open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балдангийн Содном

Боржигон овогт **Балдангийн Содном** (1908 онд төрсөн- 1979 оны 2 сарын 11-нд нас барсан) Монгол Улсын эрдэмтэн багш, зохиолч.

## Намтар 
1923-1924 онд Намын Төв Хорооны дэргэд байсан Сүхбаатарын нэрэмжит клубт Д.Нацагдорж, С.Буяннэмэх, Д.Чимэд, Базарын Ишдорж нар зохиол, бичгийн талаар яриа, лекц таниулдаг байхад Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен, Н.Наваан-Юндэн болон Б.Содном нар хамт суудаг байжээ.

1930 онд Герман улсын их сургуулийн бэлтгэл ангийг дүүргээд буцаж гэртээ иртэл эцэг эх нь хоёул өнгөрсөн байжээ. Ингээд тус жилийн 5 дугаар сарын 1-нээс Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнд Монголын утга зохиолын судлалаар дагнан ажиллажээ. 

1934 онд ЗХУ-ын Ленинградын Их сургуульд сурч төгссөн.

Б.Содном нь 1932, 1933 онд Эрдэнэбатхаантай Ленинград хотод үе үе уулзалддаг байв. Эрдэнэбатхааныг Монгол улсын Ардын Гэгээрүүлэх Яамны сайд байсныг сайн мэдэхээр барахгүй, анхны дунд сургуульд газар зүйн хичээл заадаг байлаа.

1938 оноос эхлэн эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллаж байхад нь 11-р сарын 4-ний өдөр Дотоодыг хамгаалах газар дайчлан баривчилж хилс хиргээр шоронд хорьжээ. Содном 1940 оны 4-р сарын 11-нд суллагджээ.

Б.Содном 1938 оноос эхлэн багш нарыг бэлтгэх сургуулийн хэл бичгийн анги, багш нарын зуны давтан сургууль, 1949 оноос эхлэн Улсын Их Сургуулийн хэл бичгийн ангид тасралтгүй 13 жил утга зохиолын онол, ардын аман зохиол, дорно дахины утга зохиол зэрэг хичээлүүдийг зааж байв. Тэрээр 1940-1947 онуудад багшлахын хажуугаар Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн тасгийн эрхлэгч, улсын нэр томьёоны комиссын нарийн бичгийн даргаас эхлэн Шинжлэх ухааны эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга зэрэг ажлуудыг хавсран хийхээс гадна өөрийн нүсэр их судалгаа шинжилгээний бүтээлээ тасралтгүй туурвисаар иржээ.

1951 онд Улсын Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн 26 дугаар зарлигаар цагаатгасан боловч хувьс­галын эсэргүү, Японы тагнуул гэсэн хэргийг дахин хяналтад оруулсан байдаг.

Эрдэмтэн зохиолч Б.Содном түүний уран бүтээлүүд нь Монголын Шинжлэх Ухааны хэд хэдэн судалгаа шинжилгээний үндсийг үүсгэн тавьсан.

#Хэл шинжлэл судлал,
#Утга зохиол урлаг судлал
#Ардын аман зохиолын судлал,
#Д. Нацагдорж судлал
#Нэр томьёоны судалгаа
#Шинэ үеийн уран зохиолын судлал
Үүн дээр өөрийн зохиосон зохиолууд, хэлсэн ярьсан үг болон дурсамжууд орж байгаа юм. Нэрт эрдэмтэн Б.Содном нь Монголын шинжлэх ухааны олон салбарт хувь нэмрээ оруулснаас гадна дэлхийд алдар нь товойж гарсан, гадаад дотоодын эрдэмтэн мэргэдэд өндөр үнэлэгдсэн нэрт эрдэмтэн байсан гэдгийг олон эрдэмтэд баталдаг.

Ангилал:1908 онд төрсөн
Ангилал:1979 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын эрдэмтэн
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:20-р зууны эрдэмтэн
Цэрэвийн Дагвасүрэн

**Цэрэвийн Дагвасүрэн** (1923 онд Увс аймгийн Зүүнговь сумын “Баяннуур” хэмээх газар төрсөн)- Төр нийгмийн зүтгэлтэн. Элчин сайд.

## Намтар 
1933 оноос бага сургууль, 1937 оноос Увс аймгийн Зүүнговь суманд бичээч, сайн дурын бага сургуулийн багш, 1939 оноос тэнд МХЗЭ-ийн үүрийн нарийн бичгийн дарга, 1940 оноос аймгийн МХЗЭ-ийн хороонд бичээч, аж ахуйн эрхлэгч, сургууль пионерийн гүйцэтгэгч, 1944 оноос “Улаан од” сонинд утга зохиолын ажилтан.

1942-1944 онд МАХН-ын Шинэ хүчний дээд сургууль, 1944-1946 онд Монголын Ардын Армид алба хаахдаа Цэргийн төв хэвлэл “Улаан Од” сонинд утга зохиолын ажилтан.

1946-1964 онд МАХН-ын Төв Хороонд зааварлагч, тасгийн эрхлэгч.

1950-1953 ЗХУКН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Намын дээд сургууль, МАХН-ын Төв хорооны тасаг, сектор болон хэлтсийн эрхлэгч.

1957-1961 онд ЗХУКН-ын ТХ-ны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академид суралцаж эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. 

МАХН-ын ТХ-ны дэргэдэх Намын түүхийн институтийн орчуулагчийн секторын эрхлэгч, 1963 оноос МАХНын ТХ-нд Соёлын хэлтсийн эрхлэгч. 

1964-1971 онд “Энхтайван социализмын асуудал” сэтгүүлийн газарт суугаа МАХН-ын төлөөлөгч, 

1971-1977 онд МАХН-ын ТХ-ны хэлтсийн эрхлэгч.

1978-1981 онд БНМАУ-аас БНАГУ-д суугаа Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байв. 

1981-1984 онд ЗХУ-ын Москва хотод Удирдлагын асуудлыг судлах олон улсын эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтнаар тус тус ажиллаж байгаад өндөр настны тэтгэвэрт гарчээ.

Аугаа эх орны дайны ахмад дайчин, ахмад дипломатч, өдгөө ОХУ-ын Москва хотын "Ясенево" дүүрэг дэх эх орны дайны ахмад дайчдын хотхонд амьдарч байгаа ажээ.

## Шагнал 
“Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан туг”-ийн одон, “Алтан гадас” одон, “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, улс хувьсгалын болон салбарын ойн медалиудаар шагнагдаж байжээ.

Ангилал:1923 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Зүүнговийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Зүүн Герман дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан‎
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Да Нанг

**Да Нанг** (вьетнам. *Đà Nẵng*) — Вьетнамын улсын хэмжээний 5 хотын нэг. Да Нанг бол Вьетнамын 1,064,100 хүн амтай тав дахь хот бөгөөд 1,255.53 км2  газар нутагтай. 

Вьетнамын төв хэсэгт Өмнөд Хятадын тэнгисийн эрэгт, Ханой хотоос 759 км, Хо Ши Мин хотоос 960 км зайд оршдог. Энэ хот усан боомт, олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. Тус хот нь Вьетнам, Лаос, Тайланд, Мьянмарыг хамарсан АСЕАН-ы зүүн-баруун эдийн засгийн коридорын эцсийн цэг гэж тооцогддог.

## Түүх 
Индонезээс ирсэн цагаачид анх удаа энд суурьшсан бөгөөд 192 онд Индрапура сууринг байгуулж, дараа нь Чампагийн хаант улсуудын нэг болжээ. Орчин үеийн Да Нанг орчмын газар нутгийг 1306 онд Вьетнамд нэгтгэсэн байна. Тэр мөчөөс эхлэн вьетнамчууд хотын түүхийг тоолдог - вьетнамчуудын уламжлалын дагуу хот байгуулагдсан огноо биш, харин Вьетнам хяналт тогтоосон оноос эхэлж тоолдог ажээ. 1471 онд эзэн хаан Ле Тхань Тонг цэргийн хүчээр Чампаг ялсны үр дүнд Вьетнамын хилийн зурвас өмнө зүгт шилжжээ. 

Францын Энэтхэг-хятадын хойгийг колоничлох (1888–1945) үед европчууд Туран (франц. *Tourane*) гэж нэрлэдэг байв.  1926 онд иргэний нисэх онгоцны буудалтай болсон бөгөөд 1940 онд хүн ам 40 мянга болж өссөн байна.  

Энэтхэг-хятадын нэгдүгээр дайны үеэр (1946-1954) Франц улс 1950 онд эзэн хаан асан Бао Дай тэргүүтэй Вьетнам улсыг хүлээн зөвшөөрсний дараа Дананг Вьетнамын эрх баригчдын мэдэлд шилжин иржээ. Бүгд Найрамдах Вьетнам Улс бюу Өмнөд Вьетнам оршин тогтнох үед (1955-1975) Да Нанг нь төв захиргаатай хот болж, улсын умард хилийн хамгийн чухал стратегийн төвийн үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэ хугацаанд Да Нанг нь Өмнөд Вьетнамын Сайгоны дараа орох хоёр дахь том хот байв. Вьетнамын дайны үед АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний гол баазуудын нэг нь 1965 оноос хойш Да Нанг хотод байрлаж байжээ. 

Вьетнам улс нэгдсэний дараа Да Нанг хот Куангнам-Да Нанг мужийн төв (1976–1996) болсон ажээ.   

