open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вакцинжуулалт

Вакцинжуулалт гэдэг нь вакциныг дархлаажуулалтын менежментийн засаглал нь өвчний дархлаас дархлаа хөгжүүлэхэд туслах явдал юм.  Вакцинууд нь суларсан, амьд эсвэл үхсэн төлөвт байгаа бичил биетэн эсвэл вирус, эсхүл тухайн организмын уураг эсвэл хорт бодис агуулдаг.  Биеийн дасан зохицох дархлааг идэвхжүүлснээр халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхэд тусалдаг.  Хүн амын хангалттай их хувь нь вакцинд хамрагдсан тохиолдолд сүргийн дархлаа үүсдэг.  Сүргийн дархлаа нь дархлаа суларсан, вакцин хийлгэж чадахгүй байгаа хүмүүсийг хамгаалдаг, учир нь бүр сулруулсан хувилбар нь тэдэнд хор хөнөөл учруулах болно. Вакцинжуулалтын үр нөлөөг өргөнөөр судалж, баталгаажуулсан. Вакцинжуулалт нь халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх хамгийн үр дүнтэй арга юм Вакцинжуулалтаас үүдэлтэй өргөн тархсан дархлаа нь дэлхий даяар цэцэг өвчнийг устгах, полиомиелит, татран зэрэг өвчнийг устгахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг.  дэлхий.  Гэвч 2010-аад онд вакцинжуулалтын түвшин харьцангуй бага байснаас Америкт улаанбурханы дэгдэлт зэрэг зарим өвчний тохиолдол нэмэгдэж байгаа нь зарим талаараа вакцинд эргэлзсэнтэй холбоотой юм.  Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын мэдээлснээр вакцинжуулалт нь жилд 3.5-5 сая хүн нас барахаас сэргийлдэг.Хүмүүсийн тарилга хийх замаар урьдчилан сэргийлэхийг оролдсон анхны өвчин бол салхин цэцэг байсан бөгөөд 16-р зуунд Хятадад тохиолдсон вариаци өвчний анхны тохиолдол бүртгэгдсэн байна.  Энэ нь мөн вакцин үйлдвэрлэсэн анхны өвчин юм.
Сонгодог либерализм

Сонгодог либерализм

Сонгодог либерализм бол улс төрийн уламжлал, эрх чөлөөг дэмжигч либерализмын салбар юм.

  Мөх зах зээлийн болон эрх чөлөөний эдийн засаг, иргэний эрх чөлөө,үг хэлэх эрх чөлөө, хувь хүний ​​бие даасан байдалыг хууль дээдлэх, хязгаарлагдмал засгийн газар, эдийн засгийн  эрх чөлөө  , улс төрийн эрх чөлөөг онцлон тэмдэглэх нь зөв.

Сонгодог либерализм нь нийгмийн либерализм гэх мэт либерал салбаруудын эсрэг юм.

Нийгмийн бодлого, татвар, төрийн оролцоо зэрэгт илүү сөрөг ханддаг хувь хүмүүс бөгөөд энэ нь зохицуулалтыг бууруулахыг дэмждэг.

Их хямрал, нийгмийн либерализм үүсэх хүртэл сонгодог либерализм гэж нэрлэгддэг байв.

Эдийн засгийн либерализм.

  Хожим нь энэ нэр томъёог 19-р зууны эхэн үеийг ялгахын тулд ретроним болгон ашигласан.

Зууны либерализм нийгмийн либерализмаас.  Орчин үеийн стандартаар бол АНУ-д либерализм гэдэг нь ихэвчлэн нийгмийн либерализм гэсэн утгатай боловч Европ, Австралид энгийн либерализм нь бидний мэдэх   сонгодог либерализм гэсэн үг юм.
Монопол эрх

*Ирвинг Фишерийн* тодорхойлсон **монополь** (Грек хэлнээс μόνος, mónos, 'ганц, дангаараа' мөн πωλεῖν, pōleîn, 'худалдах') нь "өрсөлдөөнгүй" зах зээл гэсэн ойлголт бөгөөд тодорхой хүн эсвэл аж ахуйн нэгж нь ямар нэг тодорхой зүйлийн цорын ганц ханган нийлүүлэгч байх юм. Энэ нь бараа, үйлчилгээг худалдан авах зах зээлийг нэг аж ахуйн нэгж хянахтай холбоотой монопсон, зах зээлд давамгайлж буй цөөн тооны худалдагчаас бүрдэх олигополи ба  ялгаатай.Иймээс монополь улсууд нь тухайн бараа, үйлчилгээг үйлдвэрлэхэд эдийн засгийн өрсөлдөөн дутмаг, оршин тогтнох чадвартай орлох бараа хомсдол, монополь үнэ нь худалдагчийн ахиу зардлаас хамаагүй өндөр байх магадлалтайгаараа тодорхойлогддог бөгөөд энэ нь монополь ашиг  олоход хүргэдэг.*Монопольлох* гэсэн үг нь компани үнээ өсгөх эсвэл өрсөлдөгчдөө боломж өгөхүй байх чадварыг олж авах үйл явцыг илэрхийлдэг. Эдийн засагт монополь гэдэг нь *ганц худалдагч* юм. Хуульд монополь гэдэг нь зах зээлийн томоохон эрх мэдэлтэй, өөрөөр хэлбэл хэт өндөр үнэ тогтоох эрх мэдэл бүхий аж ахуйн нэгж бөгөөд энэ нь шударга бус үнийн өсөлттэй холбоотой юм.Хэдийгээр монополь нь том бизнес байж болох ч хэмжээ нь монополийн үзүүлэлт биш юм. Жижиг бизнес нь жижиг үйлдвэр (эсвэл зах зээл) дэх үнийг өсгөх чадвартай хэвээр байж болно.

Монополь нь зах зээлийн аль нэг салбарт монопсон хяналттай байна.Үүний нэгэн адил монополь нь үйлчилгээ, үнэ, барааны борлуулалтыг зохицуулахын тулд хэд хэдэн үйлчилгээ үзүүлэгч хамтран ажилладаг картелээс (олигополийн нэг хэлбэр) ялгах нь зөв юм.
Мал

Мал бол мах, өндөг, сүү, үслэг арьс, ноос, арьс шир, ноос зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх зорилгоор хөдөө аж ахуйн нөхцөлд өсгөн үржүүлсэн гаршуулсан амьтан юм. Энэ нэр томъёог заримдаа зөвхөн хэрэгцээнд зориулж өсгөж үржүүлдэг амьтдыг, заримдаа үхэр, хонь, ямаа гэх мэт фермийн хивэгчийг хэлдэг. АНУ-д адууг мал гэж үздэг. USDA нь гахайн мах, тугалын мах, үхэр, хурга (хонины мах) махыг мал, бүх малыг улаан мах гэж ангилдаг. Шувуу, загасыг ангилалд оруулаагүй болно. Сүүлийнх нь загасны бүтээгдэхүүнийг USDA биш, харин FDA-аар зохицуулдагтай холбоотой байх магадлалтай. C Мал аж ахуй гэж нэрлэгддэг малыг үржүүлэх, арчлах, нядлах, ерөнхийд нь эрхшээлдээ оруулах нь орчин үеийн газар тариалангийн нэг хэсэг бөгөөд хүн төрөлхтөн анчин-түүгч аж ахуйгаас газар тариалангийн хэв маягт шилжсэнээс хойш олон соёлд хэрэгжиж ирсэн. Мал аж ахуй нь соёл иргэншил, цаг хугацааны хувьд харилцан адилгүй байдаг. Энэ нь олон нийгэмд эдийн засаг, соёлын томоохон үүрэг гүйцэтгэсээр байна.
Фермийн ажилчин

Аж ахуйн ажилтан, фермерийн ажилтан эсвэл газар тариалангийн ажилтан гэдэг нь газар тариалангийн ажилд ажиллаж буй хүнийг хэлнэ. Хөдөлмөрийн хуулинд "аж ахуйн ажилтан" гэсэн нэр томъёо заримдаа илүү нарийн утгаар ашиглагддаг бөгөөд энэ нь зөвхөн газар тариалангийн үйлдвэрлэлд оролцож буй түрээслэгдсэн ажилтанд хамаардаг, үүнд ургац хураалт орно, гэхдээ бусад газар тариалангийн ажилд, жишээлбэл жимс түүхэд ажиллаж буй ажилтанд хамаарахгүй.

Газар тариалангийн ажил нь нөхцөл, механикжих түвшин, ургацын төрөл зэргээс хамааран өргөн хүрээтэй ялгаатай байдаг. Америкийн Нэгдсэн Улс зэрэг улсуудад фермерийн ажлын байранд ажиллаж буй Америкийн иргэдийн тоо буурч байгаа тул хөдөлмөрийн эрэлт хэрэгцээтэй ургац, жишээлбэл ногоо, жимс зэрэгт гадаадын түр болон гадаадаас аялагч чадварлаг ажиллах хүч элсүүлдэг.

Хөдөө аж ахуйн хөдөлмөр нь ихэвчлэн пестицидийн эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөө, хөндийн халууралт зэрэг эрүүл мэндийн бусад сорилтод өртөх зэрэг хөдөө аж ахуйтай холбоотой байгаль орчны асуудлын хүний эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөөнд өртсөн анхны нийгэмлэг юм. Байгаль орчны эдгээр асуудал, цагаачлалын сорилт, хөдөлмөрийн ахиу нөхцөлийг шийдвэрлэхийн тулд хөдөлмөрийн эрх, эдийн засгийн шударга ёс, байгаль орчны шударга ёсны олон хөдөлгөөнийг тариалангийн ажилчид зохион байгуулж, дэмжсэн.
Өмчлөл

**Өмчлөл** гэдэг нь өмчийг хууль ёсны дагуу эзэмшиж, хянах төлөв буюу баримт юм.

Аливаа эд хөрөнгө, биет болон биет зүйл. Өмчлөл нь хамтад нь дурдагдсан олон эрхийг хамарч болно.

Өөр өөр талууд тусгаарлаж, эзэмшиж болох цол зэрэг.

Өмчлөлийн үйл явц ба механик нь нэлээд төвөгтэй. Үүнд: хүн олж авах, шилжүүлэх, алдах боломжтой хөрөнгийг хэд хэдэн аргаар өмчлөх. Үл хөдлөх хөрөнгө авахын тулд үүнийг худалдаж авах боломжтой.

Мөнгө, өөр эд хөрөнгөөр ​​арилжаалах, бооцоо тавих, түүнийг бэлэглэх, өвлөх, олох, авах, хохирлыг нөхөн төлж, ажил хийж, үйлчилгээ үзүүлж, түүнийгээ хийж, эсвэл гэрийн тэжээвэр болгож байж олох гэх мэт. 

Эд хөрөнгийг мөнгөөр ​​худалдах, өөр эд хөрөнгөөр ​​солих замаар өмчлөх эрхээ шилжүүлэх, алдах зэрэг ч мөн багтана.

Бэлэг болгон өгөх, буруу байршуулах, хуулийн дагуу өмчлөлөөс нь хасуулах, нүүлгэн шилжүүлэх, барьцаалах, хураах, авах гэх мэт. Өмчлөх гэдэг нь өмчлөгчийн өмч нь мөн эд хөрөнгөтэй холбоотой аливаа эдийн засгийн үр ашиг, алдагдлыг эзэмших явдал.

Ангилал:Хуулийн хэл
Ангилал:Өмч
Халдварт өвчнийг устгах нь

**Халдварт өвчнийг** устгана гэдэг нь дэлхийн нийт хүн амын дунд халдварт өвчний тархалтыг тэг болгож бууруулах явдал юм.

Хүний салхин цэцэг өвчин, хивэгч малын хортон шавьж гэсэн хоёр халдварт өвчнийг амжилттай устгасан. Хүний полиомиелит (саагийн үрэвсэл), хазайлт, дракункулиаз (Гвинейн өт), хумхаа зэрэг өвчинд чиглэсэн дөрвөн хөтөлбөр үргэлжилж байна. 2008 оны 4-р сарын байдлаар Картер төвийн өвчнийг устгах олон улсын ажлын хэсэг — улаанбурхан, гахайн хавдар, улаанууд, лимфийн филяриаз (заан өвчин) болон цистицеркоз (гахайн туузан хорхой) зэрэг таван халдварт өвчнийг одоогийн технологийн дагуу устгах боломжтой гэж тодорхойлсон.

Өвчнийг устгах тухай ойлголтыг зарим тохиолдолд өвчнийг устгах гэж андуурдаг бөгөөд энэ нь бүс нутгийн хүн амын дунд халдварт өвчний тархалтыг 0 хүртэл бууруулах, эсвэл дэлхий даяар тархалтыг өчүүхэн хэмжээнд хүртэл бууруулах явдал юм. Өвчин үүсгэгчийг хувь хүнээс бүрэн устгах (халдварыг арилгах гэж нэрлэдэг), ялангуяа ХДХВ болон бусад зарим вирүсийн үед ийм эдгэрэлтийг эрэлхийлдэг "устгах" гэсэн нэр томъёог хэрэглэснээр цаашдын төөрөгдөл үүсдэг.
Нэг төрлийн ургамлын тариалалт

Газар тариаланд, нэг төрлийн ургамлын тариалалт буюу монокультура гэдэг нь нэгэн зэрэг нэг талбайд нэг үр тарианы төрлийг тарих **практик буюу төсөл** юм. Их хэмжээний газар тариалан болон органик газар тариаланд нэг төрлийн ургамлын тариалалтыг өргөнөөр ашигладаг: 1000 га(гектар) эрдэнэ шишийн талбай болон 10 га органик байцааны талбай нь хоёулаа нэг төрлийн ургамлын тариалалт юм. Үр тарианы нэг төрлийн ургамлын тариалалт нь тариачдад тариалах, удирдах, ургац хураах ажлыг илүү үр ашигтай болгоход тусалдаг бөгөөд ихэнхдээ эдгээр үйл ажиллагаанд төхөөрөмжийн хэрэглээг дэмждэг боловч нэг төрлийн ургамлын тариалалт нь өвчин эсвэл хортон шавьж тархах эрсдлийг нэмэгдүүлдэг. Энэ практик нь дэлхий даяар аж үйлдвэржсэн орнуудад өргөнөөр дэлгэрсэн. Онцлог нь цаг хугацааны хувьд, ургацын эргэлт болон дараалал эсвэл олон төрлийн тариалан (поликультура) болон үр тариаг нягтруулан тариалах замаар  нэмэгдэж болно.
thumb|Төмсний талбай

Тариачид ижил төрлийн ургамлын жил дараалан өсгөдөг тасралтгүй нэг төрлийн ургамлын тариалалт болон нэг төрлийн ургац тариалалт (монокроппинг) нь эмзэг, өртөмтгий ургамлын хувьд хортон шавжны тархалт болон өвчний хуримтлалд илүү хурдан хүргэнэ.

Цөөн төрлийн ургамал тарих (олигокультура) гэх ойлголтыг дэлхийн зарим бүс нутагт хэдхэн төрлийн ургацын эргэлтийг тайлбарлахад хэрэглэдэг.

Нэг төрлийн ургамлын тариалалтын ойлголт нь (жишээ нь) хотын орчны төрөл бүрийн хэлэлцүүлэгт мөн хамаарч болно.
Амьтдын шилжилт

## Амьтдын шилжилт 
Этологид, амьтдын шилжилт хөдөлгөөн нь амьтдын нэг газраас нөгөө рүү нүүдэг аргуудын нэг юм. Шилжилт хөдөлгөөний зарим аргууд нь өөрөө хөдөлдөг, жишээ нь гүйх, сэлэх, үсрэх, нисэх, дэгдэх, хөөрөх ба гулгах юм. Мөн хүрээлэн буй орчиндоо тээвэрлэлт буюу идэвхигүй шилжилт хөдөлгөөн хийнэ гэж найддаг маш олон амьтдын төрөл байдаг. Жишээ нь, сэлүүрдэх(зарим далайн залхагууд), хуурмаг хөдөлгөөн(аалзнууд), өнхрөх(зарим аалз ба цох) эсвэл бусад амьтдын унах.

Амьтад нь хоол хүнс олох, хээлтэх, өөрт тохирсон бичил амьдрах орчин болон ангуучдаас зугтах гэх мэтийн олон шалтгааны улмаас нүүдэг. Ихэнх амьтдын хувьд, хөдлөх чадвар нь амьд үлдэхэд зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд, үр дүнд нь байгалийн шалгарал хөдөлдөг амьд биетүүдийн ашигладаг шилжилтийн арга, механикуудийг үүсгэжээ. Жишээлбэл, хол зайнд аялдаг нүүдлийн амьтад нь(арктикийн терн гэх мэт) ихэвчлэн нэгж зайд маш бага хэмжээний энерги зарцуулах шилжилтийн механизмтай байдаг байхад, нүүдлийн бус амьтад нь ангуучдаас зугтахын тулд байнгын хурдан хөдлөх ёстой тул ер нь илүү их энерги зарцуулдаг ч маш хурдан шилжилт хөдөлгөөн хийдэг.

Амьтдын хөдөлгөөндөө ашигладаг силиа, хөл, далавч, гар, сэрвээ эсвэл сүүл гэх анатомын бүтэцүүд нь заримдаа шилжилтийн эрхтэн эсвэл шилжилтийн бүтэц хэмээн дурдагддаг.
Бичил биетэн

**Бичил биетэн** буюу **микроб** нь нэг эст эсвэл эсийн олон хэлбэрээр оршин байж болох амьд организм юм. Харагдах боломжгүй бичил биетний амьдрал байх боломжтой гэж эрт дээр үеэс сэжиглэж байсан. Тухайлбал НТӨ 6-р зууны үеийн Энэтхэгийн Жайн сударт энэ тухай бичиж үлдээжээ. Бичил биетний шинжлэх ухааны судалгаа нь 1670-аад онд Антон ван Левенхоок микроскопоор хийсэн ажиглалтаас эхэлсэн. 1850-иад онд Луи Пастер бичил биетнүүд хоол хүнс муутгадаг болохыг тогтоож, өөрөө үүсэх онолыг няцаажээ. 1880-аад онд Роберт Кох бичил биетнүүд сүрьеэ, холер, сахуу, боом зэрэг өвчнийг үүсгэдэг болохыг олж мэдсэн.

Бичил биетэн нь пэлхий дээр хамгийн өргөн тархсан амьд организм юм: Амьд организмын гурван салбарын хоёр нь буюу Архей ба нян нь зөвхөн бичил биетэн агуулдаг. Гурав дахь салбар Эукариот нь бүх олон эст организмаас гадна нэг эст протистууд болон бүдүүлэг биетнүүд зэрэг бичил биетнүүдийг агуулдаг. Зарим протистууд амьтан, зарим нь ногоон ургамалтай холбоотой байдаг. Бичил амьтад, зарим хөгц, мөн зарим замаг зэрэг олон эст организмууд мөн бичил биетэн юм.
Бизнесийн загвар

## бизнесийн загвар 
Бизнесийн загвар нь байгууллага хэрхэн үнэ цэнийг эдийн засгийн, нийгмийн, соёлын эсвэл бусад орчинд бий болгодог, хүргэдэг болон хадгалдаг талаар тодорхойлдог. Бизнесийн хувьд, энэ нь хэрхэн өөрийгөө явуулж, зарцуулж, мөнгө олох аргыг ашиглаж, ашигтай байхыг тодорхойлдог. Бизнесийн загварыг бүтээх болон өөрчлөх үйл явцыг мөн бизнесийн загварын инновац гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь бизнесийн стратегийн нэг хэсэг юм.

Онол болон практик дээр, 'бизнесийн загвар' гэх нэр томъёо нь байгууллага эсвэл бизнесийн гол бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг төлөөлөх, тухайлбал зорилго, бизнесийн процесс, зорилтот хэрэглэгчид, санал болгосон бүтээгдэхүүнүүд, стратегиуд, дэд бүтэц, байгууллагын бүтэц, ашиг олох бүтэц, эх үүсвэр, худалдааны практик, үйл ажиллагааны процесс болон бодлого, соёл зэрэг олон төрлийн албан бус болон албан ёсны тодорхойлолтуудыг хамардаг.

## төлөв байдал 
Судалгааны ажил нь бизнесийн загварыг маш олон янзаар тайлбарлаж, тодорхойлсон байдаг. Менежерүүдийн судалгаанд өгсөн хариултуудын системтэй хяналт болон шинжилгээгээр бизнесийн загварыг худалдааны боломжийг хэрэгжүүлэх байгууллагын бүтэц зохион байгуулалт гэж тодорхойлдог. Энэ загварын логикийн цаашдын өргөжилтүүд нь бизнесийн загварыг тайлбарлахад өгүүлэмж эсвэл уялдаа холбоог ашиглахыг онцолдог бөгөөд энэ нь шинэ бизнесүүдийн онцгой амжилттай өсөлтийг бий болгох механизм гэж үздэг.

Бизнесийн загварууд нь бизнесүүдийг тодорхойлох болон ангилахад ашиглагддаг, ялангуяа энтрепренерийн хүрээнд, гэхдээ менежерүүд эдгээр загваруудыг компанийн дотор ирээдүйн хөгжлийн боломжуудыг судлахад мөн ашигладаг. Танил бизнесийн загварууд нь бүтээлч менежерүүдийн хувьд 'жор' мэт үйлчилдэг. Бизнесийн загварууд зарим тохиолдолд олон нийтийн тайланд зориулан бүртгэлд хэрэглэгддэг.

Ангилал:Бизнес
Хувьцаат компани

**Хувьцаат компани** (ХК) (англи. *Public company*) нь дүрмийн сан нь тодорхой тооны хувьцаанд (хувьцаа) хуваагдсан, эзэмшигчиддээ эргүүлэн бирж болон бирж бусаар худалдаж авах, ногдол ашиг хүртэх боломжтой бөгөөд эдийн засаг, бизнесийн бодлогыг тодорхойлж шийдвэр гаргах бөгөөд компаний захирлуудыг томилох, холбогдох эрсдэлийг хариуцах гэх мэтийн эрх бүхий бизнесийн компани (корпорац) юм. Зарим улс орнуудад тодорхой хэмжээний хувьцаат компаниуд бирж дээр бүртгэлтэй байх ёстой. Ихэнх тохиолдолд төрийн компаниуд нь хувийн хэвшлийн хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжүүд бөгөөд "төрийн" олон нийтийн зах зээл дээр тайлагнаж, арилжаалахыг онцолдог. 

Улс орон тус бүрт хувьцаат компаниуд янз бүрийн хэлбэрийн эрх, үүрэгтэй байдаг. 

Хувьцаа эзэмшигчид хоорондоо болон бусад хүмүүсийн хооронд хувьцаагаа арилжаалах боломжтой. Хөрөнгийн болон санхүүгийн зах зээл нь хувьцаа болон бусад үнэт цаасны арилжаа явагддаг байгууллага юм. Ийм зах зээл нь капиталыг бизнесийн нэг салбараас нөгөөд шилжүүлэх, бизнесийн компанид оролцох бүртгэлийг хялбаршуулах боломжийг олгодог юм.

Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани гэж хувьцаа эзэмшигчийн оруулсан хөрөнгө нь хувьцаанд хуваагдаж, түүнийг захиран зарцуулах эрх нь хууль болон компанийн дүрмээр хязгаарлагддаг компанийг хэлнэ.

## Хувьцаат компаний төрөл 
Хувьцаат компани нь нээлттэй болон хаалттай гэсэн төрөлтэй байна.

* *"Нээлттэй хувьцаат компани"* гэж хувьцаа эзэмшигчийн оруулсан хөрөнгө нь хувьцаанд хуваагдаж, хувьцаа нь үнэт цаасны арилжаа эрхлэх байгууллагад бүртгэгдэж, нийтэд чөлөөтэй арилжаалагддаг компанийг хэлнэ.
* *"Хаалттай хувьцаат компани"* гэж тодорхой хэдэн хувьцаа эзэмшигчийн оруулсан хөрөнгө нь хувьцаанд хуваагдаж, хувьцаа нь үнэт цаасны хадгаламжийн үйл ажиллагаа эрхлэх байгууллагад бүртгэгдэж, үнэт цаасны арилжаа эрхлэх байгууллагаас гадуур зах зээлд хаалттай хүрээнд арилжаалагддаг компанийг хэлнэ.
Эдийн засгийн илүүдэл

Ерөнхий эдийн засагт эдийн засгийн илүүдэл буюу нийт халамж, эсвэл нийт нийгмийн халамж, эсвэл Маршаллийн илүүдэл (Альфред Маршаллын нэрээр) нь холбогдох хоёр хэмжигдэхүүний аль нэг нь юм:
Хэрэглэгчийн илүүдэл буюу хэрэглэгчдийн илүүдэл гэдэг нь хэрэглэгчдэд төлөхөд бэлэн байх хамгийн өндөр үнээс доогуур үнээр бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой учраас олж авсан мөнгөн ашиг болох юм.
Үйлдвэрлэгчийн илүүдэл буюу үйлдвэрлэгчдийн илүүдэл нь үйлдвэрлэгчид зарж борлуулахад бэлэн байх хамгийн бага үнээс өндөр зах зээлийн үнээр борлуулснаар ашиг хүртэх хэмжээ юм;Энэ нь ойролцоогоор ашиг орлоготой тэнцүү байна (үйлдвэрлэгчид ихэвчлэн алдагдалтай юмс зарах хүсэлгүй байдаг бөгөөд алдагдалгүй үнээр борлуулахад хайхрамжгүй ханддаг байна.
Хэрэглэгч ба үйлдвэрлэгчийн ашгийн нийлбэрийг заримдаа нийгмийн илүүдэл буюу нийт илүүдэл гэж нэрлэдэг;үр ашиггүй байдлаас болж нийт дүнг бууруулахыг үхлийн жингийн алдагдал гэж нэрлэдэг.
Баялгийн хуваарилалт

эзлэх хувь (баялгийн бүлгээр), Credit Suisse, 2021]] 

**Баялгийн хуваарилалт** нь нийгмийн янз бүрийн гишүүд эсвэл бүлгүүдийн баялгийн харьцуулалт юм. Энэ нь эдийн засгийн тэгш бус байдал эсвэл эдийн засгийн нэгдмэл бус байдлын нэг талыг харуулдаг .

Баялгийн хуваарилалт нь тухайн нийгмийн гишүүдийн одоогийн орлогыг бус тухайн нийгэм дэх хөрөнгийн өмчлөлийн эдийн засгийн хуваарилалтыг хардаг гэдгээрээ орлогын хуваарилалтаас ялгаатай. Орлого ба баялгийн судалгааны олон улсын нийгэмлэгийн үзэж байгаагаар "Дэлхий дахинд баялгийн хуваарилалт орлогынхоос хамаагүй илүү тэгш бус байна".

Баялгийн талаарх зэрэглэлийг баялгийн тэгш байдлын дагуу улс орнуудын жагсаалт эсвэл насанд хүрсэн хүний ​​баялгаар улс орнуудын жагсаалтыг харна уу.

## Баялгийн тодорхойлолт
Хувь хүний ​​баялгийг цэвэр хөрөнгө гэж тодорхойлж, дараах байдлаар илэрхийлнэ: баялаг = хөрөнгө − өр төлбөр

Баялгийн тэгш бус байдлыг хэмжихэд ховор хэрэглэгддэг баялгийн илүү өргөн хүрээний тодорхойлолтод хүний ​​капитал орно. Жишээлбэл, НҮБ-аас *хүртээмжтэй баялгийн* тодорхойлолт нь байгалийн, хүний ​​болон биет хөрөнгийн нийлбэрийг багтаасан мөнгөний хэмжүүр юм.

