open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дамдинсүрэнгийн Оюунтүлхүүр

**Оюунаа** (, *Оюунна*) хэмээх тайзны нэрээр Японд алдаршсан **Дамдинсүрэнгийн Оюунтүлхүүр** (1975 оны 11 сарын 10-нд Улаанбаатарт төрсөн) нь Монголын дуучин, ая зохиогч юм. 

## Намтар 
Д. Оюунтүлхүүр нь 1989 оны 8 сард Токио хотноо зохиогдсон 7 дахь удаагийн Дэлхийн хүүхдийн хөгжмийн наадамд өөрийн зохиосон "Ээжийн бүүвэй" дуугаараа оролцож, гран-при шагнал хүртсэн. Улмаар "Ээжийн бүүвэй" дуугаа япон хэл рүү орчуулан дуулж байжээ. 1990 оны 5 сард Японд анхны сингл болгон гаргасан бөгөөд одоогоор нийт 5 цомог, 11 сингл тус улсад худалдаанд гаргажээ. 

1990 оны 12 сарын 31-нд, Эн-Эйч-Кэй телевизийн оны шилдэг дуунуудыг багтаасан шинэ жилийн нэвтрүүлэг "Коохакү Үта-гассэн"-д тэр үедээ түүхэнд хамгийн залуу оролцогч болж байсан.

1992 онд Хөгжмийн бүжгийн дунд сургуулийн төгөлдөр хуурын анги, 1994 онд Доохо ахлах сургуулийн хөгжмийн анги, 1998 онд Нагоягийн хөгжмийн их сургуулийн төгөлдөр хуурын ангийг дүүргэсэн.  

2005 онд Нагоягийн хөгжмийн их сургуулийн Байгаль орчны судалгааны хүрээлэнд магистрын зэрэг хамгаалсан. 

Тэрээр өөрийн 1997 онд байгуулсан "Оюунтүлхүүр" сангаараа дамжуулан хүүхдүүдэд тусалдаг.

## Уран бүтээл
### Монгол хэлээр
#### Цомог
*Зүүдний учрал (2006 оны 9 сар)
#### Тоглолт
*Хайрын эгшиг (2014)

### Япон хэлээр
#### Сингл 
* 天の子守歌 (Ээжийн бүүвэй, үгчилж орчуулбал "Тэнгэрийн бүүвэйн дуу") (1990 оны 5 сарын 21)
* Yes,Happy (1990 оны 11 сарын 21)
* 花 (Цэцэг) (1991 оны 6 сарын 21)
* 初恋 (Анхны хайр) (1992 оны 8 сарын 21)
* エージンハイル　(Ээжийн хайр) (1992 оны 10 сарын 7)
* 星空はメリーゴーランド　(Одтой тэнгэр морин тойруулга) (1993 оны 7 сарын 21)
* 遠くへ行きたい (Алсад одмоор) (1994 оны 1 сарын 21)
* 共に生きて (Хамтдаа амьдаръя) (1995 оны 10 сарын 20)
* だけどI LOVE YOU (Гэхдээ би чамд хайртай) (2000 оны 2 сарын 23)
* ヒロシマの折鶴〜Paper Cranes〜 (Хирошимагийн цаасан шувуу) (2001 оны 8 сарын 9)
* わすれもの (Мартсан зүйл) (2010 оны 9 сарын 24)

#### Цомог 
* 1990 оны 11 сарын 21-нд オユンナ　ОЮУНАА（1990年11月21日）
* 1992 оны 9 сарын 2-нд オユンナII黄砂　(Оюунаа 2. Алтан элс)
* 1996 оны 2 сарын 21-нд 共に生きて　(Хамтдаа амьдаръя) 
* 1998 оны 2 сарын 18-нд 生命あるものはみな-Human Being- (Амьд бүхэн) 
* 2006 оны 11 сарын 21-нд Wish〜ねがい〜　(Хүсэл) 

## Хувийн амьдрал
Оюунтүлхүүр 2 удаа гэрлэсэн. Өдгөө 2008 онд гэрлэсэн нөхөр Балдорж, 3 хүүхдийн хамт амьдардаг.

## Шагнал
*1991 оны 6 сард "Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний Ажилтан" цол
*1999 оны 1 сард "Алтан гадас" одон
*2009 оны 6 сард "Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин" цол
*2014 оны 11 сард Японы Гадаад хэргийн сайдын өргөмжлөл

## Цахим холбоос
*Япон дахь албан ёсны хуудас 

Ангилал:Дуу зохиогч
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Японы их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1975 онд төрсөн
Нугын хошоонгор

**Нугын хошоонгор** буюу **улаан хошоонгор** () нь буурцагтны овгийн, өвслөг, хоёр наст, дийлэнхи тохиолдолд олон наст, хошоонгорын төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Англиар *red clover*, орсоор *клевер лугово́й*, *клевер красный* гэж тус тус нэрлэдэг.

## Ногоон бордуур 
## Эх сурвалж 
## Ном зохиол 
* 

## Гадаад холбоос 
* Red-clover seed production in the Intermountain States hosted by the UNT Government Documents Department
*Flora Europaea: *Trifolium pratense*
*Germplasm Resources Information Network: *Trifolium pratense*
Таримал гиш

**Таримал гиш** () нь буурцагтны овгийн, өвслөг, нэг наст, гишийн төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Энэ тэсвэртэй ургамлыг тэжээлийн ба ногоон бордуурын зориулалттайгаар тариалдаг. Англиар *common vetch*, *garden vetch*, *vetch*, орсоор *горошек посевной*, *вика посевная* гэж тус тус нэрлэдэг.

Мэдэгдэж буй дөрвөн дэд зүйлүүд:
* *Vicia sativa* ssp. *cordata* (Hoppe) Asch. & Graebn.
* *Vicia sativa* ssp. *nigra* (L.) Ehrh. &ndash; **Гонзгой навчит гиш** (= ssp./var. *angustifolia*, ssp. *consobrina*, ssp. *cordata* (Hoppe) Batt., ssp. *cuneata*, ssp. *heterophylla*, var. *minor*, var. *nigra*)
* *Vicia sativa* ssp. *sativa* (= var. *linearis*, ssp. *notata*)
* *Vicia sativa* ssp. *segetalis* (Thuill.) Arcang. (зарим тохиолдолд ssp. *nigra*-д нэгтгэдэг)

## Ногоон бордуур 
## Эх сурвалж 
## Гадны холбоос 
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile
*GRIN Species Profile
*Washington Burke Museum
*Photo gallery

Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
НҮБ-ын Хүн амын сан

**НҮБ-ын Хүн амын сан** ()  нь 1969 онд байгуулагдсан,
*Хүмүүсийн дунд нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн зөв таатай орчныг бүрдүүлэхэд туслах
*Хүн амын өсөлтийн түвшинтэй холбоотой асуудлууд дээр анхнаарлаа төвлөрүүлж хамтран ажиллах
*Хөгжиж буй орнуудад тулгарч буй хүн амын холбогдолтой асуудлуудад өөрсдийнх нь хүсэлтээр туслалцаа үзүүлэх
*Нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн түвшинг сайжруулах
*Хүйсийн эрх тэгш байдал, эмэгтэйчүүдийн эрх мэдлийг дээшлүүлэх, хүн амын өсөлтийг тогтворжуулахын төлөө ажилладаг, НҮБ-ын салбар байгууллага юм.

Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага
Рүби Линь

**Рүби Линь Шинь-рү** () нь Тайвань улсын жүжигчин, дуучин, кино продюсер. 1976 оны 1-р сарын 27-нд Тайвань улсын Тайпэйд төрсөн.

1993оноос рекламны моделоор ажиллаж эхэлсэн тэрээр 1998 онд "Хуан жү гэг" түүхэн сэдэвт олон ангит киноны Зи Вэйн дүрээр олонд танигдсан. 1999 онд "Хуан жү гэг" түүхэн сэдэвт олон ангит киноны 2-р бүлэгт тоглож, тус оны 11-р сард анхны бие даасан цомог "Зүрхний цохилт"-оо худалдаанд гаргасан.

2008 онд хоёр дахь бие даасан цомгоо худалдаанд гаргаж "Оны хамгийн авьяаслаг уран бүтээлч" （"The most versatile artist"）, "Оны шилдэг уран бүтээл" （Best hits）зэрэг шагналуудыг хүртжээ.

2010 онд  Beauty's Rival in Palace түүхэн сэдэвт олон ангит кинонд тоглосон нь Солонгос, Япон зэрэг Азийн орнуудад цацагдаж түүний алдар нэрийг улам нэмэгдүүлсэн. Тухайн киноны гол дүрээрээ "Chinese National Drama Festival"-аас "The network's most popular actress" шагналыг хүртсэн. Мөн тус онд "Линь Шинь-рү фильм"-ийг үүсгэн байгуулж кино продюсераар ажиллах болсон. 2011 онд тус студийн анхны түүхэн сэдэвт олон ангит кино The Glamorous Imperial Concubine дэлэгцнээ гарч тус оны хамгийн их үзэгчтэй ОАК-гаар шалгарч, "Chinese National Drama Festival"-аас Оны шилдэг продюсер, "An-Hui Festival"-ын оны шилдэг продюсер, жүжигчин, "YouKu TV Festival"-аас оны шилдэг продюсер гэх мэт шагналуудыг хүртжээ.

2014 онд Линь Шинь-рү фильмийн 4 дэх телевизийн олон ангит кино "16 дахь зуны улирал" 50 дахь удаагийн Тайванийн Golden Bell Awards-ын шилдэг ОАК-гаар шалгарсан.

## Хувийн амьдрал
Рүби 2016 оны 7 сарын 31-нд Тайванийн жүжигчин  Хуо Чень-хуа（Уоллес Хуо）-тай Бали арал дээр хуримласан бөгөөд 2017оны 1 сарын 6-нд анхны охиноо төрүүлсэн.

Ангилал:Тайванийн жүжигчин
Ангилал:Тайванийн дуучин
Ангилал:Тайванийн продюсер
Ангилал:1976 онд төрсөн
Таримал хошуу будаа

**Таримал хошуу будаа** () нь үетний овгийн, өвслөг, нэг наст, хошуу будааны төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Хошуу будааг хүнсэнд хэрэглэдэг боловч дийлэнх тохиолдолд малын тэжээлийн зориулалтаар тариалдаг. Сүүлийн жилүүдэд түүнийг ногоон бордуур ба бүрхүүл ургамлын багцад оруулан тариалж байгаа. Англиар *oat*, орсоор *овёс посевной*, *овёс кормово́й* гэж тус тус нэрлэдэг.

## Агротехник 
### Сэлгээ 
Хошуу будааны сайн өмнөгчүүдэд эрдэнэ шиш, төмс, буурцагтны овгийн ургамлууд, тарвас, хулуу, маалинга зэрэг багтана.. Манай орны тариланчид хошуу будааг тариалах багагүй туршлагатай бөгөөд олон жил тариалсаар ирсэн. Энэ туршлага дээрээ үндэслэн түүнийг сэлгээнд тариалах боломжтой.

### Үрсэлгээ 
Ихэвчлэн нэг га талбайд 125 - 175 кг үр ноогдохоор тоцоолон тариалдаг. Буурцагтны овгийн ургамлуудтай хамт тариалах үед үрийн хэмжээг багасгадаг. Ногоон бордуур эсвэл бүрхүүл ургамлын багцад оруулан тариалах тохиолдолд суулгах үрийн хэмжээ олон хүчин зүйлээс шалтгаалан өргөн хүрээнд хэлбэлзэнэ.

### Бордолт 
## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос
Лосолын Лааган

**Лосолын Лааган** (1885 онд Ховдын хязгаарын Торгууд хошуунд, одоогийн Ховд аймгийн Буянт сумын нутагт төрсөн - 1940 оны 5-р сарын 4-нд нас барсан) БНМАУ-ын төрийн тэргүүн буюу Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн даргаар (1930 оны 4 сарын 27-ноос 1932 оны 6 сарын 2-ныг хүртэл ) ажилласан, Монгол Ардын Хувьсгалт Нам, төрийн зүтгэлтэн байв.

## Намтар 
Лааган 1887 онд  Бага насандаа Наран хутагтын хүрээнд шавилан сууж, хожим өртөөний улаач хийж явсан байна. Тэрээр 1923 онд Монгол Ардын Намд элсэж, 2 жилийн дараа 1928-1928 онд Ховд аймгийн МАХН-ын Хянан шалгах хорооны даргаар томилогдон ажилласан байна. Улмаар 1928 онд МАХН-ын Хянан шалгах хорооны дарга болон 2 жил ажиллаад 1930 оны 3-р сард МАХН-ын Төв Хорооны гишүүнээр сонгогдож, мөн оны 4-р сарын 27-нд Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн даргаар сонгогдон 1932 оны 6-р сарын 2 хүртэл ажиллажээ.

1932 оны хавар Зүүнтний нугалааг эсэргүүцсэн бослого гарж, Лааган нарын хүмүүс гол буруутнаар нэрлэгдэн нам төрийн албан тушаалаа алдсан бөгөөд тэрээр нутагтаа Хоршоо ангийн төлөөлөгч зэрэг ажил хийх болсон.

1933 онд Лааган Лхүмбийн хэрэг гэгчид холбогдон баривчлагдсан бөгөөд 1934 онд ЗХУ-д цөлөгдсөн ч МАХН, Коминтернд өргөдөл гаргаснаар 1934 оны 12-р сард нутагтаа буцан ирж байнгын хараа хяналтанд байжээ. Гэвч 1937 оны 9-р сард дахин Гэндэн, Дэмидийн хэрэгт холбогдуулан баривчлаад 1940 оны 5-р сарын 4-нд цаазаар авах ялаар шийтгэгдэн, тэр өдрөө цаазлуулжээ.

Лосолын Лааганыг 1962 онд цагаатгасан байна.

## Гэр бүл
Лааганы хүү Найдан аймгийн хурц арслан цолтой бөх юм.

Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн
Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга
Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1887 онд төрсөн
Ангилал:1940 онд өнгөрсөн
Таримал царгас

**Таримал царгас** () нь буурцагтны овгийн, өвслөг, олон наст, царгасын төрлийн нэгэн зүйл ургамал.  Таримал царгас нь ногоон тэжээл, ногоон бордуур ба бүрхүүл ургамал байдлаар дэлхий дахинд өргөн тариалагддаг таримал ургамал юм. Америкт *Alfalfa*, бусад оронд ихэвчлэн *lucerne*, оросод *люцерна посевная* гэж тус тус нэрлэдэг. Харин Монгол оронд 1967 онд эрлийзжүүлэн авч үлдсэн цорын ганц сорт бол Бургалтай сорт юм.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
*
* Grassland Species profile
* National Alfalfa Alliance
Үслэг гиш

**Үслэг гиш** () нь буурцагтны овгийн, өвслөг, нэг наст, гишийн төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Дийлэнх дохиолдолд гадуураа үслэг. Үслэг гишийг тэжээлийн, ногоон бордуурын, бүрхүүл ургамлын зориулалтаар тариалдаг. Англиар *hairy vetch*, *fodder vetch*, *winter vetch*, орсоор *горошек мохнатый* гэж тус тус нэрлэдэг.

## Дэд зүйлүүд 
Мэдэгдэж буй дэд зүйлүүд:
* *Vicia villosa* ssp. *ambigua* (Guss.) Kerguelen (= ssp. *elegantissima*, ssp. *pseudocracca*)
* *Vicia villosa* ssp. *eriocarpa* (Hausskn.) P.W.Ball
* *Vicia villosa* ssp. *microphylla* (d'Urv.) P.W.Ball
* *Vicia villosa* ssp. *varia* (Host) Corb. (= ssp. *dasycarpa*)
* *Vicia villosa* ssp. *villosa*

 Мидпенинсула байгалийн нөөц газар]]

## Ногоон бордуур ба бүрхүүл ургамал 
### Азотын эх сурвалж 
Үслэг гиш нь эрдэс азотын агууламжид ихээхэн хувь нэмэрийг оруулдаг. Үслэг гиш бүрхүүл ургамлын дараа тариалсан үндсэн ургамлын ургац мэдэгдэхүйц нэмэгддэг. Үслэг гиш нь нэг га талбайн хөрсөнд 100 кг азотыг, тэжээл ба ус хангалттай үед 220 кг азотыг тус тус хуримтлуулдаг

Дан гиш эсвэл гиш ба хөх тариа агуулсан бүрхүүл ургамлын багцийн дараах хаврын хөрсний чийгийн агууламж, дан хөх тариан бүрхүүлтэй эсвэл огт бүрхүүлгүй талбайгаас өндөр байдаг. Үхүүлж талбай дээр орхисон гиш нь намар ба өвлийн чийгийг хуримтлуулж, дараах тарималын ургацыг нэмэгдүүдэг.

### Хөрс сайжруулагч 
Үслэг гишийн үхсэн үндэсний оронд бий болсон орон зай нь хөрсний өнгөн хэсгийн сүвшлийг нэмэгдүүлж, усны шингээлтийг сайжруулж, усны гадаргуун урсалтаас хамгаалдаг (143). Гиштэй хамт тариалсан үетэн нь илүүдэл чийгийг шингээж, хөрснөөс тэжээл угаагдах рискийг бууруулдаг. Ялангуяа хошуу будаа ба үслэг гишээс тогтох бүрхүүл ургамлын багц нь хөрсний гадаргууд ус тогтохыг бууруулахаас гадна, холимог ба эслсэрхэг хөрсний гадаргууд хатсан/хатуу хучлага үүсэхээс сэргийлнэ. Энэ хос бүрхүүл ургамал нь хөрсний агрегатуудыг усны нөлөөгөөр задрах аюулаас сэргийлдэг гэж судлаачид үздэг (143).

### Фосфор баригч 
Кримсоны хошоонгор, улаан хошоонгор эсвэл кримсоны хошоонгор ба хөх өвс хоёрын багцаас тогтох бүрхүүл ургамлуудтай  харьцуулахад, ургамал дахь фосфорын агууламж үслэг гиш ихтэй байдаг (121).

### Өргөн хүрээнд нутагшмал 
Их хэмжээний азотыг үйлдвэрлэдэг, эрчимтэй ургадаг, янз бүрийн хөрсний нөхцөл тэсвэртэй байдаг, тэжээл бага шаарддаг, хүйтрэлийг тэсвэрлэдэг зэрэг чанар нь үслэг гишийг хамгийн өргөн тархсан өвөлжих буурцагтан бүрхүүл ургамал болгосон.

### Харьцуулалт 
Үслэг гиш нь элсэрхэг хөрсөнд кримсоны хошоонгортой харцуулахад илүү ургадаг (344) ч халуун тэсвэрлэх чадвараар өөрийн дэд зүйл болох ЛАНА гишд () хүрдэггүй.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
*Managing Cover Crops Profitably
*Alternative Field Crops Manual
*TurfFiles Hairy Vetch Weed ID
* Photo gallery
Азийн жамъянмядаг

**Азийн жамъянмядаг** () нь холтсон цэцэгтний овгийн, өвслөг, олон наст, жамъянмядагийн төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Азийн жамъянмядаг нь нуга, ойн чийглэг хөрсөнд ургах ба Азиас гаралтай учир ***Азийн*** гэдэг тодотголыг авсан. Азийн жамъянмядаг 20 см-с дээш өндөртэй ургах ба 7-8 сард 5-15 дэлбээтэй, 3 см-с том голчтой, улбар шар, шар өнгийн гоёмсог цэцгээр чимдэг. Цэцгийн дэлбээ нь гол цөмдөө олон тооны дохиуртай. Азийн жамъянмядаг нь балт ургамал юм.  

## Эх сурвалж 
* 

## Гадаад холбоос 
*eFloras: *Trollius  asiaticus*
**Trollius  asiaticus* (photo)
**Trollius  asiaticus* (photo)
**Trollius  asiaticus* (photo)

Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Жаргалсайханы Алтаншагай

**Жаргалсайханы Алтаншагай** нь Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Бигэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн арслан
Гүрзулын Ганцоож

**Гүрзулын Ганцоож** нь Хэнтий аймгийн Биндэр сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр

**Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр** нь Төв аймгийн Баянчандмань сумын уугуул, Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх. Тэрээр мөн Пауэрлифтингийн спортоор хичээллэдэг бөгөөд дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд суултийн төрөлд түрүүлсэн.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Ганболдын Төрмөнх

**Ганболдын Төрмөнх** нь Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Баян-Уулын (Дорнод) хүн
2009 оны аймгуудын наадам

## Шинээр цол хүртсэн бөхчүүд 
### Аймаг, цэргийн арслан цолтнууд 
### Аймаг, цэргийн заан цолтнууд 
### Аймгийн харцага цолтнууд 
### Аймаг, цэргийн начин цолтнууд 
#### Аймаг, цэргийн цол хүртсэн  бөхчүүдээс цолоо ахиулан Улсын цол хүртсэн амжилтыг нь хүснэгтлэвэл: 
#
Амгалангийн Саруулсайхан

**Амгалангийн Саруулсайхан** нь Дундговь аймгийн Говь-Угтаал сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Говь-Угтаалын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Сувдан хоног будаа

**Сувдан хоног будаа** буюу **хөх ногоон хоног будаа** ( (L.) R.Br.) нь үетний овгийн, өвслөг, нэг наст, хоног будааны төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Африкт ба Энэтхэгийн хойгт балар эртний үеээс тариалж эхэлсэн. Хөх тариаг хүнсний, бүрхүүл ургамлын, тэжээлийн зориулалтаар тариалдаг. Англиар *"pearl millet"*, орсоор *"африканское просо"* гэж тус тус нэрлэдэг.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
**Lost Crops of Africa: Volume I: Grains*, Chapters 4-6 - released by the National Research Council in 1996
*Pearl Millet Thresher IDDS project
2009 оны бүх цэргийн наадам

## Цэргийн наадам 
#### Наадмын тухай 
МҮБХ-ноос 1992 оноос эхлэн зохион байгуулсан цэргийн цол чимэг олгох Бүх цэргийн наадмын үндэсний бөхийн барилдаан 2009 оны 06 сарын 21-ний ням гаригт            " Алдар " спорт хорооны спорт танхимд 18 дахь удаагаа боллоо.Цол олгодогоороо улсын наадмын дараа ордог уг барилдааны зүүн талын магнайд цэргийн хурц арслан А.Бямбажав, баруун талын магнайд аймгийн хурц арслан Ц.Содномдорж нарын дөч гаруй аймгийн арслан цолтон магнайлан зодоглосон байна.

#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
##### Товчилсон үгнүүдийн тайлбар 
##### ***Гурвын даваа*** 
##### ***Дөрвийн даваа*** 
##### ***Тавын даваа*** 
##### ***Зургаагийн даваа*** 
##### Долоогийн даваа 
#
Мазда CX-9

**Мазда CX-9** нь долоо хүртэл хүний суудалтай Японы автомашин үйлдвэрлэгч Мазда компанийн  SUV загварын автомашин ба түүнийг 2006 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд Нью-Йоркийн олон улсын автомашины үзэсгэлэн анх танилцуулсан юм.

## 1. залгамж үе (2006–2016) 
### Загварын түүх 

 Mazda CX-9 (first generation) (rear), Kuala Lumpur.jpg|Мазда CX-9 ар талаасаа
 2008 Mazda CX-9 (TB Series 1) Classic AWD wagon (2010-10-10).jpg|Дотор тал
 MAZDA CX-9 2019.11.17 01.jpg|Мазда CX-9

### Техникийн үзүүлэлт
Хөдөлгүүрийн хувьд 3,7 литрийн Ү6-MZI бензин хөдөлгүүрийг угсарчээ. Зургаан шатлал бүхий автоматик хурдны хайрцагтай, бүх дугуйн хөтлөгчтэй ба хүсвэл зөвхөн урд дугуйн хөтлөгчтэй захиалж болох юм байна.

## 2. залгамж үе (2016 оноос хойш) 
### Техникийн үзүүлэлт
## Цахим хуудас
* Маздагийн албан ёсны цахим хуудас

CX-9
Ангилал:Sport Utility Vehicle
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
Ангилал:Комби
Төмөрхүүгийн Энх-Амгалан

**Төмөрхүүгийн Энх-Амгалан** нь Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Чөлөөт бөх
Энх-Амгалан чөлөөт бөхөөр хичээллэж, 2007, 2009 онд насанд хүрэгчдийн улсын аварга, 2008 онд Азийн элсний спортын анхдугаар наадмын аварга, мөн 2009 онд Азийн АШТ-ий мөнгөн медаль хүртэж байв.

## Үндэсний бөх
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Монголын бөх
Даваасүрэнгийн Батбаяр

**Даваасүрэнгийн Батбаяр** нь Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадам 
### Аймгийн наадам 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Цээлийн (Говь-Алтай) хүн
Жасрайн Жамъянсэнгэ

**Жасрайн Жамъянсэнгэ** нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Цагаан-Уулын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Амьд хүн
Загдсүрэнгийн Наранбаатар

**Загдсүрэнгийн Наранбаатар** нь Хэнтий аймгийн Баянмөнх сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## *Барилдааны амжилт* 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Баянмөнхийн хүн
Дагвадоржийн Түмэнжаргал

**Дагвадоржийн Түмэнжаргал** нь Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Бөхийн удам
Даншиг наадмын домогт аварга Ш.Лувсанжамбаа, Ш.Намхай нарын удмын бөхчүүд. Түүний төрсөн дүү Дагвадоржийн Азжаргал улсын арслан цолтой бол аав Баасандамбын Дагвадорж, дүү Дагвадоржийн Батжаргал нар нь аймгийн арслан цолтой бөхчүүдээ.

Ангилал:Аймгийн арслан
Дашдоржийн Цэрэнтогтох (улсын начин)

**Дашдоржийн Цэрэнтогтох** нь Баянхонгор аймгийн Заг сумын уугуул, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Болдын Дамба

**Болдын Дамба** нь Төв аймгийн Батсүмбэр сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх юм.

## Улсын наадмын дэвжээнд 
## Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Батсүмбэрийн хүн
Хошоон

(*Melilotus albus*)]]

**Хошоон** () нь буурцагтны овгийн нэгэн төрөл. Энэ төрөлд 20 орчим зүйл ургамал багтдаг. Хошоон нь тал хээр газар болон тариан талбайд хог ургамал байдлаар таардаг, Ази ба Европоос гаралтай. 

## Монгол оронд ургадаг зүйлүүд 
# Ижил мөрний хошоон (), нэг наст, өвслөг.
# Үнэрт хошоон (), нэг наст, өвслөг.
# Цагаан хошоон (), нэг ба хоёр наст, өвслөг.
# Шүдлэг хошоон (), хоёр наст, өвслөг.

Жич: Энэ жагсаалт бүрэн бус байхыг үгүйсгэхгүй.

## Зүйлүүд 
Хошооны төрлийн мэдэгдэж буй арван есөн зүйл:
# Цагаан хошоон (*Melilotus albus*) Medik.
# *Melilotus altissimus* Thuill. (өндөр шар хошоон)
# Шүдлэг хошоон (*Melilotus dentatus*) (Waldst. & Kit.) Pers.
# *Melilotus elegans* Salzm. ex Ser.
# *Melilotus hirsutus* Lipsky
# Энэтхэг хошоон (*Melilotus indicus*) (L.) All. (нэг наст шар хошоон)
# *Melilotus infestus* Guss.
# *Melilotus italicus* (L.) Lam.
# *Melilotus macrocarpus* Coss. & Durieu
# Эмийн хошоон (*Melilotus officinalis*) (L.) Lam. (шар хошоон)
# *Melilotus polonicus* (L.) Desr.
# *Melilotus segetalis* (Brot.) Ser.
# *Melilotus siculus* (Turra) B. D. Jacks.
# *Melilotus speciosus* Durieu
# *Melilotus spicatus* (Sm.) Breistr.
# Үнэрт хошоон (*Melilotus suaveolens*) Ledeb.
# *Melilotus sulcatus* Desf. (Газрын дундадын хошоон)
# *Melilotus tauricus* (M. Bieb.) Ser.
# Ижил мөрний хошоон (*Melilotus wolgicus*) Poir. (Орос хошоон)

## Эх сурвалж 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Буурцагтан
Ангилал:Ургамлын төрөл
Доржхандын Хүдэрбулга

**Доржхандын Хүдэрбулга** (1992 оны 5 сарын 7-нд Төв аймгийн Өндөрширээт суманд төрсөн) Үндэсний бөхийн Улсын Заан цолтой бөх.  

## Чөлөөт бөх
### Олимп
Д.Хүдэрбулга 2016 оны зуны олимпын чөлөөт бөхийн 97 кг-ийн жингийн ангилалд өрсөлдөх эрхийн төлөө 2 дахь буюу сүүлийн сорилго барилдаанд мөнгөн медаль хүртсэнээр олимпын эрхээ халаасалсан. Гэсэн ч Риогийн дэвжээнд эхний даваандаа Киргизы Магомед Мусаевт 0-9 оноогоор дийлдсэн.

### Дэлхийн АШТ
Д.Хүдэрбулга 2013, 2014, 2015 онуудад Дэлхийн АШТ-д оролцохдоо 2014 онд шөвгийн наймд шалгарсан нь одоогоор түүний хамгийн өндөр амжилт юм.

### Бусад тэмцээн
Тэрээр 2014 онд Азийн аварга болсон (Шигшээд мөнөөх Мусаевыг ялж байв) бол 2013 онд Азийн АШТ-ээс хүрэл медаль хүртэж байсан. Мөн 2014 оны Азийн наадмаас хүрэл медаль шүүрчээ. Түүнчлэн 2013 оны зуны Универсиад наадмын хүрэл медальтай.

## Үндэсний бөх
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
#### Үндэсэний бөхийн амжилт 
## Эх сурвалж
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын заан
Ангилал:1992 онд төрсөн
Цэрэнбатын Сандагдорж

**Цэрэнбатын Сандагдорж** нь Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын харъяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Улагпаны Береке

**Улагпаны Береке** нь Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харъяат, үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Шаравдоржийн Отгонтөгс

**Шаравдоржийн Отгонтөгс** нь Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Жаргалтхааны хүн
Шүдлэг хошоон

**Шүдлэг хошоон** () нь буурцагтны овгийн, өвслөг, хоёр наст, хошооны төрлийн нэгэн зүйл ургамал.

## Сорт 
### Сэлэнгэ-1 
Шүдлэг хошооны Сэлэнгэ-1 сортын таримал хувилбарыг, МААЭШХ-д Д.Алимаа, Ц.Ариунболд, Ч.Мөнхбат нар, нутгийн дээжүүдээс шалгаруулан бөөнийн сонголтын аргаар гарган авч, 2014 онд Улсын сорт сорилтын зөвлөлд бүртгүүлсэн.

#### Морфологийн шинж 
Шүдлэг хошоон нь хоёр наст, хөгжлийн хэмээр хоёрдмол хөгжилтэй, өөрөөр хэлбэл өвөлжих ба зусах найлзуур үүсгэдэг, буурцагт ургамал. Хошоон  нь амьдралын анхны жилдээ тарьснаас хойш 45-50 хоног ургалт нь үргэлжлээд 4-5 найлзууртай, 20.5 - 23.0 см өндөртэй салаалалтын үе шатандаа өвөлжилтөнд шилжинэ. Амьдралынхаа 2 ба дараагийн жилүүдэд хаврын сэргэн ургалтаас цэцэглэлт хүртэл 40 - 45 хоног, үр боловсролт хүртэл 106 - 110 хоног ургалт нь үргэлжилэх ба 70.0 - 76.0 хувийн өвөлжих чадвартай.

**Иш** босоо хэлбэртэй цэцэглэлтийн шатандаа 100-125 см өндөр ургадаг, хажуугийн ишний тоо 13-15 ш, цайвар ногоон өнгөтэй, зайдмын тоо 14-15 , урт  нь 6,7 см

**Навч** нь гурвалсан, нийлмэл, навчны дагавар юлдэрхүү, суурьтай шүдэрхэг навчинцар, гонзгойвтор, зөвхөн нэг талдаа 15-20 шүдтэй, навчны урт 2.4 см, өргөн 0.6 см, талбай 0.9 см2.

