Английн уран зохиол

**Английн уран зохиол** (англи. *English literature,* франц. *Littérature anglaise,* орос. *Английская литература*)—англи хэлтнүүдийн англи хэлээр бичигдсэн уран зохиол юм. Англи хэл сүүлийн 1400 гаруй жилийн турш хөгжиж ирсэн гэж үздэг байна. 5-р зуунд Англи-Саксоны оршин суугчид Их Британид авчирсан Англи-Фриз аялгууны багцад багтах англи хэлний хамгийн эртний хэлбэрийг англичууд "Хуучин Англи хэл" (англи. *Old English*) буюу англи-саксон хэл гэж нэрлэдэг.  

## Түүх 
### Дундад зуун 
### 1. Англи-Саксон уран зохиол (450–1066 онууд) 
Англи-Саксоны уран зохиолын анхны томоохон дурсгалууд нь Латин хэл дээрх шашны бүтээлүүд байсан. 

* 7-р зууны хоёрдугаар хагаст амьдарч байсан Элдхелм (англи. *Aldhelm*, буюу *Ealdhelm*; 639 —709 онууд) шашны зүзтгэлтэн, яруу найрагч, зохиолч;
* Эрхэмсэг Беде  (латин. *Beda Venerabilis*, англи. *Saint Bede, Venerable Bede*, эрт-англи. *Bǣda буюу Bēda*; 672-735 онууд) - бенедикт ламтан, англи-саксоны түүхч, алдарт "Англ ард түмний шашны сүмийн түүх" (лат. *Historia ecclesiastica gentis Anglorum*) -ийг 730 онд бичсэн хүн;
* Алкуинус (латин. *Alcuinus*, *Albinus*; 735—804 онууд) -англи-саксоны эрдэмтэн, яруу найрагч, 60 настайдаа Их Эзэн хаан Агуу Карл (латин. *Carolus Magnus* буюу *Karolus Magnus*, герман. *Karl der Große*, франц. *Charlemagne)-*ын боловсролын асуудлын ойрын зөвлөх байсан эрдэмтэн лам, хэлний дүрэм, илтгэх урлаг, гүн ухаантан. 

Хуучин англи хэл дээрх яруу найргийн хамгийн гайхамшигтай дурсгал бол 8-10 зуунд бичиж өнөө үед бүрэн хадгалагдаж үлдсэн "Беовулф" (хуучин.-англи. *Beowulf*; үгчилбэл — «зөгийн чоно», утгаараа «баавгай») тухай шүлгэлсэн тууж гэж үздэг юм. Энэ зохиолд 6-р зууны эхний хагаст Франкууд ба Готуудын хоорондох тэмцлийн эрин үеийг дүрсэлсэн байдаг бөгөөд орчин үеийн англи хэл рүү орчуулсан байдаг юм.

Нормандын түрэмгийллийн өмнөх Англи-Саксоны уран зохиолын “Алтан үе” бол Их Британийг бараг хоёр зуун жил сүйрүүлсэн Даничуудын байлдан дагуулагч Уэссексийн хаан Их Альфред (англосаксон. *Ælfrēd se Grēata*; англи. *Alfred the Great*;  849 —901)- ийн эрин үе юм. Альфред сүйрсэн соёлыг сэргээх, боловсролыг дээшлүүлэхийн тулд маш их зүйл хийсэн, тэр өөрөө зохиолч, орчуулагч байсан (тэр бусад зүйлсийн дотор латинаар бичсэн Эрхэмсэг Бедегийн "Англ ард түмний шашны сүмийн түүх"-ийг англи-саксон хэл рүү орчуулсан).

### 2. Англи-Норманд уран зохиол (1066–1500 онууд) 
XI зууны хоёрдугаар хагаст Англи улс дахин Нормандуудын шинэ довтолгоонд өртсөн юм. Энэ нь хэдэн зууны турш Англичууд Нормандчуудын эрхшээлд орж франц хэл, франц уран зохиолын Норманд аялгууны ноёрхлыг тогтоосон байна. Түүхэнд *Англи-Норманд уран зохиолын үе* гэж нэрлэгддэг урт үе эхэлдэг.

Нормандчуудын түрэмгийллийн дараах нэг зуун жилд өмнөх англо-саксон хэл дээрх уран зохиол бараг устсан байна. Зөвхөн зуун жилийн дараа Францын бүтээлүүдийн орчуулга болох сүм хийдийн утга зохиолын дурсгалууд, дараа нь шашин шүтлэгийн дурсгалууд англи-саксон хэл дээр дахин гарч иржээ. Хэлний ийм төөрөгдлийн ачаар латин хэл боловсролтой нийгэмд дахин чухал ач холбогдолтой болсон байна. Францын ноёрхлын үе нь Английн уран зохиолын цаашдын хөгжлийн түүхэнд чухал ул мөр үлдээсэн байна.

13-р зууны дунд үеэс язгууртнууд, лам нарыг шүүмжилсэн, татварыг эсэргүүцсэн, албан тушаалтнууд, тэр ч байтугай хааныг эсэргүүцсэн улс төр, нийгмийн эсэргүүцлийн шинжтэй хошин яруу найраг гарч ирэв. Ард түмний дунд гарч ирсэн энэхүү хошин зохиол нь 14-р зуунд Уильям Лэнгланд  (англи. *William Langland*, латин. *Willielmus de Langland*; 1331-1400 орчим онууд)- ын "Газар тариаланч Пийрс" (англи. *Piers Plowman)*  яруу найраг төгс төгөлдөр болсон бөгөөд энэ нь ёс суртахууны үүднээс бичигдсэн боловч хувьсгалын ач холбогдолгүй байжээ.

Нийгмийн тэмцэл хурцадсанаар 14-р зууны уран зохиол олон нийтийн сонирхлыг ихээхэн татаж эхэлсэн.

14-р зуун гэхэд англи-саксон, франц хэлний элементүүдийг нэгтгэн шингээсэн шинэ үеийн англи хэл бий болж эхэлсэн байна.

### 3. Чосер, Уиклиф хоёр 14-р зуун 
14-р зууны Английн хамгийн агуу зохиолч бол алдарт "Кентерберийн үлгэр"-ийн зохиолч Жеффри Чосер (англи. *Geoffrey Chaucer*; 1340/1345 —1400) (1340-1400) юм. Чосер нэгэн зэрэг Англи-Нормандын эрин үеийг дуусгаж, Английн шинэ уран зохиолын түүхийг үүсгэн нээсэн байна.

Тэрээр өнгөрсөн туршлага дээр суурилсан ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг шингээж өгсөн өмнөх эрин үеийг тодорхойлсон оюун санааны үзлийн нарийн болон төвөгтэй байдал, олон янзын бодол санаа, мэдрэмжийн бүх баялаг, олон янз байдлыг англи хэл дээр илэрхийлжээ. Англи хэлний аялгуун дунд тэрээр хааны ордон болон хоёр их сургууль байрладаг энэхүү томоохон худалдааны төвд ярьдаг хэл болох Лондонгийн аялгууны ноёрхлыг тогтоожээ.

Гэхдээ Ж.Чосер шинэ англи хэлийг үндэслэгч цорын ганц хүн биш байв. Тэрээр өөрийн үеийн алдартай Жон Уиклиф (1320-1384)-тэй хамт энэ  үйл хэрэгт зүтгэсэн юм. Уиклиф санваартнуудын эсрэг чиглэсэн тэднийг буруутгасан ном зохиол бичдэг байсан ч Шинэчлэлийн анхдагч тэрээр Библийг англи хэл рүү орчуулжээ. 

Дараагийн 13-14-р зуунд оршин тогтнож байсан ардын аман яруу найраг ихээхэн сонирхол татсан юм. Гэвч 15-р зуунд энэ яруу найраг нь онцгой идэвхтэй байсан бөгөөд өнөө үед хадгалагдан үлдсэн хамгийн эртний жишээ нь Робин Гудын тухай туульс маш их алдартай байсан юм.

### Сэргэн мандалтын эрин (1500–1660 онууд) 
16-р зуунд капитализмын хөгжил хурдацтай явагдаж газар эзэмшигчид газар тариалангаас илүү ноосны үйлдвэрийг илүүд үздэг болсон.  Америкийг нээж, аж үйлдвэр, хотуудын өсөлт нь Английг далайд ноёрхлын төлөө тэмцэхэд улам бүр түлхэж байсан. Агуу яруу найрагч, жүжгийн зохиолч Уильям Шекспир "Венецийн худалдаачин"-д хөлөг онгоцнууд нь дэлхийн өнцөг булан бүрт бараа тээвэрлэдэг баян худалдаачны тухай ярих боломжийг олгосон байна. 

16-р зууны эхэн ба дараагийн зууны эхэнд Сэр Томас Мор (англи. *Sir Thomas More*; 1478—1535)-ын "Утопи", Фрэнсис Бэконы "Шинэ органум" гэсэн хоёр том утга зохиолын дурсгал бий.

### I Элизабет хатан хааны үе (1558–1603 онууд) 
I Элизабет хатан хааны эрин үед театр маш их цэцэглэн хөгжиж, нийгмийн бүх давхаргын таашаалд нийцэж, Английн түүхийн эмгэнэлт мөчүүд, хаад, язгууртнуудын эмгэнэлт явдал, хөрөнгөтний гэр бүлийн тухай жүжиг, мөн Хотын доод давхаргын бүдүүлэг ёс суртахуун, язгууртнууд болон хотын олныг хоёуланг нь адилхан татдаг хошигнол их хөгжсөн байна. Элизабетын үеийн жүжгийн зохиолчдын ихэнх нь хүн амын нэг буюу өөр бүлгийн давамгайлж буйг тусгасан өвөрмөц байдал, авъяас чадвараараа онцлог байсан юм.

* Жон Лили (1554-1606)
* Роберт Грин (1560-1592)
* Кристофер Марло (1563-1593)
* Бен Жонсон (1574-1637)
* Жон Уэбстер (1575-1624)

Эдгээр бүх нэрс Уильям Шекспир гарч ирсэнээр бүрхэг болсон байна. Агуу Шекспир бол Сэргэн мандалтын үеийн гол чиг хандлага, түүний дэлхийн хүн төрөлхтний мөн чанар, хүний ​​зан чанар, хүсэл тэмүүлэл, мэдрэмж, амьдралд илүү сайн байр суурь эзлэхийн төлөө тэмцэж буй санаачлагатай хувь хүний ​​сонирхолыг гүн гүнзгий илэрхийлэгч байв. Шекспир бол язгууртны яруу найрагч байсан юм. Түүний бүтээлүүд дараах сэдвийг дэлгэн харуулсан байна. Үүнд:

* Хайр дурлал (Ромео Жульетта хоёр),
* Атаархал (“Отелло”, “Өвлийн үлгэр”),
* Эрх мэдлийн төлөөх шунал ("Макбет"),
* Өс хонзон ба шунал ("Венецийн худалдаачин"),
* Гэмшил (Лир Ван),
* Шударга ёс хүсэх тэмүүлэл (Гамлет)

Шекспирийн өрсөлдөгч Бенжамин Жонсон  (англи. *Benjamin Jonson*; 1572—1637) эртний үеийг сонирхох хөдөлгөөний нөлөөн дор үүссэн сонгодог театрт хүндэтгэл үзүүлдэг байв. Сонгодог театр нь боловсролтой, эрдэм мэдлэгтэй хүрээнийхний дунд өргөн тархсан байсан боловч сонгодог үзлийн нөлөөнөөс мултарч чадаагүй ч ардын жүжгээс гаралтай олон төрлийн театраараа Шекспирийн сэтгэлийг татсан олон нийтийн сэтгэлд нийцэж чадаагүй; "Юлий Цезарь", "Антони ба Клеопатра", "Кориоланус" зэрэг нь эртний хуйвалдаан бүхий эмгэнэлт явдал боловч Шекспирийн үеийн үзлээр дамжин өнгөрч, хамгийн чухал асуудал үүсгэдэг байжээ.

Оливер Кромвелл (1658 он хүртэл захирч байсан) ба Сэргээн босголтын үеийн зохиолч, сэтгэгчид - Жон Милтон (англи. *John Milton*; 1608-1674), Томас Хоббс (англи. *Thomas Hobbes:* 1588-1679), Жон Локк (англи. *John Locke:* 1632-1704) нар сүм, боловсрол, хэвлэх эрх чөлөө, шашны үзлийн хүлцэл гэх мэт ардчиллын хамгийн чухал асуудлуудыг тавьж байв. Чухамхүү энэ боловсролын хөдөлгөөн дараагийн зуунд хүчтэй нөлөө үзүүлж Францын гүн ухаантнуудад хүрч, Европ даяар тархсан байна.

### XVII зуун 
1688 онд Үндсэн хууль батлагдсанаар уран зохиолын өнгө аясыг хөрөнгөтнүүд тогтоож, түүний нөлөө зохиолд ч, тайзан дээр ч илт мэдрэгдэж байв. Шинэ нийгмийн хэрэглэгчдэд чөлөөт ёс суртахууны тухай хошигнол хэрэгтэй болсон.  "Tatler", "*The Spectator*" зэрэг ёс суртахууны болон хошин шогийн сэтгүүлүүдийг Сэр Ричард Стийл (англи. *Sir Richard Steele*; 1671-1729), Жозеф Аддисон (1672-1719) нар гаргаж, түүндээ нийгмийн тансаглал, дэмий хоосон байдал, мунхаглал болон бусад зүйлийг илчилсэн авъяаслаг өдөр тутмын эссэ хэвлэдэг байжээ. "Хүний тухай туршлага"-ын зохиолын эзэн яруу найрагч Александэр Поуп (англи. *Alexander Pope*; 1688-1744)-ын үлгэр жишээ сонгодог яруу найраг нь элэглэл, ёс суртахууны шинж чанартай байсан. Англи нь Францын нэвтэрхий толь зохиогчдын эрх чөлөөний үзэл санааг өдөөгөөд зогсохгүй Европ даяар тархсан ёс суртахууны роман болох сэтгэл хөдлөлийн /сентиментал уран зохиолыг сурталчлах үндэс суурийг тавьсан юм. Памела, Кларисса, Грандиссон нарын зохиолч Сэмуэл Ричардсон (англи. *Samuel Richardson*; 1689-1761) баян хөрөнгөтний охидыг гаргаж ирэн, тэднийг салангид язгууртнуудтай харьцуулж үзүүлдэг байжээ.

Лоренс Стерн (англи. *Laurence Sterne*, 1713-1768) "Сэтгэлийн аялал", "Тристрам Шанди" зохиолоо бичжээ. Хенри Филдинг (англи. *Henry Fielding*, 1707-1754) - "Сэр Жозеф Адрюс" болон "Том Жонс" зохиолын зохиолч, Ричардсоноос бага мэдрэмжтэй, гэхдээ яг л ёс суртахуунтай, гэр бүлийн харилцаанд анхааралтай ханддаг, хот тосгоны ёс суртахууны тухай өгүүлсэн, ажиглагч реалист хүн. . "Викфилдийн Викар" номын зохиолч Оливер Голдсмит (англи. *Oliver Goldsmith*; 1728-1774) болон бусад хэд хэдэн зохиолчид хөрөнгөтний нийгмийн үеийн бүтээлүүд, үе үеийн тухай жинхэнэ мэдрэмжтэй туульс туурвидаг. Дууны үг дэх эдгээр мэдрэмжийг илэрхийлэгч нь "Улирал" номын шотланд зохиолч, яруу найрагч Жеймс Томсон (англи. *James Thomson:* 1700-1748) юм.


Ангилал:Англи хэлний соёл