## Мөн үзэх
* Жини коеффициент
* Эдийн засгийн тэгш бус байдал

## Эшлэл
Орон нутгийн эдийн засаг

Орон нутгийн эдийн засаг нь хөдөө алслагдмал орны эдийн засгийг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Орон нутгийн эдийн засагт хөдөө аж ахуйн болон хөдөө аж ахуйн бус аж үйлдвэрийн аль аль нь багтдаг тул орон нутгийн эдийн засаг нь хүнсний системд илүү анхаардаг ба хөдөө аж ахуйн эдийн засгаас илүү өргөн хүрээтэй байдаг.Орон нутгийн хөгжил болон санхүү нь хөдөөний эдийн засгийн хүрээнд томоохон сорилтуудыг шийдвэрлэхийг оролддог байна. Эдгээр эдийн засгийн асуудлууд нь ихэвчлэн хөдөө орон нутгаас ирж буй шилжилт хөдөлгөөнтэй холбоотой байдаг нь эдийн засгийн хангалтгүй үйл ажиллагаа , хөдөө тосгоны ядуурлаас үүдэлтэй. Хөдөө тосгоны цахилгаанжуулалт, орон нутгийн аялал жуулчлал нь зарим хөдөө тосгоны эдийн засгийг өөрчлөх зангуу болж зарим интервенцүүд нь дэлхийн зарим нэг хэсэгт маш амжилттай болсон байдаг. Эдгээр сорилтууд нь ихэвчлэн хөдөө, хот суурин газрын орлогын ялгааг бий болгодог.

Орон нутгаас олгогдож буй орон зай нь эдийн засгийн газарзүйн ойлголтыг шаарддаг эдийн засгийн шинжилгээнд шинэ сорилтуудыг нэмж өгдөг: жишээлбэл, үйлдвэрлэлийн тухай ойлголт, өрхийн нэгжийн хэмжээ, орон зайн хуваарилалт, бүс хоорондын худалдаа, газар ашиглалт, хүн амын нягтрал бага. засгийн газрын бодлогод хэрхэн нөлөөлж байна. хөгжил, хөрөнгө оруулалт, зохицуулалт, тээвэр
Харилцааны загварууд

Харилцааны загварууд

Харилцааны загварууд нь харилцааны үйл явцыг хялбарчилсан дүрслэл юм. Ихэнх загварууд нь аман болон аман бус харилцааг аль алийг нь тайлбарлахыг хичээдэг бөгөөд ихэвчлэн үүнийг мессеж солилцоо гэж ойлгодог. Тэдний үүрэг нь харилцааны нарийн төвөгтэй үйл явцын талаар товч тойм өгөх явдал юм. Энэ нь судлаачдад таамаглал дэвшүүлэх, харилцаатай холбоотой ойлголтуудыг бодит тохиолдлуудад хэрэглэх, таамаглалыг шалгахад тусалдаг. Ашиг тустай хэдий ч олон загваруудыг зайлшгүй чухал талуудыг орхигдуулсан гэдэг үндэслэлээр шүүмжилдэг. Эдгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүд ба тэдгээрийн харилцан үйлчлэл нь ихэвчлэн диаграм хэлбэрээр дүрслэгдэнэ. Зарим үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүд ба харилцан үйлчлэлүүд олон загваруудад дахин давтагддаг. Тэдгээр нь илгээгч мэдээллийг мессеж хэлбэрээр кодолж, сувгаар дамжуулан хүлээн авагчид илгээдэг гэсэн санааг багтаана. Хүлээн авагч нь анхны санааг ойлгохын тулд мессежийг тайлж,  зарим хэлбэрийн санал хүсэлт өгдөг. Аль ч тохиолдолд, дуу чимээ нь саад болж, мессежийг гажуудуулж болзошгүй.

Харилцааны загваруудыг тэдгээрийн зориулалт, үйл явцыг хэрхэн ойлгож байгаагаас нь хамаарч ангилдаг. Ерөнхий загварууд нь бүх төрлийн харилцаанд хамаардаг бол тусгай загварууд нь олон нийтийн харилцаа гэх мэт тодорхой хэлбэрүүдэд хязгаарлагддаг.
Аман бус харилцаа

Аман бус харилцаа

Аман бус харилцаа нь мессеж эсвэл дохиог харц (окулесик), биеийн хэлэмж (кинесик), нийгмийн бүлгүүдийн зай (проксемик), хүрэлцэх (хаптик), дуу хоолой (пара хэл), бие махбодийн орчин/гадаад төрх, эд зүйлсийг хэрэглэх гэх мэт аман бус хэлбэрүүдээр дамжуулан нэвтрүүлэхийг хэлнэ. Харилцахдаа бид янз бүрийн мессеж, дохиог дамжуулахын тулд аман бус сувгуудыг ашигладаг бөгөөд бусад хүмүүс эдгээр мессежийг тайлж чаддаг. Аман бус харилцааны судалгаа 1872 онд Чарльз Дарвины "Хүн ба амьтдын сэтгэл хөдлөлийн илэрхийлэл" хэмээх ном хэвлэгдсэнээр эхэлсэн. Дарвин амьтад, тухайлбал арслан, бар, нохой гэх мэт амьтдын харилцааг ажиглан тэд ч мөн адил дохио зангаа, илэрхийллээр харилцдаг болохыг анзаарч эхэлсэн нь анх удаа аман бус харилцааг судалж, түүний ач холбогдлыг судалсан байна. Өнөөдөр эрдэмтэд аман бус харилцаа нь үг аман харилцаанаас илүү утга санааг дамжуулж чадна гэж маргаж байна.

Хэл яриа нь дууны чанар, хурд, өнгө, чанга дуу, ярих хэв маягийг багтаасан парахэлэлцэх гэж нэрлэгддэг аман бус бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг агуулдагтай адил аман бус харилцаа нь хүний дуу хоолойн тал хувийг хамардаг байна. Дууны өнгө, аялгуу, онцлох байдал болон бусад дуу хоолойн шинж чанарууд нь аман бус харилцаанд ихээхэн хувь нэмэр оруулж, дамжуулж буй мессежид утга, нарийн ширийнийг нэмдэг.
Олон улсын төрийн бус байгууллага

**Олон улсын төрийн бус байгууллага** (ТББ) нь төрийн оролцооноос хараат бус, төрийн бус байгууллага (ТББ) гэсэн ойлголтыг олон улсын хэмжээнд өргөжүүлсэн байгууллага юм.

ТББ нь төрөөс хараат бус бөгөөд тодорхой зорилготой засгийн газарт нөлөөлөх зорилготой өмгөөллийн ТББ, үйлчилгээ үзүүлдэг үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллага гэж хоёр төрөлд үзэж болно.  ТББ-ын үүргийн жишээ бол байгаль орчныг хамгаалах, хүний ​​эрхийг сурталчлах эсвэл эмэгтэйчүүдийн хөгжил дэвшил юм.  ТББ нь ихэвчлэн ашгийн төлөө бус байдаг ч компаниудаас санхүүжилт эсвэл гишүүнчлэлийн хураамж авдаг.  Олон томоохон ТББ-ууд улс орнуудад хамтран ажилладаг үйл ажиллагааны төсөл, нөлөөллийн санаачилгын бүрэлдэхүүн хэсгүүдтэй байдаг.

"Олон улсын байгууллага" гэсэн техникийн нэр томьёо нь засгийн газар хоорондын байгууллагыг (ОУБ) тодорхойлдог бөгөөд тусгаар тогтносон улсуудын хооронд байгуулсан гэрээгээр Нэгдсэн үндэсний байгууллага эсвэл Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага зэрэг бүлгүүдийг багтаадаг.  Гэрээнд ТББ-ыг "олон улсын засгийн газрын гэрээгээр байгуулаагүй аливаа олон улсын үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллага" гэж тодорхойлдог.

ТББ нь Карнеги, Рокфеллер, Гейтс, Фордын сан зэрэг хувийн буяны байгууллагууд эсвэл Католик, Лютеран сүм гэх мэт олон улсын байгууллагуудын туслах хэлбэрээр байгуулагдаж болно.  Дэлхийн 2-р дайны үед эдийн засгийн хөгжлийн төлөөх ТББ-ууд огцом өссөн бөгөөд зарим нь хожим SOS Хүүхдийн тосгон, Оксфам, Католик тусламжийн үйлчилгээ, Олон улсын халамж, Лютеран ертөнцийн тусламж шиг томоохон байгууллагууд болж хувирсан.  ТББ-ын тоо 1990 онд 6000 байсан бол 1999 онд 26000 болж өссөн ба 2013 оны тайланд 40000 орчим гэж тооцоолжээ.
Байгаль хамгааллын эрх зүй

**Байгаль хамгааллын эрх зүй** буюу эко орчны эрх зүй гэдэг нь ядуу эсвэл гадуурхагдсан ард иргэд аюултай хог хаягдал, баялгийн олборлолт болон бусад ашиг тус хүртдэггүй газар ашиглалтын улмаас хохирсон үед үүсдэг байгаль орчны шударга бус байдлыг арилгах нийгмийн хөдөлгөөн юм.  Хөдөлгөөн нь өртөлт ба хүрээлэн буй орчны хор хөнөөлийг тэгш бус хуваарилдаг болохыг харуулсан олон зуун судалгааг бий болгосон.

