open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Химийн элемент

(монгол)]]

**Химийн махбодь** буюу **Химийн элемент** гэдэг нь атомын цөм дэх протоны тоо буюу атомын дугаараар тодорхойлогдох нэгэн төрлийн атом юм.

Түгээмэл жишээ бол устөрөгч, азот, нүүрстөрөгч зэрэг болно. 2025 оны байдлаар 118 химийн элемент нээгдээд байна. 82-оос дээш (бисмут, түүнээс дээш), мөн 43-61 хоорон дахь атомын дугаартай элементүүд тогтворгүй, өөрөөр хэлбэл цацраг идэвхит чанартай. Хэдий цацраг идэвхит шинжтэй боловч 94 хүртэлх атомын дугаартай элементүүд байгаль дээр тааралдана.

Лабораторийн нөхцөлд цөмийн урвалаар шинэ химийн элементүүд нээгдсээр байна. 

## Түүх 
Элемент гэдэг нэр томъёог МЭӨ 360 оны үед Грекийн философич Плато анх хэрэглэж байжээ. 

33 химийн элемент бүхий орчин үеийн анхны жагсаалтыг Антуан  Лавуазьегийн 1789 оны "Химийн элементүүд" (*Elements of Chemistry*) номноос харж болно. 1869 онд Д.Менделеев алдарт үелэх системээ нээсэн байна. 

20-р зууны эхэн хүртэл химийн элементийг цаашид дахин жижиг хэсгүүдэд задрахгүй хэмээн тодорхойлж байв.  1913 онд Генри Мослей химийн элементийн атомын дугаар нь тухайн атомынхаа протоны тоогоор тодорхойлогдох  зүй тогтлыг нээсэн байна. 1919 онд нийт 72 химийн элемент нээгдээд байсан ба , 1955 онд нээгдсэн 101 дэх элементийг Алдарт химич Менделеевийн нэрээр нэрлэжээ. 

## Тодорхойлолт 
### Атомын дугаар 
Атомын дугаар гэдэг нь тухайн элементийн үелэх системд эзлэж байгаа дэс дугаар бөгөөд  тухайн атомын цөм дэх протоны тоотой ижил утгатай байдаг.

### Атом массa 
Атом масс (A тэмдэглэгдэнэ) гэдэг нь атомын цөм дэх протон ба нейтроны тооны нийлбэр юм. 
### Изотопи 
Изотопи гэдэг нь цөм дэх протоны тоогоороо ижил, харин нейтроны тоогоороо ялгаатай тухайн химийн элементийн төрлүүдийг хэлнэ.

### Аллотропи 
Аллотропи нь тухайн нэг химийн элементийн үүсгэж буй хоорондоо ялгаатай хоёр болон  түүнээс олон төрлийн дан бодисууд юм. Өөрөөр хэлбэл эдгээр аллотропиудыг бүрдүүлэгч атомууд нь ижил боловч, эдгээр атомуудын хоорондоо холбогдох байдал  нь өөр байна. Өөрөөр хэлбэл бүтцийн байгууламж нь ялгаатай байна.

## Тэмдэглэгээ 
Латин үсгээр тэмдэглэгддэг, орчин үеийн химийн тэмдэглэгээг Шведийн химич Йонс Якоб Берцелиус боловсруулсан бөгөөд тухайн үед Латин хэл нь шинжлэх ухааны хэл байжээ.

## Тархалт 
Манай галактикийн хамгийн өргөн тархалттай 10 химийн элемент. 

## Цахим холбоос 
* Elementymology & Elements Multidict word history and language dictionary
* SDV Nuclear Glossary
* WebElements
* Chemicool
* ChemicalElements
* Los Alamos National Laboratory

## Эшлэл
Атомын дугаар

**Атомын дугаар** (, , синонимууд: **цэнэгийн тоо**, **атомын тоо**, **химийн элементийн дугаар**)  — атомын цөм дэх протоны тоо. Атомын дугаар нь цөмийн цэнэгийн нэгжийн илэрхийлэлтэй, мөн нэгэн зэрэг тухайн цөмд хамаарах химийн элементийн үелэх систем дэх дэс дугаартай тэнцэнэ.

«Атомын дугаар» эсвэл «элементийн дэс дугаар» гэдэг ойлголтуудыг атом, молекулын физикт ба химид хэрэглэдэг бол, «цэнэгийн тоо» гэх ижил утгатай ойлголтыг цөмийн физикт ашигладаг. Ионжуулаагүй атомын электрон үүл дэх электроны тоо цэнэгийн тоотой тэнцүү байдаг.

Цэнэгийн тоог *Z* үсгээр тэмдэглэдэг. Ижил цэнэгийн тоотой боловч өөр жингийн тоотой цөмүүдийг, химийн элементийн изотопууд гэнэ. Цөмийн цэнэг нь, атомын электрон үүлний бүтцийг, цаашилбал химийн шинж чанарыг тодорхойлж байдаг учир, ижил цөмийн цэнэгтэй цөмүүдийг химийн нэг элементийн изотопууд гэдэг.

Атомын дугаар нь атом масстай нягт холбоотой. 

## Түүх 
Д.Менделеев анх химийн элементүүдийг атом масс, болон химийн ойролцоо шинжүүдээр нь ангилсан (үелэх систем) бөгөөд атомын дугаар нь ямар химийн элемент, үелэх системийн хаана байрлахыг заасан дугаар байсан байна. . 

1913 онд Генри Мослей химийн элементийн атомын дугаар нь тухайн атомынхаа протоны тоогоор тодорхойлогдох зүй тогтлыг нээсэн байна.. 

## Химийн шинж чанар 
Химийн элемент тус бүр нь цөм дэх протоны тооны ялгаанаасаа (цэнэгийн ялгаа) хамааран өөрийн өвөрмөц химийн шинж чанартай байна. Химийн холбоо нь тухайн атом дахь электрон байгуулалтаас хамаарах ба электрон байгуулалт (конфегураци) нь атомын цөмийн цэнэг өөрөөр хэлбэл протоны тооноос хамаарна. 

## Шинэ элемент 
Шинэ химийн элемент нь атомын тоогоороо тодорхойлогдох ба 2007 оны эхний байдлаар, 118 гэсэн атомын дугаар хүртэлх, нийт 117 химийн элемент (117 дугаартай элемент нээгдээгүй) нээгдээд байна. Шинэ элементийг лабораторийн нөхцөлд, хүнд химийн элементийг ионоор бөмбөгдөх замаар гарган авна. Атомын дугаар ихсэх тусам хагас задралын хугацаа богинсоно.

## Бусад холбоотой сэдвүүд 
* Үелэх систем
* Химийн элемент
* Хими

## Эшлэл 
Ангилал:Атомын физик
Ангилал:Цөмийн физик
Ангилал:Физикийн хими
Ангилал:Онолын хими
Нүүрсустөрөгч

**Нүүрсустөрөгч** гэдэг нь устөрөгч ба нүүрстөрөгчөөс тогтсон химийн нэгдлүүд буюу энгийнээр бол байгалийн хий юм. Шатах ашигт малтмалыг бүрдүүлэгч үндсэн химийн нэгдлүүд нь нүүрсустөрөгчид болно. 
## Нүүрсустөрөгчдийн төрөл 
# **Ханасан нүүрсустөрөгч** (алкан) нь задгай (гинжин) хэлхээтэй, дан холбоогоор холбогдсон, ханасан нүүрсустөрөгчид юм. Алканууд нь түгээмэл тархалттай, энгийн нүүрсустөрөгчид бөгөөд газрын тосны үндсэн нэгдэл болно. Изомер үүсгэнэ. Химийн ерөнхий томъёо нь C_nH_{2n+2}. 
# **Ханаагүй нүүрсустөрөгч** гэдэгт нэг буюу түүнээс дээш тооны давхар, эсвэл гурвалсан холбоо бүхий задгай хэлхээтэй нүүрсустөрөгчдийг хамааруулна. Нэг ширхэг давхар хэлхээтэй нүүрсустөрөгчдийг алкен гэнэ. Алкений ерөнхий томъёо нь C*n*H*2n*. Гурвалсан холбоо агуулсан нүүрсустөрөгчдийг алкин гэж нэрлэнэ. 
# **Циклоалкан** (нафтен) гэдэг нь нэг эсвэл түүнээс дээш тооны нүүрстөрөгчийн цагираг агуулсан, дан холбоо бүхий нүүрсустөрөгчид юм. Нэг цагирагт, ханасан нүүрсустөрөгчийн химийн томъёо нь C_nH_{2n}.
# **Ароматик нүүрсустөрөгч** буюу арен нь нэг буюу түүнээс дээш тооны бензолын цагираг (3 ширхэг давхар холбоо бүхий) агуулсан ханаагүй нүүрсустөрөгчид.

## Ишлэл 
## Бусад холбоотой сэдвүүд 
* Газрын тос
* Органик хими

## Гадаад холбоос 
* The Methane Molecule
* Poten & Partners: Glossary of Hydrocarbon Terms

Ангилал:Бодисын бүлэг

Ангилал:Органик хими
Ангилал:Шатах ашигт малтмал
Амьтан

**Амьтан** гэдэг нь Амьтны аймагт хамаарах организмын үндсэн бүлгийг хэлнэ. Амьтан нь олон эст, орчинтойгоо зохицон амьдрах чадвартай ба бусад организм, эсвэл тэдгээрийн зарим хэсгээр хооллоно. 

Жирийн ярианы хэлэнд "Амьтан" гэдэгт хүнийг хамааруулдаггүй боловч, биологийн нэр томьёоны хувьд Амьтны аймгийн бүх төрөл, зүйл багтах учир хүн бас багтана. Хүмүүс амьтдыг тэжээж мах, сүү, бусад хэрэгцээтэй зүйлсийг хүнсэнд, эмийн салбарт, бусад салбарт өргөнөөр ашигладаг. Мөн хүн төрөлхтөн одоо болтол шинэ төрөл зүйлийн амьтад нээсээр байгаа. Бидний мэдэхгүй амьтад ч олон бий.

## Гадаад холбоос 
* Tree of Life Project
* Animal Diversity Web - University of Michigan's database of animals, showing taxonomic classification, images, and other information.
* ARKive - multimedia database of worldwide endangered/protected species and common species of UK.
* Scientific American Magazine (December 2005 Issue) - Getting a Leg Up on Land About the evolution of four-limbed animals from fish.


Ангилал:Амьд организм
Зэс

**Зэс** (*Cu* -гэж химийн шинжлэх ухаанд тэмдэглэдэг химийн элемент — латин. cuprum) атомын дугаар нь 29, нэгэн төрлийн химийн элемент юм. Цэвэр зэсийн гадарга нь улбар улаан өнгөтэй байдаг. 

Зэс нь зөөлөн металл бөгөөд маш сайн цахилгаан дамжуулах чадвартай тул, цахилгаан болон дулаан дамжуулагч, барилгын материал, мөн төрөл бүрийн хайлш гарган авахад хэрэглэнэ. Мөн дээд ургамал, амьтны маш чухал тэжээл боловч, их хэмжээний зэс нь амьтан, ургамлыг хордуулна. 

Зэс нь байгаль дээр нэмэлт боловсруулалтгүйгээр шууд ашиглаж болохуйц байдалтай олддог цөөн металлын нэг юм. Хүмүүс зэсийг МЭӨ 8000 он буюу 10,000 жилийн өмнөөс хэрэглэж эхэлсэн байна. Зэс нь хүн төрөлхтний боловсруулж сурсан анхны металл бөгөөд хүмүүс зэсийг анх МЭӨ 5000 онд хүдрээс нь хайлуулан ялгаж, МЭӨ 4000 онд хэвэнд цутган хэлбэр оруулж, МЭӨ 3500 онд цагаан тугалгатай холин анхны металлын хайлш хүрлийг гарган авчээ.

Чили, АНУ, Перу, БНХАУ, Австрали зэрэг орнууд ихээхэн хэмжээний зэсийн нөөцтэй бөгөөд ихэвчлэн ил уурхайгаас олборлож байна. 

## Гадаад холбоос 
* National Pollutant Inventory - Copper and compounds fact sheet
* Copper Resource Page. Includes 12 PDF files detailing the material properties of various kinds of copper, as well as various guides and tools for the copper industry.
* The Copper Development Association has an extensive site of properties and uses of copper; it also maintains a [web site dedicated to brass(https://mn.wikipedia.org/wiki/brass), a copper alloy].

## Эшлэл 
Ангилал:4-р үеийн элемент
Ангилал:11-р бүлгийн элемент
Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис
Ангилал:Галын аюултай бодис

Ангилал:Коэнзим
Ангилал:Кубын талст систем
Ангилал:Металл бэлдэц
Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:Хүнд металл
Ангилал:Цахилгаан техникийн материал
Ангилал:Цахилгаан хими
Ангилал:Шилжилтийн металл
Ангилал:Эрдэс
Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент
Атом масс

**Атом масс** (***A*** тэмдэглэгдэнэ) гэдэг нь атомын цөм дэх протон ба нейтроны тооны нийлбэр юм. Атом массыг химийн элементийн тэмдэглэгээний өмнө, дээд талд бичнэ. Жишээлбэл, нүүрстөрөгч-12 (12C) нь 6 протон, 6 нейтронтой ба атом масс нь 12 юм. Бүрэн бичиглэлийг {}_{6}^{12}\mathrm{C} гэж хийнэ. 

Ато нь химийн элементийн шинж чанарыг илэрхийлсэн дан ба нийлмэл бодисын молекулыг бүрдүүлэгч химийн элементийн хамгийн жижиг хэсэг юм. Эртний Грекийн гүн ухаантан Демокрит МЭӨ 400 жилийн тэртээ бодисын хуваагдлын хязгаар болох хамгийн жижиг хэсгийг атом гэж нэрлэжээ. Орчлон хорвоо дээрх бүхий л зүйл  тодорхой бүтэцтэй байдгийн адил бодисыг бүрдүүлдэгч жижиг хэсэг болох **атом** мөн тодорхой бүтэцтэй. Атом нь давхраа, бүрхүүл, электрон (хасах цэнэгтэй), цөмөөс тогтдог. Атомын цөмд протон (нэмэх цэнэгтэй) , нейтрон багтсан байдаг.  

Атомын гадаад давхрааг **валентын давхраа** гэдэг. Харин валентын давхраанд оршиж буй электроныг бусад электроноос ялгаж, химид **валентын электрон**  гэж нэрлэдэг. 

Атом масс ба атомын дугаарын ялгаа нь нейтроны тоо (*N*)-гоор илэрхийлэгдэнэ: *N=A−Z*.

Ангилал:Атомын физик
Ангилал:Цөмийн физик
Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Ангилал:Хими
Ангилал:Цөмийн хими
Ангилал:Химийн тоо хэмжээ
Өлзийт сум

* Өлзийт сум (Архангай)
* Өлзийт сум (Баянхонгор)
* Өлзийт сум (Дундговь)
* Өлзийт сум (Өвөрхангай)
* Өлзийт сум (Хэнтий)
Цагааннуур сум

* Цагааннуур сум (Баян-Өлгий)
* Цагааннуур сум (Хөвсгөл)
* Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)
Азот

**Азот** нь өнгө, үнэр, амтгүй, өргөн хэрэглэгддэг инерт хий. Химийн тэмдэглэгээ нь **N**, атомын дугаар нь 7. 

1772 онд Даниэль Рутерфорд нээсэн. Дэлхийн агаар мандлын эзэлхүүний 78.1%-ийг бүрдүүлнэ. Азот нь бүх төрлийн амьд организмын эд (tissue) болон амин хүчлийг бүрдүүлэгч химийн элемент юм. Хоёр тогтвортой изотоптой, 14N - 99,635 % ба 15N - 0,365 %. Азотыг анх аммоний нитритийг задлан гарган авсан.

## Шинж чанар 
Азот нь батжилт муу, химийн идэвхи сул, галыг дэмждэггүй.

## Биологийн үүрэг 
Азот нь, Дэлхий дээрхи амьдралын чухал хүчин зүйлүүд (органик нэгдлүүд) болох амин хүчил ба нуклейний хүчлүүдийн гол барилгын материалуудын нэг юм.

Агаарт байгаа элемент (дан) азот нь шууд амьтан эсвэл ургамалд хэрэглэгдэх боломжгүй ба дээд ургамал болон амьтанд шингэцтэй болохын тулд азот нь фиксацилагдсан (нийлмэл болж өөрчлөгдсөн) байх шаардлагатай. Хур тунадас нь ихэвчлэн, тодорхой хэмжээний аммиак болон нитратыг агуулдаг ба эдгээр нь, цахилгаан болон бусад атмосферийн цахилгаан үзэгдлүүдийн нөлөөгөөр үүсдэг. Үүнийг анх 1827 онд Либих тамагласан ба хожим батлагдсан.

Тусгай бактери (ж. нь, *Rhizobium trifolium*) нитрогеназа ферментийг ялгаруулдаг ба тэр нь агаарын азотыг, дээд организмууд хэрэглэж болох хэлбэрт (аммиакийн ион) оруулан фиксациладаг. Энэ процесс нь их хэмжээний энерги ба хүчилтөрөгчгүй (аноксик) орчныг шаарддаг. Уг бактериуд (ж. нь, азотобактери) нь хөрсөнд чөлөөтэй амьдарч чадах ч, ер нь, буурцагт ургамлууд (ж. нь, хошоонгор - *Trifolium*, эсвэл шар буурцаг - *Glycine max*) ба бордогч модуудын үндэсний булцуутай симбиоз үүсгэн оршдог. Үүнээс гадна азот-фиксациладаг бактериуд нь нүргэс (*аlnus*), хаг, казуарина, myrica, хөвд (*Marchantiophyta*), гуннера зэрэг зүйл ургамлуудтай симбиозыг үүсгэдэг.

Симбиоз харилцааны хэсэг болох ургамал нь, фиксацилагдсан аммиакийн ионыг, уургууд болон бусад молекулуудыг (ж. нь, алкалоидууд) үүсгэхэд шаардлагатай азотын ислүүд ба амин хүчлүүд болгон хувиргадаг. Фиксацилагдсан азотын хариу болгож, ургамал нь, симбиоз харилцаатай бактеридаа сахар ялгаруулж өгдөг. Мөн, буурцагт ургамалууд нь азот фиксациладаг бактериудад анаэроб (хүчилтөрөгчгүй) нөхцөлийг бүрдүүлж өгдөг.

Ургамал нь байгалийн эрдэс, хиймэл бордоо, мал амьтны ялгадас эсвэл органик ялзралын бүтээгдэхүүнээс хөрсөнд орсон азотыг, нитрат хэлбэртэйгээр шууд шингээх боломжтой. Ийм маягаар шингээгдсэн нитрат нь, нитрат редуктаза ферментээр нитрит болон хувирч, дараа нь нитрит редуктаза хэмээх өөр нэг ферментээр аммиак болон хөрвүүлэгдэн.

## Цахим холбоос 
* Etymology of Nitrogen
* Nitrogen at *The Periodic Table of Videos* (University of Nottingham)
* Nitrogen podcast from the Royal Society of Chemistry's *Chemistry World*

## Эшлэл 
Ангилал:2-р үеийн элемент
Ангилал:Гал унтраагч бодис
Ангилал:Хий
Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис
Метр

**Метр** гэдэг нь Олон улсын СИ системийн уртыг хэмжих үндсэн нэгж (хэмжээс) юм. Тэмдэглэгээ нь **м**. 

Анх Францын Шинжлэх ухааны академын тодорхойлолтоор 1 метр гэдэг нь Дэлхийн экватороос, Парис хотыг дайран Умард туйл хүрэх зайн 1/10,000,000-тэй тэнцүү хэмжээг хэлдэг байв. Энэ стандарт 1960 он хүртэл хэрэглэгдсэн бөгөөд, 1983 онд Жин, хэмжүүрийн нэгдсэн бага хурлаас (The General Conference on Weights and Measures):
:* 1 метр нь үнэмлэхүй вакуум орчинд, 1/299,792,458 секундэд гэрлийн туулах зайтай тэнцэнэ гэж тодорхойлжээ. 

Энэ тодорхойлолтыг одоог хүртэл мөрдөж байгаа болно.

## Гадаад холбоос 
* Length—Evolution from Measurement Standard to a Fundamental Constant at U.S. NIST 
* The History of the Meter By Tibo Qorl (Translated by Sibille Rouzaud)

Ангилал:Хэмжилтийн нэгж
Ангилал:Уртын нэгж
Ангилал:СИ-системийн нэгж

{{physics-stub))
Дэлхийн цөм

Дэлхийн дундаж нягт 5515 кг/м3, харин гадаргуугийн дундаж нягт 3000 кг/м3 тул **Дэлхийн цөмийг** харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь сейсмийн судалгаагаар батлагддаг байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.5 тэрбум жилийн орчим, хүнд нэгдлүүд дэлхийн төвд, хөнгөн нь дэлхийн царцдас руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд, Цөм нь үндсэндээ төмөр (80%), никель, мөн багахан хэмжээний бусад химийн элементээс тогтоно. 

Сейсмийн судалгааны үр дүнд цөм нь *гадаад* ба *дотоод цөмөөс* тогтдог болохыг тогтоосон. Хатуу дотоод цөмийн радиус ~1220 км ба аглуун гадаад цөм 1220-3400 км радиуст (дэлхийн төвөөс) оршино.  Зарим судлаачид дотоод цөмийг зөвхөн төмөр бүрдүүлнэ гэж үзэх нь бий. Гадаад цөм нь төмөр, никель, бага хэмжээгээр бусад химийн элементийг агуулна. 

Гадаaд цөмд явагдах конвекцийн урсгал ба дэлхийн эргэлт нь Дэлхийн соронзон оронг үүсгэдэг (Динамо онол) ба дотоод цөм нь гадаад цөмийн үүсгэж буй соронзон орныг зөвхөн тогтворжуулдаг байна. Дотоод цөм нь жилд, дэлхийн эргэлтээс 0.3-0.5 градусаар илүү хурдан эргэдэг гэж зарим эрдэмтэд таамаглаж байна .

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Геофизик 
Ангилал:Геологи
Ангилал:Дэлхийн бүтэц
Ангилал:Манти
Дэлхийн царцдас

thumb|350px|right|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, cхем)
Геологийн үүднээс, **Дэлхийн царцдас** нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл (литосферийн дээд хэсэг) бөгөөд базальтлаг болон боржинлог чулуулагаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. Температур нь газрын гадаргуу орчим ойролцоогоор агаарын температуртай, харин Мохийн зааг орчим дээд мантийн температур болох 900&nbsp;°C-тай ойролцоо байна. Царцдасын 2 төрөл байдаг нь:

* Далайн царцдас 
** 5-10 км зузаан, базалтлаг найрлагатай, дундаж нягт нь 3.3 гр/см3. Далайн царцдас нь Далайн голч нуруунд тасралтгүй шинээр үүсэж байдаг. Өөрөөр хэлбэл халуун магма гүнээс түрж гарч ирэн царцдаг бөгөөд дараагийн магм нь өмнөхөө түрэн хоёр тийш нь холдуулж, царцах байдлаар тасралтгүй явагдана. Далайн голч нуруунд далайн царцдас шинээр үүсэж байхад плитийн ойртох (конвергент) заагт далайн царцдас нь эх газрын царцдас доогуур, манти руу живж (субдукцлагдаж) байдаг. Учир нь далайн царцдас нь эх газрынхаас илүү хүнд юм. Плит тектоникийн нэг гол судлагдахуун бол энэ процесс болно. 

* Эх газрын царцдас 
** 20-70 км зузаантай, тунамал, боржинлог, хувирмал чулуулагаас тогтоно. Мантиас илүү хөнгөн, нягт багатай учир манти дээгүүр хөвж байдаг байна. Мөн далайн царцдасаас илүү нягт багатай тул түүнтэй харьцуулахад бараг субдукцлагдахгүй (манти руу живж, хайлахгүй). Ийм учраас далайн царцдасын нас 200 сая жилээс хэтрэдэггүй бол, эх газрын царцдасын хамгийн эртний чулуулагийн (Канадын Акаста занар) нас 4.01 тэрбум жил хүрдэг байна.

## Бусад холбоотой сэдвүүд 
* Манти
* Дэлхийн цөм
* Плит тектоник

## Цахим холбоос 
* USGS Crust Thickness Map

Ангилал:Дэлхийн царцдас
Ангилал:Дэлхийн бүтэц
Ангилал:Геофизик
Манти

**Манти** нь Дэлхийн нийт эзэлхүүний 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 км зузаан. Даралт манти ба цөмийн заагт ~140 ГПа (1.4 Maтм), температур 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба манти, гадаад цөмийн зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна.

Манти нь гүн рүүгээ эластик шинжээрээ хэд хэдэн үед хуваагдана. Үүнд: 
* Дээд манти (33-410 км гүнд), 
* Шилжилтийн бүс (410-670 км гүнд), 
* Доод манти (670-2798 км гүнд), 
* D" (*ди дабл прайм*) давхрага (2798-2998 км гүнд).
Дэлхийн царцдас ба мантийн хилийг Мохийн зааг гэж нэрлэх ба сейсмийн долгионы хурд огцом ихсэнэ. Манти нь төмөр ба магнигаар харьцангуй баялаг, силикатлаг найрлагатай чулуулагаас тогтох бөгөөд өндөр температур, даралтын нөлөөгөөр зууралдага багасан уг чулуулаг урсаж, шилжих (конвекци) боломжтой болно. Мантийн энэ конвекци нь тектоникийн плитүүдийн шилжилтийг үүсгэгч үндсэн хүч болно. Мантийн зууралдлага гүнээс хамааран 1021-1024 Па·сек байна (Усны зууралдага 10-3Па·сек байдаг). Өөрөөр хэлбэл манти нь маш аажуухан шилжилт хийнэ гэсэн үг юм.

