open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Томас Ньюкомен

**Томас Ньюкомен** (англи. *Thomas Newcomen*; 1663 оны 2-р сарын 28-нд Дартмут хотод төрсөн —1729 оны 8-р сарын 7-нд  Лондонд нас барсан) — английн зохион бүтээгч. Анхны дулааны (уурын машин) хөдөлгүүр буюу Ньюкомны уурын машин гэгддэг машиныг зохион бүтээгч юм. 

Ньюкомен уурын машиныг Английн нүүрс, хүдрийн уурхайд, мөн Франц, Германд голчлон уул уурхайн салбарт өргөнөөр ашигладаг байсан бөгөөд заримдаа томоохон хотуудыг усаар хангахад мөн ашигладаг байжээ. Овор хэмжээ ихтэй, жигд бус ажилладаг тул их хэмжээний түлш зарцуулдаг байсан учраас үйлдвэрлэлийн хэрэгцээг хангахгүй, бүх нийтийн хөдөлгүүрийн түвшинд хүрээгүй өндөр мэргэшсэн зориулалтаар ашигладаг байв. Энэ нь Жэймс Ваттын уурын хөдөлгүүрийг бий болгох үндэс суурь болсон юм.

Томас Ньюкомены гавьяа бол механик ажил хийхэд уурыг ашиглах санааг анх хэрэгжүүлсэнд байдаг юм. 

Их Британийн Техникийн түүхчдийн нийгэмлэг түүний нэрэмжит болсон байна.

Тэрээр 1729 оны 8-р сарын 7-нд Лондон хотод нас баржээ.
Тооцооллын геометр

## Тооцооллын геометр
Тооцооллын геометр нь геометрээр илэрхийлэгдэх алгоритмуудыг судлахад зориулагдсан компьютерийн шинжлэх ухааны салбар юм. Тооцооллын геометрийг бодож байх үед зарим нэг геометрийн бодлого урган гарч ирдэг бөгөөд энэ нь бүгд тооцооллын геометрийн нэг хэсэг. Бидний одоо ашиглаж буй тооцооллын геометр хөгжөөд удаагүй байгаа ч “тооцоолол” гэгч зүйл нь эрт үеэс улбаатай салбаруудын нэг юм.

Тооцоолол дахь нарийн төвөгтэй зүйлс нь тооцооллын геометрийн нэг хэлбэр бөгөөд алгоритм хэдэн арван эсвэл хэдэн зуун сая практик агуулгыг ч агуулж болдог. Ийм олонлогуудын хувьд O(n²) болон O(n log n)-ийн ялгаа нь тооцоолол дахь өдөр болон секундын зөрүү байх талтай.

Компьютер график, компьютерийн тусламжтай гаргасан дизайн ба түүний үйлдвэрлэл (CAD/CAM) зэрэг нь тооцооллын геометрийг өөрийн гэсэн “салбар” болгоход тодорхой түлхэц болсон ч түүний олон “асуудал” нь сонгодог шинжтэй, тиймээс түлхүү математик талдаа суурилсан гэж харагддаг.

Тооцооллын геометрт олон чухал программ бүхий зүйлс байх ба үүнд робот техник (хөдөлгөөн төлөвлөлт, харагдахуйц асуудлууд), газарзүйн мэдээллийн систем (GIS) (геометрчилсэн байршил болон хайлт, маршрут), нэгдсэн хэлхээний зураг төсөл (IC-ийн геометрийн зураг төсөл ба баталгаажуулалт), компьютерийн тусламжтай гаргасан инженерийн зураг төсөл (CAE) (тор үүсгэх), болон компьютер алсын хараа (3D дүрслэл сэргээн босгох) гэх мэт зүйлс багтдаг.
Төгсийн Сугар

**Төгсийн Сугар** (1948 оны 7-р сарын 13-нд Өмнөговь аймгийн Ханхонгор суманд төрсөн- 2007 оны 6-р сарын 19-нд нас барсан) -Монгол Улсын Гавьяат нисгэгч /1993/ , Хүндэт хилчин, бэлтгэл хурандаа. 

## Намтар 
Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын дунд сургуульд сурч төгссөн.

ЗХУ-ын Фрунзе хотын Цэргийн Нисэхийн нэгдсэн сургуульд МИ-4 нисдэг тэрэгний 2-р нисгэгчээр, 1979 онд ЗХУ-ын Кремчук хотод МИ-8 нисдэг тэрэгний захирагчаар, 1994 онд ОХУ-ын Санкт-Петербург хотод МИ-8, МТВ нисдэг тэрэгний багш нисгэгчээр тус тус сурч төгсжээ.

1970 оноос Монголын Ардын цэргийн 109-р анги, Хилийн цэргийн 0200-р ангид 2-р нисгэгч, нисдэг тэрэгний захирагч, багш нисгэгч, эскадрилийн нислэг эрхэлсэн орлогч, эскадрилийн захирагч зэрэг ажлуудыг тасралтгүй хийсэн. ЯК-18, АН-2 онгоц, МИ-4, МИ-8, МИ-8МТВ нисдэг тэргээр 9 мянган цаг буюу 2 сая км агаарын замыг туулжээ. Т.Сугар Монгол улсын хилийн дагуу нисдэг тэргээр хөөрөлт буулт үйлдэж, талбай сонгох, улсын хилийн багана, тэмдэгтийг нисдэг тэргээр хилийн торгон шугам дээр байрлуулах, хилийн шугамын зургийг агаараас авах, хил зөрчигчдийг олох, үер цас, шуурганаас хилчдийн амь насыг, улс нийгмийн өмч хөрөнгийг аврах, төр засгийн тэргүүн, гадаадын төлөөлөгчдөд үйлчлэх зэрэг ажлыг үр бүтээлтэй гүйцэтгэж иржээ.

Т.Сугар шүхрийн спортоор 25 жил хичээллэж Д-1, Т-4, УТ-15, ЯК-12 зэрэг спортын болон үйлдвэрлэлийн зориулалтаар 1885 удаагийн шүхрийн үсрэлт үйлдэж, 1972 онд шүхрийн спортын мастер цол хүртэж, хот, улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд алт, мөнгө, хүрэл медаль удаа дараа авч байжээ.

Т.Сугар "ЯК-18", "Ми-8" нисдэг тэргээр тасралтгүй 36 жил нислэг хийхдээ Монгол Улсын хил хамгаалах, хилийн аюулгүй байдлыг хангах, Засгийн газрын тусгай нислэг болон гамшигтай тэмцэх үүргийг амжилттай гүйцэтгэж ирсэн байна. Төр засаг, ард түмнийхээ төлөө чин шударгаар хүчин зүтгэснийг нь үнэлж 1993 онд Монгол Улсын "Гавьяат нисгэгч" цол, Цэргийн гавьяаны одон, Цэргийн хүндэт медаль, Зэвсэгт хүчний болон Ардын хувьсгалын ойн медалиуд, Монгол Улсын "Хүндэт хилчин", тэмдэг, Монгол Улсын спортын мастер цол, тэмдгээр тус тус шагнажээ.
Сарлаг тоших цагаар

**«Сарлаг тоших цагаар»** ― 1992 онд Монгол улсад Монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Гомбосүрэнгийн Мөнхбаяр

**Гомбосүрэнгийн Мөнхбаяр** (1964 оны 12-р сарын 11-нд төрсөн)  -Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар 2008-2012 онд ажиллсан,  Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Турк Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар 2021-2025 онд ажилласан.

## Намтар 
* 1984-1989 онд ЗХУ-ын Свердловск хотын Уралын Политехникийн Их сургууль төгссөн.
* 1995-1997 онд Монгол Улсын Техникийн Их сургуульд сурч төгссөн.
* 1990-1991 онд ОСНАА-н 6 дугаар конторын инженер
* 2004-2007 онд Улаанбаатар хотын ерөнхий менежер.
* 2004, 2008, 2012 онуудад МАН-аас нэр дэвшиж, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд Төлөөлөгчөөр сонгогдож байсан.
Судалгааны арга зүй

Судалгааны арга зүй нь "санал асуулгын аргыг судлах" юм. Судалгааны арга зүй нь хүн амын судалгаанд төвлөрдөг хэрэглээний статистикийн салбар болохын хувьд хүн амаас бие даасан нэгжээс түүвэр авах, асуулга бүрдүүлэх, судалгаанд өгсөн хариултын тоо, нарийвчлалыг сайжруулах арга зэрэг судалгааны мэдээлэл цуглуулах холбогдох арга техникийг судалдаг. Судалгааны арга зүй нь хариултгүй байж болох нэг буюу хэд хэдэн асуулт асуудаг арга хэрэгсэл эсвэл журамд чиглэгддэг. 

