open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нёон нэгдлүүд

Неон нэгдлүүд 

Неон нэгдлүүд нь неон (Ne) элементийг бусад молекулууд эсвэл үелэх системийн элементүүдтэй агуулсан химийн нэгдлүүд юм. үнэт хийн неоны нэгдлүүд байдаггүй гэж үздэг байсан ч неон агуулсан молекулын ионууд, түүнчлэн эксимер гэж нэрлэгддэг түр зуурын өдөөгдсөн неон агуулсан молекулууд байдаг. Хэд хэдэн төвийг сахисан неон молекулууд тогтвортой байна гэж таамагласан боловч байгальд хараахан олдоогүй байна. неон нь бусад бодис, клатрат эсвэл Ван дер Ваальсийн хатуу бодисуудтай талсжих нь батлагдсан. 

Неон нь 21.564 эВ-ийн анхны ионжуулалттай бөгөөд энэ нь гелий (24.587 эВ)-ээс хэтэрсэн бөгөөд тогтвортой ионы нэгдлүүдийг бий болгоход хэт их энерги шаардагддаг.  неоны туйлшрал нь 0.395 Å3 нь аливаа элементийн хоёр дахь хамгийн бага (зөвхөн гелий л илүү туйлширдаг). Туйлшрах чадвар бага байна гэдэг нь бусад атомуудыг холбох хандлага бага байна гэсэн үг. Неон нь 2.06 эВ-ийн Льюисийн суурь буюу протоны хамааралтай. Неон нь онолын хувьд гелийээс бага реактив бөгөөд бүх элементүүдээс хамгийн бага урвалд ордог.
Химийн нэр томьёо ба ангилал

Зарим химийн мэргэжилтнүүд органик нэгдлийг нүүрстөрөгч-устөрөгчийн холбоо эсвэл нүүрстөрөгч-нүүрстөрөгчийн холбоо агуулсан химийн нэгдэл гэж тодорхойлдог бол бусад нь нүүрстөрөгч агуулсан аливаа химийн нэгдлийг органик гэж үздэг. Жишээлбэл, алканууд (CH4 гэх мэт) болон түүний уламжлалуудыг ихэвчлэн органик нэгдэл гэж үздэг. Харин нүүрстөрөгч болон бусад элементийн нэгдлүүдийг (жишээлбэл, нүүрстөрөгчийн галогенидууд – нүүрстөрөгчийн тетрахлорид CCl4, цианидын ион CN⁻ – устөрөгчийн цианид HCN, хлороформын хүчил CClO2H) ихэвчлэн органик биш гэж ангилдаг. Түүнчлэн нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), карбонатын давс, тэр дундаа карбонатын ион (CO2) зэрэг бодисуудыг органик бус нэгдлүүдийн ангилалд багтаадаг.

Нүүрстөрөгчийн өөр бусад атомуудтай гинжин холбоо үүсгэх (катенат үүсгэх) чадварын ачаар сая сая органик нэгдлүүд байдаг. Эдгээрийн шинж чанар, урвал, нийлэгжилтийн судалгааг органик химийн ухаан гэж нэрлэдэг. Түүхэн шалтгааны улмаас нүүрстөрөгчийн давхар исэл болон цианидын давсууд зэрэг зарим ангиллууд органик бус гэж тооцогддог. Харин эдгээрээс бусад нүүрстөрөгчийн холбоо агуулсан ихэнх нэгдлүүд органик гэж үзэгддэг. Химичдийн дунд органик нэгдлийн тодорхойлолтыг яг таг тогтооход багахан санал нийлэх байдалтай тул ийм тодорхойлолтыг гаргахад хэцүү байдаг.
Акашиа сенсу лато

Акашиа с.л (акашиа эсвэл экэйшиа гэж дуудагдана) мимоса,акашиа,өргөст мод эсвэл савханцар мод гэдгээр түгээмэл танигдсан энэ нь Мимозойдын дэд овогт,Fabaceae овогт хамаарах бутлаг ургамал болон моднуудын полифелтик төрөл юм.Энэ нь 1773 онд Шведын ургамал судлаач Карл Линнаюс африкийн Акашиа нилотика зүйл дээр үндэслэж дүрслэгдсэн.Ихэнхи Австрали биш ургамалууд өргөснтэй байдаг харин ихэнхи Австрали акашианууд үгүй.Бүх төрлийн ургамлууд буурцагны зүйлст хамаарагдана,шингэн болон хавч нь ихэвчлэн таннины болон шахсан таннины их хэмжээ агуулдаг бөгөөд түүхэнд эмийн болон хадгалах бодис болгон ашигалдаг.

Акашиа төрөлийг бүрдүүлдэг нь уламлжлалт анагаах ухаанд,буурцаг төрөлд томоороо 2т(хамгийн том нь Астрагалус) барагцаагаар1300 төрлтэй үүний 960 гаруй нь Австралид нутгалдаг,үлдсэн хэсэг нь дэлхийн хоёр туйлын бүс нутгуудад суурьшдаг Европ,Африк,Өмнөд Ази бас Америкд.Генус нь Acacieae овгийн дор 5 тусдаа хуваагддаг.Одоо Acacia гэж нэрлэгддэг төрөл нь Австралийн ихэнхи төрлийг,зүүн өмнөд Азид,Номхон далайн арлуудад ургадаг цөөхөн төрлийг төлөөлдөг.Австралийн гаднах ихэнх төрөл зүйлүүд болон Австралийн цөөн хэдэн төрөл зүйлүүдийг Вачеллиа болон Сенегалиа гэсэн ангилалд хамааруулдаг.Сүүлийн хоёр төрөл болох Акациелла болон Мариосоуса нь Америк тивээс гаралтай(гэхдээ тэдгээрийн таксономийн талаарх үргэлжилж буй маргааныг доорх ангиллаас харна уу).
Шинжлэх ухааны түүх

Шинжлэх ухааны түүх нь эртний үеэс өнөөг хүртэл шинжлэх ухааны хөгжлийг хамардаг байна. Энэ нь шинжлэх ухааны гурван үндсэн салбарыг бүхэлд нь хамардаг: байгалийн шинжлэх ухаан, нийгмийн шинжлэх ухаан, албан ёсны шинжлэх ухаан. Портогийн шинжлэх ухаан, эртний шинжлэх ухаан болон байгалийн философи, жишээлбэл, алхими, астрологи нь Төмөр зэвсгийн үе, анхны үеийн Бронзын эрин үед эртний Ром, Грекийн болон Дунд эрин үеийн үед үргэлжлэн хөгжсөн бөгөөд шинжлэх ухааны албан ёсны салбарууд байгуулагдсанаар  Эрдэм шинжилгээний эрин үед буурсан байна.

Шинжлэх ухааны хамгийн эхний үндэс нь МЭӨ 3000-1200 оны үед Египет болон Месопотами дахь иргэншлүүдэд гарсан гэж үздэг. Эдгээр иргэншлүүдийн математик, астрономи, анагаах ухааны салбарт оруулсан хувь нэмэр нь дараагийн Грекийн байгалийн философи болон олон зүйлсийн үндсийг тавьсан. Үүний дагуу байгалийн шалтгааны үндсэн дээр дэлхийн физик үйл явдлуудыг тайлбарлах зорилгоор албан ёсны оролдлого хийсэн байдаг юм. Баруун Ромын Эзэнт Гүрэн унасны дараа Грекийн дэлхий ертөнцийн тухай мэдлэг нь Дундад зууны эхэн үеийн (400-1000 он) латин хэлтэй Баруун Европт муудсан боловч Грек хэлтэй Византын Эзэнт Гүрэнд амжилттай хадгалагдсан. Грекийн бичиг баримтуудын орчуулгаар тусламж үзүүлж, Хелленистийн ертөнцийг үзэх үзэл нь Исламын Алтан Үеийн үед Араб хэлтэй Муслимын ертөнцөд хадгалагдаж, шимтгэсэн. Грек болон Исламын шинжлэх ухааны бүтээлүүдийг 10-13-р зууны үед Баруун Европт сэргээж, байгалийн философи болон шинжлэх ухааны сургалт өрнөсөн. Эртний Энэтхэг болон тусдаа Эртний Хятад дахь шинжлэх ухааны уламжлалууд мөн хөгжсөн бөгөөд Хятад хэв маяг нь Вьетнам, Солонгос, Японд нөлөөлсөн байдаг. Месоамерикийн пре-Колумбийн хүмүүсийн дунд Сапотек иргэншил нь календар үйлдвэрлэх зорилгоор астрономи, математик салбарын анхны уламжлалуудаа тогтоосон бөгөөд дараа нь Майя зэрэг бусад иргэншлүүд нь үүнийг үргэлжлүүлсэн.
Оддын нуклеосинтез

## Оддын нуклеосинтез
Астрофизикийн хувьд оддын нуклеосинтез нь оддын доторх цөмийн нэгдлийн урвалаар химийн элементүүдийг бий болгох явдал юм. Оддын нуклеосинтез нь Их тэсрэлтийн үеэр устөрөгч, гели, лити анх үүссэнээс хойш үүссэн. Энэ нь таамаглалын онол бөгөөд ажиглагдсан элементүүдийн тоо хэмжээний үнэн зөв тооцооллыг гаргадаг. Мөн элементүүдийн ажиглагдсан тоо хэмжээ цаг хугацааны явцад хэрхэн өөрчлөгддөг, мөн яагаад зарим элементүүд болон тэдгээрийн изотопууд бусдаас илүү их байдаг талаар тайлбарладаг. Энэ онолыг 1946 онд Фред Хойл анх дэвшүүлж, 1954 онд боловсронгуй болгосон.Дараа нь, төмрөөс хүнд элементүүдийн нуклеосинтезийг нейтрон барьж авах замаар сайжруулахад Маргарет, Жеффри Бурбидж, Уильям Альфред Фаулер, Фред Хойл нар 1957 онд гаргасан алдартай B2FH өгүүлэлдээ ихээхэн ахиц дэвшил гаргасан бөгөөд энэ нь астроп физикийн түүхэнд хамгийн их иш татагдсан өгүүллүүдийн нэг болсон.

