open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Боден нуур

**Боден нуур** () нь Төв Европын баруун урд хэсэгт орших дотоодын нуур бөгөөд дотроо хоёр нуураас болон тэдгээрийг холбосон Райн мөрний хэсгээс бүрдэнэ. Нуурын бүрдэлд: 
* Оберзээ (Үберлинген нуурын хамт)
* Зээрайн
* Унтерзээ (Гнадензээ, Целлерзээ, Маркелфингер Винкелийн хамт).
Боден нуур нь Балатон ба Женев нуурын дараа европт гуравт, Герман улсын хамгийн том нуурт тооцогддог дотоодын нуур бөгөөд Альпийн нурууны ар бэлд оршино. Нуурыг Райн мөрөн дайран урсах ба цутгах талыг нь Альпийн Райн, гарах талыг нь Өндөр Райн гэнэ.

Боден нуур нь Австри, Герман, Швейцар гурван улсын хилийн зааг дээр оршдог. Герман, Швейцар хоёрын дунд орших Унтерзээ дундуур хоёр улсын хилийг тэмдэглэсэн тэмдэг байдаг бол харин Оберзээг тойрсон эргийн улсууд хэзээ ч хилийн тэмдэглэгээ хэрэглэж байгаагүй ажээ.

## Түүх 
Сүүлчийн мөстлөгийн үеийн дараа ойролцоогоор 10.000 жилийн өмнө Оберзээ ба Унтерзээ нь нэг нуур байв. Өндөр Райн гүний элэгдэлд орсны улмаас нуурын усны түвшин доошлон, Констанцын босго ил гарч иржээ. Эртний үед хоёр нуур нь тус тусдаа нэртэй байсан ба тодорхой биш шалтгааны улмаас нэг нэртэй болсон байдаг.
### Нэрийн түүх 
Эртний Ромын газар зүйч Помпони Мела манай эриний 43 онд анх удаа Райн мөрөн нь Лакус Венетус (*Lacus Venetus*) ба Лакус Акрониусыг (*Lacus Acronius*) дамжин урсдаг гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ хоёр нэрийг нь Оберзээ ба Унтерзээг нэрлэсэн нэрнүүд хэмээн үздэг байна. Хоёр нэр нь эрт үеийн өөр судар бичигт огт тааралддаггүй аж. Байгаль судлаач Хөгшин Плини манай эриний 75 оны орчим Боден нуурыг бүхлээр нь Лакус Рэциа Бригатинус (*Lacus Raetiae Brigantinus*) гэж нэрлэсэн нь тухайн үед тэнд байсан гол суурин болох Бригантиумаар (Брегенц) нэрлэсэн нэр байв.

Өнөөгийн Боден нуур гэх герман нэр нь Бодман суурингийн нэрнээс гаралтай бөгөөд үүгээр «Бодманы дэргэдэх нуур» гэсэн утгатай болно.

## Цахим холбоос 
* Interregio Alpenrhein-Bodensee-Hochrhein
* Gemeinsame Website der Hochwasser-Vorhersage-Zentrale (HVZ) in Baden-Württemberg, des Bundesamts für Umwelt (BAFU) in der Schweiz und des Amtes der Vorarlberger Landesregierung, Abteilung Wasserwirtschaft
* Themenpark Umwelt: BodenseeWeb
* Informationen der Internationalen Gewässerschutzkommission für den Bodensee (IGKB)
:* Entstehung des Bodensees (IGKB)
* SeeWandel: Leben im Bodensee – gestern, heute und morgen

## Эшлэл 

!
Ангилал:Европын нуур
Ангилал:Ст. Галлен кантоны нуур
Ангилал:Баден-Вюртембергийн нуур
Ангилал:Баварийн нуур
Ангилал:Форарльбергийн нуур
Ангилал:Тургау кантоны нуур
Ангилал:Баден-Вюртембергийн бүс нутаг
Ангилал:Райн мөрний голын систем
Ангилал:Шаффхаузен кантоны газар зүй
Ангилал:Австри-Германы хоорондын хил
Ангилал:Австри-Швейцарын хоорондын хил
Их гүн

**Их херцог** (, , , , ) нь европын сурвалжит язгууртны цол бөгөөд херцог ба хан хоёрын дундах цол юм. Түүний эзэмшил нутаг дэвсгэрийг Их Херцогт Улс гэх. Удам залгах хунтайжийг «өв залгах их херцог» гэнэ.

## Үүсэл ба хөгжил 
Византын Эзэнт Гүрний үеийн сүүлээр энэхүү их херцог цол нь цэргийн эрэмбэд их дук гэх нэрээр хэрэглэгдэж байв. 
### Шинэ эриний өмнөх үе 
Ромын их хамба лам V Пий 1569 онд Флоренцын херцог I Козимод Тосканагийн их херцог цолыг олгосон нь 1699 оныг хүртэл урдаа *«эрхэм дээд хантан»* гэсэн угтвартай байв. 19-р зууны эхэн үеийг хүртэл Тоскана нь дэлхий дээрх анхны бөгөөд цорын ганц Их Херцогт Улс байлаа. 1737 онд Медичи овгийнхны удам тасарснаар их херцог цол ба улсыг нь европын гүрнүүдийн шийдвэрээр тэр хүртэл Лотарингийн херцог байсан I Франц Стефанд (сүүлд нь герман үндэстний ариун ромын эзэнт гүрний хаан болсон) шилжүүлэн өгчээ. Тэрбээр Хабсбургийн өв залгамжлагч Мариа Терезиаг хатнаа болгосноор Хабсбург-Лотарингийн хааны удмын өвөг дээдэс болжээ. Түүнийг нас барсны дараа 1765 оноос дундаа завсартайгаар 1859 оныг хүртэл хоёр дахь хүүгийн удам нь Тосканагийн Их Херцогт Улсыг захирч байгаад, 1860 онд Итали Их Британийн мэдэлд шилжсэн юм.
### Шинэ эрин 
19-р зууны эхээр л I Наполеон их херцог цолыг ялангуяа түүний санаачлагаар байгуулагдсан германы Райны Холбооны ноёдод олгосноор европоор тарах нөхцөл бүрджээ. Эхэндээ Наполеоны эмэгтэй дүү Каролине Бонапарт түүний нөхөр бөгөөд хааны хүргэн болсон Иоахим Мюратийг Райны Холбоо байгуулагдсан зун буюу 1806 оны зун Клеве ба Бергийн их херцог (1806 оны гуравдугаар сарын 15-нд Клеве ба Берг херцогтой улс болж цол дэвшсэн) болох ёстой шаардсан ажээ. Үүнтэй зэрэгцэн Райны Холбооны гишүүн улсууд болон Хессен-Дармштадт улсын гүн, Баден ба Вюрцбургийн их вангууд бүрэн эрхт улсын вангууд тул адилхан их херцог болох ёстой хэмээн дэвшицгээв. Түүний дараа 1810 онд бас нэгэн их херцогт улс бий болсон нь Франкфурт байв. Напелеон хаан ширээнээсээ унасантай зэрэгцээд Берг ба Франкфуртын Их Херцогт Улсууд (1813 онд), мөн Вюрцбургийн Их Херцогт Улс (1814 онд) нурсан бол, Хессен ба Бадены Их Херцогт Улсууд 1918 оныг хүртэл оршин тогтнов.

Aвстрийн хаан 1815 оноос эхлэн Тосканагийн (улсаа захирах эрхгүй) их херцог, мөн булаан эзэлж нэгтгэсэн Краков хотын (захирах эрхтэй) их херцогийн үүргийг хавсран гүйцэтгэж байв. Пруссийн хан нь Доод Райн ба Познанийн их херцог, Хессен-Касселын Гүнт Улсын их ван, Фулдагийн их херцог гэсэн давхар цолтой байв.

Люксембург нь 1918 оноос хойш өнөөг хүртэл их херцогтой байгаа дэлхий дээрх цорын ганц улс юм.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Сурвалжит язгууртны цол
Ангилал:Төрийн тэргүүний цол
Династи

**Династи** ( динáстēс “ноёрхогч“) нь ноёрхогч овог ба түүнийг залгамжлагч удмыг нэрлэлэдэг байсан бол орчин үед европт олон хүүхэдтэй айлд л (*гэр бүлийн династи*) хэрэглэгддэг. Угтаа династи нь удаан хугацааны туршид эрх мэдэл, эдийн засгийн бодлого, гэрлэлтийн бодлого, дипломат ёс, хуйвалдааныг амжилттай хэрэгжүүлэн, цаашлаад тухайн улсын хамгийн дээд эзэн ноёны эрх мэдлийг өв залгамжлан өөрийн удмынханд дамжуулж чадсан овгийнхонд хэрэглэдэг байжээ.

Династийг нэрлэхдээ ихэвчлэн ургийн овгийн нэрийг (жишээ нь Романов), суугуул газрын нэр (Хоенцоллерн) эсвэл түүнийг үндэслэгч ноёрхогчийн өөрийн нэрээр нь (Каролинги) нэрлэдэг байна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Овгийн нэр
Ангилал:Түүхийн жагсаалт
Ангилал:Хүмүүсийн жагсаалт
Кайзер

**Кайзер** ( [],  []; монг. хаан) нь Ромын улс төрч, Ромын Бүгд Найрамдах Улсын төгсгөл үед де-факто төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэж байсан Гай Юлий Цезарийн нэрнээс уламжлан бий болсон германы ноёрхогчийн цолны нэршил юм. Түүний ноёрхолд байх нутаг дэвсгэрийг тэгэхээр Кайзертум (*Kaisertum* орч. Хаант Улс) гэнэ. Августаас (Цезарийн том ач) хойших үед буюу эртний эринд Ромын Эзэнт Гүрний ноёрхогчийг Император Цезарь Август (*Imperator Caesar Augustus*) хэмээдэг байв. Зүүн Ром-Византын Эзэнт Гүрний үед хаант улс нь 1453 оныг хүртэл оршин тогтнож байсан байхад, Баруун Ромд хаант улс нь 476 он эсвэл 480 оны (түүхчид энэ хоёр он дээр маргаантай байдаг байна) орчмоос үгүй болсон аж.

Дундад зууны европт барууны хаант улсыг Их Карл 800 онд дахин сэргээсний дараа ромын хамба лам ч бас Франкийн Эзэнт Улсын ноёрхогчийг, сүүлд Ариун Ромын Эзэнт Гүрний эзнийг кайзер хэмээн өргөмжилсөн байна. 


Ангилал:Хаант засаг
Ангилал:Сэтгэлгээний улс төрийн түүх
Ангилал:Төрийн тэргүүний цол
Ангилал:Эрх зүйн түүх
Вахтанг Кикабидзе

**Вахта́нг Константи́нович Кикаби́дзе** (гүрж. ვახტანგ კონსტანტინეს ძე კიკაბიძე; 1938 оны 7-р сарын 19-нд, ЗСБНХУ-ын Гүржийн Бүгд Найрамдах Улсын нийслэл Тбилиси хотод төрсөн-2023 оны 1-р сарын 15-нд нас барсан) -зөвлөлтийн, гүржийн дуучин, дууны зохиолч, кино жүжигчин, кино зохиолч, улс төрийн зүтгэлтэн. 2020 оноос хойш Гүржийн парламентын гишүүн. Гүржийн Зөвлөлт социалист улсын Ардын жүжигчин (1980), ЗХУ-ын Төрийн шагналт (1978), Гүржийн Төрийн шагналтан (2013).

## Намтар 
Вахтанг Константинович **Кикабидзе** /овог/ 1938 оны 7 дугаар сарын 19-нд Гүржийн нийслэл Тбилиси хотод төрж тус хотын Вере дүүрэгт өссөн байна. Эцэг нь сэтгүүлч Константин Кикабидзе, эх нь мэргэжлийн дуучин Манана Багратиони.

Дунд сургуулиа төгсөөд 1955-1957 онд Тбилисийн Их сургуульд суралцжээ. 1959 онд тэрээр Тбилисийн филармонид ажилд орсон байна. 

1961-1963 онд тэрээр Тбилисийн Гадаад хэлний дээд сургуульд суралцав. 

1966 онд тэрээр "Уулан дахь уулзалт" (найруулагч Н. Санишвили) кинонд анх тоголсон байна. 

1966 оноос "Орэра" хамтлагт орсон. 

1969 онд Георгий Данелия найруулагчийн бүтээсэн «Бүү уйтгарал» /Не горюй!/ кинонд тоглосон. 

1977 онд мөн Георгий Данелия-гийн "Мосфильм" киностудид хийсэн алдарт «Мимино» киноны гол дүрийг бүтээсэн. (1978 онд ЗХУ-ын төрийн шагнал авсан).

Тэрээр олон алдартай дуу дуулсан. («Чито гврито», «Миний нас -миний баялаг» г.м.).

«Кавказ царайтай үндэстэн» дурсамж ном бичиж байгаа. 

## Үзэл бодол 
Улс төрийн үзэл бодол нь: ОХУ-ын Ерөхийлөгч В.Путиныг шүүмжилдэг.  Хуучин Зөвлөлт холбоот улсын бүрэлдэхүүнд байсан Бүгд Найрамдах улсуудын эрх чөлөө тусгаар тогтнолыг дэмждэг улс төрч. М.Саакашвилигийн намаас нэр дэвшиж Парламентын гишүүн болсон.

2018 оны 6-р сард Германы "Deutsche Welle" сэтгүүлд өгсөн ярилцлагадаа Кикабидзе 1991 онд ЗСБНХУ задран унасанд их баярлаж, энэ үйл явдлыг тохиолдуулан "том ширээ зассан" гэж мэдэгдэж байжээ.

## Гэр бүл 
Эцэг - бага дэслэгч Константин Николаевич Кикабидзе (1906-1942), 1942 оны 12-р сард Керчийн ойролцоо сураггүй алга болсон, Имеретийн язгууртан гэр бүлээс гаралтай, сэтгүүлчээр ажиллаж байжээ.     

Эх - Манана Константиновна Багратиони (1915-2002), Гүржийн вангийн Багратионийн нэг салбар болох Гүржийн ноён Багратион-Давитишвилигийн гэр бүлээс гаралтай. Мөн алдартай дуучин байсан.

Эхнэр (1965 онд гэрлэсэн) - Ирина Григорьевна Кебадзе (1932-2021.11.), Тбилисийн Академик Дуурийн театрын тэргүүн балетчин асан, Гүржийн ЗХУ-ын гавьяат жүжигчин.

## Шагнал 
* Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн шагнал

Ангилал:Гүржийн хөгжимчин
Ангилал:Гүржийн кино жүжигчин
Ангилал:Гүржийн кино найруулагч
Ангилал:Инээдмийн жүжигчин
Ангилал:Тбилисийн хүндэт иргэн
Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Тбилисийн хүн
Ангилал:Гүржүүд
Ангилал:1938 онд төрсөн
Лаос-Оросын харилцаа

**ЗСБНХУ (ОХУ) -Лаосын Вант Улстай** 1960 оны 10 дугаар сарын 7-нд дипломат харилцаа тогтоож харилцан ЭСЯ-аа нээж ажиллуулсан байна. Александр Абрамов (1960—1962), Сергей Афанасьев (1962—1964) нар ЗХУ-ын Элчин сайдаар Лаост ажиллаж байжээ. Тухайн 1950 оны сүүл үед хуучин ЗСБНХУ Лаос улсыг Францаас тусгаар тогтнох тэмцлийг дэмжиж байв. Зөвлөлт Холбоот Улс Лаосын талаарх Женевийн бага хуралд (1961 оны 5-р сарын 16-наас 1962 оны 7-р сарын 23) идэвхтэй оролцож, Лаосын төвийг сахисан байдлын тухай тунхаглал болон түүний протоколыг хэлэлцүүлж байсан байна. 1975 онд Лаос Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улс тунхагласны дараа барууны орнууд Лаост үзүүлэх тусламжаа бүрэн зогсоосон. Ийм нөхцөлд ЗСБНХУ олон арван жилийн турш Лаост төрөл бүрийн туслалцаа дэмжлэг үзүүлсэн. Лаост эдийн засгийн 62 объект баригдаж, Лаос улсын 13 мянга гаруй мэргэжилтэн Зөвлөлт, Оросын боловсролын байгууллагуудад сурч эхэлсэн. 1991 он гэхэд ЗСБНХУ, Лаос улсын хооронд хоёр талын 53 гэрээ байгуулсан байжээ. 1991 оны 12 дугаар сарын 31-нд БНАЛАУ нь ОХУ-ыг ЗСБНХУ-ын хууль ёсны залгамжлагч гэж хүлээн зөвшөөрсөн байна. 

ЗХУ задран унаснаар хоёр орны харилцаа үндсэндээ хумигдаж, Лаос АСЕАН болон барууны орнууд руу анхаарлаа чиглүүлж эхлэв. Хоёр талын худалдаа буурч 2008 онд Орос-Лаосын худалдааны хэмжээ 6.85 сая доллар болжээ. 

2000-аад онд хоёр талын харилцаа хэсэгчлэн сэргээгдэв. 2003 оны 7 дугаар сард Лаосын Ерөнхий сайд Б.Волачит ОХУ-д албан ёсны айлчлал хийж, ОХУ-ын их дээд сургуулиудад Лаосын оюутнуудын сургалт сэргээгдсэн. 

2005 оноос хойш Орос улс эдгээр зорилгоор улсын тэтгэлэг олгож байна (2018/2019 оны хичээлийн жилд ОХУ-д 91 лаос оюутан Орост Засгийн газрын тэтгэлэгээр суралцаж байсан). Оросын хөрөнгө оруулалт бага байгаа - 2013 оны байдлаар ОХУ Лаосын эдийн засагт оруулсан хөрөнгө оруулалтын хэмжээгээр гадаадын хөрөнгө оруулагчдын дунд дөнгөж 25-р байранд жагсаж байсан. Оросоос Лаос руу жуулчдын урсгал бага байна - 2013 онд 4 мянган хүнээс хэтрээгүй байна.

2012 онд Лаост болсон АСЕМ-ын 9 дүгээр хуралд ОХУ-ын Ерөнхий сайд Д.Медведев оролцсон.  

2017 онд хоёр талын худалдааны эргэлт 16 сая ам.доллар, 2018 онд 20 орчим ам.долларт хүрч өссөн байна.

2019 оны 12 дугаар сард «Бан Пэн» (Лаос) анхны цэргийн хээрийн «Ларос-2019» сургууль хийхэд хоёр талаас 500 цэргийн албан хаагч оролцсон байна. 

2021 оны 1 сард ОХУ-ын БХ-ын сайд С.Шойгу Лаост айлчилсан. 2016,2017, 2018 онд Лаосын Батлан хамгаалахын сайд Т.Тяннялат ОХУ-д айлчилсан. 2017 оны 3 сард ОХУ-ын хуурай цэргийн командлагч О.Л.Салюков Лаост ажлын айлчлал хийсэн.

2021 оны 7 дугаар сарын 6-7-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд С.Лавров БНАЛАУ-д айлчилж Ерөнхийлөгч Т.Сисулит, Ерөнхий сайд П.Випхаван, ГХ-ийн сайд С.Гоммасит нартай уулзсан байна.

Орос
Лаос
Куржакуз Буюруг хан

**Хурцхас Буйруг Хан** бол Хэрэйдийн ханлигийн хан юм. XII зууны дунд үед буюу Хамаг Монголын Амбагай, Хотула хангуудын үед тус улсыг захирч байсан. Маркуз Буюрук ханы ахмад хүү. Тоорил ханы эцэг.

## Намтар
Хэрэйдийн Сарык хан (Timothy May-гийн хэлснээр тэр түүний эцэг байжээ, харин Isenbike Togan хэлэхдээ Сарык бол Маркуз Буюрук ханы Христийн өмнөх үеийн нэр байсан) нас барсны дараа хан суух үед Хэрэйдийн ханлиг нь Татар, Мэргид, Найман аймаг, Алтан улсын довтолгоонд үргэлжийн нэрвэгдэж, дотооддоо засгийн эрхийн төлөөх эрх мэдлийн тэмцэлтэй үе байжээ. Зөвхөн Хамаг Монголтой ямар нэгэн дайн самуунгүй хил хаяалан нутаглаж байсан. Куржакуз ханы орд өргөө нь Орд Баласагунд байлаа.

## Гэр бүл
* Эцэг: Маркуз Буюрук хан
* Эх: Хутугтай Хэрикчи
* Дүү: Гүр хан
* Хатад: Төрэ-хаймиш (Тура гаймиш), Илма хатан
* Хөвгүүд: Тоорил хан, Бухатөмөр, Тай-төмөр, Юла-магус, Жаха Хамбу, Эрх Хара

## Эшлэл
Ангилал:Хан
Ангилал:Хэрэйдийн хан
Ангилал:Монголын түүх
Баруун Европ

**Баруун Европ** гэх нэршлээр Европын баруун хэсэгт орших улсуудыг нэрлэх боловч хэрэглэгдэх агуулгаас нь хамаарч өөр өөрөөр тодорхойлогдоно. 

Баруун Европын хилийг хүйтэн дайны үед хүчнээс нь хамааруулан тогтоосон байдаг. Тухайн үед Европ нь төмөр хөшгөөр хоёр хуваагдсан байв. Өнөөдөр баруун ба зүүн европыг яг нарийн ялган хуваахад хүндрэлтэй бөгөөд болж өгвөл үүнээс зайлсхийдэг аж. Шинэ эриний түүхэнд Баруун Европ гэх ухагдахуунд харьцангуй эрт ардчиллын буюу үндсэн хуульт хаант засаг, эрх зүйт ба үндэстний улсын туршлагатай болсон улсуудыг нэрлэдэг байсан ба үүнд нь ялангуяа Франц, Их Британи, Нидерланд болон 1830 онд бий болсон Бельги Улсыг багтаадаг байжээ. Дараа нь орчин үеийн (улс төрийн) шинж чанар нэлээд хожуу хэрэгжиж эхэлснээс гадна бараг 20-р зууны дунд хүртэл автократ болон дарангуйлагч засаглалтай байсан Герман, Итали, Испанийг энэ бүсэд бас багтаадаг байлаа.

Хүйтэн дайны үед төлөвлөгөөт эдийн засагт суурилсан *зүүн Европын улсууд* буюу зүүн блокийн улсууд нь зах зээлийн эдийн засаг бүхий Европын улсуудыг *баруун Европ* хэмээн нэрлэдэг байв.

Европын Холбоо ба Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагыг зүүн тийш өргөжүүлэхээс өмнө буюу 1999 оноос эхлэн баруун Европт ЕХ-ны гишүүн улсуудыг болон эсвэл НАТО-гийн гишүүн улсуудыг оруулдаг байсан ба үүн дээр уг хоёр байгууллагын алинд нь ч байдаггүй Швейцарыг бас багтаадаг байв. Гэхдээ Швейцар нь баруун Европын улс төрийн нөхцөлийг ерөнхийд нь хангадаг юм.

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын статистикийн хуваарийн дагуу бол баруун Европын улсуудад Австри, Бельги, Герман, Лихтенштайн, Люксембург, Монако, Нидерланд, Франц, Швейцар ордог.

## Мөн үзэх 
* Төв Европ

## Цахим холбоос 
*The European sub-regions according to the UN

## Эшлэл 
!
Ангилал:Европын газар зүй
Ангилал:Европын бүс нутаг
Music of the Spheres

***Music of the Spheres*** (***Vol I. From Earth with Love*** гэж илэрхийлэгдсэн) нь Британийн алтернатив рок Coldplay хамтлагийн есдэх студи цомог бөгөөд 2021 оны 10-р сарын 15-нд дэлхий даяар худалдаанд гарсан. Макс Мартин продюсерээр ажиллаж, дуучин Селена Гомес, We Are King, Жэйкоб Кольер болон Өмнөд Солонгосын BTS хамтлагууд оролцсон. Мөн хамтлагийн урт хугацааны хамтрагч Жон Хопкинс өөрийн хувь нэмрээ оруулсан.

Сансар огторгуйн шинжтэй концепт цомог. *Music of the Spheres* нь *The Spheres* гэж нэрлэгдэх зохиомол нарны аймгаас бүрдэх бөгөөд дотроо 9 гараг, 3 байгалийн дагуул, од ба мананцараас тогтоно. 1 гараг бүр цомгийн 1 дууг илэрхийлнэ. Хамтлагийн гоцлол дуучин Крис Мартины хэлснээр энэ цомгийн хэв маягийг "Оддын дайн" цуврал киноноос сэдэвлэсэн ба энэ нь түүнийг орчлон ертөнцөд бусад уран бүтээлч байсан бол ямар байх талаарх тэдний төсөөлөл гэсэн байна. 

## Үүсэл болон сурталчилгаа 
Хамтлаг сансар огторгуйн сэдэвтэй цомог хийх нь тэдний 2019 оны 11-р сард Everyday Life цомог дээр анх ажиглагдсан. Бусад нууц мессежүүд *Everyday Life* цомгийн дуунууд болон клипүүд дотор багтсан байдаг. 

2021 оны 4-р сарын 29нд, Coldplay өөрсдийн шинэ сингл "Higher Power"-г 2021 оны 5-р сарын 7-нд гаргахаа мэдэгдсэн.

## Борлуулалтын амжилт 
*Music of the Spheres* нь Их Британы цомгийн чартад 1-р байрт бичигдсэн, энэ нь Coldplay-н 9 дэх номер 1 цомог болсон ба гарах үедээ 2021 оны хамгийн хурдан борлуулалттай цомог болсон. Мөн энэ цомог дуучин Ed Sheeran-н No.6 Collaborations Project цомгоос хойш анх удаа 7 хоногт 100,000 борлуулалт давсан цомог, үүгээрээ Алтан гэрчилгээ авсан..

Ангилал:Coldplay
Ангилал:2021 оны цомог
Дипломат харилцаа

**Дипломат харилцаа** (англи. *Diplomacy*) - Олон улсын эрх зүйн хэм хэмжээний зарчимд тулгуурласан, олон улсын харилцааны практикт нийцсэн бүрэн эрхт тусгаар улсууд болон тусгаар улс ба олон улсын эрх зүйн бусад субъектууд хоорондох дипломат үйл ажиллагааны үндсэн хэрэглүүр юм. 

Гол төлөв харилцан төлөөлөл буюу Элчин сайдын яам харилцан суулгадаг байна. 

Дипломат харилцаа нь улс орнууд хоорондын найрсаг харилцааг хөгжүүлэх, энх тайван, аюулгүй байдлыг хангахад хувь нэмэр оруулах үндсэн зорилготой юм. 

Орчин үед 1961 оны Дипломат харилцааны тухай Венийн конвенцийн дагуу дипломат харилцаа тогтоодог байна.

Дипломат харилцаа тогтоохын өмнө ихэвчлэн улс орон, түүний Засгийн газрыг нөгөө улс олон улсын эрх зүйн дагуу албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн байдаг байна. Өөрөөр хэлбэл дипломат харилцаа тогтоон байгуулсан баримт бичиг нь угтаа тус улсыг хүлээн зөвшөөрч байгаа гэсэн баталгаа болдог. 

