open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бүүтинг

Үйлдлийн систем нь боловсруулагдсаны дараа техник хангамжийг ашиглахад боломжтой байхаар хийгдэх хэрэгтэй. Гэвч техник хангамж нь хэрхэн кернелийг хаана байгааг мэдэх эсвэл хэрхэн кернелийг ачаалах вэ? Кернелийг ачаалан компьютерыг асаах үйл явцыг системийн бүүтинг (booting) гэж ойлгож болно. Ихэнх компьютерийн системд кернел дэх бүүтстрап (bootstrap) програм эсвэл бүүтсртап (bootstrap) ачаалагч гэж ойлгогдох кодын жижиг хэсэг нь санах ой руу ачаалагдана. Персональ компьютер мэтийн зарим компьютерын системүүд нь илүү комплекс бүүт програм дискээс дуудах энгийн бүүтстрап ачаалагч болон  кернелийг ачаалах гэсэн хоёр алхамт процессыг ашигладаг. 

CPU(Төв процессор) хүсэлт хүлээн авах үед энэ нь асна эсвэл командын регистер нь урьдаас тогтоогдсон санах ойн байрлал руу ачаалагдаж дахин бүүтлэгдэнэ, хэрэгжилт эндээс эхлэнэ. Энэхүү байрлалд анхны бүүтстрап програм байрлана. Энэ програм нь ROM-д байрладаг учир нь RAM нь систем асах үед тодорхойгүй төлөвт байдаг. ROM илүү тохиромжтой байдаг учир нь таниулах шаардлагагүй ба компьютерийн вируст өртдөггүй. 

Гар утас, PDA (personal digital assistant) болон тоглоомын консол гэх мэт зарим системүүд бүхэлдээ ROM дээр хадгалагддаг. Үйлдлийн системийг ROM дээр хадгалах нь жижиг үйлдлийн систем болон энгийн техник хангамжуудад тохиромжтой байдаг. Энэ аргыг хэрэглэхэд ROM-н чипийг  солиход шаардагдах бүүтстрап кодыг солиход асуудал гардаг. Зарим системүүд EPROM ашиглан энэ асуудлыг шийддэг. Бүх ROM-н хэлбэрүүдийг тэдгээрийн тодорхойломжууд техник хангамж болон програм хангамжийн хооронд багтдаг тул өөрөөр (фирмвэйр)firmware гэдэг. Фирмвэйрийн асуудал нь ерөнхийдөө гүйцэтгэх код нь RAM дээрх гүйцэтгэх кодоос удаан байдаг. Зарим системүүд фирмвэйр дээрээ үйлдлийн системээ хадгалж хурдан ажиллуулахын тулд RAM руугаа хуулдаг.

Ангилал:Үйлдлийн системийн бүрэлдэхүүн
Хыниэнь муж

**Хыниэнь** (вьетнамаар Tỉnh Hưng Yên, хятадаар 興安省 - шинг-анг-шэнг → «хянган») — Вьетнам улсын муж (динь). 926.0 км² нутагт нь 2011 онд 1,150,400 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 9 тойрог (хюэнь)-нд хуваагддаг.

## Зураг

File:Lễ hội1.jpg
File:Khoai Chau memorial.JPG
File:Cầu Yên Lệnh.JPG

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Хыниэнь мужийн засгийн газрын цахим газар

Ангилал:Вьетнамын муж
Хай Зыонг муж

'''''' («далайн эрэг»,  вьетнамаар Tỉnh Hải Dương -дэн-хай-зыон, тинх-хаи-зыонг, оросоор провинция Хайзыонг, хятадаар 海陽省 - хай-янг-шэнг, солонгосоор 하이즈엉 - хайзыон) — Вьетнам улсын муж (дэн). 1656.0 км² газар нутагт нь 2011 онд 1,718,900 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 11 сум (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

File:Một góc TX.Chí Linh.JPG
File:Hải Dương2.jpg
File:Trung tâm thương mại thành phố Hải Dương.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* 
* Хай Зыон мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын хуучин муж
Нам Динь муж

'''''' («төвшин өмнөд», вьетнамаар Tỉnh Nam Định - дэн-наам-дэн, тинх-намдинх, оросоор провинция Намдинь, хятадаар 南定省 - нан-динг-шэнг, солонгосоор 남딘성 - намдинь-сон) — Вьетнам улсын муж (дэн). 1651.4 км² нутагт нь 2011 онд 1,833,500 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 9 тойрог (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

File:Phủ Giầy, Nam Định.jpg
File:Nam Dinh traditional food products.JPG
File:Hồng River under Tân Đệ Bridge.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Наам Дэн мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын муж
Нин Бин муж

'''''' («төвшин амгалан», вьетнамаар Tỉnh Ninh Bình - дэн-нэнбэн, тинх-нинхбинх, хятадаар 寧平省 - нинг-пинг-шэнг) — Вьетнам улсын муж (дэн). 1390.3 км² нутагт нь 2011 онд 906,900 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 1 балгас (ти), 6 тойрог (хюэнь)-нд хуваагддаг.

## Зураг

Зураг:Cầu Đoan Vỹ bắc qua sông Đáy, Ninh Bình-Hà Nam.JPG
Зураг:Hoa Lu landscape.jpg
Зураг:Ninh binh 556.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Нин Бин мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын муж
Процессийн төлөв

**Процессийн төлөв** гэдэг нь тухайн агшинд /тухайн машин циклд/ юуг хадгалж, дамжуулж, хувиргаж байгааг илтгэнэ. 

Процесс нь анхныхаа төлөвт байхдаа ямар нэгэн үйл ажиллагаа гүйцэтгэдэггүй байна.  Анхны төлвийн дараагаас процесс ажиллаж эхэлнэ.  Дараа нь тасалдал буюу түр ажиллахгүй гэсэн төлөвт шилжинэ. Ажиллаж байгаад тасалдалд орно гэдэг нь өөр нэг процесс давуу эрхтэйгээр ажиллах гэж байгаа гэсэн үг юм. Аль нэг давуу эрхтэй процесс нь түрүүлж биелэгдэх замаар төв процессорын байгууламж буюу CPU хуваан ашигладаг.  Жишээ нь: Та өөрийн компьютер дээр дуу сонсож байлаа гэхэд дуу зогсоохдоо MOUSE ашиглаад зогсооход MOUSE давуу эрхтэйгээр тасалдал бий болгон өөрийн даалгаврыг биелүүлсэн гэсэн үг.

1.	Шинэ процесс – Шинээр процесс үүсэх, бий болох

2.	Бэлэн эсэх – Хүлээлтээс буцаад ажилд орох

3.	Хүлээлт – Процесс заавал биелэгдэх зарим нэгэн үйл явдлыг хүлээх/Оролт гаралтын болон үйл ажиллагааны биелэлт мөн хүлээн авагчын сигнал/

4.	Ажиллаж байгаа – Зааварчилгаа биелэгдсэн 

5.	Дууссан – Тэр процесс биелэгдээд дууссан

Дараалалд байгаа процессороос яг аль нь сонгон ажлуулбал зохистой вэ гэдэгийг диспетчер процесс шийднэ.

## Ашигласан материал 
* http://www.amazon.com/Operating-System-Concepts-Seventh-Edition/dp/0471694665/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1363242726&sr=8-1&keywords=operating+system+concepts+7th

Ангилал:Үйлдлийн систем
Тхай Бин муж

'''''' («амар тайван», вьетнамаар Tỉnh Thái Bình - дэн-таая-бэн, тинх-таибинх, оросоор провинция Тхайбинь, хятадаар 太平省 - тай-пинг-шэнг, солонгосоор 타이빈성 - тайбинь-сон) — Вьетнам улсын муж (дэн). 1570.0 км² газар нутагт нь 2011 онд 1,786,000 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 7 тойрог (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

File:Ảnh tập trung trường Chuyên Thái Bình.jpg
File:Cây đa Đông Đống.jpg
File:Cua song Bach Dang.JPG

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Тхай Бин мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын хуучин муж
Вин Фүк муж

'''''' («зол жаргал», вьетнамаар Tỉnh Vĩnh Phúc - дэн-вэн-фүк, тинх-винх-пхүк, оросоор провинция Виньфук, хятадаар 永福省 - юнг-фү-шэнг,  солонгосоор 빈푹성 - пиньбүк-сон) — Вьетнам улсын аймаг (дэн). 1236.5 км² нутагт нь 2011 онд 1,014,600 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 1 балгас (ти), 7 сум (хюэнь)-нд хуваагддаг.

## Зураг

File:Dinh tho tang 7.jpg
File:Choi trau Hai Luu.jpg
File:Khu du lịch Tam Đảo.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Вин Фүк мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын хуучин муж
Бак Зян муж

thumb|Вьетнам орон дахь Бак Зян муж
'''''' («мөрний умард», вьетнамаар Tỉnh Bắc Giang - дэн-бак-жяан, тинх-бак-жианг, оросоор провинция Бакзянг, хятадаар 北江省 - бэй-жианг-шэнг, солонгосоор 박장성 - пакжан-сон) — Вьетнам улсын муж (динь). 3844.0 км² нутагт нь 2011 онд 1,574,300 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 9 тойрог (хюэнь)-нд хуваагддаг.

## Зураг

File:HiepHoa Tuong.JPG
File:Song Cau Làng Vân.jpg
File:Bắc Giang4.jpg

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Бак Зян мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын хуучин муж
Компьютерын дагалдах төхөөрөмж

**Компьютерын дагалдах төхөөрөмж** буюу **Peripheral** нь компьютерт холбогддог хэрнээ зайлшгүй байх ёстой биш төхөөрөмжийг хэлнэ. Компьютерын боломжийг нэмэгдүүлдэг ч цөм архитектурийн хэсэг биш.

Гурван төрөлтэй:
*Оролтын төхөөрөмж гэдэг нь боловсруулах төхөөрөмжид ямарваа нэгэн өгөгдлийг оруулах үйлдэл хийдэг төхөөрөмж юм.
*Гаралтын төхөөрөмж гэдэг бол таны оруулсан өгөгдлийг дүрс,дуу авиа,текст хэлбэрээр таньд хүргэх үйлдэл хийдэг төхөөрөмж юм.
*Санах ойн төхөөрөмж
      
## Төхөөрөмжүүд
*Оролтын төхөөрөмж
**Компьютерын хулгана
**Компьютерын гар
**График таблет
**Touchscreen
**Баркод уншигч
**Сканнер
**Веб камер
**Микрофон
      
*Гаралтын төхөөрөмж
**Компьютерын дэлгэц
**Чанга яригч
**Хэвлэгч

*Санах ойн төхөөрөмж
**Floppy disk drive
**Flash drive
**Disk drive
**Ухаалаг гар утас эсвэл таблетын санах ойн интерфэйс
**CD/DVD drive

*Оролт гаралт
**Модем
**Сүлжээний карт (NIC)

Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Бак Кан муж

thumb|Вьетнам орон дахь Бак Кан муж
'''''' («умард Гайн», вьетнамаар Tỉnh Bắc Kạn - дэн-бак-гайн, тинх-бак-кан, оросоор провинция Баккан, хятадаар 北𣴓省 - бэй-жиан-шэнг, солонгосоор 박깐성 - пак-ккань-сон) — Вьетнам улсын аймаг (динь). 4859.4 км² газар нутагт нь 2011 онд 298,700 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 балгас (ти), 7 тойрог (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

File:Ba Be Lake 2.jpg
File:Seeding.jpg
File:Puong Cave.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Бак Кан мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын хуучин муж
Гау Бан муж

'''''' («өндөрлөг газар», вьетнамаар Tỉnh Cao Bằng - дэн-гау-бан, тинх-као-банг, хятадаар 高平省 - гао-пинг-шэнг) — Вьетнам улсын аймаг (динь). 6707.9 км² газар нутагт нь 2011 онд 515,000 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 балгас (ти), 12 сум (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

File:Thác Bản Giốc.jpg
File:Chocaobang.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Гау Бан мужийн засгийн газрын цахим газар

Ангилал:Вьетнамын муж
Ха Зянг муж

'''''' («гол мөрөн», вьетнамаар Tỉnh Hà Giang - дэн-хай-жяан, тинх-ха-жианг, оросоор провинция Хазянг, хятадаар 河楊省 - хэ-жианг-шэнг, солонгосоор 박장성 - хажан-сон) — Вьетнам улсын муж (динь). 7914.9  км² газар нутагт нь 2011 онд 746,300 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 10 тойрог (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

File:Ha Giang Vietnam.JPG
File:Chợ tình Khau Vai.jpg
File:Quanba.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Ха Зянг мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын хуучин муж
Лан Сонь муж

**Лан Со́нь** (вьетнамаар Tỉnh Lạng Sơn, хятадаар 北𣴓省 - лианг-шанг-шэнг) — Вьетнам улсын аймаг (динь). 8320.8 км² газар нутагт нь 2011 онд 741,200 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 10 тойрог (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

File:Lạng Sơn1.jpg
File:Lang Son1.jpg
File:Chợ Tân Thanh.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Лан Сонь мужийн засгийн газрын цахим газар

Ангилал:Вьетнамын муж
.ml

**.ml** — Цахим сүлжээнд Мали улсыг илтгэх латин үсгийн домэйн нэр.

Ангилал:Улс орны домэйн нэрс
NVRAM

**NVRAM (Non-Volatile Random Access Memory)** нь компьютерийг унтраасан ч мэдээллээ хадгалж байдаг. Энэ санах ойн нэг төрөл нь SRAM бөгөөд тусгай зориулалтын зайгаар тэжээгддэг. Нөгөө нэг төрөл нь EEPROM санах ой ба NVRAM нь SRAM, EEPROM микросхемийн хослолоос бүрддэг. Персонал компьютер ажиллаж байх үед мэдээллийг хаана хадгалах эсвэл хааш нь шилжүүлэхзэргийг RAM буюу шуурхай санах ой зохицуулж байдаг. SRAM , DRAM гэж ангилдаг.
**SRAM (Static Random Access Memory)** нь ердийн DRAM-с илүү хурдан, найдвартай ажиллагаатай санах ой. **Dynamic RAM (DRAM)** нь санах ой доторхоо үргэлж сэргээдэг бол SRAM нь ингэх шаардлагагүй учраас энэ ойлголтоос Static гэдэг нэр үүссэн. Санах ой руу хандах хугацаа нь DRAM-ынх 60 наносекунд байдаг бол SRAM-ынх 10 наносекунд . NVRAM (Non-Volatile Random Access Memory) нь компьютерийг унтраасан ч мэдээллээ хадгалж байдаг. Энэ санах ойн нэг төрөл нь SRAM бөгөөд тусгай зориулалтын зайгаар тэжээгддэг. Нөгөө нэг төрөл нь EEPROM санах ой ба NVRAM нь SRAM, EEPROM микросхемийн хослолоос бүрддэг

NVRAM-н нэг том жишээ бол өнөөдрийн бидний хэрэглэж буй Flash юм. Зарим сул талууд гэвэл Flash санах ой нь хэрэгцээнээс хамаарч олон багцуудыг хамааруулдаг учраас олон компьютерууд автомаар хаяглаж чаддаг, бас бусадтайн харьцуулбал ажиллах хугацаа хязгаарлагдмал. Иймээс бичих-арилгах цикл ч бас тоотой.
Өөр нэг сул тал бол RAM –с шилжихдээ хаяглалтыг буруу,давхацсан,алдаатай өгөх зэрэг алдаанаас урьдчилан сэргийлэх боломжгүй юм.

Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Куан Нинь муж

'''''' («төвширч буй», вьетнамаар Tỉnh Quảng Ninh - дэн-гуан-нэн, тинх-куанг-нинх, хятадаар 廣寧省 - гуан-нин-шэн) — Вьетнам улсын муж (дэн). 6102.4 км² нутагт нь 2011 онд 1,163,700 хүн байсан. Дотроо 4 хот (тань),  1 балгас (ти), 9 тойрог (хюэнь)-нд хуваагддаг.

## Зураг

File:Một số trái cây Việt Nam.jpg
File:Thành phố Móng Cái.jpg
File:Tp. Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh, Việt Nam.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Куан Нинь мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын муж
Фү Тоо муж

'''''' («баян мөнх», вьетнамаар Tỉnh Phú Thọ - дэн-фү-тоо, тинх-пхү-тхо, хятадаар 富壽省 - фү-шоу-шэнг) — Вьетнам улсын муж (дэн). 3533.4 км² газар нутагт нь 2011 онд 1,326,000 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 1 балгас (ти), 11 тойрог (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

File:AoChau4 TraiGiam.JPG
File:Viet tri cua toi.jpg
File:Đền Hùng.JPG

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Фү Тоо мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын муж
Ширээний компьютер

**Ширээний компьютер** буюу **Desktop** нь хувь хэрэглэгчид зориулсан суурин компьютер юм. 

Компьютер нь маш олон дүрс, хэлбэрээр байдаг. Орчин үеийн компьютертой төстэй төхөөрөмжүүд нь 20-р зууны дунд үед (1940 - 1941 оны үе) гарсан боловч компьютер гэдэг ухагдахуун ба компьютертой төстэй машинууд урьд нь байсан. Анхны цахилгаан компьютерууд нь бүтэн өрөөг дүүргэхээр хэмжээтэй байсан ба энэ нь хэдэн зуун персонал компьютерын иддэг хүчээр ажилладаг байжээ.[1] Орчин үеийн компьютерууд нь өмнөх үеийнхтэй харьцуулахад маш жижиг төхөөрөмжүүдтэй ба үүнээс сая, тэрбум дахин илүү хүчин чадалтай. Үүний гол шалтгаан нь гэвэл электроникийн хагас дамжуулагч элемент болох транзистор гарч ирсэнтэй холбоотой юм. Транзистор нь өсгөх болон түлхүүрийн горимд ажилдаг ба компьютерийг бүтээхэд транзисторууд нь түлхүүрийн горимд ажилдаг. Ингэснээр аврага том хэмжээтэй компьютерийн хэмжээ багсаж жижиг хэмжээний компьютер маш ихээр бий болсон. Үүний нэг нь ширээний компьютер юм.

## Хэрэглээ 
Ширээний компьютерууд бий болсоноор гагцхүү албан байгууллага бус хувь хүн хэрэглэдэг болж түүн дээрээ олон тооны хэрэглээний програмуудыг ашиглаж өөрт тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэж чадхаар болсон. Ширээний компьютерийг одоогийн байдлаар айл өрх, албан байгууллагийн ширээ болгон дээр суурилагдасан ба хүн болгоны боловсруулахыг хүссэн өгөгдөлийг шиидвэрлэж өгч байна. Үүний жишээ бол жирийн нэгэн иргэн өөрийн компьютер дээрээс интернетийн сүлжээгээр хандалт хийн өөрт хэрэгцээтэй мэдээллийг цуглуулах, бусадтай харилцах зэрэг боломжуудыг авч болж байна. Түүнчлэн компьютерууд дээр сонирхол төрүүлэм олон зүйлсийг хувь хэрэглэгч хэрэглэж болдог.
Ширээний компьютерын үндсэн бүтэц нь :
*Компьютерийн дэлгэц
*Компьютерийн гар
*Компьютерийн хулгана
*Төв процессор

## Эшлэл 
**Operating System Concepts Seventh Edition*

Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Тай Нгуен муж

**Тайнюэнь** (вьетнамаар Tỉnh Thái Nguyên, хятадаар 太原省 - тай-юан-шэнг) — Вьетнам улсын муж (динь). 3531.7 км² газар нутагт нь 2011 онд 1,139,400 хүн байсан. Дотроо 1 хот (тань),  1 балгас (ти), 7 тойрог (хюэнь)-нд хуваагддаг.

## Зураг

File:Cong River.jpg
File:Tam Dao mountain range.jpg
File:Nuicoc-lake-buddha&tourboats.JPG

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Тай Нгуен мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын муж
Туэньгуан муж

**Туэньгуан** (вьетнамаар Tỉnh Tuyên Quang, хятадаар 太原省 - шуан-гуанг-шэнг) — Вьетнам улсын муж (динь). 5,867.3 км² газар нутагт нь 2011 онд 730,800 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 балгас (ти), 7 тойрог (хюэнь)-нд хуваагддаг.

## Зураг

File:Chiem Hoa.jpg
File:Na Hang Dam.jpg
File:Pho cao 2.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Туэньгуан мужийн засгийн газрын цахим газар

Ангилал:Вьетнамын муж
Ухаалаг зурагт

**Ухаалаг зурагт** нь Интернет, Веб 2.0 технологиудтай, компьютер зурагт хоёрыг нэгтгэж өгсөн төхөөрөмж юм. Интернет, веб програм, хэрэглээний програм хангамжийг сүүлийн үеийн *ухаалаг утсууд* шингээж өгсөн байдагтай адил дээр шинж чанарыг агуулснаар нь *ухаалаг зурагт* гэж нэрлэжээ.

Мөн Дуу, дүрс тоглуулагч, зочид буудлын зурагтын систем, видео тоглоомын компьютеруудаас гадна өөр олон төхөөрөмжүүдтэй холбогдож болдог. Хэрэглэгч Веб, кабелийн суваг, хиймэл дагуулын суваг, хадгалах төхөөрөмжөөс бичлэг, кино, зураг, дуу гэх мэт өгөгдлүүдийг хайх боломжтой.
 
## Эхлэл 
1994 онд анхны патентыг авч байж. "Ухаантай" зурагт нь тоон болон аналог сүлжээнд өгөгдөл боловсруулах системтэй холбогдсон байдаг. Сүлжээнд холбогдохоос гадна шаардлагатай програмуудаа шууд татдаг байв.

## Тодорхойлолт 
*Ухаалаг зурагт* нь Интернеттэй холбогдсон юм уу нарийн тооцоолол хийх чадамжтай төхөөрөмжийг хэлнэ. Мөн гар утастай холбогддог байж болно. Ухаалаг зурагтад хэрэглэгч програм, нэмэлтүүдийг суулгаж ажиллуулж болдог. 

## Төстэй холбоосууд 
* Интерактив зурагт
Ангилал:Телевизийн техник
Йенбай муж

**Йен Бай** (вьетнамаар Tỉnh Yên Bái, оросоор провинция Йенбай, хятадаар 安沛省 - ан-пэй-шэнг) — Вьетнам улсын муж (динь). 6886.3 км² газар нутагт нь 2011 онд 758,600 хүн байсан. Дотроо 1 хот (тань), 1 балгас (ти), 7 тойрог (хюэнь)-нд хуваагддаг.

## Зураг

File:Mu Cang Chai.jpg
File:Khau Phạ.jpg
File:Lục Yên2.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Йен Бай мужийн засгийн газрын цахим газар


Ангилал:Вьетнамын хуучин муж
Лао Кай муж

'''''' («Лао Кай», вьетнамаар Tỉnh Lào Cai - дэн-лау-гаая, тинх-лао-каи, хятадаар 老街省 - лао-жиэ-шэнг) — Вьетнам улсын муж (дэн). 6383.9 км² газар нутагт нь 2011 онд 637,500 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 8 тойрог (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

File:Fansipan-vietnam.jpg
File:Sapa3.jpg
File:Sapa tracks 2.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Лао Кай мужийн засгийн газрын цахим газар

Ангилал:Вьетнамын муж
Best Scandal

**BEST★SCANDAL** нь СКАНДАЛ хамтлагийн анхны студийн цомог юм. 3-н төрлийн хувилбартай худалдаанд гаржээ: CD+DVD, CD, CD+Photobook. Photobook-г нь SCANDAL by SCANDAL нэрлэх ба 284 хуудастай СКАНДАЛ-ынхны өөрсдийнх нь зурагнуудаас бүрдэнэ. Тус цомог нь 21 долоо хоногийн турш Орикон чарт-н 5т бичигдсэн.

### CD Трак лист 
# **SCANDAL BABY**
# **Шоожо S (少女S)**
# **DOLL**
# **Кои Моёо (恋模様)**
# **Юмэмирү Цүбаса (夢見るつばさ)**
# **Аната га Маварү (アナタガマワル)**
# **Спэйс Рэйнжер (スペースレンジャー)**
# **Ring! Ring! Ring!**
# **Мабороши Наит (マボロシナイト)**
# **Кими то Ёорү то Намида (キミと夜と涙)**
# **Хитоцү Дакэ (ひとつだけ)**
# **SAKURA Гүүдбай (SAKURAグッバイ)**
# **Кагэро -албум микс- (カゲロウ)**

### DVD Трак лист 
# **Спэйс Рэйнжер (スペースレンジャー) (Дууны клип)**
# **Кои Моёо (恋模様) (Дууны клип)**
# **DOLL (Дууны клип)**
# **SAKURA Гүүдбай (SAKURAグッバイ) (Дууны клип)**
# **Шоожо S (少女S) (Дууны клип)**
# **BEAUTeen!! (Дууны клип)**
# **Юмэмирү Цүбаса (夢見るつばさ) (Дууны клип)**
# **S.L. Magic (デビュー直前！〈アメリカ-フランス-香港〉密着ドッキリ丸秘報告-S.L Magic編) (Фре-дебют! Америк-Франц-Хонг Конгод хийсэн бичлэг)**
# **Кои но Кажицү (デビュー直前！〈アメリカ-フランス-香港〉密着ドッキリ丸秘報告-恋の果実編) (Фре-дебют! Америк-Франц-Хонг Конгод хийсэн бичлэг)**
# **Шоожо S (少女Sビデオクリップメイキング映像) (Дууны клип хийх явц)**
# **Юмэмирү Цүбаса (夢見るつばさビデオクリップメイキング映像) (Дууны клип хийх явц)**

Ангилал:Скандал
Ангилал:2009 оны цомог
Өгөршил

Дэлхийн гадаргын уулын чулуулаг, эрдсүүд эвдрэн бутрах, химийн урвалд орж өөр өөр найрлагатай болж байдаг үзэгдлийг **өгөршил** гэнэ.

