open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтан цох

**Алтан цох **() нь 1843 онд Эдгар Аллан По зохиож хэвлүүлсэн өгүүллэг юм.

## Монгол орчуулга
"Америкийн уран  зохиолч Эдгар Аллан Погийн “Алтан цох” хэмээх зохиолыг герман хэлнээс анх Монголын шинэ цагийн ууган зохиолч Д.Нацагдорж монголчилжээ. Уг номыг Монгол улсын 25 онд 1000 хувь дармалласан байна. Одоо манайд нэн  ховордсон энэ зохиолыг уншигч олны санал хүсэлтийн дагуу шинэ үсгээр  дахин хэвлэв. Улсын хэвлэлийн газар" гэсэн өмнөх үгтэйгээр дармаллажээ. Үүнээс хуулбарлан Эдгар Аллан Погийн “Алтан цох” зохиолыг “Марташгүй ном” цувралаар “Монсудар” хэвлэлийн газраас 2005 онд хэвлэжээ.

Эдгээр  номыг харьцуулан үзэхэд 1958, 2005 оны хэвлэлд зарим нэгэн зөрөө гарсан, засвар хийсэн зэрэг мадаг багагүй байх тул 25 (1935) оны хэвлэлийг баримталснаа дахин нягтлав. Энэ хэвлэлээс шинэ үсэгт буулгахдаа зарим  үг, томьёолол мэтийг Эдгар Аллан Поийн “The Gold˗Bug” хэмээх англи эх,  мөн А. Старцевын орос орчуулга зэргийг харгалзан үзэв. Эдгар Аллан Погийн “Алтан цох”˗ыг герман хэлнээс орчуулахдаа Д. Нацагдорж орос хэлний орчуулга зэргийг давхар ашигласныг Монгол улсын түүхийн төв архивд  байгаа (Фонд 23, Товьёг 1, хадгаламжийн нэгж 561) “Шинжлэх ухааны  хүрээлэнгийн даргаас гаргасан 46 тоот тушаалын ёсоор дуун ухааны ба түүхийн тасгийн эрхлэгч Нацагдоржийн эрхлэн байсан тус тасгийн бүхий л  эд хогшил ба албан хэргүүдийг мөнхүү тасгийн судлагч оюутан Буянчуулган,  Дашдорж нарт шилжүүлэн өгсөн акт бичиг [26(1936) 11. 21]”˗ийн 4 дүгээр  зүйлд “... Европын номын сангаас авсан номуудаас эдүгээ ор үгүй дутагдаж буй 5 болох”˗ын дотор “5. По, Эдгар. Золотой жук. Инв. 7162 цена 10 м”  байсан баримт гэрчилнэ. Гэхдээ Нацагдорж орос хэлний орчуулгыг гол  баримжаа болгоогүй, германаас хөрвүүлсэн нь илэрхий бөгөөд зохиолчийн гарт байсан герман орчуулга англи эхтэйгээ тун ойр байсныг харуулах жишээ олон байгаа болно.

Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:19-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:АНУ-ын утга зохиол
Ангилал:Богино өгүүллэг
Ангилал:Өгүүллэг
Ангилал:Эдгар Аллан Погийн бүтээл
Ёулю шаньюй

**Ёулю шаньюй** (хятадаар: 優留) нь Умард Хүннү улсын тэргүүн байсан. НТ 87 онд Сяньби аймгийн цэргийн хүч Умард Хүннүд довтлоход Ёулю шаньюй тус дайнд амиа алджээ. Түүний хаанчлал хэдэн оноос эхэлсэн тухай мэдээлэл байдаггүй. Зөвхөн Пүнү шаньюйн ач хүү бөгөөд НТ 87 онд Умард Хүннүгийн шаньюй байсан гэсэн мэдээлэл үлдсэн байдаг. Түүнийг эх нэгтэй төрсөн дүү нь залгамжилсан гэж хятадын түүхийн сударт тэмдэглэхдээ нэр цолыг нь орхигдуулж, зөвхөн Умардын шаньюй хэмээн бичжээ.

Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ангилал:МЭӨ 1-р мянганд эсвэл 1-р мянганд төрсөн
Ангилал:87 онд өнгөрсөн
Умардын шаньюй

**Умардын шаньюй** бол НТ 88-91 онд Умард Хүннүг захирч байсан нэгэн юм. Пүнү шаньюйн ач хүү. Ёулю шаньюйн дүү.

## Нэрний тухай
Түүний жинхэнэ нэр, өргөмжилсөн цол нь хятадын түүхийн сурвалж бичигт үлдсэнгүй. Тухайн үед Хятадын Хань улс нь Умард Хүннү улстай удаан хугацаанд дайтаж байсны шалтгаанаар зөвхөн Умард шаньюй (北單于) гэж түүхчлэн бичжээ. Бэй (北) гэдэг нь Умард Хүннүг (北匈奴) илэрхийлэх ба Шаньюй (單于) гэдэг нь Хүннү улсын албан тушаалын нэр юм. Нийтдээ Умард Хүннүгийн Шаньюй гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин түүхийн сурвалжид бичихдээ Умардын шаньюй (北單于) гэж товчилжээ.

## Намтар
НТ 89 онд Өмнөд Хүннүгийн шаньюй Түньтүхэгийн хүсэлтээр Хань улс цэрэг гаргаж Умард Хүннүг довтлоход Умардын шаньюй ялагдан баруун зүгт зугтаж, их хэмжээний хохирол амсжээ. НТ 90 онд Өмнөд Хүннүгийн шаньюй Хань улсад хандаж Умард Хүннүгийн эсрэг хамтран довтолъё хэмээн дахин өргөх бичиг барив. Энэ удаа Умардын шаньюй хүчлэн байлдсан ч ялагдаж, хэдэн арван хөнгөн морьт цэргийн хамт бүслэлтийг сэтлэн зугтжээ. Хань улс, Өмнөд Хүннүгийн цэрэг Умард шаньюйн хаш тамга, яньчжи, шаньюйн таван хүү, охин болон хэдэн мянган хүнийг олзлов. НТ 91 онд Өмнөд Хүннү дахин Умард Хүннүг довтолж хойд зүг рүү зугтаалгажээ. НТ 91 онд Умардын шаньюйг түүний дүү баруун гарын гүли ван Юйчужянь залгамжилсан байна.

Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Юйчужянь шаньюй

**Юйчужянь шаньюй** (хятадаар: 於除鞬, пиньинь: Yú chú jiān) бол Умард Хүннүгийн сүүлчийн шаньюй юм. НТ 91-93 онд шаньюй байсан. Шаньюй болохын өмнө баруун гарын гүли ван байв. НТ 92 онд Зүүн Хань улсаас түүнийг төрийн тамга, илд зэргийн бэлэг сэлтээр шагнажээ. НТ 93 онд Юйчужянь шаньюйг энх ургийн гэрээ хийе хэмээн хуурч, хэлэлцээр хийх газар урьж ирүүлээд барин алж, албат ард, мал сүргийг нь олзлон авснаар Умард Хүннү улс мөхжээ. Хэдий үүнээс хойш Хань улсын хааны ордонд Умард Хүннүгийн шаньюйн элч ирж байсан гэж сурвалжид тэмдэглэсэн ч тэдгээр нь өнөөгийн Казахстаны нутгийн орчимд нүүж очсон хүннү нарын нэг хэсэг байсныг мэдэх хэрэгтэй.

Ангилал:1-р зуунд төрсөн
Ангилал:93 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хүннү улс
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ангилал:1-р зууны ноёрхогч
Күлүг Билгэ хаан

**Күлүг Билгэ хаан** бол Уйгурын хаант улсын 7-р хаан юм. Тэр бол Алп Күтлүк хааны хүү юм. 805 онд **Тэнгри ябгу Күлүг Билгэ** хаан цолтойгоор сэнтийд залрав.  
## Хаанчлалын үе
806 онд Күлүг Билгэ хаан Тан улсад хоёр удаа элч илгээжээ. Хоёрдох удаагийн элч нарын дунд анх удаа манихейн шашины санваартан явсан ба Тангийн хаанаас Лоян, Тайюань хотод манихейн шашины сүм барих зөвшөөрөл гуйхад Тангийн хаан гуйсан ёсоор болгожээ. Тэр цагаас манихейн шашин Тан улсад дэлгэрч эхлэсэн. Энэ баримт нь Уйгурууд өөрсдийн нутагтаа, ялангуяа Хар балгасанд манихейн сүм хийд баригдаж, тэдгээр нь Уйгурын төрийн гадаад бодлогод нөлөөлөхүйц хэмжээнд очсон болохыг харж болно. 808 онд Уйгурын ордноос Тан улсад элч илгээж өмнө нь Тан улсаас 789 онд Уйгурын Дуньмохэ хаанд хатан болж ирсэн Сянь Ань гүнж 808 оны 3 сард нас барсныг мэдэгджээ. Түүний дараа Уйгараас дахин элч ирж Күлүг Билгэ хаан таалал төгссөнийг мэдэгдэв. Сянь Ань гүнж Уйгурын ордонд 21 жил амьдарч 4 хааны төрийг үзжээ. Тангийн төрөөс гашуудал зарлав.

Ангилал:Уйгурын Хаант Улс
Ангилал:8-р зуунд төрсөн
Ангилал:808 онд өнгөрсөн
Японы эзэн хааны тамга

**Японы Эзэн Хааны тамга** () нь Япон улсын гол хоёр тамганы нэг юм.

## Тодорхойлолт 
Японы Эзэн Хааны тамга нь ойролцоогоор 9 см талт тэг дөрвөлжин, "Эзэн хааны их тамга" (天皇御璽) гэсэн 4 ханз бүхий, 4.5 кг цул алтаар урласан тамга бөгөөд дархан Абэй Рэкидо (安部井 櫟堂) ганцхан жилийн дотор сийлж 1874 онд Мэйжи эзэн хаанд барьсан байдаг.

Ашиглагдаагүй үедээ нил ягаан уутанд байдаг бөгөөд тамганы тосыг төрийн тусгай үйлдвэрт гарган авдаг.

## Хэрэглээ 
Японы Эзэн Хааны тамгыг шинэ хууль тогтоол, гэрээ хэлцэл, элчин сайдуудын зөвшөөрөл болон хөөлтийн бичиг, төлөөллийн бичиг сэлтэд дарж ашиглана. Мөн шинэ эзэн хаан сэнтийд залрах ёслолд ширээний урд тавиатай байдаг байна.

## Түүх 
Эзэн хаадын тамга Нара үеээс гарч ирдэг байна. Анхандаа зэсээр хийгддэг байжээ.

Ангилал:Японы эрх зүй
Ангилал:Тамга
Тамга
Люк Перри

Мэргэжлийнхээ хүрээнд **Люк Перри** () хэмээх нэрээр алдаршсан **III Кой Лютер Перри** (, 1966 оны 10 сарын 11&nbsp;– 2019 оны 3 сарын 4) нь Америкийн жүжигчин, дуу оруулагч байв. Тэрбээр 1990-1995, 1998-2000 онд Фокс телевизийн *Беверли Хиллз, 90210* цувралын Дайлан Маккэйн дүрийг бүтээж, өсвөр насныхны айдол болон алдаршжээ. Тэрбээр мөн CW телевизийн *Ривердэйл* цуврал киноны Фрэд Эндрюсийн дүрийг бүтээсэн. Түүнчлэн *Гэмт хэрэгтний сэтгэхүй*, *Хууль ба дэг журам: Тусгай хохирогчдын нэгж*, *Симпсоныхон*, *Вилл Грэйс хоёр* зэрэг цуврал кинонууд, мөн *Цус сорогчийн яргачин Баффи* (1992), *8 хором* (1994), *Тав дахь элемент* (1997) зэрэг кинонуудад дүр бүтээсэн. Хамгийн сүүлд *Холливүүдэд нэг удаа* (2019) кинонд дүрээ мөнхөлсөн нь түүнийг нас барсны дараа нээлтээ хийсэн юм.

Ангилал:АНУ-ын жүжигчин
Ангилал:1966 онд төрсөн
Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Бао-и хаан

**Бао-и хаан** бол Уйгурын төрийг 808-821 оны хооронд захирч байсан хаан юм. Күлүг Билгэ хааны дүү. 

## Хаанчлалын үе
808 онд Бао-и хаан Ай Тэнгридэ Кут Болмыш Билгэ цолтойгоор сууринд суув. 809 онд Тан улсын Сяньзун хаанаас Бао-и хаанд захидал илгээсэн байдаг. Уг захианд 806 онд Уйгурын хаанаас явуулсан элчийн хүссэн ёсоор манихейн сүмийг барьж байгаа ба адуу торгоны арилжаанд сэтгэл дундуур байгаагаа мэдэгджээ. 810 он, 813 онуудад Инаньчу тэргүүтэй Уйгурын элч хоёр удаа Тангийн ордонд ирсэн байна. 

* 814 онд Идэмиши тэргүүтэй 37 элч Тан улсад ирж ураг барилдах тухай дахин асуув. 
* 816 онд Уйгурын элч Тангийн хаанд 80 адуу, 9 тэмээ бэлэг болгон өргөв. 
* 817 онд 8 хүн ураг барилдах тухай асуухаар Уйгараас, Тан улсад иржээ. Тэдний дунд манихейн шашинтнууд байсан гэдэг. Элч нарыг буцахаас өмнө найр хийсэн боловч ураг барилдах саналыг зөвшөөрсөнгүй.
* 820 оны эхээр Үлү Таркан тэргүүтэй Уйгурын элч нар мөн л ураг барилдах тухай асуухаар Тан улсад очжээ. Сяньзун хаан 2 сарын 14-нд нас барахаасаа өмнө тэднийг хүлээн авсан ба эцэст нь Ёнань гүнжийг Уйгурын хаанд өгөхөө хүлээн зөвшөөрсөн байна. Бао-и хааныг ууган хүү Чүндэ залгажлав.

Ангилал:Уйгурын Хаант Улс
Ангилал:8-р зуунд төрсөн
Ангилал:821 онд өнгөрсөн
Чүндэ хаан

**Чүндэ** бол Уйгурын хаант улсыг 821-824 оны хооронд захирч байсан хаан юм. Бао-и хааны ууган хүү. 821 онд **Дэнлуо юйлю мэймиши жюйжу пижя чундө хаан** (登啰羽錄沒蜜施句主毗伽崇德) цолтойгоор сэнтийд заларчээ. 
## Хаанчлалын үе
821 оны 6 сард Уйгурын хаан 2000 хүнтэй элчийг Тан улсад илгээв. 20000 адуу, 1000 тэмээ, булганы арьс, хаш бүсээс гадна өөр олон зүйл авч, худалдаа хийхээр очжээ. Элчээр очсон 2000 хүнээс 573-г, 20000 адуунаас 1000-ыг, 1000 тэмээнээс 500-г Чанань хотод орохыг зөвшөөрч, бусад нь Тайюань-д үлджээ. 821 оны 7 сард Тайхэ гүнжийг ордноос гарган Уйгурын хаанд хатан болгон өгөх зарлиг буужээ. 8 сарын 22-нд гүнжийг хатанд өргөмжилсөн бичиг гарсан байна. Гүнжийг авч ирсэн цувааны тэргүүн хэсэг Хар балгасанд 822 оны 2 сарын эхээр ирэв.
Хаан асарт морилж дорно зүг хандан суув. Эсрэг талд нь элч нарт зориулсан эсгий гэрүүдийг барьсан байжээ. Гүнжид Уйгур хувцас өмсгөж өрнө зүг Чундэ хааныг хандуулан мөргүүлэв. Эцэст нь улаан дээл, түүний доогуур охор дээл, шовгор алтан малгай зэрэг хатны хувцас өмсгөн дахин мөргүүлэв. Чингээд 9 Уйгур сайд дамнуурган дээр суулгаад мөрлөн өргөж хааны өргөөг есөнтөө тойруулжээ. Дараа нь гүнж асарт орж хааны дэргэд дорно зүг харан суусан байна. Хятад элч нар хуримын ёслолд оролцож гүнжийг хатан болгоод, хаанд цол өргөмжилсөн бичгийг гардуулжээ. Хаан элч нарт хүнд их бэлэг шагнав. Элч нар Чананьд 822 оны 12 сарын 16-нд буцаж иржээ.
821 оны 7 сард  Чундэ хаан Тан улсад элч илгээж, Тан улстай ураг барилдсан тул Тан улсад төвөг учруулж байгаа Төвдүүдтэй байлдах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж, цэрэг илгээсэн байна. 822 оны 3 сард Уйгурын хаан Хэбэйд гарсан бослогыг дарахад нь Тан улсад туслуулахаар 3000 цэрэг илгээсэн нь Фэнчжоуд ирээд байсан ч Тангийн хаан туслуулахаас татгалзжээ. Харин буцсан тохиолдолд 7 түмэн хэсэг торго өгнө гэж амалсан байна. 822 оны 4 сард Уйгур цэрэг нутаг буцжээ. 824 оны сүүлээр Чүндэ хаан нас барж, түүний дүү Яклакар Касар нь залгамжлсан.

Ангилал:Уйгурын Хаант Улс
Ангилал:8-р зуунд төрсөн
Ангилал:824 онд өнгөрсөн
Климент Аркадьевич Тимирязев

**Климент Арка́дьевич Тимиря́зев** (1843 оны 5 дугаар сарын 22-нд Санкт-Петербургт төрж, 1920 оны 4 дүгээр сарын 28-нд Москва хотод нас барсан) - Оросын эрдэмтэн, ургамал судлаач, фотосинтезийн томоохон судлаач, Дарвины /эволюц/ хөгжлийн санааг дэмжин дэлгэрүүлэгч, шинжлэх ухааны түүхч, Москвагийн Их сургуулийн гавьяат профессор.

Петербургийн Шинжлэх ухааны Академийн сурвалжлагч гишүүн (1890), Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн гадаад гишүүн (1911). 

## Намтар 
Тимирязев овогтнууд I Пётр хааны үеэс өмнө Москвагийн вангуудын үед төрд зүтгэж байсан бөгөөд "Алтан Ордын" үеэс эхээ авдаг овогтнууд юм. Тэрбээр 1843 оны 5 дугаар сарын 22-нд Санкт-Петербург хотод, 1812 оны Эх орны дайнд оролцогч, Петербургийн гаалийн газрын дарга Аркадий Семёнович Тимирязев болон түүний хоёр дахь эхнэр Аделаида Климентьевна,(баронесса Боде) нарын хүү болж төржээ.  

1860 онд К. А. Тимирязев Санкт-Петербургийн Их сургуулийн хуулийн ангид элсээд сүүлд физик-математикийн ангид шилжээд 1866 онд алтан медальтай төгссөн байна. 

Ангилал:Оросын биологич
Ангилал:Ургамлын физиологич
Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн сурвалжлагч гишүүн
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн
Ангилал:Кембрижийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Глазгогийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1843 онд төрсөн
Ангилал:1920 онд өнгөрсөн
Хор

д хорт бодисыг гавлын яс болон чөмөгний ясаар илэрхийлдэг.]]
Биологийн шинжлэх ухаанд, **хор** гэдэг нь тодорхой хэмжээгээр хүртэх буюу хүрэлцэхэд ихэвчлэн молекулын түвшинд химийн урвал үзүүлэн бие махбод, эрхтэн, эд, эс, ДНХ-ийг гэмтээж, үхэлд ч хүргэх боломжтой химийн бодисыг хэлнэ. Хор нь химийн аргаар гаргаж авсан бодис төдийгүй, амьд байгальд байдаг организм хүртэл бий.

Аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйд хорт бодисыг хоруу чанараас нь өөр шалтгааны улмаас хэрэглэх тохиолдол элбэг. Энэ тохиолдолд хадгалах, зөөвөрлөх, хэрэглэх үйл явцыг хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл мэнд, нийтийн эрүүл мэнд, ундны усны чанарын стандарт, агаарын бохирдол, байгаль хамгаалал зэрэг олон янзын дүрэм журмаар зохицуулж, хүн ам, байгаль орчныыг хордуулахаас сэргийлэх ёстой байдаг.
Консулын харилцааны тухай Венийн Конвенц

**Консулын харилцааны тухай Венийн Конвенц** () бол тусгаар улсууд хоорондын консулын харилцааны хүрээг тодорхойлсон Олон улсын гэрээ юм.

Консулын харилцааны тухай Венийн Конвенцийг 1963 оны 3 дугаар сарын 4-нөөс 4 дүгээр сарын 22-ны хооронд Австрийн Вена хотноо болсон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Консулын харилцааны бага хурлаар оролцогчид эцэслэн хэлэлцэж 1963 оны 4 дүгээр сарын 24-нд баталсан байна. Албан ёсны эх хувийг англи, франц, хятад, орос, испани хэлээр үйлдсэн бөгөөд бүгд адил хүчинтэй юм. Уг Конвенц 1967 оны 3 дугаар сарын 19-ний өдрөөс эхлэн хүчин төгөлдөр болсон юм. 

Энэхүү Конвенцын оршлын дараа уг баримт бичигтэй холбоотой нэр томьёоны тайлбар 1 дүгээр зүйлд орсон байдаг. Залгаад 1. Консулын харилцааны тухай нийтлэг заалт, 2. Консулын байгууллага, орон тооны консулын албан тушаалтан болон консулын байгууллагын бусад гишүүдийн давуу эрх, эрх ямба, дархан эрх, 3. Өргөмжит консулын албан тушаалтан, тэдний тэргүүлсэн консулын байгууллагад хамаарах дэглэм, 4. Нийтлэг заалтууд зэрэг нийт 79 зүйл бүхий үндсэн 4 бүлэгтэй юм. 

Энэхүү Конвенцод НҮБ-ын гишүүн болон Ватикан, Палестин зэрэг НҮБ-ын ажиглагч нийт 180 гаруй улс орон нэгдэн орсон байна. Конвенцыг соёрхон батлаагүй улсууд: Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс, Израил, Кот-д'Ивуар ба Бүгд Найрамдах Конго Улс юм. 

Конвенцод нэгдээгүй буюу соёрхон батлаагүй НҮБ-ын гишүүн орнууд байдаг. Үүнд: Афганистан, Бурунди, Чад, Коморос, Гвиней-Бисау, Этиоп, Палау, Сан-Марино, Соломоны арлууд, Өмнөд Судан, Уганда зэрэг орнууд юм. 

Монгол Улс 1988 оны 6 сарын 20-нд нэгдэн орсон.

Ангилал:Олон улсын эрх зүйн гэрээ
Ангилал:Венийн улс төр
Ангилал:Консулын эрх зүй
Ангилал:1963 оны улс төр
Ангилал:20-р зууны гэрээ
Нийтийн номын сан

**Нийтийн номын сан **гэж ихэвчлэн төсвийн хөрөнгөөр байгуулагдсан, олон нийтэд үйлчлэх номын санг хэлнэ. Нийтийн номын санч нь төрийн албан хаагч байх нь элбэг.


Ангилал:Номын сангийн төрөл
Чэжү арал

**Чэжү арал** (солонгосоор ; ) нь Өмнөд Солонгосын Чэжү муж (**Чэжү өөртөө засах тусгай муж**)-ид харьяалагдах, тус улсын хамгийн том арал юм. 1833.2 км² талбайг эзлэн орших тус арал нь Өмнөд Солонгосын нийт нутгийн 1.83 хувь болно. 2020 онд арлын оршин суугч гэж бүртгэгдсэн 670,000 орчим хүн байв.

Чэжү арал 2 сая жилийн өмнө далай доорх галт уул оргилсны улмаас бий болжээ.

## Эшлэл
Ангилал:Өмнөд Солонгос дахь дэлхийн өв
Ангилал:Япон тэнгисийн арал
Ангилал:Шар тэнгисийн арал
Ангилал:Дорнод Хятадын тэнгисийн арал
Ангилал:Өмнөд Солонгосын арал
Ангилал:Азийн арал
Ангилал:Азийн шим мандлын нөөц
Ангилал:Чэжү мужийн газар зүй
Гобихадрос

**Гобихадрос** () нь Доод Цэрдийн галавын үед төв Азид амьдарч байсан хадрозавр үлэг гүрвэл юм. *Gobihadros mongoliensis* хэмээх ганц зүйл тодорхойлогдсон. Анх Баянширээгийн судлаас чулуужсан араг яс нь олдож, судлагджээ. Ойролцоогоор 7.5 метр урттай байсан гэж таамаглаж буй.

Говь, хадрозавр гэсэн хоёр үгийг нийлүүлэн нэрлэжээ.
Ангилал:Үлэг гүрвэлүүд
Лодонгийн Ринчин

**Лодонгийн Ринчин** (1929 онд Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын нутаг “Захуй зарман” гэдэг газар төрсөн- 1996 онд нас барсан)- Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, дипломатч, БНМАУ-ын Ардын Их хурлын дарга, БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яамны сайд байсан.  

1939-1949 онд Улаанбаатар хотын бага сургууль, үлгэр жишээ 1 дүгээр дунд сургуульд суралцаж дүүргэсэн.

1949-1955 онд ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Казахстан улсын Алма-Ата хотын Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийг агрономч мэргэжлээр дүүргэсэн байна.

1955-1970 онд Хөдөө аж ахуйн яаманд мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, 

1957 онд ХААЯ-ны Газар тариалангийн хэлтсийн дарга, Улсын ерөнхий агрономч. 

1960 оноос ХААЯ-ны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан байна.      

1970 онд МАХН-ын Төв Хорооны Хөдөө аж ахуйн хэлтсийн даргаар томилогдон ажиллаж байсан.

1970-1976 онуудад Гадаад явдлын яамны сайдаар томилогдон ажилласан байна. 

1976-1980 онд Хөдөө аж ахуйн сайдаар ажилласан байна.

1981-1985 онд БНМАУ-аас ХБНСЮУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд.

1985-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Гадаад харилцааны хэлтсийн эрхлэгч, АИХ-ын даргаар сонгогдон ажилласан байна.  

Монгол орны ХАА, ялангуяа газар тариалангийн салбарт дэвшүүлсэн зорилт, гадаад бодлогын үндсэн чиглэлийг хэрэгжүүлэхэд өөрийн бүтээлч амьдрал, мэдлэг туршлага, ажил үйлсээ зориулж, ХАА-н үйлдвэрлэлийг эрчимтэй хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан чадварлаг мэргэжилтэн, авьяаслаг зохион байгуулагч, дипломатч, төр олон нийтийн зүтгэлтэн байсан. Тэрбээр эрхэлсэн ажлынхаа дагуу гадаад орнуудад олон удаа айлчилж, НҮБ зэрэг томоохон байгууллагуудын хурал, чуулган, зөвлөгөөнд Монголын төлөөлөгчдийг удаа дараа тэргүүлэн оролцож байсан.

Л.Ринчингийн хөдөлмөр, идэвх зүтгэлийг төр засгаас өндөр үнэлж, түүнийг “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн” одонгоор 4 удаа, мөн “Алтан гадас” одон, Монгол Улсын “Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд /1970 онд/, “Хүндэт дипломатч” цол тэмдгээр шагнажээ.

Ангилал:БНМАУ-ын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:БНМАУ-ын хөдөө аж ахуйн сайд
Ангилал:Югослав дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Цогтын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1929 онд төрсөн
Чингис хаан (цомог)

Чингис хаан хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулж 15 дуутай ***Чингис хаан*** цомог 2019 онд хэвлэгджээ. 

## Дууны жагсаалт
Ангилал:Чингис хаан хамтлаг
Ангилал:Рок цомог
Ангилал:2019 оны цомог
Виктория Георгиева

**Виктория Георгиева** (болгар. *Виктория Георгиева*; 1997 оны 9 сарын 21-нд төрсөн) нь **VICTORIA** хэмээх нэрээр танигдсан Болгарын дуучин ба хөгжмийн зохиолч. Тэрээр Болгарын X Factor-ийн дөрөвдүгээр улиралд оролцсоныхоо дараа карьераа эхлүүлсэн юм. 2019 оны 11 сарын 25-нд 2020 оны Евровижн дууны тэмцээнд Болгар улсаас Георгиева оролцох болсныг зарласан. 2020 оны тэмцээн цуцлагдсаны дараа 2021 оны Евровижн дууны тэмцээнд Болгар улсыг дахин Георгиева төлөөлөн оролцох болсныг мэдэгдсэн.

## Эшлэл
Ангилал:Болгарын дуучин
Ангилал:Дуу зохиогч
Ангилал:Болгарчууд
Ангилал:1997 онд төрсөн
Хаалгыг минь тогшооч (цомог)

Чингис хаан хамтлагийн анхны ***Хаалгыг минь тогшооч*** цомог нь 14 дуутайгаар 2000 онд Герман улсад хэвлэгджээ. Монголдоо хамгийн олон жил, хамгийн эрэлт хэрэгцээтэйгээр, хамгийн өндөр үнэтэйгээр борлогдож байгаа СД хэмээн *Алтан цомог* өргөмжлөлийг 2005 онд Hi-Fi records-оос хүртээсэн.

## Дууны жагсаалт
Ангилал:Чингис хаан хамтлаг
Ангилал:Рок цомог
Ангилал:2000 оны цомог
Эрхүүгийн хавар (цомог)

Чингис хаан хамтлагийн **Эрхүүгийн хавар** цомог нь Монголдоо хамгийн олон жил, хамгийн эрэлт хэрэгцээтэйгээр, хамгийн өндөр үнэтэйгээр борлогдож байгаа СД хэмээн **Алтан цомог** өргөмжлөлийг 2005 онд Hi-Fi records-оос хүртээсэн. Энэхүү цомог нь 12 дуутай ба 2004 онд хэвлэгджээ. 

## Дууны жагсаалт
Ангилал:Чингис хаан хамтлаг
Ангилал:Рок цомог
Ангилал:2004 оны цомог
Өөрөөр дуулж би чадсангүй (Тиймээ)

Чингис хаан хамтлагийн **Өөрөөр дуулж би чадсангүй** цомог нь *Монголын рок урлагт сэтгэлгээний өөрчлөлтийг авчирсан* хэмээн тооцогддог юм. Энэхүү цомог нь  12 дуутай бөгөөд 2012 онд хэвлэгджээ. 
## Дууны жагсаалт
Ангилал:Чингис хаан хамтлаг
Ангилал:Рок цомог
Ангилал:2012 оны цомог
Жаоли хаан

**Жаоли хаан** (хятадаар:昭禮可汗) (?-833) бол Уйгурын хаант улсыг 824-833 оны хооронд захирч байсан 11 дэх хаан байсан. Түүний нэрийг Зыжы Тунжянь хэмээх хятадын түүхийн сударт ** Хэса Төлэй** (曷薩特勒) гэж тэмдэглэснийг түүхчид **Касар Тэлэ** гэж тайлбарладаг юм. Бао-и хааны хүү, Чүндэ хааны дүү нь юм.  
 
## Хаанчлалын үе
824 онд Касар Тэлэг Уйгур улсын хаан сууринд **Ай дэнли луогү момишихэ пижя хаан** (愛登里囉汩沒密施合毗伽可汗) цол өргөмжилжээ. Энэ нь уйгур үгийг хятадаар галигласан нь бидний цаг үед хүрч иржээ. Сүүлийн жилүүдэд түрэг судлалын эрдэмтэд **Ay Täŋridä Qut Bolmiš Alp Bilgä Qaγan** гэж орчуулах болсон. Хятадын Тан улсын Вэньзун хаан түүнд **Жаоли хаан** (昭禮可汗) гэсэн цолыг шагнасан нь Хятадын түүх бичлэгт энэ цолоор нь тэмдэглэсэн. 

825 оны 7 сард Тан улсын Вэньзун хааны элч Тянь Уфэнд төрийн тамга, торгон жууз тэрэг 12 нэгж, их хэмжээний торго, даавуу өгч илгээсэн байна. Уйгурын хаан 7, 11 сард хариу элч илгээжээ. Уйгурын хаан Жаоли 826 оны 2 сард Тан улсад элч илгээж их хэмжээний худалдаа хийж, олз ашиг нь арвин болжээ. 833 оны эхээр Уйгур улсын дотор төрийн эрхийн төлөөх тэмцэл хурцдаж, Уйгурын сайд ноёд төрийн эргэлт гаргаж, Жаоли хааныгаа алж, түүний ах Чүндэ хааны хүү Ху тигинийг хаан сууринд өргөмжилжээ. 833 оны 4 сарын 20 нд Чанань хотод Вэньзун хааны зарлигаар гашуудал зарлаж, бяцхан ёслол хийжээ. 

Ангилал:Уйгурын Хаант Улс
Ангилал:8-р эсвэл 9-р зуунд төрсөн
Ангилал:833 онд өнгөрсөн
Дэд бүтэц

**Дэд бүтэц** гэж эдийн засаг, нийгмийн үйл ажиллагааг хангахад чиглэсэн харилцаа холбоо, захиргаа, эрчим хүч, усан хангамж, зам тээврийн сүлжээ, боловсрол, эрүүл мэнд, ахуйн үйлчилгээний тогтолцоог хэлнэ. Дэд бүтцийн үйлчилгээ нь үйлдвэр, ХАА болон аж ахуйн бусад салбарын үйл ажиллагааг жигд явуулах гол холбоос төдийгүй байгалийн нөөц баялгийг ашиглаж, нутаг дэвсгэрийг эзэмших нөхцөл нь болдог. Худалдаа, нийтийн хоол, орон сууц, ахуйн үйлчилгээ зэрэг нь материаллаг зүйлсийг бүтээдэг, харин тээвэр, холбоо, шинжлэх ухаан, боловсрол, соёл урлаг, эрүүлийг хамгаалах, биеийн тамирын үйлчилгээ нь материаллаг бус шинжтэй ч, нийгэмд зайлшгүй шаардлагатай. Төрийн захиргааны удирдлага, нийгмийн дэг журмыг хамгаалах үйлчилгээний салбарууд ч үүнд багтана. Орон сууцны үйлчилгээ, сургууль зэрэг нь байнгын шинж чанартай байдаг бол үсчин, ахуйн үйлчилгээ, засварын газар нь байнгын бус байж болно.


Ангилал:Макро эдийн засгийн онол
Ангилал:Эдийн засаг
Жаншинь хаан

**Жаншинь хаан** (хятадаар:彰信可汗) (?-839) бол Уйгурын хаант улсын 12 дахь хаан юм. 833-839 оны хооронд хаан сууринд заларч байсан. 833 онд төрийн эргэлт гаргаж, Жаоли хааныг хөнөөж, хаан болсон. Жаншинь хааны жинхэнэ нэр нь ᠋᠋**Ху тегин**. Хаан суухдаа **Ай дэнли луогү чюймомишихэ жюлю пижя хаан** (愛登里囉汩沒密施合句錄毗伽可汗) буюу **Ай Тэнридэ Күт Болмыш Алп Күлүг Билгэ Хаган** цолтой сууринд заларч, Вэньзун хаан зарлиг буулгаж Жаншинь хаан (彰信可汗) гэж өргөмжилжээ. 839 онд Уйгурын сайд Жюэлуоү бослого гаргаж, Жаншинь хааныг хороож, Касар хааныг сэнтийд залсан. 

Ангилал:Уйгурын Хаант Улс
Ангилал:839 онд өнгөрсөн
Касар хаан

**Касар хаан** бол Уйгурын хаант улсын сүүлчийн хаан юм. 839 онд уйгурын Жюэлуоү сайд бослого гаргаж, Күлүг Билгэ Жаншинь хаан эзнээ алж, Касарыг хаан сууринд өргөмжилснөөр, Уйгурын хаант улсын мөхөх нөхцөлийг бүрдүүлжээ. Касар нь аль хааны үр хүүхэд гэдэг нь тодорхой биш, харин Эдиз овгийн сурвалжит хүн гэдэг нь баттай юм. 
## Уйгур улс мөхсөн нь
840 онд Күлүг Бага гэдэг ноён, Жюэлуоү сайд болон Касар хааныг эсэргүүцэж, Киргиз аймгийн эзэн Арэтэй холбоолж, 10 түмэн цэргээр Орду баликт довтолж, Касар хаан, Жюэлуоү ноён нарыг алж, тус нутагт их хэмжээний дайн самуун гарснаар Уйгур улс тарж бутрав. Сайд Сажи, Пан тегин нар уйгурын 15 аймгийг аван Карлукийн зүг нүүж Кара Хожогийн нутагт очиж Хожогийн Уйгур улсыг байгуулав. Бас Нагидчур, Чишинь, Пүгү нарын ноёд Чүндэ хааны дэд хүү Ормуздыг хан өргөмжлөөд Тан улсад дагаар оров. Түүний хойно 13 аймгийн ноёд Үже Тэлэг хаан өргөмжлөөд өмнө зүг Цозышань уулаар нутаглажээ.

Ангилал:Уйгурын Хаант Улс
Ангилал:840 онд өнгөрсөн
Хув

нь 52х32 мм хэмжээтэй байна.]]

т байх Екатерины их ордны хуван танхимыг Калининградаас авчирсан хуваар шинэчлэн тохижуулжээ.]]

**Хув** гэдэг нь модны давирхайн чулуужмал юм. Гоёмсог өнгөтэй байдаг тул  хүн төрөлхтөн Неолит буюу шинэ чулуун зэвсгийн үеэс хувыг эрдэнийн чулуунд тооцож, гоёл чимэглэлд хэрэглэсээр иржээ.

Химийн найрлагаас нь хамаарч хувыг 5 ангилдаг. Анхандаа модны давирхай байсан тул заримдаа хуван дотор амьтан ургамал орж чулуужсан байх нь бий.


Ангилал:Эрдсийн бүлэг
Ангилал:Гоёлын чулуу
Ангилал:Геологи
Ангилал:Чулуужил
Ангилал:Аморф хатуу бодис
Ангилал:Давирхай
Ангилал:Хатуу бодисыг барьцалдуулагч материал
Гернси фунт

Гернсийн мөнгөний нэгж нь **фунт** юм. 1921 оноос Герсни нь Нэгдсэн Вант Улстай мөнгөн тэмдэгтийн холбоо байгуулсан. Гернси фунт нь фунт стерлингтэй уягдсан, тусгаар мөнгөн тэмдэгт биш бөгөөд Шотланд, Англи, Хойд Ирландтай ижлээр орон нутагтаа хэвлэдэг. Бусад төрлийн фунттай ижил ханшаар сольж болох ч зөвхөн Гернсид хэрэглэгдэнэ.

Ийм учраас ISO 4217 стандарт Герсни фунтад зориулсан тусгай код оноогоогүй бөгөөд албан бусаар **GGP** гэсэн кодыг өргөнөөр хэрэглэдэг.

## Цахим холбоос 
## Эх сурвалж 
Ангилал:Гернсийн эдийн засаг
Ангилал:Европын мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Элио Грэйси

**Элио Грэйси** (, 1913 оны 10 сарын 1 – 2009 оны 1 сарын 29) нь Бразилын тулааны урлагийн мастер, ах нар болох Освальдо, Гастао, Жорж, Карлос нарын хамтаар өөрийгөө хамгаалах тулааны урлагийн төрөл Грэйсийн жиү-жицү буюу Бразил жиү-жицүг бий болгосон хүн юм.

Бразил жиү-жицүгийн загалмайлсан эцэг гэгддэг Элио нь Бразилын түүхэн дэх спортын анхны баатруудын нэг байв. Тэрбээр 1997 онд Америкийн тулааны урлагийн *Хар бүс* сэтгүүлийн оны хүнээр нэрлэгдсэн. 10-р дан, улаан бүстэй Элио Бразил жиү-жицүгийн түүхийн хамгийн шилдэг тулаанч гэж тооцогддог.

## Эшлэл
Ангилал:1913 онд төрсөн
Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Ангилал:Бразилын жүдоч
Ангилал:Бразилын тулааны тамирчин эсвэл -жүжигчин
Сүйхэтү

**Сүйхэтү** нь Чингис хааны хүү Тулуйн татвар эмээс төрсөн хүү, Их Монгол Улсын язгууртан.

Сүйхэтүгийн эх болон түүний төрсөн он сарын тухай тэмдэглэл үлдээгүй бөгөөд энэ нь түүнийг Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбуха нарын эх өөртэй ах дүүстэй нь харьцуулахад чухал хүнд тооцогддоггүй байсантай холбоотой гэж үздэг.

Монголын нууц товчоонд дурдаагүй, харин Судрын чуулганы Толуй хааны тухай хүүрнэл хэсэгт Толуй хааны 9-р хүү гэж бичээд, түүний хүү Тогтохтөмөрийн тухай бяцхан хүүрнэл бичигджээ.Төмөрийн улсад эмхтгэгдсэн Угийн бичгийн магтууд Хүлэгү ханы Баруун Азид хийсэн довтолгоонд Сүйхэтү оролцож, Самаркандад хүрэлцэн ирэх үед нас нөгчсөний тул шарилыг нь Монгол руу буцаасан тухай өгүүлсэн нь бий.

Судрын чуулганд Сүйхэтүгийн хүү Тогтохтөмөрийн тухай дэлгэрэнгүй өгүүлсэн байдаг. Тэнд өгүүлснээр Тогтохтөмөр зоригтой, нум суманд гарамгай дайчин байсан тул Хубилай хааны зарилгаар Хайдутай тулалдахаар Номуганы хамтаар явсан ч эсрэгээрээ Номуганыг олзлон Хайдуд тушааж урвасан аж.

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Алтан ураг
Шувууд нутаг буцаагүй (цомог)

Чингис хаан хамтлагийн Шувууд нутаг буцаагүй цомог нь 12 дуутайгаар 2012 онд хэвлэгджээ. Цомгийн хавтасны зурагт Д.Жаргалсайханы аав МУУГЗ, уран барималч Ч.Дашзэвэгийн зурсан усан будган зургийг ашигласан байна. *Шувууд нутаг буцаагүй*, *Баяртай хуучин он минь, баяртай* хэмээх дуунууд нь оюун санааны эргэлт хийж тогтсон үзлийг үгүйсгэж чадсан гүн ухааны бүтээл болсон хэмээн олон яруу найрагчид дурдсан байдаг.

## Дууны жагсаалт
Ангилал:Чингис хаан хамтлаг
Ангилал:Рок цомог
Ангилал:2012 оны цомог
Талархал

**Талархал** гэдэг нь ач тус хүргэсэнд баярлах сэтгэл юм. **Талархал илэрхийлэх** гэдэг нь гүнээ хүндэтгэж буйгаа илэрхийлж буй хэлбэр юм. 

Талархлын шинж чанар нь амьдралд талархах гүн гүнзгий мэдрэмжийг мэдрэх болоод илэрхийлэхэд оршдог. Одоо байгаа бүх зүйл, орчин, хүрээлэл, найз нөхөд, гэр бүл зэрэг бүхий л зүйлээ хүлээн зөвшөөрч, тэднийг эергээр харж хайрлан баярлах сэтгэл болоод илэрхийлэх сэтгэлийг талархал гэж хэлж болох юм.

## Талархал ба Эрүүл мэнд 
Талархал илэрхийлэх шалтгаан хүн бүрт үргэлж олдоно. Талархал дэвшүүлдэг, талархал хэлдэг, талархдаг хүн өөрийнхөө амьдралд үргэлж талархаж байх сайн сайхан зүйлүүдийг илүү ихээр  үүсгэж байдаг. Талархаж эхэлснээр амьдралаас авах сэтгэл ханамж нэмэгдэж, биеийн тамираар хичээллэх нь нэмэгдэж мөн архи тамхи хэрэглэх нь хүртэл багасдаг гэсэн тооцоо бий. 

### Талархал ба Аз жаргал 
Бусдад баярласан талархсанаа илэрхийлэх нь таныг аз жаргалтай болгож оюун санааны хувьд эрүүл, эерэг хандлагатай нэгэн болоход тусалдгийг олон судалгаагаар тогтоосон байдаг

### Талархал ба Буян 
Талархалын тухай шашинуудад буян гэж өгүүлсэн байдаг. Шашны хэлээр буян гэдэг нь сайн үйлийг хэлдэг. Бусдад талархал илэрхийлэх, буян үйлдэх хоёр нь хоорондоо түн ижил төстэй. Талархалын тухай уншиж байгаа уншигч танд талархаж байна. 

## Талархал илэрхийлэх аргууд 
Талархал илэрхийлэх олон арга бий. Үүнээс: 

* Талархлын захидал бичих
* Дотроо талархан бодох
* Талархлын тэмдэглэл хөтлөх
* Толинд харж өөртөө талархах
* Талархлыг шууд үг яриагаар илэрхийлэх (утсаар, цахимаар зэргээр үгээр илэрхийлэх)

## Мөн үзэх 
* Талархлын баяр
* Хайр
* Сайн сайхан байдал

## Гадаад холбоос 
* Талархал
* Судалгаа: Талархал илэрхийлэх нь илүү аз жаргалтай болгодог
* Талархал ямар ч үнэгүй
* Талархал-яаж талархалаа илэрхийлэх вэ?
* Талархал яагаад таныг илүү аз жаргалтай болгодог гээч?

Ангилал:Сэтгэл хөдлөл
Ангилал:Ёс суртахууны үйлдэл
Ангилал:Ариун журам
Ангилал:Сэтгэл судлал
Ангилал:Сэтгэл судлалын үнэлгээ
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Måneskin

**Måneskin** — нь Италийн Ром хотын рок хамтлаг. Давиано Дэвид нь хамтлагийн ахлагч, Виктория Де Анжелис нь бассист, Томас Рагги нь гитарчин, Этан Торчио нь бөмбөрчин юм. Тус хамтлаг 2017 оны Италийн X Factor шоуны арваннэгдүгээр улирлын хоёрдугаар байрт орж алдар нэрээ өсгөсөн. Måneskin нь 2021 оны Санремо Хөгжмийн Наадамд түрүүлж, "Zitti e buoni" дуутай 2021 оны Евровижн дууны тэмцээнд Итали улсыг төлөөлж оролцохоор болсон.

## Эшлэл 
Ангилал:Италийн хамтлаг
Ангилал:Рок хамтлаг
Ангилал:2016 онд байгуулагдсан
NewSac

**Цэндийн Батбаатар**, 2000 оны 2-р сарын 3-нд Улаанбаатар хотод төрсөн. Түүнийг хүмүүс ихэвчлэн "Newsac" нэрээр нь буюу YouTube дээрх видеонуудаар мэддэг. 2022 оны 10-р сарын байдлаар 4.5 сая гаруй хандалт, 65 мянга гаруй дагагчтай болсноор Монгол улсын хип хоп контент үйлдвэрлэгч сувгийн хамгийн их дагагч, үзэлттэй сувгуудын нэг болсон. 2023 оны 12 сарын 22 нд YouTube Суваг нь 100 мянган subscribe хүрсэн.

## Өмнөх амьдрал 
Улаанбаатар хотод 2000 оны 2-р сарын 3-нд айлын бага хүү болон төрсөн. 2008 онд Говьсүмбэр аймгийн 3-р сургуульд элсэн орж 2018 онд төгссөн. Багаасаа хип хоп хөгжим, мөн сагсан бөмбөгт маш дуртай байсан. Улмаар 2018 онд Соёл урлагийн их сургуульд дууны найруулагч мэргэжлээр элсэн орж 2022 оны 6 сард амжилттай төгссөн.

## Кареер 
### Youtube 
Түүнийг СУИС-д суралцаж байх үед түүний найз өөрийн микрофоныг 7 хоног зээлдүүлэв. Ингээд удаан хугацаанд бодож явсан Youtube дээр хүссэн төрлөөрөө бичлэг хийх боломжтой болов. Ингээд тэр 2019 оны 5-р сард танин мэдэхүйн "Далайн мангасууд" хэмээх бичлэгээ оруулав. Уг бичлэг одоогоор YouTube дээр 350-аад мянган хандалтыг авсан ба өдгөө түүний сувгийн хамгийн их үзэлттэй бичлэг болсон. Үүний дараагаар тэр олны танил эрхмүүдийн мэдээллийг ашиглан бичлэг хийж эхэлсэн ба энэ нь түүний жинхэнэ сонирхол байв. Мөн тухайн цаг үед түүний суваг шиг ийм мэдээлэлтэй суваг тун ховор байсан. Эхэн үед хийгдсэн бичлэгүүд нь төдийлөн олонд хүрээгүй ч тодорхой хэмжээний дагагч, үзэгчидтэй болсон.

### 2019 - 2021 
NewSac "Нэрнээс цааш юу мэдэх вэ?" видео бичлэгээрээ олон хүнд танигдаж эхэлсэн бөгөөд энэ үед тэрбээр их сургууль мөн Youtube дээр бичлэгээ давхар хийдэг байв. Тэр үзэлт бус тууштай байдлыг нэгт тавьсан учир зогсолтгүй бичлэгээ хийсээр байсан юм. Энэ бүхний эцэст тэр одоо ч бичлэгүүдээ хийсээр байгаа ба өөрийн гэсэн үзэгч дэмжигч нартай болж чадсан.

### 2020  
Тус он Newsac-н тун амжилттай жил болж байв. Ганц Youtube-н бичлэгт баригдалгүй Facebook дээр өөрийн PAGE-г нээж NBA SACFUN хэмээх хөгжилтэй цуврал контентыг эхлүүлэв. Энэ нь Монгол улсад урьд өмнө байгаагүй ба дэлхийд өөр цор ганц хүн хийдэг нь DJ MEECHY MEECH байв. Тус бичлэгээр олон мянган хандалтыг авч байсан ба Монголын сагсан бөмбөг сонирхогч хүүхэд залуусын дунд багагүй танигдаад байв. Гэвч хэсэг хугацааны дараа учир битүүлэг байдлаар түүний PAGE болон SACFUN контентын 12 дугаар бүхэлдээ устаж үгүй болсон байна. Гэхдээ одоо түүний шинэ нээсэн пейж 40,000 гаруй дагагчтай байна.

## Бусад холбоос 
* Newsac - Фэйсбүүк 
* Newsac - Инстаграм 
* Newsac - Юүтүб 

Ангилал:YouTube суваг
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:2000 онд төрсөн
2021 оны Формула-1

**2021 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 72 дахь улирлын тэмцээн юм. Энэ улирлын уралдаан нь гуравдугаар сарын 28-нд Бахрейнд эхлэн, арванхоёрдугаар сарын 12-нд Абу-Дабийн Яс-Арал дээр явагдан дуусна.

## Уралдааны мэдээ 
### Бахрейны их шан 

### Эмилиа-Романьягийн их шан 

## Цахим холбоос 
* Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас

#2021

Ангилал:2021 оны моторт спорт
Евгений Касперский

**Евгений Валентинович Касперский** (; 1965 оны 10 сарын 4-нд төрсөн) нь Оросын кибер аюулгүй байдлын мэргэжилтэн, 4,000 гаруй ажилтантай Касперскийн Лаборатори компанийн захирал юм. Тэрбээр компаниа 1997 онд байгуулж, хөгжүүлэлтийг удирдан ажиллахдаа засгийн газруудын санхүүжилттэй кибер дайны халдлагуудыг илрүүлэхэд хүч чармайлт гарган ажиллаж иржээ. Касперский кибер дайныг хориглох Конвенцийг батлуулахын төлөө дуу хоолойгоо өргөдөг.

Касперский Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хорооны дээд сургуулийн технологийн тэнхимийг 1987 онд математик инженерчлэл, компьютерын технологийн чиглэлээр дүүргэсэн. 1989 онд түүний ажлын компьютер Каскад вируст өртөж, өөрөө вирус устгах програм бичсэнээр мэдээллийн технологийн аюулгүй байдлыг сонирхон судлах болсон байна. Тэрбээр 2007 онд компанийнхаа гүйцэтгэх захирал болсон.

Касперский Форбс сэтгүүлээс гаргадаг дэлхийн тэрбумтнуудын жагсаалтад анх 2015 онд орсон юм.

## Хувийн амьдрал
Касперский эхнэр, 5 хүүхэдтэй. Өмнөх эхнэр Натальягаасаа 1998 онд салсан. 2011 оны 4 сарын 21-нд түүний хүү Иван барьцаалагдсан бөгөөд барьцаалагчид 4.4 сая америк доллар нэхсэн юм. Касперский хуучин Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хорооны найзууд болон цагдаа нартай хамтран барьцаалагчдын утасны дуудлагаар мөшгин олж баривчлан, хүүгээ суллан авсан түүхтэй. Тэр явдлаас хойш Касперский бие хамгаалагчтай явах болсон гэдэг.

## Эшлэл
## Цахим холбоос
* 
* Албан ёсны намтар
* 

Ангилал:1965 онд төрсөн
Ангилал:Оросын тэрбумтан
Ангилал:Программ хангамж хөгжүүлэгч
Нууруудын хөндий

**Нууруудын хөндий** нь Монгол Улсын бараг төв хэсэгт оршдог, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангай, Өмнөговь аймгийн нутагт байдаг ба Бөөнцагаан, Адгийн цагаан, Орог, Таацын цагаан, Улаан нууруудын оршиж буй хөндийг ерөнхийлөн хэлдэг. Хамгийн баруун талд орших Бөөн цагаан, Адгийн цагаан нууранд Байдрагийн, Орог нууранд Түйн, Таацын цагаан нууранд Таацын, Улаан нууранд Онгийн гол тус тус цутгана. Нууруудын хөндий зүүн талаараа Говьтой шууд хиллэдэг ба өмнөд хэсгээрээ Говь-Алтайн нуруугаар, хойд талаараа Хангайн нуруугаар тус тус хүрээлэгддэг. Говь-Алтайн нурууны Баянцагаан (3452), Их Богд (3957), Бага Богд (3590), Арц Богд (2477) уулнууд урд талаар нь дүнхийнэ. Мөн Монгол Алтайн нуруу Говь Алтайн нуруунаас зааглагдсан хэсгийн хойхно талаас Нууруудын хөндийн баруун зах эхэлдэг. Алтайн өвөр говь, Хатан суудлын тал, Ингэн хөөврийн хоолойгоос Говь-Алтайн нуруугаар тусгаарлагдана. 
Говийн хуурай уур амьсгалтай ба жилд орох хур тунадасны хэмжээ нь ч гэсэн бага юм. Мөн уул уурхайн уршгаар Нууруудын хөндийн голуудын урсацын хэмжээ жилээс жилд багасаж байна. Улаан, Адгийн цагаан, Таацын цагаан нуурууд бараг үгүй болсон ба Бөөн цагаан болон Орог нуурууд бас эрсдэлд орчихоод байгаа билээ.
Нууруудын хөндий нь аялал жуулчлал болон стратегийн чухал ач холбогдолтой газар юм.

Нууруудын хөндийг 1998 оны 7 сарын 6-нд Рамсарын ус, намгархаг газрын жагсаалтад бүртгэн авчээ.

Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Таацын цагаан нуур

**Таацын цагаан нуур** нь Өвөрхангай аймгийн Баруунбаян-Улаан сумын нутагт, Говьд оршдог шорвог нуур юм.  

Тус нуур нь ойр орчмын Бөөн цагаан, Адгийн цагаан, Орог нууруудын хамтаар "Нууруудын хөндий" гэдэг нэрээр Рамсарын ус, намгархаг газраар бүртгэгдсэн байдаг. Нүүдлийн шувууд хуран цугладаг Нууруудын хөндий нь ховордсон реликт цахлайн үржил явагддаг нутаг юм.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

## Эшлэл
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн нуур
Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар‎
1954 оны Формула-1

**1954 оны Автомашины Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн** буюу орчин үед Формула 1-ийн ДАШТ хэмээн нэрлэгдэх уралдаан нь автомашины дэлхийн аварга шалгаруулах тав дахь удаагийн улирал байв. Энэ тэмцээний хүрээнд есөн уралдааныг 1954 оны нэгдүгээр сарын 17-ноос аравдугаар сарын 24-ний хооронд зохион явуулжээ.

Олон Улсын Автомашины Холбооны хүндэт нэр болох *«Европын Их Шан»* нэрийг энэ онд Германы Их Шанд олгов.

1954 онд нэгэн дүрмийг шинээр гаргасан: 1952 ба 1953 онуудад Формула 2-ын автомашиныг ашигласан (учир нь энэ онуудад Алфа Ромео баг гарснаар өрсөлдөх чадвартай тэрэг цөөдсөн тул тоог нэмэгдүүлэх зорилготой моторын чадлыг багасгасан аж) бол энэ оны шинэ дүрмээр 2500 см³ хөдөлгүүрийг ашиглах дүрэм гарчээ. Өөр 750 см³ багтаамж бүхий компрессорт хөдөлгүүрийг бас зөвшөөрсөн боловч багуудаас аль нь ч үүнийг хэрэглээгүй байна.

1930-аад онд илүүрхэж байсан Мерседес баг улирлын дундаас буцаж ирсэн ба тухайн оны хамгийн шилдэг нисгэгч Хуан Мануэль Фанжиог багтаа авч чаджээ. 

## Уралдааны мэдээ 
### Аргентины их шан 

### Индианаполис 500 

## Цахим холбоос 
* Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас, 1954 оны улирлын дүн

## Эх сурвалж 
#1954
Пунцаг хан

**Пунцаг** (?-1672) бол Торгуудын тайш Шүхэр дайчины ууган хүү, Халимагийн хант улсын 3-р тэргүүн тайш юм. 1657 онд Оросын эзэн хаанд дагаар орж, үнэнч байх тангараг өргөж, эцгийнхээ хамтаар Торгуудын хант улсыг хамтран захирч эхэлсэн. 1661 онд Шүхэр дайчин нас өндөр болсон шалтгаанаар өөрийн хан суурийг хүү Пунцагт шилжүүлсэн. Пунцаг хан 1663-1665 оны хооронд Ижил мөрнөөс Дон мөрний зүг нүүдэллэж, Оросуудын цэргийн бэхлэлт барихад дэмжлэг үзүүлэн, улмаар Османы туркийн эсрэг дайнд Кубань, Доны чиглэлээр хоёр хуваагдаж байлдаж ялалт байгуулж, өндөр хишиг хүртэв. 1672 онд нас барж, ууган хүү Аюук залгамжлав.

Ангилал:Халимагийн хан
Ангилал:1672 онд өнгөрсөн
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Цэрэндондог хан

**Цэрэндондог** (? - 1737) бол Халимагийн хоёр дахь хан (1724-1735), Аюук ханы хоёрдугаар хүү бөгөөд өв залгамжлагч юм. 

## Хаанчлал 
Тэрээр ханы ор суурийн төлөө ач дүү Дондог-Омботойгоо тэмцэлджээ. Ёс журмын дагуу Аюук ханы ууган хүү Чагдаржавыг түүний залгамжлагч гэж үздэг байв. Гэвч Чагдаржав 1722 оны 2-р сард эцгийнхээ амьд сэрүүн байх үед нас баржээ. 1722 оны эхээр Аюук Оросын I Петр хаантай Саратовын ойролцоо уулзах үедээ хоёр дахь хүү Цэрэндондогийг өөрийн өв залгамжлагчаар томилохыг хүсэж, Петр хааны зөвшөөрлийг авсан байна. Аюук нас барсны дараа Чагдаржавын том хүү Дасан ханы ор суурь залгамжлах асуудлаар маргаан үүсгэж эхэлжээ. Оросын засгийн газар Халимагийн хант улсын захирагчийн залгамжлалын асуудалд хөндлөнгөөс оролцох шаардлагатай болов. Оросын дэмжлэгийг авсан Дорж Назаров (Аюук ханы үеэл) ханы сууринд суухыг эрмэлзсэн ч өөрийнх нь хүүг аманат (барьцааны хүн) болгон авах гэсэн оросуудын болзолыг хүлээн авч чадаагүй тул хан суух санаанаасаа ухарчээ. Ингэснээр хууль ёсны өв залгамжлагч Цэрэндондог ханы сууринд суув. Халимагийн дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцох гэсэн оросуудын  энэ үйлдэл үр дүнгүй болсон ч энэ нь халимагуудын дунд эсэргүүцэл, дургүйцлийг төрүүлсэн аж.

1730 онд Цэрэндондогт хан цол хүртээх Манжийн богд хааны зарлиг бичгийг өвөртөлсөн Чин улсын элч төлөөлөгчид Халимаг руу явж байгаа тухай мэдээ оросуудад ирэв. Оросын засгийн газар Чин улсын элч нараас өрсөхөөр шийдэж, яаравчлан Цэрэндондогт хан цол хүртээжээ. 1731 онд Цэрэндондог Перс болон Османы Порттой бие даасан харилцаа тогтоож, ноёдоосоо онцгой хүндэтгэл шаардав.

1731 оны 11-р сарын 9-нд Цэрэндондогийн ах Галданданзан 2,000 цэргээр Дондог-Омбыг довтолсон байна. Тулалдаанд ялагдсаныхаа дараа Галданданзан Царицын руу зугтав. Оросын засгийн газар Цэрэндондогийн талыг баримтлан мөргөлдөөнд оролцлоо. Дондог-Омбо оросуудтай мөргөлдөхөөс зайлсхийн Кубанийн бүс нутаг руу ухарч, Османы Портод дагаар оржээ. Орос, Туркийн хоорондох мөргөлдөөнд Оросын засгийн газар энэ үед халимагуудын дунд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн Дондог-Омбыг ашиглахаар шийдэв. 1735 оны 3-р сарын 7-нд Дондог-Омбыг «Халимагийн тэргүүн захирагч» хэмээн зарлажээ.

1735 оны 9-р сарын 10-нд Цэрэндондог VII Далай ламаас  *«Дайчин-Шаса-Бюжа-Хан»* цолыг хүртэв.

1735 оны 11-р сарын 14-нд Дондог-Омбо Ижил мөрөнд буцаж ирээд Орост үнэнч байхаа тангарагласан аж. Тэр жилийн 11-р сард Оросын эрх баригчдын тушаалаар хуучин хан Цэрэндондогийг Царицынд саатуулж, Москвагаар дамжуулан Санкт-Петербург руу илгээв.

Дондог-Омботой тохиролцоонд хүрснийхээ дараа Орос улс Турктэй хийсэн дайнд (1735-1739) Халимагийн цэргийг ашигласан. 1737 оны 3-р сарын 3-нд Дондог-Омбыг Халимагийн хан хэмээн зарлажээ.

 

Ангилал:Халимагийн хан
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:1737 онд өнгөрсөн
Борис Пастернак

**Борис Пастернак** (орос. *Бори́с Леони́дович Пастерна́к*, 1890 оны 2-р сарын 10-нд төрсөн- 1960 оны 5-р сарын 30-нд ЗХУ-ын Москва мужийн Переделкино тосгонд нас барсан) - Оросын яруу найрагч, зохиолч, орчуулагч байв. 

1917 онд бичсэн анхны шүлгийн ном *Миний эгч - Амьдрал* нь 1922 онд Берлинд хэвлэгдсэн нь орос хэлээрх уран зохиол цуглуулагчдын чухал цуглуулгад тооцогдох болжээ. Пастернак  Гёте, Фридрих Шиллер, Педро Калдерон де ла Барса, Уильям Шекспир нарын жүжгийн зохиолуудыг орос хэл рүү орчуулсан нь өнөө ч үнэ цэнээ алдаагүй байна.

Пастернакийн хамгийн их шуугиан тарьсан бүтээл нь *Живаго эмч* (1945-1955) бөгөөд тус романдаа Пастернак 1905 оны Оросын хувьсгалаас Дэлхийн хоёрдугаар дайныг хүртэлх үйл явдлыг дүрсэлсэн харуулсан байдаг. *Живаго эмч* романыг ЗХУ-ын эрх баригчид хэвлэхийг хориглосон ч Пастернак гар бичмэлээ нууцаар Итали руу илгээж хэвлүүлсэн юм. Борис Пастернакт 1958 онд Нобелийн утга зохиолын шагнал хүртээсэн ч энэ явдал Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын эсэргүүцэлтэй тулгарснаар Пастернак уг шагналаас татгалзсан билээ. Харин 1989 онд Б.Пастернакийн ууган хүү Евгений Пастернак уг шагналыг хүлээж авсан. *Живаго эмч* романыг сүүлд 2003 оноос Оросын дунд сургуулиудын уран зохиолын хичээл дээр судалдаг болжээ.

1912 онд Оросын Эзэн хааны Москвагийн их сургууль төгссөн. Дипломоо ирж аваагүй учраас сургуулийн архивт Диплом № 20974 хадаглагдаж байгаа ажээ. 

## Эшлэл

Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан
Ангилал:Оросын Нобелийн шагналтан
Ангилал:Оросын яруу найрагч
Ангилал:Оросын зохиолч
Ангилал:Оросын номын санч
Ангилал:Англи хэлнээс орчуулагч
Ангилал:Герман хэлнээс орчуулагч
Ангилал:Франц хэлнээс орчуулагч
Ангилал:Орос хэл рүү орчуулагч
Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1890 онд төрсөн
Ангилал:1960 онд өнгөрсөн
Дондогдаш хан

**Дондогдаш** буюу **Донгоровраши** (1690-1761) нь Халимагийн хант улсын 4 дахь хан юм. Тэрээр 1741-1761 оны хооронд тус улсыг захирч байв. Тэрээр Аюук ханы ач хүү бөгөөд Чагдаржавын хүү юм. 1741 оны 9-р сард Астраханийн амбан захирагч Василий Татищев түүнийг **Халимагийн хан** хэмээн тунхаглав. Харин оронд нь  Дондук-Даши гадны харь улстай харилцахгүй, үнэн алдартны шашин хүртсэн халимагуудыг өөрийн мэдэлд байлгахгүй бөгөөд хүү Ассарайг барьцаа болгож Астрахань хот руу өгч явуулжээ. Хүү нь 1744 онд 10 настайдаа салхин цэцэг өвчнөөр тэндээ нас барсан байна. 1761 оны 1-р сард Дондогдаш хан нас барж, бага хүү Убаши нь хан болов. 

1758 онд Дондогдашийг Оросын хааны засгийн газар Халимагийн ханаар албан ёсоор өргөмжилж, түүний хүү Убаши нь хааны хаан ширээг залгамжлагч гэж зарласан байна. Дондогдашийн үед Халимагийн туслах хөнгөн морин цэргийн ангиуд Оросын Прусстай хийсэн Долоон жилийн дайнд Оросын армийн талд оролцож байлдсан байна.  

Ангилал:Халимагийн хан
Ангилал:1690 онд төрсөн
Ангилал:1761 онд өнгөрсөн
Дондог-Омбо хан

**Дондог-Омбо хан** ( 1741 оны 3-р сарын 21-нд нас барсан) бол Халимагийн хант улсыг 1735-1741 оны хооронд захирсан 3 дахь хан юм. Тэр бол Аюук ханы хүү Гүнжавын ууган хүү юм. 1741 оны 3-сарын 21 нд түүнийг өөд болсны дараа Аюук ханы ууган хүү Чагдаржавын хүү Дондогдаш Халимагийн хант улсын 4 дахь хан болсон байна. 

Өвөг эцэг Аюук ханы өв залгамжлагчид болон бусад өрсөлдөгчидтэй хаан ширээний төлөөх тэмцлийн үр дүнд 1737 онд албан ёсоор хан болгож зарласан байна. Аюук ханы хууль ёсны залгамжлагч нь түүний том хүү Чагдаржав байв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1722 оны 2-р сард эцгээсээ өмнө  нас баржээ. 1722 оны эхээр Оросын Саратовын ойролцоо Аюук хан Оросын I Пётр хаантай уулзах үеэр ханы өөр хүү Цэрэндондогийг өв залгамжлагчаар томилохыг хүсэж зөвшөөрөл авч байжээ. Гэсэн хэдий ч Аюук ханыг нас барсны дараа Чагдаржавын ууган хүү Дасан хан ширээнд санаархаж эхлэв. Гэтэл Оросын хаант Засаг Доржи Назаровыг нэр дэвшүүлсэн байна. Хариуд нь Аюукигийн бэлэвсэн эхнэр Дармабал Аюукийн ач хүү Дондог-Омбог ханы сэнтийд дэвшүүлсэн байдаг. Халимагийн хаант улс хүчирхэгжихээс эмээж, улс доторх мөргөлдөөнийг дэмжиж Оросын Астрахан мужийн амбан захирагч Артемий Волынский ард түмний дунд нэр хүндгүй байсан Цэрэндондогийг ханаар томилжээ. 

Улмаар Халимагийн хант улсад хан ширээнд суух янз бүрийн өрсөлдөгчдийг дэмжсэн бүлгүүд бий болж эхлэв. Оросын засгийн газрын томилсон  Цэрэндондогийн засаглалд дургүйцсэн хүмүүс Дондог-Омбын тойрон цугларчээ. 1731 оны 5-р сарын 1-нд Астраханы шинэ амбан захирагч Иван Измайлов Цэрэндондог ханыг зарласан нь Халимагийн язгууртнуудын дунд эмх замбараагүй байдал үүсгэжээ. 1731 оны 11-р сарын 9-нд Цэрэндондогийн ах Галдан-Данжин хоёр мянган цэрэгтэй Дондог-Омбо руу довтлосон байна. Галдан-Данжин тулалдаанд ялагдсан тул Царицын руу зугтав. Оросын Засгийн газар Цэрэндондогийн талд орсон байна. Дондог-Омбо Оросын эрх баригчидтай зөрчилдөхгүйн тулд Кубань руу явж, Османы эзэнт гүрний иргэншлийг хүлээн авчээ. 

Энэ үед Орос, Османы эзэнт гүрний хооронд мөргөлдөөн үүсч эхэлж байв. Умард Кавказад түрэгүүдийг хүчирхэгжихээс эмээж байсан хаант Оросын засгийн газар Дондог-Омбог энэ үед ард түмнийхээ дунд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн Халимагийн хан хэмээн хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. 1735 оны 3-р сарын 7-нд Оросын эрх баригчид Дондог-Омбог “Халимагийн тэргүүн захирагч” хэмээн мэдэгдсэн байна. Мөн оны 11-р сарын 14-нд тэрээр Ижил мөрөнд буцаж ирээд Орост үнэнч байх тангараг өргөв. Түүнтэй тохиролцсоны дараа Оросын засгийн газар Турктэй хийсэн 1735-1739 оны дайнд Халимагийн цэргийг ашигласан юм. 

1737 оны 3-р сарын 3-нд Дондог-Омбог Халимагийн хан хэмээн зарлав. Түүний хаанчлал нь хату дарангуйлалтай байсан бөгөөд хатуу удирдлагын бодлогыг баримталж, заримдаа өрсөлдөгчидөө шууд алдаг байв. Түүний удирдлаган дор байсан Халимагийн цэргүүдийн тоо 50,000 хүнд хүрч байжээ: 30 мянга нь Кубанд, 20 мянга нь Волгад байршиж Халимагийн тал нутгийг казах, Башкируудын дайралтаас хамгаалж байв. 

Дондог-Омбо 1741 оны 3-р сарын 21-нд нас баржээ. 

Ангилал:Халимагийн хан
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:1741 онд өнгөрсөн