open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уильям Хьюлетт

**Уильям Реддингтон Хьюлетт** (англи. *William Reddington Hewlett*, 1913 оны 5-р сарын 20-нд төрсөн — 2001 оны 1-р сарын 12-нд нас барсан) — америкийн инженер,  «Hewlett-Packard» компанийг Дэвид Паккардын хамт үүсгэн байгуулагч.

Мичиган мужийн Анн Арбор хотод төрсөн тэрээр ахлах сургуулиа төгсөөд Стэнфордын Их Сургуульд суралцжээ. Тэрээр 1934 онд Стэнфордын Их Сургуульд цахилгааны инженерийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг, 1936 онд Массачусетсийн Технологийн Хүрээлэнд цахилгааны инженерийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалжээ. Стэнфордод тэрээр Фредерик Терманы заадаг хичээлд сууж, Дэвид Паккардтай танилцжээ.

1937 оны 8-р сард тэрээр Дэвид Паккардтай хамтарсан үйлдвэр байгуулах боломжийн талаар хэлэлцэж эхэлсэн байна. Энэ нь 1939 оны 1-р сарын 1-нд байгуулагдсан. Домогт өгүүлснээр Хьюлетт компани компанийн нэр дээр өөрийн нэрийг эхэнд бичих эрхийн төлөө Паккардтай зоос шидэж ялж шийдсэн (өөр нэг хувилбар: Паккард үнэндээ ялсан боловч Хьюлеттийн нэрийг эхэнд тавихаар сонгосон). Анх түншлэл хэлбэрээр зохион байгуулагдсан Hewlett-Packard компани 1947 онд корпораци, 1957 онд олон нийтийн компани болсон. Тэдний анхны том амжилт нь Дисней компани "Фантази" хүүхэлдэйн кино авалтанд ашиглахаар тэднээс хэд хэдэн дууны генератор худалдаж авснаар эхэлсэн байна. 

Уильям Хьюлетт Дэлхийн 2-р дайны үеэр Армид Дохионы корпусын офицероор алба хааж байжээ. Дараа нь тэрээр Дайны яамны Тусгай штабын шинэ хэсэг болох Хөгжлийн хэлтсийн Электроникийн хэсгийг удирдаж байсан юм. Дайны дараа тэрээр Японы аж үйлдвэрийг шалгадаг тусгай бүлгийн гишүүн болжээ.

Тэр үед 12 настай залуу Стив Жобс компани руу залгаж, барьж буй давтамжийн тоолуурын эд ангиудыг асуужээ. Жобсын санаачилгыг гайхсан Хьюлетт түүнд давтамжийн тоолуур угсрах зуны ажлыг санал болгов. Тухайн үед Жобс HP-г биширч, "зөвхөн мөнгө олохын тулд биш, харин удаан хугацаанд ажиллахын тулд бүтээгдсэн" цөөхөн компаниудын нэг гэж үздэг байжээ. 

Уильям Хьюлетт 1964-1977 онд Hewlett-Packard-ын ерөнхийлөгч, 1968-1978 онд гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байгаад Жон Янг залгамжилж авчээ. Хьюлетт 1983 он хүртэл гүйцэтгэх хорооны даргаар ажиллаж байгаад дараа нь Захирлуудын зөвлөлийн дэд даргаар (1987 он хүртэл) ажиллажээ.

Тэрээр 2001 оны 1-р сарын 12-нд Калифорни мужийн Пало Алто хотод 87 насандаа зүрхний шигдээсээр нас баржээ.

Ангилал:1913 онд төрсөн
Ангилал:2001 онд өнгөрсөн
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:АНУ-ын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Медаль шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Цогтын Батбаяр

**Цогтын Батбаяр** (1964 онд төрсөн )- Нийслэл хотын Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч 2005-2007.  2008-2012 онд УИХ-ын гишүүн.

Албан тушаалаа ашиглаж 605 сая төгрөгийн хохирол учруулсан хэргээр 2014 оны 7-р сарын 23-ний өдөр шүүхээс 2.1 жилийн ялыг чанга дэглэмтэй хорих ангид эдлэх ялаар шийтгүүлсэн. 

Түүний хоригдох ял энэ оны 8 сард дуусах байсан хэдий ч хуульд заасны дагуу засрал хүмүүжил сайн, төлбөрийн өргүй байсан тул 2015 оны 10 сарын 05 -ний өдөр Төв аймгийн шүүхэд хэлэлцэж, тэнсэнгээр суллах шийдвэр гарган суллажээ.
Гочоогийн Ганболд

**Гочоогийн Ганболд** (1975 онд Өвөрхангай аймагт төрсөн) -Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2020-2024 онд, 2025-оноос Зам, тээврийн дэд сайд.

**Боловсрол:**

* 1981- 1989 онд Өвөрхангай аймгийн Нарийн тээл сумын 8 жилийн сургууль дүүрэгсэн.
* 1989-1993 онд Завхан аймгийн Худалдааны техникум төгссөн.
* 1993-1996 онд Шинжлэх ухааны технологийн Их сургуулийн Холбооны сургуульд сурч төгссөн.

**Ажлын туршлага:**

* 1997-1999 онд Өвөрхангай аймгийн холбооны газарт Гол шугамын монтёр, 
* 1999-2005 онд “Скайтел” ХХК-д Салбарын менежер,
* 2004-2020 онд Өвөрхангай аймгийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд Төлөөлөгч,
* 2005-2008 онд Өвөрхангай аймгийн Засаг даргын Тамгын газрын Үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хэлтэст Хэлтсийн дарга,
* 2009-2012 онд Өвөрхангай АЗЗА-д Гүйцэтгэх захирал,
* 2012-2016 онд Өвөрхангай аймгийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга,
* 2016-2020 онд Өвөрхангай аймгийн Засаг дарга,
* 2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн,
* 2024-2025 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн зөвлөх,
* 2025-оноос Зам, тээврийн дэд сайдаар томилогдон ажиллаж байна.
Раздакийн Сандалхан

**Раздакийн Сандалхан** - (1943 онд Баян- Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын нутаг Чекин гэдэг газар төрсөн-  ) Монгол Улсын Зам, тээвэр, холбооны болон Дэд бүтцийн хөгжлийн сайдаар 1992-1996 онд ажиллаж байсан Монгол Улсын гавъяат тээвэрчин. Казах үндэстэн.  

## Намтар 
1952-1962 онд Баян-Өлгий аймгийн 1-р дунд сургуулийг дүүргэсэн. 

1962-1967 онд Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургуулийг инженер механикчийн мэргэжлээр сурч төгссөн юм. Р.Сандалхан 1967-1969 онд Улаанбаатар хотын авто тээврийн 5 дугаар баазад засварчин, механик, үйлдвэрийн инженер, 1972-1979 онд шинээр байгуулагдсан Налайхын XIV баазын ерөнхий инженерээр хоёр жил ажилласны дараа баазын дарга болсон. Түүнээс хойш тээврийн салбарын шинээр байгуулагдсан томоохон албан газар ажиллаж, 1982-1985 онд ЗХУ-ын тусламжаар байгуулагдсан Авто комбинатын засварын станцад дарга, 1985-1989 онд Хот хоорондын Авто тээврийн удирдах ерөнхий газрын дарга, 1989-1990 онд Зам, тээврийн яаманд хэлтсийн дарга, 1990-1992 онд Зам тээврийн яамны харьяа Тээврийн ерөнхий газрын дэд дарга байсан. 

1992 онд Зам тээвэр, холбооны сайд, 1994 онд Дэд бүтцийн хөгжлийн сайдаар томилогджээ. 

1996, 2000, 2004 онд УИХ-ын гишүүнээр гурван удаа сонгогдож байсан. 

## Шагнал 
Р.Сандалханы хөдөлмөр зүтгэлийг төр засгаас өндрөөр үнэлж, Ардын хувьсгалын болон ойн медаль, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Алтан гадас одонгоор шагнажээ.
Кадырын Сайраан

**Кадырын Сайраан** (Баян-Өлгий аймгийн Дэлүүн сумын нутагт 1955 онд төрсөн) - 2004-2008 онд Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, 2007 онд Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол хүртсэн, дипломат.

1978 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургуульд суралцан араб судлалын мэргэжлээр төгссөн.

1984 оноос Гадаад харилцааны яаманд ажилтан, газрын орлогч дарга

1990 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүн

Монгол Улсаас Арабын Египет улсад суугаа ЭСЯ-ны зөвлөх

1997-2001 онд Монгол Улсаас Египет улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд

2004–2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

Монгол Улсын Ерөнхий сайдын зөвлөх

Монгол Улсаас Кувейт улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд

Монголын Мусульманы нийгэмлэгийн тэргүүн

Монгол дахь казах иргэдийн соёл, шашны өвийг хадгалах, хөгжүүлэхэд манлайлан ажилласан төр, нийгмийн зүтгэлтэн юм.
Эколэ Дукассе

Montbarnier цайзыг XIX зууны ихэс дээдэс, баян чинээлэг хүмүүсийн орд харшийн хэв маягаар арьс ширний үйлдвэрээрээ хөрөнгөжсөн Иcсингогийн арьс ширний үйлдвэрийн эзэд байсан Ромэасын хүү Александр Ромэас бариулжээ. 1928 онд Сент-Этьен хот уг барилгыг худалдан авч, хүүхдийн зуны амралтын зуслан байрлуулах зориулалтаар ашигласан байна. 1963 онд барилгыг Иcсинго хотын захиргаа дахин худалдан авчээ. 1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аваргын үеэр Ираны шигшээ баг тус цайзад байрласан байна.