## Мөн үзэх 
* Дэлхийн царцдас
* Дэлхийн цөм

## Цахим холбоос 
* The Biggest Dig : Japan builds a ship to drill to the earth's mantle - Scientific American Magazine (September 2005)
* Information on the Mohole Project


Ангилал:Дэлхийн бүтэц
Ангилал:Геологи
Агаар мандал

гаригийн агаар мандал]]
н агаар мандал]]

**Агаар мандал** буюу **атмосфер** (, *atmos*-уур; *sphaira*-сфер}}) нь, гариг эсвэл хангалттай их жинтэй хатуу биетийн эргэн тойронд, тухайн биетийн гравитацийн нөлөөгөөр тогтсон хийн давхрага.

## Бүтэц 
### Дэлхий 
Дэлхийн агаар мандал нь, бүрдэл, температур, даралтаараа ялгаатай хэд хэдэн үеүүдээс тогтоно. Баруун талын зурагт үзүүлэв.

### Бусад 
Мэдэгдэж буй агаар мандалтай сансрын биетүүд:

#### Нарны системд 
*Нарны агаар мандал 
*Будын агаар мандал
*Сугарын агаар мандал
*Дэлхийн агаар мандал
**Сарны агаар мандал
*Ангарагийн агаар мандал
*Церерагийн агаар мандал
*Бархасбадийн агаар мандал
**Иогийн агаар мандал
**Каллистогийн агаар мандал
**Европагийн агаар мандал
**Ганимедийн агаар мандал
*Санчирийн агаар мандал
**Atmosphere of Titan
**Atmosphere of Enceladus
*Тэнгэрийн вангийн агаар мандал
**Титаны агаар мандал
*Далайн вангийн агаар мандал
**Тритоны агаар мандал
*Дэлхийн вангийн агаар мандал

#### Нарны системээс гаднах 
*HD 209458 b-ийн агаар мандал

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Properties of atmospheric strata - The flight environment of the atmosphere
* *Atmosphere* - an Open Access journal
Дэлхий судлал

**Дэлхий судлалын шинжлэх ухаан** ("the Geosciences" эсвэл "the Earth Sciences) нь Дэлхийтэй холбоотой бүх төрлийн шинжлэх ухааныг нэгтгэн нэрлэсэн нэр томъёо бөгөөд Дэлхийн мандлуудыг судлана. 

## Дэлхийн мандлууд 
Дэлхий судлал нь үндсэн 4 төрлийн мандал - чулуун мандал, усан мандал, агаар мандал, биомандлыг ялгадаг болно. Зарим тохиолдолд мөсөн мандал гэж ялгах боловч үүнийг усан мандлын нэг хэсэг гэж тооцдог байна. 

300px|right|thumb|Хавай арал дээрхи Килауэ галт уулын лаав далай руу орж байна
* Геологи нь дэлхийн чулуун мандал, түүний түүхэн хөгжлийг судлана. Үндсэн салбарууд нь эрдэс судлал, петрологи, геохими, геоморфологи, палеонтологи, давхрагазүй, инженер геологи, седиментологи зэрэг юм.

* Геофизик ба Геодези нь Дэлхийн хэлбэр дүрс, мөн соронзон орон болон татах хүч, мөн Дэлхийн цөм ба манти, литосферийн сейсмийн болон тектоник идэвхижилтийг судлана. 

* Хөрс судлал нь Дэлхийн царцдасын хамгийн гадна давхрага - хөрсийг судлана. 

* Далай судлал ба Гидрологи нь Дэлхийн усан мандлыг (далай болон цэвэр ус) судлана. 

* Мөстлөг судлал нь Дэлхийн мөсөн бүрхүүлийг судлана. 

* Агаар мандал судлал нь Дэлхийн агаар мандлыг (газрын гадаргуугааас экзосфери хүртэлхи ~1000 км) судлана. Үндсэн салбарууд нь цаг уур судлал, уур амьсгал судлал, Агаар мандлын хими болон агаар мандлын физик юм.

## Арга зүй 
Бусад шинжлэх ухаантай адил байгалийн алив үзэгдлийн талаар ажиглалт хийж, мэдээлэл цуглуулан түүн дээрээ тулгуурлан таамаглал дэвшүүлэн, улмаар уг таамаглалаа бусад шинэ мэдээлэл, ажиглалтаар батлахыг оролддог тул мэдээлэл, ажиглалт нь таамаглал дэвшүүлэх болон таамаглалыг батлахад нэн чухал үүрэгтэй байна.

## Дэлхий судлалын үндсэн сэдвүүдээс 
### Агаар мандал 
* Агаар мандлын хими
* Уур амьсгал судлал
* Цаг уур судлал
* Эртний уур амьсгал судлал

### Усан мандал 
* Гидрологи
** Мөстлөг судлал
** Лимнологи
* Гидрогеологи
* Далай судлал
** Далайн хими 
** Далайн биологи
** Далайн геологи
** Эртний далай судлал
** Далайн физик

### Чулуун мандал 
* Геологи
** Ашигт малтмалын геологи
** Инженер геологи
** Геоэкологи
** Түүхэн геологи
*** Мөстлөг судлал
*** Дөрөвдөгчийн геологи
** Седиментологи 
** Давхрага зүй
** Структур геологи 
* Геохими
* Газарзүй
** Физик газарзүй
* Геоморфологи
* Геофизик
** Геохронологи
** Геодинамик (Тектоникийг үз)
** Геомагнетик
** Гравиметр (Геодезийн салбар)
** Сейсмологи
* Гидрогеологи
* Эрдэс судлал
** Кристаллографи
** Эрдэнийн чулуу судлал
* Петрологи
* Вулканологи

### Педосфери 
* Хөрс судлал

### Систем 
* Хүрээлэн байгаа орчин судлал
* Газарзүй
** Хүний газарзүй
** Физик газарзүй
* Гайяын онол

### Бусад 
* Картографи
* Геоинформатик (Газарзүйн мэдээлэлийн систем)
* Геостатик
* Геодези
*
Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Жаргалант сум

* Жаргалант сум (Архангай)
* Жаргалант сум (Баянхонгор)
* Жаргалант сум (Орхон)
* Жаргалант сум (Төв)
* Жаргалант сум (Ховд)
* Жаргалант сум (Хөвсгөл)
Монгол Википедиа

2004 оны 2 сарын 28-наас **монгол хэлний** кирилл бичгээр **Википедиа** ажиллаж эхэлсэн.

Өнөөдрийн байдлаар үүнд  бичлэг байгаа нь нийт 309 хэлний Википедиагийн дунд 117-р их тоот болж явна. 2011 оны 1 сарын 8-ны байдлаар 11,183 бүртгэгдсэн гишүүнтэй байсан бол 2020 оны 5 сарын 31-нд 64,819 бүртгэгдсэн гишүүнтэй болж өргөжжээ. Эдгээрээс 5 нь зохицуулагч. Сүүлийн 1 сард хувь нэмэр оруулсан (идэвхтэй) гишүүний тоо 90 байна.

## Гаднын холбоосууд 
* Wikipedia Statistics Mongolian — Монгол Википедиатай холбоотой бүх статистик мэдээлэл

Ангилал:Монгол хэл
Ангилал:Википедиа хэлээр
Рембрандт

**Рембрандт** буюу Рембрант Харменсоон ван Рейн ( ; 1606 оны 7-р сарын 15 өдөр төрсөн- 1669 оны 10-р сарын 4 өдөр нас барсан) XVII зууныг төлөөлөх Нидерландын гэрэл, сүүдрийн мастер гэгддэг уран зураач. Тосон будаг төдийгүй, хорын сийлбэрийн арга болон эдгээрийн нийлмэл арга, хар зургийн аргыг хэрэглэн зурж байснаараа алдартай.  

"Шөнийн эргүүл", 1632 онд "Доктор Түлпийн анатомийн хичээл" зэрэг зураг нь түүнийг нэрд гаргажээ. 

Рембрандтын нүд нь өнгө ялгахдаа жирийн хүнийхээс өөрөөр хардаг байсан гэж яригддаг. Нэг төрлийн нүдний өвчин юм. 

## Амьдрал 
Рембрандт нь арван хүүхэдтэй чинээлэг, тээрэм эзэмшигч  Хармен Герритсзон ван Рейны ес дэх хүүхэд болж төрсөн юм. Түүний эх нь Корнелла ван Зуютброук нь талхчны охин байлаа. Рембрандтыг латин дунд сургууль дүүргэсний дараа эцэг, эх нь түүнийг Лейдений их сургуульд оруулжээ. Гэвч нэг жил гаруйн хугацаанд суралцаад сургуулиасаа гарчээ. Рембрандт ердөө 15 настайдаа л ирээдүйд зураач болно гэж бүрэн шийдвэрийг гаргасан байдаг. 

1623 онд Рембрандт Италид бэлтгэгдсэн, түүх, домог, библийн сэдвээр мэргэшсэн Питер Ластман-аас Амстердамд суралцжээ. 1627 онд Лейден рүү буцаж ирээд Рембрандт найз Ян Ливенсийн хамт өөрийн урлан нээж, оюутнуудыг элсүүлж эхлэв. Хэдэн жилийн дотор тэрээр маш их нэр хүндтэй болсон юм. 

Тэрээр 1634 онд Са́ския ван Эйленбург (нидерланд. *Saskia van Uylenburgh*,: 1612-1642)-тэй Амстердамд гэрлэж их аз жаргалтай хэдэн жил болжээ.  

## Бүтээл (сонголтоор) 

Rembrandt Harmensz. van Rijn 150.jpg|Гэгээн Стефаныг чулуудсан нь (1625 он), Лион дахь дүрслэх урлагийн музей
Rembrandt Harmensz. van Rijn 154.jpg|Тобиас эхнэрээ хулгайд хардсан нь (1626 он), Амстердам дахь Рейксмузеумд
Rembrandt - The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp.jpg|Доктор Тульпийн анатомийн хичээл (1632 он), Хааг дахь Маурицхёйс музейд
Harmensz van Rijn Rembrandt - Флора - Google Art Project.jpg|Цэцгийн хатан Саскиа (1634 он), Санкт-Петербург дахь Эрмитаж музейд

## Мөн үзэх 
Д.Наранцацрал, М.Ганхүү "Рембрандт Харменс Ван Рейн", УБ 2007 

## Цахим холбоос 
* The Rembrandt Database


Ангилал:Нидерландын уран зураач
Ангилал:Бароккогийн уран зураач
Ангилал:Нидерландын зураач
Ангилал:Шинэчлэгч
Ангилал:Нидерландчууд
Ангилал:1606 онд төрсөн
Ангилал:1669 онд өнгөрсөн
Агрономи

**Агрономи** бол хүнс, түлш, тэжээл, түүхий эд гаргаж авах зорилгоор ургамалын ашиглалтыг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Үүнийг үр дүнтэй тогтвортой хэрэгжүүлэхийн тулд агрономи нь ургамалын генетик, ургамалын физиологи, метерологи болон хөрс судлалын салбарууд дахь судалгаануудыг хамруулан судалдаг. Агрономи бол биологи, хими, экологи, дэлхий судлал болон генетик гэх мэт шинжлэх ухаануудын цогц хэрэглээний шинжлэх ухаан юм. Өнөө үед агрономичид хүнс үйлдвэрлэл, эрүүл хүнс бий болгох, байгаль орчин дахь нөлөөлөлд зохицуулалт хийх, ургамалаас эрчим хүч гаргаж авах зэрэг олон үйл ажиллагаанд оролцдог. Агрономичид ихэвчлэн үр тариан сэлгэлт, усжуулалт, хөрс хатаалт, ургамалын эрлийзжүүлэлт, хөрсний ангилал, хөрсний үржил шим, хортон ургамалын хяналт, шавьж болон мэрэгчийн хяналт гэх мэт болон мөн бусад салбаруудаар дагнан мэргэшдэг.

## Мөн үзэх 
*Хөдөө аж ахуй

## Эшлэл
Килограмм

**Килограмм** (тэмдэглэгээ: монгол. кг, англи. kg ) нь СИ системийн (франц. *Système international d’unités, SI*) массын нэгж юм.

Нэг килограммыг *"Жирийн агаарын даралт, 4 °С температур дахь нэг литр цэвэр усны жинтэй"* тэнцэнэ гэж тодорхойлдог байсан бөгөөд усны нягт даралтаас хамаардаг тул 1889 оноос эхлэн шинэ эталон хэрэглэж эхэлсэн байна.

Олон улсын эталон килограмм нь: 
:* 39 мм диаметр бүхий зөв цилиндр (өндөр нь диаметртэйгээ тэнцүү) хэлбэртэй 90% цагаан алт, 10% иридиумын хайлшийн жинтэй тэнцэнэ.

## СИ дэх зэргүүд
Килограм нь грамын 103 зэрэг юм. СИ дэх хүндийн нэгж кг-н зэргүүд грамаар нэрлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл 10-6кг нь микрокилограм бус миллиграм юм.

## Мөн үзэх 
* СИ

## Гадаад холбоос 
* National Physical Laboratory FAQ on kilogram definition, the need for a new definition, and some alternatives
* More on the NIST Watt Balance
* Redefinition of the kilogram: a decision whose time has come
* More on the Avogadro project
* International Bureau of Weights and Measures (BIPM)
* Attogram Detection
* ''World's most sensitive scales weigh a zeptogram'', by New Scientist.com
* Scales tip with tiniest mass yet, by BBC News Online
* Robert Matthews: What a kilogram really weighs. Article about the current problem of defining the kilogram.

Ангилал:СИ-системийн нэгж
Ангилал:Хүндийн хэмжүүр
Жон Толкин

**Жон Роналд Роиэл Толкин, CBE** (*John Ronald Reuel Tolkien*, (1892 оны 1 сарын 3 – 1973 оны 9 сарын 2) нь Английн зохиолч, яруу найрагч, хэлзүйч, их сургуулийн багш байв. 

Тэрээр Оксфордын Их Сургуульд 1925-аас 1945 онд  Англи-Саксын Роулинсон, Босвортын профессор, 1945-аас 1959 он хүртэл Англи хэл, Английн уран зохиолын Мертон профессор байв. Толкин нь *Нарниагийн түүх* цувралаараа алдартай Клайв Стейплз Льюисын дотны анд байсан бөгөөд түүний хамт Инклингз нэртэй албан бус утга зохиолын хэлэлцүүлгийн бүлгийн гишүүн байжээ. 1972 оны 3 сарын 28-нд II Элизабет хатан хаан түүнийг Британийн эзэнт гүрний Ордерийн Командлагч (*Commander of the Order of the British Empire, CBE*) болгосон байна.

Түүнийг нас барсны дараа хүү Кристофер Толкин нь эцгийнхээ олон тэмдэглэл, хэвлэгдээгүй бүтээлүүд дээр тулгуурлаж хэд хэдэн цуврал бүтээлийг гаргажээ. Эдгээр болоод Хоббит, Бөгжний эзэн зохиолууд нь нийтдээ Арда нэртэй зохиомол орчлон дахь "Дундад дэлхий"-н (Middle-Earth) тухай цогц бүтээл болдог. Үүнд төрөл бүрийн зохиол, яруу найраг, зохиомол түүх, зохиомол хэл, утга зохиолын шүүмжүүд багтах бөгөөд 1951-ээс 1955 онуудад Толкин нь эдгээр бүтээлүүддээ *legendarium* гэсэн нэрийг оноож байжээ.

Толкины өмнө олон зохиолч фантазийн урсгалын зохиолыг бичиж байсан ч, Хоббит, Бөгжний эзэн зохиолуудын амжилт нь тус урсгалыг нийтийн дунд дахин сэргээжээ. Иймээс ч түүнийг орчин үеийн фантазийн утга зохиолын эцэг хэмээн нэрийддэг. Толкины бүтээлүүд нь фантазийн олон бүтээлд нөлөөлсөн бөгөөд маш удаан үр нөлөө өгчээ. 2008 онд Таймс сонин түүнийг "1945 оноос хойших хамгийн агуу Британийн зохиолчид" жагсаалтад зургаа дугаар байранд, 2009 онд Форбс сэтгүүл түүнийг хамгийн их ашиг орлоготой нас барсан алдартнуудын жагсаалтад тав дугаар байранд тус тус оруулжээ.

## Алдартай бүтээлүүд 
* *Хоббит* (The Hobbit)
* *Бөгжний эзэн* (The Lord of the Rings)
* *Том Бомбадилийн адал явдлууд* (The Adventures of Tom Bombadil)
* *Силмариллион* (The Silmarillion) 
* *Хюрины хүүхдүүд* (The Children of Húrin) 

Нас барсны дараа хэвлэгдсэн

## Гадаад холбоос 
* Tolkien Estate
* HarperCollins дахь Толкины сайт
* Толкины номын сан


Ангилал:Английн зохиолч
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Англи судлалын медиевист
Ангилал:Их Британийн дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн
Ангилал:Католик шашны урсгалын хүн
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Зөгнөлт зохиол
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Локус шагналтан
Ангилал:Уран зөгнөлт зохиолын алдрын танхим
Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн командлагч
Ангилал:Оксфордын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Лидс Их Сургуулийн багш
Ангилал:1892 онд төрсөн
Ангилал:1973 онд өнгөрсөн
Эдгар Аллан По

**Эдгар Аллан По** (; 1809 оны 1 сарын 19 – 1849 оны 10 сарын 7) нь Америкийн богино өгүүллэгийн нэрт зохиолч, яруу найрагч, утга зохиол шүүмжлэгч, урлагийн онолч байв. 

## Намтар 
Тэр хуульчийн гэр бүлд төржээ. Эх нь авъяаслаг нэр цуутай жүжигчин хүн байсан аж. Гэвч эцэг нь түүнийг багад нас барсан учир тэрбээр үйлдвэрийн баян эзэнд үрчлэгдсэн байна.

По Шотланд, Англид бага дунд боловсрол олж аваад нутагтаа ирж, 1826 оноос Виржиниагийн их сургуульд орж суралцсан боловч жилийн дараа мөрийтэй тоглоом тоглосон хэргээр сургуулиасаа хөөгдөж, төрөлх Ричмонд хотдоо эргэн ирж, Елмаир Роустер гэгч эмэгтэйтэй амьдралаа холбожээ.

По хөгжим, уран зураг сонирхдог, түүх, одон орон, хими, биологи, анагаах ухаан судалсан, цагтаа боловсролтой, их авъяастай хүн байв. Тэрбээр хэсэг зуур цэргийн албанд байснаа 1830-аад оны үеэс сэтгүүлч болж, яруу найраг, богино өгүүллэг бичих болсон байна. Яруу найрагт дуртайн улмаас баян хойд эцгийнхээ өвөөс салж, байнгын гачигдалд орж явсан хийгээд замбараагүй амьдрал, архи сархад их хэрэглэж байснаасаа болж 1849 онд зуурдаас нас баржээ.

## Бүтээл 
Погийн уран зохиолын өв олон янз. Тэрбээр *Артур Гордон Пимийн түүх*, *Мальстремад болсон сүйрэл*, *Алтан цох* зэрэг шинжлэх ухааны уран зөгнөлт зохиол, *Морг гудамжинд гарсан хүн амины хэрэг* зэргийн адал явдлын өгүүллэг, *Хар үхлийн сүг*, *Хар муур*, *Хулгайлагдсан захидал* туурь, *Хэрээ*, *Хонх* зэрэг уран нарийн хийцтэй олон өгүүллэг бичжээ. Бас урлаг, уран зохиолын судлалаар *Зохиомжийн учир*, *Яруу найргийн зарчим* зэрэг өгүүллэг бичсэн байна.

Эдгээрээс *Алтан цох*, *Морг гудамжинд гарсан хүн амины хэрэг* өгүүллэгүүд нь өвөрмөц содон болж, орчин үеийн адал явдалт зохиолын эхлэлийг тавьсан төдийгүй, Америкийн хүүрнэл зохиолын түүхэнд хосгүй шинэчлэл хийсэн бол *Хэрээ* зэрэг шүлгээрээ яруу найргийн хувьд ч мөн л шинэчлэл хийсэн юм. 

Тухайлбал *Алтан цох* өгүүллэгээ *Хар шувуу* гэгч дээрэмчдийн нуусан их эд агуурсын тухай олонд дэлгэрсэн домогт тулгуурлан зохиож, хүний оюун ухаан шавхагдашгүй бөгөөд хүний санаж стэгэх чадвар хязгааргүйг гаргасан юм. Түүний шинжлэх ухааны гүнзгий мэдлэг, ер бусын задлан шинжилгээ хийх чадвар нь эрин үеийнхнээ гайхуулж байв.

Погийн зохиол бүтээл дэлхий дахинаа өргөн дэлгэрч XIX зууны эцсээр Европын уран зохиолд гарсан декадент чиглэлийн эхийг тавьсан бөгөөд Франц, Оросын символист зохиолчдод нөлөөлжээ.

Их зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж *Алтан цох* зохиолыг монгол хэлнээ хөрвүүлснээр Эдгар По манай уншигчдад танил зохиолчдын нэг болжээ.


Ангилал:АНУ-ын зохиолч
Ангилал:АНУ-ын яруу найрагч
Ангилал:Элэглэл
Ангилал:Сонины ерөнхий эрхлэгч
Ангилал:Утга зохиол шүүмжлэгч
Ангилал:Криптоаналитикч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1809 онд төрсөн
Ангилал:1849 онд өнгөрсөн
Марсел Пруст

**Марсел Пруст** (франц. *Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust,*  1871 оны 7 сарын 10-нд Парис хотод төрж, 1922 оны 11 сарын 18-нд Парист нас барсан) нь Францын зохиолч, "Алдуул цагийн эрэлд" хэмээх 20-р зууны сор бүтээлүүдийн нэг гэгддэг зохиолыг бичсэн хүн юм.

## Намтар 
Тэрээр Анагаах ухааны профессор Адриан Пруст, эх Жанна Вейль нарын гэр бүлд төрж, Кондорсын элитийн лицейд боловсрол эзэмшээд, Сорбонны их сургуулийн хуулийн ангид суралцжээ. 1889 оны 11-р сараас Орлеанд нэг жил цэргийн алба хаасан. 1892 оны эхээр Пруст найзуудынхаа хамт "Найр" (*Le Banquet)* сэтгүүл байгуулжээ. 1894 онд тэрээр декадентын хэв маягаар зохиолын шүлгийн ном гаргаж тэрээр дэлхийн хүн, дилетант гэсэн нэр хүндийг олж авсан. 1895 оны 6-р сард тэрээр Мазарины номын санд ажиллаж эхэлсэн боловч тэр даруй "цалингүй" чөлөө авч, 1900 он хүртэл чөлөөгөө сунгаж байжээ.

1896 онд *Зугаа цэнгэл ба харуусал* туурийн анхны эмхэтгэлээ хэвлүүлж, уншигч олны танил болсон аж. 1906 оноос хүнд багтраа өвчний улмаас зожиг амьдралаар амьдрах болж, 1895 оны орчим "Алдуул цагийн эрэлд" хэмээх 7 боть цуврал романаа бичиж эхлээд 1899 онд орхиод 1907 онд дахин эхлүүлж 1913 онд эхний хувилбараа дууссгасан байна. Энэ цувралын 2 дахь романаар Марсел Пруст нэрд гарч, 1919 онд Гонкурын шагнал авчээ. Пруст уг бүтээлийн сүүлчийн ботийг засварлаж амжаагүй нас барсан; Тэдний гурвыг нь нас барсны дараа хэвлүүлж, түүний дүү Робер редакторлосон байна. "Алдуул цагийн эрэлд" алдарт бүтээлдээ хүний сэтгэл зүй, оюун ухааны хөгжлийн хуулийг тайлбарлахыг эрмэлзжээ. Прустын гүн ухаан-гоо зүйн үзэл бодолд нь зөн билгийн нөлөө их байдаг. Зохиолч зөн билгээрээ дамжуулан ертөнц, нийгмийн тухай хүний төсөөлөл туйлбаргүй, харьцангуй байдгийг үзүүлж, нийгмийн хэврэг гуйвамтгай чанарыг үзүүлэхийг оролдсон юм. Прустын үзэж буйгаар бол хүнийг зөвхөн урлаг л энэхүү "харьцангуй" ноёрхлоос ангижруулж, мөнхийн амьдралд нэгтгэх ажээ.

Түүний "Алдуул цагийн эрэлд" романыг франц хэлнээс Бугат Л.Алтангэрэл монгол хэлнээ орчуулжээ.  

## Үндсэн бүтээлүүд 
* 1896 — Баяр жаргал ба Өдрүүд (фр. *Les Plaisirs et les Jours*)
* 1896 — 1899 — Жан Сантөй (фр. *Jean Santeuil*)
* 1908 — 1909 — Сент-Бөөвийн эсрэг (фр. *Contre Sainte-Beuve*)
* Цуврал «Алдуул цагийн эрэлд» (фр. *À la recherche du temps perdu*):
** 1913 — Сваны талд (фр. *Du côté de chez Swann*).
** 1918 — Цэцэг дундах охидын сүүдэрт (фр. *À l’ombre des jeunes filles en fleurs*)
** 1920 — 1921 — Германтуудын талд (фр. *Le côté de Guermantes I et II*)
** 1921—1922 — Содом Гоморр хоёр (фр. *Sodome et Gomorrhe I et II*)
** 1923 — Олзлогдсон эмэгтэй (фр. *La prisonnière*)
** 1925 — Оргосон Албертин (фр. *Albertine disparue*)
** 1927 — Олж авсан цаг хугацаа (фр. *Le Temps retrouvé*)

Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Францын зохиолч
Ангилал:Марсел Пруст
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Франц хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Роман
Ангилал:Ижил хүйстний сэдэв утга зохиолд
Ангилал:Гонкурын шагналтан
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Ангилал:Номын санч
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1871 онд төрсөн
Ангилал:1922 онд өнгөрсөн
Цэргийн тангараг

**Цэргийн тангараг** гэдэг нь цэрэг болж буй хүн өргөдөг тангараг юм.

## Монгол Улсын цэргийн тангараг
Ангилал:Цэрэг дайн
Софокл

**Софокл** (эртний грек хэл. Σοφοκλῆς, МЭӨ 496 он орчим төрсөн — МЭӨ 406 онд нас барсан) **-**афины эмгэнэлт жүжгийн зохиолч. 

Софокл 496 он орчим Афины ойролцоо колон хотод газрын чинээлэг эзний гэрт төржээ. Эцгийнхээ ачаар төгс сайн боловсрол олж, 468 онд их зохиолч Эсхилийг жүжгийн зохиолын уралдаанд ялснаар залуу Софокл олны танил болсон ажээ. Тэрбээр Афин хотын нийгмийн амьдралд идэвхитэй оролцдог улс төрийн зүтгэлтэн, яруу найрагч, дуучин, хөгжимчин, бүжигчин байжээ. Цаг үеийнхэн нь түүнийг "эмгэнэлт жүжгийн Хомер" гэж магтдаг байсан гэдэг. 

Софокл 60 гаруй жил уран бүтээл туурвиж, 123 орчим жүжиг бичсэнээс дөнгөж долоон жүжиг нь өнөө үед хадаглагдан үлджээ. Тэр грекийн театрыг баяжуулж, жүжгийн хөгжилд шинэчлэл хийсэн гэж үздэг юм. Жүжгийн зохиогч өөрөө жүжгээ тавихад гол үүрэг гүйцэтгэж байсныг бүр мөсөн болиулж, зохиолч, жүжигчин хоёрын ажлыг бүрэн тусгаарласан нь жүжгийн урлагийн хөгжилд чухал зүйл байв. Мөн гурав дахь жүжигчин бий болгосноор эмгэнэлт жүжиг дэх найрал дууны үүргийг багасгаж, бодит амьдралыг үйл хөдлөлөөр биечлэн харуулах алхам хийжээ.

Софокл грекийн драмд энэхүү гадна талын өөрчлөлтийг хийгээд зогсоогүй, жүжгийн агуулгыг нилээд бодтой болгосон юм. Далдын хүчинд итгэх шашны үзлээс хөндийрүүлж, санамсаргүй, аяндаа үүсэх явдлыг ялах гэсэн хүний эрмэлзлийг гаргах болсон байна. Софоклын уран бүтээлээс Троя хотын дайн, Фивийн тухай домог, Геракл баатрын тухай хууч ярианаас сэдэвлэн бичсэн *Эдип хаан*, *Эдип хаан Колонд*, *Антигона*, *Филоклет*, *Электра*, *Аякс*, *Трахини эмэгтэйчүүд* гэсэн долоон жүжиг үлдсэнээс *Эдип хаан*, *Антигона* хоёр эмгэнэлт жүжиг нь дэлхий дахинд ихээхэн алдаршжээ.

*Эдип хаан* жүжигт: Фив хотын хаан мөд төрөх хүүгийнхээ хойчийн хувь заяаг урьтаж мэдэхээр нэгэн мэргэн төлөгчид очиж асуухад, "эцгээ хөнөөж, эхтэйгээ ханилан суух муу заяаны үр төрнө" гэсэн учир хүүг төрмөгц хээр хаяна. Гэтэл тэр хүүг нэгэн малчин олоход нь Коринфийн хаан үрчилж аваад Эдип гэж нэр өгчээ. Эдип хүү баатар эр болж нэгэн удаа Фив хот руу явахад замд нь таарсан дээрэлхүү өвгөнийг санамсаргүй тохиолдлоор хороон, цааш явтал хамаг амьтныг аюулд унагасан Сфинкс гэгч тэрсүүд амьтан хотын дэргэд бий болснхыг мэдээд, түүнийг дарж ялахад Фив хотынхон Эдипийг хаан ширээнд залж, өөд болсон хааныхаа бэлбэсэн хатантай гэрлүүлжээ. Үүнээс олон жилийн хойно Эдип бүх үнэнийг мэдэн, уй гашууд дарагдан нүдээ сохлон, эх нь амиа хорлож буйгаар төгсдөг.

Эл зохиолд хүмүүсийн дотоод ертөнцийг учир шалтгааны нарийн дараалл дагуу чадамгай нээж, хүний амьдрал хувирамтгай, хүн өөрт заяасан хувь тавилангаасаа хаашаа ч зайлж чаддаггүй гэсэн санаа гаргасан бол *Антигона* жүжигтээ бие биедээ харш үзлийг барьсан хүчирхэг хоёр хүний үзэл санааны мөргөлдөөнийг гарамгай гаргаж тавьсан байна. Энэ жүжгийг судлаачид "эмгэнэлт жүжгийн сонгомол загвар" гэж нэрлэдэг.


Ангилал:Эртний Грекийн зохиолч
Ангилал:Эртний Грекийн утга зохиол
Ангилал:Эртний утга зохиол
Ангилал:Эртний Грекчүүд
Ангилал:МЭӨ 496 онд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 5-р зуунд өнгөрсөн
Боз

**Боз** буюу **хөөрүүлэг**, **буцалгаа**, **дуурмаг** гэж ингэний сүүний уурагт сүүг эсгэх, эс бөгөөс намрын өтгөн сүүнд нь эсгэлэн цэгээ бага зэрэг хийн тасралтгүй самарч өтгөрүүлж хөөрүүлээд уухыг нэрлэдэг ундаа юм.

Хангай нутагт гүүний саамыг аарцаар өтгөрүүлэн буцалгаж уудаг нь нэгэн зүйлийн боз юм. Буцалгасан тарагны цагааг мөн боз гэж нэрлэдэг билээ.

Ангилал:Сүүт ундаа
Ангилал:Монгол хоол
Ангилал:Амьтны гаралтай исгэсэн ундаа
Ангилал:Исгэсэн сүүн бүтээгдэхүүн
Олойр

**Олойр** гэж адууны гэдсэнд нарийн бүслүүр мэт цагаан үс ургасныг хэлдэг.

Адууг гамгүй эдлэгч хүн, эмээлийн олмоор адууны гэдсийг чанга татаж, үс арьсыг нь шалбалж гэмтээдэг учир тэнд нь цагаан үс ургадаг байна.
Арал

**Арал** гэдэг нь далай, тэнгис, нуур, мөрний (голын) доторх усаар хүрээлэгдсэн хуурай газар юм. Эх газрын арал нь хуурай газрын экзоген явц, суултын улмаас эх газраас тусгаарладсан байдаг бол далайнх нь галт уулын ба шүрийн үүсэлтэй. Олон арал бөөгнөрсөн бол олтриг гэнэ.

Арлууд нь тивтэй харьцуулахад жижиг боловч дэлхийн байгаль орчинд чухал ач холбогдолтой. Эдгээр нь биологийн олон янз байдлын төв болж, олон тооны эндемик зүйл бүхий өвөрмөц байгалийн тогтолцоог бий болгодог. Олон арлуудын биологийн олон янз байдлыг хадгалахын тулд тусгай хамгаалалттай газар гэж тодорхойлсон байдаг. Нэмж дурдахад арлуудын шүрэн хад нь шуурганы нөлөөллийг бууруулдаг, тэд бас дэлхийн дулаарлтай тэмцэхэд маш их тус болдог. Тэд мөн нүүдлийн шувуу, амьтдын амрах, дамжин өнгөрөх газар болдог. Цэвэр ус, хөрс үүсгэх зэрэг чухал экосистемийн үйлчилгээг үзүүлдэг. Арлууд нь байгаль орчны өөрчлөлтөнд эмзэг бөгөөд орчны чиг хандлагыг хянахад чухал ач холбогдолтой юм.

## Хамгийн олон аралтай улсууд 
# Швед - 267,570
# Норвеги - 239,057
# Финланд - 178,947
# Канад - 52,455
# АНУ - 18,617
# Индонез - 17,504
# Япон - 14,125
# Австрали - 8,222
# Филиппин - 7,641
# Чили - 5,000

## Дэлхийн томоохон 25 арал 
## Эх үүсвэр
Арал (Тэрэг)

**Арал** нь гэдэг нь морь, тэмээ, үхэр тэрэгний хоёр дугуйн дээр байрлуулж, ачаа ачих, морь мал хөллөх хэсэг юм.

Арлыг хийхдээ урт хоёр гуя модны хойт хэсэгт хэм тэгш хоног, нүх гарган ялуу хэмээх 8-10 хөндлөвч модоор холбон ачаа ачих боломжтой болгоно.

