open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туршилтын дизайн

Туршилтын дизайн гэдэг нь мэдээллийн өөрчлөлтийг тодорхойлж, тайлбарлах зорилготой аливаа үйл ажиллагааны дизайн юм. Энэ нэр нь ихэвчлэн өөрчлөлтөд шууд нөлөөлөх нөхцөлийг бий болгодог туршилтуудтай холбоотойгоор ашигладаг. Гэхдээ мөн байгалийн нөхцөл байдлыг ажиглах замаар өөрчлөлтөд нөлөөлөгдөг **хагас туршилтуудын** дизайныг илэрхийлэхэд хэрэглэж болно. 

Туршилт нь хамгийн энгийн хэлбэрээр, урьдчилсан нөхцөлүүдэд өөрчлөлт оруулснаар үр дүнг урьдчилан таамаглах зорилготой бөгөөд үүнийг нэг буюу хэд хэдэн **хувьсах бие даасан хувьсагчаар** (бас "оруулах хувьсагч" эсвэл "урьдчилан таамаглах хувьсагч" гэж нэрлэдэг) илэрхийлдэг. Нэг буюу хэд хэдэн бие даасан хувьсагчийн өөрчлөлт нь нэг буюу хэд хэдэн **хамааралтай хувьсагчид** (бас "гаралтын хувьсагч" эсвэл "хариу үйлдлийн хувьсагч" гэж нэрлэдэг) өөрчлөлт үзүүлнэ гэж таамаглах нь түгээмэл байдаг. Туршилтын зохион байгуулалт нь гадны хүчин зүйлс үр дүнд нөлөөлөхөөс сэргийлж тогтмол барих шаардлагатай **хяналтын хувьсагчдыг** тодорхойлж болно. Туршилтын зохион байгуулалт нь зөвхөн тохиромжтой бие даасан, хамааралтай, хяналтын хувьсагчдыг сонгохоос гадна, боломжит нөөцийн хязгаарлалтад нийцүүлэн статистикийн хувьд оновчтой нөхцөлд туршилтыг явуулах төлөвлөгөө гаргахыг хамардаг. Бие даасан хувьсагчдын тохиргооны өвөрмөц хослолыг илэрхийлэх **загварын цэгүүдийг** тодорхойлох олон аргууд байдаг. 

Туршилтын дизайны гол асуудлуудын доор хүчин чанар, найдвартай байдал, давтамжилтай байдлыг тогтоох асуудлууд ордог. Жишээнь, эдгээр асуудлуудыг бүрэн биш ч гэсэн хэмжээнд даажуулж болох арга нь хамгийн тохиромжтой бие даасан хувьсагчийг сонгох, үнэлгээний алдааны эрсдлийг багасгах, мөчилбөрийн бичилгээг дэлгэрэнгүй хангасан байдлаар хамгалахдаар байдаг. Өсөжилтэй байдал, статистикийн эмзэг байдлыг зөв тогтоох асуудлууд тхнийлэн холбогдоно.
Тархсан диск

Тархсан диск нь Нарны аймгийн мөстсөн жижиг биетүүдээр сийрэг суурьшсан Нарны аймгийн одны эргэн тойронд орших диск юм. Тархсан дискэн биетүүд нь тойрог замын хазайлт нь 0.8 хүртэл өндөр, налуу нь 40° хүртэл, перигели нь 30 гаруй одон орны нэгж (4.5 × 10⁹ км; 2.8 × 10⁹ миль) байдаг. Эдгээр туйлын тойрог замууд нь хийн аварга том биетүүдийн таталцлын "тархалтын" үр дүнд бий болсон гэж үздэг бөгөөд эдгээр объектууд Далай ван гаригийн цочролд өртсөөр байна.

Хэдийгээр хамгийн ойр тархсан дискний биетүүд наранд 30-35 Одон орны нэгжийн зайд ойртдог ч тэдний тойрог зам нь 100 Одон орны нэгжээс хол давж чаддаг. Энэ нь тархсан дискний объектуудыг Нарны аймгийн хамгийн хүйтэн, хамгийн алслагдсан биетүүдийн нэг болгодог. Тархсан дискний хамгийн дотоод хэсэг нь Кюпэрийн бүс гэж нэрлэгддэг тойрог замын биетүүдийн торус хэлбэртэй хэсэгтэй давхцдаг боловч түүний гаднах хязгаар нь Нарнаас хамаагүй хол, эклиптикийн дээгүүр болон доор байдаг.

Тогтворгүй шинж чанартай тул одоо одон орон судлаачид тархсан дискийг Нарны аймгийн ихэнх үеийн сүүлт оддын гарал үүслийн газар гэж үздэг бөгөөд Бархасбадь болон Далай ван хоёрын хооронд орших мөсөн биетүүдийн популяци болох кентаврууд нь объектын нүүдлийн завсрын үе шат юм. Эцсийн эцэст аварга гаригуудын цочрол нь ийм биетүүдийг Нар руу илгээж, тэдгээрийг үе үе сүүлт од болгон хувиргадаг. Санал болгож буй Оорт үүлний олон объектууд мөн тархсан дискнээс үүссэн гэж үздэг. Салсан объектууд нь тархсан дискний объектуудаас эрс ялгаатай биш бөгөөд Седна зэрэг заримыг заримдаа энэ бүлэгт оруулдаг гэж үздэг.
Панкийн соёл

Панк соёл нь хөгжим, үзэл суртал, загвар болон илэрхийллийн бусад хэлбэр, дүрслэх урлаг, бүжиг, уран зохиол, кино гэх мэт олон төрөл зүйлтэй, өргөн тархсан соёлын хөдөлгөөн юм. Ерөнхийдөө эсэргүүцлийн үзэл, хувь хүний эрх чөлөөг сурталчлах, мөн өөрөө хийх ёс зүйн үзлээр тодорхойлогддог энэ соёл нь панк рокоос гаралтай.

Пункын ёс зүй нь үндсэндээ нийтийн хууль дүрмийг дагахгүй байх, засгийн газрын эсрэг байх, корпорацийн эсрэг байх, өөрөө хийх ёс зүй, хэрэглэгчийн соёлд эсрэг байх, корпорацийн шунахай эрх ашгийг эсэргүүцэх, шууд үйлдэл хийх, мөн “худалдахгүй байх” гэх итгэл үнэмшлүүдээс бүрддэг.

Панк загвар нь өргөн хүрээтэй бөгөөд подволк, арьсан хүрэм, Dr. Martens-ийн гутал, тод өнгийн үс болон хурц хошуутай мохавк үс засалт, гоо сайхан, шивээс, үнэт эдлэл, биеийн өөрчлөлт зэрэг орно. Энэхүү хатуу ширүүн ертөнцөд эмэгтэйчүүд ихэвчлэн эршүүд төрлийн хувцас өмсдөг.

Панк гоо зүй нь панкуудын сонирхдог урлагийн төрлийг ихэвчлэн газар доорх, минималист, бэлгэ тэмдгийн, егөөдлийн мэдрэмжүүдээр тодорхойлдог. Панкууд маш их яруу найраг, зохиол туурвисан бөгөөд зин хэлбэрээр өөрийн гэсэн газар доорх хэвлэлтэй. Мөн олон кино панкийн сэдвээр хийгдсэн.
Хамгаалалтын хий

Хамгаалалтын хийнүүд нь идэвхгүй буюу хагас идэвхгүй хийнүүд бөгөөд ихэвчлэн хэд хэдэн гагнуурын процесст, ялангуяа хийн металл нуман гагнуур (GMAW) болон хийн гянтболдын нуман гагнуур (GTAW)-т ашиглагддаг. Эдгээрийг нийтлэгээр MIG (металлын идэвхгүй хий) болон TIG (гянтболдын идэвхгүй хий) гэж нэрлэдэг. Тэдгээрийн зорилго нь гагнуурын хэсгийг хүчилтөрөгч болон усны уураас хамгаалах явдал юм. Гагнагдаж буй материалын төрлөөс хамааран эдгээр агаар мандлын хийгүүд нь гагнуурын чанарыг бууруулах эсвэл гагнуурыг хүндрүүлэх боломжтой зарим нуман гагнуурын процесс нь гагнуурын хэсгийг агаар мандлаас хамгаалах өөр аргуудыг ашигладаг жишээлбэл, бүрхүүлт металл нуман гагнуур нь электродыг бүрхсэн урвалж ашигладаг бөгөөд энэ нь шатах үед нүүрстөрөгчийн давхар исэл ялгаруулдаг энэ нь ган гагнахад тохиромжтой, хагас идэвхтэй хамгаалалтын хий юм.

Гагнуурын хийг буруу сонгосноор сүвэрхэг, сул гагнаас үүсэх эсвэл хэт их цацраг үүсэхэд хүргэж болно хэдийгээр цацраг нь гагнаасанд шууд нөлөөлөхгүй ч тарсан дуслуудыг цэвэрлэхэд их хэмжээний хөдөлмөр шаардагддаг тул бүтээмж буурах шалтгаан болдог.

Хамгаалалтын хийг болгоомжгүй ашиглах үед хүчилтөрөгчийг орлож, гипокси үүсгэх бөгөөд энэ нь цаашлаад амь насанд аюул учруулж болзошгүй.
Далайн вангийн дагуулууд

2022 оны 9 сард буулгасан, Далайн вангийн зарим дагуулын зураг.]]
Далайн ван нь одоо хүртэл мэдэгдээд буй 16 дагуултай ба эдгээрийг Грекийн домог зүй дэх усны бурхад болон нэгэн усны амьтны нэрээр нэрлэсэн байдаг. Тэдгээрийн хамгийн том нь Тритон бөгөөд үүнийг Уильям Лассел 1846 оны 10-р сарын 10-нд, Далайн ван гаргийг нээснээс 17 хоногийн дараа илрүүлсэн юм. Хоёр дахь байгалийн дагуул болох Нерейд 1949 онд нээгдэх хүртэл нэг зууны хугацаа өнгөрсөн бөгөөд үүнээс хойш дахин 40 жилийн дараа, 1989 онд далай вангийн хоёр дахь том дагуул Протей илрүүлэгджээ.

Тритон нь гаргийн масстай дагуулуудын дунд онцгой бөгөөд түүний тойрог зам Далайн вангийн эргэх хөдөлгөөний эсрэг чиглэлтэй, мөн Далайн вангийн экваторт хазгай байрладаг. Энэ нь Тритон анхнаасаа Далайн вангийн орбитод үүсээгүй, харин хожим таталцлын хүчээр баригдсан болохыг хэлж байна. Нарны аймаг дахь таталцлын хүчээр баригдсан байх магадлалтай дараагийн том дагуул нь Санчирын Фебе сар бөгөөд түүний масс нь Тритоны массын ердөө 0.03%-тай тэнцэнэ. Тритоны таталцлын хүчээр баригдсан үйл явдал магадгүй Далайн ван анх дагуулын системээ бүрдүүлсний дараа болсон байх боломжтой. Энэ нь Далайн вангийн анхны дагуулуудад сүйрлийн нөлөө үзүүлж, тэдний тойрог замыг эвдэлснээр мөргөлдөж, хэлтэрхийнүүдийн диск үүсэхэд хүргэсэн гэж үздэг. Тритон нь хангалттай том масстай тул хидростатик тэнцвэрт байдалд хүрч, мөн үүл, манан үүсгэх чадвартай нимгэн атмосферийг хадгалж чаддаг.

Тритоноос дотогш байрлах долоон жижиг тогтмол дагуулын тойрог зам нь бүгд прокрад хөдөлгөөнтэй бөгөөд Далайн ван гаргийн экваторын хавтгайд ойрхон оршдог; зарим нь Далайн вангийн цагаригийн дунд оршдог. Тэдгээрийн хамгийн том нь Протей юм. Эдгээр дагуулууд Тритон баригдсаны дараа түүний тойрог зам дугуй хэлбэртэй болсны улмаас үүссэн чулуулгийн дискийг дахин нэгдүүлж бий болсон. Далай ван гараг Тритоноос гадна Найрид зэрэг найман гадна талын тогтмол бус дагуултай. Эдгээр дагуулуудын тойрог зам Нептунээс хамаагүй хол бөгөөд өндөр хазайлттай байдаг: тэдгээрийн гурав нь прокрад тойрог замтай бол үлдсэн нь ретроград тойрог замтай байна. Ялангуяа Найрид нь тогтмол бус дагуулд ховор тохиолдохоор ойр бөгөөд маш эллипс хэлбэрийн тойрог замтай байдаг нь Тритон баригдах үед ихээхэн нөлөөлөлд өртөж, одоогийн байрлалд шилжсэн байж магадгүй, анх тогтмол дагуул байсан байх гэсэн санааг илэрхийлдэг. Далайн вангийн хамгийн гадна талын дагуул болох S/2021 N 1 нь Дэлхийн 27 жилийн орбитын хугацаатай бөгөөд Нарны аймгийн бусад мэдэгдэж буй дагуулуудаас илүү хол зайд Далайн ванг тойрдог.

Ангилал:Нарны аймаг
Таталцлын түгжээ

Таталцлын түгжээ нь тойрог замд хоёр одон орны биетийн нэг нь өөрийн эргэлтийн хурд нь бүтэн орбитын туршид цэвэр өөрчлөлтгүй байх байдалд хүрэх үед тохиолддог. Таталцлын түгжээнд түгжигдсэн бие нь синхрон эргэлт хийдэгба тухайн объект өөрийн тэнхлэгээ тойрон эргэлдэх нь хамтрагчийнхаа эргэн тойронд эргэлдэхтэй адил хугацаа шаардагдана. Жишээлбэл, Сарны нэг тал нь үргэлж дэлхий рүү хардаг, гэхдээ сарны тойрог зам нь төгс тойрог биш учраас тодорхой хэлбэлзэлтэй байдаг. Ихэвчлэн зөвхөн дагуул гараг гь том биеттэй таталцалд түгжигддэг. Гэсэн хэдий ч, хэрэв хоёр биетийн хоорондох массын зөрүү ба тэдгээрийн хоорондох зай хоёулаа харьцангуй бага байвал тус бүр нь нөгөө бие рүүгээ таталцалд түгжигдсэн байж болно. Энэ нь Плутон, Харон, Эрис, Дисном юм.  түгжих үйл явцын өөр нэр нь таталцлын түгжээ, баригдсан эргэлт, эргэх тойрог замд таталцал түгжих юм. Мөн таталцлын түгжээг Гравитацын түгжээ, баригдсан эргэлт, эргэлт тойрог замын түгжээ юм.

Энэ үзэгдэл хоёр биетийн хоорондын таталцлын харилцан үйлчлэлийн улмаас үүсдэг ба энэхүү харилцан үйлчлэл нь нэг биетийн эргэлтийг удаашруулж, эцэстээ таталцлын түгжээнд оруулдаг. Олон сая жилийн хугацаанд энэ харилцан үйлчлэл нь энергийн солилцоо болон дулаан ялгарлын нөлөөгөөр тэдний тойрог зам болон эргэлтийн хурдыг өөрчилдөг. Хэрэв нэг биет бүтэн тойрог замын туршид эргэлтийн хурд нь цэвэр өөрчлөлтгүй болтлоо тогтворжвол уг биетийг таталцлын түгжээнд орсон гэж үздэг. Энэ байдал нь тогтвортой байдаг. Учир нь уг байдлаас гарахын тулд системд хүч дахин нэмэх шаардлагатай болдог. Гэсэн хэдий ч тойрог зам нь цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж, таталцлын түгжээг цуцлах боломжтой. Жишээлбэл, хэрэв нэг аварга гариг объектыг хүчтэй таталцлаар үймүүлбэл тойрог зам өөрчлөгдөж болно.

“Таталцлын түгжрээ” болон “таталцлын түгжигдэлт” гэсэн нэр томъёоны хэрэглээнд тодорхойгүй байдал байдаг. Зарим шинжлэх ухааны эх сурвалжууд үүнийг зөвхөн 1:1 синхрон эргэлттэй (жишээ нь Сар) холбоотойгоор ашигладаг бол бусад нь өнцгийн импульсийн шилжилт бүтэн тойрог замын туршид цаашид явагддаггүй синхрон бус орбитын резонанс (жишээ нь Буд гараг) зэрэг үзэгдлүүдийг мөн хамруулдаг. Буд гарагийн хувьд гариг нарны эргэн тойронд хоёр эргэлт хийхдээ өөрийн тэнхлэгээр гурван удаа эргэдэг бөгөөд энэ нь 3:2 эргэлт-орбитын резонанс юм. Ховор тохиолдолд тойрог зам нь бараг төгс дугуй хэлбэртэй ба тухайн биетийн эргэлтийн тэнхлэг нь ихээхэн налалтгүй бол (жишээ нь Сар), таталцлын түгжрээний үр дүнд тухайн биетийн нэг л тал байнга хамтрагч биет рүү тусна. Ямар ч тодорхойлолтыг ашигласан бай таталцлын түгжрээний үед ажиглагдах тал нь бага зэрэг өөрчлөгддөг буюу түгжигдсэн биетийн тойрог замын хурдны хувьсал болон эргэлтийн тэнхлэгийн налалтын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй.
Лхамсүрэнгийн Бат-Очир

Түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор, нэрт түүхч Лхамсүрэнгийн БАТ- ОЧИР нь 1924 онд Баянхутаг сумын нутагт төрсөн. 1943 онд Багшийн сургууль төгсөж 1947 он хүртэл Хэнтий аймагт ажилласан. 1967 онд Москва хотноо “МАХН-аас хувьсгалын социалист шатны үед ардын хувийн аж ахуйтны талаар явуулсан бодлого” сэдвээр дэд докторын, 1998 онд “Ард анги, бүтэц өөрчлөлт, хоршоожилт” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан. “Түүхийн үнэний эрэлд”, “Х.Чойбалсан, намтрын нь балархайг тодруулахуй...” зэрэг суурь судалгааны томоохон бүтээл туурвисан. Л.Бат-Очир нь Сэцэнханы хошууны шавь хүний хувьд Сэцэнханы Навааннэрэнгийн улс төрийн амьдралын ээдрээг тайлах түүхэн үнэний эрэлд мордож “Халхын хаадын төгсгөл” /УБ 2001/ намтар цадигийн ном бичсэн. Мөн Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан, Д.Бодоо нарын талаар судалгааны бүтээл тусгайлан хэвлүүлж, “МАХН-ын түүхэн замнал” хамтын бүтээлд зохиогчоор оролцжээ.
Суперкритик шингэн

Суперкритик шингэн (SCF) гэдэг нь бодисын шингэн болон хийн фазууд ялгардаггүй критик цэгээс дээш температур, даралтанд оршдог, гэхдээ шаардлагатай даралтаас бага даралтын орчинд хатуу төлөвт ордог бодис юм. Энэ нь шингэн бодисын дамжуулалтыг удаашруулдаг масс шилжилтийн хязгаарлалтуудыг даван туулж чаддаг хийн адил сүвэрхэг хатуу биетүүдээр нэвчдэг. Суперкритик шингэнүүд нь шингэн эсвэл хатуу бодисыг уусгах чадвараараа хийнээс давуу талтай. Мөн критик цэгийн ойролцоо даралт эсвэл температурыг бага зэрэг өөрчлөхөд нягт их хэмжээгээр өөрчлөгддөг тул суперкритик шингэний олон шинж чанарыг “нарийн тохируулах” боломжийг олгодог.

Суперкритик шингэнүүд нь хийн аварга гарагууд болох Бархасбадь, Санчирын агаар мандалд, мөн хатуу гадаргатай Сугар гарагт, магадгүй мөсөн аварга гарагууд болох Тэнгэрийн ван, Далайн вангийн агаар мандалд байдаг. Харин дэлхий дээр хар тамхи татдаг хүмүүсээс ялгардаг ус гэх мэт суперкритик ус олддог. Суперкритик шингэнүүдийг үйлдвэрлэлийн болон лабораторийн олон төрлийн процессуудад органик уусгагчийн орлуулалт болгон ашигладаг. Нүүрстөрөгчийн давхар исэл ба ус нь хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг суперкритик шингэнүүд бөгөөд тэдгээрийг ихэвчлэн кофейнийг ялгах болон эрчим хүч үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Зарим бодисууд уусгагчийн (жишээ нь, нүүрстөрөгчийн давхар исэл) суперкритик төлөвт уусдаг боловч хийн эсвэл шингэн төлөвт уусдаггүй эсвэл эсрэгээрээ уусдаг. Энэ нь бодисыг ялган авч, уусмал хэлбэрээр өөр газарт зөөж, дараа нь уусгагчийн фазын шилжилтийг зөвшөөрөх эсвэл өдөөх замаар хүссэн байршилд хуримтлуулахад ашиглаж болдог.
Хеспериан

Марсын гаригийн геологийн тогтолцоо, цаг хугацааны нэгэн үе болох Хеспериан нь өргөн хүрээтэй галт уулын идэвхжил болон гадаргууг бүхэлд нь нэвт сүлжсэн аварга том урсгалын суваг үүсгэсэн гамшигт үерийн онцлогтой. Хеспериан нь Марсын түүхийн завсрын болон шилжилтийн үе юм. Хеспериан үеийн турш Марс Ноакиан үеийн чийглэг, магадгүй дулаан ертөнцөөс өнөөдрийн үзэгдэж буй хуурай, хүйтэн, тоостой гараг болгон өөрчлөгдсөн. Хеспериан үеийн абсолют нас тодорхойгүй байна. Энэ үеийн эхлэл нь хожуу их дэлбэрэлтийн төгсгөлөөс хойш эхэлсэн бөгөөд ойролцоогоор 3700 сая жилийн өмнөх (Mya) сарны хожуу Имбриан үеийн эхлэлтэй таарч байх магадлалтай. Хеспериан үеийн төгсгөл нь илүү тодорхойгүй бөгөөд 3200-аас 2000 сая жилийн хооронд хэлбэлзэж болох ба ихэвчлэн 3000 сая жилийн өмнөх үеийг дурддаг. Хеспериан үе нь Дэлхийн эхэн үеийн Архей эонотой ойролцоогоор давхцдаг.

Ноакиан үеийн төгсгөлд их хэмжээний солирын мөргөлт багасахтай зэрэгцэн галт уулын үйл ажиллагаа Марсын гол геологийн үйл явц болж, өргөн уудам базальт лаавын талбай болон өргөн галт уулын бүтцүүдийг (өндөрлөгийн патера) бий болгосон. Хеспериан үе гэхэд Олимп уул зэрэг Марсын бүх том бамбай хэлбэрийн галт уулууд үүсэж эхэлсэн байсан. Галт уулын хийгээр их хэмжээний хүхрийн давхар исэл (SO₂) болон устөрөгчийн сульфид (H₂S) агаар мандалд ялгарснаар цаг уурын өгөршлийн хэв маяг зонхилон филлосиликатын (шаварлаг) эрдсээс сульфатын эрдэс рүү шилжсэн. Шингэн ус нь илүү хязгаарлагдмал болж, SO2 болон H2S-тэй харилцан үйлчилснээр хүхрийн хүчил үүсгэн илүү хүчиллэг болсон.

Хожуу Хесперийн эхэн үед агаар мандал магадгүй өнөөгийн нягттай адил хэмжээнд хүртлээ шингэрсэн байсан байж болзошгүй. Гараг хөрөхийн хэрээр дээд царцдас (мегареголит)-т хадгалагдаж байсан газрын доорх ус хөлдөж, гүн хэсэгт шингэн ус бүхий бүсийн дээр зузаан криосфер үүсгэсэн. Дараа нь болсон галт уулын болон тектоникийн үйл ажиллагаа хааяа криосферыг хагалж, гүнээс их хэмжээний газрын доорх усыг гадаргуу руу гарган, аварга том урсгалын суваг үүсгэсэн. Энэ усны ихэнх нь хойд хагас бөмбөрцөг рүү урсан орж, түр зуурын томоохон нуур эсвэл мөсөөр хучигдсан далай үүсгэсэн байх магадлалтай.
Бреттон Вудсын мөнгөний тогтолцоо

**Бреттон Вудсын мөнгөний тогтолцоо**, **Бреттон Вудсын** **Хэлэлцээр** (англи. *Bretton Woods system* ) нь 1944 оны 7-р сарын 1-ээс 22-ны хооронд болсон Бреттон Вудсын Бага хурлын үр дүнд байгуулагдсан мөнгөний харилцаа, худалдааны төлбөр тооцоог зохион байгуулах олон улсын тогтолцоо /систем/ юм. "Алтны стандарт"-д суурилсан санхүүгийн тогтолцоог  сольсон тогтолцоо юм. Бага хурал болсон АНУ-ын Нью Хэмпшир мужийн Бреттон Вудс амралтын газрын нэрээр нэрлэгдсэн. Тус хурлаар Олон улсын сэргээн босголт хөгжлийн банк (ОУБХБ), Олон улсын Валютын сан (ОУВС) зэрэг байгууллагуудын үндэс суурийг тавьсан юм.

Сүүлд 1971-1978 онуудад Бреттон Вудсын мөнгөний тогтолцоог чөлөөт валютын арилжаан (валютыг чөлөөтэй хөрвөх чадвар) дээр суурилсан Ямайкийн мөнгөний тогтолцоогоор сольсон.

## Зарчмууд 
* Алтны үнийг нэг гурвалсан унц (31.1034768 грамм) нь 35 доллар байхаар хатуу тогтоосон.
* Оролцогч орнуудын мөнгөн тэмдэгтийг гол валюттай (ам. доллар) харьцах тогтмол ханшийг тогтоосон.
* Төв банкууд валютын интервенц хийх замаар үндэсний мөнгөн тэмдэгтийнхээ гол валюттай харьцах ханшийг (±1%) тогтвортой байлгадаг.
* Валютын харьцах ханшийг дахин үнэлэх (ревальваци), үнэгүйдүүлэх (девальваци) замаар өөрчлөхийг зөвшөөрдөг.
* Уг тогтолцооны зохион байгуулалтын холбоосууд нь Олон улсын Валютын сан (ОУВС), Олон улсын сэргээн босголт хөгжлийн банк (ОУБХБ) юм. ОУВС нь төлбөрийн тэнцлийн алдагдлыг нөхөх, тогтворгүй валютыг дэмжих зорилгоор гадаад валютаар зээл олгож, оролцогч орнуудын валютын тогтолцооны зарчмын хэрэгжилтэд хяналт тавьж, валютын хамтын ажиллагааг хангах зэрэг юм.

Алт болгон хөрвөх валют болох америк доллар нь олон улсын төлбөр тооцоо, валютын интервенц, нөөц хөрөнгийн зонхилох хэрэгсэл болох валютын паритетийн /тэгш байх/ үндэс болсон. АНУ-ын үндэсний мөнгөн тэмдэгт нэгэн зэрэг дэлхийн мөнгө болсон (Бреттон Вудсын тогтолцооноос өмнө алт дэлхийн мөнгө байсан бол олон улсын олон гэрээнд Британийн фунт стерлингийг төлбөр тооцоонд ашигладаг байсан). Үнэн хэрэгтээ энэ нь долларын давамгайлалд суурилсан олон улсын мөнгөний тогтолцооны "Долларын стандарт" бий болоход хүргэсэн. Бүр тодруулбал алт-долларын стандарт юм. 20-р зууны дунд үед АНУ дэлхийн алтны нөөцийн 70%-ийг эзэмшиж байжээ.
Иан Пейс

**Иан Андерсон Пэйс** (1948 оны 6-р сарын 29-нд төрсөн) -Британийн Deep Purple хамтлагийн бөмбөрчин гэдгээрээ алдартай. Хамтлагийнхаа бүх үеийн бүрэлдэхүүнд багтсан цорын ганц гишүүн бөгөөд анхны бүрэлдэхүүнээс үлдсэн цорын ганц гишүүн боловч тэр хэзээ ч хамтлагийн ахлагч болж байгаагүй. Пэйсийн хэв маягийн онцлог шинж чанар нь бараг үргэлж гүн цэнхэр (заримдаа ногоон эсвэл гүн улбар ягаан) өнгөтэй нүдний шил юм.

Тэрээр Rolling Stone сэтгүүлээс гаргасан "Бүх цаг үеийн шилдэг 100 бөмбөрчин"-ийн жагсаалтын 21-д, Classic Rock сэтгүүлээс гаргасан рок урлагийн шилдэг 50 бөмбөрчингийн жагсаалтын 8-р байранд оржээ. "DRUM сэтгүүл"-ээс Ианыг "Бүх цаг үеийн шилдэг 60 рок бөмбөрчин"-ийн жагсаалтад оруулсан. Америкийн "Goldmine" хөгжмийн сэтгүүл Пэйсийг "рок урлагт хамгийн нөлөө бүхий 20 бөмбөрчин"-ийн жагсаалтад оруулсан. 2015 онд Британийн "Rhythm" сэтгүүл Ианыг "Бүх цаг үеийн шилдэг 100 бөмбөрчин"-ийн жагсаалтад оруулсан байна.

Иан Пэйс бага насаа Оксфордширийн Ноттингем, Бистер хотод өнгөрөөсөн. Бага насандаа хийл хөгжимд илүү сонирхолтой байсан бол 15 настайдаа цохилтод хямдхан хөгжмийн төхөөрмж авч төгөлдөр хуурч эцэгтээ туслаж тоглож өгч байгаад бөмбөр буюу цохиолтот хөгжимд шилжсэн байна. 

Иан Пэйсийн дараагийн уран бүтээлд Южин Бертрам Крупа, Бернард "Бадди" Рич болон бусад жааз хөгжимчид хүчтэй нөлөөлсөн гэдэг. Тэрээр свинг болон жааз хөгжмийн техникийг өөрийн стильд оруулсан анхны хард рок бөмбөрчдийн нэг болсон юм.

1967 онд нэр, хэв маяг нь тодорхойгүй шинэхэн байгуулагдсан хамтлаг шинэ хөгжимчид, тэр дундаа гоцлол дуучин, бөмбөрчин хайж байв. Богино хайсны эцэст Иан Пэйс шинэ бөмбөрчин болж, Пейс "The Maze" хамтлагт хамт тоглож байсан 21 настай Род Эванс гоцлол дуучин болжээ. Шинэ нэртэй хамтлагийнхан бэлтгэл сургуулилтаа эхлүүлж, богино хэмжээний концертын аялан тоглолт хийсэн. Удалгүй хамтлаг хуучин нэрээ Deep Purple болгон өөрчилсөн.
Шаравын Цэвэлмаа

**Шаравын Цэвэлмаа** (1944 онд төрсөн) Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч Пунсалмаагийн Очирбатын гэргийн, анхны тэргүүн хатагтай, Монголын эмэгтэйчүүдийн сангийн тэргүүн. Энэ сан нь эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг бэхжүүлэх, шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, эрхийг хамгаалах гэсэн чиглэлүүдээр үйл ажиллагааг зохион байгуулсаар иржээ.

Тэрээр 8 жил төр тэргүүлсэн нөхрийнхөө ажилд нэг ч удаа оролцож байгаагүй гэдэг.

Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч П.Очирбатад О.Очирмаа, О.Оюумаа хэмээх хоёр охин төрүүлж өгсөн хатагтай ханиасаа дууны үг бэлгэнд авч байжээ. 

Тэрээр "Миний ертөнц" ном бичсэн.

Ангилал:Монголын тэргүүн хатагтай
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Узбекийн хант улс

**Узбекийн хаант улс** буюу Абулхайрын хаант улс -Алтан Орд улс задран унасны үр дүнд 1420-иод онд өнөөгийн Казахстан, Узбекистан, Оросын нутаг дэвсгэрт бий болсон улс бөгөөд түүнийг нүүдэлчин Узбекуудын улс ч гэж мөн нэрлэдэг юм.

Энэхүү хаант улсын нутаг дэвсгэр баруун талаараа Урал голоос зүүн талаараа Балхаш нуур хүртэл, өмнөд талаараа Сырдарьяголын доод урсгал, Арал тэнгисээс хойд талаараа Тобол, Эрчис мөрний дунд үе хүртэл үргэлжилж байсан. 

Алтан Ордны Узбек хан (1313-1341) исламын шашин хүлээн авсны дараа Узбекийн Улс гэдэг нэр дорны эх сурвалжид улсын нэг хэсгийн нэр болон гардаг юм. Узбек ханыг нас барснаас хойш дөчин жилийн дараа ч Алтан ордод Тохтамыш засгийн эрхэнд гарахад ч зарим сурвалжид "Узбек хааны улс" гэж нэрлэгдсэн хэвээр байв.
Airbus A350

**Airbus A350** нь Airbus компаниас зохион бүтээж, үйлдвэрлэсэн холын зайн туулалтай, өргөн их биетэй хос хөдөлгүүртэй онгоц юм. Boeing 787 Dreamliner онгоцны хариуд 2004 онд санал болгосон анхны A350 загвар нь нийлмэл далавч, шинэ хөдөлгүүртэй Airbus A330 -дээр үндэслэсэн байх байсан. Зах зээлийн дэмжлэг хангалтгүй байсан тул 2006 онд Airbus нь хоёр Rolls-Royce Trent XWB өндөр нэвтрэх турбофен хөдөлгүүрээр ажилладаг "XWB" (eXtra Wide Body) цоо шинэ загварт шилжсэн. Анхны загвар нь 2013 оны 6-р сарын 14-нд Францын Тулуз хотоос ниссэн. Европын нисэхийн аюулгүй байдлын агентлагаас (EASA) төрлийн гэрчилгээг 2014 оны 9-р сард, дараа нь хоёр сарын дараа Холбооны нисэхийн удирдлагын газраас (FAA) гэрчилгээ авсан.

A350 бол нүүрстөрөгчийн эслэгэн бэхжүүлсэн полимерээр хийгдсэн анхны Airbus онгоц юм. Их бие нь энгийн ангилалд есөн суудал багтахуйц өргөнтэй бүтээгдсэн бөгөөд энэ нь найман суудалтай A330/A340-аас нэмэгдсэн байна. Энэ загвар нь A330-тай нийтлэг төрлийн ангилалтай . Энэхүү нисэх онгоц нь хоёр хувилбартай: A350-900 нь 300-350 зорчигчийг 15,000км-с дээш зайд (8100&nbsp;nmi; 9300&nbsp;миль) тээвэрлэх чадамжтай ба хөөрөх үеийн дээд жин (MTOW) нь 283 тонн (617,300 фунт); арай урт A350-1000 нь 350-410 зорчигч тээвэрлэх боломжтой, дээд тал нь 16,500&nbsp;км (8,900&nbsp;nmi; ) туулах чадамжтай бөгөөд 322&nbsp;тонн (710,000&nbsp;фунт) хөөрөх үеийн дээд жинтэй MTOW.
Ангилал:Том оврын нисэх онгоц
Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц
Ангилал:Airbus
Эртний Египетийн газар тариалан

Эртний Египетийн газар тариалан

Эртний Египетийн соёл иргэншил Нил мөрөн болон түүний найдвартай улирлын үерлэлтээс ихээхэн хамааралтай байжээ. Тус мөрний урсгалын тогтвортой байдал болон үржил шимт хөрс нь Египетчүүдэд газар тариаланд суурилсан эзэнт гүрэн байгуулах боломжийг олгосон юм. Египетчүүдийг газар тариаланг өргөн хүрээнд анхлан ашиглаж эхэлсэн бүлгүүдийн нэг гэж үздэг. Энэ нь тэдний зохион бүтээсэн усалгааны систем болох сав газар усалгааны (базис усалгаа) тусламжтайгаар хэрэгжсэн юм. Тэдний газар тариалангийн арга барил нь хүнсний гол ургамал болох улаан буудай, арвай зэрэг үр тариаг, мөн маалинга, папирус зэрэг аж үйлдвэрийн ургамлуудыг ургуулах боломжийг олгож байжээ.

Газар тариалангийн эхлэл

Нил мөрний баруун талд орших Зүүн Сахара нь хэд хэдэн Неолитын соёл иргэншлийн өлгий нутаг байжээ. Африкийн чийглэг цаг уурын үед энэ газар нутаг нь ногоон ургамал ихтэй, хүн амын тоо мэдэгдэхүйц өссөн үе байв. Энэ нь ойролцоогоор МЭӨ 8000 он байжээ. Сахарын бүс нутгийн хүмүүс нуур орчмоос ан агнах, загасчлах, түүнчлэн Сахарагийн элбэг ургамлын зэрлэг үр тариа цуглуулах ажлыг хийдэг байв. Брахиариа, сорго, уроцлоа зэрэг үр тарианууд хүнсний чухал эх үүсвэр болж байв.

Африкийн чийглэг цаг уурын үе нь аажмаар дуусаж, 6000–5000 жилийн өмнө төгссөн байна. Энэ үед бэлчээрийн нүүдлийн иргэд Африкийн өөр хэсгүүд рүү нүүж байсны зэрэгцээ цөөн тооны хүмүүс Нил мөрний хөндий рүү шилжин иржээ. Харин энэ нутгийн газар тариалангийн хөгжил төдийлөн өндөр түвшинд хүрээгүй байв.
Ямайкийн мөнгөний тогтолцоо

**Ямайкийн мөнгөний тогтолцоо** нь 1976 оны 1-р сарын 8-нд Ямайка улсад батлагдсан орчин үеийн олон улсын мөнгөний систем бөгөөд валютын ханшийг засгийн газраас бус зах зээлийн зарчмаар тогтоодог тогтолцоо юм. Валютын ханш тогтмол хэлбэлзэлтэй байдаг тул тогтмол хаш биш харин хөвөгч ханш гэж нэрлэдэг байна.

1976-1978 онд Бреттон Вудсын мөнгөний тогтолцоог өөрчлөн зохион байгуулсны үр дүнд энэхүү Ямайкийн мөнгөний тогтолцоо бий болсон юм. Үүний үндсэн шинж чанар, зарчим.

* алтны стандарт болон алтны паритетуудыг албан ёсоор цуцалсан (дотоод болон олон улсын гүйлгээнд валютыг алттай холбохыг цуцалсан);
* алтны мөнгөгүйжүүлэлт бүртгэгдсэн: төв банкууд алтыг зах зээлийн үнээр ердийн бараа болгон худалдах, худалдан авахыг зөвшөөрдөг;
* Гадаад валютын нөөц бүрдүүлэхэд “дэлхийн мөнгө” болгон ашиглаж болох "Зээлжих тусгай эрх" товч. **ЗТЭ** (англи. *Special Drawing Rights*, SDR, SDRs) системийг нэвтрүүлсэн. ЗТЭ-ийг ОУВС гаргадаг. ЗТЭ-ийн чиг үүрэгт төлбөрийн тэнцлийг зохицуулах, үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнийг хэмжих;
* ЗТЭ-ээс гадна АНУ-ын доллар, Английн фунт стерлинг, Швейцар франк, Японы иен, Баруун Германы марк, Францын франк (сүүлийн хоёрыг евро болгон өөрчилсөн) нөөцийн валют гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн;
* чөлөөт хөвөгч валютын ханшны журмыг тогтоосон: эрэлт, нийлүүлэлт дээр үндэслэн валютын зах зээл дээр тэдгээрийн ханшийг бүрдүүлдэг болсон;
* Улс орнууд бие даан валютын ханшийг бүрдүүлэх дэглэмийг хэд хэдэн хувилбар дотроос тодорхойлж болно.
Баруун Цөл

Баруун цөл

Египетэд Баруун цөл нь Нил мөрний баруун талд, Ливийн хил хүртэлх Сахарын хэсэг бөгөөд хойд зүгт Газар дундын тэнгисээс урагша Суданы хил хүртэл оршдог. Энэ нь Нилээс зүүн тийш Улаан тэнгис хүртэл сунарсан Зүүн цөлтэй ялгаатай байдлаар нэрлэгдсэн юм. Баруун цөл нь ихэвчлэн чулуурхаг газар нутагтай бөгөөд Ливийн хил дагуу орших “Агуу Элсэн Тэнгис” хэмээн нэрлэгддэг элстэй хэсэгтэй. Энэ цөл нь 680,650 км² (262,800 миль²) буюу Египетийн газар нутгийн гуравны хоёр хувийг эзэлдэг.

Түүний хамгийн өндөр цэг нь 1,000 м (3,300 фут) бөгөөд энэ нь Гилф Кебирийн өндөрлөгт, улсын баруун өмнөд хэсэгт, Египет-Судан-Ливийн хил орчимд байрладаг. Баруун цөл нь зэлүүд, хүн амьдардаггүй боловч Сивагийн хойд хэсгээс урагша Харга хүртэл дугуй хэлбэрээр байрлах цөөн хэдэн баян бүрдтэй. Түүхэндээ, ялангуяа Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед энэ нутаг зөрчилдөөн гардаг газар болж байв.

Саккара орчимд орших кварцаар баялаг элс

Засаг захиргааны хувьд Баруун цөл нь хэд хэдэн захиргааны нэгжүүдэд хуваагддаг: Хойд болон баруун хэсэгт Матрух муж, Газар дундын тэнгисээс өмнө зүгт 27°40’ N өргөрөгийн дагуу; шинэ хөндийн захиргаа нь эндээс Суданы хил хүртэл оршдог. Баруун цөлийн зүүн хэсгийн тодорхой бүсүүд Гиза, Фаюм, Бени Суеф, Минья мужуудад харьяалагддаг.
Базис (геологи)

Базис (геологи)

Геологид базис болон талстлаг базис нь манти дээр байрлах, бүх төрлийн чулуулаг, тунамал хурдсын доор орших талстлаг чулуулгууд юм. Эдгээр чулуулгууд заримдаа гадаргуу дээр ил гардаг ч ихэвчлэн олон давхар чулуулгаас доор оршдог. Базисын чулуулгууд нь тунамал платформ буюу хучилтын доор байрлах бөгөөд ерөнхийдөө метаморф болон магмын гаралтай тунамал чулуулаг, эсвэл тунамал сав газрын доор оршдог чулуулгууд юм. Үүний адил базисын дээр байрлах тунамал чулуулгуудыг “хучилт” буюу “тунамал хучилт” гэж нэрлэж болно.

Дэлхийн царцдасын чулуулгууд базис болон хувирах хүртлээ хэд хэдэн удаа өөрчлөгдөх бөгөөд энэ шилжилтүүд нь тэдгээрийн найрлагад нөлөөлдөг.

Континентын царцдас

Базисын чулуулаг нь континентын царцдасыг бүрдүүлдэг эртний, хамгийн хуучин метаморф болон магмын чулуулаг бөгөөд ихэвчлэн боржин чулуунаас бүрддэг. Базисын чулуулаг нь континент үүссэнээс хойш дээр нь хуримтлагдсан тунамал чулуулагтай ялгаатай байдаг. Эдгээр тунамал чулуулгууд нь элсэрхэг чулуу, шохойн чулуу гэх мэт чулуулгуудтай ижил юм. Базисын дээрх тунамал чулуулгууд нь нимгэн давхарга үүсгэх боловч заримдаа 5 км (3 миль)-ээс зузаан байж болно. Харин царцдасын базис чулуулаг нь 32–48 км (20–30 миль)-ийн зузаантай, эсвэл түүнээс зузаан байх боломжтой. Базисын чулуулаг нь тунамал чулуулгын давхаргын доор байршиж болохоос гадна гадаргуу дээр харагдаж болно.
Бреттон Вудс

**Бреттон** **Вудс** (англи. *Bretton Woods*) —АНУ-ын зүүн умард хэсэгт орших Нью-Хэмпшир мужийн уулны цанаар гулгадаг амралтын жижиг хот. 

Энэ хот 1944 оны 7-р сард Бреттон Вудсын бага хурал гэгддэг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Мөнгө-санхүүгийн Бага хурал болсон газар гэдгээрээ алдартай юм. Чухам энэ хурлаар Бреттон Вудсын мөнгөний тогтолцооны үндэс тавигдаж, Олон улсын валютын сан, Дэлхийн банкийг байгуулах шийдвэр гарсан түүхтэй.

Бреттон Вудс хот «Цагаан уул үндэсний ой» (англи. *White Mountain National Forest*) үндэсний дархан цаазат газрын дунд бүс нутгийн хамгийн өндөр (1917 метр) Вашингтон уулын (англи. *Mount Washington)* бэлд оршдог байна. Уулын орой руу гардаг шүдтэй төмөр 1866-1869 онд барьж байгуулжээ. 

Хотын хамгийн том барилга бол 1902 онд баригдсан «Маунт Вашингтон зочид буудал» (англи. *Mount Washington Hotel*) юм. Энэ зочид буудлын дэргэд гольфын талбай байдаг байна. 

Энэ хот өвлийн спортын төрлүүдээр хичээллэхэд тохиромжтой. Өндөрт өргөн гаргах төхөөрөмжтэй цанын замуудтай бөгөөд тэгш талын замууд мөн байдаг байна.
НҮБ-ын Дэлхийн Харилцаа Холбооны Хэлтэс

**Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Дэлхийн Харилцаа Холбооны Хэлтэс** (, DGC, 2019 оны 1-р сарын 1-ний өдрөөс өмнө “Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Олон Нийтийн Мэдээллийн Хэлтэс” гэж нэрлэгдэж байсан) нь НҮБ-ын Нарийн Бичгийн Даргын Газрын харьяа нэгж юм. Энэхүү хэлтэс нь стратегийн харилцаа холбооны кампанит ажил, хэвлэл мэдээлэл болон иргэний нийгмийн бүлгүүдтэй харилцах харилцаагаар дамжуулан НҮБ-ын үйл ажиллагааны талаарх олон нийтийн мэдлэг, дэмжлэгийг нэмэгдүүлэх зорилготой.

## Зорилго
Тус хэлтсийн зорилго нь:
*НҮБ-ын үзэл баримтлал, үйл ажиллагааг дэлхий дахинд таниулах;
*олон төрлийн үзэгчидтэй харилцан ажиллаж, түншлэх;
*дэлхий нийтийн энх тайван, хөгжил болон хүний эрхийг хамгаалахад дэмжлэг үзүүлэх явдал юм.

2018 онд Австрийн НҮБ дахь Байнгын төлөөлөгч Ян Кикерт нь олон нийтийн мэдээлэлтэй холбоотой асуудлыг шийдвэрлэх зорилгоор НҮБ-ын Ерөнхий Ассемблейн дэргэд байгуулагдсан харьяа байгууллага болох Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Мэдээллийн Хорооны даргаар ажиллаж байсан. Энэ хороо нь НҮБ-ын Дэлхийн Харилцаа Холбооны Хэлтсийн үйл ажиллагааг хянадаг.

Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага
Йохан де Витт

**Йохан де Витт** (1625 оны 9-р сарын 24&nbsp;– 1672 оны 8-р сарын 20) улс төрийн зүтгэлтэн байсан бөгөөд Голландын төрийн зүтгэлтэн байв. Голландын алтан үе . Де Витт Голландын Их Тэтгэвэр авагчаар сонгогдсон бөгөөд авга ах Корнелис де Граеффын хамт  1650 оноос  хүртэл Голландын улс төрийн тогтолцоог хянаж байв.  Тэрээр бүгд найрамдах улсын улс төрийн тогтолцоог зохион байгуулсан улс төрийн чухал хүн байсан юм.

Тэрээр дэлхийд цорын ганц идүүлсэн Ерөнхий сайд болсон билээ.

## Үхэл 
1672 онд Франц-Голландын дайнд Франц, Англи улсууд Бүгд Найрамдах Голландын эсрэг дайн зарлав. Де Витт 6-р сарын 21-нд хутгатай алуурчны улмаас хүнд шархаджээ. Тэрээр 8-р сарын 4-нд Их Тэтгэврийн албан тушаалаасаа огцорсон боловч энэ нь түүний дайснуудад хангалтгүй байв. Оранистуудад ялангуяа үзэн яддагддаг байсан түүний ах Корнелис эх орноосоо урвасан хилс хэргээр баривчлагджээ. Түүнийг эрүүдэн шүүж байсан ба Ром-Голландын хуулийн дагуу ердийнх шиг, ял авахаас өмнө гэм буруугаа хүлээх шаардлагатай байсан боловч хэргээ хүлээхээс татгалзав. Гэсэн хэдий ч тэрээр цөллөгт шийтгэгджээ. Ах нь түүнийг аялалд гарахад нь туслахаар шорон руу (гэрээсээ хэдхэн алхмын зайд) очиход хоёулаа Гаагийн иргэний хөдөлгөөнийхөн дайрчээ. Ах нарыг буудаж, дараа нь танхайрагчдад үлдээв. Тэдний нүцгэн, зэрэмдэглэгдсэн цогцоснууд нь ойролцоох нийтийн хоолон дээр дүүжлэгдэж байхад оранистуудын танхайрсан хүмүүс цогцсыг нь болон элэгийг нь идсэн билээ. Ингэснээр тэр дэлхийд анхны болон цорын ганц идүүлсэн төрийн зүтгэлтэн болсон юм.
Ангилал:1672 онд өнгөрсөн
Ангилал:1625 онд төрсөн
Ангилал:CS1 нидерланд-language sources (nl)
Хажиддоржийн

**Дамдины Хажиддорж** (1922-1992) БНМАУ-ын аварга анчин. Булган аймгийн Хангал сумын уугуул.

1922 онд Түшээт Хан аймгийн Ахай гүний хошуунд (өнөөгийн Булган аймгийн Хангал суманд) эцэг Дамдины хүү болж төрсөн. 1941-1946 онд цэргийн алба хааж, 1945 оны империалист Японы эсрэг Чөлөөлөх дайнд 5-р морьт дивизийн Холбооны суманд алба хаан гар бие оролцсон Ахмад дайчин байжээ. 1946 онд Хангал нутагтаа эргэж ирээд Г.Долгортой ханилан 7 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн байна. Ууган охин Х.Чанцалдулам нь Монгол улсын эрүүл мэндийн салбарын шилдэг удирдагчдын нэг байсан. Дунд хүү Х.Лхагвадорж нь Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонт, бэлтгэл дэд хурандаа цолтой. Дунд охин Х.Өнөрцэцэг нь Хангал сумандаа олон жил удирдах албан тушаал хашсан.

Д.Хажиддорж нь амьдралынхаа туршид Хангал сумандаа Сүү тосны завод, "Сөрт" хэмээх сүү тосны фермийн эрхлэгчээр ажилласан бөгөөд бага наснаасаа ан гөрөө авлаж БНМАУ-ын аварга анчин цолыг хүртсэн байна.
Татварын чөлөөлөлт

Татварын чөлөөлөлт

Татварын чөлөөлөлт гэдэг нь аливаа эрх бүхий байгууллагаас хувь хүн, өмч хөрөнгө, орлого эсвэл гүйлгээнд ноогдох татварыг бууруулах буюу хасахыг хэлнэ. Татвараас чөлөөлөгдсөн байдал нь татвараас бүрэн чөлөөлөгдөх, хөнгөлөлттэй хувь хэмжээ тогтоох эсвэл зөвхөн тодорхой хэсэгт нь татвар ногдуулах байдлаар илэрч болно. Жишээлбэл, буяны байгууллагуудыг өмчийн татвар болон орлогын татвараас чөлөөлөх, ахмад дайчдад хөнгөлөлт үзүүлэх, эсвэл хил дамнасан болон олон бүс нутагт хамаарах тусгай тохиолдлуудыг дурьдаж болно.

Татварын чөлөөлөлт нь ерөнхий дүрмээс гаргасан хууль эрх зүйн онцгой тохиолдлыг хэлдэг бөгөөд тодорхой нөхцөл байдалд татвар ноогдуулахгүй байхыг (exclusion) заагаагүй. Энэ нь тодорхой зүйлд татвар ногдуулахгүй байхыг илэрхийлэх бөгөөд хөнгөлөлт (deduction)-өөс ялгаатай юм.

Олон улсын татваргүй худалдаа
Олон улсын “татваргүй худалдаа” гэдэг нь тодорхой бүс нутгаас барааг байнгын зорилгоор авч гарах үед татвар төлөх шаардлагагүй байхыг хэлдэг. Татваргүй худалдаа ихэвчлэн тусгай зориулалтын duty-free дэлгүүрүүдэд хийгддэг. Гэсэн хэдий ч, аливаа гүйлгээ татваргүй байж болох бөгөөд барааг хилээр гаргахдаа гаалийн хяналтанд үзүүлсний дараа татвартай тэнцэх хэмжээний мөнгийг буцаан авах боломжтой.

Европт татваргүй худалдаа түгээмэл байдаг бол АНУ-д харьцангуй бага түгээмэл бөгөөд Луйзиана мужид онцгой тохиолдлууд бий. Европын Холбооны одоогийн дүрмүүд дотоодын (intra-EU) татваргүй худалдааг ихэвчлэн хориглодог боловч татварын бүсээс гаднах зарим тусгай газар нутагт хамаардаг онцгой тохиолдлууд бий.
Лениний хөшөө (Улаан-Үд)

**Лениний хөшөө** (Улаан-Үд)—Зөвлөлт улсыг үүсгэн байгуулагч Владимир Лениний толгойг дүрсэлсэн хөшөө ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад улсын нийслэл Улаан-Үд хотын төвд Зөвлөлийн талбайд байрлах хөшөө юм. Дэлхийд хамгийн том Лениний толгойг дүрсэлсэн хөшөө юм. 

## Хөшөөг босгосон түүх 
Энэхүү хөшөөг 1970 онд В.И.Лениний мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан бүтээж эхэлжээ. Өмнө нь Улаан-Үд хотод Лениний гудамжинд байрлах удирдагчийн гурван хөшөө байсан бөгөөд хэмжээ нь хамаагүй жижиг байв. Тэдний оронд нэг том хөшөө барихаар шийдсэн байна. Хөшөөний төслийг барималч эцэг Георгий Нерода, хүү Юрий Нерода нар бүтээсэн бөгөөд А.Душкин, П.Зильберман нар барих ажлыг гүйцэтгэсэн ажээ. 

Хөшөө 7,7 метр өндөр, хамгийн өргөн цэгээрээ 4,5 метр өргөн, 42 тонн жинтэй уг баримлыг Мытищийн чулууны эсгэх үйлдвэрт хоёр хэсэг болгон цутгаж, төмөр замаар Улаан-Үд хотод хүргэж иржээ. Нэгэнт газар дээр нь баримлын хоёр хэсгийг Зөвлөлт Буриадын Зөвлөлийн ордны (одоогийн Буриад улсын Засгийн газрын ордон) өмнөх Зөвлөлтийн талбайн зүүн талд 6,3 метр өндөр өнгөлсөн боржин чулуун суурин дээр босгожээ. Суурин нь дээд талдаа 4.52 х 4.71 метр, доод талдаа 4.52 х 5.8 метр ажээ.

Албан ёсоор уг хөшөөний нээлтийг 1971 оны 11-р сарын 5-нд хийсэн байна.

Ангилал:1971 онд байгуулагдсан
Г.Долгор

**Гунгаагийн Долгор** (1927-1990) Булган аймгийн аварга саальчин. Булган аймгийн Хангал сумын уугуул.

Г.Долгор нь 1927 онд Булган аймгийн Хангал суманд төрсөн. Бага насаа эцэг эхийн гар дээр өнгөрөөж тэнхимийн 3 сарын сургууль, Сэлэнгэбүрэнгийн бага сургууль, Улаанбаатар хот дахь Багш нарыг бэлтгэх сургууль дүүргэсэн. Сэлэнгэбүрэн, Хангал сумын бага сургуульд багшаар ажилласан байна. Мөн 1950-1960-аад оны үед бүх нийтээр бичиг үсэгтэн болгох хөдөлгөөний багшаар ажиллаж, сум багийнхаа 16-49 насны иргэдэд бичиг үсгийн боловсрол хүртээж явсан соён гэгээрүүлэгч, сэхээтэн байлаа.

  Хангал сумын “Саруул зам” нэгдэлд гишүүнээр элсэж сумын аваргаар удаа дараа, аймгийн аварга саальчин, мянгат саальчин, мэнд  төлчнөөр 5 удаа шалгарч таван жилийн хугацаатай үүргээ хугацаанаас өмнө амжилттай биелүүлж V,VI,VII таван жилийн гавшгайч, Намын Төв Хороо, Засгийн Газрын хүндэт жуух бичиг, Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойн медаль болон бусад медалиар шагнагдсан. 1966 оны МАХН-ын XV их хурал болон Нэгдэлчдийн үе үеийн зөвлөгөөн, 1978 оны БНМАУ-ын аварга саальчдын чуулганд Хөдөлмөрийн баатар А.Авирмэд, Ж.Дугарсүрэн нарын бүсгүйчүүдийн хамт төлөөлөгчөөр оролцсон. 1989 онд аймгийн Мянгат саальчин эмэгтэйчүүдийн чуулганд оролцон үг хэлж, өөрийн туршлагыг залуу саальчдад хуваалцсан байна. Энгүй ажилсаг, шинийг сэдэж олохдоо гарамгай хүн байв. Сумын депутатаар удаа дараа сонгогдож, аймгийн депутатаар 3 удаа, БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар сонгогдож байсан.
Тунамал сав газар

Тунамал сав газар нь дэлхийн царцдасын бүс нутгийн хэмжээний хотгор бөгөөд энд суулт үүсч, зузаан давхаргатай тунадас хуримтлагдан том гурван хэмжээст тунамал чулуулаг үүсгэдэг.[1][2][3] Эдгээр нь удаан хугацааны суулт нь тунадас хуримтлагдах зайг бий болгодог бүс нутгийн хотгор үүсгэх үед үүсдэг.[4] Сая сая, арван сая, зуун сая жилийн туршид тунадас хуримтлагдах нь усны урсгалаар дамжин үрждэг материалын голчлон таталцлын хүчний нөлөөгөөр хотгорыг дүүргэдэг. Тунадас булшлагдах тусам улам бүр даралт ихсэж, нягтрал, чулуужилтын процессыг эхлүүлж, тунамал чулуулаг болгон хувиргадаг.[5] Тунамал сав үүсдэг нийтлэг тектоник орчны энгийн схем диаграммууд Тунамал сав нь ихэвчлэн хавтангийн тектоникийн үйл ажиллагааны үр дүнд дэлхийн литосферийн деформациас үүсдэг. Суулт ба тунамал сав үүсэхэд хүргэдэг царцдасын деформацийн механизмд дор орших царцдасын нимгэрэл; тунамал, тектоник эсвэл галт уулын ачааллаас үүдэлтэй царцдасын хөндийрөл; эсвэл дор орших эсвэл зэргэлдээх литосферийн зузаан эсвэл нягтралын өөрчлөлт орно.[6][7][8] Сав үүсэх процесс эхэлснээс хойш саванд хуримтлагдсан тунадасны жин нь доор орших царцдаст нэмэлт ачаалал үүсгэдэг бөгөөд энэ нь суултыг нэмэгдүүлж, улмаар изостазийн үр дүнд савны хөгжлийг нэмэгдүүлдэг.
Тафономи

Тафономи нь организм ялзарч, чулуужсан эсвэл палеонтологийн бүртгэлд хадгалагдах явцыг судлах шинжлэх ухаан юм. Тафономи гэдэг нэр томъёо (грек хэлний τάφος, τάφος 'булш' ба νόμος, νόμος 'хууль' гэсэн үгнээс гаралтай) 1940 онд[1] Зөвлөлтийн эрдэмтэн Иван Ефремов палеонтологид нэвтрүүлж, организмын үлдэгдэл, хэсэг, эсвэл бүтээгдэхүүн биосфераас литосфер руу шилжих шилжилтийг судлахыг тодорхойлсон юм. Тафоморф гэдэг нэр томъёо нь ганц биш харин олон ангилал зүйн бүлгийн муу хадгалагдсан, доройтсон үлдэгдлийг илэрхийлдэг чулуужсан бүтцийг тодорхойлоход ашиглагддаг. Тайлбар Тафономын үзэгдлийг хоёр үе шат болгон хуваадаг: биостратиноми, организм үхсэнээс булшлагдтал явагдах үйл явдал; ба диагенез, булшлагдсаны дараа явагдах үйл явдал.[1] Ефремовын тодорхойлолтоос хойш тафономи нь соёлын болон байгаль орчны нөлөөгөөр органик, органик бус материалын чулуужилтыг хамарч өргөжжээ. Одоогийн байдлаар тафономи нь биосфераас (амьд орчноос) гарч, литосферт (булшлагдсан орчин) орж, дараа нь олборлож, судлагдсан объектын хувьд юу болдогийг судлах шинжлэх ухаан гэж хамгийн өргөн хүрээнд тодорхойлогддог. Энэ бол олон салбарт хамаарах ойлголт бөгөөд янз бүрийн судлалын чиглэлүүдэд бага зэрэг өөр өөр утгатайгаар ашиглагддаг. Тафономын ойлголтыг ашигладаг салбаруудад дараахь зүйлс орно:

 Археоботаник 

 Археологи 

 Биологи 

 Шүүх шинжилгээний ухаан 

 Геоархеологи 

 Геологи 

 Палеоэкологи 

 Палеонтологи 

 Зооархеологи
Жэймс Дэвид Вэнс

**Жеймс Дэвид Вэнс** (англи. *James David Vance*; мөн **Жей Ди Вэнс** (англи. *JD Vance*) гэж товчилж нэрэлдэг; төрөхдөө — **Жеймс Дональд Боумен** (англи. *James Donald Bowman*) нэртэй байсан; 1984 оны 8-р сарын 2-нд Охайо мужийн Мидлтаун хотод төрсөн) — Америкийн улс төрийн зүтгэлтэн бөгөөд ажил хэрэгч хүн. АНУ-ын Бүгд Найрамдах намын гишүүн. 2025 оны 1-р сарын 20-нд тангараг өргөж АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч болсон. 

2023 оны 1-р сарын 3-наас 2025 оны 1-р сарын 20-ны өдрийн хооронд Охайо мужаас сонгогдсон АНУ-ын Сенатын гишүүн буюу сенатор байсан. 

2024 оны 7-р сарын 15-нд АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Доналд Трамп Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчээр Жеймс Вэнсийг сонгосон тухайгаа зарласан бөгөөд 2024 оны 11-р сард Д.Трамп сонгуульд ялалт байгуулснаар Жеймс Вэнс Ричард Никсоноос хойш сонгогдсон 3 дахь хамгийн залуу дэд ерөнхийлөгч болжээ.

## Үзэл бодол 
Ж.Вэнс үндэсний консерватив, барууны популист улс төрийн үзэл бодолтой гэж тодорхойлж болно. Тэрээр үр хөндөлт, ижил хүйстнүүдийн гэрлэлтийн эсрэг, галт зэвсгийн хатуу хяналттай байх ёстой гэж үздэг байна. Тэрээр мөн хүүхэдгүй байдлыг шүүмжилж, нийгэм-улс төрийн байр сууринд католик шашны нөлөө их байна гэж ил тод хэлдэг. 2025 оны 2-р сарын 14-нд Мюнхены аюулгүй байдлын бага хурал дээр хэлсэн үгэндээ тэрээр Европын холбооны удирдлагуудыг ардчилал, үг хэлэх эрх чөлөөний үнэт зүйлээс ухарч байна гэж шүүмжилсэн.

Тэрээр ХАМАС бүлэглэлийн мөргөлдөөнд Израилийг дэмжиж байгаа ч Америкийн Украинд цэргийн тусламж үзүүлэхийг эсэргүүцэж, энхийн хэлэлцээг илүүд үзэж байгаа ажээ.

## Намтар 
Түүнийг төрөхөд нь Жеймс Дональд Боумен (англи. *James Donald Bowman*) гэж нэрлэсэн эх нь эцгээс нь салсаны дараа Жеймс Дэвид Хэймел (англи. *James David Hamel*) гэж шинэ нөхрийнхөө овогийг түүнд өгсөн бөгөөд сүүлд тэрээр өвөг эцэг Жеймс Ли Вэнс (англи. *James Lee Vance*)-ийн овогийг авсан байна. 

Жеймс Вэнс 2003 онд ахлах сургуулиа төгсөөд Тэнгисийн явган цэргийн ангид элсэж, Иракийн дайны үеэр тус корпуст олон нийттэй харилцах ажилтнаар ажиллаж байгаад 2007 онд цэргийн албаа хааж дуусгасан байна. Улмаар тэр 2009 онд Охайогийн Их сургуулийг улс төр судлал, философийн чиглэлээр сурч дуусгаад 2013 онд Йелийн хуулийн сургуулийг төгссөн байна. Тэрээр Иллиной мужийн Сидли Остин хуулийн фирмд өмгөөлөгчөөр ажиллаж байгаад Цахиурын хөндийд карьераа үргэлжлүүлсэн.
Пунцагийн Сосорбарам

**Пунцагийн Сосорбарам** (1928–2015) нь Монгол Улсын Сангийн яамны орлогч сайд асан, санхүүгийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласан төр, засгийн нэр хүндтэй зүтгэлтэн юм.

## Амьдрал ба Боловсрол 
Пунцагийн Сосорбарам нь 1928 онд Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий суманд төрсөн. Бага насаа эцэг эхийн гар дээр өнгөрүүлж, 13 настайдаа Уянга сумын гэр ахуйн модон эдлэлийн үйлдвэрт мужаанаар ажиллаж хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлсэн байна. Тэрээр идэвх, зүтгэлтэй байдлаа үнэлүүлж, "Монгол Улсын Ударник" цолоор шагнагджээ.

### Боловсрол 
- 1946–1950 онд Улаанбаатар хотын Санхүүгийн техникумд суралцаж, нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжил эзэмшсэн. - 1955–1960 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Улсын Ард Аж Ахуйн Их Сургуулийг төгсөж, санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр суралцсан.
## Ажил мэргэжил 
Пунцагийн Сосорбарам нь Монгол Улсын Сангийн яаманд олон албан тушаал хашиж, улс орныхоо эдийн засгийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулсан.

- 1941–1946 он: Гэр ахуйн эдлэлийн артельд мужаан. - 1955–1960 он: Улаанбаатар хотын Санхүүгийн техникумд багш. - 1960–1962 он: БНМАУ-ын Сангийн яаманд мэргэжилтэн. - 1962–1967 он: Сангийн яамны хэлтсийн дарга. - 1967–1978 он: Сангийн яамны орлогч сайд. - 1978–1983 он: Москва хот дахь Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагааны Олон Улсын Банкинд Монгол Улсын төлөөлөгч, ерөнхий хорооны гишүүн. - 1983–1988 он: Сангийн яаманд ахлах эдийн засагчаар ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан.

## Шагнал урамшуулал 
Түүний хөдөлмөрийг Монгол Улсын төр, засгаас өндрөөр үнэлж дараах шагналуудыг олгосон: - Монгол Улсын Ударник. - Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон. - Алтан гадас одон. - Ардын хувьсгалын 80, 90 жилийн ойн медаль. - Хөдөлмөрийн хүндэт медаль.

## Үлдээсэн өв 
Пунцагийн Сосорбарам нь Монгол Улсын эдийн засаг, санхүүгийн салбарт тод мөр үлдээж, залуу үеийн санхүүчдэд үлгэр дуурайлал болж чадсан төрийн зүтгэлтэн байв. Тэрээр 2015 онд 87 насандаа таалал төгсжээ.

## Эх сурвалж 
* Энэхүү намтар архив болон холбогдох эх сурвалжууд дээр үндэслэсэн болно.
Ордны талбай (Санкт-Петербург)

**Ордны талбай (Санкт-Петербург)** (орос. *Дворцовая площадь*, 1918-1944 онд Урицкийн талбай нэртэй болж байсан) — Оросын Санкт-Петербург хотын төв талбайд XVIII зууны хоёр дахь хагасаас XIX зууны эхний хагаст бий болсон уран барилгын цогцолбор юм. 

*Ордны талбай* нь холбооны ач холбогдол бүхий түүх, соёлын дурсгалт барилга байгууламжаас бүрддэг: Өвлийн ордон, Гвардийн корпусын штабын байр, Ялалтын нуман хаалга бүхий Жанжин штабын байр, Александрын багана зэрэг юм. Талбайн хэмээ нь ойролцоогоор 5.4 га юм. Санкт-Петербург хотын төвийн түүхэн хөгжлийн нэг хэсэг болох талбай нь Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн бөгөөд зөвхөн явган зорчих бүс юм.

Баярын арга хэмжээний үеэр талбайд 35 мянга орчим хүн цугларах боломжтой ажээ.

## Түүх 
1754-1762 онд архитектор Франческо  Растрелли-гийн зургаар барьсан Өвлийн ордон (талбайг үүний улмаас ингэж нэрлэх болсон) Ордны талбайн гол барилга болсон юм.
Bluetooth

**Bluetooth** (англи.*blue* — "цэнхэр" бөгөөд *tooth* — "шүд" гэх үгсийн нийлбэр) —суурин болон хөдөлгөөнт төхөөрөмжүүдийн хооронд богино орон зайд мэдээлэл солилцох, хувийн хэрэглээний сүлжээ (англи. *Wireless personal area network, WPAN*) байгуулж ашигладаг ойрын зайны утасгүй технологийн стандарт юм. 

Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг горимд дамжуулах хүчийг 2.5 милливатт хүчин чадлаар хязгаарладаг бөгөөд энэ нь 10 метр хүртэлх маш богино орон зай гэсэн үг юм. Энэ нь 2.402 GHz-ээс 2.48 GHz хүртэлх ISM зурваст UHF радио долгион ашигладаг. Энэ нь голчлон ойролцоох зөөврийн төхөөрөмжүүдийн хооронд файл солилцох, гар утас, хөгжим тоглуулагчийг утасгүй чихэвч, утасгүй чанга яригч, HIFI систем, автомашины аудио, телевиз болон дүрс, дууны чанга яригч хооронд утасгүй холбож дамжуулдаг технологи бөгөөд өөрөөр хэлбэл төхөөрөмж хоорондын утастай холболтын эсрэг хувилбар юм. 

Bluetooth-ийг харилцаа холбоо, тооцоолол, сүлжээ, хэрэглээний электроникийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг 35,000 гаруй гишүүн компанитай *Bluetooth Special Interest Group* (SIG) удирддаг байна. IEEE нь Bluetooth-ийг IEEE 802.15.1 гэж стандартчилсан боловч стандартыг баримталхаа больсон.

2021 оны байдлаар жилд 4.7 тэрбум Bluetooth чип нийлүүлэгддэг байв. Bluetooth-ийг анх 2024 онд сансарт хэргэлж үзсэн нь IoT (англи. *Internet of things*)-ын буюу цахимаар дамжуулах төхөөрөмжийн чадавхийг өргөжүүлэх зорилготой анхны туршилт болсон юм.

## Нэрний үүсэл 
"Bluetooth" нэрийг 1997 онд Bluetooth SIG-ийг үүсгэн байгуулагчдын нэг Intel компанийн Жим Кардач санал болгосон юм. Скандинавын түүхийг Франс Бенгцсоны "Урт хөлөг онгоц" хэмээх Викингүүд болон 10-р зууны Данийн хаан "Цэнхэр шүдэт" хэмээх I Харальдийн тухай түүхэн романаас санаа авсан Кардач өнөөгийн Bluetooth гэж нэрлэгддэг богино зайн утасгүй программын код нэр болгох санал үүсэн гарчээ.