжилгээ хийж эсвэл өөр аргатай хослуулах боломжтой. Салгахдаа задлан шинжилж тусгаарладаг. Чанарын шинжилгээ нь аналитикийг тодотгодог бол тоон шинжилгээ нь тоо хэмжээ эсвэл концентрацийг тодорхойлдог. 

Аналитик хими нь эртний химийн тогтолцоо болон орчин үеийн багажаас бүрдэнэ. Уламжлалт чанарын аргууд нь хур тунадас, олборлолт зэргийн ялгааг хэрэглэдэг. Товчхондоо өнгө, үнэр, хайлах, буцлах цэг, уусах чадвар, цацраг идэвхт байдал эсвэл хариу үйлдэл үзүүлэх чанарын ялгаан дээр үндэслэх боломжтой. 

Мөн химийн шинжлэл нь туршилтын загвар, химометрийг сайжруулах, хэмжилтийн шинэ хэрэгслийг бий болгох үүрэгтэй. Аналитик химийг анагаах ухаан, шинжлэх ухаан, инженерчлэлд өргөн хэрэглэдэг.
Раймонд Паулс

**Раймонд Паулс** (латви. *Ojārs Raimonds Pauls*; 1936 оны 1-р сарын 12-нд Латвийн Рига хотод төрсөн) — латвийн хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн удирдаач, төгөлдөр хуурч. ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1985).  1989-1993 онуудад Латви Улсын Соёлын сайд. 

Тэрээр Орос болон Зүүн Европын орнуудад Алла Пугачева, Лайма Вайкуле, Валерий Леонтьев, Эдита Пьеха болон ЗХУ-ын үед алдаршсан бусад поп дуучдын дуулсан алдартай дуунуудын зохиогч юм.

1980-1990 -ээд онд түүний аяыг нь зохиосон дуунууд Монголд алдартай байсан.
Тэтгэвэр

**Тэтгэвэр** (латин. pensio —төлбөр) -хуульд заасан тэтгэвэр тогтоох насны болон ажил хөдөлмөр эрхэлж, шимтгэл төлж ажилласан хугацааны болзол хангасан даатгуулагч иргэнд тэтгэврийн даатгалын сангаас насан туршид нь амьжиргааны эх үүсвэр болгон сар бүр олгож байгаа мөнгөн хөрөнгийг хэлнэ. 

## Түүх 
Улсын хэмжээнд анх удаа Ромын эзэнт гүрэнд Гай Юлий Цезарь цэргийн тэтгэврийг нэвтрүүлсэн.

7-р зуунд тэтгэврийг Халиф Умар өөрийн Халифатын үед лалын шашны таван баганын нэг болох **Закят** (араб. زكاة‎‎) буяны хэлбэр болгон нэвтрүүлсэн байна. Засгийн газрын төсөвт цуглуулсан татварыг ядуус, өндөр настан, өнчин, бэлэвсэн эмэгтэйчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг орлоготой болгоход зарцуулдаг байжээ. 

Францад 1673 онд тэнгисийн цэргийн офицеруудад тэтгэвэр тогтоож эхэлсэн. Францын хувьсгалын үеэр буюу 1790 онд гучин жил ажилласан, 50 нас хүрсэн төрийн албан хаагчдад тэтгэвэр олгох тухай хууль гарсан. 1825 онд Прусс улсад албан тушаалтнуудад зориулсан анхны тэтгэврийн санг байгуулжээ. Нийтийн болон бүх нийтийн тэтгэврийн хангамж анх Германд 1889 онд, Дани улсад 1891 онд, Их Британид 1908 онд, Францад 1910 онд бий болжээ. Энэ нь тэтгэврийн хэмжээг даатгалын шимтгэлийн хэмжээ, даатгуулагчдын цалин, хөлсний ажилтны өндөр нас, хөгжлийн бэрхшээл, тэжээгчээ алдахаас хамгаалах албан журмын тэтгэврийн даатгалтай уялдуулах гэсэн утгатай байсан.

