open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Норвегийн Цагдаагийн Их Сургууль

Норвегийн Цагдаагийн Их Сургууль нь Норвегийн нийтийн өмчийн их сургууль бөгөөд Осло, Конгсвингер, Ставерн болон Будё хотуудад байрладаг салбаруудтай. Энэхүү сургууль нь Норвегийн цагдаагийн албанд зориулан боловсрол олгодог бөгөөд үүнд гурван жилийн хугацаатай суурь боловсрол болон дөрвөн төрлийн магистрын зэрэг багтдаг. 2019 онд бакалаврын түвшинд 4,063 өргөдлөөс 552 оюутныг элсүүлсэн байна. Тус сургууль нь хууль, цагдаагийн шинжлэх ухаан, гэмт хэрэг судлал, сэтгэл судлал болон нийгэм судлал зэрэг холбогдох чиглэлээр судалгаа шинжилгээ хийдэг.

Сургуулийн үүсэл нь 1889 онд Осло хотод цагдаагийн албан хаагчдад зориулсан зохион байгуулалттай сургалт эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд 1920 онд бие даасан сургууль болон байгуулагдсан. Энэ үеэс эхлэн “Төрийн Цагдаагийн Сургууль” (The State Police School) нэртэйгээр, 1992 он хүртэл төрийн байгууллагын сургууль (etatsskole) хэмээх статустайгаар үйл ажиллагаа явуулж байв. 1992 онд их сургуулийн коллеж хэлбэрээр шинэчлэн зохион байгуулагдсан. Осло хотын Майорстуэн дэх кампусаас гадна 1997 онд Будё хотын Мерквед дэх кампус нэмэгдсэн. 2004 онд бүрэн эрхтэй их сургуулийн коллеж (høgskole) хэмээх институцийн түвшний магадлан итгэмжлэл авсан бөгөөд үүнээс өмнө буюу 1992–2004 оны хооронд зөвхөн хөтөлбөрүүдийн түвшинд магадлан итгэмжлэгдсэн байжээ.
Нарка ба мандухайн хайрын дөрвөлжин

Нэг хөлдүү тэмээ байжээ чавас нарка гэдэг тэгсэн мандухайтай гурав хоногийн хайр эхлүүлээд хаягдав цэг
Саами Программын Их Сургууль

Саами Программын Их Сургууль нь Норвегийн Финнмарк тойргийн Каутокейно сууринд байрладаг их сургууль юм. Уг сургууль 1989 онд байгуулагдсан бөгөөд ойролцоогоор 200 оюутан, 110 орчим багш, техникийн болон захиргааны ажилтантай. Энэ сургууль нь Норвегийн 25 төрийн өмчит их сургуулийн нэг бөгөөд 2009 оноос хойш Диетосиида (Diehtosiida) нэртэй кампусын цогцолборт байрлаж байна.

Саами Программын Их Сургууль нь Саам үндэстний дээд боловсролыг хариуцан хэрэгжүүлэх үндэсний үүрэгтэй бөгөөд багшийн сурган хүмүүжүүлэх болон сэтгүүл зүйн чиглэлээр боловсрол олгодог. Сургалтын хөтөлбөрүүдийг Саами ард түмний хэрэгцээ шаардлагад тулгуурлан боловсруулахыг зорьдог бөгөөд Саами хэлийг эрдмийн төвшинд хөгжүүлэхийг оролддог. Тус сургууль нь Саамийн нутаг дэвсгэрийг хамарсан дөрвөн улсаас (Норвеги, Швед, Финланд, Орос) ирсэн оюутнуудтай.

Саами Программын Их Сургууль 1989 оны 1-р сарын 1-нд Гуовдагеайдну (саами нэршил) сууринд үйл ажиллагаагаа албан ёсоор эхлүүлсэн. Үүнээс өмнө Алта хотын боловсролын сургуулийн Саами тэнхимийн оюутнууд шинэ сургуульд шилжсэн байсан ба тэд "дуоджи" (саами гар урлал) судалж байв. Энгийн хичээлүүд 9-р сарын 4-нд эхэлсэн бөгөөд сургуулийн албан ёсны нээлт 11-р сарын 1-нд Гуовдагеайднугийн соёлын долоо хоногийн хүрээнд болсон. 2005 онд Хойд Европын Саами Хүрээлэн (Nordic Sámi Institute) тус их сургуультай нэгтгэгдсэн.
Линчепингийн их сургууль

**Линчепингийн их сургууль** нь **Шведийн Линчёпинг** хотод байрладаг олон нийтэд нээлттэй судалгааны их сургууль юм. Анх 1969 онд байгуулагдсан бөгөөд 1975 онд бүрэн хэмжээний их сургуулийн статустай болсон. Өнөөдөр Шведийн хамгийн том их сургуулиудын нэгт тооцогддог. Их сургууль нь гурван хотод байрлах дөрвөн кампустай: Линчёпинг хот дахь Кампус Валла ба Кампус US, Норрчёпинг хот дахь Кампус Норрчёпинг, мөн Стокгольм хот дахь Кампус Лидингө. Их сургууль нь дараах дөрвөн факультеттэй: Урлаг ба Шинжлэх ухаан; Анагаах ухаан ба Эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан; Шинжлэх ухаан ба Инженерчлэл (Технологийн институт гэж ч нэрлэдэг); Боловсролын шинжлэх ухаан. Салбар хоорондын хамтын ажиллагааг дэмжихийн тулд их сургууль нь хэд хэдэн салбарыг хамарсан, зарим тохиолдолд нэгээс олон факультетад харьяалагддаг 12 томоохон тэнхимтэй. 2021 оны байдлаар тус их сургууль 35,900 оюутан, 4,300 ажилтантай байсан. Линчёпингийн их сургууль нь судалгаа болон боловсролын хүрээнд бизнесийн салбар болон олон нийттэй харилцах харилцааг чухалчилдаг. Сургалт ба судалгаа нь Линчёпинг, Норрчёпинг хотуудад байрлах гурван кампуст явагддаг — Кампус Валла, Кампус US болон Кампус Норрчёпинг. Эдгээр нь Стокгольмоос тус тус 200 болон 160 км-ийн зайд оршдог.
Волдагийн Их Сургууль

Волдагийн Их Сургууль нь Норвегийн дээд боловсролын системд багтдаг, сургалтын төлбөргүй улсын сургуулиудын нэг юм. Мөн энэ сургууль нь Норвегийн Мёре ог Ромсдал тойргийн Волда хотод байрладаг.

HVO нь 1994 оны 8-р сарын 1-нд Мёре ог Ромсдалын бүсийн коллеж болон Волдагийн Багшийн Коллежийг нэгтгэснээр байгуулагдсан. HVO нь 1895 онд энд анх байгуулагдсан багшийн сургуулиас эхлэлтэй урт уламжлалтай. 2025 оны байдлаар захирал нь Одд Хелге Мьеллем Тонхейм бөгөөд 2020 оны байдлаар ойролцоогоор 4,500 оюутан, 350 ажилтантай.

HVO нь дараах дөрвөн факультеттэй: Хүмүүнлэг ба Боловсролын факультет, Дүрслэх болон Гүйцэтгэх Урлагийн факультет, Нийгмийн Шинжлэх Ухаан ба Түүхийн факультет, Хэвлэл Мэдээлэл ба Сэтгүүл Зүйн факультет. Нийтдээ 6 магистрын хөтөлбөр, 30 бакалаврын хөтөлбөр, 300 орчим хичээл санал болгодог.

HVO нь жил бүр зохион байгуулагддаг Норвегийн Баримтат Киноны Фестиваль (1997 оноос, DOKFILM), Animation Volda Festival (2007 оноос) зэрэг үйл ажиллагаануудын зохион байгуулагч бөгөөд кампус дээр байрлах том хэмжээний концертын танхим, Café зэрэг нь оюутны ихэнхдээ очин найз нөхөдтэйгөө цагийг нөхцөөдөг газрууд юм (хоёулаа 2005 онд нээгдсэн).

Сонирхолтай баримт: 2010 оны *Trollhunter* кинонд гол дүрүүд нь HVO-ийн оюутнууд гэж гардаг.
Баруун Норвегийн Мэргэжил, Боловсролын Их Сургууль

Баруун Норвегийн Мэргэжлийн Боловсролын Их Сургууль буюу HVL нь Норвегийн нийтийн дээд боловсролын байгууллага бөгөөд 2017 оны 1-р сард өмнө нь бие даан үйл ажиллагаа явуулж байсан коллежуудыг нэгтгэснээр байгуулагдсан. Тус сургуулийн таван кампус нь Берген, Форде, Хаугесунд, Согндал, Сторд хотуудад байрладаг. Түүний хамгийн эртний хөтөлбөр нь 1839 онд Сторд хотод байгуулагдсан багшийн сургалт юм. HVL-ийн нийт оюутны тоо нь ойролцоогоор 16,000 бөгөөд 1,800 орчим академик болон захиргааны ажилтантай. Гол кампус нь Норвегийн Берген хотын Кронстад хороололд байрладаг.

