open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алматы

**Алматы** (, дуудлага нь [алмаа-та], үүнээс **Алимтай**, балархай эгшгийг гээж **Алимт** гэж болох, дундад зууны үеэс түрэг-монголчууд алим ургадаг энэ газрыг ийн нэрийджээ. Тэгэхдээ бүр «алимату» (алимт) гэдэг монгол язгууртай гэх судалгаа байна. үүнээс монголоор **Алимт** эсвэл **Алимтай** гэх, мөн Зөвлөлтийн үеэс оросоор тогтсон **Алма-Ата** гэдгийг даган ярьж бичиж байсан заншил одоо ч бүрэн хоцрогдоогүй байна. Алма-ата гэдэг нь алим өвөө гэсэн утгатай бөгөөд энэ бүсэд анх алим үүссэн гэж үздэг байна. Алма гэж алим гэсэн үг бөгөөд Алимт гэсэг ямар ч утга агуулга байхгүй болно.) — Казахстаны тэргүүн их хот. Улсдаа «Өмнөд нийслэл» гэж өргөгддөг. Алматы 1929-өөс 1997 он хүртэл Казахстаны нийслэл байсан. 1997 онд нийслэл нь Астанад шилжсэн ч улсынхаа худалдаа арилжаа, соёлын төв хэвээр үлджээ. Алматы хотын хүн ам 1989 онд 1.07 сая, 1999 онд 1.13 саяаар тоологдож байв. 2010 оноор таслан үзвэл 1.42 сая хүн оршин суудаг гэх тооцоо бий. Хэрвээ бүртгэлгүйчүүдийг (ажиллаж хөдөлмөрлөхөөр ирсэн) багтаавал 2 саяд дөхнө. 2010 оны тоо бүртгэлээр оршин суугчдын 51.06% - казах, 33.02% - орос, 5.73% - уйгур, үлдэх 10% гаран болохоор бусад яс үндэст хүн гэж мэдэгдэж байна.

## Газар зүй 
### Цаг агаар 
## Алдартай хүмүүс 
Полина Ледкова-хоолны ном зохиогч, хүнсний блог хөтлөгч

Наталья Назарова-театр, кино жүжигчин

Dimash Adilet-бизнесмэн, блогчин, ТВ шоуны оролцогч

Владимир Жириновский-улс төр, төрийн зүтгэлтэн

Ирина Линдт-жүжигчин

Радионова Светлана-Росприроднадзорын дарга

## Зураг 
thumb|center|450px|Хотын зүүн урд захын «Хөх дов» () -ноос  харагдах хотын үзэмж

## Мөн үзэх
* Казахстан улсын арван том хот
* Алматын метро

## Цахим холбоос 
* Хотын албан ёсны цахим хуудас

## Баримт, тайлбар 

Ангилал:Казахстаны суурин
Ангилал:Казахстаны урьдын нийслэл
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Азийн суурин
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ай-Ю

***IU*** (아이유, **Ай-Ю**, төрсөн нэр нь **И Жи-ынь**; 1993 онд төрсөн) — **Өмнөд Солонгосын дуучин**.

## Бага нас 
И Жи-ынь 1993 оны 5 сарын 16-нд Өмнөд Солонгосын Сөүлд төрсөн. Багаасаа урлагт ойртож сургуулийн жүжгийн сонгонд суралцсан. Харин ахлах ангидаа орохдоо дуулах хүсэлдээ автан Олон компанид бүтэлгүй шалгуулсны дараа «*Good Entertainment*»-д хэсэг байгаад 2007 онд LOEN Entertainment урлагийн компанид элсч  "*I and You*" (Чи бидэн хоёр) гэсэн англи үгийг товчилсон "*IU*" (Ай-Ю) хэмээх тайзны нэртэй болов. 2011 онд Тундүг охидын ахлах сургуулийг дүүргэсэн.

## Дуучин 
### 2008-2009 он 
*IU* "Lost Child" хэмээх анхны дуугаа 2008 оны 9 сард нийтэд цацсан бөгөөд «*Lost and Found*» анхны тал цомгоо гаргаж олонд танигдаж эхэлсэн. 2009 оны 4 сард анхны бүтэн «*Growing Up*» цомгийг гаргаж «Boo» дуу Инкигаю хөгжмийн хөтөлбөрт тэргүүн байрын өрсөлдөв. Ай-Ю эгдүүтэй хөөрхөн төрхөөрөө ялгарахаас гадна хүчтэй хоолойтой дуучин болов. 2009 оны адагт «*IU...IM.*» тал цомог гаргажээ. Энэ хооронд олон ангит киноны дуу хоёрыг дуулсан. Оны төгсгөлд телевизийн хөтөлбөрүүдэд зочноор орж, телевизийн хөтөлбөрт анх удаа хөтлөгчөөр оролцжээ.

### 2010-2012 он 
thumb|150px|2012 онд
2010 оны 6 сард *2АМ* хамтлагийн Сылунтай хослон «*Nagging*» дууг дуулж шилдэг дууны жагсаалтад гурван долоо хоног тэргүүлсний дараа Ай-Ю  «''Because I'm a Woman*» дууг дуулсанд бас олны таашаалд хүрсэн бүтээл болжээ. 12-р сард гуравдугаар тал цомог «*Real*»-аа худалдаанд гаргасан бөгөөд цомгийн гол дуу «*Good Day*» Каюнь шилдэг дууны жагсаалтад таван долоо хоног дараалан тэргүүлжээ. 

Ай-Ю 2010-2011 онд шилжих өвөл «Мөрөөдлөөс ч илүү» олон ангит кинонд Ким Пил-сүг дүрийг бүтээснээр кинонд тоглосон анхны тохиолдол нь болов. Тус киноны «Someday» хэмээх дууг Ай-Ю дуулсанд 2.2 сая хувь татагдаж, түүний хамгийн ихээр борлогдсон киноны дуу болжээ.

2011 оны 5 сард Ай-Югийн өөрийн зохиосон анхны дуу «*Hold My Hand»* нийтэд цацагдсан ба оны төгсгөлд хоёрдугаар бүтэн цомог «*Last Fantasy''» худалдагдаж эхэлсэн. Цомгийн 13 дуунаас 8 нь Каюнь жагсаалтын шилдэг 10-т багтаж байсан бөгөөд шүүмжлэгч нар цомгийг олон урсгалыг багтаасан хэмээн сайнаар дүгнэсэн. Цомгийн тэргүүн дуу «You and I» дуу 5.5 сая хувь жилийн дотор 5.5 сая зарагджээ. 

2012 онд Ай-Ю Японы зах зээлд хөл тавив. 2012 оны 6 сард анхны бие даасан аялан тоглолт буюу Сөүл болон зургаан хотоор аялан тогложээ. Тасалбар худалдан авагчдын 44% нь 20-29 насны, 71% эрэгтэй байсан нь Солонгос попд содон харагджээ.  

## Лавлах холбоос 
Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино жүжигчин
Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ангилал:1993 онд төрсөн
Хинди хэл

**Хинди** (дев. हिन्दी) — Энэтхэгт хамгийн түгээмэл тархсан хэл. Улсын төв болон умард нутгаар тархсан Энэтхэг-Ари хэлний бүлгийн хэд хэдэн ижилэвтэр хэл аялгууг хамтатган ийн нэрийддэг. Урдү болон Хинди хэлнүүдийн хооронд ижил талууд их байдаг.

## Албан ёсны зэргэмж 
Энэтхэгийн 1950 оны үндсэн хуулиар Деванагари үсгээр бичих Хинди хэлийг Энэтхэгийн холбооны төрийн албан ёсны хэл гэж баталжээ. Гэхдээ урьд нь хэрэглэгдэж байсан Англи хэл Хиндитэй хамт цаашид бас албан ёсны хэл байхаар заасныг дурдахгүй байж болохгүй.
 
## Зүүлт

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Энэтхэг-Арийн хэл
Ангилал:Энэтхэгийн хэл
Нэнси Либерман

"Шидэт хатагтай" (Lady Magic) хочтой **Нэнси Элизабет Либерман** (, 1958 оны 7 сарын 1-нд Нью-Йорк хотын Брүклин дүүрэгт төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын сагсан бөмбөгч юм.

Либерман нь эмэгтэй сагсан бөмбөгийн түүхэн дэх шилдэг тоглогчдын нэгд тооцогддог.

2000 онд тэрээр Нассау Тойргийн Спортын Алдрын Танхимд багтжээ. Либерман мөн Сагсөн Бөмбөгийн Алдрын Танхим, Эмэгтэйчүүдийн Сагсан Бөмбөгийн Алдрын Танхим, Виржинигийн Спортын Алдрын Танхимын гишүүн юм.

## Эшлэл
Ангилал:1958 онд төрсөн
Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Америкчууд
Хиагт

**Хиагт** (; ; «хиагт») — Хиагт аймгийн төв болдог Оросын Холбооны Улс, түүн дотроо Бүгд Найрамдах Буриад Улсын хот. 

2021 оны тооллогын урьдчилсан дүнгээр болвол 20,654 оршин суугчтай. 1727 оноос эхлэн Оросын эзэнт гүрэн, Манж Чин улсын хоорондох Хиагт худалдааны хилийн боомт болжээ.  

## Үгийн гарал зүй 
Xиаг өвстэй газар учраас монгол хэлээр ийн нэрлэсэн байж болох ч 1727 оноос энд Орос-Манжийн хил тогтсон тул хилийн шивээ бэхлэлт барьсанаас "дээд шивээ" хэмээн нэрлэсэн байж болох талтай. 

## Газарзүй 
Хиагт нь Орос-Манжийн хилийн худалдааны боомтын зориулалтаар анх үүсжээ. 1915 оноос хойш хятадууд голлон эзэмших болов. Сибирийн гол чиглэлийн замууд нь Сибирийн үслэг амьтдын газрыг Байгал нууртай холбодог. Тэндээс Сэлэнгэ мөрний хөндий нь Байгал нуураас зүүн урагшаа уулархаг нутгаар урсах байгалийн зам юм.

## Түүх 
Хотын суурийг 1727 онд серб гаралтай оросын дипломат, гүн Савва Л.Рагузинским-Владиславич тавьжээ. Буурын гэрээний дагуу Барсуковын өвөлжөө байсан газар Троицкосавскийн хэрэм барьжээ. Модон хэрэм дотор Троицкая сүм барьсан учраас энэхүү сууринг -Троицкосавск хэмээн нэрлэсэн бөгөөд сүүлд оросоор Кяхта гэж голын нэрээр өөрчилсөн байна. 1730 онд Хиагтын хилийн эсрэг талд Манжийн "Маймайчин" буюу өнөөгийн Монгол улсын Алтанбулаг боомт үүссэн юм. Тэр цагт Монгол улс Манжийн харьяанд байсан билээ.

1805 онд Троицкосавск хотын статустай болжээ.

Дээд Шивээ (оросууд Троицкосавск), Монгол дахь Алтанбулагийг Шивээ Хиагт гэдэг байжээ. МАН-ын анхны хурал Оросын Дээд Шивээ (одоогийн Хиагт)-д 1921 оны 3-р сарын 1-нд болжээ. Мөн тэнд Данзан нарын хувьсгалчид Ардын түр засгийн газар буюу Цагаачлалын (орогнолын) засгийн газар байгуулав. МАН-ын удирдагч Данзан,  Бодоо, Сүхбаатар нарын байгуулсан тэрхүү Цагаачлалын засгийн газраас монголын хилийн боомт Хиагт хотыг хятадын цэргээс чөлөөлөх тулааныг удирдаж ялсанаар Түр засгийн газрыг хил давуулж монгол нутагт нүүлгэж авчирчээ. Ингэснээр 1921 онд Улаан оросыг түшсэн Түр засгийн газар, Цагаан оросын дүрвэгч армийн дэмжлэгтэй Богдын засгийн газар зэрэгцэн бий болж, Монгол улс хэдэн сар 2 засгийн газартай болж хуваагдаж байв.

Хиагт нь 19-р зууны оросын Төв Азийг судлаач аялагч Н.М.Пржевальский, П.К.Козлов, Г.Н.Потанин, В. А.Обручев нарын аяллын хилийн суурь цэг болж байжээ.

## Цахим холбоос 
* Хотын цахим хуудас 

## Зүүлт
Ангилал:Буриадын хот
Ангилал:Буриадын суурин
Ангилал:Монгол-Оросын хилийн гарц
Чөтгөрийн анчин Ёоко

**Чөтгөрийн анчин Ёоко** () нь Японы анимэ юм. 1990 оны 12 сарын 1-ноос 1995 оны 7 сарын 1 хүртэл OVA (оригинал видео анимаци) хувилбараар гарчээ. Toho, Madhouse, A.D. Vision-ы бүтээл.

## Дүрүүд
*Мано Ёоко
Дуу оруулсан: Хисакава Аяа

## Холбоос
**Чөтгөрийн анчин Ёоко* Anime News Network вэбсайт дахь

Ангилал:Анимэ
БНХАУ-ын өөртөө засах орон

**Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын** засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн хуваариар тэргүүн түвшний нэгжүүд дөрвөн өөр зэргэмжтэй байдгийн нэгийг **өөртөө засах орон** (товч. **ӨЗО**,  *zìzhìqū*) гэдэг. Онолын хувьд  ӨЗО арай илүү эрх хэмжээтэй байх ёстой боловч доорх өөртөө засах орнууд бодит байдалд мужтай адилхан орон нутгийн захиргаатай байдаг. Одоогийн байдлаар тус улсад Шиньжян гэх уйгуруудад, Өвөр Монгол гэх монголчуудад, Төвөд гэх төвөдүүдэд, Ниншя гэх хотонгуудад, Гуанши гэх жуангуудад хамаатуулсан таван өөртөө засах орон оршин байна. ӨЗО-ны газар нутаг нийлээд БНХАУ-ын газар нутгийн 47.24% нь байдаг.

## Өөртөө засах орон бүрийн үндэстний бүтцийн харьцуулалт (2000 он) 

1
Ногоон хошуу

thumb|Хиймэл дагуулаас харагдах нь
**Ногоон хошуу** (, ) нь Атлантын далайн эргийн Африкийн хойг бөгөөд Африкийн эх газрын баруун захын цэг юм. Тус хойгийн өмнөд үзүүрт Сенегалын нийслэл Дакар байрладаг.

Ангилал:Африкийн хойг
Ангилал:Африкийн хошуу
Ангилал:Атлантын далайн хойг
Ангилал:Дакарын газар зүй
Гүржүүд

**Гүржүүд**, орчин үед бүрэн эрхт улсад олонх болж хэл соёлоо чөлөөтэй эзэмшиж буйн хувьд **Гүрж үндэстэн** гэж бас хэлэгдэх нэгэн угсаатны нийтлэг Гүрж улсын үндсэн хүн амыг бүрдүүлдэг. Өдгөө дэлхийд 4.3 саяаас илүү Гүрж хүн байгаагаас дийлэнх олонх буюу 3.7 сая гаруй нь Гүрж улсад суурьшдаг. Мөн ОХУ, Европын холбооны нутаг, АНУ-д тус бүр бумаас давсан тооны Гүрж угсаатан суурьшин амьдардаг байна. Товчоор Гүрж угсаат хүнийг **Гүрж**, хүмүүсийг **Гүржүүд** (, *kartvelebi*) гэж хэлнэ.

Төрөлх Гүрж хэл нь Картвел хэлний язгуурт хамаардгаас Гүржүүд хаяа залгах бусад угсаатнаас эрс ялгардаг бололтой. Мөн Картвел язгуурын Мегрел, Сван хэлээр ярилцагсдыг Гүрж угсаатан гэж үзэхэд болно. Гүрж хэлд зориулсан Гүрж үсэг хэрэглэдгээрээ бас онцгойрно. Гүрж бичгээр 5-р зуунаас хойш боловсрол олсоор иржээ. 

## Цахим холбоос 
## Тэмдэглэл
## Зүүлт
Ангилал:Гүрж дэх угсаатан
Ангилал:Кавказ дахь угсаатан
Ангилал:Азербайжан дахь угсаатан
Ангилал:Грек дэх угсаатан
Ангилал:Иран дахь угсаатан
Ангилал:Турк дэх угсаатан
Ястан

**Ястан** () — Овог, аймаг нь нийгмийн үүргийн зөвхөн заримыг биелүүлдгээс ястны нийтлэг тодордог. Ястан нь нийтлэг хэл, сэтгэл зүйн онцлог, заншил, зан төрх, уламжлалаар бэхжсэн, аж төрөх ёс, соёлын онцлогоор хэлхэлдэж холбогдсон байдаг. 
	
Өөр нэг тодорхойлтоор ястан нь овгийн байгуулал задарсны дараах түүхэн явцад бүрэлдсэн нийтлэг байдалт хүмүүсийн бүлэг.

## Эх сурвалж
Ангилал:Угсаатангууд
Ангилал:Нийгэм судлал
Ангилал:Угсаатны зүй
Хятадын ард түмэн

Юун түрүүнд хэлэхэд одоо үед тусгаар тогтносон мөртлөө НҮБ-ийн гишүүн биш заримдаг эрхт Тайвань Улсыг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын зүгээс улсынхаа нэгэн муж гэж үздэг тул Тайванийн хүн амыг өөрийн улсын хүн ам хэмээн давхар тооцдог. Тиймээс доорх жагсаалтад Тайванийн Хятад үндэстэн 22 сая хүн нэмэгдэн бүртгэгдэж байгаа юм. 

Олон хэлтэн, угсаатан, ястан суурьшдаг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хүн амын 91.59%-ийг Хятад угсаатан, бусад угсаатан үлдсэн 8.41%-ийг бүрдүүлж байна. Тус улсын үндсэн хүн Хятад үндэстнээс гадна мэдэгдэхүйц тоотой 55 угсаатны нийтлэгийг Хятадын засгийн газраас ялган таньж бүртгэдэг.


Ангилал:Ард түмний жагсаалт
Өмнөд далай

Өмнөд далай нь 5805 метр хүртэл гүнзгий, 20,327 сая км² талбайг эзэлдэг бөгөөд **Өмнөд туйлын далай**, **Өмнөд мөсөн далай**, **Антарктикийн далай** (Антарктидтай андуурч болохгүй) гэх мэтээр бас нэрлэгддэг.

## Газар зүйн байрлал 
Өмнөд далай нь өргөргийн 60 хэмээс өмнө зүгт, Антарктид тивийг хүрээлэн байдаг ба хойд зүгтээ Атлантын далай, Энэтхэгийн далай болон Номхон далайтай нийлдэг юм.
Антарктид тивийн гүний ус, мөсөн уул, хайлсан давсгүй гадаргын ус болоод далайн гүний дулаан ус нэг дор байдгаас Өмнөд далай нь далайчдын дунд хамгийн их шуургатай далайгаар тодорсон байдаг.

Өмнөд далайд хэд хэдэн арал байдаг байна.

]]

**Уур амьсгал**
Тэнгисийн агаарын температур ойролцоогоор -2 10 ° С (28 50 ° F) нь өөр өөр байдаг. Циклон шуурга тивийн зүүн эргэн тойронд аялж, байнга Учир нь мөс, нээлттэй далай хоёрын хооронд температурын эсрэгээр нь хүчтэй болж байна. Антарктикийн Circle урд талаар өргөргийн 40-аас далайн бүсийн хаана ч дэлхий дээр байдаг хамгийн хүчтэй дундаж салхины байна. [52] Өвлийн улиралд Атлантын далайн салбарт 65 градус Номхон далайн салбарт өмнөд өргөргийн 55 градус өмнөд өргөрөг нь гадагшаа хөлддөг сайн 0 градусаас доош гадаргуугийн температурыг бууруулах. Зарим эргийн оноо Гэсэн хэдий ч дотоод нь байнга хүчтэй салхи ус зайлуулах мөсгүй өвлийн турш эрэг орчмын хог хаягдлыг хадгална.
## Гадаад холбоос 
* Өмнөд далайн талаар мэдээлэл (англи 
* Өмнөд далай орчмын газрын зураг (орос)


Ангилал:Далай
Үндэстэн

**Үндэстэн** () — Ястан хоорондын худалдаа арилжаа болон бусад дутагдлыг нөхөж бүрэлдсэн нь үндэстэн. Үндэстэн гэдэг бол хэл, газар нутаг, эдийн засаг, соёлын нийтлэг байдалтай ард түмэн юм. Үндэстэнд тухайн нутагт амьдарч буй үндэстний төлөөлөгчдөөс гадна өөр үндэстэн ястны нутагт амьдарч байгаа төлөөлөгчид нь ч бас багтана. Үндэстэн бүр бие даан хөгжих хандлагатай байдаг. Эдийн засаг, амьжиргааны үр ашгийн тулд үндэстэн ойртох хандлага бий болдог. Угсаатанд багтаж болно.

Ангилал:Угсаатны зүй
Ангилал:Шинэ эриний өмнөх сэтгэлгээний улс төрийн түүх
Ангилал:Олон улсын эрх зүй
Ангилал:Улс төрийн философи
Орчон

**Орчон** (монгол бичгээр orčon, orčun, хятадаар 鄂伦春族 [Èlún Chūn Zú]) буюу **Орчоон** — Хятад улсын зүүн хойд орноор оршин суудаг, Хамниган хэл-угсааны маш цөөн тоот ард түмэн, 8,659 хүнтэй омог. БНХАУ-д нэр заан бүртгэдэг тавин зургаан ард түмний нэг бөгөөд нэг түмэн хүрэхгүй тоотой зургаан бүлгийнх нь нэг юмсанжээ. 2000 оны байдлаар Орчон хүмүүсийн 44.54% нь Өвөр Монголын ӨЗО-д, 51.52% нь Хармөрөн мужид суурьшиж байна. Анчин, гөрөөчин аж байдалтай байснаа болиод суурин амьдарч эхэлжээ. Тодруулбал хүмүүс нь голдуу ан агнуурын аж ахуй буюу түүвэрлэх, загас агнуур эрхэлдэг. Тэдний уламжлалт хоол нь голчлон зэрлэг амьтдын мах болон загас юм. Тэд өдөр тутумдаа ихэвчлэн бор гөрөөсний мах, уулнаас түүсэн зэрлэг ногоонуудыг хэрэглэдэг байна.

Тэдний Орчон хэл нь Хамниган хэлний бүлэгт харъяалагддаг, үсэг бичиггүй. Эвэнх хэлтэй 70% ойролцоо гэдэг. Цөөн учраас түргэн Хятаджиж байгаагийн нэг илрэл нь 2002 онд тооцоолсноор 1200 хүн л (14.6%) төрөлх хэлээ мэддэг гэжээ.
Бөөгийн шашин шүтдэг.

## Бас холбогдох нь
* Орчон өөртөө засах хошуу

## Тайлбар
Ангилал:Бээжин дэх угсаатан
Ангилал:Гирин дэх угсаатан
Ангилал:Ляонин дахь угсаатан
Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан
Ангилал:Өвөр Монгол дахь угсаатан
Ангилал:Хармөрөн дахь угсаатан
Ангилал:Хэбэй дэх угсаатан
Ангилал:Шаньдун дахь угсаатан
Тужя

**Тужя** ( *Tǔjiā Zú*, *tujia* - «нутгийн»; өөрсдийн нэрийдлэг *Bizika*, «нутгийн оршин суугчид») — Хятадын төв  хэсэгт (бүр тодруулбал Дотор газрын төв хэсэгт) төвлөн суурьшдаг угсаатны нийтлэг. 2000 онд 8,028,113 сая Тужя хүн бүртгэгдсэнээр болвол Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс дотор ялган таньдаг 56 угсаатны 7-р олон тоотой нь болно. Дөрвөн муж, хотын заагаарх Улин нуруунд нутагладаг. Тоочвол 32.9% нь Хүнанд, 7.1% нь Хүбэйд, 17.1% нь Гуйзоуд, 17.7% нь Чунцинд байна.

**Тужя угсаатан** эртний Ба улсын хойчис байж магадгүй. Тэдний төрөлх Тужя хэл Хятад-Төвөд язгуурын Төвөд-Бирм бүлэгт харъяалагддаг. Олон зуун жил Хятад улсын дотор Хятадуудтай хутгалдан суусны эцэст өдгөө Хятад хэлээр ярьдаг болоод төрөлх хэл нь 99% мөхжээ. Тайлбарлавал, 800 түм Тужя хүн байвч Хойд Тужягаар 7 түм, Өмнөд Тужягаар 1.5 мянга, нийт 81.5 мянган хүн Тужя хэлээр ярьж чаддаг гэж 2002 онд тооцоологджээ.

## Зүүлт
Ангилал:Хүнань дахь угсаатан
Ангилал:Хүбэй дэх угсаатан
Ангилал:Гуйжоу дахь угсаатан
Ангилал:Чунчин дахь угсаатан
Ангилал:Гуандун дахь угсаатан
Ангилал:Жөжян дахь угсаатан
Шарлотт Калла

**Шарлотт Калла** (, 1987 оны 7 сарын 22-нд Норрботтены Тэрендөд төрсөн) нь Шведийн гүйлтийн цанын тамирчин юм. Тэрээр 2004 оноос тэмцээн уралдаанд оролцож эхэлжээ. Дэлхийн дэвжээнээс анх Либерецэд болсон 2009 оны цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 4 x 5 км-ийн буухиа төрөлд хүрэл медаль зүүсэн бол Канадын Ванкувер хотноо зохиогдсон 2010 оны өвлийн олимпын 10 км-ийн төрөлд 24:58.4 амжилтаар тэргүүлж олимпын аварга болсон. Мөн тус олимпын багийн спринт төрөлд Анна Хаагтай хамтдаа мөнгөн медаль зүүсэн байна.

## Дэлхийн цомын ялалтууд 
[thumb|left|Шарлотт Калла (5 дугаартай, түрүүлж яваа нь) Прагад болсон [2007–08 оны Тур де Ски|2007/2008 Тур де Ски уралдааны 1/4 шигшээд.]]

## Эшлэл
* FIS Newsflash 161. 9 January 2008 on Kalla's Tour de Ski win.
* 

Ангилал:1987 онд төрсөн
Ангилал:Шведийн олимпын аварга
Ангилал:Шведийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Шведийн цаначин
Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:Шведүүд
Megami Paradise

**Megami Paradise** (; ) нь Японы анимэ юм. 1995 оны 6 сарын 7-ноос 8 сарын 4 хүртэл OVA (оригинал видео анимаци) хувилбараар гарчээ. Studio Fantasia, Animate-ийн бүтээл.

## Дүрүүд
*Лилит
Дуу оруулсан: Ширатори Юри

*Лулубелл
Дуу оруулсан: Шийна Хэкирү

*Жулиана
Дуу оруулсан: Огата Мэгүми

*Сташиа
Дуу оруулсан: Иноүэ Кикүко

## Холбоос
**Megami Paradise* Anime News Network вэбсайт дахь

Ангилал:Анимэ
Мориндаваа Дагуур өөртөө засах хошуу

**Мориндаваа — Дагуур өөртөө засах хошуу** (хятадаар 莫力达瓦达斡尔族自治旗) — Хятад улсын Өвөр Монгол орны аймгийн энтэй Хөлөнбуйр хотын харъяат өөртөө засах хошуу. Өөрөөр хэлбэл Хятад үндэстэн цөм болсон улсад, Монгол үндэстний өөртөө засах орон, аймагт, Дагуур ястанд өөртөө засах эрх эдлүүлэхээр нэр заасан нутаг юм. 10,500 км² талбайт газарт нь 2004 онд 320,000 хүн оршин сууж байсан. Үүнээс 80% нь Хятад үндэстэн, харин 9% буюу 30,497 нь Дагуур ястан байсан гэнэ.

## Засаг захиргааны хуваарь 
Тус хошуу дотроо сумын түвшний арван нутаг болж хуваагддаг.

* Ниржи балгас (хошууны төв)
* Хунянь балгас
* Буушань балгас
* Ха-да-ян балгас
* Арал балгас
* Шаварт балгас
* Тэнхээ балгас
* Таван-Овоо балгас
* Баян – Эвэнх шян
* Дурал – Эвэнх шян

Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Ангилал:Өвөр Монголын өөртөө засах хошуу
Шилийн Богд уул

Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумаас зүүн хойш 60 км-т д.т.дээш 1778 метрт оршдог Дарьгангын энэ өндөрлөг тэгш газарт 200 орчим унтарсан галт уул байдгийн хамгийн өндөр нь **Шилийн Богд уул** юм. Богд уул гэх нэршил нь сүүлд Буддын шашны нөлөөгөөр нэмэгдэж нэрлэгдсэн нэршил бөгөөд эрт дээр үеэс Монголчууд **"Шивээт шил"** "Агшуун" хэмээн нэрийддэг байсан ба тал нутгийн их хайрхан хэмээн тахин шүтэж иржээ.

## Газар зүй 
Мөн энэ нутагт 60 орчим хүн чулуу бий. Шилийн Богд уулын тогоо нь баруун хойшоо сэтрэн урссан бөгөөд амсар нь 2 км орчим өргөн, 300 орчим м гүнзгий ажээ. Шилийн Богд уулан дээрээс Зотол хан, Дөш зэрэг 200 орчим эртний сөнөсөн галт уулыг харж болох бөгөөд уулсын оройг зориуд засч янзлан зүсэж авсан мэт үзэсгэлэнтэй харагдана. Энэ хавийн уулс нь Авдар, Дөш, Сэнжит, Ацаа гэхчилэн галт уулын шовгор дүрс хэлбэрээрээ нэрлэгдсэн байдаг. Их талын хамгийн өндөр уул учраас тал дээр хааш хаашаа 60-аад км алсаас майхан шиг шовгор харагддаг. 

## Ургамал ба амьтан 
Шилийн богдын зүүн дор Агтны хүрээ гэж дугуй тогоотой талын намхан талт уул бий. Шилийн Богд дээрээс тод харагдана. Эртнээс нааш Монголчууд Шилийн богдыг шүтэн биширч өглөөний ургах нарнаар гарсан эр хүний хийморь сэргэж хүлгийн шандас хөвчирдөг гэлцдэг. Уулсын хоорондын хөндий талаар хүрмэн чулуун лав тогтсон тул тэдгээрийг гадарга нилээд чулуурхаг юм. Хар хүрэн, хүрэн бараан хөрс зонхилдог. 108 зүйлийн ургамал ургадаг бөгөөд ойт хээр, хээр, говийн бүсийг төлөөлөлж чадах нэн ховор ургамал 30 гаруй зүйл бий. Амьтны аймгийн хувьд туурайтан мэрэгчид голлох бөгөөд цагаан зээр, тарвага, чоно, үнэг элбэг үзэгдэнэ.

## Шилийн Богд уул яруу найрагт 
## Эшлэл 
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн газар зүй
Барилгын суурийн нүх

**Барилгын суурь нүх** гэдэг нь барилгыг бат бөх, газар хөдлөлд тэсвэртэй болгох зорилгоор 2 болон түүнээс дээш давхар барилгуудад давхараасаа хамааран харилцан адилгүй гүнтэйгээр хийгддэг.

Ангилал:Барилга
Тийн ялгалын ай

Бүтэцтэй өгүүлбэрт бүтцийн[жинхэнэ нэр]] ба түүний үүргээр орсон үгсийг бусад үгтэй холбох үүрэгтэй хэл зүйн айг **тийн ялгал** гэнэ. [[Монгол хэл|Монгол хэлний] нэрийн тийн ялгалыг үндсэн ба үндсэн биш, үндсэн мөн тийн тийн ялгалыг шууд ба шууд биш хэмээн ангилдаг. Бөмбөрцөг дэлхийн зарим хэлэнд жинхэнэ нэр, төлөөний үг,  тэмдэг нэр, тодотгол, угтвар үгс, тооны нэр,бүтээвэр,ялгац үгс нь тийн ялгалаар өөр өөр хувилдаг. Хэл хувьсахын хэрээр тийн ялгал ч мөн хувьсдаг(жишээлбэл: грек хэлэнд оршихын тийн ялгал нь өгөхийн тийн ялгалтай нэгдэж, нэгэн цул тийн ялгалын хэлбэр бий болсон) хэл шинжлэлд синкрет гэдэг.

Эртний грек, армени, ассам, ихэнх Балт-Славын хэлнүүд, баск, ихэнх Кавказын хэлнүүд, ихэнх Дравидын хэлд, герман, айсланд, япон, солонгос, күрд, латин, санскрит, төвөд, түрк язгуурын хэлнүүд, Уралын хэлнүүдэд олон тийн ялгаллахуйн тогтолцоо бий. Өөрөөр хэлбэл, нэр үг, төлөөний үг, тэмдэг нэр ба тодотгогч бүрийг хувилгадаг билээ. Хэлнүүдийн тийн ялгалын тоо харилцан адилгүй. Тухайлбал: персэд 2; английн зөвхөн төлөөний үгсэд л 3; арабад их төлөв 3;герман, айсланд, орчин цагийн грек ба ирландад 4; ром ба эртний грект 5; латин, словани, орос, словак, түркэд дор хаяж 6; армен,  босни, хорват, чех, латви, литуани, польш, серби ба украйнд 7; санскрит ба тамилд 8; ассамд 10; эстонид 14; финнд 15; унгарт 18; харин цез хэлнээ 64 тийн ялгалууд байдаг аж.

Одоо цагт нэрлэх, заах, өгөх ба харьяалахын тийн ялгал нь хамгийн түгээмэл юм.

## Уг нэрийн гарваль 
Манай нэрийдэл болох "тийн ялгал" буюу "тийнхүү ялгарах" гэхүй нь төвөд хэлний rnam-dbye гэдгийн орчуулга бөгөөд, энэ нь мөнхүү vibhaktih гэсэн самгард үгийн орчуулга юм.

Барууны хэл шинжлэлд жинхэнэ нэрийн хувиллыг грекийн *ptôsis (унах), латин хэлний casus (унах), оросын падеж (уналт), склонение (хажуу тийш болох, гажих) хэмээдэг. Өөрөөр хэлбэл, анхны утгаараа байсан жинхэнэ нэр өгүүлбэрийн бүтцэд орохдоо түүнээсээ хувирч, "унаж", "нугардаг" бөгөөд энэ нь яагаад casus гэсний учир мөн.*

## Тийн ялгалуудын шатлал, эрэмбэ 
Тийн ялгалыг аливаа хэлний нийтлэг ерөнхий давтагдах шинжээр үзүүлбэл:

: *нэрлэх → заах эсвэл → харьяалах → өгөх → орших эсвэл байрших → гарах ба эсвэл үйлдэх → бусад тийн ялгал* 

Харин монгол хэлний давтамжийг нь үзүүлбэл:

: *нэрлэх  → харьяалах → өгөх ба орших → заах → гарах → үйлдэх → хамтрах → чиглэх гэсэн байна*
Иймийн тул энэ дэс дараагаар монгол хэлний тийн ялгалыг байршуулдаг.

## Ялгаллахуйн төрөл 
Нийтлэг тийн ялгах төрөлд:

* *Зөвхөн толгой буюу нэр үгсийг тийн ялгалладаг*. Үүнд манай монгол хэл багтана.
* *Зөвхөн эцсийн үгийг тийн ялгалладаг(нэр байх нь эсэх чухал биш).* Үүнд баск, австрали зэрэг хэл багтана.
* *Нэр, тодотгол ба ихэвчлэн тэмдэг нэрийг тийн ялгалладаг.* Үүнд энэтхэг-европ язгуурын ихэнх хэл багтана.

## Монгол хэлний тийн ялгал
Монгол хэл нь залгамал хэл учир нөхцөлөөр тийн ялгаллана.
Орчин цагийн монгол хэлэнд дан хэлбэрээрээ бие биеэ үгүйсгэж, утга үүргээрээ бие биеэ үл нөхөж буй нэрлэх, харьяалах, өгөх орших, заах, гарах, үйлдэх, хамтрах, чиглэх гэсэн найман үндсэн тийн ялгал байна:


Ангилал:Хэл зүй
Ангилал:Монгол хэл
Хорчин баруун гарын дундад хошуу

thumb|Хянган аймаг дахь байршил
**Хорчин баруун гарын дундад хошуу** ( ''Kē'ěrqìn Yòuyì Zhōng Qí*) - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын доторх Өвөр Монголын ӨЗО-ы Хянган аймгийн хошуу.

15,613 км² талбайт нутагтай тус хошуу 2000 онд 247,031 оршин суугчтай байсан.Дийлэнх олонх буюу 83.17%-ийг Монгол үндэстэн эзлэдгээр хошууны (улсын гуравдугаар) түвшинд онцгойрно. Хошууны захиргааны газар Баянхошуу балгасанд байрладаг.

Нутгийн тэхий голоор уртаашаа Хоолин гол (*Хуолин*, *Холийн'' байж магадгүй) урсдаг.

## Бусад холбогдол
* Хорчин

## Зүүлт
## Гадаад холбоос
* "Солонго" сүлжээ: Хорчин баруун гарын дунд хошуу (Монгол хэлээр)

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу

thumb|Хянган аймаг дахь байршил
**Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу** ( ''Kē'ěrqìn Yòuyì Qián Qí'') - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын доторх Өвөр Монголын ӨЗО-ы Хянган аймгийн хошуу.

19,375 км² талбайт нутагтай, 2000 онд 341,574 оршин суугчтай байсан. Сүүлийн байдлаар хүн амын 45% нь Монгол үндэстэн, захиргааны газар нь Улаан хотод түр байрлаж байгаа. 

Хошууны нутгийн баруун хойд захаар Хятад-Монголын 32.5 км урт хилийн зурвас (Дорнод аймгийн Халхгол сумын зүүн урд үзүүртэй хаяа залгадаг) зурайдаг.

## Бусад холбогдол
* Хорчин

## Зүүлт
## Гадаад холбоос
* "Хятадын олон улсын радио" сүлжээ: Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны хошууны тойм (Монгол хэлээр)

Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Жалайд хошуу

thumb|Хянган аймаг дахь байршил
**Жалайд хошуу** ( *Zālàitè Qí*) - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын доторх Өвөр Монголын ӨЗО-ы Хянган аймгийн хошуу. Захиргааны газар нь Индэр балгасанд байрладаг.

11,837 км² талбайт нутагтай тус хошуу 1999 онд 39 түм орчим оршин суугчтай байсан.

## Бусад холбогдол
* Жалайр

## Зүүлт
Ангилал:Өвөр Монголын хошуу
Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог
Леонард Коэн

**Леонард Норман Коэн**, CC, GOQ (, 1934 оны 9 сарын 21 - ) нь Канадын дуучин, дууны үг зохиогч, хөгжимчин, яруу найрагч, зохиолч. Бүтээлүүд нь шашин, ганцаардмал байдал, бэлгийн амьдрал, хүн хоорондын харилцаа зэргийн талаар судласан байдаг. Түүнийг Америкийн Рок анд Роллын алдар цуутны танхим, Канадын хөгжмийн алдар цуутны танхим, Канадын дууны үг зохиогчийн алдар цуутны танхимын гишүүн болгож хүндэтгэжээ. Мөн Order of Canada-гийн түнш буюу тус улсын жирийн иргэдэд олгодог хамгийн өндөр өргөмжийг олгожээ.

2008 оны 3 сарын 10-нд Рок анд Роллын алдар цуутны танхимд түүнийг оруулах ёслолын ажиллагаагаар Лү Рийд Коэнийг "хамгийн өндөр зэрэглэлийн, хамгийн их нөлөө бүхий дууны үг зохиогчдийн нэг" хэмээн тодорхойлсон байна

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Албан ёсны сайт
* The Leonard Cohen Files
* *Bird on a Wire* (1972) at TCM Movie Morlocks
* *Canadian Poetry: Studies/Documents/Reviews*, Vol. 33 (Fall/Winter, 1993). The Proceedings of the Leonard Cohen Conference, Red Deer College, 22-24 Oct. 1993.

Ангилал:1934 онд төрсөн
Ангилал:Канадын дуучин
Шинэ Барга баруун хошуу

**Шинэ Барга баруун хошуу** (монгол бичгээр шин-э баргу барагун хошигу, хятадаар 新巴尔虎右旗) - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дотор Өвөр Монголын ӨЗО-ы аймгийн түвшний Хөлөнбуйр хотод харьяалагддаг хошуу.

Нутаг дэвсгэр - 25,102 км², 2000 оны тооллогоорх хүн амын тоо - 36,764. Хүн амын 79.8% нь Монгол үндэстэн байдаг. Хөлөнбуйрын малжих дөрвөн хошууны нэг гэдэг. Цаашилвал хошууны нутаг Алтан-Эмээл, Архашаат, Хөлөн гэх 3 балгас, Буйр, Хэрлэн гэх 2 суманд хуваагдана. Хошууны захиргааны газар Алтан-Эмээл балгасанд байрладаг.

Тус хошуу Хөлөнбуйрын баруун захын гурван улсын уулзвар байрладаг нутаг юм. Зүүнээс бусад захаар нь Хятад-Монголын 467.4 км, Хятад-Оросын 48 км хилийн зурвас зурайдаг. Далай нуурын ихэнх бие, түүнд цутгах Хэрлэн голын адгийг тус хошууны нутагт үзэж болно.

## Бусад холбогдол
* Барга

## Зүүлт
Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог
Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Ангилал:Хөлөнбуйр
Шинэ Барга зүүн хошуу

thumb|215px|Хөлөнбуйр дахь байршил
**Шинэ Барга зүүн хошуу** ( ''Xīnbā'ěrhǔ Zuǒ Qí'') - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дотор Өвөр Монголын ӨЗО-ы аймгийн түвшний Хөлөнбуйр хотод харьяалагддаг хошуу.

Нутаг дэвсгэр - 22,000 км², 2000 оны тооллогоорх хүн амын тоо - 41,647. Хүн амын 72% нь Монгол үндэстэн байдаг. Хөлөнбуйрын малжих дөрвөн хошууны нэг гэдэг. Хошууны нутаг цаашилвал Амгалан, Цагаан гэх 2 балгас, Жавхлант, Өвөрбулаг, Шинэбулаг гэх 3 суманд хуваагдана. Хошууны захиргааны газар Амгалан балгасанд байрладаг.

Хайлаар гол, Оршуун гол хоёрын Далай нуурт цутгах адгийг тус хошуунд үзэж болно.

## Бусад холбогдол
* Барга

## Зүүлт
Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог
Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Ангилал:Хөлөнбуйр
Хуучин Барга хошуу

thumb|Хөлөнбуйр дахь байршил
**Хуучин Барга хошуу** ( ''Chénbā'ěrhǔ Qí'') - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дотор Өвөр Монголын ӨЗО-ы аймгийн түвшний Хөлөнбуйр хотод харъяалагддаг хошуу.

Нутаг дэвсгэр - 21,192 км², 2000 оны тооллогоорх хүн амын тоо - 67,882. Хошууны нутаг дотроо Баянхүрээ, Боршил, Хөхнуур гэх гурван балгас, Үзүүр, Эвэнх хоёр суманд хуваагдана. Хошууны төв болдог, захиргааны газар байрладаг нь Баянхүрээ балгас.

Хошууны нутгаар Хайлаар гол, түүний цутгал Мэргэл гол урсдаг.

## Бусад холбогдол
* Барга

## Зүүлт
Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Ангилал:Хөлөнбуйр
Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог
Ү хэл

**Ву хэл** () нь Хятадын Жөзиян, Зиянсу, Шанхай, Аньвэй, Зиянси, Фузиэн зэрэг газруудад тархсан бөгөөд ойролцоогоор Далан сая хүн хэрэглэдэг. Ерөнхийдөө Сужөү аялгыг Ву хэлний төлөөлөл гэж үздэг.　Төв аялгатай харьцуулан үзвэл Ву хэл эртний авиа ихтэй. Ву хэлний авиа хойд нутгийн аялгаас ялгаатай бөгөөд үгийн сан, хэлзүй нь өвөрмөц, шаардах өгүүлбэр уншихад хөгний өөрчлөлтийн дуудлага бол Ву хэлний онцлог юм. Энэ бол Ву хэл Хятад бусад аялгаас ялгагдах гол том ялгаа юм.

## Эшлэл 
Ангилал:Хятад хэл
Ангилал:Авиан хэл
Ангилал:Жянсү
Эвэнх өөртөө засах хошуу

thumb|Хөлөнбуйр дахь Эвэнх өөртөө засах хошууны байршил
**Эвэнх өөртөө засах хошуу** ( *Èwēnkèzú Zìzhìqí*) - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс дотор Өвөр Монголын өөртөө засах орны аймгийн түвшний Хөлөнбуйр хотод харъяалагддаг өөртөө засах хошуу. 

Нутаг дэвсгэр - 19,111 км², 2000 оны тооллогоорх хүн амын тоо - 146,808. Хошууны захиргааны газар Баянтохой балгасанд байрладаг. Эвэнх угсаатны хувьд Хятад дахь хамгийн дээд (улсын гуравдугаар) түвшний өргөмжит засаг захиргааны нэгж нь болдог.

Хүн амын дийлэнх олонхийг Хятадууд эзлэдэг бол 27,517 Монголчууд 18.74%-г  эзлэж байна. Онцгойлон дурдахад тус хошуунд Хятад дахь Буриад Монголчуудын төвхнөсөн нутаг болох "Шинэхэн" (бур. *Шэнэхэн*) баруун, зүүн хоёр сум байдаг. Мөн Имин голын эргээр Өөлд Монголчууд байдаг ажээ. 

## Засаг захиргааны хуваарь 
Эвэнх өөртөө засах хошууны нутаг доорх нэгжүүдэд хуваагддаг:

* Баянтохой балгас
* Имингол балгас
* Хонголж балгас
* Даян уурхайн балгас
* Баянхаан сум
* Шинэхэн баруун сум 
* Шинэхэн зүүн сум
* Имин сум
* Хуй сум
* Баянтал Дагуур шян

## Угсаатны бүтэц (2000) 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Өвөр Монголын өөртөө засах хошуу
Ангилал:Хөлөнбуйр
Ангилал:Өвөр Монголын суурин
Ээж хайрхан уул

**Ээж хайрхан уул** нь Говь-Алтай аймгийн Цогт, Алтай, Цээл сумдын заагт Монгол Алтайн нуруу ба Говь Алтайн нуруу хооронд оршдог далайн түвшнээс дээш  өргөгдсөн, Улаанбаатараас 1120&nbsp;км зайд байх уул юм.

## Хайрханы тогоо 
Энэ нутгийн зон олны голлох шүтээн, хол ойрын зочин гийчдийн нүдийг хужирлаж, мэлмийг баясгадаг хамгийн гол үзвэр бол Ээж хайрхан уулын алдарт есөн тогоо юм. Эдгээр 9 тогоо нь ээж уулын зүүн өвөрт, хойноосоо урагш цувраа байдалтай 9 тусдаа байрлах хадан хүнх юм. Тогоо бүр устай байх бөгөөд ус ихтэй жил нэгээс нөгөөд дамжин урсаж байдаг. Дээрээсээ 1-4 хүртэлх тогоо хэмжээгээрээ бусдаас жижиг бөгөөд диаметр нь 1-3&nbsp;м орчим. Хоорондоо 40-50&nbsp;см өндөр чулуун босгоор нэг нь нөгөөтэйгөө холбогдоно. 4 дэх тогоо нь усгүй болж дотор нь лаг шавар дүүрсэн байх бөгөөд хөрсжин зэгс, хулс ургах болсон. 5-8 дугаар тогоонууд харьцангуй том хэмжээтэй бөгөөд 5-6&nbsp;метр орчим диаметртэй. Жилийн аль ч улиралд байнга дүүрэн устай байх бөгөөд гүн нь 2-8 хүртэл метр. 9 дэх тогоо бусдаасаа 7-8 метр орчим зайтай орших бөгөөд ус ихтэй жил түүнээс цааш хальсан ус задгайран жижиг булаг үүсгэн хад даган урсдаг.

Эдгээр тогоонууд цөм ижил гарал үүсэлтэй бөгөөд түүний байрлал, орчны гадаргын бичил хэлбэрийг ажиглахад яах аргагүй боржин чулууны ан цавыг дагаж үүсчээ.

8–р тогооны төгсгөл хэсэгт хадан дэвсэг дээр тогтсон хөрсөн бүрхэвчинд ургасан томоохон томоохон бургас байдаг. Энэ бургасыг нутгийн ард түмэн эрт үеэс шүтэн хүндлэн дээдэлж, хадаг яндар өлгөн сүслэн залбирч ирсэн.

9 тогооны орчим байгаль сонирхогч, аялагчдын сонирхон үздэг бас нэг зүйл бол “*гахайн толгой*” хад юм. 

## Ламын агуй 
Энэ агуйд хүн амьдарч байсан сонирхолтой түүх бий. Нутгийн хүмүүс ламын агуйд ээж уулын лам ижий лам амьдарч байсан хэмээн домоглон ярьдаг. Түүхийн ухааны доктор Д. Очирбат гуай удаан хугацааны турш сурвалжилсаны эцэст Хоовог сайрын торгууд гаралтай Равдан гэгч хүн 1923 оноос эхлэн нэлээн хэдэн жил амьдарч байсныг тогтоожээ. 

## Гүрвэл хад 
Ээж хайрхан ууланд хамгийн түмээмэл тохиолдох мөлхөгч бол Замба гүрвэл. Үүнийг нутгийхан *замба зараа* ч гэж нэрлэдэг. Монгол орны хамгийн том биетэй гүрвэл. Үзээгүй хүмүүс гэнэт хараад айж цочиж болзошгүй. Түүнээс гадна өөр нэг болгоомжлох зүйл бол шар аалз. Энэ аалз шөнө гэрэлд олноор цуглана.

Ээж хайрхан уултай холбоотой олон домог яриа байдгийн нэг бол яах аргагүй алмас болно.

Ээж хайрхан уулын хойд энгэрт нутгийн иргэд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, тариа будаа тариалан амьдардаг. Энэ хэсгийг *Хаяагийн баянбүрд* гэж нэрлэдэг.

## Цахим холбоос 
touristinfocenter.mn

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Алтайн нурууны уул
Ангилал:Говь Алтайн нуруу
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Монгол Ралли

**Монгол Ралли** () - Европоос гараагаа эхэлж Улаан-Үдийг зорьдог авто ралли аялал.

Адал явдалт аялагчдын холбоог 2004 онд адал явдал эрэлхийлэгч Том морган анх байгуулсан хэдий ч анх 2001 онд Том Морган хэсэг нөхдийн хамт Чех улсаас Монгол улс хүртэл 8000 миль газрыг машинаар туулах гэж оролдлого хийснээс санаа нь гарсан юм.Анхны оролдлого нь Fiat  126 машинаар навчин тамхи,тонгорогноос өөр зүйлгүй явсан хоёр маань Иран улсын хил дээр зогсоон саатуулагдаж харамсалтайгаар аялалаа цааш үргэлжлүүлж чадалгүйгээр төгссөн юм.Энэ анхны оролдлого бүтэлгүйтэхэд Том Морган нь Монгол хүрэх энэхүү ажлыг хэзээ нэгэн өдөр заавал гүйцэлдүүлэхээ өөртөө андгайлж 2004 онд буюу гурван жилийн дараа Лондонгийн төвөөс 6 багийн бүрэлдэхүүнтэй аянд гарсан юм.Үүнээс 4 баг нь 24 өдрийн дараа буюу 10,000милийг нэг литрээс бага багтаамжийн мотортой машинуудаараа энэ дэлхийн хамгийн бартаат замыг туулан ирсэн юм.Энэ анхдагч багуудын аялал амжиллтай болсны дараа Монгол Ралли тун хурдан хугацаанд хүрээгээ тэлж өнөөдрийн байдлаар 500 багийн бүрэлдэхүүнтэй багтаасан адал явдалт аялалагчдыг хамгийн том ралли болж хувираад байна.Монгол Раллиг 2 жил дараалан амжилттай зохион байгуулсан туршлага дээр тулгуурлан Том 2006 оны 12 сард Рикшоу Ран хэмээн шинэ адал явдалт аялалыг зохион байгуулж эхэлсэн.Энэ адал явдалт аялалд анх 34 баг оролцон Энэтхэг улсын Кочин хотоос Даржийлинг Далай ламын өргөө хүртэл 4500 км газрыг багууд 2 дугуйт Ришкоцг хөлөглөн уралдсан байна.Үүнээс хойш Ришкоу Ранд оролцдог багийн тоо 64 хүртэл өсч ,Энэтхэг улсыг болон заримдаа Непал улсыг хөндлөн гулд аялдаг уралдаан жилдээ 3 удаа зохиогддог болоод байна.Энэ адал явдал нь одоо Адал явдалт аялагчдын хамгийн алдартай аялалын нэг нь болоод байгаа төдийгүй дэлхийн 25 орноос ирсэн оролцогчдын багаас гадна Энэтхэг улсын өнцөг булан бүрт дагалдан сонирхогчидтой болоод байгаа билээ. 
Ришкоу Рангийн аялал ийнхүү хөгжиж ,Монгол Раллид оролцох багийн тоо хурдан бүрэлддэг болсон тэр үед Том дараагийн буюу 3 дахь адал явдалт аялалаа нээх цаг болсныг зарласан байна.Лондон хотыг Африк тивийн Камерун улстай холбосон 3 дахь адал явдлын замаа “Африкаа Ралли “гэж нэрлэж 2008 оны 7 сард нийт 43 багийн бүрэлдэхүүнтэйгээр аяллаа эхэлсэн байна.Монгол раллийгаас хуулбарлан зохиосон энэхүү адал явдал нь энэ жил хоёр дахь жилдээ 90 багийн бүрэлдэхүүнтэй болж хүрээгээ тэлэн бартаат ,заримдаа бүр амь насанд аюултай замын туулан Африк тивээр дайран бариандаа хүрдэг байна.
Адал явдлыг эрэлхийлэгчид байнга нэмэгдэж байгаа учраас дөрөв дахь адал явдлын аялал нь 2008 оны 12 сард нээлтээ хийсэн Монгол Дэрби байлаа. Энэ нь дэлхийн хамгийн урт бөгөөд хэцүү бэрх морин уралдаан юм.Энэ адал явдалт аялалд оролцох 25-30 оролцогч нь чингис хааны үндэслэсэн монголын анхны нийслэл хотоос төрсөн нутагруу нь буюу Өвөрхангай аймгийн Хархориноос Хэнтий аймгийн дадал сумын нутаг хүртэл 1000 км говь,тал хээрийн замыг туулах уралдаан юм.

Ангилал:Моторт спортын арга хэмжээ
Ангилал:Монголын спорт
УАЗ

thumb|right|Ульяновск дахь УАЗ-ын үйлдвэрийн гадаах хөшөө
**Ульяновскийн автомашины үйлдвэр** *(Ульяновский автомобильный завод, УАЗ гэж товчлогддог)* нь Оросын Холбооны Улсын Ульяновск хотод төвтэй автомашин үйлдвэрлэгч юм. Тус компани нь Орос болон дэлхий даяар цэргийн автомашины зориулалтаар өргөн хэрэглэгддэг 469 загварын жипээрээ алдартай. УАЗ үйлдвэр Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр 1941 онд үйлдвэрлэлээ эхлүүлжээ.

## Зургийн цомог

Зураг:UAZ-Bus.jpg|УАЗ-452 («Буханка»)
Зураг:UAZ-469.jpg|УАЗ-469 («Бобик»)
Зураг:UAZ-2360.JPG|УАЗ-2360
Зураг:UAZ Patriot.jpg|УАЗ Патриот
Зураг:UAZ-315195_Hunter.jpg|УАЗ Хантер
Зураг:UAZ-pickup.JPG|УАЗ Патриот Пикап
Зураг:UAZ-Pick-Up.jpg| УАЗ Пикап — карго
Зураг:Den rabotnikov lesa, Koryazhma 2010 (011).JPG|Бартаат замын автомашин УАЗ-39294 «ТРЕКОЛ»

## Цахим холбоос 
*Албан ёсны цахим хуудас
*IMCDB: УАЗ машинууд кинонд


Ангилал:Оросын автомашин үйлдвэрлэгч
Ангилал:Ачааны автомашин үйлдвэрлэгч
Ангилал:Ульяновск

Ангилал:1940-д онд байгуулагдсан
Даваасүхийн Отгонцэцэг

**Даваасүхийн Отгонцэцэг** (1990 оны 9 сарын 26-нд Дархан хотод төрсөн) нь Монголын эмэгтэй чөлөөт бөхийн тамирчин юм.

## Цахим холбоос 
* fila-wrestling.com дахь танилцуулга

Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:Дарханы хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1990 онд төрсөн
Банзрагчийн Оюунсүрэн

Эмэгтэй чөлөөт бөх барилдааны 67 кг жингийн Дэлхийн АШТ-ий мөнгөн медальт Монгол улсын бөх **Банзрагчийн Оюунсүрэн** -нд БНМАУ-ын Завхан аймгийн Дөрвөлжин суманд төржээ. 2008 онд Улаанбаатар хотын 77-р дунд сургуулиа төгсөөд МУБИС-ийн Биеийн тамирийн дээд сургуульд элсэн сурсан. 2006 оноос "Замчин" спорт клубт Т. Сүхбаатарын удирдлагад бөхөөр хичээллэх болж, 2008 оноос "Хангарьд" клубын тамирчин болжээ. 2008 онд залуучуудын, 2010 онд улсын шигшээгийн бүрэлдэхүүнд багтсан. 

Монголын бөх Банзрагчийн Оюунсүрэн 67 кг жинд барилддаг. 2010 оны ААШТ-ээс мөнгөн медаль шүүрсэн бол 2011 оны ДАШТ-д Украйн, Японы учраагаа давж Хятадын Ши Лүожүомад дийлдэж мөнгөн медаль дээр бууж байв.

## Эх сурвалж
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Дөрвөлжингийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1989 онд төрсөн
Эрл Эби

**Эрл Виллиам Эби** (, 1894 оны 11 сарын 18 &ndash; 1970 оны 12 сарын 14) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч байв. Тэрээр голдуу 800 метрийн гүйлтийн төрөлд өрсөлддөг байсан бөгөөд Бельгийн Антверпенд зохиогдсон 1920 оны зуны олимпоос мөн төрөлд мөнгөн медаль хүртжээ.

Эби Иллиной муж улсын Аврорад төрсөн бөгөөд Пеннсилвани муж улсын Валли Форжид нас барсан юм.

## Эшлэл
* Олимпын мэдээллийн сан

Ангилал:АНУ-ын 400 метрийн гүйгч
Ангилал:АНУ-ын 800 метрийн гүйгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч
Ангилал:1920 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:АНУ-ын дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1894 онд төрсөн
Ангилал:1970 онд өнгөрсөн
TCP/IP

**TCP/IP** буюу **Transmission Control Protocol/Internet Protocol** гэдэг нь сүлжээнд хэрэглэгддэг программ хангамж дээр үндэслэгдсэн харилцааны протокол юм. TCP/IP нэг машинаас нөгөөд мэдээллийг дамжуулах үйлдлийг тодорхойлно. Мэдээлэл харилцааны протокол нь мэдээлэл солилцоонд гарах алдаа, мэдээлэл хүргэх дэг журам, удирдлагыг хянаж байх үүрэгтэй. TCP/IP эдгээр үүргийг гүйцэтгэнэ. Энэ 2 протокол бусад протоколтой харилцан ажилладаг гэдгийг мартаж болохгүй. Өөрөөр хэлбэл протоколууд тус тусдаа өөрийн гэсэн үүрэгтэй.

Компьютерын протокол компьютер хоорондын харилцах аргыг тодорхойлно. Хэрэв нэг компьютер нөгөө компьютерт мэдээлэл дамжуулах үед хоёулаа протоколыг зөв хөтөлсөн бол машины төрөл, ямар үйлдлийн системтэйгээс үл шалтгаалан мэдээлэл дамжина. Компьютерын протокол нь мэдээлэл солилцох үйлдлийг зохицуулдаг дүрмийн цогц юм.

IP буюу Internet Protocol нь TCP/IP протоколын нэг хэсэг ба сүлжээн доторх датаграмын хөдөлгөөнийг зохицуулдаг. TCP/IP бүлгийн бараг бүх протоколын хувьд IP нь мэдээлэл илгээж түүнийг зохих газарт нь хүрсэн эсэхийг тодорхойлох үндсэн хэрэгсэл юм.
Ла-Платын далайн гахай

**Ла-Платын далайн гахай** (*Pontoporia blainvillei*) нь Өмнөд Америкийн зүүн өмнөд эрэгт, Атлантын далайн усанд тааралддаг далайн гахайн нэг зүйл юм. Ангилалзүйн хувьд Ла-Платын далайн гахай нь голын далайн гахай боловч уг бүлгийн далайн гахайнууд дунд цэнгэг усны системд амьдрахаасаа илүүтэй далай буюу далайн эргийн давстай усанд байдаг цор ганц далайн гахай билээ.

## Эшлэл
## Цахим холбоос 
Ангилал:Халим
Сүнь Юэ

**Сүнь Юэ** (孙玥; 1973 оны 3 сарын 31-нд төрсөн) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын эмэгтэй волейболчин юм.

Ангилал:1973 онд төрсөн
Ангилал:Хятадын волейболчин
Вальядолид

**Вальядолид** () нь Испанийн төв-хойд хэсэгт, Писуэрга болон Эсгуэва голуудын уулзварт орших хот бөгөөд Вальядолид мужийн нийслэл юм.

## Эшлэл 
Ангилал:Испанийн хот
Гей

**Гей** () гэдэг нь ижил хүйсийнхээ хүнд татагдагч буюу **гомосекс** (**H**omosexual) бэлгийн чиг баримжаатай эрэгтэй хүнийг тодорхойлсон тэмдэг нэр, хааяа нэр үг болон хэрэглэгддэг. Уг үгийн үндсэн утга нь "хѳгжилтэй", "гялалзсан", "тод", "баяр баясгалантай", "эрээн мяраан" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Анх 19-р зуунд энэ үг нь ижил хүйстэн гэдэг утгыг илэрхийлж эхэлсэн ба 20-р зуунаас энэ үгийн хэрэглээ нь бүрэн ѳѳрчлѳгдѳж ялангуяа, эрэгтэй ижил хүйстэн хүмүүст хэрэглэдэг болсон.

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Гомосекс
Персональ компьютер

Эх хавтан
Төв процессор (Microprocessor)
Шуурхай санах ой (RAM)
Нэмэлт карт (График карт, etc.)
Тэжээлийн блок
Диск уншигч
Хатуу диск
Гар
Хулгана
]]

**Персональ компьютер** ( „хувийн компьютер“ буюу товчоор **PC** )  гэж жирийн хэрэглэгчдийн хувьд хэмжээ, хүчин чадал, үнэ нь тохирохуйц; ямар нэг тусгай операторгүйгээр шууд ашиглах боломжтой аливаа компьютерыг хэлнэ. Миникомпьютер, мэйнфрэйм компьютерууд нь персонал компьютераас овор ихтэй, үнэ өндөр бөгөөд олон хүн зэрэг ашиглахын тулд цаг хугацааны зохицуулалт (*time-sharing*) хэрэглэдэг ба аливаа үйлдлийг хийхдээ батч процесс (*batch processing*) ашиглана. Ийм том оврын компьютеруудын үйл ажиллагааг явуулахад олон хүний нэгдсэн баг шаардлагатай.

Персонал компьютерт зориулагдсан програмууд гэвэл ворд процессинг буюу бичих програм, хүснэгтлэх програм, өгөгдлийн сан, вэб хөтөч, и-мэйлийн клиент, тоон медиа тоглуулагч, компьютер тоглоом зэрэг орно. Өнөө үеийн персонал компьютерууд нь ихэвчлэн Интернэтэд холбоотой байх бөгөөд үүний ачаар World Wide Web болон бусад нөөцүүдэд хандах боломжийг олгодог. Персонал компьютерыг кабел, эсвэл утасгүй холбоогоор дотоод сүлжээ буюу LAN-д холбодог. Ширээний компьютер (дэсктоп), нөөтбүүк, таблет, handheld PC зэрэг нь бүгд персонал компьютерын ангилалд хамаардаг.

Apple II-IMG 7067.jpg
Commodore PET2001.jpg
IBM PC 5150.jpg
HP Tablet PC running Windows XP (Tablet PC edition) (2006).jpg

Анх PC гарч ирж байх үед хэрэглэгчид өөрсдөө програм бичиж компьютертаа ашиглах зайлшгүй шаардлагатай байсан бол өнөө үед олон төрлийн ашгийн болон үнэгүй програмууд бий болсон. Эдгээрийг шууд ашиглах, эсвэл шууд компайлдаж ашиглах боломжтой.  1990-ээд оны эхэн үеэс Microsoft болон Intel-ийн техник хангамж нь зах зээлийг тэргүүлэх болсон; MS-DOS гэж анх гарч ирсэн бол сүүлд нь Wintel платформ бий болжээ. Өнөө үед Microsoft Windows үйлдлийн системээс гадна Apple-ийн Mac OSX, нээлттэй эхийн Линукс дээр тулгуурлан бүтээгдсэн Үбүнтү үйлдлийн системүүд нь хэрэглээ өндөртэй. Intel-ийн CPU-нүүдийн гол өрсөлдөгч нь AMD корпорацийн бүтээгдэхүүн юм. PC-д зориулагдсан програм хангамж, тоглоомууд нь техник хангамж, үйлдлийн системийн үйлдвэрлэгчдээс салангид бүтээгдэж зарагддаг байхад гар утас, бусад үүрэн системүүдийн програмууд нь нэгдсэн онлайн дэлгүүрээр зөвшөөрөгдөн, үүгээр түгээгддэг байх нь элбэг.

2011 оны 7,8 сарын үеэс маркетингийн компаниуд, сэтгүүлчид нь 'Post-PC Era' буюу персонал компьютерын дараах үе ирлээ хэмээх болжээ. Тэдний хэлж буйгаар нэтбүүк, нөөтбүүк, таблет, ухаалаг гар утас зэрэг үүрэн төхөөрөмжүүдийн хэрэглээ нь ширээний компьютерынхаас давж байгаа ажээ.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Компьютер
Ангилал:Микро компьютер
Рүүтэр

**Раутер** (, эсвэл роутер, **раутер**, рутер) гэдэг нь сүлжээн дэх пакетын замчлалыг тодорхойлдог сүлжээний нэгж төхөөрөмж юм. Пакет илгээгчээс хүлээн авагч хүртэл компьютерын сүлжээгээр дамжих явцдаа алхам бүртээ раутерээр дамжиж байж эцсийн цэгтээ очдог. Пакет раутерт ирэх үед IP толгойн мэдээллийг үндэслэн раутер пакетыг аль портоороо дамжуулах вэ гэдгийг тодорхойлдог. Сүлжээний IOS түвшний хувьд раутер нь гуравдугаар буюу сүлжээний түвшний төхөөрөмж юм. 
.

## Эшлэл 
Ангилал:Компьютерын сүлжээ

Ангилал:Англи хэллэг
Мухаршивэр аймаг

thumb|Аймгийн төв Мухаршивэр гацаа
**Мухаршивэр аймаг** (; Орос дахь бур. *Мухар-Шэбэрэй аймаг*) — Оросын Холбооны Улсын Бүгд Найрамдах Буриад Улсад харъяалагддаг аймаг. 4,532  км² талбайт нутагтай. 2010 оны тооллогын урьдчилсан дүнгээр болвол 24,978 хүн оршин сууж байна. Аймгийн захиргааны газар нь Мухаршивэр сууринд байрладаг. 

## Засаг захиргааны хуваарь
Аймаг хөдөөний 16 сум (оросоор *сельское поселение*) болж хуваагдана.
# Бар сум — төв нь Бар гацаа
# Бом сум — төв нь Бом тосгон
# Калинов сум — төв нь Калиновка гацаа
# Мухаршивэр сум — төв нь Мухаршивэр гацаа
# Нарст сум — Нарст тосгон
# Николь сум — төв нь Никольск гацаа
# Шинэзаган сум — төв нь Шинэзаган гацаа
# Подлопатка сум — төв нь Подлопатка гацаа
# Цагааннуур сум — төв нь Цагааннуур суурин
# Тугнуй сум — төв нь Тугнуй гацаа
# Харшивэр сум — төв нь Харшивэр гацаа
# Хонхолой сум — төв нь Хонхолой гацаа
# Хошуун-Үзүүр сум — төв нь Хошуун-Үзүүр тосгон
# Хөшөөт сум — төв нь Хөшөөт тосгон
# Цолга сум — төв нь Цолга тосгон
# Шаралдай сум — төв нь Шаралдай гацаа
# Алтач сум - төв нь Алтач гацаа

## Галерея 
**Мухоршибирийн дүүргийн ландшафтууд**

Пейзажи Мухоршибирского района. Фото Тугнуйской долины (2).jpg
Пейзажи Мухоршибирского района. Фото Тугнуйской долины (3).jpg
Пейзажи Мухоршибирского района. Фото Тугнуйской долины (1).jpg

## Зүүлт
Ангилал:Буриадын аймаг
Баргажин аймаг

thumb|250px|Баргажин дахь Байгал нуурын булан тохой

**Баргажин аймаг** (буриадаар *Баргажанай аймаг*; оросоор *Баргузинский район* - үүнээс ***Баргузины район*** гэнэ; англиар *Barguzinsky District*) — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улс (БНБурУ)-ын харъяат аймаг. Аймгийн харъяалах 18,533 км² (Буриадын 5-р том) нутаг нэг талаас Икат, Баргажины нуруу, нөгөө талаас Байгал нуураар хүрээлэгдсэн, Баргажин гол урсан нуурт цутгадаг Баргажины хөндий хэмээн хэлэгдэх газарт оршдог. Нам газраа д.т.д 500-700 м, уулархаг бүст 2000-2700 м өндөр байдаг. Тус аймагт 25,509 мянган (11-р олон) хүн нутаглан сууж байгааг 2010 оны ОХУ-ын хүн амын тооллого баталж байна. Үүнээс 73.8%-ийг Орос үндэстэн, 23.4%-ийг Буриад ястан эзлэж, үлдэх 2.8%-ийг бус ард түмэн дүүргэжээ. Аймгийн төв нь Баргажин гацаа.

## Нутгийн хуваарь
Баргажин аймаг хотын 1, хөдөөний 9, бүгд 10 сум болж хуваагдана.
# Баргажины-Адаг сум — төв нь Баргажины-Адаг балгас
# Адомово сум — төв нь Адомово гацаа
# Баргажин сум — төв нь Баргажин гацаа
# Баянгол сум — төв нь Баянгол гацаа
# Суво сум — төв нь Суво гацаа
# Өлөн сум — төв нь Өлөн гацаа
# Уро сум — төв нь Уро гацаа
# Читкан сум — төв нь Читкан гацаа
# Хялгана сум — төв нь Хялгана гацаа
# Юбилейный сум— төв нь Юбилейный суурин

## Энд төрсөн хүмүүс 
* Элбэгдорж Ринчино (1888-1938) — Зөвлөлтийн буриад төр, нийгмийн зүтгэлтэн
* Цэдэнжавын Гомбожав (1905—1980) — ЗХУ-ын буриад ардын жүжигчин

## Зүүлт
Ангилал:Буриадын аймаг
Тарвагатай аймаг

thumb|Бүгд Найрамдах Буриад Улс дахь Тарвагатай аймгийн байршил
**Тарвагатай аймаг** (; Орос дахь бур. *Тарбагатайн аймаг*) — Оросын Холбооны Улсын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын аймаг. Засаг захиргааны газар нь аймгийн хүн амын 26 орчим хувь оршин суудаг Тарвагатай сууринд байрладаг. 3,300 км² (18-р том) талбайт нутагтай, 2010 оны тооллогын дүнгээр бол 17,056 (16-р олон) оршин суугчтай. Хот, хоторхуу суурингүй гэдгээс бүгдийг хөдөөний хүн ам гэж ангилдаг.

## Зүүлт
Ангилал:Буриадын аймаг
Эрх зүйт төр

Эрх зүйт төр нь хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалахын төлөө эрх зүйт хуулийг дээдэлдэг төр ёсны мөн чанар буюу төр, иргэний нийгэм хоёр эрх зүйт хуулийн үндсэн дээр харьцангуй тэнцвэртэй орших арга , загвар юм.
Ангилал:Үндсэн хуульт улс
Ангилал:Эрх зүйн философи
Ангилал:Эрх мэдлийн хуваарилалт
Хурамхаан аймаг

[thumb|[Бүгд Найрамдах Буриад Улс дахь Хурамхаан аймгийн байршил]]
**Хурамхаан аймаг** (; Орос дахь бур. *Хурамхаанай аймаг*) — Оросын Холбооны Улсын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын аймаг. 

12,450 км² (5-р том) талбайт нутагтай тус аймагт 2010 оны тооллогын дүнгээр болвол 15,343 хүн (11-р олон) оршин сууж байна. Хот, хоторхуу суурингүй гэдгээс бүгд хөдөөний гэж бүртгэгддэг. 2006 оноос хойших нэгэн тооцоонд аймгийн хүн амын 65.4% нь Буриад, 30.7% нь Орос, 2.3% нь Эвэнх (Хамниган), 1.6% нь бусад угсаатан байдаг гэж дурдсан байдаг. Аймгийн захиргааны газар нь Улаан-Үдээс хойш 420 км зайтай байх Хурамхаан сууринд байрладаг. Аймгийн нутгаар Баргажин гол урсдаг.

## Зүүлт
Ангилал:Буриадын аймаг