Италид 1919 онд, Канадад 1927 онд, АНУ-д 1935 онд, Австралид 1908 онд, Дани 1891 онд, Шинэ Зеландад 1898 онд, Голланд, Шведэд 1913 онд тэтгэвэр тогтоож эхлэсэн байна.

Японд тэтгэврийг 1942 онд олгож эхлэхээр болсон боловч бодитоор дайны дараа 1954 онд олгож эхэлсэн бол Өмнөд Солонгост 1988 онд тэтгэвэр олгож эхэлжээ. Одоогийн байдлаар Японы эрх баригчид ДНБ-ий 2% -ийг улсын тэтгэврийн татаас олгоход зориулдаг байна.

Хятад улс бүх нийтийн тэтгэврийн даатгалд хамрагдаагүй хэвээр байна: Одоогийн байдлаар Хятадын хүн амын 66 хувь нь тэтгэвэр авдаг - "CEIC-ийн мэдээлснээр 60-аас дээш насны 230.8 сая хүнээс ердөө 152.7 сая хүн төрөөс төлбөр авдаг" ажээ. Малайзад 1951 онд Ажилчдын тусламжийн сан бий болсон бөгөөд энэ нь бараг бүх хөдөлмөр эрхэлдэг хүн амыг хамарч байв. Энэтхэг, Индонези, Балба болон Африкийн Гамби, Замби зэрэг зарим оронд ийм хадгаламжийн сангууд байдаг.

Тэтгэвэрийг автоматаар нэмэгдүүлэх системийг анх 1922 онд Дани, дараа нь 1946 онд Исланд, Люксембург, 1948 онд Франц, 1950-иад оноос Бельги, Чили, Финланд, Израиль, Нидерланд, Швед улсад нэвтрүүлж байжээ.

Украинд дундаж тэтгэвэр дундаж цалингийн 33%, Их Британид - 90%, Польшид - 58%, Беларусь улсад - 42%, ОХУ-д - 38% байна.

2016 оны байдлаар Европын Холбооны гишүүн орнуудад тэтгэвэрт гарах дундаж нас — 65 байсан. 

ЗХУ болон дараа нь ОХУ-д тэтгэвэрийн нас 1932 оноос 2018 хүртэл эрэгтэй хүн-60, эмэгтэй хүн-55 байсан. 2018 оноос энэ насны үзүүлэлтийг эрэгтэй-65, эмэгтэй-60 болгож нэмээд байгаа юм.   

Монгол Улсад өнөөгийн байдлаар тэтгэвэрт гарах нас, эрэгтэй-60, эмэгтэй-55 нас байна.
Тогтвортой хими

**Тогтвортой хими** буюу **ногоон тойрог хими** нь аюултай бодисын хэрэглээг багасгах эсвэл бүрмөсөн устгах үйл явц болон бүтээгдэхүүний загварт суурилсан химийн инженерчлэлийн салбар юм. Харин хүрээлэн буй орчны хими нь байгаль орчны бохирдуулах химийн бодисын нөлөөнд анхаарлаа хандуулдаг ба тогтвортой хими нь нөхөн сэргээгдэхгүй нөөц баялгийн хэрэглээг бууруулах, бохирдлоос сэргийлэх технологийн арга барил зэрэг химийн байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөлд анхаарлаа хандуулдаг. 

Ногоон химийн гол зорилго бол молекул, материал, бүтээгдэхүүн, процессын нөөцийг илүү хэмнэлттэй, аюулгүй, өргөн цар хүрээнд хэрэгжих боломжтой загвартай болгох билээ. 

## Тодорхойлолт
**Тайлбар 1:** Ногоон хими  (Тогтвортой хими) : Хүн, амьтан, ургамал, хүрээлэн буй орчинд аюултай бодисыг ашиглах, үүсгэхийг багасгах эсвэл арилгах химийн бүтээгдэхүүн, үйл ажиллагааны төлөвлөгөө.

