open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хувийн ариун цэвэр

**Хувийн ариун цэвэр** гэж хүний ​сахих ёстой ​​​биеийн эрүүл ахуй (усанд орох, арьсаа цэвэрлэх, үсээ засах, хумсаа авах, шүдээ угаах г.м.), орон байр орчин (хувцас угаах, гутал цэвэрлэх, гэрээ цэвэрлэх, цэвэр агаарт гарах) болон биеийг чийрэгжүүлэхэд чиглэсэн хүний дадал болсон үйлдлүүд юм. Энэ нь эрүүл амьдралын хэв маягийн салшгүй нэг хэсэг юм. 

Нийт хүн амын эрүүл мэндийг сайжруулах зорилготой нийтийн эрүүл ахуйгаас ялгаатай нь хувийн ариун цэвэр тухайн хүний ​​​​эрүүл мэндийг хамгаалах, бэхжүүлэхэд чиглэгддэг.

Үүний зэрэгцээ хувийн ариун цэвэр нь нийтийн эрүүл ахуйтай салшгүй холбоотой байдаг. Тиймээс өдөр тутмын амьдралдаа, ялангуяа тодорхой мэргэжлийн төлөөлөгчид хувийн эрүүл ахуйн шаардлагыг дагаж мөрдөхгүй байх нь бусдын эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлдөг (идэвхгүй тамхи татах, халдварт өвчин тусах, тархах, хордлого авах зэрэг).

## Хувийн ариун цэвэр гэдэг нь: 
# Нүдний ариун цэвэр
# Шүдний буюу амны хөндийн ариун цэвэр
# Арьсны ариун цэвэр
# Чихний ариун цэвэр 
# Бэлэг эрхтний ариун цэвэр /эрэгтэй, эмэгтэй/ эрчүүд өдөр бүр бүлээн усаар сайтар угаах ёстой. Эмэгтэйчүүд мөн өдөр бүр ялангуяа шээсний дараа бөгөөд сарын тэмдэг ирсэн үед байнга угаах ёстой. Энэ үед савангаар угаахгүй байх нь зөв, учир нь саван эмэгтэй бэлэг эрхтний салстыг хурайшуулах аюултай. Иймд нойтон ариун цэврийн цаас ашиглах нь илүү тохиромжтой байдаг.  
# Унтаж амрах эрүүл ахуй. Унтах, сэрэх горимыг баримтлах шаардлагатай. Нойргүйдэлээс зайлсхийхийн тулд шөнийн унтах хугацаа дор хаяж 7 цаг байх ёстой. Ажил, амрах горимыг дагаж, ажлын дундуур завсарлага авах хэрэгтэй. 
# Бэлгийн амьдралын ариун цэвэр. Замбраагүй бэлгийн харилцаанд орохгүй байх, бэлгэвч хэрэглэж дадах, үе үе эмчид үзүүлж бэлгийн замын халдвар аваагүй эрүүл байгаагаа шалгаж байх.
# Гутал, хувцасны эрүүл ахуй. Хувцас нь хүнийг хүйтэн, цас, бороо, нарны хэт их халахаас хамгаалж, арьсыг янз бүрийн гадны бохирдол, хортой нөлөөллөөс хамгаалдаг. Хувцас нь цаг агаарын нөхцөл байдалд тохирсон байх ёстой, биед чөлөөтэй тохирох, хөдөлгөөнийг хязгаарлахгүй байх, арьсыг шахсан бариу байж болохгүй. Гутал мөн ялгаагүй холд эвтэйхэн, цаг агаарт тохирсон байх нь чухал. Оймс, дотуур хувцасыг байнга угааж, сольж байх ёстой. 
# Гэр, орон сууцны ариун цэвэр. Орон сууцыг өдөрт дор хаяж нэг удаа агааржуулах, нойтон цэвэрлэгээг долоо хоногт нэг удаа хийх ёстой. Хогоо удаан хадгалахгүй өдөр бүр хаяаж байх.
#
#
Калама

**Калама** () нь Өмнөд Америк дахь Андын нурууны улс болох Чилийн умард хэсэгт орших томоохон хот юм. Тус хот нь Антофагаста мужид орших ба нийт 158.487 оршин суугчтай (мэдээ: 2017 он).

## Газар зүй 
Цөлийн хот болох Калама нь Атакамагийн цөлийн төв хэсгийн өндөрлөгт, Арикагаас 600 км орчим өмнө зүгт оршдог. Жилийн дундаж хур тунадасны хэмжээ 0 мм учир уг хот нь дэлхийн хамгийн хуурай сууринд тооцогдоно. Тийм ч учраас хотын орчмоор ургамлын бараа бараг харагдахгүй.

## Түүх 
Хот урьд нь *Чиу-Чиу* гэх нэртэй байсан ба 1840 оноос эхлэн Калама гэгдэх болсон. Тухайн үед энэ хот нь Боливид харьяалагдаж байв. Хоёрдугаар номхон далайн дайны дараа буюу 1879 оны гуравдугаар сарын 23-нд хотыг Чилийн цэрэг эзэлсэн бөгөөд түүнээс хойш Чилид хамаарах болжээ. 1886 онд хот төмөр замд холбогдсон байдаг.

## Мөн үзэх 
* Чилийн хотын жагсаалт

## Цахим холбоос 
Ангилал:Чилийн суурин
Ангилал:Антофагаста муж
Ангилал:Өмнөд Америкийн суурин

Ангилал:Чилийн коммун
Клопиралид

**Клопиралид** (3,6-дихлор-2-пиридинкарбон хүчил) нь өргөн навчит хог ургамлыг хянах зориулалтай, пиколиний хүчлийн бүлийн, сонгомол үйлчилгээтэй системийн гербицид юм. Клопиралид нь устгахад хүнд хог ургамал болох арзгар азаргана (*Cirsium arvense*), алтан товчын (*Matricaria*) зүйлүүд, шаралзганы (*Sonchus*) зүйлүүд, тарнын (*Polygonum*) зүйлүүдийг хянана.

## Концентраци
Клопиралид нь олон янзын концентрацитай шингэн ба хуурай хэлбэртэй үйлдвэрлэгддэг. Энэ өгүүлэгт клопиралид 750 гр/кг агууламжтай, усанд дисперслэгддэг үрэл (WDG) хэлбэртэй хуурай гербицидын тухай авч үзсэн болно.

## Хамрах хүрээ
* Шарилжин навчит амброз (*Ambrosia artemisiifolia L.*)
* Алтан товчын зүйлүүд (*Matricaria*)
* Арзгар азаргана (*Cirsium arvense  L.*)
* Эмийн багваахай (*Taraxacum officinale Wigg.*)
* Татаар зираа (*Lactuca tatarica L.*)
* Эгэл зохимон (*Senecio vulgaris L.*)
* Тарнын зүйлүүд (*Polygonum*)
* Татаар сагаг (*Fagopyrum tataricum L.*)
* Цэнхэр хонгор зул (*Centaurea cyanus L.*)
* Хүнсний шаралзгана (*Sonchus oleraceus L.*)
* Хээрийн шаралзгана (*Sonchus arvensis L.*)
* Мөлхөө ягаан толгой (*Rhaponticum repens L., Acroptilon repens L.*)

## Ашиглах заавар
### Тун ба тарималын үе шат
## Бусад пестицидтэй нийлэмж
### Бусад гербицидтэй хольж ашиглах нь
Клопиралидыг дараах үйлчлэгч бодис дээр суурилсан гербицидүүдтэй хольж ашиглаж болно:
* Фенмедифам
* Десмедифам
* Этофумезат
* Хлоридазон
* Метамитрон
* МЦПА
* 2,4-Д
* Сульфонилшүвтэр
* Граминицидууд (үет ургамлын гербицидүүд)

### Бусад инсектицидтэй хольж ашиглах нь
Зөвшөөрсөн зүйл үгүй.

### Бусад Фунгицидтэй хольж ашиглах нь
Зөвшөөрсөн зүйл үгүй.

### Бусад бордоотой хольж ашиглах нь
Зөвшөөрсөн зүйл үгүй.

## Анхаарах зүйл
* Азаргана ба шаралзганыг боловсруулах үе шат: Бутлалт - ишний өсөлтийн эхэн үе
* Нэг наст хос талт үрт хог ургамлын хөгжлийн үе шат: 2 - 6 навч
* Боловсруулах өдрийн агаарын температур: Оновчтой нь 10 - 25 ° С. Хүйтний аюул заналхийлж байгаа эсвэл хүйртэлийн дараа боловсруулалтыг хийхийг зөвлөдөггүй.
* Ургац хураалтын өмнөх интервал: 60 хоног. 
* Давтан боловсруулалт: манжингаас бусад тохиолдолд нэг удаагийн хэрэглээг зөвшөөрдөг.

