open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рентген кристаллографи

]]

**Рентген кристаллографи** нь талстын бүтэц туссан рентген туяаг тодорхой чиглэлд дифракц үүсгэдэг талстуудын атом ба молекулын бүтцийг тодорхойлох туршилтын шинжлэх ухаан юм. Кристаллографч нь рентген туяаны дифракцийн өнцөг ба эрчмийг хэмжсэнээр болор доторх электронуудын нягтрал, атомуудын байрлал, тэдгээрийн химийн холбоо, кристаллографийн эмгэг болон бусад мэдээллийн гурван хэмжээст зургийг гаргаж чадна.

## Түүх
Рентген кристаллографчлалыг ноён Виллиам Брагг (1862-1942) болон түүний хүү ноён Лауренц Брагг (1890-1971) нар хамтран бүтээсэн.Тэд 1915 оны Физикийн Нобелийн шагнал хүртсэн.Лауренц Брагг хамгийн залуу Нобелийн шагналтан болсон.1953 оны 2-р  сард Жеймс Д.Уотсон, Френсис Крик,Морис Вилкинс ,Розалинд Франкин нар ДНХ-ийн бүтцийг нээхэд тэрээр Кэмбрижийн их сургуулийн Кавендишийн лабораторийн захирлаар ажиллаж байсан


Ангилал:Кристаллографи
Ангилал:Дифракц
Ангилал:Материал судлал
Ангилал:Уургийн бүтэц
Кристаллографи
Шим тэжээл

**Шим тэжээл** гэдэг нь организмууд оршин тогтнох, өсөх, үржихэд ашигладаг бодис юм. Хоол тэжээл дэх шим тэжээлийн хэрэгцээ нь амьтан, ургамал, мөөг мөөгөнцөр болон нэг эстэй биетүүдэд хамаарна. Шим тэжээлийг бодисын солилцооны зорилгоор эсэд оруулах эсвэл эсээс гаргаж, үс, хайрс, өд, араг яс гэх мэт эсийн бус бүтцийг бий болгодог. Зарим шим тэжээл нь нүүрс ус, өөх тос, уураг, ферментүүд (этанол эсвэл цуу) зэрэг нь энерги ялгарах явцад жижиг молекулуул болон хувирч, ус, нүүрстөрөгчийн давхар исэл хэмээх эцсийн бүтээгдэхүүн болдог. Бүх организмуудад ус хэрэгтэй. Амьтанд зайлшгүй хэрэгтэй тэжээллэг бодисууд нь энергийн үүсвэр, уураг үүсгэдэг зарим амин хүчлүүд, витаминууд болон тодорхой нэг эрдэс бодисууд юм. Ургамал үндсээрээ өөрт хэрэгтэй амин дэмийг авах ба навчаараа хүчилтөрөгч болон нүүрстөрөгчийг шингээдэг. Мөөг нь амьд эсвэл үхсэн органик биетүүдээр амьдардаг ба шим тэжээлийн хэрэгцээгээ тухайн биетээсээ хангаж авдаг.

Янзан бүрийн организмуудад өөр өөр шим тэжээлүүд хэрэгтэй байдаг. Аскорбины хүчил (витамин С) нь хүн болон зарим амьтдад зайлшгүй хэрэгцээтэй боловч бусад ихэнх амьтад болон ургамал нь түүнийг нэгтгэх чадвартай байдаг. Шим тэжээл органик ба органик бус гэж байдаг. Органик нэгдлүүд нь нүүрстөрөгч агуулсан ихэнх нэгдлийг агуулдаг бол бусад бүх химийн бодисууд нь органик бус байна. Органик бус шим тэжээлд төмөр, селен болон цайр зэрэг бодисууд ордог бол органик тэжээлд уураг, өөх тос, сахар, витаминууд орно.
Статистик

Statistics-Статистик
Статистик бол мэдээлэл цуглуулах,зохион байгуулах,дүн шинжилгээ хийх,тайлбарлах,танилцуулахтай холбоотой салбар юм.Статистикийнг шинжлэх ухаан ,
үйлдвэрлэлийн  болон нийгмийн асуудалд ашиглахдаа статистикийн хүн ам эсвэл статистикийн загвараар эхлэх нь сурхад энгийн байна.Хүн ам нь “тухайн нутагт амьдардаг бүх хүмүүс” эсвэл “болорыг бүрдүүлдэг атом бүр” зэрэг олон янзын бүлэг хүмүүс эсвэл обьект байна.Статистик өгөгдлийн бүх талыг хамаардаг,судалгаа болон туршилтын дизайны хувьд мэдээлэл цуглуулах төлөвлөгөөг багтаасан.

Тооллогын мэдээлэл цуглуулах боломжгүй үед статистикчид тусгай туршилтын загвар,
Судалгааны түүврийг боловсруулах замаар мэдээлэл цуглуулдаг.Төлөөлөгчийн түүвэр нь түүврээс нийт хүн амыг хамаарсан дүгнэлт,үндэслэлтэй дүгнэлт гаргаж чадна гэдгийг баталгаажуулдаг.Туршилтын судалгаа нь судалж буй системийн хэмжилтийг хийх ,
Системийг удирдах ,дараа нь залруулга нь хэмжилтийн утгыг өөрчилсөн эсэхийг тодорхойлохын тулд ижил процедурыг ашиглан нэмэлт хэмжилт хийх явдал юм.Үүнийг эсрэгээр ажиглалтын судалгаа нь туршилтын манипулацийг агуулдаггүй.
Мэдээлэл болон харилцаа холбооны технологи

Мэдээлэл болон харилцаа холбооны технологи
Мэдээлэл болон харилцаа холбооны технологи (ICT-МХХТ)гэдэг нь хэрэглэгчдэд хандах,хадгалах,дамжуулах,ойлгох боломжийг олгодог нэгдсэн харилцаа холбоо,цахилгаан холбоо,комьпютер, түүнчлэн шаардлагатай аж ахуйн нэгжийн программ хангамж,дунд хангамж ,хадгалалт,дуу бичлэг зэрэг үүргийг онцолсон мэдээллийн технологийг өргөтгөсөн нэр томьёо юм мөн мэдээллийг удирдах .

(ICT-МХХТ) бол дуу бичлэг болон утасны сүлжээг нэг кабель эсвэл холбоосын системээр дамжуулан комьпютерийн сүлжээтэй нэгтгэхэд хэрэглэгддэг.Утасны сүлжээг комьпютерийн сүлжээны системтэй нэгтгэх ,кабелийн холболт ,дохио түгээх,удирдлагын нэгдсэн системийг ашиглах эдийн засгийн томоохон хөшүүрэг бий.МХХТ нь радио,телевиз,гар утас,комьпютер ,сүлжээны техник хангамж,хиймэл дагуулын систем гэх мэт харилцаа холбооны аливаа төхөөрөмжийг багтаасан ерөнхий нэр томьёо юм,түүнчлэн видео хурал,зайн сургалт гэх мэт төрөл бүрийн үйлчилгээ,цахилгаан хэрэгсэлтэй.МХХТ -д мөн аналог технологи багтана,тухайлбал цаасан холбоо, харилцаа холбоог дамжуулдаг аливаа горим  юм
Шинэлэг байдал

**Шинэлэг байдал** нь патентын шаардлагын нэг бөгөөд үүний зорилго нь мэдэгдэж буй зүйлс дээр патент олгохоос сэргийлэх, үүнээс гадна олон нийтийн мэдлэгийг нийтийн салбараас хулгайлахыг зогсоох явдал юм.

Хэрэв зохион бүтээл нь патентын өргөдлийн анхны огноо гарсны өмнө олон нийтэд мэдэгдсэн бол тэр зохион бүтээл нь хүлээгдэж буй (өөрөөр хэлбэл шинэ биш) бөгөөд патентжих боломжгүй. Патентын хуульд "шинэлэг байдал" гэсэн ойлголт нь энгийн бөгөөд өөрөө тайлбарлагддаг мэт харагддаг ч энэ үзэл бодол бодит байдалтай маш хол байна.[зохиогчийн эрх шаардлагатай] Шинэлэг байдлын хамгийн маргаантай асуултуудын зарим нь:

-Зохион бүтээгчийн өөрийн өмнөх илчлэлт (зөвхөн хэдхэн улс хөнгөлөлтийн хугацаа олгодог, ялангуяа АНУ-д 1 жил байдаг)

-Мэдэгдэж буй зүйлсийн шинэ хэрэглээ, жишээлбэл, эмийн бүтээгдэхүүн;

-(2) нь дотоод хүлээлттэй холбоотой өргөн асуулт;

-Байгальд (эсвэл тусгаарлагдсан) шинээр олдсон зүйлсийг патентжуулах (Молекулын Патологи холбоо v. Myriad Genetics, Inc. харж болно) Энэ асуулт патентжих боломжтой сэдвүүдтэй давхцна.
Шинжлэх ухааны мэдлэгийн социологи

Шинжлэх ухааны мэдлэгийн социологи

Шинжлэх ухааны мэдлэгийн социологи (SSK) нь шинжлэх ухааныг нийгмийн үйл ажиллагаа, ялангуяа "шинжлэх ухааны нийгмийн нөхцөл байдал, үр нөлөө, шинжлэх ухааны үйл ажиллагааны нийгмийн бүтэц, үйл явц" -ыг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Шинжлэх ухааны мунхгийн социологи (SSI) нь шинжлэх ухааны мэдлэгийн социологитой нэмэлт юм. Харьцуулбал, мэдлэгийн социологи нь хүн төрөлхтний мэдлэг, давамгайлсан үзэл санааны нийгэмд үзүүлэх нөлөө, мэдлэг, түүний үүсэх нийгмийн нөхцөл байдлын хоорондын харилцааг судалдаг.

