open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тахь

**Тахь** (**Пржевальскийн адуу**) нь Монголын говь хээр, тал нутагт амьдардаг зэрлэг адуу юм. Тахь бол Адууны овогт хамаарах нэн ховор зүйл юм.

Нэгэн цагт гэршсэн байж байгаад эргэн зэрлэгшсэн Америкын Мустанг, Австралийн Брамбы нараас ялгаатай нь, тахь хэзээ ч хүний гарт гэршиж байгаагүй жинхэнэ онгон зэрлэг адуу юм.

Адуу буюу морины хромосом 64 байдаг бол Тахийн хромосом-66 байдаг байна.

Тахийн бие адуутай харьцуулахад намхан, богино хүзүүтэй, харьцангуй том толгойтой (мундааны өндөр: 125-147 см, биеийн жин: 240-300 кг). Дэл нь голдуу хул хонгор өнгөтэй, хамрын нүхний хэсэг нь цагаавтар. Олонхи бодгаль нь шилбэ, өвдөгний ар тал, борвиндоо хөндлөн хар судалтай.
Босоо дэл, мундаанаас зоо нуруу дагуу сүүлний цацаг хялгас хүртэл хар бор тууш хүрэн судалтай (хар голтой) нь онцгой харагддаг. Сүүлний урт хар үс нь гэрийн адууных шиг сүүлний ёроолд биш зөвхөн боомтын ёроол руу ургаж эхэлдэг.Тахь нь мөн монголын байгаль орчинд нэмэр болж буй өвөрмөц хөөрхөн амьтан юм.

## Монгол дахь дахин нутагшуулалт 
1966 оноос хойш байгальд зэрлэгээр тааралдахаа больж, уугуул нутагтаа устсанд тооцогдож байсныг Монгол оронд сэргээн нутагшуулах ажил 1992 онд эхэлсэн. Нидерланд, Герман зэрэг улсын амьтны хүрээлэнгүүдээс төсөл хэрэгжүүлж Монголд авчран Хустайн нуруу, Тахийн тал, Хомын талд дахин нутагшуулан, үржүүлж байгаа юм.

## Түүх
thumb|left|300px|Хустайн нуруунд тахинууд бэлчиж байгаа нь
XIX зуунд Европд тарпан устсанаар зэрлэг адууны нэг ч зүйл дэлхийд үлдсэнгүй гэж барууныхан бат итгэж байлаа. Гэтэл 1878 онд Төв Ази судлаач Н. М. Пржевальский Монголын говь цөлөөс нэгэн зүйл зэрлэг адууны арьс, гавлын яс авчирсныг Санкт Петербургийн Зоологийн музейн эрдэм шинжилгээний ажилтан И. С. Поляков судалж, үнэхээр зэрлэг адууны шинэ зүйл мөн болохыг тодорхойлоод Пржевальскийн адуу (Equus przewalskii) хэмээн нэрлэж, дэлхий нийтэд зарлажээ.

## Тоо толгой
Өдгөө буй бүх тахийг 1945 онд байсан 31 тахийн есийнх нь үр төл гэж үздэг. Тэдгээр есийн ихэнх нь 1900 онд баригдсан 15 тахийн үр төл юм. Лондоны амьтан судлалын хүрээлэн болон Монголын эрдэмтдийн тахийг амьтны хүрээлэнгээс хээр талд эргэн нутагшуулах аз сорьсон хамтын ажиллагаа амжилттай хэрэгжсэний үр дүнд 2011 оны байдлаар 300 гаруй тахь эх нутгийнхаа хээр талд эрх чөлөөтэй амьдарч байна. 1945 онд байсан 31 тахь 1990-ээд оны эхээр 1500 гаруй болсон байна.

## Цахим холбоос 
*  


Ангилал:Адууныхан
Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Ангилал:Морины үүлдэр
Ангилал:Евразийн тал
Триполи, Ливи

**Триполи** нь Ливийн нийслэл. Ливийн умард хэсэгт, Газар дундын тэнгисийн эрэг дээр орших хот юм. Хүн ам нь 1 сая 800 мянга бөгөөд тус орны хамгийн том хот болно.

Хотын нэр нь МЭӨ 7-р зуунд Карфагенчуудын байгуулсан 3 хотод финикчүүд суурьшиж, грек хэлний "3 хот" гэсэн утга бүхий *Tripolis* хэмээн нэрлэснээс үүдэлтэй. Араб хэлээр **Тарабулус** (**طرابلس** Tarābulus) гэгддэг ба Ливанд байдаг ижил нэртэй Триполи хотоос ялгахын тулд "Баруун Триполи" (Тарабулус ал-Гарб, طرابلس الغرب Tarābulus al-Gharb) гэж нэрлэх нь бий.

## Түүх 
Вандалын хаант улсын үед Ливи нутгийн төв болон цэцэглэж, 645 онд Исламын эзэнт гүрний харьяанд орсон бөгөөд хожим Сицилийн вант улсад түр эзлэгдэж байсныг эс тооцвол Тунис болон Египет зэрэг муслим улсуудын захиргаанд оршиж байв.

1510 онд Испанийн довтолгоонд нэрвэгдэж, 1530 оноос Мальтын ордены захиргаанд орсон боловч 1551 онд Османы эзэнт гүрэнд эзлэгдэж, тус улсын Баруун Триполи мужийн төв болсон байна. Баруун Триполи муж нь 1911 онд Италид эзлэгдэх хүртэл оршжээ.

Италийн колони болсон тус бүс нутаг дэлхийн хоёрдугаар дайны үед буюу 1943 онд Английн армид эзлэгдэж, 1951 онд тусгаар тогтносон Ливи улсын нийслэл болсноор тус улсын улс төр, эдийн засаг, соёлын төв болон хөгжиж байна. 1986 онд Ливийн ерөнхийлөгч Муаммар Каддафиг хөнөөхөөр АНУ-ын агаарын болон тэнгисийн цэргийн хүчнүүд тус хотыг бөмбөгдсөн юм.

## Уур амьсгал 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Африкийн нийслэл
Ангилал:Африкийн суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Ливийн суурин
Ангилал:Ливийн тойргийн төв
Ангилал:Саятан хот

Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
II Ласло

right|thumb|250px|Хаан титмийг гартаа барин явах II Ласло
**II Ласло** (унгар хэл: **II. László**、1131 - 1163 оны 1 сарын 14) нь Унгар болон Хорватын хаан. Ах II Гезаг нь нас барсны дараа үеэл III Иштван нь хаан ширээнд суусан боловч Унгарын хааны гэр бүлийнхний ихэнх нь эрчүүд дунд хамгийн ахмад нь болох Ласлог дэмжсэнээр хааны суудалд суужээ. Гэвч түүнийг Католик сүм хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. 

Эцэст нь хордож алагдсан гэдэг. Нэг хэсэг түүнийг хаан гэж тооцдоггүй байсан ч 13-р зуунд III Ласло түүнийг хаадын тоонд тооцохоор зарлигдсан байна.

Ангилал:Унгарын хан
Ангилал:Унгарчууд
Ангилал:1131 онд төрсөн
Ангилал:1163 онд өнгөрсөн
Ангилал:Арпад овог
Эдинбург

**Эдинбург** (; Шотланд гаэл хэл: Dùn Èideann) нь Нэгдсэн Вант Улсын хэсэг Шотландын нийслэл бөгөөд Глазгогийн дараа хоёр дахь том хот нь юм. Шотландын 32 орон нутгийн засгийн газрын зөвлөлийн газар нутгуудын нэг ба Нэгдсэн Вант Улсын долоо дахь том хот болно.

Эдинбург нь Шотландын зүүн өмнөд хэсэгт, Төвийн Бүсийн зүүн эрэг дээр, Ферт-оф-Фортын дагуу, Хойд тэнгисийн орчим оршдог. Ширүүн тэгш бус нутаг дэвсгэр, дундад зууны үеийн болон Жорж хаадын үеийн архитектур зэргээс болж Европын хамгийн үзэсгэлэнт хотуудын дунд тооцогддог.

## Газар зүй 
Энэ хот нь Эдинбург хотын зөвлөлийн газар нутгийг үүсгэдэг бөгөөд энэ нь Эдинбург хот ба 78 км² нутагтай хөдөөний бүсийг оролцуулдаг.

## Түүх 
1437 оноос Скоуныг орлож Шотландын нийслэл болсон бөгөөд Шотландын парламент байрладаг газар юм. Эдинбург нь гэгээрлийн үеийн гол төвүүдийн нэг байсан бөгөөд үүнд Эдинбургийн Их Сургууль тэргүүлэн оролцож, хот нь "Умардын Афин" хочтой болжээ. Эдинбургийн Хуучин тосгон, Шинэ тосгоны дүүргүүд нь 1995 онд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв хэмээн тэмдэглэгдсэн байна. Хот дотор 4,500 гаруй барилга, 448,625 хүн оршин суудаг (2001 оны тооллогоор).

## Цаг уур 
## Соёл 
Эдинбург хот нь 8 сарын эхнээс дөрөв орчим 7 хоногийн туршид зохион байгуулагддаг, албан ёсны ба хувийн наадам фестивалиудаас бүрдсэн Эдинбургийн наадмаараа алдартай бөгөөд энэ үед хотын хүн амтай ойролцоо тооны жуулчид ирдэг байна. Эдгээрт Эдинбург Фринж (дэлхийн хамгийн том соёл урлагийн фестиваль), Эдинбургийн хошин урлагийн наадам (дэлхийн хамгийн том хошин урлагийн фестиваль), Эдинбургийн олон улсын наадам, Эдинбургийн цэрэг армийн шивээс, Эдинбургийн киноны наадам, Эдинбургийн олон улсын номын наадам зэрэг орно.

Эдинбург нь Европын аялал жуулчлалын томоохон бүс бөгөөд жилд 12 орчим сая жуулчид ирдэг. Нэгдсэн Вант Улс дотроо жуулчдаараа Лондоны дараа хоёрт ордог.

## Зургийн цомог 

Shandwick Place (geograph 3902721).jpg
Museum of Scotland.jpg

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Эдинбург хотын зөвлөл
* Эдинбургийн аялал жуулчлалын сайт

Ангилал:Европын нийслэл
Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Шотланд дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Шотландын орон нутгийн тойрог
Ангилал:Шотландын суурин
Ангилал:Шотландын хот
Ангилал:Шотландын их сургуулийн хот
Бага газрын чулуу

**Бага газрын чулуу** Дундговь аймгийн нутаг дэвсгэрт орших бөгөөд далайн түвшнээс дээш 1768 м өндөр өргөгдсөн юм. 

## Байршил 
Дундговь аймгийн төвд Улаанбаатар хотоос 230 км зайд оршдог. Өндөр уулгүй, эргэн тойрон талархаг газраар хүрээлэгдсэн 300 орчим ам дөрвөлжин талбай бүхий хад, чулуутай уулын тогтоц юм. 
Хамгийн өндөр оргил нь далайн түвшнээс дээш 1768 метр өргөгдсөн Тахилгын Хавцал. Өрж тавьсан мэт харагдах боржин чулуугаар бүрхэгдсэн уулуудын дундуур хөндий тал, хөндийд уулаас эх авсан булаг, рашаан урсдаг байжээ. 

## Түүхийн дурсгал 
Бага Газрын Чулууны уулын ам, хөндийд Жаргалантын агуй, Сөдөтийн ам, Нүдний рашаан, Гэр хад гэх мэт жуулчдын сонирхлыг татах олон газар бий. Бага Газрын Чулууны зүүн өмнөдөд Гэр хад хэмээх жижгэвтэр хадан дээр хүрлийн үеийн хадны сүг зураг бий. Янгир, нум сум, хүн, нохойтой төстэй жижгэвтэр амьтныг сийлбэрлэн үлдээсэн байдаг. Түүнээс холгүй өөр нэг хаданд хоёр бугыг дүрсэлсэн байх бөгөөд 170 см урт, 90 см-ийн өргөнтэй энэ зураг аймгийн хэмжээнд томоохон олдворт тооцогддог. 

Бага Газрын Чулууны их хөндийн зүүн хойд төвд жижгэвтэр чулуун толгодын ёроолд Жаргалантын агуй бий. Чулуун хадны доогуур хурын ус урсдаг 2 метр орчим голчтой том амтай, эгц доош гүнзгийрсэн энэ агуй 18 метр үргэлжилдэг. Энэ нутагт ганц ямаатай хөгшин суудаг байгаад ямаа нь агуй руу орж алга болсон тул араас нь орж, дахин эргэж гарч ирээгүй. Агуйд дахин хүн оруулахгүйн тулд 3 метр орчмын нарийхан хэсэгт таглаж битүү болгосон гэж ярьдаг. Агуйн эргэн тойрон гүйлс ургадаг, хавар зуны цагт цэцэглэсэн байхдаа маш сайхан харагддаг.

## Бусад 
Жаргалантын агуйгаас 1 км орчим зайд эгц элгэн хадан дээр зориуд өрөмдсөн мэт харагдах хагас метр орчим гүн нарийнхан цооног нүхэнд хурын ус тогтсоныг нутгийнхан Нүдний рашаан гэж нэрлэдэг. Нүдний өвчин, харалган хүмүүст ач тустай гэдэг. Аргаль, янгирын томоохон сүрэг, уулын арын тал газарт зээрийн сүрэг бэлчдэг.

## Цахим холбоос 
* touristinfocenter.mn дээрх *Бага газрын чулууны* тухай мэдээлэл

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Дундговь аймгийн газар зүй
Банзүкэ

**Банзүкэ** нь мэргэжлийн сүмогийн бөхчүүдийн чансаа юм.

Ангилал:Сүмо
Их газрын чулуу

**Их газрын чулуу** нь Дундговь аймгийн Говь-Угтаал, Гурвансайхан сумдын нутагт орших уул юм. Их газрын чулуу нийт 20-иод километр сунан тогтсон уулс бөгөөд түүний хамгийн өндөр нь 1706 метрийн өндөртэй Ерлөг уул юм.

## Эшлэл
Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Дундговь аймгийн газар зүй
Лосолын Бямбажаргал

**Бэсүд** овогтой **Лосолын Бямбажаргал** (1964 оны 11-р сарын 7-нд Говь-Алтай аймгийн төв Алтай хотод төрсөн)-Монголын ШУА-ийн Физик, технологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, Монгол Улсын гавьяат багш, онолын физикч, улс төрч.

## Намтар 
Алтай хотын 1 арван жилийн сургууль,Эрхүү хотын Улсын их сургуулийн өдрийн ангийг онолын физикч, оройн ангийг философич мэргэжлээр тус тус төгссөн.

1987-1989 онуудад Ховд дахь УБДС-д багш.

1989-1992 онуудад ШУА-ийн Физик-техникийн хүрээлэнд Эрдэм шинжилгээний ажилтан.

1982-1999 онуудад МСДН-ын дэд дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 

1999-2000 онуудад Монгол Улсын Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайдын зөвлөх, Сангийн сайдын зөвлөх.

2000-2008 онуудад Дээд Судалгааны хүрээлэнгийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга.

Монголын Цөм Цацрагийн нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч. Судалгааны үндсэн чиглэл нь сансарын туяаны хэт их энерги бүхий мюон, нейтриногийн урсгал.

Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:Монголын улс төрч‎
Ангилал:Монголын физикч
Ангилал:Монголчууд
Микелоццо ди Бартоломмео

200px|right
**Микелоццо ди Бартоломмео** (, 1396 - 1472) нь Сэргэн мандлын эхэн үеийн уран барималч, уран барилгач. Филиппо Брунеллески, Леон Батиста Альберти нарын хэмжээний авъяастай байгаагүй ч Миланд Брунеллескигийн дизайныг дэлгэрүүлсэн юм.

## Намтар 
thumb|250px|Палаццо Медици
Бартолломео ди Геральдогийн хүү болон Флоренцид мэндэлж, 1417 онд Лоренцо Гибертид шавь орсон байна. 1425 онд Донателлотой хамт урлан байгуулсан аж. 1430 оны үеэс уран барилгын ажлаа эхэлж, 1446 онд Фиренцегийн гол сүмийн барилгын ажлыг хүлээн авч, Брунеллескигийн эхлүүлсэн уг барилгыг дуусгасан байна.

## Гол бүтээлүүд 
* 1464　Палаццо Медици (Флоренц)
* 1443　Сан Марко сүмийн номын сан (Флоренц)
* 1452　Санта Мариа дель Грацие сүм （Пистойя）
* 1466　Портинари мөргөлийн дацан (Милан)

## Мөн үзэх 
* Сэргэн мандлын үе

Ангилал:Сэргэн мандлын үеийн уран барималч
Ангилал:Сэргэн мандалтын үеийн архитектор
Ангилал:Италийн түүхэн хүн
Ангилал:1396 онд төрсөн
Ангилал:1472 онд өнгөрсөн
Плутарх

**Плутарх** (, 46 - 127) нь Ромын эзэнт гүрний үеийн грекийн зохиолч.

Грекийн зохиолч, гүн ухаантан, ёс зүйч Плутарх Беотийн Херонеи хэмээх жижиг хотод НТ-ийн 46 онд хуучны сурвалжит гэр бүлд төрж, багаасаа гүн ухаан, урнаар өгүүлэх эрдэм, байгалийн ухааныг судалж байжээ.

Ангилал:Эртний Грекийн зохиолч
Ангилал:Гүн ухааны түүхч
Ангилал:Эртний түүхч
Ангилал:Грекийн гүн ухаан
Ангилал:Эртний Грекийн утга зохиол
Ангилал:Эртний утга зохиол
Ангилал:Намтар
Ангилал:Эртний Грекчүүд
Ангилал:1-р зуунд төрсөн
Ангилал:2-р зуунд өнгөрсөн
Альфонсо I

thumb|Альфонсо I

** Альфонсо I** (Alfonso I, 1073 - 1134 оны 9 сарын 8) нь Арагон ба Наваррын хаан. Хаан ширээнд 1104 - 1134 онуудад сууж байв. Санчо Рамиресын удаах хүү.

Ах Петро I нь эрэгтэй хүүхэдгүй байсан тул түүний орыг Альфонсо залгамжилжээ.

Ангилал:Арагоны хаан
Ангилал:Наваррын хаан
Ангилал:Хименес овог
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Дундад зууны ноёрхогч
Ангилал:1073 онд төрсөн
Ангилал:1134 онд өнгөрсөн
Мозамбикийн хоолой

**Мозамбикийн хоолой** () нь Африкийн зүүн өмнөд хэсэг дэх Мозамбик, Мадагаскар улсуудын хооронд орших, 1,600км орчим урттай хоолой юм. Өргөн нь 400-800км. Европ, Азийг холбосон усан замд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд умард хэсэгт нь Коморос, өмнөд хэсэгт нь Бассас да Индиа, Европа зэрэг арлууд бий. Тус хоолойгоор Мозамбикийн урсгал урсдаг.

Ангилал:Энэтхэгийн далайн хоолой
Ангилал:Мадагаскарын ус зүй
Ангилал:Мозамбикийн ус зүй
Чагос олтриг

thumb|300px|Диего Гарсиа
**Чагос олтриг** () нь Энэтхэгийн далайд орших олтриг юм. Энэтхэгийн далай дахь Английн эзэмшил нутагт багтана. Мальдиваас өмнө зүгт 1,600км-ийн зайд орших, 7 шүрэн арал ба түүнийг тойрсон 60 гаруй жижиг арлаас бүтнэ. Хамгийн том арал нь Диего Гарсиа арал.

## Түүх 
16-р зуунд португалчууд нээсэн ч 1814 онд Английн харьяанд орсон байна. Маврикитай хамтдаа нэг засаг захиргааны нэгжийг бүрдүүлж байсан боловч 1965 онд салгаж, улмаар 1968 онд Маврики тусгаар улс болоход Английн эзэмшилд үлдсэн байна.

Тус олтригт 18-р зуунаас хүн тогтмол амьдрах болж, 20-р зууны дунд үед 2,000 орчим суурин иргэнтэй болоод байв. Тэднийг 1967-1971 онд Маврики руу нүүлгэн шилжүүлсэн аж. 1971 онд АНУ-тай байгуулсан гэрээний дагуу Диего Гарсиа аралд АНУ-ын цэргийн бааз байрлах болжээ. 2007 оны байдлаар Диего Гарсиа арлаас бусад арлуудад хүн оршин суудаггүй.

## Гадаад холбоос 
* Chagos Islands

Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал
Флоренц

**Флоренц** (Италиар *Firenze*) нь Италийн Тоскана бүс болон Флоренц мужийн төв юм. 364,779 хүн амтай бөгөөд үүгээрээ Тосканад тэргүүлдэг. 

Флоренц нь Арно голын эрэг дээр орших бөгөөд Дундад зууны үе, Сэргэн мандалтын үед эзлэж байсан чухал байр суурь болон соёл урлаг, архитектуруудаараа дэлхийд алдартай. Дундад зууны үед Европын худалдаа санхүүгийн төв байсан бөгөөд Италийн сэргэн мандалтын эхлэл цэг хэмээгддэг. Мөн "Дундад зууны үеийн Афин" хэмээгдэж байжээ. Флоренцийг удаан хугацааны туршид Медичигийн гэр бүл *де факто* байдлаар удирдаж байсан. 1865-1870 онд Италийн вант улсын нийслэл байжээ.

"Флоренцийн түүхэн төв" нь жил бүр сая гаруй жуулчдыг татдаг бөгөөд 1982 онд ЮНЕСКО Дэлхийн өв хэмээн бүртгэжээ.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Città di Firenze Албан ёсны сайт (англи хэлээр)
* Флоренцийн агаарын байдал  (англи хэлээр)
* Флоренцийн статистик
* 

Ангилал:Тосканагийн коммун

Ангилал:Тосканагийн суурин
Ангилал:Италийн мужийн нийслэл
Ангилал:Италийн аймгийн төв
Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Италийн урьдын нийслэл
Ангилал:Италийн их сургуулийн хот
Ангилал:Итали дахь дэлхийн өв
Даниэл Дефо

**Даниэл Дефо** ( 1660 – 1731 оны 4 сарын 21) нь "Робинзон Крузо" зохиолоороо алдаршсан Английн зохиолч, сэтгүүлч юм.

## Амьдрал 
Даниэл Дефо Лондон хотноо махны худалдаачин Жеймс Фогийн хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр зохиолуудаа хэвлүүлэхдээ язгууртнуудын нэрэнд ордог "Де"-г нэрэндээ оруулан бичдэг байсан бөгөөд тэр нэрээрээ алдаршжээ.

Шашны номлогч болох гэж үзээд бүтэхгүй болохоор нь наймаачин болохоор шийдсэн боловч ашиг олохоосоо илүү өр зээлд баригдаж мөн л бүтэлгүйтсэн аж. Харин дөч хүрсэн хойноо сэтгүүлчийн хөдөлмөрт хүчээ сорьсон нь түүний нуугдмал авьяасыг илрүүлэн олны танил болгосон хэмээдэг билээ. Бийр бэхтэй нөхөрлүүлсэн энэ ажил нь түүнд яг тохирч байсан бөгөөд сэтгүүлчээс зохиолч болсон тэрээр жинхэнэ нэрээ нуухын тулд сурвалжит язгууртны байдалтай Де Фо хэмээсэн нэрээр зохиол бүтээлээ хэвлүүлж байжээ. 

Английн католик сүм болон Тори нам тэр үед католик шүтлэгтэн биш хүмүүсийг устгах бодлого барьж байсныг шүүмжилж, "The Shortest Way with Dissenters" хэмээх зурагт хуудас хэвлүүлсэн нь түүнийг баривчлахад хүргэжээ. 1703 оны 7 сарын 31-нд түүнийг дөнгөлөх ялаар шийтгэсэн юм. Уг явдлын дараа "Дөнгөний магтуу" (Hymn to the Pillory)-гаа хэвлүүлсэн юм.

Далан нэг наслахдаа улс төр, эдийн засаг, далайн аялал зэрэг олон төрөл зүйлээр нийт 250 гаруй зохиол бүтээл бичиж туурвисан асар хөдөлмөрч энэ зохиолч хэзээ ч жуулчин байгаагүй юм. Харин бараг 60 шүргэх насандаа дэлхийн сонгодог утга зохиолын түүхэнд *Робинзон Крузо* хэмээх алдарт бүтээлээ бэлэглэж нэрээ үүрд мөнхөлсөн энэ эрхмийг Английн тагнуулын байгуулагын удирдагч байсан тухай нь тэр бүрий уншигчид мэддэггүй билээ.

Англи орныг бүхэлд нь тор мэт сүлжсэн нарийн нягт туршуулын сүлжээ бүхий тагнуулын байгууллага байгуулж тэргүүнээр нь олон жилийн туршид чадварлаг ажиллаж байсан түүний энэхүү нууц намтар нь хэдэн арван жилийн дараа л нийтэд ил болсон билээ. Тэрээр зөвхөн английн дотоодод төдийгүй хилийн чанадад, тэр дундаа Парис, Тулон зэрэг хотуудад мэдээлэл цуглуулах төв байгуулан амжилттай ажиллуулж байжээ.

Тэрээр английн тусгай албыг 10 шахам жил гайхмаар чадварлаг удирдаж байсан бөгөөд 70 гарсан хойноо ч тэр тагнуулчийн авьяас билэг, мэргэжлийн ур чадвараа ашиглан татварын албанаас бултаж ор сураггүй алга болж байсан тухай Кембриджийн их сургуулийн доктор, тагнуулын түүх судлаач Кристофер Эндрю *Английн тагнуулын алба үүсэн байгуулагдсан түүх* номдоо тэмдэглэсэн байдаг.

## Бүтээлүүд 
* A True Relation of the Apparition of One Mrs Veal (1706)
* Робинзон Крузо (1719)
* Ахмад Синглтон (1720)
* Молл Фландерс (1722)
* Роксана (1724)

## Мөн үзэх 
* Жонатан Свифт

## Цахим холбоос 
* Гутенберг төсөл: Даниэл Дефогийн бүтээлүүд


Ангилал:Английн зохиолч
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:17-р зууны утга зохиол
Ангилал:18-р зууны утга зохиол
Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Роман
Ангилал:Баримтат зохиол
Ангилал:Хүүхэд- ба өсвөр үеийнхний уран зохиол
Ангилал:Соён гэгээрүүлэгч
Ангилал:Лондоны зохиолч
Ангилал:Англичууд
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:17-р зуунд төрсөн
Ангилал:1731 онд өнгөрсөн
Хөгжмийн зэмсэг

**Хөгжмийн зэмсэг** нь хөгжим тоглоход ашигладаг, дуу авиа гаргах зориулалттай хэрэгсэл юм. Өргөн утгаараа дуу гаргадаг зүйлсийг бүгдийг нэрлэж болох боловч ерөнхийдөө дуу гаргах зорилгоор тусгайлан хийгдсэн эдийг хэлнэ.

Ихэнх хөгжмийн зэмсэг 
* Чичиргээ бий болгох хэсэг (Чавхдас гэх мэт)
* Чичиргээг ихэсгэн, дууг өсгөх хэсэг зэргээс бүрддэг ба зарим тохиолдолд дуу өсгөгчгүй хөгжмийн зэмсэг байж болно.

== Тодорхойлолт ==Орзисторбн

## Археологи 
## Түүх 
### Анхдагч хэлбэр буюу хүй нэгдлийн үе 
### Эртний үе 
### Дундад зуун 
### Орчин үеийн 
#### Сэргэн мандал 
#### Классицизм 
## Ангилал 
### Эртний систем 
### Хорнбостэл-Сачс 
## Байгууламж 
## Орлуулалт 
## Хөгжмийн зэмсгийн ангилал 
* Үлээвэр хөгжим
* Чавхдаст хөгжим
* Цохилуур хөгжим
* Даралтат хөгжим
* Цахилгаан хөгжим
* Электрон хөгжим
* Дуу хоолой - Хүний дуу хоолойг нэгэн төрлийн хөгжмийн зэмсэг гэж үзэх нь бий.
### Бусад ангилал 
* Үндэсний хөгжим

## Мөн үзэх 
* Хөгжмийн зэмсгүүдийн жагсаалт
* Долоон нот
Словак хэл

**Словак хэл**  (словак. *slovenčina*, *slovenská reč*) нь Бүгд Найрамдах Словак Улсын албан ёсны хэл юм. Энэтхэг-Европын хэлний язгуур, Слав хэлний бүлэгт багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа чех хэл, польш хэл зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас чех, словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код ISO 639-1 нь sk, ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, Сербид 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд латин үсэгт DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна өргөлтийн тэмдэг ашигладаг.

## Словак утга зохиолын хэл 
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг Чех улстай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

## Үгсийн сан 
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь Латин, Герман, Унгар хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед англи хэл нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн румын, франц, итали болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь чех хэл юм. 

## Дүрэм 
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

## Аялга 
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

## Эшлэл
## Гадаад холбоос 

Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл
Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Словакийн хэл
Ангилал:Чехийн хэл
Ангилал:Унгарын хэл
Ангилал:Монтенегрогийн хэл
Ангилал:Сербийн хэл
Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд
Километр

**Километр** (Тэмдэглэгээ: **км**, **km**) нь олон улсын нэгжийн систем (SI)-ийн уртын хэмжүүр бөгөөд 103 (1000) метртэй тэнцүү.

Гектометр ≪ **Километр** ≪ Мегаметр

* 1км
* = 1,000 м
* = 0.621 миль
* = 1,094 ярд
* = 3,281 фит
* = 0.255 ри (Япон)
* = 2 ри (Хятад)

## Тэмдэглэгээ 
Олон улсын хэмжээнд **km** гэж тэмдэглэнэ. Юникодод км-г 1 тэмдэгтээр илэрхийлж болдог (339E).

## Мөн үзэх 
* Квадрат километр
Ангилал:Хэмжилтийн нэгж
Хелен Келлер

thumb|200px|right|Хелен Келлер
thumb|200px|right|Хелен Келлер

**Хелен Адамс Келлер** (, 1880 оны 6 сарын 27 - 1968 оны 6 сарын 1) нь АНУ-ын сурган хүмүүжүүлэгч, нийгмийн халамжийн зүтгэлтэн. Тэрээр өөрөө хүнд хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлтэй байсан ч түүнийгээ даван туулж, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн боловсрол, нийгмийн халамжийн талаар ихийг хийж бүтээжээ.

## Намтар 
* 1880 оны 6 сарын 27-нд АНУ-ын Алабама муж улсын Тускумбиад төржээ.
* 1882 онд 19 сартайдаа хүнд өвчин тусч, эмч нарын хүчээр амийг нь аварсан боловч хараа, сонсголын чадвараа алдсан байна.
* 1887 онд түүний эцэг Артур, эх Кэйт нь хараагүй хүүхдийн боловсролын талаар судалгаа хийж байсан Александр Грэхэм Белл (харилцуур утасны зохион бүтээгч)-ийнд зочилж, түүний танилцуулснаар Массачусетс муж улсын Уотертаунд байх Паркинсын хараагүй хүүхдийн сургуульд захидал бичиж, гэрийн багш томилж өгөхийг хүссэн байна. 3 сарын 3-нд томилогдож ирсэн багш нь Анн Салливан байлаа. Ийнхүү Хелен амьдралынхаа багш, сайн найзтай уулзжээ.
* 1900 онд Радклифф их сургууль (өдгөө Харвардын их сургууль)-д элсэн орсон.
* 1902 онд "Миний амьдрал" номоо хэвлүүлэв.
* 1904 онд их сургуулиа дүүргэж, нийгмийн ухааны зэрэг хүртэв.
* 1906 онд Массачусетсын хараагүйчүүдийн зөвлөлийн гишүүн болжээ.
* 1909 онд Социалист намд гишүүнээр элсч, эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоог нэмэгдүүлэх, хүүхэд төрүүлэхийг хязгаарлах, тэгш эрхийн хөдөлгөөнүүдэд оролцож эхлэв.
* 1936 онд багш Анна Салливан нь нас нөгчив.
* 1952 онд Францын засгийн газраас Хүндэт Легионы одонгоор шагнуулав.
* 1961 онд өвчин тусч, аажмаар гадаад ертөнцтэй холбогдох боломжгүй болжээ.
* 1968 оны 6 сарын 1-нд нас барсан.

## Бүтээлүүд 
*Миний амьдрал

## Цахим холбоос 
Ангилал:АНУ-ын зохиолч
Ангилал:Дүлий-сохор
Ангилал:Америкийн Социалист Намын гишүүн
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан
Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн
Ангилал:Токиогийн хүндэт иргэн
Ангилал:Алабамагийн хүн
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1880 онд төрсөн
Ангилал:1968 онд өнгөрсөн
Жакарта

**Жакарта**, албан ёсоор **Жакартын Онцгой Нийслэлийн Нутаг** () нь Индонез улсын нийслэл, улсынхаа хамгийн том, 10.2 сая хүнтэй хот.  Жакарта хотын бөөгнөрлийг янз бүрээр тооцдогоос албан ёсных буюу 6,682.8 км² нутгийг хамрах "Жаботедабекжур" нутагт 2010 онд 28.3 сая хүн байна гэж тоологджээ. 

Жакартын газарт  4-р зууны үед суурин байсан. Түүхэндээ МЭӨ 397–1527 оны үеийг нь "Сунда Келапа" (*Sunda Kelapa*), 1527–1619 оныхыг "Жаякарта" (*Jayakarta*), 1619-1942 оныхыг "Батавиа" (*Batavia*) зэргээр нэрийдэж байв. Колонийн үеийн Батавиаг халсан "Жакарта" гэх нэр нь өмнөх Жаякарта гэдэг үгний хураагдсан хэллэг юмсанжээ.

Сукарно-Хатта, Халим-Перданакусума гэх хоёр нисэх буудал, далайн Танжун боомтоор олон улстай холбогддог. АСЕАН-ы төв байр Жакартад байдаг.

## Газар зүй 
### Уур амьсгал 
## Засаг захиргааны хуваарь 
Мөн Жакарта 
Дотроо 5 хот болж хуваагдана:
* Төв Жакарта
* Өрнө Жакарта 
* Өмнө Жакарта
* Дорно Жакарта 
* Умар Жакарта 
*Мянган арал

## Зураг 
thumb|750px|center|

thumb|750px|center|

## Гадаад холбоос 
* Албан ёсны сайт
* Жакарта руу аялах тухай
* Жакартын талаар
*

## Зүүлт тайлбар 
*англиар Jakarta (Jakarta)
*арабаар جاكرتا (jakarta) 
*грекээр Τζακάρτα (Tzakárta)  
*оросоор Джакарта (Džakarta) 
*нидерландаар Jakarta (Jakarta) 
 
*хиндээр जकार्ता (jakārtā)  
*японоор  ジャカルタ (Jakaruta)  
*солонгосоор  자카르타 (Jakareuta) 
*тай хэлээр จาการ์ตา (jaa-gaa-dtaa) 
*хятадаар 雅加達 (Yǎjiādá) 
 
*нэрлэх —  Жакарт
*харъяалах —  Жакартын
*өгөх, орших —  Жакартад
*заах —  Жакартыг
 
*гарах —  Жакартаас
*үйлдэх —  Жакартаар
*хамтрах —  Жакарттай
*чиглэх —  Жакарт руу

Ангилал:Азийн нийслэл
Ангилал:Азийн суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Индонезийн аймаг
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Жавагийн суурин

Ангилал:Саятан хот
Киото

**Кёото** (, *Кёото*) нь Японы Хоншүү арлын төвд орших хот юм. 1.5 сая орчим хүн амтай. Кёото нь 794-аас 1868 он хүртэл Японы хуучны нийслэл байсан бөгөөд одоо бол Кёото мужийн төв, Оосака-Кобе-Кёото метрополи бүсийн чухал хэсэг юм.

Кёото нь Японы соёл урлаг, боловсрол, технологийн төвүүдийн нэг бөгөөд Японы хоёр дахь хуучин их сургууль болох Кёотогийн их сургууль оршино. Киотогийн зарим барилга байгууламжууд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад орсон байна.

## Цахим холбоос 
* Киото хотын албан ёсны сайт (англи хэлээрh)
* Киотогийн тухай болон газрын зураг, 1200 гаруй зураг
* 

## Эх сурвалж 
Ангилал:Киото аймгийн коммун

Ангилал:Киото мужийн суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Японы мужийн төв
Ангилал:Японы урьдын нийслэл
Мекка

**Мекка** буюу **Макка(х)**, албан ёсоор **Макках Ал-Мукаррамах**,  нь Исламын шашны хамгийн ариун цэг, Кааба бунхан ба Их сүмийн байрлах газар юм. Мекка нь Исламын таван тулгын нэг Хаж мөргөлөөр алдартай бөгөөд тус мөргөлд жил бүр 3 сая гаруй хүн ирдэг байна.  

Исламын уламжлалаар Меккаг Ишмаелын үр удам байгуулсан хэмээнэ. 7-р зуунд Исламын зөнч Мухаммед нь тухайн үедээ томоохон худалдааны төв басан Меккад Исламын шашныг тунхагласан бөгөөд тус шашны эртний түүхэнд ихээхэн чухал үүрэг гүйцэтгэж байв. 966 оны дараа Мекка нь орон нутгийн шарифуудаар захирагдаж байсан бөгөөд 1924 онд Саудын Араб улсын газар нутаг болсон. Орчин үед Меккагийн хэмжээ, дэд бүтэц ихэд хөгжиж өргөжиж байна.

Өнөөгийн Мекка хот нь Саудын Арабын Макках мужийн төв, түүхэн Хижаз бүсэд оршино. 2008 оны байдлаар 1,700,000 хүн амтай бөгөөд Жеддагаас 73 км зайд, д.т.д. 277 орчим өндөрт, нарийн хөндийд байрладаг.

## Гадаад холбоос 
* 
* Ариун Мекка хот (араб хэлээр)

Ангилал:Саудын Араб
Карачи

**Карачи** ( Karācī, , ) нь Пакистан улсын Синд мужийн төв, далайн боомт хот.

Хүн амаараа дэлхийд дээгүүрт тооцогддог бөгөөд Пакистаны банк санхүү, аж үйлдвэр, худалдааны төв нь болно. Мөн Пакистаны үзвэр үйлчилгээ, хэвлэл, программ хангамж, анагаах ухааны хамгийн том компаниуд энд үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Карачи нь өмнөд Ази болон Исламын орнууд дотроо дээд боловсролын төв болж өгдөг.

Карачи нь Исламабад хот баригдах хүртлээ Пакистаны нийслэл байсан бөгөөд тухайн бүсийнхээ хамгийн том, завгүй боомтуудын нэг болох Карачи боомтын байрлах газар оршино. Британийн Энэтхэг хуваагдаж, олон Урду ба Гужрати хэлээр ярьдаг *Мохажирууд* буюу дүрвэгчид ирснээс хойш хүн ам нь ихэд нэмэгджээ. 1947 онд Британиас тусгаар тогтносноос хойш хотын томоохон эдийн засаг нь Пакистан болон бусад орнуудын олон цагаач нарыг өөртөө татаж чадсан байна. Улс төрийн тогтворгүй байдлыг үл харгалзан байн чинээлэг амьдралыг хүссэн иргэд одоо ч гэсэнсКарачид ирсээр байгаа ажээ.  

Карачи хот нь газар нутгаараа маш том бөгөөд 3,530 гаруй километр квадрат газар нутгийг эзлэдэг. Карачи нь "Гэрлийн хот" (روشنين جو شهر), мөн Пакистаныг үндэслэгч Куаид-э-Азам Мухаммад Али Жинаахын төрж, оршуулагдсан газар учраас "Куаидын хот" (شهرِ قائد) зэрэг хочтой.

## Зүүлт 
## Гадаад холбоос 
* Карачи хотын дүүргийн засгийн газар
* 


Ангилал:Синдийн суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Пакистаны урьдын нийслэл
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Мехико

**Мехико** () нь Мексикийн нийслэл юм. Улсынхаа эдийн засаг, аж үйлдвэр, соёл урлагийн төв бөгөөд 2005 оны байдлаар 8,720,916 хүн амтайгаараа хамгийн их хүн амтай хот нь юм. Их Мехико хот (*Zona Metropolitana del Valle de México*) нь холбооны болон улсын засгийн газруудын өгсөн тодорхойлолтоор Мексик мужийн хөрш зэргэлдээ 58 хот болон Хидалго мужийн нэг хотыг өөртөө багтаадаг. 2006 оны байдлаар Их Мехико хот нь 19.2 сая хүн амтай байсан бөгөөд энэ нь дэлхийн баруун тал бөмбөрцөгийн нэг дэхь, дэлхийд хоёр дахь том метрополи газар нутаг болно. 2005 оны байдлаар дэлхийн хотууд дотор ҮНБ-ээрээ наймд жагсагджээ. Мехико нь Сао Паулотай хамт Латин Америкийн хоёр Бета дэлхийн хотын нэг нь юм.

Мехико хот нь мөн Мексикийн Холбооны тойрог () юм. Холбооны тойрог болон Мехико нь нэг ижил байгууллаар удирдуулдаг бөгөөд Үндсэн хуулинд нь нэг ижил болохыг заасан байдаг. Гэвч анх Холбооны тойрог 1824 онд байгуулагдахад ийм байгаагүй байсан бөгөөд Мехико нь тойргийг бүрдүүлэгч хотуудын нэг байжээ. Мехико хөгжиж бусад хотуудаа залгиж, 1928 онд албан ёсоор бусад хотуудыг үгүй болгосны дараа 1993 онд албан ёсоор Мехико болон Холбооны тойргийг нэг хэмээн зааж Үндсэн хуулийнхаа 44-р зүйлд өөрчлөлт оруулжээ. Энэхүү зүйлд, Мехико нь холбооны тойрог бөгөөд холбооны хүчнүүдийн төв, Мексик улсын нийслэл хэмээн заагдах болжээ.

Мехико нь Мексик улсын төвд байрлах, Мексикийн хөндийд (мөн Анахуакийн хөндий гэгддэг) д.т.д. 2,240 метр өндөрт оршдог. Анх 1325 онд Ацтекуудаар Текскоко нуурын арал дээр байгуулагдаж байжээ. 1521 оны дайралтаар бараг бүтнээрээ устгагдсан бөгөөд дараа нь Испаний хотын стандартуудын дагуу дахин баригджээ. 1524 онд Мехико хот хэмээн байгуулагдаж (*México Tenustitlán*), 1585 онд *Ciudad de México* нэртэй болжээ.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Холбооны тойргийн засгийн газар (испани хэлээр)
* 


Ангилал:Мексикийн холбооны муж улс
Ангилал:Мексикийн хот
Ангилал:Хойд Америкийн нийслэл
Ангилал:Америк дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Мексик дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Ангилал:Хойд Америкийн суурин
Мельбурн

**Мельбурн** () нь Австралийн Викториа мужийн төв бөгөөд хүн амаараа Австралийд хоёрт байрлана. Метрополитан хотын хүн ам нь 5 сая гаруй бөгөөд энэ нь улсын нийт  хүн амын тавны нэгтэй тэнцэнэ. Байршлын хувьд Австралийн зүүн өмнөд хэсэгт, Порт Филлипийн булангийн зэргэлдээ оршино. Мельбурн дэлхийн хамгийн өмнөд хэсэгт байрлах саятан хот юм.

Мельбурн хот нь худалдаа арилжаа, аж үйлдвэр, соёл урлагийн томоохон төв бөгөөд Австралийн "спорт ба соёл урлагийн нийслэл" хэмээдэг. Австралийн хамгийн чухал соёл урлаг, спортын үйл явдлууд зохиогдож, байгууллууд оршдог. Энэ хот нь Лоубороугийн их сургуулийн "дэлхийн хот"-уудын жагсаалтад бүртгэгджээ. Мельбурн хот Викторийн үеийн болон орчин үеийн архитектурийн холилдсон байдал, трамвайн сүлжээ болон викторийн үеийн парк, цэцэрлэгүүд, мөн олон янз байдалт, олон үндэстэн амьдардаг нийгмээрээ алдартай. 1956 оны зуны Олимп болон 2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам энд зохиогдсон байна. Мөн 2006 онд дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай 19 орны удирдагчид оролцдог G20-ын дээд хэмжээний уулзалт мөн зохион байгуулж байсан юм. 

Австралид Европчууд анх ирснээс 47 жилийн дараа буюу 1835 онд Мельбурн нь Ярра голын орчмын хонины аж ахуйн суурин болж чөлөөт оршин суугчдаар байгуулагджээ. 1850-аад онд Викторийн алтны эрэлээр хурдацтайгаар томоохон метрополитан болтлоо хөгжсөн бөгөөд 1865 он гэхэд "Гайхамшигт Мельбурн" (*Marvellous Melbourne*) нь Австралийн хамгийн том, хамгийн чухал хот болсон байна. Харин 20-р зууны эхээр Сидней хот Австралийн хамгийн том хот болжээ.

Шинэ улс 1901 онд байгуулагдснаас хойш 1927 онд Канберра хот баригдах хүртэл Мельбурн нь холбооны улсын Засгийн газрын байрлах, нийслэл хот байв. 

## Газар зүй 
### Уур амьсгал 
## Цахим холбоос 
* Мельбурн хотын албан ёсны сайт


Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Викториагийн суурин
Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот
Тайх

**Тайх** гэдэг нь Тэнгэрийг **тайх** ёслол **тахилга** гэсэн утгатай Монгол үг болой.
Одоогоор Монгол улсын Төрийн тахилгат уулс Бурхан Халдуун, Богдхан, Сутай уул, Отгонтэнгэр, Алтан Овоо гэх мэт улсыг дөрвөн жил тутамд уулын тэнгэрийн тайх ёслолын ажиллагаа үйлдэж өргөл барьц барьдаг байна.
Энэ нь их төлөв бөө мөргөлийн шашны зан үйл бөгөөд мал цагаан идээгээр өргөл барьдаг.

Ангилал:Бөө мөргөл
Найроби

**Найроби** (*Nairobi*) нь Кенийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. "Найроби" гэсэн нэр нь Масаичуудын *Энкаре Нйироби* буюу "Сэрүүн усны газар" гэдэг хэлцээс гаралтай. Харин олны дунд бол "Наран дахь Ногоон Хот" хэмээн хочлогддог.

Найроби нь 1899 онд байгуулагдсан бөгөөд 1905 онд Момбасагийн оронд нийслэл болжээ. Кени улсаас гадна Найроби муж болон Найроби дүүргийн төв нь юм. Найроби нь улсынхаа өмнөд хэсэгт, Найроби голын эрэг дээр 1661 м өндөрт оршдог.

Найроби нь зүүн Африкийн хамгийн их хүн амтай хот бөгөөд нийт хотын эргэн тойронд 3-аас 4 сая хүн амьдардаг. 1999 оны тооллогоор Найроби хотын 684 км² захиргааны нутаг дэвсгэрт 2,143,254 хүн амьдардаг байна. Найроби нь одоогоор Африкийн 4 дахь том хот нь юм. 

Найроби нь улс төр, санхүүгийн хувьд Африкийн хамгийн чухал хотуудын нэг юм. Олон компани, байгууллага үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд бизнес, соёл урлагийн томоохон төв болдог. Глобалчлал ба Дэлхийн Хотуудын Судалгааны Групп ба Сүлжээ (GaWC) нь Найробиг нийгмийн томоохон төв хэмээн тодорхойлжээ.

## Уур амьсгал 
## Цахим холбоос 
* Найроби хотын албан ёсны сайт
* Nairobians.Com - Найробийнхан
* Nairobi.com
* Найробийн газрын зураг

## Эшлэл 
Ангилал:Африкийн нийслэл
Ангилал:Африкийн суурин
Ангилал:Кенийн муж
Ангилал:Кенийн суурин

Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Химийн зэвсэг

**Химийн зэвсэг** нь хорт хий зэрэг химийн хорт бодис ашиглан, хүн, амьтанд хор хөнөөл учруулах зорилгоор ашиглагддаг үй олноор хөнөөх зэвсэг юм. Химийн зэвсгийг хориглох гэрээ ёсоор химийн хорт бодисыг ялгаруулдаг бодис, бөмбөг, төхөөрөмжүүдийг хэрэглэхийг хориглосон байдаг. 

Химийн зэвсэг нь үй олноор хөнөөх зэвсэг бөгөөд түүний үйл ажиллагаа нь хорт бодисын хортой шинж чанар, тэдгээрийг ашиглах хэрэгсэл: их бууны сум, пуужин, мина, онгоцны бөмбөг, хийн хөөргөгч, баллон хий ялгаруулах систем, нисэх онгоцноос асгах төхөөрөмж, гранат. 

Цөмийн зэвсэг болон биологийн (бактериологийн) зэвсгийн зэрэгцээ үй олноор хөнөөх зэвсгийн төрөлд ордог байна. 

## Мөн үзэх 
* Биологийн зэвсэг
* Цөмийн зэвсэг


Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны зэвсэгт хүчний техник
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны зэвсэгт хүчний техник
Шинэ Дели

Энэтхэг улсын нийслэлийг **Шинэ Дели** (монгол бичгээр син-э дели,   [], , , , , панж. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) гэнэ. Тэрбум хүнтэй улсын нийслэл гэхэд "гайхмаар цөөн" 250-хан мянган хүнтэй, 42.7 км² газар нутагтай Шинэ Дели нь албан ёсоор 1,484 км² газар, 11 сая хүнтэй Нийслэл Дели хавийн газар (өөрөөр хэлвэл Дели хот) гэх нутгийн зүүн төв хэсэгт байгаа, түүнд харъяалагдах 9 дүүргийн нэг нь юмсанжээ. Бенгалын буланы Калькуттад төвлөж байсан Энэтхэг дэх Британийн захиргаа 20-р зууны эхэнд Умар Энэтхэгийн хамгийн ач холбогдолтой хот Делид нүүн суухаар болжээ. 1911 оны 12 сарын 15-нд хэрмийн анхны чулууг тавьснаас хойш уран чамин хийцтэй олон байшин, зам, талбай, зүйлс баригдсан. Балгасны хийцэд анхаарч 1918 оноос Эдвин Лютенс, 1926 оноос Херберт Бэйкер хоёр зургийг нь урлаж ажиллажээ. 1928 онд "New Delhi" буюу «Шинэ Дели» гэж нэрийдэгдэв. Өдгөө Шинэ Дели чөлөөтэй өргөн байдал, модоор хучигдсан гудамжаараа алдартай. Мөн улсын хэмжээний олон олон барилга байгууламж босчээ.

## Зураг 

Зураг:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg
Зураг:Delhi Durbar, 1911.jpg
Зураг:Laxminarayan Temple in New Delhi 03-2016.jpg

## Цахим холбоос 
* Шинэ Дели хотын албан ёсны цахим хуудас
* Шинэ Делигийн газрын зураг

## Эх сурвалж 
Ангилал:Азийн нийслэл

Ангилал:Делийн суурин
Ангилал:Энэтхэгийн хот төлөвлөлт
Ангилал:Төлөвлөсөн хот
Ангилал:Энэтхэгийн их сургуулийн хот
Мумбай

**Мумбай** (Марати хэл: मुंबई), хуучнаар **Бомбей** нь Энэтхэгийн Махараштра мужийн төв юм. 13.66 сая хүн амаараа дэлхийд Шанхайн дараа хоёрт жагсана. Нави Мумбай ба Тане гэсэн хотын захын дүүргүүдтэй хамт дэлхийд хүн амаараа тавд ордог арван есөн сая хүн амтай метрополи газар нутгийг бүрдүүлдэг. Мумбай нь Энэтхэгийн баруун эрэг дээр орших бөгөөд гүн боомттой. Энэ боомт нь Энэтхэгийн далайгаар дамждаг барааны тал хувийг гүйцэлдүүдэг. 

Мумбай нь Энэтхэгийн худалдаа арилжаа болон үзвэр үйлчилгээний төв бөгөөд нийт ҮНБ-ий 5 хувийг, аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 25 хувийг, далайн худалдааны 40 хувийг гаргадаг бөгөөд мөнгөний гүйлгээний 70 хувь энэ хотоор дамждаг. Мумбай нь дэлхийн хамгийн том санхүүгийн төвүүдийн нэг бөгөөд Энэтхэгийн нөөц банк, Бомбейн Хөрөнгийн Бирж, Энэтхэгийн Үндэсний Хөрөнгийн Бирж, мөн олон томоохон компаниудын төвүүд байрладаг газар юм. Мумбайд Болливуд гэгч Энэтхэгийн Хинди кино, телевизийн үйлдвэр оршдог. Энэ хотын бизнесийн боломжууд ба амьдралын сайн чанар нь Энэтхэг даяарх олон хүмүүсийг татдаг бөгөөд энэ нь Мумбайг олон үндэстэн, урлаг нийлсэн хот болгодог.

## Цаг уур 
## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
* Хотын албан ёсны сайт
* Хотын албан ёсны мэдээлэл
* The Mumbai Pages&nbsp;— Хотын тухай мэдээлэл


Ангилал:Махараштрын суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Энэтхэгийн холбооны муж улсын эсвэл холбооны нутаг дэвсгэрийн нийслэл
Ангилал:Энэтхэгийн их сургуулийн хот
Рио-де-Жанейро

**Рио-де-Жанейро** () нь Сан-Паологийн дараа ордог Бразилийн хоёр дахь том хот, Рио-де-Жанейро мужийн төв юм. Хотын нэр нь "Нэг сарын гол" гэсэн утгатай. Бразил улс Португалийн колони байх үед 1763 оноос 1822 он хүртэл бараг хоёр зууны туршид, тусгаар тогтносны дараа 1822 оноос 1960 он хүртэл тус улсын нийслэл байжээ. 1808 оноос 1821 он хүртэл Португалийн эзэнт гүрний *де факто* нийслэл байжээ. Рио-де-Жанейро нь ихэнхдээ "Рио" гэж товчилж нэрэлдэг бөгөөд үүнээс гадна *A Cidade Maravilhosa* буюу "Гайхалтай хот" гэсэн хочтой.

Рио-де-Жанейро нь байгалийн үзэмж, Карнавалийн баяр, самба болон бусад хөгжим, зочид буудал олонтой жуулчдын далайн эрэг зэргээрээ дэлхийд алдартай. Далайн эргүүдээс гадна Корковадо уул дээр орших, Шинэ Дэлхийн долоон гайхамшигийн нэг "Аврагч Христийн хөшөө" (*O Cristo Redentor*) гэсэн Есүс Христийн аварга том хөшөө, Чихрийн овооны уул, Самбидромо гэгч жил бүр Карнавалийн үеэр хэрэглэгддэг бүс, дэлхийн хөлбөмбөгийн хамгийн том цэнгэлдэх хүрээлэнгүүдийн нэг Маракана цэнгэлдэх хүрээлэн зэргээрээ бас алдартай. Рио-де-Жанейрод мөн *Parque Estadual da Pedra Branca* буюу Цагаан чулууны мужийн парк, *Floresta da Tijuca* буюу "Тижука ой" гэсэн хот доторх хамгийн том ойнууд оршдог.

Галеао - Антонио Карлос Жобим олон улсын нисэх буудал нь Рио-де-Жанейро хотыг Бразилийн болон олон улсын хотуудтай холбодог. Рио-де-Жанейро нь хэдийгээр их үзэсгэлэнтэйд тооцогддог боловч дэлхийн хамгийн догшин хотуудын нэг юм.

Зураг:Corcovado statue01 2005-03-14.jpg
Зураг:Rio de Janeiro - Pão de Açucar - Cablecar.jpg
Зураг:Enseada_de_Botafogo_e_Pão_de_Açúcar.jpg
Зураг:Aerial_View_of_Flamengo_1.jpg
Зураг:Maracana_Stadium_June_2013.jpg
Зураг:Praia_de_Copacabana_-_Rio_de_Janeiro,_Brasil.jpg
Зураг:Praia_da_Barra_e_Montanhas_do_Parque_Nacional_da_Tijuca.jpg
Зураг:CopacabanaBeach_RiodeJaneiro.jpg
Зураг:Rio-Aterro-Flamengo-Gloria.jpg

## Тэмдэглэл 
## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* Рио-де-Жанейро хотын албан ёсны сайт (португал хэлээр)
* Рио-де-Жанейрогийн вэбкамерууд
* Riotur
* Бразилийн газар зүй, статистикийн институт (IBGE)
* Рио-де-Жанейрогийн одоогийн болон түүхэн зургууд - 1920-оод оноос хойшхи


Ангилал:Бразилын хот
Ангилал:Бразилын их сургуулийн хот
Ангилал:Бразилын холбооны улсын нийслэл
Ангилал:Бразилын урьдын нийслэл
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Рио-де-Жанейро мужийн суурин
Ангилал:Саятан хот
II Мехмед

[thumb|240px|Мехмед II ([Жентиле Беллинигийн бүтээл,1480)]]
**II Мехмед** (осман. محمد ثانى‎ / *Mehmed-i sânî*, тур. *II. Mehmed* буюу *Fâtih Sultan Mehmed*, 1432 оны 3 сарын 30-нд төрсөн - 1481 оны 5 сарын 3-нд нас барсан) нь Османы эзэнт гүрний 7 дахь султан (1444 - 1446, 1451 - 1481). Константинополь (өдгөөгийн Стамбул)-ийг эзэлж, Османы эзэнт улсын хил хязгаарыг ихээр өргөтгөсөн учраас "**байлдан дагуулагч**" ("**Fatih**") хэмээх хочоороо алдаршжээ. Зүүн Ромын эзэнт гүрнийг мөхөөсөн гэдгээрээ баруунд алдартай.

## Намтар 
1432 онд Османы эзэнт улсын 6 дахь султан II Мурадын хүү болон мэндэлжээ. Суфи болохыг хүсдэг байсан эцгээ даяанчилж байх хооронд нэг хэсэг хаан ширээнд сууж байв. 1451 онд эцгээ нас бармагц ах дүүсээ хороон, хаан ширээнд суужээ. Хоёр дахь удаагаа хаан ширээнд суумагц Анатоли дахь Караманы вант улсыг сөнөөгөөд 1452 онд буцах замдаа Босфорын хоолойд Румелихисарыг байгуулан Зүүн Ромын эзэнт гүрэнд шахалт үзүүлж байв. Улмаар 1453 онд Константинополийг эзэлж, Зүүн Ромын эзэнт гүрнийг мөхөөжээ. Түүний дараа Балканы хойг ба Анатолид үлдсэн Зүүн Ромын цэргийн үлдэгдлийг устгаад 1461 онд Анатолийн баруун хойд хэсэгт 200 гаруй жил оршин тогтносон Трапезундыг сөнөөв.
210px|right|thumb|Константинопольд орж ирж буй II Мехмет (Бенжамин Константын бүтээл, 1876)

Үүний зэрэгцээ Балканы хойгт Венецийн Бүгд Найрамдах Улс зэрэгтэй байлдаж, Пелопоннесын хойг, Сербийг хүртэл давшсан байна. Мөн Рум Сельжукийн султанатаас хойш жижиг цэргийн эрхтнүүдийн хуваан захирч, тархай бутархай болоод байсан Анатоли буюу өдгөөгийн Туркийн нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь нэгтгэжээ. 1475 онд Крымын хойгт орших, Их Монгол Улсын үлдэгдэл болох Крымын ханлигийг бут цохиж, Хар тэнгист ноёрхлоо тогтоожээ. Үүний үр дүнд Осман нь эзэнт гүрэн гэж нэрлэгдэхүйц болтлоо томорч хүчирхэгжсэн юм.

Тэрээр нийслэлээ Эдирнегээс Константинополь руу нүүлгэж, муслим түрэгүүдийг тус хотод цуглуулж, мечетүүд барьж байгуулан олон зуун жилийн турш христийн шашинтнуудын мэдэлд байсан тус хотод исламын соёлыг дэлгэрүүлэхийн зэрэгцээ католик, Армений үнэн алдартны шашин болон Йудайн шашин шүтлэгтнүүдэд ч өршөөнгүй ханддаг байв. 

Сүүлийн жилүүддээ Италийн Отранто руу цэрэг илгээж, Апеннины хойгийн өмнөд хэсгийн нэг хэсгийг эзэлсэн ч (Отрантогийн тулалдаан) Мехмед нас эцэслэснээр уг аян дайн дуусчээ. Түүнийг хордуулж алсан гэдэг.

II Мехмед нь перс хэлээр шүлэг зохиодог, араб хэлээр ойлгодог, исламын шашинтан байсан ч барууны соёлд шимтэж, урчуудыг цуглуулан, өөрийн хөргийг Венецийн зураач Жентиле Беллинигээр зуруулах зэргээр Исламын улсын хэв маягт баригдалгүй, космополитан гүрнийг бий болгосон юм. Отрантогийн тулааны дараа өөрийгөө Ромын эзэнт гүрний цезарь хэмээн зарлаж байсан аж.

## Мөн үзэх 
* Османы эзэнт гүрэн
* Османы эзэнт гүрний хаад
* Константинополийн уналт

Ангилал:1432 онд төрсөн
Ангилал:Стамбулын хүн
Ангилал:Осман овог
Ангилал:Османы султан
Ангилал:1481 онд өнгөрсөн
Ангилал:Зэвсэгт хүчний хүн
Шанхай

**Шанхай** () нь Хятад улсын хамгийн том төдийгүй дэлхийн хамгийн их хүнтэй хот юм. Хятадын мужийн зиндааны 4 хотын нэг ба 2013 оны тооллогоор 24.1 сая хүнтэй байна. Хөх мөрний тэнгист цутгах аманд байрладаг, Жианьсу, Жезян мужуудтай баруун талдаа хил залгана. 

Шанхай нь анх загасны аж ахуй, даавууны үйлдвэрлэл явуулдаг тосгон байсан. 1553 онд цайз барьж хана босгосоноос хойш Шанхай хотын хэмжээнд хүрсэн гэж үздэг. 19-р зуунаас Шанхайн боомтын ашигтай байрлал худалдааны чухал зангилаа болоход түлхэц өгсөн. Улмаар 1842 оны Нанкины гэрээгээр гадаадтай худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн хотуудын нэг болсон. Шанхай нь зүүн, барууны хоорондох худалдаа арилжааны төв болж хөгжсөн бөгөөд 1930-аад он гэхэд санхүү, бизнесийн томоохон төв болсон байв. Гэвч 1949 онд Коммунистууд засгийн эрхэнд гарснаар гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсож, эдийн засаг нь гэнэт зогсчээ. 1990 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийснээр Шанхай нь дахин эрс хурдтайгаар хөгжиж, 2005 он гэхэд дэлхийн хамгийн том боомт болсон байна.

Шанхай нь өсч буй аялал жуулчлалын төв бөгөөд Бунд, Шинтианди зэрэг түүхэн дурсгалт газрууд, орчин үеийн хөгжиж буй Пудонг дүүргийн байшин барилга, соёл урлаг, дизайны төв гэдгээрээ алдартай. Өнөө үед Шанхай нь худалдаа арилжаа, санхүүгийн чухал төв болжээ. Шанхайг "ирээдүйн дэлхийн хот", дэлхийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй эдийн засгийн "үзүүлэн" хэмээн тодорхойлж байна.

Шанхай нь Экспо-2010 үзэсгэлэнг зохион байгуулсан. Хятад улс зүүн өмнөд хэсгээ хөгжүүлэхэд  маш их ач холбогдол өгч, хотоо хөгжүүлж байгаа болно.

Энэ хотод Монгол Улсын Консулын төлөөлөгч саяханаас үйл ажиллага явуулж эхэлсэн.  

## Нэр 
*Шанхай* гэдэг нь "Тэнгисийн мандал дээр" гэх утгатай 上 ("дээрх"), 海 ("тэнгис") хоёр ханз үсгийн нийлэмж юм. Энэ нэр нь Хөх мөрний бэлчирт хот байрладгаас үүдэн лав 11-р зууны Сүн улсын үед дэлгэр хэрэглэгддэг байжээ. Хятадын түүхчид энэ нэр нь Тан улсын үеэс хэрэглэгдсэн гэж таамагладаг.

Европчуудын дунд Шанхай хотыг «Дорнын Парис», «Дорны Хатан хаана», «Дорнын сувд»  гэж нэрлэж байсан. «Азийн янхан» ч гэгдэж явсан. (1920-1930-аад онуудад хар тамхи, биеэ үнэлэх, мөрийтэй тоглох зэрэг үзэгдлүүд газар авч байсан үе);

## Газар зүй 
### Уур амьсгал 
## Мөн үзэх 
* Хятад улсын 50 том хот

## Цахим холбоос 
* Шанхай хотын албан ёсны сайт
* Шанхайн аялал жуулчлалын албан ёсны сайт
* Шанхайн хотын статистик

## Эшлэл 

Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот
Мозамбикийн урсгал

**Мозамбикийн урсгал** нь Өмнөд Экваторын урсгалын нэг хэсэг  Африкийн зүүн эрэгт хүрээд өмнө тийш чиглэн, Мадагаскар арал ба Африк тивийн хооронд байх Мозамбикийн хоолойгоор урсдаг далайн урсгал юм. Өмнө хэсгээрээ ялангуяа хүчтэй бөгөөд түүнийг нь Агаласын урсгал гэж нэрлэдэг. Энэтхэгийн далайн урсгалууд нь улирлын чанартай 
өөрчлөгддөг ч энэ бүс нутагт жилийн турш Мадагаскарын урсгалын нөлөө их байдаг.

Ангилал:Далайн урсгал