Ногоон бордуур

Газар тариаланд **ногоон бордуур** гэж, хөрсөнд бүрхүүл үүсгэх, хөрсөнд нэмэлт тэжээл өгөх, хөрсийг сайжруулах зориулалтаар тариалж буй ургамлыг/ургамлуудыг хэлдэг ба түүний тусламжтай бий болсон тэжээлийг **ногоон бордоо** гэж нэрлэдэг. 
Ногоон бордуур нь ихэвчлэн ижил зорилготой тариалагдаж буй бүрхүүл ургамлууд байдаг. Эдгээр ургамлуудыг үр боловсорч эхлэхээс нь өмнө буюу ногоон байх үед нь эсвэл дөнгөж цэцэглэсний дараа үхүүлдэг. Өвлийн хүйтрэлээр ө.х. байгалийн аргаар үхүүлэх тохиолдолд тариалалтын хугацааг зөв сонгоно. Ногоон бордуур нь органик тариалантай нягт холбоотой ба нэг наст (зусах) тариалангийн системд чухал үүрэг гүйцэтгэх боломжтой юм.

## Ач холбогдол 
Ногоон бордуур нь хөрсийг бордохоос гадна, хөрс сайжруулагчийн ба хөрс хамгаалагчийн үүргүүдийг давхар гүйцэтгэдэг:

* Буурцагтаны овгийн ногоон бордуурууд нь (хошоон, хошоонгор, гиш, г.м.) азотыг фиксацалцаг бактерийг агуулдаг булцуунуудыг үндсэндээ бий болгож, тэдгээр бактеритэй симбиоз харилцааг үүсгэдэг. Ингэснээр өөрөө агаарын азотоор (N2) тэжээгдэх боломжтой болохоос гадна, хөрсийг бордоход амин чухал үүргийг гүйцэтгэдэг. 

:Тариалсан бүрхүүл ургамлын зүйлээс хамаарч нэг гектар (га) талбайн хөрс рүү ялгаруулах азотын хэмжээ 45 - 225 кг хооронд байдаг. Ногоон бордуураар үүсгэсэн нийт азотын 40 - 60 хувийг түүний дараа тариалсан таримал ургамал ашиглах боломжтой байдаг.

:
* Ногоон бордуур нь ихэвчлэн хөрсийг хүчилжүүлэх нөлөөг үзүүлдэг. Ногоон бордуур нь гуминий ба цууны хүчлүүдийг ялгаруулж хөрсний шүлтлэгийг бууруулдаг.
* Бүрхүүл ургамлыг тариалсанаар хөрсөн дахь тэжээлийг, дараагийн таримал ургамалд өгөгдөх зориулалттайгаар ногоон бордуурд хадгалах боломж нээгдэнэ. Тэжээлийн бодисуудыг дараагийн тарималд өгөх процесс нь микроорганизмын тоо хэмжээ нэмэгдсэнтэй шууд холбоотой. Ер нь ногоон бордуур, бүрхүүл ургамал зэргийг ашиглаж буй тохиолдолд, мөн органик тариалангийн үед хөрсний микроорганизм мэдэгдэхүйц нэмэгддэг/идэвхиждэг. Микроорганизмын энэ идэвхижил нь ургамлын гаралтай материйн задралаас үүсэлтэй ба шинэ ургамлын үлдэгдлийг түргэн задалдаг. Задрал нь ургамлын үлдэгдэлд агуулагдах азот (N), кали (K), фосфор (P), кальци (Ca), магни (Mg), хүхэр (S) г.м. тэжээлүүдийг ургамалд шингэцтэй хэлбэрт шилжүүлэн хөрс рүү нийлүүлнэ.
* Микроорганизмын идэвхи нь хөрсөнд, мицел ба наалдамхай материалуудыг (гломалин г.м.) үүсгэж, энэ нь хөрсний агрегатлаг бүтцийг сайжруулж, хөрсийг эрүүлжүүлдэг.
* Зарим ногоон бордуур ургамал нь цэцэглэсэн тохиолдолд, тоос хүртээгч шавьжуудыг тэжээн тэтгэдэг. Ногоон бордуур нь мөн ашигтай махчин шавьжуудын амьдрах орчин нь болдог ба тэдгээр нь хортон шавьжийн үржлийг хязгаарлаж, инсектицидийн хэрэглээг бууруулдаг.
* Зарим ногоон бордуур ургамлууд (ж.нь өвөлжих буудай, өвөлжих хөх тариа) нь бэлчээрийн зориулалттай ашиглагддаг.
* Ногоон бордуур ба бүрхүүл ургамлууд нь хөрсний элэгдлийн эсрэг үйлчилгээтэй байдаг.
* Зарим ногоон бордуур ургамлууд хортон шавьж ба ургамлын өвчлөлийг бууруулах үйлчилгээтэй байдаг.

Тариалангийн аж ахуйд ногоон бордуурыг нэвтрүүлсэнээр, нэмэлт бүтээгдэхүүнүүдийн (бордоо, пестицид г.м.) хэрэглээг үлэмж бууруулдаг, зарим тохиолдолд огт үгүй болгодог.

Ногоон бордуурыг аж ахуйд үр дүнтэй нэвтрүүлэх нь олон хүчин зүйлээс (санхүүгийн ба байгалийн) шалтгаалдаг. Ногоон бордуурыг/бордуурын багцыг сонгохдоо, ургуулах цаг уурын бүс, тунадасын хэмжээ, ургалтын идэвхи зэрэг хүчин зүйлүүд дээр тулгуурлах нь чухал юм.

## Ногоон бордуур тарималууд 
Зуны эцэс ба намар эхэн үед хошуу будаа () ба хөх тариа

* Таримал царгас
* Грек чирэг
* Дайкон манжин, цагаан манжин, япон манжин (), буурцагтан бус.
* Sesbania, буурцагтан.
* Sorghum
* Шар буурцаг (), буурцагтан.
* Sudangrass, буурцагтан бус.
* Sunn hemp, буурцагтан.
* Түлдэг мукуна (), буурцагтан.
* Тифон байцааны гол үндэс нь хатуу хүнд хөрсийг нэвтлэх хүчтэй.

## Монгол оронд ашиглаж болох зүйлүүд 
* Вандуй
* Гурвалжин будаа
* Грек чирэг
* Дайкон манжин
* Ногоон шош
* Нугын хошоонгор буюу улаан хошоонгор
* Үслэг гиш
* Сувдан хоног будаа
* Таримал гиш
* Таримал манжин
* Таримал хошуу будаа
* Таримал хөх тариа
* Таримал царгас
* Хүнсний сэвэгзарам
* Цагаан гич
* Цагаан хошоон
* Шар буурцаг
* Шар хошоон

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
*Overview of cover crops and green manures
*Methods of Green Manuring
*Using green manure to grow rice https://web.archive.org/web/20070317161034/http://www.irri.org/donors/SDC/pdfs/NutMgmtRnfedLwlndRiceLaoPDR.pdf
*University of California cover crops database