Дипломат харилцаагаа таслах буюу зогсоох нь тухайн улсын Засгийн газрыг хууль ёсны гэж үзэхээ больсон, тус улстай дайн заралсан зэрэг үүссэн онц ноцтой шалтгаанаас шалтгаалдаг байна.  

Дипломат харилцаа тогтоох нь сонирхсон улс орнуудын төлөөлөгчид хоорондоо шууд буюу гуравдагч улсын дипломат төлөөлөгчөөр дамжуулан хэлэлцээр хийсний үр дvнд болдог бөгөөд төр, засгийн газрын тэргvvн, гадаад хэргийн сайд нарын хооронд илгээлт, захидал, тэмдэглэл солилцох хэлбэрээр албан ёсоор батлагаажуулдаг. Талууд дипломат харилцаа тогтоосон баримт, дипломат төлөөлөгчийн газрын түвшин (элчин сайдын яам, төлөөлөгчийн газар), гэрээ хүчин төгөлдөр болох өдөр, хэвлэлээр зарлах өдөр, журмын талаар урьдчилан харилцан тохиролцдог байна.

Орчин үеийн дипломат арга, дадал, зарчим нь 17-р зууны Европ дахь ёс заншлаас ихээхэн үүдэлтэй. 20-р зууны эхэн үеэс дипломат ажиллагаа мэргэжлийн түвшинд хүрсэн юм. Дэлхийн ихэнх тусгаар тогтносон улс орнуудын соёрхон баталсан 1961 оны Дипломат харилцааны тухай Венийн конвенц нь дипломат журам, арга, үйл ажиллагааны хүрээг бий болгосон. Дипломат ажиллагааны ихэнхийг одоо элч, Элчин сайд зэрэг итгэмжлэгдсэн албан тушаалтнууд тусгай гадаад хэргийн албаар дамжуулан явуулж байна. Дипломатууд нь дипломат төлөөлөгчийн газар, ихэвчлэн консулын газар, Элчин сайдын яамдуудаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулдаг; тиймээс дипломат гэдэг нэр томьёог заримдаа дипломат болон консулын ажилтнууд болон гадаад хэргийн яамны албан тушаалтнуудад өргөн хэрэглэдэг юм.

Монголын эзэнт гүрний үед (1206–1294) монголчууд өнөөгийн дипломат паспорттой төстэй "гэрэгэ" гэж нэрлэгддэг зүйлийг бий болгосон. Гэрэгэ нь элч төлөөлөгчийн ач холбогдлын түвшингээс хамааран гурван өөр төрөл (алт, мөнгө, зэс) байсан. Гэрэгээний хамт элч эзэнт гүрний аль ч хот, тосгон, овог аймгаас ямар ч саадгүйгээр хоол хүнс, тээвэр, байрлах газар авч ашиглах бөгөөд түүнд саад учруулахгүй байх онцгой эрх мэдэл бий болгосон юм.

Монгол улс 2025 оны байдлаар дэлхийн 193 оронтой бөгөөд олон арван олон улсын байгууллагуудтай албан ёсны дипомат харилцаатай байна.


Ангилал:Олон улсын харилцаа
Ангилал:Энхтайвны судалгаа
Ангилал:Олон улсын эрх зүй
Станислав Гожиньски

**Станислав Гожиньски** ( - 1939 оны 8 дугаар сарын 22-нд Польшийн Шлёск мужийн Певли Виелькэй тосгонд төрсөн) Польшийн монголч эрдэмтэн, төвөд судлаач. 

1962 онд Варшавын их сургуулийг төгсөж, Станислав Калужиньскийн удирдлага дор "Орчин үеийн монгол хэл" сэдвээр магистрын диссертаци хамгаалсан.

1962 оноос тэрбээр сургуулийнхаа эрдэм шинжилгээний туслах ажилтан (1962–1965), ахлах ажилтан (1965–1971) зэрэг албан тушаалыг хашиж байжээ. 

1970 онд Станислав Калужиньскийн удирдлага дор бичсэн "Орчин цагийн монгол хэлээрх нэрний дагавар" хэмээх докторын диссертацийг хамгаалж, 1971 оноос эхлэн өөрийн эрдэм шинжилгээний сургуульд туслах профессороор ажиллаж байжээ. 1984 онд "Дундад монгол хэл: үг үүсэлт, үгийн хувиргалт, синтакс" хэмээх бүтээлийн үндсэн дээр 1986 онд дэд профессороор томилогдсон байна. 

1991–1995 онд Польш Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд, 1997–2004 онд Варшавын Их Сургуулийн Турк судлал ба Төв Азийн ард түмний тэнхимийн эрхлэгч, 1999 онд Варшавын Их Сургуулийн профессороор томилогдсон. 

Тэрээр олон хэлний шинжлэх ухааны алдартай тусгай нийтлэлүүдийн зохиогч юм. 

## Бүтээл: 
*Współczesny język mongolski. (Орчин цагийн монгол хэл) Warszawa, 1998.
** „Sufiksy imienne we współczesnym języku mongolskim” (rozprawa doktorska), 1970
** „W kręgu lamajskich legend i mitów”, Warszawa 1981
** „Język średniomongolski. Morfologia, fleksja, składnia”, Wydawnictwa UW, 1985
** „Współczesny język mongolski”, Warszawa 1998;
** liczne przekłady, m.in.:
*** D. Snellgrove, H. Richardson, „Tybet. Zarys historii Tybetu”, Warszawa 1978
*** R. Barraux, „Dzieje dalajlamów. Czternaście odbić w Jeziorze Widzeń”, Warszawa 1998
*** M. Craig, „Kundün. Dusza Tybetu”, Warszawa 1999
*** Baabar, „Dzieje Mongolii”, Warszawa 2005

## Шагнал 
* Монгол Улсын ШУА-ийн Хубилай хааны медаль хүртсэн.
* Монгол Улсын Их сургуулийн "Хүндэт Доктор".

Ангилал:Монгол дахь Польшийн элчин сайд
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Буддын шашин судлаач
Ангилал:Төвөд судлаач
Ангилал:Варшав Их Сургуулийн багш
Ангилал:Варшав Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Польшууд
Ангилал:1939 онд төрсөн
Рок Дог

***Рок Дог*** (; ) нь 2016 онд дэлгэцнээ гарсан, Хятад-Америкийн компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд Mandoo Pictures бүтээж, Huayi Brothers кино компани 2016 оны 7 сарын 8-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ. Эш Браннон болон хүүхдийн номын зохиолч.

Тус киноны DVD, Blu-ray дээрх хувилбар нь 2017 оны 5 сарын 9-нд худалдаанд гарсан.

## Эшлэл 
## Гадны холбоосууд 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:2016 оны кино
Ангилал:Хятадын кино
Ангилал:АНУ-ын кино
Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Ангилал:Нохойны кино
Нью-Жерси

**Нью-Же́рси** ([] *БА*,  *АА*) - АНУ-ын зүүн хойд муж улс. Жерси гэж арлаас нэрээ авсан. Холбооны улсад нэгдэн орсон 3 дахь муж улс. Хүн ам нь 9 294 493 (2020 оны хүн амын тооллогоор АНУ-ын 11 дахь байр эзэлсэн). Үндэстний бүтэц: италичууд — 17,9 %, ирландчууд — 15,9 %, африк гаралтай америкчууд — 13,6 %, германчууд— 12,6 %, польшууд — 6,9 %.

Мужийн нийслэл бол Трентон хот, хамгийн том хот нь Ньюарк юм.

## Түүх 
Эрт дээр үеэс өнөөгийн Нью-Жерси мужийн нутагт **Ленапе** омогийн индианчууд амьдардаг байжээ. 1630-аад оноос анх Холландын суурьшигчид тус нутгийг эзлэн нутагшсан байна. Одоогийн Нью-Жерси мужийн ихэнх нутаг дэвсгэр нь одоогийн Нью-Йорк мужийн нэг хэсэг, Шинэ Нидерландын колонийн нэг хэсэг бөгөөд нийслэл нь Нью Амстердам байжээ. Энэ нутаг 1664 онд Чарльз II -ийн үед Английн захиргаанд орсон бөгөөд хурандаа Ричард Николзын удирдлага дор усан цэрэг Шинэ Амстердамын боомт руу орж Холландын колонийг эзлэн авчээ. 

1664 онд мөн Йоркийн херцог Жэймс Хадсон, Делавэр хоёрын хоорондох Хойд Америкийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Лорд Жон Беркли, Сэр Жорж Картерет нарт хуваарилахаар тохиролцсон бөгөөд Картеретийн эх нутгийг хүндэтгэн энэ газрыг зөвшөөрчээ. Энэ газрыг "Нью Жерси" гэж нэрлэх ёстой ... Жерси, Жорж Картерет бол хүнд хэцүү жилүүдэд Стюарт гүрэнд үнэнч хэвээр үлдсэн зоригтой далайчин байв. Мөн Чарльз II Жерси арал дээр Картеретийн өгсөн дэмжлэгт талархаж, түүнийг шагнахаар шийджээ. 1758 онд Индианчуудын анхны нутаг хүрээг Нью-Жерси мужид үүсгэсэн бөгөөд индианчууд өөрсдийгөө нутаг дэвсгэрээ захирах эрхгүй "дотоодын хараат хүмүүс" гэж хүлээн зөвшөөрөв. 1776 онд Нью-Жерси мужийн нутаг дэвсгэр нь Британийн метрополийн эсрэг бослого гаргасан 13 колонийн нэг байжээ.

1787 оны 12 дугаар сарын 18-нд Нью Жерси нь АНУ-д нэгдэн гурав дахь муж болжээ. 1789 оны 11 дүгээр сарын 20 -нд тэрээр Хүний эрхийн тухай хуулийг баталсан анхны муж байв. 20 дугаар зууны сүүлийн хэдэн арван жилд энэ нь Нью-Йоркийн асар том хотын нэг хэсэг болж хувирсан. Тус мужид мөрийтэй тоглоомын томоохон төв байдаг - Лас Вегасаас гадна АНУ-ын цорын ганц хот болох Атлантик Сити, газар дээр казино барихыг зөвшөөрдөг. Дэд бүтэц хөгжсөн, амьжиргааны түвшин өндөр байгаа хэдий ч хүн ам, тэр дундаа цагаан арьстнууд тус улсын өмнөд хэсэгт, ялангуяа Флорида муж руу эрчимтэй чиглэдэг байна. Үүний зэрэгцээ, ялангуяа Латин Америкийн бүс нутгаас нэлээд тооны цагаачид тус мужид ирсээр байна.


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Эксклав

]]
**Экскла́в** ( «түгжигдсэн», - «-ээс, аас-» +  «түлхүүр»: , анклав-латин. inclavatus «хаалттай, цоожтой») - нэг улсын үндсэн газар нутгаас тусдаа өөр нэг буюу хоёр улсын газар нутаг дотор байрлаж буй газар нутаг юм. Энэхүү газар нутаг нь байрлаж байгаа биш харьяаладаж буй орны хувьд **эксклав**, харин тойрон хүрээлүүлж байгаа орны хувьд  **анклав** гэнэ. 

Далайд гарцтай эксклав газар нутгийг **хагас экслав** гэнэ. Олон улсын далайн дүрмийн дагуу бусад орны усан эрэг хагас экслав руу орох далайн гарцыг хаахыг хориглодог. Ярианы хэлэнд хагас эксклав болон хагас анклав гэхийг зүгээр л эксклав ба анклав гэдэг. 

## Эксклавын жишээ газар нутгууд. Олон улсын: 
* Армени, Иран, Түрк Улсуудаар тойрон хүрээлүүлсэн Азербайжаны Нахичеваны Автономит Бүгд Найрамдах улс.
* Беларусийн Гомелийн мужийн нутаг дахь Медвежье-Саньково засаг захиргааны хувьд Оросын Брянс мужид харьяалагддаг байна. 
* Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын нутагт байгаа Фергана мужийн Шахимарданы эксклав ба Сохийн дүүрэг Узбекистан Улсын эксклав юм. 
* Швейцарын нутаг дотор орших Лугано нуур орчмын Кампионе д'Италия бол Итали улсын эксклав бөгөөд Швейцар Улсын анклав ажээ. 
* Францын нутаг доторх Льивия хэмээх засаг захиргаа бол Испани улсын газар нутгийн хэсэг юм.

## Эксклавын жишээ газар нутгууд. Бүс нутгийн: 
* Улаанбаатар хотын Багануур, Налайх дүүрэг тусдаа Төв аймгийн нутаг дотор байрладаг. 
* Оросын Псков мужийн хэсэг газар Новгородын тойрогт дотор ордог байна. 

## Хагас экславын жишээнүүд: 
* Оросын Калининград тойргийг Балтын тэнгист Польш, Литва тойрдог.
* Атлантын тэнгисын эрэг дэх Ангол Улсын Кабинда муж Конго болон Ардчилсан Конго улсын нутагт байдаг. 
* АНУ-ын Аляска муж бол АНУ-ын хагас экслав буюу Канадын хагас анклав юм.
* Мусандам — мухафаза Оманы (муж) боловч Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын нутагт байдаг.

Ангилал:Улс төрийн газар зүй
Анклав

болно]]

**Анклав** (фр. *enclaver* «хүрээлэгдсэн») нь улсын нутаг дэвсгэр доторх засаг захиргааны харьяа нутаг нь өөр засаг захиргааны харьяа нутаг дэвсгэрт орших эсвэл нэг улсын харьяа нутаг дэвсгэр нь өөр улсын нутаг дэвсгэрт оршихыг хэлнэ.

Анклавыг бас шилжсэн утгаар  хэрэглэх ба үүнд жишээ нь ургамал ба амьтны төрөл зүйл огт байдаггүй газар зүйн бүсэд тохиолдох, эсвэл нэг хэлтэй том үндэстэн дотор гарал үүслийн хувьд огт өөр хэлтэй үндэстэн байх (хэлний арал гэж нэрлэдэг), цаашлаад суурьшлын эсвэл шашны бүс нутагт хүртэл хэрэглэдэг байна.

## Хилийн тохиолдлууд 
### Ус зүй 
Тэнгис эсвэл дотоод нуурын ойролцоох ус зүй нь тухайн улсын ус зүйгээс тасралтгүйгээр улсын харьяалал үгүй задгай тэнгист эсвэл өөр улсын хэсэгт харьяалагдах үед анклав гэж хэрэглэдэггүй.

Усны хувьд жинхэнэ анклав болдог жишээ нь Кампионе д’Италиа болох бөгөөд Италийн хилээс Кампионе хоорондох Лугано нуур нь Швейцарын нутаг дэвсгэрт хамаардаг юм.
### Арал 
Аргентины Мартин Гарсиа арал нь Уругвайн Рио де ла Платагийн хэсэгт орших бол Мозамбикийн ус зүйд хамаарах Малави нуурын хэсэгт Малавийн арал Ликома анклав болон оршино.

## Цахим холбоос 
!
Ростов Великий

**Ростов** нь Оросын Холбооны Улсын Ярославль мужийн  оршин суугчтай (мэдээ ) хот бөгөөд улсын нийслэл Москва хотоос зүүн хойд зүгт ойролцоогоор 225&nbsp;км зайд, 1930-аад оноос хойш мөн Транссибирийн галт тэрэг зорчиж буй Москва-Ярославлийн төмөр замын дэргэд оршдог. Дон дахь Ростовоос ялгахын тулд хотын дэргэд орших Неро нууртай холбон **Неро дахь Ростов** буюу **Нерогийн Ростов** эсвэл **Ярославлийн Ростов** гэж бас нэрлэдэг. Хот оросын аялал жуулчлалын чухал төв болох Алтан цагаригт харьяалагдана. 18-р зууныг хүртэл тус хотыг **Ростов Великий** хэмээн нэрлэдэг байсан ба энэ нь монголоор *«Их Ростов»* хот гэх утгатай юм.

## Түүх 
Ростов нь оросын хамгийн эртний хотуудын нэг. Несторын он дараалалд Ростов хотыг анх 862 онд дурдсан байдаг. 988 оны орчим Цэцэн Ярославын удирдлаганд бие даасан вант улсын бүрэлдэхүүний төв болжээ. 991 онд Киевийн Русийн анхны эпархи (хамба ламын сүм) бий болов. 1015 онд Борис ван хорлогдон үхэв. Тэр Оросын Үнэн Алдартны Сүмийн анхны гэгээнтэн байсан юм.

1113 онд Ростов нь ахиад Юрий Долгорукийн байгуулсан вант улсын төв нь болжээ. 1125 онд тэрбээр вангийн ордыг Суздаль руу нүүлгэсэн нь бояруудын нөлөөнөөс зайлах арга нь байлаа. 1207 оноос 1219 оныг хүртэл Константин Всеволодовичийн ноёрхлын үед хот дахин вант улсын төв болов. Энэ үед хотод хүн ам шигүү суурьшсан, вангийн ордонтой, бояруудын төвтэй болон иргэний хамгаалалттай байв. Хотын иргэдийн дийлэнхийг худалдаачид болон гар урчууд бүрдүүлж байлаа. 1238 онд Монголчуудын аян дайны хөлд өртөн хот юу ч үгүй сүйрчээ.

1474 онд их ван III Иван Ростовыг Москвагийн Их Вант Улсад нэгтгэн авснаар хот улс төрийн нөлөөгөө үндсэндээ алдав. Соёл, архитектур, шашны үүднээс авч үзвэл түүний ач холбогдол дараагийн зуунуудад өссөн байдаг. 18-р зуунаас хойш жил бүр зохион байгуулагддаг худалдааны зах ба 19-р зуунд нэхмэлийн үйлдвэрүүд байгуулагдсан нь хотын эдийн засгийн хөгжлийг тодорхойлсоор ирэв. 

## Хүн амын өсөлт 
*Тайлбар:* Хүн амын тооллогын мэдээлэл

## Зургийн цомог 

 Church of the Resurrection, Rostov Kremlin.jpg|Ростовын кремль
 Вид на Спасо-Яковлевский монастырь.jpg|Неро нуур ба Спасо-Яковлевскийн хийд
 Yuon Rostov Winter-.jpg|*Ростовын өвөл* (1906 он), Константин Юон
 Озеро Неро на закате 2.jpg|Неро нуур

## Цахим холбоос 
* Районы захиргааны албан ёсны цахим хуудас (оросоор)
* *mojgorod.ru* цахим хуудсан дахь Ростов хотын тухай мэдээлэл (оросоор)
* Museum *Ростовын кремль* музей (оросоор)

## Эшлэл 
Ангилал:Ярославль мужийн суурин
Ангилал:Оросын хот
Бага Ази

**Бага Ази** (, ) эсвэл **Анатоли** ( *анатоли* монг. «Дорнод»; ;  *Анатоли*) нь Өрнөд Азид харьяалагдах, өнөөгийн Турк Улсын нэг хэсэг юм.

## Газар зүй 
### Газар нутаг ба түүний зааг 
Анатоли гэх нэрээр угтаа тус хойгийн зөвхөн төв хэсгийг л нэрлэдэг байв. Нэр нь 7-р зуунд үүссэн византын цэргийн дүүрэг (фема) *«Анатолик»*-оос гаралтай аж. Үүнээс өмнө Эгейн тэнгис ба Евфрат мөрний дундах хойгийг латин хэлний *Asia Minor* («Бага Ази») гэх нэрээр нэрлэж байсан ажээ. 1923 онд Турк Улс байгуулагдсанаас хойш *Анатоли* гэх нэршилд Дорнод Фракийг оруулалгүйгээр Туркийг бүхэлд нь нэрлэх болсон. Бага Азийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 757.000&nbsp;км² бөгөөд үүний 97 %-г туркийн газар нутаг, 2 %-иас багагүйг нь Ази тивийн газар нутаг бүрдүүлнэ. Энэ нутаг нь өмнөд хэсгээрээ Газар дундын тэнгис, хойд талаараа Хар тэнгис, баруун талаараа Эгейн тэнгис, баруун хойд талаараа Босфорын хоолой, Гантиг тэнгис, Дарданеллын хоолойгоор хязгаарлагдана.

Анатолийн зүүн хилийг нарийвчлан тогтоогоогүй. Тиймээс хялбарчлан Турк Улсын зүүн хилийг адилтган тооцдог байна. Харин Бага Азийн зүүн хил нь түүхэн талаасаа ч тэр соёлын талаасаа нь ч тэр Евфрат мөрнөөр хязгаарлагдах ба мөрний зүүн талд нь Месопотами оршдог.

### Хүн ам ба шашин 
Хүн ам нь 1930 оноос хойш (тухайн үед 12 сая) өдгөө 55-58 сая болж өссөн (туркийн европын талыг нь эс тооцвол) бөгөөд энэ нь 34 жил тутамд хоёр дахин нэмэгддэг гэсэн үг юм.

## Цахим холбоос 
* *Centre for Asia Minor Studies*
* Aegean and Balkan Prehistory: Articles, site-reports and bibliography database concerning the Aegean, Balkans and Western Anatolia

## Эх сурвалж 

Ангилал:Азийн бүсчлэл
Ангилал:Туркийн бүс нутаг
Ангилал:Азийн хойг
Ангилал:Туркийн хойг
Ангилал:Газар дундын тэнгисийн нутаг
Шагдаржавын Бямбацогт

**Шагдаржавын Бямбацогт** нь (1973 онд төрсөн, 2021 оны 7 дугаар сарын 30-нд нас барсан) МУСГЗ нэвтрүүлэгч, хөтлөгч, дуу оруулагч төдийгүй улс төр судлаач хүн юм.

## Намтар 
Ш.Бямбацогт 1973 онд Хэнтий аймгийн Дархан суманд айлын ууган хүү болон  мэндэлжээ. Бор-Өндөр сумын 10 жилийн сургуулийг төгссөн байна.

1991 онд  МҮОНТ-д орж ажилласнаас хойш нас барах хүртлээ радио телевизийн нэвтрүүлэгчээр ажиллаж байлаа. Нэвтрүүлэгч Ш.Бямбацогт нь радио, телевизийн нэвтрүүлэг,  өдөр тутмын мэдээ, “Цагийн хүрд"  хөтөлбөрийг тогтмол уншихаас гадна баримтат болон уран сайхны кинонд дуу оруулах ажилд дагнан мэргэшжээ.

### Дуу оруулалт 
* “Өргөст модны шувуу”, 
* “Халтар царайт”, 
* “Матар хочтой Данди”, 
* “Сансрын хамгаалагч Волтрон”,  
* “Хаврын 17 учрал” 

зэрэг 500 гаруй уран сайхны кинонд дуу оруулалт хийж олон түмэндээ хүргэсэн байдаг. 

### Тайз дэлгэцний дүр 
* “Цөвүүн цагийн богд”, 
* “Би эндээс явахгүй”, 
* "Аминд хүрсэн олз”, 
* "Төрийн сүлд өршөө”, 
* “Чойном хаана явна”, 
* “Их Нацагдорж” теле-кино 

зэрэг уран сайхны кинонд түүний дүр мөнхөржээ. 

## Гавьяа Шагнал 
* Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн,
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 
* Радио, телевизийн болон Соёлын тэргүүний ажилтан 

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:2021 онд өнгөрсөн
Ангилал:1973 онд төрсөн
Ангилал:Хэнтийнхэн
Их Нацагдорж (теле-кино)

**Их Нацагдорж** - 2007 оны МТ кино нэгтгэлийн бүтээл теле-кино. 

Монголын үндэсний радио телевизийн 40 жилийн ойд зориулж Монголын үндэсний олон нийтийн телевиз, Төв аймгийн нутгийн зөвлөл хамтран хийсэн Их Нацагдорж теле-киног бүтээжээ. 

## Зохиолчид 
Гомбожавын Жигжидсүрэн

Шаравын Сүрэнжав

### Теле-киноны уран бүтээлчид 
Ерөнхий найруулагч: Гомбожавын Жигжидсүрэн

Ерөнхий зураглаач: Намсрайн Сүхбалсан

Дууны найруулагч: Жанжаагийн Цэнд-Очир

Эвлүүлгийн найруулагч: Жигжидсүрэнгийн Батбаатар

Зургийн дарга: Дамбын Цэцэг

## Гол дүрд 
Д.Нацагдоржийн дүрд: Шагдаржавын Бямбацогт

## Цахим холбоос 
Их Нацагдорж теле-кино
Ангилал:Дашдоржийн Нацагдорж
Ангилал:2007 оны кино
Ангилал:21-р зууны монгол кино
Босфорын хоолой

**Босфорын хоолой** ( ”үхрийн гарам”,  ”үхэр, амбан шар” ба  ”зам, гарам” гэдгээс; туркээр Boğaz ”багалзуур”, буюу өөрөөр *Karadeniz Boğazı* ”хар тэнгисийн багалзуур”; хуучирсан ”Константинополийн хоолой”) нь Ази ба Европ тивийн хоорондох хоолой бөгөөд энэ нь Хар тэнгисийг Гантиг тэнгистэй холбоxын сацуу өмнөд евразийн дотоодын хил болдог. Хоолойн хоёр талд хоёуланд нь Стамбул хот орших ба тус хотын газар зүйн төлөвт ихээхэн нөлөөлдөг. Босфорын хоолойн урт нь 30&nbsp;километр орчим, өргөн нь 700-аас 2500&nbsp;метр хүрнэ. Хоолой гүн нь дунд хэсэг орчмоороо 36-аас 124&nbsp;метрийн хооронд хэлбэлзэнэ. Мөн Босфорын хоолойн баруун талд нь *Алтан эвэр* орших бөгөөд энэхүү сунан тогтсон буланг эрт дээрээс хүний гараар бүтээгээгүй буюу байгалийн усан боомтоор ашигласаар иржээ.

Хоолойгоор дамжин өнгөрөх олон улсын усан тээврийн эрх зүйн орчныг 1936 оны Монтрөгийн гэрээгээр зохицуулсан байдаг.

Босфорын хоолой үүссэн асуудал геологийн эрдэмтдийн дунд маргаантай байдаг.  Судлаачдын үзэж буйгаар Хар далайн усны түвшин нэмэгдсэний улмас 7600 жилийн тэртээ бий болсон гэсэн таамаг байдаг. 

Энэ хоолой нь Болгар, Гүрж, Румын, Орос, Украины хувьд далайн тээврийн чухал гарц юм. 

Энэ хоолойгоор жилдээ 25 мянган хөлөг онгоц тээвэр хийдэг байсан, одоо жил бүр 40,000 гаруй хөлөг онгоц Босфорын хоолойгоор дамжин өнгөрдөг юм. Хоолойн гарц, түгжрэлийн асуудлыг шийдэх нь Истанбулаас баруун тийш 50-100 км урт усан онгоцоор дамжин өнгөрөх Истанбулын суваг барих замаар шийдэгдэх ёстой болоод байгаа.

## Цахим холбоос 
* 
* Туркийн гарын авлага дахь Босфорын хоолой

## Эх сурвалж 

Ангилал:Хар тэнгисийн газар зүй
Ангилал:Гантиг тэнгис
Ангилал:Стамбулын газар зүй
Ангилал:Газар дундын тэнгисийн хоолой
Ангилал:Туркийн ус зүй
Царь

ын титэм бусад хэрэглэл]]
**Царь** (болгар ба сербиэр цар, оросоор царь; эртний болгар хэлний цѣсарь, кесар  гэх үгнүүд нь латины *цезарь* цолноос гаралтай) нь Болгар, Орос, Серби улсуудын ноёрхогчийн хамгийн дээд зэргийн цол байв. Царь хэмээх нэрийг Москвагийн Эзэнт Улстай холбон ойлгох нь элбэг байдаг боловч үнэндээ бол болгарын ноёрхогч I Симеон (893–927 он) анхны цар хэмээх цолыг Болгарын Анхдугаар Эзэнт Гүрнийг захирч байхдаа авсан байна. Гурав дахь Ром гэх үзэлтэй холбоотойгоор Ромыг залгамжлагчдын хувьд царь цол нь томоохон бэлгэдлийн шинж чанартай тул эзэнт гүрний эзэд хэрэглэх ёстой гэж үздэг байсан аж.

Эмэгтэй царийг болгар, серби, орос гурван хэлээр адилхан «царица» гэнэ. Оросын хунтайж - ихэвчлэн царийн хүү - нь эцгийнхээ амьд байх хугацаанд нь царевич гэх цолтой бол угсаа залгамжлагч нь охин тохиолдолд царевна гэх цолтой байна.

Царийн эзэмших газар нутгийг **Царьт Улс** хэмээн нэрлэх ба ялангуяа Оросын Царьт Улсад хэрэглэх нь элбэг.

## Гарал 
Энэ цол нь шинэ эрин дэх Оросын эзэн ноёдоор л танил боловч дундад зууны үед Болгар ба Серби Улсад хэрэглэгдэж байсан эртний түүхтэй. Үг зүйн гарлын хувьд славын ертөнцөд гаднын хэлнээс оржээ. Нэршил нь эртний ромын ноёрхогчийн цол *«цезарь»* болон готуудын *«кайзар»* (нийтийн тооллын дөрөв дүгээр зуун) гэх үгнүүдээс үүссэн ба эдгээр үг нь эргээд ромын төрийн тэргүүн байсан Гай Юлий Цезарийн нэрнээс гаралтай гэдэг. Византын басилевс ба латины император цолтой ойролцоо утгатайгаар славын хэлнүүдэд зээллэг үгээр орсон аж. Славын ноёд византын эзэн ноёдтой хоорондоо дайсагналцах тул латин хэлний анхны хувилбараас санаатайгаар царь хэмээн холдуулснаар, цолоороо өрсөлдөгч эзэнт гүрнүүдийн эздийг хүчирхэг гэдгийг үзүүлэх ёстой байжээ.

## Ном зүй 
* Почекаев Р.Ю. Цари Ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* Царь // Хвойка — Шервинский. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 252. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 34). — ISBN 978-5-85270-372-9.
* *Michael and Natasha, The Life and love of the Last Tsar of Russia*, Rosemary & Donald Crawford, Weidenfeld & Nicolson, London 1997. ISBN 0-297-81836-8

## Цахим холбоос 
* Лакиер А. Б. История титула государей России // Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 56. — СПб., 1847. — № 10—12. — С. 81—156.
* 

Ангилал:Төрийн тэргүүний цол
!
Агвааны Тэгшээ

**Агвааны Тэгшээ** нь (1962 онд төрсөн, 2011 онд нас барсан) Монгол Улсын бөх судлаач, бөхийн шилдэг онигоочин, Зууны манлай онигооч, үндэсний бөхөөр цэргийн начин цолтой, самбо, жүдо бөхийн спортын мастер, бөхийн тухай хэвлэн нийтлэгч.

## Намтар 
Бөх овогт Агвааны Тэгшээ нь 1962 оны 9 сарын 4-д Архангай аймгийн Цэцэрлэг суманд төржээ. Айлын зургаан хүүхдийн дөрөв дэх нь болж төрсөн бөгөөд эмээ өвөөгийн гар дээр өссөн байна. 1979 онд цэрэгт татагдаж, цэргийн албанаас биеийн тамир, спортын “Хүч” нийгэмлэгт шилжиж байжээ.  1980-1983 оны хооронд хуучнаар НАХЯ-ны харьяа Цэргийн дунд сургуулийн улс төр, хилийн цэргийн ангийг төгссөн юм.

### Хоч нэршил 
* Гандангийн гахай Тэгшээ
* Франц Тэгшээ
* Онигоочин Тэгшээ

### Ажил эрхлэлт 
1978 онд “Хөдөлмөр” сонинд анх хулгар Нацагийн тухай бичиж хэвлэн нийтлэх ажлаа эхлүүлжээ.  

* 1993 оноос “Монгол бөх” сэтгүүл гарч эхлэхэд идэвхтэн сурвалжлагч 
* 2005-2006 онд “Хийморь” сонины нарийн бичгийн дарга

“Таван цагариг” сонинд 14 орчим жил бөхийн тухай нийтлэл бичжээ. 

## Ном бүтээл 
* 1989 онд 200 бөхийн онигооноос бүрдсэн “Бөхийн наргиа” ном 
* 2001 онд Ц.Баярсайхан заантай хамтран “XX зууны их асрын өмнө” ном
* 2002 онд “Энэ цагийн энгүй хүчтэнүүд” цуврал ном
* “Хийморь” сонины дайвар “Шилдэг онигоо” цуврал ном 
* "Хийморь" сонины дайвар "Ховор зургийн цомог" цуврал ном
* “Манлайн баясгалант бөхчүүд” ном
* "Энэ цагийг эзэлсэн идэр хүчит начингууд" зургийн цомог ном

## Гавьяа Шагнал 
Улс, хотын Аварга Шалгаруулах Тэмцээний 30 гаруй медальтай. 

* 1988 онд Спортын мастер цол
* Биеийн тамирын тэргүүний ажилтан
* 1999 онд Зууны манлай онигооч
* Соёлын тэргүүний ажилтан цол
* 2008 онд Ард түмний гавьяат цол

Ангилал:Цэргийн начин
Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1962 онд төрсөн
Ангилал:2011 онд өнгөрсөн
Дархадын цагаан загас

**Дархадын цагаан загас** нь Монголын нутагт амьдардаг нэгэн зүйл загас. Монголчууд хүнсэндээ өргөн дэлгэр хэрэглэх дуртай, цэнгэг усны тус загас нь хажуу хэвлий хэсгээр мөнгөлөг цагаан харагдах тул эртнээс Дархадын цагаан загас гэж нэрлэдэг болсон юм.

## Төрөл зүйл 
Монгол орны өндөр уулын хүйтэн устай гол, нуурын усанд зохицсон цагаан загасны дөрвөн зүйл бий. 

## Биеийн бүтэц 
Толгой том, өргөн бөгөөд дух өндөр. Нуруу ногоон саарал туяатай, хажуу хэвлий мөнгөлөг цагаан.

## Амьдрах орчин 
Дархадын цагаан загасны биеийн урт 69 см, жин 5 кг хүрэх бөгөөд дунджаар 13 жил насалдаг. Байгаль дээр хамгийн удаан амьдарсан нь 45 жил насалсан байдаг. 

Дархадын хотгорын нуурын 3-14 метрийн гүнд амьдрах бөгөөд 6 дугаар сард ээвэр дулаан газраар тархан, залуу загас нуурын зах ирмэгээр, нас бие гүйцсэн нь нуурын гүн хэсгээр идэш тэжээлээ хайдаг. 

Дархадын цагаан загас нь 4-5 дахь жилээсээ үржилд орох чадвартай болдог. Хөвөгч ба усны ёроолын амьтдаар хооллодог. Хоёр бүл сүрэг байх бөгөөд амьдралын орчноос шалтгаалаад амьдрах хэв маяг харилцан адилгүй. 

### Нэг дэх бүл 
Нэг бүл (нуурын бүл) нь амьдралынхаа ихэнхийг уугуул нууртаа өнгөрүүлж, үржлийнхээ үед гол өгсөж, ус нь целсийн 15 хэм орчим таатай болсон үед, тохиромжтой газарт жилийн 8 дугаар сарын эхний хагасаас 9 дүгээр сарын сүүл үе хүртэл түрсээ шахна. 

### Хоёр дахь бүл 
Хоёр дахь бүл (голын бүл) нь Доод Шишгэд, Тэнгис голоор тархсан голын цагаан загас юм. Энэ бүл үржихдээ эх нууртаа ирж 10 дугаар сарын эхээс сүүл үе хүртэл түрсээ шахдаг.

## Хүнс 
Дархадын цагаан загасны махны 19 хувийг уураг, 28 хувийг өөх тос, 5 хувийг эрдэс бодис эзэлдэг. Нутгийн хүмүүс цагаан загасны махыг биеийн ядаргааг тайлах, хаван буулгах зэрэгт дээр үеэс эмчилгээний журмаар ашиглаж байжээ.
Ангилал:Загас
Ангилал:Загас агнуур
Луанда

**Луанда** () - Бүгд Найрамдах Ангол Улсын нийслэл, тус улсын улс төр, соёл, санхүү аж үйлдвэрийн төв. 

Луанда хотыг 1575 онд португалын колоничлогчид үүсгэн суурийг тавьсан бөгөөд түүнийг анх **Сан Пауло де Луанда** гэж нэрлэсэн байна. Анголын нэг овгийн хэлээр "Луанда дахь Гэгээн Пауло" (Луанда гэж нутгийн газрын нэр). Энэ нэр нь хотын ойролцоох наран шарлагын газруудад иргэд төлбөр тооцооны хэрэгсэл болгон ашиглаж байсан **каури** хясаа олборлодог газар байсантай холбоотой юм.

Энэхүү сууринг 1575 онд португал колоничлогч Пауло Диас де Новаис (алдарт аялагч Бартоломеу Диасын ач хүү) үүсгэн байгуулж, Сан Пауло де Луанда (1975 онд Луанда нэртэй болсон) нэртэй болжээ.

Сан Пауло де Луанда 1605 онд хотын статустай болсон бөгөөд 16-р зууны төгсгөлд шинэ хот нь Португалын колоничлолын засаг захиргааны төв, Ангол дахь эзлэн түрэмгийлэгчдийн гол бааз болж байжээ. 

1641 онд португалчууд Атлантын далайн зүүн эрэг дэх суурингаа Нидерландад өгөхөөс өөр аргагүй болсон боловч 7 жилийн дараа тэд хотоо буцааж авчээ. 17-19-р зууны хооронд Луанда боолын худалдааны хамгийн том төвүүдийн нэг байсан бөгөөд уг боомтоор португалчуудын хяналт дор байгаа нутгаас 3 сая орчим хар арьстныг экспортолон заржээ.

1961 онд Анголын Ард түмнийг чөлөөлөх хөдөлгөөний удирдлага Луанда хотын оршин суугчдыг бослогод уриалан дууджээ. Нийслэлийн оршин суугчдын зэвсэгт бослого нь иргэний дайн эхлэх дохио болж байжээ. 

1974 оны 4-р сард хэд хэдэн хувьсгалт бослогын дараа Португалын Засгийн газар Ангол улсад тусгаар тогтнол олгосон байна. 1975 оны 11 дүгээр сард дэлхийн улс төрийн газрын зураг дээр Луанда нийслэлтэй шинэ улс Бүгд Найрамдах Ангол Улс бий болжээ. 

Луанда бол Анголын хамгийн том хот бөгөөд хотын орчин тойронтой нийлээд 4,5 сая хүн амтай ажээ. Энд африкийн овимбунду, мбунда, баконго, лунда, чокве үндэстнүүд амьдардаг байна. Хоорондоо албан ёсны зүйлээ португал хэлээр ярьдаг боловч энгийн яриандаа өөрийн хэлээ ашигладаг байна.

## Газар зүй 
### Цаг агаар 
## Цахим холбоос 

Ангилал:Африкийн нийслэл
Ангилал:Анголын аймгийн төв
Ангилал:Анголын муниципио
Ангилал:Анголын суурин
Ангилал:Африкийн суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Саятан хот
Хөвсгөлийн омуль

**Хөвсгөлийн омуль** нь цэнгэг уст Хөвсгөл нуурт орших мөнгөлөг цагаан хайрстай, бараан саарал өнгөтэй загас юм. 

## Нутагшуулалт 
1956-1957 онд ЗХУ-ын нэрт эрдэмтэн доктор, профессор М.М.Кожовын санаачилга болон зөвлөгөөний дагуу профессор А.Дашдоржийн удирдлага дор Байгал нуураас омуль загасны 14 сая үр тогтсон түрсийг зөөвөрлөн Хөвсгөл нуурт тавьжээ. Хөвсгөлийн омуль буюу Хөвсгөл нуурт нутагшсан омуль нь уугуул Байгал нуурынхаас хэмжээ хэлбэрийн хувьд томорсон байна.

## Биеийн бүтэц 
Бие урт гоолиг, толгойн хойт хэсэгт овгор байхгүй. Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй, хар толбо үгүй. Загалмайн өргөс 35-54. Төгсгөлийн сүвийн сэлүүрийн салаалсан гуурсны тоо 10-12. Гэдэсний дагавар салбан 128-291.

Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий толь I-д дурдсанаар бол "*хамгийн томын жин 2600 гр, урт 51 см хүрнэ*" гэжээ. 

Жуулчны мэдээллийн төвийн мэдээллээр "*хамгийн томын жин 4200 гр, урт 60 гаруй см хүрнэ*" гэсэн байна.

## Амьдрах орчин 
Хөвсгөлийн омуль нь 10-50 метрийн гүнд тархан, хөвөгч ургамал, амьтнаар хооллодог. Омуль нь Хөвсгөл, Дархадын хотгорын Шарга, Хөгийн гол, Доод цагаан, Хармай нуур, Говийн Улаагчны Хар, Бага нууруудад нутагшин үржиж байна. 

### Амьдралын онцлог 
Зуны улиралд нуурын гүн хэсэг, булан тохойгоор тархан амьдарна. Намар орой бие гүйцсэн бодгалиуд үржлийн гүйдэлд орж, нуурын цутгал голуудад цугларна. Үржлийн бус цагаар Хөвсгөл, Улаагчны Хар, Бага, Хармай, Доод Цагаан нуурын гүнд амьдарна. 

Хөвсгөлийн омуль нь 5-7 насандаа бие гүйцэж, үржилд ордог. Үржлийн хугацаа газар бүр харилцан адилгүй. Хөвсгөл нуурт 9 дүгээр сарын эхээс 10 дугаар сарыг дуустал цутгал голуудыг сүрэг сүргээрээ өгсөөд, усны дулаан цельсийн 2-1.5 хэм хүртэл буурахад, түрсээ шахдаг. Наснаас хамаарч гаргах түрс 15-120 мянган ширхэг буюу дунджаар 49 мянга гаруй байна. Үр тогтсон түрснээс 6-7 сарын дараа жараахай төрнө. 

## Ховордолт 
1997 онд Монгол улсын улаан номд орсон.

Ангилал:Загас
Ангилал:Загас агнуур
Арцын Гончиг

**Арцын Гончиг** нь Архангай аймгийн Жаргалант сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.

## Амжилт
### Улсын наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Бяцхан оцон шувуу Пороро

**Бяцхан оцон шувуу Пороро** () нь  Ocon Studios  SK Broadband хүүхдийн цуврал хүүхэлдэйн сериал юм. Эхний анги нь 2023 оны 11 сарын 27-нд дэлгэцнээ гарсан. 9 Story Entertainment 1TV Ocon Animation Studios аndIconix Entertainment-ийн бүтээл.

## Дүрүүд 
* Ли Сэон — Пороро
* Ли Ми-Жа — Крон
* Хам Су-Жонгүг — Эдди
* Ким Хван-Жин — Поби
* Хонг Со Ён — Лоопи
* Чун Мисук — Петти
* Ким Сэ-Ён — Харри
* Ли Ми-Жа — Роди
* Ханна Грейс — Тонг-тонг
* Хам Су-Жонгүг — Попо
* Ким Сэ-Ён — Пипи
* Хонг Со Ён — Няо
* Жан Юн Сүг — Ту-ту

## Эшлэл 
## Production 
* Iconix Entertainment
* Ocon Studios Co Ltd
* 9 Story Entertainment 1TV
* SK Broadband
*

Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг
Гэндэндоржийн Цэрэндондог

**Гэндэндоржийн Цэрэндондог** нь Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн, Алтан гадаст уран зураач. 

## Намтар 
Г.Цэрэндондог нь 1930 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт суманд төрсөн. 1950 онд Дүрслэх урлагийн дунд сургууль дүүргэн улмаар УБДС-ийн уран зургийн анги, Ленинградын И.Е.Репиний нэрэмжит Уран Зургийн Академи, Марксизм-Ленинизмийн оройн дээд сургуулиудыг дүүргэжээ.  1957-1992 он ЗХУ, Австри, Алжир, Финланд, БНАГУ, Чехословак, Япон, Өмнөд Солонгос, Польш, Болгар, Унгар, БНХАУ зэрэг орнуудад уран бүтээлийн болон албан томилолтоор ажиллаж байв. Түүний “Адуун сүрэг”, “Эрчмийн нуруу”, “Асгатын ам”, “Бага нуур”, “Хөх сэрхийн нуруу”, “Зээрэнгийн тал” зэрэг шилдэг бүтээл нь Монголын Уран Зургийн Галерейн алтан сан хөмрөгт хадгалагдаж байна. 

Г.Цэрэндондог нь Монголын дүрслэх урлагийн салбарт 60 гаруй жил ажилласан юм.

## Гавьяа Шагнал 
*1957 он “Адуучин” бүтээлээрээ ДЗО-ны VI наадамд зориулсан уран бүтээлийн уралдааны II байр
*1959 он “Эрчмийн нуруу” бүтээлээрээ Австри улсад болсон ДЗО-ны VII фестивалиас Хүндэт диплом
*мөн онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
*1962 он “Алтан гадас” одон
*1972 он “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг”-ийн одон
*1982 он Монголын Урчуудын Эвлэлийн хорооны “Тэргүүний ажилтан”
*1989 он МУЭ-ийн хорооны “Нэрэмжит шагналтан”
*1991 он Монгол Улсын “Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн” цол тус тус хүртсэн.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын зураач
Ангилал:1930 онд төрсөн
Ангилал:Өлзийтийн (Баянхонгор) хүн
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан