open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агаарын теннис

Бадминтон бол цохиур ашиглан тороор цохиж тоглодог цохиурын спорт юм. Хэдийгээр том багуудтай тоглож болох ч тоглоомын хамгийн түгээмэл хэлбэрүүд нь "ганцаарчилсан" (тал тус бүрт нэг тоглогчтой) болон "хос" (тал тус бүрт хоёр тоглогчтой) юм. Бадминтоныг ихэвчлэн хашаанд эсвэл далайн эрэг дээр энгийн гадаа үйл ажиллагаа болгон тоглодог; мэргэжлийн тоглоомуудыг тэгш өнцөгт дотор талбайд тоглодог. Цохиураар цохиурыг цохиж, нөгөө багийн талбайн тал хэсэгт, тогтоосон хил хязгаарын дотор унагаснаар оноо авдаг.

Талын аль нэг нь тороор өнгөрөхөөсөө өмнө цохиурыг зөвхөн нэг удаа цохиж болно. Цохиур шал эсвэл газар цохисны дараа, эсвэл шүүгч, үйлчилгээний шүүгч, эсвэл (тэдний байхгүй үед) эсрэг тал алдаа гаргасны дараа тоглолт дуусна.[1]

Цохиур нь бусад олон спортод ашигладаг бөмбөгнөөс өөрөөр нисдэг өдтэй эсвэл (албан бус тоглолтуудад) хуванцар сум юм. Ялангуяа өд нь илүү өндөр чирэлтийг бий болгодог тул цохиурыг илүү хурдан удаашруулдаг. Шаттлкокс нь бусад ракетка спортын бөмбөгнүүдтэй харьцуулахад өндөр хурдтай тул бадминтоныг дэлхийн хамгийн хурдан ракетка спорт болгодог. Шатткокийн нислэг нь уг спортод өвөрмөц шинж чанарыг өгдөг бөгөөд зарим хэлэнд энэ спортыг энэ онцлогоос нь хамааруулан нэрлэдэг (жишээлбэл, Германы Федербол, шууд утгаараа өд бөмбөг).

Энэ тоглоом нь Британийн Энэтхэгт эртний баттлдор болон шатткок тоглоомуудаас үүссэн. Европын тоглоомыг Дани ноёрхож байсан ч Азид маш их алдартай болсон. 1992 онд бадминтон нь эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан, эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан, эрэгтэйчүүдийн хос, эмэгтэйчүүдийн хос гэсэн дөрвөн төрөлтэй зуны олимпийн спорт болж анх удаа гарч ирсэн; [2] холимог хос дөрвөн жилийн дараа нэмэгдсэн. Тоглоомын өндөр түвшинд энэ спорт нь маш сайн бие бялдрын чийрэгжилт шаарддаг: тоглогчид аэробикийн тэсвэр тэвчээр, авхаалж самбаа, хүч чадал, хурд, нарийвчлал шаарддаг. Энэ нь мөн техникийн спорт бөгөөд сайн хөдөлгөөний зохицуулалт, бусад ракетка спортоос илүү бугуйнд илүү уян хатан байдлыг хамарсан нарийн ракетка хөдөлгөөнийг хөгжүүлэхийг шаарддаг.
Туялзуур сэлэм

Туялзуур сэлэм бол сэлэмний тулааны онцлог шинж чанартай тулааны спорт юм.[1] Энэ нь гурван үндсэн төрлөөс бүрдэнэ: тугалган цаас, ийпэ, сэлэм (мөн сэлэм гэж нэрлэдэг), тус бүр өөрийн гэсэн ир, дүрэмтэй. Ихэнх өрсөлдөөнт туялзуур сэлэмчид эдгээр төрлүүдийн аль нэгэнд мэргэшсэн. Орчин үеийн спорт нь 19-р зууны сүүлчээр Европын түүхэн сэлэмний урлагаас хөгжиж, нэр хүндтэй болсон. Италийн сургууль нь Европын сонгодог туялзуур сэлэмний түүхэн урлагийг өөрчилсөн бөгөөд Францын сургууль хожим нь энэ системийг сайжруулсан. Туялзуур сэлэмний тэмцээнд оноо авахын тулд өрсөлдөгчтэйгөө сэлмээр харьцах замаар хийдэг.

1904 оны Олимпийн наадамд ганц мод гэгддэг дөрөв дэх туялзуур сэлэмний төрөл байсан боловч тэр жилийн дараа хасагдсан бөгөөд орчин үеийн туялзуур сэлэмний нэг хэсэг биш юм. Тэмцээний туялзуур сэлэм нь Олимпийн наадамд багтсан анхны спортын нэг бөгөөд хөнгөн атлетик, дугуй унах, усанд сэлэх, гимнастикийн хамт орчин үеийн бүх олимпод багтсан байдаг.
Наадгай

Тоглоом гэдэг нь голчлон зугаа цэнгэлийн зориулалтаар ашиглагддаг зүйл юм. Энгийн жишээнд тоглоомын блок, самбарын тоглоом, хүүхэлдэй орно. Тоглоомыг ихэвчлэн хүүхдүүдэд зориулан бүтээсэн байдаг ч олонх нь насанд хүрэгчид болон гэрийн тэжээвэр амьтдад зориулан тусгайлан бүтээгдсэн байдаг. Тоглоом нь биеийн тамирын дасгал, соёлын мэдлэг, эрдэм шинжилгээний боловсрол зэрэг ашиг тустай байж болно. Нэмж дурдахад, ялангуяа анхны зориулалтаараа шаардлагагүй болсон эд зүйлсийг тоглоом болгон ашиглаж болно. Жишээ нь хоосон үр тарианы хайрцаг, салфетка цаасан ороомогоор цайз барьж буй хүүхдүүд, эсвэл эвдэрсэн телевизийн удирдлагаар тоглож буй хүүхэд орно. "Тоглоом" гэсэн нэр томъёог хэрэгцээний оронд зугаа цэнгэлийн зорилгоор худалдаж авсан ашиг тустай эд зүйлсийг, эсвэл тансаг зэрэглэлийн машин, өндөр зэрэглэлийн мотоцикл, тоглоомын компьютер, тэргүүлэх ухаалаг гар утас гэх мэт үнэтэй хэрэгцээний зүйлсийг хэлнэ.

Тоглоомоор тоглох нь бага насны хүүхдүүдийг амьдралын туршлагад сургах таатай арга байж болно. Мод, шавар, цаас, хуванцар зэрэг янз бүрийн материалыг тоглоом хийхэд ашигладаг. Тоглоомын шинэ хэлбэрүүдэд интерактив дижитал зугаа цэнгэл, ухаалаг тоглоомууд орно. Зарим тоглоомыг голчлон цуглуулгын эд зүйлс болгон үйлдвэрлэдэг бөгөөд зөвхөн үзмэрт зориулагдсан байдаг.

Тоглоомын гарал үүсэл нь эртний түүхтэй; нялх хүүхэд, амьтан, цэргүүдийг төлөөлсөн хүүхэлдэй, түүнчлэн насанд хүрэгчдийн хэрэглэдэг багаж хэрэгслийн дүрслэлийг археологийн дурсгалт газруудаас амархан олдог. "Тоглоом" гэдэг үгийн гарал үүсэл тодорхойгүй боловч анх 14-р зуунд хэрэглэгдэж эхэлсэн гэж үздэг. Тоглоомыг голчлон хүүхдүүдэд зориулж хийдэг.[1] Хамгийн эртний мэдэгдэж буй хүүхэлдэй тоглоом нь 4000 жилийн настай гэж үздэг.[2]

Тоглоомоор тоглох нь хөгшрөлтийн чухал хэсэг юм. Хөгжлийн сэтгэл судлалын судалгаагаар тоглоомоор тоглох нь асуудлыг шийдвэрлэх, ой санамж, бэлгэдлийн сэтгэлгээ, шалтгаан ба үр дагаврыг ойлгох зэрэг танин мэдэхүйн эрт үеийн хөгжлийг дэмждэг болохыг харуулж байна. Тоглоомын үйл ажиллагаа нь бага насны хүүхдүүдийн нийгмийн сургалт, сэтгэл хөдлөлийн зохицуулалтад хувь нэмэр оруулдаг.[3][4]. Насанд хүрэгчид заримдаа нийгмийн холбоог бий болгож, бэхжүүлэх, заах, эмчилгээнд туслах, бага насныхаа сургамжийг санах, бататгахын тулд тоглоом ашигладаг. Зарим насанд хүрэгчид - ялангуяа ахмад настан эсвэл гэмтэл бэртэл, танин мэдэхүйн бууралтаас эдгэрч буй хүмүүс - тоглоом, бүтэцтэй тоглоомыг ой санамж, сэтгэл хөдлөлийн сайн сайхан байдал, нийгмийн холбоо, танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг дэмжих зорилгоор эмчилгээ, амралт зугаалгын зорилгоор ашиглаж ирсэн.[5][6]

Тоглоом үйлдвэрлэгч гэдэг нь тоглоом зохион бүтээдэг, үйлдвэрлэдэг эсвэл үйлдвэрлэдэг хүн эсвэл компани юм.
Домог судлал

Домог бол нийгэмд үндсэн үүрэг гүйцэтгэдэг өгүүлэмжээс бүрддэг ардын аман зохиолын төрөл юм. Эрдэмтдийн хувьд энэ нь домог гэдэг нэр томьёоны ердийн утгаас тэс өөр бөгөөд үнэн биш итгэл үнэмшил гэсэн үг юм, учир нь ардын аман зохиолын үнэн зөв нь түүнийг домог мөн эсэхийг тодорхойлоход огт хамаагүй юм.[1]

Домог нь ихэвчлэн шашны болон шашны бус эрх баригчид дэмждэг бөгөөд байгалийн эсвэл ер бусын шинж чанартай байж болно.[2] Олон нийгэм домог, домог, түүхээ нэгтгэж, домог, домог нь алс холын өнгөрсөн үеийнхээ баримтат түүх гэж үздэг.[6] Ялангуяа бүтээлийн домог нь дэлхий ертөнц хожим хэлбэрээ олоогүй байсан эртний эрин үед болдог.[10] Гарал үүслийн домог нь нийгмийн ёс заншил, институц, хорио цээрийг хэрхэн тогтоож, ариусгаж байсныг тайлбарладаг.[2][8] Үндэсний домог бол үндэстний үнэт зүйлсийг бэлгэддэг үндэстний өнгөрсөн үеийн тухай өгүүлэмж юм. Домог өгүүлэх, зан үйлийг хэрэгжүүлэх хоёрын хооронд нарийн төвөгтэй харилцаа байдаг.
Гоо сайхан

Гоо үзэсгэлэнг ерөнхийдөө объектуудын мэдрэхэд таатай болгодог онцлог шинж чанар гэж тодорхойлдог. Ийм объектуудад байгалийн үзэсгэлэнт газар, нар жаргах, хүн, урлагийн бүтээлүүд орно. Гоо үзэсгэлэн, урлаг, амт нь философийн судалгааны салбаруудын нэг болох гоо зүйн гол сэдэв юм. Эерэг гоо зүйн үнэлэмжийн хувьд үүнийг сөрөг тал болох муухай байдалтай харьцуулдаг.

Гоо үзэсгэлэнг ойлгоход тулгардаг нэг бэрхшээл бол объектив болон субъектив талуудтай байдаг: үүнийг зүйлсийн шинж чанар гэж үздэг төдийгүй ажиглагчдын сэтгэл хөдлөлийн хариу үйлдлээс хамаардаг. Субъектив талаас нь шалтгаалан гоо үзэсгэлэнг "харж буй хүний ​​нүдэнд" гэж нэрлэдэг.[2] Гоо үзэсгэлэнг мэдрэх, шүүх шаардлагатай субьектийн чадварыг, заримдаа "амтлах мэдрэмж" гэж нэрлэдэг чадварыг сургаж болох бөгөөд мэргэжилтнүүдийн дүгнэлт урт хугацаанд давхцдаг гэж үздэг. Энэ нь гоо үзэсгэлэнгийн талаарх дүгнэлтийн хүчин төгөлдөр байдлын стандарт нь субъектив хоорондын, өөрөөр хэлбэл бүрэн субъектив эсвэл объектив биш харин шүүгчдийн бүлгээс хамаардаг болохыг харуулж байна.

Гоо үзэсгэлэнгийн тухай ойлголт нь бүх үзэсгэлэнтэй зүйлд зайлшгүй шаардлагатай зүйлийг тусгах зорилготой. Сонгодог үзэл баримтлалууд нь гоо үзэсгэлэнг бүхэлд нь үзэсгэлэнтэй объект болон түүний хэсгүүдийн хоорондын хамаарлаар тодорхойлдог: хэсгүүд нь бие биетэйгээ зөв харьцаатай байх ёстой бөгөөд ингэснээр нэгдмэл, эв найртай бүхэл бүтэн зүйлийг бүрдүүлдэг. Хедонист үзэл баримтлалууд нь таашаал ба гоо үзэсгэлэнгийн хооронд зайлшгүй холбоог хардаг, жишээлбэл, объект үзэсгэлэнтэй байх нь сонирхолгүй таашаал авах гэсэн үг юм. Бусад үзэл баримтлалд үзэсгэлэнтэй объектуудыг тэдгээрийн үнэ цэнэ, тэдэнд хайртай хандлага эсвэл тэдгээрийн үүргийн үүднээс тодорхойлох зэрэг орно.
Эпистемологи

Танин мэдэхүйн онол нь мэдлэгийн мөн чанар, гарал үүсэл, хязгаарыг судалдаг философийн салбар юм. Мэдлэгийн онол гэж нэрлэгддэг энэ нь баримтын талаарх саналын мэдлэг, ур чадварын хэлбэрээрх практик мэдлэг, туршлагаар дамжуулан танил болсон мэдлэг гэх мэт янз бүрийн төрлийн мэдлэгийг судалдаг. Танин мэдэхүйн онолчид мэдлэгийн мөн чанарыг ойлгохын тулд итгэл үнэмшил, үнэн, үндэслэл гэсэн ойлголтуудыг судалдаг. Мэдлэг хэрхэн үүсдэгийг олж мэдэхийн тулд тэд ойлголт, өөрийгөө танин мэдэх, ой санамж, учир шалтгаан, гэрчлэл зэрэг үндэслэлийн эх сурвалжийг судалдаг.

Скептицизмын сургууль нь хүний ​​мэдлэг олж авах чадварыг эргэлздэг бол алдаа дутагдал нь мэдлэг хэзээ ч тодорхой байдаггүй гэж үздэг. Эмпирикчид бүх мэдлэг мэдрэхүйн туршлагаас ирдэг гэж үздэг бол рационалистууд зарим мэдлэг үүнээс хамаардаггүй гэж үздэг. Когерентистууд итгэл үнэмшил нь бусад итгэл үнэмшилтэй нийцэж байвал зөвтгөгддөг гэж үздэг. Үүний эсрэгээр суурь судлаачид үндсэн итгэл үнэмшлийн үндэслэл нь бусад итгэл үнэмшлээс хамаардаггүй гэж үздэг. Дотоод үзэл ба гадаад үзэл нь үндэслэл нь зөвхөн сэтгэцийн төлөв байдлаас эсвэл гадаад нөхцөл байдлаас хамаардаг эсэхийг маргаанд оруулдаг.

Танин мэдэхүйн судлалын тусдаа салбарууд нь шинжлэх ухаан, математик, ёс суртахуун, шашны мэдлэг гэх мэт тодорхой салбаруудын мэдлэгт төвлөрдөг. Байгалийн шинж чанартай танин мэдэхүйн судлал нь эмпирик арга, нээлтүүдэд тулгуурладаг бол албан ёсны танин мэдэхүйн судлал нь логикоос албан ёсны хэрэгслийг ашигладаг. Нийгмийн танин мэдэхүйн судлал нь мэдлэгийн нийтийн талыг, түүхэн танин мэдэхүйн судлал нь түүний түүхэн нөхцөл байдлыг судалдаг. Танин мэдэхүйн судлал нь сэтгэл судлалтай нягт холбоотой бөгөөд хүмүүсийн үг, үйлдлээс итгэл үнэмшлийг гаргаж авдаг бол танин мэдэхүйн судлал нь итгэл үнэмшлийг үнэлэх хэм хэмжээг судалдаг. Энэ нь мөн шийдвэрийн онол, боловсрол, антропологи зэрэг салбаруудтай огтлолцдог.

Мэдлэгийн мөн чанар, эх сурвалж, цар хүрээний талаарх эртний эргэцүүлэл нь эртний Грек, Энэтхэг, Хятадын философид байдаг. Ухаан ба итгэлийн хоорондын хамаарал нь дундад зууны үеийн гол сэдэв байв. Орчин үеийн эрин үе нь эмпирикизм ба рационализмын эсрэг тэсрэг үзэл бодлоор тодорхойлогддог байв. 20-р зууны танин мэдэхүйн судлалын судлаачид байгалийн ухаан, хэл шинжлэлийн ойлголтуудыг нэгтгэн мэдлэгийн бүрэлдэхүүн хэсэг, бүтэц, үнэ цэнийг судалсан.
Мотэги Тошимицү

**Мотэги** **Тошимицү** (япон. 茂木敏充 *Мотэги Тошимицу*, 1955 оны 10-р сарын 7-нд Японы Точиги мужийн Ашикага хотод төрсөн) — японы улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2021 оноос хойш Японы Либерал Ардчилсан намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 2019 оны 9-р сарын 11-нээс 2021 оны 11-р сарын 4 хүртэл, мөн 2025 оны 10-р сарын 21 хүртэл Японы Гадаад хэргийн сайдаар томилогдон ажилласан. 

## Намтар 
Мотэги Тошимицү Японы Точиги мужийн Ашикага хотод төрсөн бөгөөд Токиогийн Их Сургуулийг төгссөн байна. Дараа нь Харвардын их сургуулийн Жон Ф. Кеннедигийн Засгийн газрын сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр "Marubeni" худалдааны компанид, "Yomiuri Shimbun" сонинд улс төрийн сурвалжлагчаар, McKinsey & Company зөвлөх компанид ажиллаж байжээ.

Мотэги анх 1993 онд Японы Шинэ Намын гишүүнээр Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдсон. Тэрээр 1995 онд Либерал Ардчилсан Намд элссэн. Тэрээр одоогоор Төлөөлөгчдийн танхимд тав дахь удаагаа ажиллаж байна.

Тэрээр Гадаад хэргийн дэд сайд, Окинава болон Хойд нутаг дэвсгэрийн асуудал эрхэлсэн төрийн сайд, Шинжлэх ухаан, технологийн бодлогын сайд зэрэг Засгийн газрын янз бүрийн албан тушаал хашиж байжээ.

Фукуда Ясүогийн Засгийн газарт тэрээр Санхүүгийн үйлчилгээ, захиргааны шинэчлэлийн төрийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2012 оны 12-р сарын 26-нд тэрээр Абэ Шинзоогийн хоёр дахь Засгийн газарт Эдийн засаг, худалдаа, аж үйлдвэрийн сайдаар ажилласан. Тэрээр энэ албан тушаалыг 2014 оны 9-р сарын 2 хүртэл хашсан.

2019 оны 9-р сарын 11-нээс 2021 оны 11-р сарын 4 хүртэл Японы Гадаад хэргийн сайдаар ажилласан байна.

Ангилал:1955 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Японы Либерал Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:Японы гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Японы худалдааны сайд
Ангилал:Японы Төлөөлөгчдийн Танхимын гишүүн
Кристен Михал

**Кристен Михал** (эстони. *Kristen Michal*; 1975 оны 7-р сарын 12-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Эстонийн Таллин хотод төрсөн) нь Эстони улсын улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. 1996 оноос хойш Эстонийн Өөрчлөн байгуулалтын намын гишүүн (2024 оны 9-р сарын 8-наас хойш - намын дарга). 2024 оны 7-р сарын 23-наас хойш Эстони улсын Ерөнхий сайд. Өмнө нь - Эстони улсын Байгаль орчны сайд (2023–2024), Эдийн засаг, дэд бүтцийн сайд (2015–2016), Хууль зүйн сайд (2011–2012) зэрэг албан тушаал хашиж байжээ.

## Намтар 
Кристен Михал 1975 оны 7-р сарын 12-нд Таллин хотод төрсөн. Тэрээр Таллин хотын 17 дугаар дунд сургуульд суралцаж, 1993 онд төгссөн. 1994-1998 онд Таллин хотын Багшийн Их Сургуулийн Нийгмийн ухааны факультетэд төрийн удирдлагын мэргэжил эзэмшсэн. 2009 онд Норд Хуулийн Академийн Хуулийн факультетийг төгссөн бөгөөд  Таллин хотын Их Сургуулийн Хуулийн сургуульд хууль зүйн магистрын зэрэг хамгаалсан.

1996-2002 онуудад Михал Өөрчлөн байгуулалтын намын янз бүрийн түвшинд зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 2002 онд тэрээр Ерөнхий сайд Сиим Калласын зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. Тэрээр Таллин хотын ахлагчаар нэг жил (2002-2003) ажилласан. 2003 онд Михал Өөрчлөн байгуулалтын намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдож, 2011 он хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан. Тэрээр 2005-2011, 2012-2015 онуудад Рийгикогугийн гишүүнээр ажиллаж байжээ.

Михал 2011 оны 4-р сарын 6-нд Хууль зүйн сайдаар томилогдож, Өөрчлөн байгуулалтын намын гишүүн Рейн Лангийн оронд ажиллаж байжээ. Тэрээр 2012 оны 12-р сарын 10-нд огцорч, түүний оронд Хууль зүйн сайдаар Ханно Певкур томилогджээ.

2015 оны 4-р сарын 9-нөөс 2016 оны 11-р сарын 23 хүртэл тэрээр Эдийн засаг, дэд бүтцийн сайдаар ажиллаж байжээ.

2023 оны 4-р сарын 17-нд тэрээр Кая Калласын гурав дахь засгийн газарт Байгаль орчны сайдын албан тушаалыг хашиж байв.

Кая Калласын гурав дахь засгийн газар 2024 оны 7-р сарын 15-нд огцорсны дараа Кристен Михалыг Ерөнхийлөгч Алар Карис болон Рийгикогу 7-р сарын 22-нд Ерөнхий сайдаар батлаж Засгийн газар 7-р сарын 23-нд тангараг өргөсөн байна.
Манзушир бурхан

**Манзушир бурхан**- Эрдэм мэдлэг оюун ухааны бурхан бөгөөд монголоор "Зөөлөн эгшигт" хэмээнэ. 

Баруун мөрөн дээрээ буруу үзэл ба мунхаг харанхуйг арилгагч сэлэм, зүүн мөрөн дээрээ Бадамлянхуа цэцэг, түүний дээр төгс гэгээрэлд хүрснийг илтгэх “Пражняпрамита” судар тавиастай байдаг. Буддын уламжлалд Жанрайсиг, Очирваань, Манзушир бурхадаар гурван эрдэнийг төлөөлөн бэлгэддэг. 

Манзушир бурхан нь бодьсадвагийн 10 газрыг төгс туулж гарсан учраас бурхан багшийн адил төгс гэгээрэлд хүрсэн ажээ. Манзушир бурханы тарнийг тоолон уншвал ухамсарыг тэлж, билэг оюуныг хурцалж, мэтгэлцэх урлаг, ой тогтоолт, тайлбарлан таниулах, задлан шинжлэх зэрэг оюун ухааны бүх чадварыг хөгжүүлэх адислалтай хэмээдэг. Манзуширын догшин дүр нь Жигжид бурхан юм. Хятадын нутаг дахь Утай уулыг Манзуширын орон гэдэг. 

"Манзушир" гэдэг нь "Оюун билгийн тэнгэрийг сахих бурхан" гэсэн утгатай. Манзушир ламтны анхдугаар дүрийн хувилгаан Лувсанжамбалданзан удирдан 1733 онд Богдхан уулын урд энгэрт бариулснаар Манзуширын хийдийн суурь тавигджээ.

Манзушир бурханы зүрхэн тарни нь “***Ум ара база на ди, ум яани ли яа сууха***” бөгөөд байнга уншиж байвал харанхуй мунхагаас гэтэлж, оюун ухаан сайжран тэлнэ хэмээдэг.
Ахуй

Ахуй буюу Бодит байдал гэдэг нь оршин байгаа бүх зүйлийн төлөв байдал болохоос тэдгээрийг хэрхэн төсөөлж болох нь тодорхойгүй юм. Өөр өөр соёл, эрдэм шинжилгээний салбарууд үүнийг янз бүрийн аргаар ойлгодог.

Бодит байдал, оршихуй эсвэл оршихуйн мөн чанарын талаарх философийн асуултуудыг Барууны оюуны уламжлал дахь метафизикийн гол салбар болох онтологийн хүрээнд авч үздэг. Онтологийн асуултууд нь шинжлэх ухаан, шашин шүтлэг, математик, логикийн философи зэрэг философийн янз бүрийн салбарт бас байдаг. Үүнд зөвхөн физик объектууд бодит эсэх (жишээлбэл, физикизм), бодит байдал үндсэндээ материаллаг бус эсэх (жишээлбэл, идеализм), шинжлэх ухааны онолоор дэвшүүлсэн таамаглалын ажиглагдаагүй биетүүд байгаа эсэх (жишээлбэл, шинжлэх ухааны реализм), Бурхан байгаа эсэх, тоо болон бусад хийсвэр объектууд байгаа эсэх, боломжтой ертөнцүүд байгаа эсэх зэрэг асуултууд багтдаг. Үл итгэгчид эдгээр мэдэгдлийн аль нэг нь үнэн эсэхийг эргэлзэж, илүү туйлын постулатуудыг санал болгодог.
Эрвээхэй

Эрвээхэй бол лепидоптеран супер овгийн Papilionoidea-ийн далавчтай шавьж бөгөөд амрах үедээ ихэвчлэн эвхдэг том, ихэвчлэн тод өнгийн далавчтай, тод, нисдэг гэдгээрээ онцлог юм. Хамгийн эртний эрвээхэйн олдворууд нь Палеоцен буюу 56 сая жилийн өмнөх үед хамаарах боловч молекулын нотолгоо нь тэднийг Цэрдийн галавын үед үүссэн байх магадлалтайг харуулж байна.[1]

Эрвээхэй нь дөрвөн үе шаттай амьдралын мөчлөгтэй бөгөөд бусад голометабол шавьжнуудын нэгэн адил тэд бүрэн хувиралд ордог.[2] Далавчтай насанд хүрэгчид ургамлын навчис дээр өндөглөдөг бөгөөд авгалдай нь катерпиллар гэгддэг бөгөөд тэд хооллодог. Катерпиллар заримдаа маш хурдан ургадаг бөгөөд бүрэн хөгжсөн үед хризалис хэлбэрээр хүүхэлдэй болдог. Хувиралт дуусахад хүүхэлдэйний арьс хагарч, насанд хүрсэн шавьж гарч ирэн, далавчаа дэлгэн хатаж, нисдэг.

Зарим эрвээхэй, ялангуяа халуун орны бүс нутагт жилд хэд хэдэн үе дамждаг бол зарим нь ганц үе дамждаг бөгөөд хүйтэн бүс нутагт цөөн хэдэн эрвээхэй амьдралынхаа бүх мөчлөгийг туулахад хэдэн жил шаардагддаг.[3]

Эрвээхэй нь ихэвчлэн полиморф хэлбэртэй байдаг бөгөөд олон зүйл махчин амьтдаасаа зугтахын тулд өнгөлөн далдлалт, дуураймал байдал, апосематизмыг ашигладаг.[4] Зарим нь, тухайлбал хаант улс болон будсан хатагтай, хол зайд нүүдэллэдэг. Олон эрвээхэй нь зөгий, энгийн амьтад, ялаа болон бусад сээр нуруугүй амьтад зэрэг шимэгч хорхой эсвэл паразитоидуудын халдлагад өртдөг эсвэл бусад организмын идэш болдог. Зарим зүйл нь авгалдайн үе шатандаа гэрийн ургац эсвэл модыг гэмтээж чаддаг тул хортон шавьж юм; бусад зүйл нь зарим ургамлын тоос хүртээгч бодис юм. Цөөн хэдэн эрвээхэйн авгалдай (жишээлбэл, ургац хураагч) хортой шавьж иддэг, цөөн хэдэн нь шоргоолжны махчин амьтан байдаг бол зарим нь шоргоолжтой холбоотой харилцан амьдрагч байдлаар амьдардаг. Соёлын хувьд эрвээхэй нь дүрслэх болон утга зохиолын урлагт түгээмэл хэрэглэгддэг сэдэв юм. Смитсоны хүрээлэн "эрвээхэй бол байгалийн хамгийн сэтгэл татам амьтдын нэг юм" гэж мэдэгджээ.
Олон хөлтөн

Олон хөлтөн нь Chelicerata дэд хэлбэрийн Арахнид (/əˈræknɪdə/) ангилалд багтдаг үе хөлтнүүд юм. Олон хөлтөнөнд аалз, хилэнцэт хорхой, хачиг, хачиг, хуурамч хилэнцэт хорхой, ургац хураагч, тэмээний аалз, ташуур аалз, цуурай зэрэг багтдаг.[1]

Насанд хүрсэн Олон хөлтөн цефалоторакстай найман хөлтэй байдаг. Зарим зүйлийн урд талын хос хөл нь мэдрэхүйн функц болж хувирдаг бол заримд нь өөр өөр хавсралтууд нь нэмэлт хос хөлний дүр төрхийг авахад хангалттай том болж чаддаг.

Одоо байгаа бараг бүх Олон хөлтөн хуурай газрынх бөгөөд голчлон хуурай газар амьдардаг. Гэсэн хэдий ч зарим нь цэнгэг усны орчинд, мөн далайн бүсээс бусад далайн орчинд амьдардаг. Тэд 110,000 гаруй нэрлэсэн зүйлээс бүрддэг бөгөөд үүнээс 51,000 нь аалзны төрөл зүйл юм.[2][3]

Энэ нэр томьёо нь Грекийн ἀράχνη (aráchnē, 'аалз') гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь аалз болж хувирсан бардам хүн нэхмэлчин Арахнегийн домог юм.
Жигжид бурхан

**Жигжид бурхан** -Санскритаар Ямандаг, Түвдээр Жигжид, Монголоор Аюулган үйлдэгч хэмээгч утгатай Арван хангал бурхдын нэг юм. Шашныг хамгаалагч арван хангал бурханы нэг бөгөөд оюун билэгийн бурхан Манзуширын догшин дүр нь ажээ. 

Шарын шашинд тахилга үйлдэхдээ эхэнд нь залж тахидаг ёс заншилтай. Хөмсөг сахалаас нь гал бадарсан, хурц соёотой, хэл нь мушгирсан, луугийн дуугаар дуугарсан, цусан дусал бүхий эрих хийж лагшиндаа өлгөсөн, хар могой болон хүний ясаар чих, бугуй, шилбээ чимэглэсэн, бадамлянхуа цэцэгт дэвсгэр дээр өөрийн юүм Доржсолонма хэмээх цэнхэр өнгөтэй баруун мутартаа гавал барьсан нүцгэн эмийг тэвэрч зогссон дүртэйгээр залардаг. Арван хангал бурхадын дотор хамгийн хүч чадалтай бурхан бөгөөд 9 тэргүүн, 34 мутар, 16 хөлтэй байдаг нь түүний хүч чадал газар бүрт зэрэг илэрч байдаг гэсэн утгатай, шашин номын дайснуудыг номхруулан дарах шидтэй.

***Монголын Үндэсний музейд*** хадгалагдах Ямандаг бурхан нь алт шармал лагшинтай, есөн тэргүүнтэй, 34 мутартай, 16 өлмийтэй, баруун талын найман өлмийгөө гадагш жийсэн хөл доороо 4 хүн,  7 гөрөөс, зүүн талын 8 өлмийгөө гадагш жийж хөл доороо 4 хүн, 8  шувуу гишгэсэн, өмнөө өөрийн дагина Доржролонмааг тэвэрч босоо дүртэйгээр наран дэвсгэрт бадамлянхуа дэлбээ бүхий суурин дээр оршино. Доржролонмааг эцэг бурхнаас биеэр бага, догшин, нүцгэн, эм дүртэй, нэг нүүртэй, хоёр мутартай, баруун мутартаа таван үзүүрт очирт иштэй дэгүг, зүүн мутартаа цустай гавал барьж, эцэг бурхны хүзүүний баруун талаас тэвэрсэнээр дүрсэлсэн  байна. Ямандаг бурхан нь ертөнцийн ба ертөнцөөс гэтэлсэн сахиус, тэнгэрүүдийг айлган, хортныг хөнөөн тонилгох чадалтай хүчит дуугаар даргилан дуугарч гурван ертөнцийг агшин зуур туулах ба ердийн үедээ өөрийн язгуур үсэг “хум” тарнийг давтан уншдаг ажээ. Энэхүү Ямандаг бурхныг Ц.Аюушийн эрдэм шинжилгээний тодорхойлолтоор Монгол Улсын Засгийн газрын 2003 оны 124 дүгээр тогтоолоор “Хосгүй үнэт” дурсгалт зүйлийн бүртгэлд бүртгэжээ.
Мич

Мич буюу сармагчин нь нийтдээ Hominoidea (/ˌhɒmɪˈnɔɪdi.ə/; гоминоидууд) нь Сахарын цөлөөс урагш орших Африк болон Зүүн Өмнөд Азид уугуул Хуучин Дэлхийн сармагчингуудын супер овог юм. Тэд түүхийн өмнөх үед Африк, Ази, Европт илүү өргөн тархсан байсан бөгөөд хүн төрөлхтнийг оролцуулан дэлхий даяар тархсан байдаг. Сармагчингууд нь Шинэ Дэлхийн сармагчингуудаас (Platyrrhini) илүү Хуучин Дэлхийн сармагчингуудтай (Cercopithecidae овог) илүү ойр холбоотой бөгөөд Хуучин Дэлхийн сармагчингууд болон сармагчингууд хоёулаа Catarrhini бүлэгт байрладаг. TBXT генийн мутацийн улмаас сармагчингууд сүүлгүй байдаг.[2][3] Уламжлалт болон шинжлэх ухааны бус хэрэглээнд сармагчин гэдэг нэр томьёо нь ангилал зүйн хувьд Cercopithecidae гэж тооцогддог сүүлгүй приматуудыг (Барбарийн сармагчин, хар сармагчин гэх мэт) багтааж болох бөгөөд тиймээс шинжлэх ухааны Hominoidea таксонтой дүйцэхгүй. Hominoidea супер овог нь одоо байгаа хоёр салбартай: гиббонууд буюу бага сармагчингууд; болон гоминидууд буюу том сармагчингууд.

Хилобатида овог болох бага сармагчингууд нь Азид уугуул бөгөөд дөрвөн төрөл, нийт 20 зүйлийн гиббонтой бөгөөд үүнд лар гиббон, сиаманг зэрэг багтдаг. Тэд модоор амьдардаг, газар дээр хоёр хөлөөрөө явдаг. Тэд том сармагчингаас хөнгөн биетэй, жижиг нийгмийн бүлэгтэй.

Гоминида овог болох том сармагчингууд нь орангутан гэсэн гурван зүйл, горилл гэсэн хоёр зүйл, шимпанзе гэсэн хоёр зүйл, хүн гэсэн дөрвөн төрөл багтдаг.[a][4][5][6]
Горилл болон хүнээс бусад гоминоидууд нь модонд авирдаг хурдан авирдаг хүмүүс юм. Сармагчингууд янз бүрийн ургамал, амьтан иддэг. Жимс, навч, иш, үндэс, самар, үр зэрэг ургамал нь тэдний хоолны дэглэмийн дийлэнх хэсгийг бүрдүүлдэг. Хүний хоолны дэглэм нь заримдаа бусад гоминоидуудаас эрс ялгаатай байдаг нь технологийн хөгжил, өргөн хүрээний амьдрах орчинтой холбоотой юм.

Хүн биш бүх гоминоидууд ховор бөгөөд устаж үгүй ​​болох аюулд ороод байна. Гол аюул нь амьдрах орчны алдагдал боловч зарим популяци ан агнуураас болж улам бүр аюулд орж байна. Африкийн том сармагчингууд мөн Эбола вирусын аюулд өртөж байна.
Ухамсар

Ухамсар бол сэтгэж, мэдэрч, ойлгож, төсөөлж, санаж, хүсэх зүйл юм. Энэ нь сэтгэцийн үзэгдлийн бүхэл бүтэн байдлыг хамардаг бөгөөд үүнд хувь хүн гадаад болон дотоод нөхцөл байдлыг мэддэг ухамсартай үйл явц, мөн зорилгогүйгээр эсвэл ухамсаргүйгээр хувь хүнд нөлөөлж чадах ухамсаргүй үйл явцууд багтдаг. Оюун ухаан хүний ​​амьдралын ихэнх хэсэгт гол үүрэг гүйцэтгэдэг боловч түүний яг мөн чанар нь маргаантай байдаг. Зарим тодорхойлолтууд нь дотоод талуудад анхаарлаа төвлөрүүлж, оюун ухаан мэдээллийг хувиргадаг бөгөөд гадны ажиглагчдад шууд хүрдэггүй гэж үздэг. Бусад нь түүний гадаад үйл ажиллагаатай холбоотой байдлыг онцолж, сэтгэцийн үзэгдлийг ажиглагдахуйц зан үйлд оролцох хандлага гэж ойлгодог.

Ухамсар-бие махбодийн асуудал бол матери ба оюун ухааны хоорондын харилцааг тайлбарлах сорилт юм. Уламжлал ёсоор оюун ухаан ба матери нь бие биенээсээ хараат бусаар оршин тогтнож болох тусдаа бодис гэж үздэг байв. 20-р зуунаас хойш философийн давамгайлсан байр суурь бол бүх зүйл материаллаг, өөрөөр хэлбэл оюун ухаан нь зарим материаллаг объектын тодорхой тал эсвэл шинж чанар гэж үздэг физикизм юм. Оюун ухааны хувьслын түүх нь мэдрэлийн системийн хөгжилтэй холбоотой бөгөөд энэ нь тархи үүсэхэд хүргэсэн. Тархи улам бүр нарийн төвөгтэй болохын хэрээр сэтгэцийн үйл ажиллагааны тоо, чадавхи нь тодорхой сэтгэцийн үйл ажиллагаанд зориулагдсан тархины хэсгүүдээр нэмэгдсэн. Хүний оюун ухаан туршлагаас суралцаж, хөгшрөлтийн явцад сэтгэл зүйн үе шатуудыг туулах тусам цаг хугацааны явцад хөгждөг. Зарим хүмүүс сэтгэцийн эмгэгт өртдөг бөгөөд тодорхой сэтгэцийн чадавхи нь зохих ёсоороо ажиллахгүй байдаг.

Хүн биш зарим амьтад ямар нэгэн хэлбэрийн оюун ухаантай байдаг нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн боловч энэ нь аль амьтдад хамаарах нь маргаантай байдаг. Хиймэл оюун ухааны сэдэв нь ижил төстэй бэрхшээлийг үүсгэдэг бөгөөд онолчид компьютер ашиглан тэдгээрийг бүтээх боломж, үр дагаврын талаар хэлэлцдэг.

Ухамсарыг судалдаг гол судалгааны чиглэлд сэтгэл судлал, мэдрэл судлал, танин мэдэхүйн шинжлэх ухаан, оюун ухааны философи орно. Тэд оюун ухааны янз бүрийн талуудад анхаарлаа төвлөрүүлж, эмпирик ажиглалт, мэдрэлийн дүрслэлээс эхлээд ойлголтын шинжилгээ, бодлын туршилт хүртэл янз бүрийн судалгааны аргыг ашигладаг. Ухамсар нь танин мэдэхүйн онол, антропологи, шашин шүтлэг, боловсрол зэрэг бусад олон салбарт хамааралтай.
Очирваань бурхан

**Очирваань бурхан**- Арван хангал бурхадын нэг бөгөөд буддын шашны нууц увидасын хаан хэмээн алдаршсан.

Монголоор **Мутартаан очирт** гэдэг. Амаа ангайж, дөрвөн соёог ярзайлган, хэлийг хуйлруулсан, гурван мэлмийг догшруулсан, баруун мутартаа таван үзүүрт очирыг огторгуйд далайж, зүүн мутараа зүрхэн тус газраа хумиж, хөх өнгийн цээживч, барын арьсан хормогч өмсөн, зүүн хөлөө сунгаж хилэнцэт догшин амьтдыг даран гишгэсэн сүрт байдлаар, бадарсан их галын дунд оршино.

Анх Абтай сайн хан Төвөд оронд морилж Далай ламаас залж ирсэн хэмээдэг. Монголчууд Отгонтэнгэр уулыг Очирваань хэмээн сүсэглэн дээдэлж ирсэн бөгөөд байдлыг нь үзвээс хар хөхөмдөг уул ажээ. Баруун хойд биед оршдог бага Отгонтэнгэрийн Дөрөө хэмээх салбар уул нь баруун гараа огторгуйд мандаан таван салаатай очир барьсан дүртэй ажээ. Ар биеийн үргэлжлэл болох Хүрэн ороонго хэмээх уул нь зүүн гараа зүрхэндээ авсан байдалтай харагдана.  Зүүн урд орших Цаст хан уул нь зүүн хөлөө жийсэн янзтай. Баруун бэлд нь Эрээн, Чулуут хэмээх асга мод байдаг нь барын арьс нөмөрсөн мэт донжтой. Оргил зүмбэрийнх нь зүүн дороос өглөөний наран мандаж, баруун доод биед нь оройн галт наран титэмлэн жаргадаг нь гал ноцох мэт харагддаг учраас Очирваань бурханы бүрэлбаа хэмээжээ. 

Монгол орныг даасан Ядам бурхан учраас айл өрх бүр хоймортоо залдаг. 

Очирваань бурханы зүрхэн тарни нь “***Ум базар ваани хум пад, Ум дүра гани сууха, Ум жилаа тэү сууха***” бөгөөд арван зүгийн хар хорыг тасалж, очир лугаа адил мандан бадрахын ерөөлийг агуулна.
Квадратын хүчил

Квадрат хүчлийн (squaric acid) дөрвөн нүүрстөрөгчийн атом нь ойролцоогоор дөрвөлжин хэлбэр үүсгэдэг тул квадратийн хүчил ч гэж нэрлэгддэг. Энэ нь C4O2(OH)2 химийн томьёотой, хоёр устөрөгчөө өгч чаддаг (дипротик) органик хүчил юм. Квадрат хүчил (squaric acid) нь химийн нийлэгжилтэд хэрэглэгддэг урвалж бөгөөд жишээлбэл гэрэлд мэдрэмтгий сквараин будагч бодисууд болон уургийн тирозин фосфатазын дарангуйлагч (inhibitor) бодисуудыг гарган авахад ашиглагддаг. Квадрат хүчил (squaric acid) нь цагаан өнгийн талст нунтаг бодис юм. Дулааны задрал эхлэх температур нь халаалтын хурд зэрэг янз бүрийн термодинамик нөхцлөөс хамаардаг. Квадрат хүчлийн бүтэц нь төгс дөрвөлжин биш бөгөөд нүүрстөрөгч–нүүрстөрөгчийн холбоосын уртууд нь хоорондоо яг адилхан биш юм. Квадрат хүчлийн олон урвал нь –OH бүлгүүдтэй холбоотой явагддаг. Энэ молекул нь хүчтэй дикарбоксил хүчилтэй төстэй шинж чанартай. Квадрат хүчил нь ердийн карбоксил хүчлүүдээс илүү хүчтэй хүчил юм. Харин түүний хлоридын деривативууд нь хүчил хлоридтой адил, сайн салж гарах бүлэг (leaving group) болдог. Эдгээр бүлгүүд нь янз бүрийн нуклеофилүүдээр орлогдож чадна. Ийм аргаар дитиоскварат нэгдлийг гарган авч болдог. Бис(метил эфир) нь триметил ортоформаттай алкилжуулах урвалаар нийлэгждэг. Дибутил скварат нь үлийнц (warts) болон дугуй халцрал (alopecia areata)-ын эмчилгээнд хэрэглэгддэг. Диэтил скварат нь перзинфотел нэгдлийг нийлэгжүүлэхэд завсрын бүтээгдэхүүн байдлаар ашиглагдаж ирсэн.
Воллейбаллен

## Воллейбаллен
Воллейбаллен нь нүүрстөрөгч болон шилжилтийн металлуудаас тогтсон, шинэ төрлийн 3 хэмжээст хоосон молекул бүхий таамаглалын химийн нэгдэл юм. Нэр нь фуллеренүүдтэй холбоотой. Эдгээр бодисын гол онцлог нь металл атомууд молекулын гадаргуу дээр суусан биш, харин түүний бүтцийн нэг хэсэг болдогт оршино. Металл атомуудыг ийнхүү бүтцэд оруулснаар тэдгээр нь бөөгнөрөхөөс сэргийлж, мөн воллейбаллений бүтэц устөрөгч холбох боломжтой болдог.

Воллейбаллений оршин тогтнохыг 2016 онд Жинг Ван болон хамтран ажиллагчид урьдчилан таамагласан. Түүнтэй ижил жилд Тлауисе-Флорес нягтын функционал онол (DFT)-д тулгуурласан судалгаа хийж, таамагласан бүтцийг дэмжин, туршилтаар илрүүлэхэд зориулсан инфра улаан, Раман болон хэт ягаан туяаны спектрүүдийг тооцоолон гаргасан. Бүтэц нь зургаан тал бүр дээрээ C₁₀ нэгжүүдтэй холбогдсон 12 скандий атом агуулсан нэг Sc₈ кластерээс бүрдэнэ. Химийн томьёо нь C₆₀Sc₂₀ бөгөөд C₈₀ фуллерентэй нягт холбоотой бөгөөд 1.47 eV хэмжээтэй HOMO–LUMO энергийн их зөрүүтэй гэж таамаглагдсан.

Воллейбаллений цаашдын устөрөгжүүлэлт нь ойролцоогоор –0.11 eV/H₂ адсорбцийн энергитэй, 70 устөрөгчтэй бүтэц үүсгэнэ гэж тооцоологдсон. Мөн адсорбц–десорбцийн урвал нь орчны температурт явагдах боломжтой гэж үзэж байна. Воллейбаллений боломжит хэрэглээ нь ердийн нөхцөлд ч устөрөгч хадгалах явдал юм.
Призман

**Призман** (эсвэл Ладенбургийн бензол) нь C₆H₆ томьёотой олон цагирагт нүүрсустөрөгч юм. Энэ нь бензолын изомер, тодруулбал валентийн изомер бөгөөд бензолоос хамаагүй тогтворгүй бодис юм. Призманы молекул дахь нүүрстөрөгч (мөн устөрөгч) атомууд нь зургаан атомт гурвалжин призм хэлбэрээр байрласан байдаг.

Энэ нэгдэл нь призманууд гэж нэрлэгдэх молекулуудын ангиллын хамгийн энгийн бөгөөд үндсэн төлөөлөгч юм. Альберт Ладенбург энэхүү бүтцийг одоогийн бидний бензол гэж мэдэх нэгдэлд санал болгосон байна. Гэвч уг нэгдлийг 1973 он хүртэл лабораторид нийлэгжүүлж чадаагүй.

19-р зууны дунд үед судлаачид бензолын боломжит хэд хэдэн бүтцийг санал болгосон. Эдгээр нь шаталтын шинжилгээгээр тогтоогдсон бензолын эмпирик томьёо (C₆H₆)-д тохирч байв. Анхны бүтэц нь 1865 онд Фридрих Аугуст Кекуле фон Штрадоницын дэвшүүлсэн загвар байсан бөгөөд хожим энэ нь бензолын жинхэнэ бүтэцтэй хамгийн ойр гэдгийг тогтоосон.
Энэхүү бүтэц нь бензолын эмпирик томьёонд нийцсэн өөр олон бүтцийн санаануудыг төрүүлэхэд нөлөөлсөн. Тухайлбал:

Альберт Ладенбург — призман бензол
Жеймс Дьюар — Дьюарын бензол
Кёрнер ба Клаус — Клаусын бензол
Эдгээр бүтцийн заримыг дараагийн жилүүдэд амжилттай нийлэгжүүлсэн.

Шинж чанар

Геометрийн бүтэц: Хоёр параллель гурвалжин нүүрстөрөгчийн баганаас гурван cyclobutane (дөрвөлжин) гинжээр холбогдсон призм хэлбэртэй.

Тогтвортой байдал: Бензентаас ихээхэн дор, маш их молекулын стресс (strain)-тэй тул хамгийн тогтворгүй нүүрстөрөгчийн нэгдлүүдийн нэг юм.

Реактив чанар: Стресс энерги өндөр учраас дөхөмтгий/тэсрэг байдалтай, температур нэмэгдсэн үед бензен болон бусад изомерууд руу амархан хувирдаг.
Олимпицен

Олимпицен (англи: Olympicene) нь олимпын цагираг хэлбэртэй,органик нүүрстөрөгч дээр суурилсан молекул юм.Таван цагирагнаас бүтсэн.
Танилцуулга: Олимпицений молекулыг 2012 оны Лондонгийн Олимпын наадмыг тэмдэглэх зорилгоор 2010 онд санал болгосон. Энэхүү санааг Оксфордын их сургуулийн Грэм Ричардс болон Энтони Уильямс нар дэвшүүлсэн.

Судалгаа ба нийлэгжил: Олимпиценийг Их Британийн Уорвикийн их сургуулийн судлаачид болох Аниш Мистри болон Дэвид Фокс нар анх удаа нийлэгжүүлсэн. Олимпицен болон түүний изомерүүдийн харьцангуй энергийг Чикагогийн их сургуулийн Эндрю Валентайн, Дэвид Мацциотти нар квант электрон бүтцийн тооцооллоор анх урьдчилан таамагласан

Бүтэц ба шинж чанар: Олимпицентэй төстэй боловч хоёр цагирагийг холбосон –CH₂– завсрын бүлэггүй бензо[c]фенантрен хэмээх молекул өмнө нь мэдэгдэж байсан. Уг молекул нь устөрөгчийн атомуудын стерик мөргөлдөөнөөс шалтгаалан хавтгай бус бүтэцтэй байдаг.

Харин олимпицен нь стерик мөргөлдөөн үүсэхгүй тул илүү хавтгай бүтэцтэй гэж үздэг. Олимпицен нь цагирагт системдээ 18 π электрон агуулдаг бөгөөд хавтгай бүтэцтэй учраас ароматик молекулд тооцогддог. Төв цагираг нь ароматик шинжгүй байдаг.
Валентино Гаравани

**Валентино Клементе Лудовико Гаравани** (итал. *Valentino Clemente Ludovico Garavani*; 1932 оны 5-р сарын 11-нд Ломбарди мужийн Вогера хотод төрсөн — 2026 оны 1-р сарын 19-нд Ром хотод нас барсан) — италийн хувцасны загвар зохион бүтээгч, *Valentino* (1960 онд Жанкарло Жиаметти-гийн хамт) загварын брэнд болон *L.I.F.E.*  хүмүүнлэгийн буяны сан үүсгэн байгуулагч. 1998 онд тэрээр *Valentino* брэнд ээ Жанни Аньеллид зарсан боловч түүнд загваруудаа зохион бүтээж өгч байв — 2008 онд түүний загваруудыг Парист үзүүлсэн байна. Тэрээр мөн олон тооны үл хөдлөх хөрөнгийн эзэн бөгөөд урлагийн цуглуулагч, голчлон уран зураг цуглуулдаг байв.

## Намтар 
Валентино Клементе Людовико Гаравани 1932 оны 5-р сарын 11-нд Италийн Вант Улсын Вогера хотод төрсөн. Тэрээр хүүхэд байхаасаа зураг зурж эхэлсэн гэдэг. Хожим нь Валентино хувцасны загвар зохион бүтээгч болохыг хүсч, удалгүй Миланы Урлагийн Академид элссэн орсон. 17 настайдаа Парис руу явж загварын сургуульд сурч байхдаа Валентино бүжгийн чиглэлээр суралцжээ.

Жан Дессаис, Гай Ларош нарын загварын ордонд туслахаар ажилласны дараа Валентино 1960 онд Итали руу буцаж ирсэн байна. Түүний үйлчлүүлэгчдийн дотор энэ үед Элизабет Тейлор, Жаклин Кеннеди, гүнж Маргарет нар байсан юм. 

1960-аад оны сүүлээр Валентино Жанкарло Жиамметтитэй танилцаж, тэрээр түүний бүрэн хэмжээний бизнесийн түнш болжээ. Тэд мөн романтик харилцаатай байсан бөгөөд хоёулаа илт ижил хүйстэн байсан юм.

Валентино, Жиамметти нарын хамтын ажиллагаа нь олон улсын загварын эзэнт гүрнийг хурдан байгуулсан. Европ, АНУ, Японд салбар дэлгүүрүүд нээгдэж, Ромд Загварын академи байгуулагдсан. 1967 онд Валентино "V" лого анх гарч ирсэн "Цагаан цуглуулга" гэгчийг бүтээжээ.
Хэнрих Валдейер

**Хэнрих Вильхельм Готфрид Вальде́йер** (герман. *Heinrich Wilhelm Gottfried Waldeyer*, 1916 оноос **Вильхельм фон Вальдейер-Гарц**; 1836 оны 10-р сарын 6-нд Доод Саксон мужийн Хелен хотод төрсөн — 1921 оны 1-р сарын 23-нд Берлинд нас барсан) —Германы анатомич, биологич, үр хөврөл судлаач, сурган хүмүүжүүлэгч.

Тэрээр Падерборн хотын гимнази төгсөж, дараа нь Гёттингений их сургуульд математик, байгалийн ухааны чиглэлээр суралцжээ. Жейкоб Хенлегийн нөлөөгөөр тэрээр анагаах ухааны чиглэлээр суралцаж эхэлжээ. Грайфсвальдын их сургуулийг төгссөний дараа Берлин рүү нүүжээ. Тэрээр 1861 онд эгэмний ясны судалгааны ажлаараа докторын зэрэг хамгаалжээ.

1862 онд тэрээр Кёнигсбергийн их сургуульд, хоёр жилийн дараа Вроцлавын их сургуульд шилжиж, эмгэг судлалын профессорын зэрэг авч, голчлон хавдрын оношлогоонд өөрийгөө зориулсан байна. Түүний хамгийн алдартай өвчтөн бол Эзэн хаан  III Фридрих байсан бөгөөд түүнд төвөнхийн хорт хавдар оношлогджээ.

1872 онд Вальдейер Страсбургийн их сургуульд анатомийн профессор болж, 1883 онд Берлинд буцаж иржээ. Тэнд тэрээр голчлон анатомийн чиглэлд өөрийгөө зориулсан байна. 1898-1899 онд тэрээр Берлиний Фридрих-Вильгельмсийн их сургуулийн ректороор ажиллаж байжээ.

Түүний бүтээлүүдийн жагсаалт маш урт бөгөөд олон янз байдаг. Бусад зүйлсийн дотор тэрээр 1881 онд мэдрэлийн системийн үндсэн үйл ажиллагааны нэгийг нейрон гэж нэрлэхийг санал болгож, мэдрэлийн эсийн тухай ойлголтыг нэвтрүүлсэн. 1888 онд тэрээр эсийн цөмийн бүтцийг тодорхойлохын тулд хромосомын тухай ойлголтыг нэвтрүүлсэн.
Ив Сен-Лоран

**Ив Анри́ Дона́ Матьё Сен-Лора́н** (франц. *Yves Henri Donat Mathieu-Saint-Laurent*; 1936 оны 8-р сарын 1-нд Алжир улсын  Оран хотод төрсөн — 2008 оны 6-р сарын 1-нд Парис хотод нас барсан) — францын хувцасны загвар зохион бүтээгч, "Yves Saint Laurent" загвар зохион бүтээг товчоог байгуулагч. Тэрээр урт түрийтэй гутал, смокинг зэрэг эрэгтэй хүний ​​хувцасны загвар хувцаснуудыг эмэгтэйчүүдийн загварт нэвтрүүлсэн бөгөөд унисекс хэв маягийг үндэслэгч гэж тооцогддог. Тэрээр хар арьст загвар өмсөгчдийг анх загварын шоундаа оролцохыг урьсан хүн юм.

1936 оны 8-р сарын 1-нд Алжирын Оран хотод даатгалын төлөөлөгчийн гэр бүлд төрсөн Сент Лоран бага нас, залуу насаа гэр бүлээрээ хүрээлүүлж, "нөхөрлөл ба аз жаргал"-ын уур амьсгалд өнгөрөөжээ.[6] Ирээдүйн загвар зохион бүтээгч Оранд коллежид, дараа нь ахлах сургуульд суралцжээ. Тэрээр 8 настайгаасаа зураг зурж, 11 настайгаасаа театрт сонирхолтой болж, 14 настайгаасаа гэртээ хүүхэлдэйн жүжиг зохиож эхэлсэн: тэрээр зураг зурж, тайз хийж, жижиг хүүхэлдэй хийж, өөрөө зурсан хуучин даавуугаар хийсэн хувцасаар хувцасладаг байжээ.

1953 онд тэрээр Парист ирж, өндөр загварын зураг зурах чиглэлээр суралцжээ. Тэр үед тэрээр анхны бүтээлч ялалтаа байгуулж, 17 настай Ив Сен Лорангийн хувь заяаг тодорхойлсон юм: түүний жижигхэн хар коктейлийн даашинз Олон улсын ноосон эдлэлийн газраас зохион байгуулсан тэмцээнд тэргүүн байр эзэлжээ.

1955-1957 онуудад тэрээр Кристиан Диорын загварын ордонд ажиллаж байсан бөгөөд түүний туслахуудын нэг байв.

1961 онд Кристиан Диор компаний эзэн байсан Марсель Буссак өөрийг нь халахаар төлөвлөж байгааг мэдээд Ив Сен Лоран Диороос гарч, өөрийн бизнесийг эхлүүлэхээр шийджээ. Америкийн тэрбумтан Мак Робинсоныг хэдэн сая франк хөрөнгө оруулахыг ятгасан хамтрагч Пьер Бержетэйгээ хамт тэрээр өөрийн нэрээр загварын товчоо ордон байгуулжээ.
Такада Кэнзо

**Такада Кэнзо** (япон. 高田 賢三, 1939 оны 2-р сарын 27-нд Японы Химэжи хотод төрж, 2020 оны 10-р сарын 4-нд Парис хотын Нёйи-сюр-Сенд нас барсан) — Японы алдарт хувцас зохион бүтээгч, Kenzo брэндийг үүсгэн байгуулагч.

Такада Кэнзо цайны газрын эзний тав дахь хүүхэд болж 1939 онд төрсөн байна. 1958 онд Кэнзо Токиогийн хамгийн нэр хүндтэй загварын сургуулиудын нэг болох Бүнка коллежид суралцаж эхэлсэн. 1965 онд тэрээр Парис руу нүүж, 1970 онд анхны эмэгтэйчүүдийн хувцасны шоу хийсэн нь олны анхаарлыг татсан. "ELLE" сэтгүүл Кэнзогийн шоуны загваруудын нэгийг нүүр хуудсандаа нийтэлсэн. Энэхүү анхны амжилтын дараа Такадагийн загварын карьер хурдан өссөн юм. 1971 онд тэрээр Нью-Йорк, Японд загварын цуглуулгаа дэлгэн үзүүлжээ.

1983 онд Кэнзо эрэгтэй загварын чиглэлээр ажиллаж эхэлсэн. 1984 онд Францын Соёлын яам түүнд ''"Chevalier de l'Ordre des Arts et des Lettres"'' одонгоор шагнасан.

1987 онд хүүхдийн хувцас, гэр ахуйн барааны анхны шугамууд гарсан.

1988 онд тус брэнд анхны үнэртэй усны шугамаа гаргасан. Тус брэндийн анхны үнэртэй ус нь эмэгтэйчүүдэд зориулсан Kenzo Parfum байв. 1991 онд Кэнзо анхны эрэгтэй үнэртэй ус болох "Kenzo Pour Homme"- г гаргасан.

1993 онд Кэнзо брэндийг дэлхийн хамгийн том тансаг зэрэглэлийн бараа үйлдвэрлэгч Францын тансаг зэрэглэлийн барааны групп "LVMH" худалдаж авсан. Өнөөдөр Кэнзо загварын ордон дараах цуглуулгуудаа танилцуулж байна.

* Kenzo Homme,
* Kenzo Jeans,
* Kenzo Jungle,
* Kenzo Enfant,
* Kenzo Bebe,
* Kenzo Accessories,
* Kenzo Maison,

1999 онд загварын ордны тэргүүн Кэнзо компаниасаа албан ёсоор гарч байгаагаа зарласан.

2003 онд LVMH нь Антонио Маррасыг Kenzo-ийн бүтээлч захирлаар томилсон.
Үйлдэлд суурилсан суралцахуй

Үйлдэлд суурилсан суралцахуй гэдэг нь асуудлыг шийдэх явцдаа бодитоор үйлдэл хийж, түүнийхээ үр дүнг эргэцүүлэн тунгаах замаар суралцах арга юм. Энэ арга нь асуудлыг шийдэх үйл явцыг сайжруулж, гарч буй шийдлүүдийг илүү энгийн, үр дүнтэй болгодог гэж үздэг.

Үйлдэлд суурилсан суралцахуйн онол болон түүний танин мэдэхүйн суурийг анх Рег Реванс боловсруулсан. Тэрээр уг аргыг байгууллага, бизнесийн хөгжлийг дэмжих, мөн асуудал шийдвэрлэх чадварыг сайжруулах зорилгоор ашиглаж байжээ.

Энэ арга нь манлайллын ур чадвар, багийн асуудал шийдвэрлэх чадвар зэрэг олон чухал чадварыг хөгжүүлэхэд үр дүнтэйд тооцогддог. Тиймээс өнөө үед олон байгууллага, компанийн манлайлал хөгжүүлэх хөтөлбөрүүдийн нэг хэсэг болсон байна. Үйлдэлд суурилсан суралцахуй нь бүх хүнд ижил байдлаар заадаг уламжлалт сургалтын хөтөлбөрөөс ялгаатай гэж сурталчлагддаг.

**Тойм**

Үйлдэлд суурилсан суралцахуй нь үндсэндээ “хийх” болон “эргэцүүлэх” гэсэн хоёр үе шаттай давтагдах мөчлөг юм. Ихэнх тохиолдолд багтай хамт ажиллах зөвлөх (coach) оролцож, суралцах үйл явцыг чиглүүлэх, дэмжих, мөн багийг өөрсдөө удирдан ажиллахад урамшуулдаг.
Орчинд суурилсан суралцахуй

Орчинд суурилсан суралцахуй гэдэг нь мэргэжлийн ур чадварыг хэрхэн эзэмшдэгийг тайлбарласан онол юм. Энэ онолд дагалдан суралцах үйл явц, мөн захын оролцоо (legitimate peripheral participation) хэрхэн аажмаар тухайн мэргэжлийн хамтын нийгэмлэгийн гишүүн болоход хүргэдгийг судалдаг. 

