Казахстаны Төмөр замын тээвэр

**Казахстаны төмөр замын тээвэр** өргөн сүлжээтэй юм. Ашиглалтын урт нь 2022 оны байдлаар 16 мянган километр. Гол төмөр замуудын нийт урт нь 21 мянган км. Казахстанд төмөр замын тээврийн ач холбогдол маш их байдаг. Казахстан улсын нийт ачаа эргэлтийн 68 гаруй хувь, зорчигч эргэлтийн 57 гаруй хувийг төмөр зам эзэлдэг байна. Төмөр замын салбарт 2023 оны байдлаар 110 гаруй мянган хүн ажиллаж байсан ажээ.

## Түүх 
Анхны төмөр зам 1893-1894 онд орчин үеийн Казахстаны нутаг дэвсгэрээр дамжин өнгөрч байжээ. Энэ бол 369 км урт Покровская Слобода-Уральск гэсэн нарийн царигтай (1000 мм) төмөр замын шугам байсан бөгөөд үүнээс 113 км нь Казахстаны нутгаар дамжиж байсан. Түүнчлэн Транссибирийн төмөр замын 190 км-ийн урт нь Петропавловск хотын нутаг дэвсгэрээр Казахстаны нутаг дэвсгэрээр мөн дамжин өнгөрдөг байсан. 

1904 он бол Казахстанд төмөр замын тээвэр үүссэн жил гэж тооцогддог бөгөөд 1668 км урттай Оренбург-Ташкент төмөр зам баригдаж эхэлсэн. Энэхүү зам нь 1905-1906 онд ашиглалтад орж, Европын Оросыг Төв Азитай холбосон байна. Төмөр замын дагуу хот, аж үйлдвэрийн төвүүд болох Актөбе, Новоказалинск, Туркистан, Кызыл-Орда, Аральск зэрэг хөгжсөн байна. 

1914-1924 онд ирээдүйн Турксибын нэг хэсэг болох Семиреченск Арыс-Пишпек замыг, 1915 онд Челябинск-Троицк-Костанай төмөр замыг барьжээ. 1915-1917 онд баригдсан Алтайн төмөр замын (Новосибирск-Семипалатинск) 122 км замыг Казахстаны газар нутгаар дайран өнгөрдөг болсон.

1918 он гэхэд Казахстаны нутаг дэвсгэр дээрх төмөр замын нийт урт 2575 км хүрчээ.

ЗХУ-ын үеийн анхны төмөр замын барилгын ажил бол 1920-1922 онд баригдсан Петропавловск-Кокчетавын хэсэг юм. Дараа нь 1926-1931 онд Курорт-Боровое, Акмолинск станцуудаар дамжин Караганда руу сунгаж, нийт урт нь 700 км-ээс давжээ. 1924 онд Кулунда-Павлодар төмөр замын шугамыг барьсан ажээ. Эмбийн газрын тосны ордуудыг хөгжүүлэхийн тулд 1926 онд Гурьеваас Доссор хүртэл нарийн царигтай төмөр зам барьсан байна. 1927-1930 он хүртэл үргэлжилсэн 1444 км урт Туркестан-Сибирийн төмөр зам нь Казахстаныг Сибирьтэй холбож, Зөвлөлтийн Бүгд Найрамдах Казахстан улсын эдийн засгийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулсан түүхэн үйл явдал байв.

1930-аад онд Караганда-Балхаш (490 км) (төв Казахстан), Чимкент-Лэнгэр (өмнөд Казахстан), Локот-Зашита (235 км) (Казахстаны Алтай) дараахь хэсгүүдийг барьсан. Дараа нь Лениногорск, Зыряновск хүртэл үргэлжилсэн байна.

1936-1939 онд Казахстаныг Төв Оростой холбосон Уральск-Илецк хэсэг тавигдаж Саратов хүрэх боломжтой болсон. 

1950 он гэхэд Мойнты-Чу хэсэг (440 км) баригдсан. Улмаар Транссибирийн төмөр зам нь Туркестан-Сибирийн төмөр замтай холбогдож, бүгд найрамдах улсын бүх нутаг дэвсгэр - Транс-Казахстаны төмөр зам (Петропавловск - Кокчетав - Акмолинск - Караганда - Чу) -аар дамжсан анхны том төмөр замын шугам үүссэн.

1950-иад онд Казахстаны хойд болон төвийн бүс нутагт төмөр замын бүтээн байгуулалт эрчимтэй явагдаж байв. 1955-1961 онд Есил-Аркалык (224 км) шугам, 1959 он гэхэд Костанай-Тобол, 1960 онд Тобол-Жетигара шугамыг байгуулжээ. 1950-иад оны үед Казахстаны төмөр замын сүлжээний нягтрал хоёр дахин нэмэгдсэн. Ийнхүү 20-р зууны эхний хагаст Казахстаны төмөр замын сүлжээ орчин үеийн хэлбэрээ олсон байна. 

1960-аад онд Макат-Мангышлак, Мангышлак-Узен хэсгүүдийг тавьсан (нийт урт нь бараг 900 км).

1964 онд Казахстан дахь маршрутын эхний хэсгийг (Целиноград - Караганда) цахилгаанжуулжээ. Энэ нь Казахстаны төмөр замыг цахилгаанжуулах эхлэлийг тавьсан юм. 

1977 оны 4-р сард Казахстаны төмөр замын үндсэн дээр Атар газрын төмөр зам, Алма-Атагийн төмөр зам, Баруун Казахстаны төмөр зам хэмээх гурван зам үүссэн байна.  

ЗХУ задран унсаны дараа 3 Казахстаны төмөр замыг нэгтгэж улсын «Қазақстан темір жолы» (монгол. *Казахстаны төмөр зам*) гэх байгууллага бий болжээ.