Гүржавын Очир

**Гүржавын Очир** (буриад. *Очиров Банюушхын Гуржаб,* 1905 оны 3-р сарын 20-нд Оросын хаант улсын Буриадын Баргужинд төрсөн- 1956 онд ЗХУ-ын Автономит Буриад улсын Хурумхан тосгонд нас барсан) -Зөвлөлтийн Эх орны дайн оролцогч, Зөвлөлтийн Смоленск нутаг дахь партизаны бригадын дарга, хошууч цолтой.

## Намтар 
Гуржавын Очир нь 1905 оны 3-р сарын 20-нд Оросын хаант улсын Ар Байгал мужийн Яргайт тосгонд буриад О.Очирын хүү болж төрсөн байна. Яргайт тосгонд бага сургуульд сурч төгссөн ажээ.

Тэрээр 1927 оны 9-р сард Улаан армид татагдан Буриад морьт дивизид алба хаасан. 1929 онд морьт цэргийн ангийн дарга байхдаа  Дорнод хятадын төмөр замын төлөөх тулалдаанд оролцсон төдийгүй генерал Лянгийн Манжуурын цэргийн хүчний ар тал руу морьт цэргээрээ довтлон амжилттай тулалдсан. Жалайн нуур муж дахь тулаанд  шархаджээ. Түүнийг эрэлхэг зоригтой тулалдаж, байлдааны даалгавраа маш сайн гүйцэтгэснийх нь төлөө Зөвлөлтийн Улаан тугийн одонгоор шагнасан. 1931-1935 оны хооронд Хойд Кавказын морин цэргийн сургуульд сурч, Буриад-Монголын морин цэргийн салаан даргаар сайн ажиллаж Зөвлөлтийн Батлан хамгаалахын Ардын комиссар Климент Ворошиловоос хувийн цаг, мөнгөн тамхины хайрцгаар шагнуулж байжээ.

Гүржавын Очир нь 1935-36 онд Москва дахь Улаан армийн Жанжин штабын дэргэдэх тагнуулын ажилтнуудад зориулсан тусгай дамжаанд суралцсан. 1936-1937 онд Монголд тагнуулын ажилтан, монгол хэлний орчуулагчаар ажиллаж байжээ. 

1936-1938 он хүртэл Ар Байгалын цэргийн тойргийн тагнуулын хэлтсийн шуурхай бүлгийн даргаар ажиллаж, 1938-1939 онуудад  ЗСБНХУ-ын Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дэргэдэх тагнуулын курст суралцсан.

Гүржавын Очир нь Халхын голын дайнд Япончуудын ар талд байлдааны даалгаврыг маш сайн гүйцэтгэсэн учир Батлан хамгаалахын Ардын комиссар 1939 онд өөрийн цагаар шагнасан.

Тэрээр 1939-1940 онд Манжууртай залгаа хилийн шуурхай цэгийн орлогч даргаар ажилласан. 1940 онд Максим Горькийн морьт дивизийн штабт ахмад цолтойгоор алба хашиж байв.

Тэр Эх орны дайны эхний жил 152-р дивизийн 480-р хороонд алба хааж байхдаа Смоленскийн хамгаалалтын тулаанд оролцсон. 1941 оны 7-р сард амжилттай тулалдсаны учир Улаан тугийн хоёр дах одонгоор шагнагдсан. Ахмад Г.Очир, 8-р сарын 3-нд хурандаа Чернышевын 152-р дивизийн ухарч буй байдлыг сурвалжлан мэдэхийн зэрэгцээ ухрахад нь дайчдынхаа хамт дэмжлэг үзүүлэх даалгавар авсан. Тэр үед Очир амьд үлдсэн 72 дайчидтайгаа Днеприйн өндөр эгц эрэг рүү шахаж байсан нацистуудын довтолгоог 2 хоног хойшлуулж чадсан юм. Энэхүү хүч тэнцвэргүй тулаанд бүх дайчид нь алагджээ. Хөлдөө шархдаж, ухаан алдсан ахмад Очирыг нэг цэрэг дайны талбараас авч гарсан байна.

Ийнхүү дайсны ар талд буюу Гришково тосгонд хоцорсон Гүржавын Очир тэнд партизаны отряд зохион байгуулж, өөрийн биеэр удирдаж К.Ворошиловын шууд захиргаан дор ажиллах болсон. Түүний отряд зам гүүрүүд дэлбэлэх, дайсны холбооны утсыг тасдах, машин техникийг эвдэх зэрэг хорлон сүйтгэх ажиллагаа явуулж байснаас гадна эх орноосоо урвасан 300 гаруй хүнийг устгажээ.

Тэд сар гаруйн хугацаанд дайсны дөрвөн галт тэргийг замаас нь гаргаж, 2 онгоцыг сөнөөж, 15 машиныг дэлбэлж байсан баримт бий. Удалгүй хүчээ зузаатгасан 1200 хүний бүрэлдэхүүнтэй ахмад Очирын бригад өдөр бүр 40 км явж фронтын бүх чиглэлд дайсантай тулалдаж Германчуудын довтолгоог тасралтгүй няцааж байв.

