open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Молон хаан

**Молон хаан** нь Дөчин түмэн Монгол Улсын нэгэн хэсэг Муулихай вангийн дэмжлэгтэйгээр захирч явсан монголын алтан ургийн хаан юм. 

## Намтар 
1437 оны улаагчин могой жил Тайсун хааны горлосын Алтгана хатнаас (Алтгалжин, Алтай) төрсөн ахмад хүү. Тайсун хаан түүний ээж Алтгана хатныг өөр эртэй явалдсан гэх цуу яриаг үндэслэн төрхөм рүү хамтад нь хөөжээ. 1452 онд Эсэн тайш тэргүүтэй ойрадууд Тайсун хаан, Агваржин жонон зэрэг ихэс ноёдыг хороосон том хядлагаас нагац өвөө горлосын Цэвдэн ноёны тусламжтай амь мултарсан. Монголын улс төрийн тавцанд 1460-аад оны эхээр Махагүргис хаан, харчины Болай тайш хоёр амь үрэгдсний дараа, 1465 оны тахиа жилд хаан ширээнд Бэлгүтэйн удмын Муулихай ван түүнийг горлос аймгаас хэмчигүдийн Тагадар тайбу, горлосын Хубчир Муладай хоёроор авчируулж, монголын хаан ширээнд залжээ. 

Хаан ширээнээ суусны дараа Муулихай ван өмнө зүг цэрэглэж Ниншиань, Хиюванийг довтлон бут цохив. Ордос түмний Мөнх, Хадбух нарын ноёд "Мулихай ван чамайг Самандай нэрт хатан лугаа талж, цэрэг морилон айсуй хэмээсэнд, Молон хаан тэр надад нэгэнтээ сайн хийгээд, эдүгээ яахин муу хиймүй хэмээн эс итгэж, үзэхээр бус хүнийг илгээвээс, Муулихай ван гэр дээрээ авлан явахуй тоосыг үзээд, буцаж ирээд үнэн ажгуу гэж хэлсэнд, Молон хаан тийн бөгөөс байлдая гэж цэргээ авч байлдаад нохой жилд Муулихай вангийн гарт тэнгэр болов." 

Харин түүний хатан Мөнгөлдэй хатан гашуудан уйлж Мөнх, Хадабуха хоёрыг буруутган хэлсний дараа Муулихай ван буруу юм хийснээ мэдэн гэмшиж, тэр хоёрын хэлийг тасдаж орхив.Хайран их төрийг минь эвдрүүлсэн

Хамгийн эзэн хаанаас минь хагацуулсан

Мөнх, Хада буха хоёр.

Бутсэн их төрийг минь бүрэлгэсэн

Бүгдийн эзэн хаанаас минь хагацуулсан

Мөнх, Хада буха хоёр.Түүнийг амь үрэгдсэний дараагаар олон жил хаангүй байсны эцэст 1475 онд сая Мандуул хаан, хаан ширээнд суусан юм.

## Эшлэл 
Ангилал:1437 онд төрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын бага хаан
Ангилал:1466 онд өнгөрсөн
Мандуул хаан

**Мандуул хаан** (монгол бичиг: ; 1438-1479) нь 1463-1467, зарим сурвалжид 1475-1479 онд Монголын хаан ширээнд заларсан хаан бөгөөд Тайсун хааны эцэг нэгт дүү юм. Молон хааны дараа Зорголын зоо гэх газарт хаан суусан.

## Товч тойм 
Мандуул нь Ажай тайжийн 3-р хөвгүүн. Эсэн тайшийн алтан ургийнхны эсрэг өдөөсөн хядлагаас алс холын Есөдийн зоо гэдэг газарт нутаглан амьд үлдсэн. Монголын хаан ширээнд суусан цаг хугацааг 1620-1670-аад онд бичигдсэн монголын сурвалжууд дараах байдлаар тэмдэглэжээ. 

* Лувсанданзангийн Алтан товчд "Хасарандайн зоонд, **хонин жилд** их ор суув... Мандуули хаан, хан ор таван жил сууж **гахай жилд** тэнгэр болов"

Харин хятадын Мин улсын сударт Мандуул хааны нэр анх Чэнхуагийн 9-р оны (1473 он) намрын 9 сард "Ван Юэ нар Мандуул, Болоху, Бэзясыланийг Хунянчид бут цохив" гэсэн мэдээ гарч эхлээд Чэнхуагийн 13-р он буюу 1477 онд Бэгэрсэн тайшийн хамт элч илгээв гэсэн товч өгүүлбэр бичсэн байдаг. Товч дүгнэхэд монголын талын баримтанд Мандуул хааны нэр, хаанчлалын үеийн үйл явдал 1463-1467 онд, хятадын талын баримтанд 1472-1479 оны хооронд тэмдэглэгдэжээ. 2003 оны Монгол Улсын Түүхийн 3-р ботьд Мандуул хааныг 1475 онд хаан ширээнд сууж, 1479 онд таалал төгссөн хэмээн баримттай бичжээ. 

1475 онд Уйгудын Бэгэрсэн, Юншээбүүгийн Исмаил зэрэг хүмүүсийн дэмжлэгтэйгээр хаан ширээнд сууж, харин уйгудын Бэгэрсэнийг тайшаар томилсон ч, үнэн хэрэгтээ төрийн эрхийг Бэгэрсэн тайш атгах болов. Мандуул, хаан болсныхоо дараа Махагүргис хааны өсийг авахаар Түмэдийн Доголон тайжийг довтлон хороолгоод, Түмэдийг эрхэндээ оруулжээ. Мөн Молон хааны өсийг авахын тулд Хасарын удмын Өнөболд вантай хамтарч, Бэлгүтэйн удмын Муулихайн эсрэг тулалдсанд Муулихай ван ах дүү долуул алагдаж, Мандуулын дотоод байдал бэхжив. Тэрээр богино хугацааны засаглалынхаа үед хааны эрх мэдлийг ихэсгэж, язгууртнуудын эрх мэдлийг бууруулан, түүнийг угсаа залгамжилсан авга дүү Даян хаанд улсыг удирдахад дөхөм болгож өгчээ. 

Мандуул өөрийн ах Агбаржингийн ач Баянмөнхөд "Болох жонон" цол олгож, монголын баруун гурван түмнийг захируулжээ. Гэвч Мандуул хаан, Юншээбүүгийн Исмэл тайш болон Ордосын Хонхули зэрэг хутган үймүүлэгчдийн үгэнд орж Баянмөнхийг довтлон хороосон самууны улмаас Монголын улс төрийн байдал тогтворгүй болов. Төрийн эрх мэдэл Бэгэрсэний гараас Исмэлийн гарт шилжиж, улмаар Мандуул хаан 1479 онд Исмэлд хороогдсон гэж үздэг. Мандуулыг таалал төгссөний дараа бага хатан Мандухай нь төрийн хэргийг захиран үлдэж, Тулуйн удмын сүүлчийн хүн Баянмөнх жононгийн хүү Батмөнхийг Ордос дахь Эш хатны онгоны өмнө хаан ширээнд залжээ. Мандуул хааныг Муу өндөрт онголов.. Эшигэ гүнж: Монголжины Чэгүдийн Хоосай тавнанд өгсөн.

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын бага хаан
Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан
Ангилал:1438 онд төрсөн
Ангилал:1479 онд өнгөрсөн
Дарайсүн Гүдэн хаан

**Дарайсүн Гүдэн хаан** нь 1520 оны цагаан луу жил төрсөн Боди Алаг хааны ахмад хөвгүүн.

Лу алтан товчид өгүүлсэн нь:... Энэ хааны үед төр улс төвшдөж зургаан их улс /зургаан түмэн/ нэгдэж энхжин жаргуулав гэжээ.

## Улс төрийн үйл ажиллагаа 
Дарайсүн 1548 оны шар бичин жил дор хаан ширээнд суужээ. Боди Алаг хааныг төр барьж ахуйд Зүүн Монголын Урианхай түмэн олон удаагийн бослого гаргаж, эцэстээ ялагдаж тараагдснаар хүчний тэнцвэр алдагдаж эхлэн Сайн алаг жононгийн хөвгүүдийн захирсан баруун гарын гурван түмэн илт хүчирхэгжиж эхэлсэн. Бодь алаг хааны сүүл үед  Түмэдийг Барсболд жононгийн хүү Алтан хан, Ордосыг Гүнбилэг жонон нар захирч, Мин улстай дайтах, найрамдах зэрэгт биеэ даасан бодлого явуулж эхэлжээ. Улмаар Даян хааны зарим хөвгүүдийн харъяат отог аймгийг Барсболд жононгийн хөвгүүд булааж авснаар тухайн цагийн Монголын хүчний харьцаанд баруун гурван түмэн ноёрхож эхэлсэн. Ийм цаг үед Дарайсүн хаан Алтан хан болон Мин  улсын хүчинд шахагдан 1547 оны орчимд Шилийн голын нутгаас  одоогийн Жирэм аймгийн Хүрээ хошууны орчим нүүдэллэн очоод тэндээ Гүдэн хаан хэмээн алдаршиж, их төрөө төвшитгөн гүр улсаа энхжүүлэв.  Дарайсүн гүдэн хаан  1548 оноос 1557 оны улаагчин могой жил хүртэл 10 орчим жил Монголын хаан ширээнд суугаад 38 насан дор насан өөд болжээ.

## Гэр бүл 
* Хөвүүд 
# **Түмэн засагт хаан**
# **Жонду дурал**
# Тарни бага дархан
# Дайчин тайж 

## Эшлэл 
Ангилал:1520 онд төрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Монголын бага хаан
Ангилал:1557 онд өнгөрсөн
Буян сэцэн хаан

**Буян** сэцэн хаан нь Түмэн засагт хааны ахмад хөвгүүн юм. 1555 оны хөхөгчин туулай жил дор төржээ. Тэр 1593 оны харагчин могой жил хаан ширээнд сууж энэ хугацаанд шашин төрөөр ерөнхий улсыг энхжүүлж, Тайсун хааны алдсан хасбуу тамгыг олов хэмээн Лу.Алтан товчид бичсэн байдаг. Энэ нь Эсэн хаанаас Түмэн засагт хаан хүртлэх хаад Юань улсын их хааны тамгагүй, шинээр бүтээсэн тамгатай байсан гэсэн үг юм. 1603 оны харагчин туулай жил дор насан өөд болжээ.

## Гэр бүл 
### Үр хүүхэд 
Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдэд Буян сэцэн хааныг Мангус тайжийн нэрийг онцлон бичсэн байдаг. Мангус тайж бол Лигдэн хааны аав юм. Эрдэнийн товчид Мангус тайжаас гадна Равгар тайж, Муухятад тайж хэмээх хоёр хөвгүүнтэй гэж тэмдэглэжээ. Мангус тайжийг Линдан баатар тайж, Санхаржи отгон тайж хоёр хөвгүүнтэй хэмээжээ. 

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын бага хаан
Ангилал:Умард Юанийн ноёрхогч
Ангилал:1555 онд төрсөн
Ангилал:1603 онд өнгөрсөн
Эүминиз

Кардиагийн Эүминиз(Эртний Грек:МЭӨ 362-316)нь Трайс Генерал ба Ухаантан байсан ба Диадочи ийн дайнуудад Макэдоний талд тулалдаж байсан.
## Амьдралийн Зам
Эүминиз нь Кардиад өссөн Трайс үндэстэн байсан.Тэр Залуудаа Македоний 2-р Филип,Александр Хааны Бичгийн түшмэд байсан ба Александрыг нас барсных нь дараа Грекийн Маш олон тооны цэргүүдийг удиртлагадаа авч Александрын хүү 4-р Александрыг дэмжиж тулалдаж байсан.Эүминиз нь Зөв юм хийх гэж оролдож байсан боловч Хүчирхэг дайснууд ба өөрийхөө цэргүүдийн урвалтаас болж хийх гэж байсан зүйлс нь амжилтгүй болсон учраас орчин үеийн түүхчид түүнийг түүхэндэх Хамгийн Золгүй хүн гэж үздэг.

Ангилал:МЭӨ 360-д онд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 316 онд өнгөрсөн
Ангилал:Эртний Грекчүүд
Ангилал:Эртний Македоны улс төрч
Ангилал:Македоны цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Александрын аян дайны хүн
Ангилал:Диадохчууд
Их Засаг

**Их Засаг** (монгол бичиг: , yeke jasag; мөн **Их Яса** гэдэг) болбоос Их Монгол улсын төрийн үндсэн гол хууль нь байжээ. Уг хууль бидний үед бүрэн эхээрээ уламжлагдан ирээгүй ч бичмэл хууль байсан гэдэг нь түүхэн сурвалжуудад тэмдэглэгдэн үлджээ. Улсын дээд заргач нь хаантай зөвлөн, хааны нэрийн өмнөөс шүүн таслах ажиллагаа явуулах, хаан төрийн “үзэх нүд, сонсох чих” болж улс үндэсний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах, шинээр байлдан эзэлсэн газар нутаг, дайны олзыг хувь тэнцүүлэн хуваах, зарга ялгаснаа хөх бичиг, цагаан цаасан дээр бичиж дэвтэрлэх үүрэгтэй болжээ.    

1206 онд Чингис хаан Шихихутагт "Гүр иргэний хувь хувилсныг, зарга заргалсныг хөх дэвтэрт бичиж, дэвтэрлэж ургийн ургаар хүртэл Шихихутагийн надад эетэж, ёсолж хөх бичиг цагаан цаасанд дэвтэрлэснийг бүү егүүтгэтүгэй. Егүүтгэх хүмүүн алдалтан болтугай" хэмээн зарлиг болжээ. “Их засаг” хуульд хаан өргөмжлөх, их хуралдайг зарлан хуралдуулах, гадаад улс оронтой харилцах ёс, цэргийн болон иргэний үүрэг, алба татвар, эрүүгийн болон иргэний шинж чанартай олон асуудлыг хэрхэн зохицуулахыг хуульчлан заажээ. Их засаг хуулийн зарчим эзэнт гүрний хэмжээнд үйлчилж байлаа.   

“Их засаг” нь цэрэг иргэний төрийн шинж чанар хийгээд нүүдэлчин ахуйн өвөрмөц онцлогийг тусгасан хууль гэдгээрээ онцлогтой. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдэд “Их засаг тунхаглав”, “их засгаар засаглав” хэмээн тэмдэглэсэн нь бий. “Их засаг” хуулийн үндсэн бүрдэл нь 1206 онд бий болсон бөгөөд түүнээс хойш тухайн үеийн нөхцөл байдалд зохицуулан нэмэлт оруулах журмаар баяжуулж ирсэн гэж судлаачид үздэг.

Шинээр хаан өргөмжлөх Их хуралдай буюу алив хэрэг заргыг шийтгэхдээ шүүх хурлын эхэнд Чингис хааны “Их засаг” хуулийг уншин сонсгодог байжээ. “Их засаг” хууль нь улс орны төрийн болон нийгэм улс орон даяар дагаж мөрдөх хэм хэмжээг заан тогтоосон байдаг. Их Монгол улсад тогтоосон хэм хэмжээ нь ард иргэдийн тайван амьдрал хийгээд хуулиа чандлан сахидаг хэв журам улс даяар тогтоож хуулийн хүрээнд амьдрах тэр л нөхцөлийг хангаж өгчээ. “Их засаг” хууль нь Их Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн тусгал болж тухайн нийгмийг олон талаас нь тусган харуулсан томоохон эх сурвалж юм.    

Энэ хуулийн анхны эх нь бүрэн эхээрээ өвлөгдөн ирээгүй ч, Монголын нууц товчоо, Судрын чуулган, Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх, Юань улсын судар, Макризийн тэмдэглэл, Хар татарын хэргийн товч, Марко Пологийн аяны тэмдэглэл зэрэг 13-14 дүгээр зууны бичгийн эх сурвалжуудыг ашиглан тэдгээрт байгаа хаадын зарлиг, хууль зүйн заалтыг түүхчид түүвэрлэн авч сэргээх оролдлого нь түүхчдийн дунд том маргаантай сэдэв байсаар ирсэн.    

## Гадаад холбоос 
*Б. Сумъяабаатар, "Чингис Хааны „Их засаг“ийн хэсэг шинээр олдов", 2003.07.09-10, Ташкент хотод болсон „Cultural exchange between East and West“ Олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд тавьсан илтгэл http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/012pub.pdf

## Эшлэл 
Ангилал:Эрх зүйн түүхэн эх сурвалж
Ангилал:Их Монгол Улсын хууль
Ангилал:13-р зууны эрх зүйн эх сурвалж
Ангилал:Хуулийн эмхэтгэл
1907-1927 онд ОРОС/ЗХУ-ын МОНГОЛД явуулсан бодлого

1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон аж. Оросын хувьд 1907-1917 онд Японтой хийсэн дайнаар нөлөөллөө алдсан Манжууртай тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол байлаа. Суларч буй Хятадад албан ёсоор (олон улсын утгаар) хамаарч буй Гадаад Монгол, Манжуур хоёрыг Японтой хувааж захирсан нь дайны уршгаар нөлөөллөө алдсан Дорнот Хятадын төмөр замын стратегийн бүс нутгийн алдангын нөхвөр, тухайн бүс нутагт хяналт тавих гарц нь байв. 1917 онд Октябрийн хувьсгал ялсан хийгээд хувьсгалын синдромоор хуучны нууц бичиг баримтыг дэлгэж тавьснаар бодлогын том алдаанд орж бүс нутгийг эзэмшигчийн хувьд итгэл алджээ. Зөвлөлтийн иргэний дайны үед Манжуур, Монгол аль алин нь улаан цэргийг эргэж цохих нөөц плацдарм болж байлаа. Ийм учраас цагаантныг энэ нөөц плацдармаас нь салгахын тулд залуу Зөвлөлт Орост Монгол хэрэгтэй байв.

Иргэний дайн дууссаны дараа дэлхий даяар түүний дотор Хятадад хувьсгал мандуулах коммунист мөрөөдөлдөө Монголыг ашиглах өөр хувилбар буй болсон юм. Зөвлөлтүүд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдэг дээр эргэлзэж байгаагүй нь 1924 оны Бээжингийн гэрээ харуулна. Гэхдээ энэ орныг Өмнөт Хятадад буй Сунь Ятсений хувьсгалчдын хавсрага, умарт хэсэг дэхь түрлэг нь байлгаж улмаар нийт Хятадад хувьсгал хийлгэх гол түшиц бааз нь болгох сонирхолтой байлаа. Мөн Монгол нь Манжуурт ноёрхож байсан Японы гар хөл Жан Золингийн бүлгийг бусад хятадууд ялангуяа Сунь Ятсенийг дэмжигч бүлгүүд цохиход тусламж үзүүлж байх газар болж байв. Зөвлөлтүүд Бээжингийн төв засгийн газраас гадна Кантонд байгаа гоминданы засгийн газартай нягт хамтран ажиллаж, дипломат бодлого, дэлхийн хувьсгалын синдром хоёроо зэрэг явуулж байлаа. Энэ гурван зорилгыг давхар гүйцэтгэж байгаагаа АДБНУын ерөнхий сайд А.Красношеков, Цэргийн яамны сайд Н.Буров нар Москва мэдэгдэхдээ ”…Монгол дахь манай цэргийн ажиллагаа Зөвлөлт Оросын хүч чадлыг харуулж, ар талаа хамгаалах, Жан Золинтэй тэмцэх нэг арга болохоос гадна Хятад Монгол дахь Хувьсгалт давхрагыг бэлтгэх зорилготой…” гэж байв.

Маршал Фэй Юи Сей, Жан Золин нарын харилцаа муудан тулалдаанд бэлдэж эхлэх үед Зөвлөлтийн хувьд Монголын ач холбогдол улам нэмэгдсэн юм. Монголоор дамжуулан Фэнд зэвсэг нийлүүлэх, улмаар энэ ажиллагаа өргөн далайцтай болох аваас хатуу хучилттай зам, төмөр зам тавихаар төлөвлөгдөж байв. Дорнот Хятадын төмөр замын өмнөт хэсэг тэр чигээрээ Японы мэдэлд очсон, Умарт хэсэгт нь Жан Золин болон япончууд Зөвлөлтийн оролцоонд хязгаар тавьсан энэ үед праллель шугам тавих асуудал стратегийн чухал зорилт байлаа.

Ангилал:20-р зууны Монголын түүх
Ангилал:Оросын түүх
Түмэн засагт хаан

**Түмэн Засагт хаан** хэмээн алдаршсан, Дарайсүн Гүдэн хааны ууган хүү тэрбээр 1539 оны шаргачин гахай жилд төрсөн бөлгөө. 

Түмэн Засагт хаан нь бутралын үеийн бага хаадын нэг бөгөөд Монгол гүрнийг захиран суудаг байжээ. 

## Улс төрийн үйл ажиллагаа 
Түүнийг хаан ширээнд сууж байх хугацаанд монголчуудын эв нэгдэл дахин нэг сэргэсэн билээ. Тэрээр 1558 оноос 1592 он хүртэл хаан ширээнд суусан ба эхэн үедээ тэрээр Урианхай болон Дархадуудыг өөртөө элсүүлж чадсан бөгөөд энэ зуур түүний цусан төрлийн хамаатнууд болох Абтай хан болон Хутагтай сэцэн хунтайж нар нь Дөрвөн Ойрадыг нэгтгэсэн нь Монголын эв нэгдэл дахин нэгэн удаа бага зэрэг сэргэхэд нөлөөлсөн.  

Умард Хятадыг дайлаар мордож байх үедээ Түмэн Хаан, Халх Жарудын Субухай үйзэн нарын цэрэг Ляодуны хотуудыг дайлж байсан. Үүний дүнд нэгэн үе Мин улстай худалдаа наймаа хийхэд хүргэж байжээ.    

1576 оноос Алтан хан болон бусад ноёд Төвдтэй холбоо тогтоож монголчуудад Төвөд нутгийн шар малгайтны шашныг дэлгэрүүлэхийг дэмжиж энэ үед Түмэн хаан, Хөх нуурт очсоноор Говийн өмнөд хэсэгт шарын шашныг төрийн шашин болгожээ. Үүнээс улбаалаад 1580-аад оны үед Халх Монголд, 1590-1600 - аад оны үеэс Ойрад Монголд түгэн дэлгэрэхийн эхлэл суурийг тавьсан байдаг. 

Түмэн хаан, засаглалынхаа үед дараах арга хэмжээг явуулжээ. 
* Шинэ засаг цаазыг зохион явуулж, засаг цаазыг чангатагасан
* Төв засгийн газарыг байгуулж, зургаан түмнээс нөлөө бүхий ноёдыг суулгаж, жил бүр хуралдан нутаг бүрийн асуудлыг шийдэх болсон
* Мин улстай хийх худалдааг чухалчлан эе найр, цэрэг дайны аргыг хослуулснаар эдийн засгийн байдлын талаар сэргэж эхэлсэн.
* Цахар түмнийг авч зүүнээс барууншлан Шилийн голын орчимд шилжин сууж, төвлөрөх болсон. Энэ нь хожим Цахарын хаан гэж дуудагдахад хүрсэн.
* Төрд үл захирагдах байдлын эсрэг хандаж, цэргийн хүчийг татан төвлөрүүлэхийг чармайх болсон 
Түмэн хаан нь засаг цаазыг чангалж, ёс журамыг сайжруулсан тул түүхэнд **Засагт хаан** гэж алдаршив. 

Тэр 1592 оны хар луу жил тэнгэрт хальжээ.

## Гэр бүл 
**Эцэг**: Дарайсүн хаан

**Хөвүүд:** 
# Буян сэцэн хаан
# Байшинхор тайж
# Зайсан тайж
# Мангуу тайж
# Үйзэн тайж
# Эсэ тайж
# Сонин тайж
# Тайгун тайж
# Боди тайж
# Сагрул тайж
# Санжа орчи тайж
# Дүүрэн тайж
# Энх тайж

Ангилал:Монголын бага хаан
Ангилал:16-р зуунд төрсөн
Ангилал:1592 онд өнгөрсөн
Хятад-Төвөд хэлний язгуур

thumb|Хятад-Төвөд хэлний язгуурын тархалт
**Хятад-Төвөд хэлний язгуур** - Дорнод Ази, Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд Азид тархсан  Хятад хэл болон Төвөд-Бирм хэлний бүлэг хэмээн хуваагддаг хэлний язгуур юм. Хэл шинжлэлийн хувьд 200-300 хэл багтдаг гэсэн судалгаа бий. Энэхүү хэлний язгуур нь Энэтхэг-Европ хэлний язгуурын дараа орох хамгийн олон ярилцагчтай хэлний язгуур юм.

#### **Сино хэлний бүлэг** (Хятад хэлний бүлэг) 
*Эх газрын хятадаар үндсэн тархацтай хятад хэлнүүд болон нутгийн маш олон аялгуутай. Мандарин буюу эх газрын Хятадын баримжаа аялгуунаас гадна  Бүе, Юүе, Гань, Ү, Жин, Кантон буюу Гуандунь зэрэг аялгуу бий. Түгээмэл хэрэглэгддэг 6 том аялгуутай бөгөөд Мандарин аялгуу (хэл) нь нийт авианы 4 хөгтэй.

#### **Төвөд-Бирм хэлний бүлэг** 
*Төвөд болон Бирм хэлнүүд багтдаг. Нутгийн аялгуунд хуваагдан тэдгээр нь хэлний дэд бүлгийг бүрдүүлнэ.

## Мөн үзэх
*Алтай хэлний язгуур
*Энэтхэг-Европын хэлний язгуур


Ангилал:Хэлний бүл
Дүүжлэх ял

**Дүүжлэх ял** гэдэг нь шийтгүүлэгчийг дүүжлүүрээс хүзүүгээр нь дүүжлэн боож алах ялыг хэлнэ.

## Түүх 
Эртний кельтууд хамгийн анх дүүжлэх цаазыг хэрэглэж байв, энэ нь Есүс Христэд хүмүүсийг тахилга болгох маягаар хэрэглэж байв. Үүний талаар Сервантес (XVII зуун) бүтээлдээ дурьдсан байдаг. Орост дүүжлэх ял нь эзэнт гүрний үе (жишээ нь: декабристуудын цааз) ба иргэний дайны үед ашиглагдаж байв. 

Сүүлд дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр болон дайн дууссаны дараах хэсэг хугацаанд ашиглагдаж, дайсны цэргүүд болон нацистуудад тусалсан хэрэгт (дүүжлэгдсэн хүмүүсээс дурдвал генерал Власов, Краснов, Шкуро, дэслэгч Султан-Гирей Клыч, атаман Семёнов, Краснодарын хэргийн туслагчид) хэрэглэж байв (Фашистын Германы гэмт хэрэгтнүүдэд оноох шийтгэлийн тухай тогтоолыг үзнэ үү). Нюрнбергийн шүүхээр Гуравдугаар Райхын дээд тушаалын 12 удирдагч дүүжлэгдэх ялаар шийтгүүлэн цаазлуулжээ.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германчууд эзэлсэн нутагтаа партизануудыг дүүжлэн хороож байв. Мөн Японд 1944 онд Зөвлөлтийн тагнуулч Рихард Зоргег дүүжлэв.

Англид дүүжлэх нь хамгийн хүнд ял байв. Ухаан алдуулахгүйн тулд яллагдагчийг маш богино хугацаанд дүүжлэх тавцанд байлгадаг байсан дараа нь оосрыг нь авч, амьдаар нь гэдэс дотрыг нь гарган, эрүү шүүлт хэрэглэж байв.

Дүүжлэхэд ихэвчлэн дүүжлүүрийг хэрэглэж ирсэн ба зарим үед гэрлийн шон, өргөгч кран ба модыг ашиглаж байв.

Төв Европын зарим улсад (Герман, Австри, Швейцар зэрэг) дундад зуун ба шинэ үед дүүжлэн хороох газрыг "дүүжлүүрт толгой" гэсэн утгатай "Галгенберг" (Галгенхюгель, Галгенбюль) гэж нэрлэдэг байв.

