open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гармаагийн Бат-Эрдэнэ

**Гармаагийн Бат-Эрдэнэ** нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх. 1992 оны 11 сарын 26-нд төрсөн бич жилтэй. Бөхийн анхны багш нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул сумын сургуулийн биеийн тамирын багш З.Балдансамбуу, одоогийн багш нь улсын харцага Г.Элбэг.

## Барилдааны амжилт 
## Боловсрол 
2014 онд Бөхийн Шонхор дээд сургууль төгссөн.

## Гэр бүл 
Өвөө нь сумандаа 7 удаа түрүүлсэн Балганы Раднаа гэж бөх байсан. Аав Гармаа нь аймгийн начин цолтой.

Ангилал:1992 онд төрсөн
Ангилал:Аймгийн заан
Өлзийбатын Даваабаатар

**Өлзийбатын Даваабаатар** нь Төв аймгийн Баянцогт сумын уугуул, Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## *Барилдааны амжилт*
#### Улсын наадмын дэвжээнд  
**1. Шөвгөрсөн амжилт**

**2. Дөрөв давсан амжилт**

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Мешитбайн Нажикей

**Мешитбайн Нажикей** **()** нь Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус сумын харъяат үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх юм.

#### Намтар 
#### Барилдааны амжилт 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Улаанхусын хүн
Ангилал:Казахууд
Оргодолын Үйтүмэн

**Оргодолын Үйтүмэн** (1989 оны 04-р сарын 29-нд Өвөрхангай аймгийн Есөнзүйл суманд төрсөн) нь Монголын чөлөөт бөхийн тамирчин.

Өвөрхангай аймгийн 2 дугаар арван жилийн сургуульд ерөнхий боловсрол эзэмшиж, 2011 онд Монголын Үндэсний биеийн тамирын дээд сургуулийг дасгалжуулагч мэргэжлээр дүүргэсэн байна. Тэрээр 2012, 2016 оны зуны олимпод Монгол Улсаа төлөөлөн оролцсон. Тэрээр 2012 оноос хойш 86 кг жинд барилдаж байгаа.

## Амжилт
2009 онд Залуучуудын улсын аварга, Оюутны улсын аварга болсон. 2010 онд оюутны универсиад наадамд оролцсон. 

2012 онд Бүх ард түмний спартикадад түрүүлж шигшээ багийн тамирчин болсон тэрээр Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс 2014 онд хүрэл, 
2016, 2018 онуудад мөнгөн медаль, 
2014 оны Армийн дэлхийн аварга, 
2015 онд Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран при тэмцээний мөнгөн медаль, улсын аварга шалгаруулах тэмцээний мөнгөн медаль,
2016 оны Улсын аварга,
2017 оны Улсын аварга болжээ.

## Үндэсний бөх 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2220, Их Монгол улсын 805, Ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Увс аймгийн Хяргас сумын харьяат аймгийн начин Э.Батмөнхөөр нэг давж хоёрын даваанд Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат улсын начин Ш.Зоригтод өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:1989 онд төрсөн
Элэгний хавдар

Элэгний эрүүл бус эсүүд өсч үржихийг **элэгний хавдар** гэнэ. Элэгний хорт хавдар өөр бусад эрхтэнд очиж байрлан үржиж байгааг элэгний  үсэрхийлсэн хадвар гэдэг.Архаг В, С, Д вируст хепатит урт хугацааны  туршид элгийг гэмтээж элэгний хатуурал улмаар хорт хавдар үүсгэдэг байна.
Таргалалт нь элэгний хавдар үүсэх эрсдлийг нэмэгдүүлдэг. Чихрийн шижин ялангуяа вирүст хепатиттай болон архи их хэмжээгээр хэрэглэдэг чихрийн шижинтэй хүмүүст элэгний хавдар үүсэх эрсдэл ѳндөр байдаг.

Элэгний хорт хавдар нь сүүлийн шат хүртлээ шинж тэмдэг илэрдэггүй. Өвчтөнд ядарч сульдах, гэдэс царайх, нуруу ба мөр болон хэвлийн баруун дээд талд өвдөх, дотор муухайрах, хоолны дуршил буурах, мэдрэмж өөрчлөгдөх, турах, сульдах, халуурах болон арьс салст, нүдний цагаан шарлах зэрэг зовиурууд илэрнэ.

Ангилал:Гастроэнтерологийн өвчин
Ангилал:Элэг судлал
Керей хан

**Керей хан** (1425-1473) бол Казахын Хант Улсыг үндэслэн байгуулахад тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүний нэг бөгөөд 1450-иад оны дунд үеэс холын хамаатан Жанибекийн хамтаар Казахын овог аймгуудыг нэгтгэж, бие даасан улс байгуулахаар тэмцсэн. Улмаар 1465 онд Узбекистаны ноёрхолоос гарч, Казахын Хант Улсын эзэн суув. Түүнийг 1473 онд нас барсны дараа хамтран зүтгэгч Барак ханы хүү Жанибек залгамжилсан юм.

## Холбоотой мэдээлэл
# Казахын Хант Улс
# Казахын ханы жагсаалт

Ангилал:Хан
Ангилал:Азийн ноёрхогч
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Казахстаны түүх
Ангилал:1425 онд төрсөн
Ангилал:1473 онд өнгөрсөн
I Жанибек (Казах)

**Жанибек хан** (1428-1480) бол Казахын Хант Улсын 2 дахь хан юм. Түүний эцэг, Зүчийн угсааны **Барак хан** бол Алтан Ордны Улсыг 1422-1428 оны хооронд захирч асан хүн юм. Жанибек 1450-иад оны дунд үеэс холын хамаатан Керейн хамтаар Казахын овог аймгуудыг нэгтгэх замаар Узбекийн хант улсаас салан тусгаарлах дайн өдүүлсээр эцэстээ амжилттай болсон. Үр дүнд нь 1465 онд Керей нь хан болж, улсын нэрээ **Казах** гэж нэрлэв. 1473 онд Керей хан нас барсны дараа түүнийг залгамжлаад 1480 он хүртэл хан суудлыг эзэлсэн юм. Түүний дараа Керей ханы хүү Бүрүндүк нь хан суув. Гэхдээ Бүрүндүкийн дараачаас Жанибек ханы үр удам хаанчилсан юм.  

## Гэр бүл
*Эцэг: Барак хан
**Эхнэр: Жаган бегим ханым
***Хөвгүүд: Еренши, Махмуд, Касым хан, Адик султан, Жаныш, Канбар, Тыныш, Узек, Жадик
***Охид: Суюмбике ханым, Аманбике ханым

## Холбоотой мэдээлэл
* Казахын Хант Улс
* Казахын ханы жагсаалт

Ангилал:Хан
Ангилал:Азийн ноёрхогч
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Казахстаны түүх
Ангилал:1428 онд төрсөн
Ангилал:1480 онд өнгөрсөн
Speed of Sound

"**Speed of Sound**" нь Британийн рок Coldplay хамтлагийн дуу юм.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Нүдээ аниад төсөөл

*** Нүдээ аниад төсөөл *** - 2016 оны 11 сарын 13-нд нээлтээ хийсэн романтик инээдмийн Монголын уран сайхны кино.

Киног Г.Ган-Очир найруулж, гол дүрд О.Дөлгөөн, Э.Тодгэрэл нар тоглосон.

## Агуулга 
А.Гельманы "Цэцэрлэгт учирсан хоёр" зохиолоос сэдэвлэн хийгдсэн кино. Нэгэн цэцэрлэгт хүрээлэнд залуу бүсгүй хоёр санамсаргүй байдлаар тааралдана. Тэд 2 жилийн өмнө учирч байсан бөгөөд энэ удаад бүсгүй залууг таньсан боловч залуу харамсалтай нь таньсангүй. Ингээд бүсгүй өөрийгөө сануулахыг оролдсон боловч залуу үүнийг үл тоон өөрийнхөө хийсвэр төсөөллүүдэд бүсгүйг автуулж учир нь үл ойлгогдох ертөнцөөр аялуулж бүсгүйг бухимдуулснаар үйл явдал өрнөнө..

## Эх сурвалж 
Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:2016 оны кино
Дорнодын тор өвс

** Дорнодын тор өвс ** - (), ()

40-60 см өндөр, сийрэг дэгнүүлт олон наст үет ургамал, өргөн шугаман хэлбэрийн хавтгай навчтай. Баг цэцгийнхээ гол руу хос эгнээгээр шахаж байрласан нягт гөлгөр түрүүхэйнүүдээс бүрдсэн нийлмэл түрүү баг цэцэгтэй. Дорнодын тор өвс долоо, наймдугаар сард цэцэглэж, үр нь боловсорч гүйцнэ.

Гол мөрөн, нуурын эрэг дагуу, намагжсан нуга булаг шандын орчин тойрон, голын эргийн хайрга дагаж үс чийг элбэгтэй газраар ургана. Хөрс нилээн сайн шорвогжиход тэсвэрлэж чаддаг учир хужирлаг нугад хүртэл ургаж байхыг тэмдэглэн бичсэн байдаг.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
*

Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Саваан булган сүүл

** Саваан булган сүүл ** - (), ()

Хааяа говийн ерхөг гэж нэрлэнэ. 40 см хүртэл өндөр сарвайж ургасан иштэй нэг хоёр наст үет ургамал. Шугаман зэв хэлбэрийн навчтай. Булган сүүлийн цэцэг багцалж байрласан хэд хэдэн (гол төлөв 4-7 ширхэг) түрүү хэлбэрт өтгөн хүрэн бор өнгийн баг цэцэг болон бөөгнөрнө. Гантай үед ургаж чадахгүй, чийгт дуртай ургамал юм. Өвөл муу хадгалагдана.

Голын сав газар, сайр, цөлөрхөг хээр элбэг ургана. Зарим газар хогийн ургамал байдалтай тохиолдоно. Бороотой зун цөлийн сөөг ургамлын хоорондох зайг бараг битүүлж ургана.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Дандардоржийн Өлзий

Дандардоржийн Өлзий нь Цогтоо гүний хошуу (одоогийн Баянхонгор аймгийн Галуут сум)-ны уугуул, жонон туслагч Цэвээн-Очирын Дандардоржийн отгон охин юм. Аав Ц.Дандардорж нь төрийн тулхтай түшээ, бичиг номын өндөр соёлтойн гадна урлагийн олон талын авьяастай, Богд хаант Монгол улсын төрийн дууч хэмээх эрхэм цолыг хүртэж явсан нэгэн байжээ. Тэрбээр отгон охиноо балчир ахуйд 1938 онд улс төрийн хэргээр хэлмэгдэж амь эрсэджээ. Бага наснаас ээж, ах, эгч нарын нөлөө, сургаалаар ардын урлагт шимтэн суралцаж, Баянхонгор аймгийн Соёлын ордон, Хөгжимт драмын театрын жүжигчин, Монголын зохиолчдын эвлэлийн дэргэдэх Үлгэрийн танхимын жүжүигчнээр ажиллаж байсан. Манай орны нэрт уран уншигчдын нэг, төв халхын туульч эмэгтэй болно. Эдүгээ Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Д.Өлзий манай орны урлаг соёлын алтан үеийнхний хамтран бүтээлээ туурвидаг "Эртний сайхан чуулга"-ын гишүүн болно.

Ангилал:Галуутын хүн
Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Туульч
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:20-р зууны жүжигчин
Ангилал:1935 онд төрсөн
Олон улсын харилцаа

**Олон улсын харилцаа** (ОУХ) — дэлхий олон улсын хоорондох хоёр болон олон талт харилцааг судалдаг шинжлэх ухаан юм. 

right|thumb|200px|Женев дэх НҮБ-ын ордон
Улс орон, олон улсын байгууллага гээд олон тал оролцоно. 

ОУХ арга зүй, улс төр, эдийн засгийн харилцаа, түүх, олон улсын эрх зүй, хүн ам зүй, гүн ухаан, газар зүй, нийгэм судлал, эртний судлал, гэмт хэрэг зүй, сэтгэл зүй, хүйс судлал, соёл судлал, гадаад харилцаа гэх мэт олон судлагдахуунтай. 

Олон улсын харилцаа нь даяарчлал, дипломат харилцаа, улсын бүрэн эрхт байдал, олон улсын аюулгүй байдал, байгаль орчны тэнцвэрт байдал, цөмийн үр ашигт хэрэглээ, үндсэрхэг ёс, эдийн засгийн хөгжил, олон улсын санхүү, алан хядлага, гэмт хэргийн бүлэг, хүний аюулгүй амьдрах эрх, гадаад улсын оролцоо, хүний эрх зэрэг гол сэдвээр хэлэлцэж байна.


Ангилал:Салбар хоорондын шинжлэх ухаан
Аскорбины хүчил

**Аскорбины хүчил (С витамин)** нь хүний бие организмыг хавдар үүсэх эрсдлээс хамгаалж, хүчтэй антиоксидант үйлчилгээ нь янз бүрийн эмгэг үүсэхээс сэргийлж, эд эсийн бат бөх чанар, коллаген нийлэгжилтийг нэмэгдүүлснээр хөгшрөх процессыг удаашруулах г.м маш олон төрлийн үйлчилгээтэй нь жилээс жилд судалгаа шинжилгээгээр батлагдсаар байгаа билээ.

МЭӨ 400 оны үед Гиппократ чийг бам өвчин буюу С витамин дутагдлын шинж тэмдгүүд болох буйлнаас цус гарах, арьсан дээр хөхрөлт, экзем маягийн тууралт гарах, амархан ядарч зүрхний үйл ажиллагаа сулрах зэргийг тэмдэглэж байсан бөгөөд Британий усан цэргийн флотын мэс засалч Жеймс Линд чийг бам өвчний шинжлэх ухааны үндсийг гаргаж ирэхийг оролдож байжээ. Анх 1820 онд Австралийн эмч Крамер тодорхой бодисын дутагдлаас болж буйлнаас цус гарах, цусны судас хэврэг болох, дархлаа буурах, арьсан дээр хөхрөлт үүсэх, экзем маягийн тууралт гарах, амархан ядарч зүрхний үйл ажиллагаа сулрах зэрэг өвөрмөц шинжээр илэрдэг өвчнийг скорбут хэмээн нэрлэжээ.
1919 онд Друмонд энэ бодисыг С витамин хэмээн нэрлэжээ. Энэ витамины бүтцийг Английн Эйлер ба Хирст, Немцийн Михель, АНУ-ын химич Каррер нар бараг нэгэн зэрэг тогтоосон бөгөөд физиологийн үйлчлэлтэй.

С витамин дараах хүнсэнд агуулагддаг:
100 гр хатсан нохойн хошуунд 1200 мг, кивинд 26.7%, үхрийн нүдэнд 150 мг, яншуйнд 100 мг, бас байцаа, ногоо вандуй, малын элэг, мандарин, хүрэн манжин, төмрөөр баялаг мах, хиам, өндөгний шар, ногоон сонгино, хуйцаа чинжүү, шар лууван, улаан лооль, хүмүүл, таана, шош, хад улаан перц, гоньд, нарсны шүүс, сармис, төмс, чацаргана, жүрж, нимбэгт их бий.

С витамины атаат дайснууд: 
Нэг цаг бухимдахад амин дэм С –гийн хоногийн норм хэмжээ нь устдаг.
Нэг  ширхэг янжуур татахад биеийн эд эсийн 10 мг витамин С устдаг.
Согтууруулах ундаа илүү дайсагнадаг.

Хэрэглэх заалт:
* Чийг бам, гиповитаминоз
* Цусархаг диатез
* Хордлого
* Халдварт өвчин
* Элэгний өвчин
* Удаан эдгэрэлттэй шарх зэрэгт амин дэмийг хэрэглэж илааршлыг түргэсгэж болно.

Их тунгаар болон удаан хэрэглэснээс нойр булчирхайн лангергансын аппарат гэмтэх магадлалтай. Бөөрөнд муугаар нөлөөлж болзошгүй.
Витаминыг бүрэн судлагдсан гэж үзэхийн аргагүй. Витамин бүхэн адилхан үүрэг ач холбогдолтой биш. Эцэслэн дүгнэхэд витаминууд дотроос бие махбодид гүйцэтгэх үүргээрээ асар их нь аскорбины хүчил юм.
Энэ нь ихэнх амьтны биед үүсдэг боловч хүн хоол хүнсээрээ ямагт авч байх ёстой. Бүтэц нь энгийн хэрнээ бие махбодын солилцоонд биохимийн гүйцэтгэх үүрэг өндөртэй витамин.

Ангилал:ATC-A11
Ангилал:ATC-G01
Ангилал:ATC-S01
Ангилал:Витамин
Ангилал:Органик хүчил
Ангилал:Полиол
Ангилал:Хүнсний антиоксидант
Ангилал:Хүнсний бүтээгдэхүүн нөөцлөгч бодис
Ангилал:Эмийн бодис
Витамин А

**А витамин** бол тосонд уусдаг витамины нэг. Анх 1937 онд Каррер А витаминыг нийлэгжүүлэн гаргаж авсан ба нүдний торлог бүрхэвчний будагч бодис родопсинд байдгийг илрүүлснээр А витаминыг нээжээ. А витамин нь транс-ретинол бөгөөд энэ нь хүний биед үл орлуулагдах микроэлемент юм. Транс-ретинол буюу А витамин нь мах, өндгөнд ретинолын нийлмэл эфир, харин ургамлын эд буюу хүнсний ногоонд β-каротин, каротиноид байдлаар агуулагддаг. Ургамалд 100 гаруй төрлийн каротиноид нийлэгждэгээс дөнгөж 10 гаруй хувь нь хүний биед орж транс-ретинол болон хувирч чаддаг. β-каротин ба ретинолыг провитамин гэдэг. Үүнээс хамгийн элбэг нэгдэл нь β-каротин бөгөөд задрахдаа 2 молекул А витаминыг үүсгэдэг. Гэвч орчин үед А витаминыг нийлэг аргаар гарган авдаг болжээ.
Витамин А нь нас ахиж буй дийлэнхи хүмүүс энэ витаминий дутагдалтай байдаг. Витамин А нь хүний дархлааны системийг хэвийн байлгахад чухал ач холбогдолтой.
Витамин А нь лууван улаан хулуу (pumking), туна загас, манжин, бууцай (spinach), загас өндгөнд их хэмжээтэй агууллагддаг. Витамин А дутагдсанаас бож хараа муудах, нүдний торлогт өөрчлөлт орох, нүдний болор цайхад түлхэц болж, арьс хуурайшдаг. Мөн сонсгол, амт үнэр мэдрэх мэдрэмж сулардаг. Витамин А хэрэглэх хэмжээ нь өдөрт 5.000-50.000 IU байх ба 10.000 IU -ээс дээш нэгжээр хэрэглэхдээ эмчийн зөвөлгөө аваарай.

A
Ангилал:Полиен
Ангилал:Ретиноид
Ангилал:Циклогексен
Ангилал:Эмийн бодис
Токоферол

**Е витамин** нь чөлөөт радикалын сөрөг нөлөөнөөс эсийг хамгаалдаг хүчирхэг антиоксидант юм. Мөн зүрх судасны үйл ажиллагааг хэвийн байлгах, элэгний үйл ажиллагааг сайжруулах, хавдраас урьдчилан сэргийлэх чухал ач холбогдолтой.
Витамин Е болон түүгээр баялаг хоол хүнс хэрэглэснээр эрүүл мэндээ эсийн түвшинд хамгаалах, эрт хөгшрөлтийг зогсоох ач холбогдолтой. Витамин Е дутагдахад булчингийн хөгжил сулрах, цус багадах, сэтгэл санаа тавгүйдэх, биеийн эсэргүүцэл сулрах, судасны хана хатуурах, мартамхай болох, дааврын ялгаралт муудах, дутуу төрөх, үр зулбах, хавдраар өвчлөх эрсдэл ихэсдэг.
Витамин Е нь организмыг хоргүйжүүлж, цусан дахь лецитины хэмжээг нэмэгдүүлж, холестериныг багасгаснаар судас хатуурахаас хамгаалдаг.
Хүн бүрт Е витамин хэрэгтэй. Энэхүү ажилсаг витамин нь нүд, арьс, элэг гэх мэт таны биеийн маш олон эд эсийг тэжээдэг. Таны уушгийг агаарын бохирдолд хордохоос сэргийлж чадах зүйл бол Е витамин юм. Мөн цусны улаан бөөм бүрэлдэхэд чухал үүрэгтэй.

Улаан буудай, овъёос гэх мэт бүх төрлийн үр тариа, улаан буудайн үр, ногоон навчит ногоонууд, сардин загас, өндөгний шар, самар, үр тарианд Е витамин агуулагдсан байдаг.

Ангилал:ATC-A11
Ангилал:Алкилфенол
Ангилал:Витамин
Ангилал:Дигидропиран
Ангилал:Хүнсний антиоксидант
Ангилал:Терпеноид
Ангилал:Эмийн бодис
Витамин В12

Судалгаагаар ихэнх залуучуудад **B12 витамин** дутагдалтай байдаг. Мөн махан хоол иддэггүй хүмүүс болон өндөг үл идэгчид энэ витамины дутагдалд өртөх нь элбэг байдаг. Настай хүмүүсийн 12-15%-д уг витамин дутагдах хандлагатай байдаг нь тогтоогджээ. Ходоодны хүчил дарангуйлагч буюу антацидууд тогтмол хэрэглэдэг хүмүүст B12 витамин нь дутагддаг. Мөн цус багадалт,ходоод гэдэсний өвчтэй хүмүүст энэ витамины дутагдал нь нийтлэг илэрдэг. В-ийн төрлийн витаминууд, фолиевийн хүчлүүд нь цусан дахь гемоцистиний түвшнийг хянахад чухал ач холбогдолтой. 

Гемоцистин өөрчлөгдсөнөөс зүрхний өвчнүүд, Альцхаймерын өвчин /зөнөгрөл/, яс сийрэгжих өвчнүүд үүсдэг байна. Өдөрт 400мг фолиевийн хүчил, 10мг витамин В6, 50мг витамин В12 хэрэглэснээр гемоцистинийг хэвийн хэмжээнд барихад тустай гэж судлаачид үздэг байна. Мөн зарим судалгаагаар энэ витаминууд судас хатуурлаас сэргийлдэг.
B12 нь тархи болон нугасны эрүүл мэндэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. 

B12-ын дутагдалд орсноор мэдрэлийн системийн үйл ажиллагааны хэвийн байдал алдагддаг бөгөөд үүний үр дүнд мартаж санах, орон гаран болох, алхаж байхдаа ч унах гээд байгаа мэт тэнцвэргүй болох, гутранги болох зэрэг хөгшчүүдэд элбэг тохиолддог өвчнүүд бий болдог. Нас ахих тусам хоол хүнснээс B12–ыг шимэгдүүлж авах чадвар багасах учраас 50-иас дээш насанд өдрийн зохих хэмжээнээсээ хэтрүүлэн авч байж дээрх эрсдэлээс хамгаалагдана гэж эмч нар үздэг.

В12 витамины дутагдлыг тодорхойлох гол стандарт шинжилгээ байхгүй тул сэжигтэй оношийг батлахын тулд хэд хэдэн лабораторийн шинжилгээ хийх шаардлагатай болдог. Сийвэн дэх В12 витамины хэмжээ хожим өөрчлөгддөг, мөн харьцангуй мэдрэмтгий бус, тодорхойгүй байдаг тул тохиромжгүй. Шээс эсвэл цусны сийвэн дэх метилмалоны хүчил нь В12 витамины нөөц шавхагдах үед нэмэгддэг функциональ витамин В12 маркер гэж тооцогддог. малоник болон метилмалоны ацидурын нийлбэрийн (CMAMMA) бодисын солилцооны эмгэгийг илтгэдэг. В12 витамины дутагдлын хамгийн анхны шинж тэмдэг нь холотранскобаламин​ (holoTC) түвшин бага байх явдал бөгөөд энэ нь В12 витамин ба түүнийг зөөх уургийн нийлбэр юм.

## Тайлбар 
Ангилал:ATC-B03
Ангилал:Витамин
Ангилал:Эмийн бодис
Ангилал:Кобальтын нэгдэл
Ангилал:Бензимидазол
Ангилал:Имин
Витамин D

**Витамин Д** нь хүний биед хоол тэжээлийн хамт, мөн нарны гэрлийн нөлөөгөөр үүсч бий болдог. Настай хүмүүс, дан ногоо хэрэглэгч буюу цагаан хоолтон нь өвлийн цагт витамин Д-ийн дутагдалд өртөх нь элбэг. Витамин Д-г тогтмол хэрэглэснээр ясны сийрэгжилтээс сэргийлж чадна. Хүүхдийн сульдаа өвчин (Рахит) нь уг витамины дутагдлаас шууд шалтгаалдаг. Ясны бат бөх байдлын тухайд кальцийн хэрэглээг тодотгодог боловч кальцийн шимэгдэлтэнд оролцдог D витаминыг мартаж хэрхэвч болохгүй. D витамин хэрэглэснээр ясны сийрэгжилтээс үүдэлтэй гэмтлүүдийн эрсдэл буурна. Зохистой хэмжээний D витамин нь зүрхний өвчин болон олон төрлийн хорт хавдруудын эрсдлийг ч бууруулдаг.

## Тун хэрэглээ 
Өдөрт хүний биед шаардагдах витамин Д-гийн тун:Насанд хүрэгсэд өдөрт (нэг хоногт) 800 IU  хэрэглэснээр үр дүнд хүрнэ гэж үздэг. 

Анхааруулга

* Эмэгтэйчүүд цэвэршилтийн дараа 200 IU витамин Д хэрэглэх нь ясны сийрэгжилтийг багасгадаг. 
* 2000 IU-аас дээш тунгаар хэрэглэхэд хүнд хордлого үүсгэдэг гэдгийг анхаараарай.

## Эх үүсвэр: 
Хэвийн үед хүн нарны гэрлээс шаардлагатай D витаминаа нийлэгжүүлэн авдаг. Гэхдээ нас ахих тусам арьсны нарнаас D витамин шингээж авах чадвар тодорхой хэмжээгээр буурдаг.

Витамин Д нь нарны хэт ягаан туяа, амьтны гаралтай түүхий эд, загасны тос, яргай загас, мөөг, өндөг, сүү, амуу, буудай, элэг, туна загас, цөцгийн тосонд их хэмжээтэй агуулагддаг.
Ангилал:ATC-A11
Ангилал:Хорт бодис
Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис
Ангилал:Полиен
Ангилал:Циклоалканол
Ангилал:Циклогексан
Ангилал:Циклопентан
Ангилал:Эмийн бодис
Ангилал:Даавар
D
Цангис

Цангис жимс нь ашиг тустай байгалийн антибиотек. Саяхан хийсэн судалгаанаас үзэхэд цангис нь зөвхөн антибиотикийн үйлчилгээг нэмэгдүүлэхээр барахгүй байгалийн гаралтай, хүчтэй антибиотик  болох нь тогтоогджээ.  Цангис жимсний найрлагаараа  улаан дарсны адил нэр хүндтэй болж антиоксидантын (биенд байгаа хорыг гадагшлуулах) бүх амжилтыг эвдсэн байна.
Израиль, Америкийн эрдэмтэд энэ шидэт жимс нь эмийг орлох чадалтай гэдэг дүгнэлтэнд хүрснээр барахгүй ялангуяа бөөр болон шээсний замын үрэвсэлт өвчинд илүү сайн үр дүнгээ өгдөг гэдгийг баталжээ. Шинжилгээ судалгааны дараа шинэ цангис жимсний шүүс нь бугшиж үүрлэсэн хортой нянг гадагшлуулдаг полифенийн  бүлэгт хамаарах биологийн өндөр чадвараараа эрдэмтэд болон эмнэлгийн ажилчдаас өндөр үнэлэлт авав.
Цангис нь Е витаминээс 50 дахин хүчтэй учраас шээсний замын үрэвсэлт өвчний нянд үржих боломж өгдөггүйгээс гадна үхэлд хүргэх бусад аюул хөнөөлтэй нянг биеэс гадагшлуулдаг ажээ. Иймээс үрэвсэл эдгэж биеийн эрүүл мэнд хурдан сэргэдэг байна. Энэхүү жимс нь химийн гаралтай эм хэрэглэх үед ямар ч дагалдах нөлөө үзүүлэхгүйгээр өвчнийг эмчилдгээс гадна хоргүйжүүлэх чадвар нь гэмтсэн эд эсийг сэргээж, хөгшрөлт болон хорт хавдраас урьдчилан сэргийлдэг ажээ.
Ангилал:Жимс
Цистит

Цистит гэдэг нь нянгийн шалтгаантай давсагны салт бүрхүүлийн үрэвсэл юм. Шээсний замын үрэвсэлт өвчнүүдийн дотроос хамгийн их тархсан нь цистит. Цистит нь эмэгтэйчүүдийн анатомийн онцлогоос шалтгаалан эмэгтэйчүүдэд эрчүүдээс их тохиолддог. Давсаг нь бөөрнөөс ялгарсан шээсийг цуглуулж хадгалдаг булчинт бүтэцтэй эрхтэн. Давсагнаас шээсний сувгаар дамжин шээс биеэс гадагшилна.
## Шинж тэмдэг
Дараах шинж тэмдгүүд илэрнэ:
* Шээс маш их хүрэх боловч хэдхэн дуслаар шээнэ.
* Шээх үед халуу оргиж , зурж байгаа мэт өвдөнө.
* Шээс хурц үнэртэй болно
* Шээс тунадастай болох эсвэл цустай шээх
* Хэвлийн доод хэсгээр өвдөнө.
* Шээхэд маш зовиуртай
* Халуурах

Цистит нас, хүйсийн хувьд дараах онцлогтой байдаг.

Эмэгтэйчүүдэд цистит:
Эмэгтэй хүний шээсний сүв ердөө 4 см урт учир гаднаас нянгийн халдвар ороход хялбар байдаг. 
Дараах бүлгийн эмэгтэйчүүд циститээр өвчлөх магадлал өндөр байдаг.
Биеийн юмны мөчлөгийн үед
Жирэмсэн эмэгтэй
Цэвэршилтийн үед

Эрэгтэйчүүд болон ахмад настангуудад:
Нас ахисан эрчүүд залуу эрчүүдтэй харьцуулахад циститээр өвчлөх хандлагатай. Учир нь эрчүүд нас ахихын хирээр түрүү булчирхай томорч, томорсон түрүү булчирхай нь давсагнаас шээс урсан гарахад саад үзүүлснээр давсаганд шээс хуримтлагдан аажимдаа давсагны салст бүрхүүлийг үрэвсүүлдэг.

Ангилал:Урологийн өвчин
Ангилал:Бактерийн гаралтай хүний халдварт өвчин
Ангилал:Амьтдын халдварт бактерийн өвчин
Ангилал:Давсаг
Баатархайрханы хадны зураг

Баатархайрханы хадны зураг нь Ховд хотоос баруун өмнө зүгт 8 км-т оршдог. Уг зургийг анх 1969 онд Монгол-Оросын археологичид илрүүлэн судалжээ. Энд ноцолдож буй үнэг, шилүүс, нохой, хүн, янгир, загварчилсан байдлаар урласан тэмээ, нум сумтай анчин, даага унаад  явж буй жижиг хүүхдийг тус тус урласан байна. Баатархайрханы хадны зургийг сийлэхдээ их төлөв биеийн ерөнхий тигийг хүрээлэн цохисон байна. Судлаачид, эдгээр зургуудыг он цагийн хувьд хүрэл зэвсгийн үед холбогдуулан үзжээ.
Хадны төв хэсэгт мөн “Энэ ууланд маань талбиваас мянган галавт хураасан хилэнц арилах больюу” хэмээх үгийг худам монгол бичгээр бичжээ. Бичгийг нэлээд хожуу сийлсэн нь тодорхой байна.

Ангилал:Археологи
Ангилал:Монголын археологи
Ангилал:Монголын сүг зураг
Ямаан-Усны хадны зураг

**Ямаан-Усны хадны зураг** нь Хүрлийн, түрүү төмрийн, Хүннүгийн үед хамаарах ((МЭӨ III мянган жил - МЭӨ I мянган жил) – (МЭӨ III – МЭ II зуун)), Ховд аймгийн Үенч сумын нутаг Ямаан-Ус хэмээх нарийн хавцалд орших хадны сийлмэл зураг.

Алтай сумын Ямаан-Усны баруун тийш харсан 10 орчим метрийн өндөр ханан хаданд түүхийн өөр өөр үед холбогдох зургуудыг нэлээд гүн хонхойлон сийлсэн нь 100 гаруй метрийн холоос маш тод харагдана. Зургууд нь хавцал дахь “Уран зургийн галерей”-г санагдуулна. Ямаан-Усны хадны зургийг нийтдээ 4 хэсэг талбайд зуржээ.

Ямаан-Усны хадны зураг нь зохиомж, харьцаа, хэллэг  гүйцэтгэлээрээ Монголын хүрлийн үед холбогдох хадны сийлмэл зургуудын дотор чухал байр эзэлнэ. Ямаан-Усны хадны зурагт нохой, янгир, нум сум харваж буй хүн, нум сум агссан морьтой хүн, морь унаж гартаа ямар нэгэн аргамж, бугуйл барьсан хүн, адуу, янгир, тэмээ зэрэг амьтад, тамга тэмдгийн зүйл, тэрэгний зураг зэргийг маш уран дүрсэлжээ.

Ямаан-Усны хадны зургийн төв хэсэгт гурвалсан морь хөллөсөн сүйх тэрэг дүрсэлж, сүйх тэрэгний өмнө талд нум саадаг агсан морьтой хүн, ар талд нь дагаж яваа морьтой хүн зэргийг урласан ажээ. Өгүүлэн буй зурагт сүйх тэрэгтэй нэгэн язгууртан заларч буйг маш тодорхой харуулсан байна. Сайхь зураг нь чадварлаг уран дүрслэлтэйгээс гадна сүйх тэрэгний нум, арал, бүхээг, бүхээгний чимэглэл, гурвалсан морины зугуухан хатиралт зэргийг тов тодорхой харуулжээ. Судлаачид сайхь зургийг Хүннүгийн үед хамааруулан үздэг билээ

## Эшлэл
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын сүг зураг
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Чандмань хар үзүүрийн хадны зураг

**Чандмань Хар үзүүрийн хадны зураг** нь Ховд аймгийн Буянт сумын нутагт Буянт голын гүүрний хойт талд сумын төвөөс 3 км-т орших Чандмань хар үзүүр гэсэн өнчин толгой дахь хадны зургийн дурсгалт газар юм. Тус хадны зургийг судлаачид 1966 онд илрүүлэн судалжээ. Зураг нь он цагийн хувьд палеолит буюу хуучин чулуун зэвсгийн үед холбогдоно.

Чандмань хар үзүүрийн хадны зургийг:

Нэгдүгээрт: Амьтдын биеийн ерөнхий тэгийг хөвөөлөн цохих

Хоёрдугаарт: Бүх талбайгаар нь хонхойлон цохих

Гуравдугаарт: Биеийн ерөнхий тэгийг хөвөөлөн цохиод, зөвхөн цээжний  хэсгийг  нийтэд нь хонхойлгон цохих зэрэг арга барилыг хэрэглэжээ. 

Чандмань хар үзүүрийн хадны зургийн гол сэдэв нь ан амьтны дүр дүрслэл юм. Тухайлбал, адуу, үхэр, буга, бух, аргаль, янгир, чоно, үнэг, могой, усны шувуу зэрэг амьтдын дүрийг сийлжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын сүг зураг
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Урд Хясааны хадны зураг

**Урд Хясааны хадны зураг** нь Ховд аймгийн Манхан сумын нутагт Хойт Цэнхэрийн агуйгаас 1 км орчим зайд орших хадны зургийн дурсгал. Энд нэгэн том хадан дээр 10 гаруй зураг бий. Хадны зурагт их төлөв үхэр, бух зэргийг дээш, доош нь харуулан сийлсэн байна. Амьтдыг их зохирол, уран төгс гүйцэтгэлтэй дүрсэлжээ. Тэгээд ч зургийг зурахдаа зохиомжоо нэлээд өвөрмөц сонгож авсан нь онцгой анхаарал татаж байна. 

Урд Хясааны хаданд амьтдын дүрсийг сийлэхдээ:

* Нэгдүгээрт: Амьтдын биеийн ерөнхий тэгийг хөвөөлөн цохих
* Хоёрдугаарт: Биеийн ихэнх хэсгийг бүх талбайгаар нь хонхойлгон цохиод, зөвхөн цээжин хэсэгт маш бага талбайг цохилгүй орхих зэрэг арга барилыг хэрэглэжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын сүг зураг
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Витамин B6

йн томьёо]]
Цусан дахь гемоцистинийг хэвийн төвшинд байлгахад нэн тустай витамин юм. Гемоцистин хэвийн байх нь зүрхний үйл ажиллагаанд тустай. **Витамин В6** дутахад цус багадах, толгой өвдөх, арьс хуурайших, хэл шархлах, уруул сэтрэх, дотор муухай оргих зэрэг шинж тэмдэгүүд илэрнэ.
Өдөрт хүний биед шаардагдах B6-н тун:
Өдөрт хэрэглэх тун 1.5-2мг.
Эх үүсвэр:
Гадил, тахиа болон үхрийн мах, амуу буудайн талх, өндөг, талх исгэгч, самар хушганд их хэмжээтэй агуулагддаг байна.

Ангилал:Бодисын бүлэг
B
Ангилал:Эмийн бодис
Тавтын хөтлийн буган чулуун хөшөөд

**Тавтын хөтлийн буган чулуун хөшөөд** нь Ховд аймгийн Мөст сумын нутаг Тавтын хөтөл дахь 3 буган чулуун хөшөө. Эдгээр хөшөөд нь х.ө 46°56.932, з.у. 92°26.460-ын солбилцолд д.т.д. 2353 метрийн өндөрт оршино.

Хөшөө-1.Өндөр 117 см, зузаан 17 см, өргөн 52 см. Зүүн талд гурван ташуу зураас дүрсэлжээ. Уг хөшөөг хөх саарал өнгийн боржин чулуугаар хийжээ.

Хөшөө-2.Эхний хөшөөнөөс 220 см хойт зүгт байрлана. Цагаан саарал өнгийн боржин чулуугаар хийгдсэн. Өндөр 120 см, зузаан 18 см, өргөн 50 см. Доод бүс, урд талд нар дүрсэлсэн.

Хөшөө-3.Өндөр 92 см, зузаан 25 см, өргөн 40 см. Дээд бүсийг дүрсэлжээ. 2-р буган чулуун хөшөөтэй ижил түүхий эдээр үйлдэгдэж, түүнээс 3 метр зайд босгожээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Буган чулуун хөшөө
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Хотгор хагийн буган чулуун хөшөөд

**Хотгор хагийн буган чулуун хөшөөд** нь Ховд аймгийн Мянгад сумын төвөөс зүүн хойт зүгт 115 км орчимд Хотгор хаг хэмээх газрын гурван буган чулуун хөшөө.

Хөшөө-1. Хөшөөг ягаан өнгийн боржин чулуугаар үйлдсэн бөгөөд өндөр нь 275 см, өргөн нь 47 см, зузаан нь 13 см. Нүүрэн талд нь дээд бүс дүрсэлсэн. Бүсний дээд хэсэгт дугуй дүрс сийлжээ. Дээд бүсний доод хэсэгт загварчлах аргаар урласан 5 бугыг хөшөөг бүхэлд нь ороож сийлсэн. Доод бүсийг тодорхой дүрсэлсэн. Доод бүсний доод хэсэгт 2 бугыг хөшөөг ороож дүрсэлжээ. Хөшөөний хойт талын доод бүс хүртлэх хэсэг нь нэлээд элэгдсэн учир дүрслэл нь төдий л мэдэгдэхгүй. Харин доод бүсийг тод дүрсэлжээ. Баруун хажуу талын хэсэгт дээд, доод бүсийг тодорхой дүрсэлжээ. Дунд хэсэгт таван буга сийлжээ. Зүүн хажуу талын хэсэг нь салхины элэгдэлд өртсөн тул дүрс нь төдий л мэдэгдэхгүй байна. Хөшөөний хашлаганы зүүн талд чулуу босгожээ. Чулууны өндөр нь 133 см, өргөн нь 45 см, зузаан нь 30 см.

Хөшөө-2.Ягаан өнгийн боржин чулууг үйлдэж хийсэн. Өндөр нь 186 см, өргөн нь 65 см, зузаан нь 13 см. Нүүрэн талын дээд хэсэгт дээд бүс дүрсэлсэн. Бүсний дээд хэсэгт дугуй дүрс сийлсэн. Дунд хэсэгт 3 буга сийлжээ. Доод бүсийг тодорхой дүрсэлсэн. Доод бүсний доод хэсэгт нэг бугыг хөшөөг ороож сийлжээ. Хөшөөний хойт талын дээд хэсэгт дээд бүс дүрсэлсэн. Бүсний дээд хэсэгт дугуй дүрс сийлсэн. Доод бүсийг тод дүрсэлсэн. Баруун, зүүн хажуу талд нь дээд, доод бүс дүрсэлсэн. Хөшөөг дөрвөлжин хашлаган дээр босгожээ.

Хөшөө-3. Ягаан өнгийн боржин чулууг засалгүй босгожээ. Өндөр нь 113 см, өргөн нь 49 см, зузаан нь 29 см. Хөшөөдийг дөрвөлжин хашлаган дотор суулгажээ

## Эшлэл 
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Буган чулуун хөшөө
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Долоон нуурын Улаан толгойн бичээс

**Долоон нуурын Улаан толгойн бичээс**

Мөнххайрхан сумын төвөөс баруун зүгт 20 гаруй км зайд Долоон нуурын Улаан толгойн зүүн урд боржин чулуун хаданд гурван хэсэг бичээс бий. Бичээсийг хар бэхээр бичсэн хэдий ч зарим нь он цагийн уртад байгалийн элэгдлээр бүдгэрэн мууджээ. Гурван хэсэг бичээсийн хоёр нь  худам монгол бичгийн хэлбэртэй хэдий ч өдгөөгийн Монгол хэлээр уншиж үл болно.
Бичээсийн нэгнийх нь дээд талд Христос шашны загалмай тэмдгийн хэлбэртэй дүрс байгаа нь сонирхолтой бөгөөд дундад эртний Монголын Хэрэйд, Найман зэрэг аймгуудын дунд Христийн шашны урсгал нэвтэрч байсан мэдээ баримттай ч холбон үзэх талтай. Бичээсийн гурав дахь хэсэг нь Нанхиад хэлбэрийн бичээс юм.

Долоон нуурын Улаан толгойн бичээс нь Монгол орны нутгаас олдож буй анхны сири бичгийн дурсгал болж байгаагаараа чухал ач холбогдолтой юм

Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Мөнххайрхан сум
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Эрээн хүрнэ

**Эрээн хүрнэ** (*Vormela peregusna*) нь говь цөлийн бүсэд нэн ховор тохиолддог суусрын овгийн жижиг махчин амьтан юм. 

Бие 35 см, сүүл 20 см урт, жин 0.5 кг хүрнэ. Толгой жижиг, хоншоор богиновтор, мохоодуу. Чих том, угаараа өргөн, дэлбэгэрдүү дугуй. Мөчид богинохон. Сүүл урт сагсгар. Зоо нуруу,биеийн хажуу халиун бор дэвсгэр дээр элдэв хэлбэрийн цайвар толбуудтай. Хүзүү халтар бараан.

Хэвэл бараан. Хоолойноос завж, нүдийг дайрсан өргөн бараан зурвастай. Чахалзуураас нүд, чихний завсраар шургасан тууш, тод цагаан зурвас бий. Уруул, эрүү чихний урд тал цагаан. Ерөнхий зүс нь эрээн.

## Байршил нутаг 
Зүүн өмнөд Кавказ, Казахстан, Дундад дорнод Ази, Баруун өмнө говь, Баруун өмнө Монгол, хойд Хятадын хээрийг хамарсан өргөн тархацтай. Монголд Их нууруудын хотгор, Нууруудын хөндий, Алтайн өвөр говиуд, Говь-Алтай, Өмнөговь, Дорноговь, Дундговийн өмнөд хэсгээр тархжээ. Заг, хармаг, сухай бүхий дов сондуулт хотгор, харгана, хялганат элсэрхэг хээр, заримдаа уулын бэлийн хадтай толгод, сайр, сархиа, задгай ус, баян бүрдийн ойролцоо элдэв мэрэгч, ялангуяа чичүүл, огдойн үлий элбэгтэй газар идээшин амьдарна.

Говийн элсэрхэг хөрстэй дов сондуулт хотгор, заг, хармагт цөл, заримдаа харганат хээрт тохиолдоно.

Анчдын үнэг, хярсанд зориулан зүүсэн хавханд хааяа баригддаг. 1970 - 1975 онд Улаамбаатар хотын түүхий эдийн баазад 6 ширхэг арьс өмхий хүрний арьсанд тооцогдон ирсэн мэдээ бүртгэгдсэн байдаг. Монголд эрээн хүрнийн үржил, амьдрах ахуйн талаар судалгаа хийгдэж байгаагүй. Идэш тэжээлээр өмхий хүрнэ, үнэг, хярс, цагаан үентэй давхацдаг.

## Амьдралын онцлог 
Монголд судлаагүй. Голдуу өглөө үдэш, заримдаа өдөр гүйж, элдэв мэрэгч, чичүүл, огдойгоор идэшлэнэ. Өмнөговийн Зүүн сайхан уулын өвөр бэлээс IV сард барьсан бодгаль хул чичүүл, Увсын Тэс голын адгаас XI сард барьсан бодгаль үхэр огдой идсэн байв. Өмнөговийн Баяндалай сумын нутагт V сард элсэн довцогийн нүхэн үүрэнд 4 сөөдгий тохиолджээ.

## Тоо толгой, хомсдох шалтгаан 
Тоо толгой, тархац мэрэгчдийн олон цөөнөөс шалтгаалан тогтворгүй. Тусгайлан агнадаггүй ч анчдын зүүсэн хавханд орж баригддаг. Хулгайгаар агнаснаас хааяагүй ховордож байна. Идэш тэжээлээр өмхий хүрнэ, үнэг, хярс, цагаан үентэй адилхан. Уул уурхайн ашиглалт, бэлчээрийн талхагдалт, цөлжилт, ган зэрэг хүчин зүйлийн нөлөөгөөр устаж болзошгүй зүйл.

## Хамгаалсан арга хэмжээ 
Манай оронд эрээн хүрнийг хамгаалах талаар ямар нэгэн арга хэмжээ авч байгаагүй. Улсын ан агнуурын тухай хуулиар агнахыг хориглох, тархац, тоо толгой экологийн судалгаа хийж хамгаалах арга хэмжээ боловсруулах шаардлагатай.гэж БНМАУ-ын Улаан номонд орсон байна.

## Эх сурвалж 
* *“БНМАУ-ын Улаан ном” 1987 он, хуудас 25*

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Ангилал:Суусар
Байшин үзүүрийн түрэг бичээс

Байшин үзүүрийн бичээс нь Дарви сумын Мөнгөн аяга багийн нутаг Байшин үзүүрийн Жүргэрийн цагаан толгой хэмээх газар оршино. Бичээсийг 1959 онд түүхч Х.Пэрлээ нутгийн хүмүүсээр заалгаж анх шинжлэх ухааны эргэлтэнд оруулжээ. Гэвч 1970-аад он хүртэл уг бичээсийг хэн ч сонирхон үзэж, уншиж тайлахыг оролдсонгүй. 1969-1970 онд Монгол Зөвлөлтийн хамтарсан шинжилгээний ангийн “Гэрэлт хөшөө хад чулууны бичээс судлах анги” уг бичээсийг газар дээр нь дахин нягтлан үзэж, улмаар түрэгч М.Шинэхүү тайлан уншжээ.
Бичээс буй газар нь том том бор саарал өнгийн боржин чулуу бүхий ихээхэн хадархаг, хоорондоо тасархайтсан хөтөлтэй гурван жижиг цуваа шовх толгод бөгөөд түүний хамгийн урд талын толгойн гурван хадан дээр энэ бичээсийг ухаж бичжээ. Бичээсийн хажуугаар басхүү олон янзын тамга хийгээд амьтны дүрс сийлсэн байна.

Ангилал:Археологи
Ангилал:Монголын археологи
Ангилал:бичгийн дурсгал
Бэр цэцэг

Бар цэцгийг эрт дээр үеэс Монголчууд эрүүл энх, дайн дажингүй амар амгалан байхын бэлэг тэмдэг болгон хүндэтгэж, түүнийг "Тахилын цэцэг" хэмээн нэрлэж ирсэн. Орон нутгийн нэр нь Баавар цэцэг, бэр цэцэг, тосон тором. Шинжлэх ухааны нэр нь ( Scabiosa). Цэцгийн гадаад төрх нь монгол уран дархчуудын урласан эмээлийн мөнгөн бааварыг санагдуулам гоёмсог. Монгол орны бүх нутгаар тархсан байдгийн дээр зуны гурван сарын турш цэцэгтэйгээ зусдаг, цэнхэр, нил хөх, нил ягаан өнгөтэй цэцэг байдаг юм. Бэр цэцгийг таримлаар ургуулж болдгийн дээр, арчилгаа бага шаардаж, ургамлын өвчлөлд бараг өртдөггүй, хатуужил тэсвэртэй, ген сайтай, цэцгийн зах зээлд гарах, хязгааргүй өсөн дэлгэрэх чадавхтай цэцэг юм.

Энэхүү цэцэг нь хор тайлах, шээс хаагдах, цээжинд муу цус хурах, элэгний галаас болж толгой өвдөх, уушигны халууны ханиад, элэг муудаж бүх бие ногоон шар өнгөтэй болох үед тустай. Анхилуун үнэртэй. Зөгийн балны эх үүсвэр болдог. Зөгий, эрвээхэй татах чадвар маш сайн тул "Эрвээхэйн цэнхэр" хэмээн ганган нэрээр алдартай. Нарлаг орчинд байх дуртай. "Хол газар одож буй хайртай хүндээ бэлэглэхэд иртэл нь хүлээнэ" гэсэн домогтой.

Монгол Улсын Засгийн газрын 2014 оны 10 дугаар сарын 25-ны өдрийн ээлжит хуралдаанаар Бэр цэцгийг Монголын ард түмний амгалан тайван амьдрал, байгаль дэлхийг дээдлэх үзлийн билэгдэл болгон "Үндэсний бахархалт цэцэг"-ээр өргөмжлөн зарлалаа.

Үндэсний бахархалт цэцгийн олон улсын нэгэн шалгуур болох ард түмний сайн мэддэг, нутаг орныхоо хэмжээнд өргөн тархсан байх шаардлагыг Бэр цэцэг хангаж байна. Одоогоор 153 улс орон Үндэсний бахархалт цэцэгтэй бөгөөд Бэр цэцгийг үндэсний цэцгээр зарласан орон байхгүй байна.

Ангилал:Бүрхүүл үрт
Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг
Алтайн чацуулин

Алтайн чацуулингийн  бие 190 мм, сүүл 34 мм хүртэл урт. Бие бөмбөгөрдүү гонзгойвтор. Хүзүү богино, хоншоор урт, шонтгор. Газар малтахад зохицон хөл богиноссон, урд хөл илүү бахим, алга нь гадагш эргэсэн.
Нүд анивчдаг зовхитой, үсэн дотроо бараг далдарсан. Чихний дэлбээ байхгүй. Зүс тод бүдэг, хүрэн
бор толбо бүхий торгомсог гялтганасан бараавтар хүрэвтэр, тугалган хөх саарал.
Тархац, байршил нутаг: Иртыш мөрнөөс зүүн тийш Баруун, Дунд Сибирь, Байгал нуурын баруун өмнөд нутаг хүртэл тархжээ. Зүйлийн тархацын өмнө зах Монгол улсын баруун хойд хязгаарт Монгол алтайн Цагаан шувуут уулнаас зүүнээ Тана нурууны өвөр бэлийн уулс, Тэс голын эх, Улаан тайга, Дархадын хотгор, Хөвсгөл нуурын хойт уулс, Үүр голын эх хүртэлх зурвас нутагт хэсэгхэн газарт тохиолдоно. Ялзмаг ихтэй чийглэг хөвсгөр зөөлөн хөрстэй ой шугуйд голын татам, хөндийгөөс 3500 м хүртэл нутагладаг.

Амьдралын онцлог: Соён, Алтайд VI-VII сард ороо нийллэгт орж, 9 сар хээлээ тээгээд, дараа оны IV-V сард 6 хүртэл зулзага гаргадаг. Олон салаалан сүлжилдсэн хэдэн км урт үлийлсэн нүхэнд
орогнодог. Голдуу чийгийн улаан хорхой, элдэв шавж, тэдгээрийн өндөг өтөөр идэшлэнэ.
Тоо толгой, хомсдох шалтгаан: Монголд тоо толгойг огт судлаагүй. Голын татам, хөндий хаврын шар усны үерт автах, цасгүй буюу бага цастай өвөл хөрс гүн хөлдөх зэрэг байгалийн сөрөг нөлөөллөөс бөөнөөр хорогддог.

Алтайн чацуулин нь амьтны тухай хуульд нэн ховор амьтнаар бүртгэсэн. Монгол улсын улаан ном, Монгол орны хөхтөн амьтны улаан дансанд тус тус бүртгэн, тархац нутгийн тодорхой хувийг улсын тусгай хамгаалалттай газарт хамруулсан.
Ангилал:Амьтан
Ангилал:Хөхтөн амьтан
Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад‎
Ангилал:Монгол улсын улаан номд бүртгэгдсэн амьтан
Таван толгойн хүн чулууд

**Таван толгойн хүн чулуун хөшөө** нь Ховд аймгийн төвөөс баруун хойт зүгт 23 орчим км-т Буянт голын савд х.ө 470 53/ 676//, д.у 0910. 27/ 150//-ын солбилцолд д.т.д 1531 метрийн өндөрт байрлана.

Хөшөөний газрын гадаргаас дээш өндөр нь 145 см, өргөн нь 45 см, зузаан нь 41 см. Нүүрэн талд нь хөмсөг, нүд, ам, сахал зэргийг тодорхой дүрсэлжээ. Зууван дугуй нүдтэй, ооч сахалтай. Хоёр гартаа ваар сав барьсан. Бүс зүүсэн. Баруун хажуу талд нь чих, мөр, гар зэргийг дүрсэлжээ. Зүүн хажуу талд нь чих, мөр, гар зэргийг бас дүрсэлжээ. Хойт талдаа ямар ч дүрслэлгүй. Хөшөөг саарал өнгийн боржин чулууг засаж хийжээ. Хөшөөг дөрвөлжин хашлага дотор суурилуулжээ. Хашлаганы урт нь 208 см, өргөн нь 207 см болно.

## Эшлэл
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Хүн чулуу
Хэцүү хад

Увс аймгийн Хяргас нуурын баруун эрэгт орших өвөрмөц, ер бусын тогтоцтой **Хэцүү хад** нэртэй газар бий. 
Энэ байгалийн цогцолбор нь харьцангуй богино зай болох 5-7 км хадархаг цохио, өндөр хадан хаясаа бүхий ургамал, амьтны чуулбар болой. 
Тус хад байрлах Хяргас нуур нь усан болор мэт тунгалаг бөгөөд дотор нь сэлэх загас, жараахай нь нүднээ тодхон харагддаг. Нуур дундах шовх хаднууд, түүн дээр үүрээ зассан жигүүртэн шувууд гээд үзэж сонирхох зүйл их. Тун ховор хар галуу, цахлай болон алтайн сугас, монгол хадран, осмон, шар загас зэрэг байдаг. 

Үнэхээр байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн гайхалтай сайхан газар. Энэ хадны тухай ОХУ-ын жуулчин А.В.Бурдуков “Хэцүү хад бол байгалийн сонин тогтоц бөгөөд үзэсгэлэнт сайхнаараа Монголд хоёрдогч нь юм” хэмээн тэмдэглэсэн байдаг аж. “Хэцүү хад” нь хаана ч давтагдашгүй, онгон байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн, улсын тусгай хамгаалалттай газар юм.

Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Увс аймгийн газар зүй
Алтан элсний дархан цаазат газар

Увс нуурын ай сав нь Төв Азийн говь, цөлийн тархалтын хойл хил болж цөлийн гандуу хуурай орчин нуур, устай зэрэгцэн оршиж экологийн өвөрмөц орчныг бүрдүүлдэг маш өвөрмөц байгаль-газарзүйн гайхам сонин иж бүрдэл бүхий газар бөгөөд энэхүү ландшафтын өвөрмөц орчныг хамгаалах зорилгоор Увс нуур, Түргэн уул, Цагаан Шувуут, Торхилог-Тэсийн голын адаг, Алтан элс гэсэн экологийн орчин байгалийн байгалийн цогцолборын хувьд ялгаатай боловч бие биенээсээ төдийлөн алслагдаагүй газар нутгийг хэсэгчилэн хамарсан Увс нуурын ай савын кластерийн дархан газрыг байгуулж УИХ-ын 1993 оны 83 дугаар тогтоолоор баталсан.

Хамгаалалтад авсан үндэслэл Алтан элс нь Увс нуурын хотгорын зүүн хэсэгт орших Бөөрөг дэл элсний зүүн хэсгийн алтан элсийг хамарна. Талбай нь 177,5 мянган га. Элсэн дороос эх аван урсдаг цэнгэг устай гол горхи, булаг шанд, баян бүрдүүд болон элсний нүүлт зэрэг гадны нөлөөнд автагдаагүй манхан элс, эрт дээр үеийн амьдтын үлдэгдэл, түүхийн дурсгалыг хадгалан үлдэх зорилгоор дархан цаазат газрын ангиллаар улсын тусгай хамгаалалтанд авсан.
Тус дархан цаазат газрын хамгаалалтын үйл ажиллагааг Увс нуурын ай савын УТХГ-ын хамгаалалтын захиргаа хариуцан явуулдаг. Алтан элсний гарал үүсэл нь нэг талаас нуур-пролювийн гаралтай дөрөвдөгч галавын хурдас, баруун хойт зүгээс байнга үлээх салхиар хийсэн хуримтлагдсантай, нөгөө талаас суурь чулуулгийн өгөршилтэй холбоотой.

Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Увс аймгийн газар зүй
Бүүрэг

**Бүүрэг** () нь халдварт өвчин үүсгэгч болон зарим шимэгч хорхойн өндөгийг тээж дамжуулах завсрын эзэн болдог. Ахуйн нөхцөлд гэрийн тэжээвэр амьтад болох мал, нохой, муур, шувуутай бага насны хүүхдийг тоглуулснаас бүүргэнд хазуулан, амьтнаас хүнд халдварлах, халдварт өвчин авах мөн туузан, дугираг, хүж, хялгасан зэрэг шимэгч хорхойн халдвар авдаг. Бүүрэг нь хүний арьсны аль нимгэн газарт шигдэж шимэгчилдгийг анхаарах хэрэгтэй. Бүүрэг ихээр хазсан газар маш ихээр загтнах бөгөөд түүнийг маажин шалбалснаас идээт үрэвсэл үүсдэг. 
Төрөл: Cat Flea, Dog flea, Human flea, Бүүрэг (Fleas) ,flea-thumb, Siphonaptera (Bouche)- Cat flea
Биеийн хэмжээ: 2.5 мм
Өнгө: гялтгар улаан хүрэн өнгөтэй
Үржил: цусаар хооллох бүртэй 4-8 өндөг гаргаж, амьдралынхаа туршид 400-500 өндөг гаргадаг.
Хүнс: хүн, гэрийн тэжээвэр амьтны бүлээн цус
Хор хөнөөл: Бүүрэг нь хүний арьсны аль нимгэн газарт шигдэж шимэгчилдгийг анхаарах хэрэгтэй. Бүүрэг ихээр хазсан газар маш ихээр загтнах бөгөөд түүнийг маажин шалбалснаас идээт үрэвсэл үүсдэг.
Үрчих орчин: Бүүрэг нь өндгөө хуурай хог хаягдал, шалны завсар, хивсэнцэр дор, шалны хөвөө модны араар, тоосонцор ихээр хуримтлагдсан газар гаргадаг.


Ангилал:Шувууны шимэгч
Ангилал:Хөхтний шимэгч
Ишгэн толгойн хадны зураг

**Ишгэн толгойн хадны зураг** нь Ховд аймгийн Манхан сумын төвөөс хойш 6 км орчимд жижиг хадан толгой дахь Палеолитын үед холбогдох хадны сийлмэл зургийн дурсгалт газар. Үүнийг нутгийнхан “Ишгэн толгой” хэмээдэг. Ишгэн толгойн хадны зургийг 1979 онд илрүүлжээ. Профессор Д.Цэвээндоржийн тодорхойлсноор Ишгэн толгойн хаданд нийт 150 гаруй зураг дүрсийг сийлснээс хүн-1, адуу-18, үхэр-13, буга, хандгай, гөрөөс-19, тэмээ-1, янгир -17, аргаль-11, могой-5, бар-3, тэмдэг үсэг-53 байдаг аж.

Ишгэн толгойн хадны зураг нь сэдэв, зохиомж, дүр дүрслэлийн арга барилаараа Чандмань хар үзүүрийн зурагтай, зарим шинжээрээ Хойт Сэнхэрийн агуй, Шишкино хясааны зургуудтай тус тус төслөг байна. Иймд археологич А.П.Окладников, Д.Цэвээндорж нар Ишгэн толгойн хадны зургийг дээрх дурсгалуудтай харьцуулан үзээд, хуучин чулуун зэвсгийн дээд шатанд холбогдуулан үзсэн билээ.

## Эшлэл
Ангилал:Палеолит
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын сүг зураг
Гоожуурын хүрхрээ

**Гоожуурын хүрхрээ** нь Увс аймгийн Ховд сумын нутагт Монгол Алтайн нурууны салбар уулсын нэг Хархираа, Түргэний уулсын баруун урд орших Олон нуурын уулсад оршино. Шивэрийн голын зүүн цутгал Гоожуурын голд 17 метр өндрөөс унадаг. Нутгийнхан Хүрэн Ханангийн хүрхрээ гэж нэрлэдэг. Олон нуурын уулс нь далайн төвшнөөс дээш 3000 метр өндөр. Мөнх цас, сүрлэг хадтай бөгөөд нэн ховор ирвэс, янгир, аргаль, буга зэрэг 20 зүйлийн ан амьтан, 30 гаруй зүйлийн ургамалтай.  Том жижиг 108 нууртай тул Олон нуурын уулс хэмээн нэрлэгджээ. Сүүлийн жилүүдэд хүрхрээний ус нь багасах шинжтэй болжээ.

Ангилал:Увс аймгийн гол мөрөн
Мойл

Латин нэр: Padus asiatica

Альпийн нуруунаас олдсон чулуун зэвсгийн үеийн археологийн олдвороос мойлны яс олдсон нь түүнийг маш эртнээс ашиглаж, байсныг гэрчилнэ. Мойл нь Монгол, Орос улсын Урал, Сибирь, Алс Дорнодын нутагт түгээмэл ургадаг бөгөөд ягаан цэцэгний бүлгийн бутлаг, модны хар хөх өнгийн исгэлэн амттай, ашигтай жимс юм.
Найрлагадаа: Нүүрс ус 5% хүртэл, алим ба н имбэгний хүчил, эфирийн тос, биологийн идэвхит бодисоос төмөр, манган, цайр, зэс, магни, кобальт агуулна.
Мойл нь голын дагуу 10 хүртэлхи өндөр модонд ургана. Мойлыг эмчилгээний зорилгоор түүж авахдаа болц нь гүйцсэн үед нь бүхэл иш /багцаар нь/ -ээр нь авч, наранд юмуу тусгай зориулалтын зууханд нэн яаралтай хатаана. /гэхдээ хэт хатааж болохгүй/ Хатсан даруйд нь яснаас нь салгаж, цэвэрлэж авах ба ингэж бэлтгэсэн жимсийг 5 хүртэл жил хадгалан хэрэглэж болно.
Мойл нь идээлэгч бодис ихээр агуулснаар эгшээх үйлчилгээтэй байх бөгөөд тэрээр хар нэрснээс илүү ходоод гэдэс эвгүйцэх, хямрахыг эмчлэх ба туулгалтын эсрэг сайн үйлчилгээ үзүүлнэ. Мойлыг шинэхэнээр нь эсвэл хатаасан байдлаар төрөл бүрийн амттан бэлтгэж хэрэглэдэг.
Мойлоор сэрүүцүүлэх ундаа, согтууруулах төрлийн дарс бэлтгэнэ. Мойлны шүүс хүнсний зориулалтын будагч болдог. Мойлыг ихэнхдээ барьцалдуулагч хэлбэрээр ашигладаг. Мойлны ясыг буталж хатаагаад гурил гаргаж төрөл бүрийн нарийн боовны, чихрийн хачир болгон чихрийн үйлдвэрт ашигладаг.
Мойлны үр жимс нь барьцалдуулах үйлчилгээтэй байдаг учир ихэвчлэн гүйлгэлтийг намжаахад хэрэглэдэг. Ер нь ганц ширхэг мойлын жимс ч гүйлгэлтийг намжаах үйлчилгээ үзүүлж чадна.

Мойлын хандыг бэлтгэхдээ, 1 стакан буцалсан усанд 1 цайны халбага жимс хийж 20 минут буцалгаад, хандалж хөргөсний дараа хагас стаканаар өдрийн 2-3 удаа ууж хэрэглэнэ.

Мойлны хандыг нүдний эвэрлэг бүрхэвчийн үрэвслийн үед шавшлага маягаар хэрэглэж болно. Ардын эмнэлэгт мойлны яс, хальсыг няцалж нунтаглаад ханд болгон шээс хөөх зорилгоор ашигладаг. Мөн түүнчлэн хальс нь ялаа, шавьж устгах үйлчилгээтэй.
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Ангилал:Эмийн ургамал
Чавга

Чавга нь маш эрт дээр үеэс хүнсний жимс болон хэрэглэгдэж ирсэн болохоор байгаль дээр ургадаггүй. Эмчилгээний өч холбогдлоороо хар чавга ихэд алдаршжээ.
Хар чавганы найрлаганд сахар /17%/, хүчил /3%/, алимны ба лимоны хүчил, пектин, каротин, С, В,Р амин дэмүүд, минериалын давсууд, өнгөт бодис зэрэг агуулагдсан байдаг.
Хар чавга , ялангуяа хатаасан чавга гэдэс өвдсөн үед нэн сайн. Чавганы ханд, компот зэргийг тайвширч, амрах зорилгоор нойрсохоос өмнө хэрэглэдэг. Унтахаас өмнө 10-20 ширхэг хатсан чавга идэхэд тавтай нойрсдог. Хатаасан чавга бие организмээс холестериныг хөөх үйлчилгээтэй байдаг тул судас хатуурах, цөсний өвчний үед ач холбогдолтой. 
Мөн зүрх судасны өвчин, бөөрний үрэвслийн үед онцгой нөлөөтэй. Учир нь чавганы найрлаганд бие организмээс ус, шим тэжээлгүй давсыг хөөн зайлуулах үйлчилгээтэй калийн давс агуулагдсан байдаг. Ер нь хатаасан чавганы тэжээлэг чанар нь шинэ чавганыхаас 4-6 дахин илүү байдаг. Иймд хар чавгыг хэт таргалсан эсвэл сахарын диабеттэй хүмүүс хэрэглэх шаардлагагүй юм.
Чавгыг удаан хугацаагаар хадгалж хэрэглэхийн тулд гэрийн нөхцөлд хатааж болно. Үүний тулд жимсийг 15 мин буцалж буй усанд хийж, хөргөөд дараа нь хатаагчид хийж 3-4 цаг байлгах хэрэгтэй. Хатаасан чавгыг тагтай саванд хийж хуурай, харанхуй газар хадгална. Ердийн хэрэглээнд чавганы шүүс /сок/-ийг өргөн ашигладаг.
Шүүсэнд шинэхэн жимсний бүхий л шинж чанар хадгалагдсан байдаг. Шүүс нь хоолны дуршлыг сайжруулж, хоол боловсруулах эрхтний үйл ажиллагааг идэвхжүүлдгээс гадна өвлийн улиралд аминдэмийн дутагдлаас сэргийлэх сайн нөлөөтэй. Чавгыг ардын уламжлалт эмнэлгийн празтикт подагре, үе мөчний ревматизм, ходоод гэдэс, бөөрний архаг өвчинд ашигладаг, Чавганы навчийг буцалгаж бага зэргийн цууны хүчилтэй хутгааад эдээд шархыг анагаахад хэрэглэдэг.

## Тариалалт 
## Эшлэл 
Ангилал:Чавга (Сарнайн бүл)
Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Ангилал:Эмийн ургамал
Уушигийн өвөрийн буган чулуун дурсгал

Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөн хотоос баруун тийш 20 хүрэхгүй км-т Уушигийн өвөр хэмээх сайхан тавиу хөндий,  Дэлгэр мөрний хойд биед дэлхийд ховор буган чулуун дурсгал бий.  
Чулууны энэ урлаг Монголын умард хэсэг, Өмнөд сибирийн тал хээрт МЭӨ 1000-аад жилийн үед амьдарч байсан скифчүүдийн бүтээл бөгөөд  оршуулгын зан үйл, өргөл мөргөлийн зориулалттай бүтээгджээ.  
Буган чулуун хөшөө нь дөрвөн талт гонзгой чулууны оройд  эсрэг харсан хоёр талд нь нэг юмуу хоёр том дугуй,  эсвэл том, жижиг хоёр дугуй дүрс сийлж, түүний доогуур олон жижиг хонхор гарган зааглаад  доош нь бүс хүртэлх голын зайд сүрэг бугыг уран гоёор дүрслэхээс  гадна цөөн тохиолдолд  адуу, гахай, ирвэс, янгир, хүн, загас зэрэг амьтдыг бугатай хамт болон дангаар нь дүрсэлж, бүснээс олон төрлийн зэр зэвсэг зүүж, ойр орчимд нь нум сум, хээ хуар ч сийлсэн  байдаг.
Уушигийн өвөрийн буган чулуун цогцолбор нь төв Азийн өргөн уудам талд тархсан буган чулууд дотроос томоохонд тооцогдох ба энд нийт 15 буган чулуу, тэднийг тойрсон олон хирэгсүүр бий.
Эдгээр буган чулуунуудын гадаргуу дээр баруун, зүүн тийш чиглүүлэн дүүлж яваа бугыг хөшөөний биеийг ороолгож , эсвэл нэг талд нь багтаан дүрсэлснээс гадна зарим хөшөөн дээр ирвэс, гөрөөс зэрэг амьтдыг сийлсэн нь ч бий. Буган чулуун хөшөөнд нийтлэг байдаг хүзүүний зүүлт, нум сум, толь, тагнай хээтэй бамбай, зээтүү, хутга, бүс зэргийг эдгээр хөшөөдөөс харж болно.
Мөн Уушигийн өвөрт өөр хаана  ч байхгүй оройн хэсэгтээ хүний толгойг урнаар дүрсэлсэн буган чулуу байхаас гадна 3000-4000 жилийн настай ч бүдгэрч балраагүй тод хээтэй  буган хөшөө ч бий.

Ангилал:Хөвсгөл аймгийн газар зүй
Ангилал:Буган чулуун хөшөө
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Мөрөн
Мөнгөн цахир уул

Увс аймгийн Давст сумын төвөөс 50 орчим км-т цагаан саарал өнгийн шохойн гантиг чулуунаас тогтсон мөнгөлөг цагаан өнгөтэй д.т.д 1600 метр өндөрт орших уулыг **Мөнгөт цахир уул** гэдэг. Монгол улсын дархан цаазат энэ уулын аманд байрлах зурагт буга, янгир ямаа, олон тооны тамга тэмдэг, хүний нүүрийг дүрсэлсэн байдаг.

Уулын зүүн талын аманд хадны дээд хэсэгт эгц урдаас нь харсан хүний нүүрийг дугуйд багтаан хөмсөг, нүд, хамар амтай дүрсэлжээ. Түүний доор цаашаа хараад зогсож буй шовгор оройтой малгай өмссөн хүний их биеийн хэсгийг хөвөөлөн гаргасан эдгээр дурсгалыг МЭӨ 3-1 мянган жилд холбогдоно гэж судлаачид үздэг.

Ангилал:Увс аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Монголын дархан цаазат газар