Энэ хөдөлгөөн 1980-аад онд АНУ-д эхэлсэн.  Энэ нь Америкийн иргэний эрхийн хөдөлгөөний нөлөөнд автаж, баян орнуудын байгаль орчны арьс өнгөөр ​​​​ялгаварлан гадуурхах үзэлд анхаарлаа төвлөрүүлжээ.  Хожим нь энэ мөчийг хүйс, олон улсын байгаль орчны шударга бус байдал, гадуурхагдсан бүлгүүдийн тэгш бус байдлыг авч үзэх зорилгоор өргөжүүлсэн.  Хөдөлгөөн нь баян орнуудад тодорхой амжилтанд хүрсэн тул байгаль орчны ачааллыг дэлхийн өмнөд хэсэгт шилжүүлсэн (жишээлбэл, олборлолт эсвэл дэлхийн хог хаягдлын худалдаа гэх мэт).Байгаль хамгааллын эрх зүйн төлөөх цаг үе улам бүр даяарчлагдаж, зарим зорилгыг НҮБ-аас тодорхойлж байна.  Уг хөдөлгөөн нь уугуул иргэдийн газрын эрх, эрүүл орчинд амьдрах хүний ​​эрхийн төлөөх хөдөлгөөнтэй давхцаж байна.
Төрийн бодлого

**Төрийн бодлого** нь үзэл баримтлалд тулгуурласан, ихэвчлэн хөтөлбөрөөр хэрэгждэг, холбогдох хаяг болон бодит ертөнцийн асуудлуудыг шийдвэрлэх буюу шийдвэрлэхэд чиглэсэн хууль тогтоомж, дүрэм журам, заавар, арга хэмжээ зэрэг зохион байгуулалттай санал эсвэл шийдвэрлэсэн багц элементүүд юм. Эдгээр бодлого нь боловсрол, эрүүл мэнд, ажил эрхлэлт, санхүү, эдийн засаг, тээвэр, нийгмийн бүхий л салбарыг хамардаг. Төрийн бодлогын хэрэгжилтийг төрийн удирдлага гэж нэрлэдэг. Төрийн бодлогыг төрийн шууд болон шууд бус үйл ажиллагааны нийлбэр гэж үзэж болох бөгөөд олон янзаар үзэл баримтлалыг гаргаж ирдэг. 

Тэдгээрийг ихэвчлэн засгийн газар олон нийтийн нэрийн өмнөөс бий болгож эсвэл баталдаг. Заримдаа эдгээрийг ашгийн бус байгууллагууд эсвэл олон нийттэй болон иргэдтэй хамтран үйлдвэрлэдэг бөгөөд үүнд боломжит шинжээч, эрдэмтэн, инженер, сонирхогч талууд эсвэл шинжлэх ухааны өгөгдөл багтдаг ба заримдаа тэдний үр дүнгийн заримыг ашигладаг. Тэдгээрийг ихэвчлэн одоогийн сонгогдсон улс төрчидтэй (ардчилсан улс төрийн хүрээнд) холбоотой бодлого боловсруулагчид хийдэг. Иймээс бодлогын үйл явц нь олон оролцогчтой (сонгогдсон улстөрчид, улс төрийн намын удирдагчид, шахалтын бүлэг, төрийн албан хаагчид, шүүгчид, төрийн бус байгууллагууд, олон улсын агентлагууд, эрдэм шинжилгээний шинжээчид, сэтгүүлчид болон зарим өөрсдийгөө бодлогыг идэвхгүй хүлээн авагч гэж үздэг иргэд) улс төрийн нарийн төвөгтэй үйл явц юм.

## Эшлэл 

Ангилал:Улс төрийн шинжлэх ухаан
Ангилал:Төрийн захиргааны байгууллага
Ангилал:Төрийн эдийн засаг
Ангилал:Нийгмийн бодлого
Наянтайн Ганибал

**Наянтайн Ганибал** нь Монголын улс төрч юм. 2020-2024 онд Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байв. 

## Намтар 
## Боловсрол 
* 1982-1992 онд Сүхбаатар аймгийн 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль
* 1993-1997 онд Улаанбаатарын Их сургуулийг Хэрэглээний математикч
* 1998-2001 онд ШУТИС-ийг программ хангамжийн мэргэжлээр магистрын зэрэгтэй төгссөн

## Эрхэлж байсан ажил, албан тушаал 
* 2000-2002 онд ШУТИС-ийн Сүхбаатар аймаг дахь Технологийн сургууль, математикийн багш, компьютерийн ухааны секторын эрхлэгч
* 2009-2012 онд Сүхбаатар аймгийн Засаг даргын зөвлөх
* 2012-2015 онд Хүнс, хөдөө аж ахуйн яамны МААБХЗГ-ын дарга
* 2016.02-2016.09 онд Зам тээврийн хөгжлийн яамны ТЗУХЭЗГ-ын дарга
* 2016-2019 онд Ардчилсан Намын Хэрэг эрхлэх газрын дэд дарга, намын байгуулалтын газрын дарга
* 2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2024 оноос Ардчилсан Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байна

## Сонгуульт ажил 
* 2024 оноос Ардчилсан Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байна

## Шагнал 
2017 онд Алтан гадас одон
Жижиг аж ахуй

дахь жижиг ногооны ферм]]
**Жижиг аж ахуй** эсвэл **жижиг аж ахуйч** нь **хөдөө аж ахуйн жижиг загвараар** ажилладаг **жижиг ферм** юм. Хэмжээ, хүнсний үйлдвэрлэлийн техник, технологи, хөдөлмөрийн үйл ажиллагаанд гэр бүлийн оролцоо, эдийн засгийн нөлөөлөл зэрэг хүчин зүйлүүдийг багтаасан жижиг аж ахуй эсвэл жижиг фермийн тодорхойлолтууд нь маш олон янз байдаг. Дэлхийн хөгжиж буй орнуудад л гэхэд 500 сая жижиг фермерийн аж ахуй байдаг бөгөөд бараг хоёр тэрбум хүнийг тэжээдэг. Жижиг аж ахуй гэдэг нь ихэвчлэн барааны тариа болон амьжиргааны тариалангийн холимог бүхий нэг гэр бүлийг тэжээдэг фермүүд юм. Улс орон баян чинээлэг болохын хэрээр жижиг аж ахуй бие дааж чадахгүй байж болно. Гэсэн хэдий ч тэднийг нэмэлт тэжээл, амралт зугаалга, хөдөөгийн амьдралын хэв маяг (ихэвчлэн хобби ферм гэх мэт) гэж үнэлж болно. Чинээлэг орнуудад тогтвортой хүнсний болон орон нутгийн хүнсний хөдөлгөөн өсөхийн хэрээр эдгээр жижиг аж ахуйн нэгжүүдийн зарим нь эдийн засгийн амьдрах чадварыг нэмэгдүүлж байна. 

Жижиг хэмжээний хөдөө аж ахуй нь ихэвчлэн үйлдвэрлэлийн хөдөө аж ахуйтай зөрчилддөг бөгөөд энэ нь үйлдвэрлэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэх, моносоёл, газар тариалангийн томоохон үйл ажиллагааны хүрээнд газар нутгийг нэгтгэх, эдийн засгийн хэмнэлтийг нэмэгдүүлэх замаар үр ашгийг олж авдаг. Гана эсвэл Кот-д'Ивуар дахь какао үйлдвэрлэл гэх мэт хөдөлмөр их шаарддаг бэлэн мөнгөний ургац нь жижиг эзэмшигчдээс ихээхэн хамааралтай; 2008 оны байдлаар дэлхийн хэмжээнд какаогийн 90%-ийг жижиг аж ахуй эрхлэгчид тариалж байна. Эдгээр тариаланчид орлогынхоо 60-90 хувийг какаогаас авдаг. Нийлүүлэлтийн сүлжээн дэх ижил төстэй хандлага кофе, дал модны тос, банана зэрэг бусад үр тарианд байдаг. Бусад зах зээлд жижиг хэмжээний хөдөө аж ахуй нь хүнсний аюулгүй байдлыг сайжруулахын тулд жижиг эзэмшигчдэд хүнсний системийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх боломжтой. Өнөөдөр зарим компаниуд үйлдвэрлэлийг сайжруулахын тулд үр, тэжээл, бордоогоор жижиг аж ахуйн нэгжүүдийг нэмүү өртгийн сүлжээнд оруулахыг хичээж байна.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Хөдөө ба ойн аж ахуй
Загас агнуур

**Загас агнуур** нь загас болон бусад усны амьтдыг өсгөх, хураах аж ахуй, эсвэл ихэвчлэн ийм аж ахуй эрхэлдэг газар (**загас агнуурын газар** гэх мэт) гэсэн үг юм. Арилжааны загас агнуурт цэнгэг усны сан (бүх агнуурын 10 орчим хувь), далай тэнгис (90 орчим хувь) дахь зэрлэг загас агнуур, загасны аж ахуй орно. Дэлхий дээр 500 сая орчим хүн загас аж ахуйгаас эдийн засгийн хувьд хамааралтай байдаг. 2016 онд 171 сая тонн загас үйлдвэрлэсэн боловч хэт их агнуурын асуудал улам бүр нэмэгдэж, зарим загасны төрлийн тоо буурахад хүргэж байна.

Загас агнуур нь эдийн засаг, нийгмийн ач холбогдлоос шалтгаалан улс орон даяар харилцан адилгүй байдаг ба загас агнуурын менежментийн нарийн төвөгтэй арга барил, хууль эрх зүйн дэглэмээр зохицуулагддаг. Түүхээс үзэхэд загас агнуурыг "түрүүлж ирсэн, түрүүлж үйлчилдэг" гэсэн хандлагаар авч үздэг байсан ч сүүлийн үед хүний ​​хэт их загас агнуурын аюул заналхийлэл, байгаль орчны асуудал зэргээс үүдэн загас агнуурын аж ахуйд зөрчил мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлэх, эдийн засгийн ашигтай үйл ажиллагааг нэмэгдүүлэхийн тулд загас агнуурын зохицуулалтыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай болсон. Загасны агнуурын орчин үеийн эрх мэдлийг ихэвчлэн олон улсын гэрээ, орон нутгийн хууль тогтоомжийн тусламж нийлбэрээр тогтоодог.