Судлаачид судалж буй хүн амын талаар статистикийн дүгнэлт гаргах зорилгоор статистикийн судалгаа хийдэг; Ийм дүгнэлт нь ашигласан судалгааны асуултаас ихээхэн хамаардаг. Олон нийтийн санал асуулга, нийгмийн эрүүл мэндийн судалгаа, зах зээлийн судалгаа, засгийн газрын судалгаа, тооллого зэрэг нь хүн амын талаархи асуултанд хариулахын тулд судалгааны аргачлалыг ашигладаг тоон судалгааны жишээ юм. Хэдийгээр тооллого нь "түүвэр"-ийг оруулаагүй ч санал асуулга, ярилцлага авагчид, хариу өгөхгүй дагах арга техник гэх мэт судалгааны арга зүйн бусад асуудлуудыг багтаадаг. Судалгаа нь маркетингийн судалгаа, сэтгэл судлал, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ, социологи зэрэг бүх төрлийн олон нийтийн мэдээлэл, судалгааны салбарт чухал мэдээлэл өгдөг
Байгалийн хиймэл дагуул

Сар дэлхийг тойрон эргэдэгтойрон эргэдэг одон орны биет юм. Байгалийн хиймэл дагуулыг дэлхийн сарнаас гаралтай сар гэж нэрлэдэг. Нарны аймагт нийт 288 байгалийн хиймэл дагуул агуулсан зургаан гаригийн хиймэл дагуулын систем байдаг. Одон орон судлаачид одой гариг ​​гэж тооцогддог долоон биет нь байгалийн хиймэл дагуултай байдаг: Оркус, Плутон, Хаумеа, Куаоар, Макемаке, Гонггонг, Эрис.[1] 2022 оны 1-р сарын байдлаар, байгалийн дагуултай нь тогтоогдсон өөр 447 жижиг гариг ​​байна.[2] Нэг гараг ихэвчлэн түүнийг тойрон эргэлдэж буй байгалийн хиймэл дагуулаас дор хаяж 10,000 дахин их масстай бөгөөд үүнээс хамаагүй том диаметртэй байдаг.[3] Дэлхий-Сарны систем нь Нарны аймгийн өвөрмөц үл хамаарах зүйл юм; 3,474 километр (2,158 миль) өргөнтэй сар нь дэлхийн диаметрээс 0,273 дахин том бөгөөд массынх нь 1⁄80 орчим юм.[4] Дараагийн хамгийн том харьцаа нь Далай ван-Тритон систем 0.055 (1-ээс 4790 орчим массын харьцаатай), Санчир-Титан систем 0.044 (Дэлхий-Сарны системийн хажууд байгаа хоёр дахь массын харьцаа, 1-ээс 4220), Бархасбадь-Ганимед систем 0.038, Тэнгэрийн ван-Титаниа систем 0.031. Одой гаригуудын ангилалд Харон хамгийн том харьцаатай бөгөөд Плутоны диаметр 0.52, массын 12.2% байна.

## Сар 
"Сар" гэж тооцогддог зүйлд тогтоосон доод хязгаар байхгүй. Нарны аймгийн гаригийг тойрон эргэлддэг байгалийн огторгуйн биет бүрийг нэг километрийн өргөнтэй сар гэж үздэг ч Санчир гаригийн цагираг доторх шууд ажиглагдаагүй аравны нэг хэмжээтэй биетүүдийг сар гэж нэрлэдэг. саранцарууд. Дактил зэрэг жижиг астероидын дагуулуудыг (астероидын байгалийн хиймэл дагуулууд) мөн саран гэж нэрлэдэг.[12] Дээд хязгаар нь бас тодорхойгүй байна. Хоёр тойрог эргэдэг биеийг заримдаа анхдагч болон хиймэл дагуул гэхээсээ илүү давхар гариг ​​гэж тодорхойлдог. 90 Antiope гэх мэт астероидуудыг давхар астероид гэж үздэг боловч сар гэж юу болохыг тодорхой тодорхойлохыг албадаагүй байна. Зарим зохиогчид Плутон-Харон системийг давхар (одой) гариг ​​гэж үздэг. Сар гэж тооцогддог хамгийн нийтлэг[ишлэл шаардлагатай] хуваах шугам нь барицентр нь том биеийн гадаргуугаас доогуур байгаа эсэхээс хамаардаг боловч энэ нь зай болон харьцангуй массаас хамаардаг тул зарим талаараа дур зоргоороо байдаг.
Дифференциал геометр

## Дифференциал геометр
Дифференциал геометр нь  геометрийн гөлгөр дүрс болон гөлгөр гадаргууг, нөгөө талаараа “гөлгөр олон талт” ч гэж нэрлэгддэг дүрсүүдийг судлан шинжилдэг салбар юм. Дифференциал тооцоолол, интеграл тооцоолол, шугаман алгебр, олон шугаман алгебрийн техникүүдийг ашигладаг. Уг салбарын гарал үүсэл нь эрт дээр үед бөмбөрцгийн геометрийг судалж эхэлсэнээс улбаатай ба Энэхүү салбар нь мөн одон орон судлал, дэлхийн геодез, “Лобачевскийн” гипербол геометрийн судалгаатай холбогдон яригддаг. Гөлгөр орон зайн хамгийн энгийн жишээ бол гурван хэмжээст Евклидийн орон зай юм. Түүний хавтгай болон сансрын муруй, гадаргуу хэмээх хэлбэрүүдийг судалсан судалгаа нь 18-19-р зуунд одоогийн дифференциал геометрийн хөгжлийн үндэс болсон.

19-р зууны сүүлч үеэс дифференциал геометр нь олон талт геометр дээр тулгуурлан геометрийн бүтцийг ерөнхийд нь авч судалдаг салбар болсон. Геометрийн бүтэц гэдэг нь хэмжээ, зай, хэлбэр, эзлэхүүн болон бусад чанаруудыг тодорхойлдог ойлголт юм. Жишээ нь, Риманы геометрийн хувьд зай болон өнцгүүдийг тодорхойлдог бол, симплектик геометрт эзлэхүүнийг тооцоолдог, конформ геометрийн хувьд зөвхөн өнцгүүдийг тодорхойлдог бол, хэмжээсийн онолын хувьд орон зайн дээрх тодорхой талбайг тодорхойлдог. Дифференциал геометр нь ямар нэгэн нэмэлт геометрийн бүтэцэд тулгуурлдаггүй бөгөөд олон талт шинж чанарын дифференциал топологитой нягт холбоотой. Дифференциал геометр нь “дифференциал тэгшитгэлийн онол”-ын геометртэй холбоотой бөгөөд өөрөөр “геометрийн анализ” ч гэж нэрлэгддэг.

Дифференциал геометр нь математик болон байгалийн шинжлэх ухаан, түүнтэй холбоотой программуудыг олоход ашиглагддаг. Энэхүү дифференциал геометрийн хэллэг нь Альберт Эйнштейний харьцангуйн ерөнхий онолд, мөн дараа нь физикчид квант талбайн онолдоо, “бөөмийн физикийн стандарт загвар”-ыг боловсруулахад тус тус ашиглагдсан байдаг. Дифференциал геометр нь физикээс гадна хими, эдийн засаг, инженерчлэл, удирдлагын онол, компьютер график болон компьютерийн алсын хараа, мөн саяхнаас машин сургалт гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдсээр байна.
Ухрах болон Урагшлах хөдөлгөөн

Ухрах болон Урагшлах хөдөлгөөн 
Ухрах хөдөлгөөн гэж одон оронд төв биетийн эргэлтийн эсрэг чиглэлд хөдөлж байгаа объектын тойрог зам эсвэл эргэлтийн хөдөлгөөн юм. Энэ нь мөн объектын тодорхой эсвэл налуу тэнхлэгийг дүрсэлдэг. Урагшлах эсвэл шууд хөдөлгөөн бол төв биетийн эргэлтийн чиглэлд нийцсэн илүү ердийн хөдөлгөөн юм. Гэсэн хэдий ч “ухрах” болон “урагшлах” хөдөлгөөн нь тодорхой биетээсээ өөр объектод ч хамаарч болдог. Эргэлтийн чиглэл алсын зайтай од гэх мэт инерцийн хүрээгээр тодорхойлогддог.
Нарны аймагт зарим сүүлт одуудаас бусад нарны эргэн тойрон дахь гараг, объектууд урагшлах хөдөлгөөнтэй. Нарны хойд туйлаас ажиглавал тэд цагийн зүүний эсрэг чиглэлд Нар тэнхлэгээрээ эргэдэгтэй адил нарыг тойрдог. Сугар болон Тэнгэрийн ваныг эс тооцвол гарагуудын өөрсдийн тэнхлэгээрээ эргэх хөдөлгөөн нь мөн урагшлах хөдөлгөөнтэй юм. Ихэнх байгалийн дагуулууд гарагуудын эргэн тойронд урагшлан тойрох замтай байдаг. Тэнгэрийн ваны дагуулууд түүний эргэх чиглэлд хөдөлдөг бөгөөд энэ нь нараас ухарч байдаг. Ихэнх ердийн дагуулууд түрлэгээ хязгаарласан ухрах хөдөлгөөнтэй. Бүх урагшлах дагуулууд жижиг бөгөөд гарагуудаасаа хол зайтай байдаг ч Далай ваны Тритон дагуул том бөгөөд ойр байдаг. Бүх ухрах чиглэлтэй дагуулуудыг  гарагуудад таталцахаасаа өмнө тусдаа үүссэн гэж үздэг. 
Дэлхийн сул налуутай хиймэл дагуулуудыг урагшлах тойрог замд байршуулдаг учир нь бага түлш зарцуулдаг.
Нарны аймгийн судлагдахууны түүхэн товчоо

