open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хүчин зүйлийн шинжилгээ

Хүчин зүйлийн шинжилгээ нь ажиглагдсан, харилцан хамааралтай хувьсагчдын хоорондын хэлбэлзлийг хүчин зүйл гэж нэрлэгддэг бөгөөд ажиглагдаагүй бага тоогоор тодорхойлоход хэрэглэгддэг статистик арга юм. Жишээлбэл, зургаан ажиглагдсан хувьсагчийн хэлбэлзэл нь ажиглагдаагүй хоёр хувьсагчийн (суурь) өөрчлөлтийг голчлон тусгадаг байж болох юм. Хүчин зүйлийн шинжилгээ нь ажиглагдаагүй далд хувьсагчдад хариу үйлдэл үзүүлэх ийм хамтарсан өөрчлөлтийг хайдаг. Ажиглагдсан хувьсагчдыг боломжит хүчин зүйлс болон "алдаа" нэр томъёоны шугаман хослол хэлбэрээр загварчилсан тул хүчин зүйлийн шинжилгээг хувьсагчийн алдааны загваруудын онцгой тохиолдол гэж үзэж болно. Энгийнээр хэлбэл, хувьсагчийн хүчин зүйлийн ачаалал нь тухайн хувьсагч нь тухайн хүчин зүйлтэй хэр зэрэг хамааралтай болохыг тоон байдлаар хэмждэг. Хүчин зүйлийн аналитик аргуудын нийтлэг үндэслэл бол ажиглагдсан хувьсагчдын хоорондын харилцан хамаарлын талаар олж авсан мэдээллийг дараа нь өгөгдлийн багц дахь хувьсагчдын багцыг багасгахад ашиглах явдал юм. Хүчин зүйлийн шинжилгээг ихэвчлэн психометрик, хувь хүний ​​сэтгэл судлал, биологи, маркетинг, бүтээгдэхүүний менежмент, үйл ажиллагааны судалгаа, санхүү, машин сурахад ашигладаг.
Вишеград

**Вишеград**  (унгар. *Visegrád*) — Унгарын төв хэсэгт жижиг орших хот. 1783 хүн амтай (2014).

13-р зуунд Вишеград хотод Вишеград цайз баригдсан. 14-р зуунд цөөн хэдэн жилийн турш энэ хот Унгарын нийслэл байсан бөгөөд 1335, 1339 онд Зүүн Европын орнуудын хаадын чуулган энд болж байсан түүхтэй. Энэ үед Вишеград цайзын ойролцоох хааны ордны ажил эхэлсэн байна.  

14-16-р зуунд Унгарын нийслэлийг Буда руу нүүлгэсний дараа Вишеград ордон Унгарын хаадын зуны харш болжээ.

18-р зуунд Унгарын төлөөх дайны үеэр Вишеградын цайз, ордоныг Хабсбургийн цэргүүд устгасан. Өнөөдрийг хүртэл цайзын цорын ганц цамхаг бүрэн хадгалагдан үлджээ - Соломоны цамхаг.
Сонгодог Грек

Сонгодог Грек бол Эртний Грекийн 200 орчим жилийн (МЭӨ 5-4-р зуун) үе юм, Эгийн зүүн хэсэг болон Грекийн соёлын хойд бүс нутгуудын ихэнх хэсэг (Иониа, Македон гэх мэт) Персийн эзэнт гүрнээс автономит эрх олж авснаар тэмдэглэгдсэн; ардчилсан Афины цэцэглэлтийн оргил үе; пелопоннесийн нэгдүгээр ба хоёрдугаар дайн; Спартан, дараа нь Тебаны ноёрхол; Филипп II-ийн удирдлаган дор Македонийн тэлэлт. Барууны соёл иргэншлийн улс төр, уран сайхны сэтгэлгээ (архитектур, уран баримал), шинжлэх ухааны сэтгэлгээ, театр, уран зохиол, гүн ухааны ихэнх нь Грекийн түүхийн энэ үеэс эхтэй, энэ нь хожмын Ромын эзэнт гүрэнд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн. Сонгодог эртний өргөн хүрээний эриний нэг хэсэг болох Грекийн сонгодог эрин үе нь Филипп II Грекийн ихэнх хэсгийг Персийн эзэнт гүрний дайсны эсрэг нэгтгэсний дараа дуусав, филиппийн хүү Македонский Александрын дайны үеэр 13 жилийн дотор байлдан дагуулж чадсан.

Эртний Грекийн урлаг, архитектур, соёлын хүрээнд, сонгодог үе нь МЭӨ 5-4-р зууны ихэнх үетэй тохирч байна (хамгийн түгээмэл он сар өдөр бол МЭӨ 510 онд Афины сүүлчийн дарангуйлагч унаж, Македонский Александр нас барсан явдал юм, МЭӨ 323 онд). Энэ утгаараа сонгодог үе нь Грекийн харанхуй үе ба эртний үеийг дагаж, улмаар эллинист үеийг залгамжилж байна.
Спарта

**Спарта** (грек. Σπάρτη) Грекийн Пелопоннесын хойгийн өмнөд хэсэгт Эвротас голын хөндийд дээр далайн түвшингээс 210 метрийн өндөрт орших Эртний Грекийн хот. 2020 оны байдлаар 19 мянга орчим хүн амтай байсан. 

## Түүх 
Энэ хот эрт дээр үеэс өнөөг хүртэл үргэлжилсэн олон мянган жилийн түүхтэй юм. Спарта, Лакониа (грек. Λακωνία) хоёрыг Грекийн домог зүй, алдарт Гомерын бичсэн Илиада, Одиссей туульд дурдсан байдаг.

Эртний Грекийн Лакониа дахь алдартай хот муж байв. Эрт дээр үед хот-мужийг Лакедаемон гэж нэрлэдэг байсан бол Спарта гэдэг нэр нь Лакониа дахь Евротас голын зүүн өмнөд Пелопоннес хойгийн эрэг дээрх гол сууринг хэлдэг байв. МЭӨ 650 оны үед энэ нь эртний Грекийн зонхилох цэргийн хуурай замын гүрэн болж өгдөг байжээ.

Цэргийн давуу байдлаа харгалзан Спарта нь Грек-Персийн дайны үеэр Афины өсөн нэмэгдэж буй тэнгисийн цэргийн хүчинтэй өрсөлдөж, Грекийн нэгдсэн цэргийн тэргүүлэх хүчин гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Спарта бол Пелопоннесийн дайны үеэр (МЭӨ 431–404) Афины гол дайсан байсан бөгөөд Аэгоспотамигийн тулалдааны дараа ялалт байгуулжээ. МЭӨ 371 онд Тебесийн эсрэг хийсэн Леуктрагийн шийдвэрлэх тулалдаан нь Спартын ноёрхлыг зогсоосон боловч хот-улс нь МЭӨ 192 онд Ахейн лигт албадан нэгдэх хүртлээ улс төрийн тусгаар тогтнолоо хадгалсаар байв. Гэсэн хэдий ч МЭӨ 146 онд Грекийг Ром эзлэн авсны дараа тус хот ихээхэн бие даасан байдлаа сэргээж, эртний зан заншил нь Ромын олон жуулчдыг татдаг байсан тул Ромын эзэнт гүрний үед цэцэглэн хөгжиж байв. Гэсэн хэдий ч Спартаг МЭ 396 онд Висиготын хаан Аларик цөлмөж, ялангуяа Дундад зууны үед олон иргэд нь Мистрас руу нүүж ирснээр удаан хугацааны туршид уналтад орсон байна. Орчин үеийн Спарта бол Грекийн өмнөд хэсгийн Лакониа мужийн нийслэл бөгөөд цитрус, чидун боловсруулах төв юм.

Спарта нь хагас домогт хууль тогтоогч Ликургийн танилцуулсан нийгмийн тогтолцоо, үндсэн хуулиараа эртний Грект маш өвөрмөц байсан.
Артур Кёстлер

**Артур Кёстлер** (унгар. *Kösztler Artúr*, герман. *Arthur Koestler*, 1905—1983) — Еврей гаралтай, Унгарт төрсөн Их Британий зохиолч. "Үд дундын харанхуй" (англи. *Darkness at Noon*) гэж Зөвлөлт Холбоот Улсад болсон 1930-аад оны "их террорын " тухай 1940 онд бичсэн романаараа алдартай. Тэрээр мөн "Британика" толь бичигт өгүүлэг бичдэг байсан.  1967 болон 1971 онд Нобелийн уран зохиолын салбарын шагналд нэр дэвшиж байсан.  

## Намтар 
Кёстлер 1905 оны 9-р сарын 5-нд Будапешт хотод төрсөн. 1920 онд түүний гэр бүл Вена руу нүүж, тэндээ Политехникийн их сургуульд элсэн орж, сионист залуучуудын байгууллагад элссэн байна. 1925 онд Кёстлер их сургуулиа төгсөхөөсөө өмнө гэнэтхэн Палестин руу явахаар шийдэж 1926 онд Палестинд ирж, 1929 он хүртэл кибуц буюу хөдөө аж ахуйн хамтралд ажиллаж, Германы "Ульштайн" хэвлэлийн газрын сурвалжлагч байв. 1929-1930 онд Парист ажиллаж байсан.

1931 онд тэрээр Берлин рүү нүүж, тэндээ "Vossische Zeitung" сэтгүүлийн шинжлэх ухааны редактор болжээ. Тэр жилдээ тэрээр Германы "Граф Зеппелин" нисдэг агаарын бөмбөлөгөөр хойд туйл руу ниссэн. Мөн тэрээр коммунист үзэл суртлыг сонирхож, 1931 оны 12-р сард Германы Коммунист намд элссэн байна.

1930-аад оны дундуур зохиолч Төв Ази руу урт удаан аялал хийж, ЗХУ-д нэг жил амьдарсан.

1933 оны 9-р сард Германд нацистууд засгийн эрхэнд гарсны дараа тэрээр Парист буцаж ирээд коммунист суртал ухуулгын нийтлэл бичдэг байжээ.

1938 онд ЗХУ-д болсон "Их террор"-той холбогдуулан Кёстлер Коммунист намаас гарчээ. Дэлхийн 2-р дайн эхэлсний дараа Францын эрх баригчид түүнийг хориод байсан ч 1940 оны эхээр суллагджээ.

Тэрээр Францын Легионд элсэж Хойд Африкт очиж, тэндээсээ Лиссабонд хүрч, улмаар Их Британи руу онгоцоор нисч, тус улсад хууль бусаар нэвтэрсэн хэргээр зургаан долоо хоног шоронд хоригджээ.

Суллагдсаныхаа дараа тэрээр Британийн армид сайн дураараа ажилласан. Түүнийг сапёрын анги руу явуулсан. Долоо хоногт нэг удаа тэрээр Лондонд ирж герман хэл дээрх суртал ухуулгын радио нэвтрүүлэгт оролцож, Германы цэргүүдэд зориулж ухуулах хуудас бичиж, тоталитаризмын мөн чанарын талаар лекц уншдаг байв. Мөн агаарын дайралтын үеэр шөнийн цагаар үүрэг гүйцэтгэж, түргэн тусламжийн машин жолоодож байжээ.

1940 онд тэрээр Их Британид “Үд дундын харанхуй” романаа хэвлүүлсэн. Энэ романд хувьсгал гаргасан хүмүүсээ эдгээр хэрхэн тээрэмдэж нунтаглаж, устгадаг тухай өгүүлдэг.

1942 онд Кёстлерийг Мэдээллийн яамны мэдэлд шилжүүлж, баримтат киноны товхимол, скрипт бичиж, ВВС радиод үг хэлдэг болжээ. 

Паркинсоны өвчин, цусны хорт хавдраар удаан хугацаанд шаналж байсан Кёстлер 1983 оны 3-р сарын 2-нд Лондонд нойрны эм ууж, амиа хорлож нас баржээ.
Гоо сайхны мэс засал

**Гоо сайхны мэс засал**

Гоо сайхны мэс засал нь хүний ​​​​биеийг нөхөн сэргээх, гадаад төрхийг өөрчлөх мэс заслын төрөл юм. Ерөнхийд нь сэргээх мэс засал, гоо сайхны мэс засал гэсэн хоёр үндсэн ангилалд хуваадаг. Сэргээх мэс засалд гавлын нүүрний мэс засал, гар мэс засал, бичил мэс засал, түлэгдэлтийн эмчилгээ орно. Сэргээх мэс засал нь биеийн зарим хэсгийг сэргээх эсвэл түүний үйл ажиллагааг сайжруулахад чиглэгддэг бол гоо сайхны (эсвэл гоо зүйн) мэс засал нь түүний гадаад төрхийг сайжруулахад чиглэгддэг. Гоо сайхны мэс заслын цогц тодорхойлолт хэзээ ч тогтоогдоогүй, учир нь энэ нь өвөрмөц анатомгүй тул мэс заслын бусад мэргэжлүүдтэй давхцдаг. Гоо сайхны мэс заслын чухал шинж чанар нь эд эсийг нүүлгэн шилжүүлэх ур чадвар шаарддаг юм.

**
Үгийн гарал үүсэл**

Гоо сайхны мэс засал дахь хуванцар гэдэг үг нь "хэлбэрийг өөрчлөх" гэсэн ойлголттой Грекийн πλαστική (τέχνη), plastikē (tekhnē), уян хатан махыг "загварлах урлаг" гэсэн үгнээс гаралтай. Англи хэл дээрх энэ утгыг аль эрт 1598 онд нээсэн байсан.Хагалгааны нөхцөлд "хуванцар" гэдэг үг анх 1816 онд гарч ирсэн бөгөөд 1838 онд Эдуард Зейсэнэ үгийг орчин үеийн техникийн хэрэглээнээс 70 жилийн өмнө "газрын тосноос гарган авсан инженерийн материал" гэж нэрлэжээ
Эмэгтэйчүүдийн боловсрол

Эмэгтэйчүүдийн боловсрол гэдэг нь охид, эмэгтэйчүүдийн боловсролыг (бага боловсрол, дунд боловсрол, дээд боловсрол, эрүүл мэндийн боловсрол) тойрсон цогц асуудал, мэтгэлцээний цогц ойлголт юм. Мөн ихэвчлэн охидын боловсрол эсвэл эмэгтэйчүүдийн боловсрол гэж нэрлэдэг. Үүнд жендэрийн тэгш байдал, боловсролын хүртээмж зэрэг салбарууд багтдаг. Ядуурлыг бууруулахад эмэгтэйчүүд, охидын боловсрол чухал.  Үүнтэй холбоотой илүү өргөн сэдвүүдэд зөвхөн нэг хүйсэнд олгодог боловсрол, эмэгтэйчүүдийн шашны боловсрол зэрэг боловсролыг хүйсийн дагуу хуваадаг. 

Охид, эмэгтэйчүүдийн боловсролын тэгш бус байдал нь нарийн төвөгтэй байдаг ба эмэгтэйчүүд, охидыг сургуульд ороход саад  учруулдаг, жишээлбэл эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийлэл эсвэл охидыг сургуульд явахыг хориглодогй. Шинжлэх ухаан, технологи, инженерчлэл, математикийн (STEM) эмэгтэйчүүд дэх боловсролын ялгаа нь Европ, Хойд Америкт ч адил хатуу, тогтсон үндэс суурьтай байдаг. Барууны зарим оронд эмэгтэйчүүд боловсролын олон салбарт эрэгтэйчүүдээс илүү гарсан байдаг. Жишээлбэл, 2005 болон 2006 оны судалгаагаар АНУ-д эмэгтэйчүүд бүрэн дунд боловсрол 62%, бакалаврын 58%, магистрын 60% , докторын зэрэг 50% -ийг эзэмшжээ.
Хөрсний бохирдол

**Хөрсний бохирдол** нь газрын доройтол нь ксенобиотик (хүний гараар бүтээгдсэн) химийн бодис болон байгаль орчны бусад өөрчлөлтийн шалтгаан болж байна. 

Энэ нь ихэвчлэн үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа, хөдөө аж ахуйн химийн бодис эсвэл хог хаягдлыг ил задгай буруу хаяснаас үүсдэг. Хамгийн түгээмэл химийн бодисууд нь газрын тосны нүүрсустөрөгчид, олон цөмийн үнэрт нүүрстөрөгчид (нафталин, бензо пирен гэх мэт), уусгагч, пестицид, хар тугалга болон бусад хүнд металлууд юм. Бохирдол нь үйлдвэржилтийн түвшин, химийн бодисын эрчимтэй хамааралтай байдаг. Хөрсний бохирдлын талаархи санаа зовоосон асуудал нь голчлон эрүүл мэндэд учирч болох эрсдэл, бохирдсон хөрстэй шууд харьцах, бохирдуулагчийн уур, эсвэл хөрсний доторх болон хөрсний доорх усан хангамжийн хоёрдогч бохирдлоос үүдэлтэй. Бохирдсон хөрсний байршлын зураглал, түүний үр дүнд цэвэрлэгээ хийх нь цаг хугацаа, зардал их шаарддаг ажил бөгөөд геологи, гидрологи, хими, компьютерийн загварчлал, хүрээлэн буй орчны бохирдлын талаарх GIS-ийн мэдлэг, түүнчлэн үйлдвэрлэлийн химийн түүхийг ойлгохыг шаарддаг.

Хойд Америк болон Баруун Европ хамгийн их хэмжээний хөрсний бохирдолтой бөгөөд эдгээр бүс нутгийн олон улс байгаль орчны асуудлыг тодорхойлж, шийдвэрлэх эрх зүйн орчинтой байдаг. Хөгжиж буй орнуудад зарим нь томоохон аж үйлдвэржилт хийгдсэн ч хатуу зохицуулалт багатай байдаг.
Монтана

**Монтана** (англи. *Montana*) — АНУ-ын баруун хойно орших муж улс. Умард хэсгээрээ Канад улстай хил залгадаг. Нийслэл хот нь -Хэлина, томоохон хот нь — Биллингс. Муж улсын хүн ам нь — 1 015 165 (АНУ-ын 44 байр эзэлдэг. 2013 он).

Монтана муж засаг захиргааны хувьд -56 тойрогт хуваагддаг байна. 

## Мужийн том хотууд 
* Биллингс: хүн ам -104 700.
* Мизула: хүн ам -66 788.
* Грейт-Фолс: хүн ам -58 505.
* Бозмен: хүн ам -37 280.

## Түүх 
Удаан хугацааны турш ирээдүйн Монтана мужийн газар нутагт төрөл бүрийн омгийн индианчууд суурьдаг байсан. 

1742 оны орчим Францууд тус газарт анх иржээ. Одоогийн Роки уулсын (англи. *Rocky Mountains* буюу *The Rockies*) зүүн талд орших Монтана нь Луизиана мужийн нэг хэсэг бөгөөд 1803 онд Францаас худалдаж авсан байна. Энэ газрыг 1804-1806 онуудад Льюис, Кларк нарын экспедицүүд судалжээ. Үслэг эдлэлийн худалдаачид, номлогчид 19-р зууны эхээр энд хэд хэдэн сууринг байгуулсан түүхтэй. 

1848-1864 онд. Монтана мужийн өөр өөр хэсгүүд нь холбооны өөр өөр нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг байсан:

1850-иад онд өнөөгийн Монтана муж болох газар нутгаас алт, зэсийн томоохон ордуудыг илрүүлжээ. 1864 оны 5-р сарын 26-нд Монтана муж АНУ-ын холбооны нутаг дэвсгэрийн статустай болж 1889 оны 11-р сарын 8-нд Монтана муж улс болсон тухайгаа тунхагалсан байна. 

Нутаг дэвсгэрийн Монтана нэр нь испани хэлний "montaña"- уул гэсэн үгнээс гаралтай. Түүний анхны нийслэл нь Баннак байв. Анхны захирагч нь Сидни Эдгертон байсан бөгөөд 1865 онд нутаг дэвсгэрийн нийслэлийг Виржиниа хот руу, дараа нь 1875 онд Хелина руу шилжүүлсэн түүхтэй.

*
Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Хэлина

**Хэлина**  (англи. *Helena* [ˈhɛlɨnə])- АНУ-ын хот, Монтана муж улсын нийслэл Льюис-энд-Кларк тойргийн захиргааны төв. 2020 оны байдлаар Хэлина хот 32 091 хүн амтай байв.

## Түүх 
Хэлина хот анх 1864 оны 7-р сарын 14-нд алт хайгчид ойролцоох жалганд алт олсоноор үүсгэн байгуулагдсан түүхтэй. 

Эхэндээ хайгуулчдын суурингаа "Сүүлчийн боломж" гэж нэрлэдэг байв. Намар гэхэд хүн ам нь 200 гаруй хүн болж өсөж, "Сүүлчийн боломж" гэдэг нэр хэтэрхий бүдүүлэг мэт санагдаж 1864 оны 10-р сарын 30-нд долоон хүнтэй хотын зөвлөл сонгогдсон бөгөөд хамгийн түрүүнд хотын нэрийг сонгох явдал байв. Олон хувилбар дэвшүүлсэн боловч эцэст нь шотланд залуу Жон Самервилл Хэлина-гийн санал ялжээ. 

1888 он гэхэд Хэлина хот 50 орчим саятантай байсан нь дэлхийн бусад хотуудаас нэг хүнд ногдох тоогоор тэргүүлж байжээ. 20-р зууны эхэн үед ордууд бараг шавхагдаж байсан ч заримдаа хотод барилгын ажлын явцад алт олддог байна.

Хэлина хот нь 1875 оноос хойш Монтана нутгийн нийслэл, 1889 оноос хойш Монтана муж улсын нийслэл болжээ. 1900 оны хүн амын тооллого хүртэл Хэлина муж улсын хамгийн олон хүн амтай хот байв. 1902 онд тус хотод мужийн Капитолын барилгын ажил дуусчээ.

1935 онд тус хотод газар хөдлөлт болж, олон түүхэн барилга эвдэрсэн байна.

Хотын оршин суугчдын арс өнгөний байдал:

* цагаан арьстнууд— 93,3 %
* индейчүүд— 2,3 %
* латинамерикчууд— 2,8 %
Химийн хог хаягдал

Химийн хог хаягдал нь ялангуяа хүний эрүүл мэнд эсвэл байгаль орчинд хохирол учруулж болохуйц, аль нэг илүүц, хэрэглэгдээгүй, эсвэл хүсээгүй урвалыг хэлнэ. Химийн хог хаягдал нь аюултай хаягдал, аюултай бус хаягдал, нийтлэг хаягдал, ахуйн хаягдал гэж ангилагддаг. Аюултай хог хаягдал нь гал авалцах, идэмхий чанар, урвалд орох чадвар, хоруу чанар зэрэг дөрвөн шинж чанарын нэг эсвэл хэд хэдэн шинж чанарыг агуулсан материал юм.  Энэхүү мэдээлэл нь химийн бодисыг устгах шаардлагуудын хамт ихэвчлэн химийн бодисын Материалын аюулгүй байдлын мэдээллийн хуудас (MSDS) дээр байдаг мэдээлэл болно.  Цацраг идэвхт хог хаягдал нь цацраг идэвхит шинж чанараар харьцах, устгах тусгай арга замыг шаарддаг.  Аюултай материал агуулсан биоаюултай хог хаягдлыг мөн өөр аргаар зохицуулна.

АНУ дахь лабораторийн химийн хаягдал 

￼Химийн хаягдлыг зохих ёсоор савлах, шошголох, устгахад дагаж мөрдөх ёстой химийн хог хаягдлын ангилал 

АНУ-ын Байгаль орчныг хамгаалах агентлаг (EPA) тодорхой материалыг ус зайлуулах суваг руу хаяхыг хориглодог.[4]  Тиймээс лабораторийн нөхцөлд химийн аюултай хог хаягдал үүсэх үед аюулгүй байдал, эрүүл мэнд, хууль тогтоомжийн шаардлагад нийцүүлэн мэргэжлийн гүйцэтгэгч цуглуулж, устгадаг.  Олон их дээд сургуулийн Байгаль орчин, эрүүл мэнд, аюулгүй байдлын (ЭЭМБ) хэлтэс/тэнхимүүд энэхүү цуглуулга, үүнд хяналтын үүргийг гүйцэтгэдэг.
Сарыг судлах зориулалттай ухаалаг газардагч (SLIM)

**Сарыг судлах зориулалттай ухаалаг газардагч**  (англи. Smart Lander for Investigating Moon, SLIM)  —Японы сансар судлалын агентлагийн  (англи. *Japan Aerospace Exploration Agency*, япон. 国立研究開発法人宇宙航空研究開発機構 ) зохион бүтээсэн Сарыг судлах автомат гариг хоорондын станц юм. Станцын гол зорилго нь нарийвчлалтай буух технологийг харуулах явдал байв. Станцыг хөөргөх ажиллагаа 2023 оны 9-р сарын 7-ны өдрийн японы дундаж цагаар 08:42:11 цагт болсон бөгөөд 2024 оны 1-р сарын 19-нд буухаар ​​төлөвлөөд байсан юм.

Саран дээр буух үедээ SLIM газардах төхөөрөмж нь царай зүс таних технологи (нейроны сүлжээ ба/эсвэл машин сургалтын алгоритм) ашиглан сарны тогоо таних системийг ашиглаж, SELENE сарыг тойрох нисэгчийн (Кагуя) цуглуулсан ажиглалтын өгөгдлийг ашиглан одоогийн байршлаа тодорхойлсон байна. SLIM-ийн гол зорилго нь урьд өмнө байгаагүй 100 м хүртэлх нарийвчлалтай зөөлөн буулт хийх явдал байв (харьцуулахад:- 1969 онд Аполло 11 сарны модулийн буух нарийвчлал 20 км орчим байсан).

2024 оны 1-р сарын 19-ний өдрийн 15:20 цагт (2024 оны 1-р сарын 20-ны өдрийн 00:20 цагт) SLIM ухаалаг төхөөрөмж Кириллийн тогоон зүүн хэсэгт орших жижигхэн Шиоли  (латин. *Shioli*) тогооны (13.3°, 25.2° Д) ойролцоо Сарны гадаргуу дээр амжилттай буужээ. SLIM нь сарны гадаргуу дээр зөөлөн газардсан Японы анхны нислэг болоод байна. 

## Саран дээр явагч 
Тус станц нь сарны гадаргуу дээр хоёр жижиг саран дээр явагч хүргэсэн байна. 

* Lunar Excursion Vehicle 1 (LEV-1) нь 5 кг жинтэй, үсрэх механизм ашиглан хөдөлдөг саран дээр явагч юм. LEV1 нь гэрэл зургийн чиглэлээр ажилладаг бөгөөд дэлхийтэй шууд харилцах төхөөрөмж, өргөн өнцгийн харагдах гэрлийн камер, жижиг цахилгаан тоног төхөөрөмж, MINERVA, OMOTENASHI төхөөрөмжөөс авсан UHF антенаар тоноглогдсон. LEV1 ровер нь мөн термометр, цацрагийн хяналт, инклинометрээр тоноглогдсон.
* Lunar Excursion Vehicle 2 (LEV-2) буюу Sora-Q нь JAXA-аас Tomy, Sony Group, Doshisha их сургуультай хамтран бүтээсэн, 250 грамм жинтэй, хувиргах боломжтой жижиг явагч юм. LEV-2 нь сарны гадаргуу дээр өнхрөх замаар хэлбэрээ өөрчлөх боломжтой бөгөөд мөн хоёр жижиг камер суурилуулжээ.

Газардахаас хэдхэн хормын өмнө SLIM модуль саран дээр явагч нарыг сарны гадаргуу дээр буулгасан бөгөөд саран дээр хоёр явагч хоёулаа хэвийн ажиллаж байгаа ажээ. 

Энэхүү төслийг зохион бүтээж, хэрэгжүүлэхэд 18 тэрбум иен (120 сая ам.доллар) зарцуулжээ.
Сократын асуудал

Түүхийн шинжлэх ухаанд Сократын асуудал (мөн Сократын асуулт гэж нэрлэдэг) нь хувьсагч, заримдаа зөрчилдөөнтэй Сократын түүх, гүн ухааны дүр төрхийг сэргээх оролдлоготой холбоотой ба түүний амьдралын талаархи одоо байгаа эх сурвалжуудын мөн чанар юм. Эрдэмтэд Сократын талаар мэдэхийн тулд Аристофан зэрэг үеийн хүмүүс эсвэл Платон, Ксенофонт зэрэг Сократын шавь нарын эх сурвалжид тулгуурлан судалгаагаа хийдэг. Эдгээр эх сурвалжууд нь түүний амьдрал, үг хэллэг, итгэл үнэмшлийн талаархи зөрчилтэй нарийн ширийн зүйлийг нэгтгэсэн байдаг. Энэ нь түүхэн Сократын итгэл үнэмшил, гүн ухааны үзэл бодлыг сэргээх оролдлогыг улам хүндрүүлж байна. Энэ асуудлыг тодруулах боломжгүй мэт санагдаж, одоо шийдвэрлэх боломжгүй гэх ангилалд орж болох нь эрдэмтдийн хувьд тодорхой болсон. Энэ асуудлыг эрт санал болгож буй шийдлүүд өнөөг хүртэл ихээхэн асуудал үүсгэсээр байна. 

Сократ бол Платоны ихэнх ярианы гол дүр байсан бөгөөд жинхэнэ түүхэн хүн байв. Хожмын яриа хэлцлүүддээ Платон Сократ дүрийг өөрийн гэсэн үзэл бодолд дуу хоолойгоо хүргэхийн тулд ашигласан гэж олон нийт ойлгодог. Платоноос гадна Сократыг судлах өөр гурван чухал эх сурвалж байдаг: Аристофан, Аристотель, Ксенофонт.
2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль

**Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны ээлжит сонгууль** нь Монголд 2021 оны 6 сарын 9-нд зохион байгуулагдсан. Ерөнхий сайд асан Монгол Ардын Намын Ухнаагийн Хүрэлсүх 67.76% санал авч ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм. Сонгуулийг ЕАБХАБ-аас чөлөөтэй, шударга гэж үзсэн. Гэсэн хэдий ч сөрөг хүчний хэд хэдэн нэр дэвшигчид нэр дэвших эрхээ хасуулж, Ерөнхийлөгч асан Халтмаагийн Баттулгыг хоёр дахь удаагаа нэр дэвших эрхийг нь хассан хэд хэдэн маргаан дэгдсэн.

## Сонгуулийн өмнө
2021 оны дөрөвдүгээр сард Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга "Улс орныхоо бүрэн эрхт байдал, ардчиллыг хамгаалах үүднээс" МАН-ыг татан буулгах тухай зарлиг гаргаж, Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах төслийг баталсан. 2020 оны тавдугаар сард хэрэгжиж эхэлсэн Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг нэг удаа хязгаарласан тул Баттулга 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин нэр дэвших эрхгүй болсон юм.

## Сонгуулийн тогтолцоо
2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн дараа ерөнхийлөгч зургаан жилийн хугацаатай хоёр шатны тогтолцоогоор сонгогддог болсон бөгөөд зөвхөн нэг бүрэн эрхийн хугацаатай ажиллах боломжтой болсон юм. Улсын Их Хуралд суудалтай улс төрийн намууд нэр дэвшүүлэх эрхтэй. Сонгогдсон Ерөнхийлөгч тангараг өргөхөөсөө өмнө аль ч улс төрийн намаас огцрох ёстой. Ерөнхийлөгчийг бүрэн эрхээ урвуулан ашигласан, Ерөнхийлөгчийн тангараг зөрчсөн гэм буруутай нь тогтоогдвол Улсын Их Хурал гуравны хоёрын олонхын саналаар огцруулах эрхтэй.

Сонгуулийн хуулийн 97.9, 99.2-т нэр дэвшигчийн 50 хувийн босгыг давсан эсэхийг тогтоохдоо цагаан саналыг харгалзан тоолохоор тодорхойлсон. Хоёр дахь шатны санал хураалтад нэр дэвшигчдийн аль нь ч нийт саналын олонхын саналыг (цагаан саналыг оруулан) аваагүй бол сонгуулийн хуулийн 8.6.2-т зааснаар дахин сонгууль явуулах шаардлагатай.

## Нэр дэвшигчид
Сонгуулийн Ерөнхий Хорооноос гурван нэр дэвшигчийг бүртгэсэн:

#Ухнаагийн Хүрэлсүх (Монгол Ардын Нам)
#Содномзундуйн Эрдэнэ (Ардчилсан Нам)
#Дангаасүрэнгийн Энхбат (Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам)

Ардчилсан Намын Цэдэвдамбын Оюунгэрэлийг боломжит нэр дэвшигчээр үзэж байсан ч тэр намын дотоод сонгуулиар Эрдэнэд ялагдсан.

## Үр дүн
COVID-19 цар тахлын улмаас аюулгүй байдлыг хангасан байдалтай улсын хэмжээнд 2087 сонгуулийн санал авах байранд 07:00 цагт бүртгэлтэй 2.1 сая сонгогчийн санал хураалтыг нээсэн. Санал хураалт 22:00 цагт дууссан. Хүрэлсүх, Эрдэнэ нар Улаанбаатарт саналаа өгсөн бол Энхбат COVID-19 эерэгээр оношлогдож, хэвтэн эмчлүүлж байсан тул эмнэлэгт саналаа өгсөн.

## Эх сурвалж
Ерөнхийлөгчийн сонгууль
Монгол
Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль
Зөв Хүн Электорат Эвсэл

**Зөв Хүн Электорат Эвсэл** (**ЗХЭЭ**) нь Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам, Монголын Социал Демократ Нам болон Зүй Ёс намаас 2020 онд байгуулагдсан Монголын улс төрийн эвсэл юм. Тус эвсэл мэдэгдэлдээ дурьдсанаар Монгол оронд үүссэн тогтолцооны гажуудлыг засаж, үндэсний язгуур эрх ашиг, түүх, соёл, уламжлал, эв нэгдлйг эрхэмлэн дээдэлж, хүний хөгжил, хууль ёс, шударга ёс, нийгмийн арчдиллыг дээдэлсэн хүмүүнлэг, аз жаргалтай нийгмийг цогцлоон хөгжүүлэхийг зорьж байгаа гэсэн юм. "Зөв хүнээ дэмжих" уриатай "Электорат" хөдөлгөөн дэмжихээ мэдэгдсэн юм.

## Бүрэлдэхүүн 
## Үр дүн 
### Ерөнхийлөгчийн сонгууль
### Улсын Их Хурал
2020 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд эвсэл нь 29 тойрогт 53 хүн нэр дэвшүүлсэн. Зөвхөн Хан-Уул дүүргийн 29-р тойрогт нэр дэвшсэн Тогмидын Доржханд мандат авсан.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос
Ангилал:2020 онд Монголд байгуулагдсан
Домог

***Домог*** бол янз бүрийн соёлын уламжлалт түүхүүд бөгөөд үе дамжин дамждаг. Домогийн түүх болон домгийн 6 элементийг судлаарай.Амаар өгүүлэх (түүх ярихдаа ярианы хэл ашиглах) нь дэлхийн олон орны соёл иргэншлийн ихэнх хүмүүс чөлөөтэй уншиж, бичиж чаддаггүй байсан тул түүхийг олон мянган жилийн турш ярьж, хадгалж ирсэн арга юм.

Ардын үлгэр, домог, домог бол ярианы хэлбэрээр хуваалцаж байсан бүх төрлийн түүхүүд юм. Ихэнхдээ үлгэр домог хэлбэрээр (амьдралыг сайхан өнгөрүүлэх ёс суртахуунтай) домог, домогт домогт амьтад, алдартай баатрууд/дайчид ихэвчлэн гардаг.

Тийм ч учраас өөр өөр соёлын хооронд ижил гол түүхийн олон хувилбарууд байдаг. Үүний нэг жишээ бол "Бяцхан улаан малгайт"-ын үлгэр бөгөөд түүхийг хэн ярьж байгаагаас хамааран хэд хэдэн өөр төгсгөлтэй олон удаа дахин бичсэн байдаг.
Адъяагийн Ганбаатар

Уран-Цэрэв овогтой **Адъяагийн Ганбаатар** (1959 оны 2-р сарын 8-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монголын улс төрч, төрийн зүтгэлтэн. Монголын Социал демократ намын дарга, УИХ-ын гишүүн асан, Элчин сайд, нийтлэгч.

## Намтар 
1959 онд Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын уугуул химийн багш Дүгэрийн Адьяа, Элдэнбаярын Ичинхорлоо нарын хүү болж төрсөн.

1966 онд нийслэлийн 24-р дунд сургуульд элсэж ороод 1973 онд нийслэлийн лаборатори 1-р сургуульд математикийн гүнзгийрүүлсэн ангид орж сураад 1976 онд математикийн Олимпиадын аврага болж Польш улсад сурах эрх авчээ.    

1976-1983 онуудад Польшийн Үж хотын Их сургуульд хэлний бэлтгэл төгсөөд тус Их сургуулийн Математикийн дээд сургуулийн хэрэглээний математик мэгэжлээр магистр хамгаалж төгссөн. 

1983-1984 онд Нийслэлийн 75-р сргуульд математикийн багш.

1984-1991 онд МУИС-ийн алгебр, геометрийн тэнхимд багшаар ажилласан. 

1989 оны намар МУИС-ийн багш нар нийлж улс төрийн Ардчилсан Социалист хөдөлгөөн албан бусаар үүсгэхэд Удирдах Зөвлөлийн даргаар сонгогдож байжээ. 1990 оны 3-р сард Ардчилсан Социалист хөдөлгөөнөөс Монголын Социал Демократ нам байгуулагдахад намын дэд дарга болсон байна. 

1992-1996 онд Улсын Их Хуралд Ардчилсан хүчнээс С.Зориг, Ц.Элбэгдорж, Р.Гончигдорж, Да.Ганболд нарын хамт 5 гишүүн сонгогдсоны нэг болсон.

1996-2000 онд УИХ-д дахин сонгогдон ажилласан. 1996-1998 онд УИХ-ын Төсвийн Байнгын хорооны дарга.

1998-2000 онд УИХ дахь МСДН-ын бүлгийн дарга, УИХ дахь Монгол-Польшийн парламентын бүлгийн дарга.

2000 онд хэвлэл, мэдээллийн "Үг" компани байгуулж "Үг" сонин гаргасан байна. 

2004 онд МСДН-ыг шинэчлэн зохион байгуулж намын даргаар сонгогдсон байна. 

2010-2012 онд МСДН-ын дарга

2012-2015 онд Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Польш Улсад Элчин сайдаар томилогдон ажилласан.  

2016, 2020 онд УИХ-д нэр дэвшиж байсан.

Ангилал:Монголын математикч
Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын Социал Демократ намын дарга
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Польш дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1959 онд төрсөн
Өгөгдлийн төрөл

Компьютерийн шинжлэх ухаан ба компьютерийн програмчлалын хувьд өгөгдлийн төрөл (эсвэл энгийн төрөл) нь ихэвчлэн боломжит утгуудын багц, эдгээр утгуудын зөвшөөрөгдсөн үйлдлийн багц ба/эсвэл эдгээр утгын дүрслэлээр тодорхойлогдсон өгөгдлийн утгуудын цуглуулга эсвэл бүлэг юм. машины төрлөөр. Програм дахь өгөгдлийн төрлийн тодорхойлолт нь хувьсагч эсвэл функцийн дуудлага гэх мэт илэрхийллийн боломжит утгуудыг хязгаарладаг. авч магадгүй. Шууд өгөгдлийн хувьд энэ нь хөрвүүлэгч эсвэл орчуулагчдад программист өгөгдлийг ашиглахаар төлөвлөж байгааг хэлдэг. Ихэнх програмчлалын хэл нь бүхэл тоо (өөр өөр хэмжээтэй), хөвөгч цэгийн тоо (ойролцоогоор бодит тоо), тэмдэгт болон логикийн үндсэн өгөгдлийн төрлийг дэмждэг.

Өгөгдлийн төрлийг ижил төстэй байдал, тав тухтай байдал эсвэл анхаарлыг төвлөрүүлэх гэсэн олон шалтгаанаар тодорхойлж болно. Энэ нь нарийн төвөгтэй тодорхойлолтыг ойлгоход тусалдаг сайн зохион байгуулалтын асуудал юм. Бараг бүх програмчлалын хэлнүүд өгөгдлийн төрлийн тухай ойлголтыг тодорхой тусгасан байдаг ч боломжит өгөгдлийн төрлүүд нь энгийн байдал, тооцоолол, тогтмол байдал зэргээр хязгаарлагддаг. Өгөгдлийн төрлийн тодорхой мэдэгдэл нь ихэвчлэн хөрвүүлэгчид үр ашигтай машины дүрслэлийг сонгох боломжийг олгодог боловч өгөгдлийн санал болгож буй концепцийн зохион байгуулалт
Ши Мөрөн

**Ши Мөрөн** (хятад. 席慕容, 1943 онд Хятадын өмнөд нутгийн Чунчин хотод төржээ) - Монгол гаралтай Тайваний яруу найрагч, зохиолч, зураач.

## Намтар 
Түүний эцэг Өвөр Монголын Цахарын Чуулганы мянган хошуунаас гаралтай Рашдонров гэдэг хүн германы Бонны их сургуулийн Азийн салбарт монгол хэлний багшаар ажиллаж байгаад 1998 оны 11-р сарын 30-нд 88 насандаа таалал болжээ. Эх нь Өвөр Монголын Зуу Уд аймгийн Хишигтэн хошууны Баянбилиг гэдэг хүн байгаад 1985 оны 5-р сарын 1-нд өөд болжээ.

Гэр бүл нь улс төрийн шалтгаанаар БНХАУ-аас дүрвэн Хонконг руу гарч, 1950-аад оны эхээр Тайваньд суурьшсан аж. Гэр бүлээ даган европт амьдарч байхдаа Бельгийн Брюссель хотноо Эзэн Хааны Урлагийн Академийг зураач мэргэжлээр дүүргэсэн гэдэг. 1981 онд зураач Ши Мөрөн “Хүж өвс” нэртэй анхны номоо хэвлүүлсэн нь түүнийг Тайванийн яруу найргийн гол төлөөлөл болох өндөрлөгт аваачлаа. “Хүж өвс” тэр жилээ долоон удаа хэвлэгдэж, шүүмжлэгчдийн зүгээс “үзэгдэл” гэсэн үнэлгээ авч, залуусын унших дуртай ном болсноор Тайванийн яруу найрагт монгол нэрээр овоглосон нэгэн гайхалтай яруу найрагч төрсөн юм. Тэрбээр “Хүж өвс”, “Алс холын нутаг”, “Гол урсах дуун” тэргүүт долоон шүлгийн түүвэр, арваад эсээ, хүүрнэлийн ном хэвлүүлээд байна.

2011 онд “Монголын өндөрлөг миний нутаг” ном хэвлүүлсэн.
Мэнгэтү хиан

**Мэнгэтү хиан** (хятад: 忙格禿-乞顏​, латин галиг: Mönggetü kiyan, Möngetü-Kijan; пиньинь: Máng gé tū-qǐ yán​) нь 12-р зууны сүүл үеийн хамаг монголын хиад баяуд овгийн ноён бөгөөд Чингис хааны авга ах юм. Тэрээр Хабул ханы хөвүүн Бартан баатар, Сунигул үжин нарын ууган хөвүүн, Нэгүн тайш, Есүхэй баатар, Даритай отчигин нарын том ах мөн. Түүний нэрний утгийг мэнгэтэй холбон тайлбарлаж, хиан гэдгийг овгийн нэртэй холбон үздэг. 

Түүний түүх намтар монголын түүхэнд тодорхой биш төдийгүй хэзээ нас барсан нь бүрхэг юм. Мэнгэтү хианы хөвүүн Үнгүр нь баяуд хүрээгээ удирдан Чингис хаанд дагаар орсон анхны ноёдын нэг бөгөөд, 1206 онд мянгатын ноён болсон.  

## Эшлэл 
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:12-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын Нууц Товчоо
Чихэвч

***Чихэвч нь*** компьютер, зөөврийн компьютер, ухаалаг гар утас, mp3 тоглуулагч болон бусад төхөөрөмжид залгаад ойр орчмын хэн нэгэнд саад учруулахгүйгээр хувийн аудио сонсох боломжтой техник хангамжийн төхөөрөмж юм. Эдгээр нь залгаад тоглох төхөөрөмж бөгөөд ашиглахын өмнө ямар ч төрлийн суулгах шаардлагагүй.

Чихэвч нь компьютер, хөгжим тоглуулагч эсвэл бусад электрон төхөөрөмжөөс дуу сонсоход ашигладаг хос жижиг чанга яригч юм. Чихэвч нь чих бүрт нэг чанга яригчаас бүрдэх бөгөөд толгой дээрх туузаар холбогдсон байв. Энэ хэв маягийг ашигласаар байгаа ч орчин үеийн чихэвчийг чихэнд суулгадаг, ихэвчлэн чихэвч гэж нэрлэдэг жижиг форматтай байдаг. Орчин үеийн чихэвч нь утасгүй эсвэл утастай байж болно.

Чихэвч нь тухайн бүс нутагт байгаа бүх хүнд сонсогдохуйц дуу чимээ гаргадаг чанга яригчаас ялгаатай нь бүтээгдсэн. Анх 1910 онд АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин бүтээсэн анхны чихэвчнүүд нь энгийн байсан бөгөөд нарийн төвөгтэй электрон хэрэгсэлгүйгээр чихэвч болгон ашиглаж байжээ.
2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль

Улсын Их Хурлын сонгууль Монголд 2000 оны 7 сарын 2-нд зохион байгуулагдсан. Сонгуулиар Монгол Ардын Хувьсгалт Нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж, Улсын Их Хурлын 76 суудлаас 72-ыг авсан. Сонгуулийн ирц 82 хувь байсан.

## Үр дүн
## Эх сурвалж
Parliamentary
Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль
Нэгүн тайш

**Нэгүн тайш** (хятад: 捏坤-太子, 捏群大石; латин галиг: Negün-Taiši; перс: نکون تاییشی) нь 12-р зууны сүүл үед амьдарч байсан Хамаг Монголын хиад боржигин овгийн язгууртан, улс төрийн зүтгэлтэн мөн. Хабул ханы хөвүүн Бартан баатар, баргуд овгийн Сунигул үжин нараас төрсөн хоёр дахь хөвүүн, мөн Чингис хааны авга ах юм. Түүний тухай түүхэнд тэмдэглэгдсэн мэдээ хомс, зөвхөн Монголын Нууц Товчоо, Судрын чуулган, Алтан товч зэрэг сурвалжид нэрийг нь дурдаад өнгөрдөг. Түүнийг тайш цолтой тэмдэглэснийг Хадаан тайшийн дараа Есүхэй баатрын үед тайш цолтой байсан болзошгүй гэж түүхчид таамаглдаг. 

Харин хөвүүн Хучар бэхийн тухай мэдээлэл харьцангуй их байдаг. Хучар бэхи нь Хотула ханы хөвүүн Алтангийн хамтаар 1182 онд Тэмүүжинд дагаар орж, 1189 онд Тэмүүжинийг Хамаг Монголын ханд өргөмжлөн 1202 он хүртэл зүтгэж байсан. 1202 оны Татаарын дайнд олзонд шунаж, байлдаанаас гарсны тул Чингис хаанд олзоо хураалгасны дараа Хэрэйд рүү нүүж, Чингис хаантай дайсагнах болсон. 1203-1204 онд Чингис хаан Хэрэйд, Наймантай дайтан ялсны дараа Хучар, Алтан нарыг цаазлан хороож, албат ардыг нь ойн иргэнд тооцох болсон. 

## Эшлэл  
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:12-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Хиад боржигин
Цэвэр ус

***Цэвэр ус буюу цэнгэг ус*** гэдэг нь ууссан давс болон бусад нийт ууссан хатуу бодис агуулсан байгалийн аливаа шингэн буюу хөлдөөсөн ус юм. Хэдийгээр энэ нэр томьёо нь далайн ус, давслаг усыг тусгайлан оруулаагүй боловч халибэатын булаг зэрэг давсгүй эрдэс баялаг усыг агуулдаг. Цэвэр усанд мөсөн бүрхүүл, мөсөн бүрхүүл, мөсөн гол, цасан талбай, мөсөн уулын хөлдсөн болон хайлсан ус, хур тунадас, цас, мөндөр, бороо, бороо зэрэг байгалийн хур тунадас, намгархаг газар, цөөрөм, нуур зэрэг эх газрын усны биетүүдийг үүсгэдэг гадаргын урсацууд багтаж болно. , гол мөрөн, горхи, түүнчлэн уст давхарга, газар доорх гол, нууранд агуулагдах гүний ус. Цэнгэг ус бол хүн төрөлхтний хамгийн нэн даруй хэрэгцээтэй усны нөөц юм.

Ус бол бүх амьд организмын оршин тогтноход чухал үүрэгтэй. Олон организм давстай усаар үржиж чаддаг боловч ихэнх судаслаг ургамал, ихэнх шавж, хоёр нутагтан, хэвлээр явагчид, хөхтөн амьтад, шувууд амьд үлдэхийн тулд цэвэр ус шаарддаг.

**Цэвэр ус** нь үргэлж ундны ус биш, өөрөөр хэлбэл хүн уухад тохиромжтой ус биш юм. Дэлхийн цэвэр усны ихэнх хэсэг нь (гадаргын болон гүний ус) ямар нэгэн боловсруулалт хийлгүйгээр хүн төрөлхтний хэрэглээнд ихээхэн тохиромжгүй байдаг. Цэнгэг ус нь хүний ​​үйл ажиллагаа эсвэл элэгдэл зэрэг байгалийн үйл явцын улмаас амархан бохирддог. Цэвэр ус нь дэлхийн усны нөөцийн 3 хүрэхгүй хувийг эзэлдэг ба үүний ердөө 1% нь л бэлэн байдаг. Үүний ердөө гуравхан хувийг нь хүний ​​хэрэгцээнд олборлодог. Хөдөө аж ахуй нь хүрээлэн буй орчноос гаргаж авсан цэвэр усны бараг гуравны хоёрыг ашигладаг.

**Цэвэр ус** бол сэргээгдэх, хувьсах боломжтой боловч хязгаарлагдмал байгалийн нөөц юм. Далай, нуур, ой мод, хуурай газар, гол мөрөн, усан сангуудын ус ууршиж, үүл үүсгэж, хур тунадас болон буцаж эх газрын усны байгалийн эргэлтийн явцад цэвэр ус нөхөн сэргээгддэг.[4] Гэсэн хэдий ч орон нутагт хүний ​​үйл ажиллагааны улмаас байгалийн нөхөн сэргэснээс илүү их цэвэр ус хэрэглэж байгаа бол энэ нь гадаргын болон гүний эх үүсвэрээс цэвэр усны хүртээмж (эсвэл усны хомсдол) буурч, хүрээлэн буй орчин болон холбогдох байгаль орчинд ноцтой хохирол учруулж болзошгүй юм. Мөн усны бохирдол нь цэвэр усны нөөцийг бууруулдаг.
Аварга биетэн

***Аварга биетүүд*** хүний ​​дүрд багтсан асар том хэмжээтэй, хүч чадалтай байдаг. Тэд аянга мэт архирч, дэлхийг доргиож, насанд хүрсэн хүмүүсийг хооллож чаддаг. Тэдний шинж чанар нь үндэстнээс хамаардаг. Ирландын аваргууд аятайхан, Английн аваргууд илт хорон санаатай, Уэльсийн аваргууд ухаантай, зальтай байдаг. Бүх аваргууд үнэрлэх мэдрэмжтэй байдаг бөгөөд тэд үргэлж бяцхан хөвгүүдийг (fee fi fo fum) үнэрлэдэг. Гэвч тэдний тархи биетэйгээ хэзээ ч таарахгүй. Хамгийн жижиг хүн үргэлж хамгийн аймшигтай аварга биетийг ялж чаддаг. Аварга биетүүд оюун ухаан нь хэмжээнээс илүү чухал гэдгийг нотолж байна.\

Атлас бол Грекийн домог зүй дэх Титануудын нэг юм. Титанууд Зевс бурхантай тулалдаанд ялагдсаны дараа Атласын шийтгэл нь дэлхийг үүрд мөрөн дээрээ үүрэх явдал байв.

Америкийн ардын баатар Пол Бунян бол хойд ойн аварга хүн байв. Тэр модноос өндөр байсан бөгөөд хөлийнх нь мөр усаар дүүрэх үед Миннесотагийн арван мянган нуурыг бий болгожээ.
Ёс суртахууны ухаан

Ёс суртахууны интеллектуализм буюу ёс суртахууны оюун ухаан гэдэг нь мета-ёс зүй дэх үзэл бодол бөгөөд үүний дагуу жинхэнэ ёс суртахууны мэдлэг нь хүн юу хийх ёстой талаар ярианы ёс суртахууны дүгнэлтэнд хүрэх хэлбэр ба үүнийг ойлгох нэг арга бол зөв зүйлийг хийх нь ямар ч  зүйл зөв гэдгийг мэддэг зүйлийн тусгал юм. Гэсэн хэдий ч Сократын үлгэрлэсэн ертөнцийг үзэх үзэл, онолын амьдралын хэв маяг нь ёс суртахууны (гэхдээ зүгээр л практик) амьдралд зориулагдсан амьдралаас давуу гэдгийг ойлгоход үүнийг бас тайлбарлаж болно. Эртний ёс суртахууны сэхээтэн Сократын (МЭӨ 469-399) хувьд интеллектуализм нь "хүн зөв эсвэл хамгийн сайныг жинхэнэ утгаар нь ойлгосон даруйдаа зөв юм уу, хамгийн сайныг нь хийх болно" гэсэн үзэл бөгөөд ариун журам, мэдлэг нь тархины шинж чанартай байдаг тул ариун журам нь цэвэр оюуны асуудал юм. Хамаатан садан, хүн үүнийг оюун ухаандаа зориулснаар хуримтлуулж, сайжруулдаг. Ийнхүү тодорхойлсноор Сократын оюун ухаан нь стоицизмын гүн ухааны сургаал болжээ. Стоикууд сайныг ариун журмаар ялгах ёстой гэж сургадгаараа алдартай. Энэхүү үзлийн илэрхий, асуудалтай үр дагавар нь "Сократын парадоксууд", тухайлбал хүсэл зоригийн сул тал гэж байдаггүй (ёс суртахууны хувьд буруу гэдгийг хэн ч мэдсээр байж хийдэггүй, эсвэл санаатайгаар хийхийг эрмэлздэггүй), ёс суртахууны буруу зүйл хийдэг, эсвэл хийхийг эрэлхийлдэг хэн бүхэн үүнийг өөрийн эрхгүй хийдэг; мөн ариун журам бол мэдлэг учраас Аристотелийн хамгаалсан зэрэг олон янзын буян байж болохгүй, үүний оронд бүх ариун журам нэг байх ёстой.
Харилцааны судалгаа

Харилцаа холбоо судлал буюу харилцааны шинжлэх ухаан нь хүний ​​​​харилцаа холбоо, зан үйлийн үйл явц, хүмүүс хоорондын харилцааны хэв маяг, нийгмийн харилцан үйлчлэл, янз бүрийн соёлын харилцаа холбоог судалдаг эрдэм шинжилгээний салбар юм. 

Харилцаа холбоо гэдэг нь хувь хүн, бүлгүүдэд элсэх, мэдээлэл хайх, мэдээлэл өгөх, сэтгэл хөдлөлөө үр дүнтэй илэрхийлэх боломжийг олгох, зохих мэдээллийн хэрэгслээр санаа, мэдээлэл, дохио, мессеж өгөх, хүлээн авах, солилцох гэж ерөнхийд нь тодорхойлдог. Харилцаа судлал нь бие даасан агентлагийн түвшинд нүүр тулан ярилцах, харилцан үйлчлэлээс эхлээд нийгэм, соёлын харилцааны систем хүртэлх олон сэдвийг багтаасан мэдлэгийг хөгжүүлэхийн тулд эмпирик судалгаа, шүүмжлэлийн шинжилгээний янз бүрийн аргыг ашигладаг нийгмийн шинжлэх ухаан юм. 

## Макро түвшинд
Эрдэмтэд харилцааны онолчид үндсэндээ харилцааны тухай онолын ойлголтыг боловсронгуй болгоход анхаарлаа төвлөрүүлж, нэхэмжлэлийг батлахад туслах зорилгоор статистикийг судалж үздэг. 

Харилцаа холбоог судлах нийгмийн шинжлэх ухааны аргуудын хүрээ өргөжиж байна. Харилцаа холбооны судлаачид олон төрлийн чанарын болон тоон аргуудыг ашигладаг. 

20-р зууны дунд үеийн хэл шинжлэл, соёлын эргэлтүүд нь харилцаа холбоог шинжлэхэд улам бүр тайлбарлах, герменевтик, гүн ухааны хандлагыг бий болгоход хүргэсэн юм.
Популяцийн генетик

Популяцийн генетик нь популяцийн дотор болон популяци хоорондын генетикийн ялгааг судалдаг генетикийн дэд салбар бөгөөд хувьслын биологийн нэг хэсэг юм. 

Биологийн энэ салбарын судалгаа нь дасан зохицох, төрөлжих, популяцийн бүтэц гэх мэт үзэгдлүүдийг судалдаг. Популяцийн генетик нь орчин үеийн хувьслыг бий болгоход чухал бүрэлдэхүүн хэсэг байлаа. Анхны үүсгэн байгуулагчид нь Севолл Райт, Ж.Б.С.Халдан, Рональд Фишер нар билээ.

Мөн тоон генетикийн холбогдох салбаруудын үндэс суурийг тавьсан. Уламжлал ёсоор а өндөр математикийн сахилга бат, орчин үеийн популяцийн генетик нь онолын, лаборатори, хээрийн ажил юм.

Популяцийн генетикийн загварыг статистик дүгнэлт гаргахад хоёуланг нь ашигладаг ДНХ-ийн дарааллын өгөгдлөөс болон үзэл баримтлалыг нотлох/няцаах зорилгоор ашигладаг. 

Популяцийн генетикийг хувьслын тоглоомын онол, дасан зохицох динамик гэх мэт хувьслыг загварчлах шинэ, илүү фенотип арга барилаас ялгаж буй зүйл нь давамгайлал, эпистаз, генетикийн рекомбинацын холболтын тэнцвэргүй байдлыг таслах зэрэг, санамсаргүй үзэгдэл зэрэг генетикийн үзэгдлийг онцолсон явдал юм. 

## Мутаци ба генетикийн шилжилт
Энэ нь популяцийн геномикийн өгөгдөлтэй харьцуулахад тохиромжтой болгодог. Түүх Популяцийн генетик нь Менделийн өв залгамжлал ба биостатистикийн загваруудыг нэгтгэснээр эхэлсэн. Популяцид хангалттай удамшлын өөрчлөлт байгаа тохиолдолд л байгалийн шалгарал хувьслыг бий болгодог.
Шавж судлал

Шавьж судлал (Хтомопори Шавж судлал (эртний Грекийн Евроуов (энтомон) шавж, -Аовиа (-логиа) "судалгаа" гэсэн үг) нь амьтан судлалын салбар ухаан юм. 

Өмнө нь шавж гэсэн нэр томъёо нь тодорхой бус байсан ба түүхийн хувьд энтомологийн тодорхойлолтод арахнид, мириапод, хавч хэлбэрт зэрэг бусад үе хөлтний бүлгийн амьтдыг судлахыг багтаасан болно. 

Энэ өргөн утга нь албан бус хэрэглээнд тааралдсаар байна. Амьтан судлалын хүрээнд ангилагдсан бусад хэд хэдэн салбаруудын нэгэн адил энтомологи нь таксон дээр суурилсан ангилал юм. 

Шавьжтай холбоотой судалгаанд анхаарлаа хандуулдаг аливаа төрлийн шинжлэх ухааны судалгаа бол тодорхойлолтоор энтомологи юм. 

Иймээс шавьж судлал нь молекулын генетик, зан төлөв, мэдрэл судлал, биомеханик, биохими, систем зүй, физиологи, хөгжлийн биологи, экологи, морфологи, палеонтологи зэрэг олон төрлийн сэдвүүдтэй давхцаж байдаг. 

Бүх мэдэгдэж буй зүйлийн 3/2 . Зарим төрлийн шавж нь 400 сая жилийн өмнө үүссэн. Тэд дэлхий дээрх хүмүүс болон бусад амьдралын хэлбэрүүдтэй олон төрлийн харилцан үйлчлэлтэй байдаг. Түүхийг эдгээр 100 Trigonopterus төрлийг ДНХ-ийн бар код ашиглан нэгэн зэрэг дүрсэлсэн . Шавж судлал нь балар эртний үеэс хүн төрөлхтний бараг бүх соёлд, ялангуяа хөдөө аж ахуй (ялангуяа биологийн хяналт, зөгийн аж ахуй) -д үндэслэсэн байдаг. Байгалийн философич Плиний Ахмад (МЭ 23-79) шавьжны төрлүүдийн тухай ном бичсэн.
Троягийн дайн

**Троягийн дайн** (грек. Τρωικός Πόλεμος) — Эртний Грекийн уран зохиол, урлагийн олон бүтээлүүд Троя хотыг бүслэн дайтсан дайнд зориулсан дүрслэлийг харуулдаг. Гэсэн хэдий ч тэр дайны бүх үйл явдлыг дүрсэлсэн баттай эх сурвалж байдаггүй. Энэ түүх нь олон зохиолчдын бүтээлүүд дээр тархсан бөгөөд үйл явдлууд заримдаа хоорондоо зөрчилддөг байна.

Энэхүү дайны үйл явдлын тухай өгүүлдэг утга зохиолын хамгийн чухал эх сурвалж бол "Илиада" ба "Одиссей" хэмээх хоёр туульс бөгөөд зохиогчийг нь уламжлал ёсоор Гомер гэж үздэг. Энэ туульс бүр дайны зөвхөн нэг хэсгийг л өгүүлдэг: “Илиада” нь Троягийн бүслэлт болон дайны өмнөх богино үеийг багтаасан бол “Одиссей” нь хотыг эзэлэний дараа туульсын баатруудын нэг Итака хот руугаа буцаж ирсэн түүхийг өгүүлдэг. 

## Дайны хугацаа 
Эратосфен (МЭӨ 1184) байгуулсан Троя хотыг эзэлсэн жилийг эртний Грекийн түүхийн он дараалалд чухал ач холбогдолтой гэж үзсэн хэдий ч Троягийн дайны он цагийг тогтоох нь маргаантай байгаа ч ихэнх судлаачид үүнийг МЭӨ 13-12-р зуун гэж үздэг.  МЭӨ 264 онд эмхэтгэсэн Париан гантиг дээрх он цагийн хүснэгтийн дагуу энэ нь МЭӨ 1218/1217 онд эхлээд МЭӨ 1209/1208 онд дууссан гэдэг байна. 

## Дайны урьдчилсан нөхцөл 
Мөргөлдөөний шалтгаан нь Спарын хаан Менелаусын эхнэр байсан үзэсгэлэнт Хеленыг Троягийн хунтайж Парис хулгайлсан явдал гэж үздэг. Елена маш үзэсгэлэнтэй байсан тул эцэг Тиндареус хаан охиноо гэрлүүлэхээс татгалзсан хүмүүсийн өшөө авалтаас айж, түүнийг гэрлүүлэхийг  шийдэж чадахгүй байсан гэдэг.
Хамгаалагдсан газар

**Тусгай хамгаалалттай газар нутаг** буюу **хамгаалалтын бүс** гэдэг нь  байгаль, экологи, соёлын үнэт зүйлсийн, ач холбогдлоороо хүлээн зөвшөөрөгдөж хамгаалалтад авсан газар нутаг юм. Тусгай хамгаалалттай газар нутаг нь хүн болон байгалийн нөөцийг ашиглах (түлээ, ойн дагалдах бүтээгдэхүүн, ус, ...гэх мэт) ажилгааг хязгаарласан газар юм. 

"Тусгай хамгаалалттай газар нутаг" гэсэн нэр томьёо нь далайн тусгай хамгаалалттай газар нутаг, олон хил дамнасан хил дамнасан хамгаалалттай газар нутгийг мөн багтаадаг. 2016 онд дэлхийн хуурай газрын 17 орчим хувийг эзлэх (Антарктидыг тооцохгүйгээр) 161,000 гаруй тусгай хамгаалалттай газар нутаг бүртгэгджээ.     

Хуурай газар дээрх уснаас гадна улсын харьяанд байгаа 14,688 Далайн тусгай хамгаалалттай газар нутаг (ТХНБ) байдаг бөгөөд эдгээр нь далайн эргийн болон далайн бүс нутгийн ойролцоогоор 10.2%, дэлхийн далайн бүс нутгийн 4.12% -ийг хамардаг.  Үүний эсрэгээр, аливаа улсад хамааралгүй, дэлхийн далай тэнгисийн ердөө 0.25% нь ТХНБ-д хамрагддаг. Экосистемийн үйлчилгээ, соёлын үнэт зүйлстэй холбоотой байгалийг урт хугацаанд хамгаалахын тулд хууль эрх зүйн болон бусад үр дүнтэй арга хэрэгслээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн, тусгайлан зориулсан, удирддаг, тодорхой тодорхойлсон газарзүйн орон зай.

### Тусгай хамгаалалттай газар ба цаг уурын өөрчлөлт 
Тусгай хамгаалалттай газар нутаг нь цаг уурын өөрчлөлтийн нөлөөг янз бүрийн аргаар багасгадаг.

* Загас агнуур, ан агнуур, бүтээн байгуулалт, хөдөө аж ахуй, уул уурхай, мод бэлтгэх, заримдаа нэвтрэх зэрэг доройтлын үйл ажиллагааг хориглох. 
* Бууралт: зүйлийн тархалтын өөрчлөлт, шуурганы эрч хүч, далайн түвшний өсөлтийн нөлөөлөл. 
*  Далайн хүчиллэгжилттэй : далайн эргийн анхдагч үйлдвэрлэгчдийг хадгалах, телеост биомасс ( осмос зохицуулалтын буфер рН-ийн өөрчлөлт) нэмэгдүүлэх, биологийн насосоор дамжуулан байгалийн нүүрстөрөгчийн шингээлтийг нэмэгдүүлэх замаар тэмцдэг 
* Өсөх: популяци, зүйлийн уян хатан байдал, генетикийн олон янз байдал, дасан зохицох боломж, устах эрсдэлийг бууруулдаг 
Ангилал:Тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Аж үйлдвэрийн экологи

**Аж үйлдвэрийн экологи (АҮЭ)** нь аж үйлдвэрийн системээр дамжих материал болон эрчим хүчний урсгалын судалгаа юм. Дэлхийн аж үйлдвэрийн эдийн засаг нь дэлхийн нөөц баялгийг олборлож, тэдгээрээр хүн төрөлхтний хэрэгцээг хангахын тулд худалдан авч, борлуулж болох дайвар болон дайвар бус бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны хүрээ гэж загварчилж болно. Аж үйлдвэрийн экологи нь материалын урсгалыг тооцоолж, орчин үеийн нийгэмд үйл ажиллагаа явуулдаг үйлдвэрлэлийг баримтжуулахыг эрмэлздэг. Аж үйлдвэрийн экологичид үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөлөл буюу манай гарагийн байгалийн нөөцийг ашиглалт, хог хаягдлыг зайлуулахтай холбоотой асуудалд санаа зовдог. Аж үйлдвэрийн экологи бол инженерчлэл, эдийн засаг, социологи, токсиологи, байгалийн шинжлэх ухааныг нэгтгэсэн залуу боловч хөгжиж буй олон талт судалгааны салбар.

Аж үйлдвэрийн экологи гэдэг нь "хүн/байгалийн цогц системүүдийн үүсэх зан үйлийг ойлгохыг эрэлхийлдэг системд суурилсан, олон талт хэлэлцээр" гэж тодорхойлсон. Энэ салбарт социологи, байгаль орчин, эдийн засаг, технологийн асуудлыг олон талаас нь авч үзэх замаар тогтвортой байдлын асуудалд анхаардаг. Энэхүү нэр томьёо нь байгалийн системийн аналогийг үйлдвэрлэлийн тогтвортой системийг хэрхэн төлөвлөхийг ойлгоход туслах хэрэгсэл болгон ашиглах хэрэгтэй гэсэн санаанаас үүссэн.
Тогтвортой хөдөө аж ахуй

**Тогтвортой хөдөө аж ахуй** гэж одоогийн болон ирээдүй хойч үеийнхний хэрэгцээг хангах чадварыг алдагдуулахгүйгээр хүнс, нэхмэлийн хэрэгцээг хангах гэх мэт тогтвортой арга замаар газар тариалан эрхлэхийг хэлнэ. Энэ нь экосистемийн үйл явцын талаарх ойлголтод үндэслэдэг. Хөдөө аж ахуйн тогтвортой байдлыг нэмэгдүүлэх олон арга бий. Тогтвортой хүнсний тогтолцооны хүрээнд хөдөө аж ахуйг хөгжүүлэхдээ уян хатан бизнесийн үйл ажиллагаа, газар тариалангийн дадлагыг хөгжүүлэх нь чухал. Хөдөө аж ахуй нь байгаль орчинд асар их ул мөр үлдээж, уур амьсгалын өөрчлөлтөд нөлөөлдөг (хүнсний систем нь хүн төрөлхтний хүлэмжийн хийн ялгаруулалтын гуравны нэгийг бүрдүүлдэг), усны хомсдол, усны бохирдол, газрын доройтол, ойн хомсдол болон бусад үйл явц; эдгээр нь нэгэн зэрэг байгаль орчны өөрчлөлтийг үүсгэснээр уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөж байна. Тогтвортой хөдөө аж ахуй нь хүн болон байгалийн тогтолцоонд хохирол учруулахгүйгээр газар тариалан, мал аж ахуй эрхлэх боломжийг олгодог байгаль орчинд ээлтэй тариалангийн аргуудаас бүрддэг. Эдгээр нь хөрс, ус, биологийн олон янз байдал, хүрээлэн буй орчмын болон голын доорх нөөц, түүнчлэн ферм гэх мэтчилэн хөрш зэргэлдээ газар ажиллаж, амьдарч буй хүмүүст үзүүлэх сөрөг нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэх явдал юм. Тогтвортой хөдөө аж ахуйн элементүүд нь пермакультур, хөдөө аж ахуйн ойн аж ахуй, холимог газар тариалан, олон тариалалт, газар тариалангийн нөхөн сэргээлт багтана.