open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Актини

**Астини** нь химийн элемент, атомын дугаар нь 89, химийн тэмдэглэгээ нь **Ac**.

Актини нь мөнгөлөг саарал өнгөтэй, цацраг идэвхит элемент. Химийн шинж чанарын хувьд Лантантай төстэй. 

Актини (227Ac) нь маш бага хэмжээтэйгээр ураны хүдэрт агуулагдана.  Нэг тонн ураны хүдэрт граммын аравны нэгтэй тэнцүү хэмжээгээр агуулагддаг байна. 

## Хэрэглээ 
Радигаас 150 дахин илүү цацраг идэвхит чанартай учир нейтроны эх үүсвэр болгон ашиглана. Үүнээс өөрөөр тэр болгон ашиглагдахгүй. 

## Түүх 
Актиниг анх 1899 онд Францын химич Андрей-Луис Деберн ураны хүдрээс ялгаж авчээ. Уг гарган авсан элемент нь титантай төстэй (1899), мөн торитой төстэй болохыг тэмдэглэсэн байдаг (1890). Харин Фредрих Гейсел актиниг Дебернээс хамааралгүйгээр 1902 онд ялган авч, лантантай төстэйг тодорхойлон  1904 онд "еманиум" гэж нэрлэсэн байна. 1904 онд дээр дурьдсан элементүүдийн шинж чанарыг нарийвчласны үндсэн дээр Дебернийг анх уг шинэ элементийг нээсэн гэж тооцжээ.

Актини гэдэг үг нь Грекийн "цацраг" гэсэн утгатай *aktis, aktinos* үгнээс гаралтай.

## Тархалт 
Актини нь ураны хүдэрт бага хэмжээгээр агуулагдана. Гэхдээ цөмийн реакторт 226радигаас үүснэ. Агуулга нь миллиграм хүрэх нь бий. 

## Изотопи 
Актини нь байгальд тааралддаг 227Ac гэсэн нэг цацраг идэвхит изотопитой. Энэ изотопийн хагас задралын хугацаа нь 21.77 жил. Бусад 36 изотопиудынх нь хагас задралын хугацаа богино бөгөөд эдгээрээс арай урт нь 225Ac 10 өдөр, 226Ac 29.37 цаг байна. Үлдэх бусад изотопийнх нь хагас задралын хугацаа бүгд 10 цагаас богино, ихэвчлэн 1 минут байдаг. Хамгийн бага хагас задралын хугацаатай изотопи нь 217Ac 69 наносекунд болно. 

Актинигийн изотопиудын атом масс нь 206 (206Ac) - 236 (236Ac) байна.

## Сөрөг тал 
227Ac нь цацраг идэвхит чанар маш өндөр (плутонигоос илүү их аюултай) тул хүний эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлнө. 

## Цахим холбоос 
* WebElements.com - Actinium
* Los Alamos National Laboratory - Actinium
* NLM Hazardous Substances Databank – Actinium, Radioactive

## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Уулбаян сум

**Уулбаян** нь Сүхбаатар аймгийн сум юм.

## Түүх 
1924 онд анх Уулбаянмөнх уулын хошуу нэртэйгээр байгуулагдаж, Хан Хэнтий аймгийн Мөнххаан уулын хошуунд захирагдаж байснаа 1931 оноос Уулбаянмөнх сум болж Хэнтий аймгийн харьяанд оруулсан байна. 1942 оноос Сүхбаатар аймгийн харьяанд шилжиж Уулбаян сум гэж нэрлэгдэх болжээ.

## Газар зүй 
Сумын газар нутаг нь намхан гүвээ толгод зонхилсон, чулуурхаг, говь бударгана, хужир мараа бүхий хөрстэй. Төмрийн хүдэр, жонш, занар, чулуун нүүрс, барилгын түүхий эдийн баялагтай. 

## Хүн ам 
Монгол улсын начин Ч.Өвгөнхүү, ардын жүжигчин дуучин Ш.Чимэдцэеэ, гавьяат тээвэрчин Б.Намхай, шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан, доктор Т.Намжим МУСТА дуучин О.Хүрэлбаатар нар энэ сумын унаган иргэд нь юм.


Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум
Баруунбүрэн сум

Монгол улсын Сэлэнгэ аймгийн арван долоон сумын нэгийг **Баруунбүрэн** () гэдэг.

Сумын төвөөс зүүн хойш 48 км зайд Амарбаясгалант хийд байрлана. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээрээ аймагтаа 2-рт ордог.

## Түүх
Баруунбүрэн суманд ардын хувьсгалын үеэс өмнөхөн Хятадын томоохон худалдааны төвлөрсөн суурин байсан гэж үздэг. Түүх дурдвал, одоогийн Эрдэнэт хотоос үл мэдэгдэх шуудайнд хийсэн хүнд ачааг Баруунбүрэн сумаас данжаад хятадууд Бээжин, умард зүгт монголчуудаар жин тээлгэж ачуулдаг байсан байна. Нэг зун жин тээж явсан үхэр тэрэг осолдон, дотроос нь алт, зэсийн агууламжтай металл гарсан нь эрт үеэс хятадууд Эрдэнэтийн зэсийг зөөж байсан ул мөр, үүнээс анхны уул уурхайн олборлолтыг гар аргаар хийсэн байсан түүхэн ул мөр баримт бий.

Сэлэнгэ аймагийн Баруунбүрэн сум нь анх Бургалтайн сангийн аж ахуй нэртэй байсан.


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Жавхлант сум

**Жавхлант** нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм.


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Зүүнбүрэн сум

**Зүүнбүрэн** нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм.
Энэ сум нь 3 багт хуваагддаг нь: 
1.Жаргалант
Аймгийн төв Сүхбаатараас 48 км зайтай. 3 Сумтай хэл залган оршдог нь: 1.Шаамар
2.Цагааннуур
3.Хушаат

## Түүх
Хуучны Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ Вангын хошууны харьяа юм. Уг сум нь 1924 онд үүссэн байна. Сургууль нь мөн адил тус онд байгуулагдсан гэж үздэг. 2024 онд 100 жилийн ой тохиох билээ.


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Баянгол сум (Сэлэнгэ)

**Баянгол** нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм. Сумын төв нь **Баруунхараа** хот юм.

## Түүх
1931 онд Богд хан уулын аймгийн Баатар вангийн хошууны Хөлий уул сумын суурин дээр байгуулагджээ.

## Газарзүй
Тус сум нь газар зүйн мужлалын хувьд Хэнтий, Хянганы уулархаг их мужийн, Хэнтийн мужийн, бага Хэнтийн дэд мужийн захын тойрогт хамаарагдана.

Сэлэнгэ аймгийн нутгийн өмнөх хэсэгт Хараа, Бороо, Загдал, Баянгол зэрэг голуудын үзэсгэлэнт сав газар, ойт хээр, хээрийн бүсийн заагт оршино. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 197.6 мян.га, хойд талаараа Дархан-Уул аймгийн Дархан, Шарынгол, зүүн хойд талаараа Сэлэнгэ аймгийн Мандал сум, өмнөд, баруун өмнөд талаараа Төв аймгийн Борнуур, Сүмбэр сум, баруун баруун хойд талаараа Сэлэнгэ аймгийн Орхон, Сайхан сумдын нутагтай тус тус хиллэнэ. Нутаг дэвсгэрийн нийт гадаргууд ой мод 21.2 мян.га, бэлчээр 120.8 мян.га, усан сан 0.3 мян.га, хадлан 29.5 мян.га, тариалан 17.6 мян.га талбайг эзлэнэ.

## Дэд бүтэц
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 154 км, Сэлэнгэ аймгийн төвөөс 170 км, Дархан-Уул аймгийн төвөөс 75 км, зэргэлдээх Мандал сумын төвөөс 35 км зайд оршдог. Тус сумын нутаг дэвсгэр дээгүүр олон улсын ач холбогдолтой төмөр зам 47 км, хатуу хучилттай авто зам 52.5 км дайран өнгөрдөг. Дэд бүтэц хөгжлийн ирээдүй сайтай, зам харилцаа чухал зангилаа юм.

## Засаг захиргааны нэгж
Баянгол сум нийт 5700 гаран хүн амтай, 3 багтай.
# Хараа 1-р баг
# Баян 2-р баг
# Гонир 3-р баг

## Эх сурвалжууд

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Ерөө сум

**Ерөө** нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм. Сумын төвөөс зүүн урагш 66 км зайд Бугант тосгон оршино. Ерөө сумын төвийг *Тавин* гэдэг.

## Түүх
Ерөө сум 1924 онд Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ чин вангийн хошууны Хүдрийн “Бэлчир” гэдэг газар Галттай нэртэйгээр 240 өрх, 2039 хүн амтай  Буриад иргэдийн хүсэлтээр байгуулагджээ. Түүнээс хойш сумын төвийг 1925 онд Карников тосгонд, 1953 онд одоогийн Тавинд шилжүүлжээ. БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 5 дугаар тогтоолоор Ерөө гэгдэх болов. 1933 онд 596 өрх, 2100 хүн, 23.5 мянган малтай байжээ. Ерөө сумын нутагт 1924 онд Буриад хошууны бага сургууль, харилцан туслалцах хоршооны салбар /1930/, хүний бага эмчийн салбар /1935/, холбооны салбар /1937/, хорих газар /1941/ байрлаж байв. Тус сумаас 1971 онд одоогийн Хүдэр сум, 1976 онд Жавхлант сум тус тус бие даан Засаг захиргааны нэгж болон салсан түүхтэй.

## Газар зүй
Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сум нь баруун урд хэсгээрээ Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараа, урд хэсгээрээ Төв аймгийн Мөнгөнморьт сумтай, зүүн урд хэсгээрээ Хэнтий аймаг, зүүн хэсгээрээ Орос улстай, хойд талаараа Хүдэр, Алтанбулаг сумдтай, баруун талаараа Дархан-Уул, болон Жавхлант сумтай хиллэн оршдог.

## Хүмүүс
* Н.Бямбацогт - Хөдөө аж ахуйн салбараас төрсөн анхны хөдөлмөрийн баатар
* М.Алтангэрэл - Хөдөө аж ахуйн салбараас төрсөн хөдөлмөрийн баатар
* Н.Лхамсүрэн - Хөдөө аж ахуйн анхны доктор цолтон


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Орхонтуул сум

**Орхонтуул** нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм. Шар-Ус, Баянцогт, Хонгор овоо гэсэн 3 багийн 3640 өөл хүн амтай.

## Түүх
Сэлэнгэ аймгийн Орхонтуул сум нь МЭӨ III - МЭ I зууны үед Монгол нутагт оршин тогтнож байсан Умард Хүннү, МЭ IV - МЭ VI зууны үед Жужан гүрний төв хэсэг байсан бөгөөд түүнээс хойш Их Монгол Улсын үед Өгэдэйн улсын зүүн хязгаар нутаг, Манж улсын үед Халхын Түшээт хан аймгийн Ахай бэйсийн хошуу, Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Ахай гүний хошуу, 1921-1931 онд Богд хан уул аймгийн Булган ширээ уулын хошуу, 1931 онд Сэлэнгэ аймаг байгуулагдахад Орхонтуул сум болжээ.


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Сант сум (Сэлэнгэ)

**Сант** нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм.
Сант сум 2056 хүн амтай бөгөөд Мобиком, Скайтел болон Юнител сүлжээгээ оруулсан. Мал аж ахуй, газар тариалангийн аж ахуй эрхэлдэг. 10 жилийн сургууль, мэргэжил сургалт үйлдвэрлэлийн төв ажилладаг.Энэ нутгаас 2 хөдөлмөрийн баатар тодорсон.Жанчивын Баасан болон М.Эрхэмбаяр юм.

Сант сум нь  Монгол улсын   мал аж ахуй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл,  усалгаатай газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн ууган, анхдагч, Домогт Гоожнанаагийн нутаг юм.  Сант сумын билгэдэл бүхий зурагт Хушаат хайрхан, Баян хайрхан, Шохойн нуруу Орхон гол болон Бүрэнхан уулаас эх авсан Ивэн гол, Усан сээрийн гол зэргийг бэлэгдэж уул ус, гол мөрөн, тариалангийн талбай зэргийг дүрслэн бага хүрээний дотор оруулж гадна дугуйд иргэдийн амьдрал  ахуй өсөн дэвжихийн бэлэгдэл мөнх ногоон ой амуу тариа, цэлмэг хөх тэнгэрийг харуулсан болно.

## Ерөнхий 
Тус сум нь Манжийн эрхшээлийн үед Халхын умард замын  Дундад зүүнгарын адгийн хошуу, Богд хаант Монгол улсын үед Түшээт хан аймгийн  Эрдэнэ Жун вангийн хошуу, Ардын засгийн эхэн үед Богд хан уулын аймаг Зүүнбүрэн хан  уулын хошуу одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Хушаат сумын  нутагт 1928 онд байгуулагджээ. Анх байгуулагдахдаа Орхон Хараагийн бэлчир Энхталын хөндийн адаг Донойжин уулын өвөрт “Энхталын сангийн газар” нэртэйгээр 5 гэр, 20 ажилчинтай, сайн үүлдрийн хонь үржүүлэх чиглэлээр Цагаантолгойн сангийн аж ахуйн анхны суурь тавигдсан түүхтэй.

1944 онд Орхон, Ивэн голын бэлчирт Цагаантолгой гэдэг газарт сангийн аж ахуйн төвийг нүүлгэн шилжүүлж улмаар газар тариалан, мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийн чиглэлийн үйл ажиллагаа эрхлэх болжээ.

1976 онд Сант сум Цагаантолгойн сангийн аж ахуйн Бургалтайн тасгийг Баруунбүрэн суманд Бургалтайн САА, 1987 онд Энхталын тасгийг Хушаат сум Энхталын САА болгон өрх тусгаарласан байна.

## Газар зүй 
Одоо тус сум нь хойд талаараа Сэлэнгэ аймгийн Хушаат сум,  зүүн урд талаараа Орхон, баруун талаараа Баруунбүрэн сумдтай хиллэн 138,7 мянган га  нутаг дэвсгэртэй МУ-ын нутгийн умард хэсгийн баруун өмнөд талд Орхон Хараагийн сав газарт оршдог. Сант сум нь  Улаанбаатар хотоос  289  км, аймгийн төвөөс 186 км, Дархан-уул аймгаас 97 км зайд байрладаг. Ивэн, Хушаат 2 багийн  нийт  751 өрхөд 2281 хүн амьдардаг.

### Байгаль, газар зүйн онцлог 
Далайн түвшнээс дээш 760 м өргөгдсөн бөгөөд хамгийн  өндөр нь Мэргэн, Даагат, Будлан, Баянзүрх, Шивээт, Тэнгэр хаан, Хушаат, Баянхайрхан зэрэг уулууд байх бөгөөд эдгээр нь далайн түвшнээс дээш 200 -1500 метрт оршдог.  Физик газар зүйн хувьд Орхон- Сэлэнгийн сав газарт багтана. Геоморфологийн хувьд Орхон-Сэлэнгийн бэсрэг уулсын мужид багтдаг.Газар хөдлөлийн эрчим 5-7 балл. Сумын нутаг дэвсгэр нь тал хөндий, уул, нурууд зонхилон эзлэх бөгөөд  газрын гадаргын хотгор гүдгэрийн хувьд харилцан адилгүй. Мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

### Цаг уур 
Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй.
* 1 дүгээр сарын дундаж температур: -22-28°С
* 7 дугаар сарын дундаж температур: +25+30°С
* Жилийн дундаж салхины хурд 4-6 м/с
* Жилийн хур тунадасны нийлбэр 200-400мм

## Газар нутаг 
Нийт газар нутгийн хэмжээ **138706 га.**


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Түшиг сум

**Түшиг** нь Сэлэнгэ аймгийн баруун хойд хэсэгт орших сум юм. Хойд талаараа ОХУ-ын Буриад улстай, баруун талаараа Булган аймаг, зүүн талаараа Сүхбаатар хот, Цагааннуур сумтай хиллэдэг.

## Лавлах бичиг

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)

**Цагааннуур** (монгол бичгээр  *чаганнагур суму*) нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм.

Цагааннуур сум нь Сүхбаатар хотоос 82 км зайтай оршдог. Сэлэнгэ аймгийн баруун хойт хэсэгт Цагааннуур сум нь хойд талаараа Түшиг, зүүн талаараа Сүхбаатар сум, зүүн урд талаараа Зүүнбүрэн сум, урд талаараа Хушаат сум, баруун талаараа Булган аймгийн Сэлэнгэ сумтай хиллэн оршино.Газар тариалан өндөр хөгжсөн бүс нутаг. 1970-аад оны үед "Найрамдал" САА нэртэйгээр байгуулагдаж одоог хүртэл энд энэ чиглэлийн бизнес үргэлжсээр байна. Монголд 2 байдаг цахилгаанжсан ферм энд байдаг. Жинхэнэ сүүний чиглэлийн талын улаан, сементал зэрэг үйлдэрийн үнээнүүд бий. Засаг захиргааны хувьд 3 багтай, 2519 өрхтэй, 6457 хүн амтай, нийт 381472.0 мянган га нутаг дэвсгэртэй. Тус сум жилдээ 30-50 мянган тонн үр тариа хураан авч, Сэлэнгэ аймгийн ургацын 40 гаруй хувь, Сэлэнгэ аймгийн ургацын 30 гаруй хувийг бэлтгэдэг сум. Мөн жилдээ 12.5-15.0 мянган тонн хадлан тэжээл бэлтгэж, 25-40 мянган тонн төмс, хүнсний ногоо, 170-200 тонн ХАА-н гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн гаргадаг том сум.