**Цэцэг** нь тод шар өнгөтэй, цилиндр хэлбэртэй, нэг ишин дээр 42-47 ш цэцэг байрлана, урт 8.6 мм.                                                                    

**Буурцаг** нь гонзгойвтор нумарч тахийсан шилбэн дээр унжиж байрладаг, бор шаравтар торлог үүртэй.

Бутны үрийн ургац 11.6 - 13.0 г. 1000 үрийн жин 1.9 - 2.0 г. Шүдлэг хошоон нь оройн болцтой, налалтанд тэсвэртэй. Бутан дахь нийт  буурцагийн 90-95 хувь боловсрох үедээ асгардаг.

#### Ач холбогдол 
Нялх үед бүх төрлийн мал жигд сайн иддэг ба цэцэглэлтийн үеийн хуурай бодист 9.51 хувь уураг, 31.7 хувь эслэг агуулдаг тэжээлийн ургамал. 1 кг өвсөнд 8.5 MJ солилцолын энерги, 54 г уураг агуулагдана. Цагаан ба шар хошоонтой нэгэн адил, тариалангийн талбайд ногоон бордуур, бүрхүүл ургамал байдлаар тариалж хөрсний бүтэц, үржил шимийг сайжруулахад ашиглагдах боломжтой.

## Ногоон бордуур 
Ногоон бордуурын тухай эндээс үзнэ үү!

## Эх сурвалж 
## Ном зохиол 
* 

## Гадаад холбоос
Батбаярын Ариун-Эрдэнэ

**Батбаярын Ариун-Эрдэнэ** (1983 оны 1 сарын 14-нд төрсөн) нь Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой, жүдо бөхийн 6-р дантай, Азийн АШТ-ий мөнгөн медальт, улсын 8 удаагийн аварга, самбо бөхийн дэлхийн аварга, Азийн 5, улсын 13 удаагийн аварга бөх. 2021 оны 5 сарын 26-нд Монгол Улсын гавьяат тамирчин цол хүртсэн.

Одоо Булган аймгийнхаа засаг даргаар ажилладаг.

## Намтар
Ариун-Эрдэнэ 2000 онд Булган аймгийн Эрдмийн өргөө цогцолбор сургууль, 2004 онд Их Засаг олон улсын их сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр дүүргэсэн. Мөн 2011-2013 онд Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийг бизнесийн удирдлагаар суралцаж төгсчээ.

2003-2013 онд жүдо бөхийн үндэсний шигшээ багт тамирчин, 2014-2016 онд Уулын баяжуулах “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн ерөнхий захирлын орон тооны зөвлөхөөр ажиллаж байгаад АНУ-ын Сан-Франциско хотод нэг жил англи хэлний курст сурсан. 2018-2020 онд "Монголросцветмет нэгдэл" төрийн өмчит үйлдвэрийн газрын харьяа "Шижир алт" компанийн захирлаар ажилласны дараа 2020 онд Булган аймгийн засаг даргын албан тушаалд томилогджээ.

## Сонгуульт ажил
Ариун-Эрдэнэ 2014 оноос Булган аймгийн Ардчилсан холбооны дарга, 2017 оноос Булган аймгийн Ардчилсан намын даргаар ажиллаж буй. Ардчилсан намын Үндэсний Бодлогын Хорооны гишүүн, Булган аймгийн Сагсан бөмбөгийн холбооны тэргүүн, Булган аймгийн Самбо, жүдо бөхийн холбооны тэргүүн, Монголын Жүдо бөхийн холбооны Дэд ерөнхийлөгч, Монголын самбо бөхийн холбооны гүйцэтгэх захирал, Булган аймгийн “Хөгжлийн төлөө сан”-гийн тэргүүн, Монгол-Хятадын бизнесийг дэмжих ”Эрдэнэс санхүү, хөрөнгө оруулалтын сан”-гийн тэргүүний сонгуульт ажилтай.

## Амжилт
### Үндэсний бөх
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:Монголын самбочин
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Хутаг-Өндөрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1983 онд төрсөн
Лхагвасүрэнгийн Алтанхуяг

**Лхагвасүрэнгийн Алтанхуяг** нь Говь-Алтай аймгийн Төгрөг сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Төгрөгийн (Говь-Алтай) хүн
Насанцогтын Баярбаатар

**Насанцогтын Баярбаатар** нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Бөхийн удам 
Аав Насанцогт нь 1985 онд Хүрээмарал сумын наадамд 16 насандаа түрүүлж сумын заан цол хүртэж байсан.

Ангилал:Улсын начин
Цэдэндоржийн Мөнхбаяр

**Цэдэндоржийн Мөнхбаяр** нь Увс аймгийн Тэс сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын Харцага цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Ангилал:Тэсийн (Увс) хүн
Тогтохмэндийн Сайханжаргал

**Тогтохмэндийн Сайханжаргал** нь Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
Сайханжаргал Аймгийн Арслан цолтойгоор 8 жил тасралтгүй Улсын баяр наадамд зодоглож 2024 онд 6 давснаар Улсын Харцага цол хүртсэн юм. Тэрээр Улсын Харцага Н.Золбоогоор дөрөв, Улсын Гарьд Б.Гончигдамбаар тав, Улсын заан М.Лхагвагэрэлээр зургаа давжээ.

### Үндэсний бөхийн амжилт 
## Эх Сурвалж
Ангилал:Улсын харцага
Ганпүрэвийн Ганбаатар

**Ганпүрэвийн Ганбаатар** нь Булган аймгийн Сайхан сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Сайханы (Булган) хүн
Цагаан гич

(зүүн)]]

**Цагаан гич** () нь байцаатны овгийн, өвслөг, нэг наст, гичийн төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Зарим тохиолдолд *Brassica alba* эсвэл *B. hirta* гэж нэрлэдэг. Цагаан гичийг үрийн, тэжээлийн, ногоон бордуур, бүрхүүл ургамлын зориулалтаар тариалдаг, Газар дундын тэнгисийн бүс нутгаас гаралтай. Англиар *"white/yellow mustard"*, орсоор *"горчица белая*", "*горчица английская"* гэж нэрлэдэг.

## Сорт 
### Радуга 
ОХУ-ын "ВНИИМК"-ийн гарган авсан сорт. Вегетацийн үе 70 - 75  хоног, ургацын хэмжээ 20 - 25 цн/га, үрийн тослог чанар 28 - 30%, эфирийн тосны агууламж 0,20 - 0,25%.

### Колла 
ОХУ-ын "ВНИИМК"-ийн гарган авсан сорт. Вегетацийн үе 80 - 85  хоног, ургацын хэмжээ 20 - 25 цн/га, үрийн тослог чанар 28 - 30%, эфирийн тосны агууламж 0,20 - 0,25%.

## Бүрхүүл ургамал 
Байцаатны овгийн цагаан гич, рапс (*Brassica napus*), манжин (*Brassica rapa*), гаймуу байцаа (*Brassica juncea*), таримал манжин (*Raphanus sativus*) зэрэг зүйлүүдийг ногоон бордуур, бүрхүүл ургамалд ашигладаг.

### Элэгдлээс хамгаалагч, тэжээл шингээгч 
Дээр дурдагдсан ургамлууд нь хөрсийг 80% илүү бүрхдэг ба газрын байрлал, тариалах хугацаа, хөрсний үржил шим зэргээс шалтгаалан 9 т/га хүртэл биомассыг өгөх чадвартай. Энэ их биомасст шингэсэн тэжээл нь дараагийн хавраас газар гэсэхтэй хамт задарч эхлэх ба ингэснээр дараагийн тарималд тэжээлийн бодисыг өгнө. Байцаатны бүлийн ургамлуудын үндэс нь 1.8 метр ба түүнээс илүү гүн нэвтрэх чадвартай ба ингэснээр бусад дийлэнх таримал ургамлуудын хүрэх боломжгүй гүнээс тэжээлийг дээш татдаг.

