open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Улирлын зааг буюу улирал үргэлжлэх мөчлөг

Ургамлын ургах хугацаа нь улирлын үргэлжлэх хугацаатай салшгүй холбоотой бөгөөд энэ нь тухайн жилийн цаг уурын төлөв, олон жилийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн явцаас ихээхэн хамааралтай. Тиймээс Монгол орны нөхцөл дэх улирлын үргэлжлэх хугацааг ургамал ургалт, ургамлын хөгжлийн үе шаттай уялдуулан улсын хэмжээнд нэг хугацааг баримтлах үүднээс аргачлалд дараах байдлаар хэрэглэхээр зааж байна. Үүнд:

• Хаврын улирал III/15-наас эхэлж Y/23-нд дуусч 70 хоног,

• Зуны улирал Y/24-нд эхэлж IX/20-нд дуусч 111 хоног,

• Намрын улирал IX/21-нд эхэлж XI/12-нд дуусч 53 хоног,

• Өвлийн улирал XI/13-нд эхэлж дараа оны III/14-нд дуусч 122 хоног үргэлжилнэ.
Амьтан Туршилтын Төв Хүрээлэн

Амьтан туршилтын төв хүрээлэн нь Японы амьтан туршилтын судалгааны төв юм. 1952 онд Тацужи Номура биомедик судалгааны түвшнийг сайжруулах зорилгоор үүсгэн байгуулжээ. Гол амжилтууд ба одоогоор явагдаж буй төслүүд:

-1970 онд дэлхийн анхны бөгөөд цор ганц амьтан туршилтын хяналтын төвийг байгуулсан. 1979 онд Олон Улсын Лабораторийн Амьтан Шинжлэх Ухааны Зөвлөл(ICLAS)-ийн хяналтын төвөөр томилогдсон.

-Хүний полиовирусын рецепторын генийг танилцуулж, аман полио вакцины аюулгүй байдлын шинжилгээнд ашигладаг TG-PVR mouse-г бий болгон хөгжүүлжээ.

-Хүний c-HA-ras онкогенийн загварыг танилцуулсан Tg-rasH2 mouse-г бий болгож, тэдгээрийн практик ашиг тусыг үнэлсэн. Мансууруулах бодисын хорт хавдрын шинжилгээг өндөр түвшинд хүргэж мөн шинжилгээний хугацааг ердийн 2 жилийн системээс 6 сар болтол буулгасан. 

-Ердийн мармосет(Шинэ ертөнцийн сармагчин)-ыг ашиглан нугасны гэмтлийн загвар болон паркинсоны өвчний загварыг хөгжүүлсэн.

-Хүнд дархлааны дутагдлын mouse, NOD/Shi-scid, IL-2Rynull mouse(NOD/SCID/IL-2Rynull mouse, NOG mouse)-г бий болгож, үүнийг амьтдын төрөл бүрийн туршилт, туршилтын системд хэрэглэх чадварыг хөгжүүлсэн.
Малын идсэн өвсний хэмжээг тогтоох

МААЭШХ болон ХААИС-ийн эрдэмтдийн 40 гаруй жилийн судалгаагаар таван хошуу малын нэг хоногт бэлчээрээс идэх өвсний хэмжээг судалж, улирлаар харилцан адилгүй хэмжээтэй иддэг болохыг тогтоосон байдаг. Малын бэлчээрээс идэх өвсний хэмжээ малын төрөл болон улирлын байдлаас шалтгаалан харилцан адилгүй байсан бөгөөд түүнийг нормчилсон үзүүлэлтэд оруулахад нэг хонин толгойн хоногт идэх өвсний хэмжээ хамгийн олон давтамжтай, иж бүрэн байдалтай судлагдсан байлаа. Тиймээс бэлчээрийг зөвшөөрөлгүй ашигласан тохиолдолд ургамлан нөмрөгт учруулсан хохирлыг тооцоход судалгаагаар тогтоосон нэг хонин толгойн хоногт идэх өвсний хэмжээг нормчилно.

Үүнтэй уялдан нийт малын бэлчээрээс идсэн өвсний хэмжээг тогтоохдоо тухайн бэлчээрээс идсэн нийт малын тоог хонин толгойд шилжүүлэх шаардлагатай бөгөөд үүнийг ГЗБГЗЗГ-ын даргын 2018 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдрийн А/187 тоот тушаалаар баталсан “Газрын төлбөр ногдуулах аргачилсан заавар”-т зааснаар шилжүүлнэ.

Тухайн бэлчээрээс идсэн нийт малыг хонин толгойд шилжүүлэх тооцоололд ашиглах итгэлцүүр-Nt тэмдэглэнэ.

Нэг хонин толгойн нэг хоногт бэлчээрээс идэх өвсний нормчилсон хэмжээд ашиглах итгэлцүүр-Qа тэмдэглэнэ.
Ургамлын нөөц тогтоох

Хээрийн судалгааны үед бэлчээрийн ургамлын хэмжилтийг ажиглалтын талбар доторх сорьцын талбайд хийх бөгөөд энэ нь хамгийн багадаа 5 давтамжтай хэмжилт болно. Өөрөөр хэлбэл хамгийн жижиг талбайд хийсэн 1 ажиглалтын талбартай судалгаа гэхэд л нөөцийн хэмжилтийг 5 давталтаар хийж дундаж ургац тооцох нөхцөл бүрдэх болно.

• Ургамлан нөмрөгийн нөөц тогтооход бэлчээрийн ургац тогтоох аргыг;

• Тодорхой тархац нутагт тодорхой зүйл ургамлын нөөц тогтооход байгалийн ургамлын нөөцийн судалгаа, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамнаас олгодог байгалийн ургамлын нөөц ашиглах тусгай зөвшөөрөлд үндэслэн ашигласан нөөцөд үнэлгээ хийх аргыг тус тус ашиглана;

Бэлчээрийн ургац буюу ургамлын биомассын нөөц нь ургамлан нөмрөг болон ургамлын зүйлд учруулсан хохирлын “үнэлгээний зүйл” бөгөөд хохиролд тооцох нийт нөөцийн хэмжээг Qt гэж тэмдэглэнэ.

**Судалгааны талбайн байршил тогтоох, зураглах**. Ургамлан нөмрөгийн болон ургамлын нөөц тогтоож, экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцоход судалгаанд хамрагдах газрын байршил, цар хүрээг тогтоож, талбайн хэмжээг тодорхойлох бөгөөд тодорхойлсон талбайн хэмжээгээр ARCGIS программ ашиглан зураг боловсруулна. Боловсруулсан зураг нь дараах мэдээллийг агуулсан байна. Үүнд:

• Судалгааны талбайн хил хязгаар, захын цэгүүдийн солбицол;

• Судалгааны талбайн полигон хэмжээ, га-аар, квад.м-ээр;

• Судалгааны талбайд хийсэн судалгааны цэгүүдийн байршил;

• Хээрийн судалгаагаар тогтоосон бэлчээрийн хэв шинж болон экосистемийн төрлийн ялгарал;

• Монгол орны ургамал газарзүйн тойрог дахь судалгааны талбайн байршил.
Ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээнд ашиглах суурь зураг

Ургамлан нөмрөгийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцоход ашиглах монгол орны байгалийн ургамлын чадавхын үнэлгээний суурь зургийг сонгосон бөгөөд уг зураг нь ургамлын ургалт, амьдрах орчны нөхцөлийг төлөөлж чадах, хоорондоо харилцан хамааралтай байгаль-цаг уурын өгөгдлүүдэд үндэслэсэн байдаг.

Байгалийн ургамлын чадавхийн зурагт:

• Хүрээлэн буй орчны хязгаарлагч хүчин зүйлүүдийг илэрхийлэх био-уур амьсгалын үзүүлэлтүүд (хамгийн хүйтэн сарын дундаж температур болон хамгийн хуурай сарын хур тунадас)-ыг тооцоход сар бүрийн дундаж, хамгийн их, хамгийн багаагаарын температур мэдээ, мөн сар бүрийн нийлбэр хур тунадасны мэдээ ашигласан. Сар бүрийн дундаж, хамгийн бага, хамгийн их агаарын температурын орон зайн тархалтын зургийг гаргахад 2002-2017 оны 8 хоногийн дундаж 1 км нарийвчлалтай МОДИС хиймэл дагуулын гадаргын температурын орон зайн тархалтын зургаас агаарын температурын орон зайн тархалтын зураг гаргах арга зүйг ашигласан. Харин сар бүрийн нийлбэр хур тунадасны мэдээг CHRIPS хиймэл дагуулын мөн хугацааны 1 км нарийвчлалтай хур тунадасны орон зайн тархалтын зургийг;

 • Гадаргын налуу, өндөршил, бартаашил, гадаргын босоо болон гүний хэрчигдэл зэрэг геоморфологи болон гидрологийн үйл явцуудыг тооцоолоход SRTM (Shuttle Radar Topographic Mission) хиймэл дагуулын 90 м-ийн орон зайн нарийвчлалтай өндрийн тоон загварын мэдээг;

• 2002-2017 оны 10 хоногийн дундаж 1 км нарийвчлалтай МОДИС хиймэл дагуулын ургамлын нормчилсон индекс (NDVI), ногоон навчны талбайн индекс (LAI), ургамлын анхдагч бүтээмж буюу нэгж талбайн фотосинтезэд зарцуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ (GPP) зэрэг ургамлын тандан судалгааны бүтээгдэхүүнийг;

• Үндсэн чулуулгийг ялгахад 1:5000000 масштабтай Монгол орны геологийн зургийг тус тус ашигласан байна.

Ургамлан нөмрөг болон ургамлын тархац нутгийн үнэлгээг тооцохдоо газрын бүсчлэл, газарзүйн тойргийн ялгавартай үнэлгээг үндэслэл болгох үүднээс байгалийн ургамлын чадавхийн зургийг ургамал газарзүйн тойргийн зурагтай давхцуулан үндсэн суурь зургийг боловсруулав. Энэ нь ургамлын суурь судалгаа хийгээд ямар тойргийн ургамалжил бичиглэл хийж, тойргийн шинжийг харуулж байгааг илтгэх боломжтой болгоно.
Ургамлан нөмрөгийн экологи-эдийн засгийн үнэ

Ургамлан нөмрөгийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг БОАЖ-ын сайдын 2022 оны 12 дугаар сарын 22-ны өдрийн А/603 тоот тушаалаар баталсан “Нэн ховор, ховор, зарим элбэг ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээ”-нд үндэслэн ургамлан нөмрөгийн ЭЭЗҮ-г ургамал газарзүйн тойрог тус бүрээр тооцож дараах үнэ (Ру)-ийг гаргаж ирсэн
Экологи-эдийн засгийн үнэлгээний олон хувилбарт нөхцөл

Ургамлан нөмрөг, ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцоход үнэлгээний зүйлийг тодорхойлохоос эхлэх бөгөөд энэ нь үнэлгээний зорилготой нягт холбоотой асуудал болно. Иймээс ургамлын нөөцийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг:

• Нэгдүгээрт, тодорхой зүйл ургамлын нөөцийг үнэлэх

• Хоёрдугаарт, байгалийн нөөцийн хувьд нөмрөгийнх нь хэмжээгээр үнэлнэ.

Нийгмийн олон талт харилцааны дунд ургамлын нөөцийг ашиглаж, хохироож байгааг нөхцөл байдлаар нь ангилж, ургамал, ургамлан нөмрөгт хохирол учруулж болох бодит нөхцөл, шалтгаануудад дүн шинжилгээ хийсний үндсэн дээр ургамал болон ургамлан нөмрөгийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцох боломжит хувилбаруудыг гаргасан.
Хэргүд

**Хэргүд**
----

### Хэргүд овгийн үүсэл 
* Хэргүд буюу Хэргэсүд овог нь монгол туургатны эртний салбар овгуудын нэг бөгөөд үндсэндээ Нирун монгол (Хүннү, Сяньби, Жужан зэрэг эртний монгол угсаатан) үеэс уламжилсан овог гэж үздэг.
* Тэднийг зарим эрдэмтэд "Монгол угсаатны нэг томоохон бүлэг" гэж тодорхойлсон байдаг.
* Чингис хааны үед Хэргүдүүд аль хэдийн том овог болж, Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд орсон байсан. Чингис хаан тэднийг тусгайлан хүндэлж, төрийн албанд ажиллуулж байсан баримт бий.

----

### Хэргүдүүд хаана нутаглаж байсан бэ? 
* Эрт үедээ:  Хэргүдүүд голчлон Их Хянганы нурууны баруун талаар буюу өнөөгийн Дорнод Монгол, Өвөр Монголын зүүн хойд хэсэг, Хөлөнбуйр орчмоор нутаглаж байсан.
* Чингис хааны үед:  Тэд Их Монгол улсын төвийн хэсэгт (Онон, Хэрлэн, Туулын сав газарт) нүүн ирж, тэнд төвлөрч эхэлсэн. Ялангуяа Хэрлэн голын сав газар тэдний нэртэй холбоотой гэж үздэг.  .
* Батмөнх даян хааны хуваарилалтын дараа:  Батмөнх даян хаан Монголыг 6 түмэн болгоход Хэргүдүүд нь голчлон Халх түмэн дотор орсон. Одоогийн Хэнтий, Төв, Дорнод орчмын халх аймгуудын зарим нутгаар суурьшсан.

----

### Хэргүдийн онцлог 
* Хэргүдүүдийг ихэвчлэн ухаалаг, тохиролцоо сайтай гэж үнэлдэг байсан.
* Зарим судлаачид Хэрэгдүүдийн нэрийг "хэрэг (ажил)-д чадварлаг" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг.
* Чингис хааны төрийн албыг анхлан зохион байгуулалцсан овгуудын нэг нь Хэргүдүүд байсан гэх түүхэн тэмдэглэл байдаг.
Ургамлан нөмрөгийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээний аргачлал

Ургамлан нөмрөгийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг ургамлан нөмрөг бүхлээрээ эвдрэл сүйтгэлд өртсөн тохиолдолд хэрэглэнэ. Өөрөөр хэлбэл, ургамлын биет хэмжээг бүхэлд нь хохироож сүйтгэсэн, шууд сөрөг нөлөөллийн үр дагавраас хамааран ургамлан нөмрөгийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцоолж гаргана.

**Эвдрэлд өртсөн ургамлан нөмрөгийн үнэлгээ**: Эвдрэлд өртсөн ургамлан нөмрөг гэж уул уурхай, дэд бүтцийн шугам сүлжээ болон үйлдвэр, зам, барилга бүтээн байгуулалтын үйл ажиллагаагаар газар, газрын хэвлийд нэвтэрч шимт хөрсийг хуулснаар ургамлан нөмрөгийг эвдэж сүйтгэснийг хэлнэ.

Эвдрэл, сүйтгэлд өртсөн ургамлан нөмрөгийн нийт биомассын хэмжээг тооцоход судалгааны газар, талбайн байршил, цар хүрээ, үнэлгээний зүйлийг тогтоох ажилбар нь хээрийн судалгаагаар хийгдэнэ. Экологи-эдийн засгийн үнэлгээ хийж байгаа газар талбар нь 2 болон түүнээс илүү тооны байршлын ялгавартай бол хээрийн судалгааны зураглалд үндэслэн байршлын ялгаа бүрээр ургамлын нийт массын хэмжээг тогтоож нийлбэрлэнэ.

**Талхалж доройтуулсан ургамлан нөмрөгийн үнэлгээ**: алхалж доройтуулсан ургамлан нөмрөг гэж газар хөрсийг эвдээгүй, газрын хэвлийд нэвтрээгүй байхад ургамлан нөмрөгийн газрын дээрх ил хэсгийг сүйтгэж үгүй болгосныг (түймэрт нэрвэгдэх, олон салаа замаар талхлагдах, бараа хурааж дарах, зөвшөөрөлгүй хадлан авах зэрэг) ойлгоно.
Хөрсөн дээр шинээр зам үүсгэх, аливаа объект (ШТС, худаг уст цэг, замын дагуух үйлчилгээний газрууд, амралт-зугаалгын отоглох цэгүүд зэрэг)-ын ашиглалттай холбоотой үүсэж буй цэгэн талхагдалтай газарт хэрэглэнэ.
**Зөвшөөрөлгүй ашигласан бэлчээрийн үнэлгээ**: Зөвшөөрөлгүй ашигласан бэлчээр гэж хуулиар хамгаалсан, бусдын эзэмшил газарт өөрийн малыг оруулж, бэлчээрийн өвсийг идүүлсэнээс үүссэн маргаантай тохиолдлыг (орон нутгийн хамгаалалттай отрын бэлчээрийг зөвшөөрөлгүй ашиглах, бусдын эзэмшлийн бэлчээр, өвөлжөө хаваржааны орчны нөөцийг малдаа идүүлэх зэрэг) ойлгоно.

Бэлчээр нь үнэлгээгүй, газар нь нийтийн өмчийн хэлбэрээр ашиглагддаг манай орны нөхцөлд бэлчээр ашиглалттай холбоотой гомдол, маргааныг таслах, улсын нөөц бэлчээр, тусгай хэрэгцээний болон тусгай хамгаалалттай газрын бэлчээрт учирсан хохирлыг тооцож гаргана.

**Үүсмэл ургамлан нөмрөгийн үнэлгээ**: Үүсмэл ургамлан нөмрөг гэж дараах тохиолдлуудад хамаарах газрын хамгаалалт, арчилгаа, тордолт, нөхөн сэргээлтээс үүссэн ургамлан нөмрөгийг хэлнэ. Үүнд:

• Эвдэрсэн газрыг нөхөн сэргээж, биологийн аргаар ургамалжуулсан;

• Байгалийн ургамалтай нь хашиж хамгаалалтад авсанаар бэлчээрийн болон ургамлан нөмрөгийн төлөвийг сайжруулсан;

• Хот, суурин газарт байгуулсан цэцэрлэгт хүрээлэн, нийтийн эзэмшлийн талбайд ногоон бүсийг төлөвлөлтийн дагуу тохижуулсан;

• Газрын эвдрэлийн дараа байгалийн аясаар өөрөө сэргэн ургасан зэрэг газруудын ургамалан нөмрөг байна.
Түүж бэлтгэсэн ургамлын үнэлгээний аргачлал

Зах зээлд өртөгч ургамлын зүйлүүдийг хууль бусаар түүж бэлтгэсэн, хаанаас, хэдий хэмжээний талбайгаас түүсэн нь тодорхойгүй зөвхөн бэлтгэсэн нөөцийн жин, тоо хэмжээ тодорхой байгаа нөхцөлд хэрэглэнэ. Түүж бэлтгэсэн ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээг дараах томъёогоор тооцно. Үүнд:

ЭЭЗҮург=𝑸𝒕∗𝑷ээзү 

Энд: Qt - Түүж бэлтгэсэн ургамлын жин, кг

Pээзү - “Ашигт ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээ хийх аргачлал”-аар үнэлж тогтоосон үнэ, баталагаажсан оны тэмдэглэгээтэй.

Түүж бэлтгэсэн ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцохдоо тухайн ургамлын чийгийн байдлыг харгалзан “Ашигт ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээ хийх аргачлал”-аар тогтоосон үнээс сонголт хийнэ. Хэрвээ:

• Үнэлгээний зүйлийг гарын атганд сайтар атгахад алгыг норгож чийгшүүлэн гарт наалдаж, дэлгэхэд хоорондоо наалдсан байдал нь 8-10 секундын турш хадгалагдаж байвал ургамлын зүйлийн нойтон байх үеийн үнийг,

• Үнэлгээний зүйлийг гарын атганд сайтар атгахад алгыг норгохгүй, гарт наалдахгүй, дэлгэхэд 8 хүртэл секундэд задарч тэнийж байвал ургамлын зүйлийн хуурай байх үеийн үнийг тус тус сонгон хэрэглэнэ.
Тархац нутагт тооцох ургамлын үнэлгээ

Зах зээлд өртөгч ургамлын зүйлүүдийг түүж бэлтгэх үйл явц нь газар дээрээ тодорхойлогдсон судалгааны талбайн цар хүрээг тогтоох боломжтой тохиолдолд хэрэглэнэ. Эсвэл шаардлагатай гэж үзсэн тохиолдолд зөвшөөрөл олгогчийн хүсэлтээр ургамал түүх зөвшөөрөл олгосон газар талбайд ургамлын зүйлүүдийн нөөцийн хэмжээг үнэлнэ. Тархац нутагт тооцох ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээг дараах томъёогоор тооцно. Үүнд:

ЭЭЗҮург=𝑸𝒕∗𝑺∗ 𝑷ээзү 

Энд: Qt - Судалгааны нэгж талбайд тогтоогдсон ургамлын жин, кг

S - Судалгаанд хамрагдсан талбай, га

Pээзү – Засгийн газрын баталсан ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, төг/кг (баталагаажсан оны тэмдэглэгээтэй).

Ургамлын тархац нутагт ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тооцоход БОАЖ-ын Сайдын тушаалаар баталсан ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээгээр тогтоосон нойтон байх үеийн үнийг сонгож хэрэглэнэ.
Ойн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ тооцох үндэслэл

Ой мод нь байгаль орчин, эдийн засаг, нийгэм, соёлын олон талт өгөөжийг хүртээх чадвартай нөхөн сэргээгдэхүйц, цогц экосистем бөгөөд хүчилтөрөгчийн гол үйлдвэрлэгч болдог. Ойн нэгж га талбайгаас жилд 18.0 сая шоо метр агаарын нүүрсхүчлийн хий цэвэрлэгдэж, 32.0-64.0 тн тоос, хорт хий шүүгдэнэ. Манай орны ойн баялаг нь экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хангахын зэрэгцээ үйлдвэрийн түүхий эдийн нэг чухал нөөц болж байдаг тул экологи, эдийн засгийн олон талын ач холбогдолтой.

2022 оны байдлаар Монгол орны ойн сан бүхий газар 14,260.3 мянган га буюу нийт нутаг дэвсгэрийн 9.1 хувийг эзэлж, байгаль, цаг уур, газарзүйн нөхцөлөөс хамаарч, ойн ургах орчны нөхцөл, ойн өсөлт, ургалтын эрчим, модны чанар, нөөц зэрэг таксацийн дундаж үзүүлэлтүүд нь модны төрөл тус бүрээр ялгаатай байдаг. 

Манай оронд мод, сөөгний 140 гаруй зүйл тархан ургадаг бөгөөд навчит болон шилмүүст гэсэн 2 үндсэн ангилалд хуваагдана. Шинэс, нарс, хуш, гацуур, жодоо зэрэг нь шилмүүст модны ангилалд хамаардаг бол хус, улиас, улиангар, хайлаас, бургас, сөөг нь навчит модны ангилалд багтана. Ойн сангийн зонхилогч гол мод нь шинэс бөгөөд байгалийн ойн талбайн 62.5 хувийг, нөөцийн 78.6 хувийг, мөн ойн сангийн 75.4 хувь нь шилмүүст болон навчит ой, 24.6 хувь нь заган ой байна.
Ойн шууд болон шууд бус ашиглалтын хүрээг тодорхойлох

2019 онд “Ойн экологи-эдийн засгийн үнэлгээг шинэчлэн тооцох зөвлөх үйлчилгээний тайлан”-г боловсруулж ойн шууд болон шууд бус ашиглалтын хүрээг тодорхойлж өгсөн нь үндсэндээ ойн бүрэлдэхүүн хэсэг болно. Үүнд:

1. Ойн шууд ашиглалтын үнэ цэнэ

• Ой модны нөөцийн үнэлгээ

• Ойн дагалт баялгийн үнэлгээ

2. Ойн шууд бус ашиглалтын үнэ цэнэ

• Ойн хөрс хамгаалах ашигт чанарын үнэлгээ

• Ойн ус хамгаалах ашигт чанарын үнэлгээ

• Ойн биологийн төрөл зүйлийг хамгаалах ач холбогдлын үнэлгээ

• Ойн нүүрстөрөгчийн хийг шингээх ач холбогдлын үнэлгээ

• Ойн амралт, аялал жуулчлал, нийгмийн ач холбогдлын үнэлгээ
Софиа Их Сургууль(Япон)

Софиа Их Сургууль нь Японы Токио хотод байрлалтай хувийн санваартан судалгааны их сургууль юм. 1913 онд санваартнууд үүсгэн байгуулсан ба 1928 онд их сургуулийн байр суурьтай болсноор Японы анхны католик шашны их сургууль болсон. Софиа их сургууль нь 12080 бакалаврын зэргийн, 1357 магистр, докторын зэргийн оюутантай. Их сургууль нь 13900 гаруй оюутан, 9 бакалаврын зэргийн барилга, 10 магистр, докторын зэргийн сургуультай билээ. 

Софиа их сургууль нь 77 улсын олон улсын оюунтантай мөн 81 улсын 400 их сургуультай солилцооны гэрээтэй өндөр даяарчлагдсан их сургууль юм. Их сургууль нь Япон болон гадаадаас их олон оюутнуудыг татдаг. 2022 онд олон улсын оюутнууд нийт оюутнуудын 9% орчим хувийг эзэлж байв.

Софиагийн төгсөгчдийг ихэвчлэн "Софиачууд" гэх бөгөөд үүнд Японы 79 дүгээр ерөнхий сайд Мохиро Хосокава, Японы үндэсний хоолой болсон хэдэн улс төрчид, Карлос Холмс Трухильо, Мухриз Махатхир, Ли Линси гэх мэт хэд хэдэн гадаад төрийн зүтгэлтнүүд, Японы кино, хөгжмийн салбарын зарим жүжигчид, хөгжимчид багтана.

Их сургууль нь 29 салбартай 9 бакалаврын зэргийн сургууль мөн 25 программтай 10 магистр, докторын зэргийн сургуультай билээ.
Ойн нөөцийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ тооцох аргачлал

Ойн санд учруулсан хохирол, түүний нөхөн төлбөрийн хэмжээг тооцоход модны төрөл, түүний эзлэхүүний хэмжээг тодорхойлон, энэхүү тогтоосон нийт эзлэхүүнийг төлбөрийн мужид хамаарах харгалзах үнэлгээгээр үржүүлээд гарсан мөнгөн дүнг хэсэг дэх мод, модон материалын ашиглалтын гарцын итгэлцүүрээр үржүүлж, нийт экологи-эдийн засгийн үнэлгээг тогтооно.

Ойн сангийн нэг шоо метр модны экологи-эдийн засгийн үнэлгээ тооцохдоо ойн дараах бүрдэл хэсгүүдийн нийлбэрээр тодорхойлж, нэг шоометр модны нийт үнэ цэнийг мөнгөн хэлбэрээр илэрхийлсэн. Үүнд:

1. Ой модны нөөцийн үнэлгээ

2. Ойн дагалт баялгийн үнэлгээ

3. Ойн ус хамгаалах ашигт чанарын үнэлгээ

4. Ойн хөрс хамгаалах ашигт чанарын үнэлгээ

5. Ойн биологийн төрөл зүйлийг хамгаалах ач холбогдлын үнэлгээ

6. Ойн нүүрстөрөгчийн агууламж

7. Ойн рекреацийн үйлчилгээ болно.

Ойн санд учруулсан хохирол, түүний нөхөн төлбөрийн хэмжээг тогтооход Ойн сангийн нэг шоо метр модны экологи-эдийн засгийн үнэлгээг ашиглана.
Ойн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ тооцох арга зүй

Ойн нөөцийн хэмжээ, чанар, хэрэглээний экологи-эдийн засгийн үр өгөөжийг мөнгөн хэлбэрээр илэрхийлэх, ойн аж ахуйн арга хэмжээний эдийн засгийн үр ашгийг тооцох, ойн нөөцөд учруулсан хохирол, түүний нөхөн төлбөрийн хэмжээг тогтооход Байгаль орчин, аялал жуулчлалын Сайдын 2020 оны 03 дугаар сарын 16-ны өдрийн А/176 дугаар тушаалаар баталсан "Ойн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ”-ний 4-н хавсралтыг үндэслэл болгоно. Үүнд:

• 1 дүгээр хавсралтаар батлагдсан “Нэг шоо метр модны экологи-эдийн засгийн үнэлгээ”,

• 2 дугаар хавсралтаар батлагдсан “Ойгоор бүрхэгдсэн 1 га талбайн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ”,

• 3 дугаар хавсралтаар батлагдсан “Ойгоор бүрхэгдээгүй 1 га талбайн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ”,

• 4 дүгээр хавсралтаар батлагдсан “Нэг ширхэг өсвөр залуу модны экологи-эдийн засгийн үнэлгээ”-г тус тус тогтоож, хэрэглээнд мөрдлөгө болгож байна.

Тиймээс ойн экологи-эдийн засгийн дээрх аргачлалаар тооцсон 4 төрлийн үнийг ойн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ хийхэд шууд ашиглана.
Ричард Айра Бонг

Ричард Ира Бонг ( англ. Richard Ira Bong , 1920 оны есдүгээр сарын 24 – 1945 оны наймдугаар сарын 6) нь дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцсон Америкийн сөнөөгч нисгэгч юм. Номхон далайн кампанит ажлын үеэр P-38 Lightning онгоцоор 200 удаа нислэг үйлдэж, Японы 40 онгоцыг (7 магадлалтай ялалтаар) буудаж, 11-ийг нь гэмтээж, АНУ-ын түүхэн дэх хамгийн өндөр оноо авсан байлдааны нисгэгч болжээ. Тэрээр АНУ-ын цэргийн дээд шагнал болох Хүндэт одонгоор шагнагджээ. F-80 Shooting Star тийрэлтэт сөнөөгч онгоцыг турших үеэр амиа алдсан.
Илмари Юутилайнен

Эйно Илмари Жуутилайнен (1914 оны 2-р сарын 21, Финландын Их Гүнт улс, Лиекса, Оросын эзэнт гүрэн[2] - 1999 оны 2-р сарын 21, Туусула, Финлянд) нь Финландын цэргийн нисгэгч бөгөөд Дэлхийн 2-р дайнд Германаас бусад бүх улсын агаарын цэргийн хүчний хамгийн амжилттай сөнөөгч нисгэгчээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Зөвлөлтийн нисэх онгоц, тэдгээрийн хоёр нь Зөвлөлт-Финландын дайны үед байсан. Тэрээр мөн 35 удаа ялалт байгуулсан Brewster F2A Buffalo онгоцыг хамгийн амжилттай нисгэгч юм.
*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Константин Кантакузино (нисгэгч)

Константин Кантакузино (Кантакузин) (румын. Constantin Cantacuzino; 1905–1958) нь Румыны цэргийн нисгэгч, Дэлхийн 2-р дайны хамгийн амжилттай Румыний хөзрийн тамгалагч юм.

Тэрээр Германы Messerschmitt Bf.109 болон Британийн Hawker хар салхинд ниссэн. Тэрээр 608 байлдааны ажиллагаа явуулж, дайсны 54 онгоцыг (бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр 51 эсвэл 56), түүний дотор Зөвлөлт, Америк, дайны төгсгөлд Германы нисэх онгоцыг устгасан.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Мармадюк Пэттл

Мармадюк Томас Сент Жон Пэтл (1914 оны 7-р сарын 3, Өмнөд Африкийн Холбооны Зүүн Кейп, Баттерворт - 1941 оны 4-р сарын 20, Грек, Афин) нь Дэлхийн 2-р дайнд оролцож, амь үрэгдсэн Британийн өмнөд африкийн нисдэг хөсөгчин юм. Тэрээр Британийн Хатан хааны агаарын цэргийн хүчний (RAF) эгнээнд тулалдаж байв. Хүндэт нисдэг загалмай (DFC) одонгоор шагнагджээ. Пэттлийг заримдаа Британийн Хамтын нөхөрлөлийн дайны хамгийн өндөр оноо авсан нисгэгч гэж тэмдэглэдэг. Хэрэв заасан тоо зөв бол түүний унагасан онгоцны тоо 5-аас давсан байна.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Пьер Клостерман

Пьер Клостерман (франц. Pierre-Henri Clostermann; 1921–2006) нь Францын цэргийн нисгэгч бөгөөд Дэлхийн 2-р дайны үеийн хамгийн амжилттай Францын ac байсан[1]; Дайны дараа - зохиолч, улс төрч.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Жорж Бёрлинг

Жорж Фредерик Берлинг (1921 оны 12-р сарын 6, Вердун, Квебек, Канад - 1948 оны 5-р сарын 20, Ром, Итали) хочит Базз буюу Скреуболл, Канадын 2-р дайны үеийн нисгэгч бөгөөд зөвхөн Хааны Агаарын Хүчний (RAF) дээр зөвхөн Мальта (RAF) дээр алба хааж байхдаа дайсны 31 онгоцыг устгасан.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Мато Дуковац

Мато Дуковак (хорватаар: Mato Dukovac; 1918 оны 9 сарын 23, Сурчин – 1990 оны 6 сарын 6, Торонто) нь Хорватын нисгэгч, Дэлхийн 2-р дайны хамгийн амжилттай Хорватын хөзүүр бөгөөд янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр 40-44 ялалт байгуулж байжээ. Тэрээр Югославын хааны агаарын цэргийн хүчний 2-р эскадрилийн бүрэлдэхүүнд нацист Германыг довтлохтой уулзсан. 1941 оны 4-р сараас Тусгаар тогтносон Хорватын Агаарын цэргийн хүчин, Люфтваффын цэргийн хүчинд алба хааж, 1942 оны 10-11-р сар, 1943 оны 2-6-р сар, 1944 оны 10-р сараас 3-р саруудад Зүүн фронтын тулалдаанд оролцож, 1944 оны 9-р сарын 20-нд ЗХУ-д бууж өгч, 1944 оны 11-р сарын 19-нд Юславын нисэх хүчинд алба хааж байжээ. Панчево дахь агаарын баазуудад. 1945 оны 4-р сард тэрээр Итали руу дүрвэж, жилийн дараа түүнийг орхиж, Сирийн агаарын хүчинд үргэлжлүүлэн алба хааж, Сирийн талд Араб-Израилийн дайнд оролцов. Дайны дараа тэрээр Канадад суурьшжээ.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Клайв Колдуэлл

Клайв Робертсон Колдуэлл (1910 оны 7-р сарын 28 - 1994 оны 8-р сарын 5) нь Дэлхийн 2-р дайны үеийн Австралийн нисдэг баатар бөгөөд Хатан хааны агаарын цэргийн хүчинд (RAF) алба хааж байхдаа дайсны 27 онгоцыг (гурван бүлэг аллага, зургаан батлагдаагүй ялалт, дайсны 15 онгоц устгасныг эс тооцвол) устгасан.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Колин Грей

Колин Фолкланд Грей (1914 оны 11 сарын 9 – 1995 оны 8 сарын 1) нь Дэлхийн 2-р дайны үед Хатан хааны Агаарын цэргийн хүчний тэргүүлэгч нисэгч байсан Шинэ Зеландын иргэн юм.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Терезио Мартиноли

Тересио Витторио Мартиноли ( итал. Teresio Vittorio Martinoli ; 1917–1944 ) Дэлхийн 2-р дайнд нацист Германы талд тулалдаж байсан Италийн сөнөөгч онгоцны хамгийн амжилттай нисгэгч юм. Тэрээр 276 байлдааны ажиллагаа явуулж, дайсны 22 онгоцыг биечлэн устгасан.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Станислав Скальский

Станислав Скальски (1915 оны арваннэгдүгээр сарын 27[1], Подольск мужийн Кодыма – 2004 оны арваннэгдүгээр сарын 12[2][1], Варшав) нь Польшийн цэргийн нисгэгч, бригадын генерал юм. Дэлхийн 2-р дайны Польшийн шилдэг ас.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Лю Чи-Шень

Лю Жэшэн (Хятадаар: 柳哲生; 1914–1991) нь Хятадын цэргийн офицер, Дэлхийн 2-р дайны нисдэг од юм. Тэрээр Америкийн хоёр онгоц Curtiss F11C Goshawk онгоцоор ниссэн. Дараа нь Зөвлөлтийн сөнөөгч онгоцууд дээр: I-15 давхар далавчит ба I-16 дан далавчит дээр тэрээр 10 хувийн ялалт[1], хоёр бүлэгт[2] ялалт байгуулав. Агаарын ялалт болгондоо медаль авдаг байсан (Хятадаар 星序獎章, англиар: Star Medal).

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Нишизава Хироёши

Xироёши Нишизава (Япон: 西澤 広義 Nishizawa Hiroyoshi, 1920 оны 1-р сарын 27 - 1944 оны 10-р сарын 26) нь Дэлхийн 2-р дайны үед Японы эзэн хааны тэнгисийн цэргийн нисэх хүчний нисгэгч юм.

Нишизава нас барах үедээ 87 удаа агаарт ялалт байгуулсан Японы дайны шилдэг хөзрийн эзэн байсан гэдэг. Эдгээр статистик нь тийм ч үнэн зөв биш юм, учир нь Японы нисэхийн уламжлал нь статистикийг хувь хүний ​​нисгэгчээр бус эскадрилийн үндсэн дээр хөтөлдөг байсан, мөн нягтлан бодох бүртгэлд хэт хатуу шаардлага тавьдаг тул. Нишизаваг нас барсны дараа сонинууд түүний ялсан 150 орчим агаарын ялалтыг бичсэн бөгөөд тэрээр гэр бүлийнхэндээ 147, зарим эх сурвалжид 102, тэр байтугай 202 гэж таамаглаж байна.

*
Ангилал:Ас нисгэгчийн жагсаалт
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцогч
Ангилал:Цэргийн хүн
Манфред Альбрехт барон фон Рихтгофен

Манфред Альбрехт барон фон Рихтгофен-Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen (1892 оны тавдугаар сарын 2 – 1918 оны дөрөвдүгээр сарын 21) нь Германы сөнөөгч онгоцны нисгэгч бөгөөд дайсны 82 онгоцыг устгаснаар Дэлхийн нэгдүгээр дайны шилдэг нисэгч болсон юм. "Улаан барон" (Герман: Der Rote Baron) хочоороо алдартай.

Тэрээр 1914-1918 онд Германы эзэнт гүрний зэвсэгт хүчинд алба хааж байсан. Тэрээр өөрийн Albatros D.V, дараа нь Fokker Dr.I-ийн их биеийг тод улаан өнгөөр ​​будаж, Германы бароны язгууртан Фрейхерр харьяалагддаг байснаараа хоч авсан.

Дэлхийн 1-р дайн дууссанаас хойш удаан хугацааны туршид олон түүхчид Рихтхофений дайсны 80 онгоцыг устгасан нь Германы суртал ухуулгын хэтрүүлэг гэж үздэг байв. Зарим зохиогчид түүнийг эскадриль эсвэл нислэгээр нь устгасан дайсан гэж үздэг байсан гэж мэдэгджээ. Гэсэн хэдий ч 1990-ээд оны дэлхийн хоёрдугаар дайны судалгааны шинэ давалгааны дараа нарийвчилсан шалгалт хийсэн. 1998 онд хэвлэгдсэн Британийн түүхч Норман Фрэнксийн удирдсан судалгаагаар "Улаан бароны бууны дор" номонд Рихтхофений буудсан нисгэгчдийн нэрс хүртэл дор хаяж 73 ялалтыг баримтжуулсан байдаг. Батлагдаагүй баримтуудыг харгалзан үзвэл түүний хувийн оноо 84 ялалт байгуулж магадгүй юм.
## Гадаад холбоос
*
*
Нөхөн сонгууль

**Нөхөн сонгууль** нь бүх нийтийн сонгуулийн хооронд суларсан албан тушаалыг нөхөх сонгуулийг хэлнэ.

Албан тушаалтан нас барах, огцрох, эсвэл албан тушаалаа үргэлжлүүлэх боломжгүй болсон тохиолдолд үүсдэг. Эдгээр сонгуулийг тус улсын аль ч үед явуулах боломжтой.
Рудольф Абель

**Рудольф Абель** (жинхэнэ нэр Уильям Генрихович Фишер, 1903 оны 7-р сарын 11-нд Их Британий Ньюкасл-апон Тайн-нд төрсөн -1971 оны 11-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) -Зөвлөлтийн далд тагнуулын ажилтан, хурандаа цолтой байсан. 1948 оноос АНУ-д ажиллаж байгаад 1957 онд баривчлагджээ. 1962 оны 2-р сарын 10-нд Рудольф Абелийг ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээгүүр нисч байгаад онгоц нь пуужингаар буудуулж унасан Америкийн тагнуулын онгоцны нисгэгч Фрэнсис Пауэрс, 1961 оны 8-р сард Зүүн Берлинд тагнуул хийсэн хэргээр баривчлагдсан Америкийн эдийн засгийн ангийн оюутан Фредерик Прайор нараар сольсон байна.

## Намтар 
1903 оны 7-р сарын 11-нд Их Британийн Ньюкасл-апон Тайн хотод төрсөн. Тэрээр 1901 онд хувьсгалын үйл ажиллагааны улмаас Оросоос хөөгдсөн марксист улс төрийн цагаачдын гэр бүлийн хоёр дахь хүүхэд байв. Түүний эцэг Генрих Матвеевич Фишер нь Ярославль мужийн уугуул, герман үндэстний гэр бүлээс гаралтай, хувьсгалт хөдөлгөөний идэвхтэй оролцогч, В.И.Ленин, Г.М.Кржижановский нартай олон удаа уулзаж байсан, герман, англи хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байжээ. Түүний эх Любовь Васильевна Саратовын уугуул, хувьсгалт хөдөлгөөнд оролцож, эх баригч мэргэжилтэй байсан. 

Р.Абель дунд сургуулиа төгсөөд Лондонгийн их сургуульд орсон боловч тэдний гэр бүл 1920 онд Зөвлөлт орос руу нүүж иржээ. Тэрээр эхлээд уран зургийн сургуульд орсон боловч орхиод 1924 онд дорно судлалын сургуульд элсэн орсон бөгөөд жилийн дараа цэрэгт татагдсан байна. 

1927 онд зөвлөлтийн тагнуулын албанд ороод 1930 онд Английн ЭСЯ-нд хандаж буцах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж Ботаний паспорт аваад Англи руу нууц ажилтнаар явжээ. 1934 онд буцаж Зөвлөлтөд ирээд ажиллаж байжээ.

1941 оноос хойш тэрээр Зөвлөлтийн Дотоод яаманд, Германы ар талд партизаны дайн зохион байгуулах ангид буцаж ирэв. Фишер Германд эзлэгдсэн орнуудад илгээсэн партизаны анги, тагнуулын бүлгүүдэд радио операторуудыг сургасан. Энэ хугацаанд тэрээр Рудольф Абелтай ажиллаж, нөхөрлөж, түүний нэр, намтрыг хожим нь ашигласан байна.

Дайны дараа түүнийг АНУ-д нуц ажилтнаар ажиллуулах, ялангуяа цөмийн байгууламжид ажиллаж байгаа эх сурвалжаас мэдээлэл авахаар явуулахаар болсон байна. Тэрээр 1948 оны 11-р сард Литва гаралтай АНУ-ын иргэн Эндрю Кажотисийн нэр дээрх паспорт ашиглан АНУ руу явжээ. Очоод тэрээр зураач Эмил Роберт Голдфусс нэртэй Нью-Йоркт суурьшиж, Зөвлөлтийн тагнуулын сүлжээг удирдаж, халхавчаар Бруклинд гэрэл зургийн студи эзэмшиж байжээ. Коэн гэр бүлийн хосыг "Марк" (В.Фишерийн нууц нэр)-ийн холбогч нараар томилсон байна.

1957 онд түүнийг өөрийнх нь нууц ажилтан АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчоонд баривчлуулжээ. Тэр жилдээ түүнд 32 жилийн хорих ял оноох Шүүхийн шийдвэр гарсны дараа "Марк" Нью-Йорк дахь урьдчилан хорих төвд ганцаарчлан хоригдож, улмаар Атланта дахь холбооны засан хүмүүжүүлэх хорих анги руу шилжүүлсэн байна. Шоронд байхдаа тэрээр математикийн бодлого, урлагийн онол, уран зургийн чиглэлээр бие дааж суралцаж байжээ. 

Түүнийг ЗХУ-ын тал 1962 оны 2-р сарын 10-нд Америкийн тагнуулын онгоцны нисгэгч Фрэнсис Пауэрсээр сольж авчээ. Уильям Генрихович Фишер 1971 оны 11-р сарын 15-нд 69 насандаа уушигны хорт хавдраар Москвад нас баржээ.
Фергана

**Фергана** (узбек. *Farg‘ona / Фарғона*; 1877–1907 онуудад *Шинэ Маргела́н*, 1907–1924 — *Ско́белев* гэдэг нэртэй байсан) — Узбекистаны Фергана мужийн засаг захиргааны төв хот.

1877 онд Шинэ Маргелан нэртэй Х зуунаас Маргелан хотоос холгүй байгуулагдсан хот. Эртний перс «марг» — «зүлэг, талбай» гэх утгатай үгнээс гаралтай. 1907 онд Туркестаныг шинээр нээгч оросын генерал Михаил Скобелевын нэрээр Скобелев хот болсон бөгөөд 1924 онд Ферганы хөндийд орших тул тус хөндийн нэрээр Фергана нэр авчээ. 

Фергана хот нь Узбекистаны зүүн хэсэгт, Ферганы хөндийн өмнөд хэсэгт, далайн түвшнээс дээш 580 метрийн өндөрт оршдог байна. 

Тус хот нь нийслэл Ташкент хотоос зүүн зүгт 420 км, Андижан хотоос баруун өмнө зүгт 75 км зайд оршдог. Фергана хотын нутаг дэвсгэр нь 95.6 км².

## Хүн ам 
2014 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар тус хотын хүн ам 340,600 байсан нь Ферганы хөндий дахь 3 дахь том хот болжээ.

Байгуулагдсанаасаа хойш энэ нь орос хот байсан. 1911 онд 11,892 хүн амтай байв. Үүний 7534 (63%) нь Орос, 2590 (22%) нь сартууд юм. 1926 оны хүн амын тооллогоор тус хотын 14,275 оршин суугчийн 7,942 нь Орос (55%), 667 нь Украин (4,6%), 514 нь еврей (3,6%) байсан бол 3,011 Узбек (21,0%) байжээ.

2013 оны байдлаар Фергана нь бараг нэг үндэстэн хот болсон байв: хотын 350,600 оршин суугчийн 316,268 нь Узбек (90.0%) юм.

## Боловсрол 
* Ферганы Улсын их сургууль,
* Ферганы Политехникийн дээд сургууль,
* Ташкентийн Мэдээллийн технологийн их сургуулийн Фергана дахь салбар,
* Ташкентийн Анагаах Ухааны Академийн Фергана дахь салбар.
Ангилал:Узбекистаны хот
Ангилал:Хот улс орноор
Япон судлал

**Япон судлал** (япон. 日本学, галиглал: *Nihongaku*), Европын орнуудад *Japanology* гэгддэг. Япон судлал Зүүн Ази судлалын дэд салбар бөгөөд Японы нийгэм, хүмүүнлэгийн ухааны судалгаа юм. Үүнд япон хэл, түүх, соёл, утга зохиол, гүн ухаан, урлаг, хөгжим, кино урлаг, шинжлэх ухаан зэрэг салбаруудыг багтаадаг. 

Европын орнуудын Япон судлалын түүх Эдогийн эринд (1603-1867) Нагасаки болон Дэжима хотуудад суурьшсан Голландын худалдаачдаас улбаатай гэж үздэг. Британий Сэр Эрнест Сатоу, Фредерик Виктор Дикинс зэрэг эрдэмтэд 1872 онд Ёкохамад Японы Азийн нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулсан нь Япон судлалыг шинжлэх ухааны эрдмийн салбар болгон хөгжүүлэхэд чухал үйл явдал болсон юм.

Мэргэжлийн үйл ажиллагаагаа Япон судлахад зориулсан мэргэжилтнүүдийг Япон судлаач гэж нэрлэдэг.

## Алдартай япон судлаачид 
* Кийн, Дональд Лоуренс (англи. *Donald Lawrence Keene,* 1922–2019) — Америкийн япон судлаач, Японы уран зохиолын орчуулагч. Колумбын Их Сургуулийн хүндэт профессор бөгөөд 50 гаруй жил багшилсан.
* Франциско Савьер (исп. *Francisco (de) Javier*, 1506–1552) — Католик шашны гэгээнтэн, номлогч. Есүсийн Нийгэмлэгийг (Иезуитийн Орден) үүсгэн байгуулагчдын нэг. Японд анх удаа католик шашны номлогч болсон хүн.
* Поливанов, Евгений Дмитриевич (1891–1938) — Орос, Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн, дорно дахины судлаач, утга зохиолын эрдэмтэн. Японы үгсийг Оросын кирилл үсгээр хөрвүүлэх системийг зохион бүтээгч.
* Доналд Ричи (сэтгүүлч) (англи.*Donald Richie*; 1924–2013) – Америкийн сэтгүүлч, кино судлаач, кино найруулагч, Японы соёлын мэргэжилтэн.
* Сэр Эрнест Мейсон Сатоу (англи. *Sir Ernest Mason Satow,* 1843–1929) – Британийн эрдэмтэн, дипломатч, аялагч, ургамал судлаач, толь бичгийн хамтран зохиогч, Япон судлаач. Бакумацу болон Мэйжийн үеийн Британи-Японы харилцааны гол хүн.

Ангилал:Япон хэл
Ангилал:Япон судлал
Ангилал:Японы соёл
Ангилал:Японы гүн ухаан
Бидзина Иванишвили

**Бидзина** (Борис) **Григорьевич Иванишвили** (Гүрж: ბიძინა გრიგოლის ძე ივანე ივანიშვ, 1956 оны 2-р сарын 8-нд Чорвила, Зөвлөлт Гүрж улсад төрсөн) - Гүржийн нийгэм, улс төрийн зүтгэлтэн, олигарх. 2012 оны 10-р сарын 25-аас 2013 оны 11-р сарын 20 хүртэл Гүржийн 10 дахь Ерөнхий сайд.

Гүржийн хамгийн баян иргэн. Форбс сэтгүүлийн мэдээлснээр 2024 оны байдлаар тэрээр 4.9 тэрбум долларын хөрөнгөөр ​​дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн 600-д бичигджээ. Bloomberg түүний хөрөнгийг 7.3 тэрбум доллар гэж үнэлж байсан.

## Намтар 
Б.Иванишвили 1980-аад онд Тбилиси хотын Их сургууль төгсөөд 1987 онд Москва руу нүүсэн, ЗХУ задран унасны дараа тэрээр Оросын иргэншил авч оросын Виталий Малкинтай хамт Орост бизнес эрхлэх гараагаа эхүүлжээ. 1990 он гэхэд тэд электрон тоног төхөөрөмжийн хамгийн том борлуулагчдын нэг болжээ. 2002 онд тэрээр Франц руу нүүсэн бөгөөд 2004 онд тэрээр Гүржийн иргэншил авч, хөрөнгөө "Unicor" менежментийн компанид шилжүүлсэн. 2011 оны 10-р сард Иванишвили Гүржид ерөнхийлөгч байсан Михаил Саакашвилитай тэмцэх сөрөг хүчний нам байгуулсантай холбогдуулан Орос дахь бизнесээ бүхэлд нь зарж байгаагаа зарласан. 2012 оны 10-р сарын 1-нд Гүрж улсад болсон парламентын сонгуулийн үр дүнд Иванишвили тэргүүтэй Гүржийн мөрөөдөл-Ардчилсан Гүрж сонгуулийн блок Гүржийн парламентын суудлын талаас илүү хувийг авчээ. Иванишвили 2012 оны 10-р сараас 2013 оны 11-р сар хүртэл Гүржийн Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан бөгөөд 2013 оны 10-р сард болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд “Гүржийн мөрөөдөл” намаас нэр дэвшигч Гиоргий Маргвелашвили ялалт байгуулсны дараа Иванишвили улс төрөөс гарснаа зарласан. Гүржийн сөрөг хүчнийхэн Иванишвилиг улс орныг сүүдрийн засгийн газраас удирдаж байна гэж байнга буруутгадаг юм.

2023 оны 12-р сард бизнесмэн Гүржийн улс төрд эргэн ирснээ зарласан. Үүний зэрэгцээ Гүржийн сөрөг хүчнийхэн түүнийг Оросыг дэмжигч гэж нэрлэдэг эрх баригч “Гүржийн мөрөөдөл” намын хүндэт даргаар сонгогдсон байна.

Ангилал:1956 онд төрсөн
Ангилал:Гүржийн улс төрч
Ангилал:Гүржийн ерөнхий сайд
Ангилал:Гүржийн тэрбумтан
Ангилал:Гүржийн бизнесмен
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Messerschmitt Bf 109

Мессершмитт Bf 109 (Герман: Messerschmitt Bf 109, ЗХУ-ын уламжлалт бичиглэл - Me-109) нь бараг 30 жилийн турш Люфтвафф болон янз бүрийн орны агаарын хүчинд үйлчилж байсан нэг хөдөлгүүртэй поршений нам далавчтай сөнөөгч онгоц юм. Өөрчлөлтөөс хамааран өдрийн сөнөөгч онгоц (бага өндөрт зориулсан төрөлжсөн хувилбарууд ба өндөр уулын сөнөөгч онгоцны гэр бүл), өдөр, шөнийн сөнөөгч сөнөөгч, сөнөөгч-довтолгооны онгоц, сөнөөгч-бөмбөгдөгч, гэрэл зураг тагнуулын сөнөөгч, зэвсэггүй фото тагнуулын онгоц (түүнчлэн өндөр сөнөөгч) болгон ашигласан. Энэ бол дэлхийн 2-р дайны туршид хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн Германы нисэх онгоц болох Люфтваффын үндсэн хоёр[1] сөнөөгч онгоцны нэг бөгөөд түүхэн дэх хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн сөнөөгч онгоц юм.

'' Bf 109E-3, c. 1939/1940]]
 with its wings temporarily removed, 2016]]

 on a Bf 109E. By using high-lift devices, the handling qualities of the Bf 109 were considerably enhanced.]]

 in Munich, showing the 20&nbsp;mm MG FF installations in the wing.]]

 VI underwing gondola cannon kit. Note the slat on the leading edge of the port wing. JG 2, France, late 1943.]]

Үйлдвэрлэсэн онгоцны тоогоор (1945 оны 3-р сарын байдлаар зөвхөн Германд 32,500 орчим; 1945 оны 4-р сард, Унгар, Румын, Францын Испанид 1944-1958 онд, дайны дараах Чехословак улсад 1945-1948 онд үйлдвэрлэсэн нийт үйлдвэрлэлийг тооцвол 1945-1948 онд нийт үйлдвэрлэсэн хэмжээ 030-аас давсан байна. Bf 109 гэр бүлийн нисэх онгоц нь 34,826, бүр 34,852 ширхэг байсан) түүхэн дэх хамгийн их үйлдвэрлэгдсэн нисэх онгоцны нэг бөгөөд Ил-2 довтолгооны онгоц (36,163 машин)[3] болон Cessna 172 Skyhawk хөнгөн ерөнхий зориулалтын онгоц[4] хоёрт ордог. Заримдаа сургалтын нисэх онгоц, хожим нь шөнийн бөмбөгдөгч U-2 (По-2) нь үйлдвэрлэлийн хэмжээгээрээ Bf 109-ийг давж гарсан (40 мянга хүртэлх U-2 үйлдвэрлэсэн тоог дурдсан) гэсэн батламжийг олж болно. Гэхдээ үүнийг Зөвлөлтийн эх сурвалжууд батлаагүй бөгөөд U-2-ийн үйлдвэрлэлийг ойролцоогоор 33,000 онгоц гэж тооцдог.
Ангилал:Дэлхийн 2-р дайны үеийн нисэх онгоцны төрөл
Ангилал:Вермахтын зэвсэгт хүчний тоног төхөөрөмж
Дэлхийн 2-р

Bf 109
Ангилал:Анхны нислэг 1935 он
Ангилал:Бухенвальдын БХЛ
Гамин цэрэг

Гамин цэрэг- хувьсгалт цэрэг гэсэн утгатйа хятад үг. Сю Шүжан генералын захирсан цэргийг 1919 онд Автономит Монголд  гамин цэрэг гэж нэрлэж байсан. Монгол хэлний их тайлбар толь бичигт "Гамин цэрэг"-Монголд түрэмгийлэн халдаж байсан хятад цэргийн ерөнхий нэр гэж тайлбарласан байна.
Маттео Риччи

**Маттео Риччи** (итали. *Matteo Ricci*, хятад нэр— *Ли Ма-доу*, 利瑪竇; 1552 оны 10-р сарын 6-нд Италийн Мачерата хотод төрсөн— 1610 оны 5-р сарын 11-нд Бээжинд нас барсан) — италийн иезуит номлогч, математикч, одон орон судлаач, газрын зураг зураач болон орчуулагч, хятад судлаач юм. Амьдралынхаа сүүлийн 13 жилийг Хятадад өнгөрөөж Бээжин хот дахь иезуит төлөөлөгчийн газар байгуулах эхлэлийг тавьсан хүн. Түүний үйл ажиллагааны дэлхийн түүхэн ач холбогдол нь Христийн шашинтай Европ болон Хятадын хаалттай нийгэм хоорондын соёлын байнгын холбоо тогтоосон явдалд оршдог байна.

Маттео Риччи 1582 оны 8-р сард Португалийн Макао сууринд ирж, Хятадад номлогчийн ажлаа эхлүүлсэн байна. Тэрээр хятад хэл, бичгийн системийг сурч эзэмшсэн юм. Тэрээр Мин улсын эзэн хаан Ваньли хааны урилгаар 1601 онд Бээжин дахь хааны Хориотой хотод орж үзсэн анхны Европ хүн болж, ордныхонд одон орон судлал, хуанлийн шинжлэх ухаан, газар зүйн зураг зэргийг тайлбарлаж өгч байжээ. Тэрээр католик шашин ба Күнзийн сургаал хооронд ижил төстэй зүйл их байдгийг онцолсон боловч Буддизмыг эсэргүүцдэг байв. Тэрээр Хятадын хэдэн арван нэр хүндтэй албан тушаалтныг католик шашинд элсүүлэн оруулсан бөгөөд Сюй Гуанчи зэрэг хятад эрдэмтэдтэй хамтран Евклидийн “Элементүүд”-ийг хятад хэл рүү, мөн Күнзийн сонгодог зохиолуудыг түүхэнд анх удаа латин хэл рүү орчуулсан юм.
 зурсан дэлхийн газрын зураг]]
1583-1588 оны хооронд Маттео Риччи, Мишель Руггери нар Португали-Хятад толь бичгийг эмхэтгэсэн бөгөөд үүнд зориулж хятад үгсийг латинаар хөрвүүлэх системийг анх боловсруулжээ. Уг гар бичмэл Ром дахь иезуитийн архиваас алдагдсан бөгөөд сүүлд 1934 онд олдсон байна. Толь бичгийг 2001 онд Португалд дахин хэвлүүлжээ.
Ангилал:1552 онд төрсөн
Ангилал:1610 онд өнгөрсөн
Ангилал:Одон оронч
Ангилал:Номлогч
Ангилал:Зураач
Ангилал:Хятад судлаач
Метрийн систем

**Метрийн систем** (франц. Système métrique, орос. *Метрическая система*)- метр болон килограммын хэрэглээнд суурилсан олон улсын аравтын тооллын системийн ерөнхий нэр юм. Сүүлийн хоёр зууны туршид үндсэн нэгжийн сонголтоор ялгаатай хэмжүүрийн системийн янз бүрийн хувилбарууд гарч ирсэн. Одоогийн байдлаар дэлхий нийтээр Олон улсын нэгжийн систем (SI) хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Метрийн нэгжийг дэлхий даяар шинжлэх ухааны зорилгоор болон өдөр тутмын амьдралд өргөн ашигладаг. Одоогийн байдлаар метрийн системийг АНУ, Либери, Мьянмараас бусад дэлхийн бүх оронд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрдөг. Мьянмар ойрын жилүүдэд метрийн системд шилжихээр төлөвлөж байна.

Метрийн систем болон урьд өмнө хэрэглэж байсан уламжлалт системүүдийн гол ялгаа нь хэмжилтийн нэгжийн дараалсан багцыг ашиглах явдал юм. Аливаа физик хэмжигдэхүүний хувьд зөвхөн нэг үндсэн нэгж ба аравтын угтварыг ашиглан стандарт аргаар үүсгэсэн дэд үржвэрүүд болон үржвэрүүдийн багц байдаг. Энэ нь олон тооны өөр өөр нэгжүүдийг (инч, фут, дюм, миль гэх мэт) хооронд нь хувиргах нарийн төвөгтэй дүрмүүдтэй ашиглахад тохиромжгүй байдлыг арилгадаг байна.
Ангилал:Хэмжилтийн нэгж
Ангилал:Хэмжигдхүүн, нэгжийн систем
Орос судлал

**Орос судлал** (англи. *Russian studies,* орос*. Руси́стика* ) нь Орос ба түүний хөрш хил залгаа орнуудын улс төр, түүх, соёл, эдийн засаг, хэлийг холбосон салбар дундын судлал бөгөөд ихэвчлэн Зөвлөлт ба коммунист судлалын хүрээнд бүлэг болгон авч үздэг Слав судлалд багтдаг шинжлэх ухаан юм. Орос судлалыг их дээд сургуулиудад ихэвчлэн тусдаа тэнхим болох Оросын уран зохиол, орос хэл шинжлэлтэй андуурч болохгүй.

Орос судлал Хүйтэн дайны үед ихээхэн хөгжиж ирсэн боловч ЗХУ задран унасны дараа улам ихээр судлах болсон юм. Оросын түрэмгий зан авир, ялангуяа 2014 оноос Украин руу довтолж байгаа нь Орос судлалд ихээхэн анхаарал хандуулж, колоничлолоос ангижрах талаар түүний судлалыг дахин үнэлэхэд хүргэсэн байна.

## Монгол Улс дахь орос судлал 
Монгол Улсын ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэнд орос судлал бие даасан салбар болж 2000 онд академич Бадамын Лхамсүрэн, Бадамтарын Балдоо, доктор (Sc.D), профессор С.Дамдинсүрэн тэргүүтэй эрдэмтэд ажиллаж байсан юм. Түүнээс хойш төлөвшсөн бөгөөд шинжлэх ухааны доктор, Төрийн соёрхолт Оохнойн Батсайхан тэргүүлж ирсэн юм. Өмнөх БНМАУ-ын үеийн үзэл сурталжсан Зөвлөлт судлалтай харьцуулахад тус улсын түүх, соёл, гадаад бодлогын өнгөрсөн болон өнөөдрийн байдлыг бодитоор цогцоор судлахад оршиж байгаа юм. Судалгааны үндсэн чиглэлд ОХУ ын дотоод, гадаад бодлогын тулгамдсан асуудлууд, Монгол-Оросын  харилцаа, түүний түүх, өнөөгийн байдал, ирээдүйн хандлага, даяаршлын эрин үе дэх Орос орны хөгжлийн стратегийн асуудлууд ордог болжээ.

### Судалгааны үндсэн чиглэлүүд 
* ОХУ-ын дотоод, гадаад бодлогын тулгамдсан асуудлууд
* ОХУ-ын гадаад бодлогын шинэчлэл, нөлөөлөл, хүрээ
* ОХУ-ын хөгжлийн стратегийн асуудлууд
* Ази, Номхон далайн бүс нутагт хандсан ОХУ-ын бодлого, үйл ажиллагаа
* Зүүн хойд Азийн орнуудтай тогтоосон ОХУ-ын хамтын ажиллагаа, бүс нутгийн эдийн засгийн интеграц дахь оролцоо
* Монгол-Оросын харилцаа, түүх, улс төр, эдийн засаг, соёл, боловсролын харилцааны өнөөгийн байдал, шинэчлэл, ирээдүйн хандлага
* Монгол Улс, ОХУ-ын бүс нутаг, хил орчмын хамтын ажиллагаа
**АНУ-д Орос судлал** нь эрдэм шинжилгээний салбар болж үүссэн нь 1920-иод оноос эхлэлтэй гэж үздэг. Үүсгэн байгуулагчдын нэг нь түүхч Василий Ключевскийн шавь, АНУ руу цагаачилсан Михаил Карпович байв. Оросын олон Америк эрдэмтэд Карповичийн удирдлага дор суралцсан. Карпович 1927-1957 онуудад багшилж байсан Харвард, Беркли дэх Калифорнийн Их Сургууль зэрэг нь АНУ-д Орос судлалын тэргүүлэх төвүүд болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дэгдэлттэй холбогдуулан АНУ-д Орос судлал асар их түлхэц авч, АНУ дэлхийн Орос судлалын тэргүүлэх төвүүдийн нэг болсон. Хүйтэн дайнд шилжсэнээр АНУ-д Орост судлалын сонирхол улам бүр нэмэгдэж, Зөвлөлт судлал зэрэг Оросын судалгаа барууны ертөнцөд мэдэгдэхүйц огцом өссөн.

## Мөн үзэх
*Орос
*Монгол-Оросын харилцаа
*Орос-Хятадын харилцаа
*Оросын түүх
*Оросууд
*Америк-Оросын харилцаа

Ангилал:Орос хэл

Ангилал:Оросын соёл
Шүрэнцэцэгийн Алтансоёмбо

**Шүрэнцэцэгийн Алтансоёмбо** (1996 онд төрсөн) нь Эрх зүйч, антропологич-археологич мэргэжилтэй. Тэрээр Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газарт хэлтсийн даргаар ажилладаг.

## Намтар 
Алтансоёмбо нь Монгол Улсын Их сургууль, Дотоод хэргийн их сургууль болон АНУ-ын Потомакийн их сургууль, БНТУ-ын Цагдаагийн академид суралцаж мэргэжил дээшлүүлсэн, 2022 онд хууль зүйн магистрын зэрэг хамгаалсан. Одоо тэрээр докторантурын шатанд суралцаж байна.

## Ажил, бүтээл 
Алтансоёмбо нь Нийслэлийн нутгийн захиргааны төв байгууллагад ажиллаж, хууль, эрх зүйн салбар дахь бодлого, судалгааны чиглэлээр олон нийтэд хувь нэмэр оруулж байна. Тэрээр *Legaldata.mn* цахим хуудсанд хууль, эрх зүй, криминологи, цагдаагийн эрх зүй, антропологи, археологийн чиглэлээр хэд хэдэн өгүүлэл нийтлүүлжээ.
*https://legaldata.mn/profile/1705316146

## Ангилал 
## Шагнал 
*Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын нэрэмжит судалгааны төслийн анхны “Грант” шагналыг хүртсэн судлаач (2021 он).
*Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар "Цэргийн хүндэт медаль"-иар шагнагдсан (2023 он).

## Бүтээлүүд 
*https://legaldata.mn/b/2151
*https://legaldata.mn/b/1990
*https://legaldata.mn/b/1946
*https://legaldata.mn/b/1943
*https://legaldata.mn/b/1941
*https://legaldata.mn/b/1868
*https://legaldata.mn/b/1843
*https://legaldata.mn/b/1842
*https://legaldata.mn/b/1841
*https://legaldata.mn/b/1840
## Бусад холбоос 
*https://www.facebook.com/watch/?v=973376574951066

## Гэр бүл 
Эхнэр Содномдаржаагийн Мөнхзул, 2 хүүхэдтэй.
Констфак

Konstfack Урлаг, Гар урлал, Дизайны Их сургууль нь Шведийн Стокхольм хотод байрладаг, урлаг, гар урлал, дизайны чиглэлээр дээд боловсрол олгодог их сургуулийн коллеж юм.

Konstfack нь 1844 онд этнологич, зураач Нильс Манссон Манделгрен (Nils Månsson Mandelgren)-ийн санаачилгаар гар урчуудын чөлөөт цагаар суралцах урлагийн сургуулиар байгуулагдсан бөгөөд анх “Söndags-Rit-skola för Handtverkare” (“Гар урчуудад зориулсан Ням гаргийн зургийн сургууль”) нэртэй байв. Тус сургуулийг дараа жил нь Svenska Slöjdföreningen (өнөө үед Svensk form гэж нэрлэгддэг)-ийн зүгээс хариуцан авч, “Svenska Slöjdföreningens skola” хэмээн нэрийджээ. 1857 онд анхны хоёр эмэгтэй оюутан (Софи Гранберг ба Матильда Андерссон) элсэн орж, дараагийн жилээс албан ёсоор эмэгтэй сурагч элсүүлэх болсон.

1859 онд Konstfack нь төрийн сургууль болж, нэрээ “Slöjdskolan i Stockholm” (Стокхольм дахь гар урлалын сургууль) болгон өөрчилсөн. 1879 онд сургуулийн бүтцийн цогц шинэчлэлийн хүрээнд сургуулийг дөрвөн тэнхимтэй болгож, “Tekniska skolan” (Техникийн сургууль) хэмээн нэрлэжээ. Дараа нь 1945 оноос “Konstfackskolan” (Урлагийн тэнхимүүдийн сургууль) нэртэй болсон бөгөөд энэ үеэс хойш сургуулийг дараах мэргэжлийн чиглэлүүдэд хуваан зохион байгуулсан нь өнөөг хүртэл үндсэндээ хадгалагдсаар байна. Үүнд:
Нэхмэл, гоёлын урлаг, баримал, керамик, тавилга ба дотоод засал чимэглэл, металл, зар сурталчилгаа ба хэвлэл.