Монголын эдийн засаг

‘’‘Монголын эдийн засаг’’’ уламжлалт байдлаар хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйд тулгуурлаж ирсэн. Монгол орон мөн өргөн хүрээний ашигт малтмалын ордтой: зэс, нүүрс, молибден, цагаан тугалга, вольфрам, мөн алт нь үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн томоохон хэсгийг бүрдүүлдэг. Зөвлөлтийн тусламж (дээд үедээ дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ)-ийн гуравны нэгтэй тэнцэх хэмжээтэй) 1990–91 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын задралын үеэр бараг нэгэн зэрэг алга болж, Монгол Улсыг гүн уналт руу түлхсэн.

Эдийн засгийн өсөлт 1997–99 онд сэргэж эхэлсэн ч 1996 онд байгалийн гамшгууд болон дэлхийн зах зээл дээрх зэс болон ноолуурын үнийн өсөлтөөс шалтгаалан түр саарсан. 1998, 1999 онд 1997 оны Азийн санхүүгийн хямралын нөлөөгөөр улсын орлого ба экспорт огцом унасан. 1999 оны 8, 9-р сард ОХУ газрын тос, тосны бүтээгдэхүүний экспортыг түр хориглосноор эдийн засаг нэмэлт цохилт авсан. Монгол Улс 1997 онд Дэлхийн худалдааны байгууллага (WTO)-д элссэн.Montsame News Agency.  ‘‘Mongolia’’.  2006, Foreign Service Office of Montsame News Agency, , p. 72 Олон улсын донор орнууд 1999 оны 6-р сард Улаанбаатар хотноо болсон Consultative Group уулзалтаар жил бүр 300 сая ам.доллароос дээш хэмжээний дэмжлэг амласан. Сүүлийн жилүүдэд уул уурхай өссөнөөр Монголын эдийн засаг хурдтай тэлж, 2013 онд ДНБ-ий өсөлт 11.7%-д хүрсэн. Гэвч өсөлтийн ихэнх нь экспортод тулгуурласан тул Хятадын өсөлт саарахтай зэрэгцэн дэлхийн уул уурхайн мөчлөг сулрахад Монгол эдийн засаг мэдрэмтгий байсаар байна.

## Эдийн засгийн түүх
### Социалист үе
1990–91 оны улс төрийн огцом өөрчлөлтүүд нь Монгол Улсыг зах зээлийн эдийн засагт шилжүүлэх оролдлогын эхлэл болсон ч, энэ үйл явц нь хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын эдийн засаг задран уналттай нүүр тулснаар хүндрэлтэй байсан. 1991 оноос өмнө Монголын худалдааны 80% нь хуучин ЗХУ-тай, 15% нь Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл (CMEA)-ийн бусад орнуудтай хийгддэг байв. Монгол Улс түлш, эм, сэлбэг хэрэгсэл зэрэгт хуучин ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд үйлдвэрүүд болон цахилгаан станцуудын хэвийн ажиллагаанд эдгээр нь чухал байв.

Хуучин ЗХУ нь Монголын үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний гол зах зээл байлаа. 1980-аад онд Монголын аж үйлдвэрийн салбарын ач холбогдол нэмэгдэж, 1989 онд материаллаг бүтээгдэхүүний 34%-ийг (хөдөө аж ахуй 18% байсан) бүрдүүлж байсан гэж тооцдог. Гэсэн ч ашигт малтмал болон мал, малын гаралтай бүтээгдэхүүн нь экспортын ихэнх хувийг бүрдүүлсээр байсан. Гол импорт нь машин тоног төхөөрөмж, газрын тос, даавуу, барилгын материал байв.

1980-аад оны сүүлээр Засгийн газар коммунист бус Ази болон Баруун орнуудтай харилцаагаа сайжруулж, Монголын аялал жуулчлал хөгжиж эхэлсэн. 1991 оны 1-р сарын 1-нээс Монгол Улс ба хуучин ЗХУ хоёр талын худалдааг дэлхийн үнээр хатуу валютаар хийхээр тохиролцсон.

Гадаад худалдааны хүндрэл байсан ч Монгол Улс шинэчлэлийг үргэлжлүүлсэн. 1990-ээд онд жижиг дэлгүүр, аж ахуйн нэгжүүдийн хувьчлал ихэнхдээ дуусаж, үнийн ихэнхийг чөлөөлсөн. Томоохон төрийн өмчит үйлдвэрүүдийн хувьчлал эхэлсэн. Татварын шинэчлэл ч хийгдэж, 1991 оны сүүлээр бартер болон албан ханшийн ялгааг нэгтгэсэн.

### Зах зээлийн эдийн засагт шилжилт
1990–1993 онд Монгол Улсад гурван оронтой инфляц, өссөн ажилгүйдэл, өргөн хэрэглээний барааны хомсдол, хүнсний нормчлол зэрэг үзэгдэл гарсан. Энэ үед эдийн засгийн үйлдвэрлэл гуравны нэгээр буурсан. Зах зээлийн шинэчлэл, хувийн хэвшил хөгжихийн хэрээр 1994–95 онд эдийн засгийн өсөлт эргэн сэргэв. Гэвч өсөлт нь банкны зээл (ялангуяа төрийн өмчит байгууллагуудад) хэт төвлөрөхөд тулгуурласнаар банкны салбарын доройтолтой хавсарсан. 1995 онд ДНБ ойролцоогоор 6% өссөн нь ихэвчлэн зэсийн үнийн өсөлттэй холбоотой. 1996–99 онд бодит өсөлт дунджаар 3.5% орчимд тогтворжсон нь 1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал, 1998 оны Оросын санхүүгийн хямрал, мөн түүхий эдийн (ялангуяа зэс, алт) үнэ муудсантай холбоотой.

1999 онд 3.2% байсан ДНБ-ий өсөлт 2000 онд 1.3% болж буурсан. Үүний гол шалтгаан нь 2000 онд цаг агаарын хүндрэл, байгалийн гамшгийн улмаас 2.4 сая мал хорогдсон явдал байв. Нүүдлийн мал аж ахуйд хэт түшиглэсэн хөгжлөөс ангид салбаруудыг хөгжүүлэхэд газаргүй, дэд бүтэц сул зэрэг хязгаарлалт байсан. 1990 оноос хойш 61 орны 1,500 гаруй гадаад компани нийт 338.3 сая ам.долларыг Монгол Улсад хөрөнгө оруулсан. 2003 он гэхэд хувийн компаниуд Монголын ДНБ-ий 70%, экспортын 80%-ийг бүрдүүлж байв.Montsame News Agency.  ‘‘Mongolia’’.  2006, Foreign Service Office of Montsame News Agency, , p. 67

Сүүлийн үе хүртэл Монгол Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтад харьцангуй цөөн хязгаарлалт байсан. Иймээс уул уурхайн салбарын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтад эзлэх хувь 1990 онд бараг тэг байсан бол 1999 онд 25% орчимд хүрч өссөн.Enerelt Enkhbold, 2014. “The Impact of SEFILM on the Valuation of Mining Companies ”. Монголын Нийгэм-Эдийн Засгийн Өнөөгийн Байдал, Тулгамдсан Асуудлууд. Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, pp. 240–253

### Орчин үеийн эдийн засгийн хөгжил
Монгол Улсын Хятадтай хийдэг худалдаанд түшиглэсэн байдал нь 2008 оны санхүүгийн хямралын нөлөөг ихэсгэсэн бөгөөд эдийн засгийн өсөлтийг мэдэгдэхүйц сааруулсан. Металлын үнэ (ялангуяа зэс) огцом буурснаар (2008 оны 7-р сараас 2009 оны 2-р сар хүртэл 65%-иар буурсан), түүхий эдийн экспорт хумигдаж, 2009 онд Монголын хөрөнгийн биржийн MSE Top-20 индекс 2007 оны дунд үеийн огцом өсөлтөөс хойших хамгийн доод түвшинд хүрсэн. Эдийн засаг сэргэж эхэлж байхад 2009–2010 оны өвөл Зуд тохиож, олон тооны мал хорогдсоноор ноолуурын үйлдвэрлэлд хүндээр нөлөөлсөн (ноолуур нь экспортын орлогын өөр нэг 7%-ийг бүрдүүлдэг).

Дэлхийн банк болон ОУВС-ын тооцоогоор бодит ДНБ-ий өсөлт 2009 онд 8%-иас 2.7% болж буурч, экспорт $2.5 тэрбумаас $1.9 тэрбум болж 26%-иар багассан бөгөөд 2008 он хүртэлх тогтвортой өсөлт тасалдсан. Үүний улмаас ядуурлаас гарах хүмүүсийн тоо хямрал байгаагүй тохиолдлоос 20,000–40,000-аар (хүн амын 0.7–1.4%) цөөн байх магадлалтай гэж төсөөлж байв.

Гэвч 2009 оны сүүл, 2010 оны эхээр зах зээл дахин сэргэж эхэлсэн. Өмнөх тогтворгүй байдлаас сургамж авч, хууль эрх зүйн шинэчлэл болон чангарсан төсвийн бодлого нь эдийн засгийг тогтвортой тэлэхэд чиглэсэн. 2010 оны 2-р сард гадаад хөрөнгийн хэмжээ USD 1,569,449 сая гэж бүртгэгдсэн. Шинэ худалдааны гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулагдаж, гадаадын хөрөнгө оруулагчид “[[]]”-д анхаарал хандуулсаар байна.

Монголд уул уурхай нь аж үйлдвэрийн гол салбар бөгөөд нийт аж үйлдвэрийн 30%-ийг бүрдүүлдэг.Montsame News Agency.  ‘‘Mongolia’’.  2006, Foreign Service Office of Montsame News Agency, , p. 82 Мөн ноолуурын үйлдвэрлэл чухал байр суурь эзэлнэ. Монгол Улс ноолуурын үйлдвэрлэлээр дэлхийд хоёрдугаарт ордог бөгөөд “Gobi Cashmere” компани 2006 оны байдлаар дэлхийн ноолуурын үйлдвэрлэлийн 21%-ийг дангаараа бүрдүүлж байсан.Montsame News Agency.  ‘‘Mongolia’’.  2006, Foreign Service Office of Montsame News Agency, , p. 86

2019 оны нийт экспорт 7.6 тэрбум ам.доллар байжээ.

2022 оны эдийн засгийн өсөлтийг 1% орчим гэж үзэж байсан бөгөөд олон улсын байгууллагууд 2023 онд түүхий эдийн экспорт нэмэгдэхтэй холбоотойгоор өсөлт дор хаяж 6%-д хүрч эрчимжинэ гэж таамагласан. 2023 оноос эхлэн Хятад руу чиглэсэн нүүрсний төмөр замын шинэ шугамууд ашиглалтад орж, өмнөд Монголын Оюу Толгойн уурхай дахь Rio Tinto-гийн газрын доорх уурхайн зэсийн үйлдвэрлэл өсөхөөр төлөвлөгдсөнөөр түүхий эдийн экспортын томоохон өсөлт хүлээгдэж байсан.

2020-аад оны эхэн үед Монголын эдийн засаг нь байгалийн нөөцийн экспортод тулгуурласан өсөлттэй ч, уул уурхайд хэт төвлөрөх, өрийн хэмжээ нэмэгдэх, инфляц, мөн Оросоос түлш нийлүүлэх эрсдэл зэрэг сорилтууд эдийн засгийн тогтвортой байдалд заналхийлж байв. Засгийн газар дэд бүтэц болон нийгмийн хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан ч эдгээр эрсдэл үргэлжилсэн.

2025 оны 11-р сард Монгол Улсын Их Хурал 2026 оны улсын төсвийг баталж, орлогыг ₮31.93 их наяд, зарлагыг ₮32.98 их наядаар тооцсон бөгөөд алдагдал нь ДНБ-ий ойролцоогоор 1% байх төлөвтэй гэжээ. ‘‘Mongolia Weekly’’-ийн мэдээлснээр төсөв нь тансаг/шаардлагагүй зардлыг хязгаарлах, төрийн албан хаагчдын цалинг инфляцтай уялдуулан тохируулах, тоног төхөөрөмж худалдан авалтыг бууруулахын зэрэгцээ үргэлжилж буй хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг нэн тэргүүнд тавих арга хэмжээнүүдийг тусгасан байна.

## The Wolf Economy
Энэ нэр томьёог Renaissance Capital “Mongolia: “Blue-sky opportunity”” тайландаа анх гаргаж, улмаар нийтэд түгээсэн. Тэд Монгол Улсыг шинэ Азийн бар болох (“Mongolian wolf” гэж нэрлэхийг илүүд үзсэн) бөгөөд “зогсоошгүй” эдийн засгийн өсөлт хүлээж байна гэж таамагласан. Уул уурхайн салбарын шинэ хөгжил, гадаадын сонирхол асар хурдтай нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор “Wolf Economy” нь өсөлтийн боломжтой гэж үздэг. Энэ “довтолгоонтой” нэр нь хөрөнгийн зах зээл дээрх Монголын хандлагыг илэрхийлдэг бөгөөд шинэ ашигт малтмалын нөөц нь дэлхийн хамгийн хурдтай өсөх эдийн засгуудын нэг хэвээр үлдэх боломж олгоно гэж тайлбарладаг.