**Тайлбар 2:** Ногоон хими нь бохирдлоос урьдчилан сэргийлэх, хог хаягдлыг тэглэх инженерийн үзэл баримтлалыг лабораторийн үйлдвэрлэлийн хэмжээнд авч үздэг. Энэ нь зөвхөн ургацыг сайжруулаад зогсохгүй химийн үйл ажиллагааны үр дүнд хог хаягдлыг зайлуулах зардлыг бууруулдаг, хэмнэлттэй, байгальд нийцсэн техникийг ашиглахыг дэмжиж өгдөг.
Тогтохын Сэр-Од

**Тогтохын Сэр-Од** (1975 оны 2-р сарын 26-нд Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотод төрсөн) -Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн хөгжмийн зохиолч хүн юм. 

## Намтар 
Тогтохын Сэр-Од нь 1975 оны 2 сарын 26-нд Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотын нэгдсэн эмнэлгийн төрөх тасагт мэндэлжээ. 

### Боловсрол мэдлэг 
Т.Сэр-Од нь 1982-1990 онд Хөвсгөл аймгийн Ханх сумын 8 жилийн дунд сургуулийг төгссөн байна.  

1990-1994 онд Улаанбаатар хотын багшийн сургуулийн хөгжмийн салбар, Хөгжмийн багшийн коллежийг багш мэргэжлээр сурч төгссөн.  

1994-1998 онд Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хөгжмийн зохиолч, судлаачийн ангийг Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч С.Соронзонболд, хөгжим судлаач Т.Жандал нарын удирдлага дор,  1999-2001 онд БНХАУ-ын Шанхай хотын хөгжмийн консерваторийн хөгжмийн зохиолчийн ангийг доктор, профессор Ин Мин Вугийн удирдлагад дээд курсээр тус тус төгссөн. Хөгжмийн багшийн коллежид суралцаж байх хугацаандаа 1992 оноос эхлэн хөгжмийн зохиомжийн чиглэлээр Төрийн шагналт, хөгжмийн зохиолч Ц.Чинзоригийн удирдлага дор анх суралцаж байв.

2003-2011 онд СУИС-ийн магистрантурт суралцаж, хөгжим судлаач, доктор Д.Энхцэцэгийн удирдлага дор, “Монгол төрийн хөгжмийн их найралын түүхэн уламжлал, шинэчлэл” сэдвээр урлаг судлалын ухааны магистрын зэрэг хамгаалсан. 

2012 онд ИЗОУИС-ийн Хүндэт доктор цол хүртсэн. 

### Хувийн амьдрал 
Хөгжмийн багш, судлаач, зохиолч мэргэжилтэй. Эхнэр, гурван хүүхдийн хамт амьдардаг.

### Ажилласан байдал 
* 1993-1994 онд Нийслэлийн 99 дүгээр цэцэрлэгийн багш,
* 1995-1996 онд Нийслэлийн 45 дугаар сургуульд хөгжмийн багш,
* 1996-1997 онд СХУ-ы коллежийн хөгжмийн тэнхимд хөгжмийн онолын багш, 
* 1997-1998 онд Баянгол дүүргийн “Эрдмийн ундраа” цогцолбор сургуульд хөгжмийн багш,
* 1998-1999 онд СУИС-д хөгжмийн онол, судлалын багш, 
* 2001-2005 онд ҮДБЭЧ-т хөгжмийн удирдаач, зохиолч,
* 2001-2012 онд СУИС-ийн хөгжмийн онолын тэнхмийн багш,

Хөгжмийн урлагийн сургуулийн ЭШАЗЗөвлөлийн дарга, Уран сайхны удирдагч зэрэг ажил эрхэлж байсан.

2013 оноос одоог хүртэл Л.Мөрдоржийн нэрэмжит ХЦДБЧ-ын дэд дарга, Уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байна. МХөЗХ-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, “DoReSound music” продакшны продюссер.

