open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Америк доллар

**Америк доллар** (англи. *United States dollar,* мөнгөн тэмдэгтийн код **USD**) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын мөнгөн тэмдэгт юм. Нэг Америк доллар нь 100 центэд хуваагддаг. 

Ам.долларын зоосуудыг АНУ-ын Зоосны Үйлдвэрт үйлдвэрлэдэг бол цаасан дэвсгэртийг Загварчлал, хэвлэлийн хороонд хэвлэдэг ба 1914 оноос хойш Холбооны Нөөцийн Банкаас гаргах болсон. Доллар гэдэг нь Герман хэлний *Thaler* буюу хөндий гэсэн үгнээс гаралтай. 

Дэлхийн худалдааны эргэлтийн 80 гаруй % америк доллараар хийдэг гэсэн судалгаа байдаг.  

## Долларын тэмдэг 
**$** тэмдэг нь ам.долларт зориулан хэрэглэгддэг ба мөнгөн дүнгийн урд талд бичигддэг. Жишээлбэл "$45"-ийг "дөчин таван доллар" хэмээн уншина. $ тэмдэглэгээг түүхэнд хамгийн анх Мексикт хэрэглэж байсан байна.

## Түүх 
1776 онд АНУ тусгаар тогтнолоо зарлах үед тухайн нутаг дэвсгэрт янз бүрийн улсын мөнгөн зоос гүйлгээнд явж байсан. Бослого хийсэн анхны 13 колони цаасан мөнгийг гүйлгээнд "тивийн доллар" түр нэвтрүүлсэн юм. 1780 онд энэ мөнгийг үйлдвэрлэхээ зогссон бөгөөд 1785 онд АНУ-ын Конгресс Испанийн "песо"-г "доллар" нэрийн дор үндэсний мөнгөн тэмдэгт болгож эргэлтэнд оруулж байсан түүхтэй.  

1792 оны Зоосны хуулийн дагуу алт, мөнгө, зэс мөнгөн зоос гарч эргэлтэнд оруулж байсан юм.   

Дэлхийн 1-р дайнд хохирол амсаагүй харин ч АНУ алтны их хэмжээний урсгалыг хүлээн авсан тул ам.доллар анх английн фунт стерлингийг халж 1920-иод онд олон улсын чухал нөөц валют болж чаджээ.  

Дэлхийн 2-р дайны үед АНУ улам бүр ч хүчирхэг дэлхийн том гүрэн болон гарч ирсний дараа 1944 оны Бреттон Вудсын хэлэлцээрээр ам.долларыг дэлхийн үндсэн нөөц валют, дайны дараах алттай холбоотой цорын ганц мөнгөн тэмдэгт гэж тогтоосон байна. Хэдийгээр 1971 онд алттай холбоотой бүх харилцаа тасарсан ч ам.доллар өнөөг хүртэл олон улсын худалдааны дэлхийн гол нөөц валют хэвээр байна. 
 

## Цахим холбоос 
* Америк доллар (Цаасан дэвсгэрт)  

## Эшлэл 
Доллар
Ангилал:Америкийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Ангилал:АНУ-ын зоосон мөнгө
Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Фузули

**Фузули** (1483 он - 1556 он) нь Мухаммад бин Сүлэйман хэмээх Турк яруу найрагчийн нууц нэр. Туркийн эртний яруу найрагт хамгийн нэр, нөлөө бүхий яруу найрагч. 
Азербайжан, Перс болон Араб гэсэн 3 өөр хэл дээр бүтээлээ туурвиж байсан.Түүний бүтээлүүд нь Осман-Турк хэл, Чагатай хэлний утга зохиолд их нөлөө үзүүлсэн.
Дээр нь тооны ухаан, астрономийн ухаанд хүчээ сорьж байсан байна.

Ангилал:1483 онд төрсөн
Ангилал:1556 онд өнгөрсөн
Ангилал:Азербайжаны яруу найрагч
Ангилал:Туркийн яруу найрагч
Ангилал:Азербайжанчууд
Жэфри Чосер

**Жэфри Чосер** （; 1343 он -1400 он 10 сар 25 өдөр）нь Английн яруу найрагч. Тухайн үед шашны албан ёсны хэл нь латин хэл, мөн Английг ноёлж байсан Норманд язгууртнуудын хэл франц хэл байсан боловч Чосер алийг нь ч хэрэглэлгүй энгийн ард түмний хэрэглэж байсан англи хэлээр бүтээлээ туурвиж байсан анхны утга зохиолч байсан гэдэг. 

= Намтар =
Тэрээр Лондонд дарсны худалдаачны гэрт төржээ. Тэднийх дунд зэргийн чинээлэг айлын тоонд орох өрх байв. Түүний ачаар өндөр боловсрол олж, 1357 оноос хойш аавынхаа нэр төрийн тусламжтайгаар дээдсийн хүрээлэнд орсон тэрээр III Эдвард, II Ричард хааны албанд зүтгэж байв. Төрийн албан хаагч, гадаадад явах элч хийж байв. III Эдвардын албанд зүтгэж байхдаа Франц уруу яван нэг хэсэн сураг тасарч 1366 он хүртэл түүний хаана юу хийж байсан нь тодорхой бус байдаг.

1366 онд эх орондоо буцаж ирсэн тэрээр III Эдвардын хатан Филлиппагийн туслах Филиппа де Роэттой гэрлэжээ. Хааны гэр бүлтэй дотно харьцаатай болсон тэрээр тухайн үед хууль судалж байсан бололтой байдаг ч нотлох баримт нэг их байдаггүй. 1367 оны 6 сарын 20-нд хаанаас Эсквайр (Squire) ноёны цол хэргэм хүртсэн байна. Энэ үедээ ч тэрээр олон удаа хааны элч төлөөлөгч болж гадаад зорчиж байсан гэх мэдээлэл олон байдаг.

Гадаад харилцааны элч төлөөлөгчөөр Италид айлчлах үедээ Италийн соён гэгээрүүлэгч, яруу найрагч Франческо Петраркатай дотночлон танилцжээ. Пeтраркагийн хэрэглэж байсан яруу найргийн бичлэгийн сонет хэлбэрийг Английн утга зохиолд нэвтрүүлсэн байна. Олон газар суралцсан, боловсрол мэдлэг бүхий түүний уран зохиол дахь хувь нэмрийг нь үнэлж "Английн яруу найргийн эцэг" гэж хүртэл хэлдэг. 

Гол бүтээл болох "Кантабэрийн үлгэрүүд" нь  Жованни Боккаччогийн "Декамерон" хэмээх бүтээлийн нөлөөг авсан бүтээл бөгөөд "Кантабэрийн цогчин дуган" уруу мөргөл хийхээр явж буй сүсэгтэн ардын ярьж өгүүлсэн үлгэрүүдийн түүвэр юм.

## Цахим холбоос 
* Chaucer-Metapage

Ангилал:Английн яруу найрагч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:14-р зууны утга зохиол
Ангилал:Уянгын шүлэгч
Ангилал:Латин хэлнээс орчуулагч
Ангилал:Англичууд
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1400 онд өнгөрсөн
Лего майндсторм

**Лего миндсторм** () нь Лего урсардаг тоглоом дээр үндэслэгдсэн тусгай электрон мотор, мэдрэгч болон бусад олон тооны деталиудаар бүтсэн объектод зориулсан програмчлагддаг автомат удирдлагын систем юм. Өөрөөр хэлбэл урсарч би болгосон объектоо програмчлалын тусламжтайгаар автоматаар удирдах юм.

Лего миндстормийн анхны хувилбар 1998 онд худалдаанд гарсан бөгөөд өнөөг хүртэл нэлээд олон  хувилбарыг гаргасан юм. Хамгийн сүүлд 2006 онд "Lego Mindstorms NXT" хувилбар гарсан байна. 
 
Лего миндсторм s - нь үндсэн удирдага буюу RCX, хоёр ширхэг цахилгаан хөдөлгүүр, нэг гэрлийн мэдрэгч, 2 саадын мэдрэгч бусад олон тооны угсарагддаг элемэнтүүдээс бүрдэнэ. 

Лего миндстормийг техник, технологийн сургуулиудад сурагчдийн техник сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд өргөн ашигладаг бөгөөд маш өндөр үр дүнд хүрдэг гэнэ. Мөн програмчлалын алгоритм сэтгэлгээ бага шаардлагатай гэсэн байна.
Мөн лего майндстормийг ашиглан олон төрлийн ухаалаг зүйлс хийх боломжтой бөгөөд жишээлбэл машин, робот, шоо угсрагч машин, зэргийг хийх боломжтой бөгөөд маш хялбар юм.

Ангилал:Тоглоомууд

мөн өнөөдрийг хүртэл хөгжиж дэвшисээр иржээ.Одоо lego mindstorm notebook зэрэг төхөөрөмжөөр програмчилж тухайн хөдөлгөөнөө давтах зэрэг хөдөлгөөн хийдэг байна. Тэр бүү хэл 3 харьцах 3 шоог 5.06 секундэд эвлүүлжээ
Баянхонгор (хот)

**Баянхонгор** () — Баянхонгор аймгийн төв, Монгол Улсын долоодугаар олон хүн амтай хот. Нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд адил нэртэй сум болдог. 2006 оны эцсийн байдлаар 26,252 оршин суугчтай байна. 

Түйн голын хөндийд д.т.д 1859 м өндөрт 71 км2 талбай эзлэн оршино. Улаанбаатараас 630 км зайтай.

* Шаргалжуут нь Баянхонгор суманд харьяалагддаг, рашаанаараа алдартай амралт сувиллын тосгон бөгөөд Баянхонгор хотоос зүүн урагш 54 км зайд оршино.

## Тээвэр 
Баянхонгор нисэх буудал (BVN/ZMBH) нь 1 шороон, 1 хатуу зурвастай бөгөөд Улаанбаатар хоттой агаараар холбогдоно.

## Эшлэл

Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Баянхонгор аймгийн суурин
Баянхонгор (салаа утга)

**Баянхонгор** нь дараах утгуудыг зааж болно:
*Баянхонгор аймаг - Монгол улсын аймаг
*Баянхонгор хот - Баянхонгор аймгийн засаг захиргааны төв
Баацагаан сум

**Баацагаан** () — Монгол улсын Баянхонгор аймгийн сум.

## Газар зүй 
Баацагаан нийслэл Улаанбаатар хотоос 765 км алс, Баянхонгор хотоос 127 км зайд байрладаг. Сумын төв нь Баянсайр. Сумын нутаг далайн түвшнээс дээш 3000 м өргөгдсөн, Улаан аргалант, Хар аргалант, Нарийн хар, Билгэх, Хөвших, Холбоо зэрэг уулсаар хүрээлэгдэн оршдог. Баянсайр сууринаас хойд зүгт 18 км явхад Бөөн цагаан нуурт очно. Мөн Цагаан гол, Жаргалант, Далан түрүү, Цагаан бургастын зэрэг нилээд гол горхи, булаг шанд бий.

## Түүх
1924 оны өөрчлөн байгуулалтаар Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн Гучин уулын хошууны дотор хоёр сум байсны нэг буюу Цагаан гол сум нь хожим энэ Баянхонгор аймгийн Баацагаан сум болон зохион байгуулагджээ.

## Алдар гавьяатан
### Энд төрсөн
* Чойжилжавын Лхамсүрэн (1917-1979) — яруу найрагч

## Лавлах бичиг
* bayankhongor.gov.mn – Баацагаан


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Баянговь сум

**Баянговь** () — Баянхонгор аймгийн сум. Сумын төв нь Орог нуураас өмнө зүгт 40 орчим км, аймгийн төв Баянхонгороос 230 км, нийслэл Улаанбаатараас 850 км зайтай. Баянхонгор аймгийн Богд, Жинст, Баянлиг, Шинэжинст сумдтай, болон Өмнө-говь аймгийн Гурвантэс сумтай нутаг залгаа оршдог.

Говийг зорих жуулчид тус сумын нутагт ирэх нь олон бөгөөд сумын нутгаар нэг өдрийн аяллын маршрут бий.

Сумын төвөөс зүүн зүгт 90км зайд 750,000 жилийн тэртээ хүн амьдарч байсан Цагаан агуй хэмээх агуй бий. Мөн сумын төвөөс өмнө зүгт 18км зайд орших Цагаан Булагт хэмээх өвөрмөц тогтоцтой хүний хөл, гарын мөртэй цагаан хад бий.  

## Лавлах бичиг

Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Баянлиг сум

**Баянлиг** () — Баянхонгор аймгийн сум. 

## Газар нутаг 
Баянлиг сум нь аймгийнхаа зүүн өмнөд захын сум бөгөөд Улаанбаатараас 870, аймгийнхаа төвөөс 240 км зайд оршдог, 119 мянган хавтгай дөрвөлжин км нутагтай.Урд талаараа Өмнөговь аймгийн Сэврэй, Гурвантэс сумдтай 270 км, баруун болон баруун хойт талаараа өөрийн аймгийн Баянговь, Богд сумдтай 180 гаруй км, зүүн хойт болон зүүн талаараа Өвөрхангай аймгийн Богд сумтай 110 гаруй км нутгаар хиллэдэг.

## Алдар гавьяатан
### Энд төрсөн
* Цэдэндамбын Нацагдорж  МУГТамирчин (1944) — Бөх
* Дэлээбазарын Сүхбат Улсын начин (1964) -- Хуульч 
* Доржсүрэнгийн Банди  МУ-ын Гавъяат Багш, Доктор, Профессор (1946) — Багш
* Чимбэгийн Сугар-Очир МУ-н Хөдөлмөрийн баатар (1956) - Тэмээчин
* Должингийн Нэргүй МУГМал зүйч (1955) -- Дэд эрдэмтэн
* Шарваагийн Бат-Орших МУГДасгалжуулагч (1954) -- Дасгалжуулагч
* Ширмэнгийн Хүрэлтогоо МУГБарилгачин () -- Инженер
* Готовын Тойвгоо МУГМалчин (1953) -- Тэмээчин
* Цэдэнгийн Шинэн МУГМалчин (1957) -- Тэмээчин
* Дугарын Аюур Сүхбаатарын одонт Улсын хамгийн шилдэг сайн малчин (1905) - Нэгдлийн ууган дарга
* Хууянгийн Балжир Сүхбаатарын одонт малчин (1926) - Тэмээчин
* Улсын сайн малчин Жанцангийн Гянхар
* Улсын сайн малчин Зундуйн Сангидорж
* Улсын сайн малчин Хууянгийн Балжир
* Улсын сайн малчин Цэрэндамбын Жанцан
*Улсын сайн малчин Цэрэндондовын Мөнхтогтох
*Улсын сайн малчин Цагааны Бавуудорж 
*Улсын сайн малчин Дэчигхоролын Гантулга


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Баян-Овоо сум (Баянхонгор)

**Баян-Овоо** (*байан обуг-а*) — Монгол улсын Баянхонгор аймгийн сум.

## Алдар гавьяатан
### Энд төрсөн
* Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж (1942-) — эмч, багш
* Данзангийн Нямаа (1957-) — зохиолч
* Догмидын Сосорбарам (1958-) — жүжигчин
* Пунцагийн Сүхбат (1964-) — бөх
* Мөнхбатын Уранцэцэг (1990-) — жүдоч


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Бууцагаан сум

**Бууцагаан** () нь Баянхонгор аймгийн баруун захын сум юм. 
Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Эрдэнэ Жүн Ван Жамьяндоржийн хошуу юм. Сумын төв Буянт нь Улаанбаатар хотоос 810 км, аймгийн төвөөс 180 км-ийн зайтай оршдог. Баруун чиглэлийн Баян-Өлгий, Ховд, Говь-Алтай орох автозам сумын төвөөр дайран өнгөрдөг. Засаг захиргааны 6 баг, 1010  өрх, 3565  хүн амтай. 2013 онд тэмээ-1630, адуу-7182, үхэр-3818, хонь-47248, ямаа-148237, нийтдээ 208115 толгой мал тоолуулсан байна. 2008 онд төвийн эрчим хүчинд холбогджээ. Тус сумын хамгийн өндөр цэг Богд хайрхан уул далайн түвшнээс дээш 3012 м өргөгдсөн. Богд хайрхан нь хуучин хошууны тахилгатай уул байсныг 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор тахилгыг нь сэргээн тахисан түүхтэй.

Тус сумаас 3 хөдөлмөрийн баатар, 10 гавьяат, 2 улсын начин, 1 Улсын алдарт уяач төрөн гарсан бөгөөд сум өөрөө Алтан гадас одонгоор шагнагдаж байв.
 


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
!
Гурванбулаг сум (Баянхонгор)

**Гурванбулаг** нь Баянхонгор аймгийн сум юм.


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Бөмбөгөр сум

**Бөмбөгөр ** () гэж Баянхонгор аймгийн сум бий. Бөмбөгөр сум 1924 онд байгуулагдсан. Баянхонгор аймгийн баруун хэсэгт 100 км-ийн зайд оршдог. Монгол орны хамгийн анхны хуурай газрын дурсгалыг хадгалж үлдсэн сонин содон эх нутаг бол Бөмбөгөр нутгаа6 2500 сая жилийн настай боржин чулуу, бараг 2 тэрбум настай гантиг чулуу тус сумын Жугамын ам гэдэг газраас олджээ.

Хорлоогийн Цэвлээ Бөмбөгөр сумаас төрсөн анхны Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, анхны Хөдөлмөрийн баатар хүн юм. 

Бөмбөгөр сумын дунд сургуулиас Хомоолын Мишгээ, Сандагийн Самдан, Нүржавын Баатар, Бумбасын Сосорбарам, Тагалдарын Лувсан хэмээх анхны таван багш төржээ.  


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Заг сум

**Заг** нь Баянхонгор аймгийн сум юм. Сумын төв Заг нь Хангайн нурууны өвөр Загийн голын эрэг дээр, Баянхонгор аймгийн төвөөс 188 км зайтай оршино. Тус суманд Заг, Байдраг голын уулзвар буюу МНТ-нд "Чингисийн хүрэн бэлчир" гэж тэмдэглэгдсэн сайхан газар бий.

## Сумаас төрсөн алдар гавьяатан
* Барнасангийн Пүрэвсүрэн - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, 2021 оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор
* Санжидын Баатар (1928-1998) — зураач
* Тангадын Галсан (1932) — зохиолч
* Д. Отгонжаргал - МУГЖ 
* Д. Мөнхсайхан - CTА 
* Дашдоржийн Цэрэгтогтох - Монгол улсын начин 


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Жаргалант сум (Баянхонгор)

**Жаргалант** (Зураг:Jirɣalangtu.png ) нь Баянхонгор аймгийн сум юм. Жаргалант нь 1940 онд Заг сумаас салж Байдрагийн үржлийн сангийн аж ахуйг түшиглэн байгуулагджээ. Байдраг үржлийн сангийн аж ахуй нь нарийн, нарийвтар ноосны чиглэлийн хонин сүргийн бүтцийг шинээр бий болгож түүнийгээ "Чамаар" (Байдраг) үүлдрийн хонь гэж нэрлэсэн. Энэхүү сангийн аж ахуй нь тухайн үедээ "Эрдэнэт хивс" компанид ноосоо нийлүүлдэг байсан ба Эрдэнэт хивсний үндсэн түүхий эд нь мөнөөх нарийн нарийвтар урт ноос юм. Жаргалант сум нь Байдрагийн сангийн аж ахуйг түшиглэн байгуулагдсан болохоор нийт монголчууд Жаргалант гэхээсээ илүүтэйгээр Байдраг гэж нэрийдэх болжээ. Жаргалант сум нь дөрвөн багтай. 2015 оны жилийн эцсийн хүн амын болон малын тооллогоор 2882 хүн, 126 гаруй мянган толгой мал бүртгэгдсэн.

Жаргалант сум нь аймгийнхаа хамгийн хойд талын сум бөгөөд өөрийн аймгийнхаа Галуут, Гурванбулаг, Заг сумд болон Архангай аймгийн Чулуут, Хангай сумдтай хиллэдэг. Тус сум нь Баянхонгор аймгийн Хангайн бүсийн сумдын төв нь бөгөөд сум дундын эмнэлэг, МУСГЗ Ц.Намсрайн нэрэмжит арван хоёр жилийн сургалттай сургууль, Сум дундын Цагдаагийн хэсэг, Эрчим хүчний байгууллагатай. 2008 онд Жаргалант сум хөдөлгөөнт үүрэн холбоотой болсон. 2009 онд төвийн эрчим хүчний шугамд холбогдож, байнгын эрчим хүчээр хангагдсан.

## Газар зүй 
Жаргалант сум нь Хангайн нурууны өвөрт оршино. Тус суманд Байдраг, Мандал, Цохиот, Хүрэм, Хавцгай, Нарийн тээл, Цагаан дөрөлж зэрэг гол, Биндэръяа Хөх нуур, Байцагааны давсан нуур зэрэг нуур, Эг, Нам зэрэг өндөр даваа бий. Газрын зурагт тэмдэглэгддэг Монгол улсын томоохон голуудын нэг Байдраг гол нь тус сумын Гурван голын эх хэмээх газраас эх авч Баянхонгор аймгийнхаа нутгаар урссаар Бөөнцагаан нуурт цутгана.

### Түүхэн, домогт газрууд 
*Байдраг гол (домог)
*Морьтын хясаа (домог)
*Цагаан дөрөлж 
*Хүн толгой 
*Цагт уул 
*Хэцүү дөрөлж
*Дөрөө хангинах
*Эмээл толгой 
 
## Хүмүүс
*Цэндийн Намсрай-БНМАУ-ын Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагналт, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн сэтгүүлч
*Намсрайн Сувд-Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын Жүжигчин, тайз, дэлгэцийн жүжигчин
*Б. Бордух - Үндэсний бөхийн улсын начин
* Шарын Намжилсүрэн- Үндэсний бөхийн цэргийн начин
*Ц. Магванрэнцэн - Үндэсний бөхийн аймгийн заан
*Д. Сайнбилэг - Үндэсний бөхийн аймгийн заан
*Д.Ганбаатар -Үндэсний бөхийн аймгийн заан
*Мөнхжаргалын Эрдэнэхуяг- Үндэсний бөхийн аймгийн начин
*Мөнхжаргалын Батбаатар- Үндэсний бөхийн аймгийн харцага
*Ж. Баярдамба - Үндэсний бөхийн аймгийн начин
*Ч. Пунцаг - Хүний гавьяат эмч
*О. Батсайхан - Монгол улсын Төрийн шагналт, түүхч
*Б. Отгонбаяр - Тэквондогийн ДАШТ-ий мөнгөн медальт тамирчин
*Э. Цэнд-Аюуш - Монгол Улсын Боксын Насанд Хүрэгчид, Залуучуудын улсын аваргын хошой хүрэл медальт тамирчин
*М. Эрдэнэдалай - Бригадын генерал 

File:Valley of Baidrag.jpg|Байдраг голын хөндий


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Шинэжинст сум

**Шинэжинст** () нь Баянхонгор аймгийн сум юм. 

## Түүх 
Анх Хантайшир уулын аймгийн Баян-Өндөр уулын хошуу буюу Жонон вангийн хошууны хамжлага ардуудаас бүрдсэн сумыг таслан байгуулж нутгийнхны шүтээн “Залаажинст” уулаар нэрлэж, “Ямаан дээлт” хэмээх хочтой Гоонсүрэн хэмээх хүнээр даргалуулсан түүхтэй ажээ. Гэтэл “Баартагчингуудын хөдөлгөөн” гэгч өрнөж шинэ сумын удирдлагад захирагдахгүй зөрчилдсөнөөс 1932 оны үеэс сумыг буцаан нэгтгэхэд хүргэжээ. Хожим 1956 онд нэгдэлжих хөдөлгөөний ялалттай давхцуулан Шинэжинст сумыг сэргээн байгуулсан байна. 1955-1956 онд Шинэжинст суманд анхны жижиг нэгдлүүд үүсэж, 1958 оны намар тэдгээрийг нэгтгэн “Дэлгэрэх” нэгдлийг байгуулснаар тус сумын хөгжил цэцэглэлтийн түүх эхэлжээ.  Анх Эхэн Хавцгайтын ам буюу одоогийн Хар хадны зуслан орчимд сумын суурийг тавихад 52 мянган малтай, мянга хүрэхгүй хүн амтай байв.

## Газар зүй 
Залаажинст нутгийн Бурхант, Бамбуу, Эхийн гол, Цагаан бургас, Өлзийт, Мухар задгай зэрэг байгалийн сайхан нь хаана ч давтагдахгүй өвөрмөц юм. Говийн гоёл болсон үзэсгэлэнт баянбүрд бүхий газруудад нь хар сүүлт зээр, хулан хавтгай, мазаалай баавгай, цөөвөр чоно, цоохор ирвэс зэрэг дэлхийд ховор амьтад нутагладаг. Ногоон цавын хоолой, Дөш хайрхан, Дархан булаг, Цагаан хаалга, Улаан хайрхан, Зуун мод, Хүж хад гэх мэт аянчин жуулчдын сэтгэлийг соронздон татдаг байгалийн үзэсгэлэн төгс газруудтай.

Уран зохиолд мөнхөрч, ард түмний оюун бодолд сүмбэрлэсэн хилчин уул, эх нутгийн минь байгалийн харуул, ЮНЕСКО-гийн шим мандлын санд бүртгэлтэй домогт хөх сүмбэр оргил Сэгс Цагаан Богд хайрхан энэ л сумынх. Найраглалын гол дүр болсон тэмээчин бүсгүй Надмидын Сүхбат нь уран зохиолд мөнхөрсөн баатар төдийгүй нутаг усаа олон түмний танил болгож алдаршуулсан гавъяатай хэмээн “Алтан гадас” одонгоор энгэрээ мялаажээ. 

## Эдийн засаг 
Эдүгээ сумын мал 200 мянга давж, 2015 оноос төвийн эрчим хүчинд холбогдож, зах хязгаар газарт тохиолддог бэрхшээлүүдээс бага багаар ангижирч, эдүгээ өндөр хурдны цахим сүлжээ, үүрэн холбооны операторууд бүхий шинэ цагийн төв суурин болж хөгжиж байна.

Шинэжинст сум цагаан ямаагаар алдартай бөгөөд дэлхийд хамгийн нарийн ширхэгтэй цагаан ноолуур бэлтгэж гаргадаг. Өөрөөр хэлбэл, улсад хамгийн чанартай цагаан ноолуурын дээд үнийг тогтоож байдаг сум гэж хэлж болох ажээ.

## Сумаас төрсөн алдар гавьяатан 
Тус сумаас БНМАУ-ын аварга малчин П.Сүхээ, С.Галдан, П.Гомбо, С.Хорол, Ц.Гантөмөр нарын аймаг, сумын аварга малчид олноор тодрон гарсан бол эрдэм оюуныг эрхэм болгосон П.Галсан, Б.Норжванчиг, Э.Сандагдорж, М.Даваа, Б.Дармаа, Л.Жаргалсайхан, Г.Бямбасүрэн нарын арав гаруй доктор цолтон төржээ.


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Эрдэнэцогт сум

**Эрдэнэцогт** () нь Баянхонгор аймгийн сум юм.

## Алдар гавьяатан
;Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
#Бямбын Дорж, Барилгачин (өрлөгчин) 1976 он
#Гомбосүрэнгийн Очирбат, Барилгачин (төмөрчин), 1991 он
;Монгол улсын төрийн шагналтан
#Г.Цэмбэл, Аж үйлдвэрийн комбинатын эсгүүрчин, 1957
#Гончигийн Бирваа, 2006 он
#Бирваагийн Мөнхболд, 2009 он
;Монгол улсын ардын жүжигчин
#Бирваагийн Мөнхдорж, 2007 он
;Монгол улсын гавьяатнууд
#Гончигийн Бирваа, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, 1967 он
#Гандолгорын Батсүх, БНМАУ-ын гавьяат тамирчин, 1974 он
#Ванчигийн Пүрвээ, БНМАУ-ын гавьяат нэгдэлчин, 1981 он
#Буян-Өлзийн Амгалан, БНМАУ-ын гавьяат багш, 1985 он
#Бирваагийн Мөнхдорж, Гавьяат жүжигчин, 1991 он
#Дожоогийн Цэдэв, Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор
#Гонгорын Лхагвасүрэн, Монгол улсын гавьяат багш, 2010 он
#Лхагвын Ундралбат, Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч, 2008
#Дагвасамбуугийн Сономдорж, Монгол улсын гавьяат тээвэрчин, 2012 он
#Гонгорын Даваасүрэн, Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан 2014 он
#Агвааны Базаррагчаа, Монгол Улсын хүний гавьяат эмч, 2021 он
;Шашны зүтгэлтнүүд
#Лувсанданзанжанцан, Ламын гэгээний анхдугаар дүр, одон зурхайч (1639- 1703 он)
#Лувсанпэрэнлэйванчинтогмэд, Ламын гэгээний 5 дахь буюу Тарган дүр (1862-1907он)
#Билэгтийн Цэрэндорж, Ламын гэгээний сүүлчийн дүр, (1913-1937 он)
#Зундуйсодов, гавж, Паньдчойнхорлин хийдийн Чогчин их хамба(1866- 1929 он)
#Лувсанданзансамданлхүндэв, Дашгэмпэллин хийдийн хувилгаан лам (1876-1931он)
;Генералууд
#Ядамдоржийн Пүрэвдорж, хошууч генерал, 1996
#Загдсүрэнгийн Болдбаатар, хошууч генерал, 2013 он
;Зохиолч, яруу найрагчид
#Дожоогийн Цэдэв, Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч, яруу найрагч,
#Дондогдоржийн Халзан, Монголын Зохиолчдийн Эвлэлийн гишүүн (1946- 2004 он)
#Цэнд-Аюушийн Ичинхорлоо, Монголын Зохиолчдийн Эвлэлийн гишүүн
#Дамдинсүрэнгийн Хүүхнээ
#Долгорын Баатаржав
#Доржготовын Жаргалбат
#Очирбатын Мишиг
#Дунжаагийн Батдамба
#Батдамбын Янжмаа
#Баяндалайн Жавзандулам
#Төмөрсүхийн Банзрагч, Монголын Зохиолчдийн Эвлэлийн гишүүн
;Улсын цолтой бөхчүүд
#Цэдэнжавын Готов, Улсын заан, 1930 он
#Сүрьеэгийн Шагдар, Улсын начин, 1932 он
#Ламжавын Дамдин, Улсын начин, 1933 он
#Гандолгорын Батсүх, Улсын начин, 1974, 1975 он

## Эх сурвалж
*Эрдэнэцогт сумын ИТХ-ын сайт  


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Хүрээмарал сум

**Хүрээмарал** нь Баянхонгор аймгийн сум юм. Сумын төв нь аймгийн төвөөсөө 220 км зайтай.

## Сумаас төрсөн алдар гавьяатан 
* Шагдарын Чанрав (1948-2007) — бөх тайлбарлагч
* Дипломатч Т. Нархүү
* Доржсүрэнгийн Нямхүү (1972) бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш


Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Лхас

**Лхас** (монгол бичгээр *лх(h)аса*; төвөдөөр ལྷ་ས་ - *lha sa*) — албан ёсоор БНХАУ-ын Төвөдийн өөртөө засах орон (ТӨЗО)-ы харъяат аймгийн энтэй хот, ерийн байдлаар түүн доторх хот, ТӨЗО-ы засаг захиргааны төв.

Олон зуун жилийн түүхтэй энэ хот Буддын шашны дэлхийн хамгийн том төвүүдийн нэг. Эдүгээ ч нөлөө зонхиллоо алдаагүй энэхүү Бурханы шашны төв нь дорно дахины урлал, шашны зан үйлийн томоохон дурсгал болон оршсоор байна.

## Засаг захиргааны хуваарь
## Цахим холбоос 
## Эх сурвалж

Ангилал:Төвөдийн суурин
Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот
Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн төв суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Рубен Дарио

thumb|Рубен Дарио

**Рубен Дарио** (; 1867 он 1 сар 18 өдөр – 1916 он 2 сар 6 өдөр) нь Никарагуагийн сэтгүүлч, улс төрч, шилдэг яруу найрагч **Феликс Рубен Гарсиа Сармиентогийн** () нууц нэр юм. Модернизмын эцэг хэмээн нэрлэгддэг. Испани хэлний яруу найрагт их нөлөөлж хүч оруулсан гэгддэг. 

Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Никарагуагийн яруу найрагч
Ангилал:Никарагуачууд
Ангилал:1867 онд төрсөн
Ангилал:1916 онд өнгөрсөн
Буд

**Буд** бол Нарны аймаг дахь наранд хамгийн ойрхон, хамгийн жижиг, халуунаараа хоёрт (хамгийн халуун нь Сугар гараг) орох гараг юм. Гадаргуу нь тогоонуудаар бүрхэгдсэн тул сартай адилхан харагддаг. Өдөр нь маш халуун, шөнө нь маш хүйтэн.

Уг гараг нь нарны систем дотроо хамгийн жижиг нь юм. Наранд хамгийн ойрхон учир нарыг маш хурдан тойрдог. Түүн дээрх нэг жил нь 88 өдөр үргэлжилнэ. Мөн тэнхлэгээ тойрон маш удаан эргэлддэг учраас тэнд нар жаргахаас дараагийн нар жаргах хүртлэх хоног нь дэлхийн 176 өдөртэй тэнцдэг.

Мөн нягтаараа дэлхийн дараа орно. Гарагийн бүтцэд нягт ихтэй төмөр ихээр агуулагддаг. Гэвч соронзон орон нь сул байдаг.

Буд гарагт очсон хоёр л сансрын хөлөг байх ба үүний эхнийх болох Маринер 10 нь 1974-с 1975 он хүртэл гадаргын 45%-г судласан бол 2008 оны 1 сарын 14-нд очсон MESSENGER хөлөг нь дахин 30%-г судлажээ. MESSENGER хөлөг нь 2009 онд дахин Будад ойртож, 2011 онд орбитод орох юм байна.

Буд гарагийг олж харахад хэцүү байдаг нь түүний хэмжээтэй холбоогүй харин түүний Наранд ойрхон байдгаас болдог. Иймд түүнийг нар жаргаснаас хойш болон нар мандахаас өмнөх богино хугацаанд ажиглах боломжтой.

Гаригийн англи нэр болох *Mercury* Ромын тэнгэрүүдийн хооронд мэдээ зөөдөг байсан далавчтай элч Меркуригийн нэрнээс гаралтай. Меркури тэнгэр нь Эртний Грекийн Херместэй дүйцэх бөгөөд ийнхүү Буд гарагийн тэмдэг нь Хермесийн кадуцей буюу саваа болно.

Буд хэмээх нэр нь самгарди гаралтай, эртний Энэтхэгийн домогт гардаг тэнгэрийн нэр. Төвд нэр нь Лхагва, монголоор Үлэмж гэсэн утгатай. 

Хятад, Солонгос, Япон болон Вьетнамын домгуудад Буд гаригийг усан од гэж нэрлэдэг.

## Нэмэр 
* Лхагва гараг

## Цахим холбоос 
* 
* Буд — About Space
* НАСА-гийн дарсан Буд гаригийн түүвэр зураг

## Эшлэл 

Ангилал:Нарны аймгийн гараг
Ангилал:Транзит гараг
Аймаг

**Аймаг** нь Монгол Улсын засаг захиргааны, нутаг дэвсгэрийн хуваарийн хамгийн том үндсэн нэгж юм. Аймаг нь засаг захиргааны нэгжийн хувьд сумд хуваагддаг. Монгол улсын нийслэл хот Улаанбаатар нь тусдаа захиргаатай.

Мөн эрт, дундад зууны хэмжээгээрээ овгоос том, үндэстнээс арай жижиг угсаатны  бүлгийг аймаг гэж нэрлэдэг. 

## Түүх 
1691 онд Халх Манжид дагаар орсны дараа Түшээт, Сэцэн, Засагт 3 хаан, 8 засаг буюу 8 хошууны нутгийг тус бүр хошууг шинээр бий болгож, 1725 онд баруун Монголтой байлдахад гавъяа байгуулсан гэж үзсэн Чин ван Дашдондовт Түшээт хан аймгаас 19 хошуу тасалж, мөн Засагт ханы зүүн өмнөд нутгийг нэмж өгч Сайн ноён хан аймгийг үүсгэснээр Халхын 4 аймаг гэх болсон. Мөн хожим Дөрвөдийн зүүн гарын Бат ерөөлт төгс хүлэг далай хааны аймаг, Дөрвөдийн Үнэн зоригт хааны аймгууд нэмэгдэн 6 аймаг болжээ.

1911 оны Богд хаант Монгол улсын үед аймгуудын эрх хэмжээ, чуулган, тамга, тэмдэгийг шинээр батламжилсан ба нэрүүдийг хэвээр үлдээсэн чуулгадыг уулын нэрээр нэрлэжээ.

1921 оны хувьсгалын дараа аймгуудын хуучин нэрийг халж, Сэцэн хан аймгийг **Хан Хэнтий уулын аймаг**, Түшээт хан аймгийг **Богд хан уулын аймаг**, Сайн Ноён хан аймгийг **Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг,** Засагт хан аймгийг **Хан Тайшир уулын аймаг**, мөн Ховдын хязгаарыг **Чандмань уулын аймаг болон Их уулын аймаг** гэж уулуудын нэрээр өөрчилжээ. 

1931 онд засаг захиргааны хуваарилалтыг өөрчлөх шийдвэр гарчээ. Ингэснээр Ховд, Дөрвөд (хожим Увс гэж нэрлэгдсэн), Алтай (хожим Говь-Алтай гэж нэрлэгдсэн), Хөвсгөл, Завхан, Архангай, Өвөрхангай, Өмнөговь, Тариачин (хожим Булган, Сэлэнгэ аймгуудын хэсгүүд болж хоёр хуваагдсан), Төв, Дорноговь, Хэнтий, Дорнод (хожим Чойбалсан гэж нэрлэгдсэн) аймгууд үүсгэгджээ. 1954 онд өмнөд Говь цөлийн хэсэг газрыг Хятад дахин авчээ. Тэгээд Монгол улсын үлдсэн нутаг дэвсгэрийг засварлаж, Баянхонгор, Баян-Өлгий, Булган, Дундговь, Сүхбаатар аймгуудыг байгуулжээ. Хоёр жилийн дараа Сэлэнгэ аймгийг Төв аймгаас салгажээ.

1963 онд Чойбалсан аймгийг дахин Дорнод нэртэй болгож, Улаанбаатарыг Төв аймгаас салгаж тусдаа захиргаатай болгожээ. 

1994 оны 5 дугаар сарын 6-ны өдрийн 32 дугаар тоот УИХ-ын тогтоолоор дараах хотуудыг хилийн цэсээр нь аймаг болгон өөрчилж хороодыг сум болгон өөрчилсөн:
* Дархан хотыг хилийн цэсээр нь Дархан-Уул аймаг байгуулж төвийг нь Дархан гэж нэрлэсэн ба хороодыг сум болгон өөрчилсөн.
* Эрдэнэт хотыг хилийн цэсээр нь Орхон аймаг байгуулж төвийг нь Эрдэнэт гэж нэрлэсэн ба хороодыг сум болгон өөрчилсөн
* Чойр хотын хилийн цэсээр Говьсүмбэр аймаг байгуулж төвийг нь Чойр гэж нэрлэсэн ба хороодыг сум болгон өөрчилсөн.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл
Сум

**Сум** нь Монголын засаг захиргааны хоёрдугаар түвшний нэгж юм. Монголын аймгуудыг 330 сумд хуваадаг.

Нэг сум нь дунджаар 4,200 км² нутагтай, 5000 орчим хүн амтай. Нийт 120 сая төгрөгийн орлоготой бөгөөд үүнээс 90% нь улсын мөнгөн тэтгэмжээс гардаг.

Сумууд цаашлаад багуудад хуваагддаг боловч ихэнхдээ жинхэнэ амьдралд хэрэглэдэггүй. Гол зорилго нь сумын нүүдэлчин өрхүүдийг тодорхой суурин газаргүйгээр бүлгүүдэд хуваах явдал юм.

Албан ёсоор бол сумууд нь өөрийн гэсэн сумын төвтэй ба тэдгээр нь сумаасаа өөр нэртэй байдаг. Гэхдээ амьдрал дээр бол эдгээр нь хэрэглэгддэггүй ба оршин суугчид нь ч тэр нэрийг мэдэхгүй тохиолдол байдаг.Аймгийн төв  нь сум болж явдаг.
 
Баруун бүс нь 92 сум 471 баг хороотой.


Ангилал:Монголын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл
Баян-Агт сум

**Баян-Агт** — Булган аймгийн сум. 1925 онд байгуулагдсан. Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Эрх гүний хошууны нутаг. Сумын хүн амын тоо 2020 оны эцсээр 3362 байна.. Сумын нутаг дэвсгэр засаг захиргааны 6 багт хуваагддаг. Армийн 3 генерал, Хөдөлмөрийн баатар 3 тус тус төрөн гарсан нутаг. Генерал Ө.Чойжилсүрэн, Г.Түмэн, Л.Моломжамц, Хөдөлмөрийн баатар хоньчин Д.Бямбаа, барилгачин Д.Даваасамбуу, хоньчин С.Цэрэндорж нар бөгөөд Түүхийн ухааны доктор Л.Мөнх-Эрдэнэ, МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч Л.Ганзул,  Түүхийн ухааны доктор На.Батболд нарын эрдэмтэд төрсөн нутаг юм.  

Сумын сургууль 2011 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар хоньчин Д.Бямбаагийн нэрэмжит болж 2014 оноос Бүрэн дунд сургууль болсон, 2020 онд 536 сурагчтай байлаа.  

## Газар нутаг
Баруун захаас зүүн захын цэг хүртэл 73 км, Хойд захын цэгээс өмнөд захын цэг хүртэл 71 км орчим зайтай. Цагаан голын рашаан, Хануйн рашаан, Багануурын рашаан зэрэг том жижиг рашаан амралтын газруудтай. Шарга нуур, Цэгээн нуур, Бага нуур, Сэлэнгэ Хануй голуудын бэлчир, Хануй Цагаан голуудын бэлчир, Хануй Балиг голуудын бэлчир, Хануй гол дагасан хавцал, Зуунмод зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газрууд элбэгтэй.  

## Мал аж ахуй
2020 оны жилийн эцсээр 244 мянган толгой мал тоолуулсан. Адуу 18738, үхэр 19205, тэмээ 42, хонь 121098, ямаа 85694 тоо толгой байсан.  

Сумын нутгийн хойд багууд болох Баянхайрхан, Баянзүрх багууд үхрийн сүүнээс нэрдэг нэрмэл Монгол архиараа улсдаа алдартай. Энэхүү ундааг айл бүр хийж заншсан. Харин урд талын Дулаанхаан, Халтар, Шарга багийн малчид гүүний  айргаараа улсдаа алдартай.  

## Газар тариалан, төмс хүнсний ногоо
одоогоор 2 аж ахуйн нэгж нийт 3800 га эргэлтийн талбайд улаанбуудай, тосны ургамал, ногоон тэжээл тариалж байна. Баянхайрхан багийн Ногоо гэх газар, сумын төвд айлууд нийт 10 орчим га газар төмс, хүнсний ногоо тариалж байна.   

## Эх сурвалж 

Ангилал:Булган аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Баяннуур сум (Булган)

**Баяннуур** сум нь Булган аймгийн нэгэн сум юм. Сумын төв нь *Өлзийт*. 2012 оны байдлаар нийт 332 өрхийн 1353 оршин суугчтай. 54406 малтайгаас тэмээ 8, адуу 3509, үхэр 2800, хонь 23063, ямаа 25026 байв.

## Түүх
Баяннуур сум нь Дашинчилэн сумын нэгэн баг байгаад, 1959 оны 3 дугаар сарын 1-нд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор анх байгуулагджээ. 1965 онд татан буугдсан хэдий ч 1979 онд Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор баруун аймгуудад малын тэжээлийн хэрэгцээг нэмэгдүүлэх үүднээс тэжээлийн аж ахуй болж өргөжин, улмаар БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1980 оны 7 сарын 30-ны өдрийн 201 тоот зарлигаар дахин сум болон зохион байгуулагдсан. 1981 оны 7 дугаар сарын 30-ны өдрийн 280 дугаар зарлигаар сумын нутаг дэвсгэрийн хилийн цэс батлагдсан. Баяннуур сумын ТАА нь жилд 35.0 мянган тонн хүртэл байгалийн хадлан бэлтгэж туслах аж ахуйг хөгжүүлж туулай, галуу, тахиа, гахай, жимс, жимсгэний аж ахуй, гар хивс, хиам, талхан цех ажиллаж байсан. 

## Газарзүй, уур амьсгал
Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 96007 га, үүнээс бэлчээр 76294.9 га, хадлангийн талбай 6066 га-г эзэлнэ.

Цаг уурын бүсчлэлийн хувьд Монгол орны төвийн бүсэд багтдаг. Олон жилийн дунджаар хур тунадасны хэмжээ 153.7 мм, салхины хурд 10-12 м/с байна. 

## Сумын удирдлага
### Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын дарга
#Т.Цэвээн 1992-1995
#Д.Жигмэд 1995-2008
#Л.Одончимэг 2008 оноос

### Засаг дарга
#С.Хүрэлбаатар 1990-1992 
#Б.Эрдэнэчулуун 1992-1993 
#Б.Мягмар 1993-1995 
#П.Гочоо 1996-1998 
#Ч.Жанчивдорж 1998-2000 
#Ш.Энхтайван 2000 оноос 

## Хүмүүс
*Т.Цэвээн - Гавъяат эдийн засагч 

## Зүүлт, тайлбар 

Ангилал:Булган аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Бугат сум (Булган)

**Бугат** нь Булган аймгийн сум юм.
Бугат сум нь 3 багтай:
*1-р баг Баянтөгөл баг
*2-р баг Ханжаргалант
*3-р баг нь сумын төв буюу Бугат юм.

Бугат сум нь түүх соёл, байгалийн үзэсгэлэнт газар нутагт байдаг. Нийт 1873 хүн амтай. 
Ханжаргалант багийн нутагт орших Ханжаргалант уул нь Улсын тусгай хамгаалалтад Нөөц газрын статусаар 1996 онд орсон. 
Мөн Ерөнхий сайд агсан А.Амар тус сумын нутаг, Уулын голд Маалийн ам хэмээх газар мэндэлсэн. Чин ван Ханддорж мөн энэ нутагт төрсөн ажээ.
Дээрхи түүхэн хүмүүсээс гадна "Зууны манлай дуурийн дуучин Н.Уртнасан, МУ-ын Гавъяат багш,математикийн ш/у-ны доктор професор Дамбын Шагдар, МУГЖ найруулагч Эрдэнэбулган, ард олноо "Хөх чоно хэмээн алдаршсан жүжигчин Дамдин, яруу найрагч Д.Урианхай гавъяат жүжигчин дуучин Дорждэрэм, Цэцгээ,түүхийн ухааны доктор академич ж.Болдбаатар, улсан начин н.Лундаа, улсын начин Дэлгэрбат,Д.Ганхуяг, самбо бөхийн дэлхийн аварга Д.Дэлгэрбаяр, 1998 оны Япон улсад болсон Нагонагын өвлийн олимпод Монгол улсыг төлөөлөн оролцсон цанын спортын мастер Д.Очирсүх,Г.Лхагвадорж гэх мэт энэ нутгаас төрөн гарсан алдартнууд олон байдаг. Тус сумын төв нь Булган хотоос 30 кмт оршдог бөгөөд ой мод элбэгтэй. Хүн амын дийлэнх хувь нь мал аж ахуй эрхэлдэг. 


Ангилал:Булган аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Гурванбулаг сум (Булган)

**Гурванбулаг** гэж Монгол улсын Булган аймгийн **сум** байдаг. 2686 км² газар, 3,123 хүнтэй.

## Түүх 
Гурванбулаг сумын нутаг урьд цагт Түшээт хан аймгийн Түшээт ханы хошууны хойд хэсэг, Бишрэлт гүний хошууны урд хэсэг байв. Монгол улсын 1924 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр дээрх бүтэц харгалзан Богд хан уулын аймаг, Хангай хайрхан уулын хошуу, Авзага хайрхан уулын хошуу болон өөрчлөгджээ. 

1931 оны өөрчлөн байгуулалтаар шинээр 13 аймаг, 311 сум хуваахад Архангай аймгийн **Зүүн Гурванбулаг** сум зохион байгуулагдаж, 1942 онд шинэ байгуулагдсан Булган аймагт шилжжээ. 1956 онд **Авзага** сумыг татан буулгаж ихэнх хэсгийг Гурванбулаг сумтай нийлүүлж өнөөгийн нутаг дэвсгэр тогтсон. 

## Газар зүй
Гурванбулаг сум Булган аймгийн нутгийн баруун урд захад 2686 км² газар нутаг харьяалан оршдог. 

Баруун хойд талаараа Могод, хойд талаараа Хишиг-Өндөр, зүүнээрээ Дашинчилэн, зүүн урд талаараа Рашаант, урдуураа Архангай Хашаат, баруунаараа Архангайн Өгийнуур сумтай хиллэдэг.

Улаанбаатар хотоос 270 км, Булган хотоос 150 км зайтай. Уртаашаа 80 км, сумын төв д.т.д. 1097 м өндөрт байдаг.

### Газар ашиглалт 
### Уур амьсгал 
Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй. 
I сард -18  °С, IV сард +20 °С хэмтэй байна. Жилд 150-300 мм хур тунадас унана.

## Засаг захиргааны хуваарь 
# Тогоо баг (баруун хойд)
# Авзага баг (хойд)
# Агьт баг (урд төв)
# Бэрх баг (баруун урд)
# Хөгнө баг (зүүн урд)
# Хулст баг (хойд төв)
; Хуучин байсан
# Үржил баг (урд төв)
# Шивэрт баг (зүүн урд)

## Нийгэм 
Гурванбулаг суманд 2012 онд 3,123 хүн аж төрөн сууж байв. Хүн амын 20 сумын төвд байдаг. 

Сумын хүн амын 20.2 хувь нь хүүхэд, 61.4 хувь нь залуучууд, 14.8 хувь нь дунд насныхан, 3.6 хувь нь хөгшид байна.

Суманд сургууль (320 хүүхдийн), дотуур байр (80), цэцэрлэг (55), эмнэлэг (10 ортой), спорт заал, биеийн тамирын талбай (8859 м²), соёлын төв, номын сан, банк (2), ахуйн үйлчилгээний төв (25 өрөө), музей, буддын шашны хийд бий.

## Алдар гавьяатан 
* Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа (1947) — Монгол улсын баатар, сансрын нисэгч, улс төрч
* Пүрэвийн Мэндбаяр — Авзага трейд компанийн захирал, МУ-ын гавьяат барилгачин, уяач
* Ишдоржийн Доржсамбуу (1972) — Улсын гарьд цолтой бөх
* Г.Дашдондог — Монгол улсын гавьяат малчин
* Дашзэвэг — Монгол улсын гавьяат жүжигчин
* А.Равжир — АИХ-ын депутат

## Зүүлт, тайлбар 

Ангилал:Булган аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Дашинчилэн сум

**Дашинчилэн сум** () нь Булган аймгийн сум юм.

Улаанбаатар хотоос 227 км, аймгийн төвөөс 147 км зайд оршдог. Төв аймгийн Заамар, Эрдэнэсант, Булган аймгийн Бүрэгхангай, Баяннуур, Рашаант, Гурванбулаг, Хишиг-Өндөр сумуудтай хил залгадаг. Газар нутгийн хэмжээ 231896 га.

Дашинчилэн суманд Лах, Хараат, Доргонт, Сүүж 4 багийн нийт 899 өрхөд 3140 хүн амьдардаг.

## Газар зүй
Тус сумын нутаг дэвсгэр нь физик газар зүйн мужлалаар Хангайн нурууны зүүн хойд салбар уулсын дэд мужид хамрагдаж, Орхон-Туулын сав дагуу бэсрэг уулт хээрийн бүсэд оршдог. Далайн түвшнээс дээш 948-1601 метрт өргөгдсөн, хамгийн нам цэг нь нутгийн хойд хэсэг Хар бухын голын хөндий 948 м, хамгийн өндөр цэг нь төв хэсэгт Лах уул 1601 метрийн өндөртэй. Нам бэсрэг уулсын хооронд Бүрдийн дэнж, Хаяа, Бэлчэрийн хөндий, Хаахын хөндий, Бүдүүний хөндий, Хар бух голын хөндий, Яргайтын хөндий, Шийр, Далын хөндий зэрэг олон сайхан өргөн уужим хөндийнүүд оршино. Газар хөдлөлийн эрчим 9 балл. Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

## Эдийн засаг
Сумын нэгдсэн халаалтыг “Дулаан баян хайрхан” ХХК 2020 оны 12-р сараас эхлэн хариуцаж, 1 инженер, 8 галчтайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. Төвлөрсөн халаалтад 12 айл өрх, 6 төсөвт байгууллага, 8 хүнсний дэлгүүр, 7 аж ахуйн нэгж холбогдсон байна. 

Булган аймгийн Дашинчилэн сумын “МҮКҮ” ХХК нь сүпер хүнс соба будааг тариалж, гурвалжин будааны үйлдвэр, гурилын үйлдвэрт глютенгүй буюу цавуулаггүй гурил, будааг хийдэг.

## Мал сүрэг 
Сумын хэмжээнд 171090 толгой малтайгаас:

* Тэмээ-80
* Адуу-15068
* Үхэр-13932
* Хонь-75530
* Ямаа-66480

## Нэрийн утга
Дашинчилэн (төвөд: ; *bkra shis chos gling*; Төвдийн Пиньинь: *Zhaxi Qulin*) гэдэг нь Өлзий Жаргалын орон гэсэн утгатай төвөд үг юм.

## Түүх
Дашинчилэн сум нь хуучнаар Үйзэн гүний хошуу, Богдын их шавийн Эрдэм Номун хааны отогт харяалагдаж байсан ба 1924 онд Орон нутгийн засаг захиргаа Жавзандамба хутагтын шавь отгийг өөрчлөн байгуулахаар засгийн газрын төлөөний түшмэл томилогдон ажиллаж шинэ хошуу, сум, 10 гэрийн захиргааг байгуулан "Чин ширээт Монгол уулын хошуу" гэх болсон бөгөөд засаг захиргааны дахин хуваарилалтаар 1931 онд Дашинчилэн сум гэж нэрлэгдэх болсон.


Ангилал:Булган аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Могод сум

**Могод** () нь Булган аймгийн сум юм.

1931 оны засаг захиргааны шинэ зохион байгуулалтаар байгуулагдсан , нутаг нь 1820км  сумын төв нь Булган хотоос 131 км Улаанбаатар хотоос 340 км зайд оршдог. Нутаг дэвсгэр нь уулын хар шороон хөрс бүхий дундаж өндөр уулс , уулс хоорондын хөндий зонхиолдог. Баян ,Могод, Жаргалант , Түлээ, Дулаан хар зэрэг уултай. Их, бага Тогоо хэмээх сөнөсөн Галт уул буй. Сумын нутгаар Орхон , Баянгол , Хульж, Бумбат, Жаргалант, Уртын голууд урсах бөгөөд Хульж зэрэг халуун , хүйтэн рашаантай эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай 1-р сарын дундаж 20-с 7-р сарын дундаж 18-с жилддунджаар 200-300 мм тунадас унадаг. Барилгын чулуу өнгөт төмөрлөгийн хүдэр зэргийн илэрцтэй. Буга бор гөрөөс, чоно, туулай гэх мэт ан амьтан тоодог ,хун , тогоруу, галуу зэрэг жигүүртэн шувуудтай , шинэс хуш гачуур хусан ойтой. Бутлаг өвслөг ургамалтай газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүсэд багтдаг. 1967 оны 1-р сард 8-н балл хүчтэй газар хөдлөлт болсноос Түлээ уулнаас Хулжийн гол хүртэл 20
км газар хагарч гүнзгий ан цав гарсан юм. зууны үед манай нутагт оршиж байсан Орхоны Түрэг
улсын дурсгал Их асгатын 2-н чулуу нь алба татвар хураагч Алтан тамгат цолтой
түшмэлийн дурсгалд зориулж босгосон хөшөө юм. Түүнд Орхон –Енисеин түрэг бичээс
буй. 17-р зуунд Халх ойрдын байлдаан болсон Шивээт өндөр хэмээх домогт уул тус
сумын нутагт байдаг. 1691 онд Халхын Түшээт ханы хошуунд харъялагдаж байгаад
1912 оноос Сундуй гүний 1924 оноос Богд хан уулын аймгийн Авзага хайрхан уулын
, 1931 онд Архангай аймгийн харъяанд МОГОД сум болжээ. 1938 онд Булган аймаг
байгуулагдахад түүнд харъялагдах болжээ. Барон-Унгерныг барьж ЗХУ-д тушаасан
тус хошууны ноён алдарт Сундуй гүн Монголын анхны Нисгэгч Монгол улсын баатар
Ч.Шагдарсүрэн , Хөдөлмөрийн баатар Ж.Баасан ,Ж.Дагва , Төр нийгмийн зүтгэлтэн
А.Данзан Л.Энэбиш Д.Цэдэн С.Гүндэнбал Ц.Цэнгэл Н.Содномдорж , Ардын жүжигчин
Н.Цэгмид , Х.Чойбалсангийн I зэргийн шагнал /Төрийн шагнал/ Шагдарсүрэнгийн Дашцэрэн / Монгол улсын мал зүйчдээс анх удаа энэ шагналыг 1961 онд хүртсэн./  Төрийн шагналт Ц.Чинзориг , Төрийн шагналт эрдэмтэн зохиолч
Ш.Гаадамба , Доктор Ц.Цэвээн Ш.Даариймаа нарын зэрэг алдар гавъяатан төрөн
гарчээ. 2007 оны байдлаар 5-н баг 743
өрх 2654 –н хүн амтай . 187551 тэмээ 0 ,адуу 18662 , үхэр 9718 , хонь 105915 ,ямаа 53356

## Хүмүүс
*Эрдэнэбилэгийн Энхбат - үндэсний бөхийн улсын начин


Ангилал:Булган аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Сайхан сум (Булган)

**Сайхан** () нь Булган аймгийн сум юм

## Хүмүүс
* БНМАУ-ын Улсын баатар, Залуу жанжин, анхны Хурандаа Генерал - Жамъянгийн Лхагвасүрэн
* БНМАУ-ын Улсын баатар, хилчин - Жадамбын Нэхийт
* БНМАУ-ын Улсын баатар, хилчин - С.Лхагвадорж
* БНМАУ-ын анхны Хөдөлмөрийн баатар - Д.Даваажав
* БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар - Д.Баасандамба
* Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Олимпын анхны аварга - Найдангийн Түвшинбаяр
*БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга  Ц. Готов
*БНМАУ-ын анхны Ардын жүжигчин - Цагааны Цэгмид
*Даржаагийн Сүрэнхорлоо Монгол Улсын Гавьяат нисгэгч, хурандаа
*Цэгмидийн Төмөрбаатар Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин 
* Лувсаншарав Цэнд - тэшүүр спортын ууган гавьяат мастер
* Дамдинсүрэнгийн Хоржав - Монгол улсын Үйлчилгээний гавьяат ажилтан
* Дашжамц Авирмэд - Төрийн шагналт, гавьяат эмч
* Ламчин Баясгалан - гавьяат эмч, доктор
* Дарамаа Ганчимэг - Төрийн шагналт эмч
* Надмидын Бямбадорж - Монгол улсын гавьяат уурхайчин, Доктор Ph.D
* Дондивын Лхамзав /иргэн лхамзав/ - Монгол улсын гавьяат хуульч
* Ж. Одмаа - Монгол улсын гавьяат жүжигчин 
*Сандагийн Нямжав /дээд шүүхийн/ - Монгол улсын гавьяат хуульч,
*Хишигбатын Эрдэнэт-Од Монгол улсын Гавьяат тамирчин
* Очирсүрэнгийн Мэдэхгүй Төрийн шагналт зоотехникч
* БНМАУ-ын анхны эмнэг сургалтын мастер Дашбалын Баттулга

### Бөхчүүд
*Шагдарын Намхай (Сандаг-Очир) - Үндэсний бөхийн аварга
*Шагдарын Лувсанжамба (Гомбо) - Үндэсний бөхийн аварга
*Хишигбатын Эрдэнэт-Од - Монгол улсын Гавьяат тамирчин
*Сэрээтэрийн Цэрэн - Үндэсний бөхийн даян аварга
*Бямбын Жамъяндорж - Үндэсний бөхийн улсын арслан
*Чимэг-Очир буюу Дэдийн Жамц - Үндэсний бөхийн улсын арслан
*Гарьд буюу Хэхрэнгийн Жамц - Үндэсний бөхийн улсын арслан
*Жавын Намжил - Үндэсний бөхийн улсын арслан
*Дагвадоржийн Азжаргал (нутгийн уугуул) - Үндэсний бөхийн улсын арслан
*Бат-Очирын Жанчивдорж - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Бүрхэг Дэндэв - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Жамцын Лувсанбалдан - Үндэсний бөхийн улсын заан
*хурган Дэмид - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Хэхрэнгийн Цэвээн-Очир - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Чойжав тэргүүний Мандаа - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Дэлгэрийн Содном - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Аганайн Моломжамц - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Найдангийн Түвшинбаяр - Үндэсний бөхийн улсын заан
*Жадамбын Түдэв - Үндэсний бөхийн улсын өсөх идэр начин 
*Сээрэндунгуй Пүрэв - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Буянхишигийн Ойдов (Бархаан) - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Балдан - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Балдангийн Өлзий (Саргай) - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Мягмаржавын Болдбаатар - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Балдангийн Норов - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Дамдинжамцын Жадамбаа - Үндэсний бөхийн улсын начин
*Содномын Бадрах - Үндэсний бөхийн улсын начин
*хавтгай Даржаа - Үндэсний бөхийн улсын начин
* Даваажавын Дондов - Үндэсний бөхийн улсын начин


Ангилал:Булган аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Тэшиг сум

**Тэшиг** () нь Булган аймгийн сум юм. Тус сум нь хойд талаараа Оросын Холбооны Улстай хиллэн оршдог. Нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 771,900 га.Газар нутгийн 85 хувийг ойн мод эзэлнэ. 
Энэ сумын нутагт Булган аймгийн хамгийн том нуур болох Харгал нуур оршдог. Эг, Тарвагтай, Эрин, Тавт. Төмрөн, Хужирт зэрэг голуудтай. Манай орны үзэсгэлэнт сайхан байгальтай сумын нэг мөн.

## Хүн ам
Тэшиг сум нь 2010 оны байдлаар 3403 хүн амтай (1713 эрэгтэй, 1690 эмэгтэй) үүнээс 0-15 насны хүүхдүүд 29.7%, 16-35 насны залуус 36.5% 36-60 насны хүмүүс 27.6%, 60-дээш насны ахмадууд 6.2%-г тус тус эзэлж байна. Халх болон буриадууд амьдардаг.


Ангилал:Булган аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Хишиг-Өндөр сум

**Хишиг-Өндөр** нь Булган аймгийн сум юм. Булган аймагтаа дэд бүтэц, хүн амынхаа нягтарлаар тэргүүлдэг сумдын нэг юм.  Тус сум нь лаборатори бүрэн дунд сургууль, Сум дундын нэгдсэн эмнэлэг, Мэдээлэл соёлын төв, улсын тэргүүний "Бялзуухай" цэцэрлэг зэрэг төр төсвийн газруудаас гадна, ХААН ба Төрийн банктай 24 цагийн цахилгаанд холбогдсон. Сумын эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн бааз суурь нь мал аж ахуй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл ба бизнес худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, хатуу зөөлөн оёдол, дархан, засварын газрууд, жижиг үйлчилгээний цайны газрууд, дугуй засвар, зочид буудлууд дээр тогтож байна.

## Түүх
Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сум нь анх Дайчин Вангийн хошууны Сундуй гүний хошуу нэртэйгээр байсан бөгөөд улмаар 1931 онд одоогийн Гурванбулаг, Могодыг нийлүүлэн Авзага сум нэртэйгээр засаг захиргааны нэгжид хуваарилсан ба удалгүй 1939 онд Мааньт, 1940 онд Хишиг-Өндөр сум хэмээн нэрийджээ. Хишиг-Өндөр суманд 1924 онд анхны сургууль байгуулагдаж, 1 багш 14 сурагчтайгаар үүд хаалгаа нээсэн байна. Энэхүү сургуулийн анхны захирал багш нь Монгол улсын эрдэмтэн доктор зохиолч Гаадамба гуайн аав Шанжмятав гуай байв.

## Газар зүй
Хишиг-Өндөр сум нь Дархан хаан, Бүрэнхаан, Хишиг-Өндөр гэх 3 уулаар хүрээлэгдсэн. Уулархаг бүсэд оршдог бөгөөд Хужирт болон Мааньт голын хөвөөнд байдаг. Сумын хойд хэсгээр Орхон гол урсан өнгөрдөг. 245,5 мянган га газар нутагтай, далай түвшингээс дээш дунджаар 1300 метр өргөгдсөн ойт ба тал хээрийн бүсэд багтдаг, цаг уурын хувьд зундаа дунджаар +21 C халуун, өвөлдөө дунджаар -23,5 C хүйтэрдэг ба жилийн хур тунадасны нийлбэр 250-300мм. Улаанбаатар хотоос 300км зайтай оршдогоос 60км шороон зам, 240км нь засмал зам. Булган аймгийн төвөөс 73км зайтай оршдогоос 35км нь шороон зам юм. 

## Засаг захиргааны нэгж
# Банзар баг
# Хүрэмт баг
# Тээг баг
# Жаргалант баг
# Мааньт баг/сумын төв/

## Газар нутгийн бүтэц
# ХАА-н эдэлбэр газар 212,088 га ба 86,3%
# Ойн сан бүхий газар 32 300 га 13,1%
# Усан сан бүхий газар 92 га 0,037%
# Төв, суурин газар 427 га 0,17%
# Дэд бүтцийн газар 598 га 0,24%


Ангилал:Булган аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум
Марк Твен

thumb|right|Марк Твен

**Марк Твен** (; 1835.11.30-1910.4.21) Америкийн алдартай зохиолч бөгөөд Миссури мужид төржээ. Амьдралынхаа ихэнх хугацаанд сонины газар ажиллаж байсан бөгөөд зохиолч болохоосоо өмнө завь жолооддог байсан. Түүний жинхэнэ нэр нь **Самуэл Лэнгхорн Клеменс** (). Уран зөгнөл болон хошин шогийн мэдрэмжтэйгээрээ алдартай байсан.

## Намтар 
Тэрээр 1835 оны 11 сарын 30-нд Миссури мужийн Флоридад шүүгч Жон Клеменсийн 6 хүүхдийн 5 дахь болон мэндэлжээ. 4 настай байхад гэр нь нүүж 50 км-ийн зайтай Миссисипи мөрний дэргэдэх жижиг хотод очсон байна. Тэр үед усан тээвэр ид цэцэглэн хөгжиж байсан энэ газар Шинэ Орлеан болон Сент Луис хотоос ирж очих хүмүүсийн хөл өдөр шөнөгүй тасрахгүй байдаг байжээ. Сүүлд энэхүү хот, хүмүүсийн дүр зураг Марк Твений хамгийн алдартай зохиолын нэг "Том Сойерын адал явдал"д гарах баатрууд болон газрын загвар болсон билээ.


Ангилал:АНУ-ын зохиолч
Ангилал:Афорист
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:АНУ-ын утга зохиол
Ангилал:Аяллын уран зохиол
Ангилал:Адал явдалт роман
Ангилал:Баримтат зохиол
Ангилал:Роман
Ангилал:Хүүхэд- ба өсвөр үеийнхний уран зохиол
Ангилал:Өөрийн намтар
Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн
Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:АНУ-ын чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:Иелийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1835 онд төрсөн
Ангилал:1910 онд өнгөрсөн