Крымын дайн (1853—1856)

**Крымын дайн (1853—1856)** (турк. *Kırım Savaşı*; англи. *The Crimean War*; франц. *la guerre de Crimée*), буюу **Дорнын дайн** (англи. *The Eastern War*; франц. *la guerre d’Orient*) - Нэг талаас Оросын эзэнт гүрэн (найрсагаар төвийг сахисан байр суурьтай АНУ, Перс, Манж Чин улс) бөгөөд Их Британи, Франц, Османы эзэнт гүрэн, Сардинийн вант улсаас бүрдсэн эвсэл (Австрийн эзэнт гүрэн, Пруссийн хаант улс, Швейцарийн Холбооны улсууд найрсаг төвийг сахисан байр суурьтай баймпн) хооронд өрнөсөн дэлхийн томоохон цэргийн мөргөлдөөн. 

Цэрэг дайны үйл ажиллагаа Кавказ, Ар Кавказ, Дунайн Ванлигууд, Балтын, Хар, Азов, Цагаан, Баренцын тэнгис, түүнчлэн Амар мөрөн, Камчаткын хойг болон Курилын арлуудын өмнөд хэсэгт өрнөсөн юм. Энэхүү цэргийн ажиллагаа Крымд хамгийн их хурцадмал байдалд хүрсэн тул уг дайныг "Крымын дайн" гэж нэрлэдэг болсон. 

Балканы хойг дахь Османы эрх мэдлээс ангижрахын тулд Үнэн алдартан шашны ард түмний тэмцэл үргэлжилсээр байсан учраас 1850-иад оны өөрийн улсын ижил Үнэн алдартан шашинт ард түмэн суурьшсан Балканы эзэмшил газрыг чөлөөлөх санаа Оросын I Николай хаанд бий болжээ. Үүнээс гадна Англи Оросыг Кавказ, Хойд Америкийн Хар тэнгисийн эрэг орчмоос шахан гаргахыг хичээж байсан юм. Францын эзэн хаан III Наполеон англичуудын төлөвлөгөөг бүрэн дүүрэн дэмжээгүй ч өмнөх 1812 оны дайнд ялагдсаны өшөө авалт, хувийн эрх мэдлээ бэхжүүлэх хэрэгсэл болгон Оростой хийх дайныг дэмжиж байсан юм.

Палестин дахь Христийн мэндэлсэн сүмд хяналт тавихын тулд Францтай хийсэн дипломат сөргөлдөөний үеэр Орос Туркт шахалт үзүүлэхийн тулд Оросын хамгаалалтад байсан Молдав, Валахиа мужуудыг эзлэн авчээ. Оросын эзэн хаан I Николай цэргээ татахаас татгалзсан учраас 1853 оны 10-р сарын 16-нд Турк, дараа нь 1854 оны 3-р сарын 27-нд Их Британи, Франц улсууд Орост дайн зарласан байна. 

Кавказад Оросын цэргүүдийн нэлээд хэсэг нь Кавказын дайнтай холбоотой, Турктэй залгаа хилээ хамгаалах зорилгоор 30 мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй цэргийн анги байгуулсан байв. Энэ үед Крымд ердөө 19 мянган орос цэрэг байсан. Орос улс Австритай залгаа хилээ хамгаалахын тулд баруун бүс нутгуудад, мөн баруун хойд хэсэгт - 256 мянган хүнтэй их хэмжээний цэргээ үлдээсэн бөгөөд Оросын дотоод бүс нутагт 500 мянга орчим хүн үлдсэн байжээ. 

Улмаар цэргийн ажиллагааны үеэр холбоотнууд Оросын цэргүүдийн техникийн сул тал, Оросын командлалын шийдэмгий бус байдлыг ашиглан Хар тэнгист арми, флотын тоо, чанарын давуу хүчийг төвлөрүүлжээ. Энэ нь тэдэнд десантын корпусыг Крымд амжилттай буулгаж, тэнд байрлах Оросын армийн ангиуд ялагдал хүлээж, Оросын Хар тэнгисийн флотын үндсэн түшиц бааз болох Севастополийг бүслээд 1855 оны 3-р сарын 2-нд I Николай хааныг нас барсны дараа түүний өмнөд хэсгийг эзлэн авсан юм. 

1855 оны эцэс гэхэд Крымын дайны фронт дахь байлдааны ажиллагаа бараг зогссон бөгөөд талууд энхийн хэлэлцээнд бэлтгэж эхлэв. Оны төгсгөлд Австрийн засгийн газар Оросын шинэ эзэн хаан II Александрт таван зүйл бүхий үг дуугүй бууж өгөх санал гардуулав. 1856 оны 2-р сарын 25-нд Парис хотод дипломат конгресс нээгдэж, улмаар 1856 оны 3-р сарын 30-нд Орос болон холбоотон гүрнүүд хооронд Энхийн гэрээ байгуулав. Үүний дагуу бүх талууд "Османы эзэнт гүрний тусгаар тогтнол, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэх" үүрэг хүлээсэн бөгөөд Орос улс Севастополийн өмнөд хэсгийг Туркт буцаан өгч, Дунай мөрний эх, өмнөд Бессарабийн хэсгийг Молдавын ванлигт шилжүүлж, Серб, Дунай ванлигуудын автономит эрхийг баталгаажуулж, Хар тэнгис, Босфор, Дарданеллийн хоолойг төвийг сахисан гэж зарлав: далайн эргийн болон бусад бүх гүрний цэргийн хөлөг онгоцуудад хаалттай боловч арилжааны усан онгоцны тээвэрлэлтэд нээлттэй болжээ.