Шинжлэх ухааны мэдлэгийн социологичид шинжлэх ухааны салбарын хөгжлийг судалж, тодорхой бус байдал байгаа тохиолдолд гэнэтийн нөхцөл байдал эсвэл тайлбарлах уян хатан байдлыг тодорхойлохыг оролддог. Ийм өөрчлөлтүүд нь улс төр, түүх, соёл, эдийн засгийн янз бүрийн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Хамгийн гол нь энэ салбар харьцангуй үзлийг сурталчлах эсвэл шинжлэх ухааны төсөл рүү халдах зорилго агуулаагүй; Судлаачийн зорилго нь гадаад нийгэм, түүхэн нөхцөл байдлын улмаас нэг тайлбар нь нөгөөгөөсөө илүү амжилтанд хүрч байгааг тайлбарлах явдал юм.

Энэ талбай нь 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхээр үүссэн бөгөөд эхэндээ бараг зөвхөн Британийн практик байсан. Талбайг хөгжүүлэх бусад эхэн үеийн төвүүд Франц, Герман, АНУ-д (ялангуяа Корнеллийн их сургуульд) байсан.
Протист

Протист(/'протист/ПРОТИ-тист) эсвэл проктикист нь амьтан биш эукариот организм юм,газрын ургамал эсвэл мөөгөнцөр.Протист нь ургамлын бүлгийг бүрдүүлдэггүй эсвэл хүрээлдэггүй гэхдээ сүүлчийн эукариот нийтлэгэ шинжээ өвөг дээдсээс нь хувьсан өөрчилөгдөж бүрдсэн бие даасан полифилелтик бүлэг юм.

Простистуудыг түүхэндээ Протиста эсвэл Протоктиста гэгддэг тусдаа ангилал зүйн хаант гэж үздэг байв.Филогенетик анализ ба электрон микроскопийн судалгаагаар протистагийн албан ёсны  хэрэглээ аажмаар хаягдсан.Орчин үеийн ангилалд протистууд сүпер бүлгүүд гэж нэрлэгддэг хэд хэдэн эукариот бүлгүүдэд тархдаг,жишээ нь археепластид (газрын ургамалуудуудыг оролцуулдаг фотоавтотроф) САР,Обазоа (мөөгөнцөр болон амьтдыг багтаадаг) Амебозоа бас Экскавата.

Проститууд туйлын том гене бас бүх орчин дахь олон янз байдалийг төлөөлдөг мөн өндөр хэмжээний амьдрах орчин.Сүүлийн арван жилийн хүрээлэн буй ДНХийн судалгаагаар проститсууд нь бүх эукариотоос хамаагүй том гэж илэрсэн бөгөөд одооч тайлбарлагдах шатандаа байна.Эдгээр нь биогехимийн мөчлөг ба трофик торны чухал ач холбогдолтой бүх экосистемд байдаг.
Анатоми

Анатоми /Грек хэлэнд Аватаун /нь амьд биеийн  дотоод биеийн амин бүтэц болон тэдгээрийг судалдаг морфологийн нэгэн төрөл юм.
Антоми  гэдэг нь амьд биетүүдийн бүтцийн зохион байгуулалттай холбоотой байгалийн шинжлэх ухааны нэг салбар юм.
Энэ нь балар эртний үед ч байсан. АНТОМ нь хөгжлийн биологи, үр хөврөлийн судлал, хувьслын биологи, судалгааны харьцуулсан АНТОМИ-тай салшгүй холбоотой бөгөөд АНТОМИ үүсэх үйл явц нь богино болон урт хугацааны хэмжээсүүдээр явагддаг.Анатоми ба физиологи нь организм болон тэдгээрийн хэсгүүдийн бүтэц ба үйл ажиллагааг судалдаг бөгөөд энэ хоёр нь байгалийн уялдаа холбоотой салбарууд бөгөөд ихэвчлэн хамт судлагддаг.
Хүний антоми нь чухал шинжлэх ухаануудын нэг бөгөөд эмч болон физиологичиор суралцахад антомыг үздэг. Антоми нь үргэлж хувьсаж байдаг шинэ нээлтүүдийг хийдэг цогц хүчтэй нөлөөтэй талбар юм.Сүүлийн жилүүдэд ахисан түвшний тоног төхөөрөмжийг ашиглаж байгаа нь өсөлт хөгжилтөнд нөлөөлсөөр байна. Жишээлбэл Эм Ар ланд , Си Ти уншигч , Энэ нь хүний биеийн дүрслэлүүдийг илүү үнэн зөв, нарийвчлан үзүүлдэг.
Тооцооллын социологи

Тооцооллын социологи нь нийгмийн үзэгдлүүдийг шинжлэх, загварчлахад тооцоолох эрчимтэй аргуудыг ашигладаг. Компьютерийн симуляци, хиймэл оюун ухаан, статистикийн нарийн төвөгтэй аргууд болон нийгмийн сүлжээний шинжилгээ зэрэг аналитик хандлагуудыг ашиглан тооцооллын социологи нь нийгмийн харилцан үйлчлэлийн доороос дээш загварчлах замаар нийгмийн цогц үйл явцын онолыг боловсруулж,туршдаг.Үүнд нийгмийн төлөөлөгчдийн ойлголт, эдгээр төлөөлөгчдийн хоорондын харилцан үйлчлэл, эдгээр харилцан үйлчлэлийн нийгмийн бүлэгт үзүүлэх нөлөө зэрэг орно. Нийгмийн шинжлэх ухааны хичээлийн сэдэв, арга зүй нь байгалийн шинжлэх ухаан эсвэл компьютерийн шинжлэх ухаанаас ялгаатай ч орчин үеийн нийгмийн симуляцид хэрэглэгддэг хэд хэдэн арга нь физик, хиймэл оюун ухаан зэрэг салбаруудаас гаралтай. Энэ салбарт үүссэн зарим арга барилыг нийгмийн сүлжээний шинжилгээ, сүлжээний шинжлэх ухааны салбаруудаас сүлжээний төвлөрлийн хэмжүүр зэрэг байгалийн шинжлэх ухаанд оруулж ирсэн. Холбогдох уран зохиолд тооцооллын социологи нь нийгмийн нарийн төвөгтэй байдлын судалгаатай ихэвчлэн холбоотой байдаг. Тооцооллын социологийн үгсийн санд нийлмэл систем, макро болон микро процессуудын шугаман бус харилцан холболт, үүсэх зэрэг нийгмийн нарийн төвөгтэй байдлын ойлголтууд орж ирсэн. Практик бөгөөд сайн мэддэг жишээ бол судлаачид нийгмийн тогтолцооны бүтцэд дүн шинжилгээ хийх боломжтой "хиймэл нийгэм" хэлбэрийн тооцооллын загварыг бүтээх явдал юм.
Физиологи

Физиологи (/ˌfɪziˈɒlədʒi/; эртний Грек хэлнээс φύσις (phúsis) "байгаль, гарал үүсэл" ба -λογία (-logía) "судалгаа")[1] нь амьд систем дэх үйл ажиллагаа, механизмын шинжлэх ухааны судалгаа юм.[2] [3] Физиологи нь биологийн дэд салбар болохын хувьд организм, эрхтний систем, бие даасан эрхтэн, эс, биомолекулууд амьд систем дэх химийн болон физикийн үйл ажиллагааг хэрхэн гүйцэтгэхэд анхаарлаа хандуулдаг.[4] Организмын ангиллаар нь авч үзвэл анагаах ухааны физиологи, амьтны физиологи, ургамлын физиологи, эсийн физиологи, харьцуулсан физиологи[4] гэж ангилдаг.

Орчин үеийн физиологийн эцэг Клод Бернардыг шавь нарынхаа хамт дүрсэлсэн тосон зураг
Физиологийн үйл ажиллагааны гол цөм нь биофизик ба биохимийн процессууд, гомеостатик хяналтын механизмууд, эс хоорондын харилцаа холбоо юм.[5] Физиологийн төлөв байдал нь хэвийн үйл ажиллагааны нөхцөл юм. Үүний эсрэгээр эмгэгийн төлөв байдал нь хэвийн бус нөхцөл байдал, түүний дотор хүний ​​өвчин эмгэгийг хэлдэг.

Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас анагаах ухааны салбартай холбоотой физиологийн шинжлэх ухааны онцгой ололт амжилтад олгодог.
Уст давхарга

Уст давхарга гэдэг нь ус нэвчдэг, хагарсан чулуулаг, эсхүл нягтраагүй материалаас (хайрга, элс, ангархай) бүрдсэн ус агуулсан материалын газар доорх давхарга юм. Усны давхарга нь шинж чанараараа маш их ялгаатай байдаг. Уст давхарга дахь усны урсгалын судалгаа, уст давхаргын шинж чанарыг гидрогеологи гэж нэрлэдэг. Холбогдох нэр томьёо нь уст давхаргын дагуу бага нэвчилттэй давхарга болох aquitard болон (эсвэл aquifuge) нь уст давхаргын доор эсвэл бүрхсэн хатуу ус үл нэвтрэх хэсэг бөгөөд даралт нь хязгаарлагдмал уст давхарга үүсэхэд хүргэдэг. Усны давхаргын ангилал нь: Ханасан ба ханаагүй; уст давхарга эсвэл усан давхарга; хязгаарлагдмал ба хязгаарлагдмал бус ; изотроп ба изотроп бус ; сүвэрхэг, карст эсвэл хугарал; хил дамнасан уст давхарга.

Хүмүүс, усны давхаргаас гүний усыг худаг руу урсгах замаар усыг тогтвортой хурааж авах боломжтой. Энэхүү гүний ус олборлох арга нь олон бүс нутгийн цэвэр усны гол эх үүсвэр боловч хэт таталт (газар доорхи усыг уст давхаргын тэнцвэрт өгөөжөөс хэтрүүлэн олборлох), газрын доорхи устай холбоотой хөрсний суулт, гүний усны давсжилт, бохирдол зэрэг олон бэрхшээлийг дагуулдаг.
Ойгүйжэлт

**Ойгүйжэлт** буюу **ой усталжилт** гэдэг нь газрын хөоснөөс тухайн ойн модыг устгаж, дараа нь ойн бус зориулалтаар ашиглах явдал юм.  Ойг устгах нь тухайн газрыг ферм, фермийн аж ахуй эсвэл хот суурин газрын хэрэгцээнээс болж хувиргахыг хэлнэ. Одоогийн байдлаар дэлхийн гадаргуйн хуурай газрын 31 орчим хувийг ой мод эзэлдэг.  Энэ нь газар тариалан өргөжихөөс өмнө ойн бүрхэвчээс гуравны нэгээр бага бөгөөд үүний тал хувь нь өнгөрсөн зуунд алдагдсан байна.  Жил бүр Бангладештай тэнцэх хэмжээний 15-аас 18 сая га ой мод устдаг. Дунджаар минут тутамд 2400 модыг тайрдаг.  Халуун орны ойгүйжэлтийн хэмжээнээс хамааран тооцоолол өөр байна.   2019 онд нийт ногоон мандалын бараг гуравны нэг нь алдагдсан буюу 3.8 сая га талбай нь чийглэг халуун орны анхдагч ойд тохиолдсон байна. Эдгээр нь биологийн олон янз байдал болон нүүрстөрөгчийн хуримтлалд онцгой ач холбогдолтой боловсорсон ширэнгэн ойн бүсүүд юм.  

Ихэнх ойгүйжэлтийн шууд шалтгаан нь хөдөө аж ахуй юм.  2018 онд ойгүйжэлтийн 80 гаруй хувь нь хөдөө аж ахуйтай холбоотой байна.  Ой модыг кофе, дал модны тос, резин болон бусад алдартай бүтээгдэхүүний тариалангийн талбай болгон хувиргаж байна.  Мөн мал бэлчээрлэх нь ойгүйжэлтэд хүргэдэг. Цаашдаа үйлчлэх хүчин нөлөө нь модны үйлдвэрлэл ( мод бэлтгэх ), хотжилт, уул уурхай юм. Уур амьсгалын өөрчлөлт нь ой хээрийн түймрийн эрсдэлийг нэмэгдүүлсэн бас нэгэн шалтгаан болж байна ( ойн хомсдол ба уур амьсгалын өөрчлөлтийг үзнэ үү).
Шашны социологи

## Шашны социологи
Шашны социологи нь социологийн шинжлэх ухааны арга хэрэгсэл, арга хэрэгслийг ашиглан шашны итгэл үнэмшил, зан үйл, зохион байгуулалтын хэлбэрийг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Энэхүү объектив судалгаанд тоон аргууд (санал асуулга, санал асуулга, хүн ам зүй, тооллогын дүн шинжилгээ) болон чанарын аргуудыг (оролцогчдын ажиглалт, ярилцлага, архив, түүх, баримтат материалд дүн шинжилгээ хийх гэх мэт) хоёуланг нь багтааж болно.

Орчин үеийн социологи нь эрдэм шинжилгээний шинжлэх ухаан болохын хувьд 1897 онд Эмиль Дюркхаймын католик болон протестант шашинтнуудын дундах амиа хорлолтын түвшинг судалсан шашны шинжилгээнээс эхэлсэн бөгөөд социологийг сэтгэл судлал зэрэг бусад салбараас ялгах нийгмийн судалгааны үндэс суурь болсон юм. Карл Маркс (1818-1883), Макс Вебер (1864-1920) нарын бүтээлүүд шашин ба нийгмийн эдийн засаг, нийгмийн бүтцийн хоорондын хамаарлыг онцолсон байдаг. Орчин үеийн мэтгэлцээнүүд даяаршил, олон соёлт үзлийн нөхцөлд шашин шүтлэг, иргэний шашин, шашны нэгдмэл байдал зэрэг асуудлууд дээр төвлөрч байна. Орчин үеийн шашны социологи нь шашингүй байдлын социологийг (жишээлбэл, шашингүй-хүмүүнлэгийн итгэл үнэмшлийн тогтолцоонд дүн шинжилгээ хийх) багтааж болно.
Кристалит

**Кристалит** бол жижиг эсвэл бүр микроскоп хэмжээтэй болор хэлбэрүүд, жишээ нь олон янзын материалыг хөргөх яавцад үүсдэг. Кристалит үр тариа гэж бас нэрлэгддэг.

**Бассилит** нь кристалит төрлүүдийн нэг. Энэ нь саваа шиг зэрэгцээ урт зүйл юм.

## **Бүтэц** 
Хэлбэр нь чиг баримжаа янз бүр ямар ч заасан чиглэлгүй, янз бүрийн бүтэц гэж нэрлэдэг, эсвэл чиглэсэн. Боловсруулсан орчноосоо шалтгаалсан байж магадгүй. Нэг болорын бүтэц нь ихэвчлэн заагдсан ба хэлбэр нь үргэлжилсэн бөгөөд эвдэрээгүй, аморф материал буюу ихэвчлэн шил, полимер бол талст бус ба ямарч бүтэцгүй. Тэд нарын бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь эмх цэгцтэй байдлаар бүтээгдээгүй. Поликристаллын бүтэц ба паракристаллын үе шатууд эдгээр хоёрын дунд байдаг. Поликристаллин материалууд эсвэл поликристаллууд нь хатуу, янз бүрийн хэмжээ, чиглэлтэй олон кристалуудаас тогтдог. Ихэнх материалууд нь поликристаллин нимгэн давхаргуудаар хоорондоо нийлүүлсэн олон тооны кристалитуудаас бүрдсэн поликристалл байдаг. Ихэнх органик бус биетүүд нь поликристалл, үүнд бүх энгийн төмөрүүд, маш их керамикуд, чулуунууд, мөс багтдаг. 

Кристалит нийлдэг хэсгүүдийг үр тарианы хил хязгаар гэж нэрлэгддэг.
Нийгмийн дэг журам

Нийгмийн дэг журам гэдэг нэр томьёо нь хоёр утгаар тайлбарлагддаг. Нэгдүгээрт энэ нь нийгмийн бүтэц, институтийн тодорхой тогтолцоог хэлдэг. Жишээ нь эртний феодал, капиталист нийгмийн дэг журам юм. Хоёр дахь утгаараа нийгмийн дэг журам нь одоо байгаа нийгмийн бүтцийг ард иргэд нь хүлээн зөвшөөрч, хадгалж байдаг нийгмийн тогтвортой байдлыг илэрхийлдэг. Социологи, улс төрийн шинжлэх ухаан, улс төрийн философийн ихэнх хэсэгт гол байр суурь эзэлдэг эмх цэгцийн асуудал буюу Хоббесийн онол нь нийгмийн дэг журам хэрхэн, яагаад оршин тогтнодог талаар юм.

## Социологи 
Томас Хоббс асуудлыг хамгийн түрүүнд тодорхой томьёолж, үүнд хариулахын тулд нийгмийн гэрээний тухай ойлголтыг бий болгосон гэж үздэг. Нийгмийн онолчид /Карл Маркс, Эмиль Дюркгэйм, Талкотт Парсонс, Юрген Хабермас гэх мэт/ нийгмийн дэг журам юунаас бүрдэх, түүний жинхэнэ үндэс нь юу болох талаар өөр өөр тайлбар дэвшүүлсэн байдаг. Марксын хувьд нийгмийн дэг журмын үндэс нь үйлдвэрлэлийн харилцаа буюу эдийн засгийн бүтэц юм. Дюркгеймийн онолд энэ нь нийгмийн нийтлэг хэм хэмжээний цогц хэмээдэг. Парсонсын хувьд нийгмийн дэг журмын үндэс нь соёлын үнэт зүйлсийн хүрээн дээр үндэслэсэн үйл ажиллагааны чиг баримжаа олгох хэв маягийг зохицуулдаг нийгмийн байгууллагуудын багц юм. Хабермасын онолд эдгээрх бүгд хамаардаг, мөн харилцааны үйлдэл багтдаг.
Цахилгаан механик

Инженерийн салбарт **цахилгаан механик** нь цахилгаан инженерчлэл болон механик инженерчлэлээс олж авсан үйл явц, арга техникийг хослуулдаг. Цахилгаан механик нь бүхэлдээ цахилгаан ба механик бүтцийн харилцан үйлчлэл, хоёр систем  нь хоорондоо хэрхэн харилцан нөлөө үзүүлдэг тал дээр анхаардаг. Энэ үйл явц нь ялангуяа механик үйл явц (үүсгэгч-generator)-аас эрчим хүч үйлдвэрлэх, эсвэл механик нөлөөлөл (мотор) ажиллуулахад ашиглаж болох тогтмол гүйдэл (DC) эсвэл хувьсах гүйдэлтэй (AC) эргэдэг цахилгаан машин зэрэг системүүдэд онцгой ач холбогдолтой юм. Энэ нөхцөлд электрон инженерчлэл нь цахилгаан инженерчлэл дотор багтаадаг.

Цахилгаан механик төхөөрөмжүүд нь цахилгаан ба механик боловсруулалттай байдаг. Тодорхой тайлбарлавал гар ажиллагаaны унтраалга нь цахилгаан механикийн бүрэлдэхүүн хэсэг. Учир нь механик хөдөлгөөн цахилгаан хүчин чадлыг үүсгэж буйн улмаас юм. Хэдийгээр энэ нь үнэн боловч дээрх нэр томъёо нь ихэвчлэн механик хөдөлгөөнийг бий болгодог цахилгаан дохио, эсвэл цахилгаан дохио үүсгэх механик хөдөлгөөнийг агуулсан төхөөрөмжүүдийг хэлдэг.
Хөдөө аж ахуйн бохирдол

Хөдөө аж ахуйн бохирдол гэдэг нь байгаль орчин, хүрээлэн буй орчны экосистемийг бохирдуулж, доройтуулж, хүн төрөлхтөн болон тэдний эдийн засгийн ашиг сонирхлыг хохироож буй газар тариалангийн үйл ажиллагааны биотик болон абиотик дайвар бүтээгдэхүүнийг хэлнэ. Бохирдол нь цэгийн эх үүсвэрийн усны бохирдлоос (нэг уналтын цэгээс) илүү тархсан, ландшафтын түвшний шалтгаанаас эхлээд цэгийн бус эх үүсвэрийн бохирдол, агаарын бохирдол гэх мэт янз бүрийн эх үүсвэрээс үүдэлтэй байж болно. Байгальд орсны дараа эдгээр бохирдуулагч нь хүрээлэн буй орчны экосистемд шууд нөлөө үзүүлдэг, тухайлбал, нутгийн ургамлыг устгах эсвэл ундны усыг бохирдуулах, хөдөө аж ахуйн ургацаас үүдэлтэй үхсэн бүс зэрэг томоохон усны цэгүүдэд төвлөрдөг. 

Эдгээр бохирдуулагчийн хэмжээ, нөлөөлөлд менежментийн арга барил эсвэл тэдгээрийг үл тоомсорлох нь чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Менежментийн арга барил нь байгаль орчинд томоохон нөлөө үзүүлж болох дэлхийн хөдөө аж ахуйн практикт малын менежмент, орон байрнаас эхлээд пестицид, бордооны тархалт хүртэл байдаг. Зохисгүй менежментийн арга барилд малын тэжээлийн үйл ажиллагааг буруу зохион байгуулах, бэлчээрийн даац хэтрүүлэх, газар хагалах, бордоо өгөх, пестицидийг зохисгүй, хэтрүүлэн хэрэглэх, цаг алдалгүй хэрэглэх зэрэг орно.
Олон нийтийн удирдлага

**Олон нийтийн удирдлага** буюу төрийн бодлого, захиргаа гэдэг нь төрийн бодлогыг хэрхэн үүсгэж, хэрэгжүүлдэг тухай судалдаг эрдэм шинжилгээний салбар юм. Энэ нь мөн бодлогын үйл явц, төрийн байгууллагуудын бүтэц, чиг үүрэг, зан байдал, тэдгээрийн өргөн хүрээний нийгэмтэй харилцах харилцааг судалдаг улс төрийн шинжлэх ухааны дэд салбар юм. Төрийн удирдлагыг судлах, хэрэглэх нь аливаа байгууллагын үр дүнтэй зохион байгуулалт, удирдлагад тулгуурладаг гэсэн зарчим дээр суурилдаг. 

Олон нийтийн удирдлагыг “төрийн хөтөлбөрүүдийн удирдлага”, “улс төрийг иргэдийн өдөр тутам хардаг бодит байдалд хөрвүүлэх”, “засаг захиргааны шийдвэр гаргах” гэж тайлбарладаг бөгөөд энэ нь төрийн бодлого, түүний орцуудын дүн шинжилгээг боловсруулахад шаардлагатай оролтуудыг оруулахад оршино. 

XX зууны дунд үеэс Германы социологич Макс Веберийн хүнд суртлын онол гарч ирснээр, олон нийтийн удирдлага ихээхэн сонирхол татаж эхэлсэн. 1968 онд Дуайт Уолдогийн удирдлаган дор Сиракузийн их сургуульд хуралдсан Минновбрукийн бага хурал нь өнөөгийн эрдэм шинжилгээний голлох хөдөлгөөн болох Шинэ олон нийтийн удирдлагын үзэл баримтлалыг бий болгосон.
Цэргийн социологи

Цэргийн социологи бол социологийн нэгэн төрөл юм.  Энэ нь хувь хүний ертөнцийг илүү өргөн цар хүрээтэй нийгмийн бүтэцтэй холбох C. Wright Mills-ийн үзэлтэй холбоотой. Цэргийн социологийн гол зорилго нь цэргийн байгууллагыг байгууллага гэхээс илүү нийгмийн бүлэг гэж үзэн системчилэн судлахад чиглэнэ. Энэхүү өндөр мэргэшсэн дэд сахилга бат нь ажил мэргэжил, тэмцэлд амьд үлдэхтэй холбоотой нийтлэг ашиг сонирхолд тулгуурлан албадлага бүхий хамтын үйл ажиллагаа явуулдаг өвөрмөц бүлэг болж үйлчлэх ажилтнуудтай холбоотой асуудлуудыг иргэний нийгмийн доторхоос илүү тодорхойлсон, нарийн тодорхойлогдсон зорилго, үнэт зүйлсээр шалгадаг. Цэргийн социологи нь мөн иргэн-цэргийн харилцаа болон бусад бүлэг, төрийн байгууллагуудын хоорондын харилцаанд хамаатай.

## Онол ба арга зүй 
Цэргийн социологи нь өргөн цар хүрээний мэдээлийн шинжилгээ, оролцогчийн ажиглалт, нийгмийн сүлжээний шинжилгээ, судалгааны судалгаа, харьцуулсан түүх, кейс судлах гэх мэт социологийн олон янзийн аргыг ашигладаг. Мөн цэргийн социологийн аргуудад нь философийн үзэл болон зөрчилдөөн багтдаг.
Байгаль орчны зөрчил

Байгаль орчны зөрчил, нийгэм-байгаль орчны зөрчил эсвэл экологийн хуваарилалтын зөрчил (ЭХЗ) нь байгаль орчны доройтол, байгаль орчны нөөцийн тэгш бус хуваарилалтаас үүдэлтэй *нийгмийн зөрчил* юм. Байгаль орчны Шударга Ёсны Атлас нь 2020 оны 4-р сарын байдлаар дэлхий даяар 3,100 байгаль орчны зөрчлийг баримтжуулсан бөгөөд өөр олон зөрчил баримтжуулаагүй хэвээр байгааг онцлон тэмдэглэв.

Эдгээр зөрчилд оролцогч талуудад орон нутгийн нөлөөлөлд өртсөн ард иргэд, муж улсууд, компаниуд болон хөрөнгө оруулагчид, нийгмийн болон байгаль орчны хөдөлгөөнүүд багтдаг. Байгаль орчныг хамгаалагчид ихэвчлэн эх нутгаа нөөцийн олборлолт, аюултай хог хаягдлаас хамгаалж байдаг. Баялгийн олборлолт, аюултай хог хаягдлын үйл ажиллагаа нь ихэвчлэн нөөцийн хомсдолыг бий болгодог (хэт их загас агнуур, ой модыг устгах гэх мэт), хүрээлэн буй орчныг бохирдуулж, хүн ба байгалийн амьдрах орчныг доройтуулж, улмаар зөрчлийг үүсгэдэг.

Байгаль орчны зөрчлийн тодорхой тохиолдол бол ойн зөрчил **"Ойн бодлого, ойн нөөцийг ашиглахтай холбоотой үнэт зүйлс, асуудлаар ашиг сонирхлын бүлгүүдийн хоорондын янз бүрийн эрчмийн тэмцэл гэж ерөнхийд нь авч үздэг"** , эсвэл ойн зөрчил юм.   Сүүлийн хэдэн арван жилд дэлхийн хэмжээнд эдгээрийн тоо өссөөр байна.
Молекулын биологи

Молекулын биологи

Молекулын биологи /məˈlɛkjələr/ нь биологийн эсүүд болон эсүүдийн хооронд явагдах биологийн үйл ажиллагааны молекул үндсийг судлахад чиглэсэн биологийн салбар юм. Үүнд биомолекулын нийлэгжилт, өөрчлөлт, механизмууд, харилцан үйлчлэл орно.

18-р зуунаас эхлэн амьд организмд эс болон бусад бичил бүтэц ажиглагдсан ч тэдгээрийн үйл ажиллагаа, харилцан үйлчлэлийг дэлгэрэнгүй ойлгох нь 20-р зуун хүртэл гарч ирээгүй бөгөөд физик, химийн технологиуд биологийн шинжлэх ухаанд хэрэглэгдэх түвшинд хөгжсөнөөр энэ ойлголт бий болсон. Молекулын биологи гэсэн нэр томъёог 1945 онд Английн физикч Уильям Астбери анх ашигласан бөгөөд энэ нь биологийн үзэгдлийн үндсийг тайлбарлахад чиглэсэн аргачлал гэж тодорхойлогдсон. Энэ нь биологийн молекулуудын физик, химийн бүтэц, шинж чанарыг илрүүлж, эдгээр молекулуудын бусад молекулуудтай хэрхэн харилцан үйлчлэлд ордог талаар тайлбарлахыг зорьдог.

Классик биологи гэгддэг биологийн процессыг тайлбарлахад чиглэсэн судалгаа нь харин том масштаб болон илүү өндөр түвшинд явдаг байсан. 1953 онд Фрэнсис Крик, Жеймс Ватсон, Розалинд Франклин болон тэдний хамтран зүтгэгчид Медикал Рисерч Каунсил Юнит, Кавендиш лабораторид химийн бүтэц болох ДНХ-ийн хоёрдогч гелийг тайлбарласан нь молекулын биологийн шинэ салбарт чухал үйл явдал болсон юм. Энэ нь молекулын үндсэн дээр биологийн удамшлын анхдагч бодис болох нуклейн хүчлийн санааг өгөхөд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм.
Интернетийн социологи

**Интернетийн социологи** (эсвэл интернетийн нийгмийн сэтгэл зүй) социологийн эсвэл бүрэлдэхүүнүүдийн сэтгэл зүйн онолын мэдээлэл, харилцааны эх сурвалж болгон интернетэд ашиглахыг хэлнэ. Дижитал социологийн давхцах нь дижитал мэдээллийн хэрэгслийг өдөр тутмын амьдралын нэг хэсэг болгон ашиглах, эдгээр технологи нь хүний ​​зан төлөв, бүрэлдэхүүнүүдийн харилцаа, өөрийгөө гэсэн ойлголтод хэрхэн ойлгоход чиглэдэг. Социологичууд технологи нь нийгмийн үр дагаварт санаа зовсоор, шинэ нийгмийн сүлжээ, виртуал холбоо ба түүнийг ашиглах аргууд нэмэгдсэнээр цахим гэмт хэргүүд бас даган нэмэгдсэн.

Интернет-шинэ мэдээллийн нээлтүүд-социологичдын сонирхлыг янз бүрээр татдаг:судалгааны хэрэгсэл, жишээ нь цаасан асуулгийн оронд, онлайн асуулгууд. Санал бодлын платформ ба судалгааны сэдэв. Интернетийн социологи нь илүү хатуу мэдрэмж нь онлайн бүрэлдэхүүн анализхн санааг зовоодог. (жишээ нь мэдээний бүлгүүд дээр олдсон) виртуал бүрэлдэхүүнүүд бас виртуал ертөнцүүд, зохион байгуулалтын өөрчлөлт шинэ цахим орчиноор жишээ нь интернетээр маш хурдан өөрчлөгддөг ба үйлдвэрлэлийн бүрэлдэхүүнүүд мэдээллийн нийгэм рүү шилжих нийгмийн өөрчлөлт (эсвэл мэдээллийн нийгэмд). Онлайн бүрэлдэхүүнүүд сүлжээний шинжилгээгээр статистик судалгаа хийх боломжтой болон нэгэн зэрэг чанарын хувьд тайлбарлаж, виртуал чанарын судалгаагаар дамжуулан гэх мэт. Бүрэлдэхүүний өөрчлөлтийг хүн ам зүйн статистик үзүүлэлтээр эсвэл онлайн хэвлэл мэдээллийн судалгаан дахь өөрчлөлтийн мессеж, бэлгэдлийг тайлбарлах замаар судалж болно.
Биологийн төрөл зүйлийн алдагдал

Биологийн төрөл зүйл алдагдах нь ургамал, амьтны төрөл зүйл дэлхийгээс бүрмөсөн алга болох (мөхөх) эсвэл тодорхой газар нутагт төрөл зүйл цөөрөх, устах үед тохиолддог. Биологийн олон янз байдлын алдагдал гэдэг нь тухайн газар нутагт биологийн олон янз байдал буурч байгааг хэлнэ. Бууралт нь түр зуурын эсвэл байнгын байж болно. Энэ нь цаг хугацааны явцад нөхөн сэргээхэд хүргэсэн хохирол юм .Жишээлбэл, экологийн нөхөн сэргээлт түр зуурынх. Хэрэв энэ боломжгүй бол бууралт нь байнгын байна. Биологийн олон янз байдлын ихэнх алдагдлын шалтгаан нь ерөнхийдөө гаригийн хил хязгаарыг хэтрүүлсэн хүний үйл ажиллагаа юм. Эдгээр үйл ажиллагаа амьдрах орчныг сүйрүүлнэ. (жишээ нь ой модыг устгах) болон газар ашиглалтыг эрчимжүүлэх (жишээ нь, нэг төрлийн тариалан эрхлэх) зэрэг орно. Цаашид тулгамдсан асуудал бол агаар, усны бохирдол (мөн шим тэжээлийн бохирдол), хэт ашиглалт бас, уур амьсгалын өөрчлөлт юм. 

Биологийн олон янз байдал, экосистемийн үйлчилгээний дэлхийн үнэлгээний тайланд олон эрдэмтэд биологийн олон янз байдал алдагдаж байгаа гол шалтгаан нь хүн амын өсөлт нэмэгдэж байгаа бөгөөд энэ нь хүн амын хэт өсөлт, хэт их хэрэглээнд хүргэдэг гэж үздэг. Бусад нь амьдрах орчны хомсдолд голчлон "экспортын түүхий эдийн өсөлтөөс" шалтгаалж байгаа бөгөөд хүн ам нь нийт хэрэглээтэй маш бага холбоотой гэдэгт санал нийлэхгүй байна. Улс хоорондын баялгийн ялгаа илүү чухал.
Социологи

Социологи нь хүний нийгмийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судлах ухаан бөгөөд нийгэм, хүний нийгмийн зан төлөв, нийгмийн харилцааны хэв маяг, нийгмийн харилцаа, өдөр тутмын амьдралтай холбоотой соёлын талыг хамардаг. Социологи нь нийгмийн шинжлэх ухаан, хүмүүнлэгийн салбарт багтдаг бөгөөд туршлага дээр үндэслэсэн судалгаа, шүүмжлэлт дүн шинжилгээний янз бүрийн аргуудыг ашиглан нийгмийн дэг журам, нийгмийн өөрчлөлтийн талаар мэдлэгийн сан бүрдүүлдэг;3-5 Нийгмийн дэг журам, нийгмийн өөрчлөлтийн талаархи мэдлэгийг хөгжүүлэх.:32-40 социологийн судалгааны сэдэв нь хувь хүний харилцаа, үйл ажиллагааны микро түвшний шинжилгээнээс эхлээд нийгмийн систем, нийгмийн бүтцийн макро түвшний шинжилгээнд хүртэлх өргөн хүрээг хамардаг.Практикт чиглэсэн социологийн судалгааг нийгмийн бодлого, халамжид шууд ашиглаж болох бол онолын хандлага нь нийгмийн үйл явц, феноменологийн аргыг ойлгоход чиглэсэн байж болно.

Социологийн уламжлалт судалгааны чиглэлүүдэд нийгмийн давхаргажилт,нийгмийн анги, нийгмийн хөдөлгөөнт байдал, шашин шүтлэг,төрөөс сүм хийдийг тусгаарлах,хууль эрх зүй,бэлгийн чиг баримжаа, хүйс, гажуудал зэрэг багтдаг. Сүүлийн үеийн судалгаанууд нь дижитал ялгаа зэрэг социо-техникийн талыг шинэ чиглэл болгон нэмж авч үзсэн. Хүний бүх үйл ажиллагааны хүрээ нь нийгмийн бүтэц, хувь хүний үйл ажиллагааны харилцан үйлчлэлээс хамааралтай тул социологи нь эрүүл мэнд ба анагаах ухааны институт, эдийн засаг, цэрэг арми, шийтгэл болон хяналтын систем, интернэт, боловсролын социологи, нийгмийн капитал, шинжлэх ухааны мэдлэгийн хөгжил дэх нийгмийн үйл ажиллагааны үүрэг зэрэг бусад сэдэв, институтууд руу аажмаар өргөжиж хөгжиж байна.
Ангилал:нийгмийн давхаргажилт
Ангилал:нийгмийн харилцааны хэв маяг
Ангилал:нийгмийн анги
Ангилал:шашин шүтлэг
Үлэмж бадрах

**Үлэмж бадрах** чимгийг Улсын наадамд Улсын гарьд цолтой бөх цолоо анх удаа батлах, эсвэл Улсын гарьдаас дээш цолтой бөх анх удаа 8 давсан тохиолдолд олгодог. 

