open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
CUDA (компьютер)

thumb||CUDA-гийн ажиллагаа
CUDA (Compute Unified Device Architecture) нь Nvidia компани 2006 онд бүтээсэн тусгай зориулалтын параллель тооцооллын платформ ба програмчлалын интерфейс (API) юм. Энэ нь програм хангамжид тодорхой төрлийн график картнууд (GPU) ашиглан ерөнхий зориулалтын хурдан тооцоолол хийх боломжийг олгодог. Энэ аргыг GPU дээрх ерөнхий зориулалтын тооцоолол гэж нэрлэдэг. Анх танилцуулагдахдаа CUDA гэдэг нь Compute Unified Device Architecture гэсэн товчлол байсан ч Nvidia компани дараа нь энэ товчлолыг түгээмэл ашиглахаа больсон.

CUDA нь GPU-ийн виртуал зааврын багц болон параллель тооцооллын элементүүдэд шууд хандах боломж олгодог програм хангамжийн давхарга юм. Үүнд драйвер, гүйцэтгэх цөмүүдээс гадна компилер, сангууд болон хөгжүүлэгчдэд зориулсан хэрэгслүүд багтдаг бөгөөд эдгээр нь програмыг хурдан ажиллуулахад тусалдаг.

CUDA нь C, C++, Fortran, Python, Julia зэрэг програмчлалын хэлүүдтэй ажиллах зориулалттай. Энэ нь параллель програмчлалын мэргэжилтнүүдэд GPU-ийн нөөцийг ашиглахад хялбар болгодог бөгөөд өмнөх Direct3D, OpenGL зэрэг API-уудаас ялгаатай нь график програмчлалын өндөр ур чадвар шаарддаггүй. CUDA-г идэвхжүүлсэн GPU-ууд нь OpenMP, OpenACC, OpenCL зэрэг програмчлалын хүрээ, платформуудыг дэмждэг.

## Үндсэн ойлголт
График карт (GPU) нь тусгай зориулалтын компьютерийн процессор бөгөөд бодит цагийн өндөр нягтралтай 3D график боловсруулах, тооцооллын өндөр ачаалалтай үүрэг гүйцэтгэдэг. 2012 он гэхэд GPU-ууд өндөр параллель олон цөмт систем болж, том хэмжээний өгөгдлийг үр дүнтэй боловсруулах боломжтой болсон. Энэ бүтэц нь том хэмжээний өгөгдлийг параллель боловсруулдаг алгоритмуудад ерөнхий төв процессороос (CPU) илүү үр дүнтэй.

Жишээ нь:

*Криптографийн хэш функцууд

*Машин сургалт

*Молекулын динамикийн симуляци

*Физикийн хөдөлгүүрүүд

2000 онд Стэнфордын их сургуульд Иан Бак 32 ширхэг GeForce карт ашиглан 8K тоглоомын систем бүтээсэн бөгөөд дараа нь DARPA-гаас GPU дээр ерөнхий зориулалтын параллель програмчлал хийх төсөлд санхүүжилт авсан. Тэрээр Nvidia-д элсэж, 2004 оноос хойш CUDA хөгжүүлэлтийг хариуцаж байна. Jensen Huang нь Nvidia GPU-уудыг шинжлэх ухааны тооцоололд зориулсан ерөнхий тоног төхөөрөмж болгох зорилготой байсан. CUDA 2007 онд гарсан бөгөөд 2015 оноос эхлэн гол анхаарлаа нейрон сүлжээнүүд рүү шилжүүлсэн.

Ангилал:Компьютер
Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль

**Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль** нь кино дэлгэцийн урлагийн уран бүтээлчид бэлтгэдэг дээд сургууль юм. 

## Түүхэн тойм 
Д:Жигжидийн нэрэмжит Кино урлагийн дээд сургууль нь олноо Кино урлагийн дээд сургууль эсвэл КУДС гэдгээр танигдсан сургуулы нь1998 онд байгуулагдсан юм. КУДС нь Монголд киноны мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц дээд сургууль болно.

### Эрхэм зорилго: 
“*Нийгмийн эрэлт шаардлагад нийцсэн зах зээлд хөрвөх чадвар бүхий соёл урлагийн уламжлал шинэчлэлийг хослуулсан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн чадварлаг мэргэжилтнүүд бэлтгэх явдал юм*”.

### Бакалаврын хөтөлбөрүүд 
* Кино, телевиз, театрын найруулагч
* Дуу чимээний найруулагч
* Кино, телевиз, театрын жүжигчин
* Соёл урлагийн удирдлага /Менежер/
* Кино, телевизийн зураглаач
* Кино телевиз театрын зураач, загвар зохион бүтээгч
* Радио телевизийн сэтгүүлч

Төгсөх курсын оюутнууд улсын шалгалт өгсний дараа бүрэн хэмжээний жүжиг, дэлгэцийн  ажил \Кино\-оор дипломоо хамгаалдаг тогтолцоотой. Төгсөгчид нь монголын бүхий л хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, уран бүтээлийн нэгдэл,  телевизүүдэд мэргэжлээрээ ажилладаг.

## Гадаад холбоос 
КУДС

Кино Урлагийн Дээд Сургууль
Анхель хүрхрээ

**А́нхель** **хүрхрээ**, *Керепакупаи-Меру* (испани. *Kerepakupai Meru*, испани. *Salto Ángel*) — дэлхий дахь 979 метр хамгийн өндөр хүрхрээ (зарим мэдээгээр 1054 метр). Венесуэл улсын Боливар мужийн Кереп гол дээр байдаг. 

1933 онд тус хүрхрээ дээгүүр ниссэн нисгэгч Жеймс Анжелийн (англи. *Angel*), нэрээр нэрлэгдсэн байна.

Энэхүү хүрхрээг 20-р зууны эхээр судлаач Эрнесто Санчес Ла Круз нээсэн боловч Жеймс Анжел нисэх хүртэл төдийлөн танигдаагүй байсан юм.

Энэхүү хүрхрээ нь Венесуэлийн Боливар мужийн халуун орны ширэнгэн ойд, Канайма үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд байрладаг. Ус нь Ауян-тепуй уулын орой дээрээс унадаг. Уналтын өндөр нь маш их тул газарт хүрэхээс өмнө ус нь жижиг хэсгүүдэд хуваагдаж манан болж хувирдаг ажээ. Манан хэдэн километрийн орчинд мэдрэгдэг юм. Унаж буй ус нь Кереп гол руу унаж урсдаг.

1994 онд ЮНЕСКО тус хүрхрээ багтсан Канайма үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнг Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэн оруулсан байна.

Ангилал:Венесуэлийн газар зүй
Ангилал:Венесуэлийн гол мөрөн
Ангилал:Венесуэлийн хүрхрээ
Үндэсний Шинжлэх Ухааны Тойм

Үндэсний Шинжлэх Ухааны Тойм бол Хятадын Шинжлэх Ухааны Академийн ивээл дор Оксфордын Их Сургуулийн  хяналтанд  хэвлэгддэг олон төрлийг хамарсан англи хэл дээрх нээлттэй шинжлэх ухааны сэтгүүл юм. Энэ сэтгүүл нь тойм өгүүлэл, хэтийн төлөв, мөн товч  мэдээлэл ба эрдэм шинжилгээний дүгнэлтийн анхны судалгааг нийтэлдэг. Journal Citation Reports-ийн мэдээлснээр тус сэтгүүлийн 2021 оны нөлөөллийн коэффициент нь 23.178 байсан. Энэхүү сэтгүүл нь 2014 онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд Чүнли Бай ерөнхий редактороор ажиллаж эхэлсэн ба сэтгүүлийн зорилго нь Хятадын шинжлэх ухааны хамт олны эрдэм шинжилгээний ололт амжилтыг дэлхий нийтэд түгээх сувгийг бүрдүүлэх, мөн шинжлэх ухааны бодлого, тэргүүлэх судлаачдын ярилцлагыг хөндсөн хэлэлцүүлгийн индэр болох явдал юм. Анхны редакцид байгалийн болон хэрэглээний шинжлэх ухаан болох физик, хими,биологийн шинжлэх ухаан, хүрээлэн буй орчин ба дэлхийн шинжлэх ухаан, материал судлал, мэдээллийн болон инженерийн шинжлэх ухааны дараах чиглэлүүдийг хамарна гэж тодорхойлсон байдаг. Үүсгэн байгуулагдсанаасаа хойш тус сэтгүүл нь шинжлэх ухаанд үзүүлэх нөлөөний олон үзүүлэлтээр хурдтай өсөлт үзүүлсэн ба нөлөөллийн коэффициент нь 2016 онд 8.843 байсан бол 2020 онд 17.275 болж өссөн бөгөөд нийт ишлэл авсан тоо нь 2016 онд 512 удаа, 2020 онд 5889 удаа болсон байна. 2014–2016 оны хооронд тус сэтгүүл улирал болгон хэвлэгддэг байсан бол 2017–2019 онд хоёр сард нэг удаа гардаг болсон. Харин 2020 оноос хойш сар бүр буюу жилийн 12 удаа тогтмол хэвлэгдэж байна.
Толбот гүрвэл

Монгол орны баруун говь, Ховд аймгийн Үенч, Булган, Алтай сумдын нутаг, Баруун хуурай, Давсан хуурай, Ёлхон, Хонин ус, Тахийн усны говиуд, Үенч Бодонч Булган голын ай сав нутгаар амьдардаг. Их биеийн урт  35-75 миллиметр,  бадриун бахим биетэй, үзүүр тийш огцом нарийссан сүүлтэй, ерөнхийдөө бор цайвар, эсвэл ногоовтор цайвар. Нуруугаа даган хөндлөнгөөр цувран байрлах хоёр эгнээ бараан хүрэн толботой. Элсэн цөлд бутлаг, сөөглөг ургамлын үндэсний орчимд 15-32 сантиметр гүн нүх ухаж орогнодог. Мөн хад чулууны хонгил, хөндий, мэрэгчдийн нүхийг түр зээлэн амьдарна. 10 дугаар сарын эхээр ичээнп орж,  4 дүгээр сард гарч ирнэ. 5 дугаар сарын эхээр үржилд орно. 12 хүртэл өндгийг 2 удаагийн төрөлтөөр цувруулан гаргадаг. Гол төлөв шавьжаар хооллоно. Дэлдэн зараа, хярс, үнэг, дорго, хээрийн бүргэд, шонхор, сохор элээ, тоодог, бамбай хоншоорт могой зэрэг амьтадын идэш болно. Ган гачиг, хахир өвөл зэрэг байгалийн таагүй нөхцөлийн улмаас өлбөрөх, осгох зэргээр олноороо хорогдож үгүй болдог.
Эрвээхий

Монгол оронд 1000 орчим зүйлийн эрвээхий бий хэмээн бүртгэсэн байдаг боловч өнөөг хүртэл дагнасан судалгаанууд хийгдээгүй байна. Эрвээхий олон янзын гоёмсог хээ бүхий хос далавчтай хээнцэр ганган шавьж ажээ. Далавч нь хайрсаар хучигдсан байдаг учраас хайрсан далавчтаны багт хамаарна. Гэвч огт далавчгүй ч төрөл зүйл бий. Эрвээхийнд урт нарийн хоолой маягийн өвөрмөц эрүүтэй, тэр нь хуйлж цагирагласан хэлбэртэй. Энэ төрх нь бусад шавьжнаас онцгой ялгарна. Биеийн хэмжээ болон далавчны хэмжээ харилцан адилгүй. Тогосон нүдэт, бүгэг зэрэг төрлийн эрвээхийнүүдийн далавчны дэлгэц 30 гаруй мм-т хүрдэг байхад хивэн эрвээхийнийх 3-хан миллиметр байдаг байна. Одот эрвээхий далавчаа дэлгэсэн үед хамгийн хээнцэр гоё бөгөөд далавчны дэлгэц 7-9 сантиметр болно. Эрвээхийн авгалдайн хөгжил нь түүний амьдралын ихэнх хэсэг бөгөөд далавч ургаж ниссэнээс хойш 24-хөн цаг болоод амьдралынх нь хугацаа дуусаж үхдэг эрвээхийн төрлүүд олон байдаг байна.

**“Одот” эрвээхий хамгийн үзэсгэлэнтэй**

Монголд амьдардаг хамгийн үзэсгэлэнтэй эрвээхий бол **“Одот”** юм. Тэрээр далавчаа дэлгэсэн үедээ хамгийн гоёмсог, хээнцэр харагддаг аж. Далавчны урт нь 70-90 мм байдаг юм байна. Одот эрвээхийн далавч гялтганасан цагаан болон тод хар өнгийн толботой. Тэд манай орны ойт хээрийн нутагт тархан нутаглажээ. Тэд ч нэг зуны настай бөгөөд долдугаар сарын дундуур үзэсгэлэнтэй төрхөө гайхуулаад наймдугаар сарын дундаас үзэгдэхээ больдог аж.
 
**Хүр эрвээхий хамгийн аюултай
**
Манай улсад хамгийн ихээр тархсан төрөл бол Хүр эрвээхий юм. Түүнийг том цагаан далавчаар нь ялгаж болно. Энэ эрвээхий нь намрын улиралд авгалдайгаа шахах гэрэлтэй, дулаан газар хайн нүүдэллэдэг. Үүний тулд 150 км-ийн цаанаас нисч ирэх нь бий. Нийслэлд үзэгдэж буй эрвээхийнүүд нь Сэлэнгэ, Төв, Улаанбаатар хотын ногоон бүс дэх ой хөвчөөс ирдэг ажээ. Хүр эрвээхий нь хар модонд авгалдайгаа шахдаг. Намар гарсан авгалдай нь хавар бүрхүүлээсээ гардаг гэнэ. Үүнийг хүрэнцэр гэж нэрлэдэг юм байна. Хүрэнцэр нь хаврын турш модоор хооллож, модыг ихээр нь сүйтгэдэг аюултай. Гэхдээ хавраас намар хүртэл хооллоод бусад үед хооллодоггүй. Хүрэнцэр долдугаар сараас хүүхэлдэй шатандаа орж, улмаар наймдугаар сард эрвээхий болдог. Энэ үед эрвээхий нь эвцэлдэж, авгалдайгаа шахах тохиромжтой газрыг хайн нүүдэллэдэг. Харин авгалдайгаа шахсан эрвээхий шууд үхдэг ажээ.

**Торгоны хүр эрвээхий хоёр сарын настай**

Торгоны хүр хорхой гэгч нисдэггүй эрвээхий хоёрхон сар насалдаг бөгөөд ямар ч амьтны үнэрийг 11 км холоос ялгаж мэдэрдэг хорвоод хосгүй чадвартай аж. Эхлээд тэрээр өндөг гаргана. Өндөг нь удалгүй хагарч дотроос нь бяцхан авгалдай гарч ирнэ. Өнөөх авгалдай  ургамлын навчаар хооллож, уран гоёмсог бат бэх үүрээ нэхдэг. Дараа нь түүн дотроо өнгө зүсээ хувиргаад нас гүйцсэн эрвээхий болдог аж. Эрэгчин эрвээхий нь эмэгчнээ тансаг үнэрээр нь таньж олдог аж. Тэд нэгэн төрлийн модны навчаар нь хооллодог. Энэ мод нь Зүүн Ази, Хятад улсын хойд хэсэгт ургадаг юм байна. Анх 5000 жилийн тэртээгээс Хятадад хүр хорхойг үржүүлж эхэлжээ. Бие гүйцсэн эрвээхий далавчаа дэлгэсэн үедээ 6см урттай болдог.
Цоохор хонин гүрвэл

Монгол оронд төмөр гүрвэл, говийн махир хуруут гүрвэл, прежевальскийн нохой гүрвэл, замба гүрвэл, тойрмын хонин гүрвэл, цоохор хонин гүрвэл, монгол гүрвэл, толбот гүрвэл, могой гүрвэл, загалт гүрвэл, гавшгай гүрвэл, зулзагалагч гүрвэл хэмээх 13 зүйл гүрвэл бүртгэгдсэн байдаг аж.

Хонин гүрвэл нь элсэрхэг, нам дор элсэн манхантай, дулаахан газраар нутагладаг. Говь гурван сайханы байгалийн цогцолбор газар, баянбүрд, цав толгод, заган ой, харгана бүхий цөл, элсэн манхан нутагт элбэг тааралддаг. Хонин гүрвэл нарийн урт биетэй, зун цагт олон гууждаг, хос богинохон хөлтэй, урт сүүлтэй хэвлээр мөлхөж явдаг хуурай газрын амьтан юм. Ихэнх хонин гүрвэлийн биеийн урт 12-14 сантиметр, эрээн цоохордуу өнгөтэй, хоншоор богино бөгөөд дугуй, сүүлэн дээрээ хөндлөн бараан судалтай байдаг. Энэхүү хүйтэн цустай амьтан нүхэнд амьдарч, өдөр нь шоргоолж, хорхой шавж, таана, хүмүүлийн шүүсээр хооллодог байна.

Хонин гүрвэл хүйтэн өдөр наранд халсан халуун чулуу болон малын бууцанд хэвтэж дулаацдаг гэнэ. Хүйтний улирал эхэлж, ногоон ургамал хагдрах үеэр идэш хоол нь хомсдож, бие нь жижгэрч хармаг гэх бутлаг ургамал даган нутагладаг. Намрын эхэн сар гарч хүйтэн бороо орох үед хонин гүрвэлийн хөдөлгөөн удааширч, үзэгдэх нь ховордож эхэлдэг. Энэ нь хонин гүрвэлийн ичих хугацаа болж, хүйтэрч байгаагийн шинж ажээ. Хонин гүрвэл аравдугаар сарын дунд үед үзэгдэхгүй, бүрэн ичиж дуусдаг байна. Харин хавар дөрөвдүгээр сард ичээнээсээ гарч эхэлдэг гэнэ. Тавдугаар сард ичээнээсээ бүрэн гарч тэнхэрсэн хойноо хонин гүрвэлүүд үржилд орж 10-12 өндөг гаргадаг.

Эдгээрээс Улаан номонд орсон **тойрмын хонин гүрвэл** 59 мм биетэй, сүүл 70 мм урттай. Үндсэндээ түүний сүүл их биеэсээ урт байдаг юм. Тойрмын хонин гүрвэл урт сүүлээрээ биеэ хамгаалдаг бөгөөд өөрийхөө хоолыг сүүлээрээ боож олзолдог. Тэд хүзүүн дээрээ тод хөндлөн нугачаастай, шилэн хүзүүний орчим нарийн хөх хөвөө бүхий улаан ягаан өнгийн хос толботой байдгаараа бусад гүрвэлээс ялгагддаг байна. Нуруу, биеийн хажуу, сүүлний дээд хайрсууд арзгар өргөсөрхөг бөгөөд Ховдын Булган сумын Ярант, Салхитын хөтөл, Их, Бага, Онгог, Давхар хөтөлийн бэл зэрэг нутагт тархан нутагладаг аж. Тойрмын хонин гүрвэл цох, эрвээхэй, шоргоолж, бясаа, царцаа, ялаа зэрэг шавьжаар хооллоно. IV сарын эхээр хээлтдэг байна. Тус гүрвэл шонхор, хэрээ, цахлай, бамбай хоншоорт могойн хоол болдог учир устаж болзошгүй зүйлд оруулж, Монгол улсын Улаан номонд бүртгэсэн байна.
Орос-Шведийн дайн (1590-1595)

**Орос-Шведийн 1590-1595 оны дайн** (орос. *Русско-шведская война (1590—1595)*) бол Ливоны дайны үеэр алдагдсан Нарва, Ивангород, Ям (одоо Кингисепп), Копорье, Корела зэрэг цайзууд бүхий Оросын эзэнт гүрэн, Шведийн хооронд болсон цэргийн зэвсэгт мөргөлдөөн юм. Швед, Финландын түүх судлалд дайны эхлэлийг 1570 он гэж үздэг тул Оросын эсрэг 25 жилийн дайн (швед: *25-årskriget mot Ryssland*) ба Урт удаан сөргөлдөөн (фин. *Pitkä viha*) гэж нэрлэдэг.

1595 онд Тявзино (Тэйсино, тосгоны швед нэр нь Теусина) тосгонд 1595 онд байгуулсан Тявзин (мөн "Тейсинскийн энх тайван") гэрээнд гарын үсэг зурснаар дайн дуусав. Оросууд Шведийн хаант улсын эрхийг Эстланд болон Финландад ашиглах эрхийг хүлээн зөвшөөрөв. Шведүүд Корела цайзыг дүүрэгтэй нь хамт Орост буцааж өгөхийг зөвшөөрч, дайны эхэн үед Оросын цэргүүд эзлэн авсан (чөлөөлсөн) хотууд болох Ям, Ивангород, Копорье (Ливоны дайны үеэр Оросоос Шведэд олзлогдсон) хотуудыг хүлээн зөвшөөрч, Орешек (Нотебург) мөн Орост буцаж ирсэн гэж хүлээн зөвшөөрөв. Тявзины гэрээгээр тогтоосон Орос, Шведийн хилийг анх удаа Баренцын тэнгис хүртэл тогтоож, 1558-1583 оны Ливоны дайны дараа мужуудын хилийг тогтоожээ.
Шинэ Хархорум

**Шинэ Хархорум** (англи. *New Kharkhorum*) хотын бүтээн байгуулалтын асуудал хариуцсан захиргаа нь Орхоны хөндийд “Шинэ Хархорум” хот байгуулахад шаардлагатай төлөвлөлт, бүтээн байгуулалтын ажлыг үе шаттайгаар зохион байгуулах, эрхзүй, дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалтын таатай орчинг бүрдүүлэх үйл ажиллагааг нэгдсэн зохион байгуулалт, менежментээр хангаж ажиллах чиг үүргүүдийг хэрэгжүүлэх юм.

"Шинэ Хархорум" хотыг байгуулснаар Улаанбаатар хотод үүссэн хүн ам, эдийн засгийн хэт төвлөрлийг сааруулах, бүс, орон нутгийн тэнцвэртэй хөгжлийг хангах, шинэ ажлын байр нэмэгдэх, хүн ба амьтан амьдрахад таатай, байгаль орчинд ээлтэй хот бий болох ач холбогдолтой юм.

## Шинэ Хархорум хот байгуулах үйл явц 
* 2022 оны 12-р сарын 20-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн “Хархорум хотыг сэргээн байгуулах тухай” 230 дугаар зарлиг гарав.
* 2023 оны 1-р сарын 12-нд Монгол Улсын Их Хурал Орхоны хөндийд “Шинэ Хархорум” хот байгуулах тухай 07 дугаар тогтоол батлав.
* 2023 оны 2-р сарын 1-нд Монгол Улсын Засгийн газраас “Шинэ Хархорум хотын бүтээн байгуулалтын асуудал хариуцсан захиргаа”-г байгуулах 40-р тогтоол гарав.
* 2023 оны 2-р сарын 28-нд Барилга хот байгуулалтын сайдын 36 дугаар тушаалаар “Шинэ Хархорум хотын бүтээн байгуулалтын асуудал хариуцсан захиргаа”-ны дүрэм, бүтэц, орон тооны хязгаарыг батлав.
* 2023 оны 6-р сарын 5-нд хот байгуулалтын иж бүрэн үнэлгээ хийгдэж, магадлалын нэгдсэн дүгнэлт гарсан.
* 2025 оны 6-р сарын 15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх “Шинэ Хархорум” хотын бүтээн байгуулалтыг албан ёсоор эхлүүлж байгааг мэдэгдэж, “Их хаадын цэцэрлэгт хүрээлэн”-д Монгол Улсын Төрийн далбааг мандуулсан байна.
Лө Бүржэ (олон улсын нисэх онгоцны үзэсгэлэн)

**Олон улсын нисэх онгоцны Парис-Лө Бүржэ үзэсгэлэн** (франц. ''Salon international de l'aéronautique et de l'espace de Paris-Le Bourget*, буюу товчоор **Лө Бүржэ**; франц. *Le Bourget'') —Лө Бүржэ нисэх онгоцны буудалд (Парис хотоос зүүн хойд зүгт 12 км) хоёр жилд 1 удаа болдог дэлхийн хамгийн том нисэх онгоцны үзэсгэлэн юм. 

Нисэх онгоцны анхны үзүүлбэр 1908 онд Парис хотод автомашины  шоуны хүрээнд болсон. Дараа жил нь 9-р сарын 25-аас 10-р сарын 10 хүртэл Францын нийслэлд нисэх онгоцны анхны төрөлжсөн үзэсгэлэн болж 380 компани оролцож, агаарын бөмбөлөг, онгоц, хөдөлгүүр зохион бүтээх чиглэлийн ололт амжилтыг харуулсан байна. Үзэсгэлэн амжилттай болж, тогтмол жил бүр зохион байгуулагддаг байсан бөгөөд 1924 оноос хойш хоёр жил тутамд зохион байгуулахаар шийджээ. 

1924 онд үзэсгэлэнд Их Британи, Герман гэх гадаадын оролцогчид анх удаа оролцсоны дараа агаарын шоу олон улсын статустай болсон түүхтэй. 1953 он хүртэл энэхүү салон нь Елисейн талбайн ойролцоох Гранд Палеад болдог байв. Дайны дараа 1949 онд Парисаас өмнө зүгт 14 км-т орших Орли нисэх онгоцны буудалд үзмэрүүдийн нислэгийн чадварыг анх удаа үзүүлэх болжээ. 1953 оноос хойш салон-үзэсгэлэн Лө Бүржэ нисэх онгоцны буудалд байнга болдог болсон юм.

2011 оны 49 дахь агаарын онгоцны шоу болж 2100 гаруй компани оролцож, 150 онгоц үзүүлсэн байна. Гурав хоногийн турш агаарын шоуг 465 мянган хүн үзсэн байна.2015 оны 51 дахь агаарын шоу 6-р сарын 15-аас 21-ний хооронд зохион байгуулагдахад 50 орны 2260 компани оролцсон. Агаарын шоуг нийт 351 мянган хүн үзсэн байна.

## Гарсан осолууд 
* 1961 оны 6-р сарын 3-нд Америкийн В-58 бөмбөгдөгч онгоц сүйрчээ. Багийн бүх 3 гишүүн нас баржээ.
* 1965 оны 6-р сарын 15-нд Америкийн В-58 бөмбөгдөгч онгоц сүйрчээ. Багийн 3 гишүүний нэг нь нас баржээ.
* 1965 оны 6-р сарын 19-нд Италийн G.91 сөнөөгч бөмбөгдөгч онгоц сүйрчээ. Нисгэгч хөөрсөн боловч нас барж, дахин 10 хүн газар дээр нас баржээ.
* 1973 оны 6-р сарын 3-ны өдөр Зөвлөлтийн Ту-144 онгоц үзүүлбэр нислэг үйлдэж байхдаа осолджээ. Багийн 6 гишүүн бүгд нас баржээ.
* 1977 оны 6-р сарын 3-нд Америкийн А-10 довтолгооны онгоц сүйрчээ. Нисгэгч нас барсан.
* 1989 оны 6-р сарын 8-нд Зөвлөлтийн МиГ-29 сөнөөгч онгоц сүйрчээ. Нисгэгч Анатолий Квочур амжилттай тусгай төхөөрөмжөөр онгоцыг орхисон. 
* 1999 оны 6-р сарын 12-нд Оросын олон зориулалттай Су-30 сөнөөгч онгоц сүйрчээ. Багийн хоёр гишүүн хоёулаа амжилттай онгоцыг орхисон байна.

**Албан ёсны цахим хуудас**: https://www.siae.fr/
Өгөгдөл алдагдах

**Өгөгдөл алдагдах** гэдэг нь файл, програм эсвэл тодорхой мэдээлэл устаж алга болох үед тохиолддог үзэгдэл юм. Заримдаа өгөгдөл шинэчлэгдэх үед өөрчлөгдөж болдог ч энэ нь яг өгөгдөл алдагдсаныг илэрхийлдэггүй. Өгөгдөл түр хугацаанд ашиглах боломжгүй болох нь ч мөн адил өгөгдөл алдагдал биш юм. Жишээ нь, тухайн өгөгдлийг хадгалсан сервер түр хугацаанд холбогдохгүй байх тохиолдол байдаг ба сервер дахин холбогдох үед өгөгдөл ахин гарч ирдэг. Өгөгдөл алдагдалд зарим нэг нийтлэг шалтгаанууд бий. Зарим тохиолдолд өгөгдөл нөөц хуулбар (backup) үүсгэснээр хамгаалагдаж болно. Нөөц хуулбар нь тухайн файлын хуучин хувилбарыг агуулж байдаг тул өгөгдөл алдагдлыг илүү бага хохиролтой болгодог. Хэрэв системийн ажилд агуулагддаг мэдээлэл алдагдвал, систем ажиллагаагүй болох магадлалтай. Системийг сэргээж, өгөгдлийг нөөц хуулбараас сэргээхэд удаан хугацаа шаардагдах хандлагатай байдаг.

## Шалтгаанууд 
### Санамсаргүй 
#### Санамсаргүй устгах 
Заримдаа файл эсвэл хавтсыг санамсаргүйгээр устгах тохиолдол гардаг. Ихэнх хэрэглэгчид " дахин сэргээх хогийн сав (recycling bin)"-аас сэргээх боломжтой байдаг ч системийн файлууд уствал систем ажиллахаа болино. 

##### Санамсаргүй гэмтэх 
#### Систем 
Батерей дуусч, систем автоматаар унтарснаар өгөгдөл хадгалах/ачааллах явцад гэмтэл үүсдэг.

#### Хэрэглэгч 
Системийг тасалгаанаас салгах (унтраах) үед өгөгдөл гэмтэж болно.

### Зориуд 
#### Системийг унтраах 
Хэрэглэгч өөрөө системийг зориуд унтраах замаар хүсээгүй өгөгдлийг гэмтээж болно.

#### Залгуур салгах 
Хэрэглэгч хүссэн үедээ компьютерийн залгуурыг салгаж, өгөгдлийг албаар гэмтээх боломжтой.
Монгол дахь органик бүтээгдэхүүний тухай хууль тогтоомж

**Органик үйлдвэрлэлийн зарчмууд**:

- Эрүүл мэнд, хөрс, ус, агаар, ургамал, амьтан, хүний оршин байх нөхцлийг хамгаалах;
- Органик бүтээгдэхүүн нь эко системд хор хөнөөл учруулахгүй байх, байгаль экологийн
тогтвортой байдлыг хадгалах;
- зах зээлийн өрсөлдөх чадвар, шударга, эелдэг байх;
- Өнөө болон ирээдүйн үеийнхний байгаль орчин, эрүүл мэнд, амьдрах орчинг хариуцлагатай
арга, технологийг ашиглан байгаль орчны унаган төрх болон органик байдлыг хадгалах;
- Органик бодисын 90 ба түүнээс дээш хувь нь байгалийн гаралтай байвал тухайн хүнс болон
тэжээлийг гэж органик гэж үзнэ
Органик бүтээгдэхүүн нь химийн бодис агуулаагүй байх хэрэгтэй бөгөөд зөвхөн хоёрдогч бодис,
уусдаг эрдэс бордоог хэрэглэхийг зөвшөөрдөг.

**Гэрчилгээ** (“Гэрчилгээжсэн органик” эко шошго)

Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим (МҮХАҮТ)-д албан хүсэлтээ гаргадаг.
Хүсэлт гаргагч нь гэрчилгээ авахын тулд дараах баримт бичгийг бүрдүүлнэ:
- Эко шошгыг ашиглах албан хүсэлт
- Бүтээгдэхүүн органик гэж нотлох бүтээгдэхүүний тодорхойлолт
- МҮХАҮТ-ын зүгээс уг бүтээгдэхүүн нь шаардлагад нийцсэн болохыг хүлээн зөвшөөрсөн
зөвшөөрөл
- Технологи болон менежментийн талаарх тодорхойлолт
- Лабораторийн шинжилгээний хариу
- Бүтээгдэхүүн байгаль хамгаалах тухай хууль тогтоомжид нийцэж буйг нотлох холбогдох
хэлтэсээс авсан зөвшөөрөл
- Бүтээгдэхүүн нь хүнсний аюулгүй байдлын стандартыг хангасан талаарх тодорхойлолт
- Байгууллага / компанийн бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар
МҮХАҮТ-ын мэргэжилтэн нь хүсэлт хүлээн авснаас 14 хоногийн хугацаанд шийдвэрлэнэ.
Гэрчилгээг үйлдвэрлэгч болон МҮХАҮТ-ын хооронд хийгдэх гэрээнд үндэслэн олгодог.
Гэрээний нөхцлүүд (Органик бүтээгдэхүүний тухай хууль)

Гэрчилгээ нь дахин шинэчлэх хүртэл (хуулиар тогтоосон эрх бүхий байгууллагатай гэрээ
байгуулснаас эхлэн органик бүтээгдэхүүнийг бүрэн шилжүүлэх) 2 жилийн хугацаанд хүчинтэй
байна. Одоогийн байгаа гэрчилгээний хугацаа дуусахаас 2 сарын өмнө дахин сунгах хүсэлтээ
өгснөөр дахин 2 жилээр сунгагдаж болно.

Эко шошго бүхий байгууллага нь бүтээгдэхүүний тогтвортой байдлыг хангах төлөвлөгөөний дагуу
ажиллах хэрэгтэй. МҮХАҮТ нь уг бүтээгдэхүүн эко шошгоны шаардлагыг хангаагүй тохиолдолд
гэрээг цуцлах эрхтэй байна.

Эко шошго ашиглах зөвшөөрөл авах:

- Бүтээгдэхүүний нэр, бүтээгдэхүүний шошго, каталог, танилцуулга, веб хуудас, арилжааны
талаар бүтээгдэхүүний дүрс, тайлбар бүхий эко шошго байна.

- Компанийн орох хаалганы дээр бүтээгдэхүүний талаар танилцуулга байна.

- Үзэсгэлэн яармагийн үеэр бүтээгдэхүүнийг сурталчилна.

- Зөвхөн тухайн бүтээгдэхүүнийг сурталчилна, энэ нь компанийн сурталчилгаа биш байна.
Төмөр-Очирын Идэрхангай

**Төмөр-Очирын Идэрхангай** -“Улаанбаатарын их сургууль”-ийн Археологийн тэнхимийн багш, доктор, дэд профессор.

Түүний ахалсан багийнхан Луут хотын туурийг Архангай аймгийн Өлзийт сумын нутаг дэвсгэрээс 2017 онд илрүүлсэн нь Монголын төдийгүй дэлхийн шинжлэх ухааны салбарт томоохон нээлт болсон юм.
Үйлдвэрлэгчийн үүрэг, шаардлага (Органик бүтээгдэхүүний тухай хууль)

**Үйлдвэрлэгчийн үүрэг**:

- Түүхий эд материалын болон бүтээгдэхүүний шинж чанарыг алдагдуулахгүй, мөн хүн,
амьтан, байгаль орчинд сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй хадгалалтын болон үйлдвэрлэлийн технологийг
нэвтрүүлэх;

- Дотоодын нөөц бололцоонд тулгуурлан хог хаягдал багатай болон хог хаягдлыг ашигласан
усны зохистой хэрэглээг нэвтрүүлсэн технологи ашиглах;

- Хэрэв бүтэн органик бүтээгдэхүүн буюу тодорхой бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл хаагдсан бол
ажлын 10 хоногийн дотор бичгээр мэдэгдэж, баталгаажуулалтын байгууллага, мэргэжлийн
хяналтын байгууллагад бичгээр мэдэгдэнэ.

**Органик бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчийн шаардлага**

- Органик бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн баталгаажуулалт хийлгэсэн байх, мөн гэрчилгээний
төлбөр төлөх;

- Ойн нөөц, байгалийн ургамал ашиглах тохиолдолд ариутгалын бодисгүй талбайгаас хураан
авах;

- Ой мод, байгалийн ургамлын тухай хууль тогтоомжид нийцсэн ойн нөөц, байгалийн
ургамлыг ашиглах.

Органик хүнсний үйлдвэрлэлтэд цацраг идэвхит бодисыг ашиглах, ахуйн болон үйлдвэрлэлийн
хог хаягдал, хотын цэвэрлэх байгууламжийн шавар, клоноор үйлдвэрлэсэн мал, амьтныг ашиглах;
өөрийн хувиргасан амьд организмын бүтээгдэхүүн, өсөлтийн даавар зэргийг ашиглахыг хориглоно.
Хөдөө аж ахуйн үйл ажиллагаанд тавигдах шаардлага (Органик бүтээгдэхүүний хууль)

Ургамлын төрлүүд. Органик хөдөө аж ахуйн ургамлын төрөл зүйлүүд нь хөрс, цаг уурын нөхцөлд
дасан зохицож, өвчин, хортон шавьжны халдлагад тэсвэртэй байх шаардлагатай. Бүх материал, үр
нь органик байх хэрэгтэй.

Уг ургамал нь органик гэж нотлохын тулд ургацыг 2-аас доошгүй улирал буюу урт хугацаанд
органик тариалалтын горимын дагуу хадгална.

**Шилжилтийн хугацаа**: Шилжилтийн хугацаанд органик удирдлага нь газрын ашиглалт, экологийн
орчин, хөдөө аж ахуйн ашиглалтын туршлагад анхаарал хандуулан ажиллах хэрэгтэй (дор хаяж 12
сар ба түүнээс дээш).

**Хөрсний менежмент**: Хөрс хамгаалахын тулд нэг төрлийн ургамлыг дангаар нь удаан хугацаагаар
тариалахгүй байх, органик бордоо ашиглах, хортон шавж, хогийн ургамлыг хянах тогтолцоотой
байх хэрэгтэй. Хүний ялгадас болон азотыг бордоонд ашиглаж болохгүй.

**Хортон шавж, өвчний менежмент**: Тохиромжтой ургамал, тэдгээрийн төрөл зүйлүүдийг сонгох,
ээлжлэн тариалах, механик хөрсний менежментийг сонгох, хортон шавжнаас хамгаалах тор, хашаа
барих, дулааны аргаар зэрлэг өвсийг устгах, суулгацыг бэлтгэх. Хортон шавж, өвчний менежментэд
ашиглаж болох бодисуудын хавсралтанд жагсаалтаар оруулав.

Нийлэг бүрхүүл, ноос, шавжны тор, хучлагыг зөвхөн полиэтилен, полипропилен, поликарбонат
зэргээр хийнэ. Эдгээрийг хэрэглэсний дараа хөрснөөс зайлуулж, шатааж устгана.
Уламжлалт фермд ашиглаж байсан тоног төхөөрөмжийг органик тариалалтад ашиглахдаа сайтар
цэвэрлэсэн байна.
Зөгийн аж ахуй эрхлэхэд хангах шаардлага (Органик бүтээгдэхүүний хууль)

Зөгий нь тухайн орчинд дасан зохицсон, амьдрах болон өвчин эсэргүүцэх чадвартай, мөн тухайн
нутгийн зөгийнөөс хамгаалагдсан байна.

Хэрэв зөгийн өвчний улмаас олон тоогоор нэг дор үрэгдсэн бол зөгийн үржүүлгийн дараагийн
шилжүүлэлтийг 1 жилийн дараагаар хийхээр тооцоолно. Учир нь энэ хугацаа нь дараагийн
шилжилтэнд өвчин дамжуулахгүй байх боломжийг олгодог.

**Зөгий үржүүлгийг эрхлэх байршлын шаардлага**:

- Зөгийн үүрийг тойрсон 3 км радиус доторх бохирдуулагч бодис, тоосжилтын эх үүсвэр нь
органик аж ахуй, органик ургамал, органик бүтээгдэхүүн нийцэхгүй.

- Хот суурин газар, зам, үйлдвэр, хог хаягдлын байгууламж, хог хаягдал шатаах байгууламж
гэх мэт аливаа бохирдуулагч хөдөө аж ахуйн бус эх үүсвэрээс хол зайд байрласан байна.

- Тоосонцор, зөгийн бал, усны хангалттай нөөцтэй байх.

Фермер нь зөгийн сархинаг, хэмжээ, бүтээгдэхүүний агуулахын байршил, баглаа боодлын
байршлын тодорхой зураглалтай байна. Энэ сайт нь органик зөгий аж ахуйд тавигдах шаардлагын
талаар баримтжуулалт, судалгааг мөн агуулсан байгаа. Хэрэв фермер зөгийн байршлыг өөрчилбөл
өөрчлөлт бүрийг бүртгэнэ.

Мөн зөгий тэжээх, өвчин эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх, эмчилгээ, бусад туршлага, органик зөгийг
үржүүлэх, хадгалах талаарх бусад мэдээлэл байгаа.
Органик хүнсний бүтээгдэхүүний шошго, барааны тэмдэгт болон лого (Органик бүтээгдэхүүний хууль)

Барааны тэмдэгт болон логоны арын суурь өнгө нь шилжилтийн хугацаанд (хуулиар тогтоосон эрх
бүхий байгууллагатай гэрээ байгуулснаас эхлэн органик бүтээгдэхүүнийг бүрэн шилжүүлэх) шар
өнгөтэй байх бөгөөд органик бүтээгдэхүүнд бүрэн шилжсэнээр суурь өнгийг ногоон болгоно.
Органик хүнсний шошго нь хүнсний аюулгүй байдлын тухай хуульд заасан шаардлагаас гадна
баталгаажуулагч байгууллагын нэрийг оруулж болно. Шошго нь хүнсний органик орцыг
оруулж болно. Органик логог дараах зүйлд хэрэглэхийг хориглоно. Үүнд: Органик бус хүнсний
бүтээгдэхүүн, тэжээл, нийтийн хэрэгцээнд зориулагдсан бордоо, сурталчилгааны зорилгоор логог
ашиглах, шилжилтийн үед үйлдвэрлэсэн хүнс, тэжээл, олон нийтийн хэрэглээнд зориулагдсан
бордоонд ногоонд эвсгэртэй логог сурталчилгаанд ашиглах.

Хүнс, хөдөө аж ахуйн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн лого, органик бүтээгдэхүүний
тэмдэг, түүнийг хэрэглэх журмыг батална.
Тадеуш Костюшко

**Анжей Тадеуш Бонавентура Костюшко** (польш. *Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko*, англи. *Andrew Thaddeus Bonaventure Kosciuszko*; 1746 оны 2-р сарын 4-нд Меречевшчинад төрсөн- 1817 оны 10-р сарын 15-нд Швейцарын Солотурн хотод нас барсан)  Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийн болон АНУ-ын цэрэг, улс төрийн зүтгэлтэн, Америкийн хувьсгалт дайнд оролцогч, 1794 оны Польшийн бослогын удирдагч, Беларусь, Польш, АНУ-ын Үндэсний баатар, Францын хүндэт иргэн юм. Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийн армийн генералиссимус. Тэрээр энэ цолыг 1794 оны бослогын турш, Мацевицегийн тулалдаанд Оросын цэргүүдэд олзлогдох хүртлээ эзэмшиж байжээ.

16-р зууны эхэн үеэс мэдэгдэж байсан Рох III сүлдний язгууртан Костюшкогийн гэр бүлийн гишүүн. 20 настайдаа Варшав дахь цэргийн кадет корпусыг төгссөн. 1768 онд Хуульчдын холбоог хамарсан иргэний дайн эхэлснээс хойш нэг жилийн дараа Костюшко боловсролоо үргэлжлүүлэхээр Франц руу явжээ. Тэрээр 1774 онд Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлд буцаж ирээд, анх хуваагдсанаас хойш хоёр жилийн дараа магнат Йозеф Сосновскийн эдлэн газар багшаар ажиллажээ. Ажил олгогчийнхоо охинтой хамт зугтах оролдлого бүтэлгүйтсэний дараа тэрээр Франц руу буцаад явсан. 1776 онд Костюшко Хойд Америк руу нүүж, тивийн армийн хурандаа цолтойгоор Америкийн хувьсгалын дайнд оролцов. Цэргийн инженерийн хувьд тэрээр Нью-Йоркийн Вест Пойнт дахь цайз зэрэг бэхлэлтийг зохион бүтээж, удирдаж байсан. 1783 онд Тивийн конгресс түүний гавьяаг үнэлэн бригадын генерал цол хүртээжээ.

Тадеуш Костюшко 1784 онд эх орондоо буцаж ирээд 1789 онд хошууч генерал цолтойгоор Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийн армид орсон юм. Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийн хоёр дахь хуваагдлын дараа 1794 оны 3-р сард тэрээр бослого зохион байгуулж, удирдаж байв. 1794 оны 10-р сард Мацевицегийн тулалдаанд босогчдын гол хүч Оросын цэргүүдэд ялагдаж, Костюшко өөрөө олзлогдов. 1796 онд Оросын хатан хаан II Екатерина нас барсны дараа Костюшког Оросын хаан ширээг залгамжлагч I Павел өршөөлд хамруулсан тул тэрээр АНУ руу цагаачилжээ. 1798 онд тэрээр Европ руу буцаж ирээд Францад удаан хугацаагаар, Венийн Конгрессын дараа, 1817 онд нас барах хүртлээ Швейцарьт амьдарч байжээ.
Хөрсний онцлог шинж (Органик хүнсний ногоо тариалах)

Хөрс гэж газрын өнгөн хэсгийн шим тэжээлтэй, ялзмагт үе давхaргыг
хэлнэ. Хөрс нь байгалийн өвөрмөц биет юм. Энэ нь өөр хоорондоо харилцан уялдаа бүхий хатуу,
шингэн, хий, амьд хэсгээс бүрдэнэ.

Хатуу хэсгийн бүрэлдэхүүнд амьтан, ургамлын гаралтай органик үлдэгдэл, ялзмаг орно. Ялзмаг
нь жижиг хэсгийг барьцалдуулж, бүтэц үүсгээд зогсохгүй ургамал хооллох олонх бодисыг агуулж
байдаг.

Шингэн хэсэг нь хөрсний нүх сүвээр орших ус, уусмал юм. Хөрсний шингэн хэсэг буюу уусмалын
гол сурвалж нь хур тунадас, гүний ус юм.

Хийн хэсэг буюу хөрсний агаар нь ус дүүрээгүй хэсэгт орших төрөл бүрийн хий, органик гаралтай
дэгдэмхий нэгдлүүд болно.Үүний эх сурвалж нь атмосферийн агаар, хөрснөө өөрт нь буй болж
байдаг төрөл бүрийн хий юм. Иймээс хөрс, агаарын хооронд хийн солилцоо хэдийчинээ сайн явах
тусам ургамлын үндэс, хөрсний бичил амьтдын амьсгалд таатай нөхцөл бүрдэнэ. Бүтэц сайтай
хөрсөнд ус, агаарын горим хамгийн сайн байна.

Хөрсний амьд хэсэг нь энд орших амьд махбодь болно. Эдгээр нь органик бодисыг задалж, ургамал
хооллох эрдэс хэлбэрт оруулна.

Хөрсийг бүрдүүлж байгаа агууламжаас нь шалтгаалаад хүнд, дунд, хөнгөн хөрс гэж ангилдаг. Хүнд
хөрсөнд шаварлаг хөрс багтах бөгөөд шим тэжээлийн бодис болон ус барих чадвар сайтай боловч
нягт учраас агаар дутмаг байдаг. Ийм талбайд үрийн соёололт муу, үндэс муу амьсгалж, органик
бодис сайн задрахгүй, мөн сайн халахгүй тул “хүйтэн” хөрс гэнэ. 

Дунд хөрсөнд шавранцар хөрс багтах бөгөөд ургамал ургахад тохиромжтой хөрс болно. Хэдийгээр
ургамал ургахад тохиромжтой ч хөрсийг сайжруулах хэрэгтэй. Бууцаар бордох бөгөөд нэг бордсон
тохиолдолд 3-5 жилдээ ашиглагдана.

Хөнгөн хөрсөнд элсэн хөрс багтах бөгөөд энэ нь ургамал хооллох тэжээлийн бодисоор хомс юм.
Ийм хөрсний ихэнх хувийг элс эзэлдэг тул ус барих чадвар муутайгаас гадна тэжээлийн бодисыг
хөрсний доод үе давхаргаруу байнга угааж байдаг. Мөн сайн халах ч хурдан хөрдөг. Хөнгөн хөрс
агаарын горим сайтай, хагалж боловсруулахад хялбар байдаг.

Хөрсний бас нэг гол чанар бол усанд ууссан ургамал хооллох бодисыг шингээж, түүнийг хадгалах
чадвар юм. Ийм хөрсөнд ургамал арвин ургац өгнө.
Хөрс боловсруулалт (Органик хүнсний ногоо тариалах)

Хөрс боловсруулалтын үндсэн зорилго нь зохих хэмжээний нягтралтай,
жижиг үрлэн бүтэцтэй, тэгш гадаргуутай, өндөр үржил шим бүхий зузаан хагалагдах үеийг бий
болгоход оршино. Нөгөө талаар хар ухаанаар ойлгоход үр ургах аятай таатай үрийн хэвтэр бэлдэх
зорилготой юм.

Хөрс боловсруулалтыг гүн ба өнгөц гэдэг ба гүн боловсруулалт нь 25 см гүнд, өнгөн боловсруулалт
нь 14-15 см гүнд хийхийг хэлнэ. Мөн жил дараалан хагалгаа боловсруулалт хийж байгааг хөрсний
өнгөн боловсруулалтын технологи хийгдэх юм байна гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдож тухайн
жилийн агротехинологийн мөрдөгдөх хуудас, зардлууд тооцогдох учир хөрс боловсруулалтын
технологийг ургамлын ээлжлэн тариалалттай уялдуулж тухайн жилдээ боловсруулж байх
шаардлагатай.

Хавж боловсруулах арга байдаг ба гүн хаван сийрүүлэгчээр үндсэн боловсруулалтыг 30 см хүртэл
гүнд сийрүүлэх үйлдэл болно. Гүн хаван сийрүүлэхэд сүрэл болон ургамлын үлдэгдэл газрын
гадаргуу дээр үлдэж, хөрсийг салхинд хийсэхээс хамгаалдаг. Мөн өвөл цас тогтож, хөрсний
чийгийн нөөцийг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Гүн хавсан хөрс хаврын цасны усыг
гүйцэд шингээж авна.

Хөрс боловсруулалтыг цомхтгох нь хөрсийг аль болохоор цөөхөн боловсруулах, машины нэг
явалтаар олон үйлдэл хийхийг хэлнэ. Мөн зарим шаардлагагүй боловсруулалтыг хасах зэргээр
цомхтгосон технологийг хэрэглэж болно.

Тарилтын өмнөх боловсруулалт нь таримлын үрийн ургаж, соёолоход тохиромжтой нөхцөлийг
бүрдүүлэхэд чиглэгдэнэ.

Хүлэмжний хөрсийг боловсруулахдаа голдуу гараар болон бага оврын техник ашиглана. Хүлэмжний
хөрс салхинд элэгдэх нь бага тул намар ургац хураасны дараа боловсруулан орхиод, өвөл цас оруулж
болно. Эсвэл хавар үндсэн боловсруулалтыг гүн хийж, цэнэг усалгаа хийнэ. Дараа нь тарихын
өмнөх боловсруулалтыг хийнэ.
Хөрс сайжруулах (Органик хүнсний ногоо тариалах)

Хөрс сайжруулах гэдэг нь тухайн хөрсний онцлогоос шалтгаалан ургамал ургахад тохиромжтой,
шим тэжээлтэй хөрсийг бий болгохыг хэлнэ.

Шаварлаг хөрсийг сайжруулахдаа элс мөн биоялзмаг хольж өгнө. Ингэснээр хэт барих нь
тохиромжтой хэмжээнд очиж, ус нэвтрүүлэх чадвар болон халалт сайжран, шим тэжээлийн
агууламж нэмэгдэнэ.

Шавранцар хөрс бол ургамал ургахад хамгийн тохиромжтой хөрс гэгддэг. Гэхдээ олон жил дараалан
тариалалт хийсэн бол хөрсөнд шаардлагатай шим тэжээлийн бодисыг өгөх хэрэгтэй.

Элсэн хөрсийг сайжруулахдаа хар шороо болон биоялзмаг, бууцыг холих хэрэгтэй. Ингэснээр ус
барих чадвар сайжран, ургамал ургахад тохиромжтой болно.

Мөн хөрс сайжруулах бусад аргыг доор орууллаа:

1. Ердийн нугын харш ороо- Дангаар нь хэрэглэж болохгүй, учир нь хүнд нягт болно. Ургамлын
бүтцээс хамаараад 20-50 % байна. Заримдаа бараг хэрэглэхгүй.

2. Элс-Бүдүүн ширхэгтэй голын элс сайн. Барилгын элс тохиромжгүй. Хөрсийг сийрэгжүүлэх,
ус нэвтрэх чадвар сайжруулах, үндсийг ялзралаас хамгаалах үүрэгтэй. Харин тэжээл өгөхгүй.

3. Хүлэр-Бүх төрлийн ургамалд тохирно. Хөрсийг сийрэгжүүлэх, агаар нэвтрүүлэх, шохойжилт
хлороос сэргийлэх, ургамлын бактериас хамгаалах үүрэгтэй. 25-35 % байна. Залуу ургамалд
50 % байж болно.

4. Модны холтос- Жижиглэж ялзмаг болгоод хүлэрийг орлуулж болно. Олдоц сайтай боловч
хүчиллэг ихтэй, агаар нэвтрүүлэх чадвар болон тэжээл муу. Шилмүүст модны холтос сайн
(нарс хуш г.м) харин навчит модны холтос муу, учир ньургамлын өсөлтийг зогсоодог.

5. Малын бууц- Шинэ бууц хэрхэв ч ашиглахгүй, дор хаяж 6 сар, жил болсон бууц ашиглана.
Тэжээллэг чанарыг сайжруулах үүрэгтэй. Адуу, үхрийн бууц илүү үр дүнтэй. Бага зэрэг л
хэрэглэнэ.

6. Хөвд

7. Био ялзмаг- Ургамал амьтны гаралтай. Тэжээллэг чанарыг нэмэгдүүлэх үүрэгтэй.

8. Модны нүүрс- Үндсийг ялзралаас хамгаална, бага хэмжээгээр хэрэглэнэ. Бүдүүн үндэстэй
ургамалд тохиромжтой. Синтетик- нийлэг хөрс: Перлит, керамзит, галолитг.м.

9. Перлит- Агаар нэвтрүүлэх чадварыг сайжруулах зорилгоор элсийг орлуулан хэрэглэж болно.
Нийт найрлагын 10-20 % байна.

10. Керамзит- Дэвсгэр буюу дренаж хийхэд ашигладаг. Учир ньусыг өөртөө шингээдэггүй.

Дээрх аргаас гадна хөрсийг сайжруулах хамгийн сайн арга нь биологийн аргаар сайжруулах буюу
чийгийн улаан хорхойгоор сайжруулах юм. Хэвийн нөхцөлд га талбайн чийгийн улаан хорхой 220
тонн хөрсийг хөндөж, сайжруулна. Үүний ялгадсанд ургамал хооллох үлэмж хэмжээний бодис
агуулагдаж байдаг. Энэ нь бас хөрсийг их хэмжээгээр нүхэлж сийрүүлдэг байна.
Үрслэгээний хөрс бэлдэх (Органик хүнсний ногоо тариалах)

1) Хоовонд:

а) Элс 25% 

б) Хар хөрс 10% 

в) Биоялзамаг 10% 

г) Хүлэрлэг хөрс 55%

2) Халуун дарлаганд:

Бэлтгэсэн үрслэгээний (1.5-2 м урттай, 0.8-1 м өргөнтэй 0.5 м гүнтэй) нүхэндээхонины хөх бууцыг
30 см зузаантай хийж, буцалсан усаараа сайн чийглэж өгнө. (1 м2 газард 40-60 литр).
Дараа нь үрсэлгээний хөрсөө (Хар шороо 70 %, хөх бууц 20 %, элс 10 %) 20 см зузаантай хийж
өгнө.

3) Хагас халуун дарлага:

Нарны эрчим хүчээр ажилладаг хүлэмжинд хагас халуун дарлага бэлтгэхдээ хамгийн дулаан,
гэрэлтүүлэг сайтай, хүлэмжийн дунд хэсгийг сонгоно. Нүхээ 2 м урттай, 1 м-өргөнтэй, 50 см-
гүнтэй нүх ухаж бэлтгэнэ.

Ухсан нүхэндээ эхлээд адууны хомоол дараа нь хонины шар өтөг хийж, нягтартал сайн гишгэж,
нүхээ сайн дүүргэнэ.

Өтөг бууцаар чигжиж дүүргэсэн нүхээ 1 м2 талбайд 40 л буцлам халуун усаар усалж, плёнкоор
хучсанаас хойш 7-10 хоногийн дараа хөрс хална.

4) Хөрс халсны дараа:

Халуун дэвсэг дээр 15 см хар шороо хийнэ, халуун усаар усална. Ус шингэсний дараа тарих үрээ
суулгана.
Усалгаа ( Органик хүнсний ногоо тариалах)

Ус ургамлын хувьд маш чухал ач холбогдолтой, учир нь өсөлт, хөгжлийн үйл явцад чухал үүрэг
гүйцэтгэдэг: шим тэжээл авахад, транспираци (хөлрөх) явагдахад, дулааныг зохицуулахад,
фотосинтез явагдахад, амьсгалахад. Сайн усалгааны менежмент бол ургамлын ургацанд нөлөөлөх
маш чухал арга юм.

Хүлэмжний нөхцөлд борооны усыг ашигладаггүй болохоор усыг гаднаас тохируулан авчирдаг. Мөн
ургамлын хөгжил, өвчний хяналт бас хөрсний дулааны хувьд чухал ач холбогдолтой хүлэмжийн
чийглэгийг удирдах арга юм. Эдгээр шалтгааны улмаас усалгаа, усалгааны багаж хэрэгсэл нь
хүнсний ногооны үйлдвэрлэлд ихээхэн ач холбогдолтой юм.

Усны хэрэгцээ нь ургамлын хөгжлийн үе шатанд хэд хэдэн үзүүлэлтээр ялгаатай байна. Ургамал
ургах явцад соёололтын үед, цэцэглэлтийн үед бас жимслэх үед зэрэг усны хэрэгцээ өөрчлөгдөн,
ургамлын хөгжлийн тодорхой гол цэгүүдэд усны стрессээс зайлсхийх нь маш чухал юм.

Усалгаа хэт дутагдах буюу хэт их байж болохгүй,
ургамлын ургалтын хугацаанд усны хэрэгцээг
нь тааруулж усалгааг мөрдөх хэрэгтэй.
Усны хэрэгцээ нь тариалсан ургамал болон
ургамлын үндэсний системтэй хамааралтай
ялгаа үзүүлдэг.

Жижиг үндэсний системтэй (редиск, салат навч)
хүнсний ногоо усны хэрэгцээгээ хөрсний зөвхөн
өнгөн хэсгээс шингээдэг чадвартай ба бага
хэмжээгээр ойр ойр усалгаа шаарддаг, том үндэсний системтэй ургамал (улаан лооль, лууван,
хулуу) усыг газрын гүнээс шингээдэг банэг удаа их хэмжээгээр хол хол зайтай усалгаа шаарддаг.
Өсч буй хүнсний ногооны үндэс нь хуурайшилтаас илүүтэйгээр чийгшилд (чөлөөт устай байх)илүү их тэсвэртэй байдаг. Нэг удаа их хэмжээний усалгаа хийх нь хөрс угаагдах болон жимс
дэлбэрэх эрсдэлийг нэмэгдүүлдэх тул, усалгааг бага хэмжээгээр тогтмол хийх нь чухал.

Хөрсний бүтцээс хамаарч өөр өөр ус хадгалах чадвартай бөгөөд усны хэрэгцээ бас өөр байх
байдаг. Жишээлбэл, элсэнцэр хөрс нь ус хадгалах чадвар муу бөгөөд усыг их хэмжээгээр услах
шаардлагатай болно. Харин шавранцар хөрс нь эсрэгээрээ ус хадгалах чадвартай бөгөөд бага
хэмжээгээр услах хэрэгтэй.

Хүнсний ногооны үйлдвэрлэлд хөрсний чийгийг хадгалах болон усалгааны менежментийг
сайжруулахын тулд өөр өөр аргыг хэрэглэж болно.

Үнэндээ хүчтэй бороо орох (ил талбайд) буюу усалгаа хийх (хүлэмжинд) үед зөвхөн усны нэг
хэсэг нь хөрсөнд нэвчиж чаддаг. Усны нөгөө хэсэг нь хөрсний гадаргаар урсдаг ба ургамлыг
гэмтээдэг. Хөрсний гадаргын усыг ашиглахын тулд борооны болон усалгааны нэвчилтийг
нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Усны нэвчилтийг нэмэгдүүлэхийн тулд олон нүхтэй (жишээ нь: чийгийн
улааны тусламжтай) сайн хөрсний бүтцийг хадгалах хэрэгтэй. Хөрсний гадаргыг сүрлээр хучих
болон сийрүүлэлт хийх нь чийгийг хадгалах болон ууршилтыг удаашруулж болдог хамгийн
тохиромжтой арга юм.

Хуурай болон усны хомсдолтой үед органик бодис нь өнгөн хөрсний усыг резинээр дүүргэдэг тул
гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Хуурайшилттай болон усны хомсдолтой үед органик бодис нь сайн үүрэг
гүйцэтгэдэг, яагаад гэвэл хөрсний чийгийг парлон мэт усаа хадгалж байдаг.
Хөрсний хучилт (Органик хүнсний ногоо тариалах)

Хучилтын нимгэн давхарга нь хөрсний чийгийн ууршилтыг их хэмжэгээр багасгадаг. Хучилт нь
нарны гэрлийг сүүдэрлэж хөрсийг хэт халахаас сэргийлдэг. Өнгөцхөн хэсэг нь хуурай хөрсийг
сийрүүлж өгөх нь доод дахваргын чийгийг алдахаас хамгаалдаг. (Энэ нь хатсан газрыг эвдэж,
ус нэвчих боломжийг олгодог). Хөрсөн дэхь чийгийг сайн хадгалж үлдэх нь усалгааг багасгах
боломжтой.

Хучилт нь навч, өвс, мөчир, газар тариалангийн үлдэгдэл, сүрэл зэрэг ургамлын гаралтай өнгөн
хөрсийг бүрхэх үйл явц юм. Хучилт нь чийгийн улаан зэрэг хөрсний организмын үйл ажиллагааг
сайжруулдаг. Тэд хөрсөнд жижиг болон том нүх гарган, борооны ус болон усалгааны усыг хөрсөнд
нэвчихэд тусалдаг. Хүчилт хийсэн материалууд дараа нь хөрсөнд холигдож органик бодисын
агууламжийг нэмэгдүүлдэг. Хөрсний органик бодис нь тогтвортой ширхэглэг бүхий бүтэцтэй
сайн хөрсийг бий болгоход тусалдаг.Тиймээс хөрсний хэсгүүд нь амархан усаар зөөгдөхгүй.
Иймээс хучилга нь хөрс элэгдэхээс сэргийлэх маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Яаж хөрсний хучилт хийх вэ?

Хэрэглэж болох материалууд:

- Үр тариа (сүрэл) болон ногооны хаягдал

- Газар тариалангийн үлдэгдэл

- Өвс

- Модноос тайрсан бут болон бусад хаягдлууд

- Ойн газрын ялзарч боловсруулагдсан хаягдал

Хөрсний хучилт нь ногоо тарих, шилжүүлэн суулгах ажил хийгдсэний дараа хийгдэх ёстой.
Сийрүүлэх (Органик хүнсний ногоо тариалах)

Сийрүүлэлт нь өнгөн хөрсийг сулруулж, хатсан хөрсийг
эвдэж, өнгөн хөрсний бүтцийг сайжруулан ургамалд
хэрэгтэй үржил шим болон чийг хадгалалтыг нэмэгдүүлэхэд
оршино.

Бас сийрүүлэлт нь зэрлэг ургамал устгах аргаар хэрэгжүүлж
болдог. Сийрүүлэлтийг байнга хийх нь борооны болон
усалгааны дараах хөрсний нягтаршилаас сэргийлэх,
сийрүүлэлт хийгдэхгүй бол үндэс боогдож ургамал сайн
ургахгүй. Сийрүүлэлт ялангуяа хуурайшилттай үед, усны
хомсдолд их мэдрэмтгий хүнсний ногоонд байнга хийгдэх нь зүйтэй (салат навч).
Дээд хэмжээ

*** Дээд хэмжээ *** - 1993 онд Монголын кино найруулагч, зураглаач, сценарист Бямбаагийн Цогтбаярын бүтээсэн бүрэн хэмжээний уран сайхны кино.
Өвчтөй хог ш дээ хоноод явахгүй

*** Өвчтэй хог ш дээ хоноод явахгүй *** - 1994 онд Монголын кино найруулагч, зураглаач, сценарист Бямбаагийн Цогтбаярын бүтээсэн бүрэн хэмжээний уран сайхны кино.
Остин дахь Техасын их сургууль

**Остин дахь Техасын их сургууль** (англи. *University of Texas at Austin*), мөн UT Austin, UT гэдэг Остин хот дахь Техас мужийн нийтийн их сургууль бөгөөд Техасын их сургуулийн тогтолцооны гол дээд боловсролын байгуулллага юм. 

Тус их сургууль нь 1883 онд байгуулагдсан бөгөөд 2008 онд оюутны элсэлтийн тоогоор (50,000 гаруй оюутан, 16,500 багш, ажилтан) Америкт зургаадугаарт жагссан Техас мужийн хамгийн том их сургууль юм. Техасын их сургууль нь шинжлэх ухааны судалгааны томоохон төв бөгөөд жилд 400 сая гаруй долларын санхүүжилттэй ажээ.

Их сургуулийн кампус буюу хотхонд 7 музей, 17 номын сан, мөн McDonald Observatory зэрэг тусгай байгууламжтай юм.
Неман гол

**Неман гол** (бел. *Нёман*, лит. *Nemunas* — *Нямунас*, герман. *Memel* — *Мемель*) — Беларусь, Литва болон Оросын Калининград муж дахь 937 км урт гол. Түүний доод урсгал нь Орос, Литвын улсын хилийн үүрэг гүйцэтгэдэг гол юм.
Неман гол Минскийн өндөрлөгийн өмнө зүгээс эх аваад Неманы нам газраар буюу Беларусийн нутгаар 459 км урсаж Балтын тэнгисийн Куршийн булан хүртэл 478 км урсаж Балтын тэнгист цутгадаг. 

Неман гол дээр Каунасын болон Гродногийн Усан Цахилгаан Станц байдаг бөгөөд Гродно, Друскининкай, Алитус, Пренай, Бирштонас, Каунас, Неман, Советск, Русне зэрэг хотууд эрэг дээр нь оршдог.

Ангилал:Оросын гол мөрөн
Ангилал:Беларусийн гол мөрөн
Ангилал:Литвын гол мөрөн
Хүлэмжинд нэн чухал шийдвэрлэх асуудлууд

**Агааржуулалт**: Хөрс нь агаар тархаж болох сүвэрхэг орчныг бүрдүүлдэг юм. Илүү олон нүх нь
(том болон жижиг нүхнүүд хоорондоо сайн хуваарилалттай, нүхний хоорондох бат бэх холболттой),
агаарыг илүү хялбар гүн давхрагууд руу тархана. Сайн хүчилтөрөгчтэй хөрс нь органик бодисын
эрдэсжилтийг ургамлаар шингээх элементүүдэд дэмжлэг үзүүлж, амьд организм амьсгалах
боломжийг олгодог.

**Сайн үндэсжүүлтийн чанар**: Хөрс нягтарсан тохиолдолд хөрсөнд агаарын нэвтрэлт муу байдаг.
Ийм үед ургамал нь хайгуулын хүчин чадалгүй болж, өнгөц давхаргын нөөцийг хурдан ашигладаг.
Усны урсгал: Хөрсний нэвчилтийн багтаамж нь түүний сүвэрхэг байдал, түүний бүтцийн тогтворгүй
байдлаас хамаарна. Нягтаршсан хөрс болон царцдасын царцалт нь нэвчилтийг удаашруулдаг. Энэ
бол чийгийн алдагдал, урсац, элэгдэлд орох эрсдэл юм.

**Биологийн идэвхи**: Хөрсний бичил биетүүд нь хөрсний галт тэрэгнүүдэд амархан очиж, хангалттай
хооллож, O2-тэй байх боломжтой байх ёстой. Хэрвээ нүх нь олон тооны, сайн холбогдсон бол хэрэв
боломжтой бол тэдгээрийг тэжээх үндэс нь гүнзгий нэвтэрнэ. Эдгээр функцууд биелэгдээгүй үед
хөрсний доройтлын үзэгдлүүд үүсдэг.

- Ургамлын хөгжил нь түүний хүрээлэн буй орчинд хүчтэй хамааралтай байдаг.

- Дулаан, чийгшил, хөрсний бүтэц, үржил шимийг сайн тохируулах нь сайн ургац авахад зайлшгүй
шаардлагатай.
SAE хүрээлэн

**SAE институт** ( **SAE** ) болон **SAE их сургуулийн коллеж (Австрали дахь)**, хуучнаар **Аудио инженерийн сургууль** болон **SAE технологийн коллеж** байсан бөгөөд мөн SAE-н нэрийн дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг **SAE Creative Media Education** зэрэг нь бүтээлч медиа программыг дэлхий даяар олгодог коллежуудын сүлжээ юм. Австралийн Сидней хотноо 1976 онд Том Миснер гэх хүн байгуулсан ба 2012 онд SAE-г Navitas Limited гэх хувийн боловсролын үйлчилгээтэй Австрали компани худалдан авчээ.

SAE Бүтээлч Медиа Институт нь 2023 оны 12-р сарын 22-нд Их Сургуулийн коллеж болсон байна. Дээд Боловсролын Чанар, Стандартын Агентлаг (TEQSA) -ийн Их Сургуулийн коллеж төрөл нь Дээд боловсрол дахь хамгийн  өндөр гүйцэтгэлтэй институтүүдэд зориулагдсан байдаг ба. 2023 оны шийдвэр нь SAE-г Австрали дахь зөвхөн 7 Их сургуулийн коллежийн элит ангилалд оруулсан ба улс даяар бүтээлч медиа боловсрол олгодгоороо цор ганц юм.  

SAE нь Австрали болон Өмнөд Африкт өөрийн Бакалавр, Магистрын зэрэг олгох, Европт болон Миддлсексийн Их Сургуультай байгуулсан хамтын гэрээгээрээ албан ёсны эрхтэй кампусуудад диплом олгох бүрэн эрхтэй. 2013 оноос авахуулаад SAE Герман нь Folkwang Урлагийн Их Сургуультай хамтын гэрээгээр Institut für Computermusik und Elektronische Medien (Компьютер Хөгжим болон Цахилгаан Медианы Хүрээлэн)-д Мэргэжлийн Медиа Бүтээл чиглэлээр Урлаг, Уран Сайхны Магистрын зэргийг олгодог.
Ангилал:Оксфордын байгууллага
Юкавагийн онолын физикийн хүрээлэн

**Юкава Онолын Физикийн Хүрээлэн** (基礎物理学研究所, *kiso butsurigaku kenkyūsho*) нь Японы Киото Их Сургуулийн онолын физикийн салбараар үйл ажиллагаагаа явуулдаг судалгааны хүрээлэн юм. Анх 1952 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байсан ба хэдий энэхүү төвийг “YITP” хэмээн товчилдог ч гэсэн энэ товчлол мөн АНУ-гийн Stony Brook Их Сургуулийн харьяа болох C.N. Yang Онолын Физикийн институтийн товчлол болдог тул хооронд нь хольж хутгах талтай байдаг.

## YITP-ийн үйл ажиллагаа 
YITP нь Япон дахь онолын физикийн судалгааг манлайлах болон хамтын ажиллагааны байгууламж, хэрэгслүүдээр хангах онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн.

YITP жил бүр суурь физикийн дэд сэдвүүдээр сургалт, семинар явуулж, дотоод болон гадаадын институтүүдийн зочдод үйлчилдэг.

YITP-ийн үйл ажиллагаа нь орчин үеийн онолын физикийн салбарын өргөн хүрээг хамарна, үүнд: мөрийн онол, квант талбайн онол, татах хүч, сансар судлал, бөөмийн физик, астрофизик, цөмийн физик, статистикийн физик, нягтарсан бодисын физик болон биофизик орно. YITP нь мөн орчин үеийн онолын физикийн нүүрэнд шинэ салбар хоорондын судалгааны чиглэл үүсгэх үйл ажиллагааг дэмждэг.
Ангилал:Япон-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл