open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Исаак Левитан

**Исаак Левитан** (орос. *Исаа́к Ильи́ч Левита́н,* баримт бичгүүдэд *Исаак Эльяшевич Левитан*; 1860 оны 8-р сарын 30-нд өнөөгийн Литва дахь Кедайняй хотод төрсөн — 1900 оны 8-р сарын 4-нд Москва хотод нас барсан) — еврей гаралтай, Оросын уран зураач, "Оросын урлагийн Мөнгөн эрин"-ий эхэн үеийн хамгийн алдартай байгалийн зураачдын нэг.
 Осенний день. Сокольники. 1879)]]
1873 онд 13 настай Исаак Москвагийн Уран зураг, Уран баримал, Архитектурын Сургуульд элсэн орсон. Түүний багш нарын дунд алдарт зураач Василий Перов, Алексей Саврасов, Василий Поленов нар байжээ.

## Бүтээлүүд 
* Намрын нэг өдөр. Сокольники (орос. Осенний день. Сокольники. 1879)
* Хусан төгөл (орос. Берёзовая роща. 1885–1889, Улсын Третьяковын галерей)
* Ижил мөрний үдэш (орос. Вечер на Волге. 1888, Улсын Третьяковын галерей)
* Орой. Алтан цооног (орос. Вечер. Золотой Плёс. 1889, Улсын Третьяковын галерей)
* Алтан намар. Слободка (орос. Золотая осень, Слободка. 1889, Улсын Оросын музей)
* Борооны дараа. Цооног (орос. После дождя, Плёс. 1889, Улсын Третьяковын галерей)
* Нам гүм амьдрал (орос. Тихая обитель. 1890, Улсын Третьяковын галерей)
* Усан сангийн дэргэд (орос. У омута. 1892, Улсын Третьяковын галерей)
* Владимирка (1892, Улсын Третьяковын галерей)
* Үдшийн хонхны үеэр (орос. Вечерний звон. 1892, Улсын Третьяковын галерей)
* Сүмтэй намрын байгаль (орос. Осенний пейзаж с церковью. 1893–1895, Улсын Третьяковын галерей). Тверь мужийн Островно тосгонд сүм
* Сүмтэй намрын байгаль (орос. Осенний пейзаж с церковью. 1893-1895, Улсын Оросын музей). Островно эдлэн газраас (Ушаковууд) Островно тосгонд байрлах сүм. Тверь муж
* Мөнхийн амар амгалан (орос. Над вечным покоем. 1894, Улсын Третьяков галерей). Нийлмэл зураг. Зурагт Островно нуурын үзэмж болон Красильниковагийн толгодоос Тверь мужийн Удомля нуур руу харагдах үзэмжийг багтаасан болно.
* Намар. Эдлэн газар (орос. Осень. Усадьба. 1894, Омскийн музей). Островно тосгоны ойролцоох Турчаниновын "Горка" эдлэн газрын үзэмж. Тверь муж
* Островно нуур (орос. Озеро Островно. 1894-1895, Мелихово тосгон). Горка эдлэн газраас харагдах ландшафт. Тверь муж
* Өглөөний салхи. Ижил мөрөн. (орос. Свежий ветер. Волга. 1895, Улсын Третьяков галерей)
* Гуравдугаар сар (орос. Март. 1895, Улсын Третьяков галерей). Тверь мужийн Островно тосгоны ойролцоох И. Н. Турчаниновын Горка эдлэн газрын үзэмж.
* Хавар - Их ус (орос. Весна- большая вода. 1896-1897, Улсын Третьяков галерей). Тверь мужийн Сьеж голын үзэмж.

Ангилал:Оросын зураач
Ангилал:1860 онд төрсөн
Ангилал:1900 онд өнгөрсөн
Алексей Саврасов

**Алексей Саврасов** (орос. *Алексей Кондратьевич Саврасов*, заримдаа *Соврасов,* 1830 оны 5-р сарын 24-нд Москва хотод төрсөн - 1897 оны 10-р сарын 8-нд Москва хотод нас барсан) - Оросын зураач, шинэчлэлийн дараах үеийн Москвагийн хамгийн чухал байгаль зураачдын нэг, домог болсон "Шувууд буцаж ирэв" уран зургийн бүтээгч юм.

Ирээдүйн зураач багаасаа зураг зурах авьяастай байсан бөгөөд 1844 онд Москвагийн Уран зураг, Уран баримлын сургуульд элсэж, байгалийн зураач Карл Рабусын ангид суралцжээ.

Саврасовын уран зургууд 1873 онд Вена, 1878 онд Парист дэлхийн үзэсгэлэнгүүдэд, 1882 онд Москвад болсон Бүх Оросын үзэсгэлэнд тавигдсан.

1870-аад оны сүүл үеэс А.Саврасов архидалтаас болж зовж шаналж, түүний бүтээлд бараан сэдэв гарч эхэлсэн. Улмаар 1882 онд түүнийг Москвагийн Уран Зургийн Сургуулиас хөөжээ.

Ангилал:Оросын зураач
Ангилал:1830 онд төрсөн
Ангилал:1897 онд өнгөрсөн
Николай Бердяев

**Николай Бердяев** (орос. *Никола́й Алекса́ндрович Бердя́ев,* хуучин орос. *Николай Александровичъ Бердяевъ*; 1874 оны 3-р сарын 18-нд Хаант Оросын Киев мужийн Обуховод төрсөн — 1948 оны 3-р сарын 23-нд Парис хот орчмын Кламард нас барсан) — Оросын шашны болон улс төрийн гүн ухаантан, нийгэм судлаач. 

Николай Бердяев гэрийн боловсрол эзэмшиж, дараа нь Киевийн цэргийн бага сургуульд сурсан. Зургаадугаар ангидаа корпусаа орхиж, их сургуульд элсэх шалгалтад бэлдэж эхэлсэн. Тэрээр Киевийн их сургуулийн байгалийн ухааны тэнхимд, жилийн дараа хуулийн тэнхимд шилжин орсон.

Тэрээр 1897 онд түүнийг оюутны үймээн самуунд оролцсон хэргээр баривчлагдсан. 1898 онд хууль бус уран зохиол хадгалж, тараасан хэргээр дахин баривчлагдан, их сургуулиас хөөгдөж байжээ.

Ангилал:1874 онд төрсөн
Ангилал:1948 онд өнгөрсөн
Гансүхийн Тэнгис

Гансүхийн Тэнгис (2004 оны 2 сарын 16-нд Баянгол дүүрэгт төрсөн) нь Программист мэргэжилтэй. Тэрээр Ардчилсан нам болон түүний дэргэдэх оюутны байгууллагуудад удирдах албан тушаал хашиж ирсэн бөгөөд 2025 оноос хойш Ардчилсан оюутны холбооны Дэд тэргүүнээр ажиллаж байна.
Өмчийн эрх зүй

**Өмчийн эрх зүй** (өмчлөлийн эрх) гэдэг нь хувь хүн болон бүлэг этгээдүүдийн аливаа эд зүйлийг эзэмших эрхийг баталгаажуулдаг эрх зүйн хэм хэмжээний цогц юм.
Гарик Харламов

**Гарик Харламов** (жинхэнэ нэр нь **Игорь Ю́рьевич Харла́мов**; 1981 оны 2-р сарын 28-нд ЗХУ-ын нийслэл Москва хотод төрсөн) — Оросын кино, телевизийн жүжигчин, дуу оруулагч, зохиолч, продюсер, хошин шог, телевизийн хөтлөгч, дуучин, шоумен, YouTube хөтлөгч. «Comedy Club» телевизийн нэвтрүүлгийн продюссер. 

1990-ээд онд Харламов өсвөр насандаа байхад эцэг эх нь салсан. Түүний эцэг Юрий АНУ руу цагаачилж, хүүгээ дагуулж явсан байна. 14 настайдаа Харламов Чикаго дахь "Харендт" сургууль, театрт шалгаруулалтаар орсон. Тэрээр тус театрын цорын ганц орос хүн байв. Түүний багш нь жүжигчин Билли Зейн байжээ. Харламов гар утас зарж нэмэлт мөнгө олдог байсан бөгөөд мөн «McDonald’s» түргэн хоолны газар кассчин хийдэг байжээ.

1999 онд Гарик Москва руу буцаж ирэв. Тэрээр үеэл Иван Овсянниковтой хамт метрогоор явж гитар тоглож, Арбат гудамжинд онигоо ярьдаг байсан.

Тэрээр Улсын Менежментийн Их Сургуулийг Хүний нөөцийн менежментийн чиглэлээр төгссөн.

Ангилал:Оросын жүжигчин
Ангилал:Оросын дуу оруулагч
Ангилал:Оросын дуучин
Ангилал:Оросын продюсер
Ангилал:1981 онд төрсөн
Абэ Хифүми

**Абэ Хифүми** (япон. 阿部一二三; 1997 оны 8-р сарын 9-нд Японы Кобэ хотод төрсөн) — Японы жүдочин бөх, жүдо бөхийн 5-р дантай, 66 кг жинд дэлхийн 4 удаагийн (2017, 2018, 2022, 2023 онууд) аварга. 66 кг хүртэлх жинд Олимпын хошой аварга (2020, 2024 онд). 2020 оны Олимпын аварга эмэгтэй Абэ Үтагийн ах юм. Түүний өндөр 1,67 см.

Ангилал:Японы жүдоч
Ангилал:Японы олимпын аварга
Ангилал:1997 онд төрсөн
McDonald’s

**McDonald’s** (монгол. *Макдоналдс*) — Америкийн нийтийн хоолны үйлчилгээний салбарын корпорац бөгөөд дэлхийн хамгийн том франчайз системээр ажилладаг түргэн хоолны сүлжээ. 2025 оны эцсийн байдлаар Макдоналдсын 44,000 гаруй ресторан Макдоналдсын брэндийн дор үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд үүний 95% нь франчайз эрхтэй байв. Тус корпорац нь АНУ-ын хамгийн том компаниудын Fortune 500 жагсаалтад багтсан (2022 онд 152-р байранд орсон). Тус компанийн төв байр нь Чикаго хотын захын Оак Брүүк дүүрэгт байрладаг.

## Түүх 
Тус компанийг 1940 онд ах дүү Дик, Мак Макдоналд нар (анхны ресторан Калифорни мужийн Сан Бернардино хотод нээгдсэн) үүсгэн байгуулсан бөгөөд 1948 онд дэлхийд анх удаа "түргэн хоол" гэсэн ойлголтын зарчмуудыг томьёолсон юм. 1954 онд Рэй Крок ах дүү Макдоналдсын онцгой франчайзын эрхийг авсан. 1955 онд тэрээр Иллиной мужийн Дес Плейнс хотод (одоо корпорацын музей байгаа) анхны Макдоналдс ресторанаа нээжээ. Тэр жилийн сүүлээр Крок McDonald’s System, Inc. компани бүртгүүлж 1960 онд McDonald’s Corporation гэж нэрээ өөрчилсөн байна. 1959 он гэхэд Крок 100 гаруй рестораны сүлжээ нээсэн бөгөөд 1961 онд тус компанийн бүх эрхийг ах дүү Макдоналдс нараас 2.7 сая доллараар худалдаж авчээ. Мөн 1961 онд Макдоналдс системийн хүрээнд ажиллах хүнсний салбарт боловсон хүчин бэлтгэдэг боловсролын байгууллага болох анхны Хамбургер Их Сургууль нээгджээ. Дэлхий дээр ийм 7 их сургууль байдаг: Чикаго (АНУ), Токио (Япон), Сан Пауло (Бразил), Лондон (Их Британи), Мюнхен (Герман), Шанхай (Хятад), Сидней (Австрали).

## Компанийн эзэмшигчид 
* The Vanguard Group, Inc. — 8,51 %;
* Capital Research & Management Co. — 8,48 %;
* SSgA Funds Management, Inc. — 5,15 %;
* Fidelity Management & Research Co. — 2,63 %;
* BlackRock Fund Advisors — 2,28 %;
* Wellington Management Group — 2,08 %;
* T. Rowe Price Associates, Inc. — 1,95 %;
* Putnam LLC — 1,69 %;
* Geode Capital Management — 1,57 %.
Өлзийбаярын Ганзориг

**Өлзийбаярын Ганзориг** нь Монголын санхүү, банкны салбарт удирдах түвшинд ажиллаж ирсэн эдийн засагч, зохиолч юм. 2019 оноос Мандал Санхүүгийн Нэгдэл ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар ажиллаж байна. Үүнээс өмнө 2015–2019 онд Голомт банкны гүйцэтгэх захирлаар ажилласан.

2013–2015 онд Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хорооны гишүүнээр ажиллаж байсан. Мөн Монголын Хөрөнгийн Биржийн хараат бус гишүүн, аудитын хорооны даргын үүрэг гүйцэтгэж байв.

2017 онд Дэлхийн эдийн засгийн форумын 100 Young Global Leaders-ийн нэгээр сонгогдсон.

Олон нийтэд зориулсан лекц, хэлэлцүүлэгт оролцож ирсэн бөгөөд энэ талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд дурдсан байдаг.

### Ажлын замнал 
* 2019 оноос — Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, Мандал Санхүүгийн Нэгдэл ХХК
* 2015–2019 — Гүйцэтгэх захирал, Голомт банк
* 2018–2019 — Ерөнхийлөгч, Монголын Банкуудын Холбоо
* 2013–2015 — Гишүүн, Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хороо
* 2010–2012, 2014–2016 — Хараат бус гишүүн, Аудитын хорооны дарга, Монголын Хөрөнгийн Бирж

## Боловсрол 
Нягтлан бодох бүртгэлийн бакалаврын зэрэгтэй. Нидерландын Maastricht School of Management-д санхүүгийн менежментийн чиглэлээр диплом мөн бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан.

## Бүтээл 
Санхүү, менежментийн сэдвээр бичсэн номууд:

* Санхүүгийн философи (2017)
* Менежментийн психологи (2020)
* Борлуулалтын менежмент (2021)
* Мөнгөний менежмент

## Шагнал 
* Алтан гадас одон (2010)
* Оны шилдэг банкир (2006)

Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:Монголын эдийн засагч
Жорж Пульман

**Жорж Мортимер Пульман** (англи. *George Mortimer Pullman*; 1831—1897) — америкийн зохион бүтээгч болон аж үйлдвэрлэгч, «Пульман» компани үүсгэн байгуулагч, төмөр замын вагон үйлдвэрлэл эрхлэгч.

## Намтар 
Жорж Пульман 1831 оны 3-р сарын 3-нд Нью-Йорк мужийн Броктон тосгонд чинээлэг мужаан, зохион бүтээгчийн гэр бүлд төрсөн. Пульманы эцэг Жеймс Льюис 1841 онд хүнд ачааг, байгууламжийг өргөхөд ашигладаг домкрат (ниддерланд. *dommekracht*) зохион бүтээж, патентжуулсан бөгөөд энэ арга нь мөн усан онгоцны суваг, төмөр зам барихад түгээмэл хэрэглэгддэг байв. Жорж анхны бизнесийн хичээлээ эцгээсээ авч, эцэст нь сургуулиа орхиж, тосгоны худалдаачны бичиг хэргийн ажилтан болжээ.

1855 онд эцэг нь нас барсны дараа Жорж Пульлман гэр бүлийн бизнесийг хүлээн авчээ. 1856 онд тэрээр бизнес эрхлэгчид Эли, Смит нартай түншлэл байгуулж 1857 онд тус компани Чикаго хотод усны суваг барих гэрээ байгуулжээ. Амжилттай барилгын ажил нь компанид ихээхэн нэр хүнд авчирсан юм.

Ерөнхийлөгч Абрахам Линкольныг хөнөөсний дараа Пульман цогцсыг Вашингтоноос Спрингфилд рүү тусгайлан бэлтгэсэн оршуулгын галт тэргээр тээвэрлэх ажлыг зохион байгуулсан бөгөөд хүндэтгэлийн тэмдэг болгон галт тэргийг угтан авахаар хэдэн зуун мянган хүн цугларсан нь олны анхаарлыг татсан юм. Линкольны цогцсыг Линкольн өөрөө өмнө нь захиалсан ерөнхийлөгчийн тусгай вагонд байрлуулсан. Пульман уг галт тэргийг ерөнхийлөгчийн гэр бүлд зориулсан тусдаа амралтын өрөө зэрэг янз бүрийн тоноглолоор зохион бүтээжээ.

Олон нийт "Ордон" вагоныг сонирхсоны үр дүнд энэ нь алдартай болж, замын цар хүрээг мэдэгдэхүйц өөрчлөхөд хүргэсэн. Шинэ вагоны захиалга мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн. Унтлагын вагонууд нь онцгой амжилттай байсан ч нэг бүр нь стандарт вагонуудаас тав дахин үнэтэй байв. Тэдгээрийг "дугуйтай зочид буудал", "дунд давхаргын тансаг буудал" гэсэн уриа лоозон дор сурталчилж байжээ.
Домкрат

**Домкрат** буюу **өргөгч** (голланд. dommekracht үгнээс гаралтай) ачааг өргөдөг суурин, зөөврийн болон хөдөлгөөнт механизм юм. Домкратууд нь өлгүүр ба араатай, шураг хэлбэртэй, гидравлик, шаантаг хэлбэртэй эсвэл хийн даралт хэлбэртэй байдаг.

Энэ механизмын хамгийн түгээмэл хувилбар нь нэг буюу автомашины дугуй солихын тулд машиныг өргөх зөөврийн эсвэл хөдөлгөөнт домкрат юм. Хүний булчингийн хүчээр ажилладаг жижиг шураг хэлбэртэй домкрат нь ихэвчлэн суудлын автомашинд зориулсан овор багатай байдаг.
Камчыбек Ташиев

**Камчыбек Ташиев** (кирг. *Ташиев Камчыбек Кыдыршаевич*, 1968 оны 9-р сарын 27-нд Зөвлөлт Киргизийн Жалалабат мужийн Барпы тосгонд төрсөн) — Киргизийн төрийн зүтгэлтэн. Киргизийн Сайд нарын танхимын даргын орлогч. Киргиз  Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын хорооны дарга асан. Хурандаа генерал цолтой.

Киргизын Онцгой байдлын сайд (2007–2009), Жогорку Кенешийн гишүүн асан, Ата Журт улс төрийн намын дарга. Киргиз улсын баатар цол 2022 онд хүртсэн.

Киргизстаны Хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч (2024 оноос хойш). Киргизстаны Үндэсний боксын холбооны дэд ерөнхийлөгч.

## Намтар 
Камчыбек Ташиев Жалал-Абад мужийн Сузак дүүргийн Барпы тосгонд төрсөн.

1987-1989 онд ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчинд цэргийн алба хаасан.

1989-1992 онд Оросын Томскийн Политехникийн Их Сургуулийг инженер, химийн инженер мэргэжлээр төгссөн.

1993 онд Сузак дүүргийн Барпы тосгонд байрлах "Мээрим-Ай" үйлдвэрлэл, худалдааны фирмийн захирал болсон. 1995 оны 4-р сард Жалал-Абад хотын "Томас" үйлдвэрлэл, худалдааны фирмийн ерөнхий захирлаар томилогдсон. 1998 онд Киргизийн Улсын Үндэсний их сургуулийн хуулийн анги төгсөөд "Таймурас" спортын клубын менежерээр ажиллаж байжээ. 

2000 оны 6-р сараас 2002 он хүртэл Барпы хотын "Элет-Кенч" хөдөө аж ахуйн хоршооны менежерээр ажиллаж байжээ. Тэрээр 2002 онд Засгийн газрын албанд ажилд орсон. 2005 онд "Алга, Киргизстан!" намаас парламентын гишүүнээр нэр дэвшсэн. 2007 онд Киргизийн Онцгой байдлын сайдаар томилогдсон. 2009 онд Ерөнхий сайд Данияр Усеновтой санал зөрөлдсөний улмаас огцорсон. Тиймээс тэрээр 2010 онд шинэ засгийн газар байгуулахад тусалсан боловч Жалалабат мужийн захирагчийн томилгооноос татгалзсан. Тэрээр 6-р сарын үйл явдлын үеэр тогтвортой байдлыг хангахын тулд цэргийн бүлэглэл байгуулсан.

2010-2013 онуудад тэрээр Жогорку Кенешийн 5-р чуулганы гишүүн байсан.

2011 онд тэрээр Ата Журт намаас Киргизийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж, гуравдугаар байрт шалгарчээ.

2014 онд Ата Журт (Камчыбек Ташиев) болон Республика (Өмүрбек Бабанов) намууд нэгдэж Республика-Ата Журт намыг байгуулсан бөгөөд тус нам 2015 оны парламентын сонгуульд хоёрдугаар байрт шалгарч, 28 суудал авчээ.

2020 оны 10-р сарын 16-нд тэрээр Киргизийн Үндэсний аюулгүй байдлын улсын хорооны даргаар томилогдсон.

2026 оны 2-р сарын 10-нд түүнийг Ерөнхийлөгч Садыр Жапаровын тушаалаар Үндэсний аюулгүй байдлын улсын хорооны даргын албан тушаалаас нь чөлөөлсөн бөгөөд хэд хэдэн олон нийт, улс төрийн зүтгэлтнүүд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг нэн даруй явуулахыг уриалсан "Далан таван хүний ​​захидал"-д гарын үсэг зурж, нийтэлсэнтэй холбоотой ажээ.

**Камчыбек Ташиев** Ерөнхийлөгч Садыр Жапаровтой ойр дотны найз байсан.

Гэр бүлтэй 4 хүүхэдтэй.
Ираны Дээд удирдагч

**Ираны Дээд Удирдагч** буюу **Рахбар** (перс.  رهبر‎) — Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд 1979 оны Үндсэн хуулиар Иран Улсын улс төр, шашны хамгийн дээд албан тушаал юм.

Ираны Ерөнхийлөгч нь Үндсэн хуулийн дагуу Ираны Засгийн газрын тэргүүн бөгөөд Иран улсын төрийн эрэмбийн дарааллаар Ираны Дээд удирдагчийн араас хоёр дахь хүн юм.

## Эрх мэдэл 
Ираны Дээд удирдагч нь Исламын хуулийн (фих) янз бүрийн асуудлаар "фатуа" гаргах эрхтэй (Үндсэн хуулийн 109 дүгээр зүйл).

Дээд удирдагч нь Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын ерөнхий бодлогыг Зохицуулалтын Зөвлөлтэй зөвлөлдсөний дараа тодорхойлдог (110, 176 дугаар зүйл). Дээд удирдагч нь Ираны Зэвсэгт хүчний Дээд Ерөнхий командлагч юм (110 дугаар зүйл).

Дээд удирдагч нь Дээд шүүгчийн чиг үүргээс гадна боловсон хүчний асуудалд шууд оролцдог. Тэрээр Үндсэн хууль Хамгаалах Зөвлөлийн (Ираны хамгийн нөлөө бүхий хяналтын байгууллага бөгөөд засгийн газрын гурван салбарын аль нэгийг нь хүчингүй болгож чаддаг) факихуудыг, Шүүхийн дээд албан тушаалтныг, Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын Телевиз, Радио нэвтрүүлгийн компанийн дарга нарыг, Хамтарсан штабын даргыг, Исламын хувьсгалт харуулын корпусын ерөнхий командлагчийг, зэвсэгт хүчин болон дотоодын цэргийн командлагчдыг биечлэн томилж, чөлөөлдөг.

## Ираны Дээд удирдагчид
Исламын хувьсгалт харуулын корпус

**Исламын Хувьсгалт Харуулын Корпус** товч. **ИХХК** (перс. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی‎ — *Sepâh-e pâsdârân-e enqelâb-e Eslâmi*, *Сэпа́хе пасдара́не энгела́бе эслами́,* англи. *Islamic Revolutionary Guard Corps*, IRGC, ) - Ираны Зэвсэгт Хүчний гол олон талт үйл ажиллагааны нэг салбар юм. Уг корпусыг Ираны хувьсгалын дараа 1979 оны 5-р сард Рухолла Хомейни албан ёсоор цэргийн салбар болгон байгуулсан. Ираны арми уламжлал ёсоор тус улсын бүрэн эрхийг хамгаалдаг бол Хувьсгалт Харуулын корпусын  үндсэн хуулийн үүрэг нь Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын бүрэн бүтэн байдлыг хангах явдал юм. Энэхүү мандатын ихэнх тайлбарт Иранд гадаадын оролцоог таслан зогсоох, уламжлалт цэргийн эргэлт хийхийг зогсоох, Исламын хувьсгалын үзэл суртлын өвийг сүйтгэдэг "гажууд хөдөлгөөнүүд"-ийг дарах үүргийг даалгасан гэж үздэг. 

АНУ, Европын Холбоо, Израиль, Саудын Араб, Бахрейн, Канад, Швед, Литва, Бельги болон Украин зэрэг улсуудын эрх баригчид Исламын Хувьсгалт харуулын корпусыг террорист байгууллага гэж үздэг. 

## Удирдлага 
1982 оны 5-р сард батлагдсан ИХХК-ийн дүрмийн дагуу түүний дээд командлагч нь Рахбар буюу Ираны Дээд удирдагч юм. ИХХК нь ерөнхий командлал, хамтарсан штаб, хуурай замын, агаар-сансар, тэнгисийн цэргийн хүчнээс бүрдэнэ. Үүнд мөн Кудсын хүчин, сайн дурынханы Басижийн зэвсэгт бүлэглэл багтдаг. Цэргийн асуудлаар ИХХК-ийг Дээд командлалын зөвлөл, Депутатуудын алба, ИХХК-ийн хамтарсан штаб, ИХХК-ийн салбар, үйл ажиллагааны командлал, нутаг дэвсгэрийн командлалын штабууд дэмждэг Ерөнхий командлагч удирддаг. Тэрээр үйл ажиллагааны бэлтгэл, төлөвлөлт, зохион байгуулалт, тагнуулын ажиллагаа явуулах, шинээр элсүүлэх, боловсон хүчний цэргийн болон үзэл суртал-улс төрийн сургалт, суртал ухуулга, хэвлэн нийтлэх үйл ажиллагаа, ардын зэвсэгт хүчнийг сургах үүрэгтэй ажээ.
Михаил Фёдорович

**Михаил Фёдорович** (1596 оны 7-р сарын 22-нэд Москва хотод төрсөн– 1645 оны 7-р сарын 23нд Москва хотод нас барсан) - Романов удмын анхны Оросын хаан байв. Тэрээр 1613 оны 4-р сарын 6-наас хаанчилж, 1613 оны 3-р сарын 3-нд Оросын "Земский Собор"-оос хаан ширээнд сонгогдож, 1613 оны 3-р сарын 24-нд хаан ширээг хүлээн авч, 1613 оны 7-р сарын 21-нд титэм зүүжээ.

## Намтар 
Михаил Фёдорович Бояр Фёдор Никитич Романовын хүү бөгөөд хожим нь "Филарет" нэрээр Москва болон Бүх Оросын хамба лам болсон. Фёдор Никитич нь Царь I Фёдор Ивановичийн үеэл байв. 1613 оны 3-р сарын 3-нд Михаилыг Земский Собор дээр шинэ хаанаар сонгож, Үймээн самууны үе дууссаныг тэмдэглэжээ. Түүнийг хаан ширээнд залах үед тэрээр ердөө 16 настай, боловсрол муутай байв. Эхэндээ Михаилын эх Ксения Ивановна Шестовагийн хамаатан садан нь засгийн эрх мэдлийн хэргийг хяналтандаа авчээ. Тэд өөрсдийн хувийн ашиг сонирхолтой байсан ч тэдний удирдлага дор улс орон дэг журмыг сэргээж, бослогыг дарж, Шведтэй Столбовогийн гэрээ (1617), Польштой Деулиногийн эвлэрлийг (1618) байгуулж чаджээ.
Росатом

**«Роса́том»** **Оросын улсын цөмийн эрчим хүчний корпорац** (орос. *Государственная корпорация по атомной энергии «Роса́том»,* товч нэр — *Госкорпорация «Росатом»*, англи. — *State Atomic Energy Corporation «Rosatom»*) — цөмийн эрчим хүчний 400 гаруй байгууллагыг нэгтгэсэн Оросын төрийн өмчит корпорац. Росатом нь Оросын бүх иргэний зориулалттай цөмийн компаниуд, цөмийн зэвсгийн үйлдвэрүүд, судалгааны байгууллагууд болон тус улсын цөмийн далайн мөс хагалагч флотоос бүрддэг. Росатом нь Оросын цөмийн цахилгаан станцуудыг удирддаг.

Тус төрийн өмчит корпораци нь дэлхийн цөмийн салбарын тэргүүлэгч бөгөөд ураны нөөцөөрөө дэлхийд тавдугаарт, үйлдвэрлэлийн хэмжээгээрээ тавдугаарт, цөмийн эрчим хүчний үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд дөрөвдүгээрт ордог бөгөөд уран баяжуулах үйлчилгээний дэлхийн зах зээлийн 40%, цөмийн түлшний зах зээлийн 16.6%-ийг хянадаг байна.

## Түүх 
Росатом улсын корпорацийн түүх нь Оросын цөмийн салбарын түүхтэй салшгүй холбоотой. 1953 оны 6-р сарын 26-нд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор цөмийн салбарыг хариуцдаг ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Нэгдүгээр Ерөнхий газар нь ЗХУ-ын Дунд машин үйлдвэрлэлийн яам (орос. *Минсредмаш*) болж өөрчлөгдсөн. Цөмийн зэвсгийг хөгжүүлэх болон туршихаас гадна яам нь цөмийн эрчим хүчний асуудлыг шийдвэрлэж иржээ. Ийнхүү 1954 онд Обнинск (Калуга муж) хотод эрдэмтэн Игорь Курчатовын удирдлага дор баригдсан дэлхийн анхны цөмийн цахилгаан станцыг ашиглалтад оруулсан. Цөмийн салбарын хөгжил нь яамны өсөлттэй хамт явагдсан бөгөөд 1970, 1980-аад онд түүний байгууллага, аж ахуйн нэгжүүд 1.5 сая гаруй хүнийг ажиллуулж байжээ.

1989 онд Минсредмашыг Атомын энергийн яамтай нэгтгэж, ЗХУ-ын Атомын энерги, үйлдвэрлэлийн нэгдсэн яам болгосон. 1992 онд ЗХУ задарсны дараа яамны Оросын хэсгийг Оросын Холбооны Улсын Атомын энергийн яам болгон өөрчилсөн бөгөөд энэ яам нь хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын агентлагийн аж ахуйн нэгжүүдийн 80 орчим хувийг, түүний дотор 28 эрчим хүчний нэгж бүхий 9 цөмийн цахилгаан станцыг хүлээн авчээ. Тус яам 2004 он хүртэл энэ нэрээр оршин тогтнож байсан бөгөөд Оросын ерөнхийлөгчийн зарлигаар Холбооны Атомын энергийн агентлаг (Росатом) болж өөрчлөгдсөн. Физикч, Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн академич, ЗХУ-ын Төрийн шагналт Александр Румянцев (2001 оноос хойш Атомын энергийн сайдын албан тушаалыг хашиж байсан) түүний даргаар томилогдсон. 2005 оны 11-р сарын 15-нд түүнийг энэ албан тушаалд Сергей Кириенко ажилласан байна. 

2009 онд цөмийн технологийг Оросын инновацийн эдийн засгийг хөгжүүлэх тэргүүлэх чиглэл гэж тодорхойлсон. Корпорацийн хөгжлийн бас нэг чухал чиглэл бол гадаад зах зээл дэх нөлөөллийг нэмэгдүүлэх явдал байсан бөгөөд 2011 онд гадаадад цөмийн цахилгаан станц барих гэрээний тоо бараг хоёр дахин нэмэгджээ. Сергей Кириенкогийн хэлснээр, 2014 оны эцэс гэхэд Росатомын гадаадад хийсэн арван жилийн захиалгын багц 100 тэрбум гаруй ам.доллараар үнэлэгдсэн байна.

2016 оны 10-р сарын 5-нд Оросын Ерөнхийлөгч Владимир Путины зарлигаар Сергей Кириенког Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын тэргүүн дэд даргаар, Алексей Лихачёвыг төрийн корпорацийн гүйцэтгэх захирлаар томилсон.

Ангилал:Москвагийн аж ахуйн нэгж
Ангилал:2007 онд байгуулагдсан
Кардашевын шатлал

**Кардашевын шатлал** (The Kardashev scale) гэдэг нь 1964 онд Зөвлөлтийн одон орон судлаач Николай Кардашевын боловсруулсан, сансрын соёл иргэншлийн хөгжлийн түвшнийг тодорхойлох гурван үе шат бүхий хэмжүүр юм.
ы өргөтгөсөн Кардашевын шатлалаар тодорхойлсон соёл иргэншлийн гурван шатлал болон шатлал бүрийн эрчим хүчний хэрэглээ]]

I түвшний соёл иргэншил: Үүнийг мөн "Гаргийн соёл иргэншил" гэж нэрлэх бөгөөд тухайн гараг дээрх ашиглаж болох бүх эрчим хүчийг хэрэглэх болон хянах чадвартай байна.

II түвшний соёл иргэншил: Үүнийг мөн "Одны соёл иргэншил" гэж нэрлэх бөгөөд өөрийн оршиж буй нарны аймгийн (одны) хэмжээнд эрчим хүчийг хэрэглэх болон хянах чадвартай байна.

III түвшний соёл иргэншил: Үүнийг мөн "Галактикийн соёл иргэншил" гэж нэрлэх бөгөөд тухайн галактикийг бүхэлд нь хамарсан хэмжээгээр эрчим хүчийг хянах чадвартай байна.

Ангилал:Футурологи
Ангилал:Онтологи
Цэнддаваагийн Амартөгс

**Цэнддаваагийн Амартөгс** (1976 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Төрийн удирдлагын ухааны доктор, эдийн засагч мэргэжилтэй. Төрийн албаны Зөвлөлийн орон тооны гишүүн.

Цэнддаваагийн Амартөгс Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яаманд хэлтсийн дарга, газрын орлогч дарга, газрын даргаар ажиллаж байсан бөгөөд одоо Төрийн албаны зөвлөлд хэлтсийн дарга, Ажлын албаны даргын алба хашиж байна. 

Тэрээр 1934 онд бичсэн А.Анандын "Монголын товч түүх" номны кирилл үсгэнд хөрвүүлэх ажлыг 2025 онд эрхлэн хэвлүүлсэн байна.

Ангилал:1976 онд төрсөн
Ангилал:Монголын эдийн засагч
Шайрийн Батсүх

**Шайрийн Батсүх** (1958 онд төрсөн) Монгол Улсын Гавьяат багш, профессор, сэтгэл судлаач. 2010 оноос Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын харьяа Удирдлагын академийн сургалт хариуцсан дэд захирал.

## Намтар 
* 1977-1978 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Герман хэлний бэлтгэл,
* 1978-1979 онд БНАГУ (хуучнаар)-ын Лайпциг хотын Хердер институтэд Герман хэлний бэлтгэл,
* 1979-1984 онд БНАГУ-ын Лайпциг хотын Карл Марксын нэрэмжит Их сургуульд сэтгэл судлалын мэргэжлээр сурч төгссөн,
* 1984-1985 онд Нийслэлийн 63-р тусгай дунд сургуульд Хэл засалч багш,
* 1985-1988 онд Архангай аймаг дахь Багшийн сургуулийн орлогч захирал,
* 1988-1991 онд Боловсролын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан,
* 1991-1994 онд Засгийн газрын харьяа Удирдах ажилтны мэргэжил дээшлүүлэх институтэд багш,
* 1992-1994 онд ХБНГУ-ын Шпайер хотын Захиргааны Их Сургууль төгсөж Төрийн удирдлагаар мэргэшиж магистрын зэрэг хамгаалсан,
* 1994-1995 онд Засгийн газрын харьяа Төрийн захиргаа, удирдлагын хөгжлийн институтид багш,
* 1995-2000 онд ХБНГУ-ын Шпайер хотын Захиргааны Их Сургуулийн докторантурт сурч “Монголын төрийн захиргааны боловсон хүчний удирдлагын үзэл баримтлал” сэдвээр Захиргааны шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан,
* 2000-2001 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Удирдлагын академийн “Эрдэм” сургуулийн захирал,
* 2001-2002 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Удирдлагын академийн Дэд захирал, Төрийн удирдлагын сургуулийн захирал,
* 2002-2010 онд Засгийн газрын тохируулагч агентлаг Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн газрын дарга,
* 2010-2020 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын харьяа Удирдлагын академийн дэд захирлаар ажиллаж байв.

Ангилал:1958 онд төрсөн
Ангилал:Удирдлагын Академийн багш
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
АНУ-ын Цэргийн Штабын дарга нарын хамтарсан хороо

**АНУ-ын Цэргийн Штабын дарга нарын хамтарсан хороо** (англи. *Joint Chiefs of Staff, JCS*) — АНУ-ын Зэвсэгт хүчний төлөвлөлт, командлалын гол байгууллага. 

Тус хороо нь АНУ-ын Зэвсэгт хүчний бүх салбарыг төлөөлсөн ахлах офицерууд (генерал, адмирал)-аас бүрддэг. Үүнд:

* Хорооны дарга (англи. *The Chairman of the Joint Chiefs of Staff* (CJCS),
* Хорооны дэд дарга (англи.*Vice Chairman of the Joint Chiefs of Staff)*;
* АНУ-ын Армийн Штабын дарга (англи. *Chief of Staff of the United States Army, CSA*);
* АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний Штабын дарга (англи. *Chief of Staff of the Air Force, CSAF*);
* АНУ-ын Сансрын ажиллагааны тэргүүн (англи. *Chief of Space Operations* (CSO);
* АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн ажиллагааны тэргүүн (англи. *Chief of Naval Operations, CNO)*;
* АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийн корпусын командлагч (англи. *Commandant of the Marine Corps*) ;
* АНУ-ын Үндэсний гвардын газрын командлагч (англи. *Chief of the National Guard Bureau* — *CNGB*).

Тус хороог АНУ-ын Үндэсний аюулгүй байдлын тухай хуулиар байгуулсан бөгөөд уг хуулиар Арми, Тэнгисийн цэргийн яамдыг орлож, нэгдсэн Батлан ​​​​хамгаалах яамыг байгуулсан. Хорооны гишүүдийн үндсэн үүрэг бол Тэнгисийн цэргийн хүчин, Агаарын цэргийн хүчин, Армийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын орлогч нарт зөвлөгөө өгөх явдал юм; Хорооны дарга нь мөн АНУ-ын Ерөнхийлөгч, Батлан ​​​​хамгаалахын сайд, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөх, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн зөвлөх зэрэг албан тушаал хашдаг.

АНУ-ын Цэргийн Штабын дарга нарын хамтарсан хорооны дарга нь 2025 оноос Агаарын цэргийн генерал Жон Дэ́ниел (Дэн) Кейн (англи. *John Daniel Caine,* 1968 онд төрсөн) толмилогдон ажиллаж байна.
Могадишо

**Могади́шо** (сомал. *Muqdisho* [mʉqdɪʃɔ], араб. مقديشو‎ [muqaˈdiːʃuː], итал. *Mogadiscio* [moɡaˈdiʃʃo]) — Сомали улсын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот бөгөөд боомт юм. Сомали улсын соёл, санхүү аж үйлдвэрийн төв.

Хотын хүн ам — 2023 оны байдпаар 2.610.000 байсан бөгөөд газар нутаг нь — 350 км².

## Түүх 
1499 онд Васко да Гама тэргүүтэй Португалийн хөлөг онгоцууд Могадишо хотыг бөмбөгдөж ихээхэн хохирол учруулсан. 1500-аад онд Могадишо Португалийн мэдэлд орсон. Занзибарын Султан 1871 онд хотыг эзэлсэн. 1800-аад оны сүүлээр Султаны шадар сайдад зориулж барьсан Гареса ордон одоо музей, номын сан байдаг.

1892 онд Занзибарын Султан тус хотыг Италид шилжүүлэн өгсөн юм. Итали улс 1905 онд хотыг худалдаж авч, Могадишог Италийн Сомалийн нийслэл болгосон. Ойролцоох нутаг дэвсгэр нь 1936 онд Италийн мэдэлд бүрэн орсон.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Кени улсаас хөдөлсөн Их Британийн цэргүүд замдаа 1941 оны 2-р сарын 26-нд хотыг эзлэн авсан байна. Дайны дараа Британичууд 1952 онд Итали улс хуучин хамааралдаа байсан нутгаа эргүүлэн авах хүртэл хотыг захирч байв. 1954 онд Сомалийн Үндэсний Их Сургууль байгуулагдсан. 1960 онд Сомали тусгаар тогтнолоо олж, Могадишо хотыг нийслэлээ болгосон түүхтэй.
АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний тавдугаар флот

**АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний Тавдугаар флот** (англи. *United States Fifth Fleet*) — Баруун Энэтхэгийн далай болон Персийн булангийн бүсийг хариуцдаг АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний үйл ажиллагааны флот юм. Флотын үндсэн төв нь Бахрейн улсын нийслэл Манама хотод байрладаг. Түүний командлагч - дэд адмирал Чарльз Күпер юм. 

## Түүх 
АНУ-ын Тавдугаар флотыг 1944 оны 4-р сарын 26-нд Төв Номхон Далайн Флотын бүлгээс Номхон далайд Японтой тулалдах зорилгоор Адмирал Раймонд Эймс Спруансын удирдлага дор байгуулжээ. Төв Номхон Далайн Флотын бүлэг нь өөрөө Номхон Далайн Бүсийн Командлалын нэг хэсэг байв.

Тавдугаар флотын хөлөг онгоцууд нь Адмирал Уильям Халсигийн удирдлага дор "Том Цэнхэр Флот" /Big Blue Fleet/  гэгддэг Гуравдугаар флотын цөмийг бүрдүүлж байв.

Адмирал Спруансын удирдлага дор 1944 оны 6-р сар гэхэд Тавдугаар флот нь дэлхийн хамгийн том байлдааны флот болж, 535 байлдааны хөлөг онгоцтой байжээ.
Цагаачлал

**Цагаачлал** () - өөр улсад байнга буюу түр хугацаагаар оршин амьдрахаар улс орноосоо гарч явах. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эрх зүйд Монгол Улсын иргэн гадаадад хувийн хэргээр байнга амьдран суухаар Монгол Улсаас гарч явахыг цагаачлал гэж тодорхойлдог. Гадаадад цагаачилсан МУ-ын иргэн хэдийд ч эх орондоо буцаж ирэх эрхтэй.

Монгол хэлний тайлбар тольд "Цагаач болох, нутаг шилжиж амьдрах: **цагаачлан амьдрах** (нутаг шилжин амьдрах), **цагаачлан суух** (цагаачлан амьдрах), **гадаадад цагаачлах** (харийн нутагт шилжин амьдрах)" гэж тодорхойлсон байдаг.

Цагаачлал нь маш олон төрөл байдаг, жишээ нь:

#*Гэр бүлийн цагаачлал* - тухайн хүнтэй хамаарал бүхий, ойрын хамаатнууд тухайн этгээдээр дамжуулан цагаачлал хүсэх
#*Ажлын цагаачлал* - тухайн этгээд аль нэг улсад ажил эрхлэх зорилгоор цагаачлах.
#*Хөрөнгө оруулалтын цагаачлал* - тухайн этгээд цагаачлах гэж буй оронд тодорхой хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийсний үндсэн дээр цагаачлах.
#*Орогнол* - тухайн этгээд тодорхой 5 шалгуурын үндсэн дээр эх орондоо аюул заналхийлэлд орсон үед орогнол хүсэж цагаачлах.
#Бусад

Дээрх үндсэн 4 цагаачлал дэлхий дахинд хамгийн их байдаг цагаачлалын төрөл бөгөөд үүнээс гадна олон төрлийн цагаачлалын боломжууд байдаг билээ.
Занзибар Султант улс

**Занзибар Султант улс** (араб. سلطنة زنجبار‎, англи. *Sultanate of Zanzibar*, свахили. *Usultani wa Zanzibar*) — 19-р зуунаас 1964 оны 1-р сарын 12 хүртэл оршин тогтнож байсан улс. 1964 оноос нааш Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Танзани Улсын нэг хэсэг болсон юм.  

## Түүх 
Оманы султан Бу Саиди өөрийн угсааны залуу гишүүдэд Занзибарыг хуваарилан өгсөн байдаг юм. Занзибарын Султаны эрх мэдэл өмнө нь Зүүн Африкийн эрэг дагуу, Ози голын эрэг дээрх Далгадо хошуу болон Кипини хооронд, мөн Унгужа (Занзибар арал), Пемба болон бусад арлууд хүртэл тархсан байв. Боолын худалдаа, халуун ногоо, зааны яс болон бусад бараа бүтээгдэхүүний худалдаа эрчимтэй эрхэлдэг байжээ. Занзибарт өргөн хүрээтэй бүтээн байгуулалт өрнөж байсан юм.

Оманы султануудын хамгийн хүчирхэг нь болох Саид ибн Султан 1853 онд нийслэлээ Мускатаас Занзибар руу нүүлгэн шилжүүлж, Зүүн Африкийн эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрийг хянах зорилготой байжээ. Гэвч 1861 онд Хафис (засаг дарга) Мажид ибн Саидын (1861-1870) хаанчлалын үед Занзибар Султант улс нь 19-р зууны эхэн үеэс хойш Зүүн Африкийг идэвхтэй колоничилж байсан Британичуудын дэмжлэгийг авч, Оманы Султант улсаас салсан юм.

1880-аад оны дунд үе гэхэд Занзибар улс нь Их Британийн эзэнт гүрний нөлөөний хүрээнд багтаж байсан боловч албан ёсны эзэмшил тогтоогдоогүй байв. Герман Зүүн Африкийг эзэмшихдээ Занзибарын Султантай эргийн дагуу газар нутгийг түрээслэх гэрээ байгуулжээ. 1888 оноос хойш Рувума голоос Жуба гол хүртэлх зурвасыг Германы Зүүн Африкийн компани хариуцаж байсан бол Жубагийн хойд хэсэг, мөн Танагийн хойд хэсэгт орших боомт, арлуудыг Их Британийн Зүүн Африкийн компани хариуцаж байжээ. 1890 онд Занзибарын гэрээ гэгчийг байгуулав: Их Британи Занзибарын Султант улсад эзэмшил тогтоож, Герман өмнө нь түрээсэлсэн эргийн шугамын эрхийг Султаны 4 сая маркаар худалдаж авчээ.

20-р зууны эхний хагаст Занзибар султант улс Их Британийн өүрэн хяналтад байсан хүүхэлдэйн султант дэглэм тогтсон боловч Занзибар нь хагас тусгаар тогтносон улс хэвээр байв.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Занзибарт Их Британийн болон султан ноёрхлын эсрэг тэмцэл эрчимжсэн байна.

1963 оны 12-р сарын 10-нд Занзибар улс тусгаар тогтнолоо зарлаад 12-р сарын 16-нд НҮБ-д элссэн юм. Гэвч 1964 оны 1-р сарын 12-нд Занзибарт феодалын эсрэг Занзибарын хувьсгал болж улмаар Занзибар, Танганьика улсуудыг нэгдмэл улс буюу Танганьика, Занзибарын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс болгон нэгтгэх үйл явцыг хурдасгасан (1964 оны 11-р сарын 1-нээс Танзанийн Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс) түүхтэй юм.
Додома

**Додо́ма** (свахили болон англ. *Dodoma*) — Танзани улсын нийслэл бөгөөд, Додома мужийн засаг захиргааны төв.

Додома нь Танзани улсын төв хэсэгт, Энэтхэгийн далайн зүүн эргээс 320 километрийн зайд, далайн түвшнээс дээш 1290 м өндөрт орших өндөрлөг дээр байрладаг.

Додома хотын хүн ам 410,000 гаруй юм. Нийслэлд Африкийн Ньямвези, Жагга, Хая, Гого, Масай болон бусад үндэстний төлөөлөгчид хотын оршин суугчдын бараг 99%-ийг бүрдүүлдэг юм. Үлдсэн хэсэг нь Араб болон Европын орнуудаас ирсэн цагаачдын үр удам юм. Албан ёсны хэл нь англи хэл (бизнесийн салбарт түгээмэл хэрэглэгддэг) болон свахили хэл юм.

## Түүх 
Додома хот нь 19-р зууны сүүлчээр Германы Зүүн Африкийн колоничлолын суурин газруудын нэг болж байгуулагдсан. 20-р зууны эхний арван жилд тэнд суурьшсан германчууд хотыг тус улсын томоохон хүн амын төвүүд, түүний дотор эдийн засаг, соёлын төв болох Дар эс Салаам боомттой холбох төмөр зам, төмөр замын барилгын ажлыг эхлүүлсэн байна.

Дэлхийн нэгдүгээр дайн дууссаны дараа Додома нь Их Британийн колоничлолын эзэмшлийн нэг хэсэг болжээ. Гэсэн хэдий ч Германы суурьшлаас гадна орон нутгийн африк ард түмэн, араб гаралтай төлөөлөгчид багтсан хотын иргэд Британийн эрх баригчдад маш их дургүйцэж байв. 1930-аад оны эдийн засгийн хямрал нь Британийн колоничлолын системийг эцэст нь сүйрүүлсэн билээ.

1996 онд Додома хот Танзанийн албан ёсны нийслэл болжээ. Засгийн газар болон тус улсын ерөнхийлөгчийн ордонг Додома руу нүүлгэсэн боловч гадаадын Элчин сайдын яамдууд, мөн засгийн газрын ихэнх агентлагууд, аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүд, банкууд болон оффисууд хуучин нийслэл Дар эс Салам хотод үлдсэн юм.
Мар-а-Лаго

**Мар-а-Ла́го** (испани. *Mar-a-Lago*) — АНУ-ын 45 болон 47 дахь Ерөнхийлөгч Доналд Трампын эзэмшлийн Флорида муж дахь хувийн эдлэн газар бүхий харш. Албан ёсоор —2019 оны 11-р сараас Д.Трампын гэр бүлийн байнгын амьдардаг газар. 

Флорида мужийн Палм Бич амралтын жижиг хотод 1927 онд баригдсан амралтын газар. Зөвхөн гишүүдэд зориулсан хаалттай клуб нь 7 гектар талбайд байрладаг бөгөөд нийт  5810 хавтгай дөрвөлжин метр талбай бүхий 126 зочны өрөө, рашаан сувилал, гольфын талбайтай ажээ.

Испани хэлээр "*Mar-a-Lago"* гэдэг нэр нь "далайгаас нуур хүртэл" гэсэн утгатай бөгөөд уг эдлэн газар нь Палм Бич арлын нэг захаас нөгөө зах хүртэл үргэлжилж, зүүн талаараа Атлантын далай, баруун талаараа Уорт нууртай хиллэдэг болохыг илтгэж байгаа юм.

## Түүх 
Энэхүү харшийг Марион Симс Уайет, Жозеф Урбан нарын архитекторууд зохион бүтээжээ. Маржори Мерривезер Пост 1973 онд Мар-а-Лагог АНУ-ын холбооны засгийн газарт АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн өвлийн оршин харш болгон гэрээсэлэн үлдээсэн байна. Гэсэн хэдий ч уг барилгын засвар, үйлчилгээний зардал нь сангийн хөрөнгөөс давсан, мөн Палм Бич дахь нисэх онгоцны буудлын буух замтай ойрхон тул аюулгүй байдлыг хангахад хэцүү байсан тул барилгыг зориулалтын дагуу хэзээ ч ашиглаагүй байна.

1980 онд уг харшийг Үндэсний түүхийн дурсгалт газар гэж зарласан.

1985 онд Доналд Трамп уг үл хөдлөх хөрөнгийг худалдаж авсан бөгөөд үүний дараа Трамп гэр бүлнийн хамт Флоридад айлчлах үеэрээ бусад зочдод хаалттай байсан нэг хэсэгт амьдарч байжээ.

2019 оны 11-р сард Доналд Трамп Палм Бич -ийн шүүхэд Мар-а-Лагог өөрийн байнгын оршин суух газар гэж үзэх ёстой бөгөөд Нью-Йорк хотын 5-р өргөн чөлөөнд байрлах Трамп цамхагийн оронд түүний албан ёсны оршин суух газар гэж үзэх ёстой гэж мэдэгдсэн.

Мар-а-Лаго эдлэн газрыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Доналд Трамп, Японы Ерөнхий сайд Абэ Шинзоо, Хятадын Ерөнхийлөгч Ши Жиньпин нарын албан ёсоор хүлээн авах уулзалтуудыг зохион байгуулахад ашиглагдаж байжээ.
Руслан Цаликов

**Руслан Ца́ликов** (орос. *Русла́н Хаджисме́лович Ца́ликов,* 1956 оны 7-р сарын 31-нд ЗХУ-ын Умард-Осетийн Автономит Бүгд Найрамдах улсын Орджоникидзе буюу өнөөгийн Владикавказ хотод төрсөн) — Оросын төрийн зүтгнэлтэн.  2015 оны 12-р сарын 24-нөөс 2024 оны 6-р сарын 17-ны хооронд ОХУ-ын Батлан ​​хамгаалахын яамны сайдын нэгдүгээр орлогч сайд. 2024 оны 9-р сарын 26-наас ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува улсын Дээд Хурлын "Нэгдсэн орос" намаас сонгогдсон гишүүн. ОХУ-ын 1-р зэргийн Төрийн жинхэнэ зөвлөх цолтой.  

## Намтар 
Руслан Цаликов 1973-1978 онд тэрээр К.Л.Хетагуровын нэрэмжит Умард Осетийн Улсын Их Сургуульд эдийн засгийн чиглэлээр суралцсан. Төгссөнийхөө дараа 1978-1983 онд Плехановын нэрэмжит Москвагийн Ардын аж ахуйн Дээд Сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан. 1983-1987 онд Умард Осетийн Улсын Их Сургуулийн Хөдөлмөрийн Эдийн Засгийн тэнхимийн туслах, ахлах багш, Эдийн засгийн факультетийн орлогч деканаар ажиллаж байжээ. 1987-1989 онд "Казбек" тавилгын үйлдвэрийн холбоонд (Орджоникидзе) эдийн засгийн асуудал эрхэлсэн орлогч захирлаар ажилласан. 

1989 оноос хойш төрийн албанд ажиллаж 1989-1990 онд ЗХУ-ын Умард Осетийн Автономит улсын Сангийн яамны Аудитын газрын ерөнхий хянагч, аудитороор (Орджоникидзе) ажиллаж байжээ. 1990-1994 онд Умард Осетийн Сангийн сайдаар ажиллаж байжээ.

1994 онд тэрээр Оросын Онцгой байдлын яамны албанд шилжсэн. 1994-2000 онд тэрээр Оросын Онцгой байдлын яамны Санхүү, эдийн засгийн ерөнхий газрын дарга, дараа нь Санхүү, эдийн засгийн үйл ажиллагааны газрын даргаар ажиллаж байжээ. 1994 оны 11-р сарын 26-нд тэрээр Оросын Онцгой байдлын яамны Удирдах Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байв. 2000-2012 онд тэрээр ОХУ-ын Иргэний хамгаалалт, онцгой байдал, байгалийн гамшгийн үр дагаврыг арилгах асуудал эрхэлсэн дэд сайд, Төрийн нарийн бичгийн дарга байсан. 

Тэрээр 2012 оны 11-р сарын 15-наас хойш - ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын орлогч сайдаар ажиллаж байв. Цэргийн байр, орон сууц, барилга байгууламж, их засвар, өмчийн менежмент, шүүх, хууль эрх зүйн ажил, санхүүгийн хяналт, эмнэлгийн дэмжлэг, мэдээллийн бодлого, хууль сахиулах байгууллагатай харилцах асуудлыг хариуцдаг дэд сайд. 2015 оноос ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын нэгдүгээр орлогч сайдаар томилогдсон. 

2024 оны 6-р сарын 17-нд түүнийг ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын нэгдүгээр орлогч албан тушаалаас чөлөөлөв.

2026 оны 3-р сарын 5-нд ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын нэгдүгээр орлогч асан Руслан Цаликовыг гэмт хэргийн байгууллага байгуулах, хээл хахууль өгөх, хөрөнгө шамшигдуулах, мөнгө угаахтай холбоотой хэрэгт холбогдуулан баривчилжээ.

Руслан Цаликовын гэр бүл 4.3 тэрбум рублийн үнэ бүхий өмчтэй. Цаликов өөрөө Рублевкагийн Раздоры тосгонд 3.5 тэрбум рублийн үнэ бүхий байшинтай газар эзэмшдэг.

Түүний дотны найз БХ-ын сайд асан Сергей Шойгу огцрохоос өмнөхөн түүний орлогч Тимур Ивановыг баривчилж, удалгүй Дмитрий Булгаков, Павел Попов нарыг мөн баривчилжээ. Шойгу сайд Руслан Цаликовыг аврахыг оролдож түүнийг Умард Осетийн уугуул иргэнийг өөрийн төрөлх Тува руу нь илгээж Дээд Хурлын (парламент) депутатаар сонгогдсон бөгөөд дараа нь төлөвлөсний дагуу тус бүс нутгийг төлөөлөх Холбооны Зөвлөлийн гишүүн болох ёстой байсан нь бүтээгүй ажээ.
Александра Буратаева

**Александра Буратаева** (халимаг. *Александра Буратан,* орос. *Алекса́ндра Манджи́евна Бурата́ева, 1965 оны 3-р сарын* 30-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Оросын Элст хотод төрсөн) — Оросын төв телевизийн нэвтрүүлэг хөтлөгч халимаг үндэстэн, ОХУ-ын Төрийн Думын 3,4-р чуулганы гишүүн. 

## Намтар 
Александра Буратаева 1965 оны 3-р сарын 30-нд ЗХУ-ын Халимагийн нийслэл Элст хотод энгийн жолооч Манжиев Буратаны 5 охины отгон нь болж төрсөн.

Тэрээр Халимагийн Улсын Их Сургуулийн Гадаад хэлний факультетийн Роман-Германы тэнхимийг англи хэл, уран зохиолын мэргэжлээр төгссөн. Тэрээр англи хэлний багш, номын санчаар ажиллаж байжээ.

1987 онд тэрээр Москва хотод телевизийн нэвтрүүлгийн хөтлөгчийн курс төгссөн. Үүний дараа Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын телевизэд олон жил ажиллаж байгаад 1995 онд тэрээр "ОРТ" төв телевизийн сувагт шилжиж, тэр жилээсээ 1999 оны эцэс хүртэл мэдээний "Время", "Новости" нэвтрүүлгүүдийг хөтөлж эхэлсэн. Төрийн Думд сонгогдсоны дараа тэрээр өөрийн хүсэлтээр тус Оросын төв телевизийн сувгаас гарсан. Түүний "Время" нэвтрүүлгийн сүүлчийн нэвтрүүлэг 1999 оны 12-р сарын 31-нд Кирилл Клейменовтой хамтран гарсан бөгөөд энэ нь Борис Ельциний Оросын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцорсонд зориулагдсан байжээ.

Александра Буратаева 2002-2003 онд Оросын парламентын буюу Төрийн Думын гишүүнээр ажиллаж байхдаа тэрээр Кира Прошутинская, Юлия Рутберг нартай хамтран RTR суваг (хожим нь "Россия" нэртэй болсон)-д "Вера, Надежда, Любовь" телевизийн нэвтрүүлгийг хөтөлсөн. 2006, 2007 онд тэрээр Александр Дедюшкотой хамтран "TВ центр" сувагт "Таны хувь тавилангийн зам" нэвтрүүлгийн хэд хэдэн цувралыг хөтөлсөн.

2009 оны 8-р сарын 10-наас 9-р сарын 18-ны хооронд тэрээр "Россия" сувгаар "Цөхөрсөн гэрийн эзэгтэй нар" телевизийн нэвтрүүлгийг хөтөлж, "Гал тогоо" хэсгийг мөн хөтөлсөн. Дараа нь тэрээр "Мир" телевиз, радио компанид шилжиж, тэнд "Хамтын нөхөрлөлийн мэдээ" оройн нэвтрүүлгийг хөтөлсөн.

2010-аад оны эхээр тэрээр Москвагаас Рига руу нүүгээд 2011 оны 6-р сараас 2016 оны 3-р сар хүртэл тэрээр Балтийн нэгдүгээр сувагт "Латвийн цаг", "Эстонийн мэдээ", "Литвийн цаг" нэвтрүүлгийн хөтлөгчөөр Балтийн тэнгисийн орнуудад ажиллаж байсан бөгөөд 2010-аад оны сүүлээр тэрээр Гүрж руу нүүж, өөрийн урлагийн  "Studio21" студид керамик урлагийн бүтээгдэхүүн хийж эхэлсэн.

А.Буратаева 2021 оны 1-р сард Оросын телевизэд эргэн ирж, "Москва 24" сувгаар «Идеальное предложение» (монгол. *Төгс* *төгөлдөр санал*) нэвтрүүлгийг хөтөлсөн. 2021 оны сүүлээр тэрээр "Ностальгия" сувгаар «Было время» (монгол. *Ийм цаг үе байсан*) нэвтрүүлгийг хөтөлсөн.

Сүүлийн жилүүдэд телевизийн хөтлөгч Халимагуудыг цөллөгдсөн тухай хоёр кино хийсэн бөгөөд эдгээрийг түүний YouTube суваг дээр нийтэлсэн. 2023 оны 12-р сард нээлтээ хийсэн энэ кино нь «Операция „Улусы-2“. Послесловие» (монгол. "Улусы-2 ажиллагаа. Дараагийн үг") нэртэй юм. 

## Хувийн амьдрал 
Александра Буратаева нь Сергей хэмээх эртэй гэрлээд 30 жилийн нүүр үзэж байна. Хосууд Алтана гэдэг охинтой. Телевизийн хөтлөгч алдартай хүмүүстэй олон удаа амрагийн холбоотой байсан гэсэн цуурхал гарсан ч энэ цуурхал батлагдаагүй байна.
Константин Райкин

**Константин Райкин** (орос. *Константи́н Арка́дьевич Ра́йкин,*  1950 оны 7-р сарын 8-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) — зөвлөлтийн болон оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, театрын сурган хүмүүжүүлэгч, найруулагч, бүжигчин, профессор юм. 1988 оноос Аркадий Райкины нэрэмжит Оросын улсын "Сатирикон" театрын уран сайхны удирдаач. 

## Намтар 
Константин Райкин 1950 оны 7-р сарын 8-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод еврей гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг Аркадий Райкин (1911–1987) нь Зөвлөлтийн эстрад, театр болон кино урлагийн од байв. Тэрээр ЗХУ-ын Социалист Хөдөлмөрийн баатар (1981), ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1968), Лениний шагналт (1980) хүн байсан. Түүний эх Рут Марковна Райкина-Иоффе (1915–1989) нь жүжигчин байв. Түүний эгч Екатерина Райкина (1938 онд төрсөн) нь жүжигчин, РСФСР-ын гавьяат жүжигчин (1976) байжээ. 

1971 онд Москва хотын Б.В.Шукины нэрэмжит Дээд Театрын Сургуулийг (курсын уран сайхны удирдагч - Юрий Васильевич Катин-Ярцев) төгссөн. 1971 онд Галина Борисовна Волчек түүнийг Москвагийн Современник театрт урьж, тэнд 10 жил тоглосон. Энэ хугацаанд Константин Райкин театрт 38 дүр бүтээсэн ажээ.

1988 оноос хойш Константин Райкин Москва хотын Аркадий Райкины нэрэмжит Оросын Улсын "Сатирикон" театрын уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байна.

1992 оны 12-р сарын 8-нд Константин Райкин "Оросын Холбооны Улсын Ардын жүжигчин" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.

2001 онд Константин Райкин багшилж эхэлж, А.П. Чеховын нэрэмжит Москвагийн Урлагийн Театрын Немирович-Данченкогийн нэрэмжит Москвагийн Урлагийн Театрын Сургууль (Хүрээлэн)-д жүжигчний тэнхимийн эрхлэгч болжээ.

2023 оны 5-р сард К.Райкин Дээд урлагийн сургуулийн ректороор томилогдож, боловсролын байгууллагын уран сайхны захирлын албан тушаалаа хадгалж үлджээ.

2022 оны 2-р сарын 26-нд Орос улс Украинд халдсаны дараа тэрээр Оросын соёлын зүтгэлтнүүдийн Украины эсрэг дайныг зогсоохыг уриалсан дайны эсрэг захидалд гарын үсэг зурсан.
Хятадын уран зохиол

**Хятадын уран зохиол** бол хятад хэлээр бичигдсэн уран зохиол бөгөөд дэлхийн ууган уран зохиолуудын нэг юм.

Эрт үеийн Баруун Европын уран зохиолоос ялгаатай нь Хятадын уран зохиолын бичвэр сурвалжууд нь 19-р зууныг хүртэл түүхийн болон ёс зүй-философийн уран зохиолтой харьцуулахад хоёрдогч байр суурь эзэлж байсан нь Күнзийн сургаалийн ноёрхлын шууд үр дагавар байсан юм.

## Эртний бичмэл дурсгалууд 
* Жиагүүвэнь (хятад. 甲骨文, пиньинь *jiǎgǔwén*) - яс, яст мэлхийн хуяг дээрх мэргэ төлгийн бичээсүүд (Шан улс)
* Хүрэл савнууд дээрх зан үйлийн бичээсүүд (Жоу улс)

Хятадын түүхэн дахь анхны эзэнт улс болох Цинь улс бий болсоны 8-р он бол эртний хятадын уран зохиолын чухал үе юм. Улсын нутаг дэвсгэрт номын эргэлтийг хориглосон  Цинь Ши Хуанди-гийн зарлиг байсан юм. 

Тэр үеийн мэдэгдэж байгаа уран зохиолын дурсгалууд:

* И жинг (хятад. 易經, пиньинь *Yì Jīng*, үгчилбэл: «Өөрчлөлтийн зарчим») (Өөрлөлтийн Ном)

Баруун Жоу улсын үе

* Ши зин (Дууны ном)
* Юэцзин (Хөгжмийн ном) — Лизи, Сюньзы -д хэсэгчлэн үлдсэн.
* Жоу Ли (Жоу үеийн ёслолын Ном)
* Шу зин

Тулалдаж байсан хаадын Намар, Хаваруудын үе

* Даодэзин (*Лаозы*)
* Лунь Юй (Күнзийн «Яриа, бодол»)
* Жуан-зы
* Мэн-зы
* Мо-зы
* Хань фэй-зы

14-18-р зууны үеийн хамгийн агуу дөрвөн бүтээл нь "Усны зах", "Гурван хаант улсын романс", "Баруун зүг рүү аялах", "Улаан танхимын мөрөөдөл" романууд гэж тооцогддог.

"Эрдэмт зохиолчдын" сүүлчийнх нь "Толинд байгаа цэцэгс" (1828) романаараа алдартай зохиолч Ли Жүжэнь гэж тооцогддог.

## 19-20-р зуун 
19-р зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн хөдөлгөөн Хятадын уран зохиолд шинэ чиг хандлагыг авчирсан. Хамгийн алдартай "илчлэлт" романууд нь Лю Э (1857-1909)-ийн "Лао Цаны аялал" (1906), Ли Баожиа (1867-1906)-ийн "Бидний албан тушаал" болон "Соёл иргэншлийн товч түүх", Ву Вояо (1866-1910)-ийн "Хорин жилийн хугацаанд харагдсан утгагүй зүйлс", Зэн Пү (1871-1934)-ийн "Муу ёрын тэнгис дэх цэцэгс" юм. Орчин үеийн Хятадын уран зохиолыг үндэслэгч гэгддэг Лу Шүний (1881-1936) өгүүллэг, эссэ нь алдартай байв. 20-р зууны эхний хагасын алдарт зохиолчдын тоонд Лао Шэ, Ба Жин, Шэнь Цунвэнь нар багтжээ. "Байхуа" ярианы хэл дээрх уран зохиол хөгжсөн байна.