Орчинд суурилсан суралцахуй нь “суралцах үйл явц ба түүнийг хүрээлж буй нийгмийн орчны хоорондын хамаарал”-д гол анхаарлаа хандуулдаг. 

Энэ онол нь суралцахыг зөвхөн онолын мэдлэг олж авах гэж үздэг бусад хандлагаас ялгаатай. Лэйв ба Венгер нар суралцах үйл явцыг нийгмийн хамтын оролцооны тодорхой хэлбэрүүдтэй салшгүй холбоотой гэж үзсэн. Тэд “ямар сэтгэцийн үйл явц, ойлголтын бүтэц оролцдог вэ?” гэж асуухаас илүүтэйгээр, ямар төрлийн нийгмийн харилцаа, хамтын оролцоо нь суралцахад тохиромжтой орчныг бүрдүүлж, түүнийг дэмждэг вэ гэдэгт анхаарсан юм.
Дадлага туршлагын хамтын нийгэмлэг

**Дадлага, туршлагын хамтын нийгэмлэг (Community of Practice)**

Дадлага, туршлагын хамтын нийгэмлэг (CoP) гэдэг нь тодорхой нэг сонирхол, асуудал эсвэл хийж буй зүйлдээ дуртай хүмүүсийн бүлэг юм. Тэд хоорондоо тогтмол харилцаж, туршлагаа хуваалцсанаар тухайн зүйлийг илүү сайн хийж сурдаг. Энэ ойлголтыг анх танин мэдэхүйн антропологич Жан Лэйв болон боловсролын онолч Этьен Венгер нар 1991 онд хэвлүүлсэн Situated Learning номондоо дэвшүүлсэн. Харин Венгер 1998 онд гаргасан Communities of Practice номондоо уг ойлголтыг илүү дэлгэрэнгүй хөгжүүлсэн байдаг.

Дадлага, туршлагын хамтын нийгэмлэг нь гишүүдийн нийтлэг сонирхол, зорилгын хүрээнд үүсдэг. Ийм нийгэмлэгийн нэг хэсэг болсноор гишүүд бие биеэсээ суралцаж, мөн өөрсдийн мэргэжлийн болон нийгмийн үнэлэмж, хэн болохоо илүү тодорхой болгодог.

CoP-ийн гишүүд заавал нэг газар цугласан байх албагүй. Тэд ажлын байрны цайны өрөө, оффис, үйлдвэр зэрэг бодит орчинд харилцаж болохоос гадна, онлайн орчинд ч хамтран ажиллаж чадна. Жишээ нь, хэлэлцүүлгийн самбар, форум, сошиал сүлжээгээр дамжсан виртуал дадлага, туршлагын нийгэмлэг (VCoP) байж болно.

Дадлага, туршлагын хамтын нийгэмлэг нь хүмүүс туршлагаа үлгэр, яриагаар дамжуулан хуваалцаж, суралцаж ирсэн эрт дээр үеэс оршиж ирсэн ойлголт юм. Энэ санаа нь Америкийн прагматизмын үзэлд, ялангуяа Ч. С. Пирс-ийн “судалгааны хамтын нийгэмлэг” гэсэн ойлголт, мөн Жон Дьюи-гийн “хийж бүтээх явцдаа суралцах” зарчимд тулгуурладаг.
Сулфлоуэр

Сулфур (хүхэр) болон наранцэцгийн нийлмэл үг болох **сулфлоуэр** () нь тиофен (хүхэрийн атом агуулсан гетероциолийн ароматик нэгдэл)-д суурилсан тогтвортой гетероциклийн октациркулен юм.

Энэхүү октациркулен нь устөрөгч агуулдаггүй.

(C2S)8 молекулын томьёотой тул энэхүү нэгдэл нь нүүрстөрөгчийн сульфидийн төрөлд хамаарагддаг. Молекул нь хавтгай бөгөөд 9 гишүүнт гомологийн хамт деформацын энергийн локал минимумд оршдог.

Үүний нийлэгжилт нь (Феррариогийн хариу үйлдлийн төрөл) тетратиофенийг литийн диизопропиламидоор депротонжуулж (протоныг ангижруулж) дараа нь элементаль хүхэртэй урвалд оруулж хүхрийн орлуулагчтай дунд зэргийн бүтээгдэхүүн үүсгэсний дараа вакуум пиролизоор дамжихад суурилсан байдаг.

Сулфлоуэрын молекул нь D8h тэгш хэмтэй хавтгай бүтэцтэй. Агуулагдаж буй бүх 8 хүхрийн атом ба молекулын 2 нүүр нь хоорондоо ялгарах боломжгүй. Учир нь хавтгай бүтцээсээ болж өөрийн давхаргуудын хоорондоо маш их устөрөгчийн молекул агуулах боломжтой гэж таамаглагдаад буй.

H2 молекулын бүтцийг 5 гишүүнт цагаригуудын дээр босоо байрлалтай оршдогийг тооцоолон гаргасан.
Чинчулууны Ундрах

**Овог нэр: Ч.Ундрах**

**Ажил мэргэжил:** Гүнж төвийн үүсгэн байгуулагч, зөвлөх 

**Олонд танигдсан үйл:**

Охид, эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалагч. Охидын эрхийн асуудлыг анх удаа дэлгэн тавьж, хүмүүсийн анхаарлыг хандуулж чадсан. “Би нисдэг охин” монологи зохион байгуулсан нь хамгийн үр дүнтэй, нийгэмд охидын асуудлыг гаргаж чадсан ажил болсон. 

**Хүний эрхийн төлөө тэмцсэн үйл хэрэг:**

Охидын эрхийн асуудлыг эмэгтэйчүүдийн эрх эсвэл хүүхдийн эрхийн асуудалд хамаатуулан ойлгож байсан нь өрөөсгөл байв. Тэр өнгөрсөн хугацаанд 1200 орчим охидтой ажиллаж, хүүхэд төрүүлсэн өсвөр насны охидын эрхийг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулжээ. 

Гүнж төв нь асуудал учирсан охидын эрхийг хамгаалах, олон нийтийн ойлголтыг нэмэгдүүлэх өсвөр насандаа хүүхэдтэй болсон охидын эрхийг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Тэдний мэдлэгт хувь нэмэр оруулахыг зорьдог төдийгүй нийгэмд тэдний дуу хоолойг нь хүргэхийг зорьдог. 

*Эх сурвалж: www.gogo.mn*

*www.mydarkhan.mn*
Цэдэнгийн Оюунбаатар

**Овог нэр:** Ц.Оюунбаатар

**Ажил мэргэжил:** Монголын хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн байгууллагуудын үндэсний холбооны ерөнхийлөгч

**Олонд танигдсан үйл:** Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах байгууллага бий болгож, Монголын хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн байгууллагуудын Үндэсний холбоог эмхлэн тохижуулж, хууль, эрх зүйн орчныг нь сайжруулахын төлөө тууштай тэмцсэн хүний эрхийн тэмцэгч. 

**Хүний эрхийн төлөө тэмцсэн үйл хэрэг:**

Тухайн үед нэр төдий байсан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн төрийн бус олон байгууллагыг нэгтгэхэд илүү анхаарч Монголын хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн байгууллагуудын Үндэсний холбоог эмхлэн тохижуулсан.

1998 онд Хөдөлмөрийн тухай хуульд 111 дүгээр заалтыг тусгуулж “Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь хөдөлмөрлөх эрхтэй” гэсэн товч боловч тодорхой энэ заалт эдгээр хүмүүс бусадтай л адилхан гэдгийг баталгаажуулсан. 

2007 онд Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний эрхийн тухай хуулийн төслийн багт ажиллаж, долоон хуулийн төсөлд тэдний санал бодлыг тусган, УИХ-аас баталсан байдаг. Түүний нэг нь Авто тээврийн тухай хууль бөгөөд тэдний оруулсан санал ёсоор автобусны буудлыг зарладаг болсон байна. 

2015 онд Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн байгууллагуудын үндэсний холбооноос эдгээр зорилтот бүлгийнхний төлөө Засгийн газраас хийж байгаа болон орхигдуулсан ажлын талаар “сүүдэр тайлан” бичиж, хамгаалсан нь дэлхийд анх удаа тохиолдсон үйл явдал болжээ.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулахаар улсын төсөвт суулгасан хөрөнгө мөнгө жил ирэх тутам нэмэгдэж байгаа ч зорилтот бүлэгтээ ирэх нь төдий л хангалттай биш байсан учир тодорхой хэмжээнд мониторинг хийж эхэлжээ. Үүний үр дүнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний 150 мянган төгрөгөөр тооцож төлөвлөсөн нэг тэргэнцрийг БНХАУ-аас 54 мянган төгрөгөөр оруулж ирдэг байсныг хяналт шалгалтаар тогтоолгон, батлуулж чадсан байна. 

*Эх сурвалж: www.newsmall.mn;  Монголын үнэн сонин 2019.12.09*