Армени

**Армени**   Өвөр Кавказын өмнөд хэсэгт оршдог бүрэн эрхт тусгаар улс. ( *Hayastan*) Албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Армени Улс** ( *Hayastani Hanrapetut’yun*) юм.  Мөн Өрнөд Ази, болон Зүүн Европын зааг дээр гэж хэлж болно. Далайд гарцгүй орон. Азербайжан, Гүрж, Азербайжаны тасархай нутаг Нахчыван, Турк, Иран улстай хил залгадаг. Азербайжантай дайтсаны улмаас өөрийн болгож авсан Уулын Карабахыг 2025 онд буцааж өгөхөөс аргагүй байдалд орсон.

Армени бол парламентын засаглалтай нэгдмэл нэг удирдлагатай улс. 2022 оны 3-р сарын 13-наас хойш Арменийн Ерөнхийлөгчөөр Вахагн Хачатурян ажиллаж байгаа бөгөөд Ерөнхий сайдын албан тушаалыг 2018 оны 5-р сарын 8-наас хойш Никол Пашинян хашиж байна.

Арменийн 29,743 км² (дэлхийн 141 дүгээрх том)  уулархаг газар нутагтай. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Арагац (4,095 м) уулын орой, хамгийн нам нь Дэбэд голын хөндийд (380 м) юм.  Севан (940 км²) гэх том алдартай нууртай. 

Улсын нийслэл - Ереван хот. Албан ёсны хэл- армени хэл. Хүн ам- 2025 оны байдлаар  3 076 200 (136-р) байсан.

## Түүх 
Ахны армян улс Урарту гэж улс МЭӨ 860 онд байгуулагдаж байсан бөгөөд дараа нь МЭӨ 6-р зуунд Сатрапи Армени улс бий болж байжээ. Өнөөгийн Арменийн нутагт МЭӨ 4-р зуунд I Арташес хаан Их Армени улс бий болгож  МЭӨ 428 он хүртэл оршин тогтносон бөгөөд II Тигран хааны удирдах үед мандан бадарч байжээ. Тухайн үеийн соёлын хамгийн чухал үйл явдал бол 405 онд эрдэмтэн Месроп Маштоц армян цагаан толгойг бүтээсэн нь үндэсний эв нэгдэлд маш том нөлөө үзүүлжээ. 

1225 онд Желал ад-Дин Арменийг довтлож байжээ. Тагнуулын тандалт хийж байсан монголчууд 1236 онд Арменийг эзлэн авчээ. 1386 онд Доголон Төмөрийн цэрэг анх удаа Арменид орж ирж байжээ. Үүний зэрэгцээ XIII-XIV зууны үед Арменид Арменийн язгууртнуудыг шинэ цэргийн нүүдэлчин монгол, түрэг, күрд язгууртнууд аажмаар нүүлгэн шилжүүлэх үйл явц өрнөв.

16-19-р зууны хооронд Зүүн Армени, Баруун Армениас бүрдсэн Арменийн уламжлалт эх нутгийг Османы болон Персийн эзэнт гүрэн ээлжлэн захирч байжээ.

Армени бол европ гаралтай үндэстэн гэж үздэг. 19-р зууны эхэнд Хаант Оросын мэдэлд орсон юм. 1918-1920 оны хооронд богино хугацаанд "Бүгд Найрамдах Ардчилсан Армени Улс" нэрээр тусгаар тогтнож байгаад ЗХУ-д нэгтгэгдэж "Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс" болсон түүхтэй. 

1991 онд ЗХУ албан ёсоор задран унахад 1991 оны 9-р сарын 23-нд бүх нийтийн санал асуулгын үр дүнд Бүгд Найрамдах Улсын Дээд Зөвлөл Арменийн тусгаар тогтнолыг баталгаажуулав. 1992 оны 3-р сарын 2-нд Бүгд Найрамдах Армен Улс НҮБ-д, 2001 оны 1-р сарын 25-нд Европын Зөвлөлд элсэн орсон байна.  

Хүн амын 95% нь христианчууд. 

Парламентын засаглалтай нэгдсэн улс. 1992 оны 3-р сарын 2-нд НҮБ-д элссэн.

## Орон нутаг 
Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Армени улсын нутаг дэвсгэр 10 аймаг (մարզ, «марз»), аймгаас гадуур 1 хот (Ереван) болж хуваагдана. Нэг аймагт дунджаар 2.8 мянган км² газар, 21 түмэн хүн ноогдож байна. Задлан харвал аймгууд дотроо 915 баг (суурин, «хамаянк») болно.

## Хот суурин 
## Хүн ам 
Армений хүн ам 2023 оны байдлаар 2 976 800 байсан.

## Мөнгөн тэмдэгт 
Арменийн анхны зоосыг МЭӨ 3-р зуунд  Эрвандиуд үйлдвэрлэж байжээ. Мөн Артаксиадууд (МЭӨ 2-1-р зуун) зоос гаргаж байсан ажээ. Армени бичгээр бичсэн анхны зоосыг 11-р зуунаас Ташир-Дзорагетаас мэддэг. 11-р зууны төгсгөлд Киликийн Армен улс бий болж мөнгөн зоосны нэг нэр нь "драм" байв. 

Өнөөгийн Арменийн мөнгөний нэгж нь 100 луматай тэнцэх **Драм**  (армени. դրամ) юм. 1992 онд мөнгөн тэмдэгтээ  «драм», «стак», «ибар», «даекан» гэсэн нэр өгхөөр яригдаж жил гаруй болж байгаад "Драм" нэр дээр тогтож 1993 оны 11-р сарын 22-ноос эхлэн гүйлгээнд гарсан байна. Драмыг гүйлгээнд оруулахаас өмнө ЗХУ-ын рублийг ашигладаг байсан бөгөөд дараа нь 1 драмыг 200 рубльтэй тэнцэх ханшаар сольсон.  Мөнгөний гүйлгээнд 10, 20, 50, 100, 200, 500 драмын мөнгөн тэмдэгт, мөн 1000, 5000, 10000, 20000, 50000, 1000 долларын дэвсгэртүүд байдаг. Орчин үеийн бүх мөнгөн дэвсгэртийг Английн «Thomas de la Rue» компанид хэвлүүлж байжээ. 1993-1995 оны мөнгөн дэвсгэртийн загварыг Германы "Giesecke & Devrient" компанид хэвлүүлсэн байна.  

## Гадаад харилцаа
### Монгол-Арменийн харилцаа
Армени улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байхад 1970-1989 онуудад монгол оюутнууд Ереван хотод олноор суралцаж байсан. 

Арменид 1988 оны 12-р сард хүчтэй газар хөдлөлтийн улмаас үүдэн бий болсон хохирлыг нь нөхөхөд  зориулан Монгол Улс тусламж болгон барьсан хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгыг хүлээлгэн өгөх ёслолд оролцохоор Москва дахь Элчин сайд Нямын Мишигдорж Ереванд очиход Ерөнхийлөгч Левон-Тер Петросян хүлээн авч, Монголын Засгийн газар, ард түмэнд гүн талархал илэрхийлж, халуун дотно үг хэлж байжээ. Манай барилгачид  байгалийн гамшигт нэрвэгдэн эвдэрч сүйдсэн Степанакерт хотод мөн ерөнхий боловсролын сургууль барьж байжээ. Н.Мишигдорж: "ЗХУ-тай хамт хангамжийн нэгдсэн тогтолцоо нурж материалын гачигдалд орж хэцүүдэж байгаа болов уу хэмээн бодож байсан боловч барилгачид маань сэтгэл өөдрөг, Арменид чинь айл болгон нь хангамжийн бааз-цэг л гэсэн үг, дутагдаж, гачигдаж байгаа юмаа бид айлуудаас нь худалдаж авдаг гэцгээж байв. Газар хөдлөлтийн дараа ЗХУ-ын өнцөг булан бүрээс, бусад олон орноос хүмүүс, барилгачид туслахаар ирцгээсэн  боловч нөхцөл хүнд байна гээд тэд бүгд буцсан ч зөвхөн монгол барилгачид л үлдэж ажлаа үргэлжлүүлж байна. Эд чинь өөрсдийнхөө техник, мэргэжилтэн, материал, орон сууцтайгаа ирсэн, тэсвэртэй, ажилсаг хүмүүс харахгүй юу гээд эгнүүлж барьсан монгол гэрүүдийг зааж хотын иргэд бахархах, баяр талархлаа илэрхийлэхийг хослуулан ярьцгаах нь сэтгэлд өегхөн байв" гэж дурссан байна.

Монгол Улс Бүгд Найрамдах Армени Улсын хооронд 1992 оны 2-р сарын 21-ний өдөр дипломат харилцаа тогтоосон байна.

1236 онд монголчууд Арменийг эзлэж байсан түүхтэй. 1386 онд Доголон Төмөрийн цэргүүд анх Арменид орж байсан. 

## Лавлах бичиг 

Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Бага Ази
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс
Ангилал:Кавказын бүс нутаг
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон