open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1956 оны Зуны Олимп

**Олимпын XVI наадам** буюу **1956 оны Мельбурны олимп** () нь 1956 оны 11 сарын 22-ноос 12 сарын 8-нд Австралийн Мельбурн хотноо зохион байгуулагдсан Олимпын наадам юм. Монгол Улс уг наадамд оролцоогүй. 

1956 оны уг Зуны Олимпын наадамд нийт 67 улс оролцож өрсөлдсөн. Олимпод анх анх Камбож (зөвхөн Стокгольм дахь морин уралдаанд оролцсон), Этиоп, Фижи, Кени, Либери, Малай, Хойд Борнео (одоогийн Малайзын Сабах), Уганда гэсэн найман орон оролцсон байна. Зүүн Герман, Баруун Германы тамирчид Германы Нэгдсэн баг болон 1968 он хүртэл үргэлжилсэн тэмцээн уралдаанд оролцсон юм.

Хэдийгээр оролцогч улсын тоо (67) 1952 оныхтой (69) бараг ижил байсан ч тэмцээнд оролцох тамирчдын тоо 4925-аас 3342 болж огцом буурчээ. (Энэ тоонд Стокгольмд болсон хурдан морины уралдаанд оролцсон 29 орны 158 тамирчин ороогүй болно.)

## Медалийн хүснэгт 

Ангилал:1956 оны спорт
зуны олимп #1956
1952 оны Зуны Олимп

**Олимпын XV наадам** буюу **1952 оны Хельсинкийн олимп** () нь 1952 оны 7 сарын 19-нээс 8 сарын 3-нд Хельсинки хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм.

Тус наадамд 4925 тамирчин оролцсоноос 518 нь эмэгтэй тамирчид байв. Тэмцээнд 69 орон оролцож, 43 төрөлд нийт 149 багц медалийн төлөө өрсөлдсөн юм.

ЗХУ, Багамын арлууд, Гана, Гватемал, Хонгконг, Израиль, Индонези, Нигери, Нидерландын Антилийн арлууд, Тайланд, Өмнөд Вьетнамын тамирчид анх удаа Олимпийн наадамд оролцож, Герман Дэлхийн 2-р дайнаас хойш анх удаагаа Олимпийн наадамд оролцов. 

## Медалийн хүснэгт 
Тус олимпод медалийн тоогоор эхний 10-т орсон улсууд.


Ангилал:1952 оны спорт
зуны олимп #1952
1936 оны Зуны Олимп

**Олимпын XI наадам** буюу **1936 оны Берлиний олимп** () нь 1936 оны 8 сарын 1-нээс 16-нд Германы нийслэл Берлин хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм.

“Берлин-1936” олимпыг зохион байгуулах хорооны ерөнхийлөгч Карл Даймын санаачилснаар олимпын өлгий нутаг Грек дэх Олимп уулнаас бамбарт буухиаг эхлүүлж, зохион байгуулах хотод анх авчиржээ. Түүнээс хойш энэ нь олимпын наадмын салшгүй нэг хэсэг, уламжлалт ёслол болсон байна.


Ангилал:20-р зууны Берлиний түүх
Ангилал:Дайн хоорондын үе
Ангилал:1936 оны спорт
Ангилал:Германы спортын арга хэмжээ
1948 оны Зуны Олимп

**Олимпын XIV наадам** буюу **1948 оны Лондоны Олимп** () нь 1948 оны 7 сарын 29-наас 8 сарын 14-нд Лондон хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм. 

Энэ наадам нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны улмаас 12 жил завсарласны дараах Зуны Олимпын наадам байсан. Өмнөх Зуны Олимпын наадам 1936 онд Берлинд болж байсан бөгөөд 1940 оны Хельсинкийн наадам, 1944 оны Лондонгийн наадмыг цуцлагдсан юм. 

Энэхүү Зуны Олимпын наадамд 59 орон оролцсон нь дээд амжилт болсон юм. Үүнд 4104 тамирчин оролцсон: эрэгтэй-3714, эмэгтэй-390. Дэлхийн хоёрдугаар дайныг эхлүүлсэн Герман, Япон улсууд ОУОХ-ноос хасагдаж, олимпод оролцох эрх аваагүй. ЗХУ энэ удаагийн наадамд урилга хүлээн авсан боловч төлөөлөгчдөө явуулахгүй  1952 оны Олимпод оролцохоо хойшлуулжээ. Венесуэл, Ливан, Мьянмар (Бирм), Сири, Пуэрто-Рико, Шри-Ланка (Цейлон) зэрэг улсын багууд анх удаа уг Зуны Олимпын наадамд оролцсон түүхтэй.  

Лондонгийн Зуны Олимпын нээлтийн ёслолын ажиллагаа 7-р сарын 29-нд Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэнд орон нутгийн цагаар 14:00 цагт эхэлсэн. Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэнд 85,000 гаруй үзэгч цугларчээ. 

## Олимпын медалиудын жагсаалт 
Ангилал:1948 оны зуны олимп
1932 оны Зуны Олимп

**Олимпын X наадам** буюу **1932 оны Лос-Анжелесын олимп** () нь 1932 оны 7 сарын 30-наас 8 сарын 14-нд Лос-Анжелес хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм. 

## Цахим хуудас 
* 1932 оны зуны олимпын тухай ОУОХ-ны цахим хуудаст


Ангилал:1932 оны спорт
Ангилал:Лос-Анжелесын спортын арга хэмжээ
1920 оны Зуны Олимп

**Олимпын VII наадам** буюу **1920 оны Антверпений олимп** () нь 1920 оны 4 сарын 20-ноос 9 сарын 12-нд Антверпен хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм. 


Ангилал:1920 оны спорт
Ангилал:Антверпений спортын арга хэмжээ
1912 оны Зуны Олимп

**Олимпын V наадам** буюу **1912 оны Стокхольмын олимп** () нь 1912 оны 7 сарын 6 -наас 7 сарын 22-нд Стокхольм хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм. 

Ангилал:1912 оны зуны олимп
1908 оны Зуны Олимп

**Олимпын IV наадам** буюу **1908 оны Лондоны олимп** () нь 1908 оны 4 сарын 27-ноос 10 сарын 31-нд Лондон хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм. 


Ангилал:1908 оны спорт
зуны олимп #1908
1900 оны Зуны Олимп

**1990 оны Парисын олимп** — 1900 онд Францийн Парист явагдсан Зуны олимпын хоёрдугаар наадам байв. 

## Түүх 
1894 оны Сорбонны хурлаар 1900 оны олимпыг Парис хотод зохион явуулахаар тогтсоны дагуу 1900 оны 5-р сарын 14-нөөс 10-р сарын 28-ны хооронд болж 24 орны 997 тамирчин оролцжээ. Зуны олимпын хоёрдугаар бөгөөд 19-р зууны сүүлийн Олимп байсан бөгөөд нээлт, хаалтын ёслол болоогүй явагдсанаараа онцлогтой. Анх удаа эмэгтэй хүн оролцсон ба Элен де Пуртал анхны эмэгтэй олимпын аваргаар тодорчээ. 

Тэмцээнд байр эзэлсэн тамирчид медаль гардаагүй, харин цом гардан авч байв. 

Автомашины уралдаан, мотоциклын уралдаан, агаарын бөмбөлөг, крикет, крокет, пелот, 200 м саадтай усанд сэлэлт гэсэн төрлийн тэмцээнүүд анхны бөгөөд эцсийн удаа олимпын төрөлд багтсан нь 1900 оны Парисын Олимпод болж байв. 

thumb|250px|Винсенсийн дугуйн тойруулга

## Цахим хуудас 
* 1900 оны зуны олимпын тухай ОУОХ-ны цахим хуудаст


Ангилал:1900 оны спорт
Ангилал:Парисын спортын арга хэмжээ
1904 оны Зуны Олимп

**Олимпын III наадам** буюу **1904 оны Сент-Луйсын олимп** () нь 1904 оны 7 сарын 1-нээс 11 сарын 23-нд Сент-Луйс хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм. 

Ангилал:1904 оны зуны олимп
1932 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн олимпын III наадам** буюу **Лэйк-Плэсидийн олимп** () нь 1932 оны 2 сарын 4-нөөс 15-нд Лэйк-Плэсид хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

Ангилал:1932 оны зуны олимп
1936 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн олимпын IV наадам** буюу **Гармиш-Партенкирхений олимп** () нь 1936 оны 2 сарын 6-наас 16-нд Гармиш-Партенкирхен хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.


Ангилал:Германы эзэнт гүрний спорт 1933-1945
Ангилал:Гармиш-Партенкирхений спортын арга хэмжээ
Ангилал:1936 оны спорт
1928 оны Зуны Олимп

**Олимпын IX наадам** буюу **1928 оны Амстердамын олимп** () нь 1928 оны 7 сарын 28-наас 8 сарын 12-нд Амстердам хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм. 


Ангилал:1928 оны спорт
зуны олимп #1928
1924 оны Зуны Олимп

**Олимпын VIII наадам** буюу **1924 оны Парисын олимп** () нь 1924 оны 5 сарын 4-нөөс 7 сарын 27-нд Парис хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм. 

Ангилал:1924 оны зуны олимп
1992 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын XVI Наадам** () буюу **Альбервилийн олимп** нь 1992 оны 2 сарын 8-наас 23-нд Францын Альбервиль хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

## Монгол улс Альбервилийн олимпод 

Ангилал:1992 оны спорт
Ангилал:Альбервилийн спортын арга хэмжээ
1980 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын XIII Наадам** () буюу **Лэйк-Плэсидийн олимп** нь 1980 оны 2 сарын 13-наас 24-нд Лэйк-Плэсид хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

## Монгол улс 1980 оны Лэйк-Плэсидийн олимпод 

Ангилал:1980 оны спорт
өвлийн олимп
1984 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын XIV Наадам** () буюу **Сараевогийн олимп** нь 1984 оны 2 сарын 8-наас 19-нд Сараево хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

## Монгол улс Сараевогийн олимпод 

Ангилал:1984 оны спорт
өвлийн олимп
өвлийн олимп
1976 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын XII Наадам** () буюу **Инсбрукийн олимп** нь 1976 оны 2 сарын 4-нөөс 15-нд Инсбрук хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.


Ангилал:1976 оны спорт
өвлийн олимп #1976
Ангилал:Инсбрукийн түүх
1972 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын XI Наадам** () буюу **Саппорогийн олимп** нь 1972 оны 2 сарын 3-наас 13-нд Саппоро хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

## Монгол улс Саппорогийн олимпод 

Ангилал:1972 оны спорт
Ангилал:Саппорогийн спортын арга хэмжээ
1968 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын X Наадам** () буюу **Греноблын олимп** нь 1968 оны 2 сарын 6-наас 18-нд Гренобль хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

## Монгол улс Греноблийн олимпод 

Ангилал:1968 оны спорт
өвлийн олимп 1968
1964 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын IX Наадам** () буюу **Инсбрукийн олимп** нь 1964 оны 1 сарын 29-нөөс 2 сарын 9-нд Инсбрук хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

## Монгол улс 1964 оны Инсбрукийн олимпод 
Монгол улс өвлийн олимпод анх удаагаа оролцож, олимпын их гэр бүлд багтав.
1960 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын VIII Наадам** () буюу **Ско-Валлигийн олимп** нь 1960 оны 2 сарын 18-наас 28-нд Ско-Валли хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

Ангилал:1960 оны өвлийн олимп
1956 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын VII Наадам** () буюу '''Кортина д'Ампеццогийн олимп''' нь 1956 оны 1 сарын 26-наас 2 сарын 5-нд Кортина д'Ампеццо хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

Ангилал:1956 оны өвлийн олимп
1952 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын VI Наадам** () буюу **Ослогийн олимп** нь 1952 оны 2 сарын 14-нөөс 25-нд Ослогийн хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.
1948 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн олимпын V наадам** буюу **Сан-Морицын олимп** () нь 1948 оны 1 сарын 30-наас 2 сарын 8-нд Швейцарын Сан-Мориц хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.
1994 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын XVII Наадам** () буюу **Лиллехаммерын олимп** нь 1994 оны 2 сарын 12-ноос 27-нд Норвегийн Лиллехаммер хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

## Монгол улс Лиллехаммерын олимпод 
## Медалийн жагсаалт 
(*Зохион байгуулагч орныг тодруулав.*)

Ангилал:1994 оны өвлийн олимп
1988 оны Өвлийн Олимп

**Өвлийн Олимпын XV Наадам** () буюу **Калгарийн олимп** нь 1988 оны 2 сарын 13-наас 28-нд Канадын Калгари хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.

## Монгол улс Калгарийн олимпод 
## Медалийн хүснэгт 
[right|300px|thumb|Калгарийн [Пенгрот Сэддлдомп тавигдсан, тус олимпын наадмын медалийн цуглуулга.]]

## Гадаад холбоос
2022 оны Өвлийн Олимп

**2022 оны Өвлийн Олимп** (, ), албан ёсоор **Өвлийн олимпын XXIV наадам** нь 2022 онд зохиогдсон өвлийн олимп юм. 2022 оны 3 дугаар сарын 4-13-ны өдрүүдэд амжилттай болж өндөрлөсөн.  

“Бээжин-2022” өвлийн олимпын  XXIV наадамд спринт болон гүйлтийн цанын ОУХМ А.Энхтуул, Б.Ачбадрах нар цасан замд хурдаа сорьсон билээ. Ийнхүү Монгол Улсын баг тамирчид 1964 оноос эхлэн 15 удаагийн өвлийн олимпын наадамд оролцсон байна.

БНХАУ-д 2 дахь удаагаа зохион байгуулагдах гэж байна, анх 2008 онд зуны олимп зохиогдсон юм.

## Зохион байгуулах хотыг шийдсэн нь 

Ангилал:2021 оны спорт
Ангилал:Бээжингийн спортын арга хэмжээ
олимп өвлийн
Датэ Жи-Ичиро

**Датэ Жи-Ичиро** (, 1952 оны 1 сарын 6 - ) нь Японы чөлөөт бөхийн тамирчин юм. Ойта мужийн уугуул.

## Намтар
*Ойта мужийн Сайки Цүрүока ахлах сургууль, Кокүшикан их сургуулийг төгсөөд Кокүшикан их сургуульдаа багшлах болжээ.
*1972 оны Мюнхены олимпод сонгомол бөхийн төрлийн 74кг-ийн жинд хүч сорьж, 3-р тойрогт ялагдан хасагдсан байна. Уг олимпын дараагаас чөлөөт бөхөөр барилдах болжээ.
*1976 оны Монреалийн олимпод чөлөөт бөхийн 74кг-ийн жинд түрүүлж алтан медаль хүртэхдээ 7 барилдааныхаа 6-д нь цэвэр ялжээ.
*1980 оны Москвагийн олимпод улсынхаа шигшээ багт багтсан боловч Япон улс олимпийг бойкотлосны улмаас оролцож чадаагүй ажээ.
*Зодог тайлаад тус улсын шигшээ багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж эхэлсэн байна.
*Мэргэжлийн сүмо бөхийн ёкозүна асан Мүсашимарү Хавайд ахлах сургуулийн сурагч байхдаа Датэгаар чөлөөт бөх заалгаж байсан бөгөөд түүнийг мэргэжлийн сүмод хөл тавихад нь Датэ тусалсан гэдэг.

## Гадаад холбоос 
* Wrestling Database

Ангилал:1952 онд төрсөн
Ангилал:Ойта мужийн хүн
Ангилал:Японы бөх
Ангилал:Японы олимпын аварга
Жюль Римэ

thumb|right|Жюль Римэ
**Жюль Римэ** (, 1873 оны 10 сарын 14 – 1956 оны 10 сарын 16) нь 1919 - 1945 онд Францын Хөлбөмбөгийн Холбоо, 1921 - 1954 онд ФИФА-гийн ерөнхийлөгчөөр тус тус ажиллаж байсан хүн юм. 33 жил ФИФА-гийн ерөнхийлөгчөөр ажилласан нь одоогоор хамгийн урт хугацаанд тус албыг хашсан үзүүлэлт болно.

Тэрээр Францын Теуле хотод төржээ.

Римэгийн удирдлага, хүчин чармайлтаар анхны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 1930 онд зохиогдсон билээ (1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн өгүүллийг үзнэ үү). 1970 оныг хүртэл дэлхийн аварга болсон багт олгодог байсан цом нь түүний нэрээр нэрлэгдэж байв.

Римэ 1956 онд нийслэл Парисын дагуул хот Сюренд нас нөгчсөн юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:ФИФА-гийн ерөнхийлөгч
Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн тэргүүн
Ангилал:Парисын тамирчин
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1873 онд төрсөн
Ангилал:1956 онд өнгөрсөн
Стефка Костадинова

**Стефка Костадинова** (, 1965 оны 3 сарын 25 - ) нь Болгарын хөнгөн атлетикч, өндрийн харайлтын эмэгтэйчүүдийн дэлхийн дээд амжилтын эзэн, олимп, дэлхийн аварга тамирчин бөгөөд одоо Болгарын Олимпын Хорооны ерөнхийлөгч юм.

Тэрээр 1996 оны Атлантын олимпод 2.05м дээгүүр харайж, олимпын дээд амжилт тогтоон түрүүлжээ. Түүнээс гадна 1988 оны Сөүлийн олимпын мөнгөн медальтай. Дэлхийн АШТ-д 1987, 1995 онуудад түрүүлснээс гадна танхимын ДАШТ-д 5 удаа түрүүлж байв (1985 - Парис, 1987 - Индианаполис, 1989 - Будапешт, 1993 - Торонто, 1997 - Парис). Костадинова оролцсон Европын аварга шалгаруулах тэмцээнүүдээсээ бүгдээс нь алтан медаль хүртсэн. 1986 онд Штуттгарт хотноо ЕАШТ-д аваргалж байсан бол танхимын ЕАШТ-д 1985 (Афин), 1988 (Будапешт), 1994 (Парис) онуудад түрүүлжээ.

Түүний Ром хотноо 1987 оны ДАШТ-д түрүүлэхдээ тогтоосон дэлхийн дээд амжилт болох 2.09м нь одоо болтол эвдэгдээгүй байгаа. Костадинова 7 удаа дэлхийн дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоож байсан бөгөөд үүнээс 3 нь гадаа талбайн, 4 нь танхимын дэлхийн дээд амжилт болно. Түүнчлэн тэрээр 2 метр дээгүүр 197 удаа амжилттай харайж байсан нь бусад эмэгтэй өндрийн харайгчидтай харьцуулшгүй үзүүлэлт юм.

Костадинова 1985, 1987, 1995, 1996 онуудад улсынхаа шилдэг тамирчнаар тодорч байсан бөгөөд Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбооноос тодруулсан 20-р зууны шилдэг 10 эмэгтэй хөнгөн атлетикчийн тоонд багтжээ.

Тэрбээр 1995 онд ДАШТ-д түрүүлэхээсээ хэдхэн сарын өмнө хүү Николайгаа төрүүлсэн ажээ. 1999 онд Костадинова нөхөр, дасгалжуулагч асан Николай Петровтой гэрлэлтээ цуцлуулсан юм. 1997 оноос хойш томоохон тэмцээнд ороогүй байсан Костадинова 1999 онд албан ёсоор зодог тайлж буйгаа зарлажээ.

Зодог тайлснаасаа хойш спортын байгууллагуудад ажиллах болж, Болгарын Хөнгөн Атлетикийн Холбооны дэд ерөнхийлөгч, Болгарын Олимпын Хорооны дэд ерөнхийлөгч, Болгарын спортын орлогч сайдын (2003 - 2005) албыг хашиж байв. 2005 онд Болгарын Олимпын Хорооны ерөнхийлөгч Иван Славков ОУОХ-ны ёс зүйн хэм хэмжээг зөрчсөн тул албан тушаалаасаа огцроход ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөн, мөн оны 11 сарын 11-нээс тус албанд сонгогдон ажиллаж байна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Болгарын өндрийн харайгч
Ангилал:Болгарын олимпын аварга
Ангилал:Болгарын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Болгарын олимпын оролцогч
Ангилал:Өндрийн харайлтын дэлхийн аварга
Ангилал:Өндрийн харайлтын европын аварга
Ангилал:Болгарчууд
Ангилал:1965 онд төрсөн
2018 оны Өвлийн Олимп

**Пёнчангийн олимп**, албан ёсоор **Өвлийн олимпын 23-р наадам** —  2018 оны 2-р сарын 9-ноос 25-ны өдрүүдэд Өмнөд Солонгос улсын Канвонь мужийн Пёнчан хошуунд зохиогдсон өвлийн олимп юм. Өмнөд Солонгос улс 1988 оны Сөүлийн олимпын дараа олимпын наадмыг хүлээн авсан 2 дахь удаа нь болов. Өвлийн олимпын тухайд тус улс анх удаа хүлээн авсан нь байв. 

Пёнчангийн олимп анх удаа 5G технологийг ашигласан олимп байсан ба нээлтийн ёслолд 1218 дрон нисгэж олимпын таван цагаригийг дүрсэлжээ. Олимпын бамбарыг Өмнөд Солонгосын алдарт уран гулгагч Ким Ёнь-а асаасан. 

Наадамд 15 спортын төрлийн 102 уралдаан явагдсан ба түүхэн дэх анхны 100 давсан багц медаль олгожээ. Бөөн гараатай тэшүүр, холимог хосын кёрлинг, уулын уруу буух холимог баг, агаарт өндөр үсрэх сноубоард дөрвөн зүйл уралдаан шинээр нэмэгдэж оржээ. 

Нийт 92 улс орны 2914 он тамирчин өрсөлдсөн. Эквадор, Эритрей, Косово, Малайз, Нигери, Сингапураас анх удаа оролцов. 

Норвеги 39 медалиар тэргүүлсэн бол Герман, Канад удаалж, зохион байгуулагч Өмнө Солонгос 7-р байрт оров.

## Наадмын тов
Долоон жилийн урьд 2011 оны 7 сард Өмнөд Африкийн Дурбан хотод болсон ОУОХ-ны 123-р чуулганаар Пёнчанг сонгожээ. 

thumb|300px|Уулын спортын Алпенсиа цогцолбор

## Медалийн хүснэгт 

Ангилал:Олимп
Сахалин муж

**Сахалин муж** () нь Оросын Холбооны Улсын Алс Дорнодын Холбооны тойрогт багтах, Сахалин болон Курилийн арлуудаас бүрдэх муж юм.

87,100&nbsp;км² газар нутагтай бөгөөд 2002 оны тооллогоор 546,695 хүн амтай байв. Засаг захиргааны төв, хамгийн том хот болох Өмнөд Сахалинск нь 170,000 орчим хүн амтай.

Сахалин мужид багтдаг Курилийн арлуудын өмнөд 4 арал нь Япон улстай маргаантай байдаг.

## Цагийн бүс 
Сахалин муж нь 2 янзын цагийн бүст хуваагддаг:
# Владивостокийн цагийн бүс (VLAT). UTC+11 (Сахалин арал)
# Магаданы цагийн бүс (MAGT) UTC+12 (Курилийн арлууд).

ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд дунд Сахалин мужаас гадна Бүгд Найрамдах Саха Улс л цагийн хэд хэдэн бүст хуваагддаг байна.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Оросын холбооны муж
Хөх толбо

thumb|150px|Өгзөг дээрээ хөх толботой хүүхэд

**Хөх толбо** (англи. *Mongolian spot* , орос. *Монгольское пятно*) буюу **Монгол толбо** нь зүүн Азийн хүн амын дунд элбэг бөгөөд зарим орны хүн амын 90-95% д тохиолдох бөгөөд мөн Зүүн Африк, Америкийн Индианчуудад элбэг тохиолддог энэхүү тэмдгийг 3 ангилдаг:
#Жирийн хөх толбо нь голдуу өгзөг, ууц нуруун дээр байдаг бөгөөд 10 жилийн дотор арилдаг
#Гүн хөх толбо нь гар орчим байдаг бөгөөд залуу нас хүртэл байж болно
#Хөнгөн толбо нь бусад газар байрладаг бөгөөд хэдхэн жилийн дотор арилдаг юм.

## Гарал
Хөх толбо нь арьсанд байрлах нөсөөт эсүүдээс (меланоцит) үүсдэг бөгөөд ихэнхдээ нуруу, өгзөг, мөр, гарны орчим тохиолддог хүүхдийн хүйснээс хамаардаггүй байна. Энэхүү үр хөврөлийн хөгжлийн үлдэц нь мелацотины өмнөх шатлалаас (меланобластен) мэдрэлийн сувгийн (үүнээс сүүлд нь нугас үүсдэг) эдийн давхаргаас арьс руу нүүдэг байна. 

Хөх толбо нь ихэнхдээ хүүхэд насанд 3-4 насанд оройтлоо гэхэд шилжилтийн насанд хүрэхэд уусан алга болдог.

Хамгийн анх үүнийг шинжлэх ухаанд хүний биеийн онцлог шинж чанар хэмээн 19-р зууны сүүлээр германы антропологич Эрвин Баелц бүртгэн авсан байдаг. 20-р зуунд францын судлаачид хөх толбыг Хүннүчүүдээс тархсан хэмээн тодорхойлжээ. Хөх толбо нь бас америк тивийн уугуул иргэдэд байдаг. Францын антропологич Роберт Гессайн хөх толбыг сонирхон судалсан бөгөөд тэрбээр эхлээд Гренландад, дараа нь Мексикийн Идальго муж улс дахь Уэуэтлод нэлээд хэдэн жилийн ажиглалт хийснийхээ дараа хөх толбо нь эхлээд Инуитчүүдээс гарсан байх хэмээх таамгийг дэвшүүлсэн байдаг.
 
## Тархалт
Монголчууд, Түрэгүүд, Хятадууд, Япончууд, Солонгосчууд, Вьетнамчууд, Индианчууд ба Инуитчүүдийн хүүхдүүд төрөхдөө 99 % нь энэхүү толботой төрдөг байна. Мөн Энэтхэгийн ойролцоох газар нутгийн, Энэтхэг, Пакистан, Афганистан, Бангладеш зэрэг улс оронд бас тохиолддог. Мөн түүнчлэн Өрнөд Азид ч бараг л энэ хэмжээний толботой төрдөг. Тархалтын хувьд Азид 95-100 хувьтай байх бол Дорнод Африкт 90-95 %-тай байна.. Газар дундын тэнгис орчмын европчуудад дунд цөөн тоогоор илэрдэг.

Европоос гаралтай цагаан арьстнуудын дунд 1-10% тохиолддогийг төв Азийн нүүдэлчдийн байлдан дагуулалттай холбон авч үздэг бөгөөд үүний нотолгоо нь төв Азиас гаралтай Унгарчуудын 22,6%, Болгарчуудад 0,6% хөх толбо байдаг дээр үндэслэгддэг байна.

## Мөн үзэх 
* Монгол төрхтөн

## Эшлэл 
Ангилал:Арьс
Ангилал:Биологийн антропологи
Хөхүүл ханиад

**Хөхүүл ханиад** () нь Bordetella pertussis хэмээх нянгаар үүсгэгддэг халдварт өвчин юм. Хүүхдэд хүнд тусдаг. Урьдчилан сэргийлэх тарилга хийлгээгүй хүмүүсийн дунд 3-5 жил тутамд дэгдэлт үүсдэг. Ерөнхийдөө жилийн турш гарах боломжтой ч ялангуяа хавар илүү ажиглагддаг. Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын гаргасан судалгаагаар жил тутам уг өвчнөөр 20-40 сая хүн өвчилж, 1-2% нь нас бардаг байна. Тэдгээрээс 90% орчим нь хөгжиж буй орнуудын хүүхдүүд байдаг аж. Урьдчилан сэргийлэх тарилга хийлгэсэн тохиолдолд дархлаа нь 4-12 жилийн турш үйлчилдэг. Монгол орны хувьд сахуу, татран, хөхүүл ханиадын гуравт вакциныг бүх хүүхдэд хийдэг.

## Гадны холбоос 
Ангилал:Өвчин
Шимотори Норио

**Шимотори Норио** (, жинхэнэ нэрний дуудлага нь ижил, ханз нь *霜鳥 典雄*, 1978 оны 3 сарын 18 - ) нь Япон улсын Нийгата мужийн Мёоко (хуучнаар Арай) хотын уугуул, Токицүказэ дэвжээнд харьяалагддаг байсан мэргэжлийн сүмо бөх юм. Өндөр 188 см, жин 147 кг, дээд цол нь барууны комүсүби (2004 оны 3 сар). Үндсэн мэх нь баруун золгоо, түрэх, шидэх, цүппари.

## Нэрээ сольсон байдал 
*Шимотори Норио (霜鳥 典雄) 2000 оны 5 сараас 2007 оны 5 сар
*Шимо-Оотори Норио (霜鳳 典雄) 2007 оны 7 сараас 2008 оны 1 сар
*Шимотори Норио (霜鳳 典雄) 2008 оны 3 сараас 2011 оны 5 сар

## Амжилт
Тэмцээнболоогүй
　　
    
    
    
  

## Эшлэл
## Гадны холбоос 
*Японы Сүмогийн Холбоо
*Мэргэжлийн сүмоч Шимоторигийн албан ёсны блог (Япон хэлээр)

Ангилал:1978 онд төрсөн
Ангилал:Японы сүмоч
Дамчаа

**Дамчаа** нь Монгол эрэгтэй хүний нэр юм.

## Алдартнууд
*Банзарын Дамчаа - Монгол улсын ардын жүжигчин
*Учралын Дамчаа - Үндэсний бөхийн улсын арслан
Карл Линней

**Карл Линней** (, *Carl von Linné* , , 1707 оны 5 сарын 23 - 1778 оны 1 сарын 10-нд Уппсала хотод нас барсан) нь Шведийн ургамал зүйч, амьтан судлаач, эмч бөгөөд "**Амьтан ургамлын төрөл зүйлийн нэршил**"-г зохиосон хүн юм. Энэ систем нь бүх төрлийн амьтан, ургамал тус бүрт 2 латин үгээс бүрдсэн нэр өгсөн байх ба өдгөө дэлхийн бүх улс оронд хэрэглэгдэж байна. Тэрээр "Орчин үеийн системчлэлийн эцэг" хэмээн нэрлэгддэг ба "Орчин үеийн экологи судлалын үндэслэгчдийн" нэгд тооцогддог билээ. Линней тухайн үедээ ч их нэр алдартай байсан ба гарамгай хэл шинжлэлч байв.

## Өсвөр үе 
Карл Линней нь Шведэд төржээ. Бага залуу үедээ эцэг болон өвөөгийн адил лам хувраг болох байсан ч хичээлдээ тийм ч дуртай байсангүй. Оронд нь хотын эмчээр заалгасан ургамал судлалыг ихэд сонирхон Лунд хот руу явж Лунд Их Сургуульд элсэн орж, жилийн дараа Uppsal-н Их Сургууль уруу шилжив. Голландад докторын диссертац хамгаалж ургамал зүйн болон ерөнхий биологийн ажлууд хэвлүүлж дэлхийн алдартай болсон байна. Тэрээр ихэд ихэмсэг нэгэн байсан бөгөөд өөрийгөө ургамал судлалын хаан гэж үздэг байв. Мөн 

Ангилал:Шведүүд
Ангилал:Физикч
Ангилал:1707 онд төрсөн
Ангилал:1778 онд өнгөрсөн]
Ангилал:Толь зүйч
Ангилал:Шведийн зохиолч
Ангилал:Ургамал зүйч
Ангилал:Шведийн язгууртан
Ангилал:Шведийн эмч
Ангилал:Амьтан судлаач
Ангилал:Өпсала Их Сургуулийн багш
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Шведийн Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Арахнологич
Ангилал:Шведийн биологич
Ангилал:Энтомологич
Софийн метро

**Софийн метро** () нь 2012 оны байдлаар 2 шугам, 27 өртөөтэй. 1998 оны 1 сарын 28-нд нээгдсэн.

Софи хотод газар доорх тээврийг барих анхны судалгаа, төлөвлөгөөг 1960-аад оны сүүлээр хийжээ. 1972 онд Болгарын Сайд нарын зөвлөл ТЭЗҮ-ийг баталж, 1973 онд "Метропроект" тусгай зураг төслийн байгууллагыг байгуулжээ. 1974 онд ТЭЗҮ-ийн үндсэн дээр Нийслэлийн Ардын Зөвлөлийн Гүйцэтгэх хороо метроны шугамыг хөгжүүлэх ерөнхий схемийг баталж, уг сүлжээ нь нийт 52 км урт, 47 өртөө бүхий 3 шугамаас бүрдэж байна. Өртөө хоорондын дундаж зай нь 1100 метр орчим.

1979 онд нэгдүгээр шугамын нэгдүгээр шатны ажлын хүрээнд Вардар, Люлин өртөөний барилгын ажил эхэлж, 1982 онд Үндэсний Соёлын ордны барилгын ажлын үеэр анхны хонгил, хоёр станц баригдсан. София метро 18 гаруй жил баригдсаны эцэст 1998 оны нэгдүгээр сарын 28-нд нээгдсэн.

Метро 5:00 -23:30 цагийн хооронд ажилдаг байна.

Галт тэрэгний хамгийн дээд хурд нь 80 км / цаг, галт тэрэгний хоорондох хамгийн бага интервал нь 90 секунд байдаг байна.

2022 оны 3-р сарын 21-нд Хаджи Димитар өртөөнөөс Левскийн хороолол хүртэл гурван шинэ станц барих ажил эхэлсэн. Төлөвлөсөн нээлтийн огноо 2025 он.

thumb|250px|„Бели Дунав“ өртөө
thumb|250px|„Младост 3“ өртөө

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Болгарын төмөр замын тээвэр
Ангилал:Метроны систем
Ангилал:Софийн тээвэр
Ангилал:Софийн тээврийн байгууламж
Майкл Делл

thumb|200px
**Майкл Саул Делл** (, 1965 оны 2 сарын 23-нд АНУ-ын Техас муж улсын Хьюстонд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын тэрбумтан, Делл корпорацийн захирал, үндэслэгч юм.

## Бүтээл
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
I Лео (Ромын пап)

**I Лео** буюу **Их Гэгээн Лео Пап** (, 400 оны орчим - 461 оны 11 сарын 10) нь 440 оны 9 сарын 29-нөөс 461 оны 11 сарын 10 хүртэл Ромын пап байсан хүн юм.

[thumb|300px|*Их Лео ба [Аттилагийн уулзалт* (Рафаэлогийн бүтээл)]]
Италийн язгууртан удамтай тэрээр Ромын Католик Сүмийн хамба лам нараас "Их" гэсэн тодотголыг зүүх болсон анхны хүн юм. I Лео 452 онд Ромын орчимд Хүн нарын хаан Аттилатай уулзаж, тэднийг Баруун Европоос буцахыг ятгаж байсан гэдгээрээ алдартай.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Пап
Ангилал:5-р зууны гэгээнтэн
Ангилал:5-р зууны хамба
Ангилал:5-р зууны христийн теологич
Ангилал:Сүмийн багш
Ангилал:Сүмийн эцэг
Ангилал:4-р эсвэл 5-р зуунд төрсөн
Ангилал:461 онд өнгөрсөн
Ян Вэй

**Ян Вэй** (; 1980 оны 2 сарын 8-нд БНХАУ-ын Хубэй мужийн Шаньтаод төрсөн) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын гимнастикч юм.

Ангилал:Хятадын гимнастикч
Ангилал:Хятадын олимпын аварга
Ангилал:Хятадын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Хятадууд
Ангилал:1980 онд төрсөн
Алексей Ягудин

**Алексей Константинович Ягудин** (1980 оны 3 сарын 18-нд Ленинградад төрсөн) нь Оросын уран гулгагч юм.

## Гадны холбоос 
* Албан ёсны сайт

Ангилал:1980 онд төрсөн
Ангилал:Оросын уран гулгагч
Ангилал:Оросын олимпын аварга
Ангилал:Оросууд
Автово (өртөө)

thumb|220px|
**Автово өртөө** нь Санкт-Петербургийн метроны нэг өртөө юм. 1955 оны 11 сарын 15-нд нээгдсэн.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Европын өртөө
Ангилал:Санкт-Петербургийн метроны буудал
Ангилал:1950-иад онд барьсан
Тутарга

**Тутарга** буюу **цагаан будаа** нь хоол хүнсэнд хэрэглэгддэг ургамлын үр тарианы нэг төрөл юм. Дулаан газар ургах ба голчлон Ази, Африк, мөн Италийн хойд хэсэг, Хойд Америкийн баруун эргээр ургана. Тутарга нь олон оронд голлох хүнсэнд хэрэглэгдэж байна. Түүхийгээр идэхгүй, чанах, агшаах зэргээр болгож хэрэглэдэг. Зарим газар, Испани зэрэгт тутаргаа эхлээд оливын тос эсвэл цөцгийн тосонд хуураад дараа нь ус юмуу шөл хийж болгодог. 
Цагаан будааг Японы сакэ архи гэх мэт согтууруулах ундаа хийхэд ашиглана. Хамгийн анх эртний Хятад, Энэтхэгт ургасан гэж тооцогддог. Японд анх тутарга нэвтэрсэн нь МЭӨ 1 зуун гэгдэх бөгөөд МЭӨ 2, 3 зуунаас өргөн хэрэглэх болжээ. Энэтхэгээс өмнөд Европ болон Африкруу тархсан байна. Тутаргыг тэгш өргөн, усаар дүүргэсэн талбайд тарьж ургуулдаг. Ургацаа хураах дөхүүлээд талбайгаас усаа шавхана. Мөн цагаан будаагаар зутан хийж болно.

Тутрага буюу цагаан будаа нь дэлхийн хүн амын талаас илүү хувийг тэжээдэг тул хамгийн чухал үр тарианы нэг юм. Түүний соёлыг эрт дээр үеэс мэддэг байсан. МЭӨ 2800 жилийн тэртээ Хятадын эзэн хааны байгуулсан ёслолын арга хэмжээнд будаа аль хэдийн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байсан. Цагаан будаа тариалах сонгодог орон бол Энэтхэг бөгөөд будааны соёл нь Хятад шиг эртний биш байж болох ч өргөн уудам газар нутгийг эзэлдэг бөгөөд энэ ургамлын үр тариа нь хүн амын гол хоолыг бүрдүүлдэг байна.

## Тутаргын тариалалт ба зах зээл 
Жилд дэлхий даяар 610 сая тонн гаруй тутарга тариалагддаг. Улаан буудай 605.9 сая тонн, эрдэнэ шиш 695 сая тонн тус бүр тариалагдах бөгөөд энэ гурав нь тариалалт болон хэрэглээгээр хамгийн эхний гуравт ордог үр тариа юм. Тутаргын 90 орчим % нь Азид тариалагдана. Тэргүүн байранд орох улсууд нь Хятад, Энэтхэг, Индонез гэх мэт. Хамгийн том экспортлогч орон нь Тайланд, түүний дараагаар АНУ, Энэтхэг, Пакистан зэрэг болно.
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Амууны төрөл
Ангилал:Модель организм
Ангилал:Геномын дараалалтай организм
Шар буурцаг

**Шар буурцаг** ( (L.)Merr.) нь Зүүн Азиас гаралтай, буурцагтны овгийн нэгэн зүйл ургамал. Шар буурцаг нэг наст ургамал бөгөөд Хятадад гэхэд 5000 жилийн турш хүнс болон эмийн орцонд хэрэглэж байна. Найрлагандаа их хэмжээний амин хүчил агуулах тул уургийн сайн эх үүсвэр болдог. Мөн өөх тос, төмөр, кальци, болон эрдэс бодис агуулна. 
Шар буурцагны тариалалтаар АНУ, Бразил, Аргентин, Хятад ба Энэтхэг зэрэг орнууд тэргүүлдэг.

Soybean (U.S. English) болон soya bean (UK English) гэж нэрлэдэг шар буурцаг нь  5000 гаруй жилийн тэртээгээс эртний Хятадад тариалж, хүнсэнд өргөнөөр хэрэглэж ирсэн түүхтэй.      Англи хэлээр "soy" гэж нэршсэн нь Японы shōyu (醤油, しょうゆ) буюу цуу гэсэн үгийг анх Голландчууд Soya Sauce гэж өөрсдийн хэлэнд буулгаж авсантай холбоотой юм. Soya Sauce буюу цууг мөн шар буурцагнаас гаргаж авдаг тул буурцгийг нь Soy bean гэх болжээ.     Шар буурцгийг европ зүгийнхэн 1690-ээд оноос л судлаачдын түвшинд мэдэх болж, 1740 онд Францаар дамжин шар буурцаг анхлан Европод нэвтэрсэн боловч бодитой тариалж эхэлсэн нь 1885 он юм. АНУ-ын хувьд 1898 оноос аж ахуйн зорилгоор шар буурцгийг тариалах болжээ.   2009 оны байдлаар, дэлхий дээр шар буурцгийн тариалалт, нийлүүлэлтийг АНУ (32%), Бразил (28%), Аргентин (21%), Хятад (7%) болон Энэтхэг (4%) голлон хангадаг байна.     Шар буурцаг бол дэлхий даяар өргөн тархсан, хүнсэнд маш олон төрлөөр өргөн хэрэглэдэг, шим тэжээлтэй, олон талын ашиг тустай, тэгсэн хэрнээ амтлаг бүтээгдэхүүн билээ. Нэг Га газар тариалсан шар буурцагнаас гаргаж авах уураг, протейний хэмжээ бусад буудай, хүнсний ногооноос дор хаяж 2 дахин их, үнээний ферм тэр газар ажиллуулж сүү гаргаж авснаас 5-аас 10 дахин их, мөн яг тэр газар мал аж ахуй эрхэлж гаргаж авах махны уурагнаас 15 дахин их байж чадах юм. Иймд, шар буурцагны шим тэжээл, ургамлын гаралтай уургийн баялаг агууламж нь юугаар ч орлуулашгүй хүнсний зүйл, үнэт баялаг юм.     Шар буурцгийг янз бүрээр боловсруулж, амталж, маш олон нэр төрлийн хоол, хоолны хачир гаргаж авдаг. Нийтлэг, олны мэдэхээс жишээлбэл:  шар буурцагны сүү - шар буурцгийг дэвтээж, нухаж, устай чанаж, шүүж гаргаж авна  шар буурцагны гурил - шар буурцгийг тээрэмдэж хийсэн гурил  мисо - исгэсэн буурцагнаас гаргаж авсан нухаш, мисогоор японы алдартай мисо шөл хийдэг  натто - урьдчилан чанаж болгосон, бутлаагүй буурцагийг исгэж бэлдэнэ. Амтлаг боловч исч, зунгааралдсан хэлбэрээс нь зарим хүн сэжиглэж, дургүй байх тохиолдол байдаг.  шар буурцагны тос - ургамлын тосны нэг хэлбэр  буурцагны мах - шар буурцагны тосгүй гурилыг хэлбэржүүлж хийнэ. Төрх, бүтцээрээ махтай төстэй.   цуу - исгэсэн шар буурцагнаас гаргаж авсан хоолны шингэн амтлагч  юба - шар буурцагны сүүний өрөм.

## Тариалалт 

File:So_3.jpg
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg

## Гадаад холбоос 
## Эх сурвалж 
Ангилал:Буурцаг
Ангилал:Тосны ургамал
Ангилал:Шар буурцган бүтээгдэхүүн
Ангилал:Эрчим хүчний зориулалттай ургамал
Усан үзэм

**Усан үзэм** нь усан үзмийн ороонгод ургах жимс юм. Шууд идэж хэрэглэж болох ба мөн дарс, шүүс, жимсний чанамал, цэлцэгнүүр гэх мэтийг хийж хэрэглэдэг. Хатаасан нь үзэм юм. Усан үзэм нь улаан, ногоон, цагаан, хөх ягаан зэрэг олон янзын өнгөтэй байна. Хөх ягаан өнгийн хальс нь антоциан, полифенолоор баялаг ажээ. 
## Усан үзмийн тариалалт 
НҮБ-ын Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллага (FAO)-ын тооцсоноор өдгөө дэлхий дээр 75,866км² талбайд усан үзэм тариалж байна. Үүнээс 71% нь дарс үйлдвэрлэхэд, 27% нь жимс, 2% нь хатаасан хэлбэрээр ашиглагдаж байна.
Доорх хүснэгтэд дарсны усан үзмийн тариалалтаар тэргүүлэгч орнуудыг харуулав:

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Жимснүүд
Буурцаг

ны олон янзын төрлүүд]]

**Буурцаг** нь хуурай үр жимсний төрлийн нэг юм. Өргөн танигдсан буурцгууд нь шош, царгас, гэрийн хошоонгор, вандуй, газрын самар, сэвэг зарам, арцны ногоон мод зэрэг болно. 

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Жимснүүд
Төмс

**Төмс** (латин. *Solánum tuberósum,* герман*. Kartoffel,* франц. *pomme de terre*, англи. *potato*) хүнсний ногооны нэг төрөл бөгөөд олон наст ургамал юм. Хүмүүсийн иддэг төмс нь газрын хөрсөн дор ургадаг болцуу юм. Энэ нь голдуу бор эсвэл ягаавтар хальстай, доторх хэсэг нь цагаан, шар өнгөтэй байна. Төмс нь Андын нуруу, Перу гэсэн өндөрлөг, сэрүүн газраас гаралтай. Хүн төрөлхтөн 7000 жилийн өмнөөс хүнсэнд хэрэглэхээр тарьж ургуулж байжээ. 1500 оны үед Өмнөд Америкт ирсэн Европчууд буцахдаа төмсийг авч яван Европт тарьж дэлгэрүүлсэн байна. Хүмүүсийн өргөн хэрэглээний хүнсний ногоо болох хүртэл 200 жил зарцуулсан байна. 1780 оноос Ирландын фермерүүд төмсийг үржил шим муутай хөрсөнд ч сайн ургадаг учраас тариалах болжээ.  

Маш олон  сортын төмс байдаг ч үндсэн дөрвөн төрөлд хуваагддаг байна. Үүнд: хүнсний, техникийн, үрийн, бүх чиглэлийн. Эдгээрээс хамгийн түгээмэл хэрэглэдэг нь хүнсний зориулалттай бөөрөнхий хэлбэртэй төмс. Энэ сортын төмсний 12 – 16 хувь нь крахмал буюу цардуул, С аминдэмийг агуулдаг. Харин техникийн зориулалттай төмсний цардуул нь харьцангуй их 18 хувиас дээш агууламжтай байдаг юм.

Хүнсний зориулалт бүхий төмс нь хүний биед онцгой ач холбогдолтой. Цусны даралт бууруулах, ходоодны шарх үрэвсэл, гэдэсний түгжрээ, түлэгдлийн шарх болон арьсны намарс буюу экземийг эмчлэхэд уламжлалт ардын эмнэлэгт өргөн хэрэглэж ирсэн. Үүнээс гадна төмс нь бөөрөнхий байцаа, шар луувангаас хоёроос гурав дахин илүү илчлэг чанартай байдаг юм.

## Хүнсэнд хэрэглэх аргууд 
Төмсийг түүхий идэж болохгүй. 

* Төмсийг хальслаад чанаж зөөлөн болгоод цөцгий, сүүтэй хольж нухаш болгож хэрэглэнэ.
* Хальстай нь чанаад хальсийг нь арилгаад харич болгож иддэг.
* Хальсыг нь аваад тосонд шарж болгож хэрэглэнэ.
* Сайтар угаагаад хальстай нь нурманд хийж идэж болдог.

## Төмсний тариалалт 
НҮБ-ын Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллага (FAO)-ын мэдэгдлээр 2006 онд тариалсан нийт төмсний хэмжээ 315 сая тонн байна. Үүнээс:
# Хятад- 88 сая тонн
# Орос- 39 сая тонн
# Энэтхэг- 24 сая тонн
# АНУ- 20 сая тонн
# Украин- 19 сая тонн
# Герман- 10 сая тонн
# Польш- 9 сая тонн
# Бельги- 8 сая тонн
# Нидерланд- 7 сая тонн
# Франц- 6 сая тонн 
тус тус байна.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Хүнсний ногоо
Ангилал:Хүнсний ургамал
Адам Сайтиев

**Адам Хамидович Сайтиев** (, 1977 оны 12 сарын 12-нд Дагестаны Хасавюрт хотод төрсөн) нь чечень ястан бөгөөд Оросын Холбооны Улсын нэрийн өмнөөс барилдаж, 2000 оны Сиднейн олимпод аваргалсан, чөлөөт бөхийн тамирчин юм.

Түүний ах Бувайсар Сайтиев нь мөн чөлөөт бөхийн тамирчин бөгөөд Атланта, Афин, Бээжингийн олимпод аваргалж байв. 

## Гадаад холбоос
*JISS Олимпын мэдээллийн сан

Ангилал:Бөхийн олимпын аварга
Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга
Ангилал:Бөхийн европын аварга
Ангилал:Оросын бөх
Ангилал:Оросын олимпын аварга
Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Оросын олимпын оролцогч
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1977 онд төрсөн
Тайна Лоуренс

**Тайна Лоуренс** (, 1975 оны 9 сарын 17-нд төрсөн) нь Ямайкын хөнгөн атлетикч эмэгтэй юм. Тэрээр Афины олимпоос 4x100м-ийн буухиа уралдаанд алтан медаль хүртсэн багийн гишүүн байв.

Лоуренс АНУ-ын Флорида муж улсын Майами дахь Флоридагийн Олон Улсын Их Сургуулийг дүүргэжээ.

## Хувийн дээд амжилт
## Амжилт
 Тус төрөлд тэргүүлсэн, АНУ-ын тамирчин Марион Жонс 2007 оны 10 сард медалиудаа хураалгаж, удаалсан Грекийн тамирчин Екатерини Таноу ч бас олимпын дараа 2 жилээр эрхээ хасуулсан. Уг төрөлд тамирчдын эзэлсэн байрыг огшоох эсэх асуудал шийдэгдээгүй байгаа.

## Видео бичлэгүүд
*Flotrack дахь Тайна Лоуренсын видеонууд

Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч
Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч
Ангилал:Ямайкын 4х100 метрийн буухиа гүйгч
Ангилал:Ямайкын олимпын аварга
Ангилал:Ямайкын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Ямайкын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:Ямайкачууд
Ангилал:1975 онд төрсөн
Нямбаярын Төгсцогт

**Нямбаярын Төгсцогт** (1992 оны 6 сарын 23-нд төрсөн) нь Монгол улсын боксчин юм. Улаанбаатар хотын 79-р дунд сургуулийг төгссөн, Цагдаагийн академийн оюутан. Монгол улсын гавъяат тамирчин .

## Амжилт
Олимпын мөнгө (2012), ДАШТ-ий мөнгөн медаль (2009), Азийн АШТ-ийн хүрэл медаль (2009), улсын аварга (2009), Азийн Хүүхдийн Наадмын хүрэл медальтай (2008).
Мэргэжлийн боксийн рингэнд 11 тулаан хийж 11 ялсан үүнээс 9 цэвэр ялж, оноогоор 2 тулаанд ялаад байна. Улмаар IBO холбооны Дэлхийн аварга болсон.

Ангилал:Монголын боксчин
Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1992 онд төрсөн
Наталья Антюх

**Наталья Николаевна Антюх** (, 1981 оны 6 сарын 26-нд Ленинградад төрсөн) нь Оросын Холбооны Улсын хөнгөн атлетикч бөгөөд голдуу 400 метрийн гүйлтийн төрөлд уралддаг.

### Хувийн дээд амжилтууд 
* 200 м - 22.75 с (2004)
* 400 м - 49.85 с (2004)
* 400 м халхалттай - 52.92 с (2010)

## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:Оросын 400 метрийн гүйгч
Ангилал:Оросын 4х400 метрийн гүйгч
Ангилал:Оросын 400 метрийн саадтай гүйгч
Ангилал:Оросын олимпын аварга
Ангилал:Оросын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Оросын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Оросын олимпын оролцогч
Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:400 метрийн саадтай гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:4х400 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга
Ангилал:400 метрийн саадтай гүйлтийн европын аварга
Ангилал:Оросын хөнгөн атлетикийн улсын аварга
Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан
Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1981 онд төрсөн
Гадил

**Гадил** нь гадилын ургамалд ургах жимс бөгөөд Зүүн Өмнөд Азийн дулаан бүсээс гаралтай. Гадил нь 100 орчим төрөл байдаг байна.  Анх хүнсний чиглэлээр тарьж ургуулсан нь Папуа Шинэ Гвинейд байж болох талтай. Өдгөө гадилыг дэлхийн эргэн тойронд дулаан бүсүүдэд өргөнөөр тарьж ургуулж байна. Ихэнх нь хүнсний зориулалтай боловч зарим нь чимэглэлийн болон утас мяндас үйлдвэрлэлтийн чиглэлээр юм. Азид тариалангийн аж ахуйнуудад гадилын ургамалтай олонтаа таарах ба энэ нь кофе, какао, хар перец болон задь зэрэг ургамлыг сүүдэрлэж хамгаалах зорилготой ажээ. 

## Гадилын ургамал ба жимс 
Гадилын ургамал нь 2-8м өндөр ургах тул мод хэмээн андуурагддаг. Гэвч мод биш өвсөрхөг ургамал юм. Навч нь 3.5м хүртэл урт ургана. Гадил жимс нь унжсан хонгорцог болж ургана. Нэг хонгорцог нь 30-50кг жинтэй болдог. Гадил жимс нь түүхий байхдаа ногоон байх ба боловсорч гүйцэхээрээ шар эсвэл улаан гэх мэт өнгөтэй болно. Нэг ширхэг гадил жимс нь дунджаар 125гр бөгөөд 3/4 нь ус юм. Гадил жимсний гадуурх хальс нь ч мөн идэж болох бөгөөд Азийн зарим оронд хальстай нь хоол хийж иддэг байна. Гадил нь В6 витамин, С витамин болон калигаар баялаг юм.

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Жимс
Аварга хулсны баавгай

**Аварга хулсны баавгай** () нь баавгайн нэг төрөл юм. Төв Хятадын хулсан ой шугуйд амьдрах ба нэн ховордсон амьтан болно. 2007 оны 11 сарын байдлаар Хятадын аварга хулсны баавгайг хамгаалах хүрээлэнд 239 тоо толгойг тэжээж байна. Хятад улсаас гадна 27 аварга хулсны баавгай амьтны хүрээлэнгүүдэд байна. Зэрлэг буюу байгальд байгаа тоог нарийвчлан тогтоож чадаагүй байгаа ба 1600-3000 орчим хэмээн таамаглаж байгаа. Хулсны баавгайн тоо толгой цөөрсөөр байгаа аж.

## Гадаад төрх 
Аварга хулсны баавгай нь 1.2-1.9м урт, 75см өндөр. Биеийн жин 75-160кг байна. Эр нь эмээсээ 10-20% том биетэй. Хөл, дал мөр, чих, нүдний эргэн тойронд хар, биеийн үлдсэн хэсэг нь цагаан үстэй. Бусад баавгайн адил хойд хөл дээрээ босож зогсож чадахгүй боловч сайн сэлж, авирч чаддаг. Өдөрт 9-14кг шинэхэн хулсаар хооллоно.

Аварга хулсны баавгай нь төрөхдөө бага зэргийн үстэй, ягаандуу өнгөтэй ба хөл, чих, нүдний орчмоор хар толботой байна. 9 сар гаруй болоод илүү их үс ургадаг. Хүрээлэнд тэжээсэн хулсны баавгай нь 25-30 насалдаг ажээ.

## Амьдрал 
Аварга хулсны баавгай нь ганц ганцаар амьдрана. Эмэгчин нь өөрийн эзэмшил нутагтай байх ба бусад эм баавгай орж ирэхээс хамгаалдаг. 3-5 дугаар сарын орчим нийлэх ба 8-9 сард эмэгчин баавгай 1-2 зулзага төрүүлнэ. Хэрэв 2 зулзага байвал зөвхөн нэгийг нь сонгож өсгөдөг байна. Аварга хулсны баавгайн зулзага төрөхдөө маш жижигхэн, дөнгөж 90-130гр буюу эхийнхээ биеийн жингийн 1/900-тэй тэнцэнэ. 8-9сартай болтлоо хөхөө хөхөх ба 18-24 сар хүртэл цуг амьдардаг. 5-7 нас хүрээд нас бие гүйцнэ.

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Баавгайнхан
Чукотын хойг

thumb|right|Чукотын хойгийн байршил
**Чукотын хойг** ()нь Ази тивийн зүүн хойд үзүүрт орших хойг юм. Хамгийн зүүн цэг нь Дежневийн хошуу болно. Хойд талаараа Чукотын тэнгис, өмнө талаараа Берингийн тэнгис, зүүн талаараа Берингийн хоолойгоор хашигдана. Тус хойг нь Оросын Холбооны Улсын Чукоткын Автономит Тойрогт хамаарна.

Ангилал:Азийн хойг
Ангилал:Оросын хойг
Ангилал:Номхон далайн хойг
Ангилал:Хойд мөсөн далайн хойг
Ангилал:Чукоткын өөртөө засах тойргийн газар зүй
Хэрээ

**Хэрээ** нь алагтуу, ятга шаазгай, алаг шаазгай гэх мэт шувууд багтах бор шувууны багийн шувуу юм. Антарктид ба Өмнөд Америкаас бусад бүх тив, эх газарт өргөн тархаж суурьшжээ. Хон хэрээ, Саарал хэрээ, турлиах гэх мэт 40 гаруй зүйл байна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Улаанбаатар хот орчмын шувууд
Кертес Имре

**Кертес Имре** (, 1929 оны 11-р сарын 9-нд Будапештэд төрсөн - 2016 оны 3-р сарын 31-нд нас барсан) - Унгарын зохиолч, орчуулагч, Нобелийн шагналтан, еврей үндэстэн юм.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Освенцимийн хорих лагерьт хоригдож байсан бөгөөд тэндээс амьд гарсны дараа ахлах сургууль дүүргэж, сонины газар, үйлдвэр зэрэгт ажиллаж байгаад 1953 оноос зохиол бичих болжээ. Түүний анхны бүтээл, өөрийнхөө туулсан амьдралаас сэдэвлэн бичсэн, холокостын тухай "Хувь заяагүй"  хэмээх роман нь өндөр үнэлэгдэж, 2002 онд "Нийгмийн амьтан болох хүмүүс хувь хүн гэдэг утгаараа оршин тогтнож, өөрийгөө илэрхийлж байх хэрэгтэйг сануулсан бүтээл"-үүдээрээ утга зохиолын салбарт Нобелийн шагнал хүртжээ.

## Шагнал 
* Унгар Улсын Гавьяаны одон

## Цахим холбоос 
Ангилал:Унгарын зохиолч
Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Унгар хэлээрх утга зохиол
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:21-р зууны утга зохиол
Ангилал:Герман хэлнээс орчуулагч
Ангилал:Унгар хэл рүү орчуулагч
Ангилал:Холокостын амьд үлдэгч
Ангилал:Аушвицын БХЛ-ийн хоригдол
Ангилал:Бухенвальдын БХЛ-ийн хоригдол
Ангилал:Будапештын хүндэт иргэн
Ангилал:Кошутын шагналтан
Ангилал:Хердерийн шагналтан
Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (одтой)
Ангилал:Гэгээн Иштван одон шагналтан
Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг)
Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Чөлөөт их сургууль Берлиний хүндэт доктор
Ангилал:Берлиний Урлагийн Академийн гишүүн
Ангилал:Германы Хэл ба Яруу найргийн Академийн гишүүн
Ангилал:1929 онд төрсөн
Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Ангилал:Унгарчууд
Өрөвтас

**Өрөвтас** нь том биетэй, урт хөл, урт хүзүү, урт бадриун хошуутай намгийн шувуу юм. Гол, намаг, нуур, цөөрмийн ойр амьдран мэлхий, хавч, жижиг загасаар хооллоно. Өрөвтасын ихэнх төрөл нь нүүдлийнх бөгөөд өвөл, зундаа өөр өөр газар нутагладаг. Өрөвтасын нийт 6 төрлийн 19 зүйл шувуу байна. 
Хамгийн сайн танигдсан нь **Цагаан өрөвтас** юм. Яндан болон өндөр модны  дээр гэх мэт өндөрлөг газар том үүрээ засдаг. Өрөвтасын үүр нь нилээн том байх ба олон жил нэг үүрэндээ ирж амьдардаг ажээ.
Марабугийн өрөвтасын далавчаа дэлгэсэн хэмжээ нь 320см хүрэх ба энэ нь Андын нурууны тас шувуутай зэрэгцэн хамгийн томд тооцогдоно.

### Ангилал
*  *Mycteria* төрөл
** Сүүн өнгөт өрөвтас, *Mycteria cinerea*
** Шар хошуут өрөвтас, *Mycteria ibis*
** Цоохор өрөвтас, *Mycteria leucocephala*
** Модны өрөвтас, *Mycteria americana*
*  *Anastomus* төрөл
** Азийн онгорхой хошуут өрөвтас, *Anastomus oscitans*
** Африкийн онгорхой хошуут өрөвтас, *Anastomus lamelligerus*
*  *Ciconia* төрөл
** Abdim's Stork, *Ciconia abdimii*
** Ноосон хүзүүт өрөвтас, *Ciconia episcopus*
** Стормын өрөвтас, *Ciconia stormi*
** Магуарын өрөвтас, *Ciconia maguari*
** Дорнын өрөвтас, *Ciconia boyciana* (formerly in *C. ciconia*)
** Цагаан өрөвтас, *Ciconia ciconia*
** Хар өрөвтас, *Ciconia nigra*
*  *Ephippiorhynchus* төрөл
** Хар хүзүүт өрөвтас, *Ephippiorhynchus asiaticus*
** Saddle-billed Stork, *Ephippiorhynchus senegalensis*
*  *Jabiru* төрөл
** Jabiru, *Jabiru mycteria*
*  *Leptoptilos* төрөл
** Lesser Adjutant, *Leptoptilos javanicus*
** Greater Adjutant, *Leptoptilos dubius*
** Марабугийн өрөвтас, *Leptoptilos crumeniferus*

## Зургийн цомог 

Image:Ciconia nigra 1 (Marek Szczepanek).jpg|Хар өрөвтас (Манай орны ойт хээрийн бүсэд тархсан ба Улаан номд орсон)
Image:MarabouStorkWing.jpg|Марабугийн өрөвтас
Image:Mycteria_leucocephala_at_Sungei_Buloh.jpg|Сүүн өнгөт өрөвтас  

## Цахим холбоос
Тэмээн хяруул

**Тэмээн хяруул** нь Африк тивд амьдардаг нисдэггүй, том биетэй шувуу юм. Тэмээн хяруулын өндөг нь шувууны аймаг дотроо хамгийн томд тооцогдоно. Мөн хамгийн хурдан гүйдэг шувуу юм. Тэмээн хяруул нь урт хүзүү, урт хөлтэй, жижиг толгойтой. Эр нь хар өнгийн өдтэй, эм нь бор саарал өнгөтэй. Эр, эм хоёул далавч болон сүүлэндээ цагаан өдтэй байна. Эр тэмээн хяруул 1.8-2.7 м өндөр, 135 кг жинтэй ба эм нь арай жижиг 1.7-2 м өндөр байдаг. Тэмээн хяруул нь цагт 65 км хүртэл хурдлах чадвартай. 

Зэрлэг тэмээн хяруул нь өдөртөө эм нь өндөгөө дарж арчлах ба, эр нь шөнөдөө энэ үүргийг гүйцэтгэнэ. Дунджаар 30-40 жил насалдаг аж. Өндөг нь 15-20 см урттай, 1.7 кг жинтэй. Насанд хүрсэн хүн дээр нь зогсоход хагарахгүй бат бөх хальстай байна. 

## Зургийн цомог 

Image:StrausseNgorongoroKrater1977.jpg|Эр, эм тэмээн хяруул
Image:Avestruz-Galicia 2.jpg|Эм тэмээн хяруул
Image:Ostrich egg.jpg|Тэмээн хяруулын өндөг

## Цахим холбоос 
Ангилал:Шувууд
Ангилал:Амьтны хамгийн
Севастополь

**Севасто́поль** (; ) **хот** Крымын хойгт Хар тэнгисийн эрэгт оршдог. Хөдөөг багтаасан 1080 км² газар нутагтай, 343 мянган хүнтэй. Украинаас Оросынх болж байгаа.

## Харьяалал 
Зөвлөлт Холбоот Улс бутрахад Хар тэнгисийн флот бүхий Севастополь хот шинэ тулгар Украиных болж, флотыг Орос ашиглаж байсан бөгөөд 2014 онд хавчигдсан гээд орос голдуу нутгийн ард түмэн Орос улсын сайшаалгаар зүтгэсээр Крымын хамт ОХУ-д нэгдсэн. Украин улс, өрнөдийн орнуудтай хавсран буруушаасан ч эргүүлж авч чадахгүй байна.

Украин, Оросын алинд нь ч байсан Севастополь улсын хотын зэрэгтэй бөгөөд Украинд энэ нь «онцгой эрхт хот» (Киевийн хамт) гэж байсан бол Орост «улсын ач холбогдолтой хот» (Москва, Санкт-Петербургийн хамт) гэдэг.

## Газар зүй 
Крымын хойгийн баруун хошуу Хераклийн хойгийг эзлэн оршдог. Дотроо 4 дүүрэгт хуваагдана.

## Хүн ам 
2014 онд 343,357 оршин суугчтай байна. 72% орос, 22% украин. 90 хувь нь төрөлхийн орос хэлтэй.

## Зургийн цомог 

Зураг:Ivan_Constantinovich_Aivazovsky_-_The_Russian_Squadron_on_the_Sebastopol_Roads.jpg|1846 оны зураг
Зураг:Sevastopol,_Ukraine.jpg|Дээрээс харсан зураг
Зураг:Sevastopol004.jpg|Өмнөд боомт

## Тэмдэглэл 
## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Хотын албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Украины суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
!
Ангилал:Оросын тэнгисийн цэргийн бааз
Ангилал:Украины тэнгисийн цэргийн бааз
Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр
Ангилал:Крымын Холбооны тойрог
Жерри Корнс

**Жон Фредерик "Жерри" Корнс** (, 1910 оны 3 сарын 23 &ндаш; 2001 оны 6 сарын 19) нь Англиин  хөнгөн атлетикч, дундын зайн гүйгч бөгөөд зодог тайлаад колонийн захиргааны офицер, сургуулийн захирал зэрэг ажил эрхэлж байсан хүн юм.

Клифтон Коллежид ахлах боловсрол эзэмшээд, тэтгэлэг авч Оксфордын Их Сургуулийн Корпус Кристи Коллежид түүх, Нигеригийн хэл соёлыг судлангаа хөнгөн атлетикаар хичээллэж эхэлсэн байна. 1932 онд их сургуулиа төгссөн бөгөөд тэр зун олимпын наадамд эх орноо төлөөлөн оролцсон байна. Тэрээр 1500 м-ийн зайд 3 минут 52 секунд гүйж, Италийн Луйжи Беккалигийн дараа орон мөнгөн медаль хүртжээ.

Олимпын дараа Корнс төрийн албан хаагч болж, Нигерийг зорьсон аж. Тэнд ажиллаж байх үедээ 1936 оны Берлиний олимпод оролцжээ. 1500 м-ийн зайдаа 3 минут 51.4 секунд гүйж, хувийн дээд амжилтаа тогтоосон хэдий ч эхний 2 тамирчин дэлхийн, эхний 5 тамирчин олимпын дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоосон тус уралдаанд 6-р байр эзэлсэн юм.

Нигери дэх томилолтоо 1937 онд дуусгаад Палестинд 1947 он хүртэл ажилласан байна. 1953 он хүртэл Оксфордын их сургуульд багшилж байгаад, Винчестер дахь нэгэн ахлах сургуульд түүх, шашин судлал, латин хэлний багш, захирал зэрэг албан тушаал хашиж байжээ.

1988 онд сургууль нь хаагдахад тэтгэвэртээ гарсан аж.

## Гадны холбоос
*sports-reference.com

Ангилал:Английн хөнгөн атлетикч
Ангилал:Их Британийн олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Англичууд
Ангилал:1910 онд төрсөн
Ангилал:2001 онд өнгөрсөн