open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агаар мандлын химийн шинжлэх ухаан

Агаар мандлын химийн шинжлэх ухаан нь Дэлхийн агаар мандал болон бусад гарагуудын агаар мандлын химийн бүтцийг судалдаг шинжлэх ухааны нэг салбар юм. Энэ нь олон салбарын судалгаанд тулгуурласан бөгөөд байгаль орчны хими, физик, цаг уур, компьютерийн загварчлал, далай судлал, геологи, галт уул судлал болон бусад шинжлэх ухааныг ашигладаг. Судалгааны ажил ,  уур амьсгал судлал зэрэг бусад судалгааны чиглэлүүдтэй улам бүр холбогдож байдаг. Дэлхийн агаар мандлын найрлага, химийн бүтэц нь олон шалтгаанаар ач холбогдолтой боловч голчлон агаар мандал болон амьд биетүүдийн харилцан үйлчлэлээс үүдэлтэй. Дэлхийн агаар мандлын найрлага нь галт уулын хий ялгаралт, аянга, нарны цацрагт хэсгүүдийн нөлөөлөл зэрэг байгалийн үйл явцын үр дүнд өөрчлөгддөг. Мөн хүний үйл ажиллагааны улмаас өөрчлөгдөж байгаа ба эдгээр өөрчлөлтүүд нь хүний эрүүл мэнд, ургамал, экосистемд сөрөг нөлөө үзүүлдэг. Агаар мандлын химийн шинжлэх ухаан нь хүчиллэг бороо, озоны давхаргын нимгэрэл, фотохимийн мананцар, хүлэмжийн хий, дэлхийн дулаарал зэрэг асуудлуудыг шийдвэрлэхэд чиглэгдсэн. Судлаачид эдгээр асуудлын шалтгааныг ойлгож, онолын үндсэн дээр шийдэл боловсруулах, улмаар засгийн газрын бодлогын өөрчлөлтийн үр нөлөөг үнэлэх боломжийг бүрдүүлэхээр ажиллаж байна.
Дэлхийн агаар мандал тухай

Дэлхийн агаар мандалд нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO₂) нь хүлэмжийн нөлөө, нүүрстөрөгчийн эргэлт, фотосинтез болон далайн нүүрстөрөгчийн эргэлтэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ нь Дэлхийн агаар мандалд оршдог хэд хэдэн хүлэмжийн хийн нэг юм. 2022 оны 5-р сарын байдлаар, дэлхийн агаар мандал дахь нүүрстөрөгчийн давхар ислийн (CO₂) дундаж агууламж 421 ppm (өөрөөр хэлбэл 0.04%) байсан. Энэ нь Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үеэс өмнө, 18-р зууны дунд хүртэл 10,000 жилийн турш 280 ppm байсан утгаас 50%-иар өссөн үзүүлэлт юм. Энэхүү өсөлт нь хүний үйл ажиллагаатай шууд холбоотой. 2024 оны 3-р сарын байдлаар, CO₂-ийн сарын дундаж агууламж шинэ дээд хэмжээнд хүрч, 425.22 ppm болжээ. Энэ нь 2023 оны 3-р сарын үзүүлэлттэй харьцуулахад 4.7 ppm-аар нэмэгдсэн үзүүлэлт юм. Хамгийн сүүлийн хэмжилтийн дагуу уг утга 427.48 ppm хүртэл өссөн байна. Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн агууламжийн энэ өсөлт нь дэлхийн орчны байгаль орчинд үүсэж буй байнгын ачааллыг харуулж байгаа бөгөөд үүний гол шалтгаан нь түлшний шаталт юм. Энэ нь хүлэмжийн хийн ялгарлыг ихэсгэх гол хүчин зүйл бөгөөд мөн уур амьсгалын өөрчлөлтөд гол хувь нэмэр оруулж байна. Нүүрстөрөгчийн давхар исэл ялгаруулдаг бусад хүний үйл ажиллагаанд цементийн үйлдвэрлэл, ой мод устгах болон биомасс шатаах ордог.
Физик шинж чанар

Физик шинж чанар гэдэг нь хэмжиж болох физик системийн шинж чанар юм. Системийн физик шинж чанар нь тодорхой хугацаанд үүссэн өөрчлөлтүүдийг илэрхийлэхэд ашиглагддаг. Тооцоолж болох физик шинж чанарыг физик тоо хэмжээ гэж нэрлэдэг. Хэмжигдэхүйц физик тоо хэмжээг ажигладаг гэж үздэг. Зарим физик шинж чанарууд нь чанарын, жишээ нь гялалзалт, хэврэг байдал гэх мэт байдаг бол зарим ерөнхий чанарын шинж чанарууд илүү нарийвчилсан тоон шинж чанартай байдаг. Үүнд тунгалаг байдал, хатуулаг, суналт, наалдамхай чанар гэх мэт орно. 

Физик шинж чанаруудыг ихэвчлэн эрчимжсэн болон өргөтгөсөн шинж чанараар нь ангилдаг. Эрчимжсэн шинж чанар нь системийн хэмжээ, эзлэхүүнээс хамаарахгүй, харин нэмэгдэл хамаарлыг харуулдаг. Эдгээр ангилал нь ихэвчлэн дээжийн жижиг хэсгүүд хоорондоо физик болон химийн процессоор харилцан үйлчлэлцэхгүй үед хүчин төгөлдөр байдаг. 

Мөн физик шинж чанаруудыг чиглэлээс хамааралтай байдлаар нь ангилж болно. Жишээ нь, изотроп шинж чанарууд нь ажиглалтын чиглэлээс хамааран өөрчлөгддөггүй бол анизотроп шинж чанарууд нь орон зайн өөрчлөлттэй байдаг. 

Өгөгдсөн шинж чанар материаллаг шинж чанартай эсэхийг тодорхойлох нь хэцүү байж болно. Жишээлбэл, өнгө нь харагдаж, хэмжигдэж болох боловч бидний өнгө гэж хүлээн авдаг зүйл нь гадаргуугийн тусгал шинж чанар болон түүнийг гэрэлтүүлж буй гэрлийн хамаарлыг илэрхийлдэг. Энэ утгаараа, олон физик шинж чанар нь хамааралтай шинж чанартай гэж үзэгддэг.
Центаур буюу Нарны аймгийн жижиг биет

Гараг судлалын одон оронд центаур гэж Юпитер ба Нептун гарагуудын хооронд Нарны аймгийн тойрог замд оршиж, аварга гарагуудын тойрог замыг давж гардаг жижиг биетийг нэрлэдэг. Центауруудын орбит нь тогтворгүй байдгаас шалтгаалан тэдний динамик нас ердөө хэдхэн сая жил байдаг. Гэсэн хэдий ч 514107 Каʻэпаокаʻавела хэмээх нэг центаур нь урт хугацааны (гэхдээ эсрэг чиглэлтэй) тогтвортой орбиттой байж болзошгүй юм. Центаурууд нь ихэвчлэн астероид болон сүүлт одны шинж чанарыг хослуулсан байдлаар илэрдэг. Тэднийг морь, хүний гэх мэт домгийн центауруудаас санаа авч нэрлэсэн байдаг. Том биетүүдийг ажиглах нь нийт центратуудын тоог тодорхойлоход хүндрэл учруулдаг. Нэг км-ээс дээш диаметртэй центауруудын тоо 44,000-оос 10,000,000 хүртэл байж болзошгүй гэж тооцоолжээ.

Центаурын анхны нээлт нь 1920 онд, 944 Хидалго байсан ч энэ нь тусдаа бүлэг гэж албан ёсоор тодорхойлогдоогүй байсан. Харин 1977 онд 2060 Хирон нээгдсэнээр тэднийг тусдаа ангилал болгон хүлээн зөвшөөрсөн. Батлагдсан хамгийн том центаур нь 260 км диаметртэй, цагирагтай системтэй болох нь тогтоогдсон буюу 10199 Чарикло юм. Тус биетийг 1997 онд илрүүлсэн байна. 

Центаурыг ойроос зураглаж амжаагүй байгаа ч Санчир гаргийн сар Фиби нь Койперийн бүсээс гаралтай, баригдсан центаур байж болзошгүй гэсэн нотолгоог 2004 онд Кассини сансрын хөлгөөр илрүүлсэн. Мөн Хабблын сансрын дуран 8405 Асболусын гадаргын зарим шинж чанарыг ажиглаж чадсан байна.
Альбедо шинж чанар

Гараг судлалын геологид, альбедо шинж чанар гэдэг нь гараг *(эсвэл Нарны аймгийн биет)*-ийн гадаргуу дээрх тод эсвэл бараан хэсэг *(альбедо)* бөгөөд хөрш орших хэсгүүдтэй тодорхой ялгаатай байдаг. 

Түүхийн хувьд, альбедо шинж чанарууд нь гараг дээр илрүүлэгдсэн анхны *(ихэвчлэн цорын ганц)* шинж чанарууд байв. Жишээлбэл, Ангараг болон Буд гаргийн эртний сонгодог газрын зураг *(Скиапарелли болон Антониадигийн бүтээлүүд)* нь зөвхөн альбедо шинж чанаруудыг харуулж байжээ. Харин сансрын хөлгүүд гарагийн гадаргуу дээрх тогоо зэрэг бусад шинж чанаруудыг илрүүлэх хүртэл үүнийг ойлгох боломжгүй байв. 

Ангараг болон Буд гаргаас бусад биет дээрх альбедо шинж чанарыг заримдаа "регио" гэж нэрлэдэг. 

Венус эсвэл Титан шиг маш зузаан агаар мандалтай гараг дээр байнгын альбедо шинж чанаруудыг жирийн оптик дурангаар харах боломжгүй. Учир нь гадаргууг харах боломжгүй бөгөөд зөвхөн үүл болон бусад түр зуурын агаар мандлын үзэгдлүүдийг л ажиглаж болдог. 2004 онд Санчирын тойрог замд хүрсэн Кассини–Хюйгенс хөлөг Титан дээр хэд хэдэн альбедо шинж чанарыг ажигласан. 

Бусад гараг дээрх хамгийн анхны альбедо шинж чанарыг 17-р зуунд Ангараг гаргийн Сыртис Мажор Планум дээр илрүүлжээ. 

Өнөө үед сансрын хөлгүүдийн тусламжтайгаар Ангараг болон Буд гаргийн гадаргуу дээрх шинж чанаруудын өндөр нягтралтай зургууд бий болсон тул альбедо шинж чанаруудын ойлголт багассан. Гэсэн хэдий ч энэ ойлголт нь Ангарагийг дэлхийгээс ажиглаж буй сонирхогч одон орон судлаачдын хувьд хэрэглэгдсээр байна.
Тэнгэрийн ван гарагийн агаар мандал

## Тэнгэрийн ван гарагийн агаар мандал
Тэнгэрийн ван гаригийн агаар мандал нь гели болон устөрөгчөөс тогтно. Цөм хэсэгтээ ус, аммиак, метан зэрэг “мөс”гэж нэрлэгдэхүйц дэгдэмхий бодис ихтэй бол, харин агаар мандлын давхаргынх нь температур бага учраас гели болон устөрөгчөөс хүнд хийг бараг агуулдаггүй. Тэнгэрийн ван гаригийн агаарын температур маш бага бөгөөд хамгийн багадаа 49К хүртэл буурдаг байна.

Тэнгэрийн вангийн агаар мандал нийт 5 үндсэн хэсгээс тогтоно: тропосфер (далайн түвшнээс -300 км-ээс 50 км хүртэлх, даралт нь 100-0.1 бар хооронд), стратосфер (50-4000 км, даралт нь 0.1-10⁻¹⁰ бар хооронд), мөн 4056 км хүртэл үргэлжлэх халуун термосфер (ба экзосфер) нь 1 бар даралт тутам радиусаа тэлнэ. Тэнгэрийн ван нь агаар мандалдаа мезосфер гэх давхаргыг агуулдаггүйгээрээ дэлхийгээс ялгаатай.

Тропосфер хэсэгт үүлний 4 давхарга байна: метан үүл 1.2 бар орчимд, устөрөгчийн сульфид болон аммиак үүл нь 3-10 бар-т, аммонийн гидросульфидийн үүл 20-40 бар-т, эцэст нь усан үүл нь 50 бараас доош тус тус байрлана. Зөвхөн өнгөн хэсгийн 2 үүлийг судалж чадсан бол үлдсэн 2 үүлний давхарга нууц хэвээр байна. Үүлсийн дээгүүр фото-химийн нарийн манангийн давхарга оршдог. Тэнгэрийн ван гариг дээр тод, салангид тропосферийн үүл ховор байх ба үүнийг тухайн гаригийн доторх удаан конвекцтэй холбодог. Тиймээс бид гариг бүсийн салхийг хэмжихийн тулд (хэмжигдэхэд маш хурдан буюу 240 м/с хүртэл хурдтай) үүлcийг ажигладаг.
Цацрагийн систем

Гараг судлалын геологид, цацрагийн систем гэдэг нь цохилтын тогооны үүссэн үед хаягдсан нарийхан эжектаас бүрдэх радиаль судлуудыг хэлдэг. Энэ нь ихэвчлэн дугуйны голоос гарах нарийхан ясыг санагдуулам харагддаг. Цацраг нь ихэвчлэн гарал үүслийн тогооноос хэд дахин урт байж, тэдгээрийн эх үүсвэр болсон жижиг эжекта болон хоёрдогч жижиг тогоонуудын хамт гардаг. Цацраг системүүдийг Сар, Дэлхий *(Камил тогоо)*, Буд болон гадаргын гаргуудын зарим дагуулуудад олж тогтоосон. Анх рэй системүүд зөвхөн агаар мандалгүй гариг, дагуул дээр л байдаг гэж үздэг байсан боловч, 2001 онд Mars Odyssey-ийн дулааны дүрслэгчийн тусламжтайгаар Ангараг дээр илрүүлжээ. 

Цацраг нь харагдах гэрлийн долгионы урт болон заримдаа инфра улаан долгионы уртанд харагддаг. Эжекта нь хаягдсан гадаргын материалын тусгалын коэффициент *(жишээ нь, альбедо)* эсвэл дулааны шинж чанараас шалтгаалан үүсдэг. Ерөнхийдөө харагдах рэй нь эргэн тойрныхоо гадаргаас илүү өндөр альбедотой байдаг. Ховор тохиолдолд мөргөлдөөн нь доор байрлах базальт-хаваргийн альбедотой материалыг гаргаж ирдэг *(жишээлбэл, сарны мариа)*. Ангараг дээр ажиглагдсан дулааны цацраг нь ялангуяа налуу болон сүүдэр нь Ангарагийн гадаргаас ялгарч буй дулааны энергид нөлөөлдөггүй үед онцгой ач холбогдолтой. 

Цацрагийн давхарга нь цохилтын тогооны насны харьцангуй үзүүлэлт болохуйц чухал ашигтай байж болно. Учир нь, Сар гэх мэт агаар мандалгүй биетүүд дээр сансрын цацраг болон бичил солирын нөлөөгөөр цацраг нь аажмаар элэгдэж бүдгэрдэг. Энэ нь эжекта болон үндсэн гадаргын альбедо хоорондын ялгааг багасгаж, цохилтын дараа үүссэн өөрчлөлтийг харуулдаг. Цацраг нь мөн лаавын урсгалаар *(жишээ нь, Сарны Лихтенберг гэх мэт)*, эсвэл бусад тогоо болон эжектаар хучигдаж болно.
Нөлөөллийн үйл явдал

Нөлөөллийн үйл явдал гэдэг нь сансрын биетүүдийн мөргөлдөөнөөс үүдэлтэй томоохон үр дагавартай үйл явдлыг хэлнэ. Эдгээр үйл явдлууд нь гариг, дагуулын гадаргууд томоохон нөлөө үзүүлдэг. Жишээ нь, солир, бага гариг зэрэг биетүүдийн мөргөлдөөнөөс үүсэх цохилт болон дэлхий дээр унах том биетүүдийн нөлөөллийг дурдаж болно. Ийм үйл явдлуудын жишээнд 12 км өргөнтэй биет Дэлхийд мөргөж, том хэмжээний өөрчлөлт үүсгэсэн үйл явдлууд багтана. 

Нөлөөллийн үйл явдлууд нь нарны аймгийн гарал үүсэл, хөгжлийн явцад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд сансрын хатуу биетүүдийн бүтэц, тархалтад хамгийн баталгаатай нотолгоо болдог. 

Эдгээр үйл явдлууд нь Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж, хувьсалд ихээр нөлөөлсөн байна. Жишээ нь, Уолтер Альваресын гаргасан онолын дагуу 66 сая жилийн өмнөх Чиксулубын мөргөлдөөн нь үлэг гүрвэлүүдийг устгаж, хөхтөн амьтдын хувьслыг хурдасгаж, хүний үүсэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэж үздэг.
Нэгдсэн үндэстний байгууллагын бүс нутгийн бүлгүүд

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Бүс Нутгийн Бүлгүүд
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүс нутгийн бүлгүүд нь НҮБ-ын гишүүн орнуудыг газарзүйн хувьд хуваасан бүлгүүд юм. Анх НҮБ-ын гишүүн орнуудыг албан бусаар таван бүлэгт хувааж, Ерөнхий Ассамблейн хорооны суудлыг хуваарилах, албан тушаалын түгээмэл хуваарилалтыг зохицуулах зорилгоор ашигладаг байсан. Одоо энэ хуваарилалт илүү өргөн цар хүрээтэй, албан ёсны үүрэг гүйцэтгэх болсон. НҮБ-ын олон байгууллагууд газарзүйн төлөөллийн үндсэн дээр томилогддог. Дээд түвшний албан тушаалууд, тухайлбал Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Ерөнхий Ассамблейн ерөнхийлөгч гэх мэт томилгоонууд бүс нутгийн бүлгүүдийн хооронд ээлжлэн хийгддэг. Эдгээр бүлгүүд бодлогын асуудлуудыг зохицуулж, хэлэлцээр болон бүлгийн санал хураалтад хамтран ажилладаг.

	-	Африкийн Бүлэг 

	-	Ази, Номхон далайн Бүлэг

	-	Зүүн Европын Бүлэг

	-	Латин Америк ба Карибын Бүлэг

	-	Баруун Европ болон бусад орнуудын бүлэг (WEOG)

	-	Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүс нутгийн аль ч бүлэгт хамаардаггүй гишүүн орон (2017 оны байдлаар: Кирибати)

	-	Ерөнхий Ассамблейн ажиглагч гишүүн орнууд (Ариун Ширээт Улс, Палестины Улс)

	-	Баруун Сахар

    -	Антарктид

Түүх
Суудлуудыг газарзүйн байдлаар хуваарилах уламжлал нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын өмнөх байгууллага болох Үндэстнүүдийн Лигээс үүсэлтэй. Лигийн системийн дагуу Сонгуулийн хороо байгуулж, Зөвлөлийн суудлуудыг хуваарилах сонгуулийн жагсаалтыг гаргадаг байсан.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Хороо

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Хороо
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Хороо нь НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн нэгэн хороо бөгөөд үндсэн зорилго нь Ассамблейн хөтөлбөрийг боловсруулах болон бусад холбогдох үүрэг гүйцэтгэх явдал юм.

Мандат

Ерөнхий Хорооны мандат нь дараах зүйлсээс бүрдэнэ:

	•	Ерөнхий Ассамблейн урьдчилсан хөтөлбөрийг болон нэмэлт жагсаалтуудыг боловсруулах,

	•	Ерөнхий Ассамблейн Ерөнхийлөгч болон Ассамблейн хуралдаан бүрийн хөтөлбөрийг боловсруулахад туслах,

	•	Хуралдааны завсарлага болон хаалтын хугацааны талаар Ерөнхий Ассамблейд зөвлөмж гаргах,

	•	Үндсэн хороодын хуралдааны үйл ажиллагааг уялдуулах, хөтөлбөрийн зүйлсийг хуваарилах, эдгээр зүйлсийн ач холбогдлыг тодорхойлох,

	•	Хөтөлбөрт нэмэлт зүйл оруулах хүсэлтийг хэлэлцэх,

	•	Ерөнхий Ассамблейн ажлыг ерөнхийд нь удирдан зохион байгуулахад туслах,

	•	Ерөнхий Ассамблейд зөвлөмж гаргах.

Ерөнхий Хороо тодорхой хугацаанд хуралдаж, Ерөнхий Ассамблей болон түүний хороодын ажлын явцыг хянадаг. Мөн Ерөнхийлөгч шаардлагатай гэж үзсэн үед болон гишүүдийн хүсэлтээр хуралддаг.

Гишүүд
Ерөнхий Ассамблейн 76 дахь чуулганы үеийн Хорооны бүрэлдэхүүнд дараах хүмүүс багтсан:

	•	НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн Ерөнхийлөгч,

	•	Ассамблейн 21 дэд ерөнхийлөгч,

	•	Зургаан үндсэн хорооны дарга нар.
Аббасид архитектур

Аббасидын архитектур нь Аббасидын халифатын үед (МЭ 750-1258), буюу голчлон Месопотамиа (Ирак) орон нутагт хөгжсөн. Аббасидын эрин үеийн томоохон өөрчлөлтийг нэгэн зэрэг улс төр, геополитик, соёлын шинж чанартай гэж тодорхойлж болно. Аббасидын үе нь Умайядуудын эрх баригч гэр бүлийг устгаж, түүнийг Аббасидууд сольсноор эхэлж, эрх мэдлийн байр суурь Месопотамийн нутаг дэвсгэрт шилжсэн. Үүний үр дүнд сонгодог болон Византийн урлаг, соёлын стандартын нөлөө Месопотамийн орон нутгийн загварууд, түүнчлэн Перс хэл рүү шилжсэн. Аббасидууд өөрийн гэсэн өвөрмөц хэв маяг, ялангуяа гоёл чимэглэлийн хэв маягийг хөгжүүлсэн. Энэ нь голчлон 750-932 оны хооронд тэдний хүч чадал, хөгжил цэцэглэлттэй нийцсэн хугацаанд болсон.

Аббасидын архитектур нь Исламын өргөн хүрээний архитектурыг бүрдүүлэх чухал үе шат байв. Эртний Халифатын агуу хүч чадал, эв нэгдэл нь минарет, сийлсэн шавар хээ зэрэг архитектурын онцлог, шинэлэг зүйл нь түүний мэдэлд байсан өргөн уудам нутаг дэвсгэрт хурдан тархах боломжийг олгосон. Энэ үеийн архитектурын хамгийн чухал үйл ажиллагааны нэг нь 762 онд байгуулагдсан Багдадын дугуй хот, 2013 онд байгуулагдсан Самарра зэрэг шинэ нийслэл хотууд эсвэл засаг захиргааны төвүүдийг (энэ уламжлал нь Месопотами, Персийн өмнөх үеийн удирдагчдын үеэс ч үргэлжилсэн) барих явдал байв. 836. Аббасидууд барилгын ажилд шавар тоосго, шатаасан тоосгоныг илүүд үздэг байсан нь харьцангуй бага түвшинд асар том архитектурын цогцолборуудыг барих боломжийг олгосон. Энэ нь 40 км (25 миль) зайд тархсан өргөн уудам ордон, сүм хийдүүдээс бүрдсэн Самаррагийн хамгийн тод жишээ юм.
Дифференциал тоолол

Математикт **дифференциал тоолол** нь тоонууд хэр хурдан өөрчлөгдөж байгааг судалдаг тооллын салбар юм. Энэ нь тооллын хоёр үндсэн салбарын нэг бөгөөд нөгөө нь интеграл тоолол буюу муруйн доорх талбайг судалдаг салбар юм.

Дифференциал тооллын гол судлах зүйлс нь функцийн уламжлал, түүнтэй холбоотой **дифференциал** гэх мэт ойлголтууд болон тэдгээрийн хэрэглээ юм. Функцийн өгөгдсөн утгын үед уламжлал нь тухайн орчин дахь функцийн өөрчлөлтийн хурдыг илэрхийлнэ.

Уламжлалыг олох процессыг дифференциаци гэж нэрлэдэг. Геометрийн хувьд, өгөгдсөн цэг дэх уламжлал нь график дахь тухайн цэгт татсан шүргэгч шулууны налууг илэрхийлдэг, хэрэв уламжлал нь тухайн цэгт оршин байвал. Нэг бодит хувьсагчтай бодит утгат функцийн хувьд, цэг дэх уламжлал нь ерөнхийдөө тухайн функцийн тухайн цэг дэх хамгийн сайн шугаман ойролцоог тодорхойлдог.

Дифференциал тоолол болон интеграл тоолол нь тооллын үндсэн теоремоор холбогддог. Энэ теорем нь дифференциаци нь интеграцийн эсрэг процесс гэдгийг илэрхийлдэг.

Дифференциаци нь бараг бүх тоон салбарт хэрэглэгддэг. Физикт, хөдөлж буй биетийн байрлалын өөрчлөлтийн хурдыг хугацааны хувьд уламжилбал хурд, харин хурдны өөрчлөлтийн хурдыг уламжилбал хурдац гарна. Мөн биетийн импульсийн өөрчлөлтийн хурдыг уламжилбал түүнд үйлчилж буй хүчтэй тэнцүү байдаг; энэ уламжлалыг өөрчлөн бичвэл Ньютоны хоёрдугаар хуультай холбогдох F = ma тэгшитгэл гардаг. Химийн урвалын хурд нь уламжлал байдаг. Үйлдлийн судалгаанд, уламжлал нь материал зөөвөрлөх хамгийн үр ашигтай арга замууд болон үйлдвэрийн дизайныг тодорхойлоход хэрэглэгддэг.

Уламжлалуудыг функцийн хамгийн их болон хамгийн бага утгыг олоход ихэвчлэн ашигладаг. Уламжлал оролцсон тэгшитгэлүүдийг дифференциал тэгшитгэл гэж нэрлэдэг бөгөөд эдгээр нь байгалийн үзэгдлийг тодорхойлох үндсэн үүрэгтэй. Уламжлал болон тэдгээрийн ерөнхийлөлтүүд нь олон математикийн салбарт, жишээлбэл, комплекс анализ, функцийн анализ, дифференциал геометр, хэмжүүрийн онол, хийсвэр алгебрт гарч ирдэг.
Олон улсын аюулгүй байдал

Олон улсын аюулгүй байдал гэдэг нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Европын Холбоо зэрэг улс орнууд болон олон улсын байгууллагууд харилцан оршин тогтнох, аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор авч хэрэгжүүлдэг арга хэмжээнүүдийг хэлнэ. Эдгээр арга хэмжээнд цэргийн ажиллагаа, гэрээ хэлэлцээр зэрэг дипломат арга хэмжээ багтдаг. Олон улсын аюулгүй байдал нь дэлхийн түвшинд үндэсний аюулгүй байдал эсвэл төрийн аюулгүй байдалтай салшгүй холбоотой.

Дэлхийн II дайн ы төгсгөлд олон улсын аюулгүй байдлыг судлах шинжлэх ухааны шинэ салбар гарч ирсэн. Энэ нь анх бие даасан судалгааны чиглэл байсан ч хожим олон улсын харилцааны дэд салбар болжээ. 1950-аад оноос хойш олон улсын аюулгүй байдлын судалгаа нь олон улсын харилцааны судалгааны гол хэсэг болсон. Энэ нь аюулгүй байдлын судалгаа,стратегийн судалгаа, энх тайвны судалгаа болон бусад салбарыг хамардаг.

“Аюулгүй байдал” гэдэг утгыг ихэвчлэн “нэгдсэн ойлголцлын үндсэн дээр” ойлгогддог энгийн ухагдахуун гэж үздэг. Цаг хугацааны явцад олон улсын аюулгүй байдлын агуулга өргөжиж, дэлхий дээрх оршин тогтноход нөлөөлдөг олон асуудлуудыг хамардаг болжээ. Энэ нь уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн хүчин чадал, дайны шалтгаан ба үр дагавар, худалдаа болон эдийн засгийн зөрчилдөөн, эрчим хүчний эх үүсвэр, шинжлэх ухаан, технологи, хүнсний хангамж зэрэг өргөн хүрээг хамардаг. Мөн хүний аюулгүй байдалд тулгарч буй эрсдэлүүд болон байгаль орчны доройтол, халдварт өвчин, цаг уурын өөрчлөлт, төрийн бус оролцогчдын үйл ажиллагаа зэрэг төрийн тогтвортой байдалд учрах аюулуудыг багтаадаг.
Органофосфорын хими

Органофосфорын хими нь фосфор агуулсан органик нэгдлүүдийн шинж чанар, нийлэгжилтийг судалдаг шинжлэх ухааны салбар юм. Эдгээр нэгдлүүд нь ихэвчлэн хортон шавжийн эсрэг ашиглагддаг бөгөөд хлоржуулсан нүүрсустөрөгчөөс илүү байгаль орчинд удаан хадгалагддаг. Зарим органофосфорын нэгдлүүд нь маш хүчтэй хортой байдаг (жишээ нь, сарин болон VX хорт бодис).

Фосфор нь азоттой адил үелэх системийн 15-р бүлэгт багтдаг тул ижил төстэй шинж чанаруудтай байдаг. Органофосфорын нэгдлүүдийн тодорхойлолт нь янз бүрийн ойлголтыг төрүүлж болох бөгөөд эдгээр нэгдлүүд заавал фосфорын шууд орлуулсан хэлбэрийг агуулсан байх албагүй. Аж үйлдвэр болон байгаль орчны химийн салбарт органофосфорын нэгдлийг органик нэгдлээр тодорхойлохдоо фосфорын атомтой ямар нэгэн органик нэгдлийг агуулсан байхыг шаарддаг. Үүнээс гадна, полиэтиленгликоль (PEG) болон хуванцрын бондын нэмэлт бодисуудыг энэ ангилалд багтаадаг. Тиймээс хортон шавж устгагчдын ихэнх нь энэ төрлийн нэгдлүүдэд багтдаг (жишээ нь, малатион).
Гадагшаа урсах суваг

Гадагш урсгалын сувгууд нь Марс гараг дээр оршдог, маш урт, өргөн зурвас газрыг хамарсан сийлэгдсэн газрууд юм. Эдгээр нь хэдэн зуун километр үргэлжлэх урттай, ихэвчлэн нэг километрээс илүү өргөн байдаг. Эдгээр сувгууд нь асар их усны урсгалын улмаас үүссэн гэж үздэг.

Цохилтын тогооны тооллогоор ихэнх сувгууд нь Хесперийн эхэн үеэс хойш үүссэн болохыг харуулж байгаа боловч тэдгээрийн насыг Марсын янз бүрийн бүс нутагт харилцан адилгүй гэж үздэг. Амазонис болон Элизиум Плациагийн бүс нутгийн зарим сувгууд зөвхөн хэдэн арван сая жилийн настай гэж тооцогддог ба энэ нь Марсын газрын гадаргын онцлог шинжүүдийн хувьд маш залууд тооцогддог. Хамгийн том суваг болох Касеи Валлис нь 3,500 км (2,200 миль) урт, 400 км (250 миль)-ээс илүү өргөн, 2.5 км (1.6 миль)-ээс их гүнзгий бөгөөд эргэн тойрны тал газарт сийлэгдсэн байдаг.

Гадагш урсгалын сувгууд нь Марсын сувагтай холбоотой “хөндийн сүлжээ” гэж нэрлэгддэг шинжүүдээс ялгаатай. Хөндийн сүлжээнүүд нь дэлхийн гол мөрний усны ай савтай илүү төстэй, салаалсан бүтэцтэй байдаг.

Гадагш урсгалын сувгуудыг ихэвчлэн эртний дэлхийн янз бүрийн хэлээрх Марсын нэрээр эсвэл ховор тохиолдолд дэлхийн томоохон гол мөрнүүдийн нэрээр нэрлэдэг. “Гадагш урсгалын сувгууд” гэсэн нэр томьёог 1975 онд гариг судлалд нэвтрүүлсэн байна.
Европа Клипер

Европа Клипер (өмнө нь Европа олон удаагийн ойртолтын хөтөлбөр гэж нэрлэгддэг байсан) нь НАСА-гийн хөгжүүлж буй сансрын хөлөг юм. 2024 оны аравдугаар сард хөөргөхөөр төлөвлөсөн энэ сансрын хөлөг нь Бархасбадь гарагийн дагуул Европаг судлах зорилгоор олон удаагийн ойртолт хийх замаар ажиллана. Энэ нь НАСА-гийн гаригийн судалгааны даалгаврын хувьд урьд өмнө хийгдэж байсан хамгийн том сансрын хөлөг болно.

Энэхүү хөтөлбөр нь Гарагийн шинжлэх ухааны хэлтсийн төлөвлөгдсөн нислэг бөгөөд Стратегийн томоохон шинжлэх ухааны даалгавар хэмээн ангилагдаж, Гарагийн хөтөлбөрийн албаны Нарны системийг судлах хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгжүүлэгдэж байгаа хоёр дахь нислэг юм. Мөн Шинэ Далайн ертөнцийн хайгуулын хөтөлбөрөөс дэмжлэг авч байна. Европа Клипер нь 1995-2003 оны хооронд Бархасбадь гарагийн тойрог замд найман жил ажилласан Галилео сансрын хөлгийн хийсэн судалгааг үргэлжлүүлнэ. Галилео нь Европагийн мөсөн бүрхүүлийн доор далайн ус байгааг илтгэж байсан юм. Европагийн дагуул руу сансрын хөлөг илгээх санаачилга анх Европа Орбитер болон Бархасбадийн Мөсөн Дагуулын Орбитер зэрэг төслүүдээр гарч байсан. Гэвч Бархасбадийн соронзон орноос үүсэх цацрагийн сөрөг нөлөөгөөс болж, Европагийн тойрог замд сансрын хөлөг оруулах нь эрсдэлтэй гэж үзжээ. Тиймээс Бархасбадийн тойрог замд эллипс замаар орж, Европагийн 44 удаагийн ойртолтоор судлах шийдвэр гаргасан байна.

Энэхүү хөтөлбөрийг Jet Propulsion Laboratory (JPL) болон Applied Physics Laboratory (APL) хамтран хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд JPL, APL, Southwest Research Institute, Texas-ийн их сургууль, Аризонагийн их сургууль, Колорадогийн их сургуулиас нийлүүлсэн есөн төрлийн шинжлэх ухааны багаж төхөөрөмжөөр тоноглогдсон байна. Уг хөтөлбөр нь ESA-гийн 2023 онд хөөргөсөн Бархасбадийн мөсөн дагуул судлах хөтөлбөрийг (JUICE) нөхөх зорилготой. JUICE нь Европад хоёр удаа, Каллистод олон удаа ойртолт хийж, дараа нь Ганимед дагуулын тойрог замд орно.

Энэхүү хөтөлбөрийг 2024 оны аравдугаар сард Фалкон Хэви пуужинг ашиглан хөөргөхөөр төлөвлөж, 21 хоногийн хөөргөх цонх гаргасан. Сансрын хөлөг 2025 оны хоёрдугаар сард Ангараг гаригийн, 2026 оны арванхоёрдугаар сард Дэлхийн таталцлын тусламжийг ашиглан 2030 оны дөрөвдүгээр сард Европад хүрэхээр төлөвлөжээ.
Соронзон момент

Цахилгаан соронзон зүйд соронзон момент буюу соронзон диполийн момент гэж соронз болон соронзон орон үүсгэдэг бусад биет эсвэл системийн хүч ба чиглэлийн хослолыг хэлнэ. Соронзон диполийн момент нь тухайн обьектод өгөгдсөн соронзон орон дотор туршлагдаж буй мушгилтын (торк) хэмжээг тодорхойлдог. Ижил соронзон оронд орших үед илүү их соронзон моменттэй обьектууд илүү их мушгилт мэдэрдэг. Энэхүү мушгилтын хүч (ба чиглэл) нь зөвхөн соронзон моментын хэмжээнээс хамаарахаас гадна, тухайн моментын чиглэл соронзон оронтой харьцах байршлаас хамаардаг. Соронзон моментын чиглэл нь соронзны өмнөд туйлаас хойд туйл руу чиглэнэ.

Соронзон момент нь мөн соронзны үүсгэдэг соронзон хүчний нөлөөг илэрхийлдэг. Соронзон диполийн соронзон орон нь түүний соронзон моменттай шууд пропорционал байна. Биетийн соронзон орон дахь диполийн бүрдэл нь соронзон моментын чиглэлийн дагуу тэгш хэмтэй байдаг ба обьектоос холдох тусам зайны кубын урвуу харьцаагаар буурдаг.

Соронзон момент үүсгэдэг биет, системийн жишээнд дараах зүйлс орно: байнгын соронзнууд; дэлхий болон бусад гараг, зарим дагуул, од зэрэг сансар огторгуйн биетүүд; янз бүрийн молекулууд; анхны бөөмүүд (жишээ нь, электронууд); анхны бөөмийн нийлмэлүүд (протон, нейтрон гэх мэт, атомын цөмийн бүрэлдэхүүн); мөн цахилгаан гүйдлийн гогцоо (жишээ нь, цахилгаан соронзнуудын үүсгэдэг гүйдэл).
Химийн элементүүдийн элбэг дэлбэг байдал

**Химийн элементүүдийн элбэг дэлбэг байдал** нь тухайн орчинд байгаа бусад элементүүдтэй харьцуулахад тухайн химийн элементийн олдох илэрцийн хэмжээ юм. Элбэг дэлбэг байдлыг гурван аргын аль нэгээр хэмждэг: **массын фракцаар** (арилжааны нөхцөлд жингийн фракц гэж нэрлэдэг), **моль фракцаар** (тоон тоогоор атомын хэсэг, заримдаа хийн молекулын фракц) эсвэл **эзлэхүүний фракцаар** хэмждэг. Эзлэхүүний фракц нь гаригийн агаар мандал зэрэг холимог хийн нийтлэг элбэг дэлбэг хэмжигдэхүүн бөгөөд харьцангуй бага нягтрал, даралттай хийн хольц, хамгийн тохиромжтой хийн хольцын молекулын моль фракцтай ижил утгатай. Энэ нийтлэл дэх ихэнх элбэг дэлбэг утгыг массын фракцаар өгсөн болно.

Орчлон ертөнц дэх химийн элементүүдийн элбэг дэлбэг байдал нь Их тэсрэлтийн үеэр үүссэн их хэмжээний устөрөгч, гелийгээс хамаардаг. Орчлон ертөнцийн ердөө 2% -ийг бүрдүүлдэг үлдсэн элементүүдийг ихэвчлэн хэт шинэ гаригууд үүсгэсэн. Тэгш атомын дугаартай элементүүд нь Оддо-Харкинсийн дүрэм гэж нэрлэгддэг үүсэх таатай энергийн улмаас үелэх систем дэх хөршөөсөө илүү түгээмэл байдаг.

Нар болон гадаад гаригууд дахь элементүүдийн элбэг дэлбэг байдал нь орчлон ертөнцийнхтэй адил юм. 

Нарны халалтын улмаас дэлхийн элементүүд болон нарны аймгийн дотоод чулуурхаг гаригууд дэгдэмхий устөрөгч, гелий, неон, азот, нүүрстөрөгчийн нэмэлт хомсдолд орсон (энэ нь метан болон хувирдаг). Дэлхийн царцдас, манти, цөм нь химийн ялгаралын нотолгооноос гадна нягтралаар тодорхой хэмжээгээр ялгарч байгааг харуулж байна. Хөнгөн цагааны хөнгөн силикатууд царцдасаас олддог ба нөмрөгт магнийн силикат их байдаг бол металл төмөр, никель нь цөмийг бүрдүүлдэг. Агаар мандал, далай эсвэл хүний ​​бие гэх мэт тусгай орчин дахь элементүүдийн элбэг дэлбэг байдал нь үндсэндээ тэдгээрийн оршин суугаа орчинтой химийн харилцан үйлчлэлийн бүтээгдэхүүн юм.
Зуурмаг (өрлөг)

Зуурмаг нь **чулуу, тоосго, бетонон** өрлөг зэрэг барилгын блокуудыг бэхлэх, тэдгээрийн хоорондох жигд бус цоорхойг дүүргэх, битүүмжлэх, жинг жигд тараах, заримдаа өрлөгийн хананд гоёл чимэглэлийн өнгө, хээ нэмж өгөхөд тохиромжтой зуурмаг юм. . Өргөн утгаараа зуурмаг нь давирхай, асфальт, шавар тоосгоны хооронд хэрэглэгддэг **зөөлөн шавар** эсвэл **шавар**, түүнчлэн цементийн зуурмагийг агуулдаг. "**Зуурмаг**" гэдэг үг нь хуучин Францын **mortier** гэсэн үгнээс гаралтай. "барилгын зуурмаг, гипс; холих аяга." (13c.).

Цементийн зуурмаг нь хатуурах үед хатуу болж, хатуу дүүргэгчтэй болдог; Гэсэн хэдий ч зуурмаг нь барилгын блокоос сул бүрэлдэхүүн хэсэг болж, өрлөгийн золиослолын элемент болж үйлчилдэг, учир нь зуурмагийг засах нь барилгын блокоос илүү хялбар бөгөөд хямд байдаг. Өрлөгчид ихэвчлэн элс, биндэр, усны хольцыг ашиглан зуурмаг хийдэг. 20-р зууны эхэн үеэс хойш хамгийн түгээмэл холбогч нь портланд цемент боловч эртний шохойн шохойг (шохойн зуурмаг үйлдвэрлэдэг) зарим тусгай шинэ барилгын ажилд ашигладаг хэвээр байна. Шохой, шохойн зуурмаг, Парисын гипс хэлбэрийн гипс нь ялангуяа түүхэн барилга, байгууламжийг засах, засахад ашиглагддаг тул засварын материал нь гүйцэтгэл, гадаад төрхөөрөө анхны материалтай ижил байх болно. Үүнээс гадна хэд хэдэн төрлийн цементийн зуурмаг болон нэмэлтүүд байдаг.
Масс-Энергийн эквивалент байдал

Физикт масс-энергийн эквивалент байдал нь системийн хөдөлгөөнгүй байдлын хүрээнд масс болон энергийн хоорондын хамаарлыг илэрхийлдэг. Эдгээр хоёр хэмжигдэхүүн зөвхөн нэг үржүүлэгч коэффициентээр ялгаатай байдаг. Энэхүү зарчмыг физикч Альберт Эйнштейний алдарт E = mc^2 томъёогоор тодорхойлсон. Хөдөлгөөнт системд харьцангуй масс болон харьцангуй энерги нь энэ томъёоны дагуу (хөдөлгөөнгүй масс оронд) тооцогддог. 

Энэхүү томъёо нь гэрлийн хурдны квадрат (c^2)-аар үржүүлсэн масс (m)-ыг энерги (E) болгон тодорхойлдог. Гэрлийн хурд нь ойролцоогоор 300,000 км/сек бөгөөд энэ нь өчүүхэн бага хэмжээний масс нь их хэмжээний энерги болж хувирах боломжтойг илэрхийлдэг.

Хөдөлгөөнгүй масс, эсвэл өөрөөр invariant масс гэж нэрлэдэг, нь материйн найрлагаас үл хамааран бүх инерциал системд адил хэмжигдэх үндсэн физикийн шинж чанар юм. Масстай бөөмс хөдөлгөөнгүй үед invariant масс, импульс болон энерги агуулдаг бол гэрлийн хурдтай бөөмс (жишээ нь фотон) invariant масс тэгтэй байдаг.
Жигд бус сар

Одон оронд жигд бус сар, хиймэл дагуул, эсвэл жигд бус байгалийн хиймэл дагуул гэдэг нь алслагдсан, налуу ба өндөр эллипстэй болон урвуу тойрог замаар эргэлддэг хиймэл дагуул юм. Жирийн хиймэл дагуулуудаас бусдаар  тэдний эргэн тойронд  тойрог замд үүссэн эцэг гарагтаа татагдаж байдаг. Жигд бус сар нь бусад тогтуун ба төстэй дагуулуудтай ч эцэст нь зам салдаг хиймэл дагуулуудаас илүү тогтвортой орбиттой байдгаараа ялгаатай байдаг. Гэвч энэ нэр томъёо нь дүрслэл хамаардаггүй ба жишээлбэл, Тритон дугуй сар хэлбэртэй ч гарал үүсэл, орбитоосоо хамаарч жигд бус гэж тооцогддог. 
2024 оны 2 дугаар сарын байдлаар нийт 228 жигд бус сар мэдэгдэж байгаа бөгөөд эдгээр нь дөрвөн гадаад гарагууд (Бархасбадь, Санчир, Тэнгэрийн ван болон Далай ван)-ын эргэн тойронд эргэлдэж байна. Тэдгээрээс хамгийн том нь Бархасбадийн Хималия, Санчирын Фиби, Тэнгэрийн ваны Сикорокс, Далай ваны Тритрон (англиар:Himalia of Jupiter, Phoebe of Saturn, Sycorax of Uranus and Triton of Neptune) юм. Тритон нь жигд бус сартай харьцуулахад харьцангуй өвөрмөц бөгөөд үүнийг хэрвээ оруулахгүй бол Нерейд (Nereid) нь Далай ваны хамгийн том сар болно. Одоогийн байдлаар жигд бус хиймэл дагуулууд анх гаригийн татах хүчиндээ баригдахаас өмнө Нарны эргэн тойронд эргэлддэг бие даасан объектууд байсан гэж үзэж байна. Эрт үед эдгээрийг Куйперийн бүсийн (Kuiper belt) илүү алслагдсан бүсээс үүссэн гэж үздэг байсан ч одоогийн ажиглалтуудаар энэ онолыг батлаагүй байна.
Эмпирик судалгаа

**Эмпирик судалгаа** буюу **мэдлэг** (англи. *Empirical evidence or Experiential knowledge*) - Туршлага буюу ажиглалтаар нотлогоонд  суурилсан судалгаа, мэдлэг юм. Энэ нь бас шууд болон шууд бус ажиглалтын туршлагаар дамжуулан мэдээлэл олж авдаг юм. Эмпиризм нь судалгааг бусдаас илүүд үздэг бөгөөд эмпиризмийн нотлох баримт (хүний өөрийнх нь ажиглалт, туршлага г.м) нь тоон болон чанарын аргын дүн шинжилгээг илүүд үздэг. 

Өгөгдлийг тоон утгаар хэмжих эсвэл чанарын аргаар тайлбарлах замаар судлаач тодорхой туршлагын асуултуудад хариулж, хариултуудыг цуглуулсан нотолгоонд өгөгдлийг тоон утгаар хэмжих эсвэл чанарын аргаар тайлбарлах замаар судлаач тодорхой туршлагын асуултуудад хариулж, хариултуудыг цуглуулан хуримтлуулсан нотолгоонд (data) үндэслэн тодорхойлдог. Судалгааны загвар хэлбэр нь тухайн салбар болон шинжилж буй асуултуудаас хамааран янз бүр байдаг. 

Олон судлаачид лабораторийн нөхцөлд судлагдах боломжгүй болон ялангуяа нийгмийн шинжлэх ухаан болон боловсролын салбарын асуултуудад тоон болон чанарын судалгааг хослуулан хариу арга зам олохыг оролддог. Зарим салбарт тоон судалгаа нь тодорхой асуултуудаар эхэлдэг бөгөөд (жишээлбэл, “Хөгжим сонсох нь үгийн сан болон суралцах явцын санах ойд хэрхэн нөлөөлөх вэ?”) үүнийгээ туршилтаар шалгадаг юм. Ихэвчлэн судлаач тодорхой онолынхоо хүрээнд ажилладаг. Энэ хүрээндээ хийсвэр таамаглал ухагдахуун (“Хөгжмийн зохиол сонсох нь үгийн санд сөрөг нөлөө үзүүлдэг”гэсэн таамаглал) гаргаж ирнэ. Эдгээр дээрээ тулгуурлаад тухайн үр дүнд хүрдэг (Жишээ: “Үг цээжлэх явцдаа хөгжим сонсдог хүмүүс хөгжим сонсоогүй тогтож цээжлэсэн хүмүүсээс илүү цөөн үг тогтоодог.” г.м). Ийм таамаглалууд нь туршилтаар шалгагдах боломжтой. Туршилтын үр дүнгээс хамааран тухайн хийсвэр таамаглалын суурь онол батлагдаж эсвэл үгүйсгэгдэж болох ба зарим тохиолдолд өөрчлөгдөж үргэлжлүүлэн турших шаардлагатай болдог.

Ангилал:Судалгаа
Ангилал:Туршлагын судалгаа
Ангилал:Танин мэдэхүйн онол
Цайруулагч

**Цайруулагч**

Цайруулагч гэдэг нь даавуу эсвэл эслэгээс (цайруулах гэж нэрлэгддэг процессоор) өнгийг арилгах эсвэл цэвэрлэсний дараа халдваргүйжүүлэхэд үйлдвэрлэлийн болон дотооддоо ашигладаг химийн бүтээгдэхүүний ерөнхий нэр юм. Энэ нь ихэвчлэн "шингэн цайруулагч" гэж нэрлэгддэг натрийн гипохлоритын шингэрүүлсэн уусмалыг хэлдэг.

Ихэнх цайруулагч нь өргөн хүрээний нян устгах шинж чанартай тул халдваргүйжүүлэх, ариутгахад тустай. Тэдгээрийг усан бассейны ариун цэвэрт бактери, вирус, замаг хянах зорилгоор ашигладаг бөгөөд ариутгах шаардлагатай олон газарт ашигладаг. Тэдгээрийг үйлдвэрлэлийн олон процесст, ялангуяа модны целлюлозыг цайруулахад ашигладаг. Цайруулагч нь хөгцийг арилгах, хогийн ургамлыг устгах, тайрсан цэцгийн урт наслалтыг нэмэгдүүлэх зэрэг олон хэрэглээтэй байдаг.

Цайруулагч бодисууд нь байгалийн пигмент гэх мэт олон өнгийн органик нэгдлүүдтэй урвалд орж, тэдгээрийг өнгөгүй болгон хувиргадаг. Ихэнх цайруулагчид исэлдүүлэгч бодисууд (бусад молекулуудаас электроныг зайлуулж чаддаг химийн бодисууд) байдаг бол зарим нь бууруулагч бодисууд (электронуудыг өгдөг) байдаг.
Шаазан

Шаазан нь түүхий эд, ерөнхийдөө каолинитыг зууханд 1200-1400 °C (2200-2600 °F) хүртэл халааж хийсэн **керамик** материал юм. Бусад төрлийн ваартай харьцуулахад шаазан илүү бат бөх, тунгалаг чанар нь эдгээр өндөр температурт бие махбодид шилжилт болон эрдэс муллит үүссэнээс үүсдэг. Төгсгөлийн хэрэглээнд ширээний хэрэгсэл, баримал гэх мэт гоёл чимэглэлийн хэрэгсэл, цахилгаан тусгаарлагч, лабораторийн хэрэгсэл зэрэг технологи, үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн орно.

Шаазан эдлэлийн үйлдвэрлэлийн үйл явц нь бусад хоёр үндсэн төрөл болох шавар, чулуун эдлэл хийхэд ашигладагтай төстэй боловч үйлдвэрлэхэд илүү төвөгтэй байдаг. Энэ нь ихэвчлэн **тансаг, бат бөх, цагаан өнгөтэй** байдаг тул ваарны хамгийн нэр хүндтэй төрөлд тооцогддог байв. Энэ нь ихэвчлэн бүрхүүлтэй, чимэглэгдсэн байдаг. 

Тодорхойлолт нь өөр өөр боловч шаазан эдлэлийг **хатуу зуурмаг, зөөлөн зуурмаг, ясны шаазан** гэсэн гурван үндсэн ангилалд хувааж болно. Ангилалууд нь биеийн бүтэц, галын нөхцлөөр ялгаатай байдаг.
Ангараг дээрх амьдрал

*Ангараг гараг* дээр амьдрал байх магадлал нь түүний дэлхийтэй ойрхон, ижил төстэй байдлаас шалтгаалсан астробиологийн сонирхолтой сэдвийн нэг юм. Өнөөдрийг хүртэл Ангараг гараг дээр өнгөрсөн болон одоогийн амьдралын талаар ямар ч баттай нотолгоо олдоогүй байна. Эртний Ноагийн үед Ангараг гарагийн гадаргын орчин шингэн устай байсан бөгөөд бичил биетүүд амьдрах боломжтой байсан ч амьдрах боломжтой нөхцөл байдал нь амьдрал байгааг илтгэдэггүй.

Амьдралын нотолгоог хайх шинжлэх ухааны эрэл хайгуул нь **19-р зуунаас** эхэлсэн бөгөөд өнөөг хүртэл телескопын судалгаа, суурилуулсан зондууд, ус, гаригийн гадаргуу дээрх хөрс, чулуулаг дахь химийн био тэмдэг, агаар мандалд биомаркер хий зэргийг хайх замаар үргэлжилж байна.

Ангараг гараг нь дэлхийн эхэн үетэй төстэй тул амьдралын гарал үүслийг судлахад онцгой анхаарал хандуулдаг. Энэ нь ялангуяа Ангараг нь хүйтэн уур амьсгалтай, хавтангийн тектоник эсвэл эх газрын шилжилт хөдөлгөөнгүй тул Гесперийн үеийн төгсгөлөөс хойш бараг өөрчлөгдөөгүй тул энэ нь үнэн юм. Ангараг гарагийн гадаргуугийн дор хаяж гуравны хоёр нь **3.5** тэрбум гаруй жилийн настай бөгөөд **4.48** тэрбум жилийн өмнө буюу дэлхийн хамгийн эртний амьдралын хэлбэр үүсэхээс 500 сая жилийн өмнө амьдрах боломжтой байсан; Ангараг гаригт амьдрал байхгүй эсвэл хэзээ ч байгаагүй байсан ч амьдралыг бий болгох пребиотик нөхцлийн хамгийн дээд амжилтыг эзэмшиж магадгүй юм. 

Өнгөрсөн хугацаанд гадаргын шингэн ус байсан гэдгийг баталсны дараа Curiosity, Perseverance, Opportunity роверууд өнгөрсөн амьдралын нотлох баримтуудыг хайж эхэлсэн бөгөөд тэр дундаа автотроф, химотроф эсвэл химолитоавтотроф бичил биетүүд дээр суурилсан өнгөрсөн биосфер, түүнчлэн эртний ус, түүний дотор флювио- амьдрах боломжтой байсан нуурын орчин (эртний гол мөрөн, нууртай холбоотой тэгш тал). Ангараг гараг дээр амьдрах чадвар, тафономи (олжвортой холбоотой) болон органик нэгдлүүдийн нотолгоог хайх нь одоо сансрын агентлагуудын үндсэн зорилт болоод байна.
Жигд дагуул

## Жигд дагуул
Одон орон судлалд жигд дагуул буюу жигд хиймэл дагуул нь тухайн гаригийн экваторын хавтгайтай харьцангуй ойр, тогтвортой дугуй хэлбэртэй тойрог замыг даган эргэх биет дагуулыг хэлдэг. Эдгээр дагуулууд нь ихэвчлэн гаригийнхаа эргэн тойронд оршиж байсан “хийн болон хэлтэрхий” диск материалын үлдэгдлээс үүсэж бий болно (том гариг хоорондын мөргөлдөөн, прото-гаригийн дискт үлдсэн үлдэгдэл гэх мэт хүчин зүйлс багтана). Дөнгөж үүсэж буй жигд дагуулууд нь гаригийн эргэн тойронд орших дискт хуримтлагдсан материалуудыг өөртөө татан авч, гаригийн хуримтлалын (planetary accretion) үйл явцтай адилхан үүснэ. Харин жигд бус дагуулууд нь тухайн гаригийн тойрог замд баригдахаасаа өмнө бие даан үүсдэг.

Жигд дагуулуудын физик шинж чанар нь маш олон янз байдаг. Хамгийн том жигд дагуулууд нь таталцлын хувьд дугуй байж чадахаар том хэмжээтэй бөгөөд Ганимед болон Титан гэх хоёр жигд дагуул нь Буд гаригаас ч том хэмжээтэй. Том жигд дагуулууд нь нарийн төвөгтэй геологийн бүтэцтэй байх боловч зарим нь агаар мандалтай. Түүнээс зөвхөн нэг жигд дагуул болох Титан нь цаг уур, уур амьсгалыг дэмжих чадвартай нягт агаар мандалтай байдаг байна. Ийм нарийн төвөгтэй байдлаас нь үүдэн дугуйрсан хэлбэртэй жигд дагуулуудыг гариг судлаачид тусгайлан гаригийн биет хэмээн авч үзэх тохиолдол бий. Харин хамгийн жижиг жигд дагуулууд идэвхтэй геологигүй байдаг. Ихэвчлэн хүчтэй солирын нөлөөгөөр үүссэн тогоотой, жигд бус хэлбэртэй бөгөөд жижиг солирууд болон бусад жижиг биеттэй төстэй харагддаг.

Нарны аймгийн зургаан гаригт нийт 60 жигд дагуул бий.
Үүний дотор 4 том гариг болох Бархасбадь, Санчир, Далай ван, Тэнгэрийн вангууд хамгийн олон, нарийн төвөгтэй жигд дагуулын системтэй. Мөн есөн одой төст гаригийн дор хаяж дөрөв нь жигд дагуулын системтэй: Плутон, Эрис, Хаумеа, Оркус.
Цөмийн холболтын энерги

**Цөмийн холболтын энерги**

Туршилтын физикийн цөмийн холболтын энерги нь атомын цөмийг нуклон гэж нэрлэдэг протон ба нейтрон болгон задлахад шаардагдах хамгийн бага энерги юм. Нуклонууд бие биенээсээ салахын тулд цөм энерги олж авах ёстой тул тогтвортой цөмүүдийг холбох энерги нь үргэлж эерэг тоо байдаг. Нуклонууд хүчтэй цөмийн хүчний нөлөөгөөр бие биедээ татагддаг. Онолын цөмийн физикт цөмийн холболтын энергийг сөрөг тоо гэж үздэг. Энэ нөхцөлд энэ нь бие биенээсээ хязгааргүй алслагдсан нуклонуудын энергитэй харьцуулахад цөмийн энергийг илэрхийлдэг.

Туршилтын болон онолын үзэл бодол хоёулаа тэнцүү бөгөөд холбох энерги нь юу гэсэн үг болохыг арай өөрөөр онцолдог.

Атомын цөмийн масс нь чөлөөт бүрэлдэхүүн хэсэг болох протон ба нейтроны бие даасан массын нийлбэрээс бага байна. Массын зөрүүг Эйнштейний тэгшитгэлээр тооцоолж болно, E = mc2, E нь цөмийн холболтын энерги, c нь гэрлийн хурд, m нь массын зөрүү юм. Энэхүү "алдагдсан масс"-ыг массын согог гэж нэрлэдэг бөгөөд цөм үүсэх үед ялгарсан энергийг илэрхийлдэг.
Бадрахын Жадамба

**Бадрахын Жадамба** (1954 онд Архангай аймгийн Хангай суманд төрсөн)- МУБИС-ийн захирал, гавьяат багш.

## Намтар 
Архангай аймгийн уугуул эцэг Дондогийн Бадрах, эх Б.Цэнд-Аюуш нарын 8 хүүхэдтэй айлын отгон хүү болж 1954 онд төржээ. Дээрээ хоёр ах, таван эгчтэй юм. Тэрээр Цахир суманд 1-р ангид элсэн орж, удалгүй тус сум нь татан буугдсанаас болж, 2-р ангидаа Хангай суманд, 3-р ангидаа Тариат сумын дунд сургуульд шилжин суралцаж байгаад 1972 онд тэрээр Тариат сумын дунд сургуулийг алтан медальтай төгссөн байна. 

Улмаар 1972-1977 онд МУИС-ын физикийн ангид сурч төгссөн.

Дээд сургуулиа төгсөөд ажлын гараагаа ШУА-ийн харьяа Физик, технологийн хүрээлэнгээс эхэлж, эрдэм шинжилгээний ажилтнаар нэг жил ажиллаж байгаад, 1979 оноос МУИС-д Физикийн багшаар ажиллав. 1983 онд Москвагийн их сургуульд докторантурт суралцаж, 1986 онд докторын зэрэг хамгаалжээ. 

1990 оноос Улсын Багшийн дээд сургууль буюу одоогийн Монгол Улсын Боловсролын их сургуультай ажил, амьдралаа холбожээ. Б.Жадамба багш  одоо МУБИС-ийн  Боловсролын суурь судалгааны төвийг хариуцан ажилладаг бөгөөд 100 гаруй судлаач багш нартай хамтран Монголын  боловсролын салбарын хөгжилд хувь нэмрээ оруулахын төлөө хичээнгүйлэн ажиллаж байв.
Батын Дашжамц

**Батын Дашжамц** (1914 онд төрсөн- 1986 онд нас барсан) -УБДС-ийн захирал, академич, профессор. БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны академийн дэд ерөнхийлөгч.
Эртний Ром дахь шашин

Эртний Ром дахь шашин нь эзэнт гүрний болон мужийн шашны янз бүрийн зан үйлээс бүрддэг байсан бөгөөд шуламыг Ромын ард түмэн төдийгүй түүний захиргаанд орсон хүмүүс дагаж мөрддөг байв. 

Ромчууд өөрсдийгөө маш их шашин шүтлэгтэй гэж үздэг бөгөөд дэлхийн хүчирхэг гүрэн болсон амжилтаа бурхадтай сайн харилцаатай байх хамтын сүсэг бишрэлтэй (пиетас) холбодог байв. Тэдний олон бурхант шашин нь олон бурхдыг хүндэтгэдэг гэдгээрээ алдартай.

Түүхэн үеийн эхэн үеэс Италийн хойг дээр Грекчүүд оршин тогтнож байсан нь Ромын соёлд нөлөөлж, зарим шашны зан үйл, тухайлбал Аполлоны шашин шүтлэгийг нэвтрүүлсэн. Ромчууд өөрсдийн гол бурхад болон Грек Интерпретати Граека) бурхадын хооронд нийтлэг ойлголтыг хайж, Грекийн домог, дүрсийг Этрускуудын адил Латин уран зохиол, Ромын урлагт тохируулан ашигласан. Этрускуудын шашин нь, ялангуяа бурхдын хүслийг эрэлхийлэхийн тулд төрөөс ашигладаг авгурын зан үйлд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Домогт өгүүлснээр Ромын ихэнх шашны байгууллагуудыг үүсгэн байгуулагчид, ялангуяа бурхадтай шууд хэлэлцээ хийсэн Ромын хоёр дахь хаан Сабин Нума Помпилиустай холбоотой байдаг. Энэхүү эртний шашин нь "өвөг дээдсийн зам" буюу энгийн "уламжлал" буюу "Мос майорум"-ын үндэс суурь болж, Ромын өвөрмөц байдлын гол зүйл гэж үздэг. 

Ромын шашин нь практик бөгөөд гэрээтэй байсан бөгөөд энэ нь Ду ут дэс, "Би чамд өгөхийг л өгдөг" гэсэн зарчим дээр суурилдаг байв. Шашин нь итгэл үнэмшил, сургаал биш харин залбирал, зан үйл, тахил өргөх мэдлэг, зөв ​​дадал зуршлаас хамаардаг байсан ч Латин уран зохиолд бурханлаг байдлын мөн чанар, түүний хүмүүсийн үйл хэрэгтэй холбоотой талаарх сурсан таамаглал хадгалагдан үлдсэн байдаг. Цицерон зэрэг Ромын оюуны элитүүдийн дунд хамгийн эргэлзээтэй хүмүүс ч шашныг нийгмийн дэг журмыг тогтоох эх сурвалж гэж үздэг байв. Ромын эзэнт гүрэн өргөжин тэлэхийн хэрээр нийслэл рүү цагаачид нутгийнхаа шүтлэгийг авчирч, олон шулам Италичуудын дунд түгээмэл болжээ. Христийн шашин нь эцэстээ эдгээр итгэл үнэмшлээс хамгийн амжилттай нь болж, 380 онд төрийн албан ёсны шашин болжээ.
Сээр нуруугүй амьтан

**Сээр нуруугүй амьтан**

Сээр нуруугүй амьтад гэдэг нь нотохорд (нурууны хөвч)-оос үүссэн нугаламын багана (сээр нурууны яс) хөгждөггүй, хадгалдаггүй амьтдыг илэрхийлдэг ерөнхий нэр томъёо юм. Энэ нь сээр нуруутан амьтдаас бусад бүх амьтдыг багтаасан парафилетик бүлэг юм. Сээр нуруугүй амьтдын бүлгүүдэд үет хөлт, нялцгай биет, анелид, эхинодерм, хавтгай өт, цнидар, хөвөн зэрэг орно.

Амьтны төрөл зүйлийн ихэнх нь сээр нуруугүй амьтад байдаг ба 97% нь сээр нуруугүй гэж тооцоолсон байдаг. Олон сээр нуруугүйтний таксонууд нь сээр нуруутан амьтдын бүх дэд бүлгээс илүү олон төрөл зүйлтэй бөгөөд 10 мм(0.0004 инч) миксозоанаас 9-10 м(30-33 фут) асар том далайн амьтан хүртэл янз бүрийн хэмжээтэй байдаг.

Туниката, Цефалохордата зэрэг зарим сээр нуруугүй амьтад нь бусад сээр нуруугүй амьтдаас илүү сээр нуруутан амьтадтай илүү нягт холбоотой байдаг тул сээр нуруутантай эгч дүүс гэж нэрлэгддэг. Энэ нь "сээр нуруугүй амьтад" гэсэн нэр томъёог илүү полифилтик болгодог тул ангилал зүйд энэ нэр томъёо бага утга илэрхийлдэг.
Тэнхлэгийн хазайлт

Одон орон судлалд тэнхлэгийн хазайлт буюу налуу гэдэг нь биетийн эргэлтийн тэнхлэг ба тойрог замын тэнхлэгийн хоорондох өнцөг юм.  Тойрог замын тэнхлэг нь тойрог замын хавтгайд перпендикуляр чиглэсэн шугам бөгөөд энэхүү өнцөг нь экваторын хавтгай ба тойрог замын хавтгайн хоорондох өнцөгтэй адил байна. Энэ нь тойрог замын налуулагтай ялгаатай ойлголт юм. 

0 градусын ташуу үед хоёр тэнхлэг нь нэг чиглэлд чиглэнэ, өөрөөр хэлбэл эргэлтийн тэнхлэг нь  тойрог замын хавтгайд перпендикуляр байна.

Жишээлбэл, дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг нь хойд туйл ба өмнөд туйлыг хоёуланг нь дайран өнгөрдөг төсөөллийн шугам, харин дэлхийн тойрог замын тэнхлэг нь дэлхий нарыг тойрон эргэдэг төсөөллийн хавтгайн перпендикуляр шугам юм.  Дэлхийн дашуу буюу тэнхлэгийн хазайлт нь эдгээр хоёр шугамын хоорондох өнцөг юм.

Тойрог тойргийн хугацаанд ташуу байдал нь ихэвчлэн өөрчлөгддөггүй бөгөөд тэнхлэгийн чиглэл нь оддын дэвсгэртэй харьцуулахад ижил хэвээр байна. Энэ нь нэг туйлыг тойрог замын нэг талдаа нарлуу чиглүүлж, нөгөө талдаа нарнаас илүү холдуулахад хүргэдэг нь дэлхий дээр дөрвөн улиралыг үүргэдэг.
Далай вангийн цагиргууд

Далай вангийн цагиргууд нь үндсэн таван цагирагаас бүрддэг. Тэдгээрийг анх 1984 оны 7-р сарын 22-нд Андре Брахик, Виллиам Б. Хаббардын баг Ла Силла ажиглалтын төв (ESO) болон Чили дэх Америк хоорондын Серро Тололо ажиглалтын төвд оддын битүүмжлэлийг нэгэн зэрэг ажигласнаар ("нуман" хэлбэрээр) нээсэн. Эцэст нь тэдний зургийг 1989 онд Вояжер 2 сансрын хөлөг авчээ. Хамгийн нягтаршлын хувьд тэд Санчирын гол цагирагуудын нягтрал багатай хэсгүүд болох С цагираг болон Кассини хэлтэстэй харьцуулж болох боловч Далай вангийн цагирагийн системийн ихэнх хэсэг нь нэлээд бүдэг, тоостой бөгөөд зарим талаараа Бархасбадийн цагирагтай илүү төстэй байдаг. Далай вангийн цагиргууд нь манай гараг дээр чухал ажилд хувь нэмрээ оруулсан одон орон судлаачдын нэрээр нэрлэгдсэн байдаг: Галле, Ле Верриер, Ласселл, Араго, Адамс. Нептун мөн Галатеа сарны тойрог замтай давхцаж буй нэргүй бүдэг цагирагтай. Цагирагуудын хооронд өөр гурван сар эргэлддэг: Найад, Таласса, Деспина.

Далай вангийн цагиргууд нь Тэнгэрийн ван гарагийн цагиргуудаас олддогтой төстэй цацраг туяагаар боловсруулсан органик нэгдлүүд болох маш бараан материалаар хийгдсэн байдаг. Цагираг дахь тоосны эзлэх хувь (20% -иас 70% хооронд) өндөр, харин тэдгээрийн оптик гүн нь бага ба дунд зэрэг буюу 0.1-ээс бага байна. Өвөрмөц зүйл бол Адамсын бөгж нь Фратерните, Эгалите 1 ба 2, Либерте, Эр зориг гэсэн таван өөр нумыг агуулдаг. Нуманууд нь тойрог замын уртрагийн нарийхан мужийг эзэлдэг бөгөөд 1980 онд анх илрүүлснээсээ хойш бага зэрэг өөрчлөгдсөн бөгөөд гайхалтай тогтвортой байдаг. Нуманууд хэрхэн тогтворжсон нь маргаантай хэвээр байна. Гэсэн хэдий ч тэдний тогтвортой байдал нь Адамсын цагираг болон түүний доторх хоньчин сар Галатеягийн хоорондох цуурайтай харилцан үйлчлэлтэй холбоотой байж магадгүй юм.
Хлор шүлтийн процесс

**Хлор шүлтийн процесс**

Хлор шүлтийн процесс (мөн хлор-шүлт ба хлор шүлт) нь натрийн хлоридын (NaCl) уусмалын электролизийн үйлдвэрлэлийн процесс юм. Энэ нь үйлдвэрт шаардлагатай химийн түүхий эд болох хлор, натрийн гидроксид (идэмхий натри) үйлдвэрлэх технологи юм.Энэ процессоор 1987 онд гучин таван сая тонн хлор бэлтгэсэн бөгөөд энэ аргаар гаргаж авсан хлор, натрийн гидроксидыг химийн үйлдвэрт өргөн ашигладаг. 

Энэ процессыг ихэвчлэн давсны уусмалд (өтгөрүүлсэн NaCi-ийн усан уусмал) явуулдаг бөгөөд энэ тохиолдолд натрийн гидроксид (NaOH), устөрөгч, хлор үүсдэг. Кальцийн хлорид эсвэл калийн хлорид хэрэглэх үед бүтээгдэхүүн нь натрийн оронд кальци эсвэл кали агуулдаг. Холбогдох процессууд нь хайлсан NaCl-ийг ашиглан хлор, натрийн металл эсвэл өтгөрүүлсэн устөрөгчийн хлоридыг устөрөгч, хлорыг өгдөг. 

Уг процесс нь эрчим хүчний өндөр зарцуулалттай, жишээ нь нэг тонн натрийн гидроксид тутамд 2500 кВт.ц (9000 МЖ) цахилгаан зарцуулдаг. Уг процесс нь тэнцүү хэмжээний хлор ба натрийн гидроксидыг (хлорын нэг моль тутамд хоёр моль натрийн гидроксид) гаргаж авдаг тул эдгээр бүтээгдэхүүнийг ижил харьцаагаар ашиглах боломжийг олох шаардлагатай. Үйлдвэрлэсэн хлорын моль тутамд нэг моль устөрөгч үүсдэг. Энэ устөрөгчийн ихэнх хэсгийг давсны хүчил, аммиак, устөрөгчийн хэт исэл үйлдвэрлэхэд ашигладаг эсвэл эрчим хүч болон / эсвэл уур үйлдвэрлэхэд шатаадаг.