## Уран бүтээл 
Дуу болон дуулаачид зориулсан 400 орчим, дан хөгжмийн 50 гаруй, тайз дэлгэцийн хөгжмийн 20 орчим бүтээл туурвисан. 

## Гавьяа Шагнал 
* “Морин хуур” наадмын 2 удаагийн тэргүүн шагнал, 
* “Алтан намар” хөгжмийн наадмын 5 удаагийн шагнал, 
* Театрын их баяр “Гэгээн муза” наадмын 2 удаагийн тэргүүн шагнал, 
* Монголын кино урлагийн “Академи авардс” наадмаас шилдэг хөгжмийн зохиолч, шилдэг дууны зохиолч
* 2005 онд Монгол Улсын Засгийн газрын шагнал “Соёлын тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг
* 2007 онд Хөгжмийн Зохиолчдын Холбооны Тэргүүн дээд шагнал, 
* 2010 онд “Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн” цол

## Цахим холбоос 
ХӨГЖМИЙН ЗОХИОЛЧ ТОГТОХЫН СЭР-ОД

Тогтохын Сэр-Од
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Мөрөнгийн (хот) хүн
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:1975 онд төрсөн
Халдвар

**Халдвар** нь эмгэг үүсгэгч биетийн эд эс рүү хийх халдлага, тэдний үржил, болон өвчин үүсгэгч биетийн үүсгэсэн хорт бодист гаргаж буй хүлээн авагчийн хариу үйлдэл юм. Халдварт өвчин буюу дамжуулагддаг, дамждаг өвчин нь халдвараас үүсдэг.

Халдвар нь олон төрлийн өвчин үүсгэгч бичил биетүүд, ялангуяа бактери, вирусээс үүдэлтэй байж болно. Хүлээн авагч биет дархлааны тогтолцоогоо ашиглан халдварын эсрэг тэмцэж чаддаг. Хөхтөн амьтад халдвард төрөлхийн хариу үйлдэл үзүүлж, зарим үед үрэвсэж, улмаар дасан зохицдог.

Халдварыг эмчлэхэд хэрэглэгддэг тусгай эмүүд нь антибиотик, вирус, мөөгөнцрийн эсрэг эм, антипротоз болон антигельминтикүүд юм. Халдварт өвчний улмаас 2013 онд 9.2 сая хүн нас баржээ (нийт нас баралтийн 17 орчим хувь). Халдварыг судалдаг анагаах ухааны салбарыг халдварт өвчин гэдэг.

## Төрлүүд
Халдвар нь халдварт хүчин зүйлүүдээс (өвчин үүсгэгч бичил биет) үүдэлтэй бөгөөд үүнд:

Бактери (жишээлбэл, сүрьеэгийн микобактер, алтан стафилококк, гэдэсний савханцар, Клострид ботүлиүм,сальмонелла.)
Вирусууд болон виройд зэргийн холбогдох зүйлүүд. (Жишээ нь: ХДХВ, Риновирус, Галзуу өвчний вирус, Эболавирус, Амьсгалын замын цочмог хам шинжийн коронавирус)
Метан

**Метан** нь химийн нэгдэл ба CH4 гэсэн химийн томьёотой (нэг ширхэг нүүрстөрөгчийн атом дөрвөн ширхэг устөрөгчийн атомтай холбогдсон). Энэ нь хамгийн энгийн алкан буюу 14-р бүлгийн гидрид ба байгалийн хийн гол бүрдүүлэгч юм. Метаны дэлхий дээрх олдоц, харьцангуй элбэг дэлбэг байдал нь эдийн засгийн хувьд маш ашигтай шатахуун байж болдог боловч, тасалгааны орчны температур ба даралтад хийн төлөвт байдаг тул гаргаж аван, хадгалахад техникийн асуудал гардаг.