## Борооны интервал
Клетодимыг түгээснээс хойш 6 цагийн хугацааны дотор орсон бороо гербицидын идэвхийг бууруулна.

## Эх сурвалж
Ангилал:Ауксин гербицид
Ангилал:Идэмхий бодис
Ангилал:Пиридин карбон хүчил
Ангилал:Ургамлыг хортон шавж, зэрлэг ургамлаас хамгаалах бодис
Ангилал:Хлорпиридин
Чи Булаг

**Чи Булаг** (1944-одоог хүртэл) нь XXI зууны дэлхийн монголчуудын дунд ихэд алдаршсан Өмнөд Монголын мэргэжлийн морин хуурч, хийлч, хөгжмийн зохиолч, хөгжимчин, Монгол үндэстэн юм.
Их хуурч **Чи Булаг** нь билгийн тооллын Хөх Бичин жилийн хаврын дунд сарын шинийн хоёронд (аргын 1944 оны 3-р сарын 26-ны өдөр) хуучнаар Манжго улсын Их Хянган мужийн Хорчин зүүн гарын хошуунд (одоогийн БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Тунляо хот) мэндэлсэн. Эзэн богд Чингис хааны ууган хүү Зүчийн угсаа. Эцгийн талаасаа хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн сартуул гаралтай бөгөөд эхийн тал нь Түмэд түмний Хонгирад удамтай. Чи Булагийг 3 настай байхад Хорчины Морин сүмд тав дахь дүрийн гэгээн хувилгаанаар тодруулан хоёр он болж байхад нь Мао Зэдуны их шинэтгэл эхэлж гэгээн хувилгааны суудлаас буулгасан байна. Морин сүмээс гэртээ буцаж ирсэн Чи Булаг хөгжмийн зэмсгүүдэд маш их дуртай байсан тул эцэг нь түүнд зориулсан "Цуур" (Морин хууртай төстэй чавхдаст зэмсэг) хөгжмийг урлаачаар урлуулан өгсөн байна.

Хятадын "Соёлын хувьсгал"-ын үеэр хилсээр хэлмэгдэж 1969 онд шоронд орж хувьсгал дуустал хоригдсон. Хувьсгалын дараа монгол, хятад хэлээр "Морин хуурийн хөгжимдөх арга зүй" нэртэй номоо хэвлүүлсэн нь өдгөө дэлхийн морин хуурын заах арга зүйд ашиглаж буй голлох сурах бичгийн нэг болсон юм. 

1989 оны 06-р сард Хөххотод "БНХАУ-ын Морин хуурын ансамбль"-ийг байгуулсан бөгөөд мөн жилдээ БНМАУ-д зочилсон. 

2001 онд Хөххотод "Олон улсын хүүхэд залуучуудын морин хуурын фестиваль"-ийг зохион байгуулахад түүний "Түмэн морины төвөргөөн" хөгжмийн зохиолыг 1000 хүүхэд зэрэг хуурдаж Гиннессийн номд бүртгүүлсэн.

2017 онд Монгол улсын ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийн зарлигаар "Алтан гадас" одонгоор шагнагдсан.

## Гэр бүл 
Чи Булагийн ууган хүү Б.Бүргэд нь мөн хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч агаад өдгөө Япон улсад аж төрж, бүтээлээ туурвидаг. Б.Бүргэд болон өөр 3 охинтой. 

## Зохиол бүтээл 
Чи Булагийн онцлох бүтээлүүд нь "Түмэн мориний төвөргөөн", "Ордосын тал нутаг", "Тал нутгийн магтаал" зэрэг болно.

Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Хятадын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хятадын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1944 онд төрсөн
Жадамбаагийн Одсүрэн

**Жадамбаагийн Одсүрэн** нь Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Улсын начин
Орчуулга.мн

**Орчуулга.мн** (Англи хэл: orchuulga.mn) нь Монгол улсын Улаанбаатар хотод орших бичгийн голдуу орчуулгын үйлчилгээгээр дагнасан баталгаат орчуулгын үйлчилгээний платформ юм. Тус вэб сайт нь “Мон Тай Сино Групп” ХХК-ийн эзэмшилд байдаг бөгөөд “Мон Тай Сино Групп” ХХК нь Монголын анхдагч орчуулгын товчоонуудын нэг “Смайл Ангел” ХХК-ийн суурин дээр 2016 онд шинэчилсэн зохион байгуулалт хийх замаар үүсгэн байгуулагдсан юм. 

Компани нь эдүгээ мэргэжлийн орчуулагч нарт зориулсан dictionary.mn цогц платформыг давхар хөгжүүлэн ажиллаж байгаа бөгөөд энэхүү платформ нь зөвхөн orchuulga.mn-ын орчуулагч нарын дунд хаалттай хүрээнд ашиглагддаг байна. 

Орчуулга.мн сайт нь үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлэн өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд судалгаагаар үйлчлүүлэгчдийн 97 хувь нь өндөр сэтгэл ханамжтай гарсан байна. 

Орчуулга.мн сайт нь Хятад, Орос, Англи, Япон, Турк, Солонгос, Унгар, Тайланд зэрэг хэл дээр нарийн мэргэшсэн мэргэжлийн орчуулагч нараараа дамжуулан төрөл бүрийн нарийн мэргэжлийн орчуулгын үйлчилгээ үзүүлдэг.

Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Ангилал:2016 онд байгуулагдсан
Самбуугийн Энхбулаг

Хөгжим судлаач Хэрэйд овогтой Самбуугийн Энхбулаг нь 1963 оны 1-р сарын 7-нд Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод төржээ.

1970 оноос Улаанбаатар хотын Найрамдлын районы 8 жилийн 30-р дунд сургууль, Дорнод аймгийн 3-р сургуульд суралцаж байгаад 1975 оноос Улаанбаатар хотын Хөгжим Бүжгийн Дунд Сургуулийн хуучир хөгжмийн ангид элсэн орж(мэргэжлийн багш нь МУГЖ С.Цэвэлмаа) суралцаад ардын найрлын хөгжимчин, найрал хөгжмийн удирдаач мэргэжлээр төгссөн.

1982-1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Ардын дуу бүжгийн “Сэлэнгийн долгио” чуулгад хөгжимчнөөр ажиллаж байгаад 1984-1989 онд ЗХУ-ын Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит Уралын хөгжмийн их сургуулийг хөгжим судлаач мэргэжлээр төгссөн(мэргэжлийн багш Н.А.Вольпер). 1989 онд Улсын Багшийн дээд сургуулийн урлагийн факультет-д хөгжмийн онолын багш, 1990-1993 онуудад СУДСургууль, СУИСургуульд хөгжмийн онол, гармони, хөгжмийн түүхийн багшийн ажлыг гүйцэтгэж байв. 1993-1999 онд мэргэжлийн дагуу "Монголын хөгжмийн индэр" ТББ-ыг үүсгэн байгуулж ажиллаж байгаад 1999 оноос Хөгжим Бүжгийн Коллежийн хөгжмийн ухааны тэнхимд багш, 2011 оноос тус сургуулийн уран сайхны удирдагч(2011-2018 он), Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн театрт уран сайхны удирдагчаар(2016-2017 он) ажиллажээ. 2018 оноос Монгол Улсын Консерваторийн хөгжмийн ухааны тэнхимд өрнийн болон орчин цагийн монголын хөгжмийн түүхийн багшаар ажиллаж байна. МУИС-ийн урлаг судлалын докторантурыг төгссөн.

Ном: "Монголын хөгжмийн түүх-XX зуун"(2021 он), "Өрнийн хөгжмийн түүх"(2021 он), "Master QR - хөгжмийн түүхийн аялал"(2025 он) зэрэг ном бүтээсэн. 

Ангилал:Чойбалсаны (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Хөгжим судлаач
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:21-р зууны зохиолч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:1963 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Санфурш

**Санфурш** бол овгийн нэр бөгөөд ялангуяа дараах хүмүүсээс гаралтай. 

* Францын эзэнт гүрний хурандаа Хенри Санфурш (1775-1841);
* Жан-Батист Санфурш, (1831-?), Францын архитектор
* Жан-Жозеф Санфурш, энгийнээр Санфурш (1929-2010) Францын зураач, яруу найрагч, зураач, уран барималч 
* Пьер Санфурш-Лапорт (1774-1856), Францын хуульч
Павел Пясецкий

**Павел Яковлевич Пясецкий** (1843 оны 11 дүгээр сарын 7-нд Оросын Эзэнт улсын Орёл хотод төрж, 1919 онд Петербург хотод нас барсан) - Оросын эмч, аялагч, зураач, зохиолч, төрийн албаны зөвлөх.

## Намтар 
1855 онд Орёл хотын гимназид орж суралцаад 1861 төгсөөд Москвагийн Эзэн хааны Их сургуулийн Анагаах ухааны ангид элсэн суралцсан.

Бага наснаасаа тэрбээр зурах дуртай болсон ажээ. Суралцах хугацаандаа Пясецкий анатоми, гистологи, шүүх эмнэлэг, эх барих, арьсны өвчний талаар олон зуун зураг зурсан нь сүүлд сургалтын хэрэглэгдэхүүн болж байсан. 

1872 онд Павел Пясецкий Тэнгисийн цэргийн флотод цэргийн эмчээр элсэхээр шийдэж, Москвагаас Санкт-Петербург руу нүүжээ. Тэрбээр газар зүй, угсаатны зүй, гадаад хэлийг судалж эхэлсэн. 

1874 онд Оросын Цэргийн яам, Сангийн яам, Гадаад хэргийн яам хамтран Баруун Сибирээс Зүүн Өмнөд Хятад хүртэлх хамгийн дөт худалдааны замыг судлах экспедицийг тоноглох талаар зөвшилцөлд хүрчээ. Уг экспедицийг хурандаа Ю.А.Сосновский удирдах болж, бүрэлдэхүүнд Павел Пясецкийг эмч, зураачаар авч явсан байна. Түүнээс гадна цэргийн газар зүйч-топограф 3.Л.Матусовский, гэрэл зурагчин А.Э.Боярский, хятад хэлний орчуулагч И.С.Андриевский болон гурван сибирийн казак цэрэг — А.Павлов, И.Степанов, Н.Смокотнин, хятад Сюй нар оржээ. Энэхүү Хятад руу хийсэн аялал нь Монголоор дайрч явсан байна. Экспедицийн төгсгөлд Павел Пясецкий Сибирь, Монгол, Дорнод, Дундад, Баруун хойд Хятадын оршин суугчдын соёл, амьдрал, ертөнцийг үзэх үзэлд зориулсан "Хятадаар хийсэн аялал" номоо бичжээ. Энэхүү номыг англи, франц хэл рүү орчуулсан байна.

П.Пясецкий зурсан зургуудаа эмхэтгэж "Хятадын дунд хэсгээс Баруун Сибирь хүртэл" анхны панорама зургаа хэвлүүлсэн. Нэмж дурдахад тэрбээр эрдэс судлал, ургамал судлал, амьтан судлал, угсаатны зүйн цуглуулга цуглуулж, "Хятадаар хийсэн аялал" ном бичсэн нь Оросын эзэнт гүрний Газар зүйн нийгэмлэгийн том Алтан медалиар шагнагджээ.

Ангилал:Оросын аялагч
Ангилал:Оросын зураач
Ангилал:Оросын зохиолч
Ангилал:Оросын эмч
Ангилал:Орёлын хүн
Ангилал:1843 онд төрсөн
Ангилал:1919 онд өнгөрсөн
Ханю Юзүрү

Yuzuru Hanyu-гийн товч намтар

Нэр:Юзүрү Ханю

Төрсөн он сар: 1994-12-7

Төрсөн хот: Японы Сендай мужийн Изуми-кү хот

Өндөр жин: 172см,53кг

Гэр бүл:

     -Хидетоши Ханю (Аав)

     -Юми Ханю (Ээж)

     -Саяа Ханю (Эгч)

Ханюгийн аав бейсболын сургуулийн клубын зөвлөх байсан бөгөөд уран гулгалтыг сонгохоос өмнө түүнд энэ спортыг санал болгожээ. Ханюгийн нэр нь аавынх нь хүслээс үүдэлтэй бөгөөд ингэснээр тэрээр "чанга татсан нумын утас шиг нэр төртэй амьдрах" болон өөртөө итгэх итгэл, хүч чадал, шулуун шударга байдлыг бэлгэддэг.

Хоёр настайдаа Ханю астма өвчтэй гэж оношлогдсон бөгөөд энэ нь цаг хугацааны явцад аажмаар сайжирсан.  Энэ нөхцөл байдал Ханюгийн хувьд өсвөр үеийнхний тэмцээнд оролцоход нь тулгамдсан асуудал хэвээр байсан бөгөөд Канадын бүжиг дэглээч Дэвид Вилсон  Ханюг насанд хүрэгчдийн тэмцээнд шилжсэнээс өмнө астма өвчнөөсөө үүдэлтэй тэсвэр хатуужлын асуудлаа даван туулж сурч чадсангүй гэж мэдэгджээ.

Эгчийнх нь дасгалжуулагч Мами Ямада эгчийнхээ бэлтгэлд саад учруулахын оронд энэ спортоор хичээллэхийг зөвлөсний дараа Ханю дөрвөн настайгаасаа гулгаж эхэлсэн.  Ямада Ханюг анх мөсөн дээр гарахдаа тэвчээргүй байсныг тэмдэглэжээ.  Тэр гүйж ирээд мөсөн дээр үсэрч, дараа нь хүчтэй унаж, дуулгаа мөсөн дээр цохиж, хурдан босоод дахин гүйв.  Гэсэн хэдий ч Ямада Ханьюг чин сэтгэлээсээ илэрхийлж чаддаг гэж магтжээ.  Ямада түүнийг бага сургуулийн 2-р ангиа дуустал дасгалжуулсны дараа өөр муж руу нүүж, Японы анхны уран гулгалтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний медальт тамирчин Минору Саногийн дасгалжуулагч асан Шоичиро Цүзүки [жа]-аас Ханьюг дасгалжуулахыг гуйж, "түүний үүрэг даалгавар өгөхгүй байхыг" хүсжээ.

Ангилал:Уран гулгалтын олимпын аварга
Ангилал:Уран гулгалтын дэлхийн аварга
Ангилал:Японы уран гулгалтын улсын аварга
Ангилал:Японы уран гулгагч
Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2022 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:Японы олимпын оролцогч
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1994 онд төрсөн
Улаан Панда Охин

***Улаан Панда Охин*** () нь 2022 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд Pixar Animation Studios бүтээж, Disney+ кино компани 2022 оны 3 сарын 11-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ. Розали Чианг, Сандра Өө, Ава Морз, Майтрэй Рамакришнан, Хэйн Парк, Орион Ли, Вай Чин Хо, Жеймс Хонг нарын уран бүтээлчид дуу оруулсан юм.

## Дүрүүдэд 
* Розали Чианг — Меилин "Меи" Ли
* Сандра Өө — Минг Ли
* Ава Морз — Мириам
* Майтрэй Рамакришнан — Прияа
* Хэйн Парк — Эбби
* Орион Ли — Жин Ли
* Вай Чин Хо — Мэйгийн эмээ
* Тристан Аллерик Чен — Тайлер
* Адди Чандлер — Девон

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2022 оны кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Зундуйн Батсүх

**Зундуйн Батсүх** (1942-2012) - Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч. Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын нутаг “Бор манхан” гэдэг газар төрсөн. 

1965 онд Багшийн сургуулийн дуу-хөгжмийн багшийн ангийг (анхны төгсөлт, багш Д.Жанчив) төгссөн, 1968-1969 онд ЗХУ-ын Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит Уралын Хөгжмийн Их Сургуульд суралцсан, 1969-1973 онд УБДС-ийн удирдаач-хөгжмийн зохиолчийн ангид (багш С.Гончигсумлаа) суралцаж төгсгөсөн.

1964-1966 онд Багшийн сургууль буюу Багш нарыг бэлтгэх сургуульд багш, 1966-1967 онд УАДБЧ-д найрал дууны багш, 1973-1974 онд Ховд аймгийн ХДТ-т хөгжмийн багш, 1974-1979 онд УАДБЧ-д найрал дууны ахлах багш, 1979 оноос Төв аймгийн ХДТ-т хөгжмийн багш, удирдаачаар ажиллажээ. 

1968 онд МХөЗЭ-ийн гишүүн болсон. 1981 онд МХөЗЭ-ийн хорооны бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 

1977 онд МХөЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал, 1982 онд Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн цол хүртжээ.  

2017 онд Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын Соёлын Төвийг аймгийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор УГЗ Зундуйн Батсүхийн нэрэмжит болгосон.   

Тайз дэлгэц, дан хөгжим, дуулаачийн бүтээлүүд туурвисан. Нийтэд түгж, зуун дамжин дуулгадсаар ирэн олон сайхан дууны ая бүтээсэн дууны мастеруудын нэг.   

## Дууны уран бүтээл 
“Адуучны хийморь” (шүлэг Ц.Чимиддорж) 

“Алтан шар зам” (шүлэг Д.Пүрэвдорж)  

“Гайхмаараа” (шүлэг Ж.Бадраа)  

"Дуул дуул" (шүлэг Д.Бөхчулуун) 

“Жолооч миний жаргал” (шүлэг Л.Дагвадорж)   

“Малчин заяа” (шүлэг Ц.Чимиддорж) 

“Найрсаг байгаасай” (шүлэг Ж.Бадраа)  

“Таван-Эрдэнэ” (шүлэг Л.Лувсандорж)  

"Хөдөө нутаг сайхан" (шүлэг Д.Пүрэвдорж)    

“Хүүхэн хүний хүслэн” (шүлэг О.Сэрээнэн) 

"Цэнгэл найрын дуу" / "Цэнгэлийн дуу" (шүлэг Ш.Шажинбат)  

"Чи бидэн хоёр" (шүлэг Б.Лхагвасүрэн)  

“Ээж минь” (шүлэг Л.Дагвадорж)  

“Ээжийнхээ ачийг яалаа даа” (шүлэг Б.Лхагвасүрэн)

Хоньчин Барилгачин хоёр ( шүлэг Ц  Бүдханд

Ангилал:Дарьгангын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:20-р зууны хөгжмийн зохиолч
Ангилал:1942 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Сэнгэдүүрэн хан

**Сэнгэдүүрэн хан** (1521-1585/1587) бол Түмэдийн Алтан ханы ууган хүү. Гэгээн сайн хааныг таалал төгссөний дараа 1582 онд хаан суурийг залгамжилж, Мин улсын эзэн хааны соёрхсон **Шүнь-и ван** цолыг өвлөн авсан. 1587 оны намрын эцэс сарын 29-нд таалал төгссөн. Түүний Түмэдийн хан сэнтий болон Шүнь-и ван цолыг ууган хүү Намудай сэцэн хаан залгамжлав.

## Товч намтар 
Түүний нэрийг Монголын 17-18-р зууны олон сурвалж бичиг дундаас "Чакраварди Алтан хааны тууж"-д Дүүрэнсэнгэ, Саган сэцэний "Эрдэнийн товч"-д Сэнгэ дүүрэн төмөр хунтайж, хятадын Мин улсын сударт «Син-Ай Хунтайж» (辛爱·黄台吉, Сэнгэ хунтайж) гэж бага зэргийн ялгаатай тэмдэглэжээ. Тэрээр 1582 онд эцгийнхээ хаан цолыг залгамжлан, Уянчу Жүнхэнийг хатнаа болгов. "Гэтэл Дүүрэн Сэнгэ хунтайж улс орны үйл хэргийг умартан, архи дарсанд шунаж, хүндээр өвчилж, энэлэн шаналан хэвтдэг эмгэгтэй болжээ. Энэ тохиолыг Юнгэн хатан ашиглан цэрэг захирах тамга болон, Мин улстай худалдаа хийх тусгай тамгыг барьж, Түмэдийн эрхийг ганцаар эзэмшиж эхэлсэн ажээ." Түмэдийн хаан болсны дараа 1585 оны тахиа жилд хаан, хатан хоёрын зарлигаар Гүмбүм хийдэд байсан 3-р Далай ламыг Хөх хотод залж, шашин номын үйл хийлгэж байтал удалгүй 1585 оны хөх тахиа жилийн намрын эцэс сарын 29 нд  (эсвэл 1587 онд) 65 насандаа байсан гэжээ.

***Сэнгэдүүрэн хаан**
**1. Чөрүхэ Намудай сэцэн хаан
***1. Бошигт сэцэн хаан
***2. Далай тайж
***3.Мянган тайж
***4. Түмэй тайж
***5. Уржансү тайж
***6. Эрхэт тайж
***7. Гэрэмөнх тайж
**2. Үлү баатар тайж
***1. Агубуян тайж
***2. Нэгү тайж
***3. Хурхачи тайж
***4. Хотон тайж
**3. Чинбаатар бурхант тайж
***1. Бинт тайж
***2. Жинт тайж
***3. Тарбай тайж
***4. Бамбаши тайж
***5. Дорж тайж
***6. Бахандорж тайж
***7. Хүйтэн тайж
**4. Хамубаатар тайж
**5. Сүмэр тайж: 4-р Далай ламын аав
***1. Дэлгэр тайж
***2. Далбар тайж
***3. Осор тайж
***4. Ёндонжамц
**6. Доной тайж
**7. Далай тайж
**8. Тайш тайж
**9. Анту тайж
**10. Цогт тайж
**11. Төрхад тайж
**12. Төрбат тайж
**13. Буянт тайж
**14. Мянган тайж

## Эшлэл 
Ангилал:1521 онд төрсөн
Ангилал:1585 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын язгууртан
Ангилал:Монголын хаан
Дашийн Адилбиш

**Дашийн Адилбиш** (1917 онд Монгол улсын Сайн ноён хан аймгийн Үйзэн гүний хошуунд /өнөөгийн Өвөрхангай аймгийн Тарагт сум/ төрсөн-1993 онд Улаанбаатар хотод нас баржээ)-Монгол Улсын улс төрч, дипломат хүн.

1934 онд Монголтрансын жолооч бэлтгэх сургуульд сураад Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Дансранбилэгийн Догсомын жолоочоор ажиллаж байжээ.
 
1942 онд ЗХУ-ын Москва хотод Дорно дахины хөдөлмөрчдийн эв хамтын дээд сургуулийг төгсөөд улс төрийн ажил эрхэлж байсан. 

1946 онд Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн дарга.

1950-1953 онд ЗХУ-д суугаа ЭСЯ-ны 1 дүгээр зөвлөх, 

1953-1956 онд БНМАУ-аас ЗХУ-д суугаа Элчин сайд, мөн БНЧСУ-л хавсран суугаа Элчин сайдын алба хашсан.

1956-1957 онд Гадаад Явдлын Яамны сайд, 

1957-1959 онд БНУнгар улсад суугаа Элчин сайд,

1962-1963 онд БНМАУ-аас Энэтхэгт суугаа Элчин сайд,

1973-1978 онд БНМАУ-аас Югославт суугаа Элчин сайдаар тус тус ажиллажээ.

1993 онд Улаанбаатар хотод нас барсан.

## Гэр бүл 
эхнэр:-Ц.Дуламжав Төв аймгийн болон улсын эмэгтэйчүүдийн хорооны дарга байсан.

## Шагнал 
Төр засгаас түүний хөдөлмөр бүтээлийг үнэлж “Алтан гадас” одонгоор хоёр удаа, “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг”-ийн одон, Сүхбаатарын одон болон ойн медалиудаар шагнажээ. Мөн зарим гадаад улсын медалиудаар шагнуулсан байна.

1956 онд Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд дипломат цол хүртсэн.

Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:1917 онд төрсөн
Ангилал:1993 онд өнгөрсөн
Ангилал:ЗХУ дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Энэтхэг дэх Монголын элчин сайд
Ангилал:Югослав дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын элчин сайд
Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам

**Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Нам** (Шинэ нам, ШИНЭН) нь 2019 оны 6 сарын 6-нд байгуулагдаж, Монгол Улсын Дээд Шүүхийн 2019 оны 9 сарын 12-ны хуралдааны 18-р тогтоолоор улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн, Монголын улс төрийн нам юм. 2019 оны 9 сарын 27-ны өдөр улсын бүртгэлийн гэрчилгээ олгосон. Монголын хамгийн олон иргэний хөдөлгөөн, ТББ-ыг эгнээндээ нэгтгэсэн улс төрийн хүчин юм. МАНАН дэглэмийг эсэргүүцсэн иргэд олон нийтийн байгууллагын нэгдсэн тэмцэл, цуглаанаас энэхүү нам мэндэлсэн гэдгээрээ онцлог. 

## Түүх 
2004 онд Ж.Батзандан тэргүүтэй залуус төр засгийн явуулж буй бурангуй, дарангуй бодлогыг эсэргүүцэн жагсаал цуглаан зохион байгуулснаар “Эрүүл нийгэм, Иргэний хөдөлгөөн” ТББ байгуулагдсан билээ. Энэхүү хөдөлгөөн нь өргөжсөөр 2007 онд “Иргэний хөдөлгөөний нам” болон зохион байгуулагдаж, албан ёсоор улс төрийн үйл ажиллагаа явуулах нөхцөлийг бүрдүүлсэн юм. 2008 оны сонгуульд өөрсдийн саналыг луйвардуулсан гэж үзсэн Иргэний хөдөлгөөний нам болон бусад намууд Монгол Ардын Намын байрны гадна жагсаал цуглаан зохион байгуулсан нь ихээхэн хүрээгээ тэлж, олон мянган иргэдийн эсэргүүцэл, тэмцэл болон хувирч, улмаар ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр онц байдал зарлаж, 5 залуугийн амь нас үрэгдэхэд хүргэсэн билээ. Энэхүү үйл явдлын дараа Иргэний хөдөлгөөний намыг татан буулгах, үйл ажиллагааг нь хязгаарлах далд бодлого хэрэгжүүлснээр, уг нам туйлын унтаа байдалд орсон түүхтэй. Харин Ж.Батзандан тэргүүтэй залуус 2018 оноос эхлэн улс төрийн үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлж, Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам буюу Шинэ Намыг байгуулсан нь тэдний байгуулж байгаа 2 дахь нам болсон юм.

2020 оны УИХ-ын сонгуулийн үр дүнд суудал авч чадаагүй тус намын удирдлагууд нэгдэн нийлж, “Шинэ Хувьсгал” ном бичсэнээр уг намын үйл ажиллагаа дахин сэргэжээ. 2021 оны 12 сарын 20 болсон ээлжит II Их хурлаар “Шинэ Хувьсгал” номыг Шинэ Намын манифесто хэмээн тунхаглажээ. Тус Их Хурлаар Ж.Батзанданг намын даргаас чөлөөлж, Цэндсүрэнгийн Гантулгыг намын даргаар сонгосон.

## Шинэ Намын манифесто 
Шинэ намын манифесто буюу Шинэ Хувьсгал ном нь дотроо 18 хувьсгал агуулсан бөгөөд хувьсгал тус бүр нь нэг бүлэг байдлаар бичигдсэн ном юм. Энэхүү номоор цоо шинэ Үндсэн хуулийг санал болгож байгаа бөгөөд Монгол Улсын нэрийг “Их Монгол Улс” хэмээн сольж, шинэ Үндсэн хуульдаа “Их Засаг” хэмээх оноосон нэрийг өгсөн юм.

## Цахим холбоос
*

Ангилал:Монголын нам
Ангилал:2019 онд байгуулагдсан
Дашдаваагийн Чулуундорж

**Дашдаваагийн Чулуундорж** (1938 оны 10 дугаар сарын 25-нд Өвөрхангай аймагт төрсөн-2016 онд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол улсын дипломатч, Элчин сайд, орчуулагч. 

## Намтар 
Д.Чулуундорж 1938 оны 10 дугаар сарын 25-нд Өвөрхангай аймгийн Дэлгэрэх Булагт төрсөн. 

1957 онд нийслэлийн 1-р дунд сургууль төгссөн.  

1957-1959 онд ЗХУ-ын Москвад Геолог хайгуулын дээд сургуульд 2 жил сурсан /нүдний хараа эрс муудаж сургуулиа орхисон/. 

1960-1963 онд Улаанбаатар хотын Геологийн яаманд гадаад харилцааны зохицуулагч, орчуулагчийн алба хашиж байсан.

1963-1968 онд Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургууль, 1978-1980 онд Москавагийн Дипломатын академийг тус тус төгссөн.

1968 онд Нью-Йорк дахь НҮБ-ын дэргэдэх Байнгын төлөлөгчийн газар дадлага хийсэн.

1968-1969 онд ГЯЯ-ны консулын хэлтэст техникийн ажилтан.

1969-1973 онд Шинэ Дели дахь БНМАУ-ын ЭСЯ-нд 3 дугаар нарийн бичгийн дарга.

1973-1974 онд ХХААЯ-нд Гадаад харилцааны хэлтэст.

1974-1978 онд Токио дахь ЭСЯ-нд 2,1 дүгээр нарийн бичгийн дарга.

1980-1985 онд ХХААЯ-ны хэлтсийн дарга.

1985-1989 онд Монгол улсаас Югослав /Итали, Грек хавсран суусан/ улсад Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд.

1989-1993 онд Монгол улсаас Энэтхэг улсад Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд.

1993-1998 онд ГХЯ-ны газрын захирал.

1998-2002 онд Монгол улсаас Польш Улсад Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд /Украин, Латви, Литв, Эстонид хавсран суусан/.

Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд дипломат цолтой.

## Хэлний мэдлэг 
Англи, орос, франц, серб, хорват хэлтэй.

## Бүтээлүүд 
Хэнри Киссинжерын "Дипломат үйл ажил" /Diplomacy/ номыг 2013 онд монгол хэл рүү орчуулсан.

Жорж Оурэлл "1984" 2008 онд, "Эзнээ сольсон нь" гэж ном 1992 онд тус тус орчуулсан.

Ангилал:Арвайхээрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Польш дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монголын орчуулагч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Ангилал:1938 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Лумпенпролетариат

**Лумпенпролетариат** (  - орч. анги нийгмийн ухамсаргүй доод давхарга) - эдийн засгийн хувьд баталгаагүй нийгмийн амьдралаас хөөгдсөн эсвэл тусгаарлагдан хасагдсан хүн амын хэсэг бүлэг гэж Карл Марксын нэвтрүүлсэн нэр томьёо. Энгийн үгээр бол "Лумпен" гэдэг нь ямар ч өмч хөрөнгөгүй, ажил мэргэжилгүй, тохиолдлын ажил хийж амьдардаг, төр нийгмийн халамжийг янз бүрийн хэлбэрээр ашигладаг хүнийг хэлнэ.

Лумпен бол нийгмийн гарал үүсэлгүй, ёс суртахууны зарчимгүй, тухайн үед бодит эрх мэдэлтэй байгаа хүчтэй этгээдийг үг дуугүй дагахад бэлэн хүмүүсийг хэлдэг байна. 

Нийгмийн аль ч давхаргад харьяалагддаггүй нийгмийн гишүүд гэж хэлж болно. Эдгээрт архаг ажилгүй, хоригдлууд, сэтгэцийн өвчтэй хүмүүс, гуйлгачин, тэнүүлчид буюу янз бүрийн шалтгааны улмаас нийгмийн хөдөлмөрийн хуваарилалтад биечлэн оролцдоггүй төлөөлөгчид юм. 

Аливаа иргэний нийгэм нь хөрөнгөтөн аж үйлдвэрлэлийн хэв маягаас шалтгаалж цэвэр эдийн засгийн шалтгаанаар гишүүдээсээ лумпенүүдийг байнга бий болгодог бөгөөд иймээс дэлхийн нэг ч капиталист улс хүн амаа лумпэнчлэхээс хамгаалж чаддаггүй гэж К.Маркс үзэж байжээ.  

Мөн энд **Лаццарони** - (Италид 19 дүгээр зуунд нийгмийн хамгийн доод давхаргынхныг хэлдэг байсан), **Прекариат** - баталгаагүй нийгмийн анги, **Нийгмийн ёроол/ хог шаар** - зэрэг ойлголт ордог байна.

Ангилал:Марксистын онол
Ангилал:Тэнүүлч амьдрал
Ангилал:Нийгмийн бүтцийн бүлэг
Ангилал:Нийгмийн анги
Сейм

**Бүгд Найрамдах Польш Улсын Сейм** ( []) - Польш Улсын хууль тогтоох Үндэсний Ассамблейн Доод танхим. Польшийн өнөөгийн Сейм 1989 онд коммунист дэглэм унасны дараа дахин сэргээн бий болсон. 

**Сейм** бол Польшийн парламентын доод танхим юм; дээд танхим нь **Сенат** юм. Бүх нийтийн, тэгш, шууд, хувь тэнцүүлсэн сонгуулиар нууц санал хураалтаар дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогдсон **460** депутатаас бүрдэнэ.

Социализмын 1947-1989 онуудад тус улсын нэг танхимтай парламентыг Сейм гэж нэрлэж байжээ.

## Сеймийн бүтэц 
* Сеймийн Маршал (*Marszałek Sejmu*) — хурал удирддаг дарга.
* Сеймийн дэд Маршал (*Wicemarszałek Sejmu*)- орлогч дарга нар.
* Сеймийн тэргүүлэгчид (*Prezydium Sejmu*), маршал, дэд маршалуудаас бүрддэг.
* Сеймийн ахлагч нарын Зөвлөл (*Konwent Seniorów*), маршал, дэд маршалууд болон фракцын төлөөллүүдээс бүрддэг. 
* Сеймийн Комиссуд/ Хороо (*Komisje sejmowe*), дарга (*przewodniczący*), орлогч дарга (*zastępca przewodniczącego*) гишүүдээс бүрддэг. 
* Сеймийн Тамын газар (*Kancelaria Sejmu*), Сеймийн үйл ажиллагааг хангадаг байгууллага. Тамгын газрын дарга (*szef Kancelarii*) хоёр орлогчтой (*zastępca szefa Kancelarii*), Сеймийн ордны хамгаалалтын асуудлыг хариуцдаг маршалын хамгаалтын алба ордог (*Straż Marszałkowska*).
* Гишүүдийн клубүүд (*klub poselski*).

## Сеймийн Комиссууд/ Хороонууд: 
# Захиргаа ба дотоод хэргийн хороо (ASW)   
# Цахим, инновац, орчин үеийн технологийн комисс (CNT)
# Эрчим хүч, цаг уур, улсын хөрөнгийн комисс (ECoC)  
# Төрийн хяналтын хороо (PEC)  
# Өргөдлийн хороо (PET)  
# Тусгай нууц албаны комисс (KSS)
# Европын холбооны хэрэг эрхлэх хороо (SUE)  
# Боловсрол, шинжлэх ухаан, залуучуудын хороо (ENM)  
# Гишүүдийн ёс зүйн хороо (EPS)   
# Төрийн санхүүгийн хороо (FPB) 
# Эдийн засаг, хөгжлийн хороо (ГОР) 
# Далайн эдийн засаг ба дотоод навигацийн хороо (GMZ)  
# Дэд бүтцийн хороо (INF)  
# Биеийн тамир, спорт, аялал жуулчлалын хороо (KFS)  
# Соёл, хэвлэл мэдээллийн хороо (KSP)    
# Гадаад дахь Польшуудтай харилцах хороо (LPG)   
# Үндэсний болон үндэстний цөөнхийн хороо (БМЭ)    
# Үндэсний батлан ​​хамгаалах комисс (OBN)    
# Байгаль орчин, байгалийн нөөц, ойн аж ахуйн комисс (OSZ)  
# Үндсэн хуулийн хариуцлагын хороо (ОДК)
# Тэргүүлэх бодлогын хороо (PSN)  
# Нийгмийн бодлого, гэр бүлийн асуудал эрхэлсэн хороо (PSR)    
# Дүрэм, Төлөөлөгчдийн асуудал, Халдашгүй байдлын хороо (RSP)    
# Хөдөө аж ахуй, хөдөөгийн хөгжлийн хороо (RRW)    
# Нутгийн удирдлага ба Бүс нутгийн бодлогын хороо (STR)   
# Гадаад харилцааны хороо (SZA)    
# Хууль зүй, хүний ​​эрхийн хороо (ШХХ)    
# Хууль тогтоох хороо (UST)    
# Эрүүл мэндийн комисс (ZDR)

## Цахим холбоос 
* Сеймийн албан ёсны цахим хуудас (польш, англиар)


Ангилал:Польшийн парламент
Ангилал:Варшавын байгууллага
COVID-19

Коронавируст халдвар (COVID-19) нь SARS-CoV-2 вирусээр үүсгэгдсэн халдварт өвчин юм.

COVID-19-өөр өвчилсөн ихэнх хүмүүст хөнгөн болон дунд зэргийн шинэ тэмдэг илэрч, тусгай эмчилгээгүйгээр эдгэрнэ. Гэхдээ зарим нь хүнд өвдөж, эмнэлгийн тусламж авах шаардлагатай байдаг.

ДЭМБ-аас 2023 он хүртэл тахлын төгсгөлийг зарласан.

### Шинж тэмдэг 
COVID-19 нь өөр хүмүүст харилцан адилгүй нөлөөлнө. Ихэнх халдвар авсан хүмүүс хөнгөн болон дунд зэргийн өвчлөл авч, эмнэлэгт хэвтэхгүйгээр эмчлэгдэнэ.

### Хамгийн нийтлэг шинж тэмдэг 
* халуурах
* ханиалгах
* ядрах
* амтлах, үнэрлэх мэдрэмж алдагдах

### Нийтлэг бус шинж тэмдэг: 
* хоолой өвдөх.
* Толгой өвдөх
* зовуурлаж өвдөх
* гүйлгэх
* арьс загатнах, хөл, гарын хурууны өнгө алдагдах
* улаан, хавдсан нүд

### Ноцтой шинж тэмдэг: 
* Бачуурч, амьсгал давчдах
* хэл яриа, хөдөлгөөнд саатал үүсэх эсвэл төөрөлдөх
* цээжээр өвдөх

### Тархалт 
Вирус нь халдвартай хүмүүсийг ханиах, найтаах, ярих, дуулах, амьсгалах үед ам, хамраас гарсан жижиг шингэн дуслуудаар халдварладаг. Эдгээр жижиг дусал нь амьсгалын замын том дуслаас өчүүхэн жижиг ширхэг ч байж болно.

COVID-19-өөр халдварласан хэн нэгэнтэй ойр байж вирусээр амьсгалах эсвэл бохирдсон гадаргуу дээр хүрсний дараа нүд, хамар, амандаа хүргэснээр халдвар авах боломжтой. Вирус нь тасалгаа болон хүн цугларсан газруудад илүү хялбар тардаг.


Ангилал:Хүний вирусийн гаралтай халдварт өвчин
Ангилал:Мэдэгдэх шаардлагатай өвчин
Долгорын Норовцэрэн

**МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ ЖҮЖИГЧИН Д.НОРОВЦЭРЭНГИЙН**

**ТОВЧ НАМТАР**

**/1922-1991/**

Д.Норовцэрэн нь 1922 онд Төв аймгийн Баянбараат сумын нутгийн Цагаанчулуут гэдэг газар малчин ардын Долгорын 3 дугаар хүү болон төржээ. 1932 онд одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт сумын бага сургуульд орж суралцаж улмаар 1937 онд Улаанбаатар хотын 2 - р дунд сургуульд шилжин суралцсан байна. Мөн оны 11 сард Буриад улсын нийслэл Улаан-Үд хотод Монгол фабрикт элсэн суралцаж 1940 оны 2-р курсээ төгсөөд эх нутагтаа амрахаар ирсэн тэр цаг үед ардын гэгээрлийн яамны шийдвэрээр циркийн сургуульд шилжсэн нь өөрийн ирээдүйн жүжигчин болох мэргэжлээ сонгожээ. 1941 онд 7-р сард циркийн сургуулийг төгсөж гимнастикийн акробатчин мэргэжлээр мэргэжил эзэмшив.

Улсын циркт 1956 оны 01 сар хүртэл жүжигчнээр ажиллаж байгаад эрүүл мэндийн байдлаас циркийн орлогч дарга, 1957 оны 1-р сараас соёлын яаманд мэргэжилтэн зааварлагч, 1958 оны 1-р сараас Улсын циркт уран сайхны удирдагчаар 10 гаруй жил ажиллаж 1969 оны 4-р сараас улсын циркийн даргаар ажиллаж байгаад өөрийн саналаар жүжигчний мэргэжилд эргэн орж олон жил хүлээсэн мөрөөдөж явсан морины номерыг хийхээр сэтгэл шулуудсан билээ.

1974 оны 7-р сарын 7-ны өдөр Морьтны гайхамшиг номероо үзэгч олондоо өргөн барьж циркийн урлагт нэгэн шинэ төрлийг нээж моринд дуртай Монголчуудын сэтгэл зүрхэнд хоногшин үлдсэн энэ номероо залуу шавь нарынхаа хамт ЗХУ-ын багш А.А.Чуваевын сэтгэл харамгүй туслалцаатайгаар бүтээсэн байна.

Морьтны гайхамшиг номер нь Москва, Фрунзе, Челябинск, Кемерово, Омск, Душанбе, Новосибирск, Варшав, Дани улс хотуудад мөн өөрийн орны үзэгчдэд нийт 1368 удаа үзүүлбэрээ тоглуулсан байна. МУГЖ Д.Норовцэрэн нь циркийн талбайд агаарын анхны дан нисэлт, цуваа турник, жонглёр, Бамбук, агаарын рамка, Морьтны гайхамшиг, па де де, жокеи зэрэг 40 гаруй номерыг тоглож байжээ.

Мөн циркийн сургуулийн 2,3,4,5 - р төгсөлтүүдэд гимнастикийн багшаар ажиллаж олон шавь нартаа мэргэжлээ уламжлуулан арав гаруй номер найруулан тавьж циркийн олон арван программыг найруулан Монгол үндэсний циркийн урлагийг хөгжүүлэх үйлсэд амьдралынхаа турш 50 гаруй жил үнэнч шударгаар идэвх зүтгэл гарган ажилласан циркийн ахмадуудын нэгэн мөн билээ.

Д.Норовцэрэнгийн хөдөлмөр бүтээлийг улс орон ард түмэн нь өндрөөр үнэлж Засгийн газрын жуух, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Алтан гадас одонгоор хоёр удаа, Улс тунхагласны 50,60,70-н жилийн ойн медаль, Халх голын 30-н жилийн ойн медаль, 1961 онд БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цолоор шагнажээ. 1974 оны шилдэг уран бүтээлийн Соёлын яамны шагналаар шагнагдаж байсан ба 1986 онд Д.Норовцэрэнгийн найруулан тавьсан устай аяганы номероо жүжигчин Цагаанхүү шавь нь мөн шагналыг хүртжээ.

Д.Норовцэрэнгийн Морьтны гайхамшиг номерын үзүүлбэрүүд нь өөрийн орны мөн гадаадын үзэгчдээс өндөр үнэлэлт авч тэдний талархал, сайшаалыг хүлээж байсан төдийгүй урлагийн мэргэжлийн төвшнөөрөө дэлхийн алдартны эгнээнд орж Монголын циркийн урын санд бие даасан томоохон бүтээл болж түүхэнд үлдэх болжээ.

Ангилал:Баян-Өнжүүлийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:20-р зууны жүжигчин
Ангилал:1922 онд төрсөн
Ангилал:1991 онд өнгөрсөн
Бордо

**Бордо́** (франц. *Bordeaux* [bɔʁ.ˈd̪o]) -Францын баруун урд орших хот бөгөөд коммун. Аквитани дүүргийн болон өнөөгийн Жирондо департаментын төв юм. Дарсны уламжлал, амжилтаараа алдартай Гаронн голын эрэг дээр оршдог боомт хот. 

Бордо хотын хүн ам 2020 оны байдлаар 259 мянга орчим байсан. Олон тооны захын дүүргүүдийн хамт хотын нийт хүн ам 796 мянга орчим бөгөөд энэ нь Францын хотуудын дотроос 5-рт ордог байна.

Үндэсний бүрэлдэхүүнд францчууд давамгайлж, испаничууд (гол төлөв баскууд) байдаг боловч сүүлийн үед Зүүн Европын Молдав, Беларусь, Украины цагаачдын тоо нэмэгдэж байна.

## Дарс 
Бордо хотыг дэлхийн дарсны нийслэл гэж дэлхий нийт үздэг. Бордо хотын орчим олон төрлийн Бордо дарс үйлдвэрлэдэг томоохон дарсны үйлдвэрүүд байдаг бөгөөд тэдгээрийн дунд дэлхийн хамгийн алдартай болон энгийн дарсууд байдаг. Бордо орчимд 14,000 орчим дарс үйлдвэрлэгч ажиллаж, 117,514 га талбайг усан үзмийн талбай эзэлдэг бөгөөд 400 худалдааны компани 14,5 тэрбум еврогийн эргэлттэй байна. Дээд зэрэглэлийн дарс, олон нийтэд зориулсан дарс жил бүр 700 сая шил үйлдвэрлэдэг байна.

## Аж үйлдвэр 
Бордо бол аж үйлдвэрийн хот юм. Бордогийн эдийн засгийн аж үйлдвэрийн салбарт хамгийн том ажил олгогч нь Америкийн автомашины "Форд" концерн юм. Энэ хотод мөн Францын "Мишлен" группын дугуйны үйлдвэр байрладаг.

Бордо хот нь хотын захын дүүргүүдтэйгээ хамт нисэх онгоц, сансар огторгуй, батлан ​​хамгаалах салбарын томоохон аж үйлдвэрийн төв бөгөөд Тулуз хотын дараа Францад хоёрдугаарт ордог. Эдгээр үйлдвэрүүдэд Бордогийн 20,000 оршин суугч ажилладаг бөгөөд өөр 8,000 хүн аутсорсинг эрхэлдэг байна.

Хотын хөдөлмөрийн чадвартай хүн амын 80 орчим хувь нь үйлчилгээний салбарт ажилладаг. Өөрийн нутаг дэвсгэрт банкны салбарын 180 аж ахуйн нэгжтэй Бордо нь Францын дөрөв дэх банк санхүүгийн төв юм. Өөр нэг динамик хөгжиж буй салбар бол мэдээллийн технологийн үйлчилгээ, тэр дундаа мэдээллийн технологийн салбар юм. Энд Cdiscount, Ubisoft, OVH, Capgemini, BetClinic зэрэг дотоодын болон дэлхийн компаниудад хэдэн мянган ажилтан ажилладаг. Бордо нь түүхийн баялаг өвтэй бөгөөд аялал жуулчлал онцгой хөгжсөн Аквитанийн далайн эрэг, ар тал руу аялах эхлэлийн цэг болдог тул аялал жуулчлалын салбар энд түлхүү хөгжиж байна.

## Спорт 
Энэ хот нь Францын 6 удаа аварга болсон "Бордо" хөлбөмбөгийн клубээрээ алдартай. Тус клуб гэрийн тоглолтоо Матмут Атлантик цэнгэлдэхэд зохион байгуулдаг.
Ангилал:Францын хот
Ангилал:Бордо
Ангилал:Франц дахь дэлхийн соёлын өв
Игорь де Рацевилтц

**Игорь де Рачевилтц** (англи: Igor de Rachewiltz; оросоор: Игорь де Рахевильц; 1929 оны 4 дүгээр сарын 11-нд Италийн Ром хотод төрсөн- 2016 оны 7 дугаар сарын 30-нд нас барсан) - Австралид ажиллаж байсан италийн нэрт монголч эрдэмтэн юм. 

Түүний эцэг Бруно Гуидо /Bruno Guido/ эх Антонина Перосио /Antonina Perosio/ нарын Польшийн язгууртан угсаатай гэр бүлд төржээ. Түүний эмээ нь Оросын зүүн хэсэгт орших Алтан Ордоос гаралтай Казань хотын татар хүн байсан байна. 

Тэрээр Ромын их сургуулийг хуульч мэргэжлээр дүүргэж, Неаполь хотод Дорно дахины чиглэлээр суралцжээ. 1950-иад оны эхээр де Рачевилц тэтгэлэгээр Австралид сурахаар явжээ. Тэрээр 1961 онд Канберра дахь Австралийн Үндэсний их сургуульд Хятадын түүх сэдвээр докторын зэрэг (Ph.D) хамгаалсан байна. Түүний диссертаци "Чингис хааны туслах, нарийн бичгийн дарга 13-р зууны хятад судлаач **Елюй Чуцай**-гийн (хятадаар: 耶律楚材, пиньинь: *Yélǜ Chǔcái*) тухай" гэсэн нэгэн сэдвээр бичсэн байна. 1965 оноос Австралийн Үндэсний Их Сургуулийн Алс Дорнодын түүхийн тэнхимд (1965-67) эрдэм шинжилгээний ажилтан болсон байна. Тэрээр Европ руу судалгааны аялал хийсэн (1966-67). Тэрээр "Монголын нууц товчоо"-г орчуулж "Алс дорнодын түүхийн өгүүлэл" Papers on Far Eastern History (1971-1985) гэсэн арван нэгэн боть болгон хэвлүүлсэн байна.

И.де Рачевилц Австралийн Үндэсний Их Сургуулийн Номхон далай, Азийн түүхийн тэнхимийн ахлах ажилтан (1967-94) болсон бөгөөд зөвхөн судалгааны чиглэлээр ажилладаг байжээ. Тэрээр нэрт Монгол судлаач, зүтгэлтэн **Антуан Мостер**, **Энри Серриус** (Antoine Mostaert , Henri Serruys ) нарыг нас барсны дараа төслүүдийг үргэлжлүүлэн гүйцэтгэсэн байна.

Тэрээр гурван удаа (1996, 1999, 2001) Ромын их сургуульд зочин профессороор ажилласан. 2004 онд тэрээр  орчуулсан "Нууц товчоо"-гоо "Бриллийн хэвлэх газар"-т хэвлүүлсэн байна. 

Одоогоор де Рачевилц Австралийн Үндэсний Их Сургуулийн Номхон далай, Азийн түүхийн тэнхимийн гавьяат ажилтан /тэтгэвэр/ болсон байна. Түүний судалгааны ажлын хүрээнд XIII-XIV зууны Хятад, Монголын улс төр, соёлын түүх, Зүүн-Баруун, ялангуяа XIII-XIV зууны улс төр, соёлын харилцаа, ерөнхийдөө Хятад-Монголын хэл шинжлэл зэрэг орж байгаа юм. 

Тэр 1956 онд Инес Аделаид Браш-тай (Ines Adelaide Brasch) гэрлэж нэг охин төрүүлжээ. 

Игорь де Рачевилтц 2016 оны 7 дугаар сарын 30-нд 87 нас хүрээд өнгөрсөн байна.
Ангилал:1929 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Австралийн Үндэсний Их Сургууль
Ангилал:Италийн эрдэмтэн
Ангилал:Монголын Нууц Товчоо
Банзрагчийн Даажав

Сүлдүсийн Дүүт овгийн **Банзрагчийн Даажав** нь 1933 онд Дархан-Уул аймгиин Дүрс нарст гэх газар төрсөн. 

## Намтар 
1942-1952 Улаанбаатар хотын 2-р дунд сургуулийг дүүргэсэн. 1952-1953 Цахилгаан сантехникийн трест-д слесарь. 1956-1960 онд Барилгын зураг төслийн газарт зургийн техник, сантехникийн зургийн групын ахлагч. 1960-1964 Монгол Улсын Их Сургуулийн Иргэний Үйлдвэрлэлийн Барилгын Инженерийн ангийг төгссөн. 1964-1990 онд Монгол Улсын Их Сургууль, Политехникийн Төв Институтэд багш, тэнхимийн эрхлэгч. 1965-1971 онд Монголд байсан эртний хот суурин, хүрээ хийдийг судлахаар 5 удаагийн экспедиц зохион байгуулж олон мэдээ баримт цуглуулсан нь Монголын архитектурын түүх судлалд томоохон хувь нэмэр болсон юм. 1981 онд Москва хотын Архитектурын Түүх болон Онолын Төв Институтэд ‘Монгол гэрийг үүсгэгч харьцааны хуульчлал Монгол уран барилгын үндэс юм” гэсэн сэдвээр архитектурын ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалсан. 1985 онд дэд профессор 1990-1991 Соёл Урлагийн Хүрээлэнд ардын урлагийн секторын эрхлэгч. 1991-1992 Хар Хорум Их Сургуулийг үндэслэж дэд захиралаар. 1992 онд Барилга хот байгуулалтын хүрээлэнд Архитектурын түүх онолын тасгийг үүсгэн эрхлэгчээр ажиллаж байсан. 1992-2007 Барилга-Архитектур корпорацид эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтнаар тус ажиллаж байсан. 2007-2016 Уран бүтээлийн чөлөөнд байсан. 

Олон тооны бүтээл хийсэн ба нэн товч дурдвал:
; Ном: 
* Монгол уран барилгын түүх тэргүүн ба дэд дэвтэр
* Монгол уран барилгын тэг зураг
* Гэр Монгол уран барилгын үндэс 
; Түүхэн барилгын зураг төсөл 
* Амарбаясгалант хийд-судалбар зураг цомог 
* Эрдэнэзуу хийдийн лавиран сүм-сэргээн босголтын зураг 
* Эрдэнэ зуу хийдийн цогчин дуган 
* Дамбадаржаалин хийд суварганы цогцолбор 
* Автай хааны өргөө-20ханатай их гэр 
; Сантехникийн зураг төсөл
* Сайд нарын 2-р эмнэлэг 
* Улаанбаатар зочид буудал
* Бактер шинжилгээний институтын байр 
* 48.54.64 айлуудын орон сууцны барилгууд 
* Хүрэл тогоотын одон орон судлалын төв 
* Хатгалын ноос угаах фабрик 

Нийт 15 орчим ном сурах бичиг, 40 орчим өгүүлэл нийтлэл, 10 орчим сүм дуганы сэргээн засварлах зураг төсөл, 10 гаран усан хангамжийн зураг төсөл, Монгол гэрийн 2 стандарт зэрэг олон тооны бүтээл туурвижээ.

Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Дархан-Уулынхан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1933 онд төрсөн
Сандангийн Жавзмаа

**Сандангийн Жавзмаа** (1934 онд Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн) - УАДБЧ-ын гоцлол бүжигчин байхдаа БНМАУ-ын гавьяат жүжигчин (1969.12.29)-ээр тодорч байв.

Дорнод аймгийн ХЗЭ-ийн хороо, АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанд бичээч, ХДТ-т бүжигчин, 1954-1983 онд УАДБЧ, 1983 оноос Хилийн ба дотоодын цэргийн дуу, бүжгийн чуулгад бүжигчин, бүжгийн багшаар ажиллаж, насны тэтгэвэрт гарсан хойноо ч "Ахмадын алдар" чуулгад бүжиглэж байжээ. Монголын уламжлалт баруун монголын биелгээ, цацал, мончого, урианхай, дөрвөд, хотон, баяд, казак бүжгийг өөрийн орны төдийгүй Европын олон орны үзэгчдэд сурталчилж газар газрын олон түмний талархлыг хүлээжээ. "Баруун монголын биелгээ", "Аягатай бүжиг", "Уран биелгээ", "Цаатан", "Буга согоо", "Шигшрэгт" гэх мэт 200 шахам бүжигт гоцлон бүжиглэж, 20-иод бүжгийг дэглэн найруулж тоглуулжээ. Ардын уламжлалт бий биелгээ, бүжгийг орчин цагийн тайзны мэргэжлийн бүжиг болгож хөгжүүлэхэд төрөлхийн авьяас билэг, ур ухаан, нөр их хөдөлмөрөө зориулсан, олон арван залуусыг бүжгийн урлагт сургаж хүмүүжүүлсэн байна. ДЗО-ны их наадмуудад бүжиглэж оролцон удаа дараа шагнуулжээ. Ардын Их хурлын депутатаар сонгогдож байжээ. Жавзмаа "Хунгийн дэгдээхэй буюу эргэн дурсахын учир" дуртгалын ном бичиж Улаанбаатарт 1993 онд хэвлүүлсэн байна.

## Шагнал
Жавзмаа "Алтан гадас" одон, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, ойн хүндэт медалиудаар шагнагджээ.

## Гэр бүл
Тэрээр УГЗ, зураач П.Балдандоржийн гэргий.

Ангилал:Онгоны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бүжигчин
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:1934 онд төрсөн
SWIFT

**Дэлхий нийтийн банк хоорондын санхүүгийн харилцаа холбооны нийгэмлэг,** товчоор **SWIFT** (*«свифт» гэж дууддаг,* англи. Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunications) - Олон улсын банк хоорондын төлбөр хийсэн тухай мэдээлэл дамжуулдаг тогтолцоо буюу систем юм. Энэхүү систем нь дэлхий бүх орнуудын санхүүгийн байгууллагууд санхүүгийн гүйлгээ хийсэн тухай мэдээллийг аюулгүй, стандартын дагуу найдвартай илгээх буюу хүлээн авах боломжийг бүрдүүлдэг байна. 

Санхүүгийн мэдээ дамжуулах SWIFT системыг анх 19 орны 248 банк хамтран 1973 онд анхны ерөнхий захирал Карл Рейтерскиёльдын /Carl Reuterskiöld**/** удирдлага дор үүсгэн байгуулагдсан ажээ. Төв нь Бельги улсын Брюссель хотын ойролцоо байралдаг байна. SWIFT нь Бельгийн хууль тогтоомжийн дагуу байгуулагдсан хоршоодын нийгэмлэг бөгөөд гишүүдийн эзэмшилд байдаг байна.

2015 оны байдлаар дэлхийн 200 гаруй орны 11 мянга гаруй санхүүгийн байгууллага, түүний дотор 1000 орчим корпораци SWIFT-ийн гишүүнээр элссэн бөгөөд өдөрт дунджаар 30 сая, жилд 5 тэрбум орчим мэдээлэл дамжуулдаг байна. Систем ашиглагчдын албан ёсны хаягийг олон улсын ISO 9362 стандартын дагуу BIC (англи. Business Identifier Code, өмнө нь Bank Identifier Code гэдэг байсан) үндэслэж олгодог байна. 

Мөн зарим тохиолдолд SWIFT-BIC, SWIFT ID буюу SWIFT code гэж нэрэлдэг байна. Жишээ нь Европд санхүүгийн төлбөр тооцоо/ гүйлгээ хийхэд хүлээн авагчийн албан ёсны нэр бөгөөд банкны IBAN-кодыг мэддэг байхад л хангалттай байдаг байна.

SWIFT 1978 оноос хойш жил бүр санхүүгийн үйлчилгээнд зориулсан **Sibos** (англи. SWIFT International Banking Operations Seminar гэсэн үгнүүдийн товчлол) нэртэй гишүүдийн нэгдсэн семинар, хуралдаан зохион байгуулдаг. 

Үндсэн ажлын протоколууд, хариуцлагын дүрэм зэргийг 1975 онд тогтоосон бөгөөд 1977 онд анх удаа уг системийн дагуу мөнгөний гүйлгээ хийжээ. АНУ-д тус системийн анхны гүйлгээний төвийг 1979 онд Виржиния мужийн захирагч Жон Н.Далтон нээж байжээ.

## Төлбөр тооцооны мэдээлэл дамжуулах бусад системүүд 
Иран, БНАСАУ-д хориг тавьж SWIFT системээс өмнө салгаж байсан. Сүүлд 2018 оны 11 дүгээр сард АНУ-ын Засгийн газрын шахалтаар Ираны олон банкыг тус системээс салгаж байжээ. 

2022 оны 2 дугаар сарын 24-нд ОХУ Украин улс руу довтолсоны дараа АНУ, Европын Холбоо, Их Британий саналаар тус системээс ОХУ-ыг салгасан байна. 

Ийм байдал үүсч болзошгүй гэж ОХУ 2019 онд SWIFT-тай адилхан өөрийн - Оросын Төв банкны "Төлбөрийн хурдан систем" /Система быстрых платежей (СБП) Банка России/ нэвтрүүлээд байгаа ажээ. 

БНХАУ 2015 оны 10 дугаар сарын 8-нд өөрийн банк хоорондын төлбөр тооцооны "Cross-Border Interbank Payment System (CIPS)" систем нэвтрүүлээд байна.
Ангилал:Төлбөрийн систем
Ангилал:1973 онд байгуулагдсан
Ангилал:Бизнесийн программ хангамж
Бямбаагийн Нямбаяр

**Бямбаагийн Нямбаяр** 1948 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Монголын цахилгаан хөгжмийн улсын анхны чуулга буюу одоогийн Төрийн соёрхолт "Баянмонгол" чуулгын анхны бөмбөрчин. 

1956 онд 1-р ангид элсэн орсон. 5-р ангиасаа 3-р сургуулийн үлээвэр хөгжимд тоглож улмаар 1963 онд ХБДуС-д цохилуур хөгжмийн ангид орж суралцаж 1967 онд төгссөн. 

1967 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны хөгжмийн редакцийн дэргэд шинэ тутам байгуулагдаж байсан цахилгаан хөгжмийн чуулга ("Баянмонгол" чуулга)-д бөмбөрчнөөр орж насан туршдаа ажилласан. 

1969 оны 7-р сарын 10-нд Улсын баяр наадмаар Монгол орон даяар цацагдсан МРТУХ-ны Цахилгаан хөгжмийн чуулгын эфирын шууд бичлэгт 20-21 настай түүний бөмбөр тоглож байгааг энд дарж үзэх боломжтой. https://www.youtube.com/watch?v=c9PUxFaYAn8  

"Хаврын урь", "Сэр дээ, сэр хүү минь", "Аавын хайр", Намрын уянга" зэрэг олон сайхан дууны уран бүтээлээрээ чуулгынхаа урын санг баяжуулсан авъяаслаг уран бүтээлч. 

СТА, "Алтан гадас", "Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон"-гоор тус тус шагнагдсан. 

Монголын поп-рок урлагт оруулсан хувь нэмрийг үнэлж 2005 онд түүнд Пентатоник-2005 цом олгожээ.  

## Уран бүтээл 
"Аавын хайр"  

"Намрын уянга"   

"Хаврын урь" (шүлэг Х.Пэрэнлэй)  

"Сэр дээ, сэр хүү минь" / "Чигчийн чинээ дүү минь"   

## Үзэх 
# Facebook Watch, Дуучин Л.Оюунчимэг, 2020-05-29, ЗУУН ДАМЖСАН АЯЛГУУ Монголын рок попыг өгүүлсэн тус нэвтрүүлгийн дугаараар "Баян Монгол" чуулгын үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ, орчин цагийн хөгжмийн зүтгэлтэн Төмөрийн Чимэддоржийн тухай өгүүлэх болно, Монголын Рок Поп хөгжмийн түүх, "1960-аад он - Төмөрийн Чимэддорж", зохиогч-хөтлөгч Балчинжавын Долгион, [Нэвтрүүлэг үргэлжлэх хугацаа 46'16"], [Б.Нямбаярын ярилцлага - 5:31-6:59, 21:53-24:20, 30:27-33:53]

# YouTube, 2021-7-21, "Зуун дамжсан аялгуу", Хөгжмийн зохиолч Б.Нямбаяр https://www.youtube.com/watch?v=cnk2f7aIikI [Нэвтрүүлэг үргэлжлэх хугацаа 35'31"]

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Бөмбөрчин
Ангилал:Монголын хөгжимчин
Ангилал:20-р зууны хөгжимчин
Ангилал:1948 онд төрсөн