Үндэсний Дээд Пастрын Сургууль (ENSP) нь 1984 онд байгуулагдаж, эхнээсээ л Montbarnier цайзад үйл ажиллагаагаа явуулж байв. 2007 онд Францын Пастрын, чихэр, шоколад, зайрмаг үйлдвэрлэгчдийн үндэсний холбооны удирдлага дор ажиллаж байсан уг сургууль санхүүгийн хүндрэлд орж, шүүхийн шийдвэрээр татан буугдах шатанд хүрчээ. Үүний дараа Худалдааны сайд Жак Баррогийн Тамгын газрын захирал Ален Дюкасст хандан тусламж хүссэнээр Ален Дюкасс Ив Тюриестэй хамтран сургуулийг дахин авч, Ален Дюкасс Формасьон 51%, Thuriès Gastronomie Magazine 49%-ийг эзэмшсэн тусгай компани байгуулжээ. Барилгуудын өмчлөлийн эрх Иcсинго хотын захиргаанд хэвээр үлдсэн байна.

Парис хот дахь кампус байгуулагдсанаас хойш уг сургууль нь “École Ducasse”-ийн хоёр үндсэн салбарын нэг болж үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Ажханы Болат

**Ажханы Болат** - 1992-1996 онд Улсын их хурлын гишүүн. Казах үндэстэн.
Прогрессив боловсрол

**Прогрессив боловсрол** (эсвэл боловсролын прогрессив чиг хандлага) нь 19-р зууны сүүл үеэс үүсэж, өнөөдрийг хүртэл янз бүрийн хэлбэрээр оршин тогтнож ирсэн сурган хүмүүжлийн хөдөлгөөн юм. Европт энэ чиглэл нь Шинэ боловсролын хөдөлгөөн хэлбэрээр хөгжсөн. “Прогрессив” гэх нэр томьёог 19-р зууны уламжлалт сургалтын хөтөлбөрөөс ялгахын тулд хэрэглэсэн бөгөөд тухайн үеийн боловсрол нь эртний сонгодог мэдлэгт суурилж, аж үйлдвэржилтийн эхэн үеийн их сургуульд бэлтгэх зорилготой, нийгмийн анги давхаргаар хүчтэй ялгарсан байсан. Харин прогрессив боловсрол нь орчин үеийн, аж үйлдвэржилтийн дараах нийгмийн туршлага, хэрэгцээнээс улбаатай.

Ихэнх прогрессив боловсролын хөтөлбөрүүд дараах нийтлэг онцлогтой:

Хийж турших замаар суралцахыг чухалчлах – гардан хийж үзэх төсөл, аялал-судалгаанд суурилсан, туршлагад тулгуурласан сургалт

* Сэдэвчилсэн нэгжид тулгуурласан нэгдмэл хөтөлбөр
* Асуудал шийдвэрлэх, шүүмжлэлт сэтгэлгээнд онцгой анхаарах
* Багаар ажиллах, нийгмийн ур чадварыг хөгжүүлэх
* Цээжлэх мэдлэгээс илүү ойлголт ба бодит үйлдлийг сургалтын зорилго болгох
* Хамтын болон хамтран суралцах төслүүд
* Нийгмийн хариуцлага, ардчиллын боловсрол
* Олон нийтийн үйлчилгээ, сайн дурын ажлыг өдөр тутмын сургалтад уялдуулах
* Ирээдүйн нийгэмд хэрэгтэй ур чадварыг харгалзан хичээлийн агуулгыг сонгох
* Зөвхөн сурах бичигт найдахаас татгалзаж, олон төрлийн эх сурвалж ашиглах
* Насан туршийн суралцахуй, нийгмийн ур чадварыг онцлох
* Сурагчийн хийсэн төсөл, бүтээлээр дамжуулан үнэлэх
Жанимханы Сауле

**Жанимханы Сауле** (1962 онд төрсөн ) -Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн дэд сайд. Казах эмэгтэй.

## Намтар 
Ж.Сауле Эрдэнэт хотын 10 жилийн 1-р сургуулийг 1978 онд төгсөөд Орос хэлний багшийн дээд сургууль, Москвагийн орос хэлний багшийн дээд сургуулийг тус тус дүүргэсэн. 

МУИС-ийг 2001 онд, Удирдлагын академийг 2005 онд төгссөн 

Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар ажилтнаар ажлын гараагаа эхэлсэн.

2008–2012 онд Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яамны дэд сайдаар ажиллаж байсан.

2016-2020 онд дахин Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн дэд сайдаар томилогдон ажилласан.

2024 онд нэр УИХ-д нэр дэвших хүсэлтэй байсан ч МАН-аас Баян-Өлгий аймгаас нэр дэвшүүлээгүй байна.
Гомбосүрэнгийн Өнөржаргал

**Гомбосүрэнгийн Өнөржаргал** () - Завхан аймгийн Засаг дарга

## Намтар 
1997 онд Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын 1-р дунд сургууль төгссөн.

* 2001 онд МУИС-ийн Нийгмийн шинжлэх ухааны сургууль (Ph.D) төгссөн.
* 2001-2009 онд МУИС-ийн НШУС-д цагийн багш, дагалдан багш, багш, дэд профессораар ажилласан.
* 2005-2006 онд Үйлдвэр, худалдааны яаманд мэргэжилтэн.
* 2006-2007 онд Барилга, хот байгуулалтын яаманд хэлтсийн дарга
* 2008-2009 онд Гадаад харилцааны яаманд мэргэжилтэн
* 2009-2012 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболдын зөвлөх
* 2013 онд Японы Кюшүгийн их сургууль төгссөн.
* 2013-2016 онд УИХ-ын Тамгын газар, УИХ дахь МАН-ын бүлэгт зөвлөх, ажлын албаны дарга.
* 2016-2023 оны 4-р сар хүртэл Хөдөлмөр, хийгмийн хамгааллын яамны Төрийн Нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ.
* 2023 оны 4-р сард МАН -ын Удирдах зөвлөлийн хурлаар Завхан аймгийн МАН-ын хорооны даргаар сонгогдож байв.
* 2023 оны 6-р сард  Завхан аймгийн Засаг даргаар томилогдон 2024 онд энэ ажлаа үргэжлүүлэхээр болсон байна.
Цүшимагийн тулалдаан (1274)

**Цүшимагийн тулалдаан (1274)** нь Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгооы анхны тулалдаан бөгөөд 1274 оны 10 сард Цүшима арал дээр болжээ. Юань улсын цэргүүд Гүрёгоос далайгаар ирж газардсан бөгөөд зохион байгуулалттай тактик, бөөнөөр харвасан сумны галын хүчээр арлын гарнизоныг хурдан бут цохисон. Цүшима унасны дараа Ики арал эзлэгдэж, үүний улмаас Камакүрагийн шогун эргийн хамгаалалтаа бэхжүүлэхэд хүрсэн.

## Түүхэн суурь
1269 оны эхээр 70 гаруй гүрё болон монгол хүмүүсээс бүрдсэн өөр нэгэн элч төлөөлөгчид Цүшима аралд ирж, хааны захидалд Японоос хариу өгөхийг шаардсан. Эзэн хааны ордон хариу илгээхийг хүссэн боловч Камакүрагийн шогүн үүнийг эсэргүүцэн зогсоосон. Хааны шаардлагад өгсөн хатуу хариуг боловсруулсан ч эцэст нь илгээгээгүй. Юань улсын хөлөг онгоц Японы эсэргүүцэлтэй тулгарч Японы уснаас ухарсан боловч ухрах замдаа Цүшимагийн хоёр загасчныг олзолсон. Эдгээр олзлогдогсдыг Хубилай хааны ордонд авчирч, 1269 оны 8 сард гүрё элч нартай хамт Япон руу буцаан илгээж, дахин дипломат харилцаа тогтоох оролдлогын нэг хэсэг болгосон.

1274 онд Хубилай хаан Гүрёгийн боомтуудад хөлөг онгоцууд цуглуулахыг тушаав. Орчин үеийн зарим тооцоогоор ойролцоогоор 900 хөлөг онгоц цугларч, 40,000 хүртэл цэрэг тээвэрлэсэн байж магадгүй гэж үздэг. Өөр эх сурвалжуудад бодитоор далайд гарсан хүчийг илүү нарийвчлан дурддаг бөгөөд Хол-Тун, Хун-Ца-Киу, Ю-Пук Хён нарын удирдлагад байсан ойролцоогоор 23,000 монгол, хятад, гүрё цэрэг болон 6,700 орчим усан цэргүүд “гурван жигүүрт цэрэг” хэмээн хамтад нь нэрлэгдэж байжээ. Цэргийн ихэнх нь монголчууд байсан бөгөөд гүрё, хятад дэмжих анги нэгтгэлүүд дагалджээ. Хубилай хаан 1274 оны зуны улиралд хөдөлгөхийг тушаасан ч флот 10 сарын 3-нд л өнөөгийн Пүсань орчмын Хапподоос гарч, Солонгосын хоолойг гаталсан байна. Гэсэн ч Юань улсын авсан арга хэмжээ нь довтолгоо гэж үзэхэд хангалттай хүчтэй байв. Эхний бай нь Солонгосын өмнөд эрэг ба Японы Кюүшюү арлын дунд оршдог Цүшима арал байлаа.

Монголын хүч арлын цөөн хамгаалагчдыг хурдан ялсан. Хамгаалагчид эхэндээ далайн эрэг дээр тулгарсан ч Японы эх сурвалжид “бороо мэт асгарсан” хэмээн дүрслэгдсэн нягт суман харваанд шахагдан ухарчээ. Зарим мэдээнд хор түрхсэн сум хэрэглэсэн гэж өгүүлдэг. Икигийн хамгаалалт Цүшимагийнхаас ч сул байсан бөгөөд хожмын Японы домогт самурайн эр зориг нь хүндлэл хүртээгүй, харин монгол цэргүүдийн уурыг хүргэсэн хэмээн өгүүлдэг. Цүшима болон Икид болсон тулалдаануудын дараа Японы засгийн газар эргийн хамгаалалтыг бэхжүүлэхээр шийдэв. Мөн шогун Юань улсын довтолгоонд хариу барихын тулд өөрийн усан цэргийг байгуулж эхэлсэн.

## Эшлэл
Ангилал:Юань улсын тулалдаан
Ангилал:Японы түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:1274 оны зөрчилдөөн
Tayo (programming language)

## Tayo (програмчлалын хэл) 
**Tayo** нь програмчлалын үндсэн ойлголтуудыг сурах, туршиж үзэхэд зориулагдсан хөнгөн, эхлэн суралцагчдад ээлтэй програмчлалын хэл юм. Энэхүү хэл нь энгийн байдал, уншихад ойлгомжтой бүтэц, минимал синтаксийг чухалчилдаг тул шинээр програмчлал сурч буй хүмүүст тохиромжтой.

Tayo нь нээлттэй эхийн (open-source) төсөл бөгөөд GitHub дээр олон нийтэд нээлттэйгээр хөгжүүлж, арчилж байна.

## Түүх 
Tayo нь боловсролын зориулалттай програмчлалын хэл хэлбэрээр бүтээгдэж, **ien-info** байгууллагаас нээлттэй эхийн төсөл болгон гаргасан. Төслийг GitHub дээр байршуулсан бөгөөд **MIT License**-ийн дагуу түгээгддэг.

Tayo-ийн гол зорилго нь хувьсагч, функц, нөхцөлт логик, оролт/гаралтын үйлдлүүд зэрэг програмчлалын үндсэн ойлголтуудыг ойлгоход хялбар орчин бүрдүүлэх явдал юм.

## Загварын философи 
Tayo-ийн загварын философи нь дараах зарчмууд дээр тулгуурладаг.

* Сурахад хялбар, энгийн байдал
* Хүний уншихад ойлгомжтой синтакс
* Минимал дүрмийн (grammar) дүрэм
* Энгийн хэрэглэгчийн интерфейсийн гаралт болон баталгаажуулалтын (validation) дэмжлэг

Эдгээр шийдлүүд нь эхлэн суралцагчдад төвөгшөөлийг багасгаж, програмчлалын чухал ойлголтуудыг хадгалах зорилготой.

## Синтаксын тойм 
Tayo програм нь дараалсан мэдэгдлүүдээс (statements) бүрдэнэ. **set**, **view**, **function**, **if** зэрэг түлхүүр үгсийг ашиглан програмын үйлдлийг тодорхойлно.

Кодын ойлгомжийг сайжруулахын тулд тайлбар (comment) нэмэх боломжтой.

### Оролт ба гаралт 
**view** мэдэгдэл нь текст болон интерфейсийн элементүүдийг харуулахад ашиглагдана.

```
view Hello World
```

### Текст форматлалт 
Tayo нь дараах текст форматлалтыг дэмждэг.

* Налуу текст – `&lt;I&gt;`
* Тод текст – `&lt;B&gt;`
* Доогуур зураастай – `&lt;U&gt;`
* Дарсан текст – `&lt;M&gt;`
* Фонтын хэмжээ – `&lt;number&gt;`
* Текстийн байрлал – Баруун (R), Зүүн (L), Төв (C)

### Холбоос 
Tayo нь гипер холбоос болон товчлуур хэлбэрийн холбоосуудыг дэмждэг.

```
link (yourname.com)
link "click" (yourname.com)
link @button "click" (yourname.com)
link @button colour "blue" "click" (yourname.com)
```

Холбоосууд нь гадаад вэбсайт эсвэл *index.html* зэрэг локал файлууд руу зааж болно.

### Хувьсагч ба өгөгдлийн төрөл 
Хувьсагчийг **set** түлхүүр үгээр зарлана.

```
set name = "Tayo"
set age = 20
```

Дэмжигдсэн өгөгдлийн төрлүүд:

* number
* string
* boolean
* list

Төрлийн шалгалтыг дараах байдлаар зааж өгч болно.

```
set age:number = 20
```

Буруу өгөгдлийн төрөл оноовол алдаа (error) үүснэ.

### Функцууд 
Функцуудыг **function** түлхүүр үгээр тодорхойлж, **end**-ээр төгсгөнө.

```
function greet(name)
  view "Hello " + name
end
```

Функц нь утга буцаах боломжтой.

```
function add(a, b)
  return a + b
end
```

### Нөхцөлт өгүүлбэрүүд 
Tayo нь **if** болон **else** ашиглан нөхцөлт логик гүйцэтгэнэ.

```
if age > 18
  view "Adult"
else
  view "Child"
end
```

### Оролтын баталгаажуулалт 
Tayo нь энгийн оролтын баталгаажуулалтыг дэмждэг.

```
set password = input "Enter password"

if length(password)
Туршлага дээр суурилсан суралцахуй

Туршлага дээр суурилсан суралцахуй (Experiential learning, ExL) гэдэг нь туршлагаар дамжин суралцах үйл явц бөгөөд илүү нарийн утгаараа “хийж үзсэнийхээ дараа эргэцүүлэн бодох замаар суралцах” гэж тодорхойлогддог. Гардан хийж суралцах нь туршлага дээр суурилсан суралцахуйн нэг хэлбэр байж болох ч заавал суралцагчид хийсэн зүйлээ эргэцүүлэн дүгнэхийг шаарддаггүй. Туршлага дээр суурилсан суралцахуй нь цээжилж сурах эсвэл лекц, зааварчилгаанд тулгуурласан суралцахуйгаас ялгаатай бөгөөд тэдгээрт суралцагч харьцангуй идэвхгүй оролцоотой байдаг. 

Энэ ойлголт нь үйлдэлд суурилсан суралцахуй, адал явдалт суралцахуй, чөлөөт сонголттой суралцахуй, хамтын суралцахуй, нийгэмд үйлчлэх суралцахуй, орчин нөхцөлд суурилсан суралцахуй зэрэг идэвхтэй суралцах хэлбэрүүдтэй холбоотой боловч тэдгээртэй бүрэн ижил утгатай биш юм. 

“Туршлага дээр суурилсан суралцахуй” гэдэг нэр томьёог ихэвчлэн “туршлага дээр суурилсан боловсрол” гэсэн ойлголттой ижил утгаар хэрэглэдэг ч, туршлага дээр суурилсан боловсрол нь илүү өргөн хүрээтэй боловсролын философи бол туршлага дээр суурилсан суралцахуй нь тухайн хүний суралцах үйл явцад төвлөрдөг. Иймээс туршлага дээр суурилсан суралцахуй нь суралцагч болон суралцах орчинтой холбоотой илүү бодит, тодорхой асуудлуудад анхаардаг. Туршлага нь хүний ой ухаанд тод үлдэж, мэдээллийг илүү сайн тогтоон санахад тусалдаг.
Константин Пац

**Константи́н Пац** (эстони. *Konstantin Päts*; орос. *Константи́н Я́ковлевич Пятс,* 1874 оны 2-р сарын 23-нд Оросын хаант улсын Лифландын мужийн Такерорт тосгонд (өнөөгийн Эстони улсын Пярнумаа мужийн Хяэдемеэст) төрсөн — 1956 оны 1-р сарын 18-нд ЗХУ-ын Калинин мужийн Бурашевод нас барсан) — хуульч, сэтгүүлч, Бүгд Найрамдах Эстони Улсыг 1918-1940 онд тэргүүлж байсан төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 

Эстонийн Төрийн ахмад (1921—1922; 1923—1924; 1931—1932; 1933—1934), Эстонийн ерөнхий сайд (1918—1919; 1934—1937), Эстони улсын Ерөнхийлөгч-регент (1937—1938) бөгөөд Ерөнхийлөгч (1938—1940). Таллин хотын хүндэт иргэн. 

## Намтар 
Константин Пац Оросын эзэнт гүрний Ливони мужийн Перновскийн тойрогт Эстони гаралтай, удам угсаатай тариачин Яков Пацийн хоёр дахь хүүхэд болон төрсөн. Түүний эх Ольга Алексеевна орос хүн байсан бөгөөд дунд зэргийн хөрөнгөтэй гэр бүлээс гаралтай.

1882 онд гэр бүл нь Пернов руу нүүж, тэнд тэрээр сүмийн сургуульд боловсролоо үргэлжлүүлж дараа нь 1887 онд Патс Рига хотын шашны семинарт элссэн байна. Гэсэн хэдий ч тэрээр лам болохыг хүсээгүй бөгөөд 1893 онд Перновын хөвгүүдийн гимназийн сүүлийн жилд суралцахаар өргөдөл гаргаж, 1894 онд төгссөн. Патс семинарт сурч байхдаа анх сэтгүүлзүйн чиглэлээр ажиллаж эхэлжээ. 1894 онд Константин Пац Тартугийн их сургуулийн эрх зүйн ангид оржээ. 1898 онд их сургуулиа төгсөөд Псков, Омск зэрэг газруудын цэргийн ангид алба хаагаад 1900 онд халагдсан байна.  

Тэрээр улс төрд орж Эстонийн Төрийн ахмад (1921—1922; 1923—1924; 1931—1932; 1933—1934), Эстонийн ерөнхий сайд (1918—1919; 1934—1937), Эстони улсын Ерөнхийлөгч-регент (1937—1938) бөгөөд Ерөнхийлөгч (1938—1940).

1940 оны 7-р сарын 30-нд, Эстони улс ЗХУ-д албан ёсоор элсэхээс өмнө НКВД-ын ажилтнууд Константин Пац болон түүний гэр бүлийг авахаар гэрт нь очжээ. Ерөнхийлөгч, түүний хүү Виктор, Викторын эхнэр Хельги-Алис, хоёр бага хүү, асрагч Ольга Тюндер нарыг эхлээд Ленинград руу галт тэргээр, дараа нь Уфа руу илгээж, хотын төвд бүх тохь тух, тавилгатай тусдаа таван өрөө байр өгчээ. Пацыг хянахаар Дотоод яамын 3 ажилтан томилогдсон бөгөөд тэдний нэгийг (Эстони эмэгтэй) гэрийн үйлчлэгчээр томилсон; түүний захидал харилцааг хянаж, орон сууцных нь радио ажиллахгүй байв. Пац-д хувийн эмч томилж, 2000 рублийн тэтгэвэр тогтоожээ.

1941 оны 6-р сарын 26-нд Константин Пац гэр бүлийнхнийхээ хамт баривчлагджээ. Нэгжлэг хийж хэдэн цагийн турш байцаалт явагдсан. Дараа нь яллах дүгнэлт үйлдэж Константин Пац болон түүний гэр бүлийг гурван гэмт хэрэгт буруутгасан: Эстонид фашист бүлэглэлд оролцсон, Пац тэдгээрт оролцсон; Пац Эстонид Германы тагнуулын байгууллагуудын Зөвлөлтийн эсрэг үйл ажиллагаанд оролцсон; болон бусад орны тагнуулын байгууллагуудын үйл ажиллагаанд оролцсон. Константин Пац энэ бүх ялд гэм буруугүй гэж мэдүүлж байжээ.

1954 оны сүүлээр Константин Пацийг Оросоос явуулж Эстонийн сэтгэцийн эмнэлэгт шилжүүлжээ. Энэ нь олон нийтийн дунд ихээхэн эсэргүүцэл үүсгэж, оршин суугчид хуучин ерөнхийлөгчид олон тооны хандив өргөж эхэлжээ. Арав хоногийн дараа Патсийг дахин Орос руу шилжүүлж, 1956 оны 1-р сарын 18-нд тэнд нас баржээ.
Эстонийн Өөрчлөн байгуулалтын нам

**Эстонийн Өөрчлөн байгуулалтын нам** (эстони. *Eesti Reformierakond*) — Эстони улсын либерал үзэлтэй нам. Тус нам нь Либерал Интернационал байгууллагын гишүүн (1990-1996 онд ажиглагчаар ажиллаж байсан) бөгөөд "Европын төлөөх Либерал ба Ардчилсан намуудын Холбоо" Европын намын гишүүн юм. 

Эстонийн парламент болох Рийгикогу-д хамгийн их 37 суудал (2023 оны сонгулиар) авсан юм. Намын дарга нь Кая Каллас юм.

2014 оноос хойш тус намыг Европын Парламентад Урмас Пает, Кая Каллас гэсэн хоёр гишүүн төлөөлж байна. Эхэндээ Андрус Ансип Урмас Паетийн оронд сонгогдсон. Гэсэн хэдий ч Андрус Ансип Европын дижитал нэгдсэн зах зээлийн комиссын дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоны дараа Урмас Пает Европын парламентаас огцорсон.

2018 онд Кая Каллас намын удирдлагад анхаарлаа төвлөрүүлэхийг сонгож, Европын парламентаас огцорсон. Түүний оронд Игорь Грязин томилогдсон. 2018 оны 1-р сард Игорь Грязин намаас гарсан тул Өөрчлөн байгуулалтын намыг одоогоор Европын парламентад зөвхөн Урмас Пает төлөөлж байгаа ажээ.

## Намын үзэл баримтлал 
Өөрчлөн байгуулалтын нам нь Эстонийн ихэнх засаглалын эвсэлд оролцож, 1999 оноос 2016 он хүртэл засгийн газарт тасралтгүй ажиллаж байсан тул тус улсын улс төрийн амьдралд үзүүлэх нөлөө нь, ялангуяа Эстонийн бизнест ээлтэй эдийн засгийн бодлого, консерватив татварын тогтолцоог харгалзан үзвэл мэдэгдэхүйц их юм.

## Намын дарга нар 
* Сийм Каллас (1994—2004)
* Андрус Ансип (2004—2014)
* Таави Рыйвас (2014—2017)
* Ханно Певкур (2017—2018)
* Кая Каллас (2018—2024)
* Кристен Михал (2024—)
The World Factbook

**Дэлхийн баримтуудын ном** буюу **The World Factbook** (АНУ-ын Тагнуулын төв газрын дэлхийн улс орнуудын лавлах юм. англи. *The World Factbook*) —Дэлхийн улс орнуудын тухай баримтуудын цуглуулга болох лавлах юм. АНУ-ын Засгийн газрын хэрэгцээнд зориулж Тагнуулын Төв Газраас эмхэтгэж, тогтмол шинэчилдэг лавлах юм. Лавлах нь цахим хуудас хэлбэрээр байдаг бөгөөд долоо хоног бүр хэсэгчлэн шинэчлэгддэг байна. Үүнийг өөрөө тусдаа ашиглахын тулд татаж авах боломжтой ажээ. Энэ нь АНУ-ын хүлээн зөвшөөрсөн улсууд, хараат нутаг дэвсгэрүүд болон дэлхийн бусад улс орнуудыг оролцуулан 267 олон улсын байгууллага зэргийн тус бүрийн хүн ам зүйн, газарзүйн, харилцаа холбооны, засгийн газрын, эдийн засгийн болон цэргийн мэдээллийг хоёроос гурван хуудаст хураангуйсан байдаг юм.

## Түүх 
Дэлхийн баримтын номыг АНУ-ын Тагнуулын төв газар анх Үндэсний Тагнуулын Тайлангийн хэсгүүдийг нэгтгэн дүгнэж, тогтмол шинэчлэх зорилгоор бүтээсэн. Анхны хэвлэмэл лавлах ном 1962 оны 8-р сард хэвлэгдэж, ангилагдсан. 1971 оны 6-р сард Тайлантай холбоогүй тусдаа лавлах ном хэвлэгдсэн. 1973 онд Тайланг гаргах хөтөлбөр зогссон бөгөөд лавлах номыг бие даан хэвлэх ажил үргэлжилсэн. Лавлах ном анх 1975 онд АНУ-ын Засгийн газрын Хэвлэлийн Газар худалдаалж эхэлснээр олон нийтэд нээлттэй болсон. Мөн тус агентлаг лавлах номын 1996 оны хэвлэлийг хэвлүүлсэн бөгөөд дараа жил нь дахин хэвлэгдсэн. Онлайн хувилбарыг 1997 оны 6-р сард гаргасан. 2000-2013 оны хэвлэлийг тусгай HTML файл хэлбэрээр (тусдаа файл болон бүрэн хувилбарыг хоёуланг нь татаж авах боломжтой - сүүлийнх нь лавлах номын офлайн хуулбар болж үйлчилдэг).

2008 онд ТТГ уг номыг хэвлэхээр төлөвлөөгүй бөгөөд оронд нь онлайн хувилбарыг нь шинэчлэхэд анхаарлаа хандуулах болно гэж мэдэгдсэн (ялангуяа долоо хоног бүр танилцуулсан өгөгдлийг шинэчлэх). Хэвлэмэл хувилбарыг хэвлүүлэх ажлыг Засгийн газрын Хэвлэлийн Газарт (*Government Printing Office*) шилжүүлсэн.

АНУ-ын ТТГ-ын мэдээлснээр энэхүү лавлах ном нь олон нийтийн хүртээл болсон тул тус агентлагаас ямар ч зөвшөөрөл авалгүйгээр хуулбарлах иш татах боломжтой ажээ.

## Эх сурвалжууд 
* АНУ-ын Тагнуулын төв газар;
* Үндэсний Шинжлэх Ухааны Сангийн Антарктидын Мэдээллийн Хөтөлбөр;
* АНУ-ын Худалдааны Яамны Хүн амын тооллогын товчоо;
* АНУ-ын Хөдөлмөрийн Яамны Хөдөлмөрийн Статистикийн Товчоо;
* Үндэсний Антарктидын Хөтөлбөрийн Захирлуудын Зөвлөл;
* АНУ-ын Дотоод хэргийн яамны Батлан ​​​​хамгаалах тагнуулын агентлаг;
* АНУ-ын Төрийн Департамент;
* АНУ-ын Дотоод хэргийн яамны Загас, зэрлэг ан амьтдын алба;
* АНУ-ын Тээврийн яамны Далайн захиргаа;
* АНУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах яамны Үндэсний газрын зураглалын агентлаг;
* АНУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах яамны Тэнгисийн цэргийн инженерчлэл, барилгын командлал;
* АНУ-ын Дотоод хэргийн яамны Тусгаар тогтнолын асуудал эрхэлсэн газар;
* АНУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах яамны Тэнгисийн цэргийн тагнуулын алба;
* АНУ-ын Дотоод хэргийн яамны Газарзүйн нэршлийн зөвлөл;
* Бусад олон нийтийн болон хувийн эх сурвалжууд.

**Албан ёсны цахим хуудас:** https://web.archive.org/web/20210104183935/https://www.cia.gov/the-world-factbook/
Тимоти Шаламэ

**Тимоти Хэл Шаламэ** (англи. *Timothée Hal Chalamet*, 1995 оны 12-р сарын 27-нд АНУ-ын Нью-Йорк хотод төрсөн) — Францын болон Франц-Америк дэлгэцийн болон тайзны жүжигчин. "Шүүмжлэгчдийн сонголт", "Алтан бөмбөрцөг" болон АНУ-ын Дэлгэцийн жүжигчдийн холбооны шалгналтан. Оскарын шагнал 2 удаа, BAFTA-д 4 удаа, Грэммийн шагналд 1 удаа нэр дэвшсэн жүжигчин. 

## Намтар 
Тимоти Шаламэ орчуулагч мэрэгжилтэй франц эцэг Марк Шаламэ, эх еврей гаралтай бүжигчин Николь Флендер нарын хүү болж Нью-Йорк хотод төрсөн байна. Тимоти хүү өсвөр насандаа телевизийн салбарт ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 2012 онд анх тэрээр "Эх орон" (англи. *Homeland*) драмын цувралд тоглосон байна. Тэрээр 2014 онд "Эрчүүд, эмэгтэйчүүд болон хүүхдүүд" (англи. *Men, Women & Children*) инээдмийн драмын кинонд жүжигчний гараагаа эхлүүлж, дараа нь Кристофер Ноланы шинжлэх ухааны уран зөгнөлт "Од гараг дундын" (англи. *Interstellar*) кинонд тоглосон юм. Тимоти Шаламэ Лука Гуадагьиногийн "Намайг өөрийнхөө нэрээр дууд" (англи. *Call Me by Your Name*) драмын кинонд хайр дурлалд автсан өсвөр насны залуугийн дүрээрээ олны танил болсон. Энэ дүрээрээ тэрээр Оскарын шилдэг эрэгтэй жүжигчний номинацид нэр дэвшсэн юм.

Тимоти Шаламэг олон онлайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр өөрийн үеийн хамгийн авьяаслаг жүжигчдийн нэг гэж удаа дараа хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.

## Хувийн амьдрал 
Тимоти Шаламэ Нью-Йорк болон Калифорнид ээлжлэн амьдардаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн анхаарлын төвд байсан ч тэрээр хувийн харилцааныхаа талаар ховорхон хуваалцдаг байна. 2023 оны 4-р сараас хойш Шаламэ Америкийн нийгмийн анхаарлын төвд байх дуртай Кайли Женнертэй харилцаатай болсон.

Т.Шаламэ спорт шүтэн бишрэгч юм. Хүүхэд байхдаа тэрээр мэргэжлийн хөлбөмбөгчин болохыг мөрөөддөг байв. Тэрээр "Нью-Йорк Никс" сагсан бөмбөгийн баг болон Францын хөлбөмбөгийн Сент-Этьенн багийн насан туршийн шүтэн бишрэгч гэж байсан. 15 настайдаа Шаламэ "ModdedController360" нэртэй YouTube суваг хөтөлдөг байжээ. Тэрээр хип хоп хөгжимд дуртай бөгөөд реппер Кид Кади (англи. *Kid Cudi*), , жүжигчин Леонардо Ди Каприо, Хоакин Феникс нарыг карьерынхаа гол урам зориг болсон гэж үздэг.

Ангилал:1995 онд төрсөн
Ангилал:АНУ-ын еврей хүн
Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:Францын жүжигчин
Ангилал:Амьд хүн
Ригийн булан

**Ригийн булан** (латви. *Rīgas jūras līcis*, англи. *Gulf of Riga,* эстони. *Liivi laht* — Лиивийн булан гэж нэрэлдэг) -Латви, Эстони улсын дунд Балтын тэнгисийн зүүн хэсэгт орших булан юм. Энэ нь далайн бусад хэсгээс Эстонид харьяалагддаг Мунсунд арлуудаар тусгаарлагдсан байдаг.

Энэ булан нь хуурай газар дагуу 174 км урт үргэлжилдэг бөгөөд нийт 18,100 км² талбайг хамардаг юм. Өргөн нь 137 км, хамгийн гүн нь 54 м ажээ.

Ригийн буланд Рига болон Пярну гэж том боомт хотууд оршдог. Өмнө зүгт Юрмала хот байдаг. Сааремаа арал дээр эртний Курессааре (Аренсбург) хот байдаг.

Ригийн булангийн баруун эргийг Лийвийн гэдэг бөгөөд энэ нь соёлын хамгаалалттай бүсэд ордог байна.
Шампань

**Шампа́нь** (франц. *Champagne*) — Франц улсын зүүн хойд хэсэгт түүхэн Шампань нутгийн дарс хийдэг бүс нутаг юм. Энэ бүс нутаг нь цагаан оргилуун дарс үйлдвэрлэгдэгээрээ дэлхий даяар алдаршсан юм. Европын Холбооны хууль тогтоомж болон ихэнх орны хууль тогтоомжийн дагуу Парисаас зүүн тийш 160 километрийн зайд орших энэхүү усан үзэм тариалдаг бүс нутгаас гаралтай ориглуун дарсыг зөвхөн Шампань ориглуун дарс гэж нэрлэдэг байна. 

Шампаньд усан үзэм ургуулах талбайн хилийн бүсийг хуулиар 5 тусдаа усан үзэм ургуулах бүс гэж заасан байдаг. Үүнд: Об (франц. *Aube*), Кот-де-Блан (франц. *Côte des Blancs*), Кот-де-Сезанн (франц. *Côte de Sézanne*), Монтань-де-Реймс (франц. *Montagne de Reims*) болон Марн хөндий (франц. *Vallée de la Marne*) юм. Тус бүсийн худалдааны төв нь Реймс (франц. *Reims)* , Эперне (франц. *Épernay)* хотууд юм.

Энэ бүсэд ургадаг усан үзмийн гол төрлүүд бол — шардоне (франц. *chardonnay*), пино нуар (франц. *pinot noir*) болон пино мёнье (франц. *pinot meunier*) зэрэг юм. 

Шампанийн Гүнгүүд эдгээр газрыг 950 оноос 1316 он хүртэл бие даасан гүнлэг болгон захирч байжээ. 1314 онд Шампаний сүүлчийн гүн Францын X Луи хаан болж, тэр үеэс хойш тус бүс нутаг Францын титмийн нэг хэсэг болжээ.
X Луи

**X** **Луи,**  "Үглээ" хочтой (франц. *Louis X le Hutin*, буюу *le Querelleur*; 1289 оны 10-р сарын 4-нд төрсөн — 1316 оны 6-р сарын 5-нд нас барсан) — 1305 оноос Наваррын хаан, Шампань, Бри нутгийн гүн, 1314-1316 онд Францын хаан. Тэрээр IV Филлип (Хөөрхөн) хааны хүү юм. 1305 онд Луи хаан эх Наваррын Жанна-гаас Шампань, Наварра нутгийн өвлөн авсан юм. 

Луи бол Францын IV Филипп хаан, Наваррын хатан хаан Жанна, Шампаний гүнгийн авхай I Жанна нарын ууган хүү байв. 1305 онд эх нь нас барсны дараа Луи түүний өмч болох Шампань болон Наваррын гүнлэгийг өвлөн авсан. 16 настайдаа түүнийг насанд хүрээгүй гэж үздэг байсан тул эдгээр өмчийн удирдлага нь түүний эцэг Францын IV Филипп хааны гарт үлдсэн нь Наваррынханд таалагдаагүй юм. Эцэст нь 1307 оны 9-р сард Луи өөрөө Наварр хотод ирж, 10-р сарын 1-нд хаан ширээнд залж, Наваррын хаан, Шампань болон Бри нутгийн Гүн цолыг хүртжээ.

X Луи зан байдлын хувьд сул дорой нэгэн байсан. Тэрээр эцэг IV Филиппийнхээ үнэмлэхүй хаант засаглал тогтоох бодлогыг үргэлжлүүлж чадаагүй. Бодит байдал дээр түүний авга ах Валуагийн Шарль улс орныг удирдаж байв.
Оргилуун дарс

**Оргилуун дарс** буюу **Шампань дарс** (/ʃæmpeɪn/; франц. [ʃɑ̃paɲ])  Францын Шампань бүс нутагт нэршлийн дүрмийн дагуу үйлдвэрлэдэг оргилуун дарс бөгөөд усан үзмийн тариалалтын тусгай арга барил, зөвхөн зориулалтын газраас усан үзэм хураах, усан үзэм шахаж дарах тусгай арга техник хэрэглэж лонхонд дарсыг хоёрдогч исгэж нүүрстөрөгчийн давхар исэл үйлдвэрлэхийг шаарддаг юм.

Бараг бүх оргилуун дарсыг Пино Нуар /Хар Пино/, Пино Менье , Шардоне усан үзмийн сортоор үйлдвэрлэдэг боловч Пино Блан, Пино Гри (оргилуун дарсанд Фроменто гэж нэрлэдэг), Арбане, Петит Меслиер зэрэг дарснуудыг мөн бага хэмжээгээр дарсжуулдаг.

17, 18, 19-р зуунд оргилуун дарс хааны гэр бүлтэй холбоотой болсон юм. Тэргүүлэх үйлдвэрлэгчид оргилуун дарсаа зар сурталчилгаа, сав баглаа боодол ашиглан язгууртнууд болон хааны гэр бүлтэй холбохыг эрмэлздэг байсан нь шинээр гарч ирсэн дунд давхаргынхны дунд түгээмэл болсон юм.

## Ориглуун дарсны үйлдвэрлэл 
Оргилуун дарс хийхэд ашигладаг усан үзмийг ихэвчлэн эрт хураадаг бөгөөд чихрийн хэмжээ бага, хүчиллэг нь өндөр байдаг. Дарс цагаан хэвээр байхын тулд шүүсийг хурдан шахдаг.

Шампань мужид одоогоор 19,000 гаруй жижиг оргилуун дарс үйлдвэрлэгч бүртгэлтэй бөгөөд тус бүс нутагт ойролцоогоор 32,000 га талбайг хамарсан усан үзмийн талбайтай. Оргилуун дарс үйлдвэрлэгчийн төрлийг лонхны албан ёсны дугаарын дараах товчлолоор тодорхойлж болно. Үүнд:

* NM, Négociant manipulant. Энэ бол усан үзэм худалдаж дарс хийдэг (томоохон маркууд оруулаад);
* CM, Coopérative de manipulation. Хоршоо хамтралын гишүүдийн тариалсан усан үзмээр дарс үйлдвэрлэдэг, бүх ургацыг нь нэгтгэдэг хамтрал хоршоонууд;
* RM, Récoltant manipulant. Өөрийн усан үзэм тариалж, түүгээрээ дарс үйлдвэрлэдэг хувь үйлдвэрлэгчид. Тэд усан үзэмнийхээ 5%-иас илүүгүй хэсгийг гаднаас худалдан авахыг зөвшөөрдөг;
* SR, Société de récoltants. Хамтдаа оргилуун дарс үйлдвэрлэдэг боловч хоршоо байгуулдаггүй дарс үйлдвэрлэгчдийн холбоо;
* RC, Récoltant coopérateur. Хоршооны үйлдвэрлэсэн оргилуун дарсыг өөрийн хувийн шошгоор зардаг хоршооны гишүүн;
* MA, Marque auxiliaire, или Marque d’acheteur. Үйлдвэрлэгч эсвэл дарс үйлдвэрлэгчтэй холбоогүй брэндийн нэр; супермаркет гэх мэт өөр хэн нэгний эзэмшдэг дарсны нэр (*Private Label*);
* ND, Négociant distributeur. Өөрийн нэр дор дарс зардаг худалдаачин.

## Ангилал 
Шампань буюу ориглуун дарсыг сахарын агууламжаас нь шалтгаалж 6 төрөл болгон ангилдаг.

* **Extra-brut**, **Ultra-brut** Энэ бол хамгийн хуурай нь юм. Ийм төрлийн 1л дарсанд ердөө 6 грамм сахар агуулагддаг.
* **Brut** 1л ийм дарсанд 15 грамм сахар агуулагдана.
* **Extra-dry** 15-20 грамм **их хуурай** сахартай
* **Sec** 17-35 грамм сахар бүхий **хуурай** дарс.
* **Demi-sec** 33-50 грамм сахар агуулсан **хагас хуурай** шампанск.
* **Doux** Хамгийн их буюу 50 грамм ба түүнээс дээш сахар орсон амтлаг, **чихэрлэг** дарс юм.
Наваррын Хант Улс

**Наваррын** **Хант улс** (испани. *Reino de Navarra*, баск. *Nafarroako Erresuma*, франц. *Royaume de Navarre*) - дундад зууны үеийн хант улс байв. 1162 он хүртэл үүнийг Памплоны хант улс гэж нэрлэдэг байжээ. Үүнд Атлантын далайн ойролцоох Пиренейн нурууны хоёр талын газар нутаг - Испанийн хойд хэсэгт орших орчин үеийн Наварра муж, орчин үеийн Францын өмнөд хэсэгт орших Пиреней-Атлантикийн арлууд багтдаг байв. Энэ хант улс 9-р зууны эхэн үеэс муж хэлбэрээр эхлээд оршин тогтнож байжээ. 1513 онд Өмнөд Наваррыг Арагоны хаан II Фердинанд эзэлж, Испанийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Хойд Наварра 1589 он хүртэл тусгаар тогтносон хэвээр байсан бөгөөд түүний хаан Бурбоны III Хенри IV Хенри нэрээр Францын хаан болсон бөгөөд үүний дараа Наваррын хант улс эцэст нь 1620 онд Францад нэгдсэн түүхтэй.


Ангилал:824 онд байгуулагдсан
Ангилал:1841 онд татан буугдсан
Ангилал:Испанийн түүх
Ангилал:Түүхэн улс
Ангилал:Дундад зууны Испанийн түүх
Мариа Мачадо

**Мариа Корина Мачадо Париска** (испани. *María Corina Machado Parisca,* 1967 оны 10-р сарын 7-нд Каракас хотод төрсөн) нь Венесуэлийн улс төрч, нийгмийн зүтгэлтэн, буяны үйлстэн бөгөөд Венесуэлийн Үндэсний Ассамблейн гишүүн (2011–2014). Тэрээр сөрөг хүчний зүтгэлтэн, ардчилсан хөдөлгөөний идэвхтэн, Николас Мадурогийн засгийн газрын эсэргүүцэгч юм. Тэрээр 2025 онд Нобелийн энхтайвны шагнал хүртсэн.

Мариа Корина Мачадо 1967 оны 10-р сарын 7-нд Венесуэлийн нийслэл Каракас хотод төрсөн. Түүний эцэг Энрике Мачадо Зулоага нь "Сивенса" компанийн бизнес эрхлэгч байсан бол эх Корина Париска Перез нь сэтгэл зүйч байжээ. Дөрвөн охины ууган нь Мария католик шашин шүтэж өссөн байна. Тэрээр Венесуэлд хувийн сургуульд, дараа нь АНУ-д дотуур байртай сургуульд сурч, Европоор хэд хэдэн удаа аялсан. Мачадогийн элэнц өвөө нь Венесуэлийн улс төрч, зохиолч Эдуардо Бланко байсан ажээ.

1992 онд Мачадо Каракас дахь гудамжны хүүхдүүдэд туслах буяны байгууллага болох Атенеа санг байгуулжээ. Тэрээр автомашины салбарт ажиллаж байжээ.

2001 онд тэрээр Венесуэлийн сонгуулийг хянадаг байсан Сумате байгууллагыг хамтран үүсгэн байгуулжээ. Тэрээр Ерөнхийлөгч Уго Чавесийг шүүмжилж, түүнийг огцрохыг шаардаж байсан.

АНу-д Йелийн их сургуульд суралцсаныхаа дараа тэрээр 2010 онд Үндэсний Ассемблейд дээд амжилт тогтоож, 2011 онд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших бодолтой байгаагаа зарлаж байсан. 

2023 онд тэрээр сөрөг хүчний нэр дэвшигчийн хувиар ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших өөр нэг кампанит ажил эхлүүлснээ зарласан. Гэсэн хэдий ч 2023 оны 6-р сарын 30-нд түүнийг олон нийтийн өмнө үймээн самуун дэгдээхийг уриалж, Венесуэлийн олон улсын эдийн засгийн хоригийг дэмжиж байгаа хэмээн буруутгаж, дараагийн 15 жилийн хугацаанд нэр дэвших эрхийг нь хассан байна.

Мариа Мачадод 2025 онд Нобелийн энхтайвны шагналыг "Венесуэлийн ард түмний ардчилсан эрхийг урагшлуулахын төлөөх цуцашгүй хөдөлмөр, дарангуйллаас ардчилал руу шударга, энх тайван шилжилтийг бий болгохын төлөөх тэмцлийнх нь төлөө" олгосон байна.

Ангилал:1967 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Ромын католик шашны хүн
Ангилал:Венесуэлийн улс төрч
Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан
Ангилал:Каракасын хүн
Ивая Такеши

**Такэши Ивая** (япон. 岩屋 毅; 1957 оны 8-р сарын 24-нд Японы Оита мужийн Беппу хотод төрсөн) — Японы төрийн зүтгэлтэн, 2024-2025 онд Японы Гадаад хэргийн сайд.

## Намтар 
1957 оны 8-р сарын 24-нд Оита мужийн Беппу хотод Оитагийн чуулганы гишүүн Кей Иваягийн гэр бүлд төрсөн. Тэрээр Васэда Их Сургуулийн Улс төр судлал, эдийн засгийн сургуулийг төгссөн.

1987 онд тэрээр Оита мужийн чуулганд сонгогдож, нэг удаа бүрэн эрхээ хэрэгжүүлсэн. 1990 онд тэрээр анх Оитагийн 3-р тойргоос бие даан нэр дэвшигчээр Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдсон. 1993 онд суудлаа алдсаны дараа тэрээр 1996 онд Төлөөлөгчдийн танхимд нэр дэвшиж чадаагүй ч 2000 онд л дахин сонгогдсон.

Такэши Ивая нь Ниппон Кайгитай холбоотой. Тэрээр Үндсэн хуулийн өөрчлөлт, хамтын өөрийгөө хамгаалах эрх, цөмийн цахилгаан станцуудыг сэргээхийг дэмждэг хүн.

2018 оны 10-р сарын 2-ноос 2019 оны 9-р сарын 11 хүртэл Ивая нь Шинзо Абэгийн засгийн газарт Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байсан. Ишиба Шигэрү Ерөнхий сайдаар сонгогдсоны дараа 10-р сарын 1-нд тэрээр Гадаад хэргийн сайдын албан тушаалыг хашиж эхэлсэн.

Ангилал:1957 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Васэда Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Японы Либерал Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Японы батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Японы гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Японы Төлөөлөгчдийн Танхимын гишүүн
Айнү хэл

**Айнү хэл** (айну. *アイヌ イタㇰ айну итак*, япон. アイヌ語 *айнуго*) —Өмнө нь Курилын арлууд, Сахалин болон Японы хойд арлуудад ярьдаг байсан айнү нарын хэл бөгөөд 21-р зуунд зөвхөн Японы Хоккайдо арал дээр л хадгалагдан үлджээ. 

Энэ нь нийлэг, агглютинатив хэл буюу тусгаарлагдсан хэл юм (дэлхийн өөр ямар ч хэлтэй холбоогүй). Энэ хэл дээрх үгийг катакана ашиглан бичдэг байна.

Айнү хэлээр өмнө нь Сахалин арлын өмнөд хэсэг, Курилын арлууд, Камчаткийн хамгийн өмнөд үзүүрт ярьдаг байжээ. Бүр өмнө нь Айнү хэл болон түүний аялгууг Японы ихэнх хэсэгт ярьдаг байсан бөгөөд үүнийг Айнү гаралтай гэж таамаглаж буй хэд хэдэн япон нэршил нотолж байна: хуци "эмээ", "голомтыг сахигч" → Япон хэл: Фүжи; туйма "алслагдсан" → Япон хэл: Цүшима.

Айну нэршил нь Курилын арлуудын нэрэнд хадгалагдан үлдсэн: Шикотан - Си котан ("Том хүн амтай газар"), Кунашир - Кунне сири ("Хар газар"), Итуруп - Эторопа ("Медуз"), Уруп - Уруп ("Салмон"), Симушир - Си мосир ("Том арал"), Кетой - Китой ("Өвс"), Ушишир - Уси сири ("Булангийн арал") болон бусад юм.

2007 он гэхэд Японы Хоккайдо арал дээр үлдсэн цорын ганц Айнү хүмүүс буюу 25,000 орчим хүн байсан ч өөрсдийгөө Айнү гэж үздэг олон хүн Айнү хэлээр ярьдаггүй ажээ.

2024 оны байдлаар Айнү хэлээр ярьдаг хүмүүс зөвхөн Японд л үлджээ.

Ангилал:Аюулд орсон хэл
Ангилал:Японы хэл
Лэддеран

**Лэддеран** 

Химид ladderane гэдэг нь хоёр буюу түүнээс олон хоорондоо нийлсэн циклобутан цагираг агуулсан органик молекулыг хэлнэ. Нэршил нь эдгээр циклобутан цагирагнууд шат (ladder)-тай төстэйгээр дараалан холбогдсон байдлаас үүдэлтэй. 

Ladderane нэгдлүүдийг янз бүрийн урттайгаар нийлэгжүүлэх олон синтетик аргууд боловсруулагдсан байдаг. Эдгээрийн механизмд ихэвчлэн [2+2] фотоцикл-нэмэх урвал оролцдог бөгөөд энэ нь хүчдэл ихтэй дөрвөн гишүүнт цагираг үүсгэхэд тохиромжтой урвал юм. 

Байгальд тохиолддог ladderane-ууд нь anammox бактерийн anammoxosome мембраны гол бүрэлдэхүүн хэсэг болох нь тогтоогдсон. Эдгээр anammox бактерь нь Planctomycetota аймагт (phylum) хамаарах бөгөөд анаэроб аммонийн исэлдэл (anammox) явуулдаг ховор бүлгийн бактерь юм. 

Эдгээр бактерь нь anammox урвалыг anammoxosome гэж нэрлэгддэг эсийн доторх тусгай тасалгаанд явуулдаг. Anammox процесс нь аммони (NH₄⁺)-г нитритийг эцсийн электрон хүлээн авагч болгон ашиглаж, азотын хий (N₂) болгон исэлдүүлэх үйл явц юм. Энэ процессын завсрын бүтээгдэхүүнүүд нь маш хортой хоёр нэгдэл болох: 

гидразин (N₂H₄), гидроксиламин (NH₂OH) юм.
Катакана

**Катакана** (япон. 片仮名, япон. カタカナ) — хирагана үсгийн хамт, үеэс бүрдэх, Японы Кан цагаан толгойны нэг юм. Катакана бичигт богино зурвас, шулуун шугам, хурц өнцөг гаргаж бичдэг онцлогтой юм. Орчин үеийн хэрэглээ нь голчлон япон хэлний гаралтай биш үгсийг бичихэд ашигладаг байна. Катакана нь амьтан, ургамлын нэрийг бичихэд, мөн уран зохиолын бүтээлд хэв маягийн хэрэгсэл болгон түгээмэл хэрэглэгддэг.

Катакана нь Хэйаны эхэн үед (8-9-р зуун) Японы Буддын шашны лам нарын зохион бүтээсэн эртний япон бичгийн "ман'ёган"-аас үүссэн гэдэг юм. Эхэндээ катакана нь албан баримт бичгийн үүрэг гүйцэтгэдэг байсан ч хожим нь бие даасан бичгийн систем болж хөгжсөн байна.

Катакана үсгийг уламжлал ёсоор дээрээс доош, зүүнээс баруун тийш бичиж уншдаг. Доорх дүрмүүд нь ихэнх транскрипцийн тохиолдлуудыг хамардаг бөгөөд тодорхой ур чадварын тусламжтайгаар аливаа бичлэгийг англи (Европ) үгсийн санд суурилсан катакана цагаан толгой руу хөрвүүлэх боломжтой юм.
Хөгжөөнт тоглоомын хүрээлэн

Зугаа цэнгэлийн парк гэдэг нь тоглоом, тоглоом гэх мэт янз бүрийн үзвэр үйлчилгээ, зугаа цэнгэлийн зорилгоор зохион байгуулагддаг цэцэрлэгт хүрээлэн юм. Сэдэвчилсэн парк гэдэг нь бүтэц, үзвэр үйлчилгээгээ төв сэдэвт тулгуурлан байрлуулдаг, ихэвчлэн өөр өөр сэдэвтэй олон хэсгийг багтаасан зугаа цэнгэлийн паркийн нэг төрөл юм. Түр зуурын болон хөдөлгөөнт зугаа цэнгэлийн үзэсгэлэн, багт наадмаас ялгаатай нь зугаа цэнгэлийн паркууд нь хөдөлгөөнгүй бөгөөд удаан хугацаанд үйл ажиллагаа явуулах зориулалттай баригдсан байдаг. Эдгээр нь хотын цэцэрлэгт хүрээлэн, тоглоомын талбайгаас илүү нарийн төвөгтэй бөгөөд ихэвчлэн янз бүрийн насны бүлэгт зориулсан үзвэр үйлчилгээг үзүүлдэг. Зугаа цэнгэлийн паркууд нь ихэвчлэн сэдэвчилсэн талбайг агуулдаг бол сэдэвчилсэн паркууд нь тодорхой сэдэв эсвэл бүлгийн сэдвийг тойрсон илүү нарийн зохион байгуулалттай сэдвүүдээр илүү их анхаарал хандуулдаг.

Зугаа цэнгэлийн паркууд нь Европын үзэсгэлэн худалдаа, зугаа цэнгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэн, хүмүүсийн амралт зугаалгын зориулалтаар бүтээгдсэн том пикникийн талбайгаас үүссэн. Дэлхийн үзэсгэлэн худалдаа болон бусад төрлийн олон улсын үзэсгэлэн худалдаа нь зугаа цэнгэлийн паркийн салбарын хөгжилд нөлөөлсөн.

Дани улсын Клампенборг дахь Баккен ("Толгод"), Австрийн Вена хотын Вурстелпратер, Данийн Копенгаген хотын Тиволи цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд нь дэлхийн хамгийн эртний гурван зугаа цэнгэлийн парк юм.[3] 1846 онд нээгдсэн Компунс нуур нь Хойд Америкийн хамгийн эртний тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулдаг зугаа цэнгэлийн парк гэж тооцогддог.
Манкала

Манкала (Араб хэл: منقلة manqalah) нь жижиг чулуу, шош, гантиг чулуу эсвэл үр, шороон дээр, самбар эсвэл бусад тоглоомын гадаргуу дээр нүх эсвэл нүх сүвээр тоглодог хоёр тоглогчийн ээлжлэн стратегийн самбарын тоглоомуудын гэр бүл юм. Зорилго нь ихэвчлэн өрсөлдөгчийнхөө бүх хэсгийг эсвэл зарим хэсгийг нь булаан авах явдал юм.

Тоглоомын хувилбарууд нь 3-р зуунаас хойшхи бөгөөд ийм тоглоомууд Эртний Египетэд байсаар ирсэн болохыг нотлох баримтууд байдаг. Энэ нь өнөөг хүртэл өргөн хэрэглэгддэг хамгийн эртний мэдэгдэж буй тоглоомуудын нэг юм.
Тулааны урлаг

Тулааны урлаг нь кодчилсон тулааны систем, уламжлал юм. Эдгээрийг хэд хэдэн шалтгаанаар хэрэгжүүлдэг бөгөөд үүнд: гудамжны хүчирхийлэлтэй зодоон, өөрийгөө хамгаалах, цэрэг, хууль сахиулах; хүчирхийлэлгүй дасгал хөдөлгөөн, ёслол, тэмцээн; бие бялдар, оюун санаа, оюун санааны хөгжил; зугаа цэнгэл; мөн үндэстний биет бус соёлын өвийг хадгалах зэрэг орно.[1] "Тулааны урлаг" гэсэн нэр томъёог анх Зүүн Азийн уламжлалыг дурдахад ашиглаж байсан боловч [2] хожим нь тухайн бүс нутгаас гадуур үүссэн бусад дадал зуршилд хэрэглэж ирсэн.
Америк хөлбөмбөг

Америк хөлбөмбөг буюу АНУ болон Канадад энгийнээр хөлбөмбөг гэж нэрлэгддэг бөгөөд мөн гридирон хөлбөмбөг гэж нэрлэгддэг [nb 1] нь арван нэгэн тоглогчтой хоёр баг тэгш өнцөгт талбай дээр, хоёр талдаа хаалганы шонтой тоглодог багийн спорт юм. Довтолгоо буюу зууван хэлбэртэй хөл бөмбөгийг эзэмшдэг баг бөмбөгтэй гүйх эсвэл шидэх замаар талбайгаас доош урагшлахыг оролддог бол хамгаалалт буюу бөмбөг эзэмшдэггүй баг довтолгооны урагшлахыг зогсоож, бөмбөгийг өөрсдөө хянахыг зорьдог. Довтолгоо нь дөрвөн удаагийн даун эсвэл тоглолтоор бөмбөгийг дор хаяж арван ярд урагшлуулах ёстой; хэрэв тэд бүтэлгүйтвэл хөл бөмбөгийг хамгаалалтад шилжүүлдэг. Хэрэв тэд амжилтанд хүрвэл үргэлжлүүлэн хөтлөхийн тулд тэдэнд дөрвөн удаагийн даун хийх шинэ багц олгоно. Оноог голчлон бөмбөгийг эсрэг багийн төгсгөлийн бүс рүү тачдаун хийх эсвэл бөмбөгийг өрсөлдөгчийн хаалганы шонгоор өшиглөж талбайн гоол оруулснаар тооцдог. Тоглолтын төгсгөлд хамгийн олон оноо авсан баг хождог. Дөрвөн үеийн дараа тэнцсэн тохиолдолд тоглолт нэмэлт цагт эхэлнэ.

Америк хөлбөмбөг нь АНУ-д хөл бөмбөг, регбигийн спортоос үүсэлтэй хөгжсөн. Америкийн хөлбөмбөгийн анхны тоглолт 1869 оны 11-р сарын 6-нд Рутгерс, Принстон гэсэн хоёр коллежийн багуудын хооронд тухайн үеийн хөл бөмбөгийн дүрмэнд үндэслэсэн дүрмийг ашиглан тоглосон; 1875 он гэхэд энэ спорт нь регбигийн холбоотой төстэй дүрмийг баримталсан. 1880 оноос хойш "Америк хөлбөмбөгийн эцэг" гэгддэг Уолтер Кэмпийн боловсруулсан дүрмийн багц өөрчлөлтүүд нь спортыг тодорхойлох ойлголтуудыг бий болгосон бөгөөд үүнд snap, scrimmage шугам, арван нэгэн тоглогчтой баг, даун гэсэн ойлголтууд багтсан болно. Дараа нь дүрмийн өөрчлөлтүүд нь урагш дамжуулалтыг хуульчилж, төвийг сахисан бүсийг бий болгож, хөл бөмбөгийн хэмжээ, хэлбэрийг тодорхойлсон. Орчин үеийн спорт нь Канадын хөл бөмбөгтэй нягт холбоотой бөгөөд Америкийн тоглоомтой зэрэгцэн хөгжиж ирсэн; хоёр спортыг гридирон хөл бөмбөгийн үндсэн хувилбар гэж үздэг.

Америк хөл бөмбөг бол АНУ-д хамгийн алдартай спорт юм; тоглоомын хамгийн алдартай хэлбэрүүд нь мэргэжлийн болон коллежийн хөл бөмбөг бөгөөд бусад томоохон түвшин нь ахлах сургууль, залуучуудын хөл бөмбөг юм. 2022 онд сая гаруй америкчууд коллеж эсвэл ахлах сургуулийн хөлбөмбөг тоглосон бөгөөд Үндэсний хөлбөмбөгийн лиг (NFL) нь дэлхийн мэргэжлийн спортын лигүүдийн дунд хамгийн өндөр дундаж үзэгчдийн нэг юм. Тус лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн болох Супер Боул нь дэлхий даяар хамгийн их үзэгчтэй клубын спортын арга хэмжээний нэг юм. Дэлхий даяар бусад мэргэжлийн болон сонирхогчдын лигүүд байдаг ч энэ спорт нь бейсбол, сагсан бөмбөг зэрэг Америкийн бусад спортын олон улсын хэмжээнд алдартай биш; энэ спорт нь Хойд Америк, Европ, Бразил, Японы бусад орнуудад улам бүр өсөн нэмэгдэж байна. Энэ спортын нэг хувилбар болох далбааны хөлбөмбөгийг 2028 оны зуны олимпийн наадамд тоглох болно.
Авто уралдаан

Авто уралдаан (автомашин уралдаан, моторт уралдаан эсвэл автомашины уралдаан гэж нэрлэдэг) нь автомашины уралдааныг оролцуулдаг моторт спортын нэг төрөл юм. Хойд Америкт энэ нэр томьёог уралдааны бус салбаруудыг оролцуулан автомашины спортын бүх хэлбэрийг тодорхойлоход түгээмэл ашигладаг. Автомашин зохион бүтээгдсэнээс хойш автомашины уралдаан оршин тогтнож ирсэн. Төрөл бүрийн уралдаануудыг зохион байгуулж байсан бөгөөд анхных нь 1867 онд бүртгэгдсэн. Хамгийн анхны олон арга хэмжээ нь эдгээр шинэ машинууд нь практик тээврийн хэрэгсэл гэдгийг нотлох зорилготой найдвартай байдлын туршилтууд байсан боловч удалгүй автомашин үйлдвэрлэгчдийн хувьд машинаа үзүүлэх чухал арга болсон. 1930-аад он гэхэд тусгай уралдааны машинууд хөгжсөн. Одоо олон төрлийн ангилал байдаг бөгөөд тус бүр нь өөр өөр дүрэм журамтай байдаг.