Өгөршил нь зонхилж буй хүчин зүйлээсээ хамаарч:
# Физик
# Химиийн
# Органик
# Уур амьсгалын
#

Уулын чулуулаг, эрдсийн химийн найрлага өөрчлөгдөхгүй боловч том, жижиг янз бүрийн хэсгүүдэд бутрахыг *физик өгөршил* гэнэ.

Уулын чулуулаг, эрдэс хувиран химийн найрлага нь өөрчлөгдөхийг *химийн өгөршил* гэнэ. 

Амьтан, ургамал, элдэв бактерийн амьдрах үйл ажиллагааны явцад уулын чулуулаг задарч бутрах, түүний химийн найрлага өөрчлөгдөх үзэгдлийг *органик өгөршил*  болно.

Бороо тунадас байгалийн хүчин зүйлс явагдах үйл явцыг уур амьсгалын (физик

)өгөршил юм.

## Өгөршлийн нөлөөгөөр газрын гадарга өөрчлөгдөх 
Өгөршлийн нөлөөгөөр газрын гадаргын томоохон хотгор гүдгэрүүд эвдэрч элэгдэн тэгширч хотгор гүдгэрийн өндөр намын зөрүү багасч гадаргуу тэгширэн жигдэрдэг байна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Геоморфологи

Ангилал:Хөрс судлал
Usability

**Usability** буюу **ease of use** нь аливаа нэг зүйлийг хийхэд хялбар болгох үүднээс хүн төрөлхтөн бүтээгдсэн обьект юм. Энэ обьект нь хэрэглээний программууд болон веб сайт, ном, хэрэгслүүд эсвэл процессорд хэрэглэгддэг. Ease of use гэдэг нэр томьёо нь анх хэрхэн үүсэж эхэлсэн бэ гэвэл ихэнх компьютер хэрэглэгчид зөвхөн дэлгэцийн урд сууж, keyboard, mouse л ашиглаж системийг ашигладаг. Гол зорилго нь тоглох юм уу эсвэл ажил хэргээ л амжуулдаг. Ийм төрлийн шалтгаануудаас үйлдлийн систем нь хэрэглэхэд хялбараар (ease of use) зохиогддог. Хүмүүст хэрхэн яаж харагдах, хялбар ойлгомжтой ашиглагдах нь чухал болохоос цаана нь ямар үйл ажиллагаа явагдаж байгаа нь тийм ч чухал биш. Хэрэглэгчдэд техник хангамж болон программ хангамжийн хүчин чадал хичнээн их байх нь чухал ч гэсэн, хэрэглэгчдэд үүнээс илүү хэрхэн ашиглагдаж байгаа, хүмүүсийн энгийн компьютер ашиглах мэдлэгт хэрхэн зохицож байгаа нь чухал юм.

Одоогийн байдлаар дэлхий дээр ашиглагдаж буй бүх компьютеруудын дийлэнх буюу 85% нь Windows үйлдлийн системийг хэрэглэдэг гэсэн судалгаа байна. Windows үйлдлийн системийн давуу тал нь: Microsoft Windows-ийн бусад үйлдлийн системээс ялгарах хамгийн чухал давуу тал нь түүнийг “Хэрэглэхэд хялбар” байдал нь юм. Түүнийг ашиглахад ямар нэгэн системийн нарийн мэдлэг шаарддаггүй. Бусад техник төхөөрөмжүүдтэй хамгийн сайн зохицох чадвартай. Өөрөөр хэлбэл ямар ч төхөөрөмжийн Виндоус орчны програм нь хялбархан олддог. Одоогийн байдлаар программистуудын гаргасан программ хангамжийн диилэнх хэсэг нь мөн л Виндоус үйлдлийн системд зориулагдсан байдаг. Энэ нь Виндоус-ийг ашиглавал илүү өргөн хүрээтэй ажиллаж чадна гэсэн үг юм. Бусад үйлдлийн системтэй харьцуулбал маш хямд, системийн нийт хэмжээ нь харьцангуй бага, жил болгон сайжруулагдсан хувилбар нь гарч байдаг.

## Эх сурвалж
**Operating System Concepts, 7th Edition*
*http://unuruumr.blogspot.com/


Ангилал:Эргономик
Хүү процесс

Үйлдлийн системийн процесс нь янз бүрийн шинэ процесс үүсгэх боломжтой ба тухайн үүсгэж буй процессийн(эцэг процесс) системээр явагдаж буй үйл явцын турш дуудагдаж ажилладаг. Үүсгэж буй процессийг эцэг процесс гэх ба шинээр үүссэн процессийг **хүү процесс** гэнэ. **Хүү процесс** бүр өөр шинэ процессийг үүсгэх боломжтой ба нийтэд нь үүнийг процессийн мод гэнэ. Ихэнх үйлдлийн системүүдэд(UNIX болон windows төрлийн үйлдлийн систем) зөвхөн процесс ялгагчийн дагуу процессуудыг ялгаж салгадаг. Нэмж хэлэхэд эцэг процессоос **хүү процесс** руу өгөгдөл дамжуулахад янз бүрийн физик болон логик нөөцүүд бий болдог. 
**Хүү процесс** нь дараах 2 шинжтэй.
1.	**Хүү процесс** нь ерөнхийдөө эцэг процессийн хуулбар.(энэ нь эцэг процессийн програм болон өгөгдлийг өөртөө агуулна)
2.	**Хүү процесс** нь эцэг процессийг бодвол шинэ програм болон өгөгдөлтэй.

Ангилал:Процесс (мэдээлэл зүй)
Тархмал систем

**Тархмал систем** (Distributed System) бол бие даасан зүйлүүдийн цогц ба олон төрлийн компьютерын систем нь сүлжээнд холбогдсон хэрэглэгчдийг хангах мөн өөр нөөцүүдийн системийг дэмжих боломжтой.  Хуваасан нөөцүүд нь тооцооллын хурдыг нэмэгдүүлж , үйл ажиллагаа, өгөгдлийг найдвартай  сайн дамжуулах  боломжийг олгодог. 


Ангилал:Компьютерын сүлжээнүүд
Портал (информатик)

**Портал** - Тооцооллын  хүрээлэн бүй орчинд хамгийн түгээмэл, олон чиг хандлагатай хангамж юм. Үндэсний тооцоолол нь сүлжээний технологийг (WEB technologies) хил хязгаарыг тэлж өгдөг. Компаниуд  дотоод серверүүдээ гол замаар (portals) үндэслэн байгуулж тэдгээрийнхээ сүлжээг хялбар аргаар хангадаг.

Вэб портал буюу холбоос хуудсууд нь www дахь мэдээллүүдэд хандах боломжтой функц бүхий вэб сайт юм. Портал нь олон төрлийн системүүдийг нэгтгэн, тэндээс мэдээллүүдийг төрлөөр нь ангилан шүүн үзүүлдэг. Стандарт хайлтын хэрэгслээс онцлогтой нь вэб портал нь имэйл, мэдээ мэдээлэл, энтэртайнмент, өгөгдлийн сан хувьцааны үнэ зэрэг бусад үйлчилгээтэй байж болно. Дэлхий дахинд хамгийн ихээр танигдсан порталууд бол AOL, Excite, iGoogle, MSN, Netvibes, Yahoo юм.

Портал нь хэвтээ ба босоо гэсэн ангилалтай байдаг. Босоо гэдэг нь олон талбарыг, ухагдахууныг хамарсан байдаг бол хэвтээ портал нь дан ганц үйл ажиллагааны талбарт чиглэсэн байдаг. Босоо порталыг хэд хэдэн компаниуд ижил эдийн засгийн секторт эсвэл ижил төрлийн үйлдвэрлэгч, дистрибьютортай байхад платформ болон ашигладаг. Вортал буюу хэвтээ портал нь тусгай дэлгүүр, үйлдвэрлэл, тодорхой сонирхолд чиглэсэн мэдээллүүд дээр тусгайлчлан анхаардаг.

Портал системийн онцлогууд:

•	олон төрлийн мэдээллийг нэг дор байршуулах

•	хэрэглэгчдийн нийтлэг сонирхлыг мэдэх

•	өргөн цар хүрээний мэдээллээс хайлт хийх

•	онлайн сурталчилгаа түгээх

•	текст, зураг, видео гэх мэт бүх төрлийн мэдээ мэдээллийг түгээх

•	олон төрлийн мэдээлэл орох учир хэрэглэгчдийн хязгаарлалт байхгүй
 

Сүүлийн үед веб мастерууд болон программ хангамжийн компаниуд маань маш сайхан веб хуудас хийдэг болжээ. Тэр дундаас портал код ашиглаж хийдэг нь ч олширч. Энэхүү өгүүллийн зорилго нь эдгээр портал систем, түүний зүй зохистой хэрэглээ, шинээр динамик веб зохиогч хүн бүхэнд чиглүүлэлт, зааварчилгаа өгөхөд оршино. Портал систем гэж юу вэ? Энэ нь веб программчлалын хэл ашиглан, динамик байдлаар тухайн агшинд хөрвүүлэлт /компиляци/ хийгдэж веб код /html/ болон үүсэх чадвартай кодын цогц юм. Портал вебийг веб программчлалын бүх хэлдээр үүсгэх боломжтой бөгөөд ихэвчлэн ASP, PHP, DHTML, JS, CGI, PL зэрэг кодоор зохиож байна.

PHP кодоор хийгдсэн маш олон портал байдаг ба эдгээрийн хамгийн түгээмэл тархсан нь phpnuke, postnuke, mambo, 4image, phpwebsite, eZ Publish, e107, topsites, moodle байдаг бол Хэлэлцүүлгийн зорилгоор ашиглаж болох zeroboard, phpBB, phpboard, simpleboard гэх мэтийг дурдаж болох юм. ASP порталын хувьд dotnetnuke, maxwebportal, aspnuke, DUportal, storeportal, msms, freeportal зэргийг дурдаж болно. ASP нь Active server page гэсэн үгний товчлол бөгөөд ихэвчлэн Виндовс сервер, түүний IIS сервер болон msSQL, багавтар санд msAccess заримдаа энгийн текст сантай хоршиж ажиллах чадвартай юм. Нууцлалын талдаа сайн байх боломжтой. Гагцхүү тохиргооноос хамаарах нь ойлгомжтой. CGI нь Common gatway interface гэсэн үгний товчлол бөгөөд прораммчлалын Perl хэлтэй зохицож ажилладаг динамик веб үүсгэгч код юм.
Ангилал:Эдийн засгийн информатик
!
Монгол киноны жагсаалт

Энэхүү жагсаалт нь **Монгол** улсад хийгдсэн болон Монгол найруулагчдын бүтээсэн киноны жагсаалт юм. 

## Мөн үзэх 
* Монголын кино
*Монголын кино уран бүтээлийн хамгаалах холбоо

## Эшлэл 
*

## Холбоос 
* Mongolian film at the Internet Movie Database
Текст интерфейс

**Текст интерфейс** (command line interface - CLI)

Command Line interface нь сонгодог (буюу уламжлалт) интерфейс бөгөөд хэрэглэгч командын хэлний тодорхой командыг бичиж өгөөд Enter дарах 

замаар командын процессортой “тулж” ажиллах хэлбэр юм. Үүний тулд хэрэглэгч нь командын хэлийг мэддэг байх шаардлагатай.

Интэрпретер комманд

Зарим үйлдлийн системүүд нь цөмдөө интерпретер коммандыг бафтаадаг. Бусад Windows XP, Unix гэx мэт програмууд интерпретер комманд ашиглаж

байx үед ажилаа xийж эсвэл xэрэглэгч өөрөө нэвтэрч орно. Системд Интерпретер коммандыг сонгоx нь интерпретерүүд нь хамгаалалтаар 

мэдэгдэсныг сонгодог Жишээ нь:Unix болон Linux системүүд нь өөр өөр xэдэн хамгаалалттай бөгөөд тэр дундаас сонгож болно.(Боурне хамгаалалт, Си хамгаалалт, Боурне давxар xамгаалалт, Крон хамгаалалт гэx мэт...) Иxэнxихамгаалалтууд адилxан өгөгдөлтөй байдаг мөн энэ нь жижигxэн

ялгаатай, үүнд xэрэглэгч өөрөө xувийн хамгаалалтаа сонгодог. Интерпретер командын гол функц нь гаргаx ба дараагын үйлдэл xийx комманд,

маш олон комманд энэ үед файл дээрээ өгдөг: шинийг xийx, устгаx, пист, принт, xуулаx, биелүүлэx бас бусад.  MS-DOC, Unix үйлдлийн

хамгаалалтыг энэ аргаар xийж болно. Энэнд 2 ерөнxий замаар эдгээр коммандуудыг xэрэгжүүлж болно. Нэг алxам бол Интерпретер комманд нь

өөртөө үйлдлийг биелүүлэx код агуулдаг. Жишээ нь: файл устгаx комманд нь зоxистой, xэрэглэx системийг ажиллуулж Интерпретер коммандаар

кодын xэсэгт үйцээж xийж болно. Интерпретер комманд нь үйлдлийн тоогоор шийдэж өгдөг мөн  үүснээс xойш комманд болгонд өөрийн хэрэгжүүлэx

кодоор xариу өгдөг.

Сонгоx алxам юниксыг xэрэглэx, буюу үйдлийн систем xэрэгжиx коммандууд нь голдуу нэвтрүүлэx системийн программ. Энэ нь Интерпретер комманд

үүнийг ойлгож авч чадаxгүй. Xэрэглэгчийн файл санаx ойд уншиж бас биелүүлдэг. Unix комманд нь /rm file.txt/ файл устгаж xайж байгаа 

файлыг Rm гэж нэрлэнэ, санаx ойруу файл уншиж бас параметр file.txt-г биелүүлдэг. Account-н функц нь Rm комманд нь file rm дэx кодоор 

дүүргэгдэж be defined  xийнэ. Энэ замаар системд программист  proper  нэртэй шинэ file үүсгэснээр системийг xялбарчилж шинэ программ нэмж

болно. Интерпретер коммандын программ нь жижиг нэмсэн шинэ комманд нь өөрчлөгддөггүй байж болно.
Blade server

**Blade server** гэдэг нь илүү бага зай эзэлсэн мөн бага энерги ашиглахаар хийгдсэн угсармал толгой компьютер юм. Оролт, гаралтын боард болон сүлжээний боардуудыг нэг толгой компьютороор холбодог болгож байна. Энэхүү систем болон хуучин олон үйлдэлт систем хоёрын ялгаа гэвэл Blade server-ын аргаар угсарагдсан толгой компьютер нь өөрийн гэсэн тусдаа үйлдлийн системээр ажилдагт байгаа юм.

Зарим Blade серверийн хавтан нь компьютерийн төрлийн мөрүүдийн хооронд байрлана. Үндсэндээ серверүүд нь олон төрлийн бие биенээ үл хамаарах олон процессорт системээс тогтоно.

Blade server нь server blades гэгдэх олон тооны нарийн, салангад цахилгаан дугуй хавтангуудыг далдалдаг аралан бүрхэвч юм. Далбан бүр нь өөрсдийн 1 програмд зориулагдсан сервер байдаг.

Ажиллах тэжээл, хөргөлт, торон холболт, хатуу дискны холболт, серверын хоорон дахь холболт ба чиглэл нь агрегатд холбогдоно. Үүнтэй хамт Blade системд-д серверийн багц үүснэ. 

Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Алдаа илрүүлэх ба засварлах

Үйлдлийн системд сайн алдаа илрүүлэгч шаардлагатай байдаг. Алдаа нь төв процессорт болон санах ойн техник хангамжинд(санах ойн алдаа эсвэл хүчин чадал буурах г.м), оролт гаралтын төхөөрөмжүүдэд(видео бичлэг дэх ижилхэн алдаа, сүлжээн дэх холболт амжилтгүй болох, эсвэл принтерийн цаас дуусах г.м), хэрэглэгчийн програмд(арифметик үйлдлийн оронгийн халилт, зөвшөөрөлгүй санах ойн хаягруу хандах гэж оролдох, эсвэл төв процессорыг  удаан хугацаагаар ажиллуулах г.м) зэрэгт илэрнэ. Тухайн төрөл бүрийн алдаа илрэхэд үйлдлийн систем нь зөв эсэхийг шалгах ба дараалсан тохиромжтой тооцооллыг хийдэг. Алдаа засах хэрэгсэл нь хэрэглэгч болон программистын чадварыг системийг улам үр ашигтайгаар хэрэглэхийг ихээр нэмэгдүүлж өгдөг. Хэрвээ мэдээлэл дамжиж буй суваг шуугиантай бол өгөгдөл алдаатай ирнэ. Хүлээн авах талд алдаатай өгөгдөл ирэхэд илрүүлээд засварлана. Энэ нь кодын суваг дуудах механизм юм.

Ангилал:Програмын алдаа
Java virtual machine

**Java virtual machine** (товчоор **JVM**) буюу **Жава виртуал машин** нь Java Virtual Machine Specification-ы хэрэгжүүлэлт бөгөөд хөрвүүлэгдсэн жава бинар код буюу байткодыг компьютерын процессорт (техник платформ) танигдахаар дамжуулагч юм. Ингэснээр Жава дээр бичигдсэн програм нь өөр платформ дээр бичигдсэн ч дахин бичих, дахин хөрвүүлэлт шаардахгүйгээр бусад платформ дээр ажилладаг. Жава виртуал машин нь платформуудын тодорхой заавруудын урт болон бусад нөхцлийг мэддэг. Java Virtual Machine Specification нь бодит машин юм уу процессор гэхээсээ илүү абстракт ойлголт бөгөөд зааварчилгаа регистрүүдийн бүрдэл, стак, аргуудыг агуулдаг. Java програм нь бит биш байт кодуудад хөрвөн ажилладаг бөгөөд энэхүү байт кодуудыг зөвхөн Java Virtual Machine (JVM) хэмээх систем ажиллуулдаг юм. Харин JVM нь платформ болгонд зориулагдан тусдаа хийгдсэн байдаг тул таны бичсэн програм, код аль ч үйлдлийн систем, платформ дээр ажиллах болж байгаа нь түүний хамгийн өвөрмөц онцлог юм. Java-гийн байт кодууд нь  JVM агуулах ямар ч платформ дээр биелэгддэг тул Java хэлийг авсаархан (portable) хэлэнд тооцдог. Java виртуаль машин (Virtual Machine) нь байт кодыг машины хэлрүү хөрвүүлдэг. Тэгэхлээр Java Virtual Machine нь байт кодын интерпретатор (interpreter) юм. Java Virtual Machine-ын үзүүлэлт нь (abstract computer)-т зориулагдсан. Class нь аль ч Java програмаас файлыг цуглуулдаг ба Java  хөрвүүлэгч нь Java API-ийг гүйцэтгэдэг. Class-ийг ачаалсаны дараа шалгагч class нь file-ийн ажиллагаатай үгүйг Java байткодоор шалгадаг ба системд илүү ч үгүй дутуу ч үгүй оруулдаг. Үүгээр дамжуулан byte-code-ийн pointer, arithmetic үзүүлэлтийг баталгаажуулна. Энэ arithmetic үзүүлэлт нь хууль бусаар санах ойд нэвтрэхийг олгодог. Хэрэв class нь хяналтыг давбал энэ Java хөрвүүлэгч дээр ажиллана. Бас Java нь Garbage Collection үзүүлэлтээр санах ойг автоматаар зохицуулна. Обьектоос санах ойг засах үйл ажиллагаа нь дахин хэрэглэгдэхгүй бөгөөд системрүү буцах боломжгүй. Олон хайгуул нь garbage collection алгоритм дээр төвлөрөх бөгөөд энэ нь Java програмын үзүүлэлтийг програмын хэл дээр нэмэгдүүлнэ. Java Virtual Machine нь программ хангамжийг үйлдлийн системд гүйцэтгэнэ. Үүнд Windows, Linux, Mac OSX, зарим вэб хөтөчид хамаарна. Java Virtual Machine нь техник хангамжийг гүйцэтгэхдээ онцгой тусдаа бэлтгэсэн  Chip дээр Java програмыг суулгана. Хэрэв Java Virtual Machine нь программ хангамж дээр суурилагдсан бол Java хөрвүүлэгч нь byte-code-ийн үйлдлийг нэг нэгээр нь хийнэ. Хурдан програм хангамжийн техникийг just-in-time зохиогчоор хэрэглэх юм. Ийнхүү анх удаагаа Java хэлний хэрэглээний арга барил нээгдсэн. Byte-code нь үүний хэлбэрийг энгийн техникийн хэл болгон системд нэвтрүүлсэн.

## Иш үндэс 
**Operating System Concepts. 7-р хэвлэл. хуудас: 159*

## Мөн үзэх 
* Java

Ангилал:Программ хангамж
Процесс

**Процесс** ( - *урсгал*, *явц*, *ахиц*) — үйлдэлтэй холбоотой шинжлэх ухаан, технологийн маш өргөн ашиглагддаг ойлголт. Монгол хэлээр **боловсруулалт**, **үйл явц** гэх мэтээр бас орчуулдаг.

## Биологи ба сэтгэл зүй
* Процесс (анатоми)
* Биологийн процесс, амьд организмуудын бүхий л процессууд
* Сэтгэл зүйн процесс, оюун санааны функц ба процессууд

## Бизнес 
*Бизнес процесс, хэрэглэгчдэд зориулан тодорхой үйлчилгээ үзүүлэх, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх процесс.

## Компьютерийн ухаан 
*Процесс, компьютер програм
Хайнань муж

thumb|Хятад орон дахь Хайнань муж
thumb|Хайнань арал дээрээсээ
**Хайнань** **муж** (Хаинань, «тэнгисийн өмнөд», хятадаар 海南 -  - Хаянаань, монгол бичгээр *хайинан*, англиар Hainan) — БНХАУ-ын муж. 33,920 км² (28/33) газар нутагт нь 2010 онд 8,671,518 хүн (28/33) амьдарч байсан. Хүн амын 82.6%-ийг Хятад үндэстэн, 15.8%-ийг Ли ястан, 1.6%-ийг бусад ард түмэн бүрдүүлнэ. Төв нь Хайкоу хот. Дотроо Хайкоугийн 4 дүүргээс гадна өөр бас 20 нутагт хуваагддаг.

Тус муж нь ижил нэртэй Хайнань арлаас бүрдэнэ.  

## Зураг

File:Haikou skyline 6 - 2009 09 07.jpg
File:Hainan Island topographical.jpg
File:Hainan people 02.JPG

## Зүүлтийн холбоос
## Гадаад холбоос
* Хайнань мужийн засгийн явдлын сүлжээ


Ангилал:Хятадын муж
Хоа Бинь муж

'''''' («энх тайван», вьетнамаар Tỉnh Hòa Bình - дэн-хуа-бэн, тинх-хоабинх, оросоор провинция Хоабинь, хятадаар 和平省 - хэ-пинг-шэнг, солонгосоор 호아빈 - хуабинь-сон) — Вьетнам улсын муж (дэн). 4608.7 км² газар нутагт нь 2011 онд 799,800 хүн амьдарч байсан. Дотроо 1 хот (тань), 10 тойрог (хюэнь) болон хуваагддаг.

## Зураг

Зураг:Cửa xả nước.jpg
Зураг:Hầm đường bộ nhà máy thủy điện Hòa Bình.jpg
Зураг:Đánh quay dân tộc.jpg

## Зүүлтийн холбоос
## Цахим холбоос 
* Хоа Бинь мужийн засгийн газрын цахим газар

Ангилал:Фү Тоо муж
Ангилал:Вьетнамын хуучин муж
Garbage collection

Компьютерийн шинжлэх ухаанд **Хаягдал цуглуулах** буюу *Garbage collection*' гэдэг нь нэг төрлийн автомажсан санах ойн зохицуулалт юм. Хаягдал цуглуулагч буюу цуглуулагч нь ч програмуудад хэрэглэгдэж дууссан объектүүдийн ашиглаж байсан санах ойг цуглуулж авах зорилготой. Lisp дэх асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд хаягдал цуглуулагчийг 1959 онд Жонн МакКати зохион бүтээсэн. Хаягдал цуглуулагчийг ихэвчлэн гар ажиллагаатай санах ойн зохицуулагчийн эсрэг багаж хэмээн үздэг. Гар ажиллагаатай санах ойн зохицуулагч нь программист аль объектүүд чөлөөлөгдөж санах ойн системд буцаж очихыг нь зааж өгөх ёстой байдаг. Гэхдээ олон системүүд энэхүү хоёр арга болон багц хуваарилалт, райончилсан гаргалгаа зэрэг бусад аргуудыг хавсарган ашигладаг. JVM нь мөн хаягдал цуглуулагч – дахин хэрэглэгдэхгүй байгаа зүйлийн санах ойг нь сэргээж, системд эргүүлэн оруулах үйлдэлийг ашиглаж автоматаар санах ойг зохицуулдаг. Бодит машин дээрх Java программуудын үйл ажиллагааг сайжруулахын тулд хаягдал цуглуулалтын алгоритмуудыг судласаар байна.

## Үүрэг зарчим
### Зарчим
* Ирээдүйд хандалт байхгүй болж өгөгдлийн обьектын програмыг хайна
* Тэдгээр обьектуудыг сэргээж эх кодыг ашиглах
### Үүрэг
* Обьектуудыг тодорхойлох
* Обьектуудыг хуулж,цуглуулагчыг зөөх
* Уншиж, бичихийг хорьж цуглуулагчыг нэмэгдүүлэх
* Бүртгэлээ чөлөөтэй ашиглаж,цуглуулагч шилжихгүй байх

## JVM
Жава виртуал машин нь автоматаар санах ойг удирдаж garbage collection-г биелүүлэх ба үүнийг анх 1959 онд John McCarthy зохиосон.  Энэ нь санах ойг сэргээж системийг буцаах болон обьектыг түр хугацаагаар ашиглана. Garbage collection-ий алгоритмуудын гол хэсгийг олон дахин хайхад виртуал машин дахь жава програмын хүчин чадал нэмэгдэнэ. Тэгэхдээ компьютерийн ухаанд garbage collection-г шууд санах ойн үйл явцтай холбон үзэж болох бөгөөд программистууд нь обьектуудыг чөлөөлөн хариу өгч, санах ойн системийг буцаана. Garbage collection-д санах ойн эх кодууд,сүлжээний үүр, өгөгдлийн сангийн тохиргоо, хэрэглэгч болон цонхны харилцан үйлчлэл,файл болон төхөөрөмжийг тодорхойлогчууд багтана. Зарим garbage collection нь санах ойн хязгаарын эх кодыг нэгтгэхийг зөвшөөрдөг ба түүнийг цуглуулж, бусад эх кодыг сэргээж болдог.

Ангилал:Үйлдлийн систем
Тасалдал

**Тасалдал** буюу **Interrupt** () нь одоо биелэгдэж байгаа кодыг тасалдуулж, өөр процедурыг шуурхай биелүүлэхийг процессороос хүсэх хүсэлт юм. Хүсэлтийг хүлээж авбал процессор нь ажиллагаагаа зогсоож, төлөвөө хадгалсаны дараа тасалдлыг *interrupt handler* функц ашиглан боловсруулна. Тасалдлыг боловсруулж дуусмагц программын үйл ажиллагаа дахин хэвийн дараалалдаа орно. 

Тасалдыг програм болон техник хангамжаас ирэх тасалдал гэж хоёр ангилдаг. Техник хангамжийн үйл ажиллагаа нь олон тасалдлыг үүсгэх бөгөөд төв процессорын систем рүү системийн түгээгүүрийн замаар сигналыг илгээнэ. Техник хангамжийн тасалдлыг нэг жишээ нь хуучны  хулгана, компьютерын гар холбодог PS/2 порт юм - гарны товчлуур дарах бүрд тасалдал үүсч байдаг. 

Тасалдал боловсруулахын тулд командын үндсэн цикл дээр тасалдлын цикл нэмэгдэнэ.

Тасалдал боловсруулагдаж байх явцад өөр тасалдал боловсруулахыг хориглох арга байдаг. Тасалдлыг хориглох гэдэг нь төхөөрөмжөөс ирж буй тасалдлын сигналд процессор хариу өгөхгүй гэсэн үг юм.  Төхөөрөмж тасалдлын сигналыг явуулсаар байх бөгөөд процессор тасалдлыг зөвшөөрөх үйлдлийг гүйцэтгэсний дараа л тус сигналд хариу өгнө.

## Тасалдлаар зохицуулагдах систем 
Процессороос команд өгөлгүйгээр гадаад төхөөөрмжөөс, дараагийн мэдээлэл хүлээж авахад бэлэн боллоо гэдэг тасалдал хүлээж авдаг бол тасалдлаар зохицуулагдах арга гэнэ. Өөрөөх хэлбэл процессорт төхөөрөмжөөс мэдээлэл хүлээн авахад бэлэн болсон сигналыг өгч байвал үүнийг тасалдлаар зохицуулах арга гэнэ.Ингэж тасалдлаар зохицуулснаар бүх мэдээлэл процессороор дамжсан хэвээрээ л байдаг.

## Оролт гаралт
Програмчилсан оролт гаралтын үйлдлийн хамгийн том сул тал нь оролт гаралтын төлвийг байнга шалгах явдал юм. Иймээс процессорт оролт/гаралтын үйлдэл хийх шаардлагатай байгаагаа тасалдалаар мэдэгдэх аргыг ашиглах болсон. Ингэснээр завгүй хүлээлт байхгүй болох ч оролт/гаралтын үйлдэлд оролцож буй бүх мэдээлэл процессороор дамжсан хэвээрээ л байсан. Өөрөөр хэлбэл оролт гаралтын үйлдлийг эхлүүлэх ба дуусгах ажлыг тасалдалаар мэдэгдэх болсоноор завгүй хүлээлт байхгүй болсон боловч оролт гаралтын үйлдлийн үеэр дамжиж буй бүх мэдээлэл төв процессороор дамжсан хэвээрээ л байсан. Өмнөх технологит хэрэглэж байсан оролт/гаралтын модулийг өргөтгөн програмчилсан оролт/гаралтын технологийг бус тасалдалаар удирдах боломжтой оролт гаралтын модулийг ашиглах болсон.
Ангилал:Компьютерын архитектур
Ангилал:Үйлдлийн системийн технологи
Сүлжээний үйлдлийн систем

Ихэнх сүлжээний орчинд компьютерүүд кодын түвшнийг шаарддаг ба түүнийг **сүлжээний үйлдлийн систем** {) гэнэ. Сүлжээний компьютерүүдийн хооронд холбох хандалтыг зөвшөөрөх, хэрэглэгчдийн таниж буйг терминал танигчаар танихыг шаарддаг. Тухайлбал: Netware. Мэдээж энэ үйлдлийн систем нь ажиллахын тулд суурь үйлдлийн системийг суулгасан байх шаардлагатай.
Хост компьютер гэдэг нь сүлжээг бүхэлд нь хянаж удирддаг төв компьютерийг хэлнэ. Node гэж тухайн сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжийг хэлнэ. LAN-ий хувьд хост нь серверийн үүрэг гүйцэтгэнэ. Сервер гэдэг нь олон компьютер терминалуудын хувьд өгөгдлийн бааз, програмыг барьж байдаг компьютер юм. Энэ компьютер, терминал, workstation-ийг клиент гэнэ. Клиент нь утсан болон утасгүй сүлжээгээр холбогдсон node-ууд байх бөгөөд энэхүү сүлжээг бүхэлд нь client server network гэнэ. Сервер дэх программ, файлууд нь хэрэглэгчийн машины санах ой уруу хадгалагдана.

Сүлжээний үйлдлийн систем нь үйлчлүүлэгч болон үйлчлэгч компьютерийн компонентуудыг хоёуланг нь агуулдаг. Сүлжээний орчинд ажиллаж байгаа сүлжээний хэрэглээний програмууд сүлжээний үйлдлийн системийн нэг түвшинд байрладаг. Сүлжээний хэрэглээний програм нь сүлжээнд холбогдсон хэвлэх төхөөрмж, мөн файл системд ханддаг төхөөрөмжүүд, файлыг өргөтгөгч, вэбийг үзүүлэгч, электрон шуудангийн програм, сүлжээний тусгай утилитуудаас бүрддэг. Сүлжээний орчны харилцааны давхралдсан шинж чанарыг тодорхойлдог бүрхүүл програм мөн байдаг. Сүлжээний хэрэглээний програмууд нь дотоод сүлжээ болон өргөтгөсөн сүлжээн дэх компьютерүүдтэй мэдээллийг солилцох, хаяглах, илгээх мөн компьютерийн интерфейсээр дамжуулан сүлжээний төхөөрөмжүүдэд хандах, сүлжээний протоколыг зааварчлахын тулд сүлжээний үйлдлийн систем ба үйлчлүүлэгчийн програм хангамжийг хэрэглэдэг. Эдгээр давхарга бүр нь сүлжээний амжилттай холболт хийхэд зайлшгүй чухал бөгөөд дээд давхаргууд нь тусгай даалгавруудыг биелүүлэхдээ доод түвшнийхээ давхаргуудаас хамаардаг. Өөрөөр хэлбэл давхарга бүр нь дээд давхаргуудын сүлжээний үйл ажиллагаанд тус тусын хувь нэмрийг оруулахын тулд үйлчилгээгээр хангадаг.
Firmware

Тодорхой техник хангамжтай нягт холбоо бүхий шинэчлэх шаардлага бага програмыг **firmware** гэдэг. Техник хангамж, програм хангамж болон өгөгдлийн хоорондох холбоос юм. Firmware төхөөрөмжийг агуулдаг энгийн жишээ бол суурилагдсан систем (гэрлэн дохио, хэрэглэгчийн апликэшн, электрон цаг г.м), компьютер, компьютерийн гадаад тоног төхөөрөмж, гар утас болон электрон камерууд юм. Firmware нь өөрчлөгддөггүй санах ойн төхөөрөмж болох ROM, EPROM, flash memory зэрэгтэй хамтарч ажилладаг. Firmware төхөөрөмжийн өөрчлөлт нь эдийн засгийн амьдралд бага нөлөө үзүүлдэг. Зарим firmware төхөөрөмжийн санах ойн байнга засагдаж байдаг ба бүтээгдэхүүн болсоныхоо дараа өөрчлөгддөггүй. Төхөөрөмж рүү онцлог шинж чанарыг нэмэх, алдааг тохируулж оруулах нь шинэчлэл хийх энгийн шалтгаан юм. Энэ нь ROM-ийн нэгтгэсэн хэлхээг биеэр өөрчлөх эсвэл онцгой аргаар флаш memory-г дахин програмчлах шаардлагатай болдог. Компьютерийн ROM, BIOS гэх мэт firmware нь төхөөрөмжийн энгийн үндсэн функцийг агуулдаг ба програм хангамжийн үйлчилгээг дараагийн түвшинд хангадаг. Суурилагдсан системийн програм firmware нь системийг ажиллуулж бүхий л функцээр хангадаг програм юм.
Firmware-ийг 1970 оноос хойш хэрэглэгчид хэрэглэж эхэлсэн.
Цахилгаан дамжуулал

**Цахилгаан дамжуулал** гэдэг нь цахилгаан дамжуулагч эд зүйлсийн цахилгаан гүйдэл дамжуулах шинж чанарыг илэрхийлэх үзүүлэлт ба эд зүйлсийн цахилгаан гүйдлийг эсэргүүцэх шинж чанар буюу цахилгаан эсэргүүцэл урвуу хамааралтай байна. Дамжуулалыг ихэвчлэн G үсгээр тэмдэглэдэг ба хэмжих нэгж нь Сименс(S) буюу　Ом−1.

**G=1/R**.

Бодисын дамжууламж нь түүний зөвхөн идэвхтэй эсэргүүцлээс хамаарах ба багтаамжит эсэргүүцэл, нөлөөмжийн эсэргүүцлийг тооцохгүй.

Ангилал:Цахилгаан
Ангилал:Цахилгаан соронзон
Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Ангилал:Цахилгааны инженерчлэл
Крускалын алгоритм

**Крускалын алгоритм** (*Анг.* Kruskal's Algorithm) нь графын онолд жинтэй графаас *богино бүрхсэн мод* (*Анг.* Minimum Spanning Tree) олох шуналтай алгоритм юм. Өөрөөр хэлбэл бүх оройг холбосон ирмэгүүд нь мод болох бөгөөд нийт ирмэгүүдийн жин нь хамгийн бага байх ёстой юм. Хэрэв богино бүрхсэн мод олдохгүй бол богино холбогдсон ой (*Анг.* minimum spanning forest) олдоно.

Энэхүү алгоритм анх 1956 онд **Америкийн Математикийн Ертөнцийн Хөгжил** (*Анг.* Proceedings of the American Mathematical Society) хэмээх сэтгүүлийн 48-50 дугаар хуудсанд Жосеф Крускалын нийтлэлд гарчээ.

Богино бүрхсэн мод олох бодлогыг мөн Примийн алгоритм, Хойноос нь устгах алгоритм, Борувкагийн алгоритм-уудаар боддог.

## Тайлбар
* F хоосон ойг үүсгэнэ.
* Графын бүх ирмэгийг агуулсан S олонлогийг үүсгэнэ.
* S хоосон биш болон F богино холбогдсон мод болоогүй бол
** S-ээс хамгийн бага жинтэй ирмэгийг авна.
** F руу хийхэд ой болж байвал хийнэ.
** үгүй бол хаяна.

Алгоритмын төгсгөлд F-д *богино бүрхсэн ой* үүснэ. Хэрэв тэдгээр ойнууд нь хоорондоо холбогдсон бол нийтэд нь *богино бүрхсэн мод* гэнэ.

## Псевдо код
`
 KRUSKAL(G):
 1 A = ∅
 2 **foreach** v ∈ G.V:
 3   MAKE-SET(v)
 4 **foreach** (u, v) ordered by weight(u, v), increasing:
 5    **if** FIND-SET(u) ≠ FIND-SET(v):
 6       A = A ∪ {(u, v)}
 7       UNION(u, v)
 8 **return** A`
## Жишээ
Ангилал:Алгоритм
Шуналтай алгоритм

**Шуналтай алгоритм** () нь аливаа бодлогын үе шат бүрд тухайн агшинд хамгийн ашигтай үйлдлийг сонгох санаанд үндэслэсэн алгоритм юм.

Жишээ нь явуулын худалдаачны бодлогонд "шат бүрд очиж үзээгүй хот руугаа аялах" гэсэн дүрмийн дагуу явбал шуналтай алгоритмын жишээ болно. Энэ алгоритм нь хамгийн ашигтай хариуг гаргахгүй ч харьцангуй богино хугацаанд дуусах онцлогтой.
Ангилал:Оновчлолын алгоритм
Гидрологи

**Гидрологи** — Ус судлалын инженер нь газрын гадарга дээр байгаа усан мандалуудыг судалдаг (Нуур тойром, гол мөрөн, булаг шанд, намаг, мөнх цас мөсөн гол г.м) бөгөөд тэдгээрийн горим, шинж чанар, найрлага, биологийн үйл явцуудыг судлах мэргэжилтэнг ус судлалын инженер гэнэ (Гидрологич) гэнэ.


Ангилал:Ус зүйн экологи
Монгол улсын аймаг, нийслэл

Өнөөгийн (1992 оноос хойших) Монгол Улсын I дэсийн 22 нутгийг зэрэгцүүлэн жагсаав:
thumb|510px|right|Хорин нэгэн аймаг, нэг нийслэлийг өнгөөр ялгасан Монгол Улсын газрын зураг
 

## Зүүлтийн холбоос
аймаг, нийслэл
Рэй Аллен

**Бага Уолтер Рэй Аллен** (, 1975 оны 7 сарын 20-нд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын мэргэжлийн сагсан бөмбөгч, өдгөө Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо (НБА)-ны Майами Хийт багт тоглодог тамирчин юм. Тэрээр өмнө нь НБА-гийн Милуоки Бакс, Сиэтл Суперсоникс, Бостон Селтикс багуудад тоглож байсан. Харин их сургуулиудын лигт Коннектикатын их сургуулийн Хаскиз багт харьяалагдаж байв. НБА-гийн түүхэн дэх хамгийн амжилттай 3-онооны болон чөлөөт шидэгч тэрээр 10 удаа бүх оддын тоглолтод шалгарч, 2008 онд НБА-гийн аварга цол хүртсэнээс гадна 2000 оны АНУ-ын сагсан бөмбөгийн шигшээ багийн гишүүний хувиар олимпын аварга цол хүртжээ. Аллен 2 кинонд тоглосноос 1998 онд Спайк Лигийн бүтээсэн *He Got Game* кинонд гол дүр бүтээсэн юм. Аллен гурвын шидэлт хийсэн оролдлого, амжилттай болсон гурвын шидэлтийн тоогоороо НБА-гийн бүх цаг үеийн лидер билээ.

## Эшлэл
sgf

## Гадны холбоосууд
*Албан ёсны цахим хуудас
*
*
*ESPN-ий видео архив дахь Рэй Аллены бичлэгүүд

Ангилал:1975 онд төрсөн
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Америкчууд
Валерий Карпин

**Валерий Георгиевич Карпин** (1969 оны 2 сарын 2-нд төрсөн) нь Оросын мэргэжлийн хөлбөмбөгч асан, өдгөө Спартак Москва багийн менежерээр ажиллаж буй хүн юм. Тэрээр ЗХУ задарсны дараа Оросын Холбооны Улсын шигшээ багийн түүхэнд анхны гоолыг оруулж байсан.

## Эшлэл
## Гадны холбоосууд
* RSSSF дэх Валерий Карпин
* Испани дахь замнал, бүх гоолууд
*

Ангилал:1969 онд төрсөн
Ангилал:ЗХУ-ын хөлбөмбөгчин
Ангилал:Оросын хөлбөмбөгчин