### Хортонтой тэмцэгч 
Дээрх байцаатангууд, бактери, мөөгөнцөр, шавж, немадот, хог ургамал зэрэгт өргөн хүрээтэй нөлөө үзүүлдэг биохорт нэгдлүүдийг эсвэл бодисын солилцооны дайвар бүтээгдэхүүнүүдийг ялгаруулдаг. Эдгээрийг байгалийн фумигантууд гэх ба ургамлын тодорхой эсүүд гэмтэж байж ялгардаг. Иймд, фумигантын потенциалыг нэмэгдүүлэх зорилгоор байцаатны овгийн бүрхүүл ургамлуудыг ихэвчлэн хадаж унагадаг (зохих хугацаанд). Глюкозинолат нь деградацид орж, хүхэр агуулсан биологийн идэвхт тиоцианатуудыг үүсгэх ба эдгээр нь хортныг дарангуйлах үйлчилгээг үзүүлдэг гэж үздэг. Мэдээж хэрэг байцаатны ялгаруулах биохорны идэвх худалдааны фумигантуудаас бага юм. Тэдгээрийн идэвх нь ургамлын зүйл, тариалсан хугацаа, хадаж унагасан хугацаа, цаг агаар, хөрс боловсруулах технологи зэргээс хамаарна.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* http://www.maltawildplants.com/CRUC/Sinapis_alba.php Comprehensive profile for *Sinapis alba*.
* Sinapis alba Flowers in Israel
* http://mustardfestival.org
Даваадоржийн Буянт

**Даваадоржийн Буянт** нь Говь-Алтай аймгийн Халиун сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
2016, 2022 оны Үндэсний Их Баяр наадамд 4 давсан. 

### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ишжанцангийн Батсайхан

**Ишжанцангийн Батсайхан** нь Завхан аймгийн Яруу сумын харъяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Яруугийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Амьд хүн
Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар

**Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар** нь Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат бөх. Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой тэрээр жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс багаараа болон хувиараа тус бүр нэг хүрэл медаль хүртсэн олимпын наадмын шагналт 5-р байрын амжилттай.

## Жүдо
## Үндэсний бөх
### Улсын наадмын дэвжээнд 

### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
2020
Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар 8 даван түрүүлж цэргийн арслан цол хүртсэн.

Ангилал:1993 онд төрсөн
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монголын жүдоч
Лхангаажавын Цээсүрэн

**Лхангаажавын Цээсүрэн** нь Увс аймгийн Улаангом сумын харъяат. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Улаангомын хүн
Алтангэрэлийн Баярцэцэг

**Алтангэрэлийн Баярцэцэг** нь Монгол улсын хүчирхэг гоо бүсгүйчүүдийн нэг бөгөөд жүжигчин юм.

А.Баярцэцэг ШУТИС-ийн КТМС-д маркетингийн менежментийн чиглэлээр, Өмнөд Африкийн Дурбан хотын "Mancosa Management College"-д олон улсын бизнесийн удирдлагын чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалсан. Мөн Испанийн Мурсиа хотын их сургуульд оюутан солилцооны "Erasmus Mundus" олон улсын хөтөлбөрөөр нэг жил суралцаж төгссөн. Тухайн үед "Голомт" банк, "Энержиресурс"-ын тэтгэлэгт хамрагдаж байжээ. А.Баярцэцэг англи, испани, франц хэлтэй. Тэрээр Miss World Mongolia 2015 тэмцээнд 2-р байр эзлэн 2015 оны Ертөнцийн сайхан хүүхэн тэмцээнд оролцон шилдэг 16-д багтан, 2016 оны Дэлхийн мисс тэмцээнд шилдэг 11-т багтсан юм.

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монголын гоо бүсгүй
Ангилал:Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Өмнөд Африкийн их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1990 онд төрсөн
Гэрлэн дохио

**Гэрлэн дохио** гэдэг нь гэрлэн дохиот төхөөрөмжийн дохио өгөгчийг нэрлэдэг. Гэрлэн дохиот төхөөрөмж гэсэн ухагдахуун нь энд бүрэн системийг илэрхийлнэ. Гэрлэн дохио нь замын хөдөлгөөнийг удирдан зохицуулах үүрэгтэй. Гэрлэн дохио нь замын хөдөлгөөнд оролцогчдыг дохиогоор удирдан тодорхой байдлаар эмx цэгцэнд оруулна. Төрөл бүрийн хэлбэр, өнгөтэй замын хөдөлгөөний тэмдэг нь бүгд өөр өөрийн гэсэн утгатай байх ба зөвхөн явж буй урсгалын эсрэг чиглэлд замын хөдөлгөөнийг зохицуулна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Замын хөдөлгөөний тэмдэг
Ангилал:Дохионы гэрэл
2014 оны Хэнтий аймгийн наадам

Монгол Улсын үндэсний  их баяр-наадам, Хүннү гүрний 2223 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 808 жил, Ардын хувьсгалын 93 жилийн ойн баяр наадам, аймгуудын баяр наадмын салхийг хагалж Хэнтий аймгийн баяр наадам 07 сарын 3, 4-ний өдрүүдэд болов. Хэнтий аймгийн 91 жилийн ойн баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улсын заан Б.Соронзонболд, улсын харцага Э.Оюунболд,  улсын начин Ш.Жаргалсайхан, Б.Одхүү, Л.Гантулга нарын тэргүүтэй улс аймгийн алдар цолтой 256 бөх зодоглов.

### Шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
**Тавын даваа**

1. Б.Соронзонболд **у.з – С.Ариунбилэг а.а**

**2.  Э.Оюунболд у.х –** Ц.Батцоож а.з

3.  Ш.Жаргалсайхан **у.н – Э.Дарханбат с.з**

**4. Б.Одхүү у.н –**  Ж.Гансүх у.н

5. Л.Гантулга **у.н – Д.Бат-Эрдэнэ с.з**

6.  М.Эрдэнэбат **у.н –  Д.Аззаяа а.н**

**7.  Б.Сугаржаргал** у.н - Р.Анхбаатар а.з

8.  Б.Хадбаатар а.а **–О.Мөнхбаяр с.з** 

**Зургаагийн даваа**

**1.  Э.Оюунболду.х  –**  О.Мөнхбаяр с.з

**2.  Б.Одхүү –** Б.Сугаржаргал у.н

**3.  С.Ариунбилэг а.а –** Д.Аззаяа а.н

4. Э.Дарханбат **с.з –  Д.Бат-Эрдэнэ с.з** 

**Долоогийн даваа**

1.  Э.Оюунболд у.х – **С.Ариунбилэг** а.а

**2.  Б.Одхүү у.н** – Д.Бат-Эрдэнэ с.з 

**Наймын даваа**

1.  Б.Одхүү у.н -  **С.Ариунбилэг** а.а

/үзүүрлэв/          /түрүүлэв/

#
Батцэнгэлийн Эрдэнэбаяр

**Батцэнгэлийн Эрдэнэбаяр** нь Сэлэнгэ аймгийн Сант сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Сантын (Сэлэнгэ) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
2014 оны Баян-Өлгий аймгийн наадам

Монгол Улсын үндэсний  их баяр-наадам, Хүннү гүрний 2223 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 808 жил, Ардын хувьсгалын 93 жилийн ой, алс баруун хязгаар Баян-Өлгий аймгийн баяр наадам 07 сарын 5,6-ны өдөр болж хүчит бөхийн барилдааныг улсын харцага Ж.Амартүвшин, улсын өсөх идэр начин Ж.Оргил, улсын начин Н.Батзаяа нар тэргүүлэн барилдлаа.

### Шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
Тавын даваа

1. Ж.Амартүвшин у.х – **Ц.Дармаабазар с.з** 

2.  Ж.Оргил у.н –  **П.Гаанжуурсүрэн** с.з

3. Н.Батзаяа у.н – **Б.Баянмөнх** с.з

4. К.Канат а.а – **О.Очбат** с.з

5. Б.Баатацол а.а –  **М.Өзгерис** с.з

6.  **Б.Серик** а.а – Б.Төмөрбаатар а.х

7. М.Эркебулан а.а –  **Н.Мустафа** а.н

8.  **Б.Тайван** а.н – У.Береке а.н

Зургаагийн даваа

**1. Б.Серик** а.а – П.Гаанжуурсүрэн с.з

2**. Б.Тайван а.н** –  М.Өзгерис с.з

3. **Н.Мустафа** а.н – Ц.Дармаабазар с.з

4. **Б.Баянмөнх** с.з – О.Очбат  с.з

Долоогийн даваа

1. Б.Серик а.а – **Б.Баянмөнх с.з**

2. Б.Тайван а.н – **Н.Мустафа** а.н

Наймын даваа

1. Н.Мустафа а.н - **Б.Баянмөнх** с.з
/үзүүрлэсэн/        /түрүүлсэн

#
2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам

Монгол Улсын үндэсний  их баяр-наадам, Хүннү гүрний 2223 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 808 жил, Ардын хувьсгалын 93 жилийн ой, Баянхонгор аймгийн баяр наадам 07 сарын 07-ны өдөр болов. Улсын харцага Д.Батболд, улсын начин Д.Нямхүү, Ж.Чулуунбат, аймгийн арслан Д.Энхбат, Б.Эрдэнэхүү нарын тэргүүтэй улс аймгийн цолтой 256 бөх уран мэх, хүч чадалыг сорин барилдлаа.

### Шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
**Тавын даваа**

1. Д.Батболд у.х –  **Г.Жамбалдорж** с.з

2. Д.Нямхүү у.н – **Б.Баасанжаргал с.з**

3. **Ж.Чулуунбат** у.н – Т.Мөнхтөр а.н

4. Д.Энхбат а.а –  **Н.Намнанжамц** с.з

5. Б.Эрдэнэхүү а.а – **Б.Бат-Амгалан** а.а

6. Б.Бат-Орших а.а –  **Т.Дүүрэнсаран** с.з

7. Д.Батбаяр а.а –  **Н.Золбоо** а.з

8**. М.Батцэнгэл а.з** –  А.Отгонбаатар а.х

**Зургаагийн даваа**

1. Ж.Чулуунбат у.н –  **Т.Дүүрэнсаран** с.з

2.  **Б.Бат-Амгалан** а.а –  Н.Намнанжамц с.з

3.  **М.Батцэнгэл**  а.з– Б.Баасанжаргал с.з

4. **Н.Золбоо** а.з – Г.Жамбалдорж с.з

**Долоогийн даваа**

1. **Б.Бат-Амгалан** а.а –  Т.Дүүрэнсаран с.з

2. М.Батцэнгэл а.з –  **Н.Золбоо а.з**

**Наймын даваа**

**1.  Б.Бат-Амгалан а.а–  Н.Золбоо а.з**

  **/үзүүрлэсэн/                   /түрүүлсэн/**

#
Хар сүүлт

**Хар сүүлт зээр** (*Gazella subgutturosa*) буюу **Хар сүүлт** нь хөхтөн амьтны аймгийн нэг Туурайтны баг болох тугалмайтны овогт багтана. Уулсын бэлийн хялганат, баглуурт сайр, садрага бүхий дагжуур хөрст хэвгий тал, загт бударгана говь, сондуул бүхий бут сөөгт элсэрхэг говь, хотос хоолой зэрэг янз бүрийн орчинд байршдаг. Монгол Улсад Их нууруудын хотгорын өмнөд хэсэг, нууруудын хөндий, зүүн гарын говь, Алтайн өмнөх говь, Өмнөговь, Дорноговь, Сүхбаатар аймгийн баруун хэсэг хүртэл тархжээ.
Монгол улсад хар сүүлт зээр агнахыг 1965 оноос хуулиар хориглосон.

Эрийг ооно, эмийг шаргачин, төлийг янзага гэнэ. Ооно 110-116 см, шаргачин 93-110 см урт, ооно 23-33 кг, шаргачин 18-20 кг жинтэй байна. Зүс нь элсэн саарал, мөч цайвар бөгс нь сүүлийн угнаас дээш үе хэтрэх цагаан танатай. 1-3 насны өсвөр бодьгалиуд нь хар халзан, нас гүцсэн ооно нь дун цагаан толгойтой болж их бие нь цайвар болдог. Эр нь 3, эм нь 2 наснаас үржилд ордог. Ороо хөөцөө нь 12 сарын 20-доос 1 сарын 10 хүртэл үргэлжилнэ. Нас гүйцсэн шаргачингийн 60 хувь нь ихэрлэж байгаа нь хээрийн судалгаагаар ажиглагдсан. Цаг хүндэрсэн үед байгалийн эрсдэлд өртөмтгий. Хүн, малын нөлөөнд хэт автагдаагүй нөхцөлд цагаан зээртэй адил улирлын нүүдэл хийж, шилжилт хийдэггүй, хонд үүсгэн бүлээрээ хэвтдэг ямаатай адил бүлэрхүү амьтан.

Хар сүүлт зээр нь нэг газар удаан амьдардаггүй, бэлчээрийн соргогийг даган хэдэн арван км аялал хийдэг. Сонсгол нь маш сайн, их хурдан, цагт 55-62 км туулж чадна. Гол дайсан нь чоно. Сүү нь 3,9 хувийн тослогтой. Янзага нь хоёр долоон хоногийн дараа эхийгээ дагаж, 10-8 хоногийн дараа өвс ногоо идэж чаддаг байна.

Амт чанар сайтай мах, арьсыг хулгайгаар агнаж ашигладаг. Түүнчлэн ус бага хэрэглэдэг боловч малын тоо толгойноос шалтгаалан баян бүрд задгай усны өрсөлдөөн бий болж, бэлчээрийн хомсдолд орсноос болж ховорджээ. Амьтны аймгийн тухай хуулийн дагуу Монгол Улсын ЗГ-ын 2001 оны 264-р тогтоолоор ховор амьтны зэрэглэл, хөхтөн амьтны Улаан дансанд тус тус бүртгэгдсэн. Хар сүүлтийн тархац нутгийн 15 орчим хувь нь улсын тусгай хамгаалалтад хамрагджээ. Ан агнуурын тухай хуулиар хар сүүлт зээрийн ооныг жил бүрийн 11-р сарын 1-нээс дараа оны 8-сарын 31 хүртэл агнах, судалгаа шинжилгээнээс бусад тусгай зориулалтаар хар сүүлт зээрийг жил бүрийн 10-р сарын 15 аас дараа оны 7-р сарын 15 хүртэл амьдаар нь барихыг хориглосон. БОАЖЯ-наас санаачлан 2010 онд хийсэн нөөцийн үнэлгээгээр хар сүүлт зээр улсын хэмжээнд 25000 орчим, үүнээс Сүхбаатар аймагт 2400 толгой байх магадлалтай дүн гарсан.

## Эшлэл
Ангилал:Зээр
Lovers in Japan

"**Lovers in Japan**" нь Британийн рок Coldplay хамтлагийн дуу юм. 

Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Нацагийн Гансүх

**Нацагийн Гансүх** нь Архангай аймгийн Булган сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Булганы (Архангай) хүн
Пүрэвжавын Ганхуяг

**Пүрэвжавын Ганхуяг** нь Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Мөнххааны хүн
Лутын Батзориг

**Лутын Батзориг** нь Өвөрхангай аймгийн Өлзийт сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын начин
Баярхүүгийн Бат-Өлзий

**Баярхүүгийн Бат-Өлзий** нь Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын заан цолтой бөх. 1992 оны  6 сарын 8
-нд төрсөн. 2022 он Улсын наадамд 7 давж Улсын заан цол хүртсэн. Тэрээр Монгол бөхийн өргөөний барилдаанд 32 удаа түрүүлээд байна.

## Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд 
2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн.

2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн.

2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.

## Улсын наадмын дэвжээнд 
2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж " Монгол улсын заан " цолыг хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон.

2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж "Үнэн зоригт" чимэг нэмсэн.

## Үндэсний бөхийн амжилт 
## Эх Сурвалж
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын заан
Ангилал:1992 онд төрсөн
Таримал манжин

**Таримал манжин** ( subsp. *sativus*) нь байцаатны овгийн, манжингийн төрлийн, хээрийн манжин зүйлийн дэд зүйл, нэг наст хүнсний ургамал. Ромын эзэнт гүрний үеээс өмнө Европт анх тарималжуулсан. Манжинг дэлхий даяр тариалж хүнсэнд хэрэглэдэг. Хэмжээ, амт, өнгө, боловсрох хугацаа зэрэг үзүүлэлтээрээ ялгарах хэд хэдэн хувилбарууд байдаг. Глюкозинолат ба  изотиоцианат зэрэг химийн нэгдлүүдийг агуудаг учир өвөрмөц, хурц амт үнэртэй байдаг. Зарим тохиолдолд, өөр ургамлыг цөөн тооны өвчин ба хортонгоос хамгаалах зорилгоор манжинг хослогч ургамал болгон тариалдаг. Манжин нь хурдан соёолж түргэн ургадаг ба жижиг хувилбарууд нь сарын хугацаанд боловсорч гүйцдэг бол том хэмжээтэй дайкон хувилбар боловсорч гүйцхэд хэдэн сар шаардлагатай байдаг.
Манжингийн өөр нэгэн хэрэглээ нь бүрхүүл ургамал эсвэл тэжээл шингээн баригч ургамал () байдлаар өвөлжих тариаланд ашиглах юм. Мөн манжинг тэжээлийн, үрийн, тосны зориулалтаар тариалдаг. Англиар *"radish"*, орсоор *"редька посевная"* гэж нэрлэдэг.

## Дайкон 
 нь таримал манжингийн нэгэн хувилбар, Төв Ази ба Зүүн Өмнөд Азиас гаралтай тосны манжин. Түүнийг маш олон янзаар нэрлэдэг. 

### Ногоон бордуур 
## Галлерей 

File:大蔵大根1 ohkura-daikon.jpg|Дайкон
File:Hanging_daikon_by_rumpleteaser.jpg|Дайкон
File:Daikon.Japan.jpg|Дайкон
File:Raphanus_sativus-1.jpg|Цагаан & улаан
File:Pannier_de_radis_noir,_roses_et_blancs.jpg|Хар, цагаан & улаан
File:Raphanus sativus-2-xavier cottage-yercaud-salem-India.JPG|Улаан
File:Colourful_radishes.jpg|Олон өнгийн
File:Chinese radishes at Asian supermarket in New Jersey.jpg|Хятадын цагаан
File:Korean radish (mu).jpg|Солонгос манжин
File:CSIRO_ScienceImage_2779_Radishes.jpg|Хүрэн
File:Chinese_radish_p1150393.jpg|Тарвасан манжин
File:Raphanus sativus var. sativus Radish ハツカダイコン廿日大根、二十日大根 DSCF6410.JPG|Хурааж буй нь
File:Gegeolmu (Korean radish).jpg|Гегеол манжин
File:Chonggakmu altarimu (Korean radish).jpg|Чонггак манжин

## Эх сурвалж 
## Ном зохиол 
* 

## Гадаад холбоос 
*Multilingual taxonomic information from the University of Melbourne
* Discovered Bibliography *(Raphanus sativus)* in the Biodiversity Heritage Library
Шинэ-Идэр сумын хүчтэнгүүд

### Сумын наадмын түрүү, үзүүр 
### Улсын цолтнууд 
### Аймгийн цолтнууд 
### Сумын цолтнууд 
Ангилал:Үндэсний бөх
БТР-60

БТР-60 нь ЗХУ-ын хуурай замын цэргийн хуягт тээвэрлэгч юм. БТР гэсэн үг нь **найман дугуйтай хуягт тээвэрлэгч** (БТР, Бронетранспортер, үгчилбэл "хуягт тээвэрлэгч") гэсэн үгийн товчлол юм.
Уг хуягт тээвэрлэгчийг В.А.Дедков дизайныг нь гаргаж, 1960-1976 оны хооронд Горковскийн Автомашины заводод үйлдвэрлэж байсан. БТР-152, БТР-40 гэсэн хуягт тээвэрлэгчүүдийн сайжруулсан хувилбар нь юм.  

## Хувилбарууд
### ЗХУ
# БТР-60П (1959) (П нь плаваюшиж – "Сэлэх" гэсэн үгний товчлол) ПКТ, СГМБ, ПКВ гэсэн 7.62 мм-ийн пуломёттой. 
# БТР-60
# БТР-60П М1961/1
# БТР-60П М1961/2
# БТР-60П       
# МТР-2            
# БТР-60ПА
# БТР-60ПА (1963)
# БТР-60ПА-1 (1965) 
# МТР-2      
# БТР-60ПАИ (1965)
# БТР-60ПБ
# БТР-60ПБ (1966) 
# ГАЗ-4907  
# БТР-60ПБК      
# БТР-60Р-145БМ "Чайка"        
# БТР-60Р-145БМ-1
# БТР-60Р-149БМ
# БТР-60ПЗ (1972) 
# БТР-60 ИВ18 "Клион-1"
# БТР-60 ИВ18 "Клион-2"            
# БТР-60 Р-145БМ 
# БТР-60ПУ-12
# БТР-60ПУ-12 (9С482) (1972) 
# БТР-60ПУ-12М (9С482М)
# БТР-60П-975      
# БТР-60П-975М1   
# БТР-60П-137Б        
# БТР-60П-140БМ      
# БТР-60П-156БТР  
# БТР-60П-409БМ  
# БТР-60П-419БР
# БТР-60П-351БР  
# БТР-60П-238БТ
# БТР-60П-239БТ  
# БТР-60П-240БТ       
# БТР-60Р-241БТ   
# БТР-60МС
# БТР-60МБП
# БТР-70

## ОХУ
# БТР-60ПБМ
# МВС 
# МВС-М    
# МАКС-2011
# 9К35М3-К "Колчан"
# Иртиш
# БТР-ППМ
# БТР-60ПБ-МБ1  
# БИР-60ПАУ
# БТР-60ПБ-МД
# БТР-60ПБ-МД1
# БТР-60ПБ-МД3
        
### Куба
# БТР-60ПБ    
# БТР-60 ЗУ-23-2-оор тоноглосон агаарын довтолгооноос хамгаалах буутай.     
# БТР-60 2 ширхэг 37 мм-ийн агаарын довтолгооноос эсэргүүцэх буугаас тоноглосон.    

### Финланд
# БТР-60ПА
# БТР-60ПБ
# БТР-60ПБК
# БТР-60ПУМ

### Зүүн Герман
## Техник үзүүлэлт
**БТР-60ПБ**
# Жин 10.3 тонн (11,4 тонн)
# Урт нь 7.56 м
# Өргөн 2.83 м
# Өндөр 2.31 м
# Багийн 3 +
# Хөдөлгүүр: ГАЗ 40P 6 цилиндртэй бензин 8 × 8 дугуйтай
# Шатахууны хүчин чадал нь 290 л 500 км
# Зам дээр хурд 80 км/ц
# Ус нь 10 км/ц

## Холбоотой мэдээлэл
БТР-70
БТР-80

Ангилал:Зэвсэгт хүчний техник
Иод

**Иод** нь дэс дугаар 53, **I** тэмдэглэгээтэй химийн элемент юм.

## Тархац 
## Гаргаж авах
Эхний алхам:

:\mathrm{HIO_3 + 3 \ H_2SO_3 \rightarrow HI + 3 \ H_2SO_4}

дараа нь:
:\mathrm{HIO_3 + 5 \ HI \rightarrow 3 \ H_2O + 3 \ I_2}

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:ATC-D08
Ангилал:ATC-H03
Ангилал:ATC-V09
Ангилал:ATC-V10
Ангилал:5-р үеийн элемент
Ангилал:Металл биш элемент
Ангилал:Эмийн бодис
Хүрэл-Очирын Гантулга

**Хүрэл-Очирын Гантулга** нь Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын харъяат, Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын харцага
Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ

**Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ** нь Завхан аймгийн Нөмрөг сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Батсайханы Дэлгэрсайхан

**Батсайханы Дэлгэрсайхан** нь Сэлэнгэ аймгийн Сайхан сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## *Барилдааны амжилт*
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
**1.Шөвгөрсөн амжилт**

**2. Дөрөв давсан амжилт**

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Цэрэндоржийн Нямдорж

**Цэрэндоржийн Нямдорж** нь Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Цэнхэрийн хүн
Чинчулууны Батчулуун

**Чинчулууны Батчулуун** нь Хөвсгөл аймгийн Галт сумын харъяат, Үндэсний бөхийн улсын өсөх идэр начин цолтой бөх

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин