open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халькофиллит

**Халькофиллит** () нь ховор тохиолддог хоёрдогч гаралтай зэсийн арсенат эрдэс бөгөөд хүнцэл агуулсан зэсийн ордын исэлдсэн бүсэд үүсдэг. Анх Германд цуглуулсан дээж дээр үндэслэн тодорхойлсон. Нэгэн үе Английн Корнуолл мужийн Веал Тамар ордоос олдсон халькофиллитийг тамарит гэж нэрлэдэг байсан ч энэ нэршил одоо хүчингүй болсон (амфиболын бүлгийн огт өөр эрдэс болох тамариттай андуурч болохгүй). Веал Горланд ордоос лириконит — Cu2Al(AsO4)(OH)4·(4H2O) — эрдэс хэсэгчлэн халькофиллитаар солигдсон шинжтэй дээж олдсон байдаг. Эрдсийн нэр нь Грекийн *chalco* (“зэс”) болон *phyllon *(“навч”) гэсэн үгээс гаралтай бөгөөд найрлага болон нимгэн ялтсан (навч мэт) бүтцийг нь илэрхийлсэн нэр юм. Халькофиллит нь Корнуоллын “сонгодог” эрдсүүдийн нэг бөгөөд хавтгай, самбарлаг спанголиттой андуурагдах нь бий.

## Талстын төрөл
Талстууд нь ихэвчлэн зургаан талтай, ялтсан хэлбэртэй бөгөөд талстын c тэнхлэгт перпендикуляр чиглэлд хавтгайрсан байдаг; эдгээр хавтгай гадаргуу дээр гурвалжин маягийн судал (striations) ажиглагдаж болно. Розетк хэлбэртэй бөөгнөрөл, друш (талстжсан гадаргуу), навчит (фолиацтай) эсвэл массив хэлбэрээр тохиолдоно.

## Оптик шинж
Олон зэсийн эрдэс цэнхэр эсвэл ногоон өнгөтэй байдагтай адил халькофиллит нь цэнхэр-ногооноос маргад ногоон өнгөтэй, цайвар ногоон мөр үлдээдэг. Гялбаа нь шилэнээс дэд алмаазан маягтай, {0001} тал дээр сувдан гялбаа ажиглагдана. Талстууд нь тунгалгаас хагас тунгалаг байна.

Ангилал:Эрдэс
Ауростибит

**Ауростибит** () нь изометр талст системтэй, алтны антимонид нэгдэл бүхий ховор эрдэс бөгөөд пиритийн бүлэгт хамаарна. Энэ эрдсийг 1952 онд анх нээсэн. Ауростибит нь ихэвчлэн гидротермал гаралтай алт–кварцын судлуудад, мөн хүхэр багатай орчинд, бусад сурьма агуулсан эрдсүүдтэй хамт олддог. Энэхүү эрдсийг Канадын Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэрийн Йеллоунайф орчим, мөн Онтарио мужийн Тимискамин тойрогт олж илрүүлсэн байдаг. Антимонид эрдсүүд нь ерөнхийдөө ховор бөгөөд эрдэс судлаачид тэднийг ихэвчлэн сульфидийн төрөлд тооцдог.

Ангилал:Эрдэс
Авиценнит

**Авиценнит** () нь таллийн(III) исэл найрлагатай, исэлт эрдэс юм. Энэхүү эрдсийг Узбекистан улсын Самарканд мужийн Жүзүмли тосгоны орчимд анх илрүүлсэн байна. Эрдсийг Персийн нэрт эмч, гүн ухаантан, олон салбарт суут эрдэмтэн Авиценнагийн нэрээр нэрлэсэн бөгөөд энэ нь шинжлэх ухаан, анагаах ухаанд оруулсан түүний үнэтэй хувь нэмрийг хүндэтгэсэн хэрэг юм.

Ангилал:Эрдэс
Авогадрит

**Авогадрит** () нь (K,Cs)BF4 томьёотой, кали–цези агуулсан тетрафторборатын найрлагатай бөгөөд галидын ангилалд хамаарах ховор эрдэс юм. Энэ эрдэс нь ортоморф талст системд (орон зайн бүлэг Pnma) талстаждаг. Талст торын хэмжээсүүд нь: *a* 8.66 Å, *b* 5.48 Å , *c* Å 7.03.

## Түүх
Авогадритыг 1926 онд Италийн эрдэс судлаач Ферруччио Замбонини анх тодорхойлсон. Тэрээр Везуви галт уулын ойролцоох фумаролууд, мөн Липари арлуудын галт уулын бүсээс авсан хэд хэдэн дээжийг шинжилж судалсан байна. Байгальд авогадрит нь зөвхөн галт уулын фумаролын орчимд үүсдэг сублимацын бүтээгдэхүүн хэлбэрээр л тохиолддог. Өөрөөр хэлбэл, халуун хий уур хөрөх үед шууд талстжин тогтсон эрдэс юм. Энэхүү эрдсийг Италийн эрдэмтэн Амедео Авогадро (1776–1856)-гийн нэрээр нэрлэсэн бөгөөд энэ нь түүний шинжлэх ухаанд оруулсан суут хувь нэмрийг хүндэтгэн өгсөн нэршил юм.

Ангилал:Эрдэс
Клинтонит

**Клинтонит** () нь кальци-магни-хөнгөн цагааны найрлагатай филлосиликат (давхаргат силикат) эрдэс юм. Энэ нь гялтгануурын маргаритын бүлэгт багтдаг бөгөөд ихэвчлэн “хэврэг” гялтгануур гэж нэрлэгддэг дэд бүлэгт орно.

Клинтонитын химийн томьёо нь Ca(Mg,Al)₃(Al₃Si)O₁₀(OH)₂. Бусад гялтгануур болон хлоритуудын адил клинтонит нь моноклин талст тогтолцоотой бөгөөд ялтас, хайрс хэлбэрийн хавтгай гадаргуутай, төгс суурийн хагаралтай.

Моосын хатуулаг нь 6.5, нягт нь 3.0–3.1. Өнгө нь янз бүр байж болох ба өнгөгүй, ногоон, шар, улаан, улаан-хүрэн өнгөтэй, мөн радиаль бөөгнөрөл хэлбэрээр тохиолдоно.

Хэврэг гялтгануур нь химийн хувьд цахиур багатай, шүлт агуулаагүй байдаг бөгөөд хлоритуудаас ус багатайгаараа ялгаатай. Олон шинжээрээ гялтгануур болон хлоритын хоорондын завсрын шинжтэй.

Клинтонит болон түүний төмрөөр баялаг хувилбар болох ксантoфиллитийг заримдаа флогопитын кальцийн аналогууд гэж үздэг. Ихэвчлэн серпентинжсэн доломит шохойн чулуу, холбоо метаморфизмд орсон скарн орчинд үүснэ.

Дараах эрдсүүдтэй хамт тохиолдоно: тальк, шпинель, гроссуляр, везувианит, клинопироксен, монтичеллит, хондродит, флогопит, хлорит, кварц, кальцит, доломит.

Ангилал:Эрдэс
Параллелепипед

Геометрийн ухаанд **параллелепипед** () гэдэг нь зургаан ширхэг параллелограммаас тогтсон гурван хэмжээст дүрсийг хэлнэ (заримдаа ромбоид гэдэг нэр томьёог мөн энэ утгаар хэрэглэдэг). Адилтгавал, параллелепипед нь параллелограммтай яг л шоо (cube) нь квадраттай харьцдагтай адил хамааралтай юм.

Параллелепипедийг дараах гурван тэнцүү тодорхойлолтоор тайлбарлаж болно. Үүнд:
	•	гурван хос параллель талтай зургаан талт биет (хексаэдрон),
	•	зургаан талт олон талст бөгөөд түүний бүх зургаан тал нь параллелограмм байх,
	•	суурь нь параллелограмм бүхий призм.

Тэгш өнцөгт параллелепипед (зургаан тэгш өнцөгт талтай), шоо (зургаан квадрат талтай), мөн ромбоэдр (зургаан ромб талтай) нь бүгд параллелепипедийн тусгай тохиолдлууд юм.

Параллелепипед гэдэг үгийн гарал нь эртний Грекийн παραλληλεπίπεδον (parallelepipedon) — “параллель хавтгайтай биет” гэсэн утгатай үгтэй холбоотой.

Параллелепипед нь призматоид хэмээх биетүүдийн дэд ангилалд багтана.

## Шинж чанар
Параллель байрлалтай гурван хос талын аль ч хосыг призмын суурь тал гэж үзэж болно. Параллелепипед нь дөрвөөрөө параллель байрласан ирмэгүүдээс бүрдэх гурван багцтай бөгөөд нэг багц дахь ирмэгүүд ижил урттай байдаг.

Параллелепипедүүд нь шоог шугаман хувиргалтаар (дегенераци үүсэхгүй, нэг-нэгтэй тохирох хувиргалт) хувиргаснаар үүснэ.
Арсенолит

**Арсенолит** () нь хүнцлийн эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь As₂O₃ юм. Хүнцлийн сульфидүүдийн исэлдэлтийн бүтээгдэхүүн байдлаар үүсдэг. Ихэвчлэн жижиг октаэдр хэлбэртэйгээр тохиолддог, цагаан өнгөтэй боловч реалгар эсвэл орпиментын хольц агуулагдвал ягаан эсвэл шар өнгийн туяатай байж болно.

Энэ нь өөрийн диморф хэлбэр болох клаудетит (As₂O₃-ын моноклин хэлбэр)-тэй холбоотой байж болно, мөн реалгар (As₄S₄), орпимент (As₂S₃) болон эритрит Co₃(AsO₄)₂·8H₂O-тэй хамт оршдог. Арсенолит нь өндөр хоруу чанартай эрдсүүдийн ангилалд багтана.

## Илэрц
Анх 1854 онд Германы Доод Саксон мужийн Харцын нурууны Санкт-Андреасберг дүүрэгт илэрсэн олдвор дээр үндэслэн тодорхойлогдсон. Энэ нь гидротермал судлуудад хүнцэл агуулсан сульфидүүдийн исэлдлээр үүсдэг. Мөн уурхайн эсвэл нүүрсний давхаргын шаталтын үр дүнд үүсдэг.

Ангилал:Эрдэс
Бурсаит

**Бурсаит** () нь лиллианитын овгийн сульфодавс юм. Энэ нь Pb5Bi4S11 томьёотой бөгөөд орторомбик бүтэцтэй. Бурсаит нь анх олдсон Туркийн Бурса мужийн нэрээр нэрлэгдсэн ажээ. Энэ нь ерөнхийдөө хүхэр ихтэй бүс нутагт байрладаг бөгөөд бусад сульфодавснуудтай хамт түгээмэл тохиолддог. Түүний үүссэн хэсгүүд нь ихэвчлэн нэгэн цагт галт уулын үүсэлтэй байсан хэсгүүд байдаг, учир нь энэ нь ерөнхийдөө хүчтэй халалтын дор бусад эрдэс бодисуудтай нэгддэг. Үүнийг 2006 онд албан ёсоор эрдэс бодис гэж жагсаалтаас хассан бөгөөд бусад хоёр сульфодавсны холимог гэж дурдсан.

## Түүх
Бурсаитыг 1955 онд Туркийн баруун хэсэгт орших Бурса хотын Улудаг массивын дунд гантиг, боржин чулуунуудын хоорондох завсрын бүсэд эрдэмтэн Расит Толун илрүүлсэн. Толун нь мөн бурсаитын химийн найрлагыг хөвүүлэх ба суперпаннер туршилтаар судалсан анхны хүн юм. Үүнийг анх том сульфодавс дээжийн агрегат хэлбэрээр туршиж үзсэн. Хөвүүлэн баяжуулах туршилтад натрийн суурьтай урвалж, тос оролцсон.

Бурсаит чулууг анх нээсэн Туркийн Бурса мужийн нэрээр нэрлэжээ.

## Бүтэц
Бурсаитын бүтцийг сайн судлаагүй бөгөөд зөвхөн бүтцийн үндсэн мэдээлэл л мэдэгдэж байна.

Ангилал:Эрдэс
Браммаллит

**Браммаллит** () нь иллитийн натриар баялаг аналог юм. Анх 1943 онд Уэльсийн Лландиби тосгоноос илэрсэн гэж тодорхойлсон бөгөөд үүнийг Британийн геологич, эрдэс судлаач Альфред Браммаллын (1879-1954) нэрээр нэрлэжээ.

Парагонитын натрийг уусгах үйл явц дахь задралын бүтээгдэхүүн гэж үздэг боловч мусковит эсвэл бусад хөнгөн цагаан материалууд өөрчлөгдөхөд ч тохиолдож болно. Иллиттэй адил энэ нь тэлдэггүй, хуванцар биш, шавар хэмжээтэй, гялтганасан эрдэс юм.

Браммаллит нь филлосиликат буюу давхаргатай силикат юм. Бүтцийн хувьд браммаллит нь мусковит эсвэл серициттэй нэлээд төстэй бөгөөд цахиур, магни, төмөр, ус нь арай илүү, тетраэдр хөнгөн цагаан, давхарга хоорондын кали нь арай бага байдаг.

Энэ нь жижиг моноклиник цагаан талстуудын агрегат хэлбэрээр үүсдэг. Жижиг хэмжээтэй тул эерэг тодорхойлолт нь ихэвчлэн рентген дифракцийн шинжилгээ шаарддаг.

Иллиттэй адил, уусдаггүй натрийн агууламж өндөр тул өндөр галд тэсвэртэй керамик биед флюкс болгон ашиглаж болох боловч ердийн натри агуулсан флюксүүдээс (жишээ нь хээрийн жонш) ялгаатай нь нунтаглах шаардлагатай маш жижиг шавар хэмжээтэй хэсгүүдийн давуу талтай боловч шавар боловч усаар тэлэхгүй, хуванцар болдоггүй өвөрмөц онцлогтой.

Ангилал:Эрдэс
Арсенураноспатит

**Арсенураноспатит** (, ОУЭСХ-ны тэмдэглэгээ: Aush) нь химийн томьёо Al(UO₂)₂(AsO₄)₂F·20H₂O бүхий ховор эрдэс юм. "Арсенураноспатит" гэдэг нэрийг уранил-арсенатын эрдэс болох ураноспатитын арсенатын аналог гэдгийг илэрхийлэн анх Валента (1963) Германы Хар ой (Шварцвальд) массивын эрдэс дээр хэрэглэсэн.

Дараа нь “арсенураноспатит” нэрийг дор хаяж хоёр өөр зүйлд хэрэглэсэн нь тодорхой болсон. Үүнд: жинхэнэ арсенураноспатит, идеал найрлага нь Al(UO₂)₂(AsO₄)₂F·20H₂O, орторомб талст системтэй; мөн түүний хэсэгчлэн усгүйжсэн аналог болох Al(UO₂)₂(AsO₄)₂F·nH₂O (n = 8–10), тетрагональ эсвэл псевдо-тетрагональ талст системтэй.

Ангилал:Эрдэс
Калуметит

**Калуметит** () нь байгальд олдох маш ховор эрдэс юм. Анх 1963 онд Америкийн Нэгдсэн Улсын Мичиган мужийн Калуметын ойр орших Сентенниал уурхайгаас олдож байсан. Калуметит анх антониитын хамтаар олджээ. Химийн томьёо нь Cu(OH,Cl)2•2(H2O).

## Түүх
Калуметитыг анх 1963 онд Мичиганы Калуметитын Хьютон тойрогт байх Сентенниал уурхайгаас олсон тул ийнхүү нэрлэгджээ. Сентенниал уурхайд өөр зэсийн эрдэс олдворлодог байсан. Калуметит нь базальтын гүн хөндий, канвас болон фреско дээрх будгаас, бас хүрэл дээрх зэвээс олддог. Калуметит нь тремолит, кварц, эпидот, монацит, зэс, куприт, атакамит, буттгенбахит, малахит, паратакамит, антонииттай хамт олддог. Калуметит анх олдсон Калумет нь цагтаа уурхайн аж үйлдвэр хөгжсөн бүс байжээ. Сентенниал уурхай нь 1966 онд хаагдах хүртлээ ойролцоогоор 37 сая фунт баяжуулсан зэс үйлдвэрлэжээ.

## Физик шинж
Калуметит харагдах байдал нь нунтаг цэнхэр өнгөтэй эрдэс хэлбэрээр олддог. Калуметит нь {001} чиглэлд сайн задардаг, 2 хатуулагтай ба орторомбик талст системд хамаардаг.

Ангилал:Эрдэс
Каломел

**Каломел** () нь Hg2Cl2 химийн томьёотой мөнгөн усны хлоридын эрдэс юм. Энэ нь 16 дугаар зуунаас 20 дугаар зууны үед, өвчтөнүүдэд мөнгөн усны хордлого өгөх нь олонтоо байсан ч эмчилгээний зориулалтаар хэрэглэгдэж байсан.

Уг нэрийн гарал үүсэл нь Грекийн калос (үзэсгэлэнтэй) ба мелас (хар)-аас үүссэн, учир нь аммиактай хүрэлцсэн тохиолдолд хар болж хувирдаг. Үүнийг алхимичид мэдэж байсан.

Каломел нь мөнгөн усны хаягдлаас үүсдэг өөрчлөгдсөн бүтээгдэхүүн ба хоёрдогч эрдэс юм. Энэ нь байгалийн мөнгөн ус, амалгам, киноварь, мөнгөн усны тэтраэдрит, эглестонит, терлингуаит, монтройдит, клейнит, мошелит, кадырелит, кузминит, чурсинит, келянит, кальцит, лимонит болон янз бүрийн шаварлаг эрдэстэй хамт тохиолддог.

Төрлийн байршил нь Германы Райнланд-Пфальц мужийн Алсенц-Обермошел дахь Мошелландсбург юм.

## Түүх
Каломел гэх бодисыг эртний Персийн анагаах ухааны түүхч Разэс 850 онд анх тэмдэн үлдээжээ. Түүний дурдсан хэд хэдэн нэгдлийг л каломел гэж тодорхойлж байсан, учир нь алхимич бүр өөрийн эмдээ юу ашигласанаа илчилдэггүй байсан. Каломел нь анх 1608 онд Освалд Кролл өөрийн *Тайронциум Хемикум* гэх номд тухайн зүйлийг хэрхэн бэлтгэх тухай бичсэнээр барууны анагаах ухаанд анх орж ирсэн.

Ангилал:Эрдэс
Чароит

**Чароит** () нь ховор силикат эрдэс бөгөөд химийн найрлага нь K(Ca,Na)₂Si₄O₁₀(OH,F)·H₂O юм. Анх 1978 онд тодорхойлогдсон. Нэрийг нь олдвор илэрсэн газраас 70 километрийн зайд орших Чара голын нэрээр өгсөн байдаг. Илрэх үедээ нил ягаанаар будсан хуурамч чулуу байж магадгүй гэж анх таамаглаж байсан нь түүний содон өнгө төрхтэй холбоотой байв.

## Шинж чанар
Чароит нь цайвар нил ягаанаас гүн нил ягаан өнгөтэй, сувдан гялбаатай, гэрэл нэвтрүүлэх шинжтэй. Байгалиараа зөвхөн бөөн (массив) хэлбэрээр оршдог бөгөөд хугарал нь дун маягийн (конхоидаль) байдаг. Энгийн бус мушгирсан, ширхэглэг бүтэцтэй, заримдаа гэрлийн долгионт гялалзах (чатоянт) үзэгдэлтэй харагддаг тул түүний тод өнгөтэй хослон анх харахад нийлэг буюу зохиомлоор сайжруулсан мэт санагдуулах нь элбэг. 1940-өөд онд илэрсэн гэж мэдээлэгддэг боловч 1978 онд албан ёсоор тодорхойлогдох хүртэл дэлхий дахинд өргөнөөр танигдаагүй байв. Байгалийн орчинд олдсон үедээ тунгалаг бус, үзэмж муутай харагддаг гэж үздэг нь түүнийг хожуу танигдахад нөлөөлсөн байж магадгүй. Чароитын үндсэн найрлагад хүчилтөрөгч (43.75%), цахиур (27.65%), кальци (17.53%) зонхилдог бөгөөд үүнээс гадна кали (10.69%) агуулагддаг нь түүнд цацраг идэвхтэй шинж чанар өгдөг, мөн устөрөгч (0.39%) багтана. Түүний цацраг идэвхийн түвшин нь Америкийн Нефтийн Хүрээлэнгийн гамма цацрагийн нэгжээр хэмжихэд маш сул илэрхийлэгддэг 0.65% орчим байдаг.

Ангилал:Эрдэс
Клеусонит

**Клеусонит** нь (Pb,Sr)(U⁴⁺,U⁶⁺)(Fe²⁺,Zn)₂(Ti,Fe²⁺,Fe³⁺)₁₈(O,OH)₃₈ гэсэн химийн томьёотой, крихтонитын бүлгийн эрдсүүдийн нэг гишүүн юм. Энэхүү эрдсийн бүлэг нь ойролцоогоор арван гурван төрлийн нарийн төвөгтэй металл титанатуудаас бүрддэг. Энэ бүлгийн эрдсүүдийн бүтэц нь цацраг идэвхтэй элементүүдийн нөлөөгөөр үүсэх бичил хэмжээний ихэржилт (twinning) болон метамиктжилт байнга тохиолддог тул маш төвөгтэй байдаг.

Крихтонитын бүлэг нь A{BC₂D₆E₁₂}O₃₈ хэлбэрийн хамааралтай эрдсийн зүйлийн гишүүдээс тогтох бөгөөд тэдгээрийг зонхилох катионоор нь ялган тодорхойлдог. Үүнд крихтонит (Sr), сенаит (Pb), давидит (газрын ховор элемент + U), ландауит (Na), ловерингит (Ca), линдслиит (Ba), маттиасит (K) зэрэг орно.

## Бүтэц
Крихтонитын бүлгийн хар тугалгатай төгсгөлийн гишүүн болох сенаитын талст бүтцийг 1976 онд Грей ба Ллойд нар тодорхойлсон. Бусад гишүүдийн бүтэц нь үүнтэй төстэй бөгөөд AM₂₁O₃₈ гэсэн томьёонд нийцдэг.

Клеусонитын талстууд нь ихэрлэсэн олон ромбоэдр болон зургаан талт призмүүдээс тогтдог. Талст систем нь тригональ, ромбоэдрийн ангилал 3-д хамаарах бөгөөд орон зайн бүлэг нь R3 юм.

## Илэрц
Энэхүү эрдэс нь Швейцарын Вале мужид орших Мон Фор болон Сивьез–Мишабель наппа бүсүүдийн ногоон занарын фацист метаморфжсон гнейсийн цувралд хоёр байршлаас илэрсэн.

Ангилал:Эрдэс
Чаткалит

**Чаткалит** () нь Cu₆Fe²⁺Sn₂S₈ гэсэн томьёотой, зэс–төмөр–цагаан тугалганы сульфид эрдэс юм. Тэрээр тетрагональ талст системд талсжиж, кварцын судлууд дахь тетраэдритийн дотор бөөрөнхий хэлбэрийн тархмал бөөм байдлаар үүсдэг.

## Илэрц
Чаткалит нь анх 1981 онд Зүүн Узбекистаны Чаткал–Курамины нуруунд орших сульфид агуулсан кварцын судлуудаас илэрсэн. Үүнээс хойш Перу улсын Сантьяго-де-Чуко мужийн Кируливика бүс дэх Убертад уурхай, АНУ-ын Невада мужийн Ландер тойргийн Маккой дүүрэг дэх Маккой уурхай, Аргентины Катамарка мужийн Серро Шорткат дахь Евгениа Мариа судал зэрэг цөөн хэдэн газраас мөн тогтоогдсон. Байршлаас хамааран чаткалиттай ойр холбоотойгоор касситерит, хермисит, хессит зэрэг бусад эрдсүүд хамт тохиолдох нь бий.

## Шинж чанар
Чаткалитын ховор онцлог шинжийн нэг нь маусониттай адил дөрөвдөгч Бравейн торын метрик сингуляр шинжийг агуулдаг явдал юм. Энэ нь өөр өөр гурван симметртэй, нийт дөрвөн өөр тор нэгэн ижил *d*-зайнуудын багцтай нийцэж чаддаг гэсэн утгатай. Иймээс чаткалит ба маусонитыг өндөр мэргэшсэн эрдсүүдэд тооцдог бөгөөд тэдгээр нь куб I, тетрагональ P, ортогональ F болон ортогональ P торон бүтцийг үүсгэх чадвартай байдаг.

Ангилал:Эрдэс
Олон талт

**Геометр**ийн ухаанд **олон талт** буюу **полиэдрон **(, эртний грек хэлний πολύ (poly-) — “олон”, ἕδρον (-hedron) — “суурь, тавцан” гэсэн үгнээс гаралтай) гэдэг нь хавтгай олон өнцөгт талууд, шулуун ирмэгүүд, хурц өнцөг буюу оройтой гурван хэмжээст дүрсийг хэлнэ.

Олон талт гэсэн нэр томьёо нь хатуу биетийг бүхэлд нь эсвэл түүний хилийн гадаргууг тус тус зааж хэрэглэгдэж болно. Эдгээр хоёр ойлголтыг ялгахын тулд **хатуу олон талт** (solid polyhedron) болон **олон талт гадаргуу** (polyhedral surface) гэсэн нэршлүүдийг түгээмэл ашигладаг. Мөн олон талт гэдэг үгийг ихэвчлэн хатуу биет, түүний гадаргуу, талууд, ирмэгүүд болон оройнуудыг хамарсан нийт бүтцийг далд утгаар нь илэрхийлэхэд хэрэглэдэг.

Олон талтын олон төрлийн тодорхойлолт байдаг бөгөөд тэдгээр нь бүгд ижил утгатай биш. Гэсэн хэдий ч ямар ч тодорхойлолтын хүрээнд олон талт нь хоёр хэмжээст олон өнцөгтийг ерөнхийлсөн ойлголт бөгөөд олон хэмжээст полиоп (polytope) хэмээх илүү ерөнхий ойлголтын гурван хэмжээст тусгай тохиолдол гэж үздэг.
Биотит

thumb|Биотит
**Биотит ** () нь гялтгануурын бүлэгт хамаарах филлосиликат эрдсүүдийн түгээмэл бүлэг бөгөөд ойролцоох химийн томьёо нь K(Mg,Fe)₃AlSi₃O₁₀(F,OH)₂ юм. Энэ нь голчлон төмөр давамгайлсан аннит төгсгөлийн гишүүн ба магни давамгайлсан флогопит төгсгөлийн гишүүний хоорондох хатуу уусмалын цувааг үүсгэнэ; илүү хөнгөн цагаан ихтэй төгсгөлийн гишүүдэд сидерофиллит болон истонит орно. Биотит нь 1998 он хүртэл Олон Улсын Эрдэс Судлалын Холбооноос бие даасан эрдэс зүйл гэж үзэгдэж байсан бөгөөд тухайн үед түүний статусыг эрдсийн бүлэг болгон өөрчилсөн. Гэсэн хэдий ч “биотит” гэдэг нэршил нь талбайн нөхцөлд задлан шинжилгээгүй харанхуй өнгийн гялтгануурыг тодорхойлоход одоо ч хэрэглэгдсээр байна.

Биотитыг 1847 онд Францын физикч Жан-Батист Биогийн нэрэмжит болгон Ж. Ф. Л. Хаусманн нэрлэсэн. Био нь гялтгануурын олон оптик шинж чанарын талаарх анхны судалгааг хийсэн хүн юм.

Биотитын бүлгийн гишүүд нь хуудаслаг силикатууд бөгөөд төмөр, магни, хөнгөн цагаан, цахиур, хүчилтөрөгч, устөрөгчөөс тогтсон, кали ионоор сул холбогдсон хуудаслаг бүтэцтэй. “Төмөрт гялтгануур” (iron mica) гэсэн нэршлийг заримдаа төмрөөр баялаг биотитод хэрэглэдэг боловч энэ нэр томьёо нь мөн хематитын хальслаг гялтгануур маягийн хэлбэрийг заахад хэрэглэгддэг тул будилаан үүсгэдэг. Төмрөөр баялаг задлан шинжилгээгүй биотитод лепидомелан гэдэг нэрийг хэрэглэх нь энэ будлианыг зайлсхийдэг. Биотитыг заримдаа “хар гялтгануур” гэж нэрлэдэг нь “цагаан гялтгануур” (мусковит)-аас ялгах зорилготой; хоёул нэг чулуулагт зэрэгцэн орших тохиолдол ч бий.

Ангилал:Эрдэс
Берлинит

thumb|Берлинит
**Берлинит** (, хөнгөн цагааны фосфат, химийн томьёо AlPO₄ эсвэл Al(PO₄)) нь ховор тохиолддог, өндөр температурын гидротермал эсвэл метасоматик фосфатын эрдэс юм. Талстын бүтэц нь кварцтай ижил бөгөөд бага температурын политип нь α-кварцтай, өндөр температурын политип нь β-кварцтай изоструктур байна. Берлинит нь өнгөгүйгээс сааралдуу, цайвар ягаан өнгөтэй байж болох ба хагас тунгалаг талстууд үүсгэдэг.

Анх 1868 онд Шведийн Скандиагийн Вэстэногийн төмрийн уурхайд илэрсэн бөгөөд Лунд их сургуулийн Нилс Йохан Берлин (1812–1891)-ийн нэрээр нэрлэгдсэн.

Өндөр температурын гидротермал эсвэл метасоматик ордуудад ховор эрдэс байдлаар тохиолддог.
Холбоотой (хамт илэрдэг) эрдсүүдэд: аугелит, аттаколит, кианит, пирофиллит, скорцалит, лазулит, гатумбаит, бурангаит, амблигонит, фосфосидерит, пурпурит, апатит, мусковит, кварц, хематит (боржин пегматитад) орно. Мөн Австралийн Бриндабелла нурууны Пэддис голын зэсийн уурхайд алунит, арагонит, коллофан, крандаллит, франсоанеллит, гөлтгөнө, хантит, гидромагнезит, лейкофосфит, несквехонит, нитер, нитрокальцит зэрэгтэй хамт тохиолддог.

Ангилал:Эрдэс
Кальцит

**Кальцит** () нь карбонат эрдэс бөгөөд кальцийн карбонатын (CaCO3) хамгийн тогтвортой полиморф юм. Энэ нь маш түгээмэл эрдэс бөгөөд ялангуяа шохойн чулууны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг болдог. Кальцит нь эрдсийн хатуулгийг зураасаар харьцуулан хэмждэг Моосын шатлалын 3 дугаар зэрэгтэй элемент юм. Кальцитын том талстуудыг оптик төхөөрөмжид ашигладаг бөгөөд голдуу кальцитаас бүрдэх шохойн чулуу нь маш олон төрлийн хэрэглээтэй.

Кальцитын карбонатын бусад полиморфууд нь арагонит ба ватерит эрдсүүд юм. Арагонит нь цельсийн 300°C хэмд хэдэн өдрийн дотор эсвэл түүнээс ч богино хугацаанд кальцит болон хувирдаг бол ватерит нь бүр ч тогтворгүй байдаг.

## Нэршил
Кальцит хэмээх нэр томьёо нь 19-р зууны герман хэлний Calcit гэх үгнээс гаралтай. Энэ нь шохой гэсэн утгатай латин хэлний *calx *(харьяалахын тийн ялгал нь calcis) гэх үгэн дээр эрдэс бодис нэрлэхэд ашигладаг -ite дагаврыг нэмж үүссэн байна. Иймээс энэ нь шохой гэсэн үгтэй ижил язгууртай үг юм.

Археологичдын болон чулууны худалдаа эрхлэгч мэргэжилтнүүд алабастер гэх нэр томьёог ашиглахдаа зөвхөн геологи эрдэс судлалын салбарт гөлтгөнийн нэг төрлийг нэрлэдэг шиг бус, мөн үүнтэй төстэй харагдах кальцитын нарийн ширхэгтэй тунгалаг судалтай тунадас ордыг нэрлэхэд ашигладаг.

Ангилал:Эрдэс
Калаверит

**Калаверит** () буюу **алтны теллурид** нь алтны ховор тохиолдох теллурид, AuTe2 химийн томьёотой металл эрдэс бөгөөд алтных нь ойролцоогоор 3 хувийг мөнгө орлосон байдаг. Үүнийг анх 1861 онд Калифорни мужийн Калаверас тойрогт нээсэн бөгөөд 1868 онд уг тойргийн нэрээр нэрлэжээ.

Энэхүү эрдэс нь ихэвчлэн металл гялгартай байдаг бөгөөд өнгө нь мөнгөлөг цагаанаас гуулин шар хүртэл өөрчлөгдөж болно. Энэ нь алт мөнгөний теллурид эрдэс болох силваниттай нягт холбоотой боловч силванит нь хамаагүй их хэмжээний мөнгө агуулдаг онцлогтой. Бас нэгэн AuTe2 эрдэс (гэхдээ өөр талст бүтэцтэй) бол креннерит юм. Калаверит болон силванит нь алтны теллуридийн гол хүдрийг төлөөлдөг ч, ерөнхийдөө ийм төрлийн хүдрүүд нь алтны багахан эх үүсвэр болдог байна. Баруун Австралиас олддог алтны гол эрдсийн хувьд калаверит нь 1890 ээд оны тухайн бүс нутгийн алтны халуурлын үед томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн.

## Бүтэц
Калаверитын бүтэц нь олон жилийн турш шинжлэх ухааны хүрээнийхний сонирхлыг татаж, мөн толгойг нь гашилгасаар ирсэн юм. В.Голдшмидт болон түүний хамтрагчид калаверитын 105 талстыг судалж 92 хэлбэрт ангилсан боловч бүх талстыг индексжүүлэхийн тулд таван өөр тор (lattice) ашиглах шаардлагатай болсон байна. Энэ калаверит нь Айюгийн рационал индексийн хуулийг (Haüy's law of rational indices) зөрчдөг гэж үзэхэд хүргэсэн юм.

Ангилал:Эрдэс
Аурикуприд

**Аурикуприд** () нь зэс ба алтыг хослуулсан байгалийн хайлш бөгөөд химийн томьёо нь Cu3Au юм. Энэхүү хайлш нь  L12 төрлийн бүтэцтэй куб талстын системд талстаждаг бөгөөд уян налархай мөхлөг, эсвэл ялтаслаг массын хэлбэрээр тохиолддог. Өнгө нь улаавтар туяатай бүдэг шар, гэрэл нэвтрүүлэхгүй (битүү) шинжтэй. Хатуулаг нь 3.5, нягт (жингийн нягт) нь 11.5 байна.

CuAu (тетрагoнал аурикупрайд) хэмээх хувилбар оршдог. Мөн мөнгө агуулагдсанаар аргентокупроаурид (Cu3(Au,Ag)) гэсэн төрөл үүсэж болно.

Анх 1950 онд Оросын Уралын нуруунд илэрсэн ордоор тодорхойлсон. Аурикуприд нь серпентинит дотор бага температурын ялгарал (unmixing)-ын бүтээгдэхүүн байдлаар, мөн улаан давхаргат ордуудад “ангижралын цагираг” (reduction halos) хэлбэрээр тохиолддог. Энэхүү эрдэс нь ихэвчлэн Чили, Аргентин, Тасмани, Орос, Кипр, Швейцар болон Өмнөд Африкт илэрдэг.

Ангилал:Эрдэс
Клиноклаз

**Клиноклаз** () нь Cu₃AsO₄(OH)₃ гэсэн томьёотой, ус агуулсан зэсийн арсенатын эрдэс юм. Энэ нь ховор тохиолдох хоёрдогч зэсийн эрдэс бөгөөд зэсийн сульфидын ордуудын дээгүүр орших ан цавтай, өгөршсөн бүсэд зүү мэт нарийн талстууд үүсгэнэ. Клиноклаз нь шилэн гялбаатай, гэрэл нэвтрүүлэх шинжтэй, хар хөхөөс хар ногоовтор хөх өнгийн талст болон усан үзэм мэт бөөн хэлбэрээр тохиолддог. Талст систем нь моноклин 2/m ангилалд хамаарна. Хатуулаг нь 2.5–3, харьцангуй нягт нь 4.3 байдаг. Түүнтэй хамт малакит, оливенит, кварц, лимонит, адамит, азурит, брошантит зэрэг олон төрлийн эрдэс хамт оршдог.

Клиноклаз нь анх 1830 онд Английн Корнуоллын нэгэн тойрогт илэрсэн. Мөн Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльс мужийн Брокен Хиллд, АНУ-ын Аризона, Калифорни, Монтана, Нью-Мексико, Невада, Юта мужуудад орших зэсийн хүдэржилттэй ордуудад тохиолддог. Үүнээс гадна Франц, Герман, Чех, Австри, Румын, Орос болон Конго Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улсад мөн илэрсэн.

Абихит гэдэг нь клиноклазын өөр нэг нэр юм.

Клиноклазын жишиг (төрөл) байршил нь Нэгдсэн Вант Улсын Корнуолл дахь Сент-Дэй сууринд орших Уил Горланд уурхай юм.

Ангилал:Эрдэс
Аурорит

**Аурорит** () нь бараан өнгөтэй эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь (Mn2+,Ag,Ca)Mn4+3O7·3H2O юм. Энэхүү эрдсийг АНУ-ын Невада мужийн Уайт-Пайн тойрогт орших Хойд Аурора уурхайн хэв шинжит ордын нэрээр нэрлэсэн.

Ангилал:Эрдэс
Канавезит

**Канавезит** () нь Mg2(HBO3)(CO3)·5H2O химийн томьёотой, ховор карбоборатын эрдэс бөгөөд Итали улсын Броссо орчмын хаагдсан пиритийн уурхайгаас илэрсэн. Канавезит нь уурхайн ханын гадаргуу дээр үүссэн людвигит–магнетитийн скарны өгөршлийн үр дүнд бий болдог хоёрдогч эрдэс юм. Физик шинж чанарын хувьд сүүн цагаан өнгөтэй, сарнай хэлбэрийн бөөгнөрөл үүсгэдэг, сунан тогтсон тунгалаг ширхэглэг талстуудаас тогтоно. Талст симметр нь моноклин системд хамаарах ба дифракцийн тэмдэглэгээ нь *2/mP-/-* юм. 

## Түүх 
1964 онд Жуссани болон Виги нар Итали улсын Броссо дахь пиритийн уурхайд борын эрдэсжилтийг судлах явцдаа канавезитыг анх ажиглан тодорхойлжээ. Тэд канавезит нь магнетитийн скарн доторх шайбелиит болон людвигитийн хооронд, эдгээр эрдсүүд хоорондоо харилцан шүргэлцэх бүсэд үүсдэг хоёрдогч эрдэс болохыг тогтоосон. Хожим нь 1972 онд Группо Минералогико Ломбардогийн зарим гишүүд тухайн бүс нутагт өмнө нь танигдаагүй шинэ эрдсийн анхны дээжийг илрүүлжээ. Үүний дараа уг эрдсийг несквехонит гэж нэрлэн геологийн цуглуулгад бүртгэсэн байна. Дараагийн судалгаагаар энэ нь тусдаа, бие даасан эрдэс болох нь тогтоогдож, канавезит хэмээн дахин нэрлэгдсэн. Канавезит нь одоогоор мэдэгдэж буй цөөн тооны карбоборатын эрдсийн нэг юм. Эрдсийн нэр нь пиритийн уурхай байрладаг Канавезе (Canavese) хэмээх бүс нутгийн нэрээс гаралтай.

Ангилал:Эрдэс
Бэйлиит

**Бэйлиит** () нь ураны карбонат эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь Mg₂(UO₂)(CO₃)₃·18(H₂O) юм. Магни, уран, нүүрстөрөгч агуулсан хоёрдогч эрдэс болно. Тод шар өнгөтэй. Талстын хэлбэр нь зүү мэт боловч ихэвчлэн уран агуулсан хүдрийн гадаргуу дээр царцдас маягаар тохиолддог. Моосын хатуулгийн шаталбараар 2–2.5 орчим.

## Илэрц
Анх 1948 онд АНУ-ын Аризона мужийн Явапай тойрогт орших Хилсайд уурхайгаас илэрч, Иллинойсын их сургуулийн эрдэс судлаач Уильям Ширли Бэйли (1861–1943)-ийн нэрээр нэрлэгдсэн. Бэйлият нь бусад хоёрдогч эрдсийн гадаргуу дээр тунаж тогтсон бүрхүүл хэлбэрээр, ихэвчлэн уурхайн ханан дээр үүсдэг. Хилсайд уурхайд шрокингерит, андерсонит, шварцит, гөлтгөнөтэй; Юта мужийн Хайдоут уурхайд шрокингерит, гөлтгөнөтэй; Вайомингийн Паудэр Ривэр Басинд тюямунит, уранофан, либигит, карнотиттай хамт тохиолдоно.

## Эшлэл
Ангилал:Эрдэс
Баццит

**Баццит** () нь берилли-скандийн циклосиликат эрдэс бөгөөд химийн томьёо ньBe₃Sc₂Si₆O₁₈ (мөн Be₃(Sc,Fe)₂Si₆O₁₈ эсвэл Be₃(Sc,Al)₂Si₆O₁₈ байж болно). Энэ эрдэс нь зургаан талт кристалын системд талсжиж, ихэвчлэн 2 см хүртэл урттай жижиг цэнхэр зургаан талт талст хэлбэртэй байдаг. Моосын хатуулгийн шаталбараар 6.5–7, нягт нь 2.77–2.85.

Цэнхэр берилтэй гадаад төрхөөрөө төстэй тул ялгахад хэцүү.

Баццит нь боржин миаролитик хөндий, уулын альпийн судлууд, сканди агуулсан боржин пегматитуудад үүснэ. Кварц, ортоклас, мусковит, лаумонтит, албит, хематит, кальцит, хлорит, хайлуур жонш, берил, бавенит зэрэг эрдэстэй хамт тохиолддог.

## Эшлэл
Ангилал:Эрдэс
Беккерелит

**Беккерелит** () нь уран агуулсан хоёрдогч эрдэс бөгөөд химийн томьёо ньCa(UO₂)₆O₄(OH)₆·8(H₂O) юм. Кальци агуулсан, тод шар өнгөтэй. Моссын хатуулгийн шаталбараар ойролцоогоор 2.

Энэ эрдсийг 1896 онд цацраг идэвхийг нээсэн Францын физикч Антуан Анри Беккерел (1852–1908)-ийн нэрээр нэрлэсэн. Беккерелит нь жингийн 70 орчим хувийн ураны агууламжтай. Голчлон Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсын Касоло орчимд олборлогддог.

## Эшлэл
Ангилал:Эрдэс
Берборит

**Берборит** () нь бериллийн боратын эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь Be₂(BO₃)(OH,F)·(H₂O). Өнгөгүй, цагаан зураас үлдээнэ. Талст нь зургаан талт-пирамид хэлбэртэй. Тунгалаг, шилэн гялбаатай. Цацраг идэвхгүй. Моосын шаталбараар 3.

Берборит нь 1T, 2T, 2H полиморф хэлбэрүүдтэй.

Анх 1967 онд ОХУ-ын БНКарель Улсын Лагода бүсийн Лупикко уурхайгаас илэрсэн. Мөн Норвегийн Тведален, Ларвик, Вестфолд, Сиктесёя арал, Лангесундсфьорд, Порсгрунн, Телемарк зэрэг газруудаас олдсон. Карелийн ордод вольфрам, стронци, берилли, бороор баяжсан скарнтай холбоотой серпентинжсэн доломитод, харин Норвегид натролит, томсонит бүхий хөндийд тохиолдоно.

## Эшлэл
Ангилал:Эрдэс
Баланжероит

**Баланжероит** () нь Европын хамгийн чухал хризотилын уурхайнуудын нэг болох Баланжеро "Амиантифера"-д байдаг. Тиймээс үүнийг хризотил, магнетит, Fe-Ni хайлш зэрэг бусад эрдэс үе шатуудын нэгдэлд асбестиформ гэж андуурдаг. Гэсэн хэдий ч баланжероит нь эрүүл мэндийн ноцтой асуудалд хүргэдэггүйгээрээ асбестаас ялгаатай.

Баланжероитыг 4 үет дан гинж болох Si4O12 бүхий иносиликат гэж ангилдаг. Энэ нь жинхэнэ асбестаас бүрэн тусдаа эрдэс юм. Энэ нь барилгын материал, ялангуяа дулаан тусгаарлах, галд тэсвэртэй гэх мэт материалаар хангахад эдийн засгийн хувьд чухал ач холбогдолтой. Турчийн саяхны нийтлэлүүдэд баланжероит нь асбест биш бөгөөд эко тэсвэртэй байдал ба био тэсвэртэй байдал муу гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Энэхүү судалгаагаар мезотелиомын тохиолдол гарсан шалтгаан нь баланжероит биш харин тэнд илэрхий хризотил илэрсэн явдал болохыг онцолсон.

## Бүтэц
Баланжероит нь шилэн тэнхлэгийн дагуу гурван ба дөрвөн эгнээнд бүлэглэсэн силикат тетраэдрүүдийн гинжээр дүүргэгдсэн сувгуудаас бүрдэх октаэдр бүтэц дээр суурилдаг. Баланжероит нь гагеиттай изоструктур юм.

Ангилал:Эрдэс
Бавенит

**Бавенит** () бол кальцийн бериллийн хөнгөн цагаан силикат бөгөөд Бавенит-Босеитын бүлэгт хамаарагддаг эрдэс юм. Анх олдсон газар болох Италийн Бавено хотын нэрээр нэрлэсэн. Энэхүү эрдсийг Олон улсын эрдэс судлалын холбоо (IMA) албан ёсоор зөвшөөрсөн бөгөөд "grandfathered" статустай буюу хүчинтэй эрдсийн төрөлд ордог.

Үүнийг анх 1901 онд Мажоре нуурын орчмоос ягаан боржин чулуунаас нээжээ. Бавенитыг анх нээхдээ цеолитын бүлэгт хамааруулж байсан ч хожим нь тус бүлгээс хассан байна. Учир нь цеолитоос ялгаатай нь бавенит нь талст дахь усаа харьцангуй өндөр температурт буюу 210-аас 320 °C-ийн хооронд алддаг байна. Ховор эрдэс хэдий ч үнийн хувьд хямд байдаг.

## Орчин
Бавенит нь ихэвчлэн берил, фенакит, бертрандит, кварц, эпидот, стибнит, албит, ортоклас, титанит, клиноцоисит, тремолит зэрэг эрдсүүдтэй хамт оршдог. Хэдийгээр анх магмын чулуулгаас олдсон ч хожим нь пегматитаас бас олджээ. Мөн Альпийн нуруунд метаморфизмын явцад берилли агуулсан эрдсүүд (голчлон берил) гидротермал өгөршилд орсноор үүссэн байдаг. Тэнд уг эрдэс нь цеолит болон прениттэй хамт тохиолддог байна.

Ангилал:Эрдэс
Анёлит

**Анёлит** () бол ногоон өнгийн цоисит, хар ба хар ногоон паргасит болон бадмаараг эрдсүүдийн хоорондоо шигдэн ургасан бүтэцтэй метаморфик чулуулаг юм. Энэ чулуулгийг Танзани улсын Аруша муж болон Австри улсаас олсон. Үүнийг заримдаа цоисит эрдсийн нэг төрөл гэж буруу хүмүүст сурталчлах тохиолдол гардаг ч анёлит гэдэг нь метаморфик чулуулгийн хувьд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн нэр томьёо биш юм. Уг нэршил нь Маасай хэлний "anyoli" буюу "ногоон" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай. Анёлитыг мөн "цоисит дахь бадмаараг", "бадмаараг-цоисит" эсвэл "Танганьикын уран чулуу" гэж нэрлэдэг.

Хоорондоо эрс тэс ялгарах өнгөтэй тул анёлитыг баримал болон бусад гоёл чимэглэлийн зүйлс хийхэд түгээмэл ашигладаг. Чулуулгийг анх 1954 онд Танзани улсын Лонгидо орчмын Мундарара уурхайгаас нээжээ.

2010 онд “Танзанийн эрдэнэ” хэмээх, тухайн үед татан буугдсан Врекин Констракшн компанийн эзэмшиж байсан 2 килограмм жинтэй чулууг 11 сая фунт стерлингээр хуурамчаар үнэлсэн нь үнэндээ ойролцоогоор 100 фунтын үнэтэй анёлитын хэсэг байсан байж болзошгүй гэж үзсэн байна. Гэсэн хэдий ч уг чулууг эцэст нь 8000 фунт стерлингээр худалдсан ажээ. Тус чулуу нь анх Танзани улсын Аруша хотын ойролцоох уурхайгаас гаралтай гэж мэдээлсэн.

Ангилал:Эрдэс
Нарны эрчим хүч

**Нарны эрчим хүч** нь нарны цацрагийг ашиглахад суурилсан альтернатив буюу өөр нэг аргаар авах эрчим хүчний нэг хэлбэр юм.

Нарны эрчим хүч нь сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр болох нарыг ашигладаг бөгөөд байгаль орчинд ээлтэй, өөрөөр хэлбэл идэвхтэй ашиглалтын үед хортой хаягдал үүсгэдэггүй гэдгээрээ онцлог арга юм.

## Хэлбэрүүд 
# Нарны гэрлийг хувиргах замаар цахилгаан үйлдвэрлэхийг нарнаас авсан эрчим хүч гэж нэрлэдэг. 2024 онд нарны хавтангууд дэлхий даяар 2,000 терабайт цаг цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэж, дэлхийн нийт цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн 7%-ийг эзэлж байна. 2023 онд нарны эрчим хүч дэлхийн цахилгаан эрчим хүчний 5%-ийг үйлдвэрлэжээ. 2025 оны 6-р сард нарны эрчим хүч Европын Холбоонд цахилгаан эрчим хүчний 22.1%-ийг үйлдвэрлэж, анх удаа цөмийн эрчим хүчний үйлдвэрлэлээс давсан байна.
# Нарны дулааны эрчим хүч гэдэг нь нарны цацрагийг шингээдэг гадаргууг халаах, дараа нь нарны дулааныг хуваарилах, ашиглах явдал юм (нарны цацрагийг ус эсвэл давстай саванд төвлөрүүлж, дараа нь усыг халаах, халуун ус хангамж эсвэл уурын үүсгүүрт ашиглах).

## Давуу тал болон дутагдлууд 
### Давуу тал 
* Уламжлалт эрчим хүчний эх үүсвэрийн үнэ байнга өсөж байгааг харгалзан үзвэл энэ эрчим хүчний эх үүсвэр нь ирээдүйтэй, хүртээмжтэй, шавхагдашгүй юм.
* Онолын хувьд энэ нь байгаль орчинд бүрэн аюулгүй боловч өргөн тархсан нарны эрчим хүч нь дэлхийн гадаргуугийн альбедо (ойлголт)-ыг өөрчилж, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хүргэж болзошгүй (гэхдээ одоогийн эрчим хүчний хэрэглээний түвшинг харгалзан үзвэл энэ нь маш бага магадлалтай).

### Дутагталтай талууд 
* Цаг агаар болон өдрийн нарны тусгалаас хамааралтай байдал.
* Дунд өргөрөгт улирлын шинж чанар, эрчим хүчний үйлдвэрлэл ба эрэлтийн зөрүү; өндөр өргөрөгт ашиггүй байдал нь эрчим хүч хадгалахыг шаарддаг.
* Аж үйлдвэрд энэ нь нарны цахилгаан станцуудыг харьцуулж болох хүчин чадалтай уламжлалт системүүдээр нөөцлөхийг шаарддаг.
* Ховор элементүүдийг (жишээлбэл, инди ба теллури) ашиглахтай холбоотой өндөр зардалтай.
* Ойлгогч/шингээгч гадаргууг бохирдлоос /шороо, цас/ үе үе цэвэрлэх хэрэгцээтэй байдаг.
* Цахилгаан станцын дээгүүрх агаар мандлыг халаах.
* Том талбайтай эзэлхүүн ашиглах шаардлагатай.
* Нарны эсийн буюу фотоэлемент хуучирдаг. 
* Нарны эс буюу фотоэлементийг үйлдвэрлэх, дахин боловсруулах нь хар тугалга, кадми, галлий, хүнцэл гэх мэт хортой бодисуудаас шалтгаалан нарийн төвөгтэй байдаг.
* Нарны энергийг цахилгаан болгон хувиргах үр ашиг багатай (үр ашиг нь 30%-иас ихгүй) тул нарны энергийн ихэнх хэсгийг 50-70°C хүрдэг нарны хавтанг халаахад ашигладаг.

### Томоохон фотоэлемент үйлдвэрлэгчид 
# Хятад- Yingli — 2300;
# АНУ- First Solar — 1800;
# Хятад- Trina Solar — 1600;
# Канад- Canadian Solar — 1550;
# Хятад- Suntech — 1500;
# Япон- Sharp — 1050;
# Хятад- Jinko Solar — 900;
# АНУ- SunPower — 850;
# Норвеги- REC Group — 750;
# Өмнөд Солонгос- Hanwha SolarOne — 750.
Доналд Дак

**Доналд Дак** () буюу **Доналд нугас** бол Уолт Дисней Компанийн бүтээсэн хүүхэлдэйн киноны баатар юм. Доналд бол шар улбар шар өнгийн хошуу, хөл, хүн дүрст цагаан нугас юм. Тэрээр ихэвчлэн далайчны цамц, эрвээхэй зангиа, малгай өмсдөг. Доналд хагас ойлгомжгүй яриа, дэггүй, ааштай, дэгжин зангаараа алдартай. Түүнийг 20-р зууны хамгийн гайхалтай зохиомол баатруудын нэг гэж үздэг.

Доналд өөрийн найз Микки Маусын хамт 2002 онд TV Guide сэтгүүлийн бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг 50 хүүхэлдэйн киноны баатруудын жагсаалтад багтаж, Холливудын алдрын гудамжинд одтой болсон. Тэрээр бусад Диснейн дүрээс илүү олон кинонд гардаг юм.

Дональд Дак хүүхэлдэйн кинонд инээдмийн дүрд тоглосон. Доналдын анхны дүр нь "Мэргэн бяцхан тахиа" (1934) кино байсан боловч тэр жилдээ "Өнчин хүүхдийн тэтгэмж" кинонд хоёр дахь удаагаа тоглосон нь түүнийг Микки Маусын ааштай найз болгон алдаршуулсан юм. Дараагийн хорин жилийн турш Дональд 150 гаруй театрын кинонд тоглосон бөгөөд тэдгээрийн хэд хэд нь Академийн шагнал гардуулах ёслолын үеэр шалгарсан юм. 1930-аад онд тэрээр ихэвчлэн Микки, Гүүфи нартай комик гурвалын нэг хэсэг болж гарч ирсэн бөгөөд Дон Доналд (1937) киноноос эхлэн өөрийн цуврал киног бүтээжээ. Эдгээр кинонд Доналдын хайр дурлал, байнгын найз охин Дэйзи Дакыг танилцуулж, түүний гурван ач дүү Хюи, Дьюи, Льюи нар багтдаг юм.
Олон улсын эрчим хүчний агентлаг

**Олон улсын эрчим хүчний агентлаг** (англи. *International Energy Agency, IEA*) — Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа, Хөгжлийн Байгууллага (OECD)-ийн харьяа бие даасан олон улсын Засгийн газар хоорондын байгууллага юм. Үүнд 30 гаруй бүрэн эрхт гишүүн орон болон 10 гаруй хамтрагч гишүүн багтдаг. Энэ байгууллага 1973-1974 оны газрын тосны хямралын дараа 1974 онд Парис хотод байгуулагдсан юм. Тус байгууллагын зорилго нь эрчим хүчний эрэлт, нийлүүлэлт, үйлчилгээний дэлхийн бүтцийг сайжруулах чиглэлээр олон улсын хамтын ажиллагааг дэмжих явдал юм. Зөвхөн OECD-ийн гишүүн орнууд л энэ байгууллагын гишүүнээр элсэх боломжтой ажээ.

## Гишүүд 
Олон Улсын Эрчим Хүчний Агентлагийн 32 гишүүн орон болон 13 хамтрагч орон нь дэлхийн эрчим хүчний хэрэгцээний 75%-ийг эзэлдэг байна.

### Гишүүн орнууд 
### Оролцогч орнууд 
* Чили
* Колумби
* Коста Рика 
* Израил

### Хамтрагч орнууд 
* Аргентин
* Бразил
* Хятад 
* Египет 
* Энэтхэг 
* Индонез 
* Кени 
* Марокко 
* Сенегал 
* Сингапур 
* Өмнөд Африк 
* Тайланд 
* Украин
Эрчим хүчний аюулгүй байдал

**Эрчим хүчний аюулгүй байдал** нь хэд хэдэн түвшнийг хамарсан цогц ойлголт юм. Аливаа улс орны хөгжлийн гол хөдөлгөгч хүчний нэг нь “эрчим хүч” юм. Иймд Эрчим хүчний салбар бол улсын үндэсний аюулгүй, бие даасан байдлыг хангах стратегийн чухал ач холбогдолд бүхий хөгжлийн тэргүүлэх салбаруудын нэг юм. 

* Улс төрийн эрчим хүчний аюулгүй байдал; (Энэ нь улс орон, түүний харьяа байгууллага эсвэл бүс нутаг эрчим хүчний бие даасан байдалтай шууд холбоотой).
* Эдийн засгийн эрчим хүчний аюулгүй байдал; (Энэ нь татвар, эрчим хүчний нөөц зэрэгтэй холбоотой).
* Технологийн эрчим хүчний аюулгүй байдал. (Энэ нь цахилгаан болон галын аюулгүй байдал, цахилгаан соронзон болон механик аюулгүй байдал, байгаль орчин болон үйлдвэрлэлийн аюулгүй байдал, цацраг идэвхт бодис, цөмийн болон химийн аюулгүй байдал гэх мэттэй холбоотой).

"Эрчим хүчний аюулгүй байдал гэдэг нь хэрэглэгчид шаардлагатай эрчим хүчээ найдвартай авах, нийлүүлэгчид нь хэрэглэгчдэд эрчим хүчийг нийлүүлэх нөхцөлийг хэлнэ. Энэ нь зөвхөн тасралтгүй тогтвортой хангах төдийгүй боломжийн үнэ өртөгтэй байх ёстой гэсэн үг юм."

Эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангахын тулд Засгийн газрын тодорхой бодлого, тодорхой арга хэмжээг хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Зах зээл эрчим хүчний аюулгүй байдалд тодорхой хувь нэмэр оруулж болох ч энэ нь цорын ганц арга зам байж болохгүй юм. Эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангахын тулд бүх зохицуулалтын механизмыг хослуулан цогцоор нь ашиглах шаардлагатай.

Монгол Улсын Эрчим хүчний аюулгүй байдал хөрш орнуудаас, ялангуа умард хөрш ОХУ-аас ихээхэн хамааралтай байж ирсэн.
Бенитоит

**Бенитоит** () бол гидротермал өөрчлөлтөд орсон серпентинитээс олддог ховор, цэнхэр өнгөтэй, бари-титаны циклосиликат эрдэс юм. Энэ нь эх газрын тавцангуудын мөргөлдөх цэг буюу субдукцийн бүс болох нам температур, өндөр даралттай орчинд бүрэлдэн тогтдог. Бенитоит нь богино долгионы хэт ягаан туяаны дор тод цэнхрээс цайвар цэнхэр өнгөөр гэрэлтдэг (флуоресценц). Харин ховор тохиолдох тунгалаг эсвэл цагаан өнгийн  талстууд нь урт долгионы хэт ягаан туяанд улаан өнгөөр гэрэлтдэг байна.

Уг эрдсийг 1907 онд хайгуулч Жэймс М. Кауч Калифорнийн төв хэсэгт, Сан Хосе хотоос зүүн өмнө зүгт орших Сан Бенито уулнаас нээжээ. Кауч анх өнгө нь ижил төстэй байсан тул үүнийг корундын төрөл болох индранил (сапфир) гэж андуурч байв. 1909 онд дээжийг Беркли дэх Калифорнийн их сургууль руу илгээснээр эрдэс судлаач доктор Жорж Д. Лаудербэк үүнийг өмнө нь мэдэгдэж байгаагүй шинэ эрдэс болохыг тогтоожээ. Корунд (индранил) нь Моосын хатуулгийн шаталбараар 9 гэсэн хатуулагтай байдаг бол бенитоит нь хамаагүй зөөлөн байдаг. Үүнийг Калифорни мужийн Сан Бенито тойргийн Сан Бенито голын эх орчмоос олдсон тул "бенитоит" гэж нэрлэсэн байна.

Ангилал:Эрдэс
Мики Маусын ертөнц

**Микки Маусын ертөнц** () бол Диснейн хүүхэлдэйн киноны баатрууд, тухайлбал Мики, Минни Маус, Дональд ба Дэйзи Дак, Гүфи ба Плуто гэсэн зургаан гол дүр (хар ярианд "Сэтгэл хөдөлгөм зургаа") зэрэг Диснейн хүүхэлдэйн киноны баатрууд болон тэдгээртэй холбоотой бусад олон антроморф амьтадтай зохиомол ертөнц юм. Тус ертөнц нь 1928 онд Диснейн бүтээсэн Мики Маус богино хэмжээний хүүхэлдэйн киноноос үүссэн боловч түүний анхны тууштай хувилбарыг Флойд Готтфредсон Мики Маусын сонины комикс дээр бүтээжээ. Бодит хувилбар болох Микигийн Түүнтаун нь Диснейланд болон Токиогийн Диснейландад бас байдаг. "Микки Маусын ертөнц" гэсэн нэр томьёог Уолт Дисней компани албан ёсоор ашигладаггүй ч Диснейн комикс зохиолч, хүүхэлдэйн киноны түүхч Дэвид Герштейн хэрэглэж байжээ. Уолт Дисней компани дүрийн франчайзыг илэрхийлэхдээ ихэвчлэн **Мики & Найзууд** эсвэл **Мики & бүлэг** гэсэн нэр томьёог ашигладаг. 

1990 оноос хойш Микигийн амьдардаг хотыг Америкийн комиксуудад ихэвчлэн Маустон гэж нэрлэх болжээ. Орчин үед Маустоныг ихэвчлэн Хойд Калифорниатай ижил төстэй, АНУ-ын Калисота мужид байрладаг гэж дүрсэлсэн байдаг.
50 аугаа хүүхэлдэйн кино

***50 аугаа хүүхэлдэйн кино: Хүүхэлдэйн киноны 1,000 мэргэжилтний сонголт*** () номд 1000 хүүхэлдэйн киноны түүхч, хүүхэлдэйн киноны мэргэжилтнүүд, кино шүүмжлэгч нараас бүрдсэн бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг тавин хүүхэлдэйн киног багтаасан болно. Саналыг Хүүхэлдэйн судлалын нийгэмлэг, Олон улсын хүүхэлдэйн киноны холбоо, 100 гаруй хүүхэлдэйн киноны студи, зуу гаруй тогтмол хэвлэлийн кино шүүмжлэгч нарт илгээсэн саналын хуудсаар шалгаруулжээ. Сонгогдсон хүүхэлдэйн кинонд Disney Cartoons, Worner Bros. Cartoons, Fleisher Studios, MGM Cartoons, United Productions of America, Уолтер Ланц, Канадын Үндэсний Кино Зөвлөл, Винсор МакКэй, Отто Мессмер, Салли Круикшанк, Марв Ньюланд, Фредерик Бэк, бас бус бие даасан аниматоруудын бүтээлүүд багтсан байна. Сонголт бүр нь тойм, бүтээгдсэн түүх, яагаад сонгогдсоныг шалгадаг шүүмжлэлтэй дүн шинжилгээтэй. Энэ номд мөн Леонард Малтин, Жон Канемакер, Жо Адамсон, Стив Шнайдер, Чарльз Соломон, Лесли Кабарга нарын тайлбарыг багтаасан болно.

## Шалгуур
Энэ нь Хойд Америкт бүтээгдсэн, өндөр үнэлэгдсэн 50 хүүхэлдэйн кино болон бусад алдартай хүүхэлдэйн киноны нийтлэлүүдээс бүрддэг бөгөөд хүүхэлдэйн киноны салбарт ажилладаг 1000 хүн, кино шүүмжлэгчдийн санал асуулгаар эрэмбэлэгдсэн байдаг.
Хондродит

**Хондродит** () нь (Mg,Fe)5(SiO4)2(F,OH,O)2 томьёотой несосиликат эрдэс юм. Энэ нь маш ховор эрдэс боловч гумит эрдэс бодисын бүлгийн хамгийн түгээмэл нь юм. Энэ нь контакт хувиралтай доломитоос (Магмын биет ойр орчимд өндөр температурын нөлөөгөөр доломит чулуулаг) үүссэн гидротермаль ордод үүсдэг. Мөн скарн болон серпентиниттэй холбоотой байдаг. Үүнийг 1817 онд Финландын Паргаст нээсэн бөгөөд грек хэлээс "мөхлөг" гэж нэрлэдэг нь тухайн бодисын нийтлэг шинж чанарыг илтгэнэ.

Хондродит нь карбонат чулуулаг болон хүчиллэг эсвэл шүлтлэг магмын нэвчилтүүдийн хоорондох  бүсэд үүсдэг. Фтор (F) нь метасоматик процессоор чулуулагт нэвтэрч, чулуулгийн эрдэс бүтцийг өөрчилдөг. Энэ нь оливины (Mg,Fe2+)2SiO4-ийн гидратжуулалтаар үүсдэг бөгөөд дээд мантийн хэсэгт орших температур, даралтын хязгаарт тогтвортой байдаг.

Титаны хондродит нь Баруун Грийнландын серпентинит дэх оливинд агуулагддаг бөгөөд антигоритын матриц дахь клинохумит, оливин, магнезит, магнетит болон Ni-Co-Pb сульфидуудтай холбоотой байдаг.

Ангилал:Эрдэс
Эрчим хүчний нөөц

**Эрчим хүчний нөөц** гэдэг нь эрчим хүчний салбарт үйлдвэрлэлийн болон ахуйн хэрэглээнд ашиглах боломжтой янз бүрийн төрлийн эрчим хүчний эх үүсвэр юм.

Эрчим хүчний нөөцийг сэргээгдэхгүй, сэргээгдэх, цөмийн гэж үндсэн 3 хэсэгт ангилдаг. Гарал үүслээр нь эрчим хүчний нөөцийг янз бүрийн төрлийн түлш (сэргээгдэх болон сэргээгдэхгүй), янз бүрийн байгалийн процессоос гаргаж авсан эрчим хүч, цөмийн эрчим хүч гэж хуваадаг байна.

Хүн төрөлхтөн дулааны, цахилгааны, цөмийн, химийн болон механик гэсэн олон төрлийн эрчим хүчний эх үүсвэрийг ашигладаг. Эрчим хүчний нөөцийг голчлон цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх болон түлшний үйлдвэрлэлд ашиглаж байна.

## Түүх 
19-р зуун хүртэл мод нь манай гаргийн эрчим хүчний гол нөөц байв. Нүүдэлчдийн хувьд сэргээгдэх эрчим хүчний нэг болох аргал байсан. Аж үйлдвэрийн хувьсгал, уурын хөдөлгүүрийг зохион бүтээснээр нүүрсийг өргөнөөр ашиглахад хүргэсэн бол дотоод шаталтын хөдөлгүүрийг өргөнөөр ашиглах нь газрын тосны үйлдвэрлэлийг огцом нэмэгдүүлэх шаардлагатай болгож, байгалийн хийн хэрэглээ өсөж эхэлсэн. Усан цахилгаан болон цөмийн эрчим хүч гарч ирэн дэлхийн эдийн засагт өөрийн байр сууриа эзэлсэн боловч хэзээ ч манлайлалд хүрч чадаагүй. "Газрын тосны эрин" нь эрчимтэй эдийн засгийн хөгжлийг өдөөж, улмаар үйлдвэрлэл, хэрэглээг нэмэгдүүлэхийг шаардсан. Сүүлийн хэдэн арван жилд эрчим хүчний хэрэглээ 13-14 жил тутамд хоёр дахин нэмэгдсэн юм.

British Petroleum компанийн 2017 оны урьдчилсан мэдээгээр дэлхийн эрчим хүчний эрэлт 2035 он гэхэд 30%-иар өсөх болно. Энэхүү өсөлт нь голчлон хөгжиж буй орнуудын хөгжил цэцэглэлттэй холбоотой боловч эрчим хүчний үр ашгийн сайжирснаас шалтгаалан дэлхийн ДНБ-ий өсөлтөөс хамаагүй удаан байх болно гэжээ. Газрын тосны эрэлт 2035 он хүртэл жилд дунджаар 0.7%-иар өсөх төлөвтэй байгаа ч өсөлтийн хурд саарах болно. Байгалийн хийн эрэлт жилд дунджаар 1.6%-иар өсөх бөгөөд нүүрсний хэрэглээ 2020 оны дунд үе хүртэл өсөх бөгөөд үүний дараа буурах бөгөөд энэ нь голчлон Хятад улс цэвэр түлш рүү шилжсэнтэй холбоотой юм. Үүний үр дүнд дэлхийн эрчим хүчний хэрэглээнд хийн эзлэх хувь нүүрсний эзлэх хувийг давах болно гэж тэмдэглэсэн байна.
Битиит

**Битиит** () нь ховор эрдэс бодис гэж тооцогддог бөгөөд филлосиликатын бүлэгт байдаг маргарит мика ( margarite mica)-ийн дэд бүлгийн төгсгөлийн гишүүн юм. Энэ эрдэс бодисыг анх 1908 онд Антуан Франсуа Альфред Лакруа тодорхойлсон бөгөөд хожим нь түүний химийн найрлагыг профессор Хьюго Струнц дүгнэжээ. Битиаят нь бериллтэй нягт холбоотой бөгөөд ерөнхийдөө түүний дараа псевдоморф (эрдэс бодисын нэг төрлийн хэлбэрийг өөр эрдэс “дүрс, бүтэц”-ээр сольсон боловч эх эрдсийн хэлбэр нь хадгалагдсан байдал) хэлбэрээр эсвэл шинэчлэгдсэн бериллийн талстуудтай холбоотой хөндийд талсаждаг. Энэ эрдэс бодисыг литийн агуулсан пегматитын хожуу үе шатны бүрэлдэхүүн хэсэг гэж үздэг бөгөөд дэлхий даяар цөөн хэдэн газарт л тааралддаг. Лакруа уг эрдэс бодисыг анх нээгдсэн Мадагаскарын Бити уулын нэрээр нэрлэжээ.

## Геологийн тархац
Битиитийн анхны тодорхойлолтыг 1908 онд Лакруа хийсэн бөгөөд Мадагаскарын Бити ууланд Сахатани хэмээх пегматитын ордоос нээсэн. Хожим нь Баруун Австралийн Лондондеррийн хээрийн жоншны уурхайгаас олдсон бөгөөд цаашид Дундад Уралаас, Зимбабвегийн гурван пегматитаас олдсон. Хамгийн сүүлд Италийн Пьемонт хотын Вал Вигеццо орчмын Пиццо Марсиогоос олдсон байна.

Ангилал:Эрдэс
Хлормайенит

Ca12Al14032[☐4CI2] химийн томьёотой**Хлормайенит** (, Германы Майен хотын нэрээр нэрлэсэн) нь куб тэгш хэмтэй, ховор төрлийн кальцийн хөнгөн цагааны исэл эрдэс юм. Анх 1964 онд Айфелийн (Герман) галт уулын цогцолбороос илэрсэн. Мөн Израилын Хатрурим болон зарим шатсан нүүрсний овоолго зэрэг пирометаморфик (pyrometamorphic - маш өндөр температурын нөлөөгөөр, ихэвчлэн галт үйл явцын улмаас чулуулаг, хөрс богино хугацаанд хайлж, дахин талстажсан байдлыг хэлдэг нэр томьёо) цэгүүдэд байдаг. Энэ нь Германы Майен болон Австрийн Штири мужийн Клёх хот дахь базальт доторх дулааны өөрчлөлттэй шохойн чулуун ксенолитуудад тохиолддог. Энэ нь кальцит, эттрингит, волластонит, ларнит, браунмиллерит, геленит, диопсид, пирротит, гроссуляр, шпинель, афвиллит, женнит, портландит, жасмундит, мелилит, калсилит болон корундтай хамт шохойн чулуун ксенолитуудад байдаг. Хатруримд энэ нь спуррит, ларнит, гроссит болон браунмиллериттэй хамт тохионо. Синтетик Ca12A114O33 болон Ca12A114O32(OH)2 нь мэдэгдэж байгаа бөгөөд тэдгээрийг хлорын оронд чийгээр тогтворжуулдаг. Томьёог [Ca12A114O32]O гэж бичиж болох бөгөөд энэ нь өвөрмөц онцлогтой анионы диффузийн процессыг илэрхийлдэг.

Хлормайенит нь цементэд кальцийн алюминат хэлбэрээр байдаг бөгөөд түүний томьёог 11CaO·7 Al2O3·CaCl2 эсвэл C11A7CaCl2 гэж бичдэг.

Ангилал:Эрдэс
Бишофит

гаас олдсон бишофит]]
**Бишофит** () нь MgCl2·6H2O томьёотой устөрөгчийн магнийн хлоридын эрдэс юм. Энэ нь галогенд хамаарах бөгөөд далайн давсны баяжмал юм. Энэ нь хүний ​​эрүүл мэндэд чухал олон тооны макро болон микро элементийг агуулдаг бөгөөд далай тэнгисийн давснаас хамаагүй өндөр концентрацитай байдаг. Бишофитын гол нэгдэл нь магнийн хлорид (350 г/л хүртэл) бөгөөд үүнээс гадна кали, натри, бром, бор, кальци, цахиур, молибден, мөнгө, цайр, төмөр, зэс зэрэг 70 орчим бусад элементийг хольц болгон агуулдаг.

## Түүх
Бишофитыг Германы геологич Густав Бишофын (1792-1870) дурсгалд зориулж нэрлэжээ. Үүнийг Карл Кристиан Охсениус нээсэн (1877) гэж үздэг.

Бишофитын төрөл зүйлийг байршлаар нь авч үзвэл энэ нь 200 сая гаруй жилийн өмнө Пермийн үед (298-252 сая жилийн өмнө) хуримтлагдсан эртний далайн ёроолд үүссэн. Түүний найрлагыг эртний далай магнийн хлоридын өндөр агууламжтай байсантай холбон тайлбарлаж болно. 1930-1950 онд Оросын Ижил мөрний ойролцоо бишофитын асар том ордууд нээгджээ. Энэхүү эрдэс бодисыг газар доорх хуурай эрдэс давхаргыг гүний усаар уусгах замаар олборлодог.

Ангилал:Эрдэс