Энэ нь сансрын хөлөг хөөргөх огноогоор нарны аймгийн судалгааны үйл явдлын товч болно. Үүнд:
Сарыг судлах болон Нарны аймгийг шинжилэхээр дэлхийн тойрох замаас гарсан(эсвэл хөөргөсөн боловч бүтэлгүйтсэн)  бүх сансрын хөлгүүд,  
Дэлхийн тойрог замд гаргасан цөөн тооны онцгой сансрын хөлгүүд хамаарна. 
Үүнд ороогүй зүйлс:
Олон зуун дамнаж үргэлжилсэн газрын дурангийн ажиглалтууд, 
Дэлхий тойрог замд ажиллаж буй ихэнх хиймэл дагуулууд,
Нарны аймгийг судлахаас бусад зорилготой дэлхийн тойрог замыг орхин одсон сансрын судлагдахуунууд (жишээлбэл, алслагдсан галактикууд болон цацраг туяаны ажиглалтын дурангууд...)  
Хөөргөлтөд бүтэлгүйтсэн судлагдахуунууд, 
Энд дурдагдсан архив, огноонууд нь хожуу тэмдэглэгдсэн байж болно. Зарим тохиолдолд нилээд хожим анхаарал татсан байдаг (Жишээлбэл, “Voyager 2” 1977 оны 8 дугаар сарын 20нд хөөрсөн боловч 1989 он хүртэл Далай ванд хүрээгүй).
Уортоны сургууль

Уортон сургууль (/ˈhwɔːrtən/ WHOR-tən) нь Филадельфи дахь Ivy League хувийн судалгааны их сургууль болох Пеннсильванийн Их Сургуулийн бизнесийн сургууль юм. 1881 онд Bethlehem Steel-ийг үүсгэн байгуулагч Жозеф Уортоны хандиваар байгуулагдсан Уортон сургууль нь дэлхийн хамгийн эртний коллежийн бизнесийн сургууль бөгөөд Ivy League Бизнесийн зургаан сургуулиудын нэг юм. Уортоны сургууль бол АНУ-д хамгийн олон тэрбумтныг төрүүлсэн бизнесийн сургууль юм.

Уортоны сургууль бакалавр, магистрын зэрэг олгодог бөгөөд Уортоны эрдэм шинжилгээний хэлтэст 18 гаруй салбарт төвлөрсөн. Бакалаврын зэрэг нь бизнесийн үндсэн ур чадварууд дээр төвлөрсөн бизнесийн ерөнхий зэрэг. Төгсөлтийн түвшинд Бизнесийн удирдлагын магистрын хөтөлбөрийг хууль, инженерийн болон улсын сургуулиудын хамтарсан зэрэгт хамтарч суралцах хос сургалттай хамт суралцаж болно. 

Нэмэлтээр нягтлан бодох бүртгэл, санхүү, үйл ажиллагаа, статистик болон бусад эрдэм шинжилгээний хэлтсүүдээс гадна докторын болон докторын дараах хөтөлбөрүүд нь их сургуулийн бусад сургуулиудтай хамтран хэд хэдэн дипломын хөтөлбөрийг ивээн тэтгэдэг.

Түүх

Филадельфийн уугуул Жозеф Уортон аж үйлдвэрийн металлургийн удирдагч байсан бөгөөд Америкийн Никель компани болон Бетлехем Стил Корпорейшнээр дамжуулан хөрөнгөө хуримтлуулсан юм. Уортоны бизнес өргөжихийн хэрээр АНУ-д бизнесийн мэдлэгийг зөвхөн дагалдан суралцах системээр дамжуулан заадаг байсан бөгөөд ийм систем нь аж үйлдвэрийн хоёрдугаар хувьсгалын үед илүү өргөн цар хүрээтэй эдийн засгийг бий болгоход тохиромжгүй гэдгийг ойлгожээ.
Энх тайван албадан сахиулах

Энхийг тайванийг албадан сахиулах гэдэг нь мөргөлдөөнд энх тайвныг тогтоохын тулд янз бүрийн тактик ялангуяа цэргийн хүчийг ашиглах явдал юм.Энхийг сахиулах ажилгаа нь энх тайванийг албадан сахиулах ажиллагаанаас ялгаатай нь хамгаалалтын бус зэвсэгт хүчин ашиглахыг зөвшөөрдөг.VII бүлэгт дүрмийнхээ бүлэгт заасанаар Аюулгүй зөвлөлөөрөө дамжуулан зөвхөн НҮБ энхийг сахиулах ажиллагаанд зөвшөөрөл олгох чадвартай.

Энхийг сахиулах ажиллагаа нь энх тайванийг албадан сахиулах үйл ажиллагааг ерөнхийд нь гал зогсоох хэлэлцээрээс энх тайваныг тогтоох эсвэл НҮБ аас шаардсан энх тайваныг хэрэгжүүлэхэд ашигалдаг гэдгээрээ ялгаатай.Энх тайванг албадан сахиулах нь энхийг сахиулах ажиллагаанаас илүү цэргийн хүч шаарддаг тул хүнд зэвсэгт хүчин гүйцэтгэдэг.Гэсэн хэдий ч энх тайванг албадан тогтоох нь хязгаарлагдмал учир нь энэ үйлдэл нь мөргөлдөөн үүсэгсэн асуудлууыг шийдвэрлэхгүй.Энхийг сахиулах нь хэд хэдэн орны боловсон хүчнийг ашигладаг бол энхийг албадан сахиулах ажиллагаа нь ихэвчлэн нэг муж эсвэл жижиг мужуудын эвслээс гаралтай.

Энх тайванг албадан сахиулах ажиллагааны хамгийн тод хоёр жишээ бол Солонгосын дайн ба Персийн булангийн дайн юм.Аль ч тохиолдолд хууль бус түрэмгийллийн дайны нэг хэсэг болгон өөр улсруу довтолсон боловч НҮБын цэргүүд дарж авсан.
Хабблийн хууль

thumb
**Хабблийн хууль** (эсвэл Хаббль–Леметрийн хууль) нь физикийн сансар судлалд галактикууд Дэлхийгээс зайтай байх тусам илүү хурдан холдож байгааг ажигласан ажиглалт юм. Өөрөөр хэлбэл, галактик Дэлхийгээс хэр хол байна, төдий чинээ хурдан холддог. Галактикийн холдох хурдыг ихэвчлэн улаан шилжилтийг хэмжих замаар тодорхойлдог. Энэ нь тухайн галактикаас гарч буй гэрлийн давтамжийн шилжилт юм.

Хабблийн хуулийг 1929 онд Эдвин Хабблийн хэвлүүлсэн судалгааны ажлаар тайлбарладаг боловч огторгуй тодорхой хэмжээгээр тэлж байж болох тухай санааг анх 1922 онд Александр Фридман ерөнхий харьцангуйн тэгшитгэлээс гарган авсан юм. Фридманы тэгшитгэлүүд огторгуй тэлж байж болохыг харуулж, хэрэв тийм бол тэлэлтийн хурдыг тооцоолсон байдаг. Хабблиэс өмнө, 1922 болон 1924 онд одон оронч Карл Вильгельм Виртц өөрийн цуглуулсан өгөгдөл дээр үндэслэн жижигхэн, бүдэг харагддаг галактикууд илүү их улаан шилжилт үзүүлдэг болохыг, үүгээрээ илүү холын галактикууд ажиглагчийн зүгээс хурдан холддог болохыг дүгнэсэн.

1927 онд Жорж Леметр алслагдсан биетүүдийн холдох хурд ба тэдгээрийн зайны пропорциональ харьцааг ажигласнаар огторгуй тэлж байж магадгүй гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн. Тэрээр энэ харьцааны утгыг тооцоолж, хоёр жилийн дараа Хаббль огторгуйн тэлэлтийг баталж, илүү нарийвчилсан утгыг тодорхойлсны дараа энэ утгыг Хабблийн тогтмол гэж нэрлэх болсон.

Хаббль обьектуудын улаан шилжилтээс тэдгээрийн холдох хурдыг гаргаж авсан. Улаан шилжилтийг 1917 онд Весто Слифер хэмжиж, хурдтай хамаатуулан тайлбарласан байдаг. Слиферийн хурдны утгуудыг, мөн Хенриетта Сван Левиттийн галактикуудын зайг тооцоолсон аргачлалтай нэгтгэснээр Хаббль огторгуйн тэлэлтийн хурдыг илүү нарийн тооцоолох боломжтой болсон юм.
Парлел шулуун

Геометрийн ухаанд параллель шулууны аксиом буюу Евклидийн тав дахь аксиом нь Евклидийн "Элементүүд " хэмээх бүтээлээр алдартай.Энэ нь хоёр хэмжээст геометрид дараах зүйлийг заадаг:Хэрэв шулуун хэсэг нь хоёр шулууныг огтолж нэг талд нь байгаа дотоод хоёр өнцөг нь хоёр тэгш өнцөгөөс бага байвал эдгээр шулуунуудыг хязгааргүйгээр сунгавал өнцгүүдийн нийлбэр хоёр тэгш өнцөгөөс бага талд уулзана.

Энэхүү аксиом нь  шууд параллель шулуунуудын тухай өгүүлдэггүй харин параллель байдлын холбогдолтой аксиом юм .Евклид параллель шулуунуудын тодорхойлолтыг "Элементүүд бүтээл " номын 23р тодорхойлолтод таван аксиомоо дурдахаас өмнө өгсөн байдаг.