## Эшлэл
## Гадаад холбоос
*FAO Fisheries Department  
* The Fishery Resources Monitoring System (FIRMS)
Регрессийн шинжилгээ

## Регрессийн шинжилгээ 
         Регрессийн шинжилгээ гэдэг нь  хамааралтай хувьсагч болон  нэг мөн түүнээс олон бие даасан  хувьсагчийн хоорондын хамаарлыг тодорхойлох процесс юм. Хамгийн түгээмэл хувилбар нь шугаман регресс бөгөөд энэ нь өгөгдлүүдэд хамгийн ойр, тохиромжтой шулуун болон шулууны хослол  (математик шалгуурт нийцсэн) аж. Жишээлбэл, энгийн хамгийн бага квадратуудын арга нь квадратуудын шулуунаас ялгарах ялгааг багасгадаг. Математикт бие даасан хувьсагчид өгөгдсөн утгаа авах үед хамааралтай хувьсагчийг хэрхэн өөрчлөгдөхыг (эсвэл хүн амын дундаж утгыг) тооцоолох боломжийг олгодог.

                  Регрессийн шинжилгээг үндсэндээ ялгаатай хоёр л зорилгоор ашигладаг. Нэгдүгээрт, регрессийн шинжилгээг урьдчилан таамаглахад өргөн хэрэглэгддэг. Хоёрдугаарт, зарим тохиолдолд регрессийн шинжилгээг бие даасан болон хамааралтай хувьсагчдын хоорондын учир шалтгааны хамаарлыг гаргахад ашиглаж болно. Хамгийн чухал нь, регресс нь зөвхөн хамааралтай хувьсагч болон тогтмол өгөгдлийн багц дахь бие даасан хувьсагчид хоорондын хамаарлыг харуулдаг. Урьдчилан таамаглахад регрессийг ашиглах эсвэл учир шалтгааны хамаарлыг гаргахын тулд яагаад одоо байгаа харилцаанууд шинэ нөхцөл байдалд урьдчилан таамаглах чадвартай, эсвэл хоёр хувьсагчийн хоорондын хамаарал яагаад учир шалтгааны тайлбартай байдгийг сайтар мэдэх ёстой.
Сүргийн дархлаа

## Сүргийн дархлаа 
Сүргийн дархлаа гэдэг нь халдварт өвчний хамгаалалтын нэг хэлбэр юм. Дэлгэрэнгүй хэлбэл, хүн амын вакцинжуулалтаар эсвэл өмнө нь өвдөж дархлаатай болох үед дархлаагүй хүмүүсийн халдвар авах магадлал буурах явдал юм.

## Эерэг нөлөө 
                 Зарим хүмүүс вакцин хийлгэсний дараа дархлаа тогтож чадахгүй эсвэл эрүүл мэндийн шалтгаанаар вакцин хийлгэж чадахгүй, аюулгүй байдлын үүднээс эсвэл идэвхгүй дархлаа нь вакциныг үр дүнгүй болгодог тул шинэ төрсөн нярай хүүхдүүд дархлаагүй байх үе бий. Үүнд сүргийн дархлаа хамгаалалт болдог.

                 Сүргийн дархлааг дээшлүүлснээр, хүн амаас өвчлөлтүүд аажмаар алга болж, үр дүнд нь дэлхий даяар өвчлөл нь бүр мөсөн устаж, эсвэл хангалттай хэмжээгээр буурна. Вакцинжуулалтаар дамжуулан сүргийн дархлааг нэмэх нь олон өвчний тоог бууруулахад хувь нэмэр оруулдаг.

## Сөрөг нөлөө 
                  Сүргийн дархлаа нь эмгэг төрүүлэгчдэд дарамт болж, вирусийн хувьсалд нөлөөлж, сүргийн дархлаанаас зайлсхийж, өмнө нь дархлаатай хүмүүст халдварлах чадвартай, зугтах мутант гэгддэг шинэ омгийн үйлдвэрлэлийг дэмжинэ.
Технологийн ажилгүйдэл

## Технологийн ажилгүйдэл
Технологийн ажилгүйдэл нь технологийн өөрчлөлтөөс үүдэлтэй лонологийн өөрчлөлт юм. Энэ нь бүтцийн ажилгүйдлийн гол төрөл юм Технологийн өөрчлөлт нь ихэвчлэн хөдөлмөр хэмнэдэг "механик-булчин" машинууд эсвэл илүү үр дүнтэй "механик-сэтгэлийн" процессуудыг (автоматжуулалт) нэвтрүүлж, эдгээр үйл явцад хүний ​​гүйцэтгэх үүргийг хамгийн бага хэмжээгээр бууруулдаг. Морь аажимдаа автомашинаар тээвэрлэж, тракторын ажилчин болж хоцрогдсонтой адил орчин үеийн түүхийн туршид хүмүүсийн ажил хөдөлмөр ч нөлөөлсөн. Түүхэн жишээнүүдэд механикжсан нэхмэлийн машин нэвтрүүлсний дараа гар урчууд ядуурсан. Дэлхийн 2-р дайны үед Алан Тюринг-ийн бөмбөгдөгч машин хэдхэн цагийн дотор хэдэн мянган хүний жилийн үнэ бүхий шифрлэгдсэн өгөгдлийг шахаж, тайлж чаджээ. Технологийн ажилгүйдлийн орчин үеийн жишээ бол жижиглэнгийн кассчдыг өөртөө үйлчлэх талбай, кассгүй дэлгүүрээр нүүлгэн шилжүүлэх явдал юм.

Технологийн өөрчлөлт нь богино хугацаанд ажлын байраа алдахад хүргэдэг гэдгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөг. Энэ нь ажилгүйдлийн байнгын өсөлтөд хүргэж болзошгүй гэсэн үзэл бодол удаан хугацаанд маргаантай байсаар ирсэн. Технологийн ажилгүйдлийн талаарх мэтгэлцээнд оролцогчдыг өөдрөг үзэлтэн, гутранги үзэлтнүүд гэж ерөнхийд нь хувааж болно. Өөдрөг үзэлтнүүд инновац нь богино хугацаанд ажлын байрыг тасалдуулж болзошгүй гэдэгтэй санал нийлдэг ч нөхөн олговрын янз бүрийн үр нөлөө нь ажлын байранд хэзээ ч урт хугацааны сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй гэж үздэг бол гутранги үзэлтнүүд ядаж зарим тохиолдолд шинэ технологи нь байнгын уналтад хүргэдэг гэж үздэг. ажил эрхэлж буй нийт ажилчдын тоонд. "Технологийн ажилгүйдэл" гэсэн хэллэгийг 1930-аад онд Жон Мейнард Кейнс дэлгэрүүлсэн бөгөөд энэ нь "зөвхөн дасан зохицохын түр зуурын үе шат" гэж хэлсэн. Хүний хөдөлмөрийг нүүлгэн шилжүүлэх машинуудын тухай асуудал Аристотел-ийн үеэс л яригдаж ирсэн.
Хэл шинжлэлийн тайлбар

## Хэл шинжлэлийн тайлбар
Хэл, тайлбар эсвэл дүрслэх хэл шинжлэлийн судалгаа нь хэл ярианы нийгэмлэгийн хэлийг хэрхэн бодитоор ашиглаж байгааг (эсвэл өнгөрсөн үед хэрхэн ашиглаж байсныг) бодитойгоор задлан шинжлэх ажил юм. Хэл шинжлэлийн бүх эрдэм шинжилгээний судалгаа нь дүрслэх шинж чанартай байдаг; Шинжлэх ухааны бусад салбаруудын нэгэн адил хэл шинжлэл нь Леонард Блумслелас болон бусад хүмүүсийн хийсэн бүтцийн бүтцийн арга барил дээр үндэслэсэн бөгөөд хэл шинжлэл нь хэрхэн дүрслэх ёстой талаар урьдчилж төсөөлсөн санаанаас ангид бодит байдлыг дүрслэхийг эрмэлздэг. Энэ төрлийн хэл шинжлэл нь хэлийг тайлбарлахын тулд үндсэн мэдээлэл цуглуулах, янз бүрийн төрлийн хэл шинжлэлийн аргуудыг жишээ болгон хэлээр өөр өөр аргыг ашигладаг.Хамгийн эртний танигдсан хэл шинжлэлийн хэл шинжлэлийн ажил Энэтхэгийн хойд хэсэгт орших санскрит нийгэмлэгт явагдсан; тэр хэл шинжлэлийн уламжлалын хамгийн алдартай эрдэмтэн бол Панини байсан бөгөөд түүний бүтээлүүд нь ихэвчлэн МЭӨ 5-р зуунд оногддог. Филологийн уламжлал хожим Грек, Латин, Хятад, Тамил, Еврей, Араб хэлийг тайлбарлахтай холбоотой үүссэн. Орчин үеийн Европын хэлнүүдийн тайлбар нь Сэргэн мандалтын үеэс өмнө эхлээгүй - жишээлбэл. 1492 онд испани, 1532 онд франц, 1586 онд англи; Мөн тэр үед Шинэ ертөнцөд Нахуатль (1547) эсвэл Кечуа (1560) хэлний анхны дүрмийн тайлбарууд гарч ирсэн ба дараа нь бусад олон хэллэгүүд гарч ирэв.

