Гэр бүлийн эрх зүй

**Гэр бүлийн эрх зүй** (англи. *Family law*) гэдэг нь гэр бүлийн харилцааг зохицуулдаг эрх зүйн хэм хэмжээний тогтолцоо бөгөөд өөрөөр хэлбэл гэрлэлт, хамаатан садан, үрчлэлт, хүүхдүүдийг гэр бүлд хүмүүжүүлэхээр хүлээн авах үед гэр бүлийн гишүүдийн хооронд үүсдэг хувийн болон холбогдох эд хөрөнгийн харилцаа юм.

*Гэр бүлийн эрх зүй* нь гэрлэлт болон гэр бүлийн харьяаллаас үүдэлтэй нийгмийн тодорхой нэг төрлийн харилцаа болох гэр бүлийн харилцааг зохицуулдаг. Эдгээр харилцааны ихэнх нь өмчийн бус шинж чанартай боловч ихэвчлэн өмчийн харилцаатай холбоотой байдаг. Хайр дурлал, гэрлэлт, харилцан хүндэтгэл, хувийн эрх чөлөө, гэр бүлийн хүмүүжил, энхрийлэл, итгэлцэл, хариуцлага болон үүнтэй төстэй харилцаа нь өмчийн бус харилцааны ангилалд багтдаг. Гэсэн хэдий ч албан ёсоор гэрлэлтээ баталгаажуулсанаар өмчийн харилцааг үүсдэг - хамтын өмч, харилцан санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх үүрэг, хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэх хөрөнгө зэрэг юм. Хувийн өмчийн бус харилцаа нь гэр бүлийн дотор үндсэн зүйл юм. Гэр бүлийн харилцаа нь хүний ​​​​чухал ашиг сонирхлыг хэрэгжүүлэх хэрэгсэл болдог.

Гэр бүлийн эрх зүйн харилцаанд оролцогчдод эхнэр/нөхөр, эцэг эх, хүүхдүүд, үрчлэгдсэн эцэг эх, үрчлэгдсэн хүүхдүүд, эмэг эх, өвөг эцэг, элэнц эмээ, элэнц өвөө, ач зээ, гуч, ах дүү, хойд эх, хойд эцэг, дагавар охин, дагвар хөвгүүд багтдаг байна.

## Гэр бүлийн эрх зүйн зарчмууд 
* Гэрлэлтийг зөвхөн иргэний бүртгэлийн газарт бүртгүүлсэн тохиолдолд л хүлээн зөвшөөрөх зарчим. Өөр аргаар (шашны, сүм хийд эсвэл бусад ёслол) байгуулсан гэрлэлтийг хүлээн зөвшөөрөхгүй бөгөөд хууль эрх зүйн ямар ч чадамжгүй юм.  Улсын бүртгэлгүйгээр хамтран амьдрах хугацааг үл харгалзан гэрлэлт гэж хүлээн зөвшөөрөхгүй.
* Эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн хооронд сайн дурын гэрлэлтийн зарчим гэдэг нь эрэгтэй, эмэгтэй хүн тус бүр өөрийн үзэмжээр эхнэр эсвэл нөхрөө сонгох эрх, гэрлэх шийдвэрт гадны аливаа хөндлөнгийн оролцоог хүлээн зөвшөөрөхгүй гэсэн үг юм. Эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн сайн дурын зөвшөөрөл нь гэрлэлтийн заавал биелүүлэх үндсэн шаардлага юм. Энэ зарчим нь эхнэр/нөхрийн аль нэгнийх нь хүсэлтээр эсвэл тэдний аль нэгнийх нь хүсэлтээр гэрлэлт цуцлахыг зөвшөөрдөг.
* Гэрлэгсэд эрх тэгш байдлыг хангаж, гэр бүлийн гишүүний өмнө хамтын үүрэг, хариуцлага хүлээнэ.
* Моногами зарчим. Гэрлэлтийг боломжгүй болгох нэг нөхцөл байдал бол эхнэр/нөхрийн аль нэг нь өөр нэг хүнтэй  гэрлэлтээ бүртгүүлсэн явдал юм. Энэ зарчмыг зөрчих нь ёс суртахууны дүрэм журмыг зөрчих, садар самуун явдал гэж тооцогддог бөгөөд гэрлэлтийг хүчингүй гэж хүлээн зөвшөөрөхөд хүргэдэг.
* Хувийн болон эд хөрөнгийн холбоотой гэр бүлийн бүх асуудлаар эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүдийн тэгш эрхтэй байх. Эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүд гэрлэсний дараа тэгш эрхтэй бөгөөд үүний дараа тэд эх, эцэг, хүүхэд өсгөх, боловсрол болон бусад асуудлаар тэгш хувийн эрх, тэгш эрх, үүрэг хариуцлагатай болдог;
* Гэр бүлийн доторх асуудлыг харилцан тохиролцоогоор шийдвэрлэх. Энэ зарчим нь гэр бүлийн аливаа асуудалд (эхнэр/нөхрийн хамтын хөрөнгийг зарцуулах, хамтын өмчийг эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах, гэрлэлтийн өмнөх гэрээ байгуулах гэх мэт) хамаарна.
* Хүүхдийг гэр бүлд өсгөх, тэдний сайн сайхан байдал, хөгжлийг хангах, тэдний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг нэн тэргүүнд хамгаалахыг нэн тэргүүнд тавих. Энэхүү зарчим нь Хүүхдийн эрхийн тухай конвенцоос үүдэлтэй.
* Хөгжлийн бэрхшээлтэй гэр бүлийн гишүүдийн эрх, ашиг сонирхлыг нэн тэргүүнд хамгаалахыг хангах. Тиймээс Гэр бүлийн тухай хуульд шаардлагатай хөрөнгөтэй хуучин эхнэр/нөхөр; жирэмсний үед болон нийтлэг хүүхэд нь төрсөн өдрөөс хойш гурван жилийн хугацаанд хуучин эхнэр/нөхөр; хүүхэд 18 нас хүртлээ хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг асарч буй тусламж хэрэгтэй хуучин эхнэр/нөхөр, эсвэл бага наснаасаа хөгжлийн бэрхшээлтэй нийтлэг хүүхдэд шүүхээр дамжуулан тэтгэлэг шаардах эрхийг заасан байдаг.
* Гэр бүл Төрийн хамгаалалтанд байх. Эх хүнийг хамгаалах, дэмжих асуудал Төрийн бодлогод байдаг. Төр нь төрөх эмнэлэг, цэцэрлэг, хүүхдийн асрамжийн газар, дотуур байртай сургууль болон бусад хүүхдийн байгууллагуудын өргөн сүлжээг бий болгож, хөгжүүлэх, жирэмсний тэтгэмж олгох, ганц бие эхчүүд болон олон хүүхэдтэй гэр бүлд тэтгэмж олгох, түүнчлэн гэр бүлд бусад тэтгэмж, тусламж үзүүлэх замаар гэр бүлд анхаарал халамж тавьдаг. 

## Монгол Улс дахь гэр бүлийн эрх зүй 
Гэр бүлийн хууль тогтоомж нь Монгол Улсын Үндсэн хууль , Иргэний хууль , энэ хууль болон эдгээр хуультай нийцүүлэн гаргасан хууль тогтоомжийн бусад актаас бүрдэнэ.