Байгалийн жамаар үүссэн метан нь газар доор болон далайн ёроолын доор олддог ба геологи болон биологийн үйл явцын үр дүнд үүсдэг. Метаны хамгийн том сан нь Метан Клатаридийн хэлбэрээр далайн гүний доор оршдог. Метан дэлхийн гадарга дээр болон агаар мандал хүрсэн тохиолдолд агаар мандлын метан гэж нэрлэдэг.

Дэлхийн агаар мандалд метаны концентрац нь хүн төрөлхтний оролцооноос үүдэн 1750 оноос хойш нийт 160%-иар өссөн байна. 2021 оны Олон улсын засгийн газруудын Цаг Уурын өөрчлөлтийн хэлэлцүүлэг дээр метан нь удаан хугацааны турш оршсон ба дэлхий даяар нэгдмэл хүлэмжийн хийнээс гарсан нийт цацрагийн өөрчлөлтийн 20%-ийг эзэлдэг гэж хэлсэн байна. Метаны ялгаруулалтыг удирдамжтай, эрчимтэйгээр багасгаснаар ойрын үеийн хэт дулаарлыг багасгаж болох ба бас дэлхийн гадарга дээр озоны хэмжээг багасгаснаар агаарын чанарыг сайжруулах боломжтой.

Метан нь бас Ангараг гэх мэт өөр гаргуудад олдсон ба энэ нь астробиологийн салбарт судалгааны шаардлагыг гаргаж байгаа юм.
Дэлхийн дулаарлын потенцал

Дэлхийн дулаарлын потенцал нь хүлэмжийн хий агаар мандалд ялгаруулагдаж дууссаныхаа дараа хэр их хэт улаан туяаны дулааны цацраг тодорхой цагын хүрээнд өөртөө шингээж байгааг хэмжих индекс хэмжигдэхүүн юм. ДДП нь цацрагийн өөрчлөлт үүсгэх чадамжинд нь тулгуурлаж, өөр өөр хүлэмжийн хийг харьцуулдаг байна. Харьцуулж буй бодисыг яг адилхан масстай нүүрсхүчлийн хий хэр их цацрагийг өөртөө шингээж буй гэдгийг түүнээс хэд дахин гэх хэмжээ гэж тооцоолдог байна. Тиймээс нүүрсхүчлийн хийнд ДДП нь 1 юм. Бусад хийнүүдийг хэмжихдээ, тухайн хий хэр их хэт улаан туяаны дулаан цацрагийг өөртөө шингээж байгаа, хэр хурдан агаар мандлаас гарч байгаа, ба ашиглагдаж буй цаг хугацааны хүрээг харж тооцоолно.

Жишээлбэл, метаны ДДП нь 20 жилээс дээш хэмжээнд 81.2 байдаг ба энэ нь, жишээ нь, нэг тонн метаны алдагдал нь 20 жилийн хүрээнд хэмжигдсэн 81.2 тонн нүүрсхүчлийн хийтэй дүйцэхүйц гэсэн үг юм. Метан нь нүүрсхүчлийн хийтэй харьцуулбал агаар мандлаас арай хурдан арилдаг тул илүү удаан цаг хугацааны хүрээнд арай бага ДДП-тай байна, тиймээс ДДП 100 жилд 27.9 ба ДДП 500 жилд 7.95-тай байдаг байна.
Шавж үргээгч

Шавж үргээгч (заримдаа шавж шүршэгч гэж нэрлэдэг) шавжнуудыг арьс, хувцас, эсвэл бусад гадарга дээр нь газардан, авирахаас нь сэргийлэн тэрхүү гадарга дээр тавьж өгсөн бодис юм. Шавж үргээгч нь хумхаа, Лайм, Денге, булчирхайн тахал, голын харалган, ба Баруун Нилийн вирус гэх мэт шавжин биетээр тархдаг өвчнөөс сэргийлэх, тархалтыг удирдах зорилгоор ашигладаг. Ихэнхдээ өвчин дамжуулагч болдог хортон шавжнуудад бөөс, ялаа, ба шумуул; ба хачиг (аалз) багтддаг. 

Зарим шавжны үргээгч шавжны хор (шавж устгагч) байдаг боловч ихэнх нь зүгээр л шавжнуудыг үргээдэг байна. Аль нь ч тодорхой медиан хэмжээнд хүрсэн тохиолдолд шавжинд үхлийн хортой байж болох ч, шавжны хор гэх ангилалд байгаа бодис бага хэмжээнд ч гэсэн үхэлд хүргэдэг.
Хэрэглэгчийн байгууллага

Хэрэглэгчийн байгууллага нь хүмүүсийг аюултай бүтээгдэхүүн, махчин зээл, худал суртчилгаа, астротерфинг ба бохирдол гэх мэт корпорацын хүчирхийллээс сэргийлж, хамгаалахыг зоридог нөлөөллийн бүлэг юм.

Хэрэглэгчийн байгууллагууд ихэнхдээ эсэргүүцэл, шүүх хурал, суртчилгаа, эсвэл лобби-ийн аргаар ажиллагаагаа хийдэг. Тэд ганц төрлийн асуудлын нөлөөлөлтөнд (жиш., British Campaign for Real Ale (CAMRA), энэхүү кампани нь торхон шар айрагийн эсрэг ба торхон але-ийн төлөө хийгдсэн) эсвэл заримдаа ерөнхий хэрэглэгчдийн харуул болдог, жишээлбэл, Их Британи улсын Хэрэглэгчийн Холбоо гэх мэт.

Хэрэглэгчидэд хэрэгтэй мэдээллээр хангах нэг нийтлэг арга нь бүтээгдэхүүн болон үйлчилгээг туршсан бие-даасан судалгаа эсвэл туршилт ба, үүнд өөр өөр үйлдвэрлэгч болон компаниудыг оролцуулдаг юм. 

Хэрэглэгчдийн байгууллагуудын ажилладаг бас нэг талбар нь хоол хүнсний аюулгүй байдал юм. Энэхүү талбар дахь нөлөөлөлт үзүүлэх хэрэгцээ нь тэдний уламжлалт арга зүйтэй нийцэхэд илүү төвөгтэй байдаг, учир нь энэ салбарын шинжлэх ухаан, дэглэм ба эмчилгээний нотлох баримтууд нь бусад салбаруудаас илүү цогцолбор ба энгийн-бус байдаг, жишээлбэл гэрийн цагаан барааны цахилгаан аюулгүй байдал орно.
Хоол хүнсний аюулгүй байдал

Хоол хүнсний аюулгүй байдал нь янз бүрийн хоолоор дамжигч өвчнөөс сэргийлэн няцаах зорилгоор хоолыг шинжлэх ухааны арга зүйг хэлж байгаа юм. Ямар нэгэн нийтлэг хоолыг идсэний улмаас төстэй өвчин зовиур хоёр ба түүнээс дээш тохиолдол илэрсэн байдлыг хоол хүнсээр дамжигч өвчний дэгдэлт болсон гэж үзнэ. Үүнд гарах боломжтой эрүүл мэндийн аюулаас сэргийлэхийн тулд дагах ёстой хэд хэдэн горимуудыг багтсан байдаг. Энэхүү байдлаараа, хоол хүнсний аюулгүй байдал болон хүнсний хамгаалалт хоорондоо давхцаж ажилладаг байна. Энэ бодлын арга заманд үйлдвэржилт ба зах зээлийн хооронд болон зах зээл ба хэрэглэгчийн хоорондын аюулгүй байдлыг илтгэж байгаа юм. Аж үйлдвэрээс зах зээлийн туршлагыг авч үзвэл, хүнсний аюулгүй байдалд хүнсний шошгололт, хүнсний эрүүл ахуй, нэмэлт бэлдмэл, ба пестицид /шавжны хор/-ын үлдэгдэл гэх мэт хоол хүнсний үйлдвэрлэлтийн дадал шинжүүдийг ба, биотехнологи, хүнсний талаарх бодлого, хүнсний бүтээгдэхүүний импорт, экспортын хяналт шалгалт, баталгаажуулалтын тогтолцооны удирдлагын удирдамж зэргийг тусгаж авдаг байна. Харин зах зээлээс хэрэглэгчид тусгасан туршлагыг авч үзвэл, нэгдсэн санаа нь хоол хүнс зах зээл дээр аюулгүй байх ёстой гэсэн ойлголт ба хэрэглэгчидид аюулгүй байдлаар бэлтгэгдэж хүргэгдсэн байх шаардлагатай гэж хэлсэн байна.
Хоол хүнсний хадгалалт

Хоол хүнсний хадгалалт гэдэг нь хоол хүнсний байгалийн, зайлшгүй хэлбэлзэлд өртсөн үед энэхүү хэлбэлзлийн хэмжээг багасгах нэгэн арга юм. Энэ нь ургац хураалтын дараа шууд бус хэсэг хугацаанд (ихэвчлэн долоо хоногоос сар хүртэл) хоол идэх боломжийг олгодог. Энэ нь уламжлалт гэрийн ур чадвар (голчлон үндэс зоорь барих гэх мэт) бөгөөд хүнсний логистикийн хувьд үйлдвэрлэлийн болон худалдааны чухал үйл ажиллагаа юм. Хүнсний хадгалалт, тээвэрлэлт, тэр дундаа хэрэглэгчдэд цаг тухайд нь хүргэх нь хүнсний аюулгүй байдлыг хангахад чухал ач холбогдолтой бөгөөд ялангуяа дэлхий даяар хүнсний бүтээгдэхүүнээ бусдаас үйлдвэрлэдэг ихэнх хүмүүсийн хувьд хүнсний аюулгүй байдалд чухал ач холбогдолтой юм.

Хадгалах нөхцөл хангалтгүй, нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээний эхний үе шатанд гаргасан шийдвэрүүд нь бүтээгдэхүүний хадгалалтын хугацааг богиносгодог тул хүнсний томоохон алдагдалд ордог. Хүнсний бүтээгдэхүүний тоон болон чанарын алдагдалаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд, ялангуяа хангалттай хүйтэн агуулах нь маш чухал юм.

Бараг бүх хүний нийгэм болон маш олон амьтад хоол хүнсээ хадгалдаг. Хоол хүнсээ хадгалах хэд хэдэн үндсэн зорилготой:

* Ургамал, амьтны гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүнийг хурааж, боловсруулж хэрэглэгчдэд хүргэх зорилгоор хадгалах
* Жилийн туршид илүү тэнцвэртэй хооллолтыг бий болгох
Хоол хүнсний эрх

Хоол хүнсний эрх, түүний өөрчлөлтүүд нь хүний ​​нэр төртэй хооллох эрхийг хамгаалдаг хүний ​​эрх бөгөөд энэ нь хангалттай хоол хүнсээр хангагдсан, хүмүүс түүнд хүрэх арга хэрэгсэлтэй, тухайн хүний ​​хоол тэжээлийн хэрэгцээг зохих ёсоор хангадаг гэсэн үг юм. Хоол хүнсний эрх нь бүх хүн төрөлхтний өлсгөлөн, хүнсний аюулгүй байдал, хоол тэжээлийн дутагдлаас ангид байх эрхийг хамгаалдаг. Хоол хүнсний эрх гэдэг нь засгийн газрууд зөвхөн өлсгөлөнд нэрвэгдсэн хүлээн авагчдад амьжиргаагаа хангахын тулд хангалттай хэмжээний үнэгүй хоол хүнс тараах үүрэгтэй гэсэн үг бөгөөд энэ нь хооллох бүх нийтийн эрхийг илэрхийлдэггүй. Түүнчлэн, хэрэв хүмүүс өөрсдөд нь үл хамаарах шалтгаанаар, тухайлбал, хоригдож байгаа, дайны болон байгалийн гамшгийн дараа хоол хүнс авах боломжгүй болсон тохиолдолд засгийн газраас хоол хүнсээр шууд хангахыг шаарддаг.

Энэ эрх нь 2020 оны 4-р сарын байдлаар 170 улс нэгдэн орсон Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пактаас үүсэлтэй. Пактад гарын үсэг зурсан улсууд үндэсний болон олон улсын хэмжээнд хүрэлцэхүйц хоол хүнсээр хангах эрхийг үе шаттайгаар бүрэн хэрэгжүүлэхийн тулд боломжтой нөөц бололцоогоо дээд зэргээр хангах арга хэмжээ авахыг зөвшөөрч байна.
Хангалттай амжиргааны түвшинд амьдрах эрх

Хангалттай амжиргааны түвшинд амьдрах эрх нь хүний ​​үндсэн эрх юм. Энэ нь 1948 оны 12-р сарын 10-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас хүлээн зөвшөөрөгдсөн Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын нэг хэсэг юм.

Хүн бүр өөрийн болон гэр бүлийнхээ эрүүл мэнд, сайн сайханд тохирсон амьдралын түвшин, тухайлбал хоол хүнс, хувцас, орон байр, эмнэлгийн тусламж, шаардлагатай нийгмийн үйлчилгээг авах эрхтэй бөгөөд энэ тохиолдолд аюулгүй байдлыг хангах эрхтэй. ажилгүйдэл, өвчтэй, тахир дутуу болсон, бэлэвсэн, хөгшрөлтийн болон түүнээс үл хамаарах нөхцөл байдалд амьжиргааны бусад хомсдол.

— Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын 25.1-р зүйл

Цаашилбал, НҮБ-ын Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пактийн 11 дүгээр зүйлд энэ тухай бичсэн.

Энэхүү эрхийн өмнөх эрх болох хүслийн эрх чөлөө нь Америкийн ерөнхийлөгч Франклин Д.Рузвельтийн 1941 оны 1-р сарын 6-ны өдөр Холбооны төлөв байдлын үеэр хэлсэн дөрвөн эрх чөлөөний нэг юм. Рузвельтийн хэлснээр энэ нь дэлхийн хаана ч байсан хүн бүрийн эрх юм.
Амжиргааны түвшин

**Амьжиргааны түвшин** гэдэг нь хувь хүн гэхээсээ илүү нийгэм, байршилд хамаарах орлого, тав тух, үйлчилгээний түвшин юм. Амьжиргааны түвшин нь хувь хүний ​​амьдралын чанарт хувь нэмэр оруулна гэж үздэг учраас хамааралтай. Амьдралын түвшин гэдэг нь ерөнхийдөө эдийн засаг, нийгэм, улс төр, байгаль орчны асуудал гэх мэт хувь хүний ​​хувийн хяналтаас гадуурх объектив хэмжүүрүүдтэй холбоотой байдаг ба эдгээр нь тухайн хүн дэлхийн хаана амьдрахаа үнэлэх эсвэл эдийн засгийн бодлогын амжилтыг үнэлэхдээ анхаарч үзэх ёстой зүйлүүд юм.

Олон улсын эрх зүйд "хангалттай амьжиргааны түвшин" гэдгийг анх Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалд тодорхойлсон бөгөөд цаашлаад Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пактад тусгажээ. Тогтвортой хөгжлийн бодлогын үр нөлөөг үнэлэхийн тулд харьцангуй амьдралын туршлагыг үнэлэх эсвэл харьцуулах зорилгоор өөр өөр салбарууд Зохистой Амьжиргааны Стандартыг (Decent Living Standards) тодорхойлсон.

Үүнийг эдийн засагт ашиглах явцад амьдралын түвшинг дээшлүүлэх нь эдийн засгийн өсөлт, эрчим хүчний хэрэглээ болон бусад материалын өсөлттэй шууд холбоотой гэж үздэг.