Евклийн геометр гэдэг нь евклидийн бүх аксиомуудыг үүнд параллель шулууны аксиомыг багтаасан геометрийг судалдаг салбар юм.Удаан хугацааны туршид энэхүү аксиомыг илэрхий ойлгомжтой зайлшгүй үнэн мэт үздэг байсан боловч нотолгоог нь гарагхад хүндрэлтэй байсан.Эцэст нь уг аксиомыг эргүүлж өөрчлөн авч үзэхэд өөр хувилбар геометрүүд үүсэж болохыг тогтоосон.

Евклидийн биш геометр гэж параллель шулууны аксиом хүчин төгөлдөр бус геометрийг нэрэлдэг.Харин евклидийн 5 дахь аксиомыг үл хамааруулан (өөрөөр хэлбэл эхний дөрвөн аксиомыг л орчин үеийн утгаар нь хүлээн авдаг) геометрийг абсолют геометр( заримдаа төвийг сахисан геометр гэж нэрэлдэг).
Ерөнхий харьцангуйн онол

Ерөнхий харьнцангуйн онол мөн ерөнхий харьцангуйн таталцлын онол эсвэл Эйнштейний таталцлын онол гэж нэрэлдэг нь Альберт Эйнтейний 1915 онд нийтэлсэн таталцлын геометрийн онол бөгөөд орчын үеийн физикт таталцлыг тайлбарлах одоогийн хэрэглэгдэж буй онол юм.Ерөнхий харьцангуйн онол нь тусгай харьцангуйн онолыг ерөнхийлж Ньютоны бүх нийтийн таталцлын хуулийг нарийвчлан сайжруулж таталцлыг орон зай цаг хугацааны геометрийн шинж чанар гэж тайлбарласан.Тодруулбал орон зай цаг хугацааны муруйлт нь тухайн орчинд байгаа матер,энерги,цацаргийн энерги импульсийн хэмжээгээр шууд хамааралтай.Энэ хамааралыг Эйнштейний талбайн тэгшитгэлүүд өөрөөр хэлбэл 2дугаар зэргийн хэсэгчилсэн дифференциал тэгшитгэлүүдийн системээр тодорхойлдог.

Ньютоны бүх нийтийн таталцалын хууль нь сонгодог таталцлыг тайлбарлах бөгөөд энэ нь бараг тэгш орон зай цаг хугацаатай тогтвортой массын тархалтын орчинд Ерөнхий харьцангуйн онолын урьдчилсан таамаг гэж үзэж болно.Гэвч ерөнхий харьцангуй онолын зарим таамаглалууд нь сонгодог физик дэх Ньютоны хуулиас давж гардаг.

Эдгээр таамаглал нь дараах зүйлсийг хамаардаг:Цаг хугацааны урсгал,Орон зайны геометр,Чөлөөт уналтын хөдөлгөөн,Гэрлийн тархалт

Эдгээрт:Таталцлын цаг хугацааны удаашрал,Таталцлын линзлэх нөлөө,Гэрлийн таталцлын улаан шилжилт,Шапирогийн цаг хугацааны хоцролт,Сингуляр чанар буюу хар нүхний оршин тогтнол зэрэг багтана.

Одоогийн байдлаар ерөнхий харьцангуйн онолын шалгасан бүх туршилт уг онолтой нийцэж байна.Ерөнхий харьцангуйн онолын цаг хугацаанаас хамааралтай шийдлүүд нь орчлон ертөнцийн сансар судлалын үндэс суурийг тавьсан.Үүний ачаар их тэсрэлт болон орон зайн бичил долгионы цацрагийн нээлт хийгдсэн.Олон хувилбар онолууд гар ч ирсэнч Ерөнхий харьцангуйн онол нь хамгийн нийцтэй оновчтой хамгийн энгийн онол хэвээр байна.
Эдийн засгийн сэтгэл судлал

Зохиогч М.Дэлгэржав

Редактор Т.Дорж, Б.Батсайхан, Ү.Наранцэцэг, Э.Отгонтуяа
МУИС-ийн хэвлэх үйлдвэрт 2012 онд хэвлэгдсэн.

*Эдийн засгийн сэтгэл судлал номын* 
**нэгдүгээр бүлэгт** эдийн засгийн сэтгэл судлалын судлах зүйл, эдийн засгийн сэтгэл судлалын үүсэл, хөгжлийн тухай, 

**хоёрдугаар бүлэгт** эдийн засгийн зан төлөв, танин мэдэхүйн хүчин зүйл, сэтгэл хөдлөлийн хүчин зүйл, сэдэл, сэдэлжүүлэлтийн бүрдлийн тухай 

**гуравдугаар бүлэгт** үйлдвэрлэлийн сэтгэл зүй, үйлдвэрлэлийн сэтгэл зүйн объектив урьдчилсан нөхцөл, үйлдвэрлэлийн дотоод нөхцөл, үйлдвэрлэлийн эзэн ба менежерийн тухай 

**дөрөвдүгээр бүлэгт** мөнгө, санхүү, үнэт цаасны зах зээл, татварын сэтгэлзүйн талууд, мөнгөнд хандах хандлага, 
“мөнгөний” араншин, үнэт цаасны зах зээл, санхүүгийн үйл ажиллагаан дахь сэтгэл зүйн хүчин зүйлс тэдгээрийн нөлөөлөл, татвараас зайлсхийх сэтгэл зүйн тухай 

**тавдугаар бүлэгт** хүн ба баялгийн ертөнц, хэрэглэгчийн зан төлвийн тухай 
зургаадугаар бүлэгт эдийн засаг-сэтгэл зүйн дасан зохицол, эдийн засгийн элбэг хангалуун байдал, ядуурлын сэтгэлзүйн асуудал, баялгийн сэтгэлзүйн тухай тус тус тайлбарлан бичжээ.

Энэ ном нь сэтгэл судлал, бизнесийн сэтгэл судлал, эдийн засаг, банк санхүү, худалдааны мэргэжлийн ангийн оюутан, магистрант, докторантын заавал судлах болон сонгон судлах хичээлийн үндсэн гарын авлага болно. Нийт 17,5х.х. 282 тал.
 
Номтой холбоотой санал хүсэлтийг **Delgerjav@num.edu.mn**, номын сангийн хаягаар илгээж болно.
Нийгмийн зах зээлийн эдийн засаг

Нийгмийн зах зээлийн эдийн засаг (SOME, Герман хэлээр: soziale Marktwirtschaft), мөн Рейн капитализм гэж нэрлэдэг, чөлөөт зах зээлийн капиталист эдийн засгийн тогтолцоог нийгмийн бодлоготой хослуулсан эдийн засгийн тогтолцоо юм. 

Энэ нь зохицуулалттай зах зээлийн эдийн засаг гэж ангилагддаг бөгөөд 1949 онд Герман Христийн ардчиллын холбооноос Конрад Аденауэрын удирдлага дор баруун Германд хэрэгжүүлсэн. Түүний эхлэл нь дайны үеийн Германд хөгжсөн орчин үеийн нийгмийн демократуудын болон Марбургийн сургуулийн эдийн засгийн бодол санаанд тулгуурладаг. 

Нийгмийн зах зээлийн эдийн засаг нь капитализмын либерал хэв маяг болон төлөвлөгөөт эдийн засгийн завсрын байр суурь болох зохистой системийг бий болгохоор бүтээгдсэн. Энэ систем нь үйлдвэрлэл, ажиллах хүч, борлуулалтыг шууд удирдахаас зайлсхийдэг бөгөөд зах зээлийн өөрийгөө зохицуулах шинж чанарыг хүндэтгэн үзэхийн зэрэгцээ, татварын хөнгөлөлт, нийгмийн бодлого зэрэг аргаар эдийн засгийг удирдах, дэмжих зорилготой. Ингэснээр энэ төрлийн эдийн засгийн бодлого нь бүх хүн амын сайн сайхан байдал, хэрэгцээг хангах зорилтыг биелүүлэхэд чиглэдэг.
Нарны цацралт

**Нарны цацралт** бол нарнаас авсан талбай хэмжээ бүрд байх эрч хүч (гадраганы хүчний нягтаршил) ба, үүн нь хэмжих төхөөрөмжийн хэмжих хавиар байдаг цахилгаан долгионы давалгаа юм. Нарны цацралт нь метр квадрат тусд байх ватт (W/m2) аар SI-д хэмжигддэг байна.

Нарны цацралт нь ихэнхдээ тавигдсан таг хугацаанд нэгтгэн тооцдог ба цацарж буй хүрээний энергийг (метр квадрат тутамд Жоул, J/m2) мэдэгдэх гэж хийгддэг байна. Энэ нэгтгэсэн Нарны цацралт нь Нарны цацраг, Нарны өртөлт, Нарны тусгал, эсвэл тусгал гэж дууддаг байна.

Цацралт нь магадгүй сансарт эсвэл дэлхийн гадрага дээр хэмжигддэг ба энэ нь агаар мандлын уусгалт болон цацралын дараа билээ. Сансарт байх цацралт нь тухайн зүйлсийн функц юм: нарнаас хол байх зай, нарны мөчлөг ба давхцах мөчлөг. Дэлхийн гадрага дээр байх цацралт нэмэлтээр гадаргын налайх өнцөг, нарны тэнгэрийн хаяанаас өндөр байх зай, агаар мандлын байдлаас хамаардаг байна. Нарны цацралт нь ургамлын шингэлт болон амьтаны үйлдэлт нөлөөлдөг байна.

