open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рюүгакү шалгалт

**Рюүгакү** ( **Японы их дээд сургуульд хувийн зардлаар суралцахыг хүсэгчдэд зориулсан шалгалт** ) - Японы их дээд сургуульд орохын тулд заавал ч үгүй монбушо эсвэл рюүгакүг өгж элсэх шалгуурыг давдаг. Рюүгакү нь монбушо ( засгийн газрын шалгалт ) -с илүү хялбар байдаг. Дотроо байгалийн ухаан ба нийгмийн ухаан гэж 2 хэсэгт хуваагддаг. Байгалын ухааны шалгалтаар инженер техник, архитектур , анагаах ухаан зэрэг мэргэжлийн чиглэлээр суралцах сонирхолтой хүмүүс өгдөг бол Нийгмийн ухааны шалгалтыг эдийн засаг, хүмүүнлэг, банк санхүү зэрэг мэргэжлээр суралцахыг хүсэгчид өгдөг.

**Байгалийн ухаан** нь Математик , Физик, Япон хэлээр шалгалт өгдөг .

**Нийгмийн ухаан** нь Математик , Нийгэм, Япон хэлээр шалгалт өгдөг .

Монбушо ( засгийн газрын шалгалт ) -с ялгаатай нэг зүйл нь англи хэл дээр рюүгакү шалгалтыг өгөх боломжгүй зөвхөн япон хэл дээр өгж болдог. Энэ шалгалтуудад өндөр оноо авч тэнцсэн тохиолдолд шууд японы их дээд сургуульд орох боломжтой болдог. Харин онцлог нь их дээд сургуулийн төлбөрөө хувиасаа гаргадаг. Гэхдээ тухайн жилээсээ хамаараад өндөр оноо авсан тодорхой тоотой хүүхдүүдэд сургалтын төлбөрөөс хөнгөлөх зэрэг тэтгэлэгүүдийг олгодог. Жилд мөн 2 удаа авдаг зун өвөл өгж болдог.
Ангилал:Хэлний шалгалт
Ангилал:Япон хэл
Ангилал:Стандарт шалгалт
Ангилал:Японы боловсрол
HSK

**HSK -Hanyu Shuiping Kaoshi** (**БНХАУ суралцахыг хүсэгчдэд зориулсан хэлний түвшин тогтоох шалгалт**) - Энэхүү шалгалт нь эх хэл нь хятад буюу мандарин хэл бус орны иргэдэд зориулсан түвшин тогтоох шалгалт юм. Энэхүү шалгалтуудад өндөр зэрэг авснаар хятадын ихэнхи их дээд сургуульд орох шаардлагыг хангасан гэж үздэг.

6 түвшин байдаг бөгөөд 1-р зэргээс анхлан суралцагчид гэх мэтчилэн 6-р зэрэг хүртлээ дээшилдэг.

**1-р зэрэг**: 150 шинэ үг ,  178 ханз , сонсгол 20 асуулт , уншлага 20 асуулт , бичлэг байдаг .

**2-р зэрэг**: 300 шинэ үг, 350 ханз ,  сонсгол 25 асуулт , уншлага 35 асуулт, бичлэг байдаг .

**3-р зэрэг**: 600 шинэ үг, 600 ханз ,  сонсгол 40 асуулт , уншлага 30 асуулт, бичлэг байдаг .

**4-р зэрэг**: 1200 шинэ үг, 1070 ханз ,  сонсгол 45 асуулт , уншлага 40 асуулт, бичлэг байдаг .

**5-р зэрэг**: 2500 шинэ үг, 1711 ханз ,  сонсгол 45 асуулт , уншлага 45 асуулт, бичлэг байдаг .

**6-р зэрэг**: 5000 шинэ үг, 2600 ханз ,  сонсгол 50 асуулт , уншлага 50 асуулт, бичлэг байдаг .

Ангилал:Хэлний шалгалт
Ангилал:Хятад хэл
Лактоз үл тэвчих

**Лактоз үл тэвчих** (лактозыг задалж боловсруулах шинж чанар) гэдэг нь лактозыг шингээх чадваргүй байдлыг хэлдэг. Лактоз үл тэвчилтэй хүмүүсийн биед лактаза фермент хангалтгүй байдаг нь лактозыг боловсруулахад хүндрэл учруулдаг бөгөөд улмаар гэдэс дүүрэх, суулгалт өгөх, дотор муухайрах, бөөлжих зэрэг шинж тэмдгээр илэрдэг. Лактаза фермент нь лактоз буюу сүүний нүүрс усыг глюкоз, галактоз гэх 2 энгийн нүүрс ус болгон задлах үүрэг гүйцэтгэдэг ба бие организмд нийлэгжих лактаза ферментийн хэмжээ нь хүний ген, насжилт, биеийн онцлог, амьдралын хэв маягаас хамааран харилцан адилгүй байдаг. 

Дэлхий дээр гурван хүн тутмын нэг нь сүүн дэх нүүрс усыг задалж чаддаггүй буюу лактоз үл тэвчих эмгэгтэй байдаг.  

### **Лактозгүй сүү** 
Лактоз нь үнээний сүүнд байдаг байгалийн нэгэн төрлийн нүүрс ус юм. Үнээний сүүний лактозыг задалж, хүний биед амархан шингэх хэлбэрт оруулах зорилгоор **лактаза** ферментийг сүүн дээр нэмж Лактозгүй сүүг гарган авдаг.
Ангилал:Сүү
Ангилал:Эмгэг
Фиянгу жанжин

**Фиянгу жанжин** (1645 1701) (манж хэл: , галиг: Fiyanggū; хятад хэл: 费扬古, пиньинь: Fèi yáng gǔ) нь манжийн донго овгоос гаралтай Чин гүрний цэргийн жанжин, хааны ордны хиа захирах дотоод сайд байсан хүн юм. 1696 онд Зуунмодны тулалдаанд манжийн цэргийн баруун гарын цэргийг удирдаж Галдан бошигт хааны эсрэг байлдаж байсан.   

## Товч намтар 
Фиянгу нь 1645 онд дотоод амбан гуравдугаар зэргийн бо түшмэл Эшогийн хөвгүүн болж мэндэлсэн. Эгч нь Эеэр засагч хааны Донго бага хатан гэгч байсан.  14 насандаа эцгийн хэргэмийг залгамжилсан. 1674 онд ань чин ван Ёлогийн удирдлага доор цэрэг удирдаж Жяньши мужийн нутагт У Сангүйн цэрэгтэй байлдаж эхлэв. 1676 онд Хунань мужийн Чанша хотыг эзлэх тулаанд гавьяа байгуулав. 1679 онд хааны хиа захирах дотоод сайд, хуувийн амбангийн тушаалд томилогдов. 1690 онд манжийн төрөөс Галдангийн довтолгооноос сэргийлж, Фиянгу сайдыг Хорчины хошуудаас татсан цэргийг захиран, Фучуань чин ванд туслан Галдан бошигтыг даруулахаар илгээжээ. 1693 онд түүнийг Хөх хотод цэрэг захируулан сахиулав. 1695 онд хязгаарыг тохинуулагч их жанжинд (抚远大将军) өргөмжлөв. 

1696 оны 2 сард Энх амгалан хааны зарлигаар Галдан бошигтийн эсрэг байлдахаар гурван замаар цэрэглэн мордохдоо зүүн гарын цэргийг хар мөрөний жанжин Сабусугаар захируулж, баруун гарын цэргийг Фиянгу жанжнаар захируулан, төв замын цэргийг Энх амгалан хаан өөрөө удирдан Өрөөсөн чулуут хаалгаар гарч ар монголыг гурван талаас нь бүслэн орсон. Тус жилийнхээ 5 сард Фиянгугийн удирдсан баруун замын цэргүүд Зуунмод, Тэрэлжийн орчимд Галдангийн удирдсан ойрад цэрэгтэй тулгарч байлдан, Галдангийн удирдсан Ойрадын цэргийг бут цохиж, ялалт байгуулсан. 1701 онд Энх амгалан хааныг дагаж анд явж байгаад зам зуурт бие нь муудсанд түүний биеийн байдлыг харзнаж хааны цуваа нэг өдөр саатаж байгаад Фиянгугийн өвчнийг илааршуулахаар сайд томилж Бээжин хот руу буцаахаар болсон. Ингэхдээ хааны сангаас гэр, тэрэг, морь, 5000 лан мөнгө соёрхож явуулжээ. Тус жилдээ Фиянгу жанжин нас барсны дараа оршуулах ёслолд нь тахил өргөж, тэргүүн зэргийн гүн, Сянжуан (襄壮) гэх цолыг нэхэн өргөмжлөн, оршуулсан нь одоогийн Бээжин хотын Чаоян дүүргийн Дунба цэцэрлэгт хүрээлэнгийн орчимд байсан. Түүний хойно хөвүүн Чэньтай нь тэргүүн зэргийн хөү, тувашара хафан (манжаар: ; хятадаар: 云骑尉) буюу харгалзах түшмэл  гэх сул орон тооны түшмэл болгожээ. 

