open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пол Аллен

**Пол Аллен** () нь Билл Гэйтсийн хамтаар Майкрософт корпорацийг үүсгэн байгуулсан хүн юм.

Ангилал:1953 онд төрсөн
Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Сиэтлийн хүн‎
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Ангилал:АНУ-ын зохион бүтээгч
Ангилал:20-р зууны бизнесмен
Ангилал:21-р зууны бизнесмен
Ангилал:Хөрөнгө оруулагч
Ангилал:Программ хангамж хөгжүүлэгч
Ангилал:Мэдээллийн технологийн бизнесмен
Ангилал:Урлагийн бүтээл цуглуулагч
Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Инженерийн Академийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Майкрософтын хүн
Ангилал:Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоонд баг эзэмшигч
Ангилал:Портленд Трэйл Блэйзерс
Хөхжин хатан

**Хөхжин хатан** （1240-1300）бол Хубилай хааны хоёрдугаар хүү Чингим ноёны их хатан юм. Тэрээр Хонгирад овгийн хүн юм.Түүний эцэг эх нь тодорхойгүй. Чингим хунтайжид Гамала жинь ван, Дармабала тайж, Төмөр Өлзийт хаан нарыг төрүүлж өгсөн юм. Түүнийг бас **Балан эгч** гэж авгайлж дуудаг байжээ.
=Намтар=
1294 онд бага хүү Төмөр нь Монгол нутгаас залагдан ирж Шанду хотноо хаан ширээнд суусан. Тус ондоо хуан тайху буюу хатан эхээр өргөмжлөгдсөн. 1300 онд таалал төгссөн. Өлзийт Төмөр хаан дараа нь **Богдын хишигт төрийн хатан (徽仁裕聖皇后)**  гэж нэхэн өргөмжилсөн. 1310 онд Хайсан хаан **Богдын хишигт үзэсгэлэнт өршөөлт төрийн хатан ** гэж нэмж өргөмжилжээ, өвгөдийн сүмд Чингим Юйзун хааны тахилын танхимд тавьжээ. 

=Ишлэл=

Ангилал:Юань улсын хатан
Ангилал:Юань улс
Буянхэрмиш

**Буянхэрмиш** нь Хонгирад аймгийн хүн.Хубилай хааны ууган ач хүү Гамалагийн их хатан байсан. Түүний талаар Юань улсын сударт тэмдэглэхдээ: *"Гамалагийн богдын үзэсгэлэнт хэвт ёст төрийн хатны нэр Буянхэримиши хэмээмүй. Гамалагийн Шань сьи дэх ордондоо байх үед хатныг буулгаж авчээ. Есөнтөмөр хааныг төрүүлэв"* гэжээ. Есөнтөмөр хаан 1324 онд хатан эхдээ **Богдын элэгсэг хэвт ёст төрийн хатан** хэмээх хүндэт өргөмжлөл хүртээж, навчит өргөмжлөлийн хамт өвгөдийн сүмд Сяньзун Гамалагийн тахилын харшид оруулж тавьсан. 1328 онд Тугтөмөр хаан, улс төрийн шалтгаанаар Гамала хаан, Буянхэрмиш хатны тахилыг эвдүүлжээ. 

Тэрээр Гамала хаанд Сүншан, Есөнтөмөр, Дэлгэрбух гэсэн гурван хүү төрүүлж өгсөн. Мөн Будашир нэртэй гүнжийг төрүүлсэн байж магадгүй.

## Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын хатан
Ангилал:Хатан
Жаред Хассельхофф

**Жаред Хассельхофф** (жинх. **Жаред Виктор Хэннеган**, , 1971 онд 8 сарын 5 төрсөн) - Америкийн хөгжимчин, „Бладхаунд Гэнг“-ийн аргил гитарчин, туслах хоолой.

Ангилал:1971 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Пеннсилванийн хүн
Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин
Ангилал:20-р зууны хөгжимчин
Ангилал:Аргил гитарчин
Бладхаунд Гэнг

**Бладхаунд Гэнг** () нь америкийн рок-хамтлаг юм.

=Цомгууд==
* *Use Your Fingers* (1995)
* *One Fierce Beer Coaster* (1996)
* *Hooray for Boobies* (2000)
* *Hefty Fine* (2005)
* *Hard-Off* (2015)

## Гишүүд 
* Жимми Поп (Жэймс М. Фрэнкс) - дуучин, хэмнэлт гитарчин
* Дэниэл П. Картер - гоцлол гитарчин (2008-2015)
* Жаред Хассельхофф (Жаред Хэннеган) - аргил гитарчин (1995-2015)
* Дэ Ин (Адам Перри) - бөмбөрчин (2006-2015)
* Ди-Жэй Кью-Болл (Харри Дийн) - аргончин (1995-2015)

### Хуучин гишүүд 
* Люпус Тандэр (Мэттью Вэйн Стильяно) - гоцлол гитарчин (1992-2008)
* Дэдди Лонг-Легз (Майкл Боу) - аргил гитарчин (1988-1995)
* Спанки Жий (Майкл Жозеф Гутье) - бөмбөрчин (1995-1999)
* Вилли дэ Нью Гай (Билл Брехони) - бөмбөрчин (1999-2006)

Ангилал:АНУ-ын хамтлаг
Ангилал:Кроссовер хамтлаг
Ангилал:Рок хамтлаг
Ангилал:Комет шагналтан (Герман)
Ангилал:Эxо-Поп шагналтан
2016 оны Завхан аймгийн наадам

## Завхан аймгийн наадам 
### Наадмын тухай 
Тулгар төрийн 2225 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 810 жил, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 105 жил, Ардын хувьсгалын 95 жил, Завхан аймаг байгуулагдсаны 93 жилийн ой, Үндэсний Их Баяр Наадмын үндэсний бөхийн барилдаан /2016.07.08-09/-д улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Аймгийн баяр наадамд улсын гарьд Ш.Жаргалсайхан, улсын харцага М.Дармаабазар, Ш.Уламбаяр, улсын өсөх идэр начин Ж.Оргил, улсын начин Г.Бат-Амгалан, У.Балжинням, Б.Бадамдорж, Л.Нямсүрэн, Б.Бадамсүрэн, Л.Лха-Очир, Г.Баасандорж  нарын 11 улсын цолтон манлайлан зодоглосон. 

### Цол хүртсэн, шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
***Тавын даваа:***

1. **у.г Ш.Жаргалсайхан** – а.а П.Батсүх

2. у.ө.и.н Ж.Оргил – **с.з Э.Дарамсэнгэ** 

3. у.н Б.Бадамдорж– **с.з Г.Баярбат** 

4. у.н Л.Нямсүрэн – **а.х Э.Баасандорж**

 5. у.н Л.Лха-Очир – **с.з Д.Батхүрэл** 

6. у.н Г.Баасандорж – **а.з Т.Бэгзсүрэн**

7. **а.а Ш.Пүрэвгарьд** – а.н О.Батжаргал

8. **а.а Б.Чимэдвандан** – а.н М.Амарсанаа

***Зургаагийн даваа:***

1. у.г Ш.Жаргалсайхан – **а.х Э.Баасандорж** 

2. **а.а Ш.Пүрэвгарьд**– с.з Г.Баярбат

3. **а.а Б.Чимэдвандан** – с.з Д.Батхүрэл

4. **а.з Т.Бэгзсүрэн**– с.з Э.Дарамсэнгэ

***Долоогийн даваа:***

1. а.а Ш.Пүрэвгарьд – **а.х Э.Баасандорж** 

2. а.а Б.Чимэдвандан – **а.з Т.Бэгзсүрэн**

***Наймын даваа:***

1 **а.з Т.Бэгзсүрэн -** а.х Э.Баасандорж

#
2016 оны Өмнөговь аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Наадмын тухай 
Тулгар төрийн 2225 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 810 жил, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 105 жил, Ардын хувьсгалын 95 жил, Өмнөговь аймаг байгуулагдсаны 85 жилийн ой, Үндэсний Их Баяр Наадмын бөхийн барилдаан /2015.07.09-10/-д улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Аймгийн баяр наадмыг  улсын начин Т.Энхтуяа, Ц.Одбаяр нар магнайлан барилдаж аймгийн арслан, дөрвөн аймгийн начин цолтон шинээр төрөн гарсан байна.

Наадмын түрүү бөх Э.Нямаа энэхүү наадамд тойргийн аймгийн арслан цолтойгоор барилдан түрүүлэн цолоо бататгалаа.  

### Цол хүртсэн, шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
***Тавын даваа:***

1. у.н Т.Энхтуяа  – **с.з Б.Лувсан**

2. у.н Ц.Одбаяр  – **с.з Б.Батхүү**

3. а.х.а Т.Энхтайван – **с.з М.Батсайхан**

4. а.х.а Б.Мижидсүрэн – **с.з Б.Түмэн-өлзий**

5. **а.а Ш.Дарханбат**  – а.а Д.Бямбацогт 

6. **а.а С.Идэрсүрэн**  – а.х Б.Амар-амгалан

7. **а.а Э.Нямаа**  – А.а З.Наранбаатар

8. **а.х М.Адъяахүү** – а.н Т.Төгсдөлгөөн

***Зургаагийн даваа:***

1. **а.а Ш.Дарханбат**  – с.з Б.Батхүү

2. **а.а С.Идэрсүрэн**– с.з М.Батсайхан

3. **а.а Э.Нямаа** – с.з Б.Түмэн-өлзий

4. **а.х М.Адъяахүү** – с.з Б.Лувсан 

***Долоогийн даваа:***

1. а.а Ш.Дарханбат  – **а.а Э.Нямаа**

2. **а.а С.Идэрсүрэн**  – а.х М.Адъяахүү

***Наймын даваа:***

1 а.а С.Идэрсүрэн  **- а.а Э.Нямаа**

#
Ананд (Ань Си ван)

**Хиад Боржигин Ананд** (1273-1307) нь Хубилай хааны 3-р хүү Мангала Ань Си ван (сүүлд Чинь ван болсон)-гийн 3-р хүү юм. 1280 онд Мангала ван нас барсны дараа Ань Си ван болжээ. 
## Намтар
## Хаан ширээний төлөөх өрсөлдөөн
Тэрээр 1307 онд Төмөр Өлзийт хаан нас барсны дараа Булган хатантай хуйвалдаж хаан ширээний төлөө өрсөлдөж байгаад, Хархасун чинсан, Аюурбарбад ван нарын цэрэгт ялагдаж улмаар ялтан болж цаазлуулсан. Түүний дараа ван цолыг нь хүү Ерүтөмөр хүртсэн. 
Юань улсын эхэн үедээ нилээн хүчирхэг феодалуудын тоонд орж байсан бөгөөд энэ нь хаан ширээний төлөө өрсөлдөхүйц нөлөөтэй байснаар тайлбарлаж болно. Тухайн үед юуны учир хаан ширээнд өрсөлдөхүйц байсныг тайлбарлавал,
# Хүн ам олонтой, цэрэг дайны ач холбогдол өндөр нутгийг захирч байсан
# Их тооны цэргийн хүчийг гаргах чадвартай 
# Хааны ордны нөлөөтэй сайд түшмэдийг талдаа татаж чадсан
# Хубилай хааны их хатан Чабигийн дөрвөн хүүгийн удам дотроос үр хүүхэдтэй болсон Чингим, Мангала нарын шууд угсаа болсон нь **Ананд чинь ван**, хожуу хаан суусан Есөнтөмөр нарыг энэ өрсөлдөөнд ороход нөлөөлжээ.

## Эзэмшил нутаг
Анх олгосон захирах газар нь Юань улсын Шэньси нутгийн син жун шу шэнгийн Ань Си чөлгөө буюу одоогийн БНХАУ-ын Шиань хотоор төвлөрсөн Шаньши мужийн нутгийг захирах болжээ.

## Гэр бүл
* Өвөг эцэг:Хубилай хаан
* Эмэг эх:Чаби хатан
* Эцэг:Мангала ван
* Эх:нэр тодорхойгүй
* Ах дүүс: **Арсланбуха чинь ван**, Алтанбуха чинь ван
* Хүү: Ёлтөмөр ван

Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Ангилал:1273 онд төрсөн
Ангилал:1307 онд өнгөрсөн
Дэлгэрбуха

**Дэлгэрбух** нь (?-1323) хиад боржигин овгийн Хубилай хааны хөвгүүн Чингим хунтайжын ахмад хөвгүүн Гамала жинь вангийн отгон хөвгүүн, Есөнтөмөр хааны дүү нь юм. 1307 онд Хайсан хүлүг хаан **Бэйнин ван** цолоор өргөмжилж, алтан тамга хүртээсэн. 1309 онд Асуд цэргийн 500 хүнийг хамааруулан Хархорум хотноо суулгасан. 1311 онд өмнөх цолыг нь халж, **Сян нин ван** цол, алтан тамга хүртээж Сян сян жоугийн Нин сян шианий 65000 өрхийг идэх хот болгож өгсөн. 1323 онд нас барсан. Балшир гэдэг ганц хүүтэй байсан. 1323 онд түүний Сян нин ван цолыг залгамжилсан.

Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
ангилал:Боржигин
Будашир гүнж

**Будашир гүнж** (?-1315) нь хиад боржигин Гамала жинь вангийн охин. Есөнтөмөр хааны эгч эсвэл дүүгийн аль нь тодорхойгүй. 1296 онд түүнийг Өлзийттөмөр хааны зарлигаар Гуулин улсын Чүнсонь вангийн хатан болгожээ.

## Гэр бүл
* Элэнц өвөг: Хубилай сэцэн хаан
* Өвөг эцэг: Чингим хунтайж
* Эцэг: Гамала жинь ван
* Ах дүүс: Сүншан лян ван, Есөнтөмөр хаан, Дэлгэрбуха сян нин ван
* Нөхөр: Чүнсонь ван

## Холбоотой мэдээлэл
* Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт

Ангилал:Боржигин
Ангилал:1315 онд өнгөрсөн
Хархасун

**Хархасун** нь (1257-1308) Чингис хааны амийг аварч, дархан цолоор шагнуулж байсан Уряут-Килингут овгийн Хишилиг дарханы ач хүү нь юм. Тэрээр 1272 онд хишигтэн цэрэгт орж, **зуутын дарга** болж, тус ондоо эцгийнхээ Дархан цолыг залгамжилсан. Үүнээс эхлэн түүхэнд **Дархан чинсан** гэж бичигдэх болсон. Олонхи тохиолдолд Дархан цолоор нь хүндэтгэж нэрлэж байжээ. 
=Албан тушаал=
* 1285 он: Өвгөдийн сүмд заргачийн тушаалд томилогдсон.
* 1291 он:Хугуан нутгийн син шэнгийн пинжан жэншигийн тушаал, Рунлю дафу цол хүртсэн.
* 1298 он: Жяньжэ нутгийн син шэний пинжан жэншигийн тушаал, зүүн гарын чинсангийн тушаалд давхар томилогдсон.
* 1303 он: Төвлөн засах газрын баруун гарын чинсан болсон.
* 1307 он: Ань Си ван Ананд, Булган хатан, зүүн гарын чинсан Ахутай нарын хаан ширээнй төлөөх тэмцэлийн эсрэг Хуай Нин ван Хайсанг хаан суулгахаар, түүний дүү Аюурбарбадтай үгсэж, эцэстээ ялалт байгуулж, Хайсан ван, хаан суужээ. Хайсан хаан түүнд хишиг хүртээж, Тайбо түшмэл, **Люжюнь Гуожунши** зэрэг, Тайфу тушаалыг тус тус олгожээ. 
Гэвч удалгүй Өгэдэйн угсааны Тула ноёныг **Юэ ван** өргөмжилөх асуудлын эсрэг байж, хаантай сөргөөцөлдөж, хааны үрэлгэн занг удаа дараа шүүмжилснээр Хархорум мужийн зүүн гарын чинсангийн тушаалд цөлөгдөж, Монгол газар ирсэн.

=Нас барсан нь=
1308 онд өвчнөөр Хархорум хотноо нас эцэслэжээ. Нас сүүдэр 52 хүрчээ. Энэ явдлын дараа түүнд **Да Жан Рю Чин ван** цол, **Тайши**, **Кайфу Итун Сансы** хэргэм, **Шаньжугуо** зэрэг, **Шүньдө ван** цолоор нэхэн өргөмжилжээ. 

=Үр удам=
Нэг хүүтэй. Нэр нь **Тогоон** (1291-1328). Эцгийнхээ дархан цолыг залгамжилсан. Мөн Юй Ши Тай яамны жун чэн түшмэл, Юй Ши Да Фу түшмэл, Жянань мужийн Синтай түшмэл, Жяньжэ мужийн зүүн гарын чинсан, пинжан түшмэл, сюань жэнь юань яамны түшмэл зэрэг тушаалд томилогдож байсан. Жи Хэгийн 1-р он буюу 1328 онд 37 насандаа нас барсан.

=Ишлэл=

Ангилал:1257 онд төрсөн
Ангилал:1308 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улс
Made in Ulaanbaatar (кино)

«**Made in Ulaanbaatar**» — 2015 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн инээдмийн уран сайхны кино.

## Киноны дуу 
Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
2013 оны Завхан аймгийн наадам

**2013 оны Завхан аймгийн наадам нь** Ардын хувьсгалын 92 жилийн ой, Завхан аймаг байгуулагдсаны 90 жилийн ойн баяр наадам юм.
## Аймгийн наадам 
### Наадмын тухай 
Тулгар төрийн 2222 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 807 жил, Ардын хувьсгалын 92 жил, Завхан аймгийн баяр наадмын Үндэсний бөхийн барилдаан /2013.07.28/-д аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин барилдсан байна. 

### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
***Тавын даваа:***

1. а.х.а Д.Чинзориг  – **с.з Ш.Чинтулга** 

2. а.а Л.Лха-очир  – **с.з Ш.Пүрэвгарьд** 

3. а.а Г.Баасандорж – **с.з Т.Бэгзсүрэн**

4. а.а Б.Ганбаатар – **с.з Т.Ганзаяа** 

5. а.а Б.Уртбаяр  –  **с.з Ч.Мөнхтогтох** 

6. а.а Э.Баасандорж – **а.н Б.Даваадорж** 

7. **а.з Б.Бадамсүрэн**  – а.н Р.Эрдэнэбаяр 

8. а.з Б.Шаравнямбуу  – **а.н О.Батжаргал** 

***Зургаагийн даваа:***

1. **а.з Б.Бадамсүрэн**  – с.з Т.Ганзаяа  

2. а.н О.Батжаргал – **с.з Ш.Чинтулга** 

3. а.н Б.Даваадорж  – **с.з Т.Бэгзсүрэн** 

4. **с.з Ш.Пүрэвгарьд** –  с.з Ч.Мөнхтогтох 

***Долоогийн даваа:***

1. **а.з Б.Бадамсүрэн**  – с.з Ш.Чинтулга 

2. **с.з Ш.Пүрэвгарьд**  – с.з Т.Бэгзсүрэн

***Наймын даваа:***

1. а.з Б.Бадамсүрэн  **- с.з Ш.Пүрэвгарьд**

#
Шинжлэх Ухааны Сургууль (МУИС)

Монгол улсын их сургуулийн "Шинжлэх ухааны сургууль" (ШУС) нь
1. Байгалийн ухааны сургууль
2. Хүмүүнлэгийн ухааны сургууль
3. Нийгмийн ухааны сургууль гэсэн 3 салбартай
Дэлгэрэнгүй мэдээллийг sas.num.edu.mn сайтаас
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургууль
2013 оны Архангай аймгийн наадам

## Аймгийн баяр наадам 
### Наадмын тухай 
Хүннү гүрэн байгуулагдсаны 2222, Их Монгол Улсын 807, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 102, Ардын хувьсгалын 92 жилийн ой, Архангай аймаг байгуулагдсаны түүхт 90 жилийн ойн их баяр наадам 7-р сарын 27, 28-ны өдрүүдэд боллоо. Наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон 512 бөх зодоглож уран мэхийг уралдуулан барилдаж наадамчин олноо баясган цэнгүүлснээс Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат улсын заан Ч.Санжаадамба аймгийнхаа 90 жилийн наадмын түрүүг авч Батцэнгэл сумын харьяат даян аварга Г.Өсөхбаяр үзүүрлэлээ. Шөвгийн дөрөвт Өвөрхангай аймгийн Баруунбаян-Улаан сумын харьяат улсын арслан Д.Ганхуяг, Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын харьяат улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнэ нар шалгаран үлдэв. Харин тусад нь аймаг, цэргийн цолтой болон цолгүй 256 бөх барилдуулж аймгийн цол чимэг олгосон юм.

### Цол чимэг хүртсэн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
***Тавын даваа:***

#
Майкоп

**Майко́п** — Орос улсын Адыгейн нийслэл, 145 мянган хүнтэй хот.

## Нэр 
Адыг хэл бичигт *Мыекъуапэ* («алимт хөндийн адаг») гэнэ. Үүнээс оросоор Майкоп гэдэг.  

## Газар зүй 
Хот Кубань голын цутгал Белая голын зүүн эрэгт, далайн түвшнээс дээш 220 метр өндөрт байрладаг. 

### Уур амьсгал 
Температур өвлийн I сард -5°C-ээс +4°C, зуны VII сард +17°C-ээс +29°C байна.

## Хүн ам зүй 
Майкоп хотод 2016 оны байдлаар 144,055 хүн оршин сууж байна. 

; Ард түмэн
2010 онд хотын оршин суугч 144,249 байснаас 134,828 хүн яс үндсээ тодорхойлсон:

## Зургийн цомог

File:Солодовенный цех пивоваренного завода "Майкопа"1.jpg|Соёлын дурсгалт байшин
File:Майкопская ГЭС.JPG|Майкопын УЦС
File:Maykop transport.gif|Хотын замын сүлжээ

## Цахим холбоос 
* Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас

## Лавлах холбоос 
Ангилал:Адыгейн суурин
Ангилал:Оросын их сургуулийн хот
Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл
Ангилал:Оросын хот
Ангилал:1857 онд байгуулагдсан
Ванчан (Лян ван)

**Ванчан** (?-1328) нь Хиад Боржигин овгийн Хубилай хааны 2-р хүү Чингим хунтайжийн ахмад хүү жинь ван Гамалагийн ахмад хөвгүүн Сүншан лян вангийн хүү нь юм. Өөрөөр хэлбэл Хубилай хааны гуч хүү, Есөнтөмөр хааны бөл дүү нь юм.  
=Намтар=
Гэгээн хааны анхдугаар онд (1323 он) Юньнань ван цолоор шагнажээ. Есөнтөмөр хааны анхдугаар он (1324 онд) тэрэг, гэр, тэмээ, мориор шагнасан. Тус жилийнхээ 10 сард Лян ван цолоор шагнаж, **И Ян жоу**гийн 65000 өрхийг соёрхолын газар болгож өгөөд Юньнань мужийн газрыг захируулсан. Ингэснээр хоёрдугаар дэсийн вангаас тэргүүн дэсийн вангийн зэрэгт дэвшсэн. 1326 онд У Нин ван Цэцэгтийн хамтаар Монгол газрыг сахиулахаар илгээсэн. Жи Хэгийн анхдугаар он буюу 1328 онд Есөнтөмөр хаан, Шанду хотноо таалал төгссөн. 1328 оны 8 сард чинсан Даштөмөр Даду хотод хаан суусан Тугтөмөр заяат хааны цэрэгтэй байлдаж, 9 сард Элтөмөрийн ах **Садун ноёны** цэрэгтэй хоёр тал Юйлиний өмнө этгээдэд байлдаж, Даштөмөрийн цэрэг ялагдсан. Улмаар 11 сард Есөнтөмөр хааны гэр бүл, сайд түшмэдийг Даду хотноо аваачиж цөмийг хүйс тэмтэрсэн. Ванчан нь мөн тэр хядлаганд өртсөн.

=Холбоотой мэдээлэл=
* Есөнтөмөр хаан
* Сүншан
* Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт 

Ангилал:1328 онд өнгөрсөн
Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Байжу ноён

**Байжу ноён** (; Цагадайн хэл: بایجو نویان; ; Франк сурвалжид: Bayothnoy) бол Перс, Армени, Бага Ази, Гүржид суух монгол жанжин байв. 1241 онд Чормаган хорчи нас барсны хойно Өгэдэй хааны зарлигаар Чормаган ноёны орыг залгаж, Ойрх дорнод дахь монгол цэргийн их жанжин, төрийн сайдаар томилогджээ. 1243 онд Селжукийн Румын султант улстай дайтаж, тус оны 6 сарын 26 нд болсон тулалдаанд Кейкосров султаны удирдсан 80000 цэргийн эсрэг, монгол болон гүрж, армян зэрэг холбоотны 30000 цэргийг удирдаж, Көсе Даг ууланд байлдан бут ниргэснээр Румын султант улс дагаар орж Бага Азийн ихэнх нутаг Монголын эрхшээлд орсон. Түүнийг өнгөрсний хойно захирч байсан нутаг нь Хүлэгү ханы удамд шилжжээ. 

## Уг гарал 
Байжу Бэсүд овгоос гаралтай, Зэв жанжны төрөл юм. Эцэг нь Чингис хаанд зүтгэж байсан мянганы ноён байсан ба эцэг нь өнгөрөхөд албан тушаалыг нь өвлөн авчээ.

## Эх сурвалж
Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин
Ангилал:1260-д онд өнгөрсөн
Ангилал:Бэсүд
Их Юань улсын нэвтэрхий хууль

**Их Юань улсын нэвтэрхий хууль** (монгол бичиг: ;хятад: 大元通制, пиньинь: Dà yuán tōng zhì; англи: Comprehensive Regulations of the Great Yuan) нь Монголын Юань улс даяар мөрдөж байсан томоохон хууль зүйлийн бичгүүдийн нэгд зайлшгүй ордог. Энэхүү хуулийг Гэгээн Шадбал хааны үед 1322-1323 онд Байжу тэргүүтэй түшмэд 88 дэвтэр 2539 зүйлтэйгээр эмхэтгэсэн. Энэ нь өмнөх үеийн Их Засаг хууль, 1262 оны "Ярьж эмхэтгэсэн хууль цаазын бичиг", 1263 оны Өртөөний шинэ хууль, 1264 оны "Шинэ эмхэтгэсэн хуулийн бичиг", 1291 оны **Жиюаний шинэ хууль**, 1305 оны Да Дөгийн хуулийн эмхэтгэл, Буянт хааны үед зохиосон Фэнсян хонган (风宪宏纲, Хэв хуулийн их товчоо) зэрэг томоохон хуулийн уламжлал бөгөөд тэдгээрийн боловсронгуй хэлбэр, мөн дараа үеийн олон хуулийн үндэс суурь болж өгсөн нь түүхийн чухал баримт бичиг юм. 

=Түүх=
Анх Чингис хаан Их Монгол Улсаа байгуулаад өөрийн газар нутагт шинээр нэгэн хууль гаргасан нь Их Яса буюу Их Засаг хууль байсан. Их Засаг хууль нь Өгэдэй, Мөнх хаадын үед улам дэлгэрэнгүй болж, хойч үеийн цаазуудын гол тулгуур болж байсан. Хубилай хаан өмнө зүгт сууж эхэлснээр хуучин хууль суурин иргэнийг хуульчилан захирахад тохиромжгүй болж ирсэн. Тиймээс хуучин Тан, Сүн улсын хууль цаазыг монголын хууль цааз болон монгол төрийн үзэл баримтлалтай уялдуулж байсны дотроос хамгийн том нь, Жиюаний шинэ хууль болно. Үүнээс улбаалан 1305 онд **Да Дө Лю Лин** (Да Дөгийн хуулийн эмтхэтгэл) гэх цаазыг баталж гаргасан. Эдгээр нь олон хүнтэй хятад орныг хууль цаазын дагуу захирах байсныг тухайн үеийн монгол ноёд түшмэд ухамсарлаж байсны илрэл гэж үзэлтэй.Буянт хааны үеэс эхлээд шинээр хууль зохиох ажил 1316 оноос эхлээд,  Гэгээн хааны үед 1322-1323 онд **Юань улсын хууль цаазын бичиг** (元典章), **Их Юань улсын нэвтэрхий хууль** гэх хууль цаазтай холбоотой 2 бүтээл зэрэг шахуу эмхэтгэж батласан. Их Юань улсын нэвтэрхий хуулийг хэрэгжүүлэх, цаашид боловсронгуй болгох талаар тухайн үед Гэгээн хаан, түүнийг тойрон хүрээлсэн Байжу чинсан нарын ноёдууд их анхаарч, хатуу хэрэгжүүлж байсан. Гэгээн хаан ба түүний талын ноёд 1323 онд хороогдсон ч, Тогоонтөмөр хааны үед зохиогдсон Жижэн Тяогө гэх хуульд тусгалаа олсон байдаг. 

Энэ хуулийн олон дэвтэрүүд одоо мэдэгдэж байгаа нь хятадын Мин улсын эхээр дахин барласан хуулбар эх Бээжин хотод хадгалагдсаар 1930 онд "Тунжи тяогэ" гэх нэрээр фото зургаар хэвлэгдсэн.  

=Холбоотой мэдээлэл=
* Жиюаний шинэ хууль
* Да Дөгийн хуулийн эмхэтгэл  
* Юань улсын хууль цаазын бичиг  
* Жижэн Тяогө

## Эшлэл 
Ангилал:Хууль
Ангилал:Монголын эрх зүй
Ангилал:Юань улс
Тажи хатан

**Даги хатан** (1266-1322) бол хиад боржигин Чингим хунтайжийн дунд хүү Дармабал ноёны их хатан юм. Тэрээр Хонгирад овгйин хүн юм. Дармабалад Хайсан хүлэг хаан, Буянт хаан нарыг төрүүлж өгсөн. Тэрээр 1307-1322 он хүртэл Юань улсад хамгийн их нөлөөтэй хүн байж, Тэмүдэр нарын зальхай сайд нарыг ивээлдээ авч, төрийг самарч байсан. 
=Гэр бүл=
* Элэнц өвөг:Хонгирадын Анчин ноён (Бөртэ хатны ах)
* Эцэг:**Хүндтөмөр** (Анчин ноёны ач хүү)
* Нөхөр: Дармабала ноён (хожим Хайсан хаан, Шүньзун хаан гэж нэхэн өргөмжилсөн)
* Хүүхэд: Хайсан, Аюурбарбад, Сэнгэраги гүнж
=Намтар=
* 1307 оны 6 сард Хайсан ван, хаан суугаад төрүүлсэн эхээ хатан эхэд өргөмжилсөн. Дүү Аюурбарбадыг хунтайж болгожээ.  
* 1310 оны 10 сард эзэн хаан, хунтайж нар олон сайдыг дагуулж, Синшэнгүнь ордонд Даги хатныг **Тянь Син Шэн Цы Рэнь Жао И Шоу Юань хуантайхоу** (天兴圣慈仁昭懿寿元皇太后) гэж өргөмжилжээ.    
* 1311 оны 4 сард Аюурбарбад, хаан сууж, тэрээр хатан эх хэвээр үлдсэн. 
* 1320 оны 4 сард Шадбал хунтайж, хаан оронд суугаад Тажи хатныг их хатан эх, өөрийн эх Раднашири хатан эх гэж өргөмжилжээ.
* 1322 оны 11 сарын 1 нд 56 насандаа таалал төгссөн. 1323 онд Гэгээн хаан эмэг эхдээ **Жао Сянь  Юань Шэн хатан** гэж нэхэн өргөмжилж, өвгөдийн сүмд түүний тахилыг Дармабала **Шүньзун хааны** тахилын хамт тавьсан. 

Ангилал:1266 онд төрсөн
Ангилал:1322 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын хатан
Төрөлт

**Төрөлт** (мэргэжлийн хэллэг: лат. *partus*, эмч, сувилагчдын хэллэгт: **эх барих**) гэдэг нь жирэмслэлтийн процессийн төгсгөл юм. Жирэмслэлт нь дундажаар 266 хоног үргэлжлэх ба ураг эхийн хэвлийг орхин гарснаар төгсгөл болно. Ихэнх хүүхдүүд тооцоолсон хугацаанаас хоёр долоо хоногийн өмнө буюу хойно төрдөг. Урьдчилан тооцоолсон өдрөө төрөх тохиолдлыг дэлхийн бүх хүүхдүүдээр тооцон үзвэл дөнгөж дөрвөн хувь байдаг байна. Төрөх дөхөж буй нь дараах шинж тэмдэгээр илэрнэ:
: ♦ Умайн нээгдэлтээс шалтгаалсан өвдөлт (өвдөлтийн үргэлжлэх хугацаа нь ойролцоогоор 30-60 секунд, 10 минут тутамд)
: ♦ эхийн савны амсараас шүүрэх салслагаас шалтгаалсан бага зэргийн цус гаралт, заримдаа төрөхөөс хэдэн өдрийн өмнө ч гарах нь бий
: ♦ урагийн ус гарсанаар
: ♦ гүйлгэх эсвэл огиулаx

Хэрэв тооцоолсон өдрөөс 14 хоногоор хэтрэх эсвэл эмнэлгийн шааардлагаар төрөлтийн процессийг хийсвэрээр эхлүүлэх тохиолдол бас байдаг.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Гинекологи ба төрөлтийн тусламж
Бен Симмонс

**Бенжамин Симмонс** (, 1996 оны долдугаар сарын 20) — Австралийн сагсан бөмбөгчин, НБА-гийн «Филадельфия Севенти Сиксерс» багийн довтлогч.

Луизианагийн коллежийн шигшээн 2015-16 оны улиралд 32 тоглолтонд 19.2 оноо, 11.8 самбар, 4.8 дамжуулалт, 2.0 таслалт, 0.8 хаалтыг 34.9 минутанд дунджилахдаа довтолгоо 56.0, гурван онооны шидэлт 33.3, чөлөөт шидэлт 67.0 хувьтай тус тус гүйцэтгэсэн Симмонсийг 2016 оны НБА-гийн драфтаар «Филадельфия Севенти Сиксерс» тэргүүн сонголтоор эгнээндээ нэгтгэсэн билээ.

## Лавлах холбоос
## Гадны холбоос
* Бен Симмонс — lsusports.net
* Бен Симмонс — espn.com
* Бен Симмонс — washingtonpost.com
* Бен Симмонс — gatorade.com
* Бен Симмонс — basketball.net.au
* Who is Ben Simmons? — ESPN

Ангилал:Австралийн шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин
Ангилал:Сагсан бөмбөгийн довтлогч
Ангилал:НБА-гийн тоглогч
Ангилал:Филадельфи Севенти Сиксерс багийн тоглогч
Ангилал:Мельбурны хүн
Ангилал:Австраличууд
Ангилал:1996 онд төрсөн
Доржийн Анар

**Доржийн Анар** нь Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын харьяат, 1992 онд төрсөн, улсын Заан цолтой бөх юм.

### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд  
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1992 онд төрсөн
Ангилал:Улсын заан
Брэндон Ингрэм

**Брэндон Хавьер Ингрэм** (, 1997 оны есдүгээр сарын 2) — Америкийн сагсан бөмбөгчин, НБА-гийн «Лос-Анжелес Лейкерс» багийн тоглогч.

Хойд Каролинагийн Кингстон ахлах сургуульд дөрвөн жил тодорч, Дьюкийн шигшээн 2015/2016 оны улиралд 34 тоглолтонд 17.3 оноо, 6.8 самбар, 2.0 самбар, 1.1 таслалт, 1.4 хаалтыг 34.6 минутанд дунджилсан Ингрэм 2016 оны драфтаар «Лос-Анжелес Лейкерст» хуваарилагдаж байв. 

## Лавлах холбоос
## Гадны холбоос
* Брэндон Ингрэм — Дьюк
* Брэндон Ингрэм — draftexpress.com
* 
* 

Ангилал:Сагсан бөмбөгийн довтлогч
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:НБА-гийн тоглогч
Ангилал:Лос-Анжелес Лейкерс багийн тоглогч
Ангилал:1997 онд төрсөн
Жейлен Браун

**Жейлен Браун** (, 1996 оны аравдугаар сарын 24) — Америкийнйн сагсан бөмбөгчин, НБА-гийн «Бостон Селтикс» багийн жижиг довтлогч.

2015/2016 онд Калифорнийн их сургуульд 14.6 оноо, 5.4 самбар, 2.0 дамжуулалт дунджилсан Браун 2016 оны драфтаар 3 дугаарт сонгогдож, «Бостон Селтикст» элссэн билээ.

## Лавлах холбоос
## Гадны холбоос
*Калифорни

Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:НБА-гийн тоглогч
Ангилал:Бостон Селтикс багийн тоглогч
Ангилал:1996 онд төрсөн
Драган Бендер

**Драган Бендер** (; 1997 оны арваннэгдүгээр сарын 17) — Хорватын мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин,  НБА-гийн «Финикс Санз» багийн төв болон хүчний довтлогчийн байрлалд тоглодог. 

Нэрт сагсан бөмбөгчин Никола Вуйчичийн академийг төгсөгч, Шарунас Ясикявичюсийг шүтдэг тэрбээр Израилын хэд хэдэн багт дадлагажаад 2016 оны дөрөвдүгээр сарын 6-нд НБА-гийн драфтад уригдаж байв. Кристапс Порзингисийг санангдуулам тоглолттой.

## Лавлах холбоос
## Цахим холбоос 
* Профайл - Euroleague.net
* Профайл - Eurobasket.com

Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч
Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч
Ангилал:Хорватын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:НБА-гийн тоглогч
Ангилал:Финикс Санс багийн тоглогч
Ангилал:Хорватчууд
Ангилал:1997 онд төрсөн
Крис Данн

**Крис Данн** (, 1994 оны гуравдугаар сарын 18) — Америкийнйн сагсан бөмбөгчин, НБА-гийн «Миннесота Тимбервулвз» багийн холбон тоглогч.

Род-Айленд мужийн Провиденс коллежид 2012—2016 онд 83 тоглолтонд 12.8 оноо, 5.8 дамжуулалт, 5.1 самбар, 2.2 таслалт дунджилсан Данныг спортын аналистууд драфтад ихээхэн найдлага тавьж байсанаар болж, «Миннесота Тимбервулвз» V сонголтоор элсүүлсэн юм. Улмаар 2016 оны Зуны лигийн дебют тоглолтондоо 26 оноо багтаа нэмэрлэж байлаа.

## Лавлах холбоос
## Гадны холбоос
*Профайл - Провиденс

Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин
Ангилал:НБА-гийн тоглогч
Ангилал:Миннесота Тимбервулвз багийн тоглогч
Ангилал:1994 онд төрсөн
Нэгдэлийн Жаргалбаяр

**Нэгдэлийн Жаргалбаяр** нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын заан цолтой бөх юм. Түүний аав нь улсын начин Довчингийн Нэгдэл.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын заан
Г.К.Жуковын гэр музей

**Г.К.Жуковын гэр музей** буюу Г.К.Жуковын дурсгалын музей нь Монгол улсад 1979 онд байгуулагджээ. 

## Түүх 
ЗХУ-ын дөрвөн удаагийн баатар БНМАУ-ын баатар, маршал Георгий Константинович Жуковын дурсгалын музейг Халхын голын ахмад дайчид болон түүнийг бахархан дэмжигч ард түмний санаачилгаар Халхын голын дайны ялалтын 40 жилийн ойн баярыг тохиолдуулан 1979 оны 8 сарын 19-ний өдөр анх нээсэн юм. Г.К.Жуков нь гэр бүлийн хамтаар 1939 оны 9 сараас 1940 оны 5 сар хүртэл амьдарч байсан байшинд байгуулсан түүхтэй билээ. БХЯ-ны харьяа, биеэ даасан улсын чанартай музей байсан ба 1990 онд Монгол Цэргийн Музейн харьяалалд шилжүүлсэн.

## Музейн дэглэлт 
Г.К.Жуковын дурсгалын музей нь гэр музей бөгөөд тохижилт дэглэлтийг шинэчилж зураач Цэндийн Монгол ажиллаж байжээ. 

## Байршил 
Баянзүрх дүүрэг. Отгонтэнгэр Их сургуулийн баруун талд Г.Жуковын хөшөөний зүүн талд байрладаг.  Энэхүү музейн байшинд Г.К.Жуковын гэр бүлийнхэн амьдарч байжээ[1. 

## Цахим холбоос 
* Монгол цэргийн музей албан ёсны веб сайт
* Г.К.Жуковын музей

Ангилал:Улаанбаатарын музей
Ангилал:Баянзүрх дүүрэг
2016 оны Дундговь аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Наадмын тухай 
Тулгар төрийн 2225 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 810 жил, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 105 жил, Ардын хувьсгалын 95 жил, Дундговь аймаг байгуулагдсаны 75 жилийн ой, Үндэсний Их Баяр Наадмын бөхийн барилдаан /2015.07.15-16/-д улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

### Шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
Ангилал:Дундговь аймгийн наадам
2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Оршил 
### Шөвгийн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
**Зургаагийн даваа**
# **а.а Н.Золбоо** - с.з Б.Эрдэнэбуян 
# **а.а Б.Бат-орших** - с.з Б.Болдбаатар 
# а.з Б.Буянмөнх - **с.з М.Батбаатар** 
# **а.х Д.Бямбасүрэн** -  а.н Г.Жамбалдорж 
**Долоогийн даваа**
# **а.а Н.Золбоо** - с.з М.Батбаатар 
# а.а Б.Бат-орших - **а.х Д.Бямбасүрэн** 
**Наймын даваа**
# **а.а Н.Золбоо** - а.х Д.Бямбасүрэн

#
Цардуул

**Цардуул** нь байгалийн өндөр молекулт органик нэгдэл юм. Цардуул нь (C6H10O5)n бүтцийн томьёо бүхий полисахарид ба α-D-глюкозын нэгжээс бүрдэнэ.

Хүйтэн усанд уусдаггүй, ямар нэг амтгүй цагаан аморф нунтаг юм. Микроскопоор бие даасан үр тариа харагддаг байна. Цардуулын нунтгийг шахах буюу дарах үед хэсгүүдийн үрэлтийн улмаас өвөрмөц хяхрах дуу гардаг. 

## Зүүлт тайлбар 
Ангилал:Нөөц бодис

Ангилал:Нөөц бодис
Ангилал:Эмийн туслах бодис
Ангилал:Хүнсний бүтээгдэхүүний агуулгын бодис
Бадамсамбуугийн Ганхуяг

**Бадамсамбуугийн Ганхуяг** нь Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын харьяат. Үндэсний бөхийн монгол улсын начин цолтой бөх юм.
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
#### Бөхийн удам 
Ээжийн талаас Монгол улсын хүчит арслан Хадбаатарын Мөнхбаатар 

#### Боловсрол 
2004 онд Батлан хамгаалах их Сургуулийн харьяа ахлагчийн коллеж төгссөн 2014 онд Хууль сахиулах их сургуулийг суралцаж төгссөн Эрх зүйч мэргэжилтэй бакалавр зэрэгтэй.

#### Харъяа байгууллага 
Хилчин спортын хороо, Хилийн цэргийн 0257-р анги, Дулааны 3-р Цахилгаан станц, "Эрдэнэт суврага " компани харъяат бөх.

Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монголчууд
Шоу Нин гүнж (Юань улс)

**Шоу Нин гүнж** (?-?) нь (хятад хэл:壽寧公主, пиньинь галиг: Shòu níng gōngzhǔ) Юань улсын гүнж бөгөөд Хубилай хааны ач хүү Гамала жинь вангийн охин, Есөнтөмөр хааны **эгч** юм. Түүний жинхэнэ нэр тодорхойгүй юм. Харин түүнд өгсөн **Шоу Нин гүнж** хэмээх цолоор нь нэрлэж байжээ. 
## Эзэмшил газар
Гэгээн хааны үед Шоу Нин гүнжид цаасан мөнгө 75000 хэлхээ мөнгө хүртээсэн. 1326 оны *"...5-р сарын хөхөгчин туулай өдөр ... Шоу нин гүнжид тамга өгч басхүү тариа зуун хуваарь, цаасан пиу (цаасан мөнгө) гурван түмэн хэсэг хүртээжээ."* 
## Гэр бүл
* Эцэг: Гамала жинь ван
* Эх:?
* Ах дүүс:Сүншан лян ван, Раднабала гүнж, Будашир гүнж, Есөнтөмөр хаан, Дэлгэрбуха сянь нин ван
* Нөхөр: Найман аймгийн хүн байсан. Нэр нь тодорхойгүй. 
* Хүүхэд: Бабуша хатан, **Садабала хатан** (Есөнтөмөр хааны бага хатан)
* Зээ хүү: Ринчинбал хаан

## Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улс
Ангилал:Боржигин
Раднабала гүнж

**Раднабал гүнж** нь Хиад боржигин овгийн Хубилай хааны ач хүү Гамала жинь вангийн охин юм. Есөнтөмөр хааны эгч эсвэл охин дүү нь болно. 1309 онд Хайсан хүлэг хаан охингүй тул авга ах Гамалагийн охин Раднабалыг зарлигаар, Жао гуо гүнж гэж цол өгч Онгуд аймгийн Жао ван **Жуань**д богтлон өгсөн. 
=Гэр бүл=
* Эцэг:Гамала жинь ван
* Эх: ?
* Ах дүүс: Сүншан лян ван, Шоунин гүнж, Будашир гүнж, Есөнтөмөр хаан, Дэлгэрбуха
* Нөхөр: Онгудын жао ван Жуань (Тэр Онгудын Хүргис жао ван, Чингим тайжын охин Худадай миши нарын хүү юм) 
* Хүүхэдгүй.

Ангилал:Боржигин
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
2016 оны Ховд аймгийн наадам

## Аймгийн надам 
#### Оршил 
Тулгар төрийн 2225, Их монгол улс байгуулагдсны 810 жил, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, Аймгийн баяр наадам Ховд аймгийн төвд 7 дугаар сарын 18-19-нд ёслол төгөлдөр боллоо.

Аймгийн баяр наадмын Үндэсний бөхийн барилдаанд Улсын заан Ц.Мягмарсүрэн,Ч.Батзориг, Б.Пүрэвсайхан, Чандмань сумын харъяат,улсын харцага Н.Батзаяа, Б.Бат-Өлзий нараар манлайлуулсан улс, аймгийн алдар цолтой хүчит 256 бөх баяр хүч авхаалж самбаагаа сорин барилдлаа. 

#### Шөвгийн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
#
Хүлгэн

**Хүлгэн** нь (1205?-1238) Чингис хааны бага хатан, Увас Мэргидийн Хулан хатнаас төрсөн ганц хүү нь юм. Тэрээр 1238 онд Кипчакийн аян дайнд Бат ханы удирдлага дор цэрэг удирдаж яваад Коломна хотын бүслэлтэд тэнэсэн суманд оногдож нас барсан.

## Үр хойчис 
Хүлгэн нь Хуча гэдэг хүүтэй байсан. Хүлгэн ноёны угсааны хэд хэдэн язгууртанд 1265 онд **Хөжянь ван** (河间王), 1313 онд **Аньдин ван** (安定王) цолыг хүртээсэн. Хэжян ван цолыг Хучагийн хүү Угудай (Юань улсын сударт бас Хулудай гэж бичсэн байдаг) 1265 онд хүртэж, түүний хүү Өвгөн залгамжилсан. 1287 онд Наян вангийн бослогод Өвгөн ван оролцсон нь баригдан цаазлуулж, Хэжян ван цолоо хураалгасан. 1313 онд Буянт хааны зарлигаар Хүлгэн ноёны удмын Тогоон ноёнд **Аньдин ван**  цолыг соёрхосныг, түүний хүү Доржбал залгамжлав.

Хүлгэн ханхүүгийн удмын вангуудын жилийн хишиг нь мөнгө 100 лан ембүү, торго гурван зуун хуй, таван өрхөөс ёнгор авах, улаан бич жилд (1235 он) Хөжянь чөлгөөний 45930 өрх хувааж өгөв. Яньёугийн 6-р онд (1319 он) үнэндээ 10140 өрх, авах торгон утас 4479 жин байв.

1281 онд Хубилай хаан Сүн улсыг эзлэсний дараа эзлэсэн нутгаас ихэс ноёдод соёрхолыг Хүлгэн ханхүүгийн ач Өвгөн ванд өмнөд хятадын Хөнжоу чөлгөөний (衡州路) 53930 өрх, авах зоос нь 2157 лан ембүү
***хөжянь ван Угудай (Хулудай, 忽魯歹, Ургудай
*****аньдин ван Тогоон
******аньдин ван Доржбал
****Эмгэн их ван (也滅干大王)
*****Бадахан ван (伯答罕王)
*****Тукуртөмөр
******Төмөр
****охин Тукдай хатан
****охин Умка чикан
**охин Хутлухан
**охин Хутугтай
**охин Түмэн

## Мөн үзэх 
* Чингис хаан
* Хулан хатан
## Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:1238 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Цэцэйхэн

**Цэцэйхэн** (, ?-1237) нь Чингис хааны их хатан Бөртэ үжингээс төржээ. 
=Намтар=
1207 онд Зүчи хан хөвгүүн ойн иргэнийг дагаар оруулсан тул Чингис хаан өөрийн охин Цэцэйхэнийг Ойрадын Хойд овгийн Худуга бэхийн хүү **Төрөлчид** өгчээ. Түүнийг ойрадыг хянуулахаар илгээсэн. Харин оронд нь Төрөлчи нь Чингис хааны хүргэн болж, хишигтин цэрэгт орж хааны хажууд байх болсон. 1237 онд нас нөгчсөн. Түүний дараагаас Ойрад аймаг Өгэдэйн урагт шилжээд, 1251 оноос Тулуйн хүү Аригбөхийн урагт шилжиж очсон. 

Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:1237 онд өнгөрсөн
2015 оны аймаг цэргийн цолтой бөхчүүдийн барилдааны жагсаалт

## 2014-2015 оны АЦЦБЗББ 
### Барилдаанууд 
* Хараагүй хүмүүсийн хөдөлмөр сургалтын үйлдвэрийн 50 жилийн ойн нэрэмжит
* Аравдугаар сарын аймаг цэргийн цолтой бөхчүүдийн барилдаан
* МУ-ын начин Ж.Гэлэг, түүний хүү МУ-ын начин Г.Даваасамбуу нарын нэрэмжит
* МУ-ын начин Ц.Лхамаагийн нэрэмжит
* Сэлэнгэ аймгийн нэрэмжит
* Талх чихэр ХК-ний нэрэмжит барилдаан 
* МУ-ын начин Д.Солооны нэрэмжит
* МУ-ын начин М.Цэрэндоржийн нэрэмжит
* Зүүн хүрээ Дашчойлон хийдийн нэрэмжит, Майдар бурхны авшиг түгээх барилдаан
* Казак түмний Наурызын баярт зориулсан Баян-Өлгий аймгийн нэрэмжит
* МУ-ын начин Т.Артагийн нэрэмжит
* МУ-ын начин Г.Цэрэнжавын нэрэмжит
* Монголын Ногоон нам үүсэн байгуулагдсаны 25 жилийн ойн нэрэмжит 

### Түрүү, үзүүрийн бөхчүүд 
Өнгөрсөн намраас эхлэн Монгол бөхийн өргөөнд зохион байгуулсан аймаг цэргийн цолтой бөхчүүдийн барилдаан 14 удаа болжээ. Энэхүү барилдаануудаас Сэлэнгэ аймгийн Жавхлант сумын харьяат Алдар спорт хороо, Таванхан  дэвжээ,  Хурниад компаний бөх аймгийн хурц арслан Б.Одгэрэл 2 түрүү, 1 үзүүр, 2 их шөвөгт шалгарснаараа бусдыгаа манлайлж, Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат Ховд дэвжээний бөх аймгийн арслан Б.Бат-Өлзий 2 түрүү, 1 үзүүр, 1 их шөвөгт үлдэж удаалсан байна.

Түрүү, үзүүрийн бөхчүүдийг дээрх барилдааны дарааллаар хүснэгтлэв.

#### Бөхчүүдийн эрэмбэ 
#### Аймгуудын эрэмбэ 
#
Чунхур

**Чунхур** бол (1260-1322) Юань Улсын дунд үеийн кипчак угсааны цэргийн зүтгэлтэн юм. Тэр бол **Тутуха** жанжны 3-р хүү нь бөгөөд хожмын үеийн Яньтөмөр тайпин вангийн эцэг юм. 

=Намтар=
Чунхур нь анх хааны ордны хэвтүүл цэрэг байсан. 1287 онд Боорчи ноёны удмын Иштөмөр ноёны удирдлаган доор Наян вангийн бослогыг дарахад гавъяа байгуулсан тул, хааны ордны зүүн ордны  харуулын мянгатын ноён болжээ. 1289 онд Хубилай хааны удирдсан их цэргийн дор багтаж Хайдугийн цэрэгтэй байлдаж гавъяа байгуулж, Кипчак цэргийн мянгатын ноён болжээ. Улмаар 1297 онд эцэг Тутухагийн албан тушаалыг залгаж, Чингай балгасны орчимд цэрэг захирч сууж, Хайдугийн цэргээс сэргийлж суух болсон. 1299 онд Нууц бичгийн яамны сайд болж, Хайдугийн цэргийн дайралтыг няцаасан. Ингээд гавъяа байгуулсан тул цэргийн явдлын хүрээлэнгийн дэд сайд, хамт мэдэгч, сайдын албан тушаалыг давхар хариуцсан. Хайсан хүлэг хааны үед Пинжан жэнши түшмэл болжээ. 1309 онд рун жянь жюнь ван цол хүртсэн. 1314 онд Юань Улсын их цэргийг удирдаж Цагаадайн Улсын Эсэнбух хааны цэргийг ялж, **Цагадайн улс-Юань улсын дайн**ыг зогсоосон. 1317 онд нууц бичгийн яамны сайд, төвлөн засах яамны хэргийг давхар хариуцаж байсан.

1329 оны 12 сарын улаан нохой өдөр...Яньтөмөрийн элэнц өвөг **Батуча**-г ли ян ван, өвөг эцэг Тутуха-г Шэн ван болгож, эцэг Чонгорыг Ян ван болгон нэхэн өргөмжилөв.

=Гэр бүл=
Тэр гурван хүүтэй байсан. 
# Яньтөмөр(Элтөмөр) тайпин ван (1285-1333)  
# Садун: Тогоонтөмөр хааны үед төвлөн засах яамны зүүн гарын сайд байсан. 1335 онд цаазлуулсан.  
# **Дарь**: 1335 онд цаазлуулсан. Юй Ши Тай яамны дайфу түшмэл байсан.  

=Эшлэл=
Ангилал:1260 онд төрсөн
Ангилал:1322 онд өнгөрсөн
Ангилал:Юань улсын жанжин
Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Алдрын Од (одон)

“**Алдрын од**” одонг Монголын хөгжмийн ертөнцөд хувь нэмэр оруулж байгаа урлагийн салбарын хүмүүсийг иргэдийн санал хүсэлтийг харгалзуулан шалгаруулдаг байна. 100 сая төгрөгийн шагналын сантай. 2015 оноос эхлэн Нийслэлийн Засаг даргын санаачилгаар Монголын pок попын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хамтлаг, дуучдыг алдаршуулах зорилгоор “Алдрын Од” одонгоор шагнаж, "Алдрын од" гардуулах ёслолыг жил бүрийн 7 сарын 30-ны өдөр зохион байгуулахаар шийдвэрлэсэн. 

**Алдрын од шагнал хүртэгсэд** 
2015 он - Соёл-Эрдэнэ хамтлаг2016 он - Харанга хамтлаг

Ангилал:Монголын шагнал
Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медаль
Жаргалтулгын Эрдэнэбат

**Жаргалтулгын Эрдэнэбат** нь Монгол Улсын 29 дахь Ерөнхий сайдаар сонгогдон ажиллаж байсан бөгөөд 2017 оны 9-р сарын 8 нд Ерөнхийн сайдын албан тушаалаас огцрон дараагийн Ерөнхий сайд сонгогдох хүртэл түр орлон гүйцэтгэж байна. Жаргалтулгын Эрдэнэбат 1973 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд төрсөн.

## Боловсрол 
Ж. Эрдэнэбат 1981-1991 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын 10 жилийн дунд сургууль,  

1992-1995 онд Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль 

1997-1998 онд Монголын мэргэшсэн нягтлан бодогчдын институт, 

2002-2004 онд Монгол Улсын Удирдлагын Академи 

2003-2005 онд Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль тус тус төгссөн. 

Эдийн засагч мэргэжилтэй. Эдийн засгийн ухааны магистр.

## Ажил эрхлэлт 
1996-1997 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын “Сүүтэй” ХХКомпанид нягтлан бодогч, 

1997-2000 онд Сэлэнгэ аймгийн Хянан шалгах хороонд байцаагч, 

2000-2004 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын Тамгын газрын Санхүү, эдийн засгийн бодлого зохицуулалтын хэлтсийн дарга, 

2004-2005 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын орлогч, 

2005-2008 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын Тамгын газрын Санхүү, төрийн сангийн хэлтсийн дарга,

2008-2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргаар томилогдон ажилласан.

2012 2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн

2014-2015 онд Сангийн сайд

2016 оны 7 дугаар сарын 8 -  2017 оны 9 сарын 6 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд

2020-2024 онд Улсын Их Хурлын гишүүн

Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
Ангилал:Монголын сангийн сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Удирдлагын Академийн төгсөгч
Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Мандалын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1973 онд төрсөн
2016 оны Архангай аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Наадмын тухай 
### Цол хүртсэн, шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
#
2016 оны Сүхбаатар аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
#### Наадмын тухай 
Тулгар төрийн 2225 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 810 жил, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 105 жил, Ардын хувьсгалын 95 жил, Сүхбаатар аймаг байгуулагдсаны 74 жилийн ой, Үндэсний Их Баяр Наадмын бөхийн барилдаан /2015.07.21-23/-д улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Аймгийн баяр наадмыг улсын заан Ц.Магалжав,  улсын начин Ц.Анхбаяр, Б.Батжаргал нар магнайлан барилдаж аймгийн хурц арслан, аймгийн заан,  аймгийн начин цолтонууд шинээр төрөн гарсан байна.

#
2016 оны Өвөрхангай аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Наадмын тухай 
### Цол хүртсэн, шөвгийн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
**Тавын даваа**
# у.а Д.Ганхуяг - **с.з Б.Гүнсумьяа**
# у.г Д.Рагчаа - **с.з Н.Загархорол** 
# у.х Х.Гантулга - **а.з Д.Мөнхболд** 
# у.н Б.Сангисүрэн - **с.з Ж.Бямбадонид** 
# у.н Б.Сугаржаргал - **с.з Н.Наранбаатар** 
# у.н Л.Батзориг - **с.з С.Төмөрбаатар** 
# а.з О.Бундхорол - **с.з О.Наранбаатар** 
# а.х Б.Лхагва-Очир - **а.н.н Т.Ядамсүрэн**
**Зургаагийн даваа**
# **а.з Д.Мөнхболд** - с.з Н.Наранбаатар
# **а.н.н Т.Ядамсүрэн** - с.з Н.Загархорол
# с.з С.Төмөрбаатар - **с.з Б.Гүнсумьяа**
# с.з Ж.Бямбадонид - **с.з О.Наранбаатар**
**Долоогийн даваа**
# **а.з Д.Мөнхболд** - с.з Б.Гүнсумьяа
# **а.н.н Т.Ядамсүрэн** - с.з О.Наранбаатар
**Наймын даваа**
# а.з Д.Мөнхболд - **а.н.н Т.Ядамсүрэн**

#
2007 оны бүх цэргийн наадам

МҮБХ-ноос зохион байгуулдаг цэргийн цол, чимэг олгодог Бүх цэргийн наадмын үндэсний бөхийн барилдаан 6 сарын 10-ны ням гаригт " Алдар " спорт хорооны танхимд болж өнгөрлөө. Энэ удаагийн барилдаанд аймгийн арслан - 38, цэргийн арслан - 1, аймгийн заан - 13, аймгийн начин - 18, цэргийн начин - 4, залуу бөх - 54 оролцсон нийт 128 бөх зодоглосон юм.

Барилдааныг зохион байгуулагчид Зэвсэгт хүчний " Алдар " спорт хорооноос 50 бөх, Цагдаагийн ерөнхий газрын " Хүч " спорт хорооноос 30 бөх, Хил хамгаалах ерөнхий газрын " Хилчин " дэвжээнээс 30 бөх, Тагнуулын ерөнхий газрын " Эрч " дэвжээнээс 18 бөх нийт 128 бөхийг мэдүүлгээр авч барилдууллаа. 

Хүчит бөхийн барилдааны хоёрын даваанд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэчулуун залуу бөх Б.Амарзаяад, аймгийн арслан Ж.Жамъянсэнгээ залуу бөх Л.Уртнасанд, аймгийн арслан Ш.Бямбатогтох залуу бөх Б.Батмөнхөд, аймгийн арслан Га.Отгонбаатар залуу бөх Б.Одгэрэлд, аймгийн арслан Б.Бадамдорж залуу бөх Ц.Чимэддоржид, аймгийн арслан Ц.Жамсран залуу бөх Б.Батдоржид, аймгийн арслан Р.Дамдин залуу бөх Т.Мягмарсүрэнд, аймгийн арслан Х.Айдос аймгийн начин Б.Суманчулуунд, аймгийн арслан Р.Батболд аймгийн начин Ч.Ганзоригт, аймгийн арслан Б.Соронзонболд аймгийн заан С.Багахүүд, аймгийн арслан Д.Цэрэндаваа аймгийн заан С.Баянмөнхөд, аймгийн арслан Н.Батзаяа аймгийн арслан Б.Золбаярт, аймгийн арслан Ц.Содномдорж аймгийн арслан Л.Нямсүрэнд, аймгийн арслан Г.Алтангэрэл аймгийн арслан Ж.Бат-Эрдэнэд, аймгийн арслан Ө.Бат-Орших аймгийн арслан А.Цацабширт тус тус өвдөг шороодлоо. 

#### Цол хүртсэн, шөвгөрсөн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
##### Товчилсон үгнүүдийн тайлбар 
##### ***Гурвын даваа*** 
##### ***Дөрвийн даваа*** 
##### ***Тавын даваа*** 
##### ***Зургаагийн даваа*** 
##### Долоогийн даваа 
#
2014 оны аймаг цэргийн цолтой болон залуу бөхчүүдийн барилдаан

## 2013-2014 оны АЦЦБЗББ 
#### Барилдаанууд 
* Төв аймгийн нэрэмжит 
* Арван нэгдүгээр сарын барилдаан
* "Талх чихэр" ХК-ний нэрэмжит 
* Ялгуусан хэмээх модон морин жилийн сар шинийн баярт зориулсан барилдаан
* "Наурызын баяр"-т зориулсан барилдаан
* Дөрөвдүгээр сарын барилдаан
* Замын-үүд сумын 20 жилийн ойд зориулсан барилдаан

#### Түрүү, үзүүрийн бөхчүүд 
Өнгөрсөн наадам буюу намраас өнөөдрийг хүртэл Монгол бөхийн өргөөнд зохион байгуулсан аймаг цэргийн цолтой бөхчүүдийн барилдаан 8 удаа болжээ.Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын харьяат Дүнжингарав дэвжээ, Акс херо компаний бөх аймгийн хурц арслан Ч.Батчулуун 3 түрүү, 1 үзүүрээр бусдыгаа манлайлж, Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат ОБЕГ-ын Аврагч спорт хороо, Ховд дэвжээний бөх аймгийн арслан О.Хангай 2 түрүү, 1 үзүүрээр удаалсан байна.

Түрүү, үзүүрийн бөхчүүдийг дээрх барилдааны дарааллаар хүснэгтлэв.

#### Бөхчүүдийн эрэмбэ 
Түрүү, үзүүр хүртсэн бөхчүүдийг энэхүү амжилтаар нь эрэмбэлвэл :

#### Аймгийн эрэмбэ 
Түрүү**,** үзүүр хүртсэн бөхчүүдийг харъяа аймгаар нь эрэмбэлвэл :

#
Цэндийн Мөнх-Оргил

**Цэндийн Мөнх-Оргил** (Сүхбаатар аймгийн Баруун-Урт суманд 1964 оны 10 дугаар сарын 18-нд төрсөн) Монгол Улсын улс төрч, хуульч, дипломатч.

## Боловсрол
*1982 онд Нийслэлийн 10 жилийн 23 дугаар сургууль
*1988 онд Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Дээд Сургууль
*1996 онд АНУ-ын Харвардын Их Сургуулийн Хуулийн Сургууль

Эрх зүйн бакалавр, Хууль зүйн магистрийн зэрэгтэй.

## Ажилласан байдал
*1988-1991 онд БНМАУ-ын Гадаад харилцааны яаманд атташе
*1991-1995 онд Монгол Улсаас НҮБ-ын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчийн газарт улс төр, эрх зүйн асуудал хариуцсан III, II нарийн бичгийн дарга
*1996-1997 онд АНУ-ын Вашингтон хотноо хуульч
*1997-2000 онд Хуулийн зөвлөгөө өгөх “Мөнх-Оргил, Идэш, Линч” компанийн гүйцэтгэх захирал
*2000-2004 онд  Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд
*2004-2008 онд Монгол Улсын Улсын Их Хурлын гишүүн
*2004-2006 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Гадаад хэргийн сайд
*2006-2007 онд Улсын Их Хурлын гишүүн, Хууль зүйн байнгын хорооны дарга
*2007-2008 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд
*2008-2012 онд Улсын Их Хурлын гишүүн
*2012-2013 онд Монгол Ардын Намын нарийн бичгийн дарга
*2016 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн
*2016-2017 онд Гадаад харилцааны сайд

## Гэр бүл
Мөнх-Оргил эхнэр, 3 хүүхэдтэй.

Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монголын хуульч
Ангилал:Баруун-Уртын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1964 онд төрсөн
Думбура

**Думбура** бол бөөгийн шашиний үг хэллэг ба дайний их хөлгөн тэнгэр юм. Думбура нь хүний амьдралыг тэгшитгэн сайн мууг ялгаж амьдралийн тэнцвэрийг хадгалж байдаг бөөгийн тэнгэр юм. Думбура нь Дун Бүрэ гэсэн үелэлээс үүсэлтэй байж магад гэсэн таамаг байна. Думбура нь бөөгийн хамгийн нууц тэнгэр байсан нь одоо алдагдхад хүрч байна. Эрт эдүгээ хүртэл монгол түмний их зайран бөө нар төрийн их тахилагт хайрхадыг тахихдаа Думбура тэнгэрийг тахин залж тэнгэрийн их тайллага хийснээр дайны тэнгэрийг урвуулан авч их зайран бөө нар их илдний арга заслыг үйлдэнэ дайснаа дархад шашиний талаас тусалдаг байжээ.
2016 оны Орхон аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
### Наадмын тухай 
Тулгар төрийн 2225 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 810 жил, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 105 жил, Ардын хувьсгалын 95 жил, Эрдэнэт хот үүсэн байгуулагдсаны 40 жилийн ой, Хангайн бүсийн даншиг, Орхон аймгийн Үндэсний Их Баяр Наадмын аймгийн цол, чимэг олгох бөхийн барилдаан /2015.07.29/-д улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон  хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Аймгийн баяр наадмыг харцага Н.Саранцогт, Г.Батбаяр, улсын начин Н.Бүрэнбаатар,  Т.Энхтуяа, Б.Заяамандах нар магнайлан барилдаж аймгийн арслан, аймгийн харцага, гурван аймгийн начин цолтонгууд  шинээр төрөн гарсан байна.

### Шөвгөрсөн бөхчүүд 
### Барилдааны дүйз 
**Тавын даваа**
# у.н Н.Бүрэнбаатар - **с.з Б.Эрдэнэбаатар**
# у.н Т.Энхтуяа - **с.з Ч.Галбадрах** 
# **у.н Б.Заяамандах** - а.а Б.Уртбаяр 
# **а.х.а Б.Эрдэнэхүү** - а.н Д.Хишигдаваа
# **а.а Т.Чулуунгэрэл** - а.а С.Лхагвабаатар
# а.а Ц.Үржинбаатар - **с.з Т.Бат-ирээдүй** 
# **а.з Б.Гантөмөр** - а.з Б.Амбасэлмаа
# а.з Н.Мөнх-эрдэнэ - **с.з Ө.Батзул**
**Зургаагийн даваа**
# у.н Б.Заяамандах - **а.з Б.Гантөмөр**
# **а.х.а Б.Эрдэнэхүү** - с.з Ч.Галбадрах 
# **а.а Т.Чулуунгэрэл** - с.з Б.Эрдэнэбаатар 
# с.з Т.Бат-ирээдүй  - **с.з Ө.Батзул**
**Долоогийн даваа**
# **а.х.а Б.Эрдэнэхүү** - с.з Ө.Батзул 
# а.а Т.Чулуунгэрэл - **а.з Б.Гантөмөр** 
**Наймын даваа**
# а.х.а Б.Эрдэнэхүү - **а.з Б.Гантөмөр**

#
Ухамсарт зүүд

**Ухамсарт зүүд** () - зүүдэлж байна гэдгээ мэддэг зүүд. 

Ангилал:Зүүдлэлт
Ангилал:Унталт
Гуаннин ван

**Гуаннин ван** (хятадаар: 广宁王; пиньинь галиг:Guǎng níng wáng) бол Монголын Юань улсын үед хамаарах язгууртны цол хэргэм болно. Энэ нь Хубилай хааны зарлигаар Бөх Бэлгүтэйн удамд хүртээсэн хятад цол юм. Энэхүү цолыг үе залгамжлах учраас зөвхөн түүний үр хойчис 1368 он хүртэл хүртэж байсан.Юань улсаас хойш гуаннин гэх нэр нь орхигдож **ван** цол нь хэвээр үлдээд Манжийн захиргаанд орох хүртэл хэвээр байсан юм. 

=Хүртэж байсан хүмүүс=
# Елюй Чуцай, нэхэн хүртээсэн.
# Чавту, Бэлгүтэйн ач хүү. 1262 онд өргөмжилөгдөөд, 1276 онд тамгаа хураалгасан.
# **Чиритөмөр**, Бэлгүтэй ноёны удмын **Жунюнбөх**ийн ач хүү. 
# **Алхунча**, Чиритөмөрийн хүү. 1330 онд залгамжилж, 1353 онд нас барсан.
# **Хүндтөмөр**, Алхунчагийн хүү.
# **Төмөрбөх**, Хүнтөмөрийн дүү. 1354 онд өргөмжилөгдсөн.

=Мөн үзэх=
* Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт
* Жинь ван
* Ван

Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Ангилал:Цол
2016 оны Хэнтий аймгийн наадам

## Аймгийн наадам 
#### Наадмын тухай 
Тулгар төрийн 2225 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 810 жил, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 105 жил, Ардын хувьсгалын 95 жил, Хэнтий аймаг  байгуулагдсаны 93 жилийн ой, Үндэсний Их Баяр Наадам , Зүүн бүсийн даншиг наадмын бөхийн барилдаан /2015.07.09-10/-д улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Наадмын бөхийн баилдааныг улсын арслан Э.Оюунболд, улсын харцага Ш.Уламбаяр, улсын начин Б.Одхүү, Б.Адъяахүү, Ж.Оргил, Д.Цогзолдорж, Ч.Батчулуун нар магнайлан барилдлаа. 

#### Шөвгийн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
***Наймын даваа***

**1.**     **А.х Ш.Отгонтөгс** – А.н Э.Дарханбат  

/ **түрүүлсэн** /                     **\** үзүүрлэсэн **\**

#