open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оптик багажууд

**Оптик багаж** нь гэрлийн долгионыг боловсруулж харах зорилгоор зураг гарган авах эсвэл гэрлийн долгионыг (фотон) шинжилж олон янзын физик шинж чанаруудыг тодорхойлдох зориулалттай.

## Зураглал боловсруулах
Анхны оптик багажууд нь холын биетүүдийг өсгөж харахад ашиглагддаг телескопууд болон маш жижиг зүйлүүдийг өсгөж харах зориулалттай микроскопууд байсан. Галилей, Ван Лиювенхёк нарын үеээс эхлэн эдгээр багажуудыг асар хурдацтай хөгжүүлж эхэлсэн бөгөөд цахилгаан соронзон туяаны тодорхой хэсэгт хүртэл өргөтгөжээ. Дуранг хоёр нүдэнд тохируулан хөдөлгөөнт орчинд ашиглах зорилгоор бүтээсэн. Камер нь зураг хадгалах зориулалттай оптик багажуудын нэг төрөлд тооцогддог.

## Шинжилгээ
Өөр нэгэн ангилалын оптик багажууд нь гэрлийн шинж чанар болон оптик материалуудыг шинжилэхэд хэрэглэгддэг. Тухайлбал:

*Интерферометр нь гэрлийн долгионы интерференцийг судлахад зориулагдсан
*Фотометр нь гэрлийн эрчимийг хэмждэг
*Полариметр нь туйлширсан гэрлийн дисперс эсвэл эргэлтийг хэмждэг 
*Рефлектометр бол биетийн эсвэл гадаргуугийн ойлтын өнцгийг тодорхойлдог багаж 
*Рефрактометр нь төрөл бүрийн материалуудын хугаралын индексийг хэмжихэд зориулагдсан. Энэ багажийг Эрнст Аббэ зохион бүтээсэн. 
*Спектрометр буюу монохроматор нь химийн болон материалын шинжилгээ хийх зорилгоор оптик туяаны тодорхой хэсгийг үүсгэвэрлэх, эсвэл хэмждэг багаж юм
*Autocollimator which is used to measure angular deflections. 
*Вертометр төрөл бүрийн линзүүд болох нүдний шил, контакт линз, болон томруулдаг шил зэрэгийн хугаралын эрчимийг тодорхойлдог багаж 

Ангилал:Оптик төхөөрөмжүүд
Бахайчууд

**Бахайчууд** буюу Бахай хүн гэж Бахауллаг хүлээн зөвшөөрч, сургаал зарчмуудыг нь амьдралдаа хэрэгжүүлэхээр шийдсэн хүнийг хэлнэ. Аливаа хүн Бахай болоход элдэв ёс, зан үйл байдаггүй бөгөөд гагцхүү өөрөө Бахауллаг энэ эрин үеийн Бурханы Тодруулагч хэмээн зөвшөөрч, Түүний сургаалын дагуу өөрийгөө өөрчлөх, мөн нийгмийнхээ сайн сайхан байдалд хувь нэмрээ оруулахаа зөвшөөрснөөр Бахайн нийгэмлэгт нэгдэж орно. Ингэхдээ амьдарч буй орон нутгийнхаа удирдах байгууллага болох ОНОСЧ-д товч бүртгүүлж дэлхийн Бахайн нийгэмлэгийн гишүүн болдог юм.

Ангилал:Бахай шүтлэг
ОНОСЧ

**Орон Нутгийн Оюун Санааны Чуулга** (товчоор **ОНОСЧ**) гэж Бахай шүтлэгийн засаг захиргааны хамгийн анхан шатны байгууллагыг хэлдэг. Жил бүрийн 4 сарын 21-ний ОНОСЧ-оор дэлхий даяар нэгэн зэрэг явагдах сонгуулиар 9-өөс дээш тооны Бахайн хүн амтай орон нутаг бүрт сонгогдоно. Тус байгууллага нь Бахайн үндэсний, дэлхийн удирдах байгууллагын адил 21-ээс дээш насны 9 гишүүнтэй байна.

Ангилал:Бахай шүтлэг
Оптик

[thumb|Оптикийн хүснэгт, 1728 *[Циклопедиа*]]

**Оптик** (*ὀπτική* гэдэг нь Эртний Грекээр *харагдах байдал* эсвэл *харах* гэсэн утгатай) нь физикийн нэг салбар бөгөөд гэрлийн шинж чанар, гэрэл болон материйн харилцан үйлчлэлийг судалдаг юм. Оптик нь оптик үзэгдэлүүдийг тайлбарладаг.

Оптикт үзэгдэх гэрэл, инфра улаан туяа, ультра ягаан туяа зэрэгүүдийн шинж чанарыг судалдаг. Гэхдээ гэрэл нь нь цахилгаан соронзон долгион учираас рентген туяа, богино долгион, радио долгион болон бусад төрлийн цахилгаан соронзон цацралууд дээр оптикт судлагддаг үзэгдлүүдтэй ижил үзэгдлүүд ажиглагддаг. Тиймээс оптикийг цахилгаан соронзонгийн нэг салбар сэдэвт тооцдог. Зарим оптикийн үзэгдлүүд нь гэрэлийн квант чанараас хамаардаг тул оптикийн зарим хэсэг нь квант механикт багтдаг. Дадал дээр оптик үзэгдлүүдийн ихэнхийг нь Максвеллийн тэгшитгэлд тодорхойлсоноор гэрлийн цахилгаан соронзон чанар дээр үндэслэн тайлбарладаг.
Хар бие

thumb|303px|Температур багасах тусам хар биеийн цацралын муруйн орой бага эрчимтэй урт долгионы уртан дээр ирж байна. Хар биеийн цацралын графикийг мөн Ðåëåé-Æèíñийн сонгодог загвартай харьцуулдаг.

[thumb|303px|Хар биеийн цацралын өнгө нь түүний температураас хамаардаг бөгөөд [Планкын төвлөрөл гэгддэг тэдгээр өнгөний төвлөрөлийг CIE 1931 *x,y* координатууд дээр харуулав.]]

Физикт **хар бие** гэдэг нь өөр дээрээ тусаж буй бүх цахилгаан соронзон цацралыг шингээдэг биеийг хэлдэг. Ямар ч цацрал түүнийг нэвтрэхгүй бөгөөд мөн түүнээс ойдоггүй. Үүний нэр нь үл нэвтрэх болон үл ойх шинж чанарыг нь илтгэдэг. Эдгээр шинж чанар нь хар биеүүдийг дулааны цацралын идеаль үүсгүүрүүд болгож өгдөг. Тиймээс тэдгээрийн цацруулж буй цахилгаан соронзон цацралын хэмжээ болон туяа нь температураасаа шууд хамаардаг. Ойролцоогоор 700 К-ээс (430&nbsp;°C) бага температуртай хар биеүүд нь харагдах долгионы урттай үед маш бага цацрал цацруулдаг бөгөөд хар төлөвт оршдог. Харин энэ температураас дээш хэмтэй хар биеүүд нь харагдах долгионы урттай улаан гэрлээс эхлэн температур ихсэх тусам улбар шар, шар, цагаан гэрэл болж хамгийн сүүлд хөх гэрлийн цацралыг цацруулдаг. 

"Хар бие" гэдэг нэр томъёог анх 1860 онд Густав Кирхгоф оруулж ирсэн. Хар биеийн цацруулж буй гэрлийг **Хар биеийн цацрал** (эсвэл заримдаа нүхний цацрал гэдэг) гэж хэлдэг бөгөөд энэ нь квант механикийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг.

## Ишлэл 
### Бусад эх сурвалж 
* 
* 
Ангилал:Квант механик
Зуунмод

**Зуунмод** — Монгол улсын Төв аймгийн засаг захиргааны төв, 14660 хүнтэй **хот**.

Мөн аймгийн 27 **сумын** нэг юм. 19.18 км² газар нутагтай. Дотроо 6 багт хуваагддаг.

## Түүх 
1733 онд Зуунмодноос 4-8 км зайнд Манзуширын хийд босчээ. Төв аймгийн засаг захиргааны төв Улаанбаатарт байсныг 1942 онд салган Богд хан уулын өвөрт гаргаж Зуун модны аманд суурин үүсгэсэн.

БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1942 оны 02 дугаар сарын 17-ны өдрийн 17 дугаар тогтоолоор Төв аймгийг Улаанбаатар хотоос Зуунмодны амны Сэрүүн Дэнжид төвлөрүүлэх шийдвэр гаргасан билээ. Төв аймаг анх Богдхан уулын өвөрт шилжин байрласан үед бие даасан төр захиргааны анхан шатны байгууллага байхгүй байлаа.  Энэ ажил хэрэгжин эхэлсэн үе 1942 онд Зосын давааны ард байрлаж байсан Сэргэлэн сумын төвийг нүүлгэн ирүүлж Засаг захиргааны харъяалал бий болгосноор Зуунмод хот үүсч хөгжих эхлэл тавигдсан байна. 

Үүнээс хойш 1960 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 109 дүгээр зарлигаар Засаг захиргааны зохион байгуулалтанд өөрчлөлт оруулан аймгийн төвд хороо захиргаа байгуулж, Сэргэлэн сумаас тусгаарлан бие даасан төрийн захиргааны анхан шатны нэгж байгуулагдсан байна. 

Одоогийн байдлаар Зуунмод сум /хот/-ын Засаг даргын Тамгын газар нь Засаг дарга, Засаг даргын орлогч, ЗДТГ-ын дарга, Хууль эрх зүйн мэргэжилтэн, Санхүүгийн албаны дарга, Төрийн сангийн мэргэжилтэн, төсвийн ерөнхий нягтлан бодогч, Дотоод ажил, хяналт шинжилгээ үнэлгээ хариуцсан мэргэжилтэн, Нийгмийн хөгжлийн  мэргэжилтэн 2, ХАА-н тасаг 3, Архив, бичиг хэргийн эрхлэгч, ОНИМТөвийн ажилтан, ЗД-ын туслах, гадаад харилцааны ажилтан, Нярав, Жижүүр, Үйлчлэгч, Захирагчийн ажлын албанд Байгаль орчны хяналтын улсын байцаагч, Худалдан авах ажиллагаа хариуцсан мэргэжилтэн, Дэд бүтэц, хот тохижилт хариуцсан мэргэжилтэн, багийн Засаг дарга 6, зохион байгуулагч 6, сахиул, хэсгийн ахлагчийн орон тоотой ажиллаж байна.

## Газар зүй 
Богд хан уулын өвөрт далайн түвшнээс дээш 1200 м өндөрт байна. Улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун урд зүгт 43 км зайтай оршдог юм., Ланс, Баянхошуу, Зүүндэлгэр, Нацагдорж, Баруун Зуунмод гэсэн зургаан багт хуваагддаг. 

## Мал аж ахуй
2004 оны байдлаар 24000 орчим толгой мал тоологдсоны 8,500 нь ямаа, 12,000 нь хонь, 2,000 нь үхэр, мөн адуу байсан бөгөөд тэмээ байхгүй.

## Зуунмод хотын дарга нар : 
# Зуунмод хотын АДХГЗ-ны анхны дарга

САНЖМЯТАВЫН ДАШЗЭВЭГ  1966-1980 он хүртэл 15 жил

# БАЛЖИННЯМЫН ЖАДАМБА 1979-1991 он
# ЗЭВЭГИЙН ЛХАГВАСҮРЭН 1990-1992 он
# ДАРЖААГИЙН ОЧИРБАТ 1992 он
# ЧИМЭДДАВААГИЙН АДЪЯАСҮРЭН 1992-1994 он
# НАМСРАЙН ГАЛБАДРАХ 1994-2000 он
# РЭНЦЭНГИЙН ЛХАГВА 2000-2004 он
# ЦЭВЭГМИДИЙН БАТБОЛД 2004-2008 он
# ГОНЧИГСҮРЭНГИЙН МӨНХБАДРАЛ 2008-2012 он
# ЖАНЧИВИЙН ЦЭНДСҮРЭН 2012-2016 он
# ГОНЧИГСҮРЭНГИЙН МӨНХБАДРАЛ 2016 оноос

## Лавлах бичиг 
## Зураг 
thumb|center|500px|Алсын хараа бараа


Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Төв аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Планкийн тогтмол

гадаах хананд байх дурсгалын самбар: *«Планкийн тогтмолыг нээгч Макс Планк нь 1889-1928 оны хооронд энэ сургуульд багшилж байв»*]]

**Планкийн тогтмол** (***h*** гэж тэмдэглэдэг) нь физикийн тогтмол бөгөөд квантын хэмжээг тодорхойлоход хэрэглэгддэг. Квант механикийн онолд чухал үүрэгтэй тогтмол бөгөөд энэ нь квант онолыг үндэслэгчидийн нэг болох Макс Планкийн нэрээр нэрлэгдсэн. Үүнтэй ойролцоо холбогдох хэмжигдэхүүн нь **бага Планкийн тогтмол** (мөн **Диракийн тогтмол** гэдэг бөгөөд ***\hbar*** гэж тэмдэглэдэг, "h-bar" гэж дууддаг) юм. Планкийн тогтмолыг бас цацарсан фотоны энергийг хэмжихэд ашигладаг. Тухайлбал E=h\nu томъёонд хэрэглэгддэг. Энд Е нь энерги, *h* нь Планкийн тогтмол бөгөөд \nu нь давтамж болно.

Планкийн тогтмол болон бага Планкын тогтмолууд нь квантчлалыг тодорхойлоход ашиглагддаг.

Ангилал:Түүхий
Ангилал:Квант механик
Хар биеийн цацрал

Физик дэхь **хар биеийн цацрал** нь дараах сэдвүүдэд хөндөгдөх боломжтой:
*Хар бие нь гэрэл (хар биеийн цацрал) цацруулдаг бие юм
*Хар биеийн цацралын тухай Планкийн хууль - эрчим ~ долгионы урт болон температур
*Хар биеийн цацралын тухай Стефан-Больцманы хууль - нийт эрчим ~ температур

Ангилал:Квант механик
Дулаан цацралын Кирхгофын хууль

:*Мөн үзэх: Кирхгофын нэрээр нэрлэгдсэн бусад хуулиуд - Кирхгофын хуулиуд*.
Термодинамикт **Дулаан цацралын Кирхгофын хууль** буюу заримдаа *Кирхгофын хууль* гэж хэлэгддэг энэ хууль нь халсан биеийн цацрал болон шингээлтийг харуулсан ерөнхий илэрхийлэл юм. Термодинамик тэнцвэрийн ерөнхий асуудлуудаас улбаалан 1859 онд Густав Кирхгоф энэ саналыг дэвшүүлэн тавьсан (1861 онд батлагдсан).

Зарим тэг биш температурт бие цахилгаан соронзон энерги цацруулдаг. Хэрэв энэ нь абсолют (төгс) хар бие бол тусч буй бүх гэрлийг шингээж хар биеийн цацралын томъёо ёсоор энерги цацруулна.
Ангилал:Термодинамик
Хайлш

нь төмөр ба нүүрстөрөгчөөс тогтсон хайлш юм. Нүүрстөрөгчийн агуулга 0.02% - 1.7% байна.]]

**Хайлш** гэдэг нь хамгийн багадаа хоёр болон түүнээс дээш элементээс бүрэлдэх бөгөөд энэхүү нэгдэл нь металлын үндсэн шинж чанар болох металлын холбооны кристалл бүтцийг үзүүлэх ёстой юм. Хайлшинд байх элементүүдийн харилцаа болон хоорондын шинж чанарын нөлөөлөл нь үндсэн гурван хүчин зүйлээс хамаарна. Үүнд:
# хайлшинд байх элементүүдийн төрөл болон хичнээн элемент байгаагаас
# тэдгээрийн хайлшинд эзлэх агуулгын хэмжээ
# температур
Эдгээр хүчин зүйлүүд нь нэг элемент нь нөгөөдөө уусах буюу уусгах чадвар болон цаашлаад тухайн элемент тодорхой холимог нэгдэлтэй эсвэл цэвэр нэгдлүүдтэй нэгдэн хайлш үүсгэх, үүсгэхгүйг тогтоож өгдөг. 

## Шинж чанар
Хайлшийн элемент нь үндсэн элементтэй нэгдэн хатуу нэгдэл (нэг фазын хайлш) үүсгэх эсвэл хэд хэдэн фазыг ч үүсгэх бололцоотой. Нэг фазын хайлшны шинж чанарыг голчлон химийн найрлагаар нь тогтоож болдог бол олон фазын хайлшийн шинж чанарыг тогтоохын тулд химийн найрлагаас гадна фазын тархалт (мөхлөг) ихээхэн нөлөөлнө. Суурь металл болон хайлш үүсгэн холигдож байгаа хольц элементүүдийг хайлшийн бүрэлдхүүн гэж бас нэрлэдэг. Холимог кристалл бүтэц нь хатуулаг болон суналтын тэсвэржилт өндөртэй боловч үндсэн металлаас хайлалтын температур харьцангуй бага байдаг. 

Цэвэр металл нь зөөлөн, агаар, усны нөлөөгөөр хялбархан коррозид ордог ,зөөлөн учраас ахуйн хэрэглээнд тохирдоггүй. Иймд ихэнх металл эдлэлийг өөр металлтай хольж хайлш үүсгэн шинж чанарыг нь өөрчлөн хэрэглэдэг.

Хайлшийн бат бөх чанар цэвэр металлыг бодвол үргэлж илүү байна.

## Мөн үзэх 
* Хайлш (жагсаалт)


Ангилал:Металлург
Планкийн хууль

thumb|right|300px|**Хар биеийн спектр**
*Ерөнхий мэдээлэлийг хар биеээс үзнэ үү.*

Физикт **Планкийн хууль** нь T температуртай хар биеийн бүх долгионы уртад дахь цахилгаан соронзон цацралын спектр нягтыг тодорхойлдог. \nu давтамжаас хамаарсан функц хэлбэрээр Планкийн хуулийг томъёолдог:

:I(\nu,T) =\frac{2 h\nu^{3}}{c^2}\frac{1}{ e^{\frac{h\nu}{kT}}-1}.&nbsp;&nbsp;&nbsp;
Долгионы урт \lambda-аас хамаарсан функц хэлбэрээр (цааш хуваагдашгүй хамгийн жижиг биет өнцгийн хувьд) бичвэл:

:I(\lambda,T) =\frac{2 hc^2}{\lambda^5}\frac{1}{ e^{\frac{hc}{\lambda kT}}-1}.&nbsp;&nbsp;&nbsp;

Энэхүү томъёо нь гаргалгаа хийх үедээ авч үзсэн харагдах байдалаас хамааран тогтмол үржвэрээр (ихэвчлэн пи тоо) бага зэрэг хувьсдаг гэдгийг санах хэрэгтэй. Мөн эдгээр хоёр функц нь өөр өөр нэгжүүдээр хэмжигддэг болохыг санах нь зүйтэй. Эхнийх нь нэгж давтамжийн интервалд ноогдох спектрийн нягтаар хэмжигддэг бол хоёр дахь нь нэгж долгионы уртын интервалд ноогдох нягтаар хэмжигдэнэ. Тиймээс I(\nu,T) болон I(\lambda,T) хэмжигдэхүүнүүд нь хоорондоо эквивалент биш юм. Нэгнээс нь нөгөөд шилжүүлэхийн тулд шууд тэднийг хооронд нь тэнцүүлж болохгүй (Тухайлбал \nu-аар илэрхийлсэн \lambda-ын илэрхийлэлийг шууд эхний томъёонд орлуулж хоёр дахь томъёог гаргаж авч болохгүй). Гэхдээ хоёр томъёо нь хоорондоо дараах байдлаар хамаарна:

:I(\nu,T)d\nu=-I(\lambda,T)d\lambda.\,

Дараах хүснэгт нь тэмдэгт бүрийг СИ системийн нэгжээр илэрхийлж тодорхойлолтыг нь харуулсан байна:

:

## Цахим холбоос 
* Планкийн хууль

## Эшлэл 
Ангилал:Квант физик
Ангилал:Статистикийн физик
Ангилал:Цацраг
Ангилал:Макс Планк
Дифракц

thumb|right|300px|Квадрат нүхнээс үүссэн дифракцын дэлгэцэн дээр буусан эрчимийн дүрс.
thumb|300px|Дифракц
[thumb|300px|Зарим анализын дагуу [Аалзны тор|аалзны торон дээр харагдаж буй өнгөнүүд нь зарим талаар дифракцаас үүдэлтэй.]] 

**Дифракц** - долгион саадыг (биет) нэвтлэх эсвэл нүхээр нэвтрэн гарах үед, муруйх, тархах, интерференц үүсгэх зэргээр гажихтай холбоотой долгион тархах үзэгдлүүдийг багтаасан ойлголт. Дифракцыг ямар ч төрлийн долгион дээр ажиглаж болно. Тухайлбал дууны долгион, усны долгион, цахилгаан соронзон долгион болох үзэгдэх гэрэл, рентген туяа, радио долгион г.м.. Дифракц нь мөн матери дээр ажиглагддаг. Квант механикийн зарчмуудаар бол аливаа физик бие долгионлог шинж чанарыг агуулж байдаг. Дифракцын үзэгдэл нь байгаль дээр байнга тааралдах боловч ерөнхийдөө долгионы урт нь тухайн саад эсвэл нүхний хэмжээтэй ойролцоо үед дифракцын эффект нь илүү тод ажиглагдана. Дифракцлагдсан долгионы эрчмийн ярвигтай хэлбэр нь тухайн ажиглагчид олон замаар туулж очсон долгионы өөр өөр хэсгүүдийн дундаас үүссэн интерференцийн үр дүн юм.

## Өдөр тутмын амьдралд тааралдах дифракцын жишээнүүд 
Дифракцын үзэгдлийг өдөр тутмын амьдралд олон харж болно. Хамгийн тод жишээ бол гэрлээс үүдсэн дифракцууд юм. Тухайлбал, CD болон DVD-ний гадаргуу дээр тун ойрхон байрласан зурвасууд нь дифракцын тор шиг нөлөө үзүүлж диск рүү харахад солонгорч харагддаг.

Ангилал:Оптик
Шимизү Хироясү

**Шимизү Хироясү** (, しみずひろやす, 1974 оны 2 сарын 27-нд Японы Хоккайдо арлын Обихиро хотод төрсөн) нь Японы тэшүүрчин, 1998 оны олимпын алтан медальт. 500 метрийн зайн дэлхийн дээд амжилтыг (34.32 секунд) эзэмшдэг байсан бөгөөд хожим мөн Японы тамирчин Като Жоожи түүнийг нь эвджээ. Өдгөө тэрээр 100 метрийн зайн төрөлд дэлхийн дээд амжилтыг (9.43 секунд) эзэмшдэг.

## Гадаад холбоос
*Шимизү Хироясүгийн гэрэл зургууд

Ангилал:Японы тэшүүрчин
Ангилал:Японы олимпын аварга
Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1974 онд төрсөн
Тимор арал

**Тимор арал** () нь Бага Зондын арлуудын зүүн үзүүрт орших арал. Өмнө талд нь Тиморын тэнгисээр зааглагдан, Австрали тив оршино. Арлын талбай нь 30,777 км2.

## Засаг захиргааны нэгж ба түүх 
Тимор арал нь тусгаар тогтносон улс болох Зүүн Тимор ба Индонезийн Зүүн Нуса Тенггара мужийн харьяаны Баруун Тимороос бүрдэнэ.

Тимор арал нь 200-гаад жилийн өмнөөс хоёр хуваагдан захирагдах болжээ. Баруун Тимор нь 1800-гаад оноос 1949 он хүртэл Нидерландын Тимор гэгдэж байгаад, Голландын Зүүн Энэтхэгийн арлуудаас тусгаар тогтносон Индонезийн бүрэлдэхүүнд орсон аж. Харин Зүүн Тимор нь 1596 оноос 1975 он хүртэл Португалын Тимор гэгдэж байв. Португалын эзэмшилд Зүүн Тимороос гадна Баруун Тимор дахь тасархай нутаг болох Оекусси багтдаг байлаа. Голланд ба Португал нь 1912 оныг хүртэл албан ёсоор хилийн зурвас тогтоогоогүй байсан юм.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Япон улс тус аралд довтолж, 1942-1945 онд дайтагч тал болох Нидерландын эзэмшлийн Тиморыг эзэлснээс гадна төвийг сахисан байр суурь баримталж байсан Португалын эзэмшлийн Тиморт ерөнхийдөө хяналт тогтоож байв. Японы армийг Австралийн армийн тусламжтайгаар нутгийн оршин суугчид зэвсэгт тэмцэл өрнүүлэн хөөж гаргасан юм.

1975 онд Индонез улс Зүүн Тиморт хүч хэрэглэн нэвтэрч, өөрийн эрхшээлдээ оруулсан боловч НҮБ болон Португал улс хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд, Зүүн Тиморын оршин суугчид партизаны дайн өрнүүлэн, Индонезийн эсрэг тэмцэж байв. 1999 онд бүх нийтийн санал асуулгын үр дүнд Зүүн Тимор нь тусгаар улс болжээ. Индонез улс нь Зүүн Тимор улсын тусгаар тогтнолоос улбаалж, тус улс дахь салан тусгаарлах хөдөлгөөнүүд идэвхжихээс болгоомжилж буй бөгөөд 2001 оноос Тимор арлыг нэг захиргаанд оруулахын төлөөх "Тимор Раяа (Их Тимор)" хөдөлгөөн Баруун Тиморт бий болжээ.

Тимор арлын энэхүү хуваагдал нь барууны орнуудын Ази дахь колоничлолын үр дүнд бий болсон зүйл гэж хэлж болно.

## Мөн үзэх 
* Зүүн Тимор

## Цахим холбоос 

Ангилал:Азийн арал
Ангилал:Индонезийн арал
Ангилал:Тиморын тэнгисийн арал
Ангилал:Савугийн тэнгисийн арал
Ангилал:Бандагийн тэнгисийн арал
Ангилал:Зүүн Тиморын арал
Ангилал:Бага Зондын арлуудын арал
Тиморын тэнгис

**Тиморын тэнгис** () нь Индонезийн зүүн өмнө, Австралийн баруун хойно орших тэнгис юм. Тимор арлын нэрээр нэрлэгдсэн.

Энэтхэгийн далайн нэг хэсэг бөгөөд хойд талд нь Тимор арал, өмнө талд нь Австрали тив оршино. Зүүн талд нь Номхон далайн Арафурын тэнгис байрладаг. Австрали дахь эрэгт нь Жозеф Бонапартын булан, Ван Димений булан бий. Тус тэнгисийн эрэгт байх цорын ганц том хот нь Австралийн боомт хот болох Дарвин юм.

Тиморын тэнгисийн өргөн нь баруунаас зүүн тийш 800км, хойноос урагш 500 км орчим. Тимор арлын орчимд нэлээн гүн бөгөөд 3,000м орчим боловч түүнээс бусад хэсэг нь дунджаар 200м орчим, гүехэн устай, эх газрын тавцан юм. Тиморын тэнгис нь арал цөөтэй.

Тус бүс нутагт Австралийн хөрөнгөөр газрын тос, шатдаг хийн хайгуул эрчимтэй явагдаж буй боловч Зүүн Тиморт удаан хугацааны турш үргэлжилсэн тогтворгүй байдлаас болж улс орнуудын хяналтын бүс нь нарийн тогтоогдоогүй. Энэхүү асуудал нь Тимор гап гэж нэрлэгддэг бөгөөд, Зүүн Тимор ба Австралийн хооронд хэлэлцээрийн шатанд явж буй.

Ангилал:Австралазийн дундад тэнгисийн тэнгис
Ангилал:Зүүн Тиморын ус зүй
Ангилал:Индонезийн ус зүй
Ангилал:Австралийн ус зүй
Ангилал:Зүүн Тимор-Индонезийн хоорондын хил
Ангилал:Австрали-Индонезийн хоорондын хил
Ангилал:Австрали-Зүүн Тиморын хоорондын хил
Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам

:*Энэ намыг 1992-2000 онд байсан, Монголын Үндэсний Ардчилсан Намаас ялган таниарай.*

**Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам** нь Монгол Улсын улс төрийн нам юм. 2006 онд Үндэсний Шинэ Нам нэрээр байгуулагдаж, 2011 онд нэрээ сольжээ. 26 мянган гишүүнтэй нам.

## Бүртгэл: 
Хаяг: Улаанбаатар, Чингэлтэй дүүрэг, Бага тойруу, 24/3, 04 тоот

Үндэсний шинэ намын анхдугаар их хурлын 2006.05.19-ний 06-р тогтоолоор Үндэсний шинэ намын дүрмийг батлах тухай /УДШ-ийн 2006.06.12-ны өдрийн 04-р тогтоолоор бүртгэсэн/ Үндэсний Шинэ намын III хурлын 2011.09.14-ний 08-р тогтоолоор намын дүрмийн нэмэлт өөрчлөлтийг батлах тухай, Үндэсний Шинэ намын III Их хурлын 2011.09.14-ний 12-р тогтоолоор намын нэр өөрчлөх тухай /УДШ-ийн 2011.10.07-ны өдрийн 10-р тогтоолоор бүртгэсэн/ Монгол Үндэсний Ардчилсан Намын 2017 оны 09 дүгээр сарын 06-ны өдрийн Бүгд хурлаар намын даргаар Өөлд бөөлөө овогт Баянжаргалын Цогтгэрэл сонгогдсон болохыг /УДШ-ий 2017.10.30-ны өдрийн 14 дүгээр тогтоолоор бүртгэсэн.

## Түүх 
## Намын дарга нар 
*Мэндсайханы Энхсайхан
*Жанлавын Наранцацралт
*Цэрэндашийн Цолмон
*Баянжаргалын Цогтгэрэл (2017- )

## Гадаад холбоос 
*Албан ёсны вэб хуудас

Ангилал:Монголын нам
Ангилал:Консерватив нам
Ангилал:Үндсэрхэг үзэлт нам
Ангилал:2006 онд байгуулагдсан
Багтаамж

**Багтаамж** нь аливаа цахилгаан потенциалд хуримтлагдсан (эсвэл тусгаарлагдсан) цахилгаан цэнэгийн хэмжээг илэрхийлнэ. Цэнэг хуримтлуулдаг төхөөрөмжийн хамгийн түгээмэл хэлбэр нь хоёр ялтастай конденсатор юм. Хэрэв ялтасууд дээрхи цэнэгүүд нь +Q болон -Q, мөн ялтасуудын хоорондын потенциалын зөрүү нь V бол багтаамж нь: 

::C = \frac{Q}{V}

болно.
Багтаамжийн СИ систем дэх нэгж нь фарад бөгөөд 1 фарад = 1 кулон / 1 вольт байдаг.

## Энерги 
Конденсаторт хуримтлагдсан энерги (жоулиар хэмжигдэнэ) нь түүнийг цэнэгтэй болгоход шаардагдсан *ажилтай* тэнцүү байна. Нэг ялтас нь *+q* цэнэгтэй, нөгөө нь *-q* цэнэгтэй *C* багтаамжтай конденсаторыг авч үзье. Цэнэгийн жижиг элемент болох \mathrm{d}q-г нэг ялтасаас нөгөө ялтасруу нь *V=q/C* гэсэн потенциалын ялгаварын эсрэг хөдөлгөхөд \mathrm{d}W хэмжээтэй ажил хийгдэнэ:

: \mathrm{d}W = \frac{q}{C}\,\mathrm{d}q 

энд

:*W* бол жоулиар илэрхийлэгдэх ажил

:*q* нь кулоноор хэмжигдсэн цэнэг

:*C* нь фарад нэгжтэй багтаамж болно.

Конденсаторт хуримтлагдсан энергийг бодож олохдоо дээрхи тэгшитгэлээс интеграл авч олно. Цэнэглэгдээгүй багтаамжтай (*q*=0) байх үеээс эхлэн ялтаснуудыг *+Q* болон *-Q* цэнэгүүдтэй болтол нэг ялтасаас нь нөгөөрүү нь цэнэг зөөхөд шаардагдах ажил *W* нь:

: W_{charging} = \int_{0}^{Q} \frac{q}{C} \, \mathrm{d}q = \frac{1}{2}\frac{Q^2}{C} = \frac{1}{2}CV^2 = W_{stored}

болно.
Үүнийг дээрхи хавтгай ялтастай конденсаторын багтаамжийн томъёотой нийлүүлвэл:

: W_{stored} = \frac{1}{2} C V^2 = \frac{1}{2} \epsilon \frac{A}{d} V^2 .

энд

:*W* бол жоулиар илэрхийлэгдэх ажил

:*C* нь фарадаар багтаамж

:*V* нь вольтоор хэмжигдсэн хүчдэл болно.

Ангилал:Цахилгаан статик
Ангилал:Цахилгаан соронзон
Ангилал:Цахилгааны тоо хэмжээ
Кулоны хууль

]]

**Кулоны хуулийг** 1780-аад оны үед Францын физикч Шарль Огюстен де Кулон‎ хөгжүүлсэн бөгөөд үүнийг скаляр хэлбэрээр нь дараах байдлаар томъёолж болох юм:

:*Хоёр ширхэг цэгэн цэнэгүүдийн хоорондох цахилгаан статик хүчний хэмжээ нь хоёр цэнэгийн хэмжээнүүдийн үржвэрээс шууд хамаардаг, харин хоорондох зайны квадратаас урвуу хамаардаг.* 

## Скаляр хэлбэр 
Хэрэв хүчний тодорхой чиглэлийг тодорхойлох шаардлага үгүй үед Кулоны хуулийн хялбар, скаляр хувилбар нь хангалттай. Нэг цэнэгт (\scriptstyle{q_1}) нөгөө цэнэгийн (\scriptstyle{q_2}) харилцан үйлчлэлээр илэрч буй хүчний хэмжээг дараах байдлаар тодорхойлно:

:F = {1 \over 4\pi\varepsilon_0}\frac{q_1q_2}{r^2},

энд \scriptstyle{r} нь цэнэгүүдийн хоорондох зай бөгөөд \scriptstyle{\varepsilon_0} нь орчны харьцангуй диэлектрик нэвтрүүлэх чадвар гэж нэрлэдэг тогтмол. Эерэг утгатай хүч нь түлхэлцэх харилцан үйлчлэлийг, сөрөг утга нь таталцах харицлан үйлчлэлийг илэрхийлнэ.

### Цахилгаан орон 
*Үндсэн өгүүлэл: Цахилгаан орон*

Лоренцийн хуулинаас \scriptstyle{q} цэгэн цэнэгийн үүсгэж буй цахилгаан орны хүчлэг \scriptstyle{\mathbf{E}}-г доорхи байдлаар гаргаж авна:

:E = {1 \over 4\pi\varepsilon_0}\frac{q}{r^2}

Эерэг цэнэг \scriptstyle{q}-ийн хуьд хүчлэг \scriptstyle{\mathbf{E}} нь цэгэн цэнэгийн байрлалаас цацарсан шугамуудын дагуу түүнээс холдсон чиглэлд байх ба харин сөрөг цэнэгийн хувьд өмнөхөөс эсрэг чиглэлийн дагуу байна. Цахилгаан орны хүчлэгийн нэгж нь вольт/метр эсвэл ньютон/кулон байдаг.

## Вектор хэлбэр 
\scriptstyle{\mathbf{r}_1} байрлалд буй \scriptstyle{q_1} цэнэгт \scriptstyle{\mathbf{r}_2} байрлалд буй \scriptstyle{q_2} цэнэгээс үйлчлэх хүчний хэмжээ болон чиглэлийг хоёуланг нь тодорхойлохын тулд Кулоны хуулийн бүтэн вектор хувилбар нь шаардлагатай.

:\mathbf{F} = {1 \over 4\pi\varepsilon_0}{q_1q_2(\mathbf{r}_1 - \mathbf{r}_2) \over |\mathbf{r}_1 - \mathbf{r}_2|^3} = {1 \over 4\pi\varepsilon_0}{q_1q_2 \over r^2}\mathbf{\hat{r}}_{21},

энд \scriptstyle{r} нь хоёр цэнэгийн хоорондох зай. Энэ нь Кулоны хуулийн скаляр хэлбэрийг \scriptstyle{q_2} цэнэгээс \scriptstyle{q_1} цэнэг *хүртэлх* шулуунтай параллель \scriptstyle{\mathbf{\hat{r}}_{21}} нэгж векторын чиглэлээр тодорхойлогдсон хувилбар гэдгийг санана уу.

## Эшлэл 
Ангилал:Цахилгаан статик
Улаангом

**Улаангом** нь Увс аймгийн төв юм. Увс нуурын хотгорын баруун урд захад, Хархираа уулын бэлд оршдог. Мөн ОХУ-ын хилийн ойролцоо оршдог. Газар нутаг нь 39 км2 бөгөөд Улаанбаатараас 1456 км зайтай газарт оршино.

Улаангом нь Монгол улсын хамгийн нам цэгүүдийн нэг болох д.т.д 939 м өндөрт оршино. Хүн ам нь 37554 (2022 оны тооллого ) , 26,319 (2000 оны тооллого), 34,450 (2010 оны тооцоо). Чандмань ба Улиасны Хэв гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг.

ОХУ-ын Тува улсын консул Улаангомд байдаг ба Увс аймгийн төлөөлөгч Тувагийн нийслэл Кызыл хотод байдаг.

## Нэр 
Улаангом гэдэг нэрийн тухайд гэвэл тус хотын дэргэдэх Чандмань уулыг "Чандмань улаан", " Улаан уул" гэж нэрлэсээр ирсэн бөгөөд уг уул үнэхээр улаавтар өнгийн чулуунаас тогтсон тэр орчимдоо улаан өнгийн хайрган хөрстэй юм. Yүнээс үзэхэд тус хотын улаан гэдэг нэр нь энэ уулын өнгөтэй холбоотой нь эргэлзээгүй. Ойрад аялгуунд өндөр уулын бэл, нам дор, тал газрыг "гом" гэж нэрлэдэг. Мөн "гом" гэдэг нь шороо гэсэн утгатай үг гэж тайлбарласан нь ч бий. "Гом" гэдэг нь элс гэх утгатай "кум" хэмээх түрэг үгийн монголжсон хувилбар байх магадлалтай. 

## Соёл урлаг 
Аймгийн засгийн газрын ордны өмнө байдаг Юмжаагийн Цэдэнбалын хөшөө гэх зэрэг коммунизмын үеийн хөшөө дурсгалууд их байдаг. Боловсролын ба соёл урлагийн байгууллагууд ба эвлэлүүд хотод элбэг байдаг. Их сургуулийн салбар, коллеж, 2 цогцолбор сургууль, 4 ахлах сургууль байдаг.

## Түүх 
Улаангом нь 1686 онд байгуулагдсан гэж үздэг. 1871 онд Дэчинравжаалин хийд нэртэйгээр Улаангом хийдийн суурь тавигдсан. 1600-гаад оны сүүлээр одоогийн Улаангом хотын орчимд үр тарианы тариалан байсан гэсэн түүхэн баримт бий.

## Тээвэр 
Улаангом нь ОХУ-ын хил хүртэл, замаар холбогдсон байдаг бөгөөд эрчим хүчээ ОХУ-аас авдаг. 1 нисэх буудалтай (ULO) ба Улаанбаатар хот руу Аэро Монголиа, Изинис Аэрвэйз компаниудаар байнгын нислэгтэй.

## Уур амьсгал 
Улаангом нь Монголын хамгийн хүйтэн нутгийн нэг юм. Өвөл −52°&nbsp;C хүрдэг бол зун +40°&nbsp;C гаруй градус болтлоо халдаг.2009 оны оны 01 сард шөнөдөө -46° хүрч хүйтэрлээ.

## Аялал жуулчлал 
Улаангом сумын Хархираа багт үзэсгэлэнт Хархираа уулынхаа аманд байрлах аялал жуулчлал амралт зугаалгын бааз байрладаг. Мөн Увс нуурын хөвөөнд жуулчны гэр бааз байрладаг ба 2015 онд Ардчилсан намын хурал тус баазад зохион байгуулагдсан юм.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Увс аймгийн суурин
Ангилал:1686 онд байгуулагдсан
Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо

**Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо** буюу **NBA** () нь эрэгтэй сагсан бөмбөгийн лигүүд дунд хамгийн нэр хүнд бүхий, Хойд Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн лиг юм. 30 багтай, 29 баг нь Америк, 1 нэг нь Канадад харьяалагддаг. НБА нь Хойд Америкийн хамгийн том 4 мэргэжлийн спортын лигийн нэг юм. НБА-гийн тоглогчид нь нэг тоглогчид оногдох жилийн орлогоороо дэлхийн мэрэгжлийн тамирчдын дунд дээгүүр ордог. 

Лиг 1946 оны 6 сарын 6-нд Нью-Йорк хотод Америкийн Сагсан бөмбөгийн Холбоо (, АБ**А**) нэртэйгээр байгуулагдсан. 1949 онд байгуулагдсан Үндэсний Сагсан бөмбөгийн Холбоо (, **НБA**) нь АБА-гийн гол өрсөлдөгч байсан. Багийн оффисууд тус тусдаа байдаг бөгөөд холбооны төв оффис нь Нью-Йорк хотын тавдугаар гудамжны 645, Олимпик Тауэрт байрладаг. НБА Энтертайнмент болон НБА ТВгийн студи нь Нью-Жерси мужийн Секаукус байрладаг.

## Түүх 
### Үүсэл ба нэгдэл 
Америкийн Сагсан бөмбөгийн Холбоог 1946 онд Канад болон Зүүн хойд Америк, өрнөд Америкийг хамруулан хоккейн ордны эзэд байгуулсан. 1946 оны 11 сарын 1-нд Канадын Онтарио мужийн Торонто хотын Мэпл Лийф Гарденс ордонд Торонто Хаскийз баг Нью-Йорк Кингс багтай хийсэн тоглолт лигийн түүхэнд анхны тоглолт байжээ.

## Багууд 
* Atlanta Hawks - Атланта Хоокс
* Boston Celtics - Бостон Сэлтикс
* Brooklyn Nets - Брүүклин Нэтс
* Charlotte Hornets - ШарлоттХорнэтс
* Chicago Bulls - Чикаго Буллз
* Cleveland Cavaliers - Кливленд Кавальерс
* Dallas Mavericks - Даллас Маверикс
* Denver Nuggets - Денвер Наггетс
* Detroit Pistons - Детройт Пистонс
* Golden State Warriors - Гөүлдэн Стэйт Ворриорс
* Houston Rockets - Хьюстон Рокетс
* Indiana Pacers - Индиана Пэйсерс
* Los Angeles Clippers - Лос Анжелес Клипперс
* Los Angeles Lakers - Лос Анжелес Лэйкерс
* Memphis Grizzlies - Мемфис Гриззлийз
* Miami Heat - Майами Хийт
* Milwaukee Bucks - Милуоки Бакс
* Minnesota Timberwolves - Миннесота Тимберволвес
* New Orleans Pelicans - Нью Орлеанс Хорнетс
* New York Knicks - Нью Йорк Никс
* Oklahoma City Thunder - Оклахома Сити Тандер
* Orlando Magic - Орландо Мэжик
* Philadelphia 76ers - Филаделфиа Севентисиксерс
* Phoenix Suns - Финикс Санс
* Portland Trail Blazers - Портлэнд Трэйл Блэйзерс
* Sacramento Kings - Сакраменто Кингc
* San Antonio Spurs - Сан Антонио Спарс
* Toronto Raptors - Торонто Рэпторс
* Utah Jazz - Юта Жазз
* Washington Wizards - Вашингтон Визардс

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* ёсны сайт
Талх

, овъёос, талх]]

**Талх** нь гурил буюу хөх тарианы гурил зэргийг ус, исгэгч, давс зэрэгтэй хольж зуурсан хөрөнгийг исгэж, барьсан хүнсний бүтээгдэхүүн юм.
Мөн жигнэх, шарах зэрэг аргаар талх барьж болдог.
Түүнчлэн үзэм, самар зэргийг хөрөнгөндөө хольж, ороож, дээр нь тавьж барих боломжтой.
Хөрөнгөө нимгэн түрхэж барьдаг, хоолны сода хольж барьдаг талх нь исгэгч хэрэглэлгүйгээр хийж болдог байна.
Талх нь хүн төрөлхтний гол хоолны нэг юм.

## Түүх 
Эртний хүмүүс буудайг үр тариа чигээр нь хүнсэндээ хэрэглэдэг байсан бөгөөд улмаар чулуун дээр тавьж, чулуугаар нүдэн бяцлаад устай хольж чанан, зутан хэлбэртэй болгон идэж эхэлсэн байна. Түүнийг шарвал амт чанараа удаан хадгалдаг болохыг мэдэж, шарах болсон нь анхны талх гэгддэг бөгөөд эртний Месопотамид МЭӨ 6000 жилийн үеэс буудай тариалдаг байсан тул тэр үед талх үүссэн бололтой. Тэр үеийн талханд исгэгч мөөгөнцөр нэмдэггүй байсан тул хөвсгөр биш, хавтгай, хатуу зүйл байсан гэж үздэг.

Зутанг тэр чигээр нь хэдэн өдөр байлгавал, исгэгч мөөгөнцөр болон сүүн хүчлийн нян наалдан, аяндаа исч、гашуун амттай хөрөнгө бий болно. Түүнийг анх муудсан зүйл хэмээн үзэж хаядаг байсан боловч хаялгүй шарсан нь идэж болохоор үл барам хөвсгөр зөөлөн болохыг олж мэдсэнээр иссэн талх бий болжээ. Эртний Египтэд МЭӨ 2000 оны үед аль хэдийн иссэн талхыг мэддэг байв.

Талхыг анх овъёосоор хийдэг байсан боловч улаан буудайн талх нь илүү амттай учир аажмаар ихэнх талхыг улаан буудайн гурилаар хийдэг болжээ. Мөн исэлдлийг түргэсгэхийн тулд исгэгчийг нэмж өгөх болсон байна.

Эртний Ромд бүр талхны мухлагууд хүртэл бий болжээ. Помпей хотод хийсэн археологийн малталтаар тэр үеийн талх илэрсэн байдаг. Тэр үед чулуун тээрмээр буудайгаа тээрэмдэж, гурил болгодог байсан аж. Ерөнхийдөө талх хийх арга нь дундад зууныг хүртэл бараг өөрчлөгдөөгүй юм.

Харин Пийшин бий болсноор талх барих технологи маш хурдан хөгжиж, төрөл бүрийн талх бий болон, өндөр хүчин чадалтай талхны үйлдвэрүүд босчээ.

### Монголд 
## Орц 
Төрлөөсөө хамаарч орц нь ялгаатай боловч, хөрөнгөнд ерөнхийдөө дараах зүйлс орно.
* Гурил
* Хөх тарианы гурил
* Овъёосны гурил
* Эрдэнэшишийн гурил
* Цагаан будааны гурил
* Исгэгч
* Давс
* Элсэн чихэр
* Өндөг
* Сүү
* Цөцгийн тос
* Гахайн өөх

## Нэр төрөл (Улс орноор) 
### Франц 
### Герман 
### Итали 
* Гриссини Grissini
* Панетоне Panetone
* Панини Panini
* Фоккаччиа Foccaccia
* Розетта Rosetta
* Пицца Pizza

### Англи 
* Жигнэмэг biscuit
* Бин scone

### Европийн бусад улс 
* Пирожки

### Хойд Америк 
* Эрдэнэшишийн талх cornbread
* Тортилла tortilla
* Матзо matzo

### Өмнөд Америк 
### Энэтхэг, Ойрх Дорнод 
* Нан Naan

### Хятад 
### Вьетнам 
### Япон 
### Монгол 
* Мантуу
* Гамбир

## Талхыг ашигласан хоол, дахин боловсруулсан бүтээгдэхүүн 
* Хатаасан талх
* Хамбургер
* Хот дог
* Сэндвич

## Мөн үзэх 
* Гурил
* Цөцгийн тос
* Маргарин
* Жимсний чанамал
* Бялуу
* Үйлдвэрийн талх
* Будаа

## Цахим холбоос 

Ангилал:Германы биет бус соёлын өв
Хишигбатын Эрдэнэт-Од

**Хишигбатын Эрдэнэт-Од** ( төрсөн) нь Монголын жүдо, самбо бөхийн тамирчин. Монгол Улсын Гавьяат Тамирчин. 2008 онд зодог тайлсан. Одоо жүдогийн эмэгтэйчүүдийн үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж байгаа. 2009 оны 6 сарын 1-нд охин төрүүлжээ.

## Өсвөр нас 
## Жүдо бөх 
1992, 2000, 2004, 2008 оны зуны олимпод оролцсон.
Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт (2005), Азийн наадмын аварга (1998), Азийн аварга (2001)

## Самбо бөх 
Дэлхийн 5 удаагийн аварга

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:Монголын жүдогийн дасгалжуулагч
Ангилал:Жүдогийн азийн наадмын аварга
Ангилал:Жүдогийн азийн аварга
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1975 онд төрсөн
Ертөнц

**Ертөнц** (Монгол: ᠶᠢᠷᠲᠢᠨᠴᠦ *Йиртинчү*; Төвөд: *Жиктэн*) гэж энгийнээр бидний оршин буй дэлхийг, цаашилбал дэлхий дэх хүн, адгуус, аливаа зүйлсийг тодорхой шинжээр нь нийтэд нь хамтатгахад түгээмэл хэрэглэгддэг үг юм. Мөн орчлонгийн зарим хэсгийг нэрлэхэд хэрэглэгддэг. 

## Одон орны зүгээс 
* Ертөнц, ертөнц дахин, дэлхий ертөнц - дэлхий
* Ертөнцөс - гаригууд
* Нарны ертөнц - нарны аймаг
* Орчлонт ертөнц - орчлон

## Байгалийн шинжлэх ухааны зүгээс 
* Шим ертөнц - газар дэлхий дэх бүх амьд бодис
* Сав ертөнц - газар дэлхий, сансар дахь бүх амьгүй бодис
* Өрнийн ертөнц - Христийн шашны уламжлалт орнууд
* Дорнийн ертөнц - Дорно дахин

## Нийгмийн зүгээс 
* Хүний ертөнц, хүүхдийн ертөнц
* Амьтны ертөнц, далайн ертөнц
* Кино ертөнц, цахим ертөнц гэх мэтээр оршин буй зүйлсийн нийцтэй хэсгүүдийг хамтатган ойлгодог.

## Нэмэр 
* Замбуутив


Ангилал:Байгалийн гүн ухаан
Ангилал:Метафизик
Ангилал:Шашны гүн ухаан
Ангилал:Эсхатологи
Соронзон урсгал

**Соронзон урсгал** нь соронзон орны далайц болон хүчлэгийг тооцож соронзонгийн хэмжээг илэрхийлэх физик хэмжигдэхүүн бөгөөд түүнийг грек үсэг Φ-ээр (фи) товъёолдог. Соронзон урсгалын СИ системийн нэгж нь вебер (Вб) бөгөөд соронзон орны нэгж нь вебер/метр буюу тесла болно.

Ангилал:Цахилгааны тоо хэмжээ 
Ангилал:Соронзон чанар
Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл
Буянт (салаа утга)

**Буянт** (Монгол бичиг: : buyantu, буянту):

* Буянт сум (Баян-Өлгий), Баян-Өлгий аймгийн сум
* Буянт сум (Ховд), Ховд аймгийн сум
* Буянт гол, Ховд аймагт урсдаг гол
* Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал, Улаанбаатар, Монгол улс

## Мөн үзэх
* Буянт хаан (1285–1320), Юань улсын дөрөвдүгээр эзэн хаан
Гантөмөрийн Дашдаваа

**Гантөмөрийн Дашдаваа** нь Монгол улсын жүдогийн тамирчин юм. 
1981 оны 1 сарын 8-нд Улаанбаатар хотод төрсөн. Үндэсний биеийн тамирын дээд сургуулийг багш дасгалжуулагчийн мэргэжлээр төгссөн. Үндэсний шигшээ багийн тамирчин. Бөхийн спортоор 1994 оноос эхлэн хичээллэсэн. Биеийн өндөр 168 см. Жин 73 кг. Тэмцээнд 73 кг-ын жинд барилддаг. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгөн медальтай.

 

Ангилал:1981 онд төрсөн
Ангилал:Монголын жүдоч
Улсын начин

**Улсын Начин**- Үндэсний бөхийн цол. Долоон хошуу даншигт шөвгөрсөн, арван засгийн наадамд үзүүрлэсэн бөхчүүдэд энэ цолыг олгодог байв. Ардын хувьсгалын их баяр наадамд тав эсвэл зургаа давсан бөхчүүд энэ цолыг хүртдэг. Монголын бүх ард түмний спарткиад, Залуучууд оюутны их наадам, үндэсний бөхийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилттай барилдсан бөхчүүдэд мөн олгож байжээ. 
Баяр наадмын хууль гарснаар улсын наадамд тав давсан бөхөд олгоно гэж хуульчилсан.

Улсын начин цол хүртсэн бөхчүүд.

2012
*Ренчинбямбын Пүрэвдагва Архангай Эрдэнэбулган
*Жаргалсайханы Амартүвшин Говь-Алтай Бигэр (Улсын арслан Мөнхбаатараас сэргээш хэрэглэсэн тул 2013 оны 5 сарын 7 нд Улсын харцага цол олгосон.)
*Баатархүүгийн Пүрэвсайхан Ховд Чандмань
*Болдпүрэвийн Сугаржаргал Өвөрхангай Хархорин
2011
*Батзоригийн Батмөнх Төв Баянхангай
*Саруултуяагийн Багахүү Говь-Алтай Бигэр
*Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат Хөвсгөл Төмөрбулаг
*Ширбазарын Жаргалсайхан Завхан Идэр
*Сүхбаатарын Батсуурь Увс Хяргас
*Батмөнхийн Сангисүрэн Өвөрхангай Тарагт
*Батнасангийн Гончигдамба Завхан Их-уул
*Баатарын Сумъяа Өмнөговь Хүрмэн
*Амарын Батмөнх Хөвсгөл Цагаан-үүр
*Баатарын Амарзаяа Архангай Чулуут
*Чулуунбатын Цогбаяр Ховд Эрдэнэбүрэн
*Жаргалсайханы Чулуунбат Баянхонгор Бууцагаан
*Цэдэнбазарын Одбаяр Өмнөговь Ханхонгор
2010
*Чотонгийн Баянмөнх Сэлэнгэ Мандал
*Бямбадоржийн Заяамандах Ховд Чандмань
2009
*Цэдэвийн Содномдорж Хөвсгөл Тосонцэнгэл (2011 онд Улсын харцага)
*Сүхбаатарын Мөнхбат Увс Баруунтуруун (2010 онд Улсын харцага, 2011 онд Улсын аварга)
*Нямаагийн Батзаяа Ховд Чандмань
*Эрдэнэбилэгийн Энхбат Булган Могод
2007
*Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн Завхан Баянтэс

25
Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч

**Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч** буюу өдөр тутмын хэллэгээр **Улаанбаатар xотын дарга** нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлэх чиг үүрэгтэй албан тушаал юм. Улаанбаатар хоттой холбоотой гарсан Монгол Улсын Засгийн Газар, Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлэх, үр дүнг хариуцаж тайлагнах чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Нийслэлийн Засаг дарга нь Улаанбаатар хотын Захирагч байхаар хуульчлан зохицуулсан байдаг. 1924 оноос хойш нийт 35 хүн Улаанбаатар хотын даргаар ажиллаж байжээ. 

## Ажлын алба 
### Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар 
Нийслэл нь Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хувьд нийслэлийн Засаг даргын ажлын алба нь Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар байна. Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар нь нийслэлийн хөгжлийн бодлого, эдийн засаг, төсөв санхүү, хууль эрх зүй, гадаад харилцааны асуудлыг хариуцан ажилладаг.

### Улаанбаатар хотын Захирагчийн ажлын алба 
Улаанбаатар хотын Захирагчийн ажлын алба нь Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газраас тусдаа байх бөгөөд хотын аж ахуй, инженерийн дэд бүтцийн асуудлыг хариуцан ажилладаг. Улаанбаатар хотын Ерөнхий менежер Захирагчийн ажлын албыг удирдана.
* Жанцангийн Батбаясгалан (Үүрэг гүйцэтгэгч) (2020 оны 7 сарын 1-2020 оны 10 сарын 23)
* Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар (2020 оны 10 сарын 23-2023 оны 10 сарын 12)
* Хишгээгийн Нямбаатар (2023 оны 10 сарын 12 өдрөөс)

## Мөн үзэх 
* Монгол Улсын Ерөнхийлөгч

## Эх сурвалж 
Ангилал:Улаанбаатар
Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга
Цагийн бүс

Дэлхийн газар нутгийг 24 цагаар өргөргөөр хувааж улс бүрийн цагийг өөр улстай харьцуулах аргыг цагийн бүс гэнэ. Өргөргийн дагууд улс орнууд нэг цагт оршино, уртрагийн дагуу ихэнхдээ өөр цагт оршдог. Цагийн бүс нь Английн Гринвичээс эхэлж зүүн зүгт тоологддог. Монгол улс Гринвичийн цагаас 8 цагаар түрүүлж цагаа тоолдог. 

## Цахим холбоос
Товчлол

Мэргэжлийн ба давтан хэрэглээний зориулалтаар аливаа үг ба хэллэгийг эхний үсгээр мөн үгэн дэх сонгосон цөөн үсгээр тэмдэглэхийг **товчлол** гэнэ. Жишээ: Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр - МИАТ. 

Товчлол нь хэлний хэрэглээний хязгаарлагдмал хүрээг үүсгэдэг бөгөөд тусгай мэргэжлийн ба нарийн сургалтын орчинд их өргөн хэрэглэгддэг. 

Олон улсын хэрэглээнд улс, байгууллагын нэр болон үндсэн хэл яарианы идэвхтэй үгсийг товчилдог. Дараахь Дэлхийн Баримтын Номоос олон улсын товчлолын бүрэн жагсаалтыг үзнэ үү.

## Гар утасны хэрэглээний товчлол 
Орчин үед гар утасны мессежний хэрэглээ идэвхэжсэнээс улс болгоны хэлэнд үгийн үеэр товчлох үзэгдэл дэлгэрч байна. 2006 онд АНУ-д зөвхөн гар утасны товчлолоор бичсэн роман анх хэвлэгдсэн байна. Жишээ: байна = бна.


Ангилал:Утга зохиолын нэр томьёо
Ангилал:Палеографи
Ангилал:Үг
Испани хэл

**Испани хэл** буюу **кастиль хэл** (испани. *el español, el castellano*) нь дэлхийн 540 сая орчим хүний төрөлх хэл бөгөөд Латин Америкийн орнууд болон Испани улсын албан ёсны хэл юм. Энэтхэг-Европ хэлний аймгийн Итали хэлний бүлэгт багтдаг. Хамгийн ихээр испани хэлээр ярьдаг улс бол Мексик (120 гаруй сая хүн амтай). 

"Испани хэл"-ний испани хэлээрх нэр нь **кастельяно** (castellano) буюу **эспаниол** (español). Өмнөд Америкийн орнуудад кастельяно гэж нэрлэгдэх нь олон ба Мексик, Төв Америк, Карибын орнуудад зөвхөн эспаниол гэж нэрлэдэг.

НҮБ-ын шийдвэрээр 2010 оноос жил бүрийн 4 дүгээр сарын 23-ны өдрийг испани хэлний Өдөр гэж тэмдэглэх болсон.

## Аялга 
* Кастиль аялга
* Леон аялга
* Арагон аялга
* Андалуз аялга
* Галис аялга

## Түүх 
Испани хэл нь Иберийн хойгийг захирч байсан Ромын эзэнт гүрний иргэдийн ярилцдаг хэл болох латин хэлэнд үндэслэсэн бөгөөд хожим Уммайяадын Халифатын нөлөөлөл дор орших үедээ араб хэлний нөлөөнд автаж хөгжсөн хэл юм. Өнөөгийн испани хэлнээ араб хэлнээс дамжин орж ирсэн 4000-5000 орчим үгс бий гэсэн судалгаа бий.

## Тархалт 
Испани хэл нь НҮБ-ийн албан ёсны 6 хэлний нэг (Бусад нь англи хэл, франц хэл, орос хэл, хятад хэл, араб хэл) бөгөөд Испани болон Латин Америкийн 18, Африкийн 1, нийт 20 улсын албан ёсны хэл болно. Испани хэлийг албан ёсны хэлээ болгосон улсуудыг дор жагсаав.
* Европ
** Испани
* Төв Америк
** Мексик, Коста-Рика, Гватемал, Сальвадор, Панам, Хондурас, Никарагуа
* Карибын орнууд
** Куба, Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс, Пуэрто-Рико (АНУ-ын чөлөөт муж)
* Өмнөд Америк
** Колумби, Венесуэл, Эквадор, Перу, Боливи, Чили, Аргентин, Уругвай, Парагвай
* Африк
** Экваторын Гвиней
* Хойд Америк
** АНУ-ын зарим мужууд
**Сервантес институт** ( испани. Instituto Cervantes ) нь 1991 онд тус улсын Гадаад хэргийн яамны харьяанд Испани хэл заах, Испанийн соёлыг түгээн дэлгэрүүлэх зорилгоор байгуулагдсан Испанийн Засгийн газрын байгууллага юм. Гол төв нь Мадрид болон зохиолч Мигель Сервантесийн төрсөн нутаг Алкала де Хенарес хотод байрладаг. Үүний зэрэгцээ Сервантес институт нь таван тивд төлөөлөлтэй бөгөөд нийт хилийн чандад 77 төв үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна.

Сервантес институт нь **испани хэлний Олон улсын конгрессыг** тогтмол зохион байгуулагч юм.

Өмнөх Конгрессууд: Сакатекас (Мексик) 1997 онд, Вальядолид (Испани) 2001 онд, Росарио (Аргентин) 2004 онд, Картахена-де-Индиас (Колумби) 2007 онд, Вальпараисо (Чили) 2010 онд, Кордоба (Аргентин) 2019 оны 3 дугаар сард болж байжээ.

## Мөн үзэх 
* Араб хэл
* Португал хэл
* Хиспаник
* Латин хэл
* Тагалог хэл

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Аргентины хэл
Ангилал:Боливийн хэл
Ангилал:Чилийн хэл
Ангилал:Колумбийн хэл
Ангилал:Коста Рикагийн хэл
Ангилал:Кубын хэл
Ангилал:Доминиканы хэл
Ангилал:Эквадорын хэл
Ангилал:Сальвадорын хэл
Ангилал:Экваторын Гвинейн хэл
Ангилал:Гватемалын хэл
Ангилал:Хондурасын хэл
Ангилал:Мексикийн хэл
Ангилал:Никарагуагийн хэл
Ангилал:Панамын хэл
Ангилал:Парагвайн хэл
Ангилал:Перугийн хэл
Ангилал:Пуэрто-Рикогийн хэл
Ангилал:Испанийн хэл
Ангилал:АНУ-ын хэл
Ангилал:Уругвайн хэл
Ангилал:Венесуэлийн хэл
Цахилгаан эсэргүүцэл

нь электроникийн өнгөт кодоороо танигдаж байна. Түүний хэмжээг омметрийг ашиглан тогтоож болно.]] 

Цахилгаан дамжуулагчаар цахилгаан гүйдэл гүйх үед дамжуулагчаас цахилгаан гүйдэлд саад болж буй хэмжигдэхүүнийг **цахилгаан эсэргүүцэл** гэнэ. Латин цагаан  толгойн R үсгээр тэмдэглэдэг. Эсэргүүцлийн урвуу хэмжигдэхүүнийг цахилгаан дамжуулал гэдэг.

Хэт дамжуулагчаас бусад бүх биет цахилгаан эсэргүүцэлтэй байдаг. Нэгэн жигд хөндлөн огтлолын талбайтай биетийн эсэргүүцэл нь түүний цахилгаан эсэргүүцэх чадвар болон уртад шууд пропорциональ, хөндлөн огтлолын талбайд урвуу пропорциональ хамааралтай байдаг:

:R = {l \cdot \rho \over S} \,

энд
:"l" нь биеийн урт
:"S" нь биеийн хөндлөн огтлолын талбай
:"ρ" нь материалын хувийн эсэргүүцэл юм

Цахилгаан эсэргүүцэл нь зарим талаараа механикийн үрэлтийн ойлголттой төстэй байдаг. Цахилгаан эсэргүүцэлийн СИ ситемийн нэгж нь ом бөгөөд түүнийг Ω грек үсгээр товъёолдог. Биеийн эсэргүүцэл нь тухайн биеийн өгөгдсөн хэсгийн потенциалын ялгаварын хувьд түүгээр нэвтрэн өнгөрөх цахилгаан гүйдлийн хэмжээг тодорхойлдог.

:R = \frac{U}{I}

энд
:*R* нь биеийн эсэргүүцэл, омоор хэмжигдсэн бөгөөд омыг J·s/C2-ээр илэрхийлж болно
:U биеийн тухайн хэсгийн потенциалын ялгавар, вольтоор илэрхийлэгдэнэ
:*I* биеээр гүйх цахилгаан гүйдэл, ампер

Энэхүү харьцааг Омын хууль гэдэг.

Олон янзын материал, мөн нөхцөлөөсөө хамаараад цахилгаан эсэргүүцэлийг потенциалын ялгаварын хэмжээ болон гүйдлийн хэмжээнээс хамаардаг гэж үзэж болохгүй. Эсэргүүцэл R нь потенциалын ялгаварын хэмжээ болон гүйдлийн хэмжээнээс хамаарахгүй тогтмол бөгөөд тухайн биетийн хувийн шинж чанараас хамаардаг.


Ангилал:Цахилгаан соронзон
Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Сэлэнгэ мөрөн

thumb|Хөвсгөл аймагт Сэлэнгэ мөрөн
thumb|Агаараас харагдах мөрний мурилзаа

**Сэлэнгэ мөрөн** нь Монгол улсын гол мөрдийн үндсэн усан сүлжээ бөгөөд том жижиг бүх цутгал голуудыг оролцуулбал усан сүлжээний уртын нийлбэр 20000 км хүрнэ. Өөрөөр хэлбэл Монголын гол мөрний нийт уртын 40 гаруй хувь нь Сэлэнгэ мөрний тогтолцоонд хамрагддаг байна. 

Дэлгэр, Идэр хоёр голын бэлчрийг Сэлэнгийнх гэж үзвэл Сэлэнгэ мөрний нийт урт 1024 километр, түүнээс 615 км нь тус улсын нутагт байна. Сэлэнгэ мөрний талбайн хэмжээ 447000 хавтгай дөрвөлжин км бөгөөд үүний 55 хувь буюу 282000 хавт.дөр.км нь манай орны нутаг дэвсгэрт оногдоно. Сэлэнгийн тогтолцоонд хамаарах нийт голын талбай Умард мөсөн далайн талбайн 87,3 хувь, манай орны нутаг дэвсгэрийн 28 хувийг тус тус эзэлж байна. 

Голын эхний хэсэгт голдрилын өргөн 60-70 м, салаа татуурын өргөн 10-25 м, цээл цүнхэлдээ 2,5-3,0 м байснаа адаг руугаа голдрилын өргөн 100-250 м, усны гүн харгиа боргиотой газраа 1,0-2,0 м, цээл цүнхэлдээ 4-5 м хүрдэг. 

Сэлэнгэ мөрөн усны найрлага, химийн бүтцээр манай орны томоохон голууд дотор хамгийн их эрдэсжилтэйд тооцогдох ба гидрокарбонатын ус бүхий голуудад хамаарна. Сэлэнгэ мөрөнд манай орны томоохон гол мөрөн болох Дэлгэр, Идэр, Хануй, Эг, Орхон зэрэг голууд цутгана.

Сэлэнгэ мөрний эрэг дагуу үржил шимт уужим хөндийтэй. Татам дагууд нь шинэс, улиас бүхий өтгөн бургас, бут сөөг ургана.

Сэлэнгэ мөрөн 1751, 1785, 1830, 1864, 1867, 1869, 1872, 1897 онуудад ихээхэн хэмжээгээр үерлэж байсан баримт бий. Сэлэнгэ мөрөн 11 сарын хоёрдугаар хагасаас дараах оны 4 сарын хууч хүртэл 140-185 хоног хөлддөг. Мөсний зузаан нь 67-167 см байна. Усны температур нь өвөл 0 хэм хүртэл хөрдөг бөгөөд 1973 онд оны зун нэмэх 25 градус хүртэл халж байжээ.

Сэлэнгэ мөрөн нь Байгал нуурын хамгийн том цутгал гол бөгөөд Байгал нуурт жилд ордог усны 50 хувийг Сэлэнгэ мөрөн хангадаг, дэлхийн цэнгэг усны нөөцийн 20 хувийг бүрдүүлэгч Байгал нуурын хамгийн чухал, хамгийн том цутгал юм. 

Сэлэнгэ мөрний адаг нь маш өвөрмөц бөгөөд нуур луу задарч, олон садраа үүсгэн цутгадаг байна. Садраа нь маш том ба 680 км² талбай үүсгэдэг байна.

Усны дундаж зарцуулалт Орос, Монголын хилийн ойролцоо 310 м³/сек, 127 км, цаана адагтаа 935 м³/сек зарцуулдаг байна.

Сэлэнгэ мөрөн нь 26 зүйлийн загастай бөгөөд агнуурын ач холбогдолтой загас үүнд: цурхай, зэвэг, алгана, булуу цагаан, хадран, улаан нүдэн, гутаарь гэх мэт. Агнуурын үнэт загас үүнд: сибирь хилэм, тул, омуль гэх мэт.

Сэлэнгэ мөрөн нь маш үзэсгэлэнт хөндийгөөр урсдаг юм. Ялангуяа Эг-Сэлэнгэ, Орхон-Сэлэнгийн бэлчир нь маш их үзэсгэлэнтэй юм. Энэ бүс газарт аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломжтой. Сэлэнгэ мөрөн нь хилэм загасны гол нүүдэллэдэг, түрсээ шахдаг газар нь юм.

## Цахим холбоос 
## Зүүлт тайлбар 
Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Буриадын гол мөрөн
Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн гол мөрөн

Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн
Гар утас

**Гар утас** гэдэг нь харилцаа холбооны зөөврийн хэрэгсэл юм. Гар утасны хэрэглээ нь нийгмийн харилцаанд маш хүчтэй нөлөөлж хүмүүсийн харилцааны бүлгийн мэдээлэл дамжуулалтыг шинэ эрчимтэй түвшинд хүргэж байгаагаараа онцлог юм. Хэрэглээний хэлбэрт нь яриа дамжуулах, зурвас солилцох, зураг ба видео дамжуулах аргууд багтана. Түүнчлэн хэрэглээний жижиг цахим хэрэгслийг (зураглуур, дүрс бичүүр, халаасны тооцоолуур, зөөврийн  тоглуулагч г.м.) гар утасанд багтаах хандлага идэвхижиж байна.


Ангилал:Харилцуур утас
Ангилал:Цахилгаан соронзонгийн саадын эх үүсвэр