Илүү олон хэл нээгдсэн ч хэлний олон янз байдлыг бүрэн хүлээн зөвшөөрөөгүй байна. Олон зууны турш хэлний тайлбарт Латин гэх мэт илүү нэр хүндтэй гэж тооцогддог хэлнүүдийн дүрмийн категорийг ашиглах хандлагатай байв.

Хэл шинжлэлийн тодорхойлолт нь 19-р зууны сүүлчээр (Фердинанд де Соссюрээс Леонард Блумфилд хүртэл) бүтцийн өөрчлөлтөөр хөгжиж, хэл бүр бусад хэлээс ялгаатай өвөрмөц бэлгэдлийн системийг бүрдүүлдэг гэсэн ойлголттой болсон. “өөрийн нэр томъёогоор” тодорхойлсон.
Оюун ухаан

**Оюун ухаан** (латин. *ratio*, грек. νους)-гэж сэтгэн бодох, асуудал шийдвэрлэх, учир шалтгааныг тодорхойлох, хийсвэрлэн сэтгэх, шинийг хурдан ойлгох, туршлагаасаа суралцах зэрэг оюуны чадваруудыг хамаатуулдаг философийн буюу гүн ухааны ойлголт. Нөгөө талаас оюун ухаан нь анхаарал төвлөрүүлэлт, ой тогтоолт, хүртэхүй, шийдвэр гаргах, сэтгэн бодох зэрэг оюуны олон үйл ажлуудаар тодорхойлогдоно. 

## Тодорхойлолтууд 
**Альфред Бине (1857-1911) Францын сэтгэлзүйч:-**"Оюун ухаан гэдэг бол бодит амьдралд хамгаас хэрэгтэй үндсэн чадваруудын нэг юм. Нөхцөл байдалд дасан зохицох, санаачлагатай, бодит мэдрэмж сайтай байх, тунгаан бодох чадвар зэрэг нь үүнд хамаарагдана. Хүн эргэцүүлэн тунгаан бодож, асуудал шийдэж чаддаггүй бол галзуу, солиотой нэгэн болно. Yнэхээр оюуны чадваруудаас бусадтай нь харьцуулахад тунгаан бодох чадвар хамгаас илүү чухал билээ".

**Жиан Пиаже(1896-1980) Швейцарийн биологич, хүүхдийн сэтгэлзүйч:-**"Оюун ухаан бол дасан зохицох үйл. Амьд организм хүрээлэн буй орчин, түүний бүтэц зохион байгуулалт, функцэд дасан зохицох нь оюун ухааны нэг илрэл юм.”

"Оюун ухаан бол тодорхой хүрээнд олж авсан дадал, туршлагыг хуримтлуулан шингээж авах чадвар юм. Мөн оюуны үйл нь хүрээлэн буй орчинд зохицох явдал гэдэг нь эргэлзээгүй билээ. Шинэ дадал, туршлага нь хуучин дадал, зуршлыг шинэ элементтэй зохицон өөрчлөгдөхөд хүргэдэг тул дадал,  туршлагыг хуримтлуулан шингээх үйл нь үргэлждундрашгүй баян байдаг".

**Дэвид Векслер   (1896-1981) Сэтгэлзүйч:-**“Оюун ухаан бол хувь хүний зорилтойгоор үйлдэл гүйцэтгэх, ухаалагаар сэтгэн бодох, хүрээлэн буй орчиндоо үр дүнтэй хариу үйлдэл үзүүлэх зэрэг цогц чадваруудын бүрдэл юм".

**Роберт Стернберг (1949- ) Танин мэдэхүйн сэтгэлзүйч:-**“Би хувьдаа оюун ухааныг хувь хүн нийгэм соёлын хүрээнд өөрийн сул талаа арилгаж, харин давуу талаа  бэхжүүлэх замаар хүссэн зүйл, зорилгодоо хүрэх чадвар гэж тодорхойлно".
Мусульман ахан дүүс

**«Мусульман ахан дүүс»** буюу **Лалын ахан дүүс** (араб. الإخوان المسلمون‎, *эль-ихуа́н эль-муслиму́н*, масри الاخوان المسلمين) — 1928 оны 3-р сард багш ламтан Хасан ибн аль-Банна-гийн Исмаилиа хотод (Египет) байгуулагдсан олон улсын улс төр, шашны холбоо. 1933 онд байгууллагын төв байр Каир хот руу нүүсэн. 

1949 онд Хассан аль-Банна нас барсны дараа 1950 онд тус хөдөлгөөний үзэл суртлын удирдагчаар Сейед Кутб байсан бөгөөд 1966 онд тэрээр  цаазлуулсан юм. Тус холбоо нь дэлхийн олон оронд өөрийн шүтэн бишрэгч дагагчидтай. Дэлхийн 2-р дайны төгсгөлд 500 мянга орчим гишүүн байсан. Хятадын "People's Daily" (2013) сонинд тэмдэглэснээр энэ байгууллага нь асар том цар хүрээтэй бөгөөд зөвхөн Египетэд төдийгүй Тунис, Ливи, Сири болон бусад Арабын орнуудад нэлээд хүчтэй нөлөөтэй байна. 

Палестины үндэсний засаг захиргаа дахь "Мусульман ахан дүүс" хөдөлгөөний салбар бол Исламын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн-ХАМАС юм.
Бүтээлч байдал

Бүтээлч байдал нь шинэлэг, үнэ цэнэтэй зүйлийг(эсвэл ямар нэгэн үйл явдлыг) бий болгож чадах ​​шинж чанар юм. Бий болгосон зүйл нь биет бус (шинэ санаа, шинжлэх ухааны онол, хөгжмийн зохиол эсвэл онигоо гэх мэт) эсвэл биет объект (шинэ уран бүтээл, хэвлэмэл зохиолын бүтээл, уран зураг гэх мэт) байна. Бүтээлч байдал нь хүмүүст асуудлыг шинэ эсвэл шинэлэг байдлаар шийдвэрлэх боломжийг олгодог. 
 
  Бүтээлч байдлын талаархи эрдэмтдийн сонирхол нь сэтгэл судлал, бизнес судлал, танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан зэрэг хэд хэдэн салбарт байдаг. Гэсэн хэдий ч энэ нь боловсрол, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан (философи, урлагийг оролцуулан), теологи, нийгмийн шинжлэх ухаан (социологи, хэл шинжлэл, эдийн засаг гэх мэт), инженерчлэл, технологи, математик зэрэгт бас багтдаг.
 Эдгээр салбарууд нь бүтээлч байдал ба ерөнхий оюун ухаан, хувь хүний ​​төрөл, сэтгэцийн болон мэдрэлийн үйл явц, сэтгэцийн эрүүл мэнд, хиймэл оюун ухааны хоорондын харилцааг хамардаг. Мөн боловсрол, сургалт, манлайлал, зохион байгуулалтын туршлагаар дамжуулан бүтээлч байдлыг хөгжүүлэх боломж, бүтээлч байдлыг хэрхэн үнэлж, хүлээж авахыг тодорхойлдог хүчин зүйлүүд болох заах, сурах үйл ажиллагааны үр нөлөөг дээшлүүлэх бүтээлч нөөцийг ашиглах, үндэсний эдийн засгийн ашиг тусын тулд бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх зэрэг.
Өдөр тутмын амьдрал

**Өдөр тутмын амьдрал**, эсвэл **ердийн амьдрал** нь хүмүүсийн өдөр тутмын үйлдэл, сэтгэх, мэдрэх арга хэлбэрийг агуулдаг.  Өдөр тутмын амьдралыг эгэл жирийн, ердийн, жам ёсны, дадал болсон эсвэл хэвийн гэж тодорхойлж болно.

Хүний өдрийн амьдрал гэдэг нь ихэнх хүмүүс шөнийн цагаар ядаж нэг хэсэг унтаж, өдрийн цагаар идэвхтэй байх гэсэн үг юм. Ихэнх нь өдөрт хоёроос гурван удаа хооллодог. Ажлын цаг (ээлжийн ажлаас гадна) ихэвчлэн өглөөнөөс эхлэн өдөр тутмын хуваарьтай байдаг. Энэ нь олон сая хүний ​​өдөр тутмын оргил цаг, радио нэвтрүүлэгчдийн анхаарлаа хандуулдаг машин жолоодох цагийг бий болгодог. Орой бол ихэвчлэн чөлөөт цаг байдаг. Өдөр бүр усанд орох нь олон хүний ​​заншил юм.

Эдгээр нийтлэг ижил төстэй байдлаас гадна амьдралын хэв маяг өөр өөр байдаг бөгөөд өөр өөр хүмүүс өдрийг өөр өөрөөр өнгөрөөдөг. Жишээлбэл, нүүдэлчин амьдрал нь суурин ахуйгаас ялгаатай, суурин амьдралтай хүмүүсийн дунд хотын хүмүүс хөдөөгийнхөөс өөр амьдардаг. Баян, ядуу, эсвэл ажилчин, сэхээтнүүдийн амьдралын ялгаа нь тэдний ажлын цагаас хэтэрч магадгүй. Хүүхэд болон насанд хүрэгчид өдөр бүр хийдэг зүйлээрээ өөр өөр байдаг.

## Эшлэл
Ангилал:Өдөр тутмын амьдрал
Ангилал:Өдөр тутмын соёл
Ангилал:Хувийн эрүүл мэнд
Ангилал:Нийгмийн сэтгэл зүй
Хэвлэх машин

дахь Олон улсын хэвлэлийн музейд Гутенбергийн хэвлэх машин]]

**Хэвлэх машин** нь хэвлэх хэрэгсэл (цаас эсвэл даавуу гэх мэт) дээр тулгуурласан бэхтэй гадаргуу дээр дарж, улмаар бэхийг шилжүүлэх механик төхөөрөмж юм.  Бэх дамжуулахын тулд даавуу, цаас эсвэл бусад хэрэгслийг дахин дахин самнах, үрэх зэрэг өмнөх хэвлэх аргуудыг эрс сайжруулж, үйл явцыг хурдасгасан. Ихэвчлэн бичвэр бичихэд ашигладаг байсан бөгөөд хэвлэх машиныг зохион бүтээж, дэлхий даяар тархсан нь хоёрдугаар мянганы хамгийн нөлөө бүхий үйл явдлуудын нэг байв.

Германд 1440 оны орчимд алтны дархан Иоханнэс Гутэнбэрг хөдөлгөөнт хэвлэх машиныг зохион бүтээсэн нь хэвлэлийн хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. Одоо байгаа шураг даралтын загвар дээр загварчлагдсан нэг Сэргэн мандалтын үеийн хөдөлгөөнт хэвлэх машин нь ажлын өдөрт 3,600 хүртэл хуудас гаргах боломжтой байсан нь гар аргаар дөч гаруй хуудас, хуулах замаар хэд хэдэн хуудас хэвлэх[3] юм.[4]  Гутенбергийн шинээр зохион бүтээсэн гар хэв нь хөдлөх металлыг маш их хэмжээгээр нарийн бөгөөд хурдан бүтээх боломжтой болгосон.  Түүний хоёр шинэ бүтээл болох гар хэв болон хөдлөх хэвлэх машин нь Европт ном болон бусад баримт бичгүүдийг хэвлэх, ялангуяа богино хугацаанд хэвлэх зардлыг эрс багасгасан.

## Эшлэл 
Ангилал:Хэвлэх техник
Чулуун хэрэгсэл

**Чулуун багаж** нь хүн төрөлхтний түүхийн туршид хэрэглэгдэж ирсэн боловч балар эртний соёл, ялангуяа чулуун зэвсгийн үеийн соёлтой хамгийн нягт холбоотой байдаг. Чулуун зэвсгийг шороон чулуу эсвэл сийлсэн чулуугаар хийсэн байж болно. Чулууг түүхийн туршид сумны хошуу, жадны хошуу, гар сүх, сүх зэрэг олон төрлийн багаж хэрэгсэл хийхэд ашиглаж ирсэн. Боловсруулсан чулуун зэвсгийг үйлдвэрлэхэд хялбар, чулуун түүхий эд нь элбэг, зөөвөрлөх, хурцлахад хялбар байдаг тул металл ашиглахаас өмнөх нийгэмд бараг хаа сайгүй байдаг.

Чулуун зэвсгийг судлах нь балар эртний археологийн тулгын чулуу, учир нь чулуун зэвсгийг голдуу эвдэршгүй тул археологийн бүртгэлд хаа сайгүй байдаг бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Угсаатны археологи нь чулуун зэвсгийн хэрэглээ, үйлдвэрлэлийн талаархи ойлголт, соёлын үр дагаврыг цаашид гүнзгийрүүлэх зорилгоор судалгааны үнэ цэнэтэй салбар байсаар ирсэн.

Зуурсан чулуун зэвсгийг цахиурт занар, цахиур, радиоларит, мана, обсидиан, базальт, кварцит зэрэг криптокристалл материалаар лотот редукц гэж нэрлэдэг процессоор хийдэг. Ангижруулсан чулуун зэвсгийг цөмөөс (цөм) чулуун ширхэгийг цохих явдал юм. Хэрэв бууруулах стратегийн зорилго нь ширхэглэл үүсгэх юм бол ашиглахад хэтэрхий жижиг болсны дараа үлдэгдэл чулуун цөмийг хаяж болно. Гэсэн хэдий ч зарим стратегид цахиурчин цөмийг барзгар нэг нүүртэй эсвэл хоёр нүүртэй хэлбэртэй болгож багасгадаг бөгөөд энэ нь зөөлөн алхаар хальслах арга эсвэл ирмэгийг дарах замаар багасгадаг.

## Эшлэл
Ангилал:Багаж
Соёлын эргэлт

Соёлын эргэлт

Соёлын эргэлт нь 1970-аад оны эхээр хүмүүнлэгийн болон нийгмийн шинжлэх ухааны эрдэмтдийн дунд өрнөж буй хөдөлгөөн бөгөөд соёлыг орчин үеийн мэтгэлцээний анхаарлын төвд оруулах; Энэ нь мөн позитивист танин мэдэхүйн үзэл баримтлалаас татгалзаж, утга санаа руу чиглэсэн өөрчлөлтийг тодорхойлдог. Соёлын эргэлтийг 2005 онд Линетт Спилман, Марк Д.Жэйкобс нар "Сүүлийн үеийн хүмүүнлэг, нийгмийн шинжлэх ухаанд хамгийн нөлөө бүхий чиг хандлагуудын  нэг" гэж тодорхойлсон байдаг. Соёлын эргэлт нь нийгмийн шинжлэх ухааны захын салбаруудаас, ялангуяа постструктурализм, соёл судлал, утга зохиолын шүүмжлэл, хэл шинжлэлийн шинжилгээний янз бүрийн хэлбэрийг хамарсан өргөн хүрээтэй онолын шинэ түлхэц болсон гэж нэгэн нэрт түүх судлаач үзэж байна. "Соёлын үйл явц ба утгын тогтолцооны учир шалтгааны болон нийгмийн үүсгэгч үүрэг".

Дэвсгэр

20-р зууны сүүл үеийн соёлын эргэлтийг нийгэм дэх бодит өөрчлөлт эсвэл академийн аналитик өөрчлөлт гэж  тайлбарладаг . Эхнийх нь хөгжингүй нийгэмд соёл илүү чухал үүрэг гүйцэтгэдэг гэж үздэг бөгөөд энэ нь хүмүүс "боловсрол, ёс суртахууны өсөлт, нийгмийн шүүмжлэл, өөрчлөлтөд урлаг, соёлын ач холбогдлыг онцолж буй" түүхэн эрин үе болох постмодернитын тухай ойлголттой нийцдэг. Сүүлийнх нь соёлын тухай ойлголт, холбогдох утга, танин мэдэхүй, нөлөөлөл, бэлгэдлийн тухай ойлголтыг арга зүй, онолын анхаарлын төвд байрлуулахын тулд эрдэм шинжилгээний хүрээний хөдөлгөөн юм. Зарим хүмүүс аналитик шилжилт нь үндсэн шилжилтийн дотоод шинж чанартай гэж маргаж байна.
Ойн аж ахуй

ад зүсэгдсэн модыг овоолж буй Timberjack дугуйт комбайн]]

**Ойн аж ахуй** нь хүний ​​болон байгаль орчны ашиг тусын тулд ой, модорхог газрыг бий болгох, удирдах, тарих, ашиглах, хамгаалах, засах шинжлэх ухаан, гар урлал юм. Ойн аж ахуйг тариалангийн талбай, байгалийн ойд явуулдаг. Ойн шинжлэх ухаан нь биологи, физик, нийгэм, улс төр, менежментийн шинжлэх ухаанд хамаарах элементүүдтэй. Ойн менежмент нь амьдрах орчныг бий болгох, өөрчлөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд экосистемийн үйлчилгээ үзүүлэхэд нөлөөлдөг.

Орчин үеийн ойн аж ахуй нь ерөнхийдөө мод, түлшний мод, зэрлэг ан амьтдын амьдрах орчин, байгалийн усны чанарын менежмент, амралт зугаалга,байгаль болон олон нийтийг хамгаалах, хөдөлмөр эрхлэлт, гоо зүйн үзэмж сайтай байгалийн үзэсгэлэнгээр хангах зэрэг олон төрлийн менежмент гэж нэрлэгддэг өргөн хүрээний асуудлыг хамардаг,биологийн олон янз байдлын менежмент, усны сав газрын менежмент, элэгдлийн хяналт, ойг агаар мандлын нүүрстөрөгчийн давхар ислийн "живэгч" болгон хамгаалдаг.

## Мөн үзэх 
* Агро ойн аж ахуй
* Ойгүйжэлт

## Гадаад холбоос
*www.silvology.com

Ангилал:Дендрологи
Хорт бодис

нь хамгийн алдартай хортой мөөг юм.]]

**Хорт бодис** нь амьд эс эсвэл организмын бодисын солилцооны үйл ажиллагааны улмаас үүсдэг байгалийн хор юм. Тэд ялангуяа уургаар ихэвчлэн хос навчаар илэрдэг. Энэ нэр томъёог анх органик химич Людвиг Бригер (1849-1919) ашигласан.

Хорт бодис нь жижиг молекул, пептид, эсвэл уургаар өвчний учир шалтгаанаар холбогдох эсвэл өөртөө шингээж биеийн эдүүдээр биологийн макромолекулууд болох энзим эсвэл хүлээн авах эс болох чадвартай. Тэдгээр нь хордуулах чанараараа ихээхэн ялгаатай бөгөөд ихэвчлэн бага зэргийн (зөгийнд хатгуулахаас эхлээд) маш бага тунгаар (ботулинум токсин гэх мэт) үхэлд хүргэж болзошгүй.

## Нэр томьёо
Хортой бодисууд ихэвчлэн бусад биологийн гарал үүсэлтэй хатуу суурьтай бодисуудаас ялгагддаг.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос

*
Ангилал:Химийн экологи