open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марлон Брандо

thumb|200px|Brando (1951)

**Марлон Брандо** залуу (англи. *Marlon Brando Jr.*), 1924 оны 4 сарын 3 - 2004 оны 7 сарын 1) нь Оскарын шагнал хүртэж байсан Америкийн Нэгдсэн Улсын кино жүжигчин юм. Түүнийг бүх цаг үеийн хамгийн агуу жүжигчдийн нэг гэдэг бөгөөд Америкийн Кино Институт түүнийг Америкийн 4 дэх хамгийн агуу эрэгтэй жүжигчин гэж тодорхойлж байжээ. Киноны хажуугаар Брандо нийгмийн зүтгэлтэн байсан бөгөөд тэрээр Америкийн Иргэний эрх ба Америкийн Индианчуудын хөдөлгөөнүүдийг идэвхтэй дэмждэг байв. 

## Намтар 
Марлдон Брандо Америкад Германаас цагаачилж иргэн Иоханн Вильхельм Брандау (Brandau)-ийн удам юм. Тэрээр 1924 оны 4-р сарын 3-нд АНУ-ын Небраска мужийн Омаха хотод төрсөн байна.  Түүний эцэг, эх хоёр нь бага байхад нь салж эцэг Брандо нь түүнийг хатуу гараар хүмүүжүүлж улмаар цэргийн сургуульд өгсөн байна.  

1954 онд On the Waterfront киногоороо Америкийн Академийн шагналыг Шилдэг жүжигчны ангилалд эхнийхээ удаа хүртсэн. Тэрээр маш олон киононд тоглосон. Тэр дундаас *Зорилгогүй Босогч* () кино нь тухайн цаг үе, нийгэм, залуучуудад хүрч нөлөөлсөн алтан хитүүдийнх нь нэг, түүний оргил бүтээлүүдийн нэг болсон. 

1972 онд Брандо найруулагч Фрэнсис Форд Копполагийн найруулсан *Загалмайлсан Эцэг* кинонд Вито Корлеоногийн дүрийг бүтээсэн. Парамаунт студи эхэндээ уг дүрийг өөр жүжигчинд өгөхөөр төлөвлөж байсан ч Дэнни Томас уг дүрд тоглохоос татгалзсан тул Брандод өгөхөд хүрсэн гэдэг. Энэ дүрээрээ Брандо Шилдэг жүжигчний ангилалд Академийн шагнал буюу Оскарын шагнал хүртсэн. Гэсэн ч тэрээр Оскарын шагнал авахаасаа татгалзсан бөгөөд ийнхүү Академийн шагнал авахаасаа татгалзсан хоёр дахь жүжигчин болж түүхэнд үлдсэн.

Брандогийн муу нэр, асуудалтай гэр бүлийн амьдрал, таргалалт нь нас барахынхаа өмнөх хэдэн жилийн жүжиглэлтээс илүү олныг гайхшруулж байсан юм. Тэрээр 1960-аад оноос 1990 оны дунд хавьцаа хүртэл маш их жин нэмсэн бөгөөд 136кг хүртэл таргалж, үүнээсээ гадна чихрийн шижин өвчтэй болсон юм. Тэрээр карьерийнхаа турш жингийн өөрчлөлтийн тухай олон өөрчлөлттөй байсан бөгөөд стрэссэээс үүдсэн их идэлт болон түүнийгээ дарах хоолны дэглэм ашиглаж байсан юм.

Тэрээр алдарт дуучин Майкл Жэксоны дотны найз нь байсан ба түүний Нэвэрландад хэдэн долоо хоногоор амардаг байжээ. Тэрээр 2001 онд Жэксоны 30 жилийн арга хэмжээнд 2 хонгийн дуучны карьерээ эхлүүлж 13 минутын урт "Ч*и миний дэлхийг доргиодог" (*англи*.* *You Rock My World*) хэмээх дууны клипээ цацсан юм. Тэрээр мөн энэ арга хэмжээнд үг хэлсэн боловч хүмүүс сайнаар хүлээж аваагүй юм. Мөн тэрээр жүжигчин Жэк Николсонтой их ойр найз байсан. 

Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:1924 онд төрсөн
Ангилал:2004 онд өнгөрсөн
Нил Армстронг

**Нил Алден Армстронг** (, 1930 оны 8 сарын 5 - 2012 оны 8 сарын 25) нь АНУ-ын Охайо мужийн Вапаконета хотод төрсөн америкийн сансрын нисгэгч, туршин нисгэгч, их сургуулийн профессор бөгөөд тэрээр хүн төрөлхтний түүхэнд саран дээр хөл тавьсан анхны хүн юм. Анх тэрээр 1966 онд *Охины орд-8* (Gemini) хэмээх сансрын хөлгөөр сансарт нисчээ. Энэ нислэгийн үеэр тэр анх удаагаа сансрын хоёр хөлгийг ил сансарт залгаж холбох үйл ажиллагааг нисгэгч Дэвид Скоттой хамтран хийсэн байна. Армстронг 2 дахь удаагаа буюу сүүлийнхээ нислэгээр *Аполло-11* хөлгөөр нисэн 1969 оны 7 сарын 20-нд Саран дээр хөл тавьжээ. Энэ аяллын үеэр Армстронг нисгэгч Базз Олдрины хамт Саран дээр газардан 2 цаг хагасыг сарны гадаргуу дээр өнгөрөөсөн ба харин энэ үед тэдний багийн Майкл Коллинс Удирдлагын Модуль дотор үлдэж, тойрог замд тэднийг хүлээж байв. Энэ амжилттай аяллынхаа төлөө Армстронг Конгрессын Сансрын Гавъяаны Медаль хүртсэн. Сансрын нисгэгч болохоосоо өмнө Армстронг АНУ-ын Тэнгисийн хүчинд алба хааж, Солонгосын дайнд оролцож байжээ.

## Шагнал 
* Ерөнхийлөгчийн Эрх Чөлөөний Медаль
* Конгрессийн Сансрын Алдрын медаль

## Цахим холбоос 
* NASA: Намтар 

## Эшлэл 

Ангилал:АНУ-ын сансрын нисгэгч
Ангилал:Жемини хөлгийн бүрэлдэхүүн
Ангилал:Туршилтын нисгэгч
Ангилал:АНУ-ын тэнгисийн зэвсэгт хүчний дэслэгч
Ангилал:АНУ-ын агаарын зэвсэгт хүчний нисгэгч
Ангилал:АНУ-ын тэнгисийн зэвсэгт хүчний нисгэгч
Ангилал:АНУ-ын зэвсэгт хүчний сансрын нислэг
Ангилал:АНУ-ын Солонгосын дайны хүн
Ангилал:Цинциннати их сургуулийн багш
Ангилал:Саран дээр зочлогч
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан
Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан
Ангилал:Агаарын Медаль шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Охайогийн хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1930 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Карл Фридрих Гаусс

Математикийн хаан хэмээн алдаршсан Карл Фридрих Гаусс (, ) 1777 оны 4 сарын 30-нд Германы Брауншвайг (герм. Braunschweig) хотод төрсөн бөгөөд 1855 оны 2 сарын 23-нд Гёттинген (Герм. Göttingen) хотод таалал төгсчээ. Гауссын сод ухаан хүүхэд байхаасаа л тодорч эхэлсэн. Түүнийг хөлд орж байх үедээ хэрхэн гайхалтай сод ухаан нь илэрч байсан тухай олон хошин яриа, дурсамжууд байдаг. Тэрээр арван хэдтэй өсвөр насны хүүхэд байхдаа хэдийн математикт нээлт хийж эхэлсэн. Хэдийгээр 1801 онд хэвлүүлсэн хэдий ч түүнийг өөрийн оргил бүтээл болох *Арифметикийн хүүрнэл* () хэмээх бүтээлээ 1798 онд 21-тэйдээ бичиж дууссан гэдэг. Энэ бүтээл нь тооны онолын салбарын суурь болсон бөгөөд өнөөдөр ч үндсэн ач холбогдолтой хэвээрээ байгаа билээ. 

Түүний багын тухай олон хууч яриа байдаг. Түүний нэгэнд: түүнийг 3 настай байхдаа аавынхаа санхүүгийн тухай хийж байсан тооцоон дахь алдааг олж засахыг хэлж өгсөн гэж өгүүлдэг. Өөр нэгэн түүх бий. Түүнийг сурагч байхад сургуулийнх нь багш J.G. Büttner сурагчдыг хийлгэх ажилтай байлгаж цаг авахын тулд тэднийг 1-100 хүртэлх тоог нэмж нийлбэрийг нь бодож олох даалгавар өгчээ. Харин түүний гайшралыг төрүүлэн, тэрээр энэ даалгавараа хэлж дуусаагүй байтал залуу хүү Гаусс энэ бодлогын хариуг олчихлоо хэмээн түүнд хэлжээ. Итгээгүй ч тэрээр хэрхэн бодсон арга болон хариугаа хэлэхэд багш нь ч өөрөө гайхсан байна. Гаусс энэ тоог дарах байдлаар боджээ. 1-ээс 100 хүртэлх тоог хамгийн эхнийх, хамгийн сүүлийнх гэсэн байрлалаар нэмбэл хос тоонууд гарах болно. Тухайлбал 1+100=101. 2+99=101, 3+98=101. Гэх мэтчилэнгээр энэ явц 50 дахин давтагдах болно. Тэгэхээр 50 × 101 = 5050 гарах болно гэж тооцсон байжээ.

### Их сургууль дахь он жилүүд 
Гаусс 14 настай байхдаа Брауншвайгийн ван Карл Вилхелм Фердинандтай танилцаж байжээ. Түүнээс хойш энэ эрхэм түүнд санхүүгийн тусламж өгдөг байжээ. Тэрээр 1792 оноос 1795 онуудад Брауншвайгийн техникийн их сургуулийн өмнөх түвшний ахлах сургууль болох Коллеж Carolinum-д суралцаж байжээ. Түүний математикийн авьяасыг багш Эберхард Август Вилхелм фон Зиммерманн үнэлэн дэмждэг байжээ. 1795 оны 10-р сард Гаусс Гёттингений их сургууль руу шилжсэн. Тэндээ сонгодог Филологи, Туршилтын Физик, (герм. Experimentalphysik) Астрономи зэрэг олон салбар шинжлэх ухааныг судалж байжээ. 

19 настайдаа Гаусс анх зөв 17 өнцөгтийн байгуулалтыг нээж байжээ. Энэ нь аль эртнээс хойш дэвшил гараагүй салбарт  шуугиан тарьсан нээлт байсан юм. Үүний дараагаар тэр математикийн шинжлэх ухаанд төвлөрөн 1799 онд Хэлмстедтийн их сургуульд докторын зэрэгээ хамгаалж байжээ.

Ангилал:1777 онд төрсөн
Ангилал:1855 онд өнгөрсөн
Ангилал:Математикч
Адиже гол

**Адиже гол** () нь Италийн хойд хэсгээр урсч, Адриатын тэнгист цутгадаг, Италид уртаараа 2-т орох гол юм. 409км урттай. Усаа цуглуулах талбай нь 12,100км&sup2; бөгөөд энэ нь По, Тибр голуудын дараа орох үзүүлэлт юм. Герман хэлээр **Эч** (*Etsch*), латин хэлээр **Атэсис** (*Athesis*) гэнэ.

Австри, Швейцарын хилийн ойролцоо Альпийн нурууны Резиа оргилын орчимд Веноста амаас эх авч, өмнө тийш урсч байгаад тал газарт гарч ирэн, По голын дагуу урсгалаа зүүн зүгт өөрчлөн урссаар Адриатын тэнгист цутгана.



Ангилал:Европын гол мөрөн
Ангилал:Венетогийн гол мөрөн
Ангилал:Өмнөд Тиролийн гол мөрөн
Ангилал:Трентиногийн гол мөрөн
Хенри Форд

**Хенри Форд** (англи. *Henry Ford* , 1863 оны 7 сарын 30-нд төрсөн - 1947 оны 4 сарын 7-нд нас барсан) - дэлхийд алдаршсан АНУ-ын Форд Мотор компаний үндэслэгч бөгөөд анх удаагаа үйлдвэрлэлд угсралтын дамжлагыг нэвтрүүлсэн хүн юм. Түүний үйлдвэрлэсэн Форд Т загвар нь Америкийн нийгэм, аж үйлдвэрлэлийн салбарт хувьсгал хийсэн. Тэрээр цуцашгүй ажил хэрэгч, зохион бүтээгч байсан бөгөөд АНУ-ын патентын албанаас 161 патент өөрийнхөө нэр дээр авч байжээ. Форд мотор компаний эзэн гэдгийнхээ хувьд тэрээр дэлхийн хамгийн баян, алдартай хүмүүсийн нэг байв. Форд үйлдвэрлэлийнхээ зардлыг бууруулж, аль болох хямд боломжийн үнэтэй машин бүтээн, илүү олон хүнд машинтай болох боломж олгохыг хичээж байв. Нас нөгчих үедээ Форд өөрийн хөрөнгийнхөө нилээн их хувийг Форд санд үлдээсэн ч өөрийнхөө гэр бүлд Форд Мотор компанийг удирдаж, эзэмших бүх эрхийг гэрээслэн үлдээсэн ажээ.

#
Ангилал:Автомашины пионер
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:Автомашин үйлдвэрлэлийн бизнесмен
Ангилал:Зохион бүтээгч
Ангилал:1863 онд төрсөн
Ангилал:1947 онд өнгөрсөн
Блюз

**Блюз** гэдэг нь хөгжмийн блюз нот, аккордны цуврал дээр үндэслэсэн хөгжмийг хэлдэг. Нилээн хэдэн төрлийн блюз хөгжим байдаг 12-даралттай блюз нотны цуврал нь хамгийн өргөн тархжээ. Дуу хөгжмөө илэрхийлэх үүднээс блюз аялгуу нь ердийн мажор нотноос арай доогуур өнгөн дээр тоглогддог. Блюз хөгжим нь анх америк дахь африк гаралтай иргэдийн сүмийн дуу, хашгирч, өгүүлж дуулсан дуунуудад анх хэрэглэгджээ. Блюз нотонд африкийн соёлын өнгө аялгуу тусгагдсан байдаг. Улмаар блюз нь Америк болон барууны нийтэд түгсэн хөгжмүүдэд нөлөөлж, жаз, ритм энд блюз, блюграсс, рок-н-ролл зэрэг хөгжмийн урсгалуудад нөлөөлсөн. 1960-1970-аад оны үед эдгээр хөгжмийн урсгалуудын холимог элэметүүдийг багтаасан блюз рок үүссэн. 

Блюз (the blues) хэмээх нэр томъёо нь англи хэлний "цэнхэр чөтгөр" гэсэн хэллэгтэй холбоотой бөгөөд энэ нь уйтгартай, гунигтай гэж ойлгогддог. Хэдийгээр блюз хөгжим нь түүнээс өмнө тоглогдож байсан ч 1912 онд бүтээгдсэн Харт Вандын "Далласын Блюз" нь хамгийн анхны зохиогчийн эрх авсан блюз бичлэг болжээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хөгжмийн жанр

Ангилал:Жаз
Ангилал:Кантри хөгжим
Ангилал:Ардын хөгжим
Хард рок

**Хард рок** (, үгчлэн *"хүнд рок"* эсвэл *"хатуу рок"*) гэдэг нь рок хөгжмийн нэг урсгал бөгөөд 1960-аад оны дунд үеийн гараж, псайкеделик рок хөгжмийн урсгалаас гаралтай бөгөөд энгийн рок хөгжмийн хүнд хэлбэрийн нэг юм. Энэ хөгжим нь дисторт хэмээн нэрлэдэг маш их хэмжээний өнгө хувирган өөрчилсөн цахилгаан гитар, басс гитар, даралтат цахилгаан хөгжим, бөмбөр хэрэглэн тоглодог. Хард рокт блюзын нөлөө их байдаг. Хард рокт хамгийн их хэрэглэгддэг өнгө нь пентатоникын 5 даралт байдаг бөгөөд үүгээрээ блюзтэй илүү төстэй. Энгийн рокоос ялгаатай нь хард рокт "британийн блюзын" нөлөө илүү их байдаг. 

Хард рок гэдэг нэр томъёогоор маш олон тооны рок хөгжмийг тодорхойлж нэрлэдэг. Хүмүүс ихэвчлэн энгийн поп рок хөгжмөөс ялгаатай хөгжмийг хард рок гэж ойлгодог ч энэ нь буруу юм. Хамгийн ихээр андуурагддаг урсгал нь панк рок. Панк рок нь илүү хурдан темпо, илүү бага аялгуу, илүү олон барр аккорд ашигладгаараа бусад рокоос ялгагддаг.


Ангилал:Рок хөгжмийн урсгал
Энрико Ферми

**Энрико Ферми** (, 1901 оны 9 сарын 29-нд Италийн Ром хотод төрсөн - 1954 оны 11 сарын 28-нд Чикаго хотод нас барсан) нь Италийн физикч бөгөөд анхны цөмийн реакторыг бүтээснээрээ болон, квантын онол, цөмийн онол, статитистик механикт оруулсан хувь нэмрээрээ хүн төрөлхтний түүхэнд үлджээ. Цацраг идэвхт байдлыг судалсан судалгаагаараа Ферми 1938 онд Физикийн салбарт Нобелийн шагнал хүртсэн. Тэрээр онолын болон практикийн хувьд аль алинд нь гарамгай байсан бөгөөд түүнийг 20-р зууны гарамгай эрдэмтдийн нэг гэж үнэлдэг. 1952 онд бүтээсэн синтетик элементийг түүний дурсгалд зориулан Ферми хэмээн нэрлэжээ. 

1938 онд Нобелийн шагнал хүртсэнийхээ дараа Ферми Америкт цагаачлан, удалгүй Колумбын их сургуульд ажиллах болсон. 1939 оны 8 сард Лео Шилардын бичиж, Альберт Эйнштейний гарын үсэг зурсан, түүхэнд үлдсэн алдарт захиаг АНУ-ын ерөнхийлөгч Франклин Д.Рузвельт хүлээн авсан. Энэ захианд Нацист Герман атомын бөмбөг хийхээр санаархаж байгаа тухай өгүүлсэн байв. Уг захиаг авсан Рузвельт яаралтай арга хэмжээ авч, Ураны Хороог байгуулан, Колумбын Их Сургуульд анх удаагаа цөмийн энергийн талаар судалгаа хийхэд зориулж 6000 ам. долларын тэтгэлэг олгох шийд гаргажээ. 

Энэхүү судалгааны ажил нь хожим нь улам бүр тэлж АНУ-ын цөмийн бөмбөгийг бүтээсэн Манхаттан хэмээх нууц төсөл болон өргөжсөн. Өнөөдөр Фермигийн нэрээр нэрлэсэн 3 цөмийн реактор ажиллаж байгаагын нэг нь Америкт, нөгөө нь Италид, гурав дахь нь Аргентинд байна. 1950 оноос Америкийн Атомын Энергийн комисс түүний хувь нэмрийг үнэлэн, өөрийн олгодог дээд шагналыг Энрико Фермигийн шагнал хэмээн өөрчлөн нэрлэжээ.

## Мөн үзэх 
* Фермигийн парадокс
* Фермигийн таамаглал

## Цахим холбоос 

Ангилал:20-р зууны физикч
Ангилал:Цөмийн физикч
Ангилал:Манхэттен төслийн хүн
Ангилал:Италийн физикч
Ангилал:АНУ-ын физикч
Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан
Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн
Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Чикагогийн их сургуулийн багш
Ангилал:Флоренцын их сургуулийн багш
Ангилал:Сапиенца их сургуулийн багш
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Америкийн Физикийн Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Америкийн Физикийн Нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Макс Планк медаль шагналтан
Ангилал:Хайделбергийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Иелийн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Харвардын их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:Италийн чөлөөт өрлөгчин
Ангилал:АНУ дахь Италийн цагаач
Ангилал:Нацизмаас дүрвэгч
Ангилал:АНУ-ын хүн
Ангилал:Италичууд
Ангилал:1901 онд төрсөн
Ангилал:1954 онд өнгөрсөн
Хөгжим

[thumb|[Фредерик Шопен, Польшийн төгөлдөр хуурч, хөгжмийн зохиолч]]

Дуу авиаг цаг хугацааны хэмнэлтэйгээр зохион байрлуулсан урлагийг **хөгжим** гэдэг. Хөгжмийн үндсэн элементүүдэд өнгө (аялгуу болон гармон), хэмнэл (темпо, метер) динамик, өтгөн, шингэн гэсэн элементүүд багтдаг. Улс орон, соёлуудын хувьд хөгжмийн талаарх ойлголт нь ялгаатай байдаг. Хөгжмийг төрөл, жанр болгон хуваан ангилж болдог. Хөгжмийг олон янзаар тодорхойлдог. 20-р зууны хөгжмийн зохиолч Жон Кейж (John Cage) "Шуугиан гэж байдаггүй, гагцхүү аялгуу л гэж бий" хэмээн тодорхойлсон байна.

## Зураг 

Зураг:Morin Khuur, South Mongolian Style.jpg|Морин хуур
Зураг:Egschiglen in turin festival oriente march 2015 01.jpg|Egschiglen
Зураг:Martini bologna mozart 1777.jpg|Вольфганг Амадей Моцарт
Зураг:Anna German-legitymacja studencka (cropped).jpg|Анна Герман, дуучин
Зураг:Louis Armstrong restored.jpg|Луи Армстронг
Зураг:Danzanravjaa Museum of Sainshand-1.jpg|Дулдуйтын Данзанравжаа
Зураг:Suka aquarel Wojciecha Gerson.jpg|Хуучин Польш хийл
Зураг:Výrobca šindeľov - ľudová tvorba - remeslá Folklórny festival Východná.JPG|Словакийн уламжлалт хөгжмийн зэмсэг үйлдвэрлэл
Зураг:Guitar 1.jpg|Бразилийн гитар
Зураг:Oulan-Bator .- Théâtre National concert de Musique chants et danses mongoles (3).JPG|Концерт ба бүжиг, Үндэсний драмын театр, Улаанбаатар
Цөмийн зэвсэг

) 1954 оны гуравдугаар сарын 27-нд Бикини (Атолл) дээр]]
**Цөмийн зэвсэг** (англи. *Nuclear weapon*, орос. *Ядерное оружие*) гэж Цөмийн задрал буюу нэгдлийг ашигласан цөмийн реакцаас үй олноор устгах хүч үүсгэдэг тэслэгч төхөөрөмжийг хэлнэ. Цөмийн реакц нь асар их хэмжээний эрчим хүч ялгаруулдаг. Орчин үеийн технологи ашиглан бүтээсэн, халуун цөмийн зэвсэг нь ганц мянган кг жинтэй хэдий ч тэрбум гаруй энгийн дэлбэрэгч төхөөрөмжийн ялгаруулж чадах дэлбэрэлтийн хэмжээтэй дүйцэхүйц энерги ялгаруулж чадна. Маш жижиг хэмжээтэй цөмийн зэвсэг ч бүхэл бүтэн хотыг устгах чадалтай. Цөмийн зэвсгийг үй олноор хөнөөх зэвсэг хэмээн ангилж үздэг бөгөөд цөмийн зэвсэг бүтээгдсэн үеэс эхлэн түүнийг хянах, хэрэглэх асуудал нь олон улсын бодлогын төвд байсаар иржээ. Хүн төрөлхтний дайн байлдааны түүхэнд хоёр удаа цөмийн зэвсэг хэрэглэгдсэн бөгөөд тэдгээрийг АНУ дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөл үед буюу 1945 оны 8-р сард Японы Хирошима, Нагасаки хотуудад хэрэглэсэн.

«Цөмийн клуб» -Цөмийн зэвсэгтэй орнуудын албан бус нэр. Үүнд: АНУ (1945), ОХУ (эхлээд ЗХУ: 1949), Их Британи (1952), Франц (1960), БНХАУ (1964), Энэтхэг (1974), Пакистан (1998), БНАСАУ (2006). Мөн Израил улс албан ёсоор цөмийн зэвсэгтэй гэж мэдэгдээгүй боловч цөмийн зэвсэгтэй гэж тооцогддог байна. 

## Цахим холбоос
Цоохондой

**Цоохондой** (*Felis silvestris*) Европ, Ази, Африкт тархсан жижиг мий. Жижиг хөхтөн, шувуу, бусад ойролцоо хэмжээтэй амьтан барьж иддэг. Өөр өөр бүсэд хэд хэдэн дэд зүйл тархсан. Заримдаа гэрийн муурыг (*Felis silvestris catus*) энэ зүйлд багтаадаг. Гэрийн муур хүн амьдарч байгаа бүх тив, ихэнх томоохон аралд тархсан бөгөөд олон газар зэрлэгшсэн муур тааралддаг.

Цоохондой янз бүрийн орчинд дасамтгай. Тухайлал саванна, задгай ой, тал хээрт тархсан. Гэршүүлсэн үүлдэр нь өнгө зүс, хэлбэр төрхөөрөө олон янз боловч, зэрлэг дэд зүйлүүд нь хар судалтай хүрэндүү өнгөтэй, 45-80 см урт, 3-8 кг жинтэй. Өндөр нь мөрөөрөө 35 см, сүүлний урт 30 см. Африкийн дэд зүйл нь жижгэвтэр, цайвардуу хүрэн зүстэй.

Цоохондой маш аймхай. Суурин газруудаас холхон байдаг. Ганц ганцаараа амьдардаг. 

Үндэсний хорт хавдрын хүрээлэнгийн судалгаанаас үзэхэд орчин үеийн бүх муур 10000 жилийн өмнө Ойрх Дорнодын хавьд өөрөө гэршсэн хэсэг цоохондойгоос гаралтай ажээ.
* *Felis silvestris silvestris* (Европ, Түрэг).
* *Felis silvestris lybica* (Хойд Африк, Ойрх Дорнод, Баруун Ази, Арал тэнгис хүртэл).
* *Felis silvestris cafra* (Өмнөд Африк).
* *Felis silvestris ornata* (Пакистан, Энэтхэгийн зүүн хойд хэсэг, Монгол, Хятадын хойд хэсэг).
* *Felis silvestris bieti* (Говийн саарал).
***Felis silvestris catus* (Дэлхий даяар).

## Эшлэл 
## Гадны холбоос 
* *Felis silvestris*: three distinct populations
* *IUCN/SSC Cat Specialist Group - Cat Species Information*
* Scottish Wildcat Association
* Digimorph.org: 3D computed tomographic (CT) animations of male and female African wild cat skulls

Ангилал:Мийнхэн
Даян аварга

**Даян аварга** — Улсын аварга цолтой бөх улсын наадмын барилдаанд 9 давж түрүүлэхэд эсвэл 9 давж үзүүрлэхэд олгох цол. Ер утга нь бүгдийн (даян) аварга гэнэ.

## Даян аварга цолтой бөхчүүд 
12
Далай аварга

**Далай аварга** нь үндэсний бөхийн улсын аварга цолтой бөх улсын наадмын бөхийн барилдаанд түрүүлснээр хүртэж цол байсан боловч 2014 оны хуулиар нэмэлт өөрчлөлт орж хуучин янзаараа буюу Далай аварга гэх цолыг байхгүй болгосон. 

Урьд өмнө нь байгаагүй энэ цол 2003 онд батлагдсан Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулиар тодорхойлогдсон. Харьцангуй саяхан бий болсон боловч энэхүү цолыг 2004 онд улсын аварга Агваансамдангийн Сүхбат, 2005 онд улсын аварга Гэлэгжамцын Өсөхбаяр тус тус гурав дахь удаагаа түрүүлснээр авцгааж байв. 2007 онд А.Сүхбатын 2001 онд 10 даван түрүүлсэн амжилтыг тооцон нэхэн олгогдож, 2009 онд Г.Өсөхбаяр улсын наадамд дахин түрүүлэн хоёул даян аварга цол хүртэцгээснээр далай аварга цолтон байхгүй болсон. УИХ-ын гишүүн Р.Гончигдорж, Д.Батцогт, Б.Чойжилсүрэн нарын санаачилсан Үндэсний их баяр наадмын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг УИХ батласанаар 2014 оны 7-р сарын 7-ны өдөр Даян аварга А.Сүхбат 2000, 2001, 2004 онуудад нийт 3 удаа түрүүлэхдээ 2001 онд өндөр даваатай тэгш ойн жил 10 даван түрүүлсэн амжилтыг, Даян аварга Г.Өсөхбаярыг 2002, 2003, 2005, 2009 онуудад нийт 4 удаа түрүүлсэн амжилтуудыг тус тус үндэслэн Монгол Улсын 8 9 дэх Дархан аварга цолтонгууд болсон билээ. Үүнээс хойш баяр наадмын тухай хуульд өөрчлөлт орсонтой холбоотойгоор Далай аварга хэмээх цолыг Даян аварга цолны чимэг болгон оруулахаар шийдвэрлэсэн болно. Мөн Дархан аварга А.Сүхбат Дархан аварга Г.Өсөхбаяр нь мөн ч их азтай аваргуудын нэг билээ. Учир нь тэдгээрээс өөр Далай аварга цол хүртэж байсан бөх Монгол улсын түүхэнд урьд хожид тэр цаашид ч тэр төрөн гарах боломжгүй болж байна.

## Далай аварга цолтон 
13
Улсын аварга

**Улсын аварга** нь Улсын арслан цолтой бөх Үндэсний Их Баяр Наадамд түрүүлэхэд олгодог цол бөгөөд сүүлийн жилүүдэд 10 даван түрүүлсэн бөхөд олгодог болоод байгаа. Монгол улсын үндэсний бөхийн түүхэнд даншгийн аварга, дархан аварга, даян аварга, далай аваргыг оролцуулаад 48 аварга төрсөн байдаг.

## Улсын аварга цолтой бөхчүүд 
14
Дархан аварга

left**Дархан аварга** нь даян аварга цолтой бөх улсын наадмын бөхийн барилдаанд түрүүлэхэд олгох монгол үндэсний бөхийн хамгийн дээд цол юм. 

Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ улсын байр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилтаар Монгол бөхийн рекорд амжилтыг тогтоогоод байна. Дархан аваргууд болох  Хорлоогийн Баянмөнх 10 түрүү, Бадамдоригийн Түвдэндорж 7 түрүү, Жигжидийн Мөнхбат 6 түрүү, Дарийн Дамдин 5 түрүү авсан амжилтуудыг үзүүлжээ.

Эдгээр Дархан аваргын хоёр нь Улсын баяр наадамд 10-аас дээш удаа түрүүлсэн юм.

## Дархан аварга цолтой бөхчүүд 
11
Фибоначчи

right|thumb|Фибоначчи
**Фибоначчи** хочтой **Пизаний Леонардо** (латин. *Leonardus Pisanus*, итали. *Leonardo Pisano*, 1170 оны орчимд Италийн Пиза хотод төрж, 1250 оны орчимд мөн хотод нас барсан) Фибоначчи хэмээх нэрээр алдаршсан түүнийг Леонардо Боначчи, Леонардо Фибоначчи гэх мэтээр өөрөөр дуудах тохиолдол олон байдаг. Тэрээр Италийн эрдэмтэн бөгөөд түүнийг дундад зууны үеийн хамгийн авъяаслаг математикч эрдэмтэн гэж үздэг. 

Фибоначчиг өнөөгийн дэлхий ертөнц 2 зүйлээр нь мэддэг:

# Түүний бичсэн Тооцооллын Ном (the Book of Calculation) болон Liber Abaci ном нь Араб цифрыг  Европт нэвтрүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэсэн. 
# Тэрээр нээгээгүй боловч Liber Aabaci номондоо жишээ болгон бичсэн байсан тооны дарааллыг өнөөдөр дэлхий дахинд Фибоначчийн дараалал гэж нэрлэдэг. 

Фибоначчийн тоон дараалал гэдэг нь тоо болгон нь өмнөх хоёр тооныхоо нийлбэр байдаг тоон цуврал байдаг. Тиймээс энэ цуврал нь:0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, 377, 610, 987 гэсэн тоонуудаар эхэлдэг.

Цувралын тоо нь өгсөх тусам дараалсан хоёр тоог хооронд нь харьцуулан хуваахад гарах харьцаа нь алтан харьцаанд дөхдөг. (ойролцоогоор 1 : 1.618 буюу 0.618 : 1).

Энэхүү алтан харьцааг Сэргэн мандлын үед уран зурагт өргөн ашигладаг байжээ.

## Ном зүй 
* Goetzmann, William N. and Rouwenhorst, K.Geert, *The Origins of Value: The Financial Innovations That Created Modern Capital Markets* (2005, Oxford University Press Inc, USA), ISBN 0-19-517571-9. 
* Grimm, R. E., "The Autobiography of Leonardo Pisano", Fibonacci Quarterly, Vol. 11, No. 1, February 1973, pp. 99-104.
* A. F. Horadam, "Eight hundred years young," *The Australian Mathematics Teacher* 31 (1975) 123-134.

## Цахим холбоос 
* Who was Fibonacci? by Ron Knott.
* Goetzmann, William N., *Fibonacci and the Financial Revolution* (October 23, 2003), Yale School of Management International Center for Finance Working Paper No. 03-28 http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=461740
* Charles Burnett, Leonard of Pisa (Fibonacci) and Arabic Arithmetic - the Medieval background to Fibonacci's work
* Fibonacciat
* wallstreetcosmos.com, *Fibonacci numbers and stock market analysis*, (2008).
* O'Connor, John J and Robertson, Edmund F. "Leonardo Pisano Fibonacci – 1170 - 1250" in *The MacTutor History of Mathematics archive*. University of St Andrews website, Scotland, 1998.
* Liber Abaci and its Egyptian fraction methods

Ангилал:Италийн математикч
Ангилал:Дундад зууны математикч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Италийн түүхэн хүн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Улсын арслан

**Улсын арслан** нь Үндэсний Их Баяр Наадамд 9 давсан бөхөд олгодог цол юм. 

## Улсын арслан цолтой бөхчүүд 
21
Улсын харцага

**Улсын харцага** нь Үндэсний Их Баяр Наадамд 6 давсан бөхөд олгодог цол юм. 2003 онд бий болгосон тус цолыг анх Махгалын Баяржавхлан (одоо улсын гарьд), Эрдэнээгийн Батбаатар нар хүртэж байсан бол 2004 онд ерөнхийлөгчийн зарлигаар тухайн үед амьд сэрүүн байсан, тус цолын болзлыг хангасан бөхчүүдэд нөхөн олгожээ.

## Улсын харцага цолтой бөхчүүд 
## Тайлбар
24
Сангиран

**Сангиран** () нь Индонезийн Ява аралд орших археологийн малталтын бүс бөгөөд төв Явагийн 48 км² нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршдог. 

1934 онд хүн судлаач Густав Хейнрих Ральф фон Кёнигсвальд уг газарт анхны малталтыг хийжээ. Дараагийн жилийн малталтаар нэн эртний хүний чулуужсан ясыг олсон бөгөөд Питекантропус эректус (“Ява хүн” гэх уг олдвор нь Хомо эректусийн нэг төрөл юм.) хэмээн нэрлэжээ. Нийтдээ 60 гаруй хүний чулуужсан яс олдоод байгаа бөгөөд тэдний дотор “Мегантропус” хэмээн хачирхалтай олдвор байдаг. Мөн амьтдын үлдэгдлүүд олддог бөгөөд энэ нь балар эртний хүмүүс ан агнуур хэрхэн эрхэлдэг байсны тод жишээ болдог. 

## Цахим холбоос 
* 360° Panorama of Sangiran museum on World heritage tour

Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Индонезийн түүх
Ангилал:Индонез дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Жавагийн газар зүй
Ангилал:Төв Жава
Прамбанан

**Прамбанан цогцолбор сүм** нь Индонезийн Жава арлын төвд хэсэгт Жогжакартаас 18 км зүүн зүгт орших Хинду шашны аварга том сүмийн цогцолбор юм. Зүүн өмнөд Азид орших Хинду сүмийн уран барилгын тэгээр хийгдсэн шовх оройтой бөгөөд хамгийн том сүм нь 47 м өндөртэй. 
МЭ 680 оны орчим буюу Маратам улсын хаан Ракай Пикатан эсвэл Санжаяа улсын хаан Балитунг Маха Самбугийн засаглалын үед байгуулагджээ. Уг гайхамшигт сүм баригдснаасаа хойш нэг их удалгүй орхигдон эзгүйрч, эвдрэл элэгдэлд оржээ. 
1918 онд уг барилгын сэргээн засварлалтын ажил эхэлж, 1953 онд гол сүмийг бүрэн засварласан байна. 

## Лавлах 
* Bernet Kempers, A.J. (1959) *Ancient Indonesian art* Cambridge, Mass. Harvard University Press.
* Dumarcay, Jacques. (1989) (Edited and translated by Michael Smithies) *The temples of Java*, Singapore: Oxford University Press.
* Holt, Claire (1967) *Art in Indonesia: Continuities and change* Ithaca, N.Y. Cornell University Press.
* Leemans, C. (1855) *Javaansche tempels bij Prambanan* BKI, vol.3. pp.1-26

## Цахим холбоос 
* Official site
* Entry on unesco.org 
* Exploring Prambanan
* 360° view on the World Heritage Tour site

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Азийн хиндү шашны цогчин
Ангилал:Индонезийн хиндү шашны цогчин
Ангилал:Индонез дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Индонез дахь дэлхийн өв
Ангилал:Индонезийн соёлын дурсгал
Ангилал:Зүүн Өмнөд Азийн түүх
Ангилал:Жава (арал)
Ангилал:Жогякарта
Суматрын халуун орны чийглэг ой

**Суматрын халуун орны чийглэг ой** () нь Индонезийн суматра арал дээрх гурван үндэсний хүрээлэнг багтаасан нутаг юм. 
Индонезийн Суматра арлын төв хэсэгт орших Гунунг Леусер үндэсний хүрээлэн (8629 км²), Керинки Себлат үндэсний хүрээлэн (13753 км²) болон Букит Барисан Селатан үндэсний хүрээлэн (3568 км²) гэсэн үндсэн хэсгүүдтэй уг ширэнгэ ойн сан нь нэгдүгээрт нам дор газрын болон уулархаг нутгийн биологийн төрөл зүйлийн өвөрмөц сан болсон ширэнгэ ойн сүүлийн 50 жилийн хугацаанд хадгалагдан үлдсэн хэсэг, хоёрдугаарт “Суматрын Анд” хэмээн алдаршсан Букит Барисан уул болон олон тооны жижиг галт уулсыг агуулсан, гуравдугаарт Суматра арал дээр орших нийт ургамлын 50 хувь, маш олон тооны биологийн төрөл зүйл амьдардагаараа ихэд онцлог. 
Энд дэлхийн хамгийн том цэцэг Арнольдын раффлези, хамгийн өндөр цэцэг Аморфофаллус титанум ургадаг. Мөн энд 174 зүйл хөхтөн, түүний дотор уугуул 3 зүйл, устах аюулд орсон  21 зүйл амьдардаг. Тухайлбал, орангутан, Суматрын хирс, гэзэгт сармагчин, Борнео арлын толбот ирвэс, Суматрын заан, Азийн тапир, аварга яст мэлхий зэрэг гайхалтай ховор содон амьтадтай. 380 зүйл шувуу, түүний дотор уугуул 13 зүйл, 58 устах яюулд орсон зүйл нутагладаг. 

## Цахим холбоос 
*UNESCO World Heritage website

Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Индонез дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Суматрын газар зүй
Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв
Ужунг Кулон үндэсний хүрээлэн

**Ужунг Кулон үндэсний хүрээлэн** () нь Индонезийн Ява арлын хамгийн баруун зах нутаг ба Кракатоа болон бусад галт уулын гаралтай арлуудыг нэгтгэсэн үндэсний хүрээлэн юм. Хүрээлэн 106 км² нутаг дэвсгэрийг хамрах ба үүний 443 км² нь далайн усан мандал байдаг. 

Явагийн нам дор газрын халуун орны ширэнгэ ойн үндсэн сан болохынхоо хувьд дэлхийн өвд бүртгэгджээ. Нэн ховор, устах аюулд өртсөн Ява арлын хирсийн орогнох хоёрхон газрын нэг нь уг бүс нутаг юм. Энд 50 – 60 толгой хирс байгаа бол Вьетнамын Кат Тиен үндэсний хүрээлэнд 10 орчим толгой л үлдсэн байдаг. 

## Цахим холбоос 
* Ujung Kulon National Park at UNESCO World Heritage website.

Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Бантен
Ангилал:Индонезийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Индонез дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Жавагийн газар зүй
Бам (Иран)

**Бам** () нь Исламын бүгд найрамдах Иран улсын Керман мужид орших Бам цайзыг тойрсон хот юм. 2003 оны газар хөдлөлтөөс өмнө 43000 гаруй хүн амтай хот байв. 

Бам цайзыг хэн байгуулсан талаар нилээд олон ялгаатай таамаглалууд байдаг. Зарим судлаачдын үздэгээр бол Персийн эзэнт гүрний үед үндэслэгдсэн гэх бөгөөд МЭӨ 250 – МЭӨ 226 оны хооронд байгуулсан гэдэг. Эдийн засгийн болон арилжааны маш чухал байршилтай Бам хот нь нэхмэл эдлэл, хувцасаараа бүс нутагтаа алдаршжээ. Араб аялагч, газарзүйч Ибн Хавкал (943-977) өөрийн бичсэн *Сурат-ул-ард* (*Дэлхийн зураглал*) номондоо Бам хотын тухай ийн өгүүлжээ.

 
** *Тэнд маш уран нэхмэлчид гайхалтай гоёмсог хөвөн даавуун хувцас урлан, ертөнц даяар түгээдэг. Тэдний хийсэн маш сайн хувцас нэг бүр нь 30 динар элбэг хүрэх бөгөөд Хорасан, Ирак, Египетэд хүртэл худалдаалдаг билээ.*
 

Эртний Арг-е Бам цайз нь 2000 гаруй жилийн настай бөгөөд Парфын улсын үед байгуулагдсан ч ихэнх барилгууд нь Сефевийн улсын үед бий болсон гэж үздэг. 
1722 онд Афганчууд уг хотод халдан довтолж, дээрэмдснээр хүн ам нь дайжин орхигджээ. Хожим нь хүмүүс Бам хотод аажмаар эргэн суурьших болсон ч Ширазын байлдан дагуулагчдаас болж дахин эзгүйрчээ. Ширазын эзэмшилд байхдаа цэргийн хуарангийн үүрэг гүйцэтгэдэг байжээ. Бамын орчин үеийн хот нь Бам цайзын түшиглэн бий болсон бөгөөд ХАА, аж үйлдвэрийн төв болж, хурдацтай хөгжих болжээ. Гэвч 2003 онд газар хөдлөлтөд өртөн ихээхэн эвдэрсэн байна. 
Рихтерийн шаталбараар 6.3 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болоход тус хотын ихэнх барилгууд нурж, үүний улмаас Бам хот болон түүний ойролцоох нутгийн 26271 хүн амь эрсдэж, 30000 гаруй хүн гэмтэж бэртжээ. Газар хөдлөлтийн дараа хотыг шинээр сэргээн байгуулж байна.     

## Цахим холбоос 
* Travel magazine story on Bam as a tourist destination
* Newspaper item: "The Lost Beauty that was Bam"
* BBC story: "Bam: Jewel of Iranian heritage"
* Population figures from World-Gazetteer.com
* Digital Silk Roads Project – Citadel of Bam. Photos and movies
* To Bam & back by Asghar Riahi
* FallingRain Map - elevation = 1058m

### 2003 оны газар хөдлөлт 
* BBC news report
* CNN news report
* CNN report on rescue efforts
* IRINNews.org "Special on Bam three months on"
* IRINNews.org "Tehran lowers Bam earthquake toll"

### Сэргээн засварлалт 
* Reconstruction efforts in quake-devastated Bam continue two years on
* Arg-e Bam – The BAM Citadel – Film Documentary:
* Arg e Bam Movie Documentary – The BAM Citadel

Ангилал:Керман аймгийн суурин
Ангилал:Ираны археологийн олдворт газар
Томас Бёрк

**Томас Бёрк** (, 1875 оны 1 сарын 15 - 1929 оны 2 сарын 14) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч, орчин үеийн олимпын 100м, 400м-ийн гүйлтийн төрлийн анхны аварга юм.

Бёрк анхны олимпын наадамд оролцохдоо Бостоны их сургуулийн оюутан байв. Нутагтаа 400м, 440 ярдын зайн гүйлтийн уралдаанд түрүүлж байсан ч олимпод оролцохоор ирэхдээ нэг их анхаарал татаж байсангүй. Гэтэл 100м-ийн уралдаанд олон шилдэг тамирчин оролцоогүй бөгөөд тэр дунд Бёрк шигшээ уралдаанд 12.0 секундын амжилтаар алтан медаль хүртсэн нь бүхнийг гайхуулав. Улмаар өөрийн гаршсан төрөл болох 400м-ийн урьчдилсан гүйлтэд 58.4, шигшээ гүйлтэд 54.2 секундын амжилт үзүүлэн 2 дахь алтан медалиа хүртсэн байна.

Олимпын дараа Бёрк холын зайд гүйх болсон бөгөөд АНУ-ын оюутан тамирчдын 440, 880 ярдын зайн уралдаанд түрүүлж байв. Анхны олимпын марафон гүйлтийн төрөл амжилттай болсонд сэтгэл нь хөдөлсөн тэрээр 1897 онд жил тутмын Бостоны марафоныг анх санаачлан зохион байгуулалцжээ.

Бёрк нь хожим өмгөөлөгч болсон бөгөөд спортын сэтгүүлч, хөнгөн атлетикийн дасгалжуулагчийн ажил эрхэлж байв.

## Ном зүй 
* Wallechinsky, David. (1984). The Complete Book of the Olympics. New York: Penguin Books. pp. 3, 17.

Ангилал:АНУ-ын 100 метрийн гүйгч
Ангилал:АНУ-ын 400 метрийн гүйгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:400 метрийн гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:1896 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1900 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:АНУ-ын өмгөөлөгч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1875 онд төрсөн
Ангилал:1929 онд өнгөрсөн
Доод Новгород муж

**Доод Новгород муж** () буюу **Нижегород муж** нь Оросын Холбооны Улсын Ижил Мөрний Холбооны тойрогт харьяалагдах муж юм. Мужийн төв нь Доод Новгород хот.

## Цагийн бүс 
Тус муж нь Москвагийн цагийн бүс буюу UTC+3 бүст хамаарах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.

## Газар зүй 
Хойд талаараа Иваново муж, Киров муж, зүүн талаараа Мари Эл, Чуваш, өмнө талаараа Мордова, Рязань муж, баруун талаараа Кострома муж, Владимир мужтай хиллэнэ.

Мужийн нутгаар Ижил мөрөн урсах бөгөөд зүүн эрэг буюу хойд талаар нь тэгш тал газар, баруун эрэг буюу өмнө талаар нь уул толгод үргэлжилнэ. Мужийн төв Доод Новгород хот нь мужийн бараг төвд, Ижил мөрний эрэг дээр оршино. Сибирийн төмөр зам нь тус мужийн нутгаар дайрч өнгөрөх тул Москва болон ОХУ-ын зүүн хязгаарыг холбосон зам тээврийн чухал зангилаа болно.

Эх газрын уур амьсгалтай, 1 сарын дундаж температур нь -12, 7 сарын дундаж температур нь +19 хэм. Жилийн хур тунадасны дундаж хэмжээ нь 500 мм орчим.

## Хүн ам 
Хүн амын ихэнх нь оросууд боловч мордова, татар, украйнууд ч оршин сууна.

## Түүх 
Доод Новгород нь 1393 онд Москвагийн их вант улсын харьяанд орсон бөгөөд 19-р зууны сүүлийн хагасаас аж үйлдэржилтийн улмаас эрчимтэй хөгжсөн юм.

1929 оны 1 сарын 14-нд муж болон зохион байгуулагдсан.

Зөвлөлт Холбоот Улсын үед буюу 1932-1990 онд Доод Новгородыг **Горький** гэж нэрлэдэг байсан тул мужийн нэр ч мөн адил **Горький муж** байв.

## Аж үйлдвэр 
Байгалийн баялаг ховортой ч автомашины үйлдвэрлэл, техник, хүнс боловсруулах, химийн үйлдвэрүүд элбэгтэй.

## Хотууд 
Тус мужид 25 хот, 4,500 тосгон байдаг. 

## Цахим холбоос 
## Эш холбоос 
Ангилал:Оросын холбооны муж
Мануул

**Мануул** (*Felis manul*) буюу **Палласын муур** нь Төв Азид тархсан жижиг муур юм. Гэрийн муурны дайтай хэмжээтэй 60 см урт биетэй, 25 см урт сүүлтэй, дунджаар 3.6 кг жинтэй. Үс нь босоо судал бүхий зосон улаан өнгөтэй боловч их үстэй тул бараг харагддаггүй.

Мануул бусад мийнээс ялгагдах хэд хэдэн өвөрмөц шинжтэй. Хамгийн сонирхолтой нь дугуй хүүхэн хараатай. Хөл нь богино, бандгар, үс нь урт, өтгөн. Үсний өнгө улирлаа даган өөрчлөгдөнө. Өвөл нь сааралдуу, хээ багатай байдаг. Чих нь доошоо байдаг тул ууль мэт төрхтэй болдог. Харьцангуй хавтгай нүүртэй тул мануулыг Перс муурны үүлдэрийн өвөг гэж ташаа үзэж байсан.

Мануул Азийн тал хээрт 1000-4000 орчим метрийн өндөрт нутагладаг. Мэрэгч, шувуудаар хооллоно.

Удаан хугацааны турш мануулыг арьсыг нь авах гэж агнаж байсан бол одоо ихэнх газар, жишээ нь Хятадад хамгаалагдсан. Хөдөө аж ахуйн хортон мэрэгчдээр хооллодог тул, ашигтайд тооцогддог. Гэхдээ мэрэгчдийг хордуулж устгаж байгаа нь мануулд мөн нөлөөлж байна.

Мануулыг тэжээмэл нөхцөлд үржүүлэхэд хэцүү. Хэдий зулзагалдаг боловч халдварын улмаас амьд гарах хувь нь бага байдаг. Мануул бие биеэсээ халдвар авахааргүй хол тусгаар амьдардаг тул дархлалын систем нь муу хөгжсөн байдагтай энэ холбоотой.

## Дэд зүйлүүд 
Хүлээн зөвшөөрөгдсөн гурван дэд зүйл бий:
* *Felis manul manul*, Монгол, Орос, баруун Хятад
* *Felis manul ferruginea*, Иран, Армени, Казахстан, Киргиз, Туркменистан, Узбекистан, Тажикистан, Афганистан, Пакистан
* *Felis manul nigripecta*, Кашмир, Балба, Төвөд

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Scientific project on the Pallas cat in Mongolia

* The Small Cat Conservation Alliance (SCCA) is developing a page on the Pallas cat.

Ангилал:Мийнхэн
Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Клеомедес

**Клеомедес** () нь 1-р зууны орчим амьдарч байсан Эртний Грекийн астрономич, стоицизмын төлөөлөгч философич юм.
Тэрээр "*Тэнгэрийн эрхсүүдийн эргэлдэх хөдөлгөөний тухай*" хэмээх астрономийн номыг бичсэн.

Төрсөн, нас барсан он нь мэдэгддэггүй бөгөөд номонд нь Родосын Посидоний (МЭӨ 135 - МЭӨ 51)-гийн тухай бичигдсэн байдаг ч Клавдий Птолемей (85 - 165)-н тухай дурьдаагүй байдгаас нь үндэслэн 1-р зуунд амьдарч байсан хүн гэж үздэг юм. 20-р зууны математикч Отто Нойгебауэр түүний ажиглалтын тэмдэглэлээс нь 4-р зууны орчим амьдарч байсан байх магадлалтай гэж дүгнэсэн ч хараахан батлагдаагүй байгаа.

2 боть бүхий тэрхүү зохиол нь астрономийн үндсийг тайлбарласан байдаг ч зорилго нь шинжлэх ухааны гэхээсээ философийн шинж чанартай бөгөөд Эпикуреизмийн сансрын онолыг шүүмжилсэн хэсэг нэлээд тааралддаг.
Тус зохиолын астрономийн түүхэн дэх үнэ цэнэ нь өдгөө алга болсон Посейдонийгийн бүтээлүүдийн тухай танилцуулж, сар хиртэх үзэгдлийг дэлхийн сүүдэр туссанаас болсон, энэ нь дэлхий бөөрөнхий болохыг нотолж буй гэдгийг тайлбарлан, мөн ердийн однууд нарнаас хэмжээгээрээ том, манай дэлхий нь нартай харьцуулахад тун жижиг од гэдгийг үзүүлсэн байдаг.

Түүнчлэн МЭӨ 3-р зуунд Эратосфен дэлхийн экваторын уртыг хэмжсэн тухай алдартай яриа нь түүний номонд анх дурьдагдаж манай үеийнхэнд хүрсэн билээ.

Сарны нэгэн кратерыг түүний нэрээр нэрлэсэн байдаг.

## Ном зүй
*Alan C. Bowen, Robert B. Todd, Cleomedes' Lectures on Astronomy. A Translation of The Heavens with an Introduction and Commentary. University of California Press, 2004. ISBN 0-520-23325-5

## Гадаад холбоос 
*O'Connor, John J., and Edmund F. Robertson. "Cleomedes". MacTutor History of Mathematics archive.

Ангилал:Эртний Грекийн одон оронч
Ангилал:Эртний гүн ухаантан
Ангилал:2-р зуунд төрсөн
Ангилал:2-р эсвэл 3-р зуунд өнгөрсөн
Хутула хан

**Хутула** (**Хотула** гэж бичих нь бий) XII зууны монгол хүн, Хамаг монгол аймгийн холбооны тэргүүн, **хан** байжээ.

## Намтар 
Хутула ханы төрсөн, өнгөрсөн, хаанчилсан он тодорхойгүй.  «Монголын нууц товчоо» зэрэг түүхийн ном зохиолд бичсэнээр Хабул ханы долоон хүүгийн дөрөвдүгээр нь Хутула байв. Хабул ханы хан өвийг залгасан Амбагай хан татарт баригдан Алтан улсад хүргэгдэн алуулахдаа Хабулын хүү Хутула, өөрийн хүү Хадаан тайш хоёрыг нэр заан өшөө авахыг захисанд аймгийн ихэс Онон голын Хорханаг Жубурын хөндийд цуглан хуралдаад Хутулыг хан болгож уламжлал ёсоор дэвхцэн бүжиж хуримлажээ. Хутула, Хадаан нар татарын Хотан бараг, Жали буха хоёртой арван гурван удаа байлдавч Амбагай ханы өшөөг сайтар авч эс чаджээ.

## Үр хүүхэд 
Хутула ханы хөвгүүд Зочи, Хирмау, Алтан гурав бөлгөө. Алтан хожим Тэмүүжинтэй Хамаг монголын ханы төлөө мөчөөрхөөд хагацаж салжээ.

## Лавлах холбоос 
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Хамаг монголын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хиад боржигин
Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн
Ангилал:12-р  зуунд төрсөн
Ангилал:12-р зуунд өнгөрсөн
Бэсүд

**Бэсүд** овог нь Боржигин овгийн нэг дэд овог ба Чингис хааны өвөг дээдэс Хайдугийн ач хүү Бэсүдэйгээс уламжлан гарчээ(Зарим судлаачдын тогтоосноор, Хайду нь XI-XII зууны зааг үеийн хүн аж. Иймд Бэсүд аймаг XI зууны эцсээр үүссэн гэлтэй).
Үүнтэй төстэй нэртэй овог одоогийн Афганистаны Хазара Монголчууд дунд тохиолдоно.  

(Бэсүд нарын анхны цөм нь тайчуудын нэг хэсэг болно. 1206 онд Чингис хаан бэсүдээс бүрдсэн 2 мянган байгуулаад, өөрийн отгон дүү Отчигинд өгчээ. Тэр цагаас бэсүд алтан ургийнханд захирагдан явсаар XVI зууны дунд үед Гэрсэнзийн дэд хүү Ноёнтойн эзэмшилд очиж, Халхын арын долоон отгийн бүрэлдэхүүнд оролцожээ. Тэд XVI зуунд Хангай уулаар нутаглаж байснаа XVII зууны эхээр Алтайн нурууны зүүн урд биед очиж суурьшижээ. Манжийн эрхшээлийн үед тэд Засагт хан аймгийн Засагт ханы хошуу, Илдэн засгийн хошуу, Жонон засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Бишрэлт засгийн хошуу(одоогийн Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр, Тайшир, Бигэр, Эрдэнэ, Цогт, Алтай; Баянхонгор аймгийн Шинэжинст, Баянгол, Баянцагаан сум бүтэн, Баянлиг, Баян-Өндөр сумын баруун тал; Өмнөговь аймгийн Гурван Тэс сумын баруун хэсэг)-г бүрдүүлж байв. Тэд Алтайн нуруунд удаан суусаар Сэрхийн нурууны сэргэлэн хар бэсүд гэгдэх болсон бөгөөд Тарлан хайрхан уулыг тахиж, Атаа таван тэнгэрийг шүтдэг байжээ. Бэсүдийн цөөнх зарим нь Гэрсэнзийн ууган хүү Ашихайн удмын ноёдод захирагдаж яваад хожим нь хотгойд нартай хольцолдон, Хөвсгөл, Завхан аймгуудын баруун талын сумдад суужээ. Дээрхээс гадна бэсүд нар Архангай аймгийн Жаргалант, Эрдэнэмандал, Тариат; Баянхонгор аймгийн Заг, Баян-Овоо, Баацагаан; Говь-алтай аймгийн Хөхморьт, Баян-Уул, Жаргалан, Дарви, Тонхил, Бугат, Алтай; Дорнод аймгийн Хөлөнбойр, Булган; Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн, Булнай, Их-Уул, Отгон, Цагаанчулуут, Шилүүстэй; Ховд аймгийн Чандмань, Дарви, Цэцэг; Хөвсгөл аймгийн Эрдэнэбулган, Алаг-Эрдэнэ, Тосонцэнгэл, Их-Уул сумдад бусадтай холилдон сууж байна.). 

Бусад нэршил: Бэсүд нь хүн ам олонтой, томхон аймаг байгаад, зарим нь бусад монголчуудын дотор орж, олон газарт өөрийн аймгийн нэрээр овоглон суужээ. Бэсүд хэмээх угсаатны нэр нь монгол хэлний ес гэсэн тооны нэрийн олны хэлбэр бололтой. “Сударын чуулган”-д бэсүдийг “ийсут” гэж тэмдэглэжээ.  

## Мөн үзэх 
*Хазара овгийн жагсаалт


Ангилал:Монгол овог аймаг
Эгейн тэнгис

300px|right|Эгейн тэнгис
**Эгейн тэнгис** (, , ) нь Газар дундын тэнгисийн зүүн хэсэгт, баруун талаараа Грекийн хойг, зүүн талаараа Анатолийн хойгоор хашигдан орших тэнгис юм.

## Газарзүй 
Зүүн хойд талаараа Дарданеллын хоолойгоор дамжин Мраморын тэнгис, цаашилбал Босфорын хоолойгоор дамжин Хар тэнгистэй холбогдоно. Тус тэнгисийн өмнөд хэсгийг Критийн тэнгис гэж нэрлэдэг. Эгейн тэнгист том жижиг 2,500 орчим арал байдаг, олон аралт тэнгис болно. Тэдгээр арлын ихэнх нь Грект харьяалагддаг бөгөөд Бозцаада арал, Гөкчеада арал нь Туркийн эзэмшлийнх юм.

Эгейн тэнгисийн арлуудыг 7 бүлэгт хувааж үздэг. 
# Зүүн хойд Эгейн арлууд
# Эвбей
# Хойд Спорадес
# Кикладес
# Сароны арлууд
# Додеканесын арлууд
# Крит арал

## Түүх 
Эгейн соёл иргэншил чухамхүү энд хөгжин цэцэглэж байв.
Эрт цагт Крит аралд Минойн соёл иргэншил, Пелопонесын хойгт Микений соёл иргэншил үүсчээ. Цаашилбал Афин, Спарта зэрэг өндөр соёл иргэншил бүхий олон хот-улсуудаас бүрдэх Эртний Грекийн соёл иргэншил Эгейн тэнгисээр тэтгэгдэн хөгжиж байв. Мөн Перс, Ромын эзэнт гүрэн, Зүүн Ромын эзэнт гүрэн, Венец, Османы эзэнт гүрэн нь Эгейн тэнгисийн орчимд төрт улсаа төвхнүүлж байлаа. Дундад зуунаас хойш ч тус бүс нутаг нь Европ, Азийг холбосон гүүр болж байсан юм.

## Аж үйлдвэр 
Галт уулын арал олонтой тул гантиг болон төмөр элбэгтэй. Крит зэрэг томоохон арлууд нь үржил шимт хөрстэй тул газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой ч ихэнх арал нь газар тариаланд тохиромжгүй. Гэвч Газар дундын тэнгисийн уур амьсгал нь нар ээсэн зуны өдрүүд олонтой учраас жуулчдыг ихээр татдаг байна.


Ангилал:Грекийн тэнгисийн бүс нутаг
Ангилал:Газар дундын тэнгисийн тэнгис
Ангилал:Туркийн ус зүй
Амбагай хан

**Амбагай** хан 1140-өөд оны сүүлээр Хабул ханыг нас барсны дараа Хамаг Монголын хан болон өргөмжлөгджээ. Тэр бол Тайчуудын Сэнгүм билгийн хөвгүүн билээ. Бодончарийн хөвгүүн Хабич баатарын удам юм. Хамаг Монголын хан Хабул, Амбагай хоёр нэг ясан төрлийн хүмүүс ажээ. Бодончарийн жич хүү Хайду юм. Хайдугийн жич хөвгүүд нь Хабул хан, Амбагай хоёр болно. Хабул ханы өвөг эцэг Байшинхор, Амбагайн өвөг эцэг Чарахай Линху хоёрын эцэг нь Хайду юм.

Хабул хан нас барахдаа хан суудлыг долоон хөвгүүнийхээ аль нэгэнд залгамжлуулсангүй, Сэнгүм Билгийн хүү Амбагайг Хамаг Монголын хан болгохоор нэр заажээ. Амбагай ханыг татарууд найрамдал байгуулах нэрийдлээр хуурав. Тэр аргад нь Амбагай хан орж татартай ураг барилдан, охиноо хүргэж очжээ. Татарын Айргууд, Буйргууд аймгийн нууцаар бэлтгэсэн цэрэг Амбагай ханыг барин авч Алтан улсад хүргүүлжээ. Алтан улсын хаан Жунду хотод (одоогийн Бээжин) сууж байв. Амбагай ханыг модон илжигт хадаж тарчлаан хороожээ. Нууц товчоонд дурдсанаар Амбагай хан Бэсүд овгийн **Балхачи** гэдэг хүнийг элч болгож

"*Хабул ханы долоон хөвүүний дундах Хутула, өөрийн арван хөвүүний дундах Хадаан тайшид очиж хамгийн хан, улсын эзэн байтал охиноо өөрөө үдэж хүргэхийг надаар цээрлэл болгогтун, би татар аймагт баригдав, таван хурууны хумсыг тамтартал, арван хуруугаа барагдтал миний өшөөг авагтун"* гэж захисан байдаг. Чингис хаан татар аймгийг эзлээд тэрэгний булд чацуулан хядахдаа эрт цагаас нааш эцэг өвгөдийг минь хорлосон гэсэн шалтгаан хэлдэг нь Амбагай хан, Хабул ханы ахмад хөвгүүн Охинбархаг, өөрийн эцэг Есүхэй баатар нарын өшөөг авсан хэрэг болжээ.

## Гэр бүл 
* Эцэг: Сэнгүм Билгэ (Соргогду чоно)
* Хатад: Орбай, Сохатай

### Хөвүүд 
# Адал хан
# Анху хөхчу (Аучу баатар)
# Тодойн гиртэ ?
# Хадаан тайш
# Хурил баатар
# Таргудай (?)
# Ходун орчан
# Худудартан

## Эшлэл 
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Хамаг монголын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:12-р зуунд цаазлагдсан хүн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:12-р зуунд өнгөрсөн
Тайчууд

**Тайчууд** буюу дайчид овог нь Боржигин овгийн нэг дэд овог ба Чингис хааны өвөг дээдэс болох Хайдугийн хоёр дахь хөвүүн Чарахай Линхугийн ахмад хөвүүн Сэнгүм билгээс уламжлан гарчээ. Тайчууд овог нь Боржигин овгийн өөр нэгэн хүчирхэг дэд овог Хиад Боржигины хамтаар 12-р зууны дунд үед Хамаг Монголын ханлигийг байгуулан хүчирхэгжиж байсан байна. Хиад боржигины Хабул хааны дараа Тайчууд овгийн Амбагай хаан ширээг залгамжилжээ. Амбагай дараа хаан ширээ буцаж Хабулын хүү Хутула хаанд шилжсэн байна. Чингис хааны эцэг Есүхэй баатар хорлогдон нас барсны дараа Тайчуудын Таргудай Хирилтуг түүний харьяат иргэдийг булаан авснаар уг хоёр овгийн хооронд дайсагнал үүссэн байна. Чингис хаан Монгол овог аймгуудыг нэгтгэн Их Монгол улсыг байгуулах явцад Тайчууд аймаг Таргудай Хирилтуг, Аучу баатар, Ходун орчан нараар удирдуулан эсэргүүцэн тэмцсэн боловч дийлдэн нэгтгэгдсэн байна. 

Чингис хааны цэргийн нэрт жанжин Зэв Тайчууд өвөг болох Сэнгүнбилгийн дүү Бэсүдэйгээс гаралтай Бэсүд овгийн хүн байсан бол, хүлэг баатар Чулуун Тайчуудын дэд овог болох Сүлдүс овгийн байжээ. Тайчууд 10 дугаар зууны үед Сэлэнгэ мөрний хавь нутагт сууж ойн иргэдэд хамрагдаж байжээ. Сүүлдээ 12-13 зууны заагт Онон, Туулын бэлчирт нутаглаж Хамаг монгол буюу Есүхэй баатрын нэгтгэсэн улсын дотроос хамгийн хүчирхэг нь байв. Тайчууд гэдэг нь тайж гэдэг үгээс гаралтай. Халх, халимагуудын дунд тайжиуд/тайжууд овог бий.

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монгол үндэстэн
Нагш-и Жахан талбай

**Нагш-и Жахан талбай** буюу олноо **Шах талбай** (Перс хэл:ميدان نقش جهان) хэмээн алдаршсан энэхүү талбай нь Исламын бүгд найрамдах Иран улсын Исфахан хотын төвд байрладаг. Уг талбайг тойрон Сефевийн улсын үеийн барилга байгууламжууд оршдог. Шах лалын сүм энэ талбайн өмнө хэсэгт байдаг бөгөөд баруун талд нь Али Капу ордон байдаг. Талбайн зүүн талд Шейх Лотф Аллах сүм, умард талд нь Исфахан их зах оршдог. Өнөө үед баасан гараг бүрт уг талбайд мөргөл болдог. 

Ангилал:Ази дахь талбай
Ангилал:Иран дахь талбай
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Исламын барилга байгууламж
Ангилал:Ираны архитектур
Ангилал:1590-ээд онд барьсан
Маркиан

**Маркиан** (, 396 - 457 оны 1 сар) нь Византын эзэнт гүрний хаан байв.

450 онд өмнөх хаан Теодосий II нас барахад түүний эгч Пульхериатай (399 - 453) гэрлэн, хаан ширээг залгамжилсан байна.

Хаан ширээнд суумагц Хүн нарын удирдагч Аттилад татвар төлөхийг болиулах зэргээр удирдагчийн ур чадвараа харуулж байсан ч 7 жилийн дараа өвчний улмаас нас барсан аж.

Ангилал:Византын хаан
Ангилал:Ромын эзэн хаан
Ангилал:Теодосийн хаант улс
Ангилал:Хожуу Антикийн хүн
Ангилал:4-р зуунд төрсөн
Ангилал:457 онд өнгөрсөн
Пасаргада

**Пасаргада** (Перс хэл:پاسارگاد) нь эртний Персийн хот бөгөөд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Иран улсын үнэт өвүүдийн нэг археологийн бүс юм. 
Пасаргада нь Ахейменидын эзэнт улсын анхны нийслэл бөгөөд Персеполисын тууриас 43 км зайтай оршдог. Өнөөгийн Иран улсын Фарс мужид харъяалагддаг. Персийн их Кир хаан МЭӨ 546 он буюу түүнээс арай хожуухан шинэ нийслэл Пасаргада хотыг үндэслэсэн гэх бөгөөд МЭӨ 530 эсвэл МЭӨ 529 оны орчимд Их Кир тулалдаанд нас барснаар бүтээн байгуулалтын ажил зогсчээ. Их Кирийн хүү бөгөөд залгамжлагч Камбиз II эцгийнхээ дурсгалд зориулан Пасаргадад бунхан байгуулсан байна. Их Дари хааныг угсаа залгамжлах хүртэл Пасаргада эзэнт гүрний нийслэл байсан бөгөөд Персеполис шинэ нийслэл хот болов. 
Археологийн бүс нь 1,6 хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэрийг хамрах бөгөөд рихтерийн шаталбараар 7,0 баллын газар хөдлөлтийн улмаас их Кирийн бунхан ихээхэн нурж гэмтжээ.

## Цахим холбоос 
* Pictures of Tall_e Takht
* UNESCO World Heritage Center
* Pasargadae, Iran Chamber Society
* Persepolis Official Website
* Save Pasargadae From Destruction
* Pasargad
* Vitrual reconstruction of Pasargadae: persepolis3D

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Ираны архитектур
Ангилал:Иран дахь Эртний Ойрх Дорнодын олдворт газар
Ангилал:Персийн эзэнт гүрэн
Ангилал:Эртний Ираны хот
Ангилал:Ираны урьдын нийслэл
Ангилал:Фарс