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Шаамар сум

**Шаамар** нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм. Шаамар сум нь 1921 оны ардын хувьсгалын дараа хувьсгалт засгийн газрын засаг захиргааны шинэчилсэн зохион байгуулалтаар хуучин Богд Хаант Монгол Улсын Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ чин вангийн хошуу буюу шинэчилсэн нэрээр Зүүнбүрэн хан уулын хошуу байгуулахад орон нутгийн засаг захиргааны анхан шатны 12 сумтай байсны нэг нь Шаамар юм. Тус сум нь 67191 га газар нутагтай ба үүнээс 24842 га-г ой эзэлдэг. Сумын төвөөс Дулаанхаан суурин нь өмнө зүгт 35 км зайд оршино. Тус сум Монголдоо анх удаа балт зөгий үржүүлсэн газар бөгөөд хүнсний ногоо тариалалтаараа улсдаа тэргүүлэгч нь юм.  


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Америци

**Америци** нь синтетик химийн элемент, атомын дугаар нь 95, химийн тэмдэглэгээ нь **Am**. Уг элемент нь цацраг идэвхит шинжтэй, актиноидын бүлгийн металл юм. 1944 онд плутониг нейтроноор бөмбөгдөх замаар гарган авсан байна. 

Цэвэр Америци нь гялалзсан мөнгөлөг ба цагаан өнгөтэй. 241Am-ын альфа цацрал нь радигийнхаас 3 дахин өндөр бөгөөд нэг грамм орчим америци нь ойр байгаа хүнийг ихээхэн хэмжээгээр хордуулна. 

## Хэрэглээ 
241Am-г гарган авах нь өндөр өртөгтэй болно. Уг элементийг өрөөний галын дохиололд дахь утаа мэдрэгчид маш бага хэмжээтэйгээр (ойролцоогоор 0.2 микрограмм) хэрэглэнэ. Үүнээс гадна өрмийн цооногт геофизикийн судалгаа (Am241Be) хийхэд мөн нейтрон радиографид нейтроны эх үүсвэр болгон ашиглана. Пуужингийн түлш хийхэд ашиглаж болох тухай мөн яриглаж байна. 

## Изотопи 
Нийт 18 цацраг идэвхит изотопи байдгаас хамгийн тогтвортой нь  243Am (хагас задралын хугацаа нь 7370 жил) ба 241Am (хагас задралын хугацаа нь 432.2 жил) юм. Үлдэх изотопиуд нь 51 жилээс бага, ихэнхи нь 100 минутаас бага хагас задралын хугацаатай байна. Изотопиудын атом масс нь 231.046 (231Am) - 249.078 (249Am) хооронд хэлбэлзэнэ.

## Цахим холбоос 
* Los Alamos National Laboratory - Americium
* WebElements.com - Americium
* *Guide to the Elements - Revised Edition*, Albert Stwertka, (Oxford University Press; 1998) ISBN 0-19-508083-1
* It's Elemental - Americium
* ATSDR - Public Health Statement: Americium

## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Танзани

**Танзани**, албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Танзани Улс** (Jamhuri ya Muungano wa Tanzania), нь Дорнод Африкт хойд зүгт Кени, Угандатай, баруун зүгт Руанда, Бурунди, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улстай, өмнө зүгт Замби, Малави, Мозамбик улстай хиллэн оршдог. Зүүн талаараа Энэтхэгийн Далайгаар хүрээлэгдсэн.

Тус улсын нэр нь Танганьика хэмээх эх газрын нутаг дэвсгэр ба Занзибар хэмээх ольтригийн нэрнүүдийн эхний үеүдийг нийлүүлсэн нэр юм. 1964 онд Британийн Эзэнт улсын дээрхи нэр бүхий хоёр колони нэгдэж, Танганьика ба Занзибарын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулсан бөгөөд тэр жилээ нэрээ Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Танзани Улс болгон өөрчилжээ.

1996 онд төрийн байгууллагууд нь Дар-эс-Салаамаас Додома руу нүүж Додомаг улсын нийслэл болгосон. Дар-эс-Салаам нь тус улсын эдийн засгийн гол төв хэвээр байна.

## Түүх 
Өнөөгийн Танзани нь 1880-1919 онд Германы колони бөгөөд нэг хэсэг байсан. Үндэстнүүдийн Лигийн тогтоолоор тус нутаг дэвсгэрийг Британийн мандатад шилжүүлснээр 1919-1961 онд ийм статустай байжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед энэхүү нутаг дэвсгэрийг цэргийн пост болгон ашиглаж байсан бөгөөд санхүүгийн тусламжаас гадна зэвсэг хэрэглэлээр хангаж байв. 1960 онд Британийн захиргаанд байсан Танганьикагийн Амбан сайдаар Жюлиус Нерере томилогдсон ба 1961 онд Танганьика тусгаар тогтноход Ерөнхий сайд болжээ. Танганьика 1963 онд тусгаар тогтносон хөрш улс Занзибартай 1964 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд нэгдэж Танзани улсыг байгуулсан. 1970-аад оноос хойш тус улсад анх удаа 1995 онд ардчилсан сонгууль болсноор нэг намын ноёрхол эцэс болжээ.

Тусгаар тогтносныхоо дараа удалгүй социалист улс болсон Танзанид эдийн засгийг нь доройтуулсан бүтцийн өөрчлөлт хийх нөхцөлтэйгээр эдийн засгийн тусламж олгогдсон. Тус улсын нийгэм, эдийн засгийн хүрээ социалист хэвээрээ байх үед капитализм руу огцом шилжсэн тул энэхүү эдийн засгийн хүндрэл бэрхшээл үүссэн юм. 1980-аад онд Танзанийн ДНБ өссөн боловч хүний хөгжлийн индекс нь буурчээ.

Танзанийн эдийн засгийн хөгжил саад бэрхшээлтэй тулгарч байгаа хэдий ч тус улсын байгалийн нөөцийн экспорт өсч байгаа учраас хэтийн төлөв сайтай харагдаж байна.

## Гадаад холбоос 
* 

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Хушаат сум

**Хушаат сум** нь Сэлэнгэ аймгийн хамгийн отгон сум.

Тус сум 201.1 мянган га нутагтай, 2165 гаруй хүн амтай, 112000 толгой малтай 22000 га тариалангийн эдэлбэр газартай, газар тариалан, хүнсний ногоо, мал аж ахуй эрхэлдэг юм.

## Түүх
1928 онд Донойжин уулын энгэрт “Энхталын сангийн газар” байгуулагдсан нь тус сум байгуулах эхлэл байв. 1931 онд сум байгуулагдахад анхны даргаар Э.Данзан (Улсын бага хурлын гишүүн) ажиллаж байжээ. Хушаат сум Төв, Булган аймаг, Сант, Дархан сумдад нийлж тасран байсаар 1987 онд дахин байгуулагдаж Бажгар Улааны өвөрт төвлөж байна. Тус сум 1986 онд атрын 2 дахь аянаар Сант сумаас салж, Энхталын САА болсон бөгөөд 1987 онд БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар эртний түүхт Хушаат сумыг сэргээн байгуулснаар үүсэж хөгжсөн түүхтэй.

## Хүмүүс
Тус сумаас ардын хувьсгалын партизан Ж.Ядамжав, С.Тогоохүү, Г.Содов, 1921 оны ардын хувьсгалын партизан, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, армийн хошууч генерал цолтой Д.Цолмон, нэрт зохиолч Д.Сэнгээ, З.Баттулга доктор, Лувсандорж, Болд, Тогоо, Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ц.Эрхэмбаяр, улсын аварга комбайнч Д.Пүрэв, Д.Галбадрах нарын алдартнууд төрөн гарсан.
 
## Газарзүй
Хушаат  сум /1931/. Төв нь Улаанбаатараас 290 км, Сүхбаатараас 98 км зайтай оршино. 2.5 мян кв.км газар нутаг, 1.5 мян хүн амтай, 20 мян малтай. Бүрэнгийн нурууны салбар Далх Бүрэн /1566м/, Тойлбо, Баянзүрх /1534м/, Тэнгэрхаан /1420м/, Шар хад /1234м/, Сүүж зэрэг уулстай.

Нутгийн ихэнхийг Орхон, Сэлэнгийн хөндий эзэлдэг. Сэлэнгэ, Орхон, Ар тойлбо, Сүүж, Хушаат, Усан сээр гэх мэт голуудтай. Хар шороон, нугын хүрэн, элсэрхэг хөрстэй, зарим газраа хужир мараатай. Ан амьтан, загас, шувуу, жимс, ургамлаар баялаг.

## Эдийн засаг
Тэжээлийн болон хүнсний үйлдвэр, сургууль, соёлын байгууллага, худалдаа үйлчилгээний байгууллагуудтай.

Тус сум нь анх газар тариалангийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх, Казакийн цагаан толгойт үхрийн цөм сүргийг өсгөн үржүүлэх чилэлээр байгуулагдсан юм.

Одоо суманд газар тариалангийн 30 ААН нийт 22500 га эргэлтийн талбайд үйл ажиллагаа явуулдаг. Орхон гол, Сэлэнгэ мөрнөөс услах боломжтой үр тарианы болон ногоо талбай элбэгтэй.

КЦТолгойт үүлдрийн үхэр 479 толгой, эрлийз үхэр 2640 толгой байна. Улсын хэмжээгээр зохион байгуулсан шилмэл омгийн малын үзэсгэлэн худалдаанд оролцож 2005 онд мөнгөн медаль, 2006 онд алтан медаль, 2007 онд болсон 1000 малчины чуулга уулзалтад зориулсан үзэсгэлэнд оролцож мэргэжлийн байгууллагаас өндөр үнэлгээ авсан.

## Цахим холбоос 
*Албан ёсны цахим хуудас 


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Хүдэр сум

**Хүдэр** () нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм.

Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сум нь БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1971 оны 202 дугаар тогтоолоор Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сум САА-н үр тарианы 3-р тасгийг түшиглэн улсын фондын хадлан тэжээл бэлтгэх зорилготой Тэжээлийн Аж Ахуй хэмээн байгуулагдснаар үндэс суурь нь тавигдсан юм. АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1972 оны 75-р зарлигаар сум болон зохион байгуулагдаж эдүгээ 40 гаруй жилийн түүхийг элээж байна.Нутаг дэвсгэрийн нэгжээр 2 хэсэгт хуваагдан Тарвагтайн 1-р,Баянцагааны 2-р багтай. Газар зүйн байршил.: Сэлэнгэ аймгийн зүүн хэсэгт:оршдог ба Улаанбаатар хотоос 405 км,Аймгийн төвөөс 168 км зайд байрладаг.Баруун талаараа Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумтай, баруун хойт талаараа Алтанбулаг сумтай, хойд талаараа ОХУ-тай хиллэдэг. Байгаль, газар зүйн онцлог. Хүдэр сум нь далайн түвшнээс дээш 1100 м өргөгдсөн.Физик газар зүйн хувьд Хан Хэнтийн нурууны хойт хэсэгт Хүдэр голын сав газарт оршдог.Газар хөдлөлтийн сул бүсэд хамаарагддаг. Сумын нутаг дэвсгэрийн 61.8 хувийг ой мод эзэлдэг бөгөөд уулархаг, хар шороон хөрстэй тул газар тариалан эрхлэх боломжтой. 

Төмрийн хүдэр, нүүрс, алт зэрэг байгалийн баялаг ихтэйгээс гадна хүн ардын хүнсний болон эмчилгээнд хэрэглэдэг гүзээлзгэнэ,үхрийн нүд,улаалзгана,мойл,үрэл гэх мэт жимс жимсгэнэ бадааны үндэс,егүүшин,нохойн хошуу ззэрэг эмийн болон ургамал элбэгтэй. Хангайн болон тайгын бүслүүрийн шилмүүст, навчит ойд 10 гаруй төрлийн мод ургасан үзэсгэлэнт уул нуруудтай,ой буга,бор гөрөөс,хүдэр,гахай баавгай чоно,үнэг, төрөл бүрийн ан амьтан, жигүүртэн шувууд байдаг. 

Цаг уурын нөхцөл. Чийглэг уур амьсгал зонхилсон, зундаа +28 хэмийн халуун, өвөлдөө -39 хэмийн хүйтэн байдаг ба 1-р сарын дундаж температур -41 хэм, 7 дугаар сарын дундаж температур +26 хэм байдаг. Жилийн дундаж салхины хурд 8 м/с, жилдээ 91,8 мм.тундас ордог. 

**Газар нутгийн хэмжээ**: Нийт 283865 га газар нутагтай бөгөөд үүнээс: 

Зориулалт талбайн хэмжээ/га/ нийт талбайн эзлэх хувь 

 Хөдөө аж ахуйн газар 57357.33 20.2% 

 Ойн сан бүхий газар 162650 57.3%

 Усан сан бүхий газар 589 0.21%

 Тусгай хэрэгцээний газар 59299.46 20.9%

 Тосгон суурингийн газар 3307.36 1.2%

 Дэд бүтцийн газар 661.85 0.2% тус тус эзэлж байна.

Сүүлийн үед "Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр" ТӨХК-ийн Төмөртэй, Эрдэс Холдинг ХХК-ийн Төмөртэйн гол гэсэн төмрийн хүдрийн ил уурхайнууд үйл ажиллагаа явуулж байгаа.


Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Мушкет бууны дайн

**Мушкет бууны дайн** нь 1800-аад оны эхээр Шинэ Зеландын Хойд Арал дээр Маоричуудын өөр өөр омгийн хооронд дэгдсэн цуврал дайн юм. Энэхүү зөрчил мөргөлдөөн нь Маоричууд мушкет буутай болсонтой шууд холбоотой юм. Хойд зүгийн омгууд, тухайлбал хоорондоо дайсагнагч Нгапухи болон Нгати Вхатуа омгууд анх галт зэвсэг олж эзэмшсэнээр харилцан бие биендээ болон зарим нь насандаа галт зэвсэг хараагүй хөрш омгууддаа асар их хохирол учруулжээ. 
"1807 онд Хокианга ба Кайпара боомтуудын хооронд Маунгануйн ойролцоо Моремонуйд Нгати Вхатуа омгийнхон Нгапухи омгийнхныг ялсан тулалдаанаар энэ дайны эх тавигджээ. Энэ тохиолдолд уг нь Нгапухи омгийнхон мушкет буугаар зэвсэглэсэн байжээ. Гэвч Нгати Вхатуа омгийнхон уламжлалт зэвсгээ ашиглан тэднийг отож, буугаа цэнэглэх буюу дахин цэнэглэхээс нь өмнө устгажээ." (Майкл Кинг).  Сүүлд Хойд Арлын ихэнх нутгаар Нгапухийн аян дайныг удирдсан Хонги Пика энэ тулалдаанд хоёр дүүгээ алджээ. 

Энэ үед Маоригийн бүх омгууд мушкет буу авах наймаа хийж байсан бөгөөд зарим омгийн хүн ам хүйс тэмтрүүлж, өөр өөр омгуудын хянадаг нутаг дэвсгэрийн хил хязгаар маш их өөрчлөгдсөний эцэст энэ зөрчил мөргөлдөөн түгшүүртэй гацаанд оржээ. Вайтангийн гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа ерөнхийдөө энэхүү шинэ хил хязгаараар омгуудын хил хязгаар тогтсон. Энэ зөрчил мөргөлдөөнд дор хаяж 20000 хүн амь үрэгджээ.

Энэ дайнаар Маоричууд галт зэвсгээр тулалдаж, өөрсдийгөө хамгаалах туршлагатай болсон байна. Энэ дайны үед зохиогдсон нэг чухал шинэлэг зүйл нь 'Маори маягийн шивээ' юм. Ийм шивээг зайнаас тулалддаг зэвсгээс хамгаалах зорилготой босгож байсан бөгөөд хамгаалан тулалдагчдыг дайсны галт зэвсгээс хамгаалдаг байлаа. Сүүлд ийм па маягийн шивээг Шинэ Зеландын Газрын дайнд өргөнөөр хэрэглэжээ. Мушкет бууны дайны явцад орчин үеийн зэвсгээр тулалдах туршлагатай болсноор Маоричууд Британичуудын эсрэг бусад омгийнхноос илүү сайн дайтсан юм. 

## Лавлах материал
* "The Musket Wars ISBN 0790007975 - "A History of Inter-Iwi Conflict 1806-45" by Ron Crosby

## Гадаад холбоос 
* The Musket Wars nzhistory.net.nz
* The Musket Wars, zealand.org.nz

Ангилал:Маоричууд
Ангилал:Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчний түүх
Ангилал:19-р зууны дайн
Нелсон, Шинэ Зеланд

**Нелсон** хот Шинэ Зеландын төвд ойрхон байрладаг. Тус хот Өмнөд Арлын хойд үзүүрт Тасманы булангийн эрэгт оршдог бөгөөд Нелсон дүүргийн засаг захиргааны төв юм.
Нелсон нь урлаг, гар урлалын төв бөгөөд жил бүр Нелсоны урлагийн их наадам хэмээх томоохон арга хэмжээг зохион явуулдаг. Жил бүрийн Дэлхийн өмсгөлийн урлагийн шагнал гардуулах ёслолыг Нелсоны ойролцоо анх зохион байгуулсан бөгөөд Нелсоны нисэх онгоцны буудлын ойролцоо байх музейд энэ шагналыг хүртсэн загваруудыг тавьсан байдаг. 

Нобелийн шагналт физикч, Шинэ Зеландын хамгийн том дэвсгэрт болох 100 долларын дэвсгэрт дээр хөрөг нь байдаг Лорд Рутерфорд Нелсоны ойр байх Брайтвотер хэмээх газар төржээ.

1805 онд Трафалгарын тулалдаанд Франц, Испанийн флотыг бутцохисон Британийн флотыг командлагч адмирал Гүн I Нелсоны нэрээр энэ хотыг нэрлэжээ. Хотын олон зам, талбайг энэхүү тулалдаантай холбоотой хүмүүс болон хөлөг онгоцнуудын нэрээр нэрлэсэн бөгөөд Трафалгарын гудамж нь тус хотын худалдааны гол гудамж юм.

Нелсоны Маори нэр нь Вхакату, гэдэг ба энэ нь 'байгуулах, босгох' гэсэн утгатай үг юм.

### Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн
Нелсон нь гурван талаараа уулсаар хүрээлэгдсэн бөгөөд нөгөө талаараа Тасманы булангаар хашигдсан юм. Тус бүс нутгаар Абел Тасманы үндэсний байгалийн хүрээлэн, Кахурангийн Үндэсний байгалийн хүрээлэн, Нелсоны Нууруудын байгалийн хүрээлэнгийн Ротойти, Ротороа нууруудад хүрэх гол зам дайрч өнгөрдөг. Тийм ч учраас энд эко-жуулчлал, адал явдалт жуулчлал хөгжсөн ба Такака Хилл болон Овэн, Артур уулсын эргэн тойрны агуйнууд нь агуй сонирхогчдын очих дуртай газар билээ. Энд дэлхийн өмнөд хагасын хамгийн гүн судлагдсан агуй байдаг юм. 

### Уур амьсгал
Олон хүн Нелсоныг Шинэ Зеландын хамгийн сайхан уур амьсгалтай нутаг гэж боддог. Учир нь энд жилийн 2400 гаруй цагт тэнгэр цэлмэг байдаг нь улсдаа тэргүүлэх үзүүлэлт юм.

### Хүн ам
Нелсоны нийт хүн ам 2001 онд 41568 байснаа 2006 онд 42888 болж өссөн бол Тасманы дүүргийн хүн ам 41352-оос 44625 болж өсчээ. Энэ нь Нелсоны хүн амын өсөлтийг давсан анхны тохиолдол болжээ

2007 оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд Шинэ Зеландын Статистикийн газраас гаргасан тоо баримтаас үзэхэд Нелсон хотод Нэгдсэн Вант Улс болон Ирландад төрсөн 3774 хүн оршин сууж байсан нь хүн амынх нь 9.1%-ийг бүрдүүлж байв http://www.amberhouse.co.nz/location.html#Population. Энэ нь Шинэ Зеландын бусад хоттой харьцуулбал хамгийн өндөр хувь бөгөөд хотын хүн амын 9.5% нь өөр улсад төржээ.

## Эгч дүү хотууд
*  Миязу, Япон 
*  Хуангши хот, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс; 
*  Эурека, Калифорни, АНУ

## Гадны гогцоонууд
*
* Nelson City Council
* Nelson Tasman Tourism
* The Harlequin Guide to Nelson

Ангилал:Шинэ Зеландын суурин
Сартаг

**Сартаг** **хан** (1256 онд нас барсан) Бат хаан ба регент Хорезм шахын Борагчиний дундаас гарсан хүү юм. Сартаг Бат хааныг нас барсны дараа Алтан Ордын (Кипчакийн ханлиг) хаан ширээг залгамжлан авсан.

1241 онд, Невийн Александр Сарайд ирж, Сартагтай анд бололцож (цусаар тангараг тавьсан ах дүүс бололцож), Бат хааны өргөмөл хүү болжээ. Үүнийхээ хариуд, Александр Мөсөн дээрх тулалдаанд Алтан Ордын цэргийн хүчээр дэмжүүлсэн. Алтан Ордын хааны зарлигаар () Александр нь Алтан Ордын хараат (вассал) болжээ.

Сартаг Христ шашинд орсноороо алдартай. Харин түүний эцэг нь бөө шүтлэгтэй байсан юм. Сартаг Христ шашинтан болсон тухай хэд хэдэн түүх байдаг. Арменийн түүхчид болохоор Сартагийг Оросуудын дунд өсөж, угаалга хийлгэсэн гэж үздэг.

1254 оны наймдугаар сарын 29-нд Сартаг Ромын пап IV Иннокентэд элч илгээж Христ шашны угаалга хийлгэснээ мэдэгджээ. Ромын пап Сартаг хааны илгээсэн элч болох санваартны амнаас энэ мэдээг дуулсан байдаг.

Түүний Алтан Ордын хаанчлал тун ч богино хугацаанд үргэлжилжээ. Эцгийгээ нас барснаас хойш нэг жил хүрэхгүй хугацааны дараа 1256 онд магадгүй хорлогдож үхсэн ажээ. Сартагийн дараачаар Улагчи гарч ирсэн боловч тун удалгүй 1257 онд нас барж, авга ах Бэрх нь хаан ширээг залгамжилжээ. Улагчи нь Сартагийн дүү, хүүгийн аль нь байсан нь одоо тодорхойгүй байдаг.

Сартагийн охин Теодора нь Ростовын Константины ач хүү, Невийн Александрын үеэл Белоозеро ба Ростовыг захирсан Белозёрскийн гүн Глеб Васильковичийн эхнэр болжээ. Тэдний удам угсаанаас хамгийн алдартай нь IV Иван буюу Догшин хочит Иван бөгөөд Оросын язгууртны олон гэр бүл энэ хоёрын үр хойчис юм.

## Гарвал 
Чингис хаан ба Бөртэ үжин (Хонгирад) нараас төрсөн том хүү Зүчи (Чингис хааны ууган хүү), Зүчи хан ба Ухаа үжин (Хонгирад) нараас төрсөн хүү Бат хаан (Зүчийн 40 орчим хүүгийн нэг), Бат хаан ба Борагчин хатан (Татар) нараас төрсөн хүү Сартаг хан юм.

## Эх сурвалж 
## Мөн үзэх 
*Алтан Ордын хангууд
*Белозёрскийн гүн Глеб Василькович

## Цахим холбоос 
*Michael Marcotte: Marcotte Genealogy - Khan genealogy chart (Сартагийнхны хэсгийг үзүүлнэ; Сартагийг *Хөх Ордын Сартуг хаан* гэсэн)

Ангилал:Алтан ураг
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:13-р зууны ноёрхогч
Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1256 онд өнгөрсөн
Алтан ордны улсын хангууд

Энд Алтан ордны улсын төр барьсан ханы нэрсийг жагсаав.

## Хөх орд 
*Бат хан (1227-1256)
*Сартаг (1256)
*Улагчи (1257)
*Бэрх (1257-1266)
*Мөнхтөмөр (1266-1282)
*Тодмөнх (Тудамөнх) (1282-1287)
*Тулабуга (1287-1291)
*Тохта (1291-1312)
*Өзбег (1312-1341)
*Тинибег (1341-1342)
*Жанибег (1342-1357)
*Бердибег (1357-1359): Жанибегийн хөвүүн. Бат хааны удмын сүүлчийн хаан.
*Кульпа (1359-1360): Мамайн тоглоомын хаан
*Наурузбег (1360): Мамайн тоглоомын хаан
*Хызр (1359-1361): Алтан Ордын үймээнийг ашиглаж хаан болсон.
*Төмөр Хожа (1361): эцэг Хызр хааныг алж хаан болсон ч, удалгүй бусдад алуулсан.
*Ордумелиг (1361): Үймээнийг ашиглаж хаан болсон нэгэн
*Кильдибег (1361-1362): Мамай, Мохшигийн Тагай бег, Баарингийн Яглыбай бег нарын тоглоомын хаан
*Абдуллах (1362-1370): Мамайн тоглоомын хаан
*Мурид (1362-1364): Хызр хааны дүү. Кильдибегийг эсэргүүцсэн ноёдтой эвсэж хаан болсон.
*Мир Болд (1362-1365): Шибаны Саарал Ордын хан байснаа ашиглаж Алтан Ордын хаан болсон. 
*Азиз шейх (1365-1367)
*Хасан (1368-1369): Хажи Черкесийн тоглоомын хаан 
*Тулунбег (1370-1371): Мамайн хатан
*Мухаммед Булак (1371-1375): Мамайн тоглоомын хаан
*Хажи Черкес (1373-1374): Хажи Тархан хотын эзэн
*Айбег (1374-1375): Шибаны Саарал Ордын дэмжлэгтэй хаан
*Хаанбек (1375-1377): Саарал Ордын дэмжлэгтэй хаан
*Араб шах (1377-1380): Саарал Ордын хан, Мамай дэмжлэгийг авч байсан.
*Урус (1373, 1374-1375): Цагаан Ордын хан. 
*Туляк (1379-1380): Мамайн тоглоомын хаан
*Тохтамыш (1380-1395)
*Төмөрхүтлүг (1397-1399)
*Шадибег (1399-1407)
*Болд (Алтан Орд) (1407-1410)
*Төмөр  (1410-1412)
*Желал Ад Дин (1411-1412)
*Керим берди (1409, 1412-1413, 1414)
*Кебек (1413-1414)
*Жаббар берди (1414-1415, 1416-1417)
*Чэкрэ (1415-1416)
*Кадыр берди (1419)
*Дервиш (1417-1419)
*Хажи Мухаммед (1419)
*Давлет берди (1419-1421)
*Улуг Мухаммед (1419-1421, 1427-1433)
*Барак (1421-1427)
*Саид Ахмед (1433-1435)
*Күчүк Мухаммад (1435-1459)

## Их Орд
*Махмуд (1459-1465)
*Ахмед (Алтан Орд) (1465-1481)
*Шейх Ахмед (1481-1502)

## Цагаан орд 
*Орда
*Хунгиран
*Хүйнчи
*Баян хан
*Сашибуга
*Ильбасан
*Мубарек хожа
*Чимтай (1344-1360)
*Урус (1369-1377)
*Тогтакия (1377)
*Төмөрмелик (1377-1379)
*Тохтамыш  (1379-1380)
*Тогрулча
Улагчи

**Улагчи хан** 1257 онд нэг жил хүрэхгүй хугацаанд Хөх Орд болон Алтан Ордын хаан ширээнд заларсан гуравдахь хан. Улагчи нь өөрийн өмнөх хан Сартагийн хүү, дүүгийн аль нь болох нь тодорхойгүй байгаа юм. Сартагийн авга ах Бэрхийг төр барих хугацаанд 10 настайдаа хаан ширээнд сууж, удалгүй нас барсан билээ.

## Үзэх нэмэлт өгүүллүүд
*Алтан Ордын хангууд

## Гадны гогцоонууд 
* The Mongol Khâns

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:1247 онд төрсөн
Ангилал:1257 онд өнгөрсөн
Мөнхтөмөр

**Мөнхтөмөр нь** Бат ханы хүү Тогой ханы эцэг

## Нэмж үзэх өгүүлэл
*Алтан Ордын хангууд

## Лавлах материал
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1280 онд өнгөрсөн
Тулабуга

**Тулабуга**, **Талабуга**, **Талубуга** буюу **Тэлубуга** нь 1287-1291 онд Алтан Ордын хан байлаа. Тэрбээр Тартугийн хүү, Бат ханы гуч байв.

Ногай ханы хамтаар тэр 1284-1285 онд Унгар руу, 1287 онд Польш руу тус тус хийсэн Монголчуудын довтолгоог удирдсан. Эхэн үедээ амжилт олсон боловч хоёр довтолгоо хоёулаа нуран унасан юм. Тулабуга 1287 онд Ногай ханы тусламжтайгаар Алтан Ордын төрийн эрхийг гартаа авсан боловч 4 жилийн дараа мөн л Ногай ханд түлхэгдэн унаж, түүний оронд Тохта гарч иржээ.

## Лавлах материал
* David Morgan, *The Mongols*

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Тодмөнх

**Тодмөнх** буюу **Тудамөнх** нь 1280-1287 онд Алтан Ордын хан байсан. Тэрбээр Бат ханы ач, Тохоханы хүү, Мөнхтөмөрийн дүү байлаа. Хуурмаг хан тэрбээр 1283 онд Лалын шашинд орсон юм. Өөрөө Лалын шашинтан байсан тул удирдагчид нь Лалын шашинд орсон Ил Хан улсын эсрэг тулалдахыг хүсээгүй юм. Рашид ад-Диний бичсэнээр Тодмөнх Хубилай хаантай сайн харилцаатай байхыг эрмэлзэж байжээ. Түүнийг хаан ширээнд байх хугацаанд Алтан Орд дахь Ногай ханы нөлөө  ихэд өссөн бөгөөд Унгарын эсрэг 1284/1285 онд хоёр удаа довтолжээ. 1287 онд Тодмөнх хан ширээгээ өөрийн ач дүү Тулабугад шилжүүлсэн http://fmg.ac/Projects/MedLands/MONGOLS.htm#_Toc151522395

## Нэмж үзэх өгүүлэл
* Алтан Ордын хангууд

## Лавлах материал
* David Morgan, *The Mongols*

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Тохта

**Тохта** буюу Тогтох (? - 1312 он) нь Алтан ордны улсын хан Мөнхтөмөрийн хүү, Бат ханы гуч, Алтан Ордын хан байлаа. 1288 онд Тохтаг үеэлүүд нь хаан ширээнээс авч хаяжээ. 1291 онд Тохта Ногай ханы тусламжтай хаан ширээгээ дахин авав. Удалгүй Тохта, Ногай хоёр тэмцэлдэж эхэлсэн. Тохта Орос дахь Ногайн нөлөөг устгахыг эрмэлзэж байсан тул 1293 онд Монголын нэгэн цэргийн удирдагч Дюденг Русь руу илгээж, 14 хотыг эвдэн сүйтгүүлжээ. 1300 онд Тохта Ногайг нэгмөсөн ялж, Ижил мөрнөөс Дон мөрөн хүртэлх газар нутгийг өөрийн харьяанд нэгтгэж чадлаа. Тэрбээр мөн Хубилай хааны ач Төмөр хааны нэр төдий эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн. Энэ үед Персийн Ил Хан улсыг Өлзийт захирч байсан бөгөөд Дува Цагадайн ханлигийн ёс төдий хан байв. Тохта хан Орост шинэ аян дайн явуулахаар зэхэж байгаад нас баржээ. Зарим сурвалжид түүнийг Ижил мөрөнд завьтайгаа живж үхсэн гэж бичжээ.

## Нэмж үзэх өгүүлэл
*Алтан Ордын хангууд

## Лавлах материал
* David Morgan, *The Mongols*

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Алтан ураг (Хөх Орд)
Ангилал:Хан
Ангилал:13-р зууны ноёрхогч
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1312 онд өнгөрсөн
Тинибег

**Тинибег** (Тинибек) 1341-1342 онд Алтан Ордын хан байсан. Тэрбээр өөрийн эцэг Өзбегийг залгамжлан гарч ирсэн бөгөөд түүний дараагаар дүү Жанибег нь хан болсон.

Тинибег Зүчийн улсын зүүн хил хязгаараар Цагадайн цэргийн эсрэг тулалдаж байхдаа өөрийн дүү Жанибегт алуулсан байж магадгүй.

## Нэмж үзэх өгүүлэл
* Алтан Ордын хангууд

## Лавлах материал
* David Morgan, *The Mongols*

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Жанибег

**Жанибег** (**Жанибек**) (? — 1357) өөрийн эцэг Өзбег ханыг залгамжлан 1342-1357 онд Алтан Ордын хан байсан.

Хоёр ахаа хороосны эцэст Жанибег хаанчилж эхэлжээ. Тэрбээр Оросын ванлигууд болон Литвын хэрэгт идэвхтэй оролцдог байснаараа алдартай. Москвагийн Их ван Симен Гордый болон II Иван Жанибегийн улс төр, цэргийн байнгын дарамтад байлаа. Орд дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Жанибег өөрийн харъяатуудаа Лалын шашинд хүчээр оруулсан юм. 

Жанибег 1343 онд Крымын Каффа боомт хот руу Татарын их цэрэг толгойлон довтолжээ. 1344 оны хоёрдугаар сард Италийн нэмэлт хүч ирснээр энэхүү хотын бүслэлтийг зогсоожээ. Энд нийт 15000 Монгол цэрэг амь үрэгдэж, амьд гарагсад нь дорно зүг рүү дутаан одсон. Жанибег 1345 онд Каффад эргэн ирж хоёрдахь удаагаа бүслэн хаав. Гэвч дараа жил нь Монголчуудын дунд тарваган тахал гарч бүслэлтээ зогсоохоос аргагүй болсон. 

1356 онд Жанибег Тебриз хотыг эзлэн, тэнд өөрийн захирагчийг суулгалаа. Үүнээс хойш удалгүй Тебризэд бослого гарч, Жанибегт дайсагнадаг Жалайрынхан эрх мэдлийг булаан авав.

Жанибегийн хаанчлалын үед Алтан Ордод феодалын хуваагдлын шинж тэмдэг ажиглагдаж эхэлжээ. 1357 онд Жанибег хорлогдсоноор Алтан Ордод хорь гаруй жил үргэлжилсэн улс төрийн хямралын үүд нээгдэв. 1357-1378 онд ердөө 21 жилийн хугацаанд 25 хан солигдсон байна.

## Нэмж үзэх өгүүлэл
*Алтан Ордын хангууд

## Лавлах материал
* David Morgan, *The Mongols*
* Rosemary Horrox, *The Black Death*

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Кульпа

**Кульпа** өөрийн ах Бердибегийг авч хаян гарч ирсэн бөгөөд 1359-1360 онд Алтан Ордын хан байсан. Нэг л жил хаанчилсны эцэст Кульпа 1360 онд өөрийн дүүд алуулжээ.

## Нэмж үзэх өгүүлэл
*Алтан Ордын хангууд

## Лавлах материал
* David Morgan, *The Mongols*

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Бердибег

**Бердибег** (Бердибек) 1357-1359 онд Алтан Ордын хан байсан. Тэрбээр өөрийн эцэг Жанибегийг хорлоход оролцсон байж болзошгүй. Түүний хаанчлалын жилүүдэд улс төрийн хямрал, аллага их гарч байсан бөгөөд 1359 онд өөрөө хорлогдон үхжээ. Түүнийг үхсэний дараа Алтан Орд задран унасан. Бердибег сүүлд Мамайн эхнэр болсон нэгэн охинтой байжээ.

## Нэмж үзэх өгүүлэл
*Алтан Ордын хангууд

## Лавлах материал
* David Morgan, *The Mongols*

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Наурузбег

**Наурузбег** (Наурузбек, Науруз, Новруз, Навруз) нь Жанибегийн хүү, Хөх Ордын хан байв. Тэрбээр өөрийн ах Кульпаг алж хаан ширээг авсан бөгөөд ах нарынхаа адил дөнгөж нэг жил болоод үхжээ. Түүний үхлийн шалтгаан тодорхойгүй. Наурузбег үхсэнээр тус ордод анархи байдал ноёрхож, янз бүрийн хэсгүүдэд хорь гаруй хан гарч ирснээс олонхи нь нэгэн зэрэг гарч байв. Тиймээс тэдний хэн нь ч хаан ширээг бодитоор авч чадаагүй бөгөөд эдэн дундаа Мамай хамгийн чадалтай, нэртэй нь байв.

## Нэмж үзэх өгүүлэл
*Алтан Ордын хангууд

## Лавлах материал
* David Morgan, *The Mongols*

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Энтрена

**Энтрена** (Испаниар: Entrena) хот нь Испанийн Сориа мужид орших суурин бөгөөд 2008 оны байдлаар нийт оршин суугчид нь 1,451 байсан байна. 

thumb|left|300px|Энтрена

Ангилал:Ла Риохын коммун
Ангилал:Ла Риохын суурин
Мамай

хөлд сөхөрсөн дүрслэл; Новгород дахь Оросын мянган жилийн үндэсний хөшөө.]]

**Мамай** (1320-1381) бол 1360-1381 оны хооронд Зүчийн Улсын баруун хэсэг Хөх Ордын цэргийн түмтийн жанжин байсан бөгөөд тухайн үеийн Зүчийн удмын хүүхэлдэй хаадыг ашиглаж улс төрийн гол эрх мэдлийг атгаж байсан ноён юм. Түүний эзэмшил нутаг нь одоогийнхоор Украины нутаг, Крымын хойгийг эзэгнэн суудаг байжээ. 

## Намтар 
Мамай бол Монголын Хиад аймгийн хүн юм. Мамай ноёны өвөө Яса, аав Алибек нар нь Крымийн хойг дахь Солхат хотын даргач байжээ. Ясагийн эцэг Тулгатөмөр нь Ногай жанжны захиргаанд байж байгаад түүнээс салж Тохта ханд дагаар орж, Солхат хотын даргач болжээ.

Мамай түмтийн ноён буюу *түмэнбашы* (орчин үеийн генерал цолтой дүйцэх 10000 цэргийн захирагч, оросоор *темник*) байлаа. 1378-1380 онд тэрбээр оросуудыг өөрийн өргөмжилсөн Алтан Ордын хаан Мухаммед Булакт татвар төлөхийг албадаж байлаа.

Тэрээр 1361-1370 онд Зүчийн хүү Тугатөмөрийн удмын Абдуллах хан, 1370-1371 онд Бердибег хааны охин Тулунбег хатан, 1371-1379 онд Мухаммед Булак, 1379-1380 онд Туляк зэрэг дөрвөн хаадыг нэрийг ашиглаж, Хөх Орд улсын баруун хэсгийн нутгийг захирч, Сарай хотыг эзлэн захирахын төлөө тэмцэж байсан. 

1378 оны Вожа голын тулалдаан болон 1380 оны Куликовын тулалдаанд Тохтамышийн вассал цэрэг, Донын Дмитрийгээр удирдуулсан цэрэгт хоёр удаа цохиулсныхаа дараа Мамай Оросуудад Генуягийн арбалет цэргүүдийг толгой дараалан хядуулсныг нь уучлаагүй генуячуудад Крымын хойгт алуулжээ. Мамай алуулснаар их хан Тохтамышт (Чингисийн удмын хан) Алтан Ордыг дахин нэгтгэх зам засагдлаа.

Мамайн тухай домог яриа олон зуун жилийн турш ам дамжин хэлцэгдсээр иржээ. Орчин үеийн орос хэлэнд "как Мамай прошел" хэмээх үг байдаг нь эмх цэгцгүй байдлыг илэрхийлдэг махчлан орчуулбал "яг Мамай туйлаад өнгөрсөн мэт" хэмээх хэлц үг болсон байдаг. Энэ тухай ОХУ-ын ерөнхийлөгч В. Путин дэлгэрэнгүй тайлбарласан байдаг ба Куликовын тулаанд Орос Монгол хоёр тулгараагүй юм. Хоёулаа Монгол цэргүүд байсан гэдэг. Өөрөөр хэлбэл оросууд угаас монголчуудын хараат байсан бөгөөд тэдний цэргүүдийн нэг хэсэг нь дээр дурдсан Донын Дмитрий юм. Оросууд Монголыг ялаад тусгаар болсон мэтээр зарим эх сурвалжид зориуд худал түүх зохиодог бөгөөд энэ нь улам л явуургүй худал болох нь нотлогдсоор л байгаа.

## Мамайн үр удам 
Түүний нэгэн хүү Мансур Кият Литва руу зугтаж, Их ван Витовтод хүчин зүтгэж, одоогийн Украины Полтава хотын орчим газраар шагнуулж, Глинскийн ван цолоор шагнуулж байсан гэдэг. Энэхүү домогт гардаг үйл явдлууд 1400-гаад оны үед болсон байж болох ч Глинский вангийн тухай анхны баримт 1437 онд үйлдэгдсэн байдаг. Михаил Глинский энэ овгийн хамгийн их алдаршсан хүн юм. Тэрбээр Германы их сургуульд суралцаж, Италийн дайнд хүлэг баатраар оролцож байсан бөгөөд 1500-гаад оны үед Литвын хамгийн хүчирхэг хүн байв. Гэвч сүүлдээ бослого гаргаж, ах нарын хамт Москвагийн Вант Улс руу зугтан, Смоленск хотыг авахад нь оросуудад тусалжээ. Түүний ач дүү Елена Глмнская Москвагийн Их ван III Василийтай гэрлэсэн бөгөөд түүний хүү Догшин Иван бөлгөө.

Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Эмир
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Марзан Шарав

**Балдуугийн Шарав** буюу **Марзан Шарав** (1869-1939) нь 20-р зууны эхэн үеийн Монголын дүрслэх урлагийн нэрт төлөөлөгч, уран зураач юм.

Балдуугийн Шарав 1869 онд Засагт хан аймагт (одоогийн Говь-Алтай аймгийн Түмэн сумын дээд сүмийн нутаг алагийн ам гэдэг газар ) гэдэг газар малчин айлын хүү болон мэндэлжээ.
Тэрээр эцэг нь мэдэгдэхгүй байсан тул **Ээжийнхээ эцэг**-ээр буюу **өвөө**-гөөрөө овоглодог байжээ.

Тэр уран зураг зурах болсон цагаасаа эхлэн 1890-ээд оны үеийн монгол ахуй, амьдралыг дүрслэхийг чухалчлах болсон байна. Энэ түүний "Монголын нэг өдөр", "Үрс гаргаж байгаа нь" зэрэг бүтээлүүдээс харагдах билээ. Түүнийг Монголын дүрслэх урлагт оруулсан тод томруун хувь нэмрийг цухас дурдвал, гурван хэмжээст зургаар дагнан бүтээлүүдээ туурвисан нь билээ. Зургандаа хүн, амьтан, уул ус зэргийг биетэй мэт болгон харагдуулахын тулд сүүдэр оруулан зурах, өнгөний тод болон бууралталтыг зохицолдуулах зэрэг тухайн үед хэрэглэгдэж байгаагүй шинэ тутам зургийн ур ухааныг гаргадаг байв. Монголчууд **Монголын нэг өдөр** гэдэг нэртэй зургаар нь маш сайн мэддэг.

