Күнзийн сургаал

**Күнзийн сургаал** (хятад. 儒学, пиньинь. *Rúxué*,.*Жусюэ,* англи. ***Confucianism**, буюу **Ruism** болон **Ru classicism***) - Эртний хятадын гүн ухаантан Күнз (МЭӨ 551-479 он)-ийн боловсруулсан сургаал. Сүүлд түүний сургаалыг дагагсад хөгжүүлсээр Хятад, Солонгос, Япон зэрэг орнуудад төр, шашны цогц үзэл болж дэлгэрсэн байна.  

Күнзийн сургаал бол ертөнцийг үзэх үзэл, нийгэмд баримтлах ёс зүй, улс төрийн үзэл санаа, уламжлагдаж ирсэн шинжлэх ухаан, амьдралын хэв маяг бөгөөд заримдаа гүн ухаан, тэр бүүхэл шашин гэж үздэг байна.

Хятадад энэхүү сургаалыг «эрдэмтдийн сургууль», «номтой эрдэмтдийн сургууль» буюу «эрдэм боловсролтой хүмүүсийн сургууль» гэж нэрлэдэг. «Күнзийн сургаал»-ыг өрнөдийн орнуудад ***Confucianism*** гэж томьёолсон нь хятад хэлэнд яв цав тохирч дүйцэхгүй байдаг юм. 

Күнзийн сургаал нь Хятадын нийгэм, улс төрийн гүн хямралын үе болох Чунцюгийн үед (МЭӨ 722 - МЭӨ 481 онуудад) ёс зүй-нийгэм-улс төрийн сургаал болон анх үүссэн гэж үздэг. 

Хань улсын эрин үед Күнзийн сургаал шашин төрийн албан ёсны үзэл санаа болж, Күнзийн сургаалын хэм хэмжээ, үнэт зүйлс нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна.

Манж Чин улс задран унаж 20-р зууны эхэн үе Бүгд Найрамдах Хятад Улс байгуулагдаж Сунь Ятсений "ард түмний гурван зарчим"-аар (Саньминь, хятад. 三民主義, хялбар. 三民主义, пиньинь *Sān Mín Zhǔyì*, . *сань минь жуи*) солигдох хүртэл Хятадад хоёр мянга гаруй жилийн турш шашин, төрийг зохион байгуулах үндсэн зарчмын үүрэг гүйцэтгэж иржээ.  

1949 оны 10-р сард БНХАУ тунхагласны дараа буюу Мао Зэдуны эрин үед Күнзийн сургаал цаашдын хөгжил дэвшилд саад учруулж байна гэж буруушаадаг байсан. Албан ёсны хавчлагад өртөж байсан ч Күнзийн сургаал онолын хувьд, шийдвэр гаргах практикт бодитоор оршиж байсныг судлаачид тэмдэглэдэг байна. 1980-аад оны эхнээс Күнзийн сургаалыг шүтэх үзэл эргэн сэргэж эхэлсэн бөгөөд өнөө үед Күнзийн сургаал Хятадын оюун санааны амьдралд чухал үүрэг гүйцэтгэж байна.

## Сургаал 
Күнзийн сургаалийг ихэвчлэн шашин гэж нэрлэдэг ч шашны асуудлуудыг нэн тэргүүнд тавьдаггүй бөгөөд сүм хийдгүй юм. Күнзийн сургаалийн ёс зүй бол шашинлаг биш юм. Күнзийн үзэл санаа бол хүн бүр өөрийн гэсэн үүрэг гүйцэтгэдэг эртний загварын дагуу эв найртай нийгмийг бий болгох явдал юм. Эв найрамдалтай нийгэм нь үнэнч байдал (zhong, 忠) гэсэн санаан дээр суурилдаг - дээд ба доод түвшний ангийн хүмүүсийн хоорондох үнэнч байдал, эв найрамдлыг хадгалахад чиглэсэн нийгэм гэж үздэг байна. Күнз ёс зүйн алтан дүрмийг томъёолсон байдаг: "Өөртөө тохиолдохыг хүсээгүй зүйлээ бусдад бүү хий". 

**Зөв шударга ёсыг баримтлагч хүний ​​таван зарчим:**

**Рен (仁)** — "хүн өөрөө хамгийн чухал", "буяны үйлс", "бусад хүмүүсийг хайрлах", "энэрэнгүй сэтгэл", "хүмүүнлэг байх". Энэ бол хүний ​​доторх хүний ​​​​мөн чанар бөгөөд энэ нь түүний үүрэг юм гэж үздэг. Хүний ёс суртахууны суурь юу вэ гэсэн асуултад  хариулахгүйгээр хүнийг тодорхойлох боломжгүй юм. Өөрөөр хэлбэл, хүн бол өөрийгөө бүтээдэг юм гэсэн үг. Ли И-г дагадаг шиг И Ренийг дагадаг. Рен-ийг дагана гэдэг нь хүмүүсийг энэрэн нигүүлсэх сэтгэл, хайраар удирдуулах гэсэн үг юм. Энэ бол хүмүүсийг амьтнаас ялгаж салгадаг зүйл бөгөөд өөрөөр хэлбэл зэрлэг байдал, муухай зан, харгислалын араатны шинж чанаруудыг үгүйсгэдэг зүйл юм. Хожим нь Ренийн тууштай байдлын бэлгэдэл нь "***Мод***" болсон юм.

**И (义 [義])** — "үнэн", "шударга ёс"-ыг илэрхийлдэг байна. Хувийн ашиг сонирхлоор И-г дагах нь нүгэл биш боловч шударга хүн И-г зөв учраас дагадаг юм. И -нь харилцан ойлголцол дээр суурилдаг: жишээлбэл, эцэг эх нь таныг өсгөсөнд нь талархаж эргээд хүндэтгэх нь шударга ёсны шинж юм. Энэ нь Рен-ий чанарыг тэнцвэржүүлж, эрхэм хүнд шаардлагатай хатуу чанд байдлыг өгдөг. И- нь амин хувиа хичээсэн үзлийг эсэргүүцдэг. "Эрхэм хүн И-г эрэлхийлдэг бол дорд хүн хувийн ашиг сонирхлыг эрэлхийлдэг" байна. И-гийн сайн сайхан чанар нь хожим "***Төмөр***"-тэй зүйрлэж холбодог болсон.

**Ли (礼 [禮])** — шууд утгаараа "заншил", "ёс заншил", "зан үйл" юм. Ёс заншилд үнэнч байж чанд баримтлах, жишээлбэл, эцэг эхээ хүндэтгэх. Ерөнхийдөө Ли -гэдэг нь нийгмийн үндэс суурийг хадгалахад чиглэсэн аливаа үйл ажиллагаа юм. Тэмдэглэгээ нь "***Гал***" юм. "Ёс заншил" гэдэг үг нь харгалзах хятад "ли" гэсэн нэр томьёоны цорын ганц орос хэл дээрх хувилбар биш бөгөөд үүнийг "дүрэм", "ёс заншил", "ёс зүй", "ёс заншил" эсвэл илүү нарийвчлалтайгаар "заншил" гэж орчуулж болно. Хамгийн ерөнхий утгаараа зан үйл гэдэг нь нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн зан үйлийн тодорхой хэм хэмжээ, хэв маягийг хэлдэг. Үүнийг нийгмийн машины тосолгооны нэг төрөл гэж тайлбарлаж болно.

**Жи (智)** — "эрүүл ухаан", "мэргэн ухаан" болон "хянамгай байдал"— үйлдлийнхээ үр дагаврыг тооцоолж, алсаас, хөндлөнгөөс өөрийгөө харах чадвар. Энэ нь И-ийн чанарыг тэнцвэржүүлж, зөрүүд байдлаас сэргийлдэг. Жи тэнэглэлийг эсэргүүцдэг. Жи нь Күнзийн шашинд "**Ус**"-тай холбож, тэмдэглэдэг байна.

**Шин (信)** — чин сэтгэл, "сайн санаа", амар тайван байдал, ухамсартай байдал юм. Шин- нь ли-г тэнцвэржүүлж, хоёр нүүр гаргахаас сэргийлдэг. Шинь нь "Газар, шороо" гэсэн элементтэй тохирдог байна.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Гүн ухааны урсгал
Ангилал:Хятадын соёл
Ангилал:Солонгосын соёл
Ангилал:Японы соёл
Ангилал:Вьетнамын соёл
Ангилал:Ёс зүйн онол
Ангилал:Дэлхийн шашин