Одод нь амьдралынхаа туршид (тэдгээрийн бүрдэл элементүүдийн тоо хэмжээ) найрлагадаа өөрчлөлт орох явцад хөгждөг. Эхлээд устөрөгчийг шатааж (гол дарааллын од), дараа нь гелийг (хэвтээ салбарын од) шатааж, аажмаар илүү өндөр элементүүдийг шатаадаг. Гэсэн хэдий ч, энэ нь одод доторх элементүүдийн тоо хэмжээг ихээхэн өөрчлөхгүй, учир нь элементүүд нь одод дотор агуулагдаж байдаг. Амьдралынхаа сүүлд, бага масс бүхий од аажмаар оддын салхины тусламжтайгаар агаар мандлаа хаяж, гаригийн манан үүсгэдэг бол, өндөр масс бүхий од гэнэтийн сүйрлийн үйл явц болох суперновагийн явцад массыг хаядаг. Суперновагийн нуклеосинтез гэдэг нэр томьёо нь том од эсвэл цагаан одой дэлбэрэлтийн үед элемент үүсэхийг тодорхойлоход хэрэглэгддэг.
Каролингийн сэргэн мандалт

Каролингийн сэргэн мандалт нь Шарлемань хаан болон түүний хүү Луи шашинтай тэгш эрхтний үед 8-9-р зууны үед болсон соёлын чухал хөдөлгөөн байв. Эртний Ром, Грек, болон эртний Христийн уламжлалуудаас урам авч, энэ сэргэлт нь уран зохиол, урлаг, боловсрол, болон эрдэм шинжилгээний хөгжлийг авчирсан. Энэ үед Каролингийн сургуулиуд нь чухал боловсролын төвүүд болж, Алкуин зэрэг эрдэмтэд грамматикаас астрономи, Библи судлал хүртэл олон зүйлсийн талаархи судалгаа хийсэн. Эдгээр сургуулиуд нь классик бүтээлүүдийг хадгалж, түгээгээрэй өргөжсөн. Шарлемань хааны шинэчлэлтүүд, тухайлбал Admonitio generalis болон Epistola de litteris colendis нь шинжлэх ухаан, соёлын сэргэлтийг хангах чухал алхамууд байв.
Тунгалаг байдал

## Тунгалаг байдал 
Тунгалаг байдал гэдэг нь цахилгаан соронзон болон бусад төрлийн цацраг, ялангуяа харагдахуйц гэрэл нэвтрүүлэхгүй байх чадварын хэмжүүр юм. Цацрагийн дамжуулалтын хувьд энэ нь плазм, диэлектрик, хамгаалалтын материал, шил гэх мэт орчин дахь цацрагийн шингээлт, тархалтыг тодорхойлдог. Тунгалаг(opaque) объект нь тунгалаг(transparent) (бүх гэрлийг нэвтрүүлдэг) эсвэл тунгалаг(translucent) (зарим гэрлийг нэвтрүүлдэг) аль нь ч биш юм. Хоёр бодисын хооронд гэрэл тусах үед ерөнхийдөө зарим нь ойж, зарим нь шингэж, зарим нь тархаж, үлдсэн хэсэг нь дамждаг (мөн хугарлыг үздэг). Тусгал нь сарнисан байж болно, жишээлбэл, цагаан хананд тусах гэрэл, эсвэл толь дээр тусах гэрэл гэх мэт. Тунгалаг бодис нь гэрлийг дамжуулдаггүй тул бүгдийг нь ойлгож, тарааж, шингээж авдаг. Тогтмол буюу сарнисан тусгал, гэрлийн дамжуулалтыг хүлээн авахтай холбоотой харагдах байдлын бусад ангиллыг цези(cesia) хэмээх ойлголтын дор гурван хувьсагч бүхий дарааллын системээр зохион байгуулдаг бөгөөд үүнд хамаарах талуудын дунд тунгалаг байдал(opacity), тунгалаг байдал(transparency), тунгалаг байдал(translucency) зэрэг орно. Толь болон нүүрстөрөгчийн хар хоёулаа тунгалаг бус байдаг. Тунгалаг байдал нь авч үзэж буй гэрлийн давтамжаас хамаарна. Тухайлбал, зарим төрлийн шил нь харах хүрээнд тунгалаг боловч хэт ягаан туяанд тунгалаг бус байдаг. Хүйтэн хийн шингээлтийн шугамд, илүү эрс тэс давтамжийн хамаарал харагддаг. Тунгалаг байдлыг олон янзаар тодорхойлж болно. Жишээлбэл, тунгалаг байдлын математик тайлбарын нийтлэлийг авч үзэж болно.

Өөр өөр үйл явцууд нь шингээлт, ойлголт, тархалт зэрэг тунгалаг байдалд хүргэдэг.

Шинжлэх ухаан
Хүлэмжийн эффект

Хүлэмжийн эффект нь гараг эрхэсийн агаар мандалд байгаа хүлэмжийн хийн дулааныг сансарт алдахаас хамгаалж, гадаргуугийн температурыг нэмэгдүүлдэг үзэгдэл юм. Жишээ нь, Бархасбадь гарагийн дотоод дулааны эх үүсвэрээс, эсвэл Нарны цацрагаас халах явцад энэ эффект үүсдэг. Дэлхийн хувьд, Нар богино долгионы цацрагыг (нарны гэрэл) ялгаруулж, энэ нь хүлэмжийн хийгээр дамжин дэлхийн гадаргууг халаадаг. Үүний дараа дэлхийн гадаргуу урт долгионы цацраг ялгаруулдаг бөгөөд үүнийг хүлэмжийн хий шингээн, сансарт гарахаас нь сэргийлдэг. Энэ нь дэлхийн хөрөх хурдыг багасгадаг. Хэрэв хүлэмжийн эффект байгаагүй бол дэлхийн дундаж гадаргуугийн температур ойролцоогоор -18°C (-0.4°F) байх байсан. Энэ нь 20-р зууны дундаж температур болох 14°C (57°F), эсвэл орчин үеийн дундаж 15°C (59°F)-аас доогуур утга юм. Хүний үйл ажиллагаанаас болж (жишээ нь, шатах ашигт малтмалын шаталт) нүүрсхүчлийн хий болон метаны хэмжээ нэмэгдсэнээр хүлэмжийн хий ихэссэн. Үүний үр дүнд, Аж үйлдвэрийн хувьсгалаас хойш дэлхийн температур ойролцоогоор 1.2°C (2.2°F)-аар нэмэгдэж, 1981 оноос хойш жил бүр 0.18°C (0.32°F)-аар өсөж байна. Абсолют тэг градусаас дээш температуртай бүх биет дулааны цацраг ялгаруулдаг. Нар болон дэлхийн ялгаруулдаг дулааны цацраг нь гадаргуугийн температурын ялгаанаас шалтгаалж өөр өөр байдаг. Нарны гадаргуугийн температур 5,500°C (9,900°F) тул богино долгионы цацраг (нарны гэрэл) ялгаруулдаг бол, дэлхийн гадаргуугийн температур бага учир урт долгионы цацраг ялгаруулдаг. Хүлэмжийн хий нь урт долгионы цацрагийг шингээх чадвартай байдаг. Дэлхийн агаар мандал ирж буй богино долгионы цацрагийн зөвхөн 23%-ийг шингээдэг ч, дэлхийн гадаргуугаас ялгарч буй урт долгионы цацрагийн 90%-ийг шингээн, энерги хуримтлуулж дэлхийг дулаацуулдаг.
Тоор жимс

Тоор (Прунус персика ) нь Хятадад анх гаршуулж, тариалсан навчит мод юм. Энэ нь янз бүрийн шинж чанартай идэж болох шүүслэг жимсийг агуулдаг бөгөөд ихэнх нь гөлгөр арьстайг нь тоор гэж нэрлэдэг ба үсгүйг нь нектарин хэмээн нэрлэгддэг.

Персика хэмээх өвөрмөц нэр нь Персид (одоогийн Иран) өргөн тархсан тариалалт, тэндээсээ Европ руу, 16-р зуунд Америк тивд шилжүүлэн суулгасантай холбоотой юм. Энэ нь сарнайн гэр бүлийн нэг хэсэг болох интоор, чангаанз, бүйлс, чавга зэрэг Prunus төрөлд багтдаг.

Тоор ба нектарин нь ижил зүйл боловч худалдаа арилжааны хувьд өөр өөр жимс гэж тооцогддог. Нектарины арьсанд тоорын жимсний арьстай холбоотэй үслэг байдал тутмаг байдаг

Тоор нь маш их алдартай бөгөөд зөвхөн алим, лийр хоер дунд зэргийн жимсний үйлдвэрлэлтийн хэмжээ нь өндөр байдаг байна. 2023 онд Хятад улс дэлхийн нийт тоор, нектарины 65 хувийг үйлдвэрлэжээ. Испани, Турк, Итали, АНУ, Иран зэрэг бусад тэргүүлэгч орнууд Хятадаас хамаагүй хоцорч, дэлхийн нийт бүтээгдэхүүний 5% -иас илүүг үйлдвэрлэдэггүй байна.
Шилжилтийн металл

## Шилжилтийн металл 
Химийн хувьд шилжилтийн металл (эсвэл шилжилтийн элемент) нь үелэх системийн d-блок (3-аас 12-р бүлэг) дэх химийн элемент боловч 12-р бүлгийн элементүүдийг (мөн ихэвчлэн 3-р бүлэг) заримдаа оруулдаггүй. Лантанид ба актинидын элементүүдийг (f-блок) дотоод шилжилтийн метал гэж нэрлэдэг бөгөөд заримдаа шилжилтийн металл гэж үздэг.

Эдгээр нь метал учраас гялалзсан, цахилгаан, дулаан дамжуулалт сайтай байдаг. Ихэнх нь (11, 12-р бүлгээс бусад) хатуу, бат бөх бөгөөд хайлах, буцлах температур өндөр байдаг. Тэд хоёр ба түүнээс дээш янз бүрийн исэлдэлтийн төлөвт нэгдлүүд үүсгэж, олон төрлийн лигандуудтай холбогдож, ихэвчлэн өнгөт зохицуулалтын цогцолборыг үүсгэдэг. Эдгээр нь олон ашигтай хайлш үүсгэдэг бөгөөд ихэвчлэн элемент хэлбэрээр эсвэл зохицуулалтын цогцолбор, исэл зэрэг нэгдлүүдэд катализатор болгон ашигладаг. Ихэнх нэгдлүүд нь хосгүй d электронуудаараа хүчтэй парамагнит шинж чанартай байдаг. Өрөөний температурын ойролцоо ферросоронзон шинж чанартай бүх элементүүд нь шилжилтийн металууд (төмөр, кобальт, никель) эсвэл дотоод шилжилтийн металууд (гадолиниум) юм.

Английн химич Чарльз Ругели Бери (1890-1968) 1921 онд электронуудын дотоод давхарга тогтвортой 8-аас 18-ын нэг рүү, эсвэл 18-аас 32-т шилжих үед шилжилтийн цуваа элементүүдийн тухай ярихдаа (жишээ нь үелэх хүснэгтийн 4-р эгнээн дэхь n=3)энэ хүрээнд шилжилт гэдэг үгийг анх хэрэглэжээ. Эдгээр элементүүдийг одоо d-блок гэж нэрлэдэг.

Шинжлэх ухаан, Хими
Давхраа (Биологи)

Thumb|Давхраа (Биологи)
Давхраа(Латин: ordo) нь Линнейн найман том шаталсан ангилал зүйн зэрэглэлийн нэг юм.
Үүнийг бүлэг , анги гэж ангилдаг. Биологийн ангилалын дараалал нь a
организмын ангилалд ашигласан, нэршлээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн ангилал зүйн зэрэг
кодууд. Нэн даруй өндөр зэрэглэл, superorder нь заримдаа тушаалын дээр шууд нэмэгддэг
захиалгын шууд доор байгаа дэд захиалга. Захиалга нь холбогдох гэр бүлийн бүлэг гэж тодорхойлж болно.

Зэрэглэл бүрт хамаарах болон хамаарахгүй зүйлийг ангилал зүйч тогтоодог бөгөөд 
тодорхой давхрааг бүхэлд нь хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Ихэнхдээ өөр хоорондоо нарийн тохиролцоо байдаггүй
ангилал зүйчид өөр өөр байр суурь эзэлдэг. Ангилал судлаачид хэрэгтэй хатуу дүрэм байдаггүй
тушаалыг тайлбарлах, танихдаа дагаж мөрдөх. Зарим таксыг бараг бүх нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг.
харин бусад нь ховорхон л танигддаг.
Захиалгын нэрийг ихэвчлэн том үсгээр бичдэг. Зарим бүлгийн организмын хувьд
тэдний захиалга тууштай нэрлэх схемийг дагаж болно. Ургамал, мөөгөнцөр, замаг хэрэглэх дараалал
-ales дагавар (жишээлбэл, Dictyotales). Шувуу, загасны захиалга нь Латин дагавар -iformes-ийг ашигладаг
(жишээ нь, Passeriformes) хэлбэртэй, харин хөхтөн амьтад ба сээр нуруугүй амьтдын дараалал гэсэн утгатай.
тийм ч тогтмол биш (жишээлбэл, Artiodactyla, Actiniaria, Primates).
Гадагш чиглэсэн урт долгионы цацраг

Цаг уурын шинжлэх ухаанд урт долгионы цацраг (LWR) гэдэг нь дэлхийн гадаргуу, агаар мандал, үүлнээс ялгардаг цахилгаан соронзон дулааны цацрагыг хэлдэг. Үүнийг мөн "газар дээрх цацраг" гэж нэрлэж болно. Энэ цацраг нь нарны гэрэлд агуулагддаг богино долгионы (SW) болон ойрын хэт улаан цацрагаас ялгаатай, хэт улаан туяаны спектрт хамаардаг. Гадагш чиглэсэн урт долгионы цацраг (OLR) нь дэлхийн агаар мандлын оройгоос сансарт ялгардаг урт долгионы цацраг юм. Үүнийг мөн "ялгарсан газрын цацраг" гэж нэрлэж болох бөгөөд энэ нь гараг эрхэсийн хөрөлтөд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Урт долгионы цацраг нь ихэвчлэн 3–100 микрометр (μm)-ийн долгионы уртыг хамардаг. Нарны гэрэл болон урт долгионы цацрагыг ялгахын тулд 4 μm-ийн хязгаар хэрэглэдэг. Нарны гэрлийн 1%-аас бага хэсэг нь 4 μm-ээс урт долгионы урттай байдаг. Харин гадагш чиглэсэн урт долгионы цацрагийн 99%-аас илүү нь 4 μm-ээс 100 μm хоорондын долгионы урттай байна. Гадагш чиглэсэн урт долгионы цацрагаар дамжих энергийн урсгалыг ихэвчлэн нэг квадрат метр тутамд ваттаар (W·m⁻²) хэмждэг. Дэлхийн нийт энергийн урсгалын хувьд, W/m²-ийн утгыг дэлхийн гадаргуугийн нийт талбайгаар (5.1×10¹⁴ м² буюу 5.1×10⁸ км²) нийт энергийн урсгалыг (ваттаар) хувааж олдог.
Исэлдүүлэгч бодис

## Исэлдүүлэгч бодис
Исэлдүүлэгч бодис нь (өөрөөр исэлдүүлэгч мөн электрон хүлээн авагч гэх мэтчилэн нэрлэдэг) химийн исэлдэн-ангижрах (редокс) урвалаас ангижруулагч бодис (ангижруулагч, электрон өгөгч гэж нэрлэж болно)-д байгаа электроныг хүлээн авах бодис юм. Энэхүү урвалын үед исэлдүүлэгч бодисын электрон алдалт буюу исэлдлийн түвшин буурдаг бол харин эсрэгээрээ ангижруулагч бодисын исэлдлийн түвшин нь нэмэгддэг. Үүнээс харахад исэлдүүлэгч нь “ангижирсан” бол харин ангижруулагч нь “исэлдэж” байна. Хамгийн түгээмэл исэлдүүлэгч бодисуудын нэг нь хүчилтөрөгч, устөрөгчийн хэт исэл мөн галогенууд юм.

Хялбараар тайлбарлах юм бол исэлдүүлэгч бодис нь химийн урвалд орж, тухайн урвалаас нэг ба түүнээс дээш электроныг хүлээн авдаг харилцан урвалыг хэлнэ. Нэг талаараа, исэлдүүлэгч бодис нь исэлдэн-ангижрах (редокс) урвалыг бүрэлдүүлж өгдөг бол харин нөгөө талаараа, исэлдүүлэгч бодис нь сөрөг туйлт электроныг хүчилтөрөгчийн субстратруу шилжүүлдэг. Шаталт, олон төрлийн бодис тэсрэх, органик исэлдэлт гэх мэт урвалууд нь атомууд солилцоогоо хийж буйг илтгэнэ.
Тойм (жагсаалт)

Тойм нь шаталсан тойм гэж нэрлэгддэг бөгөөд шатлалыг харуулахаар зохион байгуулагдсан жагсаалт юм
харилцаа ба модны бүтцийн нэг төрөл юм. Үндсэн санааг харуулахын тулд тоймыг ашигладаг(өгүүлбэр) эсвэл тухайн сэдвийн сэдэв (нэр томьёо). Тойм дахь зүйл бүрийг хувааж болно нэмэлт дэд зүйл. Хэрэв тойм дахь зохион байгуулалтын түвшинг дэд зүйлд хуваах гэж байгаа бол энэ нь байна
дор хаяж хоёр дэд категори, гэхдээ нэг дэд категори нь гурав, дөрөвдүгээрт зөвшөөрөгдөх боломжтой
Одоогийн хэрэглээнд байгаа хэв маягийн үндсэн гарын авлагуудын зөвлөсний дагуу түвшин. Тоймыг ноорог болгон ашиглаж болно
баримт бичгийн хэрэглүүр, эсвэл баримт бичгийн агуулгын хураангуй, мэдлэгийн хураангуй
бүхэл бүтэн талбар. Үүнийг "Тойм" гэсэн нэр томъёоны ерөнхий агуулгатай андуурч болохгүй,
Амаар эсвэл зохиолоор бичсэн сэдвийн хураангуй эсвэл тойм (жишээлбэл,
Түүхийн тойм нь доор үзүүлсэн төрлийн тойм биш юм). Үүнд тайлбарласан тоймууд
нийтлэл нь жагсаалт бөгөөд хэд хэдэн төрөлтэй
өгүүлбэрийн тойм нь эссэ, цаас, ном гэх мэт баримт бичгийг зохиох хэрэгсэл юм
нэвтэрхий толь хүртэл. Энэ нь тусгах баримтууд эсвэл цэгүүдийг цэгцлэхэд ашигладаг жагсаалт бөгөөд тэдгээрийн
танилцуулгын дараалал, хэсэг тус бүрээр. Сэдвийн тойм нь тухайн сэдвийн дэд сэдвүүдийг дарааллаар нь жагсаадаг
түвшин бөгөөд тэдгээрийг найруулгыг төлөвлөхөд ашиглаж болох боловч ихэвчлэн a. хэлбэрээр ашигладаг
хураангуй, тухайлбал агуулгын хүснэгт эсвэл коллежийн хичээлийн сэдвийн жагсаалт хэлбэрээр
хичээлийн хөтөлбөр

Тоймууд нь ашигласан индексийн угтвар, эсвэл байхгүйгээс ялгаатай. Олон тойм
тойм дахь оруулга бүрийн өмнө тоон эсвэл үсэг, тоон угтвар оруулах.
Жагсаалтад орсон бичлэгүүдийг дурдах, хэлэлцэхэд туслах зүйл тус бүрийн тодорхой зам. Ан
үсэг тоон тойм нь оруулгуудыг тодорхойлохын тулд ээлжлэн үсэг, тоог ашигладаг. Аравтын бутархай
тойм нь зөвхөн тоог угтвар болгон ашигладаг. Угтваргүй тоймыг "нүцгэн тойм" гэж нэрлэдэг.
Амфетамин

Амфетамин (альфа-метилфенэтиламин гэдгээс товчилсон хувилбар) нь төв мэдрэлийн системд нөлөөлдөг өдөөгч бодис бөгөөд анхаарал төвлөрөлт алдагдах эмгэг (ADHD), нарколепси болон таргалалтын эмчилгээнд ашиглагддаг. Амфетаминыг 1887 онд Лазарь Эделеану (Lazăr Edeleanu) нээсэн бөгөөд 1920-иод оны сүүлээр эм болгон хэрэглэж эхэлсэн. Энэ нь хоёр энантиомерууд буюу левоамфетамин (levoamphetamine) болон декстроамфетамин (dextroamphetamine) гэсэн хэлбэрээр оршдог. Амфетамин нь тодорхой химийн бодисыг зөвөөр хэлнэ, энэ нь хоёр энантиомерыг цэвэр амин хэлбэрээр хоёр байхыг илэрхийлнэ. Энэ нэр томъёо нь энантиомеруудад зориулсан аливаа хослолыг эсвэл тэдгээрийн аль нэгийг ганцаар илэрхийлэхэд төрийн бус байдлаар ихэвчлэн хэрэглэгддэг. Амфетаминыг түүхэнд хамрын хөндийн бөглөрөл, сэтгэл гутралыг эмчлэхэд ашигладаг байсан. Амфетаминыг мөн тамирчдын биеийн хүч чадлыг нэмэгдүүлэгч, оюуны чадамжийг сайжруулагч байдлаар ашигладаг бөгөөд зугаацах зорилгоор дур хүслийг өдөөх, баяр хөөр мэдрүүлэх үйлчилгээтэй байдлаар хэрэглэдэг. Энэ нь олон оронд жороор олгодог эм бөгөөд зөвшөөрөлгүйгээр хадгалах, худалдаалахыг ихэвчлэн хатуу хянадаг eчир нь зугаацах зорилгоор хэрэглэх нь эрүүл мэндэд ихээхэн эрсдэл дагуулдаг.

Анхны амфетамин эм болох Бензедрин нь олон төрлийн өвчнийг эмчлэхэд зориулагдаж байсан. Өнөөдөр эмнэлзүйн хэрэглээнд амфетаминыг расемик амфетамин, Аддералл, декстроамфетамин, эсвэл идэвхгүй лидексамфетамин гэх мэт хэлбэрээр ашиглаж байна. Амфетамин нь тархинд моноамин ба сэргээгч нейротрансмиттерүүдийн ялгаралтыг нэмэгдүүлдэг бөгөөд ялангуяа норэпинефрин болон допамины системд хүчтэй нөлөөлдөг.


Ангилал:1887 онд нэвтрүүлсэн бүтээгдэхүүн
Ангилал:Бэлгийн дур өдөөгч
Ангилал:Зүрх судасны системд үйлчилдэг эм
Ангилал:Мэдрэлийн системд үйлчилдэг эм
Ангилал:Сэргээгч
Статистикийн популяци

Статистикийн хувьд популяци гэдэг нь зарим хүмүүсийн сонирхлыг татдаг ижил төстэй зүйл эсвэл үйл явдлын багц юм
асуулт эсвэл туршилт. Статистикийн популяци нь одоо байгаа объектуудын бүлэг байж болно (жишээ нь, багц
Сүүн замын галактикийн бүх оддын) эсвэл таамагласан ба хязгааргүй бүлэг
туршлагаас ерөнхийд нь дүгнэсэн объектууд (жишээ нь: бүх боломжит гаруудын багц).
покер тоглоом). Статистикийн шинжилгээний нийтлэг зорилго бол зарим зүйлийн талаар мэдээлэл гаргах явдал юм

## сонгосон хүн ам
Статистикийн дүгнэлтэнд хүн амын дэд олонлогийг (статистикийн түүвэр) төлөөлөхөөр сонгоно
статистик шинжилгээнд хүн ам. Түүнчлэн, статистикийн түүвэр нь шударга бус байх ёстой
хүн амын тоог үнэн зөв загварчлах (хүн амын нэгж бүр ижил боломжуудтай
сонголт). Энэхүү статистикийн түүврийн хэмжээг хүн амын тоонд харьцуулсан харьцааг нэрлэдэг
түүвэрлэлтийн хэсэг. Дараа нь популяцийн параметрүүдийг ашиглан тооцоолох боломжтой
зохих түүвэр статистик
Тууралт цагаан эс

Тууралт цагаан эс (нейтроцит, гетерофил эсвэл олон цөмт лейкоцит ч гэж нэрлэдэг) нь цагаан эсийн нэг төрөл юм. Нарийвчлан авч үзвэл, тэд гранулоцитын хамгийн их хэмжээг бүрдүүлдэг бөгөөд хүний цагаан эсийн 40%-70%-ийг эзэлдэг. Тэд төрөлхийн дархлааны тогтолцооны чухал хэсэг болж, амьтны төрөл зүйлээс хамаарч үүрэг нь өөр өөр байдаг.

Эдгээр эсүүд ясны чөмөгний үүдэл эсээс үүсдэг ба "хөнөөх үүрэгтэй нейтрофил" болон "хорих үүрэгтэй нейтрофил" гэсэн хоёр дэд бүлэгт хуваагддаг. Тууралт цагаан эс богино настай (5-аас 135 цагийн хооронд амьдардаг) бөгөөд маш хөдөлгөөнт чанартай тул бусад эс, молекул нэвтрэх боломжгүй эдийн хэсгүүдэд нэвтэрч чаддаг. Тэд "хуваагдсан нейтрофил" болон "хэсэглэгдээгүй нейтрофил" (эсвэл туузан эс) гэж ангилагддаг. Мөн базофил, эозинофил эсүүдтэй хамт олон цөмт эсийн (PMNs) гэр бүлийн нэг хэсэг болдог.

**Тууралт цагаан эс** гэдэг нэр нь гематоксилин ба эозин (H&E) будгийн аргаар эд, эсийн бүтэц судлахад илэрхийлэгддэг будгийн онцлогоос гаралтай. Базофил эсүүд гүн хөх, эозинофил эсүүд хурц улаан өнгөөр будагддаг бол нейтрофил эс нь төвийг сахисан ягаан өнгөөр будагддаг. Ердийн үед нейтрофил эсийн цөм 2-5 хуваагдсан дэлбээнд хуваагдсан байдаг.
Усан сан

Усан сан, усанд орох газар, хүүхдийн усан сан, эсвэл энгийнээр *усан сан* гэж нэрлэдэг нь усанд сэлэх болон бусад чөлөөт цагийн үйл ажиллагаанд зориулан усыг агуулдаг бүтэц юм. Усан санг газарт суурилуулсан (газар доорх усан сан) эсвэл газраас дээш барьсан (бие даасан бүтэц эсвэл барилга, бусад том байгууламжийн хэсэг) байдлаар барьж болно. Зарим усан санг далайн тээврийн хөлөг онгоц, аяллын хөлөг онгоц дээр байрлуулсан байх нь бий. Газар доорх усан санг ихэвчлэн бетон, байгалийн чулуу, металл, хуванцар, нийлмэл материал эсвэл шилэн мяндас зэрэг материалаар хийдэг бөгөөд захиалгат хэмжээ, хэлбэртэй эсвэл стандарт хэмжээтэй байж болно. Стандарт хэмжээний хамгийн том нь олимпийн усан сан юм.

Эрүүл мэндийн клуб, фитнесс төвүүд болон хувийн клубууд усан санг ихэвчлэн дасгал хийх эсвэл зугаа цэнгэлд ашигладаг. Том, жижиг бүх төрлийн хот, суурин газрууд нийтийн хэрэгцээнд зориулсан усан сантай байх нь элбэг. Эдгээр нийтийн усан сангийн олонх нь гадаа байдаг боловч спортын ордон, чөлөөт цагийн төв гэх мэт барилгууд дотор байрласан усан сан ч байдаг. Зочид буудлууд зочид өөрсдийн хүссэнээр ашиглах боломжтой усан сантай байх нь түгээмэл. Дэд хороолол болон орон сууцны хорооллууд оршин суугчдынхаа хэрэглээнд зориулсан усан сантай байх нь элбэг. Зочид буудлуудын усан сангууд аялал жуулчлалын бүс болон хурал, цуглааны төвүүдийн ойролцоо илүү нийтлэг байдаг.

Боловсролын байгууллагууд, тухайлбал, ахлах сургууль болон их, дээд сургуулиуд нь биеийн тамирын хичээл, зугаа цэнгэл, амралт, усан спортын багуудын тэмцээн зэрэгт зориулан усан сантай байх нь бий. Халуун ванн болон спа усан сангууд нь халаасан усаар дүүргэгдсэн бөгөөд амралт болон усны эмчилгээнд ашиглагддаг. Тусгайлан зохион бүтээсэн усан санг шумбалтын спорт, усны спорт, биеийн эмчилгээ, амьдрал аврагчид болон сансрын нисгэгчдийг сургахад ашигладаг. Усан санг ихэвчлэн хлоржуулсан ус эсвэл давстай усаар дүүргэж, халаадаг эсвэл халаадаггүй байж болно.
Химийн томьёо

Химийн томъёо гэдэг нь тодорхой химийн нэгдэл эсвэл молекулыг бүрдүүлэгч атомуудын тоон харьцааг химийн элементүүдийн тэмдэг, тоо болон заримдаа хаалт, зураас, таслал, нэмэх (+), хасах (-) гэх мэт бусад тэмдгүүд ашиглан илэрхийлэх арга юм. Эдгээр тэмдгүүд нь ихэвчлэн дэд бичвэр, дээд бичвэр зэрэг ганц мөрөнд багтдаг. Химийн томъёо нь үг агуулдаггүй тул химийн нэр биш юм. Хэдийгээр химийн томъёо зарим энгийн химийн бүтцүүдийг илэрхийлж болох ч энэ нь бүрэн химийн бүтцийн томъёотой адил биш. Химийн томъёо нь зөвхөн хамгийн энгийн молекул, бодисуудын бүтцийг бүрэн илэрхийлж чаддаг бөгөөд химийн нэр болон бүтцийн томъёотой харьцуулахад илүү хязгаарлагдмал байдаг. 

Химийн томъёоны хамгийн энгийн төрлийг эмпирик томъёо гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь молекулыг бүрдүүлэгч атомуудын тоон харьцааг илэрхийлэх үсэг, тоонуудыг ашигладаг. Молекулын томъёо нь тухайн молекул дахь атомуудын төрөл тус бүрийн энгийн тоог заадаг бөгөөд бүтцийн талаарх мэдээллийг агуулдаггүй. Жишээлбэл, глюкозын эмпирик томъёо нь CH2O (устөрөгч нь нүүрстөрөгч, хүчилтөрөгчөөс хоёр дахин их) байдаг бол молекулын томъёо нь C6H12O6 (12 устөрөгч, 6 нүүрстөрөгч, 6 хүчилтөрөгчийн атом) юм.
Гиповолеми

Гиповолеми

Гиповолеми буюу эзэлхүүний дутагдал эсвэл эзэлхүүний агшилт нь биеийн эсийн гаднах шингэний хэмжээг хэвийн хэмжээнээс бага байгааг илэрхийлдэг. Энэ нь давс, ус аль алиныг алдах эсвэл цусны хэмжээ багасахаас үүдэлтэй байж болно. Гиповолеми нь эсийн гаднах шингэний алдагдлыг илэрхийлдэг бөгөөд шингэний дутагдалтай андуурч болохгүй.

Гиповолеми нь янз бүрийн шалтгаанаас үүдэлтэй байж болох боловч эдгээрийг бөөрний үйл ажиллагаатай холбоотой болон холбоогүй гэж хувааж болно. Шингэн алдалтын хэмжээ нэмэгдэхийн хэрээр гиповолемийн шинж тэмдэг улам дорддог. Бага зэргийн шингэн алдалтын дараа (цус хандивлах, суулгах, бөөлжих, гэмтлийн улмаас цус алдах гэх мэт) толгой өвдөх, ядаргаа, сулрах, толгой эргэх, эсвэл ам цангах шинж тэмдэг илэрч болзошгүй. Эмчлэхгүй орхисон гиповолеми эсвэл хэт их, хурдан шингэн алдалт нь гиповолемийн шоконд хүргэж болзошгүй.

Гиповолемийн шокийн шинж тэмдэгт: зүрхний цохилт нэмэгдэх, цусны даралт буурах, арьс цайж хүйтэн болох, сэтгэцийн байдал өөрчлөгдөх зэрэг орно. Ийм шинж тэмдэг илэрсэн тохиолдолд шингэний дутагдлыг даруй нөхөх арга хэмжээ авах шаардлагатай.
Абсолют тэг

Абсолют тэг

Абсолют тэг нь термодинамикийн температурын шаталбарт хамгийн доод хязгаар бөгөөд хөргөсөн идеал хийн энтальпи болон энтропи хамгийн бага утгаа буюу тэг кельвинд хүрсэн байдал юм.

Байгалийн үндсэн бөөмс нь хамгийн бага чичирхийллийн хөдөлгөөнтэй байдаг бөгөөд зөвхөн квант механикийн тэг цэгийн энергиэс үүдэлтэй хөдөлгөөнийг хадгалдаг. Теоретик температурыг идеал хийн хуулийг экстраполяцлах замаар тодорхойлдог бөгөөд олон улсын хэмжээнд абсолют тэгийг Цельсийн хэмжүүрээр -273.15 градус (Олон улсын нэгжийн систем), Фаренгейтийн хэмжүүрээр -459.67 градус (АНУ-ын уламжлалт нэгж) гэж тодорхойлдог. Кельвин болон Ранкиний температурын шаталбарууд нь абсолют тэгийг өөрсдийн нэвтрэх цэг болгон авсан байдаг.

Абсолют тэгийг хамгийн бага температур гэж үздэг ч энэ нь хамгийн бага энтальпийн байдал биш юм. Учир нь бодит бодисууд хөрөх үед идеал хийгээс хазайж, шингэн болон хатуу төлөвт шилжих явцдаа энтальпийн нэгдлийг хадгалсаар байдаг. Хийнээс шингэн (ууршилтын энтальпи) болон шингэнээс хатуу (хөлдөлтийн энтальпи) төлөвт шилжих нийт энтальпи нь идеал хийн энтальпийн өөрчлөлтөөс их байдаг. Квант механикийн тайлбараар, абсолют тэгт байгаа бодис нь хамгийн бага дотоод энергийн төлөв болох үндсэн төлөвт оршино.

Термодинамикийн хуулиудын дагуу зөвхөн термодинамикийн аргаар абсолют тэгт хүрэх боломжгүй. Учир нь хөргөж буй бодисын температур хөргөгч бодисын температурт асимптот байдлаар ойртдог. Абсолют тэгт хүрсэн гэж үзсэн систем ч гэсэн квант механикийн тэг цэгийн энергийг хадгалсан хэвээр байх бөгөөд энэ нь абсолют тэгт байгаа үндсэн төлөвийн хөдөлгөөний энерги юм. Үндсэн төлөвийн кинетик энергийг арилгах боломжгүй.
Тэнцвэртэй сонголт

Тэнцвэртэй сонголт

Тэнцвэртэй сонголт (буюу trade-off) гэдэг нь тодорхой нэг сонголт хийх явцад чанар, тоо хэмжээ, эсвэл ямар нэгэн шинж чанарыг алдах эсвэл бууруулах, түүний оронд өөр нэг тал дээр ашиг хүртэх үйл явцыг хэлнэ. Энгийнээр хэлбэл, нэг зүйл нэмэгдэж байхад өөр зүйл буурдаг. Тэнцвэртэй сонголт нь олон төрлийн хязгаарлалттай холбоотой байдаг, үүнд энгийн физик хязгаарлалт ч орно. Жишээ нь, өгөгдсөн орон зайд зөвхөн тодорхой хэмжээний зүйлс багтахаас болоод, нэг бүрт нь их хэмжээний зүйлсийг агуулдаг сав нь илүү их зүйлсийг оруулахын тулд зарим зүйлсийг хасах шаардлагатай болно. Бас сав нь том зүйлсийг багтаах эсвэл олон жижиг зүйлсийг багтаах сонголтуудтай байдаг. Тэнцвэртэй сонголт нь мөн нэг зүйлсийн олон янзын тохируулга болон олон төрлийн цаг хугацаа, анхаарлыг өөр өөр үүрэгт хуваарилахтай холбогддог.

