Марз ууланд осолдсон АН-26 онгоц

МИАТ-ын 14102 дугаартай "АН-26" маркын нисэх онгоц 1993 оны 4-р сарын 23-ны өглөө Улаанбаатар-Өлгий хотын чиглэлд нисээд сураггүй алга болсон юм. Сүүлд 5-р сарын 7-нд уг онгоцыг Тосонцэнгэлээс урагш 74 км-ийн, Цахир сумаас цааш 60 орчим км, Завхан Архангай аймгийн яг зааг дээрх **Марз ууланд осолдсон** байдалтай олсон байна.

Тус онгоцны нисэх багийн ахлагч Ё.Ганбат, 2-р багийн нисгэгч Д.Гантөмөр, борт механик Нямдорж, Шуумаржав, холбоочин Заяажаргал үйлчлэгч Чулуунгэрэл нарын экипажийн 6, зорчигч 26 буюу нийт 34 хүний алтан амь сүйдсэн аймшигт осол болжээ.

Марз уулын онгоцны осол 

(ахмад шинжээч эмчийн дурсамжаас) 

1993.04.23-ны өдөр Улаанбаатараас Баян-Өлгийн чиглэлд 14102 дугаартай АН-26 онгоц сураггүй алга болж олон хоног эрэл сурал болж билээ. Манайхан ч яаралтай дуудлагад бэлэн болж 7 хоносон боловч сураг ажиг гараагүй тул хүмүүсийнхээ хаягийг тодруулан хүлээв. Гэтэл 1993.05.08-ний 16:30 минутад сүйрсэн онгоцыг олсон тухай мэдээ ирж хүмүүсээ цуглуулан 21 цаг гэхэд дарга , шинжээч , эмч, туслах ажилчин, лаборант  нар бүгд бэлэн болов. Улсын байнгын онцгой комиссоос даалгасан ёсоор ЭМЯ, Улсын эмийн баазаас шаардлагатай эм реактив, ороох боох материал, спирт иод, ариутгалын бодис зэргийг гаргуулж бэлтгэл ажил дээрээ хоноцгоов. Ингээд маргааш буюу 5 сарын 9-ний өглөө 07 цагт Буянт-Ухаагаас Тосонцэнгэлийн зүг нисэж ойртож байтал онгоц "балтаалж" эхлэхэд ингэж байгаад л унасан байхдаа гэж бодохоос... бидний дотор эвгүй болж байлаа. Үүнийгээ бид буусан хойноо бие биедээ ярьж билээ. 9 цагт Тосонцэнгэлд бууж онгоцны буудал дээр нэг хоосон өрөөнд сууж Улсын онцгой комиссын шийдийг хүлээв. Сүйрэл болсон газар очих гэтэл шороон шуурга болж нэг өдөр өнжив. Үдээс хойш нь биднийг 8-н жилийн сургуулийн дотуур байранд орууллаа. Улаанбаатар дулаахан байсан тул бидний ихэнх нь куртиктэй  дарга,  эмч 2 үстэй дээлтэй явсныг бид битүүхэндээ шоолцгоож байсан юм. Тосонцэнгэл ч дулаахан куртка бахиалтай бид халууцаж байв. Маргааш өглөө нь 06 цагт Тосонцэнгэлээс МИ-8 нисдэг тэргэнд сууж агаарын замаар 74 км-т орших Марз хайрханы 3205м өндөрт очиход ЦЕГ-н тусгайгийн хар хувцастнууд сүйрэл болсон газрыг хамгаалалтанд аван эргэн тойрон харуулд гарсан байлаа. Хэргийн газарт очихдоо уг уулын бэлд хагас хүнээ үлдээж 2 удаа зөөж аваачсан юм. Үнэхээр догшин хайрхан бололтой онгоц буугаад нисэхэд цасан шамрага тавьж байлаа. Уг сүүрэл болсон газар нь том үхэр хадтай, цасан хунгар тогтож тэгширсэн байв. Хэсэг яваад хунгар нь цөмөрч хөлөө бүхэлд нь далдартал цасанд шигдэж явна. Энэ өдөр уг онгоц анх баруун талын далавчаараа хад шүргэсэн тэр цэгээс эхлэн онгоц бүрэн сүйрч 3 хэсэг хуваагдан, тэр хэгийн газрын үзлэгийг хуульч, мөрдөн байцаагч, шинжээч, прокурор болон шүхрийн цэргүүд оролцон хийв. Хөвсгөл аймгийн шүхрийн цэргүүд нь арван хэд хоног эрэл хайгуул хийж ажилласан хүмүүс байсан ба хувцас нь урагдаж, шүд нь өвдсөн ч гэсэн үнэхээр гол хүндийг үүрсэн дайчид байлаа. Тэр өндөр газарт хүйтэн шуурга, цасан дунд нүд гялбан, улайж бас даарч байлаа. Цасаар шуураад онгоц бууж чадахгүй байсаар үдээс хойш 16 цагийн орчимд сиймхийгээр бууж бидэнд хоол, цай авчирч нэг гол орцгоов. Орой нь МИ-8-аар уг уулын бэлд 10 орчим км-т барьсан 2 гэрт очиж хонов. Нэг гэрт 2 зуух галласан бөгөөд тойруулж 1 дан эсгий дэвсээд суухад урдаас гал ээж халуу дүүгээд араас хүйт оргин жиндүүлнэ. Эргэж суухад араас төөнөж, урдаас дааруулна. Эсгий дээрээ унтахаар хэвтсэн боловч доороос явшуурагдан, жиндэж олигтой ч унтаж чадахгүй босож, гал түлэн эргэн хэвтэж, босож суусаар өглөө болгов. Харин манай үстэй дээлтэй 2 атаархмаар сайхан байлаа. 5 сарын 11-нд цаг агаар муудаж Марзын доод талд дэвсэг дээр очиж чадалгүй өнжив. Орой 17 цагт гэрээ ачиж Марзын доод талд цасан дээр гэрээ барив. Онгоц буунгуут цасаар шуурч арай гэж гэрээ барьж хаяаг нь цасаар дарав. Шөнө биеийн элчинд цас хайлж хайрч хонов. Урьд шөнийн зовлон бас л давтагдав. 5 сарын 12-ны өглөө 6 цагт ажилдаа гарч 45 минут алхаж хэргийн газарт ирэв. Бидэнд тэр онгоцонд явсан хүмүүсийн нэр хаяг, өмссөн хувцасны талаар жагсаалт ирсэн байсан. Тэр өдөр цогцосоо илрүүлэх, цуглуулах ажил хийв. Нийт 30 зорчигч, багийн 6 гишүүн явсыг бүгдийг олох шаардлагтай байв. Гэтэл 9 сартай хүүхдийн цогцсыг олохгүй нилээн хайсан ба эх нь байх гэж таамагласан эмэгтэй цогцосны орчим байх ёстой гэж тэр хавиар цас малтан хайж байтал 80 см орчим цасн хунгар доороос уг хүүхдийн цогцосыг олж авсан юм. Ерөнхийдөө хүмүүс 3 хэсэг бөөндөө байсанб а онгоц баруун талын далавчаараа хэд шүргэн тэнцвэрээ алдаад нөгөө далавчаа газар цохиж хугалж, цааш явах замдаа баруун далавчаа хугалдаад дараа нь хамраараа хад мөргөн годройтож кабин хэсэг задарч онгоцны багийн гишүүд асгарч цааш онгоцны их бие хуваагдахад хэсэг хүмүүс унаж сүүлийн хэсгийн хүмүүс дараа нь бөөндөө голдуу байсан юм. Том том үхэр хад ихтэй байсан тул хүмүүсийн тархи толгой ихээхэн гэмтсэн, нүд хальтрам байсан билээ. Онгоцны бин битүү байдал алдагдаж хүчтэй салхины урсгалд орчны шинж нь хүмүүсийн хувцас тайлагдсан, өмд нь шувтарсан, тэр ч бүү хэл гутлын ул нь алга болсон байдал харагдсан. Энд нэг онцлог зүйл ажиглагдсан нь юу вэ гэвэл монгол дээлтэй явсан 2 хүний хувцас, өвөрт байсан зүйл нь яг хэвээрээ тайлагдаж сулраагүй явдал юм.  Онгоц 2 далавчаа эхлээд хугалсан явдал бол шатахуун асгарч, тэсрэх гал гарах аюулгүй болгосон байсан. Багийн гишүүд суудлын даруулга хийж явсан учир гол төлөв бүсэлхий орчмоороо таслагдсан байсан. Зорчигдоос тийм хүн гараагүй юм. Хэргийн газар дээр ирсэн эхний өдөр Баян-Өлгийгөөс Казакстаны МИ-8 онгоцтой дүүрэн хүмүүс ирсэн юм. Ингээд тэр өдөржингөө цогцосоо олж, олсныгоо анхны үзлэг хийж онгоцонд ачихын тулд 100-200 метр зөөж байлаа. Энэ ажилд манай эмч, ажилчид 7 хүнээс  гадна шүхрийнхэн маш их хүч гарган ажиллацгаасан юм. 100-хан метр газар бараг 20 минут явж байлаа. 17 цагийн орчим  арай гэж онгоц бууж хөрсөн хоол цайтай залгаж гол орсон хүмүүс маань эхний ээлжинд хагас цогцосоо ачиж зарим хэсэг нь Тосонцэнгэл рүү явав. Онгоц эхний хэсгийг буулгаад 2 дахь хэсгээ авахаар буцах үед бүрэнхий нөмөрч эхэлж байв. Цогцоснуудыг эмнэлгийн угаалгын өрөөг зайчилж тэнд оруулсан бөгөөд жижүүрийн эмч, сувилагч нарыг гал түлж хонохыг даалгасан юм. 2 дахь ээлжийн онгоц ирэхгүй удаж бүр харанхуй болох дөхөөд байдаг үлдсэн хүмүүс санаа зовж онгоцны буудалд машинууд дайчилж буух зурвасыг гэрэлтүүлж байтал ашгүй ирж санаа амарч билээ. Ингээд ядарсан хүмүүс хоол, унд идэж амраад өглөө ирэхэд гал унтарсан, цогцоснууд гэсээгүй байв. Эмнэлгийнхэн хүртэл айгаад орж гал түлж чадаагүй л байсан даа. Тэр өдөржингөө галлаад шөнө нь 2 хүн жижүүрлүүлж хонууллаа. Маргааш өглөө нь 8 цагаас эхлэн цогцоснуудад үзлэг хйиж, засч сэргээх, хүн дүрсэнд оруулах, багийн гишүүдийн биенд задлан шинжилгээ хийх ажлыг орой 22 цаг хүртэл хийв. Энэ ажлын үеэрээ тасарсан биеийн үалгах, шархыг оёх, толгой үалгах, ех нь хүн ямар байх ёстой вэ тийм байдалд оруулахын тулд мэддэг чаддаг бүхнээ дайчилж билээ. 5 сарын 15-нд ар гэрийн хүмүүст нь таниулж, цогцсыг өөрт нь байсан хувцас, эд зүйлийн хамт хүлээлгэн өгөх ажлыг 15 цаг хүртэл хийв. Казак хүмүүсийн цогцосыг ар гэрт нь таниулсны дараа тэднийг салах ёс заншлаа гүйцэтгэх боломж олгон молда нарт /лам/ хүлээлгэж өгөв. Үүгээр бидний үндсэн ажил дууслаа. 5 сарын 16-ны өглөө Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд нар ирж салах ёс гүйцэтгээд 09 уцагт Улаанбаатарт нисч ирсэн. Энд би зөвхөн ямар нөхцөлд ажиллав гэдгийг дурдсанаас өөр мэргэжлийн нарийн ширийн зүйлийг бичихийг зорилго болгосонгүй.

via: Шүүхийн шинжилгээ сэтгүүл.

ЯАГААД ӨЛГИЙ РҮҮ ЯВАХ ЁСТОЙ ОНГОЦ ЗАВХАНД ОСОЛДСОН БЭ?

1. Маршрут & чиглэл

Улаанбаатараас Өлгий рүү нисэхдээ онгоц Хангайн нурууг давах шаардлагатай байсан.

Хангай–Завхан хэсэгт өндөр уулс (2500–3000 м) ихтэй, цаг агаар тогтворгүй, үүл манан ихтэй байдаг.

Тэр өдөр ч гэсэн манан ихтэй, салхи ширүүн байсан тухай гэрчийн баримт бий.

2. Өндөрийн алдаа (Altitude error)

АН-26 онгоц 7500 м хүртэл нисэх боломжтой.

Гэтэл осолдсон үед өндөр хангалтгүй (≈ 3000 м орчим) байсан гэж ослын актанд дурдсан.

Өөрөөр хэлбэл, уулын өндөрт тохирохгүйгээр доогуур ниссэн гэсэн үг.

3. Навигацийн алдаа (Navigation error)

GPS технологи байхгүй үед зөвхөн радио маяк болон газрын тэмдэгтээр чиглэлээ барьдаг байсан.

Манан, үүлтэй үед уулсын хэлбэрийг харах боломжгүй → курсээ алдаж Завхан руу гулсаж орсон.

4. Хүний хүчин зүйл (Human factor)

Шинжээчид “туршлага, зохион байгуулалтын бүдүүлэг алдаа” гэж дүгнэсэн байдаг.

Өндөр хангалттай аваагүй, навигацийг буруу тооцсон, магадгүй диспетчерийн зааврыг үл тоосон зэрэг хүний хариуцлага зонхилсон.

---

📌 ЯАГААД ОСЛЫН ШАЛТГААНЫГ ИЛ ТОД ХЭЛДЭГГҮЙ ВЭ?

Тухайн үед Монгол улс шилжилтийн хүнд цаг үе (1990-ээд оны эхэн).

Улсын компани (МИАТ) болон төрийн байгууллагын нэр хүнд унах эрсдэлээс айсан.

Албан ёсны тайлан "navigation + human error" гэж товчилсон, гэхдээ нарийн буруутныг зарласангүй.

Зарим гэрч “бичигдэхээргүй бүдүүлэг алдаа” гэж хэлсэн нь үнэн.

---

📌 Бодит сургамж

Энэ ослоос хойш МИАТ дотоодын нислэгт агаарын өндөр, чиглэл, цаг агаарын шалгуурыг чангаруулсан.

Улмаар 2000-аад оноос АН-24/26-гаа бүрэн зогсоож, Fokker, Boeing зэрэг шинэ технологийн онгоцоор сольсон.

## Эрэлийн ажил 
Нислэг удирдах газар тус онгоцтой холбоо тасарсан даруй МИАТ-ынхан Улсын онцгой коммисын дарга, Засгийн газрын шадар сайд Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдоржид мэдэгдсэн байна. Тэр дороо шадар сайд Ч.Пүрэвдорж Улсын Онцгой комиссыг цуглуулан хуралдаж онгоцны эрэлийн ажлын эхлүүлсэн байна. Энэ өдрөөс эхлэн сураггүй алга болсон онгоцны эрэл эхэлж улс орон даяар түгшин, өдөр бүр эрэл хайгуул хийж, нисэхийнхэн, цагдаагийн тусгай алба хаагчид, уулчид, шүхэрчид гээд бүгд эрлийн ажиллагаанд идэвхийлэн оролцсон билээ.

Тэр үед зарим хүмүүс “Алга болсон онгоцыг Хятадууд хулгайлсан байх” гэж хардаж, зарим нь “Орос руу гараад явсан байхаас зайлахгүй” гэцгээн, үлэмж ихээр цуурхал дэгдэж, сонин хэвлэлүүд янз бүрээр бичиж байв. Тэр үед Монголын бүх мэргэ төлөгчид, Ерөнхийлөгч П.Очирбатын зөвлөх албан тушаалтай үзмэрч Ч.Дашцэрэнгээр хүртэл мэргэлүүлээд онгоцны сургийг гаргаж чадаагүй байдаг.

Олон хоног эрэл явуулж цөхрөнгөө барсан Засгийн газраас Монголын уулчдын холбоонд хандсанаар сураггүй алга болсон онгоцыг эрж хайх ажиллагаанд уулчид нэгдэж, гурван багт хуваагдаад эрэлд гарч хагас сар эрвийх дэрвийхээрээ эрж хайсан байна. Тэр үед улс орныг түгшээсэн онгоцны осол 13 дахь хоногтоо сураггүй байсан ба эрэл үргэлжилсээр зардал чирэгдэл нь нэмэгдсээр л байлаа.

Эрэл хайгуулын ажлын нисдэг тэрэг 5-р сарын 7-нд ээлжит нислэг хийж магадлал өндөртэй байгаа Марз, Зүрх уулын болон бусад салбар уулсын ар өвөрөөр нисч байгаад Тосонцэнгэлээс урагш 74 км –т байх Марз уулнаа хад мөргөн сүйрсэн байхыг 5-р сарын 7-нд онгоцны бөгсөн биеийг цасан дундаас "LNA" үсэг тодхон харагдсан байдалтайгаар эрэлчид олж харж тогтоосон байна.  “Уулын улаан” Раднаа тэгэхэд цагдаагийн тусгай албаныхнаас бүрдсэн групийн зөвлөхөөр явсан ажээ. Ахлагч нь хошууч н.Уугангэрэл, дөрвөн офицер, 10 цагдаа, үүн дээрээс зөвлөх нэмэгдээд 16 хүн унасан онгоцны ослын цэг дээр очиж нүд хальтрам дүр зураг, зүрх шимшрэм орчин нөхцөлд амь үрэгдэгсдийн цогцос, эд зүйлсийг цасан доороос олж цуглуулж төв рүү явуулах хүнд хүчир даалгаврыг биелүүлсэн байна.

Энэ хайгуулын ажилд гавьяат нисгэгч Т.Сугар, "Уулын Раднаа", уулчин Ц.Цогзолмаа, Цагдаагийн Гарамжил хурандаа тэргүүтэй "тусгайгийнхан" болон нутгийн иргэн Ж.Сэнгэмугаа нар оролцсон ажээ.

Харамсалтай нь сүйрэл болсон энэ уулан дээгүүр эрэл хайгуулын онгоцнууд тоймгvй олон удаа нисэн өнгөрсөн байдаг атлаа нэг нь ч үүнийг олж хараагүй л байсан гэдэг.
Ангилал:Монголын нисэх онгоцны осол
Ангилал:1993 он
Ангилал:Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр
Тэгэхэд, засгийн газраас Монголын уулчдын холбоонд хандсанаар сураггүй алга болсон онгоцыг эрж хайх ажиллагаанд уулчид нэгдэж, гурван багт хуваагдаад эрэлд гарсан гэдэг. Эрэлчид хагас сар эрвийх дэрвийхээрээ эрж хайсны эцэст онгоц Тосонцэнгэлээс урагш 74 км –т байх Марз уулнаа хад мөргөн сүйрсэн байхыг тавдугаар сарын 7-нд олсон билээ. Онгоцны экипажийн зургаа, зорчигч 28, нийт 34 хүний алтан амь үрэгдсэн аймшигт осол гарч, улс оронд болон амь үрэгдсэн аймшигт осол гарч, улс орон болон амь үрэгдэгсдийн ар гэр, төрөл төрөгсдөд нөхөж баршгүй гарз хохирол учирсан эмгэнэлт үйл явдлыг манай ахмад болон дунд үеийхэн мартаагүй билээ.

“Уулын улаан” Раднаа тэгэхэд цагдаагийн тусгай албаныхнаас бүрдсэн групийн зөвлөхөөр явжсан ажээ. Ахлагч нь хошууч Цогоогийн Уугангэрэл, дөрвөн офицер, 10 цагдаа, үүн дээрээс зөвлөх нэмэгдээд 16 хүн нэг баг болов. Тус багийнхан Марз ууланд хадан цохио мөргөж бутран унасан онгоцны ослын цэг дээр очи, нүд хальтрам дүр зураг, зүрх шимшрэм орчин нөхцөлд амь үрэгдэгсдийн цогцос, эд зүйлсийг цасан доороос олж цуглуулж төв рүү явуулах хүнд хүчир даалгаврыг биелүүлсэн юм.

Цас мөсөн бүрхүүлтэй, хад асгатай, бартаа ихтэй өндөрлөг газарт тэд олон хоног ажиллав. Өдөржин, шөнөжин цас шуурах нь тэдний ажлыг улам ч түвэгтэй болгоно. Уулчин хүний хувьд Раднаа өгсөж уруудахад бэрх газрыг хаагуур нь хэрхэн давж болохыг залууст газар дээр нь зааж сургаж, зөвлөх үүрэгтэй.Өглөөнөөс орой хүртэл хунгар туучин, сүйрсэн онгоцны сэг, амь үрэгдэгсдийн цогцос, эд зүйлсийг цасан доороос олж цуглуулж ажилласан залуус үдшийн бүрийн үес ядрахаараа нэг болно. Тэнд очиж ажилласан анхны орой ахлагч Уугангэрэл “Аяны майхан нь алга яажшуухан шөнийг барна даа” гэж сэтгэл зовнин өгүүлэхэд Раднаа гуа шуудхан л “За залуусаа, энд цас малтаарай” гэж командлав. Хоромхон зуур тэдний ухаж малтсан цаснаас хагд өвс, хад чулуу цухуйж харагдлаа.Өвгөн зөвлөх “За одоо намайг дуурайгаад өрөөд байгаарай” гээд зузаан гэгчийн хунгаруудыг тэврэн авчирч, дээр дээрээс нь давхарлан өрж эхэллээ. Төд удалгүй цасан “Цасан байшин” босох нь тэр. За хүүхдүүддээ одоо хувцастайгаа унтаад өгөхөд болно хэмээн Раднаа гуа хэллээ.Ядарж цуцсан залууст цасан оромж нь юутай ч зүйрлэшгүй дулаахан санагджээ. Удаж төдөлгүй тэд энд тэндгүй хурхирч эхлэв. Өвгөн уулчин Уугангэрэлд хандан “Манай хэдэн залуус ч ороосоо буцалгаад эхэллээ дээ” гэвэй.

Өглөө нь тусгайгийнхныг сэрэхэд өвгөн уулчин аль хэдийнээ босчхоод аагтай хүрэн цай даргитал буцалгаж суув.Залуус “Аавын цай аргитал даргитал буцалж байна аа”, мөн ч дулаахан унтлаа даа гэлцсээр өтгөн ногоон цайны үнэрээр зэрэг шахам боссонсон.

Өвгөн уулчин “Би чинь цагдаагийн тусгай албаныхны өмсдөг үстэй захтай хар хүрэм, малгай өмсөөд, Пүрэв генералын хоёр нүдний дуран, дохионы бууг зүүгээд, нэг их том цагдаагийн албан хаагчийн төрхтэй л явлаа” гэж өгүүлэхдээ мөр цээжээ үл мэдэг ханхалзуулна. Тэрбээр үргэлжлүүлэн “Тосонцэнгэлд би генерал Гарамжилтай хамт хоол идчихээд гуанзнаас гартал хөдөөгийн баахан настайчууд: Энэ олон залуучуудыг энэ л сургаж таараа гэж хоорондоо ярилцах нь сонстож байж билээ хэмээн хуучилна. Цагдаагийн хувцастай, дохионы буу, дурантай, тусгайгийн малгай дороос буурал үс нь цухуйх өвгөн уулчин энгийн хүмүүст их л сүртэй харагдсан биз ээ.

Дараахан нь, Ардын хувьсгалын 72 жилийн ойн өмнө, долдугаар сарын 10-ны орой шагнал гардуулах ёслол болоход эрэл хайгуулд идэвхтэй оролцсон хэмээн Раднааг 12500 төгрөгөөр шагнажээ. “Тэр үед маш их мөнгө байсан даа” хэмээн өвгөн уулчин дурссан юм.

1993 онд Марз ууланд онгоц осолдоход аврах ажиллагаанд уулчид хэрхэн оролцсон талаар ОУХМ, уулчин Ц.Цогзолмаа ийнхүү дурссан юм:

“Онгоц сураггүй алга боллоо гэдэг яриа гарснаас хойш 10 гаруй хоногийн дараа уулчдыг БТСХ-н дээр цуглуулж “Та бүхэн эрэн хайх ажилд явах шаардлагатай. Маргааш явна, одоо гэртээ очоод юмаа бэлд. Та нарт гурав хоногийн хоол хүнс өгнө”гэж хэлсэн. Биднийг маргааш онгоцны буудал дээр очиход уут цуйван хүн бүрт байлаа”. Засгийн газрын комиссоос биднийг гурван багт хувааж Архангайн Цахир, Завханы Отгон, Хөвсгөлийн Дэлгэрхаан сумдын нутагт онгоцоор буулгасан юм. Тэгэхэд МУГТ, уулчин Т. Гүррагчаагийн багт Хумбаа эгч, Ганбаатар, Даваажав, би, бас өөр хэдэн уулчин хуваарилагдсан. Биднийг гавьяат нисэгч Т.Сугар агсан Цахир сумын нутагт, Солонготын даваанаас урагш 20 орчим км газарт нэг айлын өвөлжөөний ойролцоо буулгасан. Нисэхийнхэн өөрсдөө онгоцоор хайсан газрууддаа газрын зураг дээр тэмдэглээд, хайгаагүй газруудаа уулчдаар самнуулах зорилготой байсан.Тэд Марз уулыг шалгачихсан ч гэсэн онгоц тэр ууланд осолдсон байх магадлалтай учраас дахиж самнуулах гэж биднийг тэнд буулгасан гэж ярьж байсан. Бидний очсон айлын хүмүүс ”Тэр өдөр цаг агаар их муу байсан. Зарим үед хажуу айл хүртэл харагдахгүй, үзэгдэх орчингүй байсан. Онгоцны дуу их ойрхон сонсогдож, гэрийн тоонон дээгүүр бараг яндан шүргээд гарсан ч мөн өтгөн манатай байсан болохоор бидэнд харагдаагүй Тэгээд удаа ч үгүй  байтал пин пан хийх их муухай чимээ гарсан. Энүүхэнд л унасан байх ” гэцгээсэн юм. Бид тэнд хоноод маргааш өглөө нь тэр айлынхны зааж өгсөн чиглэлээр ууланд авирч, самнаж явсаар хоёр дахь хоног дээрээ цасан доороос төмөр гялтайж харагдахыг хараад, буцаж нөгөө айлдаа ирээд, тэндээсээ Цахир сумын төвд ирж мэдэгдсэн. Тэр үед “Эрлийн багийнхныг өөр газар луу явуулах ёстой хэмээн онцгой байдлын шийдвэр гарч, бидэнлүү онгоц явуулсан байсан”. Гэвч бид өөрсдийн харсан зүйлд бат итгэлтэй байсан тул Сугар ахад хэлээд,манай багийн ахлагч Гүррагчаа, туслах нисэгчтэй нь гурвуул Марз уул руу буцан нисч очиход сөнөсөн онгоцны бөгс онгойн харлаж харагдсан. Үүний сацуу онгоц Марз ууланд осолдсон гэсэн баттай мэдээ төвөөс ирж, биднийг Отгон сумруу нэмэлт хүчээр явуулах гэж байснаа болиод  Архангайн төврүү татсан. Архангайн төвд ирэхэд Тусгайгийнхан Улаанбаатараас Раднаа гуагаар ахлуулан ирсэн байсан. Раднаа гуа комиссын хурал дээр “Осол болсон газарт уулчид очих нь зүйтэй” гэж хэлсэн. Гэвч улсаас “Олон хүн байлгаад яах вэ, тусгайгийнхан тэнд очиж ажиллана” энэ бол тусгай ажиллагаа гэж шийдвэрлэсэн. Ингээд бүх уулчдыг хот руу буцаасан юм. Тэр онгоцонд их олон хүн зорчиж явсан болохоор амь үрэгдэгсдийн цогцсыг тоо ёсоор цуглуулах, онгоцны сэг, талаар нэг тарж бутарсан эд юмсыг олж цуглуулж авчрах асар хүнд ажил дээр олон хоногоор ажиллахаар уулчдаас Раднаа багш л тусгайгийнхантай үлдсэн.

Уулчин хүнд байх гол шинж бол техниктэй байх, байгаль, цаг уурыг мэддэг байх гэх мэт олон талын мэдрэмж, ур чадвар, тэсвэр тэвчээр юм.
 Эх сурвалж: Уулын улаан Раднаа номын хэсгээс 

## Эшлэл