Очир нь тухайн нөхцөл байдалд тохирсон тушаалыг цаг алдалгүй өгч дайсандаа оновчтой цохилт өгч чаддаг, тулааны ямар ч хүнд хэцүү үед дайснаа хууран мэхэлж, анги нэгтгэлээ дайсны бүслэлт, цохилтоос хэрхэн авч гарахаа мэддэг байлдааны арвин туршлагатай эрэлхэг ухаалаг цэргийн дарга байжээ. Чингэхдээ монголчуудын эртний тулааны тактик болох цөөн хүчээр довтлон  зугтаж буй дүр үзүүлэн ухарч отоонд оруулан цохихдоо гаргамгай нэгэн байсныг ахмад дайчид олонтоо дурсдаг. Мөн ойд тулалдах арга ухааныг гайхалтай эзэмшсэн дарга байсан аж.

Ахмад Очир нь Осипович гэсэн нууц нэрээр отрядаа удирддаг байсан тул архивын мэдээ баримтанд энэ нэрээр тэмдэглэгдсэн байх нь элбэг үзэгдэнэ. Түүний отряд, ойролцоох тосгон сууринд байсан их олон герман цэргүүдийг устгасан бөгөөд тус отрядын дайчид 1942 оны 4-р сарын 23-нд Капел-Липка, Спас-Липка, Носило-Озерецкое болон Преображенск тосгонд 230 германыг устгаж, 17 машин, их хэмжээний буу сум зэвсэг, пулемёт олзлон авчээ. Энэ гавъяаныхаа төлөө Гүржавын Очир Ленины одонгоор шагнагдаж, сонин хэвлэлд нэр алдраа мандуулжээ. Нөгөө талдаа Германы тал ахмад Очирын толгойг авчирсан хүнд 150 мянган маркийн шагнал гардуулахаар зар тараасан нь тухайн үеийн ханшаар 1 сая доллартай тэнцэж байсан гэдэг.

Германы цэргүүд 1942 оны 9-р сарын 10-нд Демидов - Рибшево чиглэлийн партизаны отрядуудад шийдвэрлэх цохилт өгөхөөр болж "Шар заан" гэсэн нэртэй нууц ажиллагааг явуулсан. Тус ажиллагаанд германы SS-ийн 6 мянган хүнтэй шилдэг морьт бригад, 2, 3, 4, 7-р SS-ийн сумангууд, 33-р мотобуудлагын суман, 229-р их бууны хороо, 246-р явган цэргийн хороо зэрэг их олон хороо нэгтгэлүүд оролцсон. 2000 орчим хүнтэй болсон Очирын бригад 27 хоногийн турш бүх чиглэлд хамгаалан байлдсан. Энэ тулаанд 2000 гаруй германчууд алагдсан.

1943 оны эхээр Очирын партизаны бригад Зөвлөлтийн армийн байнгын ангиудтай нэгдэж, татан буугдаж, ахмад Г.В. Очирыг 332-р буудлагын дивизийн 115-р мото буудлагын хороонд сумангийн даргаар томилжээ. Гэвч удалгүй тэр бээр учир битүүлэг шалтгаанаар хэлмэгдэж Смоленск мужийн Духовщина муж дахь давшилтын тулалдаанд торгуулийн сумангийн захирагчаар байлдсан бөгөөд ахмад Очир тулааны үед хэсэг дайчидтайгаа Комарово орчмын дайсны хамгаалалтын урд шугамыг хамгийн түрүүнд даван орж, гардан тулаанд 60 германыг устгаж, 4 офицерийг олзлон дайсны галын бункеруудыг устган бусад цэргийн хороодыг довтлох боломжоор хангасан. Очир ийнхүү 3 сарын дотор эр зориг, дайчин гавъяагаараа онцгойрон шалгарч торгуулийн сумангаас гарч цол, шагналаа буцаан авч чаджээ.

Ахмад Очир 1943 оны 10-р сараас 1944 оны 4-р сар хүртэл 39-р армид сумангийн орлогч даргаар тулалдсан. Дараа нь Беларусийн 2-р фронтод Суворовын дивизийн Витебскийн Улаан тугийн одонт 287-р явган цэргийн сумангийн даргаар дайнаа үргэлжлүүлсэн.

Тэрээр дайны төгсгөлд хөлөндөө хүнд шарх авсан. Беларусийн 2-р фронтын командлагч, Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал Константин Рокоссовскийн тушаалаар 1945 оны 1-р сард түүнд "хошууч" цол олгосон. Дайны дараа Гүржавын Очир 1946 онд цэргээс халагдаж барилгын бригадын мастераар ажиллаж байжээ. Тэрээр 1956 онд дөнгөж 51 настай байхдаа дайны үеийн шарх сэдэрсэний улмаас нас баржээ.

Энэ эгэл даруу монгол дайчин өөрийн байгуулсан гавъяа алдрынхаа тухай бахархан ярьдаггүй байсан учир эргэн тойрны элэг нэгт буриад ахан дүүс нь түүний баатарлаг үйлсийн талаар төдийлөн мэддэггүй байв. Д.Хилтухин, А.Балбуров нарын "Амьд үлдэхийг тушааж байна" ном 1963 онд гарч, 1965 онд Гүржавын Очирын тухай баримтат өгүүллэг хэвлэгдсэнээр буриадууд түүнийг бахархан хүндэтгэж ирсэнээр үл барам буриадын олон нийтийн байгууллагууд домогт дайчин Г.Очирт ОХУ-ын баатар цол олгохыг хүссэн өргөдөл гаргаж байжээ.