Морь мал хөллөх тэрэг нь хоёр дугуй, арал гэсэн үндсэн хэсгээс бүрдэнэ. Эмээл, хашлага хоёроор арлыг дугуйтай холбож тэрэг болгон угсардаг.

Ангилал:Мал аж ахуй
Ангилал:Уналга, ачилга, эдэлгээний хэрэгсэл
Байдас

**Байдас** гэдэг нь хоёр настай охин адуу юм. 

Охин адууг байдас болсон жил азарга ижил сүргээсээ хасаж, холдуулан өөр азарганы сүрэгт оруулна. Байдсан гүүг сүрэгтээ хурааж авсан азарга гишгэж, улмаар байдас хээл тээн эхний унага гарна. Унагалсан байдсыг гүү гэнэ. Байдас гүү болсон цагаас чадал тэнхээ сууж, уналга эдэлгээнд хэрэглэхэд эцэж ядрах нь бага болдог. Байдас анхныхаа унагыг голох явдал байдгийг ахмад малчид ажиглаж гүү унага хоёрыг дасган ээнэгшүүлэхэд анхаардаг. Байдсан гүүг унагалсан жилээс нь эхлэн номхруулан сааж сургаваас хожим сүү сааль арвинтай номхон сайн гүү болдог байна.
Богоч

**Богоч** гэдэг нь адуу малын хөөвөр хялгасыг авах үед үргэж бусгах, булгиж тонгочихоос сэрэмжлэн зөв талын урд хөлийг өвдгөөр нь бохируулан боож торгох сур, дээсэн оосрыг богоч гэнэ.
Эмнэг гүүг саах үед мөн богоч хэрэглэнэ. 
Түүнчлэн эмнэг догшин тэмээг ачихдаа хэвтүүлж, урьд хоёр хөлийг өвдгийг шилэн хүзүүн дээгүүр нь дарж боохыг богочлох гэж ярьдаг.
Шинжлэх ухаан

**Шинжлэх ухаан** ("мэдлэг" гэсэн утгатай, *scientia* гэсэн латин үгнээс үүсэлтэй) гэдэг нь шинжлэх ухааны судалгааны арга дээр тулгуурласан мэдлэгийн цогц, өөрөөр хэлбэл судалгааны үр дүнгээр гарган авсан, зохион байгуулалтанд оруулсан цогц мэдлэг юм.  Шинжлэх ухаан гэдэгт, зарим тохиолдолд хэрэглээний шинжлэх ухааныг оруулдаггүй байна. 

Шинжлэх ухааныг 2 үндсэн том бүлэгт хувааж болно.  
* Байгалийн шинжлэх ухаан - энэ нь байгалийн аливаа юмс үзэгдлийг судалдаг бүх төрлийн шинжлэх ухаанууд,
* Нийгмийн шинжлэх ухаан - энэ нь хүн болон нийгмийн юмc үзэгдлүүдийг судалдаг шинжлэх ухаанууд юм.

Зарим тохиолдолд Математикийг 3 дахь бүлэг болох хийсвэр шинжлэх ухаан (*formal science*) болгон ялгах нь байдаг. Учир нь математик нь дээр дурьдсан байгалийн болон нийгмийн шинжлэх ухаануудын аль алинтай нь төстэй болон ялгаатай талуудыг агуулсан байдаг байна.  болох ба улмаар тэдгээр нь байгалийн болон нийгмийн аливаа үзэгдэлийн мөн чанарыг нээх, илрүүлэх суурь болно. 

18-19-р зуунаас өмнөх үед шинжлэх ухааны сэтгэхүйг гагцхүү оюун ухааны сэдэлт, дидуктив логикийн захирамжаар тодорхойлдог байв.

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Math and e-Science
* NewScientist.com
* Science and Technology Information
* "*GSCE Science textbook*". Wikibooks.org
* Bookshelf National Center for Biotechnology Information


Ангилал:Шинжлэх ухааны онол
Артюр Рембо

**Жан Николас Артюр Рембо** (; 1854 оны 10 сарын 20 – 1891 оны 11 сарын 10) нь Францын яруу найрагч юм.
 
Шарлевиль хэмээх жижиг хотод төржээ. Хүүхэд ахуй үеэ эгэл жирийн борчуудын дунд өнгөрөөж лицейд суралцсан боловч 1871 онд түүнийгээ орхин, тэр цагийн алдарт зохиолчид де Банвал, Виктор Хюго, нэн ялангуяа Шарль Бодлерын нөлөөнд орж, хотын захын, хөдөө бөглүү газрын борчуудын бузар булай явдал, садар самуун байдлыг илчилсэн шүлгүүд бичиж эхэлжээ. Удалгүй Рембогийн дур гутмаар дүрслэл, хөг аясад эрс өөрчлөлт гарч, хожим яруу найргийнх нь арга барил болсон эсэргүүцлээ эрс шууд гаргах хэлбэрт шилжсэн. Энэ нь түүний *Хэт хуралдагсад*, *Тартюфын шийтгэл*, *Хорлол*, *Солиорол* зэрэг зохиолуудад нь тусгалаа олжээ.
 
Залуу Рембо бүгд найрамдах талынхантай холбоо тогтоосноор түүний үзэл бодол ихээхэн өөрчлөгдөж, ер бусын хүчирхэг уран илтгэгч, нэрт яруу найрагч болох замаа эхэлсэн юм. Тийм ч учраас Парисын коммуны дэглэм Рембод таалагдаж, тэр коммуны тэмцэлд биечлэн оролцохыг хүсэн эрмэлзэж байв. Энэхүү санаа бодлоо *Парисын цэргийн сүлд*, *Шанни-Марийн гар* (1871), *Цусан нуур зүрхэнд хэрэгтэй гэж үү* (1872) зэрэг бүтээлүүддээ шингээсэн байдаг. Ийнхүү Парисын коммуны дайсныг үзэн ядах сэтгэлийн хөөрөл нь түүнд хүчтэй нөлөөлж, амьдралыг урьдчилан харах зөн билгийг нь нээж, зохиолчийг оюуны залхууралд хүргэх ниргэлтээс аварсан гэж судлаачид үзсэн юм. 1871 оноос яруу найрагч сэтгэхүйн өвөрмөц арга барилтай *Далан настай яруу найрагч*, *Эгчийн энэрэл*, *Сүм дэх ядуучууд* зэрэг бүтээлүүдээ бичиж эхэлсэн ажээ.
 
1871 оны 9 сараас Парист амьдрахаа больж, яруу найрагч П. Верлений хамтаар Англи, Бельги зэрэг Европын олон орнуудаар хэрэн бэдэрч явжээ.
 
*Эгшгүүд* хэмээх сонатдаа Рембо авиа бүрийг өнгөтэй хоршуулан зүйрлэж Бодлерын эгшиг-өнгө хоёрын харьцааны тухай зохиосон хошигнолыг үргэлжлүүлэн (а-хар, э-цагаан, и-улаан, у-ногоон, о-хөх) олон арван янзаар тайлбарласан байдар. Мөн символист урсгалын дагуу *Сүүлчийн шүлгүүд* (1872), *Тамын дундуур* (1873), *Улангасал* (1872-1875) зэрэг шүлэг найраглал бичсэн нь нэлээд өвөрмөц болсон юм. Учир нь *Сүүлчийн шүлгүүд*, *Улангасал* зэрэг бүтээлдээ уншигчдад агуулгыг үгээр шууд дамжуулах, утгын ямар ч холбоогүйгээр толгой, мөр холбох зэрэг аргуудаас татгалзсан бол Тамын дундуур зохиолдоо элэглэл, үнэмшмээргүй зохиомол санааг гайхал төрүүлмээр тод томруун гаргаж ирснээрээ хувиа хичээсэн харгис чиглэлийн хуурай зохиомжийг эвдэн нураасанд оршдог.
 
Рембо *Тамын дундуур* найраглалаа бичихдээ өөрийн бүхий л хүч чадал, туршлага, оюун ухаанаа зориулсан гэж өөрөө бичсэн байдаг. Тиймдээ ч уг бүтээл үнэхээр төгс боловсорсон сонгодог зохиол болж чадсан юм. Харамсалтай нь, хувь заяа Рембод нэлээд хатуу хандаж байсан гэж хэлж болно. Учир нь тэрбээр амьдралдаа үргэлж дутуу гуцуу байж, удаан хугацаагаар тэнэн хэсүүчилсний эцэст 1880 онд Этиоп дахь худалдааны нэгэн газарт төлөөлөгчөөр очиж, Африк омгуудын дунд жижиг худалдааны ажил эрхлэн үйл тамаа үзэж, эцэст нь хүнд өвчний улмаар тахир дутуу болж, өөрийн гэсэн гэр оронгүй энэ хорвоог орхисон юм.

Ангилал:Францын яруу найрагч