open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баттөмөрийн Жамсран

**Баттөмөрийн Жамсран** (Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын Буурал булнай гэдэг газар төрсөн)- 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, 2000 онд Монгол Улсын Ой модны гавьяат ажилтан цол хүртсэн.  

## Намтар 
1954 онд Согоотын бага сургуулийн дөрөвдүгээр анги төгссөн. 

1958-1963 онуудад Сэлэнгэ аймгийн Бумцэндийн нэрэмжит нэгдүгээр 10 жилийн сургууль төгссөн. 

1963-1968 онд ЗХУ-ын Москвагийн ойн техникийн дээд сургуульд сурч ойн аж ахуйн инженер мэргэжлээр төгссөн.

1968 оны намраас Завхан аймгийн Тосонцэнгэлийн мод бэлтгэлийн аж ахуйн ерөнхий инженерээр ажилласан. 

1970 оны 8-р сарын 1-нд Улаанбаатар хотод Сайд нарын зөвлөлийн дэргэдэх ой, модны аж үйлдвэрийг удирдах ерөнхий газрын харьяа ой, хээрийн түймэртэй тэмцэх агаарын харуулын албанд ойн хортны мэргэжилтнээр ажилласан байна. 

1972 онд Ой модны аж үйлдвэрийн яам байгуулагдаж тэрээр Сэлэнгэ аймгийн мод бэлтгэл, үйлдвэрлэл хариуцсан мэргэжилтнээр томилогдсон байна. 

1973 оны 5-р сард түүнийг Хялганатын мод бэлтгэлийн аж ахуйн ерөнхий инженер болсон. 

1977 оны 11-р сарын 11-нд тэрээр Цагаан толгойн улсын мод үржүүлгийн даргаар томилогдон байна.

1982 онд Мод үржүүлгийн газар татан буугдаж аймгийн ойн аж ахуйтай нийлэхэд дарга нь болсон.

1988 оны 1-р сарын 1-нээс 1990 оны арваннэгдүгээр сарын 1 хүртэл Сэлэнгэ аймгийн анхны Байгаль орчныг хамгаалах газрын даргаар ажилласан байна.  Үүнээс хойш ойн чиглэлээр ажиллаж байна. 

Тэрээр Дархан цаазат “Богд хан” уулын хөвч ойн хамгаалалт, арчилгааг гардан зохион байгуулж, Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын нутагт 1965, 1989, 1990 онд түймэрт өртсөн Тужийн нарсыг ойжуулахын тулд 13 жил “ноцолдож” байж 2011 оны есдүгээр сарын 11-ний өдөр 20 сая гаруй нарс модтой таримал ойг улсын санд хүлээлгэн өгч, Тужийн нарсыг унаган төрхөд нь оруулсан гавьяатай хүн юм.

## Гэр бүл 
Гэр бүлийн хүнийг Л.Наранцэцэг гэдэг. Тэд 10 жилийн сургуульд байхдаа танилцаж дараа нь гэрэлсэн байна. Л.Наранцэцэг гурилын үйлдвэрийн лаборант, Хялганатын мод бэлтгэлийн аж ахуйн тооцоологч, Цагаан толгойн сангийн аж ахуйд тооцооны нягтлан зэрэг ажил хийж байсан.

Түүний дөрвөн хүү бүгд ойн мэргэжилтэй аж. Том хүү Ж.Гөлгөө нь 28 жил Тужийн нарсыг ойжуулахад ажилласан, удаах хүү Ж.Отгонхүү ойн инженер, Ж.Отгонбаяр байгаль хамгаалагч эрх зүйч, бага хүү Ж.Отгонбат ойн инженер мэргэжил эзэмшсэн байна.

Ангилал:1940-д онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Цэцэрлэгийн (Хөвсгөл) хүн‎
Ангилал:Монголчууд
Тужийн нарс

**Тужийн нарс** -Сэлэнгэ аймгийн Шаамар, Алтанбулаг сумын нутагт байдаг 65548.56 га талбайтай Төрийн тусгай хамгаалалт бүхий байгалийн цогцолбор газар. Далайн түвшнээс дээш 620 гаруй метрийн өндөрт буюу Монгол Улсын хамгийн нам дор газар байрладаг энэхүү нарсан ой нь өөрөө агаарыг цэвэршүүлж хүчилтөрөгч ихээр ялгаруулдаг байна. Нарс мод нь 200-300 жил наслах чадвартай бөгөөд 10 метрээс дээш өндөр ургадаг байна.

Тужийн нарс байгалийн цогцолбор газрын  нутаг нь Орхон Сэлэнгэ мөрний бэлчир орчмын нам уулс, гүвээ толгод бүхий хээр нутаг юм. Уул толгод, ухаа гүвээнүүдийн хажуу нь налуу, хоорондох ам хөндийнүүд нь өргөн. Энд хуурай хээрийн хар хүрэн хөрс голлон тархсан байдаг. Тужийн нарс орчмын нутаг нь Монгол орны уур амьсгалын мужлалаар хахир хүйтэн өвөлтэй, сэрүүвтэр зунтай мужид багтана. Өдөр нь их халах, шөнө нь их хөрөх, салхины хүч өдөр ширүүсэн шөнө намдах, хур чийг дутмаг байх зэрэг эх газрын эрс тэс уур амьсгалын шинж тод илэрдэг.

## Нэршил 
Тужийн нарс хэмээх нэр нь “туж нарс” гэдэг үгнээс үүссэн гэдэг. Хэсэгхэн газартаа хар модтой, захаараа хэдэн хустайг эс тооцвол бүхэлдээ нарс учраас “Туж нарс” хэмээн нэрлэсэн ажээ.

## Сэргээх ажиллагаа 
1986-2002 онуудад 7 удаагийн их хэмжээний ойн түймэр болон зах зээлийн нийгэмд шилжиж мод бэлтгэл, модны наймаа хийсний уршигаар Тужийн нарсны 70% сүйджээ.

Тужийн нарсыг экосистемийнх нь хувьд иж бүрэн цогцолбороор нь нөхөн сэргээх, хамгаалах зорилгоор 2002 онд УИХ-ын 39 дүгээр тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтад авч байгалийн цогцолбор газар болгосон. 2010-2022 онд Сүүлийн жилүүдэд 7500 орчим га талбайд нөхөн сэргээлтийн ажлыг эрчимтэй хийсний үр дүнд 40-50% нь байгалийнхаа аясаар сэргэн ургаж байна. Энэ ажилд оролцсон Ойн гавьяат ажилтан Баттөмөрийн Жамсранг 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цолоор шагнасан байна. Тужийн нарс нь байгалийн зүй тогтоцын хувьд өвөрмөц бөгөөд Сибирийн их тайгын зүүн өмнөд төгсгөл, Хэнтийн нурууны салбар уулсын үргэлжлэл болдог. Тужийн нарс нь тэгш тал газрын элсэрхэг хөрстэй нарсан ой бөгөөд эгэл нарс зонхилон ургана. Цагтаа хүн явахын аргагүй шигүү, ойн гүнд нь хээрийн салхины исгэрээ мэдрэгдэхгүй байсан гэгддэг энэ нарсан ой устаж мөхөхийн ирмэгт ирсэн нь саяхан билээ.

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн газар зүй
Ангилал:Шаамар сум
Ангилал:Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)
Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар
Мурид

**Мурид** нь 1362 оны 9 сараас 1364 оны намар хүртэл Алтан Ордны улсыг захирсан язгууртан. Тэрээр Зүчи ханы хөвүүн Шибаны удмынх агаад Хызр хааны дүү юм. 

## Хаанчлал 
1361 оны намар ахыгаа алуулсны дараа Гулистан хотоор төвлөч, Төмөр Хожатай хаан ширээний төлөө тэмцэлдсэн ч, ялж чадалгүй үлдсэн. Удалгүй Төмөр Хожа Ордумелигт ялагдан зугтаж, Сарай хотод хэдэн хаад солигдох зуур Мурид өөрийн хүчээ зузаатгаж байв. 1362 онд Кильдибег хааныг эсэргүүцсэн ноёдын дэмжлэгтэйгээр Сарай руу дайрч, 1362 оны 9 сард Кильдибегийг алав. Тэднийг алалдах зуур түмтийн ноён Мамай ноён Зүчийн удмын Абдуллахыг хаанд өргөмжлөн Муридын эсрэг тэмцэлдэв. Тэрээр Москвагийн ван Дмитрий Ивановичд Владмирийн хот улсуудыг захирах их вангийн эрхийг өгч баталгаажуулав. Удалгүй Абдуллах хаан Москвагийн Дмитрий Ивановичийн их вангийн эрх мэдлийг баталгаажуулсан зарлиг олгов. Үүнийг мэдсэн Мурид хаан өмнөх зарлигаа цуцлаж Суздалийн ван Дмитрий Константиновичд Владимирийн их вангийн эрх мэдлийг олгосон зарлиг буулгав. Мамай ноёны дэмжлэгтэй Москвагийн Дмитрий Иванович, Муридын зарлигийг үл хэрэгсэж, Суздальтай байлдаж ялж, Суздалийн Дмитрий бууж өгснөөр уг явдал эцэслэв.   

Муридын засаглал зөвхөн Ижил мөрний зүүн эрэг дэхь Сарай хот, Гулистан орчимд байсан. Ижил мөрний булгарын Болдтөмөр бег, Мохши буюу Наручадын улсын Тагай бег, Хорезмын хотууд тусгаарлаж, ижил мөрний баруун эргийн бүс нутаг Мамай ноёнд захирагдаж байв. 1362-1363 онд Шибаны хөвүүн Баатарын удмын Хайр Болд буюу Мир Болд гэх хүн Сарай хотыг эзлэн хэсэг зуур хаан суугаад Муридад хөөгдөв. Мурид дахин хаан суусан ч, 1364 онд их сайд Ильясд алуулсан. *"Алагдах болсон учир гэвэл, хаан сайдын нэг сайхан хөвүүнийг ихэд таашаадаг байсан агаад эцгийг нь хороон түүнийг оронд нь тавихыг боджээ. Бодохул, хаан Ильясийн үйл ажиллагаанд сэтгэл дундуур байснаас түүнийг солихыг завдсан бололтой. Гэтэл хатан нь үүнийг сайдад дуулгасанд тэр хааныг өрсөж хороосон ажээ."*  

## Эшлэл 
Ангилал:1364 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Шибаны удам
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Буриад-Монголын автономит муж

**Буриад-Монголын автономит муж** (орос. *Буря́т-Монго́льская автоно́мная о́бласть* буюу *Автономная область Бурят-Монгол Дальнего Востока*) — Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах улсын (орос. Дальневосточной республика) засаг захиргааны нэгэн нэгж байсан,  дараа нь 1921 оны 4-р сарын 27-ноос 1923 оны 5-р сарын 30 хүртэл Зөвлөлт Орос Холбоот Социалист Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан.

Засаг захиргааны төв нь Чита хот.

## Түүх 
1921 оны 4-р сарын 27-нд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын Байгаль нуур (орос. Прибайкальский) орчмын болон Өвөрбайгалийн бүс нутгийн (орос. Забайкальский) хэсгүүдээс бүрдүүлж байгуулагдсан байна. Энэ өдөр Буриадын депутатууд өөрсдийгөө Буриад-Монголын их хурал хэмээн тунхаглаж, Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж Буриад-Монголын Өөртөө Засах мужийн Түр захиргааг байгуулжээ. 1921 оны 8-р сарын 18-ны өдрийн Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын хуулиар түр захиргааны эрх зүйн батламж гаргаж өгсөн байна. Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсад Буриад-Монголын Өөртөө Засах мужийн хил хязгаарыг тодорхой заагаагүй нь хүн амын бүлгүүдийн хооронд газрын маргаан гарч байсан юм. Дотоод хэргийн сайд Байгаль нуурын баруун талын нутгаас буриадуудыг өөртөө засах орон руу нүүхийг түр зогсоож, Оросууд эзэлсэн учир газар хүрэлцэхгүй байна гэж тайлбарлаж байжээ. 

Буриад-Монголын мужийн өөртөө засах засаглалын тухай журмыг Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын эрх баригчид сүүлд 1922 оны 10-р сарын 21-нд баталсан байна.

Буриад-Монголын өөртөө засах муж Агийн (бур.*Агын тойрог*), Баргажан (бур. *Баргажанай аймаг*) , Хорины (бур. *Хориин аймаг*)  болон Чикой гэсэн 4 хэсгээс бүрдэж байжээ. 

1923 оны 5-р сарын 30-нд Буриад-Монголын өөртөө засах мужийг нэгтгээд Верхнеудинкс (өнөөгийн Улаан-Үд) төвтэй ***Буриад-Монголын Өөртөө засах Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс*** (орос. Бурят-Монгольская Автономная Социалистическая Советская Республика) болсон байна.

Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улс
Ангилал:1921 онд байгуулагдсан
Ангилал:1923 онд татан буугдсан
Ангилал:Буриадын түүх
Борхүүгийн Дэлгэрсайхан

**Борхүүгийн Дэлгэрсайхан** нь Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Монгол улсын 100 шилдэг бизнес эрхлэгчийн нэг, бизнесмен.  

Тэрээр Монгол улсдаа гаднын хөрөнгө оруулалтыг татах бүс нутгийн томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлж, “УБТЗ” ХНН-н Ерөө өртөөнөөс Ерөө сумын нутаг дэвсгэрт байрлах Баянголын төмрийн орд газар хүртэл 83.7 км төмөр замыг амжилттай бүтээн байгуулсан. 

## Намтар 
Б.Дэлгэрсайхан нь 1964 оны 5 сарын 23-нд Дорноговь аймгийн Сайншанд хотод төрсөн.

### Боловсрол 
* 1982 онд Дорноговь аймгийн 1-р арван жилийн дунд сургууль
* 1987 онд БНМАУ-ын НАХЯ-ны дэргэдэх Цэргийн дээд сургууль (одоогийн хууль сахиулах их сургууль) хуульч.

### Ажилласан байдал 
* 1987-1989 онд Дорноговь аймгийн Цагдаагийн хэлтэст мөрдөн байцаагч.
* 1989-1992 онд Дорнод аймгийн Цагдаагийн газрын ахлах мөрдөн байцаагч, тасгийн дарга.
* 1993-2016 онд “Дорнын говь” ХХК байгуулж ажилласан нь Монгол улсын шилдэг аж ахуй нэгжээр хоёр удаа шалгарсан.
* 2004-2015 онд “Болд төмөр Ерөө гол” ХХК-ийн захиралаар ажиллажээ.
* 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (Дорноговь аймгаас сонгогдсон).
* 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (Дорноговь аймгаас сонгогдсон).
* 2023 оны 10 сарын 5-наас 2024 оны 7 сарын 10-нд Монгол Улсын сайд бөгөөд нийслэл Улаанбаатар хотын авто замын түгжрэл бууруулах үндэсний хорооны даргаар ажилласан.
* 2024 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Засгийн газрын гишүүн, Зам, тээврийн сайдаар томилогдон ажиллаж байна.

## Цахим холбоос 
*Борхүүгийн Дэлгэрсайхан
*

## Эх сурвалж 
Ангилал:1964 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Сайншандын хүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Монголын сайд
Ангилал:Монголын зам тээврийн сайд
Ангилал:Монголчууд
Харакири

**Харакири** (япон. 腹切り), буюу **сэппуку** (япон. 切腹) (шууд утга. *«гэдсээ хүүлэх»*), Дундад зууны үеийн Япон самурай нарын буруу зүйл хийсэндээ гэмшиж өөрийн гэдсээ хутгаар хүүлж амиа хорлодог уламжлалт ёс байсан юм. Энэхүү амиа хорлох зан үйлийг гэм буруугаа хүлээж өөрийн нэр төрөө хамгаалж хэн нэгний шийдвэрээр эсвэл сайн дурын үндсэн дээр үйлддэг байжээ. 

Харакири буюу Сэппуку үйлдсэнээр самурай нар өвдөлтийг даван дайчин хүн үхлийн өмнө эр зоригоо харуулж, бурхад болон бусдын өмнө өөрсдийн бодол санааны цэвэр ариун байдлыг харуулж байна гэж үздэг байжээ. 

«Харакири» — бол ярианы хэл, «сэппуку» — бичгийн хэлний томъёо бөгөөд хоёулаа нэг үйлдлийг илэрхийлдэг байна.  «Сэппуку» 切腹 (эхлээд «хүүлэх, зүсэх» гэдэг ханз ордог араас нь «гэдэс» гэж ханз ордог, «харакири» гэхэд эсрэгээрээ 腹切り эхлээд «гэдэс» гэсэн ханз дараа нь «зүсэх, хүүлэх» ханз ордог ажээ).

Өнөө үед Японд нэр төрөө аврахын тулд амиа хорлодог энэхүү зан үйлийг хийсэн хэвээр байна. Жишээ нь 2001 онд алдарт жүдо бөх асан Исао Инокума сеппуку хийжээ. Амиа хорлох шалтгаан нь Инокумагийн тэргүүлж байсан компани дампуурсан ажээ.

Ангилал:Амиа егүүтгэх
Ангилал:Япон хэлц
Ангилал:Японы соёл
Ангилал:Үхэл Японд
Абдуллах хан

буй Абдуллах хааны нэртэй мөнгөн гэрэгэ ]]
**Абдуллах хан** (перс хэл: عبدالله خان, татар хэл: *Ğabdullah Xan*) бол 1361-1370 онд хиад аймгийн Мамай ноёны дэмжлэгтэйгээр Алтан Орд Улсын хаан сууринд заларсан язгууртан. Тэрээр Зүчи ханы хөвүүн Тугатөмөрийн удамчир юм. Хэдий 9 жил хаан байсан ч, Алтан Ордын нийслэл Сарай Бэрх хотод 1362, 1367-1368, 1369-1370 онд төвлөрч, бусад үед Мамайн Ордын нутагт нутаглаж байсан. 

## Угсаа гарал 
Түүний угсаа гарлыг одоо хэр нь баттай нотлохуйц мэдээ баримт хомс. Ибн Халдуны баримтанд түүнийг Өзбег хааны удам гэж бичснийг зарим түүхчид дэмжин, Абдуллах нь Бат ханы шууд удам мөн гэх үзэл санаа байдаг ч, Ибн Халдуны бичсэн бүтээлд Тохтамышийг Бердибег хааны хөвүүн хэмээн бичсэнийг авч үзвэл Абдуллахын уг гарлын тухай мэдээ тийм ч итгэхүйц зүйл биш. Тухайн үеийн баттай сурвалжид түүнийг "Зүчийн хөвүүн Тугатөмөрийн жич хөвүүн Минкасарын хөвүүн Абдуллах" гэж тодорхойлсон нь боломжит хувилбар гэж олонх түүхчид үздэг. 

## Хаанчлалын үе 
Абдуллахын ивээн тэтгэгч хиад аймгийн Мамай ноён бол Бат ханы удмын сүүлчийн хан Бердибегийн охин Тулунбег хатны нөхөр төдийгүй, Крымын хойг орчмын нутагт бэхжиж чадсан хүчирхэг феодал юм. Сарай Бэрх хотод олон хаад солигдож үймээн самуунтай болсныг ашиглаж Тугатөмөрийн удамчир Абдуллахыг өөрийн хүч нөлөөг ашиглаж Алтан Ордын хаан сууринд өргөмжилжээ. 1362 онд Сарай Бэрх хот руу цэрэглэн довтлож, Кильдибег Муридад ялагдаж алагдах үеэр Мамай Сарайг эзлэн, Абдуллахыг хаан суулгав. Гэсэн ч Мамайн эзэмшил нутаг руу Литвын арми довтолсноор Мамай өөрийн армиа удирдан нутгийн зүг буцаж, Абдуллахыг үлдээгээд явсан. Мамайг эзгүй болсны дараа Мурид хаан Абдуллахыг хөөж явуулаад Сарай хотыг эзлэн захиран суусан. Абдуллах нь нийслэл хотоос хөөгдсөн ч, Мамайн захирч байсан Ижил мөрнөөс баруун зүгийн нутаг, Крым, Оросын ванлигуудын нутагт Мамайн нөлөөгөөр хаанчилсан хэвээр байсан. Мамай ноён Литватай хийсэн дайнаа дуусгаад 1367 онд Сарай хотыг эзлэн Азиз шейх хааныг алж, Абдуллахыг дахин Сарай хотод хаан сууринд өргөмжлөв. Мамай ноён удалгүй крым рүү буцсны дараа 1368 онд Астраханы ноён Хажжи Черкес төрийн эргэлт хийж, Сарай хотыг эзлэн Хасан гэгчийг хаанд өргөмжлөн, Абдуллахыг хөөж явуулав. 1369 онд Мамай ноён дахин армиа удирдан Сарай хотыг эзлэж ахиад Абдуллахыг тоглоомын хаанаар тавив. 1370 оны 6 сард Абдуллах хаан тэнгэрт халив. Нас барсан шалтгаан тодорхойгүй. Түүний дараа Мамай ноён өөрийн гэргий Тулунбег хатныг Алтан Ордын хаан сууринд нэг жил түр зуур суулгаад, Тугатөмөрийн удмын өөр нэг залуу Мухаммед султаныг хаанд өргөмжилсөн. 

Абдуллахын үед Сарай, Азак, Янгишехр болон Мамайгийн нөлөөнд байсан бүс нутагт Абдуллахын нэртэй зоос, гэрэгэ үйлдэж хэрэглэж байсныг археологийн олдвороор нээн илрүүлсэн.  

## Удам 
* Чингис хаан
* Зүчи хан
* Тугатөмөр
* Кайтөмөр
* Абай
* Минкасар
* **Абдуллах**

Ангилал:1370 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Боржигин
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Мир Болд

**Хайр Болд** буюу **Мир Болд** (татар хэл: میر پولاد, Mir Pulad) нь 1362-1365 онд Алтан Ордын хаан сууринд заларсан язгууртан. Тэрээр Зүчийн тав дахь хөвүүн Шибаны хөвүүн Баатар ноёны удамчир. 

## Угсаа гарал 
Түүний дээдэс нь Зүчи ханы тавдугаар хөвүүн Шибан ноён юм. *Muʿizz al-ansāb* болон *Tawārīḫ-i guzīdah-i nuṣrat-nāmah* -д бичснээр түүний угийн бичгийг Чингис хаан - Зүчи хан - Шибан - Баатар - Зүчибуха - Бадахул - Минтөмөр - Болд (Пулад) хэмээжээ. 

## Хаан суусан нь 
1362 оны сүүлээр Алтан Орд Улсад Сарай хотыг эзлэж хаан болохын төлөө Кильдибег, Мурид, Абдуллах, **Мир Болд** нарын хаад нэгэн зэрэг шахам тэмцэлдэж байсан. Кильдибег Мурид хоёр байлдах үеэр Мамай ноён Сарай хотыг довтлон эзэлж, Абдуллахыг хаанд өргөмжилсөн. Удалгүй Мурид нь Кильдибегийг ялаад Абдуллахыг хөөж, Сарайд хаан сууринд заларсан. Энэ үетэй ойролцоо хугацаанд Мир Болд Сарайг эзлэн Муридыг хөөж хаан сууж, "Шудрага султан // Хайр Болд хан" нэртэй зоосыг Сарай хотод цутгуулав. 1363 онд Мурид хаан түүнийг ялж Сарайг буцаан авчээ. 1364 онд Мурид хаан, өөрийн тэргүүн сайд Ильясд алуулсны дараа Хайр Болд нь дахин Сарайд ирж хаан суужээ. Өөрийн нэрээ Болд хожа гэж өөрчлөн "Шудрага султан // Болд хожа хан" гэх нэртэй зоос цутгуулж амжив. 1365 оны намар өөрийгөө хаанд өргөмжилсөн Шибаны удмын Төмөр Хожагийн хөвүүн Азиз шейх гэгч Сарайг эзлэн Мир Болдыг алж хаан суудлыг булааж авсан.

## Үр хойчис 
Хайр Болдын дараа түүний холын хамаатан Хасан (1368–1369), Илбег  (1374), Хаанбег (1375–1377) болон Хайр Болдын хөвүүн Араб шах 1377-1380 онд Алтан Ордын хаан сууринд тус тус заларч байсан. Харин Хайр Болдын отгон хөвүүн Ибрагим огланы угсааны ноёд Хива хотод төвтэй Узбекийн хант улсыг байгуулж 1920 он хүртэл захирсан.  

## Эшлэл 
Ангилал:1365 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Боржигин
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Азиз шейх

**Азиз шейх** (перс хэл: عزیز شیخ, татар хэл: *Ğäziz Şäyex*; оросын он дарааллын бичигт:*Oziz*) бол 1364-1367 онд Алтан Ордыг захирсан хаан. Тэрээр Зүчи ханы тавдугаар хөвүүн Шибаны удамчир Төмөр Хожа хааны хөвүүн. 

## Хаанчлал 
1364-1365 оны үед Сарай хотод эзэн суусан Мир Болд хаантай байлдан ялж, хаан сууринд заларсан. Хаан болсны дараа оросын вангуудыг солих асуудалд Мамайтай өрсөлдөх гэж үзсэн ч, 1367 онд Мамайн арми Сарайг довтлоход Мамайн талд урвасан ноёддоо алуулсан.

## Эшлэл 
Ангилал:1367 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Боржигин
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Баримт бичиг

**Баримт бичиг** (герман. *Dokument*, латин. *documentum* — гэрчилгээ, баталгаа) гэдэг нь өргөн утгаараа тодорхой нэгэн биет зүйл дээр бичигдсэн гар бичмэл болон хэвлэсэн текст, дуу авиа, дүрс хэлбэрээр бичигдэж тодорхой мэдээлэл агуулсан зүйлийг хэлнэ. 

Түүхийн туршид мэдээлэл агуулах зүйлүүд өөрчлөгдөж ирсэн бөгөөд тэдгээр нь цаас, цоолбортой карт, гэрэл зургийн хальс, CD, уян диск, соронзон хальс, шавар шахмал гэх мэт байж болно. Баримт бичгийн боловсруулалтыг автоматжуулахын тулд компьютерийг 20-р зуунаас өргөнөөр ашиглаж ирсэн юм.

## Баримт бичгийн гүйцэтгэх үүрэг: 
Мэдээлэлийн үүрэг - мэдээллийг баримтжуулах, хадгалах, хэрэгцээ шаардлага хангах зэргээр тодорхойлогддог;

Харилцаа холбооны үүрэг - баримт бичиг нь цаг хугацаа, орон зайд мэдээлэл солилцох, дамжуулах хэрэгсэл юм;

Нийгмийн үүрэг- тухайн нийгмийн мэдээллийг бүртгэх, хадгалах, дамжуулахаас бүрдэнэ; Баримт бичиг бүр нь нийгмийн зарим хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн бүтээгдсэн тул нийгмийн ач холбогдолтой юм.

Соёлын үүрэг - нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёлын уламжлал, гоо зүйн хэм хэмжээ, зан үйлийг хадгалах, дамжуулах баримт бичгийн чадвар;

Удирдлагын - үйл ажиллагааг удирдах арга замын тодорхойлсон баримт бичиг;

Хууль эрх зүйн - баримт бичиг нь эрх зүйн хэм хэмжээ, эрх зүйн харилцааг нэгтгэх, (эсвэл) өөрчлөх арга зам болж ажилладаг;

Түүхэн - баримт бичиг нь үүссэн цагаасаа хойшхи түүхэн эх сурвалж болж дараа дараагийн үед ашигладаг ач холбогдолтой.

## Баримт бичгийн төрлүүд: 
*Улс төрийн баримт бичиг*- Үндсэн хууль, Улсын Гадаад бодлогын Үзэл баримтлал, улс төрийн намын бодлогын баримт бичиг, намын мөрийн хөтөлбөр зэрэг баримт бичгүүд.  

*Дипломат баримт бичиг*- Нэг улс өөр нэг улстай болон олон улсын байгууллагатай явуулдаг албан ёсны харилцааны баримт бичгүүд.

*Санхүүгийн баримт бичиг*- Тайлан тооцоо, төсөв, эд хогшлын бүртгэл зэрэг баримт бичгүүд.

Ангилал:Баримт
Ангилал:Баримтжуулалт
Ангилал:Захиргаа
Ангилал:Мэдээллийн шинжлэх ухаан
Тулунбег

**Тулунбег Ханум** (Tūlūn-Bīk Ḫānum, ? - 1386) нь Алтан Ордны Улсын Бердибег хааны охин, мөн крым дэхь хиад овгийн Мамай ноёны хатан. 1359 онд Бердибег хаан улс төрийн золиос болсны дараа Тулунбег хатны нөхөр Мамай ноён Алтан Ордын төрд эзлэх байр сууриа ашиглаж 1361 онд Абдуллах хэмээх хан хөвүүнийг хаанд өргөмжлөн тус улсын эрхийг атгахын төлөө тэмцсэн. 1370 онд Абдуллах хан өөд болсны дараа нөхөр нь түүний Бат хааны шууд удмын сүүлчийн хааны охин гэх нэр хүндийг ашиглаж Сарай хотын захирагчаар томилсоноор тус улсын түүхэнд тодорсон цор ганц эмэгтэй хаан болсон.  

Тэрээр нэг жил гаруй хугацаанд хаанчилж байхдаа Мохши, Сарай хоёр хотод өөрийн нэрээр зоос үйлдэн гаргажээ. 1371 онд Мамай ноён Абдуллах хааны хөвүүн Мухаммед Булакыг Сарай хотод дараагийн хаанд өргөмжилж, Тулунбегийг төрийн хэргийг захирагчаар томилсон. 1380 онд Куликовын тулалдаанд Мамай ноён ялагдсны дараа 1381 онд Каффа хотод нас нөгчсөний дараа Тохтамыш хаан цэргийн хүчээр Алтан Ордны хаан суурийг эзлэж, үнэмлэхүй эзэн болсон. Ингэхдээ Бат хааны шууд удмын ганц хүн Тулунбегтэй гэрлэж, эзэн эрхээ бататгаж чадсан. 1386 онд Тохтамышийн эсрэг хуйвалдаан зохион байгуулсан нь илэрч, цаазлуулсан.

Ангилал:1386 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Монгол хатан
Мухаммед Булак

**Гият ад-Дин Мухаммед Булак** (Giyāṯ ad-Dīn Muḥammad Ḫān; *орос хэл: Мамат Султан*) 1370/1371-1379 оны хооронд Алтан Ордны Улсын хаан байсан. Тэрээр Мамай беглярбегийн тоглоомын хаан байж, төрийн хэргийг Мамай, Тулунбег хатан хоёр шийдэж байсан бөгөөд Сарай хотод 1371-1373, 1374-1375 онд төвлөрч, бусад үед Мамайн ордонд амьдарч байсан. Түүний угсаа гарлыг түүхчид хоёр байдлаар тайлбарлаж санал зөрөлддөг. Нэгд, Өзбег хааны удмын хан хөвүүн гэдэг ч, Бердибег хаан төр барьж байхдаа Бат хааны удмын бүх эрчүүдийг хядсан тул энэ таамаг магадлал багайтай гэж үздэг. Хоёрт: *Муʿизз ал-ансааб*, Таварих-и гузидах-и нусрат-нама гэх хоёр сурвалжид Абдуллах хааны хөвүүн гэж тэмдэглэсэн байдаг. 

## Тоглоомын хаан болсон нь 
1370 онд Абдуллах хаан тэнгэрт хальсны дараа 10 настайд нь Мамайн ордод хаанд өргөмжилж, Тулунбег хатанд төрийн хэргийг баригчаар томилж Сарай хотыг захируулсан. 1371 оны сүүл 1372 оны эхээр Булак хааныг Сарай хот руу илгээн албан ёсоор хаан сууринд залсан. 1371 онд Тверийн ван Михаил Александровичид Владимирийн Их Вангийн эрх мэдлийг олгосон зарлиг гаргаж илгээсэнд Владимирийн иргэд анх удаа эсэргүүцэж хөөж явуулав. Харин Москвагийн ван Дмитрий нь тухайн үед Владимирийн Их Ванг зайлуулахаар Тверийн ван Михаил тэмцээд барсангүй. Ингээд 1372 онд Тверийн ванд олгосон зарлигаа цуцлан Москвагийн ван Дмитрийгийн Владимирийн Их Вангийн бүрэн эрхийг дахин баталгаажуулжээ. 

1372 онд Тугатөмөрийн удмын Урус хан зүүн зүгээс цэрэглэн ирж Сарай хотыг эзлэхдээ Булак хааныг хөөж явуулаад өөрөө Алтан Ордын 1374 он хүртэл хаан сууринд залрав. 1374 онд Урусыг Шибаны удмын Ильбан гэгч хөөж хаан болсон ч, удалгүй Мамайн цэрэгт ялагдаж 1374 онд Булак хааныг дахин Сарай хотын эзэн болгов. Гэвч удсангүй Урус хаан дахин цэрэг цуглуулан Сарайг довтлон Мамай ноёныг Булак хааны хамтаар хөөсөн. 1375 оны 6 сараас 7 сар хүртэл дахин Булак хаан суусан ч, Урус хаан эсвэл Ильбан хоёрын аль нэгэнд ялагдан Сарай хотоос хөөгдсөн. Үүнээс хойш дахин Сарайд ирэлгүй Мамайн орд өргөөнд байсаар 18 настайдаа нас барсан. 

Ангилал:1379 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Боржигин
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Alipay

**Alipay** (хят. 支付宝) —Alibaba Group-т ордог 2004 онд байгуулагдсан хятадын томоохон төлбөрийн систем юм. *Alibaba Group*-ийн санал болгож буй барааны төлбөр хийх систем бөгөөд энэхүү төлбөрийн системийг 460 бусад компани төлбөр тооцоо хийхдээ ашигладаг байна. Саяхан захиалгын төлбөрөө шууд гар утаснаасаа хийдэг хялбар систем зохион бүтээсэн бөгөөд хятадын үүрэг холбооны хамгийн том оператор компаниудын нэг China Unicom-тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулжээ. 

2010 оны 12-р сарын байдлаар Alipay төлбөрийн системд 550 сая гаруй хэрэглэгч бүртгүүлж, өдөр бүр 8.5 сая орчим гүйлгээ хийгдсэн нь мөнгөн дүнгээр 385 сая ам.доллар болж байжээ. 2011 оны байдлаар Alipay төлбөрийн системийн эзлэх хувь цахим төлбөрийн нийт сегмент дэх 50% -иас давсан нь ойролцоогоор 46 тэрбум ам.доллар болж байгаа юм.

Alipay 65 санхүүгийн байгуллагуудтай хамтран ажиллаж байна. Үүнд: Visa, MasterCard төлбөрийн системүүд, шуудангийн үйлчилгээ эрхэлдэг China Post, үүрэг холбооны оператор China Unicom болон дэлхийн бөгөөд бүс нутгийн банкууд ордог байна. 

2019 оны 3-р сарын 26-наас эхлэн Alipay-ээр кредит картаар төлбөр хийх үед үйлчилгээний хураамж авдаг болсон.  Үйлчлүүлэгчид төлбөрийн 2000 юанаас хэтэрсэн хэсгийг л 0.1%-иар төлдөг ажээ.

Ангилал:БНХАУ-ын аж ахуйн нэгж
Ангилал:БНХАУ-ын брэнд
Ангилал:Интернэтийн аж ахуйн нэгж
Ангилал:Гар утасны апп
Ангилал:Онлайн төлбөрийн систем
Жамбын Норовсамбуу

**Жамбын Норовсамбуу** (1943 онд Ховд аймгийн Дарви суманд төрсөн- 2022 оны 5-р сарын 22-нд нас барсан)- Монголын төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, 1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын болон 1992-2000 онд УИХ-ын гишүүн.  

## Намтар 
Цаст буурал Сутайн өвөр бэлээр үеийн үед нутаглаж явсан Жамба хэмээх хүмүүний таван хүүхдийн дундах нь болж төрсөн. Балчир бага насаа эцгийн голомтод өнгөрөөж, Дарви сумын бага сургууль дараа нь Ховд аймгийн арван жилийн I дунд сургууль төгссөн.

1965 онд Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийг малын их эмч мэргэжлээр, 1980 онд ЗХУ-ын Москва хотын Намын дээд сургуулийг тус тус дүүргэсэн байна. 

Ж.Норовсамбуу ажлын гараагаа 1965-1970 онд Дорнод аймгийн Баянчандмань суманд малын их эмчээр эхлүүлж, 1970-1975 онд Дорнод аймгийн Мал эмнэлгийн газрын дарга, 1975-1978 онд Хэнтий аймгийн “Онон”сангийн аж ахуйн даргаар ажиллаж, залуу халуун насныхаа 13 жилийг Монголын дорнод бүс нутгийн хөгжлийн төлөө зориулжээ. Улмаар 1982-1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Цагаан толгойн үр тарианы сангийн аж ахуйн дарга, 1984-1986 онд Ховд аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга, 1986-1992 он Сэлэнгэ аймгийн МАХН-ын хорооны 1-р нарийн бичгийн дарга, 1992 оны I-VII сард Улсын Бага Хурлын гишүүн, 1992-1996, 1996-2000 онд Улсын Их Хурлын гишүүн, 2000-2008 онд Төрийн албаны зөвлөлийн даргаар ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ суусан байна. 

Тэрээр ухамсарт амьдралаа Монгол Улс, Монголын ард түмнийхээ сайн сайхны төлөө зориулсан туршлагатайтай улстөрч, монгол төрийн тулхтай түшээ байв. Ж.Норовсамбуу залуу насны эрч хүч, эрдэм боловсролоо улс орны МАА, газар тариалангийн салбарыг хөгжүүлэх үйл хэрэгт зориулж, Сэлэнгэ аймагт 1986-1992 онд ажиллах хугацаандаа улсын түүхэнд хамгийн их буюу 323.300 тонн ургац хураан авч байсан дурдах амжилт, дуурсах алдартай сайн удирдагч, манлайлагч байсан.

Тэрбээр улс төр, намын бодлогыг тусад нь салгах үзэл баримтлалыг санаачлан хэрэгжүүлж Монгол Улсын Парламенaтын хөгжилд онцгой хувь нэмэр оруулсан анхны парламентын гишүүн байв. 1992 оны УИХ-ын сонгуульд Ховд аймагт МАХН-аас нэр дэвшиж, парламентын түүхэнд хамгийн өндөр хувь (83.5%)-иар сонгогдож байсан юм.

## Шагнал 
Түүний ажил хөдөлмөр, төр түмний төлөөх хичээл зүтгэлийг төр засгаас өндрөөр үнэлж, Хүнс, хөдөө аж ахуйн тэргүүний ажилтан, Байгаль орчны тэргүүний ажилтан, Санхүү, эдийн засгийн тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр шагнаж, Ардын хувьсгалын ойн медалиуд болон “Алтангадас” одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор тус тус хоёр  удаа, мөн Сүхбаатарын одонгоор шагнуулж байжээ.  

Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:2022 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Дарвийн (Ховд) хүн‎
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Хасан (Алтан Орд)

**Хасан бин Беккунда** нь (? - 1369) 1368-1369 онд Алтан Ордны улсын Сарай хотод түр зуур хаанчилсан Шибаны удмын хаан юм. Хасан бол Мир Болд хааны хөвүүн Бек Кунды ноёны хөвүүн. 1368 онд Хажи Тарханы эмир Хажжи Черкес бослого гаргаж, Мамайн тоглоомын хаан Абдуллахыг Сарай хотоос хөөгдсөн үеийг ашиглан Хасаныг хаан болгосон. 1368 онд Абдуллахыг Сарай хотоос Өлзийтөмөр гэх ноён хөөж, өөрийгөө хаанд өргөмжилж өөрийн нэрээр зоос цутгуулсан. Удалгүй Хажи Черкес Сарай хотыг довтлон Өлзийтөмөрийг хөөж, Хасаныг хаанд өргөмжилсөн. Хаанд болсны дараа Сарай хотод түүний нэртэй зоос гаргаж амжсан. 1369 онд Мамай ноён крымээс өөрийн армиа удирдан Сарай хотыг довтлон, Хасаныг алж Абдуллахыг дахин хаанд өргөмжилсөн.  

Ангилал:1369 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Боржигин
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Айбег (Алтан Орд)

**Айбег** нь 1374-1375 оны хооронд Алтан Ордын хаан суурингийн төлөөх тэмцэлд өрсөлдөж байсан хаан юм. Тэрээр Урус, Черкес, Булак хаадтай нэгэн цаг үед эрх мэдлийн төлөө Сарай хотыг эзлэхээр тэмцэлдэж асан. Айбегийн нэрийг түүхчид ямар эх сурвалж ашиглаж буйгаас хамаарч Айбег, Ильбег, Ильбан, Елбек гэх мэтээр адилгүй бичигддэг.   

## Намтар 
Айбегийн уг гарал нь Зүчийн хөвүүн Шибаны залгамчир Мөнхтөмөрийн ахмад хөвүүн бөгөөд Мир Болд, Бек Кунды нарын ах. Түүний эцэг Мөнхтөмөр нь Шибаны удмынхны Саарал Ордын хан байсан бөгөөд Мир Болд нь хан цолыг залгамжлан Саарал Ордын хан болсон. Улмаар 1362-1365 онд Мир Болд дүү нь Алтан Ордын хаан болж байгаад алуулав. Дараа нь дүү Кунды бегийн хөвүүн Хасан бээр 1368-1369 онд хэсэг зуур хаан болохын төлөө тэмцэж байгаад үхэв. Харин түүний амьдралын эхэн үеийн намтар тодорхойгүй, зөвхөн сүүл үеийн эрх мэдлийн тэмцэлд оролцсон зурвас үе нь түүхэнд бичигджээ. Хивагийн хаан Абул Газигийн бичсэн түүхийн шастирт түүний угийн бичгийг дараах байдлаар бичжээ: Чингис хаан - Зүчи хан - Шибан хан - Баатар хан - Зүчибуха хан - Бадахул хан - Мөнхтөмөр хан - **Элбек (Айбег)**    

1374 онд Урус хаанаас тусгаарлаж өөрийгөө Сарайчик хотод хаанд өргөмжлөн, зоос цутгуулан гүйлгээнд гаргав. Тухайн үед Сарай хотын ойр орчмын хот болон тал нутагт Мухаммед Булак, Хажи-тарханд Хажи Черкес, Сыгнакт Урус хаан засаглаж байсан. 1375 онд нас барсны дараа хөвүүн Хаанбег нь хаан болсон.  

Тэрээр Таваккул хожа, Ильяс оглан, Үч Куругта, Каганбек гэхдөрвөн хөвүүнтэй байсны отгон хөвүүн Каганбек нь 1375-1377 онд хаан сууринд заларсан. 

## Эшлэл 
Ангилал:1375 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Баатархуягийн Отгонболд

**Баатархуягийн Отгонболд** (1996 оны 12-р сарын 20-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) — Монгол Улсын Байт харвааны Олон улсын хэмжээний мастер тамирчин. 2023 оны Азийн аврага тамирчин. 

## Намтар 
2009 онд Байт харвааны спотоор хичээллэж эхэлсэн. 

2017 онд Баатархуягийн Отгонболд Дакка хотноо болсон Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож байсан. Ганцаарчилсан төрөлд тэрээр 1/8 шигшээд шалгарсан. Багийн тэмцээнд Монголын эрэгтэй баг мөн адил амжилт үзүүлсэн. 

2018 онд тэрээр Жакартад болсон Азийн наадамд оролцсон. Холимог хосын төрөлд болон эрэгтэй төрөлд дөрөвдүгээр байр эзэлсэн. Ганцаарчилсан тэмцээнд тэрээр 1/16 шигшээд ялагдсан.

2019 онд Баатархуягийн Отгонболд дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний гурван шатанд оролцсон. Анталия хотод холимог хосын төрөлд оролцож, арван долдугаар байр эзэлсэн. Монголын тамирчин ганцаарчилсан төрөлд Шанхайд (1/32 шигшээд хасагдсан), Анталияд өрсөлдөж, эхний тойрогтоо гоц мөргөв. Бангкокт болсон Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд тэр дахин багаараа есдүгээр байрт шалгарч, 1/16 шигшээд ганцаарчилсан төрөлд хожигдлоо. 's-Hertogenbosch-д болсон дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд тэрээр амжилтгүй оролцож, ганцаарчилсан аварга шалгаруулах тэмцээнд ердөө 121-р байр, багаараа 36-р байр эзэлсэн.

Баатархуягийн Отгонболд 2021 онд ДАШТ-ий хоёр шатанд өрсөлдсөн. Холимог хосын төрөлд Лозанн, Парист хоёуланд нь 1/8 шигшээд шалгарсан. Ганцаарчилсан тэмцээнд эхний тойрогт хоёр ч удаа хожигдож, 57-р байрт шалгарсан. 2020 оны Токиогийн Олимпын наадамд тэрээр зөвхөн ганцаарчилсан төрөлд оролцсон. Гэсэн хэдий ч плэй-оффын эхний тоглолтод БНХАУ-ын харваач Ли Жиалүнтэй тоглож, 4:6 онооны харьцаагаар ялагдсан.

2023 оны 10-р сард БНХАУ-ын Ханжоу хотод болсон Азийн наадмаас алтан медаль хүртсэн.

2024 оны Парисын зуны Олимпод Монгол Улсаа тамирчдын салхийг хагалж оролцсон байна.

Ангилал:1996 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголын байт харваач
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч
Ангилал:Байт харвааны азийн наадмын аварга
Ангилал:Монголчууд
Хаанбег

**Гият ад-Дин Каганбек** буюу **Хаанбег** нь 1375-1377 онд Алтан Ордны Улсыг нэг хэсгийг захирч байсан хаан юм. Тэр бол Зүчи ханы хөвүүн Шибан ханы удамчир Айбег хааны хөвүүн. 

Хаанбегийн авга ах Мир Болд 1362-1365 онд, Алтан Ордын зарим хэсэгт хаан болж, Мамайн эсрэг тэмцсэн бол, үеэл Хасан 1368-1369 онд хэсэг зуур Сарай хотыг эзлэн хаан суугаад Мамайд ялагдан алуулсан. Хаанбегийн аав Айбег 1374-1375 оны орчимд Сарайчиг хотод биеэ хаан өргөмжлөн, Сарай хотыг эзлэсэн Черкес хааныг хөөж түр зуур хаанчилсан. Эцгийнхээ дараа хаанд өргөмжлөгдөн Сарайчик, Сарай хотыг эзэгнэхдээ Ордын улсын эзэн Урус, крымыг захирч байсан Мамай нартай хаан цол, оросын ванлигийн татвар гувчуурыг өөртөө эзэмшихийн төлөө тэмцэлдэв. Ингэхдээ өөрийн нэртэй зоос гарган хаан болсноо тунхаглав. 1376-1377 онд үеэл Араб шахын хамтаар оросын Москвагийн их ван Дмитрий, Суздалийн их ван Дмитрий Константинович нарын улс руу довтлон Нижний Новогород, Пьян зэрэг газарт оросын армид цохилт өгчээ. 1377 онд Араб шахд хаан сууриа өгөөд нутаг руугаа буцаж 1380-аад оны орчимд нас барсан. Хаанбегийн хөвүүн Махмуд хожа нь 1428-1430 онд Сибирийн хант улсыг захирч байсан. 

Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Зүчийн удам
Араб шах

**Араб шах** нь 1377-1380 онд Алтан ордны улсын төв хэсгийг захирсан хаан юм. Түүнийг хаан болох үед Алтан Ордны баруун хэсгийг беглярбег Мамайгийн тоглоомын хаад болох Булак, Туляк нар захирч, зүүн хэсгийг Урус хаан болон түүний хөвүүд, сүүлд Тохтамыш нар захирч байсан. 

## Хаанчлал 
Тэрээр Зүчи ханы хөвүүн Шибан ханы залгамчир Мир Болд хааны хөвүүн юм. Түүний эцэг Мир Болд нь 1362-1365 онд Алтан Ордны зарим нутагт хаанчилж, Мамайн тоглоомын хаад болон бусад хаадтай эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэж байсан. 1375 онд үеэл Хаанбег нь хаан болсны дараа Сарайчик хотыг захирах болсон. 1377 оны 8 сард Хаанбегийн хамтаар Москвагийн Дмитрий Иванович, Суздалийн Дмитрий Константинович нарын эсрэг дайны ажиллагаа явуулсан. Доод Новогород, Рязань хотуудыг галдан шатааж, Пьян голын дэргэд Оросын цэргийн хүчийг устгаж, оросуудыг номхотгож дахин хараат улсаа болгов. Үүний дараа Хаанбег хааны сэнтийнээс бууж, Араб шахд шилжүүлсэн. 1378 онд Мохшигийн эмир Тагай руу довтлон алж, Мохши хотыг харьяатаа болгов. Мөн жил Рязань хотыг довтлон их хэмжээний олзтой буцав. 

1380 онд Доголон Төмөрийн дэмжлэгтэй Тохтамыш, өөрийн армиа удирдан Шибаны Саарал Ордыг захирч байсан Хаанбег, Алтан Ордын хаан Араб шах нарт бууж өгөхийг тулган шаардсанд тэр хоёр бодит байдлыг дүгнэж үзээд буулт хийж, Тохтамышд дагаар орсон. 

Араб шахын хөвүүн Туклук Хажжигийн үр удам нь Хивагийн Хант Улсыг байгуулж, 1804 он хүртэл түүний угсааны хаад үе улиран захирч байсан.  

Ангилал:1380 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Сайнбаярын Жамбалжамц

**Сайнбаярын Жамбалжамц-** Дугуйн уралдааны үндэсний шигшээ багийн болон "Алдар" спорт хорооны тамирчин, ОУХМ.

Таван тивийн 35 орны 117 тамирчинтай уралдсан С.Жамбалжам 1100 км замыг 25:56:32 секундийн хугацаанд туулж, Ази тивийн шилдэг дугуйчны цагаан цамц өмсчээ.

Ангилал:1996 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголын дугуйчин
Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч
Ангилал:Монголчууд
Туляк

**Туляк** нь 1379-1380 онд Алтан Ордны Улсын зарим нутгийг захирч байсан хаан. Тэрээр беглярбег Мамайгийн тоглоомын хаадын нэг бөгөөд зөвхөн Мамайн эзэмшил нутагт хаан гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн нэгэн. Түүний угсаа гарал нь Зүчи ханы хөвүүн Тугатөмөрийн удамчир Туклук хожагийн хөвүүн.  Мамай ноён түүний нэрийн өмнөөс оросын вангууд руу зарлиг илгээх, зоос цутгаж гүйлгээнд гаргаж байсан. 1380 онд Куликовын тулалдаанд Москвагийн их ван Дмитрийд Мамай ноён ялагдсны дараа Туляк хаан амь үрэгдсэн бололтой.

Ангилал:1380 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:Боржигин
Ангилал:14-р зууны ноёрхогч
Майнбаярын Тулгат

**Майнбаярын Тулгат** (1978 оны 8-р сарын 9-нд төрсөн) -Нийслэлийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч, улс төрч, Ардчилсан намын дэд дарга.

## Боловсрол 
* 1994-1996 онд Нийслэлийн 1-р дунд сургууль төгссөн.
* 1998-1999 онд Осака гадаад хэлний сургуульд сурсан.
* 1999-2003 онд Киотогийн их сургууль эдийн засгийн ухаан /Бакалаврын зэрэгтэй болсон/.
* 2003-2005 онд Киотогийн их сургууль эдийн ухаан /Магистрын зэрэг хамгаалсан/.

## Ажлын туршлага 
* 2005-2009 онд Япон улс “Софтбанк инк” санхүү төлөвлөгч.
* 2009 онд "Бэста" ХХК үүсгэн байгуулагч, захирал.
* 2010-2013 онд “Бекфорс” ХХК-ийн захирал.
* 2013 оноос “Хишиг арвин Индастриал” ХХК групп ерөнхий менежер, дэд захирал.
* 2016 оноос хойш Нийслэлийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч /Баянзүрх дүүргээс/.

2021 оны 5-р сарын 24-нд Монгол Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчийн хуралдаан болж Ардчилсан намын даргаар М.Тулгат, О.Цогтгэрэл нарыг тус тус бүртгүүлэх, С.Эрдэнийг улсын бүртгэлийн гэрчилгээнээс хасалт хийлгүүлэх тухай хүсэлтүүдийг хэлэлцээд Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчийн хуралдааны дөрөвдүгээр сарын 27-ны өдрийн 12 дугаар тогтоолд заасан зөрчил арилаагүй, Үндэсний бодлогын хороо хоёр өөр бүрэлдэхүүнээр тус тусдаа асуудлыг шийдвэрлэсэн нөхцөл байдал өөрчлөгдөөгүй байхад дахин хандсан тул нийт шүүгчийн хуралдаанаар хэлэлцэхээс татгалзаж шийдвэрлэлээ.  Өөрөөр хэлбэл М.Тулгат, О.Цогтгэрэл нарыг аль алиныг нь АН-ын даргаар бүртгээгүй байна.

Ангилал:1978 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн‎
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Японы их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгч
Ангилал:Монголчууд
Саран хөхөө театр

**“Саран Хөхөө” театр** Дорноговь аймгийн мэргэжлийн урлагийн байгууллага юм.   

## Түүхэн тойм 
Тэртээ 1832 онд нүүдэлчдийн театрыг үндэслэгч XIX зууны нэрт соён гэгээрүүлэгч Данзанравжаагийн байгуулсан театрын үүсэл хөгжлөөс эхтэй 180-аад жилийн түүхэн эх үндэстэй театр билээ. Улмаар 1931 онд байгуулагдсан, Дорноговь аймгийн Яам/ одоогийн Засаг даргын тамгийн газар/-аас нэр бүхий хэдэн хүнд нэг гэр өгч Улаан гэр хэмээх байгууллага байгуулагджээ. 

Дорноговь аймгийн шийдвэрээр, аймгийн клуб, болон үйл ажиллагаа нь жилээс жилд өргөжин уран бүтээл нь чанаржиж иржээ. БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөл ба МАХН-ын Төв Хорооны 1958 оны 1 дүгээр сарын 22-ны өдрийн 14/23-р тогтоолоор тус аймгийн клуб нь Соёлын ордон болон бүтэц бүрэлдэхүүний хувьд өргөжсөн. Соёлын ордны анхны даргаар Аймгийн клубын дуу хорын багшаар ажиллаж байсан Д.Лувсанням Найруулагчаар Пунцаг нар ажиллаж байжээ.

1979 онд БНМАУ-ын МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн товчооны 351-р тогтоолоор Дорноговь аймагт Хөгжимт драмын театр байгуулах шийдвэр гарч 1980 оны 12-р сарын 27 нд алдарт "Учиртай гурван толгой" дууриар нээлтээ хийжээ. Энэ үед хөгжим, бүжиг, найрал дуу, драмын ангиудад 76 уран бүтээлчид, захиргаа аж ахуй ангид 29 хүн, нийт 105 хүний орон тоотой болон өргөжиж театрын анхны даргаар Д.Болд, найруулагчаар С.Сугар, Хөгжмийн багшаар Д.Нацагдорж Бүжгийн багшаар Л.Ухна, найрал дууны багшаар Л.Буянхишигт, зураачаар Б.Гүрбазар нар томилогдон ажилласан байна. 

Монгол Улсын Засгийн газрын дэргэдэх Соёл урлагийн Хөгжлийн Хорооны даргын 1991 оны 111-р тушаалаар "Саран Хөхөө" театр нэртэй болжээ.  

Д.Данзанравжаагийн 200 жилийн ойн хүрээнд Монгол Улсын Засгийн Газрын 2003 оны 151-р тогтоолоор Соён гэгээрүүлэгч Данзанравжаагийн нэрэмжит театр болсон түүхтэй. 

Өдгөө тус театр нь 60 хүний бүрэлдэхүүнтэй Захиргаа, үйлдвэрлэл үйлчилгээ техникийн анги, Дуу, Хөгжим, Бүжиг, Драм гэсэн уран бүтээлийн 5 ангитай ажиллаж байна.

## Үйл явдал 
Саранхөхөө театрын уран бүтээлчид урд хөрш БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны урилгаар Улаанцавт очиж айлчлан тоглолт хийсэн байна. 

## Цахим холбоос 
Саранхөхөө театр албан ёсны вэб сайт

Саранхөхөө театр танилцуулга

## Эх сурвалж 
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Ангилал:1931 онд байгуулагдсан
Ангилал:Дорноговь аймаг
Монгол туургатан театр

**“Монгол туургатан” театр** -Төв аймгийн Зуунмод суманд байрлах Ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч Билэгийн Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит театр. 

## Түүх 
Төв аймагт анхны клуб 1942 онд 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулагдаад 1952 онд 350 хүний суудалтай Соёлын ордон, 1982 онд Хөгжимт драмын театр  болон өргөжин хөгжсөн түүхтэй.

1990 оноос “Дүнжингарав” театр, Театр, киноны хүрээлэн хэмээн нэрлэгдэж байгаад 2007 онд БСШУЯ-ны зөвшөөрөл, Төв аймгийн Засаг даргын  захирамжаар “Монгол туургатан” театр нэртэй 65 хүний орон тоотойгоор баталжээ. 

2018 онд тус театр нь 800 хүний суудалтай, 7000 ам метр талбайтай, улсын төсвийн 9.5 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө бүхий шинэ барилгатай болсон. 

2022 оны байдлаар Театрын уран бүтээлчдийн 89.3 хувь нь дээд боловсролтой мэргэжлийн хүмүүсээр хангагдан Монгол улсын Гавъяат  цолтон 4, Соёлын тэргүүний ажилтан 17 хүн ажиллаж байна. Гадаад харилцаагаа өргөжүүлэн БНСУ, БНХАУ, Вьетнам улс, ОХУ-ын Буриад  улс-д аялан тоглолт хийж  байсан. 2011 онд  “Гэгээн туза-2010”  наадмаас 11 муза авч хөдөө орон нутгийн  театраас анх удаа  гран при шагналыг хүртсэн. Цаашид театрынхаа үйл  ажиллагааг  улам өргөжүүлэн орчин  үеийн театрын  чиг хандлагатай нийцүүлэн урлагийн олон төрөл хэлбэрээр шинэ бүтээл туурвих зорилго тавьж ажиллаж байна.

Төв аймаг, тус театрын тайзнаас Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэн, Л.Цогзолмаа, Төрийн хошой шагналт, Ардын жүжигчин, “Зууны манлай” хөгжмийн зохиолч Л.Мөрдорж, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин, “Зууны манлай” дуурийн дуучин Х.Уртнасан, Ардын жүжигчин З.Цэндээхүү, Д.Цэрэндулам, Ж.Данзан, О.Ганбаатар, Г.Мягмарнаран, А.Долгор, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, “Зууны манлай” эстрадын дуучин Б.Сарантуяа, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, М.И.Глинкийн нэрэмжит дуурийн дуулаачдын олон улсын уралдааны тэргүүн байр, П.И.Чайковскийн нэрэмжит  олон улсын дуурийн дуулаачдын тэргүүн байр, Гран при шагнал, BBC Cardiff Singer of the World уралдааны тэргүүн шагнал хүртсэн, дэлхийн дуурийн шилдэг дуучин, Чингис хаан одонт Г.Ариунбаатар нарын зэрэг олон арван алдартан төрөн гарчээ.

Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Ангилал:1942 онд байгуулагдсан
Ангилал:Зуунмод
Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр

**Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр**- Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Э.Цэрэвийн нэрэмжит театр Увс аймгийн ард түмэнд урлаг соёлоор үйлчилдэг гол байгууллага юм.  

Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Ангилал:1972 онд байгуулагдсан
Ангилал:Увс аймаг
1926 онд Ший жүжгийн бүлгэмийг өргөтгөж, Дарамбазар, Сүндэв, Цэрэндорж, Бүрнээбаатар зэрэг 20 гаруй сурагч, мөн Удганы Аюуш, Тогтох нар нэгдэн орсон нь тус хамтлагийн эх суурь болжээ.

1955–1956 онд соёлын байгууллагын шинэ барилга ашиглалтад орж, Соёлын ордон болон өргөжин, 10 гаруй ажилтан, 15 орчим жүжигчинтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Энэ үеэс уран бүтээлийн чанар сайжирч, Л.Ванган, Ч.Лодойдамба, С.Дашноров зэрэг зохиолчдын олон бүтээлийг тайзнаа тавьж, уран бүтээлчид олон улсын наадамд оролцох болсон.

1972 онд Хөгжимт драмын театр байгуулах бэлтгэл эхэлж, жүжигчдийн сургалт явуулан, 11-р сарын 4-нд албан ёсоор нээлтээ хийсэн. Анхны жилдээ олон сум, аж ахуйн нэгжүүдэд тоглолт хийж 10,000 гаруй хүнд үйлчилсэн байна. Театрт С.Гэндэн, Д.Лувсаншарав, Б.Дамдинсүрэн зэрэг нэрт уран бүтээлчид ажиллаж байв.

Увс аймгийн “Ойрад” театр нь баруун бүсийн соёлын чухал төв бөгөөд ойрадын уламжлалт өв соёл (тууль, хөөмий, бий биелгээ зэрэг)-ийг хадгалан хөгжүүлж ирсэн онцлогтой. 1972 онд байгуулагдсан нь тайзны урлагийн шинэ үеийг эхлүүлсэн түүхэн үйл явдал болсон.

1972.11.01 

**БНМАУ СОЁЛЫН ЯАМНЫ САЙДЫН ТУШААЛ Nº 273** 

Улаанбаатар хот                                                  **Театрын нээлтийн тухай**

1. Увс аймгийн Хөгжимт драмын театр 1972 оны 11 - р сарын 4-нд нээлтээ хийхийг зөвшөөрсүгэй.

2. Өндөр үзэл сурталтай, ур чадал сайтай бүтээл туурвиж үндэсний театрын урлагийг өвөрмөц урын сангаар баяжуулж, хүн ардын гоо зүйн боловсрол, урлагийн мэдлэг, ёс суртахууны хүмүүжилд үнэтэй хувь нэмэрээ оруулахын тулд мэргэжил, чадвараа цуцалтгүй дээшлуулж, авъяас билгээ нятрашгүй дайчилж ажиллахыг Увсын Хөгжимт драмын театрын захиргаа, уран бүтээлчид, нийт хамт олонд даалгасугай!

САЙДЫН YYРЭГ ГҮЙЦЭТГЭГЧ С.ЛУВСАНВАНДАН. 

Тус театрын хөгжил гурван үе шаттай:

* **1940–1960**: Ардын аман зохиолд тулгуурласан суурь үе
* **1960–1990**: Мэргэжлийн театр болон хөгжсөн үе
* **1990 оноос хойш**: Шинэчлэл, орчин үеийн хөгжил

“Ойрад” театр нь уламжлалт соёлыг европын театрын арга барилтай хослуулсан “хос хэв маягт” театр болон хөгжсөн. Уран бүтээлд хөгжим, бүжиг, хөдөлгөөнийг гол илэрхийллийн хэрэгсэл болгон ашигладаг онцлогтой.

Театрын удирдлага, уран бүтээлчид үе үеийн турш бодлогоо шинэчилж, мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх, уран бүтээлийн чанарыг сайжруулахад анхаарч ирсэн бөгөөд өнөөдөр ч уламжлал, шинэчлэлийг хослуулан хөгжиж байна.

“Ойрад” театрт олон арван жил зүтгэж, уран бүтээлийн үнэт өвийг бүтээсэн ахмад уран бүтээлчидээс дурдвал:

· МУГЖ Э. Цэрэв

· МУГЖ М. Жаргал

· УГЗ Ц. Амар

· Хөгжимчин Ц. Баяржаргал

· МУГЖ Х.Цэвгээ

· УГЗ Г.Чулуунбаатар

· МУГЖ Ж.Лэгжмаа

· МУГЖ Ч.Загиржав

· МУГЖ Э. Тойвгоо

· МУГЖ Ж. Жавзмаа

· МУГЖ Х.Чадаев

· СГЗ Ч.Паламжав

· МУГЖ Н.Цэцэгсүрэн
Өмнөговь аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр

**Өмнөговь аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр-**1931 онд Өмнөговь аймаг байгуулагдахад зэрэгцэн анх "улаан гэр", соёлын төв, хүрээлэн болж хөгжсөн Хөгжимт жүжгийн театр юм. 
Өмнөговь аймгийн хөгжимт жүжгийн театрын түүхэн 91 жилийн хугацаанд 17 Гавьяат жүжигчин, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, олон арван Соёлын тэргүүний ажилтан, урлаг соёлын алдартнууд төрөн гарч, говь нутаг төдийгүй Монголын ард түмэнд авьяас чадвараа толилуулсаар явна.

2022 оны 6-р сард Аймгийн Хөгжимт драмын театрын барилгыг орон нутгийн төсвийн 14.3 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар 850 хүний суудалтай, 4 давхар архитектурын шинэ шийдэлтэйгээр барьжээ.

Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Ангилал:1931 онд байгуулагдсан
Ангилал:Даланзадгад
Хан Хэнтий чуулга

**Хан Хэнтий чуулга**- Хэнтий аймгийн Ардын Дуу Бүжгийн чуулга.

1925 онд Монгол Улсад анхны 4 улаан булан байгуулах шийдвэр гарсны нэг нь Хэнтий аймагт байгуулагдсан. Тэр цаг үеэс эхлэн үе дамжсан олон уран бүтээлчид төрөн гарсан. 1950 онд Өндөрхаан аймгийн клуб, Үйлдвэрчний эвлэлийн харьяа ажилтны клуб нэгдэж одоогийн Хан Хэнтий чуулгын суурийг тавьж байжээ.

Улмаар Хэнтий аймгийн соёлын ордон 1983 онд Ардын дуу бүжгийн "Хан Хэнтий" чуулга болон өргөжиж 40 жилийн ойн босгон дээрээ шинэ барилгаа хүлээн авч байна. Тус чуулга  нь үүсгэн байгуулагдсан цагаас хойш жил бүр 80 орчим тоглолтыг үзэгч олондоо толилуулж зүүн Монгол соёлын өвийг түгээн дэлгэрүүлж байна.

Ардын дуу бүжгийн Хан Хэнтий чуулга нь “Соёлын тухай хуулийн 34-р зүйлд зааснаар соёлын арга хэмжээ, соёлын бараа, үйлчилгээг үйлдвэрлэх, түгээх, хуваарилах арга хэлбэрийг сайжруулж, хүртээмжтэй ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлэх” хуулийн заалтын хэрэгжилтийг хангаж, чанар болоод хүртээмжээ нэмэгдүүлж, тусгай хэрэгцээт иргэд үйлчлүүлэх боломжоор мөн хангасан, соёлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулах бүтээн байгуулалт юм.

Нийт 8,3 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртөгтэй тус барилгын ажлыг 2012 онд эхлүүлж 2023 онд дууссан байна. Тус театр 600 хүний суудалтай, 9 танхимтай, 78 өрөө тасалгаатай  бөгөөд тусгай хэрэгцээт иргэнд зориулсан цахилгаан шаттай бүс нутгийн жишиг театр болсон байна. Интерьер дизайныг цогцоор нь хийх буюу зураг төсөл боловсруулж улмаар нэмэлт ажлыг 2023 онд төсөвт суулгаж иж бүрэн дуусгах ажлыг зохион байгуулжээ.

Ангилал:Хэнтий аймаг
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Ангилал:1925 онд байгуулагдсан
Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр

**Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр**- Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн шагналт жүжгийн зохиолч Ламжавын Ванганы нэрэмжит Завхан аймгийн соёл, урлагийн байгууллага. 

1922 онд Завхан аймгийн соёл, урлагийн байгууллага Сайн дурын уран сайханчдын 10 хүний бүрэлдэхүүнтэй бүлгэм байгуулагдсанаар эхэлдэг байна. 1927 онд Улиастайн Монгол бүлгэм нэртэй болж байжээ. 1940 оны үед дарга, найруулаг, хөгжмийн багш, бүжгийн багш, жүжигчин зэрэг бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж байжээ.

Тус театр нь 1958 оны 1-р сард БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны шийдвэрээр Соёлын ордон байгуулагдаж мэргэжлийн боловсон хүчнээр хангасан байна. 1983 онд аймгийн Соёлын ордонг аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр болгон өөрчлөх шийдвэр гарсан бөгөөд Хөгжим, Драм, Бүжиг, Найрал дуу бөгөөд аж ахуй гэсэн 5 ангитай болсон. Театрын анхны даргаад Дорждэрэм, ерөнхий найруулагчаар Дэмбэрэлсамбуу, дууны багшаар Содномхүү нар ажиллаж байжээ. 

2001 онд Монгол Улсын Засгийн газрын шийдвэрээр тус театрыг Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн шагналт жүжгийн зохиолч Ламжавын Ванганы нэрэмжит болгосон байна. 

Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театрын дарга Г.Солонго.

## Театрын барилга 
2012 онд 800 хүний суудалтай Хөгжимт жүжгийн театрын барилгыг 9.6 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтээр барихаар зураг төсвийг боловсруулсан ч эдүгээ 3.7 тэрбум төгрөг болж өсөөд байна.

Ангилал:Завхан  аймаг
Ангилал:1922 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын театрын байгууламж