Ангилал:1645 онд төрсөн
Ангилал:1701 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын жанжин
Кимура Аяако

**Кимура Аяако** (1965 онд төрсөн) Япон улсын монголч эрдэмтэн.

Кимура Аяако "*Монгол намайг хүн болгож байна хэмээн чин сэтгэлээс талархаж явдаг*" гэжээ.

## Намтар 
Эмч нарын гэр бүлд 1965 оны 3 сарын 14-нд буюу Могой жилд төржээ.  

1987 онд эхийнхээ хамт Египет болон Европын орнуудаар аялсан. Тэр жилдээ Токиогийн Гадаад хэлний их сургуулийн Монгол хэлний ангид элссэн. Монгол улсыг тэмээтэй газар гэж ирж байсан түүхтэй.

Монголч эрдэмтэн Кимура Аяакогийн дуртай монгол хоолны нэг нь хуушуур. Түүнийг оюутан байхад монголчууд хуушуур хийж өгдөг байсны нэг нь зураач Ц.Монголын гэргий Д.Нарантуяа амралтын өдрүүдээр хуушуур хийж эргэдэг байжээ.

### Зэрэг цол 
Монголд 1987 онд анх “Жуулчин” компанийн шугамаар аялж ирж байсан. Токиогийн Гадаад хэлний их сургуулийн Монгол хэлний ангид элсэж орсон. Сургуулиа төгсгөөд, дахин 1989 оны 3 сард Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцахаар Монголд ирж, МУИС-д аспирантур, докторантур төгсгөөд, эрдмийн зэрэг хамгаалсан. Монголд Шинжлэх ухааны академийн Түүхийн хүрээлэнд Базарын Ширэндэв багшийн удирдлага доор Шинжлэх Ухааны Докторын зэрэг хамгаалсан.

Монголоос Японд буцаж ирээд Токиогийн Их сургуулийн элсэлтийн шалгалтыг өгөөд бас Токиогийн их сургуульд докторантурт суралцаж Докторын зэрэг хамгаалсан.

* 2011, 2017 онд Монгол судлалын хуралд оролцсон.

Токиогийн Их Сургуульд монгол хэл, Монгол Улсын ардчиллын түүх зааж байна.

## Бүтээл 
* 1996 онд "Баруунаас мандах наран" ном гаргасан. Номын редактороор Гүндүүгийн Буянтогтох ажиллажээ. 
* 1997 онд "Баруунаас мандах наран: Уйгаржин бичгээр" гаргасан. 
* 1997 онд "Монголын хүрээ цамыг бусад орны цамтай харьцуулан судалсан нь" Ph.D судалгааны бүтээл
* 2004 онд "Баруунаас мандах наран: Нэмж шинэчилсэн хэвлэл" гаргажээ. 
* 2008 онд "XX зууны сүүлийн арваад жилийн монголын нийгэм" ном гаргажээ.

Монголчуудад таниулсан гол бүтээл нь: "Баруунаас мандах наран" цуврал ном болоод "Тархины тураал" нийтлэл юм. 

## Цахим холбоос 
* Кимура Аяако: Монголчууд нүдэнд харагдах ашгаас өөр сонирхолгүй сонин хүмүүс
* Кимура Аяако — Тархины тураал
* Зочны цаг - Кимура Аяако /Монгол судлаач/
* Кимура Аяако: Монгол судлал бол зөвхөн Монголын бус дэлхий нийтийн асуудал
* Кимура Аяако: Тархины тураал 
* Кимура Аяако: Монгол хүний үгэнд битгий итгэ! Тэд бол нэгнийгээ үзэн ядагчид
* КИМУРА АЯАКО:МОНГОЛД САЙД, ДАРГА БОЛСНООС МАЛЧИН БОЛСОН НЬ ИЛҮҮ МУНДАГ

## Гавьяа шагнал 
* 1995 онд Монголын сэтгүүлчдийн холбооны нэрэмжит шагнал

## Эх сурвалж 
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн хүн
Ангилал:1965 онд төрсөн
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Амьд хүн

Ангилал:Зохиолч
Ангилал:Нийтлэлч
Үнэнбатын Оюунзул

**Үнэнбатын Оюунзул ** (1987 оны 7 сарын 14-нд төрсөн) нь Монгол улсын улс төрч. 2020 Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын төлөөлөгч,2021- Үндэсний цэцэрглэгт хүрээлэнгийн дарга. . МАН-ын Бага хурлын гишүүн.

### Боловсрол
* 1995-2005 онд Орхон цогцолбор сургууль /БҮРЭН ДУНД/
* 2005-2009 онд Монгол улсын их сургуулийн НШУС-ийг Улс төр судлаач, нийгмийн ухааны багш /БАКАЛАВР/
* 2014-2016 онд “Рояал академи” олон улсын дээд сургуулийг Төрийн удирдлагын менежмент /МАГИСТР/

## Ажилласан байдал
* 2009-2010 онд “Улаанбаатар” их сургуульд нийгмийн ухааны багш
* 2010-2015 онд НАМЗХ-ны Нарийн бичгийн дарга
* 2015-2016 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газарт мэргэжилтэн
* 2016-2018 онд “Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн” ОНӨҮГ-т орлогч дарга
* 2018-2019 онд “Стратеги академи”-ийн Улс төрийн боловсролын институтад захирал
* 2019 онд НАМЭХ-ны ерөнхий нарийн бичгийн дарга
* 2020 онд Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралын төлөөлөгч
* 2021 оноос Үндэсний цэцэрглэгт хүрээлэнгийн дарга

## Бүтээл
### Ном
Ү. Оюунзул нь "Долоон гарагийн тэмдэглэл" "Бидний мөрөөдлөө биелүүлсэн түүх" зэрэг номыг  зохиосон. 
## Эх сурвалж 
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1987 онд төрсөн
Утасгүй эрчим хүч дамжуулалт

## __LEAD_SECTION__ 
**Утасгүй эрчим хүчний дамжуулалт** ( **WPT** ), **утасгүй цахилгаан дамжуулалт**, **утасгүй эрчим хүчний дамжуулалт** ( **WET** ) эсвэл цахилгаан соронзон эрчим хүчний дамжуулалт нь цахилгаан эрчим хүчийг утасгүйгээр физик холбоос болгон дамжуулах явдал юм. Утасгүй цахилгаан дамжуулах системд тэжээлийн эх үүсвэрээс цахилгаан эрчим хүчээр удирддаг дамжуулагч төхөөрөмж нь цаг хугацааны хувьд өөрчлөгддөг цахилгаан соронзон орон үүсгэдэг бөгөөд энэ нь орон зайд хүчийг хүлээн авагч төхөөрөмж рүү дамжуулж, талбайгаас эрчим хүч гаргаж, цахилгаанд нийлүүлдэг. ачаалал . Утасгүй цахилгаан дамжуулах технологи нь утас, батерейны хэрэглээг арилгах боломжтой бөгөөд ингэснээр бүх хэрэглэгчдийн цахим төхөөрөмжийн хөдөлгөөн, тав тух, аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлдэг.  Утасгүй цахилгаан дамжуулалт нь хоорондоо холбогдох утас нь тохиромжгүй, аюултай эсвэл боломжгүй тохиолдолд цахилгаан төхөөрөмжийг тэжээхэд тустай.

Утасгүй эрчим хүчний техникийг голчлон ойрын болон алсын талбар гэсэн хоёр ангилалд хуваадаг.  *Ойролцоох* эсвэл *цацрагийн бус* техникийн хувьд цахилгаан соронзон орны тусламжтайгаар утас ороомгийн хоорондох индуктив холболтоор эсвэл металл электродуудын хоорондох багтаамжтай холболтыг ашиглан цахилгаан орон зайд хүчийг богино зайд шилжүүлдэг.     Индуктив холболт нь хамгийн өргөн хэрэглэгддэг утасгүй технологи юм; Түүний хэрэглээнд утас, цахилгаан шүдний сойз, RFID шошго, индукцийн хоол хийх, хиймэл зүрхний аппарат, цахилгаан машин зэрэг суулгац хийх эмнэлгийн төхөөрөмжид утасгүй цэнэглэх эсвэл тасралтгүй утасгүй эрчим хүч дамжуулах зэрэг гар төхөөрөмжүүдийг цэнэглэх зэрэг орно.

*Алсын зайн* эсвэл *цацрагийн* техникт, мөн *цахилгаан туяа* гэж нэрлэгддэг, хүчийг богино долгионы  эсвэл лазер туяа гэх мэт цахилгаан соронзон цацрагийн туяагаар дамжуулдаг. Эдгээр техникүүд нь эрчим хүчийг илүү хол зайд зөөвөрлөх боломжтой боловч хүлээн авагч руу чиглэсэн байх ёстой. Энэ төрлийн санал болгож буй хэрэглээнд нарны эрчим хүчний хиймэл дагуулууд болон утасгүй нисгэгчгүй нисэх онгоцууд орно.   

Утасгүй эрчим хүчний бүх системтэй холбоотой чухал асуудал бол хүмүүс болон бусад амьд оршнолуудыг гэмтээж болзошгүй цахилгаан соронзон орны нөлөөллийг хязгаарлах явдал юм.
Юнлэ Дадянь

**Юнлэ Дадянь** (уламжлалт ханз: 永樂大典; хялбаршуулсан ханз: 永乐大典; пиньинь: *Yǒnglè Dàdiǎn*; Уэйд Гильс: *Yung-lo Ta-tien*)  бол хятадын Мин улсын гуравдугаар хуанди Юнлэгийн зарлигаар 1403 оноос 1408 оны хооронд бичигдсэн томоохон хэмжээний цогц бүтээл юм. Анх бичигдэх үедээ 11095 дэвтэр, 22937 бүлэгт хуваагдаж байснаас орчин үед 400 орчим боть, 800 гаруй бүлэг нь өвлөгдөж ирсэн. Бээжин хотын хааны ордон олон удаагийн дайн тулаан, үймээн самуун, байгалийн гамшиг тохиож байсан нь тус хотод хадгалагдаж байсан уг бүтээлийн ихэнх хэсэг нь галд шатахад шууд нөлөөлж, өнөө цагт 400 орчим боть үлдэж хоцорчээ. 

## Тойм 
Юнлө хуандигийн зарлигаар хятадын түүх, утга зохиол, урлаг, толь бичиг, буддизм, күнз болон даогийн сургаалиуд, мэргэ төлөг, одон орон, газар зүй, анагаах ухаан, хууль дүрэм, шинжлэх ухаан, философи зэрэг сэдвийн саланги тусдаа байсан ном судрыг нэгтгэн бичих ажлыг бичгийн утгачийн хүрээлэнд тушааж, 100 гаруй түшмэдийг ашиглан эхлүүлсэн. 1405 оноос бичээч түшмэдийн тоог 2169 хүртэл нэмж ажиллуулснаар 1408 онд Наньжин хотод бичиж дууссан нь нийт 22937 бүлэг 11095 боть бүхий болсон. 1421 онд Юнлө хаан нийслэл хотоо Бээжин рүү нүүлгэхдээ тус бүтээлийг авч явсан. 1557 онд Жяжин хааны үед Хориотой хот шатах үеэр Юнлэ Дадянийн зарим хэсэг нь галд өртжээ. 1562 онд Жяжин хааны зарлигаар тус бүтээл элэгдэж муудсанаар хуулбарлах ажлыг эхлүүлж, 1567 онд дуусжээ. Анхны эх нь дараах 3 удаагийн үйл явдлаас болж алга болсон гэж таамагладаг. 

* Жяжин хаан 1567 онд Юнлэ Дадянийг хуулбарлаж дууссны дараа эх бүтээлийг шатаасан гэх таамаг байдаг.
* 1644 онд Мин улсын нийслэл Ли Зичэнгээр удирдуулсан тариачдын бослогын цэрэгт эзлэгдсэн. Хэдэн сарын дараа У Сангүй, Доргон нарын удирдсан манж, хятад цэрэгт ялагдаж, Бээжингээс зугтах үедээ Хориотой хотыг галдсанаар Юнлэ Дадянийн зарим нь галд шатсан. 
* 1923 оны 6 сарын 27 нд Цяньчин ордныг хааны ордны тайганууд шатаасан. 

Жяжин хааны хуулбарласан Юнлэ Дадянь нь 1860 оны хар тамхины хоёрдугаар дайн хүртэл бүрэн хадгалагдаж байгаад, Англи-Францын цэргүүд Бээжин хотыг эзлэх үеээр ихэнх нь шатаж, цөөн хэсгийг нь дурсгал болгож нутаг руугаа явуулжээ. 1875 онд Чин гүрэнд 5000 орчим боть үлдсэн байсныг Ихэтуанийн бослогоор найман улсын цэрэг Хориотой хотыг эзлэх үеэр Бичгийн утгачийн хүрээлэнг галдах үеэр, хэдэн зуун ботийг өөрийн улс руу илгээж, ихэнхийг нь шатаасны дараа Чин гүрний талд ердөө 60 гаруй боть хуулбар эх үлджээ.   

Орчин үед Бээжин хотод Хятадын Үндэсний Номын Санд 221 боть, Тайпэй хотод Тайваний Үндэсний Хааны Ордон Музейд 62 боть, АНУ-ын Конгрессын номын санд 41 боть, Калифорниагийн Сан Марино хотод Хантинтоны Номын Санд 2 боть, Корнеллийн Их Сургуулийн Номын Санд 6 боть, Их Британийн Нэгдсэн Вант Улсад 51 боть, Германд 5 боть тус тус хадгалагдаж байна. 2020 оны 7 сарын 7-нд Парис хотод болсон нэгэн дуудлага худалдаагаар Юнлэ Дадянийн 2 ботийг 8 сая еврогийн үнээр худалдсан явдал болжээ. 

## Холбоотой зүйлс 
* Сику Цюаньшу
* Гужин Тушу Жичэн
* Нэвтэрхий толь бичиг

Ангилал:Хятадын соёлын дурсгал
Ангилал:Хятадын соёл
Ангилал:Мин улсын утга зохиол
Ангилал:Мин улс
Ангилал:Нэвтэрхий толь
Ангилал:1408 оны ном
Торк түлхүүр

**Мушгих моментын түлхүүр** нь (Torque wrench) мушгих моментын хүчний хэмжих багаж юм.

Мушгих моментын түлхүүр нь хэмжих багажны тоонд ордог бөгөөд тус бүр давтагдашгүй сериал дугаар болон DIN EN ISO 6789:2003, DIN EN ISO 6789:2017 part 2 стандартын Calibration certificate / тохирлын гэрчилгээтэй байна. Гэрчилгээ нь багажыг дагалдана.

›  DIN EN ISO 6789:2017 part 2* стандартын дагуу тохирлын гэрчилгээ нь уг багажыг анхны ашиглалтын хугацаагаас хойш 12 сараар, эсвэл 5 000 удаагийн ачаалал ашиглалтын хугацаанд хүчинтэйд тооцогдоно.

›  Гэрчилгээний хүчинтэй хугацаа дууссаны дараа түлхүүрийг хэмжилтийн итгэмжлэгдсэн байгууллагаар шалгуулан, тохируулж шинэчилсэн тохирлын гэрчилгээ авах шаардлагатай. 
Ангилал:Гар багаж
Кристофер Кэмпбелл

Кристофер Кэмпбелл бол 1992 оны Барселоны Олимпын наадмын хагас шигшээд Монголын бөх Пунцагийн Сүхбатыг ялж байсан АНУ-ын нэрт бөх юм.

Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Нью-Жерсийн хүн
Ангилал:АНУ-ын бөх
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч
XII Луи

**XII Луи** (XII, 1462 оны 6-р сарын 27-нд төрсөн-1515 оны 1-р сарын 1-нд нас барсан) — Францын төрийг 1498-1515 онд барьсан Валуа угсааны хаан. Мөн хугацаанд 1501-1512 онд Миланы гүн, 1501-1504 онд Неаполийн хаан байсан. Түүнийг "*le Père du peuple"* буюу "Ард түмний эцэг" гэдэг байв.  

## Орлеаны Луи 
XII Луи хаан нь 1462 онд Орлеаны гүн Шарль болон түүний хатан Клевийн Мариа нарын хүү болж Блуа шилтгээнд төрсөн. Түүнийг төрөхөд эцэг нь 70 гаруй настай байсан ба 3 настайдаа эцгээ залгаж Орлеаны гүн болсон. Орлеаны Луи нь Францын хаан XI Луигийн хувьд хаяал дүү нь болох юм. 

XI Луи нь 1461 онд Францын эзэн хаан болсон бөгөөд XII Луи-гийн хувьд «загалмайлсан эцэг» нь байсан. Мөн чиг Орлеаны Валуа угсааны нэр нөлөө ихсэхээс сэргийлж Орлеаны Луиг 14 настайд нь 1476 онд үргүйдэл бүхий охин Жоантайгаа гэрлүүлжээ. 

XI Луи нас барахад 13 настай VIII Шарль эцгээ залгамжилж 1483 онд Францын хаан болоход түүний өмнөөс өмнөх хааны бэлэвсэн хатан төр барьжээ. Үүнийг зарим ноёд эсэргүүцэж 1484-1488 онд Галзуу дайныг өдөөхөд тэрхүү эсэргүүцэгчдийн талд Орлеаны Луи байжээ. Луи 1488 онд тулалдаанд олзлогдсон ба VIII Шарль өршөөл үзүүлж суллажээ.(1494—1559) 

Түүний дараа Орлеаны Луи 1494-1498 онд Италийн дайнуудад нэг жанжнаар оролцсон.

## Францын Луи 
VIII Шарль хаан 1498 онд нас барахад эрэгтэй хүүхэдгүй байсан тул ойр төрлийн ноёдоос Орлеаны Луи сонгогдож Францын хаан болжээ. Тэрээр 6-р папын тохируулснаар Жоанаас гэрлэлтээ цуцлуулж Шарлийн бэлэвсэн хатан Бретанийн Аннтай гэрлэжээ. Анн XII Луитай гэрлээд 3 хүү төрүүлсэн ч багадаа нас барсан. Энэ гэрлэлт Бретанийг үндсэндээ Францад нэгтгэх гол нөлөө болсон. 

XII Луи Италийн дайныг үргэлжлүүлж, байлдан дагууулаад 1500 онд Миланы гүнт улс, 1501 онд Неаполийн хаант улсыг эрхэндээ оруулсан. Харин 1504 онд Арагонтой эвссэн Испанид Наполийг шилжүүлж өгчээ. 

XII Луи нь төр барих хугацаанд үнэмлэхүй хаант засаг хүсэлгүй, орон нутагт эрх өгөх, ноёдод эрх өгөх зэрэг байснаараа Францын бусад хаанаас ялгаатай байв. Энэхүү татварын хэмжээ бууралт, хуулийн шинэчлэл, иргэний эрх чөлөөг үндэслэн Ерөнхий алба хэмээх хаанд зөвлөх улсын хурлаас XII Луи хааныг сайшааж «Ард түмний эцэг» гэж өргөмжилж байв.

Луи 1508-1516 онд Итали руу дахин дайтсан ба 1513 он хүртэл Миланыг эзэн мэдэж байгаад Швейцарт алджээ. 

Анн хатан 1514 онд нас барахад XII Луи Английн 8-р Хенрийн дүү Мэри Тудортой гэрлэсэн. Удам залгах хүүтэй болох сүүлийн оролдлого бүтэлгүйтэж 3 сарын дараа 1515 оны 1 сарын 1-нд XII Луи өвчнөөр таалал төгссөн. 

Хааны суурь түүний том охинтой гэрлэсэн хүргэн, мөн хамаатан I Франсуад   шилжсэн.

## Эх сурвалж 
Ангилал:1462 онд төрсөн
Ангилал:1515 онд өнгөрсөн
Ангилал:Францын хаан
Ангилал:Францын хаант засаг
Ангилал:Валуа
Жин Дэвис

Жин Дэвис бол 1976 оны Монреалийн Олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 62 кг жингийн хүрэл медальтан юм.

Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Монтанагийн хүн
Ангилал:АНУ-ын бөх
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Базаррагчаагийн Жамсран

Базаррагчаагийн Жамсран - 1972 оны Мюнхений Олимпын наадмын тугчин, 1971 оны чөлөөт бөхийн ДАШТ-ний мөнгөн медальтан билээ.

Ангилал:Галтын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1950 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Очирдолгорын Энхтайван

Очирдолгорын Энхтайван - 1973 оны чөлөөт бөхийн ДАШТ-ний хүрэл медальтан байсан юм байна.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:1952 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Нанзадын Бүргэдаа

**Нанзадын Бүргэдаа** - 1981 оны чөлөөт бөхийн ДАШТ-ний хүрэл, 1986 оны чөлөөт бөхийн дэлхийн цомын мөнгөн медальтан бөх, “Тайгам Алтай групп” ХХК-ийн Ерөнхий захирал. Монгол улсын гавьяат тамирчин цолтой.

## Намтар
Нанзадын Бүргэдаа нь 1953 оны 5-р сарын 9-нд Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сумын Бажгын худаг гэдэг газар Нанзадын 2-р хүү болон мэндэлжээ. Эцэг эхээс ах дүү дөрвүүл. Ууган ах Н.Жалбажав нь УИХ-ын гишүүн асан, БХЯ-ны сайдын зөвлөх, хошууч генерал цолтой, ХИС-ийн хүндэт доктор, профессор. Дүү Н.Лида нь Физик математикийн МУ-ын тэргүүлэх багш. Дүү Н.Намсрай нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ОУ-ын ажиллагаанд оролцож явсан энхийг сахиулагч, цэнхэр дуулгатан байсан.

Бүргэдаа нь 1985 онд МУБИС-ийг Биеийн тамирын дасгалжуулагч багш мэргэжлээр, Удирдлагын академийг Төрийн удирдлагаар тус тус дүүргэсэн. Боловсролын доктор

1979-1998 он хүртэл МУ-ын чөлөөт бөхийн шигшээ багийн тамирчин. 1998-2000 он хүртэл гадаад, дотоодын биеийн тамир, спортын байгууллага, нийгэмлэгүүдэд чөлөөт бөхийн багш дасгалжуулагч. 2000-2011 он хүртэл барилга зам, үйлдвэрлэл үйлчилгээний “Тайгам Алтай” ХХК-ийн захирлаар, 2011 оноос одоог хүртэл “Тайгам Алтай групп” ХХК-ийн Ерөнхий захирал. Одоо Бөхийн чөлөөт барилдааны холбооны дэд ерөнхийлөгч, эрэгтэй багийн зөвлөх дасгалжуулагч, Эрүүл мэнд спортын яамны зөвлөхөөр ажиллаж байна.

## Амжилт
Тэрээр МУ-ын 10 удаагийн аварга болж, олон улсын тэмцээнээс нийтдээ 50 орчим медаль эх орондоо авчирсан, Монгол улсын алдарт бөх, нэрт тамирчин юм.

1980 онд бөхийн чөлөөт барилдаанаар Москвагийн зуны 22-р олимпын 5-р байр, 1981 онд Дэлхийн цомын АШТ-ээс Мөнгөн медаль, 1985 онд Дэлхийн цомын АШТ-ээс Хүрэл медаль, 1983, 1985 онуудад бөхийн чөлөөт барилдаанаар ДАШТ-ээс 5-р байр, 1981 онд Самбо бөхийн Дэлхийн аваргын Мөнгөн медаль, 1982 онд Самбо бөхийн Дэлхийн аваргын Алтан медаль, 1984 онд ОУ-ын Найрамдал-84 тэмцээний аваргын Алтан медаль хүртжээ.

## Шагнал
*Монгол улсын гавьяат тамирчин
*ОХУ-ын Буриад Улсын гавьяат тамрчин
*Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
*Алтан гадас одон
*Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
*Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль
*Засгийн газрын хүндэт жуух бичиг
*Олимпын хорооны “Алтан Очир” одон
*Бусад ойн медалиуд

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Дэлгэрийн хүн
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Алексис Нихон Жуниор

Алексис Нинон Жуниор бол 1964, 1968, 1972 оны Олимпод дараалан оролцож байсан, Багам улсын чөлөөт бөхийн тамирчин юм.
Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:2013 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монреалийн тамирчин
Ангилал:Бахамын олимпын оролцогч
Ангилал:Бахамын тамирчин
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Бахамчууд
Сидней Марш

Сидней Марш - 1968 оны Мехикогийн Олимпын наадмын эрхэм тамирчин, Австрали улсын чөлөөт бөхийн тамирчин боловч, оролцож байсан ганц олимпод Монголын бөх Д.Сэрээтэрт эхний тойрогтоо ялагдснаар шагналт байрийг эзэлж чадаагүй гэдэг.

Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Австраличууд
Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльсийн хүн
Ангилал:Австралийн бөх
Ангилал:Австралийн олимпын оролцогч
Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
1977 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн

Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 1977 онд Швейцарь улсын Лозанн хотод болжээ. Монгол улс энэ тэмцээнээс 1 хүрэл медаль авсан. Зэвэгийн Ойдов 1977 онд Лозаннд болсон эл тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн.
Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
Ангилал:1977 оны спорт
Ангилал:Швейцарын спортын арга хэмжээ
Номин

**Номин** бол хөх цэнхэр өнгөтэй нэгэн төрлийн эрдэнийн чулуу бөгөөд монголчууд үүнийг есөн эрдэнэдээ тооцдог. Номинг ардын уран зохиолч П.Бадарч "Есөн эрдэнийн эх орон" шүлэгтээ "Хүү миний заяанд эхийн сүү шиг ариухан Хүслийн сайхан тэнгэр номин цэнхэр юм Хүлэг морин гүйх хаврын налгар өдөр Хүрээлсэн талын зэрэглээ номин цэнхэр юм Хүйтэн өвлийг халсан дулаан цагийн билэгдэл Хүүшид ургасан яргуй номин цэнхэр юм Хүний дээд аавдаа, шинийн нэгэнд золгохдоо Хүндлэн барьсан баранзад номин цэнхэр юм Эрхсийн цэнхэр тэнгэр нь номин Илбийн цэнхэр зэрэглээ номин Эхний цэнхэр цэцэг нь номин Энхийн цэнхэр хадаг нь ч номин Миний эх орон номин эрдэнийн билээ" гэж өгүүлсэн байдаг.

Ангилал:Гоёлын чулуу
Хүрэл

Хүрэл нь арай улбар шардуу өнгөтэй нэгэн төрлийн металл юм. Үүнийг медаль хийхэд хэрэглэдэг. Медалиа хийхийн тулд эхлээд зэсээ хайлуулах хэрэгтэй. Зэс, алт, мөнгө, цайр, хөнгөн цагаан зэргээс ялгаатай нь, түүний улбар шар өнгө нь өмнө нь яагаад бор өнгөтэй байсныг илтгэдэг.
Ангилал:Хайлш
Ангилал:Цагаан тугалга
Ангилал:Зэс
Ватанабэ Осамү

Ватанабэ Осамү бол 1964 оны Токиогийн Олимпын наадмын алтан медальтан бөгөөд тэрээр эхний тойрогтоо манай бөх Балдангийн Санжааг ялж байжээ. Хоёрдугаар тойрогтоо тэрээр Филиппиний Сенозаг ялж байсан юм.

Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:Хоккайдо мужийн хүн
Ангилал:Японы бөх
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:Японы азийн наадамд оролцогч
Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга
Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга
Ангилал:Бөхийн олимпын аварга
Ангилал:Японы олимпын аварга
Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч
Монгол 2020 оны Зуны Олимпод

Монгол улс 2020 оны Токиогийн Олимпын наадмаас 4 медаль авчээ. Эдгээрээс 3 нь хүрэл, 1 нь мөнгөн медаль байсан юм. Харин Паралимпаас 1 алтан медаль хүртэж байжээ. Медалийн эзэд: Хүрэл - Мөнхбатын Уранцэцэг, Цэнд-Очирын Цогтбаатар, Хүрэлхүүгийн Болортуяа. Мөнгө - Саид Моллай. Алт - Энхбаярын Содномпилжээ.

2020
Ангилал:2020 оны зуны олимп
Михалы Фодор

Михалы Фодор бол Унгар улсын чөлөөт бөхийн тамирчин, Бүгд Найрамдах Социалист Унгар Улсын хөдөлмөрийн баатар, Олимпын наадмын хүрэл медальтан юм.

Ангилал:1950 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Унгарчууд
Ангилал:Унгарын бөх
Ангилал:Унгарын олимпын оролцогч
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Теодул Тулотт

**Теодул Тулотт** (1950 оны 12-р сарын 20-нд төрсөн) бол Франц улсын хуучин чөлөөт бөхийн тамирчин, 1972 оны Зуны Олимпын наадамд болон 1976 оны Зуны Олимпын наадамд оролцсон.

## Эшлэл
Ангилал:1950 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:Францын бөх
Ангилал:Францын олимпын оролцогч
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Борис Гуревич

**Борис Михайлович Гуревич** (1937 оны 2 сарын 23 – 2020 оны 11 сарын 11) нь ЗХУ-ын чөлөөт бөхийн тамирчин, 1968 оны Мехикогийн Олимпын наадмын алтан медальт, Оросын Холбооны Улс, Бүгд Найрамдах Украйн Улсын хөдөлмөрийн баатар юм.

Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Ангилал:ЗХУ-ын гавьяат тамирчин
Ангилал:ЗХУ-ын олимпын аварга
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:ЗХУ-ын бөх
Ангилал:Украины бөх
Ангилал:1937 онд төрсөн
Жон Мартин Бойл

Жон Мартин Бойл нь 1964 оны Токиогийн Олимпын наадмын үеэр бөхийн төрөлд манай бөх Ж.Мөнхбатад ялагдаж байсан Австрали улсын чөлөөт бөхийн тамирчин юм.

Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Австраличууд
Ангилал:Австралийн бөх
Ангилал:Австралийн олимпын оролцогч
Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч
Энхсайханы Ням-Очир

Энсайханы Ням-Очир бол Монголын чөлөөт бөхийн тамирчин, 2014 онд Ташкент хотод болсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ний хүрэл медальтан юм.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:1985 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ричард Сандерс

Ричард Сандерс (1945-1972) бол АНУ-ын чөлөөт бөхийн тамирчин, Олимпын наадмын хошой мөнгөн медальт, АНУ-ын алдарт бөх юм. Тэрбээр 1972 онд нас баржээ.

Ангилал:1945 онд төрсөн
Ангилал:1972 онд өнгөрсөн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Орегоны хүн
Ангилал:АНУ-ын бөх
Ангилал:АНУ-ын панамерикийн наадамд оролцогч
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Сушил Кумар

**Сушил Кумар** бол Энэтхэгийн алдарт бөх, 2012 оны Лондонгийн Олимпын наадмын мөнгөн медальт, 2010-2018 оны хооронд болсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ний хошой аварга хэвээр байсаар байна.

Ангилал:1983 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Энэтхэгчүүд
Ангилал:Делийн хүн
Ангилал:Энэтхэгийн тамирчин
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Кемаль Янилмаз

Кемаль Янилмаз бол Туркийн бөх, 1964 оны олимпын найдвар юм. Тэрээр 1960 оноос эхлэн Олимпод оролцож эхэлсэн бөгөөд 1964 онд олимпын найдвар болж, нэр алдраа дахин дээшлүүлжээ.

Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Ангилал:Туркууд
Ангилал:Туркийн бөх
Ангилал:Туркийн олимпын оролцогч
Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч
Валентин Райчев

Валентин Райчев бол Болгарын чөлөөт бөхийн тамирчин, 1980 оны Москвагийн Олимпын наадмын алтан медальтан юм. Тэгвэл 1980 оны олимпын эрхэм Ж.Даваажав гуай зургаахан минут тэсэж чадалгүй олимпын алтан медалиа Болгарын бөх В.Райчевт алдаж байсан түүхтэй.

Ангилал:1958 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Болгарчууд
Ангилал:Софийн тамирчин
Ангилал:Болгарын бөх
Ангилал:Болгарын олимпын оролцогч
Ангилал:Болгарын олимпын аварга
Ангилал:Бөхийн олимпын аварга
Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч
Бичгийн утгачийн хүрээлэн

**Бичгийн утгачийн хүрээлэн** (хятадаар: 翰林院, пиньинь галиг: Hanlin yuan) нь эртний хятадын Тан улсын үеэс нааш феодалын улс бүр бийрийн үзүүр, үгийн уранд шүтсэн бичгийн утгач түшмэдийг нэгтгэсэн төрийн байгууллага юм. Түүнээс хойш хятадын хөрш солонгос, япон, вьетнам зэрэг орнуудаас гадна хятадын нутагт кидан, зүрчид, тангуд, монгол, манж үндэстэний байгуулсан улсууд уг хүрээлэнг байгуулж байсан.   

## Үүсэл гарал 
Анх Тан улсын Сюаньзон хааны засаглалын үе буюу 738 онд эзэн хааны төрийн хэрэгт зөвлөж, зарлигийн ноорог гаргах, түшмэдийн шалгалтыг зохион байгуулах, шүлэг яруу найраг зохиох, уран зураг, элдэв түүх гүн ухааны ном шастир туурвих, орчуулах зэрэг ажлыг гүйцэтгэх үүрэгтэй байгуулжээ. Энэ үеэс эхлэн хятадын түүхэнд нэр тодорсон олон бичгийн мэргэд, түшмэд энэ байгууллагаар дамжин улс төр, нийгэмд алдаршсан.

## Түүхэн тойм 
### Тан улсын үе 
### Таван улс, арван ванлигийн үе болон Сүн улсын үе 
### Ляо, Жинь улсын үе 
### Юань гүрний үе 
Хубилай нь 1260 онд их хааны сууринд өргөмжлөгдөн, Шанд хотоор төвлөрч, хятад орон, хятад түшмэдийг түшсэн төрийн тогтолцоог Их Монгол Улсын үндсэн байгууламж болгож эхлэсэн. Энэ хүрээнд Тан улсын үеэс үүссэн бичгийн утгачийн хүрээлэнг байгуулахдаа Улсын түүхийн хүрээлэнг хавсаргаж, төрийн хоёрдугаар дэсийн байгууллага болгожээ. Түүхэнд **Бичгийн утгач-Улсын Түүхийн хүрээлэн** (翰林兼国史院) гэж тэмдэглэж буй. Энэ нь Хааны зарлиг тушаал, зарлал тунхагийг бичих, нийтлэх; түшмэдийн шалгалтийг удирдан зохион байгуулах, төрийн судар шастир зохиох, найруулах, ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх гэсэн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.

#### Салбар байгууллага 
**Монгол бичгийн утгачийн хүрээлэн (蒙古翰林院)**

1271 онд бичгийн утгачийн хүрээлэнгээс салбарласан. Үүрэг нь монгол бичиг, дөрвөлжин үсгээр аливаа зарлиг, тушаал, өдөр тутмын зар тунхагийг бичих, монгол хэл, бичгээр түүх, шүлэг найраглал, бурхны судар, өдөр тутмын бичиг дансыг хөтлөх ажлыг хариуцаж байсан. Албан тушаалтны орон тоо нь гол хүрээлэнтэй ижил. Энэ хүрээлэнгийн харьяанд **Монгол улсын хөвгүүдийн сургуулийг** (**蒙古国子监**) байгуулж, монгол түшмэдийг бэлдэх ажлыг хариуцаж байсан.

#### Албан тушаалтан 
Хүрээлэнгийн тэргүүнийг бичгийн эрхин сайд хэмээж орон тоо нэг, бичгийн дэд сайд, дэслэн уншигч бичгийн дэд сайд, дэслэн хэлэлцэгч бичгийн дэд сайд, эвхмэл зохиогч, үсэг өргөгч бичгийн утгач, тохиолдуулан найруулагч түшмэл, хянан уншигч, хэрэг шийтгэгч, хэрэг бүртгэгч, тамга мэдэгч, монгол бичээч, туслах бичээч зэрэг албан түшмэдийн орон тоотой ажиллаж байсан.

### Мин улсын үе 
### Чин гүрний үе 
## Эшлэл 
Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Юань улс
Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Тан улс
Ангилал:1912 онд татан буугдсан
Томас Пекхэм

Томас Пекхэм бол 1968 оны Мехикогийн Олимпын наадмын шигшээд Монголын бөх Ж.Мөнхбаттай барилдаж дийлдэж байсан АНУ - Герман улсын нэрт бөх юм.

Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Айовагийн хүн
Ангилал:АНУ-ын бөх
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Иван Крылов

**Иван Крылов** (орос. *Иван Андреевич Крылов,* 1769 оны 2-р сарын 2-нд Москва хотод төрсөн- 1844 оны 11-р сарын 9-нд Оросын Санкт-Петербург хотод нас барсан) -оросын алдарт ёгт үлгэр зохиогч, нийтлэгч, хошин сэтгүүл хэвлүүлэгч. 

"Үнэг, хэрээ хоёр", "Дууч Соно ажилч Шоргоолж хоёр", "Заан Моська хав хоёр"  зэрэг ёгт үлгэрүүдээрээ /басня/ алдартай. Крыловын эдгээр үлгэрт гардаг хэллэгүүд орос хэлний зүйр үг болсон нь олонтай. 

## Намтар 
Тэрээр 1769 оны 2-р сарын 2-нд Москва хотод цэргийн ядуу офицер эцэг Андрей Прокофьевич Крылов, эх Мария Алексеевна нарын ууган хүү болж төржээ. Түүний дүүг Лев гэдэг байжээ. Алдарт Пугачёвын бослогын үеэр эцэг нь армид ахмад цолтой Яицкийн цайзад алба хааж байжээ.  Тэдний гэр бүл удалгүй Тверь хот руу нүүсэн байна. Санхүүгийн хүндрэлтэй байсан тул 8 насай Иван хүү мужийн шүүхэд канцелярын туслахаар ажилдаг байжээ. 1778 онд эцэг нь нас барж хоёр хүүтэй бэлэвсэн эхнэрийн санхүүгийн байдал улам хүндэрчээ. 

5 жилийн дараа тэд нар Санкт-Петербург руу нүүж очоод ууган хүүгээ ажилд оруулжээ. Залуу Крылов системтэй боловсрол авч чадаагүй боловч бие дааж их сурдаг байжээ. Тэр маш их уншдаг, бие даан янз бүрийн хөгжмийн зэмсэг дээр тоглож сурчээ. 15 настайдаа тэрээр "Кофены байшин" хэмээх жижиг комик дуурь хүртэл бичиж, түүнд зориулж хошин шог шүлэг зохиож байжээ. Энэхүү анхны бүтээл нь тод, баялаг хэлээр дүүрэн байжэээ - энэ залуу зохиолч яармаг худалдаа болон бусад алдартай зугаа цэнгэлийн үеэр энгийн хүмүүсийн дунд орж амьдралтай танилцах дуртай байсантай холбоотой. Ядуу байсны "ачаар" тэрээр энгийн хүмүүсийн амьдрал, зан заншлыг өөрийн биеэр мэддэг байсан нь ирээдүйд түүний уран бүтээлд маш их хэрэг болжээ.

Ангилал:1769 онд төрсөн
Ангилал:1844 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:Москвагийн зохиолч
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний сэтгүүлч
Ангилал:Оросын зохиолч
Ангилал:18-р зууны зохиолч
Ангилал:19-р зууны зохиолч
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Аль-Каида

**Аль-Каида** (араб. القاعدة‎, *al-qāʿidah*, IPA: /ælˈqɑːʕɪdɐ/, «үндэс», «суурь», «зарчим») -1988 онд байгуулагдсан Исламын Ваххабит чиглэлийн томоохон хэт радикал олон улсын террорист байгууллага. «Египетын исламын жихад» бүлэглэлийн зарим удирдагчид, Абдулла Аззама болон Осама бен Ладен нар Пакистаны Пешевар хотод уулзаж энэ байгуулллагын үндсийг тавьсан гэж үздэг. 

Тус байгууллагын үндсэн зорилго бол исламын шашинтай орнуудад төрийн байгууллагуудыг нурааж нэгдсэн нэг «Исламын Их Халифат» улс байгуулах юм. 1998 онд Кени, Танзани улсын нийслэлд суугаа АНУ-ын Элчин сайдын яамдыг бөмбөгдсөний дараа Аль-Каида дэлхийн номер 1 террорист байгуулла гэгдэх болсон. 1996-2001 онуудад «Аль-Каида» бүлэглэлийн удирдлага Афганистанд байрлаж "хар тамхины наймаа"-г цэцэглүүлж байжээ.  Аль-Кайда бүлэглэл нь АНУ-д 2001 оны 9 дүгээр сарын 11-ний халдлага зэрэг хэд хэдэн томоохон террорист халдлагыг төлөвлөн зохион байгуулсан.

2001 оны 9-р сарын 11-ний халдлагаас эхэлсэн Аль-Кайда бүлэглэлийн үйл ажиллагаа, түүнийг таслан зогсоох арга хэмжээтэй холбоотой үйл явдлын гинжин хэлхээг Терроризмтай тэмцэх дайн гэж нэрлэж байсан. Осама бен Ладен 2011 оны 5-р сарын 2-нд алагдсанаар 2011-2022 онд Аль-Каидаг Айман ал-Завахири толгойлжээ. Байгууллагыг **Шура** (зөвлөл) удирддаг байсан. Түүний доор 8 хороотой байсан (шашин, цэрэг, олон нийттэй харьцах, санхүү, г.м.).

Барууны судлаачид Аль-Каидагийн түүхэн дэх 5 үеийг ялгаж үздэг. Үүнд: үүссэн үе (1980-аад оны сүүл үе), "зэрлэг" үе (1990-1996), цэцэглэн хөгжсөн (1996-2001), сүлжээ хэлбэрээр үйл ажиллагаа явуулсан үе (2001-2005), хуваагдмал үе (2005 оноос хойш).

Ангилал:1988 онд байгуулагдсан
Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага
Боко Харам

**Боко Харам** – Нигери Улсад 2002 оноос Мохаммед Юсуф-ын удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулсан исламын террорист байгууллага. Тэдний зохион байгуулж буй террорист халдлага болгоны үеэр дор хаяж 7 хүн амь насаа алддаг байна. Боко Харамыг шууд утгаар нь "Барууны боловсролыг хориглоно" гэж орчуулдаг.  Байгууллагын гол зорилго нь Нигери даяар шариатын хуулийг нэвтрүүлж, өрнөдийн амьдралын хэв маягийг устгах явдал юм. Боко Харам нь Шариатаас хол байгаа зэргээс хамааран хохирогчоо сонгодог байна.  2011 оны 11 дүгээр сард «Боко харам» -ын төлөөлөгч Абу Кука "Аль-Кайда"-тай холбоотой гэдгээ мэдэгдсэн. Тус байгууллага нь 2014 оноос НҮБ-ын АЗ-оос терротист байгууллага гэж зарласан. 2015 оны 6 дугаар сард дунд сургуулийн 200 хүүхдийг хулгайлах гэмт хэргийг үйлдсэнээ хариуцдаг. 2009 оны 6 дугаар сараас 2014 оны 7 дугаар сар хүртэл тэдний үйл ажиллагаанаас 5000 хүн хохирсон байна. Тус байгууллага үйл ажиллагаагаа өнөөдрийг хүртэл үргэлжлүүлж, дэлхий дээрх бүх хэлбэрийн боловсрол, гэгээрлийг үгүй болгохыг эрмэлздэг байна.
Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага
Ангилал:2002 онд байгуулагдсан
Жебхат ан-Нусра

**Жебхат ан-Нусра** - (Ялалтын фронт) бүлэглэл нь 2012 оны 1 дүгээр сарын 23-нд Сири улсын Иргэний дайны үеэр "Аль-Кайда" бүлэглэлээс салбарлан байгуулагдсан. Тэр цагаас хойш хамгийн амжилттай босогчдын бүлгүүдийн нэг гэж тооцогдох болсон. Энэ байгууллагыг НҮБ, АНУ, Их Британи, ОХУ, Австрали террорист байгууллага гэж үздэг. Сирийн иргэд тус бүлэглэлийн эгнээнд тулалдаж байгаагаас гадна Саудын Араб, Ирак, Пакистан, Ливан, Туркменистан, Франц, Их Британи болон бусад орны иргэд мөн ордог байна. Байгууллагын удирдагчид Сирийн дайн дууссаны дараа Израиль руу довтлохоор төлөвлөж байсан. Ан-Нусра фронтын удирдагчийн талаар “Абу Мухаммед аль-Жулани” гэсэн нууц нэртэй хүн байдаг гэхээс өөр мэдээллэл байхгүй.
Ангилал:2012 онд байгуулагдсан
Ангилал:2017 онд татан буугдсан
Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага
Ангилал:Сирийн түүх
Хизб ут-Тахрир

**Хизб ут-Тахрир аль-Ислами** (араб хэлнээс орчуулбал - "Исламын чөлөөлөх нам") нь 1953 онд Иерусалимд байгуулагдсан радикал исламист байгууллага бөгөөд орон нутгийн Шариатын давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч Такиуддин ан-Набханигийн байгуулсан улс төрийн нам. Зорилго нь Исламын (Халифат) улсыг сэргээн байгуулах. 1977 онд Ливаны Бейрутад Набхани нас барсны дараа байгууллагын удирдлага Палестины Абдул Кадим Заллумын гарт шилжсэн. 2003 онд Заллум нас барсны дараа бүлгийг Палестины Ата Абу Рашта мөн удирдаж байжээ. Хизбут-Тахрир аль-Исламийг 1943 онд Хеброн мужид төрсөн Ата Абу Рашта удирддаг. 1966 онд Абу Рашта Каирын их сургуулийг барилгын инженер мэргэжлээр төгссөн. Тэрээр өөрийн мэргэжлээрээ маш их ажилласан бөгөөд Арабын орнуудад алдартай барилга, зам барихад шаардагдах материалын хэмжээг тооцоолох ном бичсэн ажээ. 1960-аад оны сүүлчээр тэрээр мэргэжлийн ажлаасаа гарч Хизбут-Тахрир аль-Исламид нэр нөлөөгөө нэмэгдүүлсэн юм. Хизбут-Тахрир нь дэлхийн 40 гаруй оронд өөртөө элсүүлэх үйл ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд 50 мянга хүртэл хүн түүний эгнээнд багтаж байгаа гэсэн тооцоо байдаг. 1995 оноос Узбекистанд үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд мөн Казахстан, Тажикистан, Киргизстан, Азейрбайжан зэрэг хуучин Зөвлөлт Холбоот улсын тусгаар улсуудад үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Орост тус байгууллагын төлөөлөгчид Крым, Ижил мөрөн, Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан.

Ангилал:1953 онд байгуулагдсан
Ангилал:Исламын нам
Ангилал:Палестины нам
Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага
Ангилал:Антисемитизмын байгууллага
Жейш аль-Ислам

**Жейш аль-Ислам"** - (Исламын Арми)- 2013 оны 9 дүгээр сард байгуулагдсан Сирийн Засгийн газрын сөрөг хүчин болох 50 зэвсэгт бүлэглэлүүдийн нэгдэл. Саудын Араб улс дэмжиж санхүүжүүлдэг байсан.  Террорист "Жейш аль-Ислам" бүлэглэлийн дайчид Сирийн Ерөнхийлөгч Башар Асадыг дэмжиж байгаатай холбогдуулан Орост дайн зарласан гэж Америкийн “The New York Times” сонинд мэдээлж байсан. Тус сонины мэдээлснээр тус бүлэглэл Оросын Агаарын цэргийн хүчин Сири улсад терроризмын эсрэг ажиллагаа явуулахаас өмнө ийм мэдэгдэл хийсэн байна.

Жейш аль-Ислам нь 2012 онд байгуулагдсан. Эвсэлд “Лиуа аль-Тавхид”, “Ахрамаш-Шам”, “Ансараш-Шам”, “Лиуа аль-Хак” болон “Сукураш-Шам” бүлэглэлүүд багтдаг. Алеппо мужид Засгийн газрын хүчнийхэн амжилт олсонтой холбоотой Сирийн исламистууд ийнхүү нэгдэхэд хүргэсэн юм. Бүлгийн ахлагч нь Шейх Захран Аллуш юм. Жейшал-Исламд 30 гаруй бригад багтдаг бөгөөд Сирид 2016 оны үед 25 мянга орчим хүн тэдний далбаан дор тулалдаж байна. Бүлэг нь зөвхөн буу, гранат харвагч төдийгүй хуягт техникээр зэвсэглэсэн байдаг. Тус бүлэглэлийнхэн шашин нэгтнүүдээ устгаж байна гээд "Исламын Улс" байгууллагын эсрэг байдаг байна.  2016 оны 12 дугаар сард тус бүлэглэл ОХУ-ын санаачилсан энхийг тогтоох хэлэлцээрт орж нэгдсэн.
Ангилал:2012 онд байгуулагдсан
Ангилал:Сирийн түүх
Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага
Ирландын бүгд найрамдах арми

**Ирландын үндэсний чөлөөлөх арми.**  (Ирландын Бүгд найрамдах Арми гэж бас хэлдэг, ирланд. Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann) 1974 оны 12 дугаар сарын 8-нд бүрэлдсэн Ирландын зүүний үзэлтэй цэрэгжсэн зэвсэгт байгууллага. Зорилго нь Их Британиас Умард Ирландыг тусгаарлан салгаж арал дээр нэгдсэн Ирландын Социалист улс байгуулах юм.  Марксист болон Ирландын социалист үзэл баримталдаг. Их Британий эрх баригчид үйл ажиллагааг нь албан ёсоор хаасан.
Ангилал:Ирландын түүх
Ангилал:Зэвсэгт байгууллага
Алтангагнуур

Алтангагнуур Үндэс болон үндэслэг иш нь салидрозид, астрагалин, родиозин, козирид зэрэг флавоноид, хурган чихний, нимбэгний, коффеин, алимны хүчил 0,15%, эдээлэгч бодис 20%, эфирийн тос, цайр, зэс, хүхэр, бром, иод агуулдаг байна. Үндэс нь 140 гаруй идэвхтэй нэгдэл агуулдаг ба хамгийн гол үйлчлэг бодис нь салидрозид, росавин юм. Алтангагнуур нь биеийн гадаад орчинд дасан зохицох чадварыг нэмэгдүүлэх Адоптоген үйлдэлтэй ба биеийн тамир тэнхээ сайжруулах, стрессийг үеийн бөөрний дээд булчирхайн үйл ажиллагааг тогтворжуулах, сэрээ булчирхайн хэмжээ багасахаас сэргийлэх, оюун ухааны болон биеийн ядаргаа стресс, Антидепрессантай адил сэтгэл хөдлөлд нөлөөлдөг нейротронсмиттери үйл ажиллагаанд эергээр нөлөөлдөг. Хүний ясны болон зүрхний булчингийн ажиллах чадварыг нэмэгдүүлэх үйлдэлтэй.
Аль-Шабаб

**Харакат аль-Шабаб аль-Мужахидин** буюу **Аль-Шабаб** нь Аль-Каидатай нягт хамтран ажилладаг 2007 онд байгуулагдсан Сомалигийн исламын террорист байгууллага. "Исламын шүүхийн Холбоо" бүлэглэлийн үе залгамжлагч.

Бага насны хүүхдүүдийг өөртөө элсүүлэх, хулгайн ан хийж жил бүр хэдэн зуун зааныг алдаг байна. Үнэт зааны соёогоор хөөцөлдөхдөө тэд амьтадаас гадна тэдний хамгаалагчдыг мөн хөнөөдөг байна. Энэ бүлэг нь Сомалид үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд хөдөө орон нутагт шариатын хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавьдаг. Зарим тооцоогоор энэ байгууллагад 6000 орчим хүн хамрагдаж байна. Сомалигийн эрх баригчидтай байнга тэмцдэг бөгөөд Засгийн газрын холбоотон Этиопын эсрэг мөн дайтдаг байна.
Ангилал:Исламын зэвсэгт байгууллага
Ангилал:2007 онд байгуулагдсан
Ангилал:Сомали
Кавагүчи Такао

Кавагүчи Такао бол 1972 оны Мюнхений Олимпын наадмын үеэр жүдо бөхийн төрөлд манай бөх Б.Буядааг ялж алтан медаль хүртэж байсан Японы жүдо бөхийн тамирчин гэж спортын нэгэн нэвтрүүлэгт ярьж байсан аж.

Ангилал:1950 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:Хирошимагийн хүн
Ангилал:Японы жүдоч
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:Японы олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн азийн аварга
Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Винченцо Грасси

Винченцо Грасси бол 1968 оны Олимпын найдвар, Италийн нэрт бөх юм. Тэрээр 1964-1972 оны олимпод тус тус оролцож байсан.

Ангилал:1938 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Италичууд
Ангилал:Неаполийн тамирчин
Ангилал:Италийн бөх
Ангилал:Италийн олимпын оролцогч
Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Йозеф Чатари

Йозеф Чатари бол олимпын хошой хүрэл медальтан, Унгар улсын бөх юм. Тэр 1968-1972 оны Олимпоос хүрэл медаль хүртжээ.

Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:2021 онд өнгөрсөн
Ангилал:Унгарчууд
Ангилал:Будапештын тамирчин
Ангилал:Унгарын бөх
Ангилал:Унгарын олимпын оролцогч
Ангилал:Унгарын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Одагири Юкио

Одагири Юкио - 1976-1980 оны Олимпын наадмын шилдэг боксчин, Япон улсын нэртэй тамирчин юм. Одагири Юкио нь орчин үеийн хамгийн алдартай боксчдын нэг нь юм.

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:Аомори мужийн хүн
Ангилал:Японы боксчин
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:Японы азийн наадамд оролцогч‎
Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч
Үүдэн вен

Хэвлийн хөндийн хос бус эрхтэний тараагуур, элэгний уганд нийлэн үүсгэсэн 4-5 см орчим урт судас. элэгрүү орж салаалан түүнийг тэжээх үүрэгтэй. элэгний цөсөн талын хөндлөн ховилд энэ судас байрлана.
Ангилал:Венийн судас
Эсийн үхэл

**Үхжил эсвэл** апоптозын улмаас эсийн үхэл тохиолдож болно.

Ангилал:Эсийн биологи
Саидмумин Рахимов

Саид Мумин Рахимов бол 1975 оны самбо бөхийн тэмцээний 100 кг-ийн жингийн алтан медальт, ЗХУ - Тажикстан улсын нэрт бөх юм.

Ангилал:1946 онд төрсөн
Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Ангилал:Тажикууд
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Тажикистаны бөх
Ангилал:ЗХУ-ын бөх
Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга
Үнэгэн сүүлхэй лидэр

Үнэгэн сүүлхэй лидэр нь наяас зуун см хүртэл өндөр иш, мөчрийнхөө оройд цайвар шаргал өтгөн баг цэцэгтэй, олон хос зууван илтэс бүхий өдлөг навчтай. Олон наст өвслөг энэ ургамал зургаагаас долоон сард цэцэглэнэ. Цөлийн ба цөлийн хээрийн бүсэд гол нуурын эрэг, сайр хавиар ургадаг. Энэ ургамал нь алкалоидоос гадна хурган чихний, дарсны, алимны, нимбэгний, сүүний зэрэг хүчлүүд агуулсан байдаг. Үнэгэн сүүлхэй нь ханиад, хатгалгаа өвчнийг анагаах эмийн найрлаганд ордог. Энэ ургамлыг төлийн биж, хатгалгаа өвчнийг анагаахад өргөн хэрэглэж иржээ.
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Эмийн ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Сибирийн гүлмэр

**Сибирийн гүлмэр** (Hynobius keyserlingii) нь хоёр нутагтан мөлхөгчдийн аймгийн сүүлтэй хоёр нутагтны баг болох гүлмэрийн овогт багтана. Тайга, ойт хээрийн бүсийн ус, гол, мөрний ойр намгархаг газар амьдарна. Шөнийн амьдралтай амьтан учир өдөр хад чулуу, унасан дархины доогуур бүгнэ. Хөвсгөл нуурын зүүн өмнөд эрэг, Орхон голын адаг, Шаамар, Улаанбаатар орчим Баянзүрхийн ар, Дархадын хотгор, Эгийн голын адаг, Бага Хэнтийн нурууны Богдын гол зэрэг газраас тэмдэглэгдсэн. Баянзүрхийн арын багахан талбай дахь гүлмэрийн популяцийг хамгаалах, алж устгахыг хориглосон. 5 дугаар сарын эцсээр түрс шахах ба эмэгчин гүлмэрийн гаргасан түрсний хос уут бүрд 30-60 өндөг байна. 2 сар орчим болоод түрснээс залуу амьтан гарах ба 8 дугаар сард хуурай газарт шилжиж амьдардаг. Биологич Н.Лхамсүрэн анх 1993 онд энэ амьтныг олж тогтоон, баруун монголын анхны сүүлтэй хоёр нутагтан амьтнаар тэмдэглэж байсан ажээ. Мөн энэ судалгааны явцад Тэсийн голд Голын халиу амьдардаг болохыг шинээр тогтоосон байна.

Ангилал:Монголын амьтан ургамал