Паспорт

thumb|Дотор, гадар нүүрний жишээ
**Паспорт** (франц. *passeport*, итали. *passaporto* гэж латин. *passer* — нэвтрэх, *port* - боомт гэсэн үгнээс гаралтай. Нэг ёсны усан боомтоор буюу улсын хил нэвтрэхэд үзүүлдэг зөвшөөрлийн бичиг байжээ) - Улсын хилийг / боомтыг давж, гадаадад байхдаа эзэмшигч хүний иргэншил, нас, хүйс зэргийг нотолсон бүртгэлийн үндсэн баримт бичиг юм. Паспорт нь иргэний харьяаллыг илэрхийлдэг боловч байнга оршин суугаа улсыг заавал зааж өгөх шаардлагагүй.

## Түүх 
Паспорттай төстэй үүрэг гүйцэтгэж байсан бичиг цаасны талаарх хамгийн анхны мэдэгдлүүдийн нэг нь МЭӨ 450 оны үеийн еврей Библийн Нехемиа 2: 7-9-д дурдагдсан байдаг. Персийн Артаксеркс хаанд үйлчилж байсан Нехемиа Иуда руу явах зөвшөөрлийг хаанаас хүсчээ; Хаан зөвшөөрч, "голын цаад талын захирагчдад" Нехемиаг газар нутгаараа саадгүй аялуулахыг хүссэн бичиг үйлдэж өгсөн аж.

Паспорт нь Цинь гүрний үед биш юм гэхэд Баруун Хань улсын үеэс Хятадын эрх баригчдын хувьд чухал бичиг баримт байв. Тэд нас, өндрийн болон биеийн онцлог зэрэг дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй байжээ. Эдгээр паспорт нь эзэн хааны мужууд болон хяналтын цэгүүдийн хооронд хүмүүсийг шилжих хөдөлгөөн хийхэд ашигладаг байсан. Хүүхдүүдэд хүртэл паспорт хэрэгтэй байсан ч эхийнхээ асрамжид байгаа нэг эсвэл түүнээс доош насныханд шаардлагагүй байжээ. 

Дундад зууны Европт зарим нэг баримт бичгийг орон нутгийн засаг захиргаанаас зорчигчдод олгодог байжээ. Францад, 1867 оны хуулиар 1878 онд байгуулагдсан нийгмийн сөрөг хөдөлгөөнийг хянахын тулд олон нийтийн дэг журмын дагуу паспортоор хөдөлгөөн хянах боломжийг олгожээ. 1879 онд Францын эзэнт гүрэн Оросоос ирсэн шилжин суурьшигчдаас паспорт шаарддаг болсон. Польшоос 1885 онд 30 мянган цөллөгсдийг албадан гаргажээ. 1894 оноос эхлэн Герман улсад зорчих гадаадын иргэдэд зориулсан паспорт авах шаардлагатай болов. 1905 онд байгуулагдсан Германы хөдөө аж ахуйн ажилчдын агентлаг тэдгээрийг хянах үүрэгтэй байжээ. 

Манж Чин гүрний үед Оросын эзэнт гүрэнтэй харьцахдаа "PASSPORT" гэсэн үгийг 1845 онд "護照" болгон орчуулсан байна. Богд хаант Монгол улсын Гадаад явдлын яам нь Хятад руу аяллын баримт бичгийг гаргаж байсан. 

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад 1925 он хүртэл үндэсний гадаад паспорт гэж байсангүй. Улсын анхдугаар Их Хуралд Гадаад явдлын яамны сайдаас оруулсан илтгэлд зориулж 1924 оны 11-р сарын 12-нд гаргасан тогтоолын 9 дүгээр зүйлд “...Гадаад улс оронд одогчдод түүний төрсөн газар, нас, төрөл садан, аж явдал зэргийг тодорхойлсон паспорт гэдэг үнэмлэх бичгийг шийтгэн олгуулж оруулбал зохино” гэж тогтоожээ.
Энэ саналыг 1925 оны 4 дүгээр сарын 3-нд Засгийн газрын 11 дүгээр хурлаар хэлэлцээд “Энэхүү паспорт бичгийг олгуулах нь зүйтэй болох тул эл бичгийг дэвтэр болгон үйлдүүлбээс зохино” гэжээ. Ийнхүү Монгол Улсын гадаад паспорт түүхнээ бий болсон бөгөөд түүнийг цаашид боловсронгуй болгох талаар 1926 онд Засгийн газрын хурал, Улсын III Их Хурал, 1927 оны Улсын IV Их Хурал тус тус хэлэлцсэн байна. 1926 оноос гадаадад суралцаж эхэлсэн оюутны асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцах болсны зэрэгцээ Монголд байгаа гадаадын иргэдийн байдал Монголын төр, засгийн анхаарлын төвд ямагт байсаар иржээ. Гадаадын харьяат нарт хамгаалах бичиг олгох тухай дүрмийг Ардын Засгийн газар 1921 онд батлан гаргажээ.
Энэ асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцаж байсан учир ийм баримт бичиг олгох нь юуны өмнө аль улсын иргэн болох, ямар ажил хөдөлмөр эрхлэн амьдран суугааг тодруулан тогтооход чухал байв. Хамгаалах тэмдэгт бичиг нь гадаадын иргэдийн Монголд оршин суух үнэмлэх юм.

1920 онд Үндэстнүүдийн Лиг паспорт, аяллын бичиг баримтын талаар тусгай бага хурал зохион байгуулж байжээ. Паспортын системийн зарчмуудыг 1926, 1927 оны дараагийн бага хурлуудаар тодорхойлсон болно. НҮБ 1963 онд үүнтэй төстэй бага хурал хийсэн боловч дэлхийн паспортын системийн үндсэн зарчмуудын талаар санал нэгдэж чадаагүй юм. 1980-аад оны эхээр ийм зөвлөмжийг голчлон баталсан (ICAO-ийн ивээл дор). Жишээлбэл, тэд 88.0 × 125.0 мм хэмжээтэй олон хуудастай баримт бичиг болох орчин үеийн паспорт хэвлэх форматыг баталсан ажээ.

Өнөөгийн байдлаар ихэнх орнонд дотооддоо хуванцар карт болох Иргэний үнэмлэх паспортын үүрэг гүйцэтгэх болжээ.

## Жишээ нь 
### Ази тивийн улс орон бүрийн гадаад паспорт 
Энэ хуудсанд Ази тивд оршдог бүрэн эрхт улс, заримдаг эрхт хоёр орон (Тайвань, Палестин), харьяат хоёр орон (Хонконг, Макао) тус бүрийн иргэдийг гадаад улсад аялж жуулчлахад шаарддаг паспортын нүүр хавтасны зургуудыг харуулж байна.
#### Дорнод Ази 

Зураг:PassportMongolia.png||alt=Монгол
Зураг:JapanpassportNew10y.PNG||alt=Япон
Зураг:People's Republic of China Biometric passport.jpg||alt=Хятад (БНХАУ)
Зураг:KOR ePassport.jpg||alt=Өмнөд Солонгос

#### Зүүн Өмнөд Ази 

Зураг:Brunei biometric passport.jpg||alt=Бруней
Зураг:Vietnam passport 1998.JPG||alt=Вьетнам (БННЖВУ)
Зураг:Cover of East Timorese Passport.jpg||alt=Зүүн Тимор
Зураг:Indonesian E-Passport.jpg||alt=Индонез (БНИндУ)
Зураг:Laos Passport.svg||alt=Лаос
Зураг:PMA-ICAO2010.jpg||alt=Малайз
Зураг:Cover of Burmese Passport.jpg||alt=Мьянмар
Зураг:Thailand ePassport.jpg||alt=Тайланд

#### Дундад Ази 

Зураг:P TJK NEW.jpg||alt=Тажик (БНТажУ)
Зураг:Turkmenistan passport.jpg||alt=Туркменистан
Зураг:Passport of citizen of Uzbekistan. Cover.JPG||alt=Узбекистан
Зураг:Kazakhstan Passport.svg||alt=Казахстан
Зураг:Passport Kyrgyz Republic.png||alt=Киргиз

#### Өмнөд Ази 

Зураг:New nepalese passport front.jpg||alt=Балба
Зураг:Bangladeshi E-Passport.svg||alt=Бангладеш
Зураг:Maldives ePassport.jpg||alt=Мальдив
Зураг:Pakistan Passport.jpg||alt=Пакистан
Зураг:Sri Lankan Passport.jpg||alt=Шри Ланка
Зураг:Indian Passport.jpg||alt=Энэтхэг

#### Өрнөд Ази 

Зураг:Azerbaijan Passport.svg||alt=Азербайжан
Зураг:Հայկական անձնագիր.jpg||alt=Армени
Зураг:Georgian passport.jpg||alt=Гүрж
Зураг:IsrPass.jpg||alt=Израил
Зураг:Iranian Biometric Passport Cover.jpg||alt=Иран
Зураг:Cover of Iraqi Passport.jpg||alt=Ирак
Зураг:Republic-of-yemen-passport-non-biometric-01.JPG||alt=Йемен
Зураг:Question mark.svg||alt=Йордан
Зураг:The New Lebanese Biometric Passport.jpg||alt=Ливан
Зураг:Turkish e-passport.jpg||alt=Турк

### Америк тивийн Үндсэн улс орон бүрийн гадаад паспорт 
#### Хойд Америк 

Зураг:Current_cover_Cuban_passport.JPG||alt=Куба
Зураг:Us-passport.jpg||alt=Америкийн Нэгдсэн Улс
Зураг:Pasaporte Mexicano.jpg||alt=Мексик
Зураг:Front cover of the Panamanian biometric passport.jpg||alt=Панам

#### Өмнөд Америк 

Зураг:Passport of Brazil (2019).png||alt=Бразил
Зураг:Portada del pasaporte biométrico actual, vigente desde 2013.jpg||alt=Чили
Зураг:Biometric Passport Peru.jpg||alt=Перу
Зураг:Pasaporte Venezolano Mercosur.jpeg||alt=Венесуэл

### Далайн орнууд улс бүрийн гадаад паспорт 

Зураг:Micronesia passport.jpg||alt=Микронезийн Холбооны Улс
Зураг:NzE-passport.jpg||alt=Шинэ Зеланд
Зураг:Cover of Papua New Guinean Passport.gif||alt=Папуа Шинэ Гвиней

Ангилал:Гадаад паспорт
Ангилал:Олон улсын аяллын баримт бичиг
Ангилал:Цагаачлалын эрх зүй
Ангилал:Аяллын эрх зүй
Ангилал:Эрх зүйн түүх