Өнөө үед дүүжлэх ял нь Япон, Иран, Ирак, Афганистан, хоёр Солонгос, АНУ-д цаазын ялыг гүйцэтгэх цорын ганц эсвэл хэд хэдэн аргын нэг болон ашиглагдаж буй.

Ангилал:Цаазаар авах арга
Дарин хуйвалдаан

1605 оны **Бууны дарин бослого** нь “Английн нэгдүгээр болон Шотландын зургаадугаар Жэймс”–ийг хороох  Робэрт Кэйтсбигээр удирдуулсан Английн католик шашинтнуудын бүтэлгүйтсэн бослого юм.
= Үйл явдал =

Англи дахь католик шашинтнууд хаан Жэймсийг тэдэнд илүү хүлцэнгүй шудрага хандахыг хүссэн боловч тэр дургуйцэж, Англиас бүх католик лам, санваартнуудыг хөөж гаргахыг тушаав. Үүнд бухимдсан католикчууд Жэймсийг хороож түүний католик шашинтай охин Элизабэтийг хаан ширээнд суулгахаар шийдэв. Энэ нь сүүлдээ зөвхөн хаан Жэймсийг хороогоод зогсохгүй Парламентын ордон дахь бүх ноёдыг  хамт хороохоор төлөвлөв. (1605 оны 11 сарын 5-нд Жэймс хаан Парламентын ордныг нээх өдөр)
Гаи Фоокс болон түүний хамсаатнууд Парламентын ордны хажууд байшин түрээсэлж, хонгилоор дамжин 36 торх дарь Парламентын ордны доор нуув.

(Бусад хамсаатан нь:
Robert and Thomas Wintour, Thomas Percy, Christopher ,John Wright, Francis Tresham, Everard Digby, Ambrose Rookwood, Thomas Bates, Robert Keyes, Hugh Owen, John Grant болон Catesby (бослогыг төлөвөлөж,зохион байгуулсан).

Тэсэлгээний мэрэгжилтэн Гаи Фоокс дарийг ноцоохоор үлджээ, гэвч харуулууд сүүлчийн мөчид, хонгилыг шалгахаар шийдэж тэрээр илчлэгдсэн юм.  Гаи Фоокс баригдаад Лондонгийн шорон руу илгээгдэн, тэндээ тамлуулан эцэст нь хамсаатнуудынхаа нэрийг илчилжээ. Percy, Catesby тэргүүтэй зарим босогчийг хуулийн дагуу буудан хороож, бусад нь шоронд хоригдон эцэст нь дүүжлүүлжээ.

## Илчлэгдсэн нь 
**Mongteagle-ийн захиа.** 
Босогчдийн нэг болох Francis Tresham-ын үеэл нь Lord Monteagle байжээ. 10 сарын 26ний шөнө, үл таних хүн лондонгын гадна байх Monteagle-ийн гэрт захиа хүргэж өгөв. Захианд Monteagle-ийг 11 сарын 5-нд Parliament-ийн ордон луу очихгүй байхыг сануулсан мөн аймшигтай тэсрэлт болхыг бичсэн байв. Захиа Monteagle-д  хаяглагдсан байсан боловч тэрээр туслахаараа уншуулсан юм. Monteagle шууд Robert Cecil дээр очиж юу болох гэж буйг сануулжээ. Cecil харуулуудыг 11 сарын 4-ний шөнө Parliament-ийн ордоны хонгилыг  шалгахыг тушааснаар Гаи Фоокс баригджээ. Дараагын өдөр нь Жэймс хаан ямар ч аргаар хамаагүй хамсаатнуудыг нь илчлүүлэхийг тушааснаар бослого дарагджээ.

Ангилал:Английн түүх
Ангилал:Бослого
Гаи Фоокс

**Гаи Фоокс** (1570 оны 4 сарын 13 – 1606 оны 7 сарын 31), мөн Guido Fawkes гэж танигдсан. 1605 оны бууны дарь  бослогод оролцож, баригдсан.
Фоокс Йоркт  төрж, боловсрол эзэмшсэн. Фоокс сүүлд католик шашинтан болж Европт очиж Испанийн католикууд  Германы протестантуудын хооронд болсон 80 жилийн дайнд Испанийн талд тулалджээ. Сүүлд Томас Винтуртай  уулзаж, хамт Англи руу буцжээ.
Винтур Фооксыг Жэймс хааныг хороох бослогыг удирдсан Роберт Кэйтсбитэй танилцуулснаар тэрээр бослогд нэгдэж хожим баригдан хоригдсон юм. Түүнийг 7 сарын 31-нд цаазаар авах болсон бөгөөд, өмнөх өдөр нь яргаллаас (дүүжлэх, живүүлэх, мөчлөх) зугтахын тулд тэрээр түүнийг дүүжлэх байсан тавцангаас үсэрч хүзүүгээ хугалж нас баржээ.
Фоокс 1605 оны 11 сарын 5-ны бүтэлгүйтсэн Дарин хуйвалдааны бэлэг тэмдэг болсон бөгөөд, уг өдрийг Англид жил болгон тэмдэглэсээр иржээ. Ихэвчлэн түүний зургийг түүдэг галд шатааж, дараа нь салют бууддаг. 

## Тэмдэглэлт өдөр болон бэлэг тэмдэг 
1605 оны 11 сарын 5-нд лондончууд Жэймс хаан халдлагаас амьд гарсныг тохиолдуулж түүдэг гал дээр Фооксын зургийг анх шатааснаар энэ нь уламжлал болон жил болгоны 11 сарын 5-нд “Bonfire night буюу түүдэг галын шөнө” гэгдэн тэмдэглэгдэх болжээ.

## Гаи Фооксын баг 
Гаи Фооксын баг нь 1982 оны “V for Vendetta”  кинонд бууснаар анх танигджээ. Интернэт Форумууд дээр багийг ашиглах болсноор уг багийг улс төрчид, банк санхүүгийн байгууллагуудын эсрэг эсэргүүцэл тэмцэлд оролцогчид өмсөцгөөх болсон бөгөөд дэлхий даяар алдаршсан.

Ангилал:Англичууд
Хээрийн боршувуу

**Хээрийн боршувуу** нь биеэр жижиг ургамлын үрээр хооллодог, монгол оронд түгээмэл тархсан шувуудын нэг. Ургамлын янз бүрийн бүлгэмдэлтэй хээрт амьдарна.

## Зургийн цомог 

File:Tree-Sparrow-2009-16-02.jpg|*P. m. montanus*
File:Eurasian Tree Sparrow Passer montanus Nathang Valley Sikkim India 03.11.2014.jpg|*P. m. tibetanus*
File:Passer montanus malaccensis(1).JPG|*P. m. malaccensis*
File:Eurasian Treesparrow Khonoma Nagaland India 05.11.2016.jpg|*P. m. hepaticus*

## Цахим холбоос 
Ангилал:Боршувуу
Ангилал:Евразийн шувууд
Бөмбөг

thumb|Хөлбөмбөгийн бөмбөг
**Бөмбөг** (Англиар *Ball*; Оросоор *Мяч*) нь бөөрөнхий маягийн бөмбөрцөг эсвэл өндөглөг хэлбэртэй янз бүрийн зориулалтаар хэрэглэх биет, эд зүйл юм. Бөмбөгөөр тоглох наадаануудад бөмбөгийг цохих, өшиглөх, шидэх зэргээр тоглодог.

## Дүрс 

File:Basketball.png|Сагсан бөмбөгийн
File:Volleyball.jpg|Гар бөмбөгийн
File:TT-Schaumstoffball Wettkampfball.jpg|Одон бөмбөгийн
File:Tennis_ball_01.jpg|Теннисний
File:Golfball.jpg|Гольфийн
File:Baseball (crop).jpg|Бейсболын
File:Billiards balls.jpg|Биллиардын
File:Wilson American football.jpg|Америк хөлбөмбөгийн
File:Bandyball1.jpg|Бөмбөгтэй хоккейн/бэндигийн


Ангилал:Бөмбөгт тоглоом
Ангилал:Тоглоом (наадах хэрэгсэл)
Төрсөн өдөр

[thumb|200px|right|"Төрсөн өдрийн баяр хүргэе!" гэж Оросоор бичигдсэн [хотол бялуу]]

**Төрсөн өдөр** (Англи: *Birthday*; Орос: *День рождения*), хүндэтгэснээр **Мэндэлсэн өдөр**  нь хүний төрсөн өдрийн ой, нас нэмсний баярын өдөр юм. Дэлхийн өнцөг булан бүрт төрсөн өдрийг тэмдэглэх нь төстэй байдаг. Тухайлбал, төрсөн өдрийн эзэнд аз жаргал, аливаа сайн сайхныг хүсэж ерөөн найр, цэнгүүн, үдэшлэг, наадам үүсгэн цэнгэлдэж, хэрвээ өөд болоочын төрсөн өдрийг тэмдэглэж буй бол дурсан санах арга хэмжээ, цуглаан, залбирал зэрэг зан үйл хийгддэг.

Дэлхий даяар тархсан шашнуудын үүсгэгч Будда, Христийн төрсөн өдрийг тэмдэглэх гэх мэтээр нь нийт улс, ардаараа тэмдэглэх тохиолдол бий.

Ангилал:Гэр бүлийн баяр
Хэвтүүл

**Хэвтүүл** нь шөнийн цагт хааны өргөө ордыг хамгаалах үүрэгтэй. Хэвтүүл нь хааны орд гэрийг хамгаалж амар амгалан хонуулна. Гэсэн утгатай үг ажээ. Иймд хэвтүүлийн үүргийг маш тодорхой зааж өгсөн байдаг. Тухайлбал, наран шингэсний хойно ордны хойгуур урдуур явах хүнийг хэвтүүл манаач нар барьж хоноод маргааш өглөө байцаан асууна. Хэвтүүл халаагаа ирэхэд тэмдэгээ шилжүүлж өгөөд гарч явна. Хэвтүүл нь шөнө ордны орчим байж үүдийг харгалзаж, орохыг завдах хүний мөрийг мөлт цохиж, толгойг тоншин цавчина. Тэр ч бүү хэл хэвтүүлийн тоо нь маш нарийн нууцлагдсан байх ба тоог асуусан хүний тэр өдрийн унасан эмээл-тэй, хазаартай морь, бүрэн хувцасыг хэвтүүл авах эрхтэй байв. 

Мөн ордны зарц, шивэгчин болон тэмээчин, үхэрчин нарыг захиран мэдэж бас ордны гэр тэргийг хариуцдаг байв. Тэд туг, хэнгэрэг, дөрөө, жадыг хариуцна. “Аяга савыг мөн хэвтүүл даргалтугай. Бидний унд идээг хэвтүүл даргалтугай. Унд идээ хор хомс бол идээг түгээхдээ даргалсан хэвтүүлийн зөвшөөрөлгүйгээр тараан өгч үл болно. Идээг түгээхдээ эхлээд даргалсан хэвтүүлээс хэлэн түгээтүгэй. Орд   гэрт орох гарах юмыг хэвтүүл эрхлэн мэдтүгэй. Гэрийн ойр үүдэнд хэвтүүлийн хаалгачин байтугай. Хэвтүүлийн хоёр хүн дотогш орж, их санг түшиж байтугай” гэх зэргээр үүргийг нь "Монголын нууц товчоо"-нд нарийвчлан зааж өгсөн байдаг. Хэвтүүл нь нутаг ус үзэж, хааны орд гэрийг хаана барихыг хариуцаж, орд гэр нүүхэд хэвтүүлүүд баруун зүүн жигүүрт нь явж хамгаалах үүрэгтэй ажээ. 

Тэмүүжин-г Хамаг Монголын хаан байхад хэвтүүлийн тоо 80 байсан бол хожим 1000 болтлоо нэмэгджээ. Эдгээрээс үзэхэд хэвтүүл нь одоогийнхоор тусгай алба, цагдаагийн байгууллагын үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Хэвтүүл цэрэг хэзээ үүссэн нь одоогоор тогтоогдоогүй
. Түүгээр ч үл барам хэвтүүлд одоогийнхоор бие хамгаалах урлагийг нарийн эзэмших шаардлага тавигдаж байжээ. Тухайлбал, эдгээр “Орохыг завдах хүний мөрийг мөлт цохиж, толгойг тоншин цавчиж хаятугай” гэж зарлиг буулгаж байснаас тодорхой байна.

Ангилал:Их Монгол Улсын зэвсэгт хүчний түүх
Ангилал:Бие хамгаалагч
Ангилал:Хааны хамгаалагч
Сампин

right|thumb|Хятад сампин
**Сампин** (; ), **Бодох мохлиг** нь ихэвчлэн Ази тивд тархсан тоо бодох үйлдэл гүйцэтгэх багаж юм. Анхандаа элс, мод, чулуу, төмөрлөг зэргийг ухсан ховилын дагуу шош, чулуу зэргийг хөдөлгөдөг байсан бол өнөө үед эрхи нь гулгах нарийн төмөр шор, хулсан хүрээтэй хийгддэг болсон. 

Орчин үеийн тоо бодох аргачлал үүсэхээс өмнө сампин нь хэдэн зууны туршид хэрэглэгдсээр ирсэн бөгөөд одоо ч гэсэн Ази, Африк, хаа ч бай худалдаач, бичээч нар хэрэглэсээр байдаг. Сампингаар тоо бодох үйлийг **сампин цохих** гэдэг.

## Месопотам сампин 
НТӨ 2700-2300 оны үед Шумерт сампин шиг хэрэгсэл байжээ. Тэдний жартын тоололд тааруулсан сампины үүргийг ширээ орлож, дээр нь багана зурж тоо бодоход хэрэглэж байжээ.

## Хятад сампин 
Хятад сампины тухай анх НТӨ 2-р зууны үед тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Хятад хэлний нэр нь *суанпан* (算盤, махчлан орчуулбал "тоолох тавиур") гэнэ. Хятад сампин нь ихэвчлэн 7 ба түүнээс олон эгнээтэй, 20 см урт, янз бүрийн өргөнтэй байдаг. Дээд нүдэнд нь 2 эгнээ, доод нүдэнд нь 5 эгнээнд тус бүр эрхнүүд шорлогдон байрласан байдаг. Үүгээр арван зургаатын тоолол, аравтын тоололд бодох боломжтой.

## Япон сампин 
right|thumb|Япон сампин
Японд сампиныг бас нэг хувирал нэр болох *соробан* (算盤, махчлан орчуулбал "тоолох тавиур", утгаар нь орчуулбал мэдээж "сампин") гэж нэрлэдэг. Японд одоо ч гэсэн сампинг олноор үйлдвэрлэж, өдөр тутмын хялбар тооцоолол болон сургуулийн хөтөлбөрт багтаан хэрэглэдэг.

## Эшлэл 
Ангилал:Математик
Боргио

**Боргио** (Англи: *Rapid*; Орос: *Речной порог*) нь урсгал усны (гол) гударган тонгойж, урсгал ширүүсэн харгиатах хэсэг юм. Ерөнхийдөө гүехэн байдалд томхон чулуун дээгүүр урсахад боргио үүсдэг.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Голын гольдролын хэлбэр
Ангилал:Лимнологи
Ангилал:Гол мөрөн
Хүрхрээ

thumb|Улаан цутгалан хүрхрээ, Өвөрхангай

**Хүрхрээ** (Англи: *Waterfall*) гэж уул хадны орой хэц газраас доош цочмог ширүүн цутган бууж урсах усыг нэрлэдэг. Ихэвчлэн хадат уул, голын хаднаас унаж буй газрыг хэлдэг.


Ангилал:Голын гольдролын хэлбэр
Монголын түүхэнд хатад эмэгтэйчүүдийн оруулсан хувь нэмэр

Эртний монгол улсын үед эмэгтэйчүүдийг хамгаалсан төрийн хатуу чанд хууль үйлчилж байсан учир тэдний нэр тер алдар хүндийг ихээр дээдлэж байсан байна. Үүний тод илрэл нь "Монголын нууц товчоо" зэрэг түүх уран зохиол, хууль цаазын дурсгалт бичгийн дотор эмэгтэйчүүддээ Гоо марал, Алун Гуа, Монголжингоо, Баргужин гоо гэх зэргээр эрхэмлэн хүндэтгэсэн нэр хайрлаж байсантай холбоотой.

Үүнээс үүдээд XIII зууны үед дайн дажины үед олзлогдсон эмэгтэйчүүдийг олж аван халамжлан асардаг байсан олон баримт ном сударт тааралддаг ба тэр ч байтугай Чингис хааны үед "Өнчин ядуусыг тэтгэх улсын сан" хэмээх бие даасан тусгай байгууллага байгуулагдаж дайн дажны явцад тахир дутүу бологсод тэдний гэргий, эр нехрее алдаж бэлэвсэрсэн эмэгтэйчүүдэд тусламж тэтгэмж олгодог байжээ.

1253-1255 онуудад Монголоор жуулчилсан Виллиам де Рубрук Монголын эмэгтэйчүүдийн ажилсаг, эрэмгий зоригтойг тэмдэглэхдээ: *"Тэд ачаа бараа зөөж, гэрээ ачаалдаг, үнээгээ саадаг, ааруул хурууд хийдэг, арьсыг боловсруулж, шөрмөсөөр нь утас хийж гутал, хувцас оёдог, эсгий хийж гэр бүрдэг"* гэгчлэн магтан бичсэн байхад, *"Монгол эмэгтэйчүүд нум сумаар харваж чаддаг, моринд гарамгай, эрчүүд нь дайнд мордсон нөхцөлд ар талын бүхий л үүргийг тэд гүйцэтгэдэг"* гэж Марко Пологийн тэмдэглэлд Монгол эмэгтэйчүүдийн эд бах, зориг хатуужлыг тодорхойлон бичсэн байдаг.

Ангилал:Монгол хатан
Чау чау

**Чау чау** бол (; , бас )-гэр хамгаалах, хүний найз нохойны эртний нэг төрөл.

Чау чаугийн гарал үүсэл шпицийн бүлэгт багтдаг. Түүний цусанд Төвдийн нохойны цус байгаа гэж тогтоосон. Бас нэг сонин нь түүнийг баавгайнаас гаралтай гэж үздэг байна. Түүний толгойн яс, хэлний өнгө (хөх хар хэлтэй) бас хөдөлгөнөөрөө баавгайтай төсөөтэй нь түүнийг баавгайнаас гаралтай гэдгийг баталдаг.

Хятадад анх чау чауг ан агнах бас эд хөрөнгөө хамгаалуулах зорилгоор тэжээдэг байв. Одоогийн Өмнөд солонгост чау чауг хоолонд хэрэглэдэг байна. Пхеньян зоогийн газарт гадны жуулчид чау чаугийн махаар хийсэн хоолонд захиалга өгдөг юм байна.

## Чау чау гэж нэрлэх болсон нь
Чаугийн яагаад ийм нэрээр нэрлэгдэх болсоныг янз бүрээр тайлбарласан байдаг. Төвөдийн мастиф,Татар нохой, барбарчуудын (зэрлэгүүд) нохой гэж нэрлэгдэж ирсэн. 

Өдгөө хүртэл 100 гаруй жил "чау чау" нэрээр нэрлэгдэж байна. Түүний одоогийн нэрийг тайлбарлах 2 өөр үзэл байдаг.

Нэгдүгээрт: Чау чау нэр нь эртний  гэсэн нохойны нэрээс гаралтай гэж үздэг.

Хоёрдугаарт: Энэ нэрийг Барууны англи наймаачид өгсөн учир нь тэд Англид  амьдардаг хятад түүмнийг "chows" ба "chinks" гэж нэрлэдэг байсан.

## Түүх
Судалгаагаар Хятад ба Монголын хуурай уур амьсгалтай газруудад бий болсон. Чононоос гаралтай эрлийз нохой гэж үздэг.
*Чау чау хятадуудад хоёр мянган жил гаруй танил болсон нохой юм. Заримдаа чау чаугийн махыг нь хоолонд хэрэглэдэг. Арьсаар нь хувцас эдлэл хийдэг.
*Европ тивд анхны чаугийн тухай Италийн аялагч Марко Поло хүргэсэн байдаг. Эрт үед Хятад хаалттай улс байсан болохоор чаугийн тухай мэдээллүүдийг Гилберьт Уайтын газар зүйн номын ачаар Европт 1785 онд хүрсэн юм.
*Англид чау 1830 онд бий болсон.

## Стандарт
### Чау чаугийн тухай зарим мэдээлэл
**Гарал үүсэл**: Хятад**Хамгаалагч**: Их Британи**Хэрэглээ**: Хамгаалуулах, нөхөр (найз).**Хамаарагдах бүлэг FCI**:  5 бүлэг. Шпицнуудын гарал. **Зарим төрөл**: Идэвхтэй, хүчтэй,  арслантай төсөөтэй, сүүл нь байнга нуруунд байж байдаг.**Зан араншин нь:** Сайн хамгаалагч, хар хөх хэлтэй; онцгой явдалтай. Үнэнч .

### Толгойн бүтэц 
**Толгойн яс**: Өргөн. Дух нь нэг их гадагшаа гараагүй**Нүүрэн хэсэг**: Хамар нь том өргөн, хар өнгөтэй**Уруул:** Уруул нь хар,  Хэл нь хар хөх.**Шүд:** Тэгш.**Нүд:** Бөөрөнхий, жижигхэн ба цэвэрхэн харагддаг.**Чих:** Жижигхэн ба том гэсэн 2 төрөл байдаг.**Хүзүү:** Хүчтэй,  хэт богино биш,
### Их бие 
**Нуруу:** богино, шулуун ба хүчтэй.**Цээж:** Өргөн.**Хөл:** Шулуун, дал нь махлаг.
### Үс 
*Урт болон богино үстэй
**Урт үстэй нь:** Зузаан, гоё харагддаг. Хүзүү хэсэг нь маш их үслэг байдаг **Богино үстэй нь:** Шулуун, богинохон.

### Өндөр 
**Эрэгтэй**:  48-56 см (19-22 дюйм.) 

**Эмэгтэй**:  46-51 см (18-20 дюйм.)

## Сонирхолтой мэдээлэл 
*Эртний хятадад  «чау» гэдэг нэртэй мөнгөн дэвсгэрт байсан. Хятадаар нохойг  «чау» гэж нэрлэхгүй *(*сунши-цюань* эсвэл *тан-цюань* гэж нэрлэдэг)*.

## Ашигласан эх сурвалж  
* Клуб любителей чау-чау 
Ангилал:Ази нохойн үүлдэр
Хатан

thumb|right||250px

**Хатан** (Монгол бичиг:27px*Хатун*) гэдэг нь Монгол хэлэнд хамгийн өндөр эрх мэдэлтэй эмэгтэйчүүдийг нэрлэдэг. Энэ нь язгууртан, сурвалжит, сүр жавхлант гэсэн утга санааг илэрхийлэх боловч үндсэн утга нь хүч чадал, хатуу чанга гэсэн утгатай мөн гоо сайхан, жавхаалаг байдал, уян хатан чанарыг илтгэдэг.

Ангилал:Монголын язгууртан
Морин хийл

**Морин хийл** (Англи: *cello*; Орос: *виолончель*) бол чавхдаст хөгжмийн зэмсэг юм. Энэ хийл нь хийл, эрдүү хийл, их хийлийн хамтаар хийл хөгжмийн бүлд багтдаг. 
Энэ хэмжээгээрээ хоёр дахь том хийл болдог.

Ангилал:Сонгодог хөгжим
Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Нумт хөгжим
Тараг

**Тараг** — болсон сүүнд хөрөнгө хольж исгэсэн цагаан идээ. Уг нь  их хөрөнгөнд бага сүүг хүйтнээр хольж удаан байлгаж хөөсрүүлэх ба халуун бүлээн сүүнд бага хөрөнгө хийж бүрэх хоёр зүйлийн аргаар хийнэ. Тараг нь эртний монгол, түрэг үндэстнээс дэлхийд түгжээ. Монгол хэлээр "тараг", түргээр "ёгурт" гэнэ.

## Тарагны ач тус 
**Гэдэсний эрүүл мэндэд тустай**

– Ашигтай нян (пробиотик)-аар баялаг тул хоол боловсруулалтыг сайжруулна.

**Дархлаа дэмжинэ**

– Биеийн хамгаалах чадварыг нэмэгдүүлж, халдварт өвчнөөс сэргийлнэ.

**Ясыг бэхжүүлнэ**

– Кальци, витамин D агуулдаг тул яс, шүдийг эрүүл байлгана.

**Цадах мэдрэмж өгнө**

– Өдөр тутмын эрүүл зууш болгоход тохиромжтой.

**Арьсанд эерэг нөлөөтэй**

– Дотроосоо болон гаднаасаа хэрэглэвэл арьсыг зөөлрүүлж, гэрэлтүүлнэ.

**Сэтгэл санааг тогтворжуулна**

– Пробиотик нь тархины ажиллагаанд нөлөөлдөг гэж үздэг.

## Хөрөнгө 
Таргийн хөрөнгө — шинэ тараг бүрэхэд зориулж хуучин тарагнаас үлдээж авсан эх.

## Цахим холбоос 
## Зүүлт
Ангилал:Цагаан идээ
Ангилал:Исгэсэн сүүн бүтээгдэхүүн
The Kooks

**The Kooks** бол 2001 оноос indie rock урсгалаар тоглож эхэлсэн Англи хамтлаг юм.Одоогийн гишүүд нь Luke Pritchard(Дуучин/Гитарчин), Hugh Harris(Гоцлол гитарчин), Paul Garred(Бөмбөрчин), Max Rafferty(Bass гитарчин) 2008 оноос энэ бүрэлдэхүүнээрээ тоглож байна.
## Цомгууд
### *Inside In/Inside Out* (2006–2007)
-д, 11 5 2007]]
Эхний цомог 2006 оны 1 сарын 23-нд албан ёсоор нээлтээ хийсэн байна. Eddie's Gun, Sofa song, She moves in her own way зэрэг олон сингл гаргасанаас Naive хэмээх дуу нь тэднийг амжилтанд хүрэхэд томоохон нөлөө үзүүлсэн гэж үздэг юм.Naive дууг Pritchard 16 настай байхдаа зохиосон юм.Цомгийг нь продюсэр Virgin Records-ын Tony Hoffer хийжээ.Нийт 2 сая гаран цомог борлогдсон гэхээр хэр зэрэг олны таашаал хvртсэн нь ойлгомжтой байх.

* 1. "Seaside" – 1:39
* 2. "See the World" – 2:38
* 3. "Sofa Song" – 2:13
* 4. "Eddie's Gun" – 2:13
* 5. "Ooh La" – 3:28
* 6. "You Don't Love Me" – 2:35
* 7. "She Moves in Her Own Way" – 2:49
* 8. "Matchbox" – 3:09
* 9 "Naïve" – 3:23
* 10. "I Want You" – 3:26
* 11. "If Only" – 2:01
* 12. "Jackie Big Tits" – 2:32
* 13. "Time Awaits" – 5:08
* 14. "Got No Love" – 3:37

### *Konk* (2008-09) 
2 дахь албан ёсний цомог 2008 оны 4 сарын 14-нд гарчээ.Нэрний тухайд Konk studios-д бичvvлсэн учир тэр нэрээр нэрлэгдсэн юм.Энэ цомог нь UK Albums Chart-д 65,901 ширхэг зарагдсан байна.  "Always Where I Need to Be" дуу нь АНУ-ын Billboard 200-н 41т бичигдсэн юм.
* 1. See The Sun
* 2. Always Where I Need To Be
* 3. Mr. Maker
* 4. Do You Wanna
* 5. Gap
* 6. Love It All
* 7. Stormy Weather
* 8. Sway
* 9. Shine On
* 10. Down To The Market
* 11. One Last Time
* 12. Tick Of Time

### *Junk of the Heart* (2009) 
2009 оны 4 сард BBC телевизэд Luke Pritchard 3дахь альбомоо хийж байгаа тухай ярьжээ.Гэвч хамтлагын бөмбөрчин Paul Garred гарны асуудлаасаа болж хамтлагаа орхиж олон гишүүдийг авж халж явсаар 2011 оны 9 сарын 12 нд нээлтээ Англид хийсэн байна.
* 1. Junk of the Heart (Happy)"  3:07
* 2. How'd You Like That"  3:14
* 3. Rosie"  3:10
* 4. Taking Pictures of You"  2:42
* 5. Fuck the World Off"  2:52
* 6. Time Above the Earth"  1:54
* 7. Runaway"  3:00
* 8. Is It Me"  3:30
* 9. Killing Me"  3:25
* 10. Petulia"  2:42
* 11. Eskimo Kiss"  3:34
* 12. Mr. Nice Guy"  2:40

Ангилал:Их Британийн хамтлаг
Ангилал:Рок хамтлаг
Ангилал:Инди рок хамтлаг
Ангилал:Брайтон
Усан оргилуур

thumb|right|200px|Дэлхийн хамгийн өндөр Саудын Арабын Фахд хааны усан оргилуур
thumb|right|200px|Сидней хот дахь багваахай цэцэг хэлбэрт усан оргилуур
**Усан оргилуур** (Англи: *fountain*; Орос: *фонтан*) нь усыг шахуургын хүчээр дээш олгойдож, цацран бууж үзсэн хүний сэтгэлийг баясгах уран барилга, байгууламж юм.
Ангилал:Ус
Ангилал:Барилга байгууламж
Тайбэй-101

Тайванийн нийслэл Тайбэйд байдаг. “Taipei 101 Tower”-ийн экстерьер, интерьерийн аль алинд Хятадын эртний Буддын шашны сүм хийдүүд болон уламжлалт уран барилгын архитектурын онцлог шингэсэн байна. Түүнчлэн барилгын ерөнхий хэв загвар нь Хятад үндэстний сайн сайхан амьдралын бэлгэдэл болсон хулсан цэцгийн /bamboo/ хэлбэрийг санагдуулна. Барилгын ерөнхий экстерьер нь хулсны ишээс санаа аван хийсэн найман таслагдсан хэсэгтэй. Найман давхарга хэсэгтэй байхыг архитекторууд хятадууд наймын тоог бэлгэшээдэгтэй холбоотойгоор санаагаа гаргасан юм.

Тус  барилгын онцлог нь байгалийн гамшиг болох газар хөдлөлт, үер, аянга  зэрэг аюулаас бүрэн хамгаалагдсан, эрчим хүч, цахилгааны 2 эх үүсвэртэй, Тайваний хамгийн өндөр 101 давхар барилгын эргэн тойронд байрласан хиймэл дагуулын мэдрэгчээр дамжуулан Тайвань улсын эргэн тойронд болж байгаа байгалийн хүчний мэдээллийг хамгийн түрүүнд өндөр хурдаар хүлээн авч мэргэжилтнүүдэд дамжуулах зорилготой, Тайпей хотын дарга болон онцгой байдлын мэргэжилтнүүдийн оффисын зориулалттай байна.

2004 онд “C.Y. Lee and Partner” барилгын төсөл хэрэгжүүлэгчдийн барьсан “Taipei 101 Tower” нь 509 метр өндөр, 198,347 m2 талбайтай. Энэхүү барилга баригдахаас өмнө дэлхийн хамгийн өндөр барилгын жагсаалтыг Малайзын нийслэл Kuala Lumpur дахь Petronas Twin Towers /452 метр/ тэргүүлдэг байсан. “Taipei 101 Tower”-ийн машины зогсоол талбай 2000 орчим машин багтах зайтай.

Ангилал:Албан газрын барилга
Ангилал:Азийн өндөр барилга
Ангилал:Тайванийн өндөр барилга
Ангилал:Тайбэйн барилга байгууламж
Өрлөгөн барилга

[right|thumb|[Германы эрдэс хөвөн дулаалгатай тоосго]]

**Өрлөгөн барилга** гэдэг нь барилгын салбар дахь даацын ханатай хийцийн нэг хэлбэр юм. Өрлөгөн барилга нь жишээ нь модон барилга, ган барилга ба төмөрбетон барилгаас өөрийн тусгай техник болон материалуудаараа ялгагдах эртний бие даасан салбар мөн. 

Барилгын хэсэглэл болох ханын өрлөг нь жишээлбэл тоосго мэт шавардлагатай ба шавардлагагүйгээр бие биентэйгээ холбогдсон тоосгон өрлөг мэт тус тусдаа даралтанд сайн ажилладаг элемэнтүүдээс бүрдэнэ. Өрлөгөн барилгад ажилладаг, мэргэшсэн барилгын ажилтаныг өрлөгчин гэнэ. 

## Цахим холбоос 
Ангилал:Барилгын хийц
Ангилал:Чулуун байгууламж
Anarchy Reigns

**Anarchy Reigns** (; ) нь 2012 оны 7 сарын 3-нд худалдаанд гарахаар төлөвлөгдөж буй, PlayStation 3, Xbox 360-т зориулсан видео тоглоом юм.

Ангилал:Sega
Ангилал:PlayStation 3-т зориулсан тоглоом
Ангилал:Xbox 360-д зориулсан тоглоом
Ангилал:2012 оны компьютерын тоглоом
Твиттер

**Икс** () буюу **Твиттер** (Англиар: Twitter) бол нийтийн интернэт үйлчилгээ, мөн бичил блогийн үйлчилгээ болно. Текст хэлбэрт тулгуурласан бөгөөд хэрэглэгч 140 тэмдэгтэд тохируулж өөрийн үзэл бодол, мэдээллээ нийтэлдэг. Түүнийг нь "tweet" буюу "жиргээ" гэж нэрлэнэ. 

Твиттерийг анх 2006 оны 3 сард Жак Дорсей, Эван Вилламс, Биз Стоун мөн Ноах Гласс нар нийлж бүтээсэн бөгөөд 2006 оны 7 сард нийтийн хэрэглээнд тавьсан. 2011 оны байдлаар 300 мянган хэрэглэгчтэй болсон байна. Твиттер компани нь АНУ-ын Сан-Франциско хотод байрладаг бөгөөд сервер, удирдлага нь Нью-Йорк хотод оршдог.

## Тэмдэглэл 
## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* 

Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж
Ангилал:Бичил блог
Ангилал:Нийгмийн сүлжээ

Ангилал:World Wide Web
Харандаа үзүүрлэгч

**Харандаа үзүүрлэгч** (; ) нь харандааны бичих үзүүрийг шор маягаар үзүүрлэх авсаар багаж юм. Гар аргаар эсвэл цахилгаан хөдөлгүүрээр ажиллах харандаа үзүүрлэгчид байдаг.

## Түүх 
Францын математикч Бернард Лассимоне 1828 онд анх зохиогчийн эрх авснаас хойш 1847 онд Терри дес Ествакс гар аргаархыг, 1917 онд анх цахилгаанаар ажилладаг нь бүтээгдэж байжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Бичгийн хэрэглэл
Тулаануудын жагсаалт хохирлоор

Энэд дэлхийн түүхэнд болж байсан тулаануудыг хорхиролоор нь жягсаасан бөлгө.Энэ жягсаалтанд тулаантай холбоотой ба энгийн иргэдийн үхэлийг тооцсон.Том тулаануудын хохиролыг яг хэд байсан гэдгийг нь тооцож гаргах боломжгүй учир нарийвчлал,тооцоолол,таамаглалуудаар гаргасан.Энэнд бүх төрплийн хохирол орно(алагдсан,шархадсан,ор сураггүй алга болсон ба өвчилсөн) гэхдээ зарим нь зөвхөн үхлээр орсон байх магадлалтай.Тэгээд  пуужин,бөмбөгдөлт  гэх мэтийн зүйлсээс болж нас олон хүн нас барсан тохиолдолд энэ жягсаалтанд ороогүй,Учир нь энэ нь тулаан биш зүгээр л 1н хядлагын хэлбэр.
## Сонгодог Тулаанууд
Энэ тулаанууд нь тулаанд оролцож байгаа армиуд 1 тулааны талбар дээр 1 болон түүнээс дээш өдөр тулалдсан тулаанууд.Энэ тулааны арга барил нь орчин үеийн зэвсэг технологи оос болон хоцрогдсон.Энэ тулаануудын ихэнхи нь эртний тулаанууд ба болсон он жил,цаг хугацаагаар ихээхэн зөрнө.
Харандаа

**Харандаа** нь (;  - түр. *карадаш* гэдгээс гаралтай, "хар чулуу") голдоо бал, будагтай хамгаалалтын модон бүрхүүлтэй бичгийн болон зургийн хэрэглэл юм.

Доторх бал чулууны үйрмэгийг нягтаршуулсан бал нь бичих даралтаас шалтгаалж амархан хугардаг шинжтэй.

## Нэмэр 
* Харандаа үзүүрлэгч

Ангилал:Бичгийн хэрэглэл
Ангилал:Албаны өрөөний материал
Ангилал:Зурах хэрэгсэл
Достоевский

**Достоевский эсвэл Достоевская**:
*Фёдор Достоевский (1821-1881) нь Оросын зохиолч, сэтгэгч, философич, нийтлэлч, сэтгүүлч.
Метро станцууд:
*Достоевская (Москвагийн метро)
*Достоевская (Санкт-Петербургийн метро)

Ангилал:Фёдор Михайлович Достоевский
Оюу

right|100px
**Оюу** (Монгол: 15px *огйу*; Англи: *turquoise*; Орос: *бирюза*) нь хөх ногоон өнгийн эрдэс юм. 

Ангилал:Гоёлын чулуу
Ангилал:Эрдэс
Аж үйлдвэр

д орших асфальт бетон зуурмагийн үйлдвэр, Герман]]

**Аж үйлдвэр** *(латинаар “индустриа“ “хөл үймээн“, “ажилч байдал“)* гэж эдийн засгийн нэгэн хэсгийг нэрлэх ба энэ нь үйлдвэрлэл болон материаллаг бараа бүтээгдэхүүний боловсруулалтаар эсвэл үйлдвэр дэх бараа болон тоног төхөөрөмжөөр илэрхийлэгдэх ба гар аргаар хийх үйлдвэрлэлийн хэлбэртэй харьцуулахад өндөр хэмжээнд механикжсан эсвэл автоматжуулсан байдаг. Хөгжлийн процесс болон аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн хэлбэрийн гүйцэтгэлийг аж үйлдвэржүүлэлт хэмээн нэрлэдэг.

Дээрх тодорхойлолтонд таардаггүй ч аж үйлдвэр хэмээн нэрлэгдэх худалдаа үйлчилгээний албанууд байх ба үүнд жишээлбэл аялал жуулчлалын аж үйлдвэрлэл, хөгжмийн аж үйлдвэрлэл, үзвэр үйлчилгээний аж үйлдвэрлэл зэрэг хамаарна. Эдгээр салбарыг аж үйлдвэрт тооцох шалтгаан нь англи хэлний industry гэх үг нь аж үйлдвэр гэсэн утгаас гадна аж ахуйн салбар болон эдийн засгийн салбар гэсэн утгуудыг илэрхийлэх учраас аж үйлдвэрт тооцогддог ажээ. Нөгөө талаас хөгжмийн аж үйлдвэрлэл нь нийтэд зориулсан их хэмжээний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл (жишээлбэл CD, DVD гэх мэт) явуулан энэ төрлийн салбар өндөр хэмжээнд автоматжуулагдсан буюу механикжсан байх тул ингэж нэрлэх шалтгаан болдог.

## Аж үйлдвэрийн салбарууд
Аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлт нь дэлхий даяар төрөл бүрийн үйлдвэрийн салбарт хийгдэж байна. Эдгээрийг хуваарилан ангилаx үүрэгтэй чухал байгууллагын тоонд НҮБ-ын олон улсын эдийн засгийн салбарын стандарт ангилал болон европын холбооны эдийн засгийн салбарын статистик системчлэлийн европын нийгэмлэг зэрэг байгууллага байна. Аж үйлдвэрийн чухал салбарт уул уурхайн аж үйлдвэр, хүнд аж үйлдвэр, төмөрлөгийн аж үйлдвэр (үүнд төмөр- болон гангийн аж үйлдвэр, жижиг төмрийн аж үйлдвэр, машин үйлдвэрлэл, зэвсгийн аж үйлдвэр, автомашины аж үйлдвэрлэл, агаар- болон сансрын тээврийн аж үйлдвэр, усан онгоцны аж үйлдвэр, цахилгааны аж үйлдвэр, радио, телевизийн төхөөрөмж гэх мэт), химийн аж үйлдвэр (үүнд газрын тосны аж үйлдвэр, цементийн аж үйлдвэр, шилний аж үйлдвэр, хуванцарын аж үйлдвэр, цаасны аж үйлдвэр, эмийн бүтээгдэхүүний үйлдвэр), дахин боловсруулалт болон хог хаягдлын аж үйлдвэр, мод, болон үйсэн бүтээгдэхүүн, ахуйн хэрэглээний барааны аж үйлдвэр / хөнгөн үйлдвэр (үүнд хүнсний технологийн аж үйлдвэр, тамхины аж үйлдвэр, нэхмэлийн аж үйлдвэр, бэлэн хувцасны үйлдвэр  нь үслэг эдлэл болон арьс ширэн эдлэлийн хамт, тавилгын үйлдвэр, тоглоомын үйлдвэр, компьютерийн үйлдвэр) зэрэг орно.

## Цахим холбоос 

Ангилал:Эдийн засгийн салбар
Рашаан

**Рашаан** (мо.б. 22px*rasiyan*; сам. रसायन *rasāyana*) нь Бурханы шашинд хэрэглэгддэг, тарнидаж адисласан, бузрыг арилгаж, амгаланг авчрах ариун ус юм. Мөн газрын гүний эрдсийг шингээсэн өвчин эмгэгийг илааршуулахад тустай, байгалийн ундарга усыг рашаан гэж нэрлэнэ. Уламжлалт үг нь р үсгээр эхлэж хэлэхэд төвөгтэй байдгаас Монголчууд **аршаан** гэж дууддаг.

Монголчууд эртнээс рашааныг ихэд хүндэтгэн, сүсэглэж хэрэглэсээр ирсэн бөгөөд рашаан уухдаа “Рашаан болох болтугай, арьс махны завсар гүйж аливаа муу өвчнийг арилгаж хайрлах болтугай” гэж залбиран хүртдэг байжээ. Рашааныг тусгай цаг улиралд, сонгосон дэг горимын дагуу тодорхой хэмжээгээр уугаад, дараа нь сайтар гам сахивал аливаа өвчнийг анагаах, эрүүлжүүлэх увдистай хэмээн эрхэмлэнэ. 

Хэрэглээ: Монгол нутагт халуун, хүйтэн, хийжсэн зэрэг олон төрлийн рашаан бий. Хамгийн хүйтэн нь 0°С байхад хамгийн халуун нь 50°С орчим байдаг бөгөөд энэ байдал нь жилийн дөрвөн улиралд хувирдаггүй. Монголчууд рашааныг хэрэглэхдээ эмт чанарыг анхаардаг байна. 

Энгийн үедээ 7-21 хоног орж, 49 хоног гам барих буюу 100 хоног гам барьж рашааны хүчийг төгөлдөржүүлдэг. Рашааныг эхний 7 хоногт бага багаар, хоёр дахь 7 хоногт ихээр, сүүлчийн 7 хоногт бага багаар хэрэглэхээ багасгах учиртай. Хэрэглэсний дараа хүйтэн нойтныг идэх, сэрүүн чанартай идээ идэх зэргийг анхааран цээрлэдэг бөгөөд халуун хүйтнээ тэнцүүлж, мах шөлөө зохицуулахыг хичээн, гам барьдаг. Мөн хонины шөл ууж, биеийн тамирыг нөхдөг ёс ч буй.

Ач холбогдол: Рашааныг ямар өвчинд, хэрхэн хэрэглэх тухай нарийн жор байдаг. Тухайлбал, ходоодны рашаан нь ходоодны салст бүрхэвчийг цочроон, хоол боловсруулах эрхтэн болоод элэгний үйл ажиллагаанд нөлөөлж бодисын солилцоог сайжруулдаг байна. Рашаан бүхэн өөр өөрийн ач тустай. Тухайлбал, үе мөчний рашаан нь үе мөчний үрэвсэл болон хуян, шар уснаас үүдэлтэй нуруу, хөлийн үрэвсэлд сайн байдаг.

## Цээр ёс
*Рашаан усанд буй загас жараахай, хорхой шавжийг алж хөнөөхгүй. Лусын сүрэг, албат байж мэднэ, рашааны шимийг тэтгэгч байж болно гэдэг. 
*Рашаан усаар мал сүргээ услах ундаалахыг цээрлэнэ.
*Рашаан усыг зоргоороо уухыг цээрлэнэ. Эс бөгөөс өвчин хууч хөдөлгөж, үл зохицох буюу хор болно. Иймд оточ, эмчээс асууж рашааныг хүртэнэ.
*Рашаан уух үес болон рашаанд орсны дараа гам алдахыг цээрлэнэ. 
*Рашаан усны дэргэдэх мод бургасыг огтлох, болон хад чулууг хөндөж болохгүй. Рашаан ширгэнэ, газар доогуур шургана, лус савдаг хилэгнэнэ гэдэг.
*Рашаанаар хоол унд үйлдэхийг цээрлэнэ.

Ангилал:Буддын шашин
Ангилал:Ус
3 дугаар сургууль

*МОНГОЛ 3-Р СУРГУУЛЬ*

1911 оны үндсэний эрх чөлөөний хувьсгалын дараа хойч залуу үеэ дэлхийн олон улс түмний адил эрдэм боловсролд сургах талаар шинэ дэвшилтэт үзэл санаа сэргэсэн юм. Улмаар 1921 оны ардын хувьсгалын ялалтын үр дүнд анхны бага сургууль байгуулагдахад чухал нөлөө үзүүлсэн бөгөөд 1921 оны 8-р сард болсон  Засгийн газрын анхны хуралдаанаар бага сургууль байгуулах тухай акт батлагдан уг оны  **11-р сарын 2нд**  байгуулсан.

Уг сургууль анхны сургууль хэдий ч 3-р сургууль гэгддэг учир нь өмнө нь Сүхбаатар дүүргийн 3-р хороонд байрладаг байсан учир хорооны нэрээр Монгол 3-р сургууль гэгдэх болсон.

Уг сургуулийн түүхэнд 4 хичээлийн байр байдаг бөгөөд ;

*Анхны барилга :* Одоогийн Улаанбаатар зочид буудлын буйран дээр оршдог байсан.

*Дэд барилга :*  Одоогийн Хуримын ордны буйран дээр оршдог байсан 

*Гутгаар барилга :*  Одоогийн орших газар буюу Сүхбаатар дүүргийн 10-р хорооны нутаг

*Дөрөвдэх барилга :*  Одоогийн орших газар буюу Сүхбаатар дүүргийн 10-р хорооны нутаг

#
#