Нарны цацралт судлал ба хэмжилт нь олон төрлийн чухал хэрэгцээтэй байдаг, үүнийг хамааруулахад нарны цахилгаан станцны энерги гаралтыг таамаглах, их хэмжээний барилгын халаалт болон хөргөлт, цаг уурын модел болон цаг агаарын таамаглал, өдрийн аяандаа дулаанаа цацаж хөрөх хэрэглэл нар ба сансар огторгуйн аялал юм.
Устөрөгчийн үйлдвэрлэл

**Устөрөгчийн үйлдвэрлэл**

Устөрөгчийн хийг үйлдвэрлэлийн хэд хэдэн аргаар гаргаж авдаг. Дэлхийн одоогийн устөрөгчийн бараг бүх нөөцийг чулуужсан түлшнээс бүрдүүлдэг.: 1 Устөрөгчийн дийлэнх нь уурын метаныг шинэчлэх замаар үүссэн саарал устөрөгч юм. Энэ процесст устөрөгчийг байгалийн хийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг болох уур ба метан хоорондын химийн урвалаас гаргаж авдаг. Энэ процессоор нэг тонн устөрөгч үйлдвэрлэхэд 6.6-9.3 тонн нүүрстөрөгчийн давхар исэл ялгардаг. Нүүрстөрөгчийг хуримтлуулах, хадгалахад эдгээр ялгарлын ихээхэн хэсгийг арилгахад ашигладаг бол уг бүтээгдэхүүнийг цэнхэр устөрөгч гэж нэрлэдэг.

Ногоон устөрөгчийг ихэвчлэн усны электролизээр дамжуулан сэргээгдэх цахилгаанаас гаргаж авдаг гэж ойлгодог. Ногоон устөрөгчийн тодорхойлолтод биомасс гэх мэт ялгаруулалт багатай бусад эх үүсвэрээс гаргаж авсан устөрөгч ордог. Одоогийн байдлаар ногоон устөрөгчийг үйлдвэрлэх нь саарал устөрөгч үйлдвэрлэхээс илүү үнэтэй бөгөөд эрчим хүчийг хувиргах үр ашиг нь угаасаа бага юм. Устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн бусад аргууд нь биомассгазжуулах, метан пиролиз, газар доорх устөрөгчийг олборлох зэрэг орно.

2023 оны байдлаар, тусгай зориулалтын устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн 1% -иас бага хувийг нүүрстөрөгч багатай, өөрөөр хэлбэл цэнхэр устөрөгч, ногоон устөрөгч, биомассаас гаргаж авсан устөрөгч эзэлж байна.

2020 онд дэлхий даяар ойролцоогоор 87 сая тонн устөрөгчийг газрын тос боловсруулах, Хабер процессоор аммиак үйлдвэрлэх, нүүрстөрөгчийн дутуу ислийг бууруулах замаар метанол үйлдвэрлэх зэрэг төрөл бүрийн зориулалтаар үйлдвэрлэсэн. Устөрөгчийн үйлдвэрлэлийн дэлхийн зах зээл 2022 онд 155 тэрбум ам.доллараар үнэлэгдэж байсан бөгөөд 2023-2030 он хүртэл жилийн нийлмэл өсөлт 9.3%-иар өсөх төлөвтэй байна.
Улаан шилжилт

thumb
Физикт **улаан шилжилт** гэдэг нь цахилгаан соронзон цацралын (жишээ нь гэрэл) долгионы урт уртсаж, давтамж болон фотоны энерги буурахыг хэлнэ. Үүний эсрэгээр долгионы урт богиносч, давтамж болон энерги ихсэхийг хөх шилжилт буюу сөрөг улаан шилжилт гэж нэрлэдэг. Эдгээр нэршлүүд нь харагдах гэрлийн спектрийн хязгаарт багтдаг улаан, хөх өнгөнөөс гаралтай. Одон орон, Космологи дахь цахилгаан соронзон улаан шилжилтийн гол шалтгаанууд нь цацрагийн эх үүсвэрүүдийн харьцангуй хөдөлгөөнөөс үүсэх харьцангуй Доплерийн эффект болон таталцлын потенциалууд юм. Бүхэлдээ хангалттай хол байрлах гэрлийн эх үүсвэрүүд нь Дэлхийгээс холдох хурдтайгаа пропорциональ улаан шилжилт үзүүлдэг бөгөөд энэ нь огторгуй тэлж байгааг илтгэдэг "Хабблийн хууль"-нд үндэслэгддэг.

Бүх төрлийн улаан шилжилтийг хүрээний өөрчлөлтийн хуулиудаар тайлбарлаж болно. Гэрлийн хурдтай тархдаг таталцлын долгионууд ч мөн адил улаан шилжилтийн үзэгдэлд өртдөг. Улаан шилжилтийн утгыг ихэвчлэн z үсгээр тэмдэглэдэг бөгөөд энэ нь долгионы уртын өөрчлөлтийн хувь (улаан шилжилтэд эерэг, хөх шилжилтэд сөрөг) болон долгионы уртын харьцаа болох 1 + z-г илэрхийлдэг (улаан шилжилтэд 1-ээс их, хөх шилжилтэд 1-ээс бага).

Улаан шилжилтийн хүчтэй жишээ бол гамма цацрагыг рентген туяа болгон хүлээн авах, эсвэл анх харагдах гэрлийг радио долгион болгон хүлээн авах явдал юм. Нарийн улаан шилжилт нь астрономийн обьектуудын спектрийн ажиглалтаар илэрдэг бөгөөд Доплерийн радар, хурд хэмжигч радар гэх мэт технологид ашиглагддаг.

Цахилгаан соронзон цацрагийн давтамжийн өөрчлөлтөд хүргэдэг бусад физикийн процессууд (жишээ нь, сарнилт болон оптикийн эффектүүд) байдаг ч эдгээр өөрчлөлт нь астрономийн улаан шилжилтээс ялгаатай бөгөөд ерөнхийдөө улаан шилжилт гэж нэрлэгддэггүй
Mэдрэлийн бодис

**Mэдрэлийн бодис**

Мэдрэлийн бодисууд, заримдаа мэдрэлийн хий гэж нэрлэгддэг органик химийн бодисууд нь эрхтэн рүү мессеж дамжуулах механизмыг тасалдуулж өгдөг. Энэ тасалдал нь нейротрансмиттер болох ацетилхолиныг задлах фермент болох ацетилхолинэстеразыг (AChE) блоклосонтой холбоотой юм. Мэдрэлийн бодисууд нь эргэлт буцалтгүй ацетилхолинэстеразын дарангуйлагч юм.

Мэдрэлийн бодисоор хордвол хүүхэн хараа агшиж, шүлс ихээр гоожиж, таталт үүсэж, өөрийн эрхгүй шээх, бие засах зэрэг шинж тэмдэг илэрдэг бөгөөд эхний шинж тэмдгүүд нь хордлого хийснээс хойш хэдхэн секундын дараа илэрдэг. Амьсгалын замын болон бусад булчинг хянах чадвараа алдсаны улмаас амьсгал боогдох эсвэл зүрх зогсох зэргээр үхэл хэдхэн минутын дотор тохиолдож болно. Зарим мэдрэлийн бодисууд амархан ууршдаг эсвэл аэрозолд ордог бөгөөд бие махбодид нэвтрэх гол хаалга нь амьсгалын систем юм. Мэдрэлийн бодисууд нь арьсаар дамжин шингэдэг тул ийм бодист өртөх магадлалтай хүмүүс амьсгалын аппаратаас гадна бүтэн биеийн хувцас өмсөх шаардлагатай болдог.

Мэдрэлийн бодисууд нь ерөнхийдөө өнгөгүй, амтгүй шингэн юм. Мэдрэлийн бодисууд нь тухайн бодисоос хамааран янз бүрийн хурдаар ууршдаг. Аль нь ч хэвийн орчинд хий биш. Алдартай "мэдрэлийн хий" гэх нэр томьёо нь буруу юм.

Agent Sarin болон VX нь үнэргүй; Табун нь бага зэрэг жимсний үнэртэй, Соман нь бага зэрэг гавар шиг үнэртэй байдаг.
Гаригийн хөдөлгөөний Кеплерийн хуулиуд

**Гаригийн хөдөлгөөний Кеплерийн хуулиуд**

Одон орон судлалд Иоханнес Кеплерийн 1609-1619 оны хооронд хэвлэгдсэн гарагуудын хөдөлгөөний Кеплерийн хуулиуд нь гаригуудын нарыг тойрон эргэдэг тойрог замыг тодорхойлдог. Энэхүү хуулиуд нь Николай Коперникийн гелиоцентрик онолыг өөрчилсөн бөгөөд түүний дугуй тойрог зам, эпициклийг эллипс замналаар сольж, гаригийн хурд хэрхэн өөрчлөгддөгийг тайлбарлав. Гурван хуульд дараахь зүйлийг заасан байдаг.

Гаригийн тойрог зам нь хоёр голомтын аль нэгэнд нь нар байрладаг эллипс юм.

Гараг ба Нарыг холбосон шугамын хэсэг нь цаг хугацааны ижил интервалд тэнцүү талбайг шүүрдэг.

Гаригийн тойрог замын үеийн квадрат нь түүний тойрог замын хагас том тэнхлэгийн уртын кубтай пропорциональ байна.

Ангараг гаригийн тойрог замын тооцоогоор гаригуудын эллипс тойрог замыг зааж өгсөн. Эндээс Кеплер нарны аймгийн бусад биетүүд, тэр дундаа нарнаас алслагдсан биетүүд мөн эллипс тойрог замтай байдаг гэж дүгнэжээ. Хоёр дахь хууль нь гариг ​​наранд ойртох тусам илүү хурдан хөдөлдөг болохыг тогтооход тусалдаг. Гурав дахь хууль нь гараг нарнаас хэдий чинээ хол байх тусам түүний тойрог замын хурд багасдаг ба эсрэгээр гэдгийг илэрхийлдэг.

Исаак Ньютон 1687 онд Кеплерийнхтэй адил харилцаа нь нарны аймгийн өөрийнх нь хөдөлгөөний хууль ба бүх нийтийн таталцлын хуулийн үр дүнд бий болно гэдгийг харуулсан.

Илүү нарийн түүхэн хандлагыг Astronomia nova болон Epitome Astronomiae Copernicanae-ээс олж болно.
Толин

**Толин (органик бодис)**

Толинс (Грек хэлний Polós (tholós) "мананхай" эсвэл "шаварлаг" гэсэн утгатай; эртний грек үгнээс "сепиа бэх" гэсэн утгатай) нь нарны хэт ягаан туяа эсвэл сансрын туяанаас үүссэн энгийн нүүрстөрөгч агуулсан нэгдлүүдээс үүссэн олон төрлийн органик нэгдлүүд юм. нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), метан (CH4) эсвэл этан (C2H6), ихэвчлэн азоттой хослуулан (N2) эсвэл ус (H2O).

Толинууд нь хоорондоо уялдаатай дэд нэгжүүдийн давтагдах гинж ба функциональ бүлгүүдийн нийлмэл хослолууд, ихэвчлэн нитрил, нүүрсустөрөгчид ба тэдгээрийн задарсан хэлбэрүүд болох амин, фенилээс бүрдсэн эмх замбараагүй полимер хэлбэртэй материал юм. Толинууд орчин үеийн Дэлхий дээр байгалиасаа үүсдэггүй боловч нарны аймгийн гаднах мөстлөгт биетүүдийн гадаргуу дээр маш их хэмжээгээр олддог ба нарны аймгийн гаднах гариг, сарны агаар мандалд улаавтар аэрозол хэлбэрээр байдаг.

Ус байгаа тохиолдолд толинууд нь пребиотик химийн (өөрөөр хэлбэл амьдралыг бий болгодог үндсэн химийн бодисыг бүрдүүлдэг амьд бус химийн) түүхий эд болж чаддаг. Тэдний оршин тогтнох нь дэлхий дээр болон магадгүй бусад гаригуудад амьдралын гарал үүсэлтэй холбоотой байдаг. Агаар мандалд байгаа тоосонцрын хувьд толинууд гэрлийг тарааж, амьдрахад нөлөөлдөг.

Толиныг лабораторид үйлдвэрлэж болох бөгөөд ихэвчлэн янз бүрийн бүтэц, шинж чанартай олон төрлийн химийн бодисуудын нэг төрлийн холимог байдлаар судалдаг. Термогравиметрийн шинжилгээ гэх мэт аргуудыг ашиглан астрохимич эдгээр холин хольцын найрлага, тэдгээрийн доторх химийн бодисын тодорхой шинж чанарыг шинжлэх.
Интернет идэвхжил

**Интернет идэвхжил** нь олон нийтийн хөдөлгөөнүүдийн хурдан бөгөөд үр дүнтэй харилцааг хөнгөвчлөх, тодорхой мэдээллийг өргөн хүрээнд болон зорилтот бүлгүүдэд хүргэх, мөн зохицуулалтыг хийхэд зориулан цахим харилцааны технологиудыг (нийтийн сүлжээ, имэйл, подкаст гэх мэт) ашиглахыг хэлнэ. Идэвхтнүүд интернетийн технологийг зорилготой хандив цуглуулах, олон нийтийн харилцааг хөгжүүлэх, лобби хийх болон зохион байгуулахад ашигладаг. Дижитал идэвхжлийн кампанит ажил гэдэг нь "нийтийн санаачлагчид эсвэл дэмжигчид дижитал медиа ашиглан зорилтот эрх мэдэлтэнд хамтын шаардлага тавих зорилгоор зохион байгуулсан нийтийн хүчин чармайлт" юм.

Судалгаа нь АНУ болон Канад дахь идэвхтэн/зөвлөх бүлгүүд хэрхэн дижитал идэвхжлийн зорилгодоо нийтийн сүлжээг ашигладаг талаар онцгой анхаарч эхэлсэн.

## **Төрөл** 
Интернет идэвхжлийн хүрээнд Шандор Вег гурван үндсэн ангиллыг тодорхойлсон: идэвхтэй/идэвхгүй, зохион байгуулалт/хөдөлгөөн, мэдлэг/зөвлөмж дээр суурилсан.

* **Идэвхтэй/идэвхгүй** нь өөрчлөлт гаргахыг санаачлан оролцох эсвэл асуудал үүссэний дараа хариу үйлдэл үзүүлэхийг илэрхийлдэг.
* **Зохион байгуулалт/хөдөлгөөн** нь хүмүүстэй болон мэдээлэлтэй нэгдэн онлайн болон офлайн идэвхжилд оролцохыг хэлнэ.
* **Мэдлэг/зөвлөмж** нь бусдад асуудлыг ойлгуулах, эсвэл тодорхой асуудал, кампанит ажлыг дэмжих зорилготой мэдээлэл хуваалцахыг илэрхийлдэг.

Интернет идэвхжлийг бусад аргуудаар ч ангилж болно, тухайлбал интернет болон офлайн хөдөлгөөний хамаарлын түвшингээр. Жишээлбэл, интернет мөрдөн байцаалт эсвэл хакердах үйл ажиллагаа нь зөвхөн онлайн хэлбэрийн идэвхжил гэж үзэгддэг бол "Wall Street"-ийн хөдөлгөөн голчлон офлайн явагдаж, зарим хэсэг нь онлайнаар өрнөсөн байдаг.
Эмэгтэйчүүдийн эрх мэдэлжүүлэлт

**Эмэгтэйчүүдийн эрх мэдэлжүүлэлт** (эсвэл эмэгтэй хүний эрх мэдэлжүүлэлт) нь олон янзаар тодорхойлогдож болно. Үүнд эмэгтэйчүүдийн үзэл бодлыг хүлээн зөвшөөрөх, тэдгээрийг хайж олохыг хичээх, мөн боловсрол, мэдлэг, бичиг үсэг, сургалтаар дамжуулан эмэгтэйчүүдийн статусыг дээшлүүлэх орно. Эмэгтэйчүүдийн эрх мэдэлжүүлэлт нь тэдэнд амьдралын чухал шийдвэрийг гаргах боломжийг олгодог бөгөөд нийгмийн олон асуудлуудад шийдэл олоход тусалдаг. Ингэснээр тэд хүйсийн үүрэг болон бусад нийгмийн үүргүүдийг дахин тодорхойлох боломжтой болдог бөгөөд энэ нь хүссэн зорилгодоо хүрэх илүү их эрх чөлөөг олгоно.

Эмэгтэйчүүдийн эрх мэдэлжүүлэлт нь хөгжил, эдийн засгийн чухал сэдэв болж байна.

**Эдийн засгийн эрх мэдэлжүүлэлт** нь эмэгтэйчүүдийг нөөц, хөрөнгө, орлогыг хянах, ашиглах эрхтэй болгодог. Энэ нь эрсдэлийг удирдах чадварыг нэмэгдүүлэх болон эмэгтэйчүүдийн амьдралын чанарыг сайжруулахад тусалдаг. Тухайн улс төр, нийгмийн нөхцөлд эрх ямба буурсан хүйсүүдэд дэмжлэг үзүүлэх арга замыг бий болгож болно.

Хэдийгээр үүнийг "хүйсийн эрх мэдэлжүүлэлт" гэх өргөн хүрээтэй ойлголттой ихэвчлэн адилтгаж хэрэглэдэг ч, хүйсийн эрх мэдэлжүүлэлт нь ямар ч хүйстэй хүмүүсийг хамардаг бөгөөд биологийн хүйс ба хүйсийн үүрэг хоорондын ялгааг онцолдог. Эмэгтэйчүүдийн эрх мэдэлжүүлэлт нь бичиг үсэг, боловсрол, сургалт, мэдлэгийг нэмэгдүүлэх замаар эмэгтэйчүүдийн статусыг дээшлүүлэхэд тусалдаг. Мөн эмэгтэйчүүдэд өмнө нь хоригдож байсан стратегийн амьдралын сонголтыг хийх боломжийг бий болгохыг илэрхийлдэг.

Улс орнууд, бизнесүүд, олон нийтийн байгууллагууд болон бүлгүүд эмэгтэйчүүдийн эрх мэдэлжүүлэлтийн үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэх хөтөлбөр, бодлого нэвтрүүлснээр ашиг хүртэх боломжтой. Эмэгтэйчүүдийн эрх мэдэлжүүлэлт нь хөгжлийн хэрэгцээнд шаардагдах хүний нөөцийн чанар, тоо хэмжээг нэмэгдүүлдэг. Эрх мэдэлжүүлэлт нь хүний эрх болон хөгжлийг шийдвэрлэх гол процессын асуудлуудын нэг юм.
Постфеминизм

**Постфеминизм** (эсвэл пост-феминизм гэж бичигддэг) нь 1990-ээд оноос хойш феминизмийг дэмжих дэмжлэг буурсан гэх ойлголтыг илэрхийлэхэд олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр өргөн ашиглагдсан нэр томьёо юм. Энэ нь феминизм, эмэгтэй чанар, олон нийтийн соёлын хоорондын харилцааны өөрчлөлтийг ойлгох шүүмжлэлтэй хандлагыг илэрхийлдэг.

Энэ нэр томьёог заримдаа дөрөв дэх давалгааны феминизм, постмодерн феминизм, ксенофеминизм гэх мэт дараагийн үеийн феминизмуудтай андуурдаг.

2000-аад оны үед Кент мужийн их сургуулийн судалгаагаар постфеминизмийг дараах дөрвөн үндсэн үзэл санаагаар тодорхойлсон:

# Феминизмийг дэмжих дэмжлэг буурсан.
# Эмэгтэйчүүд феминизм болон феминистүүдийг үзэн ядаж эхэлсэн.
# Нийгэм аль хэдийн нийгмийн тэгш байдлыг олсон тул феминизм хуучирсан.
# "Феминист" гэх шошго нь сөрөг хандлага үүсгэсний улмаас дургүйцэлтэй болсон.

## **Түүх** 
1919 онд нэгэн сэтгүүл [аль сэтгүүл болох нь тодорхойгүй] гарсан бөгөөд үүнд "эмэгтэй утга зохиолын радикал үзэлтнүүд" дараах зүйлийг бичсэн:

* "Бид одоо хүмүүсээр, хүйсээр бус, сонирхож байна".
* "Ёс суртахуун, нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн стандартууд хүйстэй холбоогүй байх ёстой".
* "Эрэгтэй хүнийг эсэргүүцэлгүйгээр эмэгтэй хүнийг дэмжих". Тэдний байр суурийг "пост-феминист" гэж нэрлэжээ.
Ноагиан

## Тайлбар 
Ноагиан бол Ангараг гаригийн геологийн систем болон эртний цаг үе юм, түүн нь өндөр хэмжээний жижиг солир болон том хэмжээний солирын уналт ба бас гадарга дээр байх их хэмжээний шингэн ус байх магадлалтай байснаараа тодорхойлогддог байна. Ноагиан цаг үеийн яг тод нас нь тодорхойгүй боловч 4100 аас 3700 сая жилийн өмнөх сарны өмнөх нектарианаас эртний имбриан цаг үетэй холбоотойгоос гарзгүй, энэ нь сүүл хавиар болсон хүнд бөмбөгдөлт гэх интервал дунд болжээ. Ихэнх дэлхийн ба сарны солирын унасан газарууд нь тэр үе хавиар үүссэн байна. Ноагиан цаг үе нь ойролцоогоор Дэлхийн Хадиан ба эртний архейн эрэн үетэй тэнцүү, Дэлхийн анхны амьд биет үүсэж байх үед

Ноагиан наслалтай Ангарагын газар нутаг нь нисэх хөлөг онгоцны чулуужсан үлдэгдэл болон амьдралын нотлох баримт хайх онцгой буух газар байна. Ноагиан дунд, Ангарагын агаар мандал нь одооноос илүү өтгөн байсан ба, цаг уур нь хангалттай дулаан байж (ядаж үе үе дагаж) бороо боломжтой болгов. Том нуур болон гол зуун өргөрөг хавиар элбэг байсан ба, гол далай нь доорх өргөрөгийн талбайг бүрхдэг байсан байх боломжтой. Илүү эрчтэй галт уулын идэвх Тарсис хавиар их байх ба, үүн нь хэмжээгүй их галт уулын масс үүсгэж (Тарсис бөндгөр) бас том хэмжээний хий агаарт агаар мандалд гаргадаг байна.  Гадраганы чулуу өгөршил нь микроб амьдралыг дамжуулах химийн нөхцөл байдлаас үүссэн олон төрлийн баримлын шаврын эрдэс бодисуудаас (филосиликатс) үүдэлтэй.

Ангараг гаригийн эртний түүхэнд гадрага дээр нь шингэн ус байсан их хэмжээний нотолгоо байсан хэдий ч, үүний ус агуулсан цаг үеийн зан авир болон цаг хугацаа нь шинжлэх ухаанд эрч хүчтэй мэтгэлцээн билээ. Өнөөдрийн Ангараг бол хүйтэн, хэт хуурайшсан цөл ба Дэлхийн 1% аас ч бага агаарын мандалын даралттай юм. Шингэн ус нь тогтворгүй ба улирал болон газар нутгаас хамааран нэг бол ууршина, аль эсвэл хөлдөнө (Ангараг гариг дээрх ус гэж хай нуу). Гол болон нуурын муурны талаарх геологик баримтыг компьютер цаг уурын моделиар ангилж ялгах нь том сорил юм.
Зин

Зин (сэтгүүл, фанзин гэсэн үгийн товчлол) нь эх хувь эсвэл зохих ёсоор хэвлэгдсэн бичвэр, зургуудаас бүрдсэн бага гүйлгээтэй, ихэвчлэн хувилах машинаар хуулбарласан бүтээл юм. Зин бол нэг хүний ​​эсвэл маш жижиг бүлэг хүмүүсийн бүтээл ба гүйлгээнд зориулж биет хэвлэмэл хэлбэрээр хуулж авдаг. Фанзин (фан, сэтгүүл гэсэн үгсээс гаралтай) нь соёлын тодорхой үзэгдлийг (уран зохиол, хөгжмийн төрөл гэх мэт) сонирхогчид өөрсдийн сонирхлыг бусад хүмүүсийн таашаалд нийцүүлэн гаргадаг мэргэжлийн бус, албан ёсны бус хэвлэл юм. Энэ нэр томъёог 1940 оны 10-р сард Русс Шовенетанд шинжлэх ухааны уран зөгнөлд сонирхогчдод хүртээж, 1949 онд Оксфордын англи хэлний толь бичигт нэвтрүүдж, шинжлэх ухааны зөгнөлд сонирхогч дунд алдаршжээ.

Олон нийтэд 1,000 эсвэл түүнээс бага хуулбар гэж тодорхойлогддог ба практик дээр олон зиныг 100-аас бага тоогоор үйлдвэрлэдэг. Зиныг бүтээх болон хэвлэх хэд хэдэн зорилго байдаг бөгөөд тэдгээр нь өөрийн танин мэдэхүйг хөгжүүлэх, тусгай ур чадвар эсвэл урлагийг хуваалцах, эсвэл түүх зохион баяжуулах зэрэг бөгөөд эдгээр нь ашгийн төлөө биш, харин хувь хүний илэрхийлэл гэж үздэг. Зин нь олон соёлд харилцаа холбооны чухал хэрэгсэл болж, ихэвчлэн мэргэжлийн дизайны болон хэвлэлийн компаний уламжлалт хэм хэмжээнээс татгалзаж, орлуулах, итгэлтэй, бие даасан хувь нэмэр оруулах буюу “өөрөө хийх” философоос урам зориг авдаг. Гар бичмэл зин, карбон зин нь тус бүрдээ бүтээлч болон уншигчийн хооронд хувийн холбоог онцлон харуулж бүтээдэг. Ингэснээр төсөөллийн хамт олон нэг биед хувирдаг.
Бизнесийн салбар

Эдийн засгийн ухаанд бизнесийн салбар буюу корпорацийн салбар нь эдийн засгийн нэг хэсэг бөгөөд эдийн засгийн үйл ажиллагааг гүйцэтгэж буй хувийн компаниудыг хамруулдаг. Энэ нь эдийн засгийн өрхийн болон төрийн байгууллагуудаас ялгаатай ба зөвхөн ашгийн төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг бизнесүүдийг багтаадаг.

АНУ-д бизнесийн салбар нь 2000 оны байдлаар ДНБ-ний 78 хувийг бүрдүүлж байсан бол, 2015 онд Кувейт болон Люксембургийн хувьд тус тус 40 хувиас доош байсан. 

Төрийн капитализмын тогтолцоонд эдийн засгийн ихэнх хэсгийг төрийн өмчит компаниуд бүрдүүлдэг бөгөөд бизнесийн салбарыг “төрийн өмчит аж ахуйн нэгжийн салбар” гэж үзэх боломжтой байдаг. Холимог эдийн засагт бизнесийн салбар нь олон нийтэд хамаарах салбарын нэг хэсгийг бүрдүүлдэг бөгөөд төрийн болон бизнесийн салбарын зааг ялгааг арилгаж болно.

Oxford English Dictionary-ийн тайлбарт бизнесийн салбар гэсэн ойлголт 1934 оноос эхтэй гэж тэмдэглэсэн бөгөөд уг нэр томъёо 1940 оноос хойш өргөн хэрэглээнд оржээ. Үүнтэй холбоотой нэр томъёонд “худалдааны анги” болон “худалдааны давхарга” зэрэг үгс багтдаг.
Сугар гарагийн агаар мандал

Сугар гарагийн агаар мандал нь уг гарагийг хүрээлэх маш нягт хийн давхарга юм. Сугар гарагийн агаар мандлын 96.5% нь нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO₂), 3.5% нь азот (N₂)-оос бүрддэг бөгөөд бусад химийн нэгдлүүд маш бага хэмжээгээр агуулагддаг. Энэ нь дэлхийн агаар мандлаас хамаагүй нягт бөгөөд халуун байдаг. Сугар гарагийн гадаргуугийн температур нь 740 Кельвин (467 °C, 872 °F), харин даралт нь 93 бар (1,350 psi) буюу дэлхий дээр далайн 900 м (3,000 фут)-ийн гүнд үүсдэг даралттай адил юм. Сугар гарагийн агаар мандал гарагийг бүхэлд нь бүрхсэн хүхрийн хүчил агуулсан тунгалаг үүлээр оптик төхөөрөмжөөр дэлхийгээс болон хиймэл дагуулаас ажиглалт хийх боломжийг хаадаг. Гадаргуугийн топографийн мэдээллийг нь зөвхөн радарын дүрслэлээр олж авсан юм.

Агаар мандлын гадаргуугийн давхаргуудаас бусад хэсгүүд нь эрчимтэй эргэлтийн байдалд байдаг. Тропосферийн дээд давхарга нь уг гарагийн одны өдрийн 243 хоногоос хамаагүй хурдан буюу ердөө дэлхийн дөрвөн өдрийн дотор тойрон эргэлддэг агаар мандал, өөрөөр хэлбэл супер эргэлтийн үзэгдлийг харуулдаг. Супер эргэлтийг бий болгодог салхи 100 м/с (ойролцоогоор 360 км/ц эсвэл 220 миль/ц) буюу түүнээс дээш хурдтайгаар салхилдаг. Эдгээр салхины хурд нь гаригийн эргэлтийн хурднаас 60 дахин их байдаг бол, харин дэлхийн хамгийн хурдан салхи гарагийн эргэлтийн хурдны ердөө 10-20%-д хүрдэг. Нөгөө талаас, гадаргуу руу ойртох тусам салхины хурд аажмаар буурч, гадаргуу дээр салхи дөнгөж 2.8 м/с (ойролцоогоор 10 км/ц эсвэл 6.2 миль/ц)-д хүрдэг. Туйлын бүсэд туйлын эргүүлэг гэж нэрлэгддэг эсрэг циклоны бүтэц байдаг. Эргүүлэг тус бүр нь хоёр төвтэй бөгөөд S хэлбэрийн үүлний онцлог шинж чанарыг харуулдаг. Тропосферийн дээр мезосфер гэж нэрлэгддэг завсрын давхарга оршдог бөгөөд энэ давхарга тропосферыг термосферээс тусгаарладаг. Термосфер нь мөн хүчтэй эргэлтээр тодорхойлогддог ч, уг эргэлт нь нарны гэрэлд халаагдаж, хэсэгчлэн ионжсон хий нар гэрэлтэж буй хагасаас харанхуй хагас руу шилжин, тэндээ дахин нэгдэж, доош урсдаг онцлогтой.

Дэлхийгээс ялгаатай нь, Сугар гаригт соронзон орон байдаггүй. Түүний ионосфер нь агаар мандлыг сансар огторгуй болон нарны салхинаас тусгаарладаг. Энэ ионжсон давхарга нарны соронзон орныг тусгаарлаж, Сугар гарагт өвөрмөц соронзон орчныг бүрдүүлдэг. Энэ нь Сугар гаригийн үүсгэгдсэн соронзон мандал гэж тооцогддог. Усны уур, зэрэг хөнгөн хийнүүд нарны салхины нөлөөгөөр үүсгэгдсэн соронзон сүүлээр тасралтгүй хийсдэг. Ойролцоогоор 4 тэрбум жилийн өмнө Сугар гарагийн агаар мандал нь дэлхийтэй адил шингэг устай гадаргуутай байсан гэж таамагладаг. Гадаргын ус ууршиж, мөн бусад хүлэмжийн хийн түвшин нэмэгдсэниы улмаас хяналтаас гарсан хүлэмжийн нөлөөлөл үүссэн байж болзошгүй.
Riot grrrl

Riot Grrrl нь 1990-аад оны эхээр АНУ-ын Олимпия, Вашингтон болон Номхон далайн хойд баруун бүсэд газар доорх феминист панк хөдөлгөөн эхэлсэн бөгөөд 26 орчим бусад улс оронд тархсан. Феминизм, панк хөгжим, улс төрийг хослуулсан энэ соёлын хөдөлгөөн нь ихэвчлэн феминизмийн гуравдугаар хөдөлгөөнтэй холбож үздэг ба уг хөдөлгөөнөөс гаралтай. Саяхан 2010-аад онд феминистийн дөрөв дэх хөдөлгөөний панк хөгжимд үзэгдэж байсан. Энэ төрлийг мөн инди рокоос гаралтай гэж тодорхойлдог бөгөөд панк орчин нь эмэгтэйчүүдэд уур, бухимдал, уцаар зэрэг сэтгэл хөдлөлүүдийг илэрхийлэх нь хөдөлгөөнд хүч өгсөн гэж үздэг. Энэ сэтгэл хөдлөлүүд нь эрэгтэй дуучдын хувьд нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн боловч эмэгтэйчүүдийн хувьд түгээмэл биш.

Riot Grrrl дууны үгс нь ихэвчлэн хүчин, гэр бүлийн хүчирхийлэл, бэлгийн чиг баримжаа, арьс өнгөөр ​​ялгаварлах, эрэгтэй хүн давамгайлсан нийгэм, анархизм, анги давхарга, эмэгтэйчүүдийн эрх мэдлийг дэмжих зэрэг асуудлуудыг хөнддөг. Хэвлэл мэдээллээр уг хөдөлгөөнтэй хамгийн ихээр холбогдсон хамтлагууд бол Bikini Kill, Bratmobile, Heavens to Betsy, Excuse 17, Slant 6, Emily’s Sassy Lime, Huggy Bear, Jack Off Jill (хожим Riot Goth гэсэн нэр томъёог анхлан гаргасан), Skinned Teen зэрэг хамтлагуудыг агуулдаг. Мөн Team Dresch болон The Third Sex гэх мэт queercore бүлгүүдийг хамардаг.

Онцгой хөгжмийн төрлөөс гадна Riot Grrrl нь өөрөө хийх ёс зүй, зин, урлаг, улс төрийн үйл ажиллагаа болон идэвхжүүлэлт агуулсан соёл болсон.
Барицентр

Одон орон судлалд барицентр нь бие биенээ тойрон эргэдэг хоёр буюу түүнээс дээш биеийн массын төв бөгөөд тэдгээр биетүүдийг тойрон эргэх цэг юм. Барицентр бол физик объект биш динамик цэг юм. Энэ нь одон орон судлал, астрофизик зэрэг салбарт чухал ойлголт юм. Биеийн массын төвөөс барицентр хүртэлх зайг хоёр биеийн харилцан  гэж тооцож болно.

Хэрэв тойрог замд эргэлдэж буй хоёр биетийн аль нэг нь нөгөөгөөсөө их масстай, биетүүд нь хоорондоо харьцангуй ойрхон байвал барицентр нь ихэвчлэн илүү их масстай биет дотор байрладаг. Энэ тохиолдолд хоёр бие нь тэдгээрийн хоорондох цэгийг тойрон эргэлдэж байгаа мэт харагдахаас илүүтэйгээр бага масстай бие нь илүү их масстай биеийг тойрон эргэлдэж байгаа мэт харагдах ба их масстай бие нь бага зэрэг эргэлдэж байгааг ажиглаж болно. Энэ нь дэлхийн төвөөс дунджаар 4,671 км (2,902 миль) зайд байрладаг Дэлхий-Сарны системийн хувьд тохиолддог ба энэ нь дэлхийн 6,378 км (3,963 миль) радиусын 74% юм. Хоёр бие ижил төстэй масстай үед гол төв нь тэдгээрийн хооронд байрладаг бөгөөд хоёр бие нь түүнийг тойрон эргэдэг. Плутон болон түүний дагуул Харон дээр энэ байдал ажиглагддаг. Үүнээс гадна олон тооны хос астероид болон хос оддын системүүд дээр ч мөн адил байна. Хэрэв бага масстай биет нь илүү масстай биетээс хол байрлаж байвал барицентр нь илүү масстай биетийн гадна байрлах боломжтой. Жишээлбэл, Бархасбадь ба Нарны системд, нар Бархасбадь гарагаас мянга дахин их масстай хэдий ч, энэ хоёрын хоорондох харьцангуй их зайны улмаас тэдний барицентр нарны гадна талд байрладаг.

Одон оронд барицентрын координат гэдэг нь хоёр буюу түүнээс олон биетийн барицентрт үндэслэсэн, эргэлтгүй координатын системийг хэлдэг. Олон улсын тэнгэрийн лавлах систем (ICRS) нь Нарны аймгийн барицентрт төвлөрсөн барицентрын координатын систем юм.