open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гандантэгчэнлин хийд

thumb|240px|1972 оны гэрэл зураг
**Гандантэгчинлэн хийд**, хураангуйлснаар **Гандан** нь Улаанбаатар хотод байх Монгол улс дахь Монголын Буддын шашны төв хийд юм.

## Нэр 
*Гандантэгчэнлин* гэдэг нь "Төгс баясгалант их хөлгөний орон" гэсэн утгатай. Мөн Баруун хүрээ хэмээн нэрлэгддэг.Энэхүү нэрийн Занабазар ѳѳрѳѳ нэрлэсэн болно.

## Түүх 
Их хүрээ нь 1809 онд Далхын дэнж гэх газарт Шар сүм нэртэйгээр анх суурь тавигдаж, 1838 онд Тавдугаар Богд Жавзандамба хутагтын зарлигаар. Их хот мандалын
сүм байгуулагдсан нь өнөөгийн Гандантэгчэнлин хийд юм.
Богд хаан буюу Наймдугаар Богд Жэвзүндамба хутагтын санаачилгаар 1911 онд 80 тохой өндөртэй алтан Мэгжид Жанрайсиг бурханыг бүтээж залсан байна. 

Их хэлмэгдүүлэлтийн үеэр 1938 онд хийдийг хааж, ЗХУ руу бурханыг авч одсон юм. 1944 онд хийд Мөргөлийн дуган нэртэйгээр дахин сэргээж, социализмын жилүүдэд Засгийн газрын хяналт дор Монгол дахь буддын шашны ганц төв болж байв.

Ардчилалд шилжсэний дараа ард түмний хандиваар 1996 онд Мэгжид Жанрайсиг бурханыг дахин бүтээж залсан.
Одоогийн тэргүүн хамба лам нь Дэмбэрэлийн Чойжамц.

## Дацан, сургууль
Тус хийд нь одоо гүн ухааны (*цанидын*) Дашчоймпэл, Гунгаачойлин, Идгаачойзинлин хэмээх 3 дацан, Буддын шашны их сургууль, Буддын шашны урлахуйн ухааны дээд сургууль, Буддын шашны дyнд сургууль, Эмч, Зурхай, Жүд, Дэчэнгалав, Жанрайсиг, Бадам Ёго зэрэг Монголын Буддын шашны сургууль, дацангуудтай.

## Гандантэгчэнлин хийдийн аймгийн зохион байгуулалт 
# Шүтээний аймаг
# Дондүвлингийн аймаг
# Жэдорын аймаг
# Даши Тойсамлингийн аймаг
# Дүйнхорын аймаг
# Чойдэ цэцэн тойны аймаг
# Амдуу нарын аймаг
# Дандарлингийн аймаг
# Махамаяагийн аймаг
# Жисагийн аймаг
# Номчийн аймаг
# Сангайн аймаг
# Зоогойн аймаг
# Дугарын аймаг
# Чойнхорлингийн аймаг
# Мэргэн хамбын аймаг
# Бизьяагийн аймаг
# Ноёны аймаг
# Дархан эмчийн аймаг
# Эрхэм тойны аймаг
# Их дагины аймаг
# Вангайн аймаг
# Эрдэнэ хувилгааны аймаг
# Баргын аймаг
# Намдоллингийн аймаг
# Бандидайн аймаг
# Жамъяансүнгийн аймаг
# Лам нарын аймаг
# Мэргэн номон ханы аймаг
# Өрлөгүүдийн аймаг

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
* Гандан Тэгчинлин хийд (англи, монгол хэлээр)

Ангилал:1727 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын буддын шашны хийд
Ангилал:Улаанбаатарын байгууллага
Ангилал:Монголын архитектур
Ангилал:Баянгол дүүрэг
Висла мөрөн

**Висла мөрөн** ( [], ) нь Польшийн хамгийн том гол бөгөөд 1047км урттай. Усаа цуглуулах талбай нь Польшийн нийт газар нутгийн 60%-д хүрнэ. 

Польшийн өмнөд хэсгийн Бескидийн нурууны /баруун Карпат/ Бараниа уулын (Barania Góra)далайн түвшнээс дээш 1106м өндөр цэгээс эх авч, Польшийн нутгийн өмнө зүгээс умрыг чиглэн урссаар Балтын тэнгист Гданьск хотын зүүн талаар цутгана. 

Висла мөрөн дараах польшийн хотуудыг дайран өнгөрдөг: Краков, Варшав, Плоцк, Торунь гээд Гданьск боомт хотоор Балтын тэнгист цутгадаг байна.

Висла мөрөн Влоцлавек  (польск. Włocławek) хотод польшийн хамгийн том 160,2 МВт хүчин чадалтай УЦС байдаг байна. 

## Цахим холбоос 
* Wody w Polsce

## Эшлэл 


Ангилал:Европын гол мөрөн
Ангилал:Силези мужийн гол мөрөн
Ангилал:Померан мужийн гол мөрөн
Ангилал:Бескидийн нуруу
Засгийн газар

**Засгийн газар** гэдэг нь парламентийн засаглалтай улс орнуудад төрийн гүйцэтгэх засаглалыг хэрэгжүүлдэг байгууллага юм.

Английн "*cabinet*"-аас гаралтай ч Английн Засгийн газар нь анхандаа хаанд зөвлөгөө өгөх л үүрэгтэй байгууллага байв. 

## Мөн үзэх 
*Монгол Улсын Засгийн Газар
*Ерөнхий сайд
*Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
*Эвслийн засгийн газар

Ангилал:Улс төр
Рабиндранат Таагүр

**Рабиндранат Таагүр** (, Бенгал хэл: রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর, रवीन्द्रनाथ टगोर (ठाकुर), 1861 оны 5 сарын 7 - 1941 оны 8 сарын 7) нь Энэтхэгийн яруу найрагч, сэтгэгч.

Энэтхэг, Бангладешийн төрийн дууллын үг, аяыг зохиосон бөгөөд Висва Бхаратын их сургуулийг үндэслэсэн.

## Намтар 
Тэрээ Английн колони байсан Энэтхэгийн Бенгал мужийн Калькутта (одоогийн Колката)-д нэр хүнд бүхий Таагүрийн гэр бүлд 7 хүүгийн отгон нь болон мэндэлжээ.

Бага наснаасаа шүлэг зохиох авъяас нь илэрч байсан ч барууны маягийн боловсрол олгох системд дасан зохицсонгүй, 3 ч сургууль хаяжээ.
1878 онд 17 настайдаа Англид очиж, Лондоны их сургууль коллеж (UCL)-д жил хагас суралцсан боловч төгсч чадаагүй байна. Гэхдээ энэ хугацаанд барууны яруу найраг, соёлтой танилцаж, яруу найрагчийнхаа хувьд өсч торнижээ.

1901 онд Пата Бхавана сургууль (одоогийн Висва Бхаратын их сургууль)-ийг байгуулав.

1909 онд бенгал хэлээр бичсэн шүлгийн цоморлиг "Гитанжали"-гаа өөрөө англи хэл рүү орчуулан гаргасан нь орчуулгын өмнөх үгийг тэрлэсэн Уильям Йейтст ихэд магтагдаж үнэлэгдсэн аж.

1913 онд Азичуудаас анх удаа Нобелийн шагнал хүртсэн бөгөөд 1914 онд Английн засгийн газраас рыцарь цолоор шагнагдсан байна.

Тэрээр Махатма Ганди нарын эхлүүлсэн Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө хөдөлгөөнийг талархан дэмжиж, Ромен Ролан, Альберт Эйнштейн нарын дэлхийн хэмжээний цуутнуудтай нөхөрлөж явсан юм. Мөн Германы физикч, Нобелийн шагналт Вернер Хайзенбергт дорны философийг зааж байсан гэдэг.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан
Ангилал:Энэтхэгийн яруу найрагч
Ангилал:Энэтхэгийн зохиолч
Ангилал:Энэтхэгийн гүн ухаантан
Ангилал:Ханы Азийн Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Калькутта их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:20-р зууны сурган хүмүүжүүлэгч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Энэтхэгийн уран зураач
Ангилал:Энэтхэгийн чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Бенгал хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Уянгын шүлэгч
Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн офицер
Ангилал:Бенгалчууд
Ангилал:Колкатагийн хүн
Ангилал:Энэтхэгчүүд
Ангилал:1861 онд төрсөн
Ангилал:1941 онд өнгөрсөн
Лорд Хау арал

**Лорд Хау** () нь Австралийн эх газрын зүүн эргээс дорно зүгт 600 км зайд орших Номхон далайн жижиг арал юм. Уг арлыг 1788 онд Хенри Лижбирд Болл нээсэн бөгөөд ялтангуудыг цөлөх газруудын нэг болжээ. Өмнө нь огт хүн ирж байгаагүй бөгөөд Полинезийн аль ч арлынхан мэддэггүй байжээ. 
Арлын ойролцоох галт уулын үлдэгдэл хадыг анх нээсэн Боллын нэрээр буюу Боллын пирамид хэмээн нэрлэх болжээ. Харин арлыг анхны амбан захирагчийнх нь нэрээр нэрлэжээ. 
Лорд Хау арал хавирган сар хэлбэртэй, ойролцоогоор 10 км урт, 2 км өргөнтэй. 7 сая жилийн өмнө унтарсан асар том галт уулын тогооны амсар нь өнөөгийн Хау арал гэж үздэг. 
Амьтан, ургамлын аймгийн хувьд Австрали, Шинэ Гвиней, Шинэ Каледонтой төстэй нэг бүлэгт хамаарах бөгөөд халуун орны ширэнгэ ой бүрхсэн байдаг. Мөн зөвхөн уг арал ургах Хау дал мод ургадаг. Амьтан ургамлын гайхалтай өвөрмөц онцлогийг нь харгалзан үзэж, 1982 онд ЮНЕСКО дэлхийн өвүүдийн тоонд багтаажээ.
    
## Цахим холбоос 
*Lord Howe Island Tourism Association web site (Regarded by local residents as the "Official" home page)
*World heritage listing for Lord Howe Island
*Lord Howe Island subtropical forests (World Wide Fund for Nature)
*Rodent eradication on Lord Howe Island (Foundation for National Parks & Wildlife) 
*Jane's Lord Howe Island Page
*Chart of Lord Howe Island by J. Stockdale from 1789, at the National Maritime Museum
*Wikiscuba - Lord Howe Island
*Maps
*Lamprima insularis - Lord Howe Island endemic species

## Эшлэл 

Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Галт уул
Ангилал:Тасманы тэнгисийн арал
Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльсийн арал
Пурнулулу үндэсний хүрээлэн

**Пурнулулу үндэсний хүрээлэн** () нь баруун Австралид орших дэлхийн өвүүдийн нэг бөгөөд 1987 онд үндэсний хүрээлэн болжээ. 
Уг хүрээлэн нь 	2,397.23 км² нутаг дэвсгэрийнг эзлэн, баруун Австралийн зүүн хойд хэсэгт байрладаг. Пурнулулу гэдэг нь Кижа абориген хүмүүсийн хэлээр будлиантай нуруу хэмээн нэрлэгддэг элсэрхэг чулуун нутаг юм. Энэ нуруу нь уг хүрээлэнд багтах бөгөөд оргил нь далайн түвшнээс дээш 578 метр өргөгдсөн байдаг. Ихэвчлэн саарал, улбар шар өнгөтэй уг уулс нь хоорондоо мөргөлдсөн эсвэл огтлогдсон мэт харагддаг. 

## Цахим холбоос 
*World heritage listing for Purnululu National Park
*Purnululu National Park

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Баруун Австралийн байгалийн цогцолборт газар
Маккуори арал

**Маккуори арал** () нь Австрали ба Антарктидын хоорондох зайн хагаст буюу Номхон далайн баруун өмнөд өнцөгт оршдог. Уг аралд байнгын оршин суугч байдаггүй бөгөөд 20-40 орчим хүн амьдардаг. 1810 онд Ф.Хасселборо энэ арлыг нээсэн бөгөөд Шинэ өмнөд Уэлсийн захирагч, хурандаа Лаклан Маккоурийн нэрээр нэрлэжээ. 2004 оны 12 сарын 23-нд рихтерийн шаталбараар 8.1 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болсон ч уг аралд онц ноцтой хохирол учраагүй байна. 2008 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд дахин 7.1 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болсон. 
Арал ойролцоогоор 34 км урт, 5 км өргөн бөгөөд 128 км² нутаг дэвсгэртэй. 

1810 онд анхны хүмүүс очсон ч арлын экологийн тэнцвэрт маш хүчтэй нөлөө үзүүлсэн. Арлын үслэг далайн хав, далайн заан болон оцон шувуудын арьс, өөхийг нь ашиглахын тулд олноор нь хядаж, туулай авчирсан нь маш хурдан өсч, 1970-аад он гэхэд 130000 толгойд хүрч арлын ургамлын нөмрөгт аюулын харанга дэлдэх болжээ. Мөн хөлөг онгоцоор дамжин ирсэн харх, хулганууд өсөн үржиж эхэлжээ. Далайчдын хоол хүнсийг хороох болсон хархуудыг бариулахаар муур авчирч үржүүлэх болжээ. 
Харамсалтай нь зэрлэг муурнууд нь хархнуудыг барихаасаа илүүтэйгээр уугуул тэнгисийн шувуудыг барьж идэх болжээ. Зэрлэг муурны тоо толгой асар хурдтай нэмэгдэж, 60000 хүрэв. 1985 онд арлын мууруудыг устгах шийдвэр гарч, 2500 толгой хүртэл цөөрүүлжээ. Энэ үйл явдлын дараа тэнгисийн шувуудын тоо нэмэгдсэн ч үүнийг дагаад харх, туулайн тоо огцом нэмэгдсэн байна. 
1980-аад оны үед туулайг цөөрүүлэх механик арга хэмжээ авч, 10000 орчим болгосон ч маш богино хугацааны дотор 100000 толгойд хүрсэн байна. Энэ байдал нь арлын ургамлын бүрхэвчийн ихээхэн доройтоход хүргэж байна. 2007 оноос эхлэн Австралийн засгийн газар 24 сая Австрали долларын өртөгтэй томоохон төсөл хэрэгжүүлж эхлээд байна. 

Уг арлын хувьд далайн хавын хэд хэдэн зүйл, далайн зааны нэг зүйлийн амьдрах таатай орчин нь болдог бөгөөд 80000 толгой далайн хав, далайн заан амьдардаг. Роял оцон шувууг зөвхөн эндээс харж болох бөгөөд Хаан оцон шувуу, өмнөд Рокхоппер оцон шувуу, Генту оцон шувууд амьдардаг.    

## Зургийн цомог 

Image:MacquarieIsland7.JPG|Макгуайр арлын эрэг
Image:MacquarieIsland4.JPG|арлын зарим ургамал
Image:MacquarieIsland5.JPG|эрэг орчмын зарим ургамал
Image:Royal penguins arguing.jpg|Роял оцон шувууд тэмцэлдэж байгаа нь 
Image:Elephant seals play fight.jpg|Далайн заанууд тоглож буй нь
Image:Macquarie Island geology.png|Арлын геологийн хялбарчилсан зураг

## Цахим холбоос 
* Macquarie Island Station (Australian Antarctic Division)
** Macquarie Island Station webcam
* World heritage listing for Macquarie Island
* Macquarie Island oceanic crust
* A picture of Macquarie Island (historical heritage - Remnants of seal hunting)

Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг

Ангилал:Номхон далайн арал
Ангилал:Тасманийн арал
Хатан хааны үзэсгэлэнгийн барилга

**Хатан хааны үзэсгэлэнгийн барилга** нь Австралийн Мельбурн хотод оршдог бөгөөд 1880 онд баригджээ. Уг барилга нь Карлтон цэцэрлэгт байрлах бөгөөд Мельбурны олон улсын үзэсгэлэн явуулахад зориулан босгожээ. 1901 онд Австралийн парламентын анхны чуулган уг ордонд явагдаж байв. XX зуунд багахан хэсэг, жигүүрүүдийг нэмж байгуулсан бөгөөд барилгын зарим хэсгүүд түймэрт өртөн нурж байсан ч үндсэн барилга нь гэмтэлгүй үлдэж байв. 
1990-ээд онд уг барилгад ресторан ажиллаж байсан бөгөөд 2004 онд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд нэр дэвшсэн анхны барилга болсон юм. XIX зууны үзэсгэлэнгийн зориулалтаар барьсан барилгуудаас цор ганцаар үлдэж хоцорсон уг гайхамшигт байгууламжид Мельбурны музей, Викториагийн музей байрладаг. Өнөө үед уг байгууламжид жижиг хэмжээний үзэсгэлэнгүүд гардаг. 

## Цахим холбоос 
* World heritage listing for the Royal Exhibition Building
* https://web.archive.org/web/20110505084240/http://museumvictoria.com.au/reb/

Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Мельбурны барилга байгууламж
Ангилал:Үзэсгэлэнгийн барилга
Ангилал:Викториагийн архитектур
Ангилал:1880-аад онд барьсан
Ангилал:1956 оны зуны олимпын тэмцээний газар
Шарк (булан)

**Шарк булан** (, орчуулбал *Аварга загас булан* - аварга загас ихтэй учраас ийн нэрийджээ) нь Баруун Австралийн Гаскойн мужид орших бөгөөд Пертээс умар зүгт 800 км орчим алслагдсан Австралийн эх газрын хамгийн баруун захын булан юм. 1616 онд Дирк Хартог уг буланг нээсэн бөгөөд 1699 онд Вильям Дампьер Аварга загас булан хэмээн нэрийджээ. 

Уг бүс нутагт буюу эрэг орчмын 1500 км зурваст 1000 орчим байнгын оршин суугч амьдардаг. 
Аварга загас булан нь 10000 км² усан гадаргатай бөгөөд дундаж гүн нь 10 м гэж тэмдэглэдэг. Эрэг орчимд гүехэн усаар тусгаарлагдсан олон тооны арал, хойгууд бий болсон байдаг. Эргийн нийт урт нь 1500 км үргэлжилнэ. Уг булан нь уур амьсгалын 3 үндсэн муж, ботаникийн хоёр үндсэн мужийн уулзвар болдогоороо нэн гайхамшигтайд тооцогддог тул 1991 онд ЮНЕСКО дэлхийн өвд бүртгэн авчээ.  
Энд 10000 гаруй толгой далайн үнээ нутагладаг ба олон зүйл далайн гахай амьдардаг. Австралийн хөхтөн амьтдын дотроос устах аюулд ойрхон байгаа 26 зүйл амьтны уугуул нутаг болохоос гадна 230 гаруй зүйл шувуу, 150 гаруй зүйл хэвлээр явагч тэмдэглэгджээ. Маш олон зүйлийн загас, үет хөлтөн, нялцгай биетнүүдийн үржлийн гол нутаг нь Аварга загас булан юм. 323 зүйлийн загас тэмдэглэгдсний дотор аварга загас, дэвүүр загасны олон төрлүүд амьдардаг. 

## Цахим холбоос 
;Албан ёсны вэб сайтууд:
:* Shire of Shark Bay
:* Shark Bay World Heritage Area
:* The Shark Bay Herald

;Нэмэлт мэдээлэл:
* World heritage listing for Shark Bay, Western Australia
* UNESCO World Heritage Centre: Shark Bay, Western Australia

Ангилал:Австралийн булан
Ангилал:Энэтхэгийн далайн булан
Ангилал:Баруун Австралийн ус зүй
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Карлтон цэцэрлэг

**Карлтон цэцэрлэг** (Англиар *Carlton Gardens*) нь Австралийн Мельбурн хотод оршдог бөгөөд 26 га талбайтай. Уг цэцэрлэгт Хатан хааны үзэсгэлэнгийн барилга, Мельбурны музей, Аймакс кинотеатр, теннисийн талбай байдаг. Тэгш өнцөгт хэлбэртэй уг талбай нь Виктория, Ратдаун, Карлтон болон Николсон гудамжуудаар хязгаарлаж байдаг. 

2004 онд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд бүртгэгдэхдээ: 

*“түүхийн, уран барилгын, гоо зүйн, нийгмийн болон шинжлэх ухааны (ургамал судлалын) чухал ач холбогдолтой...”* хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. 

## Цахим холбоос 
* World heritage listing for Carlton Gardens
* Melbourne City Council - Carlton Gardens
* World Heritage Listing
* Melbourne International Flower Show
* Open Space and Recreation - Merit Carlton Gardens Playground
* Heritage Register Online: Royal Exhibition Building and Carlton Gardens

Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Австралийн цэцэрлэгт байгууламж
Ангилал:Мельбурны барилга байгууламж
Адены булан

**Адены булан** (, ) нь Энэтхэгийн далайн баруун хойд хэсэгт хойд талаараа Арабын хойг, өмнөд талаараа Африк тивийн Сомалийн хойгоор хашигдан орших, баруунаас зүүн тийш сунан тогтсон булан юм.
Баруун талаараа Баб эл-Мандебын хоолойгоор дамжин Улаан тэнгистэй холбогдоно. Йемен, Жибути, Сомали улсууд Адены булангийн эрэг дээр оршино.

## Далайн дээрэмчид 
Сүүлийн жилүүдэд Сомали улсын улс төр, эдийн засгийн тогтворгүй байдлаас болж Адены буланд далайн дээрэмчин болон, худалдаа тээврийн хөлөг онгоцуудыг барьцаалж, дээрэмдэн амь зуудаг хүмүүс бий болсон.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Энэтхэгийн далайн тэнгис
Ангилал:Жибутийн газар зүй
Ангилал:Йемений газар зүй
Ангилал:Сомалийн газар зүй
Сиднейн дуурийн театр

**Сиднейн дуурийн театр** () нь Австралийн Шинэ Өмнөд Вэльс мужийн Сидней хотод байрладаг.  

Театрын жилд 3 мянга орчим үзүүлбэрийг 2 сая орчим үзэгчид (2013 оны байдлаар) үздэг байна. Театрын барилгыг жилд 10 сая орчим жуулчин, хотын иргэд үзэж сонирходог үүнээс 200 мянган хүн тайлбарлагчтай үздэг байна.  

Энэхүү барилга нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн Австралийн болон дэлхийн архитектурын шилдэг бүтээл юм. Энэхүү театрын барилга нь дэлхийн өөр ямар ч барилга байгууламжтай адилгүй өвөрмөц харагдуулдаг усан онгоцны далбаа хэлбэртэй дээврийн давтагдашгүй цуврал бүрхүүлтэй юм. Долоон сая орчим австрали доллар зарцуулж гурван жилийн дотор барина гэж төлөвлөж байсан боловч барилгын ажил арван жил сунжирч, өртөг нь 100 орчим сая австрали доллар болж өссөн байна. 

1954 онд Сиднейн "нэрийн хуудас" болох шинэ дуурийн театрын зураг төсөлд уралдаан зарлаж дэлхийн 32 орноос 220 бүтээл (хэдийгээр 1000 орчим нь бүртгэгдсэн) оролцсон боловч нэг нь ч комиссын гишүүдийн сонирхлыг татсангүй. Гэвч гучин найман настай Данийн уран барилгач Йорн Утзоны зураг төсөл ихээхэн шуугиан тарьж улмаар түүний төсөлөөр баригджээ. Энэхүү Дуурийн театрыг 1973 оны 10-р сарын 20-нд Австралийн хатан хаан II Елизабет нээж байжээ.  

Энэхүү барилгын ажлаараа 2003 оны уран барилгачдын хамгийн дээд шагнал болох Прицкерийн шагналыг хүртжээ. 

2007 онд уг барилгыг дэлхийн өвд бүртгэхдээ XX зууны хамгийн гайхамшигтай, давтагдашгүй үзэсгэлэнт барилгуудын нэг бөгөөд дэлхийн урлаг соёлын хамгийн алдартай төвүүдийн нэг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. 

Энэ барилга нь Сиднейн усан боомтод оршдог бөгөөд завьны далбааг санагдуулахуйц хэлбэртэй. 1.8 га талбайг эзлэх уг байгууламж нь 183 м урт, 120 м өргөн. 588 ширхэг үелсэн бетон далан дээр байгуулагдсан Сиднейн дуурийн театр нь далайн түвшнээс дээш 25 м өргөгдсөн байдаг. Уг байгууламжийг цахилгаан эрчим хүчээр хангахын тулд 25000 хүнтэй сууринд ч хүрэлцэхээр 645 км урт цахилгааны кабель утас оржээ. Барилгын оройг Шведэд үйлдэрлэсэн 1056006 ширхэг V хэлбэрийн цагаан өнгөт гялгар хавтангаар бүржээ.  

## Цахим холбоос 
* Official website
* World heritage listing for Sydney Opera House 
* Photographs of the construction
* Wolanski Foundation's annotated list of sources on Sydney Opera House
* Interview with Utzon, October 1992

Ангилал:Дуурийн театр
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв
Дуурийн театр
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв
Дуурийн театр
Ангилал:1970-аад онд барьсан
Челябинск муж

**Челябинск муж** (; ) нь Оросын Холбооны Улсын өмнөд хэсэгт орших муж юм. Мужийн төв нь Челябинск. Уралын Холбооны тойрогт харьяалагдана.

## Цагийн бүс 
Челябинск муж нь Екатеринбургийн цагийн бүс буюу UTC+5 бүст багтдаг бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+6 болно.

## Газар зүй 
Уралын нурууны зүүн өмнөд хэсэгт, Баруун Сибирийн тэгш өндөрлөгийн баруун захад оршино. Өмнө талаараа Казахстан улстай хиллэнэ. ОХУ дотор баруун талаараа Башкортостан, хойд талаараа Свердловск муж, зүүн талаараа Курган мужтай хиллэдэг. Эх газрын уур амьсгалтай.

## Түүх 
1736 онд Челябинскт бэхлэлт баригдсан бөгөөд 19-р зуунд Сибирийн төмөр зам дайран өнгөрөх болсноор хүн ам нь эрс нэмэгдсан байна. 1934 оны 1 сарын 17-нд мужийн статустай болон зохион байгуулагджээ.

## Аж үйлдвэр 
Автомашины үйлдвэрлэл, метталургийн үйлдвэрлэл хөгжсөн. Төмрийн хүдэр, цайр зэрэг ашигт малтмалтай.

## Хотууд 
Мужийн төв Челябинскаас гадна Магнитогорск зэрэг томоохон хотууд бий.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Оросын холбооны муж
Тасманийн онгон зэлүүд нутаг

**Тасманийн онгон зэлүүд нутаг** () нь Австрали улсын Тасманы арлын баруун өмнөд, баруун болон төв хэсгийг хамрах дэлхийн өвд бүртгэгдсэн нутаг юм. 
Уг хамгаалалттай бүс нь Австралиас бүртгэгдсэн дэлхийн өвүүдийн хамгийн том талбайтай нь бөгөөд Тасманы арлын нийт гадаргын бараг 20 хувь буюу 13800 км² хэмжээтэй. Энд зөвхөн Тасманы аралд л байх олон зүйлийн амьтан ургамлаас гадна 20000 гаруй мянган жилийн өмнө балар эртний хүн амьдарч байсан нь батлагдсан агуйнууд олддог. 

## Цахим холбоос 
* World heritage listing for Tasmanian Wilderness
* Tasmanian Parks & Wildlife Service site
* Position of World Heritage Area
* UNESCO site


Ангилал:Тасманийн газар зүй
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Улуру-Ката Тжута үндэсний хүрээлэн

**Улуру-Ката Тжута үндэсний хүрээлэн** () нь ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Австралийн Умард мужийн нутаг юм. Дарвинаас өмнө зүгт 1431 км зайд орших 1326 км² нутаг дэвсгэртэй. 
Улуру нь Австрали тивийн бэлэг тэмдэг хэмээн алдаршсан бөгөөд 348 метр өндөр элсэн чулуун аварга хадан цохио юм. Харин Ката Тжута нь 36 бөмбөгөр хадан цохио бөгөөд эдгээр аварга хадад 500 сая жилийн өмнө үүссэн гэж үздэг. 
Эдгээр хаддын аль аль нь Анангу уугуул оршин суугчдын соёлын өвийг хадгалж үлдсэн бөгөөд уг хүрээлэн нь амьтан, ургамлын баялаг өв сантай юм.

## Галерей 

Image:Uluru_Panorama.jpg|Улуруд наран мандаж буй нь. Панорам фото.
File:Uluru, helicopter view, croped.jpg|Улуруг нисдэг тэрэгнээс ажихад.
File:TreesUpUluru.JPG|Улуруг шинжихүй.
File:Schema Kata Tjuta Uluru.png|Геологийн хөндлөн огтлол.
Image:Uluru1_2003-11-21.jpg|Хэт өндрөөс Улуруг харвал.
Image:OlgasFromUluruTop.JPG|Ката Тжутаг Улуругийн оргилоос.
File:MC Olgas pano.jpg|Ката Тжута панорам фото.
Image:Kata_Tjuta_Australia.jpg|Ката Тжута.

## Цахим холбоос 
* World heritage listing for Uluru-Kata Tjuta National Park
* Official Tourism Information Site

Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Хойд Нутаг Дэвсгэрийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв
Квийнслэндийн халуун орны чийглэг ой

**Квийнслэндийн халуун орны чийглэг ой** () нь Австралийн халуун орны чийглэг ойн 8940 км² нутаг дэвсгэрийг хамрах бөгөөд зүүн хойд Квийнслэндийн Их ус хагалбарын нурууны Таунсвиллээс Күүктаун хүртэл Их шүрэн далантай паралеллиар сунан тогтжээ. 
Уг нутагт 390 гаруй төрлийн ховор ургамал, 74 зүйлийн нэн ховор амьтан амьдардаг. Эдгээрээс хамгийн багадаа 85 зүйл нь уугуул нутгийн буюу зөвхөн энд байдаг ховор амьтан ургамал гэж үздэг байна. 

## Цахим холбоос 
* Wet Tropics Management Authority webpage
* World heritage listing for Wet Tropics of Queensland

Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Квийнслэндийн газар зүй
Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Карл Вильхелм Шееле

**Карл Вильхелм Шееле** (, 1742 оны 12 сарын 9 - 1786 оны 5 сарын 21) нь Шведийн химич, эм зүйч бөгөөд хүчилтөрөгчийг Английн Жозеф Пристлигээс тусдаа нээсэн гэдгээрээ алдартай. Металлуудыг голчлон судалж төрөл бүрийн химийн элементүүд, органик, органик бус хүчлүүдийг нээсэн. Орчин үеийн Пастеризаци буюу хоол хүнсийг хөргөж ариутгах аргатай төстэй аргыг бий болгосон.

## Намтар 
Тэрээр Германы эзэмшилд байсан Померын Штральзунд (хожим Шведийн харьяанд орсон)-ад төржээ. 14 настайдаа эм зүйчийн туслахаар ажиллаж эхлэн, улмаар эм зүйч болон Стокхольм, Уддсала зэрэг хотуудад ажиллаж байв. Тэр үед эм зүйчид эм найруулах зориулалт бүхий химийн туршилтын багажтай байдаг байсан тул химиэр оролдох болжээ. Түүнд олон их сургуулиас санал ирж байсан боловч эрдэмтэн болсонгүй, Кёпингэд эм зүйчээр ажилласаар нас нөгчжээ. Тэрээр 43-тайдаа нас нөгчсөн бөгөөд тэр үеийн химичдийн нэгэн адил эрүүл мэндэд хортой туршилтууд хийдэг байснаас болсон гэгддэг.

1771, 1772 онд тэрээр зөөлөн марганцын хүдэр (Марганцын диоксид)-ийг хүхрийн хүчилд хайлуулан, халаахад гарах хийг амьтны давсгаар хийсэн уутанд цуглуулж хийгээд, асч буй лаа руу үлээлгэхэд тэр хий нь гэрэлтэж буйг олж тогтоожээ. Түүнийгээ "Витриолын агаар" буюу галан агаар гэж нэрлэв. 1773 онд туршилтуудаа дуусган, дулаан нь галан агаар ба флогистоноос тогтоно гэж тайлбарлав.

Мөн тэрээр устөрөгч болон агаарыг шатаах туршилтыг хийн, агаарын 1/5 орчмыг "галан агаар" эзэлдэг болохыг тогтоож, ингэснээрээ агаар нь галан агаар (хүчилтөрөгч) болон өөр нэг төрлийн хий (азот)-нээс тогтдог болохыг илрүүлжээ.

Ийнхүү хүчилтөрөгчийг Пристлигээс өмнө нээсэн боловч туршилтын үр дүнгүүдээ эмхтгэсэн бүтээл "*Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer*"-ээ дөнгөж 1777 онд хэвлүүлсэн байна. Харамсалтай нь Пристли хүчилтөрөгчийг нээсэн тухай судалгааны ажлаа 1775 онд Лондонгийн эзэн хааны академид илгээснээр "хүчилтөрөгчийг нээгч" хэмээн түүхэнд үлдсэн юм.