Баруун Норвегийн Мэргэжлийн Боловсролын Их Сургууль нь эрүүл мэнд, нийгмийн шинжлэх ухаан, инженерчлэл, эдийн засаг ба захиргааны шинжлэх ухаан, хөгжмийн боловсрол, багшийн сургалт зэрэг чиглэлээр мэргэжлийн боловсрол олгодог. Тус сургууль нь бакалавр, магистр, үргэлжлүүлэн суралцах боловсрол болон докторын (PhD) зэрэг олгох хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. HVL-ийг жил бүр ойролцоогоор 2,700 оюутан төгсдөг.

2016 оны 6-р сард, 1 жилийн илүү хугацаанд үргэлжилсэн хэлэлцээрийн дараа Баруун Норвегийн гурван дээд боловсролын байгууллага - Берген Их Сургууль, Сторд/Хаугесунд Их Сургууль болон Согн ог Фьордане Их Сургууль - албан ёсоор нэгдэх шийдвэрээ зарлаж байжээ.
Остфолд Их Сургууль

Өстфолд Их Сургууль нь Норвегийн Өстфолд тойрогт байрладаг их сургууль юм. Энэ сургууль нь Фредрикстад болон Халден хотуудад кампусуудаа байрлуулсан бөгөөд 2017 оны байдлаар 7000 орчим оюутан, 550 ажилтантай. Өстфолд Их Сургууль нь Норвегийн төрийн өмчит их сургуулиудын нэг бөгөөд 1994 оны Их Сургууль Реформын (Hogskolereformen) хүрээнд Халден, Сарпсборг болон Фредрикстад хотын таван улсын коллежийг нэгтгэснээр байгуулагдсан. Сургуулиас 60 гаруй мэргэжлээр суралцах боломжтой бөгөөд энэ нь тэтгэмжийн зэрэг, бакалавр, магистрын зэрэг болон зарим докторын хөтөлбөрүүдийг хамардаг.

Өстфолд Их Сургууль нь 2010 онд Webometrics-ийн Дэлхийн Их Сургуулиудын зэрэглэлд Норвегид 5-р байр, дэлхий даяар 900-р байр эзэлсэн. Европын Комисс нь 2009-2013 оны хооронд Өстфолд Их Сургуульд Дипломын Хавсралт Тэмдэг (Diploma Supplement Label) олгосон. Норвегийн 26 дээд боловсролын байгууллагын өрсөлдөгчдөөс Өстфолд Их Сургууль нь чанарын энэ онцгой тэмдэгийг авсан таван сургуулийн нэг байв.

Өстфолд Их Сургууль нь хоёр кампустай. Нэг нь Халден хотод байрлаж, бизнес, нийгмийн шинжлэх ухаан, гадаад хэл, компьютерын шинжлэх ухаан, болон боловсролын чиглэлээр сургалт явуулдаг. Нөгөө кампус нь Фредрикстад хотод байрладаг бөгөөд инженерчлэл, эрүүл мэнд ба нийгмийн шинжлэх ухаан, театрын чиглэлээр сургалт явуулдаг.
БАЙГАЛЬ ОРЧИНД УЧРУУЛСАН ХОХИРЛЫН ҮНЭЛГЭЭ

Байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээ гэдэг нь байгаль орчинд учруулсан сөрөг нөлөөллийг тооцох, үнэлэх үйл явц бөгөөд энэ нь байгаль орчны нөөц, экосистем, биологийн олон янз байдалд учруулсан хохирлыг эдийн засгийн болон экологийн үүднээс үнэлэхэд чиглэгддэг. 

Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуульд “**Байгаль орчинд учруулсан хохирол** гэж байгалийн баялгийг зөвшөөрөлгүй бэлтгэсэн, олборлосон, эсхүл байгаль орчны чадавхын тогтоосон хэм хэмжээ, зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээний хязгаараас хэтрүүлэн байгаль орчныг бохирдуулсан, доройтуулсан, гэмтээсэн, байгалийн нөөц баялгийг хомсдуулсан, экологийн тогтолцоог алдагдуулсан аливаа үйлдэл, эс үйлдэхүйг хэлнэ” гэж тодорхойлсон байдаг.

Үнэлгээний зорилго нь байгаль орчинд учруулсан хохирлын хэмжээг тооцох, хохирол учруулсан этгээдэд хариуцлага тооцох, хохирлыг нөхөн сэргээх, бууруулах арга хэмжээний зардал тооцох, байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх бодлого боловсруулахад ашиглана.

Байгаль орчны хохирлын үнэлгээг тооцохдоо шинжлэх ухааны судалгаа, эдийн засгийн тооцоолол болон хууль, эрх зүйн баримт бичигт тулгуурлан хийнэ. Байгалийн нөөц гэж хүний гараар бүтээгдээгүй, байгальд байдаг, хүмүүн болон амьд организм оршин амьдрах, байгаль орчны зохистой харьцааг бүрдүүлж байдаг байгалийн бүрдэл хэсгүүд юм. 
Байгалийн нөөц нь зохистой харьцаанд сүлэлдэн байдгаараа экологийн орчныг бүрдүүлж, амьд организм амьдрах боломжийг хангадаг. Экологийн орчин бүрдүүлэгч байгалийн нөөцийг аргачлалд агаар, ус, хөрс, ургамал, амьтан, ой, газар, газрын хэвлий гэж төрөлжүүлэн авч үзсэн.

Байгалийн нөөцийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ гэж байгалийн нөөцийн экологийн үнэ цэнэ, түүнээс авах экологийн үйлчилгээг мөнгөн дүнгээр илэрхийлсэн үр дүнг хэлнэ. Экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тодорхой орон зай, хэмжээст авч үзэх бөгөөд орон зайн хувьд байгалийн бүс бүслүүр, тухайн бүс нутгийн газар экологийн тогтолцооноос шалтгаалах бол байгалийн нөөцийн өөрчлөлт, тэдгээрийн динамик хөдөлгөөнд байгаль цаг уурын урт-богино хугацааны хүчин зүйлүүд нөлөөлж байдаг.
Үнэлгээний арга зүй, аргачлал. 2024

Байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээг тооцоход экологийн, эдийн засгийн, нийгмийн, хими-физикийн шинжилгээ болон хууль, эрх зүйн зэрэг олон төрлийн арга зүй, арга хэрэгслийг ашигладаг. Тухайлбал,

1. **Экологийн үнэлгээ**: Экосистемийн бүтэц, үйл ажиллагаа, биологийн олон янз байдалд учруулсан хохирлыг үнэлнэ. Энд байгалийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд, ургамал, амьтны төрөл зүйл, тэдгээрийн амьдрах орчинд учруулсан нөлөөллийг тооцно.

2. **Эдийн засгийн үнэлгээ**: Байгалийн нөөцийн эдийн засгийн үнэ цэнийг тооцох. Үүнд зах зээлийн үнэ, нөхөн сэргээх зардал, орлогын алдагдал зэрэг үзүүлэлтүүдийг багтаана.

3. **Нийгмийн үнэлгээ**: Орон нутгийн иргэдийн амьдралд учруулсан нөлөөллийг үнэлнэ. Энд иргэдийн эрүүл мэнд, амьжиргаа, нийгмийн харилцаанд үзүүлэх нөлөөллийг багтаана.

4. **Хими болон физикийн шинжилгээ**: Агаар, ус, хөрсний чанарыг шинжлэх замаар бохирдлын түвшинг тодорхойлно.

5. **Хууль, эрх зүйн үнэлгээ**: Хууль, эрх зүйн шаардлагыг хангаж байгаа эсэхийг шалгана. Энэ нь байгаль орчны хууль тогтоомж, стандартуудыг мөрдөж байгаа эсэхийг үнэлэхэд чиглэгдэнэ.

Байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээг эдэлбэр газрын, газрын хэвлийн, усны, хөрсний үнэлгээ гэх мэтчилэн байгалийн бүрэлдэхүүн тус бүрээр ангилах бөгөөд тэдгээрийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг аргачлалаар тооцно.
Байгаль орчны эрх зүйн орчны өөрчлөлт, шинэчлэл. 2024

Байгалийн нөөцийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, хохирол тооцох аргачлалыг боловсруулж, хэрэглэх эрх зүйн үндэс нь байгалийн баялгийн ашиглалтыг зохицуулах чухал хэрэгслийн нэг бөгөөд тухайн улс орон байгаль орчны чиглэлээр олон улсын эрх зүйн норм, нормативт нийцсэн үндэсний хууль, эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх нь экологийн асуудлыг шийдвэрлэх чухал ач холбогдолтой.

Манай улсад 2000-аад оны эхэн үед “Алт” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр уул уурхайн салбар эрчимтэй хөгжиж, уул уурхайн үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны улмаас эвдэрч орхигдсон газрууд бий болж, байгаль орчинд учруулсан хохирлыг тооцох аргачлал, арга зүй байхгүйгээс гэм буруутай этгээдэд хариуцлага хүлээлгэх, хохирлын нөхөн төлбөр гаргуулах асуудалд ихээхэн хүндрэл учрах болсон тул үүнийг зохицуулах харилцаа зайлшгүй шаардлагатай болсон.

Байгаль орчин, аялал жуулчлалын Сайдын 2010 оны 05 дугаар сарын 27-ны өдрийн А-156 тоот тушаалаар “Байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-ыг баталснаар “Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуульд “Байгаль орчинд учруулсан хохирол”, ”Байгаль орчинд учруулсан хохирлын нөхөн төлбөр” гэж юу болох талаар тодорхойлсон. Улмаар 2017 онд “Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 49 дүгээр зүйлд “... тухайн төрлийн байгалийн нөөцийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг үндэслэн нөхөн төлбөрийн хэмжээг тогтооно” гэж зааснаар байгаль орчинд учруулсан хохирлыг тооцох, нөхөн төлүүлэх харилцааг зохицуулах эрх зүйн орчин бүрдсэн.

Ийнхүү эрх зүйн орчин бүрдсэнээр байгаль орчны эсрэг гэмт хэрэг, зөрчилтэй тэмцэх, байгаль орчинд учруулсан хохирлыг гэм буруутай этгээдээр нөхөн төлүүлэх, хохирлыг барагдуулах нийгмийн хариуцлагатай харилцааг төлөвшүүлэх нөхцөл бүрдсэн.
Шведийн Хөдөө Аж Ахуйн Шинжлэх Ухааний Их Сургууль

**Шведийн Хөдөө Аж Ахуйн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль** (эсвэл Шведийн Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль гэж ч нэрлэдэг) нь Шведийн олон нийтэд нээлттэй судалгааны их сургууль юм. Тус их сургуулийн гол кампус болон төв байр нь Уппсала хотын Ультуна-д байрладаг ч, Шведийн хэд хэдэн өөр хотод салбар кампустай. Үндсэн салбарууд нь Ломма хотын Алнарп, Скэра, мөн Умео хотод оршдог.

Шведийн бусад төрийн өмчит их сургуулиас ялгаатай нь, SLU нь Шведийн Аж Үйлдвэр ба Инновацын Яамны (өмнө нь Хөдөө орон нутгийн асуудал эрхэлсэн яам) төсвөөр санхүүждэг. 2020 оны байдлаар тус сургуульд 3,155 бүтэн цагийн ажилтан, 4,216 бүтэн цагийн оюутан, 559 судалгааны оюутан болон 191 профессор ажиллаж байсан.

SLU нь 2001 онд байгуулагдсан **Амьдралын Шинжлэх Ухааны Европын Лиг** (ELLS)-ийн үүсгэн байгуулагч гишүүн юм.

SLU нь жижиг хэмжээтэй, өндөр мэргэшсэн судалгааны их сургууль бөгөөд хөдөө аж ахуй, мал эмнэлэг, экологи зэрэг чиглэлээр дэлхийд тэргүүлдэг сургуулиудын нэг юм. Үүнд:

• 2023 оны QS-ийн Салбарын Дэлхийн Эрдмийн Эрэмбээр SLU нь:
	•	Хөдөө аж ахуй ба ой судлалаар 3-р байр,
	•	Мал эмнэлгийн шинжлэх ухаанаар 25-р байр,
	•	Байгаль орчны шинжлэх ухаанаар 74-р байранд тус тус эрэмбэлэгджээ.
Лулео Технологийн Их Сургууль

**Лулео Технологийн Их Сургууль** нь **Шведийн Норрботтен** мужид байрладаг олон нийтэд нээлттэй судалгааны их сургууль юм. Тус сургууль нь Арктикийн бүсэд байрлах дөрвөн кампустай бөгөөд эдгээр нь Лулео, Кируна, Шеллефтео, Питео хотуудад байрладаг.
**
19,000** гаруй оюутан, **1,500** орчим ажилтантай тус сургууль нь **Швед болон Скандинавын** бүсийн хойд хэсгийн хамгийн том технологийн институтуудын нэг бөгөөд дунд зэргийн хэмжээтэй академик байгууллагад тооцогддог.

Их сургууль нь анх 1971 онд **“Лулеогийн Дээд Сургууль”** нэртэйгээр үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд **Лулео хотын Порсён** хороололд анхны кампусаа нээсэн. Харин хэдэн жилийн дараа Лулеогийн Багшийн Сургалттай коллеж болон Питеогийн Хөгжмийн Сургуулийг нэгтгэснээр өргөжсөн. 1997 онд Шведийн Засгийн газраас бүрэн хэмжээний их сургуулийн статустай гэж хүлээн зөвшөөрч, түүгээрээ “Лулео Технологийн Их Сургууль” хэмээн нэрлэгдэх болсон.

Л**улео Технологийн Их Сургууль** нь үндэсний болон олон улсын компаниудтай ойр хамтран ажилладаг, хэрэглээний судалгаанд төвлөрдөг боловч 100 гаруй боловсролын хөтөлбөртэй.
Эрх зүйн орчны өөрчлөлт, шинэчлэл. 2024

Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2010 оны 05 дугаар сарын 27-ны өдрийн А-156 тоот тушаалаар баталсан “Байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-ыг хэрэглээнд нэвтэрснээс хойш эрх зүйн орчинд дараах өөрчлөлтүүд орсон. Үүнд:

1. Засгийн газрын 2018 оны 6 дугаар сарын 20-ны өдрийн 181, 182 дугаар тогтоолуудаар газрын үнэлгээг 
тойрогчилж, нэгдсэн сангийн ангиллаар суурь үнийг баталсан;

2. Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2020 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдрийн А/59 тоот тушаалын нэгдүгээр хавсралт Усны нөөцөд учирсан хохирлыг үнэлэх, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал; 

3. Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2020 оны 03 дугаар сарын 16-ны өдөр дугаар а/176 тоот тушаалаар баталсан Ойн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ тооцох аргачлал;

4. 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр “Байгаль орчныг хамгаалах тухай” хуулийн 49 дүгээр зүйлд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөд ... байгаль орчинд учруулсан хохирлыг шүүх шинжилгээний байгууллагаар, эсхүл байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний эрх авсан мэргэжлийн байгууллагаар хөлсийг төлж тооцуулахаар заасан.

5. Улсын ерөнхий прокурор, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын хамтарсан 2023 оны 08 дугаар сарын 10-ны өдрийн “Шинжилгээ хийх жишиг хугацаа батлах тухай” А/95, А/279 тоот тушаал; 

6. ХЗДХ-ийн сайд болон БОАЖын сайдын 2023 оны 07 дугаар сарын 05-ны өдрийн А/303, А/308 тоот тушаалаар хамтран баталсан “Хүрээлэн буй орчны хохирлын үнэлгээ, шинжилгээ хийх журам” зэрэг болно.

Өнөөдөр экологи, байгаль хамгааллын асуудал нэг улс орны хүрээнээс хальж дэлхийн хэмжээнд яригдах болсон. Иймээс улс орнууд байгалийн нөөц баялгийг зөв зохистой ашиглах, хамгаалах талаар гэрээ, хэлэлцээр, байгуулах, байгаль хамгаалах олон улсын байгууллагын үйл ажиллагаанд оролцох зэргээр хамтран ажиллах болсон.
Зөрчил, хариуцлагын зохицуулалтын эрх зүйн орчин. 2024

2022 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр “Шүүх шинжилгээний тухай” хуулийг шинэчлэн баталж нийгмийн харилцаанд мөрдөж эхэлсэн бөгөөд тус хуулийн 38.3-т Шинжилгээний байгууллага хүрээлэн байгаа орчны хохирлыг хүрээлэн байгаа орчны бүрэлдэхүүн тус бүрээр нь тооцохдоо нөхөн сэргээх зардлыг давхар тооцно, 38.10-д Хүрээлэн байгаа орчны хохирлын үнэлгээ, шинжилгээ хийх журмыг Хууль зүйн болон Байгаль орчны асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн хамтран батална гэжээ.

Энэ нь байгалийн нөөцийн ашиглалттай холбоотой үүссэн зөрчил, гэмт хэргийг Шүүх шинжилгээний хүрээлэн хохирлын үнэлгээг тооцохоор хуульчилсан байна. Өөрөөр хэлбэл хүрээлэн буй орчны зөрчил, гэмт хэрэг бүртгэгдэн хэрэг үүссэн нөхцөлд шинжилгээ хийлгэх, шинжээч томилох тогтоолыг гаргах эрх бүхий албан тушаалтны тогтоолыг үндэслэн Шүүхийн шинжилгээний хүрээлэнгийн шинжээч, байгаль орчны мэргэжлийн байгууллага хоёр хохирлын үнэлгээний дүгнэлт гаргахаар хуульчлагдсан байна.