Наймдугаар богд Жавзандамба хутагт, хатан Дондогдулам нарын хөргийг зурсан нь Занабазарын нэрэмжит дүрслэх урлагийн  музейд хадгалагдаж байгаа. Мөн нэрт найруулагч Д. Жигжидийн найруулсан **Өглөө** кинонд ардын засгийн даалгавраар оросын удирдагч Лениний хөргийг тэнгэрийн хөх өнгөтэй дэвсгэр, бадамлянхуа цэцэг, хувьсгалт тэмцлийн монгол оросын найрамдлыг бэлгэдсэн хоёр улаан тугийн хамтаар дүрслэн харуулсан байдаг билээ. 1924 онд бүтээсэн энэхүү "Ленин" хэмээх зураг нь өдгөө *Монголын уран зургийн галлерейд* дүрслэх урлагийн өв болон хадгалагддаг билээ. 

Ардын засаг ялахын өмнөх үеүдэд бурангуй байдалт ноёдыг элэглэн олон олон хошин зураг зурсан ажээ.

## Бүтээлүүд 

Зураг:Sharav bogd khan.jpg|8-р Богд Жавзандамба Хутагтын зураг.
Зураг:Sharav dondogdulam.jpg|Богд Жавзандамбын эхнэр Дондогдулам.

## Цахим холбоос 
* Mongolian traditional painting

Ангилал:Монголын уран зураач
Ангилал:Тайширын хүн
Ангилал:1869 онд төрсөн
Ангилал:1939 онд өнгөрсөн
Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс

:*Конго гэсэн салаа утгатай үгний хуудсуудыг мөн үзнэ үү.*
**Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс** () буюу хуучнаар **Заир** () нь газар нутгаараа гуравт жагсдаг Африкийн орон юм. Хэдийгээр Төв Африкийн дэд бүсэд хамаарагддаг боловч Өмнөд Африкийн Хөгжлийн Нэгдлийн гишүүн орны хувьд эдийн засаг, нутгийн хувьд Өмнөд Африктай нарийн холбоотой. Хойд талаараа Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс, Судан орнуудтай, Зүүн талаахаа Уганда, Руанда, Бурунди орнуудтай, Өмнөд талаараа Замби, Ангол, Баруун талаараа Бүгд Найрамдах Конго Улсуудтай тус тус хиллэнэ. Зүүн талдаа Танзани улсаас Танганьика нуураар тусгаарлагддаг. Нийслэл нь- Киншаса.

Конго гэсэн нэр нь "агнагч" гэсэн утгатай, Конго мөрний сав газарт амьдардаг Баконго аймгийг төлөөлсөн нэр юм.

Ардчилсан Конго улс нь хуучнаар Бельгийн колони байсан бөгөөд тусгаар тогносныхаа дараа, 1964 оны 8 сарын 1 хүртэл Бүгд Найрамдах Конго Улс нэртэй болжээ. Үүний дараагаар хажуудаа хиллэдэг адил нэртэй улсаас ялгагдах зорилгоор одоогийн нэр болох Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс нэрийг сонгосон байна. 1971 оны 10 сарын 27-нд тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Мобуту нь улсынхаа нэрийг Заир нэрээр сольсон бөгөөд энэ нь "гол бүхнийг зальгидаг гол" гэсэн утгатай *nzere* эсвэл *nzadi* үгийн Португал дуудлага байв. Мобутугийн засаглалыг унагаасан, 1997 оны Конгогийн нэгдүгээр дайны дараа хуучин нэрдээ эргэн оржээ. Ардчилсан Конго улс нь 1998-с 2003 оны хооронд үргэлжилсэн, Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах хамгийн хор хөнөөлтэй дайн болох Конгогийн хоёрдугаар дайнаар (мөн Африкийн дэлхийн дайн гэдэг) ихэд зовлон амсжээ. Гэвч одоо ч гэсэн улсын зүүн хэсгээр байлдаан үргэлжилсээр байна.

## Тэмдэглэл
## Эшлэл
**Эх сурвалж**
* 

## Цахим холбоос 
* 


Конго #Бүгд Найрамдах Ардчилсан Улс
Конго #Бүгд Найрамдах Ардчилсан Улс
Конго #Бүгд Найрамдах Ардчилсан Улс
Төмөрхүтлүг

**Төмөркутлук**  (1370-1399) нь 1397-1399 онд Алтан Ордын хаан байсан. Тэрээр Зүчи ханы хөвүүн Тугатөмөрийн хөвүүн Кинтөмөрийн удамчир Төмөр бегийн хөвүүн. 1388 онд Тохтамыш хаанаас Эдигү ноёны хамт  Доголон Төмөр рүү дутаав. 1391-1395 оны Тохтамыш-Төмөрийн дайны үеэр тэд Ижил болон Урал мөрнүүдийн доод биед тусгаарлаж, Сарайчик хотоор төвлөрчээ. Тохтамышийг ялагдсаны дараа Төмөрхүтлүг Эдигугийн тусламжтай Алтан Ордын хаанаар өргөмжлөгдсөн боловч төрийн бүх эрх мэдэл беглярбег Эдигүгийн гарт төвлөрч байлаа. 1398 онд Төмөрхүтлүг өөрийн зоос мөнгөтэй болсон. 1399 онд Ворскла голын тулалдаанд оролцож, Тохтамыш хааны холбоотон Литва, Польшийн нэгдсэн хүчийг бут цохин ялалт байгуулж, Киев хотыг бүслэн тухайн үеийн ханшаар 3000 рублийн татвар авч, тонон дээрэмдээд буцжээ. Тэрбээр архинд донтсон байсан бөгөөд, нэгэн удаагийн найранд архиа хэтрүүлж уусны улмаас өөд болсон. Түүний дараа үеэл дүү Шадибегийг хаанд өргөмжилсөн.

Төмөркутлук нь 4 хөвүүн, 2 охинтой байсан. 

* Төмөр хаан: 1410–1412 онд хаан суусан, Күчүк Мухаммад хааны аав
* Болд хаан: 1407-1410 онд хаан суусан
* Насир 
* Ядигар
* Махдум султан: Төмөр кутлукын охин
* Бардар султан: Төмөр кутлукын охин

## Нэмж үзэх өгүүлэл 
* Алтан Ордын хангууд

## Лавлах материал 
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:1370 онд төрсөн
Ангилал:1399 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Зүчийн удам
Египет

**Египет** ( *Миср*; маср. مصر *Маср*; монгол бичгээр {} *Мисир*) , албан ёсоор **Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улс** (маср. جمهورية مصر العربية *Гумхурийет Маср эль-Арабийя*) — Африк, Ази хоёр тив дамнан орших улс. Ихэнх бие нь дорнод умард Африкт хамаарч, харьцангуй бага хэсэг буюу Синайн хойг нь Өрнө Азид хамаардаг. Тус улс нь Азид зүүн хойд хэсгээрээ Израил, Палестиний захиргааны нутаг (Газын зурвас) хоёртой, Африк тивд урд талаараа Судан, баруун талаараа Ливи хоёртой тус тус газраар хил залгадаг. Зүүн эргээрээ Улаан тэнгис, хойд эргээрээ Газар дундын тэнгистэй хөвөөлнө. Египетийн нутгаар дайрах Суэцийн суваг хоёр тэнгисийг холбоно.

1,001,450 хавтгай дөрвөлжин километр талбай (дэлхийн 30-р том орон) бүхий Египет оронд 81,015,887 хүн амьдран суудаг тул Египет нь дэлхийн 16-р их, Африкийн 3-р их, Арабын орнуудаас хамгийн их хүн амтай улс гэж тодорхойлогддог. Хүн амын тал хувь нь Каир, Александриа болон мөрний дагуух бусад хотуудад хотжин суурьшсан бол нөгөө тал хувь нь магадгүй дэлхийн хамгийн урт мөрөн Нилийн эргийн дагуух тариалан эрхлэж болохуйц 40,000 квадрат километр газраар оршин суудаг. Баруун талаарх Сахарын цөлд хүн бараг суудаггүй.

Египет нь эртний иргэншил болон дэлхийн хамгийн алдартай хөшөө дурсгалуудад хамаарагддаг Гизагийн пирамидууд, Их Сфинкс зэргээрээ алдартай. Улсын өмнөд хэсэгт орших Луксор хотод Карнак хийд, Хаадын хөндий зэрэг маш олон эртний дурсгалууд байдаг. Египетийг улс төр, соёлын хувьд Ойрх Дорнодын чухал орон хэмээн үздэг.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* 


Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Араб хэлтний орон