## Шеелегийн хийсэн нээлтүүд 
* 1769 - Дарсны хүчил
* 1771 - Цайрын тетрафторид (Флюоритээс)
* 1773 - Ясны үнсээс фосфорыг хямд өртгөөр гаргаж авах арга
* 1774 - Бари
* 1774 - Хлор
* 1774 - Марганц
* 1774 - Аммиакын нэгдэл
* 1775 - Арсены хүчил
* 1778 - Молибден
* 1779 - Глицерин (Оливын тосны уусмалаас)
* 1780 - Сүүний хүчил (Ээдсэн сүүнээс)
* 1781 - Вольфрам (Шеелитээс)

Мөн Нимбэгний хүчил, цианит устөрөгч, Фторт устөрөгч, Тосны хүчил, хүхэрт устөрөгч зэргийг нээсэн юм.

Ангилал:Шведийн химичид
Сардури II

[thumb|right|150px|Сардуригийн [хүрэл саадаг (Эрмитажид хадгалагдаж буй)]]
thumb|300px|МЭӨ 743 оны үеийн Урартугийн вант улс (шар өнгөөр тэмдэглэв), Үүнээс хойш Ассирын хаант улс (ягаан)-ад шахагдаж эхэлсэн.
**Сардури II** () нь Урартугийн хаан юм. МЭӨ 753‐735 оны орчимд хаанчилсан. Түүний үед Урарту нь түүхэндээ хамгийн том газар нутагтай болсон боловч Ассирын хаан Тиглат Пилесер III-т ялагдсанаар Урартугийн доройтол эхэлсэн билээ.

## Намтар 
Сардури II нь Урартугийн хаан Аргишти I-ийн хүү. Аавыгаа залгамжлан, газар нутгаа тэлэх бодлого баримталж, зүүн хойш Закавказ чиглэлд тэлж чаджээ. Мөн Ассирын хаант улсыг төмөр, адуугаар хангадаг Анатолийн хойг хүртэлх замыг эзлэн, улмаар хойд Сири хүртэлх жижиг улсуудыг эрхшээлдээ оруулан, Урартугийн түүхэнд хамгийн том газар нутгийг захирч байв.

МЭӨ 745 оны орчимд Тиглат Пилесер III Ассирын хаан болсноор байдал өөр тийшээ эргэлээ. Тэр Ассирын өмнөх хаад болох Ашшур Дан III, Ашшур Нирари V нараас ялгаатай нь бүс нутагтаа нөлөөгөө нэмэгдүүлж буй Урартуг зүгээр хараад суухыг хүссэнгүй, цэрэг хөдөлгөв. Эхлээд зам харилцааны чухал бүс болох Хойд Сири рүү цэрэг илгээж, Урартугийн вассаль болсон байсан хот-улс Арпадыг 3 жил байлдсаны эцэст МЭӨ 735 онд туслахаар ирсэн Урартугийн арми, Ассирын армитай халз тулгарч, Евфрат мөрний баруун эрэгт болсон шийдвэрлэх тулаанд Сардури I-ийн цэргүүд ялагдаж, нийслэл Тушпа (одоогийн Турк улсын Ван хот) руу зугсан байна. Ийнхүү вассаль улсууд нь ч нүүр буруулж эхлэн, Урартугийн доройтол эхэлжээ.

Сардури ч өөрөө Ассирт олзлогдож байсан гэдэг. Түүнийг хүү Руса I нь залгамжилсан байна.

## Ном зүй 
*Пиотровский Б. Б. *Ванское царство (Урарту),* Издательство Восточной литературы, Москва, 1959
*Меликишвили Г. А. *Урартские клинообразные надписи*, Издательство АН СССР, Москва, 1960 

Ангилал:Урартугийн хаад
Багератын лалын сүм хот

**Багератын лалын сүм-хот** () нь Бангладешийн баруун өмнөд Багерат дүүрэгт оршдог эртний түүхт хот юм. Энэ хотыг XV зууны үед Түрэг гаралт жанжин Үлүг Хан Жахан үндэслэсэн гэж үздэг бөгөөд анхандаа **Халифатабад** хэмээн нэрлэдэг байжээ. Хотод Лалын сүмүүд болон Исламын хөшөө дурсгалуудыг олноор нь байгуулах болсноор нэрийг нь өөрчилжээ. 
Уг хотод 50 гаруй түүхэн дурсгалын цогцолборууд байрладаг тул ЮНЕСКО дэлхийн өвд бүртгэн авчээ. Тухайлбал Хан Жаханы бунхан, Шатгомбад сүм, Сингар, Биби Бегни, Реза Хода, Зиндавир сүм гэх мэт алдарт дурсгалууд байдаг.

## Цахим холбоос 
* Official Citation at UNESCO World Heritage website
* View Panographies of the site

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Бангладеш дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Бангладешийн суурин
Ангилал:Кхулна муж
Ангилал:Бангладешийн мечетийн барилга
Сомапура Махавихара

**Сомапура Махавихара** (; Бенгал хэл:সোমপুর মহাবিহার) нь Бангладешийн Наогаоны Пахарпурт оршдог. Тус оронд оршдог буддын вихаруудын хамгийн алдартай нь Сомапура Махавихара бөгөөд 1985 онд ЮНЕСКО дэлхийн өвд бүртгэн авчээ. Уг байгууламжийг сэргээн засварлах хамгаалахын тулд НҮБ-аас 5.6 сая ам.доллар зарцуулаад байна.
 
Дөрвөлжин хэлбэрийн бүтэцтэй уг байгууламж нь 177 бясалгалын гонхонтой, Буддын шашны суварга хэлбэртэй. Өрөөнүүдэд лам нар оршин суух буюу бясалгал үйлдэнэ. Гол шүтээний ойролцоо хэмжээ, хэлбэр дүрсээрээ ялгаатай, сийлбэр, чимэглэл, уран бичлэг, зоос, шаазан чимэглэл бүхий маш олон тооны суваргууд байдаг.
Энэ газарт Сомапура Махавихарагийн олон тооны буддын сүмүүд нь 27 акр газар эзлэн оршдог. Уг цогцолбор нь зөвхөн буддынх гэлтгүй, Жайнизм, Хинди шашны аль алиных нь онцлогийг агуулсан байдгаараа ихэд өвөрмөц. 
Пахарпурт хийгдсэн малтлагын үр дүнгээс харвал Сомапура Махавихараг энэ нутагт оршин тогтнож байсан Пала улсын хаан Дхармапала (781-821) байгуулсан нь нотлогддог. Түвдийн эх сурвалжуудад тэмдэглэснээр Дхармапалагийн залгамжлагч Девапала бариулсан гэсэн санаа цухуйдаг байна. Мөн Пахарпурын баганын бичээст Девапалагийн залгамжлагч Махендрапалагийн 5-р онд бүтээв гэсэн байдаг ажээ. 

XI зууны үед Варманы хаан Вангагийн арми халдан довтолж, уг байгууламжийг галдан шатааж байжээ. XII зууны хоёрдугаар хагаст буюу Сена хааны үед Вихаруудын нөлөө буурсан бөгөөд XIII зуун гэхэд Исламын байлдан дагуулалтаас болж, орхигдон мөхжээ. Уг шашны төвд Түвдийн лам нар маш олноороо даяанчлан суудаг байсан гэдэг. 

## Цахим холбоос 
* Banglapedia Article on Somapura Mahavihara
* Pharapur Buddhist Vihara from Department of Archeology, Government of Bangladesh
* Folk art, heritage and traditional professions on SOS-arsenic.net
* Journey Plus; Paharpur

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Бангладеш дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Бангладешийн барилга байгууламж
Ангилал:Буддын шашны хийд
Ангилал:Ражшахи муж
Ангилал:Хийдийн туурь
Вилландра нуурын бүс

**Вилландра нуурын бүс** нь баруун Австралийн Шинэ Өмнөд Вэльсийн баруун өмнөд хэсэгт орших 2400 км2 нутаг дэвсгэртэй дэлхийн өвд бүртгэгдсэн газар юм. 
Тус бүс нь дэлхийн хамгийн эртний шарил чандарлах газрын олдвор бүхий археологийн дурсгалуудтай бөгөөд байгалийн өвөрмөц шинжтэй тул хосолмол өвөөр бүртгэжээ.
 
## Кинонд 
* 2003 - *Journey of Man*

## Цахим холбоос 
* World heritage listing for Willandra Lakes

Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Сундарбанс

**Сундарбанс** (; Бенгал хэл:সুন্দরবন) нь дэлхийн хамгийн том халуун орны мөнх ногоон ойн сан бөгөөд “Сундарбанс” гэдэг нь Бенгал хэлнээ “үзэсгэлэн гоо ой шугуй” гэсэн утгатай. Уг нэр нь энэ газарт ноёлох модлог ургамал болох Сундаригийн нэрээс гаралтай гэж үздэг. 
Алдарт Ганга мөрний цутгаланд орших уг ширэнгэ нь Бангладеш төдийгүй Энэтхэгийн баруун Бенгалд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд Ганга мөрний адаг, тэнгисийн хөвөөг тэр чигээр нь бүрхсэн байдаг. Ой нь 10000 км² нутаг дэвсгэрийг хамрах бөгөөд үүний 6000 орчим нь Бангладешт харъяалагддаг. 
Сундарбанд олон тооны ургамлаас гадна нэн ховор Бенгалын бар, толбот буга, матар, могой тэргүүтэй олон зүйл амьтад амьдардаг. Энэ нутагт ойролцоогоор 30000 орчим толбот буга, 500 орчим Бенгалын бар үлдэж хоцорчээ. 
Өнгөрсөн зууны турш явагдсан хүний идэвхтэй үйл ажиллагаанаас шалтгаалан халуун орны ширэнгэ ойн хэмжээ нь эрс багассан бөгөөд халуун орны мөнх ногоон ой, Бенгалын барын ирээдүй мөхлийн ирмэгт хүрээд байна. 

## Цахим холбоос 
* Sundarbans freshwater swamp forests (World Wildlife Fund)
* Tiger Research Project on Sundarbans Tigers
* Official Citation at World Heritage website
* Another Sundarban factfile
* Sundarban in Banglapedia
* The Sundarban of Bangladesh: A Rich Biodiversity of the World’s Largest Mangrove Ecosystem
* The NewYorker Tigerland: A journey through the mangrove forest of Bengal
* Video on Sundarbans

Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Бангладешийн газар зүй
Ангилал:Бангладеш дахь дэлхийн өв‎
Ангилал:Өрнөд Бенгалын газар зүй
Ангилал:Энэтхэг дэх дэлхийн байгалийн өв
Леонард Эйлер

**Леонард Эйлер** (, 1707 оны 4 сарын 15-1783 оны 9 сарын 18) нь Швейцарын математикч, физикч бөгөөд амьдралынхаа ихэнх хэсгийг Орос, Германд өнгөрүүлсэн юм. 
Түүний нэр герман (болон бусад олон) хэлээр **Ойлер** гэж уншигддаг.

Тэрээр интеграл, дифференциал тоолол ба графын онолд чухал нээлтүүд хийсэн билээ. Мөн тэр орчин үеийн математикийн үндсэн суурь ойлголт болох математик функц зэрэг ойлголтуудыг оруулж ирсэн юм. Эйлер мөн механик, оптик, астрономийн салбарт ч судалгаа хийж байв.

Ангилал:18-р зууны математикч
Ангилал:18-р зууны физикч
Ангилал:18-р зууны гүн ухаантан
Ангилал:Баллистикч
Ангилал:Графын онолч
Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн
Ангилал:Урсгалын механикч
Ангилал:Хөгжмийн онолч
Ангилал:Санкт-Петербургийн их сургуулийн багш
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Шведийн Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Швейцарчууд
Ангилал:1707 онд төрсөн
Ангилал:1783 онд өнгөрсөн
Хюэ

**Хюэ** (; Вьетнам хэл:chữ Nôm) бол Вьетнамын засаг захиргаа бөгөөд 1802 – 1945 оныг хүртэл Нгуен улсын нийслэл хот байв. Энэ утгаараа уран барилга, хөшөө дурсгалын гайхалтай олон өвөөрөө ихэд алдаршжээ. Уг хот нь 340000 орчим оршин суугчтай. 

Хюэ хот нь төв Вьетнамын Хуонг голын хөвөөнд байрладаг. Нийслэл Ханой хотоос өмнө зүгт ойролцоогоор 700 км, Хо Ши Мин (хуучнаар Сайгон) хотоос умар зүгт 1100 км орчим зайд Хюэ хот оршдог. 

Хюэ нь Нгуен улсын эзэн хаадын ордонг агуулсан аварга цайзтай. Уг цайз нь хаалттай хотын үүргийг гүйцэтгэж байсан ба эзэн хаад, түүний ургийнхан, татвар эмс л амьдардаг байсан бөгөөд өнөөдөр энэхүү газраас жижигхэн хэсэг л үлджээ.
 
Хаалттай хотоос гадна орших үй олон дурсгалууд нь Хюэ хотыг тэр чигээр нь эзэлдэг бөгөөд 1993 онд эдгээрий бүхэлд нь дэлхийн өвд бүртгэн авчээ. 

## Зураг 

File:Emperor Khai Dinh in Hue (39543600561).jpg
File:Grave tu duc.jpg
File:Hue gate.jpg
File:Ngomon2.jpg
File:Riviere des Parfums Hue.jpg|Хуонг гол
Image:Hue,_rive_droite.jpg|Хуонг голын баруун эрэг
Image:Hue,_rive_droite_2.jpg|Хуонг голын баруун эрэг
Image:Hue_&_la_rivière_des_parfums.jpg|Шөнө дундын Хуонг гол
Image:Hue,_rue_Tran_Hung_Dao.jpg|Тран Хун Даогийн нэрэмжит гудамж

## Цахим холбоос 
* Thua Thien Hue Province official website
* Festival Huế


Ангилал:Урьдын нийслэл
Ангилал:Вьетнам дахь дэлхийн соёлын өв
Виллиам Жиок

**Виллиам Фрэнсис Жиок** (, 1895 оны 5 сарын 12 – 1982 оны 3 сарын 28) нь Канадын Онтарио мужийн Ниагара Фоллст төрсөн химич. 1949 оны Нобелийн шагналтан.

## Түүх 
Эцэг эх нь америк хүмүүс бөгөөд түүнийг төрсний дараа АНУ-ын Мичиган муж улсад суурьшин, тэнд бага сургуульд суралцсан байна. Гэвч эцэг нь 1908 онд нас барсны дараа Канад руу буцаж, тэндээ их сургуульд орж төгсчээ. 2 жил ажиллаад, 1920 онд Беркли дэх Калифорнийн их сургуулийн Химийн коллежид элсэн орж, 1922 онд хими, физикийн докторын зэрэг хамгаалсан байна. Сургуульдаа туслах багшаар ажиллаж байгаад 1934 оноос албан ёсоор багшлах болж, 1962 онд тэтгэвэртээ гарах хүртлээ ажилласан юм.

Тэрээр 1932 онд гэрлэсэн бөгөөд 1982 онд Калифорни муж улсын Берклид нас нөгчжээ.

Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:АНУ-ын химич
Ангилал:Физикийн химич
Ангилал:20-р зууны химич
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Канадчууд
Ангилал:1895 онд төрсөн
Ангилал:1982 онд өнгөрсөн
Эквадор

**Бүгд Найрамдах Эквадор Улс** буюу **Эквадор** нь Өмнөд Америкийн баруун хэсэгт байрлах бүгд найрамдах улс юм. Хойд талаараа Колумб, зүүн болон өмнө талаараа Перутай хиллэх бөгөөд баруун талаараа Номхон далайгаар хүрээлэгдэнэ. Эх газраас баруун тийш 1,000км зайтай газарт ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Галапагосын арлууд байдаг. Нийслэл нь Кито хот, хамгийн том хот нь Гуаякил. Эквадор гэдэг нэр нь испани хэлээр экватор гэсэн утга агуулна.

## Түүх 
Одоогийн Эквадор улсын нутаг дэвсгэр дээр МЭӨ 10000 оны орчим хүн амьдарч байсан ул мөр олдсон бөгөөд түүнээс хойш янз бүрийн эртний соёл иргэншлүүд цэцэглэж байлаа.
]]
15-р зууны дунд үед Кускод төвлөрөн хүчирхэгжиж байсан Инкийн эзэнт гүрний хаан Тупак Инка Юпакигийн аян дайнаар Инкад харьяалагдах болж, Кито нь Кускогийн дараа орох хоёр дахь том хот болон цэцэглэж байв. 1527 онд Уайна Капак хаан испаничуудын Панамаас авчирсан Европын халдварт өвчинд нэрвэгдэж нас барахад Китод өссөн Атауальпа хаан ширээний төлөө Кускод суудаг Уаскартай тэмцэлдэж, ялсан боловч удалгүй өөр хоорондоо биш, испаничуудтай тэмцэхээс өөр аргагүй болов.

1531 онд Испанийн конкистадоруудын удирдагч Франсиско Писарро галт зэвсэг, морь бүхий, хүчээр Инкүүдээс давуу цэргүүдтэй байлдаж, 1532 онд Атауальпаг олзлон, 1533 он гэхэд Инкийн эзэнт гүрнийг мөхөөв.

Испаничууд одоогийн Эквадорын нутаг дэвсгэрийг Перугийн колонийн захиргаанд хамааруулсан байна. 1717 онд Боготад төвтэй Нуэва-Гранадагийн колони байгуулагдахад Эквадорыг түүнд хамааруулсан боловч 1722 онд буцааж Перуд хамааруулав.

Колоничлолын үеийн хүнд хөдөлмөр зэргээс болж индианчуудын тоо эрс цөөрч, ажиллах хүчийг нөхөхийн тулд Эквадорт Африкаас хар арьстан боолуудыг олноор авчрах болов.

]]
]]
1789 онд гарсан Францын хувьсгалаас хойш Европын нийгмийн байдал өөрчлөгдөж, 1808 онд Францын хаан Наполеон I өөрийн ах Жозеф Бонапартыг Испанийн хаан Хосе I хэмээн өргөмжилсөнд Өмнөд Америк дахь Испанийн колониуд шинэ хааныг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэж шийдэв.

1809 оны 8 сарын 10-нд Китод Хувьсгалт Зөвлөл байгуулагдаж, Латин Америкт эрх чөлөөний төлөө тэмцэл эхлэв. Тэдний оролдлогыг Перугийн колоний захирагч Фернандо Абаскар дарсан боловч Ла Пас, Каракас, Буэнос Айрес, Сантьяго, Богота зэрэг газруудад хувьсгалын гал асч, тивийн хэмжээний үйл хэрэг болон хувирсан билээ.

Улмаар Антонио Хосе Сукрегийн удирдсан цэрэг 1822 он гэхэд Эквадорын нутгийг чөлөөлж чадсан байна.

Шинээр байгуулагдсан Их Колумб улсын бүрэлдэхүүнд багтсан Кито нь "Өмнөд бүс" (Distrito del Sur) хэмээн нэрлэгдэж байв. Гэвч Их Колумбад дотоодын зөрчил тэмцэл гарч, Венесуэл өрх тусгаарлахад Кито ч 1830 оны 5 сарын 13-нд тусгаар тогтнолоо зарлав. Харамсалтай нь анхны ерөнхийлөгч болох ёстой байсан Сукре алагдаж, 8 сарын 10-нд Хуан Хосе Флорес тус улсын анхны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Эквадорын ерөнхийлөгч
* Chief of State and Cabinet Members


Ангилал:Өмнөд Америкийн орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ха Лон булан

**Ха Лон булан** (үгчилбэл: *шунгаx лууны булан*; Вьетнам хэл: Vịnh Hạ Long) нь Вьетнамын Куан Нинь мужид оршдог бөгөөд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвүүдийн нэг юм. Уг буланд олон янзын хэлбэр дүрс хэмжээтэй мянга гаруй шохойн чулуун аварга цохионууд байдаг. Ха Лон нь зүүн хойд Вьетнамын булан бөгөөд зүүн, зүүн өмнөд талаараа Тонкины булан, умард талаараа Хятад улс, баруун болон баруун өмнөд талаараа Кат Ба арлаар хүрээлэгдсэн байдаг. 500 сая жилийн өмнө энэ хэлбэрээ олсон Ха Лон булангийн эргийн нийт урт нь 120 км, ойролцоогоор 1553 км² усан гадаргатай, 1969 жижиг аралтай. Уг бүсийн 434 км² талбай, 775 жижиг арлыг оруулан дэлхийн өвд бүртгэжээ. 

Булангийн арлуудын хувьд хоёр улиралтай. Халуун бөгөөд чийглэг зун, хуурай бөгөөд хүйтэн өвөл. 
Уг буланд 16000 мянган жилийн өмнөөс хүн амьдарч ирсэн ул мөр үлддэг. Ха Лон буланд Вьетнамчууд харийн дайснуудын эсрэг олон тооны тулалдаануудыг хийж байв. Бак Дан голын ойролцоох гурван жижиг арал дээр хориглосон Вьетнамчууд эх газраас довтолсон Хятдын их цэргийн гурван удаагийн халдлагыг бут цохиж байв. 1288 онд Вьетнамын алдарт жанжин Тран Хун Даогийн удирдсан Вьетнамын хуягласан завьнууд Бак Дан голын адагт Монголын Дубхай ханы флотыг бүрэн живүүлж байв. Вьетнамын дайны үед уг буланд АНУ-ын армийн тавьсан олон тооны минүүд өнөөдөр ч завьнуудад аюул тарьсаар байна. 

## Ха Лонгийн домог 
Олон жилийн өмнө Вьетнамчууд Хятадын халдан түрэмгийлэгчидтэй тулалдаж байх үед бурхад луугийн гэр бүлийг эх орноо хамгаалахад нь туслуулахаар илгээжээ. Луугийн гэр бүлийнхэн эрдэнэсийн чулуу, хас болон хувирч, уг буланд эрдэнэсийн чулуун ханан хэрэм болжээ. Вьетнам улс энэ цагаас хойш эх орондоо амар тайван амьдрах болсон гэдэг. Домогт луунуудын бууж ирсэн буланг Ха Лон гэж нэрлэх болжээ. 

## Галерей 

Image:Hạ_Long_Bay.jpg|Ха Лон булан, 2007 оны дөрөвдүгээр сарын 26
Image:Hạ_Long_Bay_2.jpg|Ха Лон булан, 2007 оны дөрөвдүгээр сарын 26
Image:Vinh_Ha_Long.jpg|Ха Лон булан, 2003 оны хоёрдугаар сар
Image:Ha Long Bay hydrosphere.JPG|Ха Лон булан дахь усны хувирал, 2008 оны дөрөвдүгээр сар 

Image:Halong Bay in Vietnam.jpg|Ха Лон булан

File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (166).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (12).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (167).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (83).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (13).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (16).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (84).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (157).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (160).JPG

## Цахим холбоос 
* Karst and Caves of Ha Long Bay 

Ангилал:Азийн булан
Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Вьетнам дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Вьетнамын булан
Ангилал:Вьетнамын бүс нутаг
Ангилал:Куан Нинь муж
Ангилал:Өмнөд Хятадын тэнгисийн булан
Туул гол

хотын урд хэсгээр урсах Туул гол 2018 оны 7 сар]]
**Туул гол** нь Монгол улсын төв, хойд хэсгээр урсах гол юм. Хатан Туул гэж монголчууд нэрлэдэг уг гол нь 888&nbsp;км

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* ЮНЕСКО. Монгол дахь усны хэрэглээний тухай судалгаа
* Туул голын урсгалын тухай шинжлэх ухааны дүн шинжилгээ (PDF)
* Туул голын орчим дахь алт олборлолтын байгаль орчинд үзүүлж буй нөлөөний тухай тайлан
* Туул голын зургийн цомог

Ангилал:Азийн гол мөрөн
Ангилал:Монголын гол мөрөн
Ангилал:Улаанбаатарын газар зүй
Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем
Кипр

**Кипр** (грек. Κύπρος, турк. Kıbrıs), албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Кипр Улс** (грек. Κυπριακή Δημοκρατία, турк. Kıbrıs Cumhuriyeti) нь Газар дундын тэнгист оршдог арлын улс. 2004 оны 5 сарын 1-ээс Европын Холбооны гишүүн болсон. 

## Нутаг дэвсгэр
9251 хавтгай дөрвөлжин км (Киприйн статистикийн газрын 2003 оны 1-р сард нийтэлсэн албан мэдээ).
Хүн ам 2002 оны албан ёсны төсөөллөөр 800 мянга. Түүний дотор грек үндэстэн 85,2 хувийг эзэлж, турк үндэстэн 11,6 хувийг эзэлж байна. Түүнээс гадна Армени, Латин, Малүн зэрэг үндэстний цөөнх бий. Гол хэл нь грек болон турк хэл, нийтээр англи хэл хэрэглэдэг. Грекүүд Үнэн алдартаны шашин шүтэж, туркчууд нь Исламын шашин шүтдэг.

Нийслэл Никози 363 мянган хүн амтай, түүний дотор грек дүүрэг нь 273 мянга, турк дүүрэг нь 90 мянган хүн амтай. Жилийн дундаж халууны хэмжээ 31 – 37 хэм, хамгийн сэрүүндээ 5 – 15 хэм:

## Ерөнхий байдал
Газар дундын тэнгисийн зүүн хойд хэсэгт байдаг бөгөөд тус тэнгисийн 3-р том арал юм. Нийт 782 км урт тэнгисийн эрэгтэй, завсарын халуун бүсийн газрын дундад тэнгисийн цаг агаартай. Зундаа хуурай халуун, өвөлдөө дулаан чиглэг, зундаа дундажаар 28 – 35 хэм, өвөлдөө 4 – 10 хэм.

## Түүх
Манай тооллоос өмнөх 1500 онд грек хүмүүс энэ арал дээр нүүж ирсэн байна. Дараа нь Египет, Перс зэрэг орон Киприйг байлдан дагуулж байв. Манай тооллын өмнөх 58 онд Ромын эзэнт гүрэнд хамрагдав. 395 онд зүүн Ромын эзэнт улсад эзлэгдэв. 1571 онд Османы хаант улсын харьяанд оров. 1878 онд Англид таслан өгч, 1925 онд Английн "шууд харьяа колонийн нутаг" болсон байна. 1959 оны 2-р сарын 19-ний өдөр Кипр нь Англи, Грек, Турктэй "Цюрих – Лондон"-ы хэлэлцээр байгуулж, 1960 оны 8-р сарын 16-ны өдөр тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, Бүгд Найрамдах Кипр Улсыг байгуулав. 1961 онд Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлд нэгдэв. Тусгаар тогтносны дараа грек, турк хоёр үндэстэн олон удаа мөргөлдөөн үүсгэх болжээ. Турк үндэстэн нь 1974 оноос арлын умард хэсэг рүү нүүсэн бөгөөд 1975 он болон 1983 онд "Киприйн турк үндэстний муж улс" болон "Бүгд Найрамдах Хойд Киприйн Турк Улс"-ыг тус тус байгуулж, хоёр үндэстэн өмнөд хойд хоёр хэсэгт хуваагдсан байдалд орсон байна.

## Тэмдэглэл 
## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Cyprus Videos
* Cyprus Pictures
* Cyprus Map
* CyprusLinks.com
* Cyprus Tourist Guide


Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Алкей

thumb|150px|Алкей

**Митиленегийн Алкей** (, МЭӨ 620 оны орчим - МЭӨ 6-р зуун) нь Эртний Грекийн яруу найрагч юм. Алкейн версийг үндэслэгч гэгддэг. Сапфотой хайр сэтгэлийн холбоотой байсан гэж үздэг. Лесбос арлын Митиленегийн иргэн тэрээр улс төрд оролцож явжээ. Хэзээ нас барсан нь тодорхойгүй.

[thumb|250px|[Лоренс Альма-Тадемагийн бүтээл"Сапфо Алкей хоёр"]]

## Ном зүй 
**Greek Lyric 1: Sappho and Alcaeus*. D. A. Campbell (ed.). Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1982. ISBN 0-674-99157-5  
**Alcée. Fragments*. Gauthier Liberman (ed.). :en:Collection Budé, Paris, 1999. ISBN 2-251-00476-9

## Гадаад холбоосууд 
*A. M. Miller, *Greek Lyric*: Alcaeus, many fragments.
*Alcaeus Bilingual Anthology (in Greek and English, side by side)

Ангилал:Эртний Грекийн яруу найрагч
Хой Ань

**Хой Ань** (Вьетнам хэл: Hội An) нь Вьетнамын зүүн эрэгт, Өмнөд Хятадын тэнгисийн хөвөөнд орших жижигхэн хот юм. Куан Нам мужид байрладаг уг хот нь ойролцоогоор 88000 оршин суугчтай. МЭ I зууны үед суурь нь тавигдсан уг хот зүүн өмнөд Азийн хамгийн том боомт байсан бөгөөд Чампа хот хэмээн нэрлэгддэг байжээ. Чампа гэх хуучны суурингийн оронд Тью Бон голын адагт Хятадуудын байгуулсан хот нь XVI-XVII зууны үед Вьетнамын худалдааны төв болсон бөгөөд Энэтхэг, Нидерланд, Япончууд худалдаа хийдэг байв. 

Хятадуудын уг сууринг эхлээд Хай По (Тэнгисийн тосгон) гэж нэрлэдэг байсан бол Япончууд суурьшснаас хойш хотын өнгө төрхөд “Япон гүүр” нэмэгджээ. Франц, Португаль худалдаачид суурьших болсноор хотын нэр Файфо болж өөрчлөгдөж байжээ. 

1999 онд Хой Ань хотыг XV-XIX зүүн өмнөд Азийн худалдааны боомтын хамгийн тод жишээ бөгөөд нутгийн болон гадаадын соёлын нөлөөллийн хосолмол байдлыг илэрхийлэхүйц сонгодог үлгэр хэмээн ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд багтаасан юм.     

## Цахим холбоос 
* [http://hoianworldheritage.org.vn/ ]
* Hội An Ancient Town
* Wayang.net Photo Gallery: Images of Hội An
* Pictures from Hoi An
* 185 recent photos from Hội An


Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Вьетнам дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Вьетнамын тойрог
Ангилал:Вьетнамын суурин
Есүхэй баатар

**Есүхэй баатар** (1130-аад онд төрж, 1170 онд нас барсан) нь Их Монгол Улсыг үүсгэн байгуулагч Чингис хааны эцэг байжээ. Есүхэй баатар нь Хамаг Монголын Хабул хааны хоёр дахь хүү Бартан баатар, гэргий баргуд овгийн Сунигул үжин (Сайн марал хаяг) нарын 3 дахь хүү болж төржээ. Хамаг Монголын Хутула хаан нас барсны дараагаар Хамаг Монголын ханлиг тодорхой хангүй байсан боловч Хиад Боржигин овгийг Есүхэй баатар удирдаж байжээ. 1162 онд Есүхэй баатар Татарын Тэмүжин-Үгэг бут цохин устгасан байна. Энэ үйл явдал түүний хатан Өэлүн үжин Тэмүжинг (хожим Чингис хаан) төрүүлэхтэй тохиосон тул ууган хүүдээ Тэмүжин гэж нэр өгчээ. 

Монголын нууц товчоонд үлдсэнээр Есүхэй баатар 1170 оны үед 9 настай хүү Тэмүжинг хонгирадын Дай Сэцэний охин Бөртэтэй сүй тавин орхиж буцах замдаа татар аймгийнханд хорлогдон нас баржээ. Чингис хаан 1202 онд татар аймгийг дайлан эзлэсний дараагаар татар эрчүүдийг тэрэгний булд чацуулан алж устгахдаа урьд өмнө эцэг өвгөдийг нь хорлосныг (Есүхэй баатрыг хорлосон төдийгүй, өмнө нь Амбагай хаан, Охинбархаг нарыг барьж Алтан улсад өгч алуулж байжээ) дурьдаж байжээ.

Есүхэй баатар Өэлүн, Сочигил нэртэй хоёр хатантай байсан бөгөөд Өэлүнээс хүү **Тэмүжин**, **Хасар**, **Хачиун**, **Тэмүгэ**, охин **Тэмүлүн** таван хүүхэдтэй, Сочигилээс **Бэгтэр**, **Бэлгүтэй** хоёр хүүтэй байжээ. Өэлүн үжнийг мэргидийн Их Чилэдү эхнэр болгон авч явах замд Есүхэй баатар өөрийн ах Нэгүүн тайж, дүү Даридай отчигины хамтаар булаан авж хатнаа болгож байжээ. Хожим үүгээр шалтаглан мэргидүүд Тэмүжиний эхнэр Бөртэ үжинийг булаан авч байсан байна. Хубилай Сэцэн хааны Чжиюаний гуравдугаар он буюу 1266 онд элэнц өвөг Есүхэй баатрыг Тэнгэрлэг язгуурт хаан цолоор нэхэн өргөмжилжээ.

## Эшлэл
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Монголын язгууртан
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хиад боржигин
Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:1171 онд өнгөрсөн