Аж ахуйн үйл ажиллагааны үр дүнд, хууль дүрэм зөрчсөний улмаас байгалийн болон техноген шинж чанартайгаар бий болох экологийн хохирлын эдийн засгийн үнэлгээ тогтооход аж ахуйн үйл ажиллагааны бүх төрөл, ялангуяа байгалийн нөөцийг ашиглах хүрээнд иргэний эрх зүйн хариуцлагын хэлбэрт шилжүүлэх нь тулгамдсан асуудал болж байгаа юм. Ийм учраас байгалийн нөөц баялаг болон байгаль орчинд учруулах хохирлын эдийн засгийн үнэлгээний аргазүйг хэрэглэх эрх зүйн үндэс нь байгалийн баялгийн ашиглалтыг зохицуулах чухал хэрэгслийн нэг болно.
Карлстадын Их Сургууль

**Карлстадын Их Сургууль** нь Шведийн Карлстад хотод байрладаг төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль нь анх 1967 онд **Гётеборгийн Их Сургуулийн Карлстад** дахь салбар кампусаар байгуулагдсан бөгөөд 1977 онд бие даасан дээд сургууль болж, улмаар 1999 онд **Шведийн Засгийн газраас** бүрэн хэмжээний их сургуулийн статустай хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдсөн.

Өнөөдөр тус сургууль нь хүмүүнлэг, нийгмийн ухаан, шинжлэх ухаан, технологи, боловсрол, эрүүл мэнд, урлагийн чиглэлээр 40 орчим боловсролын хөтөлбөр, 30 гаруй мэргэшүүлсэн сургалт, 900 орчим курс санал болгодог. Одоогоор 16,000 орчим оюутан, 1,200 гаруй ажилтантай.

Их сургуулийн хэвлэлийн газар нь **Karlstad University Press** нэртэй. Одоогийн ректор нь Йеркер Моодиссон (Jerker Moodysson) юм.

Карлстадын Их Сургуулийн Үйлчилгээ Судлалын Төв (CTF) нь үйлчилгээний менежмент болон үйлчилгээний үнэ цэнийг бүтээх чиглэлээр дэлхийд тэргүүлдэг судалгааны төвүүдийн нэг гэж тооцогддог.

2009 оны 3-р сарын 26-нд Эдийн засаг, харилцаа холбоо ба мэдээллийн технологийн факультет нь бизнесийн чиглэлийн боловсролын хөтөлбөрүүдийг нэгтгэн **“Карлстадын Бизнесийн Сургууль”** (Шведээр Handelshögskolan vid Karlstads universitet) нэртэйгээр байгуулсан.
Өребрүгийн Их Сургууль

**Өребрүгийн Их Сургууль** () нь Шведийн Өребрү хотод байрладаг төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль нь анх Уппсалагийн Их Сургуулийн Өребрү дахь салбар кампус байдлаар үүссэн бөгөөд 1977 онд бие даасан төрийн дээд сургууль болох Өребрүгийн Дээд Сургууль (*Högskolan i Örebro*) нэртэйгээр байгуулагдсан.

Энэ их сургууль нь мөн Өребрү хотод байсан гурван боловсролын байгууллагыг нэгтгэсэн. Үүнд:
*Багшийн семинар,
*1966 онд байгуулагдсан Спортын коллеж,
*1967 онд байгуулагдсан Нийгмийн ажлын коллеж багтсан.

1999 онд Шведийн Засгийн газар тус сургуулийг бүрэн хэмжээний их сургуулийн статустай болгож, Шведийн 12 дахь их сургууль болсон. 1999 оны 2-р сарын 6-нд тухайн үеийн Ерөнхий сайд Гёран Перссон их сургуулийг албан ёсоор нээжээ.

2010 оны 3-р сарын 30-нд тус сургууль нь Өребрүгийн Их Сургуулийн Эмнэлэгтэй хамтран анагаахын зэрэг олгох эрхийг авч, Шведийн долоо дахь анагаахын сургууль болсон.

Өребрүгийн Их Сургуулийн хууль зүйн хөтөлбөр нь Шведийн хамгийн их эрэлттэй хөтөлбөрүүдийн нэг бөгөөд 2018 онд 4,800 гаруй өргөдөл гаргасан нь улсад 10 дугаар байранд орж байжээ.

Ангилал:Шведийн их сургууль
Шведийн Дунд Бүсийн Их Сургууль

**Шведийн Дунд Бүсийн Их Сургууль (Mid Sweden University)** нь Швед улсын газарзүйн төв хэсэгт байрладаг төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль нь **хоёр кампустай**: нэг нь **Эстерсунд (Östersund)** хотод, нөгөө нь С**ундсвалль (Sundsvall)** хотод байрладаг. Харносанд (Härnösand) байрлаж байсан гурав дахь кампус нь 1993 оны үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа 2016 оны зуныг хүртэл үйл ажиллагаа явуулж байгаад хаагдсан.

Их сургууль нь **1993 оны 7-р сарын 1-нд байгуулагдсан** бөгөөд анхны нэр нь **Шведийн Дунд Бүсийн Дээд Сургууль (Mitthögskolan)** байв. Энэ нь дараах хоёр дээд сургуулийн нэгдлээс бий болсон:
	•	**Сундсвалль/Харносандын Дээд Сургууль (Högskolan i Sundsvall/Härnösand)
	•	Эстерсундын Дээд Сургууль (Högskolan i Östersund)**

Эдгээр сургуулиуд нь 1977 онд байгуулагдсан бөгөөд түүх нь 1971 онд Эстерсунд хотод эхэлсэн Нийгмийн ажлын сургууль, мөн 1842 онд Харносанд хотод үүсгэн байгуулагдсан Ардын багш бэлтгэх семинар болон Тэнгисийн сургуулиас эхлэлтэй.

1995 оны 7-р сарын 1-нд Сундсвалль/Өрншөлдсвик болон **Эстерсундын Эрүүл Мэндийн Дээд Сургуулиуд (Vårdhögskolor)** мөн нэгтгэгдсэн.

2001 онд тус сургууль нь байгалийн ухаан, мэдээллийн технологийн чиглэлээр судалгааны их сургуулийн статустай болж, докторын зэрэг олгох эрхтэй болсон.

Эх сурвалж:
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Mid_Sweden_University
Mid Sweden University - Wikipedia
Линнейн Их Сургууль

**Линнейн Их Сургууль (Linnaeus University, товчоор LNU**) нь Шведийн түүхэн бүс нутаг болох **Смоланд (Småland)** мужид байрладаг төрийн өмчит их сургууль юм. Тус сургууль нь **Вэкшё (Växjö) болон Калмар (Kalmar)** хотод хоёр кампустай. **Линнейн Их Сургууль нь** 2010 онд хуучин Вэкшёгийн Их Сургууль болон Калмарын Дээд Сургуулийн (Högskolan i Kalmar) нэгдлээр байгуулагдсан. Сургуулийн нэр нь алдарт Шведийн ургамал судлаач **Карл Линней** (Carl Linnaeus)-ийн нэрэмжит.

**Вэкшёгийн Их Сургууль** нь 1967 онд Лундын Их Сургуулийн орон нутгийн салбар хэлтсээр эхэлж, 1970 онд бие даасан дээд сургууль болж, **1999 онд бүрэн хэмжээний их сургуулийн статустай болсон.**
Калмарын Дээд Сургууль нь мөн 1977 онд байгуулагдсан бөгөөд Шведийн тодорхойлолтоор бүрэн их сургууль биш байсан ч 1999 оноос байгалийн ухааны чиглэлээр докторын зэрэг олгох эрхтэй байжээ.

Сургуулийн нэрний эзэн Карл Линней нь 1707 онд Вэкшё хотоос баруун өмнө зүгт 55 км орчим зайд орших **Рэшульт (Råshult)** тосгонд төрсөн. Тэрээр 1716–1727 онд Вэкшёгийн бага сургууль болон **гимнази**-д суралцсан боловч Вэкшёд сэтгэл хангалуун байгаагүй тул боломж гармагц Лунд болон Уппсала хотод цаашдын академик боловсролоо үргэлжлүүлсэн. Тэрээр Вэкшёд урт хугацаагаар дахин буцаж ирээгүй бөгөөд Калмараар зөвхөн 1741 оны Өланд арлын аяллын үеэр дайран өнгөрч байжээ.

Эх сурвалж:
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Linnaeus_University
Linnaeus University - Wikipedia
Малмогийн Их Сургууль

**Малмогийн Их Сургууль (Malmö University)** нь **Шведийн Малмө** хотод байрладаг төрийн өмчит их сургууль юм. 24,000 гаруй оюутан, 1,600 орчим (академик болон захиргааны) ажилтантай тус сургууль нь Шведийн хэмжээнд ес дэх хамгийн том дээд боловсролын байгууллага юм.

Дэлхийн 240 гаруй их сургуультай оюутан солилцооны гэрээтэй бөгөөд нийт оюутнуудын гуравны нэг орчим нь олон улсын гаралтай. Малмогийн Их Сургууль нь боловсролын хүрээнд дараах чиглэлүүдэд түлхүү анхаардаг:
	•	шилжилт хөдөлгөөн
	•	олон улсын харилцаа
	•	улс төр судлал
	•	тогтвортой хөгжил
	•	хот судлал
	•	шинэ медиа болон технологи

Сургалтын хөтөлбөрүүдэд дадлага, төслийн ажил зэрэг практик элементүүд багтсан байдаг бөгөөд гаднын түнш байгууллагуудтай нягт хамтран ажилладаг.