## Банкууд
]]
Банкны салбар өндөр төвлөрсөн бөгөөд 2015 оны байдлаар таван банк санхүүгийн нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80%-ийг эзэмшиж байсан гэж үздэг:Aaron Batten, Poullang Doung, Enerelt Enkhbold, Gemma Estrada, Jan Hansen, George Luarsabishvili, Md. Goland Mortaza, and Donghyun Park, 2015. The Financial Systems of Financially Less Developed Asian Economies: Key Features and Reform Priorities . ADB Economics Working Paper Series No. 450 Монголын хамгийн том таван дотоодын банкны хувьцааг удахгүй хэсэгчлэн хувьчлагдах Монголын Хөрөнгийн Биржээр анх удаа олон нийтэд санал болгохоор болсон.

### Арилжааны банкууд
*KhasBank – ХасБанк нь Улаанбаатар хотод төвтэй, олон нийтэд чиглэсэн хөгжлийн банк болон бичил санхүүгийн байгууллага бөгөөд 2012 оны 6-р сарын байдлаар улсын хэмжээнд 100 салбар, 1309 ажилтантай байсан.
*Khan Bank – Хаан Банк төв оффис нь Улаанбаатар хотод байрладаг бөгөөд тэнд 5 салбартай. Улсын хэмжээнд 24 бүсийн салбартай бөгөөд тус бүр нь өөрийн бүсийн 15–25 жижиг салбарыг хариуцдаг, нийтдээ 512 салбарын сүлжээтэй байсан.
*Golomt Bank – Голомт банк 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд дотоодын банкны системийн хөрөнгийн ойролцоогоор 23%-ийг удирддаг. Сүүлийн үед хувьцаагаа санал болгож эхэлсэн.
*Худалдаа хөгжлийн банк – Хаан? (Тайлбар: эх бичвэрт TDB гэж байна) Хөгжлийн банк? (Энд “TDB” нь Худалдаа, хөгжлийн банк гэсэн утгатай.) 1990 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын хамгийн “хуучин” банк гэж дурдагддаг. 28 салбар, тооцооны төвүүд, 60 АТМ, 1300 ПОС терминал, Internet/SMS банк зэрэг сүлжээтэй. ING зэрэг гадаадын банкууд зах зээлд нэвтэрч эхэлсэн гэж дурдсан.
*Бусад жижиг банкууд: M-Bank, State bank, Capitron Bank, Arig Bank, Bogd Bank, Chinggis Bank.

Зээл авах боломжийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 2015 оны “Ease of Doing Business” судалгаанд 189 эдийн засгаас 61-д жагссан. Харин 2015 оны 5-р сарын байдлаар банкны салбарын салбаржилт (branch penetration) өндөр байсан гэж үзэж, 15,257 хүн тутамд 1 банкны салбар ногдож байсан.

### Хөрөнгө оруулалтын банкууд
Хөрөнгийн зах зээлийн орчин бэхжихийн хэрээр гадаад болон дотоодын олон хөрөнгө оруулалтын байгууллага Монголд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Дотоодын нэр нөлөө бүхий байгууллагуудад: TDB Capital , Eurasia Capital, Monet Investment Bank, BDSec, MICC , мөн Frontier Securities зэрэг багтана.

## Байгаль орчин
Коммунист дэглэмийн үеийн хурдтай хотжилт болон аж үйлдвэрийн өсөлтийн бодлогын үр дүнд Монголд байгаль орчны доройтол ноцтой асуудал болсон. Улаанбаатар хотод түүхий нүүрс түлэх, олон мянган үйлдвэр, мөн хувь хүний автомашины хэрэглээ огцом нэмэгдсэнээр агаарын бохирдол хүндэрсэн. Ойгүйжилт, бэлчээрийн хэт ашиглалт, мөн өмнөх үед тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх зорилгоор онгон газар хагалснаас үүдэн салхи, борооны хөрсний элэгдэл нэмэгдсэн.

## Бусад статистик
]]

Доорх хүснэгтэд 2007–2022 оны эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг харуулсан болно.
{| class=“wikitable” style=“text-align:center; vertical-align:middle;”
|- style=“font-weight:bold;”
! Year
! GDP
(in bil. US$ PPP)
! GDP per capita
(in US$ PPP)
!GDP
(in bil. US$ nominal)
! GDP growth in percentage(real)

! Inflation in percentage(in Percent)
2007
17.5
6,841
4.2
8.8
17.8
-
2008
19.3
7,250
5.6
7.8
22.1
-
2009
19.0
6,969
4.6
-2.1
4.2
-
2010
20.6
7,357
7.2
7.3
12.9
-
2011
24.7
8,474
10.4
17.3
8.9
-
2012
28.9
9,332
12.3
12.3
14.1
-
2013
30.4
10,197
12.6
11.6
12.5
-
2014
32.5
10,760
12.2
7.9
10.4
-
2015
31.9
10,796
11.6
2.4
1.0
-
2016
32.8
10,739
11.2
1.5
1.3
-
2017
35.4
11,137
11.5
5.6
6.3
-
2018
39.0
11,775
13.2
7.7
8.2
-
2019
42.0
12,215
14.2
5.6
5.2
-
2020
40.5
11,447
13.3
-4.6
2.3
-
2021
42.9
11,456
15.3
1.6
13.5
-
2022
47.1
11,567
17.1
2.5
14.2
}

‘’‘Өрхийн орлого/хэрэглээний хувийн жин:’’’
	•	‘‘хамгийн доод 10%:’’ 3.5%
	•	‘‘хамгийн дээд 10%:’’ 35% (2005)

‘’‘Өрхийн орлогын хуваарилалт – Жини индекс:’’’
40 (2000)

‘’‘Хөдөө аж ахуй – бүтээгдэхүүн:’’’
улаанбуудай, арвай, хүнсний ногоо, тэжээлийн ургамал, хонь, ямаа, үхэр, тэмээ, адуу

‘’‘Аж үйлдвэрүүд:’’’
барилга ба барилгын материал; уул уурхай (нүүрс, зэс, молибден, жонш, мөн алт); хүнс ба ундаа; малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулах, ноолуур болон байгалийн ширхэгт үйлдвэрлэл

‘’‘Аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн өсөлтийн түвшин:’’’
6% (2010 оны тооцоо)

‘’‘Цахилгаан:’’’
	•	‘‘үйлдвэрлэл:’’ 3.43 TWh (2006 оны тооцоо)
	•	‘‘хэрэглээ:’’ 2.94 TWh (2006 оны тооцоо)
	•	‘‘экспорт:’’ 15.95 GWh (2006 оны тооцоо)
	•	‘‘импорт:’’ 125 GWh (2006 оны тооцоо)

‘’‘Цахилгаан – эх үүсвэрээр:’’’
	•	‘‘шатах ашигт малтмал:’’ 80%
	•	‘‘усан цахилгаан:’’ 0%
	•	‘‘бусад:’’ 20% (2011)
	•	‘‘цөмийн:’’ 0%

‘’‘Газрын тос:’’’
	•	‘‘үйлдвэрлэл:’’  (2006 оны тооцоо)
	•	‘‘хэрэглээ:’’  (2006 оны тооцоо)
	•	‘‘экспорт:’’  (2006 оны тооцоо)
	•	‘‘импорт:’’  (2006 оны тооцоо)

‘’‘Экспортын бараа бүтээгдэхүүн:’’’
зэс, хувцас, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн, ноолуур, шир, жонш, бусад өнгөт металл

‘’‘Импортын бараа бүтээгдэхүүн:’’’
машин, тоног төхөөрөмж, түлш, автомашин, хүнс, үйлдвэрийн өргөн хэрэглээний бараа, химийн бүтээгдэхүүн, барилгын материал, элсэн чихэр, цай

‘’‘Ханш:’’’
төгрөг/ам.доллар: 1890 (2014), 1396 (2012), 1,420 (2009), 1,179.6 (2006), 1,205 (2005), 1,187.17 (2004), 1,171 (2003), 1,110.31 (2002), 1,097.7 (2001), 1,076.67 (2000)

## See also
	•	Монгол Улс ба Олон улсын валютын сан
	•	Монголын хөдөө аж ахуй
	•	Монголын уул уурхай

## References
## External links 
	•	 Сангийн яамны албан ёсны сайт
	•	  Монголбанк — Төв банкны албан ёсны сайт 
	•	Mongolia  CIA World Factbook