Тэнцвэртэй сонголт нь тодорхой нэг тохиргоо хийх үедээ тухайн тохиргооны давуу болон сул талуудыг бүрэн ойлгож, стратегийн эсвэл тактикийн шийдвэр гаргахад чиглэгддэг. Эдийн засгийн жишээ бол хувьцаанд хөрөнгө оруулах шийдвэр юм. Хувьцаа нь эрсдэлтэй боловч өндөр өгөөжтэй байж болох бол, бонд нь ерөнхийдөө илүү аюулгүй боловч бага өгөөжтэй байдаг.
Ариутгагч бодис

Ариутгагч бодис нь идэвхгүй гадаргуу дээрх бичил биетнийг идэвхгүй болгох буюу устгахад ашигладаг химийн бодис эсвэл нэгдэл юм. Ариутгал нь бүх бичил биетнийг, ялангуяа эсэргүүцэлтэй бактериудын споруудыг заавал устгахгүй; энэ нь амьд биет бүхнийг устгадаг хэт туйлын физик эсвэл химийн үйл явц болох ариутгалтай харьцуулахад бага үр дүнтэй. Ариутгагч бодисыг ихэвчлэн хүний биед бичил биетнийг устгадаг антибиотик, амьд эдэд бичил биетнийг устгадаг антисептикээс ялгаатай гэж үздэг. Мөн ариутгагч бодис нь бүх төрлийн амьд биетийг устгахад зориулагдсан биоцидуудаас ялгаатай. Ариутгагч бодис нь бичил биетний эсийн ханыг устгах эсвэл тэдгээрийн бодисын солилцоонд саад учруулах замаар үйлчилдэг. Энэ нь мөн бохирдлыг арилгах нэг хэлбэр бөгөөд гадаргуу дээрх өвчин үүсгэгч бичил биетний хэмжээг багасгахад физик эсвэл химийн аргыг ашигладаг үйл явц гэж тодорхойлж болно.

Ариутгагч бодисыг арьс болон салст бүрхэвч дээрх бичил биетнийг устгахад ашиглаж болно. Анагаах ухааны толь бичгийн түүхэнд энэ нэр томъёо нь бичил биетнийг устгадаг бодисыг илэрхийлдэг байжээ.

**Санитазер** буюу цэвэрлэгч бодис нь цэвэрлэх болон ариутгах үйлдлийг нэгэн зэрэг гүйцэтгэдэг. Ариутгагч бодисыг эмнэлэг, шүдний эмчилгээний өрөө, гал тогоо, угаалгын өрөөнд ихэвчлэн халдварт бичил биетнийг устгах зорилгоор ашигладаг. Санитазер нь ариутгагч бодисоос зөөлөн бөгөөд ихэвчлэн хүний хүрэлцдэг зүйлсийг цэвэрлэхэд ашиглагддаг бол ариутгагч бодис нь илүү өтгөрүүлсэн байдаг тул шал, барилгын гадаргуу зэрэг газруудыг цэвэрлэхэд хэрэглэгддэг.
Эко эдийн засгийн декоплинг

Эко-эдийн засгийн салбарт "декоплинг" гэдэг нь эдийн засаг өсч буй ч экологийн дарамт нэмэгдэхгүй байх үзэгдлийг илэрхийлдэг. Олон эдийн засгуудын хувьд үйлдвэрлэл (ДНБ) нэмэгдэхэд байгаль орчны дарамт ч мөн адил нэмэгддэг. Хэрвээ эдийн засаг нь өсөлтөө хадгалсаар байхад ус, түлш зэрэг нөөцийг хэрэглэх хэмжээ болон байгаль орчны эвдрэлд үзүүлэх нөлөөг бууруулж чадвал ийм эдийн засагт "декоплинг" буюу салангид болсоныг хэлнэ. Байгаль орчны дарамт нь ихэвчлэн бохирдлын ялгаруулалтыг хэмжих замаар тодорхойлогддог бөгөөд декоплингийг эдийн засгийн гаралттай харьцуулахад ялгаруулалтын хүндийн жингээр хэмждэг. Судалгаануудын үр дүнд, абсолют декоплинг нь ховор үзэгдэл болохыг харуулсан бөгөөд зөвхөн зарим аж үйлдвэрийн хөгжсөн орнууд нь ДНБ-ийг "хэрэглээтэй" CO2 үйлдвэрлэлтээс бага зэрэг салгах боломжтой байжээ. 2020 онд хийсэн нэг судалгаанд улсын болон олон улсын хэмжээнд эдийн засгийн бүрэн декоплингийн ямар ч нотолгоо олдоогүй байна. Декоплингийн нотолгоо байвал, үүний нэг тайлбар нь үйлчилгээний эдийн засаг руу шилжих явдал гэж санал болгосон. Эко-эдийн засгийн декоплингийн хандлагыг тайлбарлах загвар нь Байгаль орчны Кузнетсийн муруй (Environmental Kuznets Curve) хэмээх загвар юм.
Сул ба хүчтэй тогтвортой байдал

**Сул болон хүчтэй тогтвортой байдал** нь байгаль орчны эдийн засгийн салбараас үүдэлтэй ойлголтууд бөгөөд эдгээр нь байгалийн нөөцийн удирдлага болон эдийн засгийн хөгжилтэй холбоотой тогтвортой байдлын эсрэг хандлагуудыг тайлбарладаг. Эдгээр ойлголтуудыг анх "Blueprint for a Green Economy" (Ногоон Эдийн Засгийн Төлөвлөгөө) хэмээх бүтээлээр Пиарс, Маркандиа, Барбьер нар 1989 онд авч хэлэлцсэн бөгөөд энэ нь байгалийн капитал (жишээ нь, ойн нөөц, ус, цэвэр агаар) болон хүний бүтээсэн капитал (жишээ нь, барилга, тоног төхөөрөмж, технологи) хоорондох орлуулалтын боломжит байдал болон урт хугацааны экологийн ба эдийн засгийн эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөөг хэлэлцэх үндсийг тавьсан юм.

Сул тогтвортой байдал нь байгалийн капитал ба хүний капитал хооронд орлуулалт хийх боломжтой гэж үздэг. Үүнд, хэрвээ хүний капитал нь байгалийн капиталын үнээс тэнцүү эсвэл илүү өндөр байх бол байгалийн капиталын ашиглалт эсвэл алдагдал нь тогтвортой байж болно. Энэ хандлага нь өөр өөр төрлийн үнэ цэнийг хэмжих болон үнэлэх арга нь адилхан байх ёстой гэж үздэг. Жишээлбэл, байгалийн ойг парк эсвэл газар тариалангийн талбайгаар солих нь тогтвортой гэж тооцогдож болох бөгөөд энэ нь амралтын болон эдийн засгийн үнэ цэн нь алдагдсан биологийн олон янз байдал болон нэмэлт байгаль орчны нөлөөллийг нөхөж чаддаг гэж үзэж болно.

Хүчтэй тогтвортой байдал нь байгалийн капитал нь хүний бүтээсэн капиталтай ямар ч хамааралгүйгээр хадгалагдаж, сайжруулалтад орох ёстой гэж үздэг. Энэ нь тодорхой байгалийн хөрөнгүүд нь өөрийн гэсэн хэмжүүргүй үнэ цэн, экологийн чухал үүрэгтэй бөгөөд хүний бүтээсэн орлуулалтаар солигдох боломжгүй гэдгийг авч үздэг. Жишээлбэл, байгалийн ойн модыг тайрч, шинэ мод тарьсан ч энэ нь тогтвортой гэж тооцогдохгүй, учир нь биологийн олон янз байдал болон өргөн хэмжээний экологийн үр дагаврыг үнэлж, орлуулах боломжгүй гэж үздэг.
Бохирдуулагч

Бохирдуулагч эсвэл шинэ төрлийн бодис гэдэг нь байгаль орчинд оруулж буй сөрөг нөлөөтэй эсвэл ямар нэг нөөцийн ашигтай байдлыг бууруулах нөлөөтэй бодис эсвэл эрчим хүч юм. Эдгээр нь байгалийн гаралтай (жишээлбэл, эрдэс бодис эсвэл олборлосон нефьт гэх мэт) эсвэл хүний гаралтай (жишээлбэл, үйлдвэрлэсэн материал эсвэл хаягдал бүтээгдэхүүн) байж болно. Бохирдуулагч нь байгаль орчны бохирдол үүсгэх эсвэл хүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх өндөр агууламжинд хүрэн үед ноцтой асуудал болж хувирдаг. 

Бохирдуулагч нь ургамал, амьтны өсөлтийн хурданд нөлөөлөх, эсвэл хүний эрүүл мэнд, сайн сайнхан байдал, өмч хөрөнгийн үнэлгээнд сөргөөр нөлөөлөх замаар урт болон богино хугацааны хор хөнөөл учруулж болно. Зарим бохирдуулагч нь биологийн задралд ордог бөгөөд урт хугацааны туршид байгаль орчинд үлдэхгүй. Гэвч зарим бохирдуулагчийн задралын бүтээгдэхүүн нь өөрсдөө бохирдуулагч байж болно. Жишээлбэл, ДДЕ болон ДДД нь ДДТ-ийн задралын үр дүн юм. 

Бохирдол нь байгаль орчинд өргөн хүрээнд сөрөг нөлөө үзүүлдэг Дэлхийн хязгаарын үзэл баримтлалын үүднээс харахад, хүн төрөлхтөн шинэ төрлийн бодисыг аюулгүй түвшнээс хэтрүүлэн гаргаж байна.
The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт

The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт нь ихэвчлэн THE Ranking гэж нэрлэдэг. Times Education сэтгүүлд жил бүр их сургуулиудыг жагсаадаг.Эх сурвалж нь Quacquarelli Symonds (QS)тай хамтран THE QS World University Ranking гэж нэрлэж 2004-2009 он хүртэл хэрэгжжээ.Энэ нь Thomsan Reuters санаа өгсөн нь 2010-2019 онд хэрэглэгдэх жагсаалтын арга хэлбэр болжээ.2014 онд тус газар Elsevierтэй хамтарч шинэ жагсаах аргыг дэвшүүлжээ
Нийтлэл нь дэлхийн их сургуулиудыг мэргэжил болон нэр хүндээр нь жагсаадаг. Мөн Латин Ази Америк ба BRISK гэж хөгжиж буй тус тусд нь хуваадаг аж.
The Rankings нь дэлхий даяар хамгийн их анхаарал татдаг жагсаалтуудын нэг гэж тооцдог бөгөөд үүний зэрэгцээ Academic Rankings of World Universities болон QS World University Rankgszтай хамт ордог. 2010 оноос шинэ жагсаах арга нэвтрүүлсэн нь сайшаагдсан ч энэ жагсаах арга нь шинжлэх ухаан англи хэл заадаггүй сургуулиудыг тийм ч их үнэлдэггүй нь ихээрээ их шүүмжлэл дагуулах болжээ
Ангилал:Cэтгүүл
Цацраг идэвхт бодис

**Цацраг идэвхт бодис** *(цацраг идэвхт нуклид, цацраг идэвхт нуклид)* гэдэг нь нейтрон эсвэл протоны илүүдэлтэй атом бөгөөд энэ нь илүүдэл цөмийн энерги агуулдаг тул тогтворгүй байдаг. Энэхүү илүүдэл энерги нь дараах гурван аргаар ашиглагдаж болно. 

# Цөмөөс гамма цацрагийн хэлбэрээр ялгарах
# Электроныг шилжүүлэн өгөх замаар шинэ бөөм *(альфа бөөм эсвэл бета бөөм)* үүсгэх
# Электрон гаргах 

замаар цацраг идэвхт задралд ордог. Эдгээр үйл явцад цацраг идэвхт задралын үед ионжуулагч цацраг ялгардаг бөгөөд эдгээр нь хангалттай энергитэй тул өөр нэг атомоос электроныг чөлөөлдөг. 

Цацраг идэвхт задралын үр дүнд тогтвортой нуклид эсвэл дахин задрах боломжтой шинэ тогтворгүй цацраг идэвхт нуклид үүсдэг. Цацраг идэвхт задрал нь атомын түвшинд санамсаргүй явагддаг процесс бөгөөд нэг атом яг хэзээ задарч эхлэхийг урьдчилан таамаглах боломжгүй. Гэсэн хэдий ч олон тооны нэгэн төрлийн атомын хувьд задралын хурд, хагас задралын хугацааг *(t1/2)* тооцоолж болох хэмжигдэхүйц задралын тогтмолтой байдаг. Цацраг идэвхт атомын хагас задралын хугацааны хүрээ нь ямар ч хязгааргүй бөгөөд 55 орчим хэмжээний логарифм хүрээтэй байдаг. 

Цацраг идэвхт нуклидууд нь байгалиасаа оршиж байдаг эсвэл цөмийн реактор, циклотрон, бөөмийн хурдасгуур эсвэл цацраг идэвхт үүсгүүрээр зохиомлоор үүсгэгддэг. Хагас задралын хугацаа нь 60 минутаас урт байдаг. 730 гаруй цацраг идэвхт нуклид байдаг. Эдгээрийн 32 нь Дэлхий үүсэхээс өмнө байсан бөгөөд эдгээр нь байгалийн гаралтай нуклидуудын охин нуклид эсвэл сансрын цацрагийн нөлөөгөөр үүсдэг. Үүнээс гадна 2400 орчим цацраг идэвхт нуклид зохиомлоор үүсгэгдсэн бөгөөд тэдгээр нь маш богино хагас задралын хугацаатай байдаг. Харин тогтвортой нуклидууд 251 орчим байдаг.

Ангилал:Цацраг идэвхт задрал
Ангилал:Нуклид
Ангилал:Цөмийн физик
Ангилал:Цөмийн хими
Холилдох чадвар

## Тухайн үзэгдлийн тайлбар 
Холилдох чадвар бол хоёр бодисын бүх пропорцоор холилдох (энэ нь бол, нэг нэгэндээ ямар ч хэмжээний нягтаршилтай бүр бүтэн шингэх) шинж чанар юм, энэ нь нэгэн төрлийн хольц үүсгэдэг байна (уусмал). Ийм бодисууд нь холилдох чадвартай гэдэг (утгаараа түгээмэл нэр томъёо "холилдох боломжтой"-тай ижил юм). Тус нэр томъёо нь ихэнхдээ шингэнд тавигддаг боловч бас хатуу биет болон газ д бас ордог байна. Шингэн бие д байх жишээ бол ус болон этанол хоёрын холилдох чадвар бөгөөд тэд бүхийд пропорцоор холилддог байна.

## Жишээ 
Ялгаагаар, холилдох чадваргүй гэж нэрлэгдсэн бодисуудын хольц нь тодорхой төрлийн пропорцын уусмал үүсгэдэггүй байдаг. Нэг жишээ гэвэл, тос бол усанд шингэдэггүй, тиймд энэ хоёр холих бодисууд холилдох чадваргүй. Бас ахин өөр жишээ гэвэл, бутанон (метил этил кэтон) бол тодорхой хэмжээгээр усанд шингэдэг байна, гэвч энэ хоёр холих бодис бол бас холилдох чадваргүй бөгөөд энэний учир нь зарим пропорцод хольц нь хоёр үе болон хуваагддаг.
Идэвхгүй болгох (Хими)

Идэвхгүй болгох (хими)

 Физик хими, инженерчлэлийн хувьд идэвхгүй болгох нь материалыг "идэвхгүй" болгох, өөрөөр хэлбэл хүрээлэн буй орчны нөлөөнд амархан өртөх, зэврэхээс хамгаалах зорилгоор бүрхэх явдал юм. Идэвхгүй болгох нь үндсэн материалтай химийн урвалд орж үүссэн, эсвэл агаар дахь өөрийн эрхгүй исэлдэлтээр бий болсон микро бүрхүүл материалын гадна давхаргыг үүсгэхтэй холбоотой. Техникийн хувьд, идэвхгүй болгох нь зэврэлтээс хамгаалах зориулалттай металл оксид зэрэг хамгаалалтын материалаар хөнгөн бүрхүүл хийх явц юм. Цахиурыг идэвхгүйжүүлэх нь микро электрон төхөөрөмж үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг. Электродын хүсээгүй пассиваци буюу идэвхгүй , "бохирдол" гэж нэрлэгддэг нь схемийн эсэргүүцлийг нэмэгдүүлж, үүний улмаас хаягдал усны эмчилгээ, амперометрийн химийн мэдрэмж, электрохимийн синтез зэрэг хэрэглээнд саад учруулдаг.

Агаарт өртөх үед олон металлууд нь байгалийн хатуу, харьцангуй идэвхгүй гадаргуугийн давхарга үүсгэдэг, ихэвчлэн исэл ("уугуул ислийн давхарга" гэж нэрлэдэг) эсвэл нитрид нь идэвхгүй давхарга болдог - өөрөөр хэлбэл эдгээр металлууд нь "өөрсдийгөө хамгаалж" байдаг. Мөнгөний хувьд, харанхуй зэврэлт нь орчны устөрөгчийн сульфидтай урвалд орсноор үүссэн мөнгөн сульфидын идэвхгүй давхарга юм. Хөнгөн цагаан нь мөн адил тогтвортой хамгаалалтын ислийн давхарга үүсгэдэг тул "зэвэрдэггүй".  (Үүний эсрэгээр зарим үндсэн металлууд, ялангуяа төмөр нь амархан исэлдэж, сул наалддаг барзгар, сүвэрхэг зэв бүрхэвч үүсгэдэг, анхны нүүлгэн шилжүүлсэн металлаас илүү их хэмжээтэй, амархан унадаг; энэ бүхэн нь цаашдын исэлдэлтийг зөвшөөрч, дэмждэг.  ) Ислийн идэвхгүй давхарга нь хөнгөн цагаан, берилли, өрөөний температурт агаар дахь исэлдэлт, зэврэлтийг мэдэгдэхүйц удаашруулдаг.  Агаартай урвалд орсноор үүссэн идэвхгүй гадаргуугийн давхарга нь цахиурын хувьд ойролцоогоор 1.5 нм, бериллийн хувьд 1-10 нм, титан нь анх 1 нм зузаантай байх ба хэдэн жилийн дараа 25 нм хүртэл ургадаг.  Үүний нэгэн адил хөнгөн цагааны хувьд хэдэн жилийн дараа ойролцоогоор 5 нм хүртэл ургадаг.
Диатом

**Диатом**
Диатим гэдэг нь (Нео-Латин диатома) [a] нь дэлхийн далай, усан зам, хөрсөнд байдаг олон төрлийн замаг, ялангуяа бичил замагнаас бүрдсэн том бүлгийн нэгэн төрөл юм.  Амьд диатомууд нь дэлхийн Биомассын ихэнх хэсгийгбүрдүүлдэг: тэд жил бүр манай гариг ​​дээр үйлдвэрлэсэн хүчилтөрөгчийн 20%-50%-ийг үйлдвэрлэдэг, амьдарч буй уснаасаа жил бүр 6.7 тэрбум гаруй тонн цахиурыг авч, далайд байдаг органик материал бүрдүүлдэг. Үхсэн диатомын хясаа далайн ёроолд хагас миль (800 м) хүртэл гүнд хүрч чаддаг ба Амазоны сав газар бүхэлдээ Африкийн Сахараас Атлантын далай дамнасан салхиар тээвэрлэгдсэн 27 сая тонн диатомын тоосоор диатомын ачаар бордсон байдаг, ихэнх диатом нь өмнө нь цэнгэг усны гол горхинуудын систем байсан Bodélé Depression хэмээх газраас ирсэн байдаг.
Диатомууд нь нэг эст организмүүд: тэд нэг тусдаа хэлбэрээр эсвэл нэгдэл хэлбэрээр олддог, энэ нь туузан, сэнсэн, ирээчилсэн, эсвэл одон хэлбэртэй байдаг. Ганц эс нь 2оос 2000 микрометр хэмжээтэй, тэжээл болон нарны тусгал хангалттай байвал, амьд диатомын угсармал нь 24 цагын дотор бэлгийн бус худаагдлаар хэмжээ нь хоёр дахин томорч болдог: хамгийн ихдээ ойролцоогоор 6 өдөр амьдардаг. Диатомууд нь хоёр өвөрмөц хэлбэртэй байдаг: цөөн хэдэн (төвт
 диатомууд) нь радиаль тэгш хэмтэй байдаг, харин ихэвчлэн (пеннат диатомууд) хоёр талт өргөн байдаг.
 тэгш хэмтэй.
Диатомын өвөрмөц онцлог нь цахиурын давхар ислээр бүрсэн эсийн ханаар хүрээлэгдсэн байдаг.
 (устай цахиурын давхар исэл), "frustul" гэж нэрлэдэг.  Эдгээр "frustul" нь бүтцийн өнгө үүсгэдэг ба энэхүү шинж нь тэднийг "далайн эрдэнийн чулуу", "амьд опал" гэж нэрлэгдэх тохиодолд хүргэсэн.
Халькоген

**Халькоген**
Халькогенүүд нь үелэх системийн 16-р бүлэг дэх элементүүдийг нэрлэдэг. Энэ нь өөрөөр хүчилтөрөгчийн бүлэг гэгддэг. Өүлэг 16-д химийн элементүүд болох хүчилтөрөгч(O), хүхэр(S), селен(Se), теллур(Te), мөн цацраг идэвхт элементүүд болох полониум(Po), ба ливермори(Lv) багтдаг. Ихэвчлэн хүчилтөрөгч нь тусад нь авч үздэг ба заримдаа хүхэр, селен, теллур, полониумаасаа өөр хариу үйлдэл үзүүлдэг учраас "халькоген" гэсэн тодорхойлолтоос хасагддаг. "Халькоген" гэсэн үг нь Грек үг болох khalkós (χαλκός), энэ үг нь ерөнхийдөө зэс(энэ нэр томъёог хүрэл, гууль, яруу найргийн ач холбогдолтой аливаа металл, хүдэр, зоос зэрэгт мөн ашигладаг), болон латинаар орчуулагдсан грек үг genës нь төрсөн, төрсөн гэсэн утгатай үгнээс гаралтай.
Хүхэр нь эртний үеээс танигдаж ирсэн ба хүчилтөрөгч нь 18-зууны үеэр элемент гэж тодорхойлогдсон. Селен, теллур, полониумыг 19-р зуунд, ливермори нь 2000 онд нээсэн. Бүх халькогенууд нь зургаан валентийн электронтой тул гадна талын бүрэн бүрхүүлд хоёр электрон дутуу үлддэг.  Тэдний хамгийн түгээмэл исэлдэлтийн төлөв нь -2, +2, +4, ба +6 юм.  Тэд харьцангуй бага атомын радиустай, ялангуяа хөнгөн масстайнууд нь. 
Байгальд олдох халькогенүүд нь бүгд ямар нэгэн биологийн үүрэгтэй, нэг бол тэжээл эсвэл биед хортой байдлаар. Селен нь их чухал тэжээл (олны дунд селеноцистеинийн суурь барил болж өгдөгөөрөө) гэвч ихэвчлэн хортой байдаг. Теллур нь ихэнхдээ таагүй үр дагаварт хүргэдэг(гэвч зарим организмүүд ашиглаж чаддаг), полониум( ялангуяа полони изотоп-210) нь цацагт идэвхт болохоор үргэлж хортой байдаг.
Хагас дамжуулагч төхөөрөмж

**Хагас дамжуулагч төхөөрөмж** нь хагас дамжуулагч материалын электрон шинж чанарт (ялангуяа цахиур, германи, галлийн арсенид, түүнчлэн органик хагас дамжуулагч) тулгуурладаг электрон бүрэлдэхүүн хэсэг юм.  Түүний дамжуулах чанар нь дамжуулагч ба тусгаарлагчийн хооронд байрладаг. Ихэнх хэрэглээнд хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүд вакуум хоолойг орлодог болсон. Тэд цахилгаан гүйдлийг вакуум дахь чөлөөт электронууд (ихэвчлэн термионы ялгаралтаар ялгардаг) эсвэл ионжуулсан хийгээр дамжуулан чөлөөт электрон ба ион хэлбэрээр бус хатуу төлөвт дамжуулдаг.
Хагас дамжуулагч төхөөрөмжүүдийг нэг салангид төхөөрөмж болон хоёр буюу түүнээс дээш тооны төхөөрөмжөөс бүрдэх нэгдсэн хэлхээний (IC) чип хэлбэрээр үйлдвэрлэдэг бөгөөд тэдгээр нь хэдэн зуугаас хэдэн тэрбум хүртэл үйлдвэрлэгдэж, нэг хагас дамжуулагч хавтан (мөн субстрат гэж нэрлэдэг) дээр хоорондоо холбогдсон байдаг.
Ван дер Ваалсын хүч

thumb|Халхавчаас борооны усны урсгал. Дусал үүсэхийг зохицуулдаг хүчнүүдийн дунд: Ван дер Ваалсын хүч, гадаргуугийн хурцадмал байдал, нэгдэл, Plateau-Rayleigh тогтворгүй байдал.

thumb|Микрофибр даавуу нь ван дер Ваалсын хүчийг ашиглан шороог зураасгүйгээр арилгадаг.

Молекулын физик, химийн хувьд ван дер Ваалсын хүч (заримдаа ван де Ваалсын хүч) нь атом эсвэл молекулуудын хоорондын зайнаас хамааралтай харилцан үйлчлэл юм. Ион эсвэл ковалент холбооноос ялгаатай нь эдгээр таталт нь химийн электрон холбооноос үүсдэггүй, харьцангуй сул тул эвдрэлд илүү өртөмтгий байдаг. Ван дер Ваалсын хүч харилцан үйлчлэлцэж буй молекулуудын хоорондох хол зайд хурдан алга болдог.

Голландын физикч Йоханнес Дидерик ван дер Ваалсын нэрээр нэрлэгдсэн ван дер Ваалсын хүч нь молекулын дээд хими, бүтцийн биологи, полимер судлал, нанотехнологи, гадаргуугийн шинжлэх ухаан, конденсацийн физик зэрэг олон салбарт үндсэн үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ нь мөн органик нэгдлүүд ба молекулын хатуу бодисын олон шинж чанар, түүний дотор туйл ба туйлтгүй орчинд уусах чадвар зэрэгт суурилдаг.

Хэрэв өөр хүч байхгүй бол атомууд бие бие рүүгээ ойртох үед хүч нь татах биш харин түлхэх хүч болох атомуудын хоорондох зайг ван дер Ваальс хүрэх зай гэнэ; Энэ үзэгдэл нь атомуудын электрон үүл хоорондын харилцан түлхэлтийн үр дүнд үүсдэг.