Их сургууль нь хотын төвд орших **Universitetsholmen** дүүрэгт байрладаг ба Малмө хотыг аж үйлдвэрийн төвөөс боловсролын хот болгон хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Кампусын томоохон хэсэг нь 1980-аад оны дунд үе хүртэл Kockums нэртэй усан онгоцны үйлдвэрт харьяалагдаж байсан газар дээр баригдсан. Энэ газар нь тухайн үед Малмөгийн тэнгисийн аж үйлдвэрийн гол хэсэг байв.

Тус байгууллага нь 1998 онд дээд сургууль хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд **2018 оны 1-р сарын 1-нд** Шведийн дээд боловсрол, шинжлэх ухааны сайдын шийдвэрээр бүрэн хэмжээний их сургууль хэмээн тунхаглагдсан.

Эх сурвалж:
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Malmö_University
Буросын Их Сургууль

**Буросын Их Сургууль (UB)** нь **Шведийн Бурос (Borås)** хотод байрладаг орчин үеийн их сургууль юм. 2023 оны байдлаар тус сургуульд ойролцоогоор 19,000 оюутан, 828 ажилтан ажиллаж байна. Шведийн Номын сангийн болон **мэдээллийн шинжлэх ухааны сургууль (Swedish School of Library and Information Science)** болон **Нэхмэлийн дээд сургууль (Swedish School of Textiles)** нь энэ их сургуулийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд юм.

Бурос хот нь Шведийн нэхмэлийн үйлдвэрлэлийн төв гэдгээрээ алдартай бөгөөд их сургууль нь мөн загвар болон менежментийн хөтөлбөрүүдээрээ дэлхийд тэргүүлэх зэрэглэлтэй.

Их сургууль нь хотын төвд оршдог бөгөөд дараах дөрвөн факультет-аар зохион байгуулагддаг:
	1.	Нэхмэл, Инженерчлэл ба Бизнесийн факультет
	2.	Асаргаа, Хөдөлмөрийн амьдрал ба Нийгмийн халамжийн факультет
	3.	Номын сан, Мэдээллийн шинжлэх ухаан, Боловсрол ба Мэдээллийн технологийн факультет
	4.	Цагдаагийн ажлын факультет

Сургуулийн гол хөтөлбөр, чиглэлүүд:
	•	Номын сангийн болон мэдээллийн шинжлэх ухаан
	•	Бизнес ба мэдээллийн систем
	•	Загвар ба нэхмэлийн судалгаа
	•	Сэтгэл судлал ба боловсрол судлал
	•	Инженерчлэл, эрүүл мэндийн ухаан
	•	Цагдаагийн ажил

Судалгааны үндсэн зургаан чиглэл:
	•	Бизнес ба мэдээллийн технологи
	•	Асаргааны хүний төлөв байдал
	•	Номын сан, мэдээллийн ухаан
	•	Шведийн Нөөцийн дахин ашиглалтын төв
	•	Боловсролын ажил
	•	Нэхмэл ба загвар (дизайн болон ерөнхий судалгаа)

Эх сурвалж:
https://en.m.wikipedia.org/wiki/University_of_Borås
University of Borås - Wikipedia
**Bold text**
Морбилливирус

Морбилливирус нь Paramyxoviridae овгийн Mononegavirales зэрэгт багтдаг вирүсийн төрөл юм.Хүн, нохой, муур, үхэр, далайн хав, загаснууд байгалийн эзэн болдог. Энэ төрөлд 10 зүйл багтдаг бөгөөд тэдгээрийн нэг нь устаж үгүй ​​болсон. Энэ төрөлд ангилагдсан вирүстэй холбоотой хүний ​​өвчинд улаанбурхан; амьтдын хувьд амьсгалын замын цочмог халууралт, нохойн өвчин зэрэг орно.2013 онд энгийн лонхтой далайн гахайн популяцийн нас баралтын давалгаа нь морбилливирустай холбоотой байв.
Афина

**Афина** (эртний грек: Ἀθηνᾶ эсвэл Ἀθηναία — Athenaia), мөн Афина Паллас (Παλληη - эртний грек- Παλλὰς) Эртний Грекийн мэргэн ухаан, цэргийн стратеги, тактик төлөөлсөн хамгийн хүндэтгэлтэй бурхадын нэг бөгөөд Олимпийн 12 агуу бурхдын нэг юм. Афин хотыг түүний нэрээр нэрлэсэн байна. Мөн уг бурханыг мэдлэг, урлаг, гар урлалын бурхан, дайчин, хот, муж улсын ивээн тэтгэгч, шинжлэх ухаан, гар урлал, оюун ухаан, авхаалж самбаа, зохион бүтээх зэргийг билэгддэг ажээ.
Унгарын хаант улс (1920–1946)

**Унгарын хант улс (1920—1946)** (унгар. *Magyar Királyság*) —Өнөөгийн Унгар улсын нутаг дэвсгэр дээр 1920-1946 онд асран хамгаалагч Миклош Хорти («Хортигийн унгар»)-гийн удирдлага дор оршин тогтнож байсан улс. Албан ёсоор 1922 онд нас барсан Унгарын хан IV Карл (**IV** **Карой** , унгар. *IV. Károly*) болон түүний хүү, өв залгамжлагч хунтайж Отто Хабсбург нар хөрш зэргэлдээ улсуудын дайны аюул заналхийлэл Унгарт жинхэнэ эрх мэдлийг хэзээ ч хэрэгжүүлж чадаагүй тул Миклош Хорти эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч байжээ. Унгарын хант улс нь Дэлхийн 2-р дайны үед тэнхлэгийн гүрнүүдийн нэг байсан боловч 1944 онд тус улс нацист Германд эзлэгдсэн юм.

## Түүх 
1919 оны 8-р сарын 6-нд Бүгд Найрамдах Зөвлөлт Унгар улсын Засгийн газар Румыны хааны цэргүүдийн цохилтод унаж, удирдагчид нь Австри руу дүрвэсэн юм. Румын цэргүүдийн эзлээгүй Унгарын нутаг дэвсгэрт эмх замбараагүй байдал үүссэн үед адмирал Миклош Хортигийн удирдлаган дор Унгарын Үүндэсний арми байгуулагдсан байна. Түүний цэргүүд эмх замбараагүй байдалд орсон коммунист хүчнийг хэрцгийгээр устгаж, 1919 оны 11-р сарын 16-нд Будапешт хот руу орж ирсэн түүхтэй. 

1920 онд Румыний эзлэн түрэмгийлэгч цэрэг гарсаны дараа баруун жигүүрийн улс төрийн хүчнүүдийн эвсэл нэгдэж Унгарыг Үндсэн хуульт хаант засаглалыг сэргээсэн юм. Иргэний дайны улмаас шинэ хааныг сонгохыг хойшлуулсан тул регент буюу эрх мэдэл түр хэрэгжүүлэгчийг сонгохоор шийджээ. Австри-Унгарын флотын адмирал асан Миклош Хорти регентээр сонгогдсон бөгөөд тус улс унах хүртэл хэвээрээ байсан учраас "флотгүй адмирал, хаангүй хаант улсын регент" гэсэн өвөрмөц удирдагч болжээ.
I Михай

**I** **Михай** (румын. *Mihai I*; 1921 оны 10-р сарын 25-нд Румыны хаант улсын Синаяа хотод төрсөн—2017 оны 12-о сарын 5-нд Швейцарын Обон хотод нас барсан) — 1927-1930 болон 1940-1947 онуудад Гогенцоллерн-Зигмаринген угсааны Румыны хаан.  1941 оны 5-р сарын 10-наас Румын улсын Маршал.

Ангилал:1921 онд төрсөн
Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Ангилал:Румыны хаан
Ангилал:Румыны ханхүү
Ангилал:Румыны Од шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Италийн Титэм одон шагналтан
Ангилал:Мальтын одонгийн рыцарь
Ангилал:Ялалт одон шагналтан
Ангилал:Викториа Хатан Хааны одон шагналтан (их загалмайн өргөмжит хүлэг баатар)
Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан
Секеи

**Се́кеи** буюу **Секуи, Секлерууд** (унгар. *Székely* ([ˈseːkɛj]) румын. *Secui*, герман. *Szekler*, лат. *Siculi*) —Орчин үеийн Румын улсын газар нутаг дахь Унгарын үндэсний цөөнхөөс бүрдсэн дэд үндэстнүүд. Удаан хугацааны туршид Секеичууд Унгар хэл, соёлыг тээгч, Трансильвани дахь Унгарын ноёрхлын гол тулгуур байсаар ирсэн хэдий ч олон жилийн түүхэн баримт бичгүүдэд Унгарчуудаас тусад нь авч үздэг байв. Тэд өөрсдийгөө Хүннү гаралтай гэж үздэг.

Орчин үеийн Румынд 670 мянга орчим Секеичууд оршин суудаг. Румын дахь Унгарчуудын тал орчим хувь нь өөрсдийгөө Секеи үндэстэн гэж үздэг. Румынд Секеичууд Харгита, Ковасна, Мурес гэсэн гурван засаг захиргааны бүс нутагт нягт амьдардаг. Секеичуудын нэлээд хэсэг нь Бүгд Найрамдах Серб Улсын нутаг дэвсгэр, Воеводина автономит мужид амьдардаг байна.

Дундад зууны үеэс эхлэн Секеичууд Унгарын армид чухал үүрэг гүйцэтгэсэн эрэлхэг дайчид гэдгээрээ алдартай. Унгаруудын нэгэн адил Секеи угсаатны үүслийг хангалттай судлаагүй байдаг юм. Тэдний Хүннү гаралтай тухай таамаглал байдаг. Нүүдлийн мал аж ахуйгаас суурин амьдрал, газар тариалангийн хэв маягт харьцангуй эрт шилжсэн Мажаруудаас ялгаатай нь Секеичууд 12-13-р зууны эхэн үед Паннонид нүүдэлж байсан нь эх сурвалжаас мэдэгдэж байна.
Жозеф Барбера

**Жозеф Барбера** (англи. *Joseph Roland Barbera*; 1911 оны 3-р сарын 24-нд АНУ-ын Нью-Йорк хотод төрсөн—2006 оны 12-р сарын 18-нд  Лос-Анжелес хотод нас барсан) —америкийн хүүхэлдэйн кино бүтээгч, хүүхэлдэйн кино зураач, найруулагч, продюсер бөгөөд Уильям Ханна-гийн хамт "Hanna-Barbera" компани үүсгэн байгуулагч.

## Намтар 
Жозеф Барбера АНУ-д, Нью-Йоркийн Бяцхан Итали дүүрэгт Сицили гаралтай эцэг эхийн гэр бүлд төржээ.

Тэрээр сонины зураачаар ажлын гараагаа эхэлсэн. 1929 онд Жозеф анх кино театрт Уолт Диснейн шинэ хүүхэлдэйн киног үзээд маш их сэтгэгдэлтэй үлдсэн тул Уолттой биечлэн уулзахыг хүсчээ. Гэсэн хэдий ч уулзаж чадаагүй ч Жозеф хүүхэлдэйн киноны зураач болохоор эргэлт буцалтгүй шийджээ. 1930 онд тэрээр Макс Флейшерийн студид ажилд орж, зураач болж, дараа нь хүүхэлдэйн киноны зохиолчоор ажиллаж эхэлсэн. 1935 онд Жозеф Пол Терригийн "Terry Toons" хүүхэлдэйн киноны хэлтэст элсэж, кино зохиолчоор үргэлжлүүлэн ажилласан. 1937 онд Жо Метро-Голдвин-Майер студид орж, орон нутгийн хүүхэлдэйн киноны найруулагч Уильям Ханнатай танилцсан цагаас хойш тэд хамтран ажилласан юм. 1940 онд Том (тэр үед муурны нэр Жаспер гэдэг байсан) болон Жерри нарын анхны хүүхэлдэйн кино гарчээ. Алдарт хүүхэлдэйн кино нь Жозеф Барбера, Уилл Ханна хоёрт 7 Оскарын шагналыг авчирсан юм. 1957 онд Жо Барбера, Уильям Ханна нар өөрсдийн "Ханна-Барбера" хүүхэлдэйн киноны студи байгуулж, телевизэд зориулж асар олон төрлийн хүүхэлдэйн киног бүтээжээ. 

1980-аад оны дундуур студи ажиллахаа больж, Барбера, Ханна хоёр "Warner Bros" копаний хүүхэлдэйн киноны хэлтэст шилжин оржээ. 1990-ээд оны үед Барбера тухайн үед хүүхэлдэйн киноны ангиас гарч олон киноны гүйцэтгэх продюсерээр ажиллаж байжээ. 2001 онд байнгын хамтран зүтгэгч Уильям Ханна нас барсны дараа Жозеф Барберагийн сүүлчийн чухал ажил бол Том Жерри хоёртой хамтран бүтээсэн "Карате цэргүүд" богино хэмжээний кино байсан.
Уильям Ханна

**Уильям Денби «Билл» Ханна** (англи. *William Denby «Bill» Hanna*; 1910 оны 7-р сарын 14-нд  АНУ-ын Нью-Мексико мужийн Мэлроуз хотод төрсөн— 2001 оны 3-р сарын 22-нд Калифорни мужийн умард Голливудад нас барсан) — америкийн хүүхэлдэйн кино бүтээгч, найруулагч, продюсер бөгөөд Жозеф Барбера-гийн хамт «Hanna-Barbera» компани үүсгэн байгуулагч.

Уильям Ханна 1937 оноос хойш Метро-Голдвин-Майер студийн зохиолын хэлтэст ажиллаж, тэнд Жозеф Барбератай танилцаж, тэр цагаас хойш хамтран ажилласан. 1940 онд тэд муур хулганатай анхны киног бүтээж, шуугиан тарьж, Оскарт нэр дэвшсэн "Муур өгишлүүлэв" хүүхэлдэйн кино байсан юм. Дараа нь залуу найруулагч нар уг дүрд эргэн ирж, "Том, Жерри хоёр" гэсэн нэр өгч, тэдний тухай хүүхэлдэйн киног үргэлжлүүлэн амжилттай бүтээсээр байв.

1957 онд MGM хаалгаа хааж, Жо Барбера, Уильям Ханна хоёр өөрсдийн Hanna-Barbera хүүхэлдэйн киноны студи компани байгуулжээ.
Токиогийн Их Сургууль, Газар Хөдлөлт Судалгааны Хүрээлэн

]]

## Токиогийн Их Сургууль, Газар Хөдлөлт Судалгааны Хүрээлэн 
Токиогийн Их Сургууль, Газар Хөдлөлт Судалгааны Хүрээлэн нь Токиогийн Их Сургуулийн харьяалалд байдаг салбар юм.Ихэнх хүмүүс нь Газар хөдлөлт болон Галт уулын талаарх олон төрлийн сэдвийн талаар судалдаг. Энэ салбар нь Үндэсний Газар хөдлөлт Урьдчилан мэдэн Тодруулах Хороонд төлөөлөгддөг. Токиогийн Их Сургууль, Газар Хөдлөлт Судалгааны Хүрээлэн нь 1925 онд нээгдсэн. Япон улс 1923 оны 9 сарын 1 ны Бямба гарагт Агуу Канто газар хөдлөлтөд  автсан ба энэ газар хөдлөлтийн дараагаар Газар хөдлөлт болон Галт уулын талаарх судалгааны төвтэй болох хэрэггцээ гарч ирсэн. Тухайн барилга нь Токиогийн Их Сургуулийн Хонго байранд баригдсан. Тус барилга нь Ёошиказу Учида гэх хүний дизайн ба энэ нь хүчтэй газар хөдлөлтийг ч тэсэж чадна. Байгууллагын барилга :

● Судалгааны хэсэг

     ■ Дэлхийн Механикийн Хэлтэс.

     ■ Геодинамикийн Хэлтэс.

     ■ Газрын шинжлэх ухааны Тооцооллын болон Ажиглалтын Хэлтэс.

● Харьяалагдах Төв

     ■ Газар хөдлөлт Урьдчилж мэдэх Судалгааны Төв.

     ■ Газар хөдлөлт Ажиглалтын Төв.

     ■ Газар хөдлөлтийн Мэдээллийн Төв.
Японы Хорт Хавдар Судалгааны Төв

## Японы Хорт Хавдар Судалгааны Төв 
Японы Хорт Хавдар Судалгааны Төв ( JFC ) нь Токиогийн Ариакед төвтэй, ашгийн бус хорт хавдар судлалын байгууллага юм. JFCR нь 1908 онд Кацусабуро болон түүний дэмжигчид нээсэн анхны Японы хорт хавдарт мэргэшсэн байгууллага юм. 1934 онд JFCR -ын Хорт Хавдрын салбар болон холбоотой эмнэлэг нь баригдсан. 1968 онд JFCR нь Олон Улсын Хорт Хавдар Удирдлагын Холбооны албан ёсны гишүүн болсон.

JFCR -ын Хорт Хавдрын Салбар нь Япон дахь тэргүүлж байгаа эмчилгээний болон биологийн судалгааны салбаруудын нэг юм. 1992 онд Америкийн Шинжлэх ухааны Сэтгүүл Японы Шинжлэх ухааны талаар онцгой тодорхойлолт гаргасан байсан нь тухайн салбар нь тэр үедээ дэлхийн хамгийн бүтээмжтэй мөн хамгийн чанартай салбаруудын нэг гэж тайлбарлагдсан байсан.

Тус судалгааны Салбар нь биохими, эсийн биологи, эмгэг, хорт хавдар, ген, системийн биологи, болон био эмчилгээний инженерчлэлийг оролцуулаад био эмчилгээний талбаруудын төрлүүдийг маш өргөн хүрээнд авч үздэг. Багтах гаргасан амжилтууд : 

● 1979 : Тадацугу Танигүчү интерферон генийг тусгаарласан.

● 1983 : Мицуаки Ёошида насанд хүрсэн хүний Т эс цусны хорт хавдар / хорт хавдар үүсгэдэг хүний Т лимфотроп вирус 1 -ын молекулын бүтцийг тодорхойлсон.

● 1992 : Юусуке Накамура нэг төрлийн аденоматозын полипоз үүсгэдэг APC хавдар намдаах генийг тусгаарласан.
E Хамгаалалт

## E Хамгаалалт 
3D Бүтэн Хэмжээст Газар хөдлөлтийн Байгууламж эсвэл E Хамгаалалт нь Японы Хёого Мужийн Микид байрлах газар хөдлөлтийн чичиргээний ширээний байгууламж юм. Газрын Шинжлэх ухаан болон Гамшгийг Намдаах Японы Үндэсний Судалгааны Салбар ажиллуулдаг ( NIED ), энэ нь баригдахдаа дэлхийн хамгийн том 3D газар хөдлөлтийн чичиргээний ширээ байсан. Уг ширээ нь 20 -ыг харьцах нь 15 метр ( 300 квадрат метр талбай ), энэ нь үүнийг анх баригдах үедээ дэлхийн хамгийн том газар хөдлөлтийн чичиргээний ширээ болгож байгаа юм. Энэ нь x, y болон z чиглэлд хөдлөхөөс гадна хоёр тийш болох, хэлбэлзэх мөн эргэж чаддаг. Энэ нь өргөнөөрөө хоёр тийш 1g хүртэл хүч гаргаж чадах ба уртаашаа 1.5g хүч гаргана. Энэ нь ихдээ 1200 Тонн ачаа дааж чаддаг. Тус ширээ нь хоёр чиглэлд өргөөшөө таван хөдөлгөгчтэй бөгөөд  14 уртаашаа хөдөлгөгчтэй нь нэг нь л дээд талдаа 4500 кило ньютон хүртэлх хөдөлгөх хүчтэй. Тэдгээр нь оновчтой 15гц хүртэлх давтамж гаргаж чадах ба энэ нь оновч багатай 30гц хүртэл ихсэж болдог. Универсал   холбогчид ширээ болон хөдөлгөгч нарын хооронд байрладаг.

Тус байгууламж нь зургаан га газарт оршдог нь хэдэн өөр барилга мөн байдаг. Эдгээр нь туршилтын барилга ба чичиргээний ширээ, чичиргээний ширээг удирдах удирдлагын системын удирдлагын барилга, чичиргээний ширээг ажиллууладаг багажийг хадгалдаг агаарын даралтын нэгжийн барилга, туршилтын барилгууд бэлтгэгддэг бэлтгэлийн барилгыг багтаадаг туршилтын барилга юм.
Мадридын III Чарлесын Их Сургууль

## Мадридын III Чарлесын Их Сургууль 
Мадридын III Чарлесын Их Сургууль (UC3M) нь Испанийн Мадридын Нийгэмлэгийн нийтийн их сургууль юм. 1989 онд байгуулагдсан, UC3M нь олон улсад онцгой нүүр царайтай байгууллага. Энэ Англи хэлээр мастер болон бакалаврын зэргийн маш өргөн хүрээний сургах программыг санал болгодог бөгөөд бараг нийт сурагчдын 20% нь олон улсын сурагчдаас бүрддэг. Энэ нь Erasmus сурагч солилцооны хөтөлбөрт орж байгаа сурагчдын тоогоороо Испанид анхны харин Европт гуравдагч Их Сургууль юм.

Энэ нь мөн Мадридын Бизнес, Хууль, Улс төрийн Шинжлэх ухаан, Эдийн засаг, Олон улсын Судалгаа, Нягтлан, Сэтгүүлч эсвэл Био эмчилгээний Инженер гэх мэт хэдэн зэргийн програмуудад элсэх  хамгийн өндөр шалгуур, нөхцөл, шаардлагатай. Тус Их сургууль нь бизнесийн мэдэв дээр маш сайн нэр хүндтэй байдгаас тодруулбал QS World University Rankings харуулж байгаагаар дэлхий даяар хамгийн сайн 75 байгууллагууд дунд ордог Эдийн засгаараа тодордог. Мөн ижил үнэлгээ харуулснаар ажил эрхлэлтээрээ дэлхийн хамгийн сайн 200 их сургуулиуд дунд багтдаг. 

Дэлхий даяар THE World University Rankings -д багтсан 50 -аас бага настай 50 хамгийн сайн их их сургуулиуд дунд 22 -т харин Испанид нэгт буюу анхны Их сургууль юм. Энэ нь мөн Erasmus+ -д сурагчдын хөдөлгөөний түвшингээрээ тэргүүлдэг.
А Корунагийн Их сургууль

## А Корунагийн Их Сургууль 
А Корунагийн Их сургууль нь Галисиагийн А Коруна хотод байрлах Испанийн нийтийн сургууль юм. 1989 онд байгуулагдсан, их сургуулийн хэлтсүүд нь А Корунад болон Ферролийн ойролцоо хоёр том хэсэг газар болон хуваагддаг. А Корунагийн талбай нь захаар байрлах Элвина, Запатейра ( Элвинагийн Тулаан гэх газрын ойролцоо ) мөн Оза ( Ас Зубиас газрын ойролцоо ) гэх гурван хэсэг рүү задардаг. 1495 онд Сантиаго де Компостелагийн Их сургуульд Галисиагийн анхны Их сургууль бий болсон ба 1980 -аад оны эхнээр Сантиаго де Компостелагийн Их сургууль хоёр их сургуулийн талбай газрийг ( А Коруна болон Вигод ) бий болгох хүртэл Галисиагийн ганц их сургууль нь байсан. 

1960 -аад оны эхээр Навалийн Сургууль мөн Ферролийн Үйлдвэрлэлийн Инженерүүд Ерөнхий сайдын Тушаалаар зэрэг олгодог салбар болон байгуулагдсан. 1990 он хүртэл тус сургууль нь Мадридын Боловсролын Яамнаас шууд хамааралтай байсан. 1990 онд тухайн сургууль А Корунагийн Их сургуультай нэгдсэн.

1980 -аад оны сүүлчээр анхнаасаа Сантиаго де Компостелагийн Их сургуулийн нэг хэсэг байсан А Коруна болон Вигогийн хоёр талбай газар нь өөрсдийн их сургуулийн зэргээ олгох чадвартай, бүрэн бие даасан Июих сургуулиуд болсон юм. А Корунагийн Их сургууль нь нээлттэй программ сурагчдын дунд ашиглуулан удирдах, захирах, заах, багшлах мөн эдийн засаг, санхүү, мөнгөтэй холбоотой асуудлууд дээр санал, хүсэлт гаргах, мэтгэлцэх, болон шийдвэрлэх боломжийг өгдөг.
Эдэлбэр газрын экологи-эдийн засгийн үнэлгээний аргачлал

**Аргачлалын үндэслэл**: Эдэлбэр газар нь түүнийг өмчлөх, эзэмших, ашиглахыг хуулиар зохицуулсан өөрийн гэсэн үнэ цэнэтэй, нөөц баялаг бөгөөд хүн амын сайн сайхан аж амьдрал, эдийн засгийн хөгжлийн гол түлхүүр билээ. Газар нь хүний аж ахуйн үйл ажиллагаанд өртөж, арилжаалагдаж, үнэ цэнэ нь өөрчлөгдөж байдаг, байгалийн тулгуур шинжийг агуулсан нөөц юм. Газрын гадаргын элэгдэл, эвдрэлээс байгалийн баялаг, ус, хөрс, ургамал, амьтан, шим мандал, агаарын төлөв байдал хамаарах тул орчин зүйн хувьд тэргүүлэх үүрэгтэй.

Монгол Улсын Засгийн Газрын 2018 оны 181-р тогтоолоор “Газрын эдийн засгийн үнэлгээ хийх аргачлал”-ыг баталсан бөгөөд энэ тогтоолын 13.1-рт, Газрын эдийн засгийн үнэлгээний зургийг газрын үнэлгээний тойргоор 5 жил тутам, хот, тосгон, бусад суурины газрын үнэлгээний зэрэглэлээр 3 жил тутам шинэчилж байхаар заасан. Монгол Улсын Засгийн Газрын 2018 оны 182-р тогтоолоор Монгол Улсын нийт нутгийг газрын үнэлгээний тойрог, зэрэглэл(бүс)-ээр ангилж, эдийн засгийн суурь үнэлгээг газрын үнэлгээний тойрог, зэрэглэлээр, ашиглалтын зориулалтаас хамааруулан тогтоосон юм. Газрын эдийн засгийн суурь үнэлгээ нь түүний чанар, эдийн засгийн үр өгөөж, байгаль орчин, инженерийн хангамжийн нөхцөл, хотжилтын төлөв, байршил, зах зээлийн үнэ, газар ашиглалтын зориулалтыг харгалзаж тогтоогдсон.

**Аргачлалыг хэрэглэх зарчим**: Эдэлбэр газарт хохирол учруулсан гэх нөхцөл байдлыг тодорхойлж, экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцоход нэг талаас ландшафтын2 тогтвортой байдлыг, нөгөө талаас тухайн газрын төлөв байдал буюу газрын эвдрэл, талхагдлын зэргийг тодорхойлох шаардлагатай. Газрын тогтвортой байдлыг хөрс, ургамал зэрэг байгалийн бусад нөөцийн чанар, үнэ цэнэтэй байдлаар тодорхойлох бол эвдрэлийн зэрэглэлийг нөлөөллийн цар хүрээ-хил хязгаар, эвдрэлийн төрөл ангиллаар хээрийн судалгаагаар тодорхойлно.
Экологи-эдийн засгийн үнэлгээнд байгаль орчны инженерүүд, мэргэжлийн экспертүүд, геоэкологич, ландшафтын судлаачид зэрэг холбогдох чиглэлийн мэргэжилтнүүдийг татан оролцуулж болно.
Эдэлбэр газрын экологи-эдийн засгийн үнэлгээний итгэлцүүр

Аж ахуйн үйл ажиллагаанд өртсөн газрын нөөцийн үнэ цэнийн өөрчлөлтийг тогтоохдоо хээрийн судалгааны явцад бодит хэмжилтээр нөлөөлөлд өртсөн, эвдэрсэн газрыг тогтоож, дараах байдлаар ангилж, суурь үнэлгээг тохирох коэффициентоор үржүүлэх замаар тооцно. Үүнд:

 - Газрын хөрсийг нэвтлэн хэвлий рүү ухаш үүсгэсэн, байгалийн ландшафтийг өөрчлөн эвдэрсэн, хөрс, ургамлыг устгасан, уурхайн ухаш, овоолго, хиймэл нуураар эвдэрсэн газрыг нөлөөлөлд маш хүчтэй өртсөн гэж үзнэ.

 - Зам, шугам сүлжээ, суваг, уурхайн дотоод зам, инженерийн байгууламжаар эвдэрсэн газрыг нөлөөлөлд хүчтэй өртсөн гэнэ.

• Үйлдвэрийн болон иргэний барилга байгууламжууд, амрах байр, ашигт малтмал баяжуулах болон боловсруулах үйлдвэр, оффис, засварын газар, гараж зэрэг суурьшлын газрыг дунд зэргийн нөлөөлөлд өртсөн гэж үзнэ.

• Ямар нэгэн байдлаар үйл ажиллагааны нөлөөлөлд өртөөгүй боловч аж ахуйн зориулалтаар хашаалсан, уурхайн тусгай зөвшөөрлийн хөндөгдөөгүй талбай бүхий газар, малын бэлчээрийн газрыг бага өртсөн гэж үзнэ.

• Тухайн газар нутагт экологийн нөхцөл байдлыг сайжруулсан, тогтворжилтыг нэмэгдүүлсэн, ойжуулсан, хиймэл нуур үүсгэсэн зэргээр тухайн газарт ландшафтын өнгө төрхийг өөрчилж, байгалийн гоо үзэмжийг өсгөсөн гэх мэт тохиолдлуудад эерэг нөлөөлсөн гэж үзнэ.

Эдэлбэр газрын экологи-эдийн засгийн үнэлгээг хүний аж ахуйн үйл ажиллагаанаас үзүүлсэн нөлөөллийн зэрэг тус бүрээр тооцож, нийлбэрээр нь газрын экологи-эдийн засгийн нийт үнэлгээ тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь 1 жилийн хугацааг хамарна. Нэг жилээс илүү хугацаанд хамааруулан үнэлгээ хийх бол тодорхойлсон үнэлгээг жилийн тоогоор үржүүлнэ.

Газрыг ашиглаж аливаа үйл ажиллагаа явуулснаар эдэлбэр газрын эдийн засгийн үнэ цэнийн өөрчлөлтийг тогтоохын тулд тухайн газрын ландшафтын тогтвортой байдлыг үнэлэх шаардлагатай.
Ландшафтын тогтвортой байдлын түвшинг үнэлэх

Ландшафтын тогтвортой байдлын түвшинг үнэлэх нь тухайн газар нутгийн цаг уурын нөхцөл (өөрөө сэргэх чадвар), геологийн бүтэц, хөрс, ургамлан нөмрөг, хөрсний шинж чанарын талаарх мэдээллүүдийг шаардсан нилээд төвөгтэй аргаар тогтооно. Үзүүлэлтүүдийн жагсаалтыг хатуу тогтоохгүй бөгөөд ихэвчлэн хүлээн авсан мэдээллийн хүртээмж, боломжоор тогтоох ба эдэлбэр газрын үнэлгээний суурь зураглалд тулгуурлана. Хээрийн судалгааны явцад экосистемийн төрөл, хэв шинж тодорхойлохоос гадна газрын гадаргуугийн мэдээллийн сангийн өгөгдлүүдийг харьцуулна. Ландшафтын тогтвортой байдлын түвшинг3 дараах байдлаар тодорхойлно. Үүнд:

• Тогтворгүй- маш тогтворгүй, элсэрхэг, хайргархаг, асгаас, нуранги бүхий газар. амархан нурах, усаар угаагдаж, зөөгдөх сул хөрс бүхий газрыг хамааруулна.

• Бага зэргийн тогтвортой – тогтвортой мэт харагдавч амархан бутрах чанартай, нурах магадлалтай, уусамтгай (эрдэс давсархаг), олон жилийн цэвдэгтэй газар. Уулын ажил явуулахад зайлшгүй бэхэлгээ, тулгуур шаардагдана.

• Дунд зэргийн тогтвортой –дунд зэргийн хатуулагтай, удаан хугацаагаар уулын ажил явуулахад тулгуур шаардлагатай, ан цавшил ихтэй, нягтаршсан зөөлөн чулуулаг бүхий газар хамаарна.

• Тогтвортой – ачаалал, доргио даах чадвартай, удаан хугацаанд нуралтад тэсвэртэй, хатуулаг өндөртэй, буурь хөрс бүхий газрыг хамааруулна. Ийм газарт гарсан уулын хана налуунд нэмэлт бэхэлгээ тулгуур шаардлагагүй.

Практикт ландшафтын тогтвортой байдлын түвшинг үнэлэхийн тулд рельеф, дулаан хангамж, чийгшил, ургамалжилт, түүний биологийн бүтээмж зэрэг нөхцөлийг харгалзана. Түүнчлэн эвдрэлийн зэрэг нь нөлөөллийн эх үүсвэрийн эргэн тойронд байрлах экологийн бүсээр тодорхойлогдоно.
Газрын хэвлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ тооцох үндэслэл

“Газрын хэвлийн тухай” хуульд “Хөрснөөс доош газрын гүн рүү үргэлжлэх орон зай, түүнийг эзлэн орших материаллаг бүх зүйлс (бүх төрлийн чулуулаг, ашигт малтмал болон геологийн бусад биет, түүнчлэн барилга байгууламж)-ийг газрын хэвлий гэнэ” хэмээн тодорхойлсон байдаг.

Ашигт малтмал олборлох явцад хамгийн ихээр өртдөг зүйл бол газрын хэвлий юм. Ашигт малтмал ашиглах технологи нь газрын хэвлийг хөндөж, хоосон орон зай үүсгэж, газрын гадаргуу, ландшафтыг эвдрэлд оруулдаг. Ашиглалтын дараа үүссэн хоосон орон зайг дүүргэлт хийж, нөхөн сэргээх боловч ихэнх тохиолдолд энэ нь бүрэн гүйцэд дүүргэлт хийгддэггүй. Дээр нь газрын хэвлийн ашигт малтмалыг хууль бусаар олборлох болсны улмаас газрын хэвлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, хохирол тооцох шаардлага үүсдэг. Барилга байгууламж барих, зам, дэд бүтцийн бүтээн байгуулалттай холбоотой хэвлий рүү нэвтрэх үйл ажиллагааны дүнд газрын хэвлийн хохирол бий болно.
Газрын хэвлийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцох арга зүй

**Хээрийн судалгааны арга зүй**: Газрын хэвлийд үүссэн орон зайн хэмжээг тогтоохын тулд ашигт малтмалын ордыг ашиглах ТЭЗҮ-д тусгагдсан уулын ажлын хэмжээгээр, эсвэл хээрийн судалгааны үед хэмжилтээр тогтоогдсон хэвлийд үүссэн орон зайн эзлэхүүн хэмжээгээр авна. Газрын хэвлийд үүссэн орон зайг дотоод овоолгоор нөхөн дүүргэлт хийх тохиолдолд нийт үүссэн орон зайн хэмжээ нь тэр хэрээр хасагдах учраас хэвлийд үүсэх хохирлын эдийн засгийн үнэлгээнд тооцогдохгүй. Харин тэндээс гарган авсан ашигт малтмалын үнэ цэнэ бүрэн тооцогдоно.

**Зураглал, судалгаа боловсруулалтын арга зүй**: Газрын хэвлийд нөлөөлж үүссэн ухаш, нуур, хөрсний овоолго зэргийн геометрийн хэмжээсүүд, талбай, эзлэхүүн, налуугийн өнцөг зэргийг мэргэжлийн эксперт зориулалтын багаж хэрэгслийг ашиглан хэмжиж тогтооно.