## Энэ чимгийг хүртсэн бөхчүүд 
Ангилал:Бөхийн чимэг
Нийгмийн өөрчлөлт

**Нийгмийн өөрчлөлт**

Нийгмийн өөрчлөлт нь нийгмийн эмх замбарааг өөрчлөх үйл явц бөгөөд энэ нь нийгмийн байгууллага, нийгмийн зан үйлийн болон нийгмийн харилцааны өөрчлөлтүүдийг агуулж болно. Илүү өргөн хэмжээний байвал, энэ нь нийгмийн шилжилт эсвэл нийгмийн хувиргалт руу хүргэж болзошгүй.

**Тодорхойлолт**

Нийгмийн өөрчлөлт нь нийгмийн ахиц дэвшил буюу соёлын эволюцийн тухай философийн ойлголтод заавал холбоотой байх шаардлагагүй. Энэ нь соёлоороо нийгмийн бүтцийн өөрчлөлт буюу жишээ нь феодализмээс капитализм руу шилжих явцыг хэлж болно, эсвэл ирээдүйн гипотетик шилжилтийг пост-капитализмын хэлбэр рүү хэлж болно.

Нийгмийн хөгжил гэдэг нь хүмүүсийн нийгмийн болон сэтгэл зүйн ур чадваруудыг насан туршид нь хөгжүүлэх явц бөгөөд онцгой анхааралтайгаар хүүхэд нас болон өсвөр насны үед хийгддэг. Эрүүл нийгмийн хөгжил нь гэр бүл, найзууд, багш нар болон бидний амьдралд байгаа бусад хүмүүстэй эерэг харилцаа үүсгэх боломжийг бидэнд олгодог.
Хөдөө аж ахуйгаас ялгарах хүлэмжийн хий

thumb|Дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаруулалтын дөрөвний нэг нь хоол хүнснээс үүсдэг (2019 оны мэдээлэл)

thumb|Хөдөө аж ахуйгаас үүссэн метан ялгаруулалт, 2019он.

Хөдөө аж ахуйгаас ялгарах хүлэмжийн хий ихээхэн ач холбогдолтой: Хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, газар ашиглалтын салбар нь дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаралтын 13-21 хувийг эзэлдэг. Ялгаруулалт нь хүлэмжийн хийн шууд ялгаруулалтаас(жишээлбэл цагаан будааны үйлдвэрлэл, мал аж ахуйгаас) мөн шууд бус ялгаруулалтаас үүсдэг. Шууд ялгаруулалтын хувьд азотын исэл ба метан нь хөдөө аж ахуйгаас ялгарах нийт хүлэмжийн хийн талаас илүү хувийг бүрдүүлдэг. Нөгөө төлөөс шууд бус ялгаруулалт нь хөдөө аж ахуйн бус газар, тухайлбал ой модыг хөдөө аж ахуйн газар болгон хувиргаснаас үүдэлтэй байдаг. Цаашилбал, тээвэр, бордоо үйлдвэрлэхэд чулуужсан түлшний зарцуулалт бас бий. Жишээлбэл, азотын бордоо үйлдвэрлэх, ашиглах нь дэлхийн нийт хүлэмжийн хийн ялгарлын 5 орчим хувийг эзэлдэг. Мал аж ахуй нь хүлэмжийн хийн ялгаруулалтын гол эх үүсвэр юм. Үүний зэрэгцээ мал аж ахуй нь уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөөлж байна. 

Фермийн амьтдын хоол боловсруулах системийг нэг ходоодны тасалгаат, хивэгч гэж хоёр ангилна. Мах, сүүний чиглэлийн хивэгч амьтан хүлэмжийн хийн ялгаруулалтаараа дээгүүрт ордог. Харьцуулбал нэг ходоодны тасалгаат амьтан буюу гахай, шувууны аж ахуйтай холбоотой хоол хүнс бага байдаг. Нэг ходоодны төрлийг хэрэглэснээр утаа бага ялгардаг. Нэг ходоодны тасалгаат амьтад тэжээлийг хувиргах үр ашиг өндөртэй, мөн тийм ч их метан ялгаруулдаггүй. Шувуу зэрэг хивэгчгүй малын хүлэмжийн хий хамаагүй бага ялгардаг.

Ангилал:Уур амьсгалын өөрчлөлт ба хөдөө аж ахуй
Ангилал:Хүлэмжийн хийн ялгаруулалт
Нийгмийн зохион байгуулалт

Нийгмийн шинжлэх ухаанд нийгмийн бүтэц нь нийгэмд буй хэвийн нийгмийн зохион байгуулалтын нийтлэг дэс дараалал бөгөөд эдгээр нь хувь хүмүүсийн үйл ажиллагаанаас үүдэж, түүнд нөлөөлдөг. Нийгмийг бүтэцтэй холбоотой бүлгүүд эсвэл үүрэг чиглэлийн олон янзын бүлгүүдэд хувааж үздэг. Нийгмийн бүтэц нь гэр бүл, шашин, хууль, эдийн засаг, анги зэрэг жишээ үзүүлж болно. Энэ нь "нийгмийн систем" гэж нэрлэгддэг ойлголтоос ялгаатай бөгөөд энэ систем нь эдгээр бүтэцүүдийн суурь бүтцийг илэрхийлдэг. Тиймээс нийгмийн бүтэц нь эдийн засгийн систем, хууль зүйн систем, улс төрийн систем, соёлын систем зэрэг томоохон системүүдэд ихээхэн нөлөө үзүүлдэг. Нийгмийн бүтэц нь нийгэм байгуулагдсан хүрээ гэж бас хэлж болно. Энэ нь нийгмийн янз бүрийн байгууллагуудын хоорондын норм болон харилцааны хэв маягийг тодорхойлдог.

1920-аад оноос хойш уг термин нь нийгмийн шинжлэх ухаанд өргөн хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд энэ нь бусад социологийн хувьсагчидтай харьцуулахад салбар бүрийн дэд бүрэлдэхүүнүүдийг ялгах шаардлагатай гэж үздэг. Мөн академик ухаанд бүтцийн үзэл баримтлалын нөлөөгөөр энэ ойлголт түгээмэл болсон. Жишээлбэл, "нийгмийн шатлал" гэдэг ойлголт нь нийгмийн бүтцийг ашиглан ихэнх нийгмүүд өөр өөр шаталсан (түсэл) түвшинд хуваагддаг бөгөөд эдгээр түвшнүүд нь нийгмийн системийн доорх бүтэцээр удирдуулж байдаг гэж тайлбарладаг. Мөн орчин үеийн байгууллагын судалгаанд чухал үүрэгтэй, учир нь байгууллагын бүтэц нь түүний уян хатан байдал, өөрчлөлт хийх чадвар гэх мэт зүйлсийг тодорхойлж чадна. Энэ үүднээс нь бүтэц менежментийн хувьд чухал асуудал болдог.
Хуйрнан шуугигч

**Хуйрнан шуугигч** нь Улсын наадамд Саруул сайжрах чимэгтэй бөх бөх 7 давахад олгодог чимэг юм. 

## Энэ чимгийг хүртсэн бөхчүүд 
Ангилал:Бөхийн чимэг
Онолын экологи

Онолын экологи нь энгийн үзэл баримтлалын загвар, математик загвар, тооцооллын загварчлал, дэвшилтэт өгөгдлийн шинжилгээ зэрэг онолын аргуудыг ашиглан экологийн системийг судлах шинжлэх ухааны салбар юм. Үр дүнтэй загварууд нь зүйлийн популяцийн динамик нь ихэвчлэн биологийн үндсэн нөхцөл, үйл явц дээр хэрхэн суурилдагийг илчлэх замаар байгалийн ертөнцийн талаарх ойлголтыг сайжруулдаг. Цаашилбал, энэ талбар нь нийтлэг, механик үйл явц нь төрөл зүйл, экологийн орчинд ажиглагдаж болох үзэгдлийг бий болгодог гэж үзэх замаар олон төрлийн эмпирик ажиглалтуудыг нэгтгэх зорилготой. Биологийн бодит таамаглал дээр үндэслэн онолын экологичид байгалийн үйл явцын талаарх шинэ, зөн совингийн бус ойлголтыг олж авах боломжтой. Онолын үр дүнг ихэвчлэн эмпирик болон ажиглалтын судалгаагаар баталгаажуулж, дуу чимээ ихтэй, олон янзын биологийн ертөнцийг таамаглах, ойлгоход онолын аргын хүчийг ашигладаг.
 
 Энэ талбар нь өргөн хүрээтэй бөгөөд хэрэглээний математик, компьютерийн шинжлэх ухаан, биологи, статистикийн физик, генетик, хими, хувьсал, байгаль хамгаалах биологийн үндэс суурийг агуулдаг. Онолын экологи нь хүн амын өсөлт ба динамик, загас агнуур, өрсөлдөөн, хувьслын онол, тархвар судлал, амьтдын зан байдал ба бүлгийн динамик, хүнсний сүлжээ, экосистем, орон зайн экологи, цаг уурын нөлөө зэрэг амьдралын шинжлэх ухааны олон янзын үзэгдлийг тайлбарлах зорилготой юм.
 
 Онолын экологид хурдан тооцоолох хүчин чадал бий болсноор цаашдын ашиг тус нь экологийн үзэгдлийн томоохон хэмжээний тооцооллын загварчлалд дүн шинжилгээ хийх, дүрслэх боломж болжээ.
Техникийн дэмжлэг

Техникийн дэмжлэг гэж нэрлэгддэг техникийн дэмжлэг нь бүртгэлтэй хэрэглэгчдэд техникийн бүтээгдэхүүнтэй холбоотой асуудлаар зөвлөгөө өгөх, туслах зорилгоор компаниудаас үзүүлдэг дуудлагын төвийн төрлийн үйлчлүүлэгчийн үйлчилгээ юм. Уламжлал ёсоор утсаар хийдэг бол техникийн дэмжлэгийг одоо онлайнаар эсвэл чатаар хийх боломжтой. Одоогийн байдлаар ихэнх том болон дунд хэмжээний компаниуд техникийн дэмжлэг үзүүлэх үйл ажиллагаагаа дэмжлэгээр хийлгэсэн байна. Олон компаниуд өөрсдийн бүтээгдэхүүний хэрэглэгчдэд харилцан ажиллахын тулд хэлэлцүүлгийн самбараар хангадаг; Ийм форум нь компаниудад хэрэглэгчийн санал хүсэлтийн ашиг тусыг алдалгүйгээр дэмжих зардлаа бууруулах боломжийг олгодог.

## Техникийн дэмжлэг үзүүлэх 
Орчин үед технологийн хэрэглээ нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан техникийн дэмжлэг үзүүлэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Олон байгууллага зардал багатай улс орон эсвэл бүс нутагт техникийн дэмжлэг үзүүлэх хэлтэс эсвэл дуудлагын төвөө байршуулдаг. Dell нь 2001 онд техникийн дэмжлэг, харилцагчийн үйлчилгээний хэлтсээ Энэтхэгт аутсорсинг хийсэн анхны компаниудын нэг байв. Мөн бусад байгууллагуудад техникийн дэмжлэг үзүүлэх чиглэлээр мэргэшсэн компаниудын өсөлт ажиглагдаж байна. Эдгээрийг ихэвчлэн ***MSP*** (*Удирдах үйлчилгээ үзүүлэгч*) гэж нэрлэдэг.
UHF залгуур

UHF холбогч нь урсгалтай RF холбогчийн нэр юм. Холбогчын загварыг 1930-аад онд радио салбарт ашиглахаар зохион бүтээсэн бөгөөд "гадил жимсний залгуур"-ын хамгаалагдсан хэлбэр нь бүрэн хэмжээний радио төхөөрөмж дээрх HF дамжуулах шугамд өргөн хэрэглэгддэг стандарт холбогч.
 
 Давтамжийн хүрээг өөрчилснөөс хойш холбогчдын нэр өөрчлөгдөөгүй тул "UHF" нэр нь төөрөгдлийн эх үүсвэр юм. Энэхүү загвар нь "UHF" нь 30 МГц-ээс дээш давтамжийг илэрхийлдэг эрин үед нэрлэгдсэн. Өнөөдөр хэт өндөр давтамж (UHF) гэж 300 МГц-ээс 3 ГГц-ийн хоорондох давтамжийг хэлдэг бөгөөд өмнө нь UHF гэж нэрлэгддэг байсан давтамжийн хүрээг одоо "VHF" гэж нэрлэдэг.
 
 Үүнийг орлуулсан орчин үеийн холбогч загваруудаас ялгаатай нь "UHF" гэж нэрлэгддэг холбогч системийн механик болон цахилгааны шинж чанарыг зохицуулах идэвхтэй үзүүлэлт, стандарт байхгүй тул цахилгаан эсвэл механик зориулалтаар ашиглах баталгаагүй, хуучирсан загвар болдог.
Таамаглал

**Таамаглал** (pl.: hypotheses) нь аливаа үзэгдлийн талаар санал болгож буй тайлбар юм. Таамаглал нь шинжлэх ухааны таамаглал байхын тулд шинжлэх ухааны арга нь түүнийг шалгаж үзэхийг шаарддаг. Эрдэмтэд ерөнхийдөө шинжлэх ухааны таамаглалыг одоо байгаа шинжлэх ухааны онолоор хангалттай тайлбарлах боломжгүй өмнөх ажиглалт дээр үндэслэдэг. Хэдийгээр "таамаглал", "онол" гэсэн үгсийг ихэвчлэн сольж хэрэглэдэг ч шинжлэх ухааны таамаглал нь шинжлэх ухааны онолтой адил биш юм. Ажиллах таамаглал нь мэдлэгтэй таамаглал эсвэл бодлоор эхэлсэн үйл явцын цаашдын судалгаанд санал болгосон түр хугацаагаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн таамаглал юм.

Таамаглал гэсэн нэр томъёоны өөр утгыг албан ёсны логикт саналын өмнөх зүйлийг илэрхийлэхэд ашигладаг; Тиймээс "Хэрэв P бол Q" гэсэн саналд P нь таамаглалыг (эсвэл өмнөх) илэрхийлдэг; Q-г үр дагавар гэж нэрлэж болно. P нь (эсрэг баримт байж магадгүй) "What If" асуултын таамаглал юм. "Таамаглалын шинж чанартай байх" эсвэл "таамаглалын шууд үр дагавар гэж таамаглах" гэсэн утгатай таамаглал нэр томъёо нь "таамаглал" гэсэн нэр томъёоны эдгээр утгын аль нэгийг хэлж болно.
Ангилал:Шинжлэх ухаан
Хяналтын онол (социологи)

**Хяналтын онол (социологи)**

Социологийн хяналтын онол нь хоёр хяналтын систем-**дотоод хяналт** ба **гадаад хяналт**- бидний хазайх хандлагын эсрэг ажилладаг гэсэн санаа юм. Хяналтын онолыг **төвлөрсөн** болон **төвлөрсөн бус** гэж ангилна. Төвлөрсөн бус хяналтыг **зах зээлийн хяналт** гэж үздэг. Төвлөрсөн хяналтыг **хүнд суртлын хяналт** гэж үздэг. Овгийн хяналт гэх мэт зарим төрлийн хяналтыг төвлөрсөн бус болон төвлөрсөн удирдлагын холимог гэж үздэг. 

Төвлөрсөн бус хяналт эсвэл зах зээлийн хяналтыг ихэвчлэн **үнэ, өрсөлдөөн** эсвэл **зах зээлд эзлэх хувь** гэх мэт хүчин зүйлсээр хангадаг. Хүнд суртлын хяналт гэх мэт төвлөрсөн хяналтыг ихэвчлэн **стандарт, бодлого** бий болгох гэх мэт захиргааны эсвэл шаталсан арга барилаар хангадаг. Холимог хяналтын жишээ бол төвлөрсөн болон төвлөрсөн бус удирдлагын шинж чанартай овгийн хяналт юм. Холимог хяналт эсвэл овгийн хяналтыг ихэвчлэн **үнэт зүйл, итгэл үнэмшил, хэм хэмжээ, уламжлалыг хадгалах** замаар хадгалдаг.

**Уолтер Реклессийн 1973** онд боловсруулсан **"Хязгаарлалтын онол"** нь зан авир нь гадны өдөөлтөөс биш, харин тухайн хүн ямар ч үед хамгийн их хүсдэг зүйлээс үүдэлтэй гэж үздэг. Хяналтын онолын дагуу сул дорой нийгмийн тогтолцоо нь илүү гажуудалд хүргэдэг.

Ангилал: [Хяналтын онол]
Онгоцны түлш

**Онгоцны түлш** нь газрын тосны түлш эсвэл газрын тос ба синтетик түлшний хольц бөгөөд нисэх онгоцны тэжээл болгон ашигладаг. Эдгээр түлшинд газраар ашигладаг түлшнээс илүү хатуу шаардлага тавьдаг бөгөөд тээвэрлэх, хадгалах зэрэг түлшний чадвар ба зохицуулах чанарыг хадгалах эсвэл сайжруулахын тулд нэмэлт бодис оруулсан байдаг. Тэдгээр нь хий турбин суурьтай хөдөлгүүрт зориулсан керосин суурьтай (JP 8 ба JET A-1) түлш юм. Пистон хөдөлгүүртэй онгоц нь хар тугалгатай бензин, дизель хөдөлгүүртэй онгоц нь тийрэлтэт онгоцны (керосин) бензин хэрэглэж болно. 2012 он гэхэд Америкийн нисэх хүчний бүх онгоцнууд түлшний үнийг тогтворжуулахын тулд нүүрс эсвэл байгалийн хийнээс гаргаж авсан 50-50 хэмжээтэй керосин ба синтетик хольц бүхий гэрчилгээтэй болсон. 

Тийрэлтэт онгоцны түлш нь хар тугалгагүй керосин (JET A-1) эсвэл нафта керосины (JET B) хольц. Дизель түлштэй төстэй, шахалттай ноцдог хөдөлгүүр эсвэл турбин хөдөлгүүрийн аль алинд ашигладаг.JET-A нь орчин үеийн арилжааны агаарын тээврүүдийг эрчим хүчээр хангадаг, маш сайн боловсруулсан керосины хольц бөгөөд 49’С (120’F) ба түүнээс дээш температурт шатдаг. Керосин суурьтай түлш нь бензин суурьтай түлшнээс илүү шатах цэгийн хамгийн бага  нь өндөр температуртай байх тул илүү өндөр температур шаардагддаг.

Ангилал:Түлш
Газар тариалангийн ургац

хөдөө аж ахуйд газар тариалан бол газрын нэгж талбайд ургасан ургацын өсөлт, ноос мах эсвэл сүү гэх мэт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хэмжээг хэмждэг. Үрийн харьцаа бол газар тариаланг тооцоолох өөр нэг арга юм.

Бордоог хэрэглэх, илүү сайн фермийн хэрэгслүүдийг бий болгох , ургамлын сортуудыг сайжруулах мөн фермийн шинэ арга гэх мэт шинэчлэлт нь газар тариаланг ихээхэн сайжруулсан. Фермийн ашиг орлого ашиг тус их өндөр, фермийн газрыг илүү эрчимжүүлэх нь ашиг тустай. Энэ нэмэгдүүлэлтүүд ферм эрхэлдэг гэр бүлд сайнаар нөлөөлдөг. Хөдөө аж ахуйд амьжиргааны хэрэгцээнээс гадна илүүдэл ургацуудаа зарж солилцож болдог. Үхэр морь зэргийг тэжээж, хөдөлмөр эрхлэх боломжтой ба фэрмер  бууц үйлдвэрлэлээр үр тариа эсвэл өвс тэжээл бэлтгэж болно. Газар тариалангийн ургац нэмэгдүүлсэн  явдал нь  цөөхөн хүмүүст ферм хэрэгтэй ба аж үйлдвэр ба худалдаа чөлөөтэй байх явдал юм. Энэ эргээд хотыг үүсэж хөгжихөд хүргэсэн бөгөөд  хүнсний бүтээгдэхүүн болон хөдөө аж ахуй нь бүтээгдэхүүнүүдийн эрэлт хэрэгцээ бий болсон.

Ангилал:Агрономи
Ангилал:Таримал үр жимс
Ангилал:Articles with hAudio microformats
Радио хүлээн авагч

**Радио холбооны** хувьд хүлээн авагч, утасгүй эсвэл энгийн радио гэж нэрлэгддэг радио хүлээн авагч нь радио долгионыг хүлээн авч, тэдгээрийн дамжуулсан мэдээллийг ашиглах боломжтой хэлбэрт хувиргадаг электрон төхөөрөмж юм. Үүнийг антентай хамт ашигладаг. Антенн нь радио долгионыг (радио давтамжийн цахилгаан соронзон долгион) таслан авч, тэдгээрийг хүлээн авагчид хэрэглэдэг жижиг ээлжит гүйдэл болгон хувиргадаг бөгөөд хүлээн авагч нь хүссэн мэдээллийг гаргаж авдаг. Хүлээн авагч нь электрон шүүлтүүр ашиглан хүссэн радио давтамжийн дохиог антеннаас авсан бусад бүх дохионоос салгаж, цаашдын боловсруулалтанд зориулж дохионы хүчийг нэмэгдүүлэх цахим өсгөгчийг ашигладаг бөгөөд эцэст нь демодуляци хийх замаар хүссэн мэдээллээ сэргээдэг.

Радио хүлээн авагч нь радио ашигладаг бүх системийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Хүлээн авагчийн үйлдвэрлэсэн мэдээлэл нь дуу, видео (телевиз) эсвэл тоон өгөгдөл хэлбэртэй байж болно.[1] Радио хүлээн авагч нь тусдаа электрон төхөөрөмж эсвэл өөр төхөөрөмж доторх электрон хэлхээ байж болно. Ихэнх хүмүүсийн хувьд хамгийн танил болсон радио хүлээн авагч нь радио өргөн нэвтрүүлгийн станцуудын дамжуулж буй дууг хуулбарладаг өргөн нэвтрүүлгийн радио хүлээн авагч бөгөөд түүхэндээ хамгийн анхны масс зах зээлийн радио програм юм. Өргөн нэвтрүүлгийн хүлээн авагчийг ихэвчлэн "радио" гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч радио хүлээн авагчийг орчин үеийн технологийн бусад салбарт, телевизор, гар утас, утасгүй модем, радио цаг болон харилцаа холбоо, алсын удирдлага, утасгүй сүлжээний системийн бусад бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд өргөн ашигладаг.
Мөргөлдөөнөөс зайлсхийх систем

Мөргөлдөхөөс урьдчилан сэргийлэх систем (GAS), мөн түүнчлэн ослын өмнөх систем, урагш мөргөлдөхийг анхааруулах систем (FCW) эсвэл мөргөлдөөнийг бууруулах систем нь мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлэх эсвэл ноцтой байдлыг бууруулахад зориулагдсан жолоочид туслах дэвшилтэт систем юм. Үндсэн хэлбэрээрээ урд талын мөргөлдөөнийг анхааруулах систем нь тээврийн хэрэгслийн хурд, урд байгаа тээврийн хэрэгслийн хурд, тээврийн хэрэгслийн хоорондох зайг хянадаг бөгөөд ингэснээр тээврийн хэрэгсэл хэт ойртсон тохиолдолд жолоочид анхааруулга өгөх боломжтой. ослоос зайлсхийхэд тусалдаг. Ашиглаж буй янз бүрийн технологи, мэдрэгчүүдэд радар (бүх цаг агаар) ба заримдаа лазер (LIDAR) болон камер (зураг таних) зэрэг нь удахгүй болох сүйрлийг илрүүлэх боломжтой. GPS мэдрэгч нь байршлын мэдээллийн сангаар дамжуулан зогсоох тэмдэгт ойртох зэрэг тогтмол аюулыг илрүүлж чаддаг. Явган зорчигчийг илрүүлэх нь эдгээр төрлийн системийн онцлог шинж чанартай байж болно. 

Мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлэх системүүд нь зарим улс оронд зайлшгүй шаардлагатай өргөн тархсан систем, тухайлбал ЕХ-ны автономит яаралтай тоормос (AEB), автомашин үйлдвэрлэгчид болон аюулгүй байдлын албан тушаалтнууд хоорондын хэлэлцээр, АНУ-д байдаг шиг ослоос зайлсхийх системийг стандарт болгох,[7], судалгаа хийх зэрэг өргөн хүрээтэй байдаг. зарим үйлдвэрлэгчийн тусгай төхөөрөмжүүдийг багтаасан төслүүд.
Чөлөөт зах зээл

**Чөлөөт зах зээл** гэдэг нь эдийн засгийн шинжлэх ухаанд, худалдагч болон худалдан авагчдын илэрхийлсэн эрэлт хэрэгцээ болон нийлүүлэлт нь бараа үйлчилгээний өртгийг тодорхойлдог **эдийн засгийн тогтолцоо буюу систем** юм.

Ийм зах зээлүүд нь засгийн газар болон бусад ямар нэгэн гадны байгууллагуудын оролцоогүйгээр ажилладаг. Чөлөөт зах зээлийг энгийн идеал(бодит бус)-аар үздэг дэмжигчид үүнийг татвар эсвэл зарлиг гэх мэт төрөл бүрийн аргаар засгийн газар нийлүүлэлт, эрэлтэд оролцдог зохицуулалттай зах зээлтэй харьцуулдаг. Хэт сайшаагдсан чөлөөт зах зээлийн эдийн засагт, бараа үйлчилгээний өртөг нь зөвхөн санал болгож буй үнэ болон оролцогчдын саналаар тогтоогддог. 

Судлаачид чөлөөт зах зээлийн ойлголтыг улс төрийн эдийн засаг, нэг хэвийн (институци) шинэ эдийн засаг, эдийн засгийн социологи, улс төрийн шинжлэх ухаан гэх мэт судалгааны салбаруудын зохицуулалттай зах зээлийн ойлголттой харьцуулдаг. Эдгээр бүх салбарууд одоогийн буй зах зээлийн тогтолцооны үр ашигтай үйлдвэрлэл, хуваарилалтыг хянах орон зайг бий болгодог эрэлт, нийлүүлэлтийн энгийн хүчин зүйлсээс гадна журам тогтоох байгууллагуудын ач холбогдлыг анхааран үздэг. Хэдий чөлөөт зах зээл нь орчин үеийн хэрэглээ болон олон нийтийн соёлд хөрөнгөт нийгэм(капитализм)-тэй ерөнхийдөө холбогдсон ч чөлөөт зах зээл нь зарим зах зээлийн социализмын хэлбэрийг бүрдүүлсээр байна.
Ангилал:Эдийн засаг
Ангилал:Зах зээл