Энэ хот 1997 он хүртэл Куанг Нам Да Нанг мужийн нэг хэсэг байсан бөгөөд 1997 оны 1-р сарын 1-нд улсын хэмжээний хотын статустай болсон. 

2017 оны 11-р сард Да Нанг хотод Ази, Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа (APEC)-ийн дээд хэмжээний уулзалт болсон.

## Уур амьсгал 
## Зураг 

Зураг:Cau Song Han lit up.JPG
Зураг:Da Nang.jpg
Зураг:Legend Of The Seas tied up at Danang, Vietnam port.jpg

## Цахим холбоос 

Ангилал:190-д онд байгуулагдсан
Ангилал:Вьетнамын суурин
Ангилал:Далайн боомттой суурин
Паламын Сүндэв

Харуул Чоймбол овогт **Паламын Сүндэв** (1947 онд Архангай аймгийн Өлзийт сумын нутаг Худгийн хонхор хэмээх газар төрсөн) - Монгол Улсын Төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, хошууч генерал, Хилийн цэргийг удирдах газрын дарга, Улсын иргэний хамгаалалтын газрын дарга, ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга, түүхийн ухааны доктор. 

## Боловсрол 
* 1967 онд дунд сургууль төгссөн.
* 1969-1974 онд ЗХУ-д А.Бабушкины нэрэмжит Хилийн цэргийн командын дээд сургуульд сурч төгссөн.
* 1979-1982 онд ЗХУ-ын Москва хотод М.В Фрунзийн нэрэмжит ерөнхий цэргийн академи дүүргэсэн.
* ЗХУ-д Хилийн цэргийн командын дээд курст сурсан.
* БНМАУ-ын Сайд нарын Зѳвлѳлийн дэргэдэх Удирдах ажилтны мэргэжил дээшлүүлэх институтын дээд курст сурч төгссөн.
* 2003 онд ОХУ-д “Монгол Улсын хилийг тогтоож хамгаалсан нь”  (1960-1990 он) сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан.

## Ажилласан байдал 
* 1967-1969 онд П.Сүндэв нь Цэргийн ерөнхий дээд сургуульд лаборант,
* 1974-1975 онд Өмнөговь аймаг дах хилийн 0131 дүгээр ангид маневр ротын захирагч,
* 1975-1976 онд Өмнөговь аймагт хилийн заставын дарга, ангийн штабт хилийн албаны ахлах офицер,
* 1977-1979 онд мөн ангийн захирагчийн 1 дүгээр орлогч, штабын дарга.
* 1982 онд Хилийн ба Дотоодын цэргийн штабын оперативын хэлтсийн орлогч дарга, 1982-1988 онд Халх голын хилийн 0198 дугаар ангийн захирагч.
* 1988-1990 онд Хилийн ба Дотоодын цэргийн штабын 1 дүгээр орлогч, оперативын хэлтсийн дарга.
* 1990-1992 онд Улсын аюулгүй байдлыг хангах ерѳнхий газрын Хилийн цэргийн штабын хилийн хэлтсийн дарга,
* 1992-1993 онд Хилийн цэргийн штабын дарга.
* 1993-1996 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Хилийн цэргийг удирдах газрын дарга.
* 1996-2000 онд Улсын иргэний хамгаалалтын газрын дарга, Улсын байнгын онцгой комиссын орлогч дарга.
* 2000-2006 онд Засгийн газрын тохируулагч агентлаг Хилийн цэргийг удирдах газрын дарга, Хилийн цэргийн командлагч.
* 2006-2008 онд Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга,
* 2008-2012 онд Монгол Улсаас БНСВУ-д суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхэт Элчин сайдаар томилогдон ажиллаж байв.

## Шагнал 
П.Сүндэв нь Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Цэргийн гавьяаны одон, ОХУ-ын “Найрамдал” одон, Цэргийн Хүндэт медаль болон бусад ойн медалиуд, Хүндэт хилчин, Онц хилчин,  Улсыг аюулаас хамгаалах байгууллагын Хүндэт ажилтан, Хууль зүйн албаны Тэргүүний ажилтан, Хүндэт гаальчин, Хүндэт төмөр замчин цол тэмдэгээр шагнуулж байжээ.

П.Сүндэвт Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 1994 оны 7-р сарын 16-ны өдрийн 74 дүгээр зарлигаар хошууч генерал цол хүртээжээ.

Ангилал:1947 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн
Ангилал:Монголын хошууч генерал
Ангилал:Вьетнам дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан
Готовдоржийн Луузан

**Готовдоржийн Луузан** (1948 онд Төв аймагт төрсөн) -Монгол Улсын Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд цолтой дипломат.

## Намтар 
1974 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгссөн.

1974-2009 онд ГЯЯ-ны төв аппарат, Франц дахь Монгол Улсын ЭСЯ-нд 1,2-р нарийн бичгийн дарга. Вьетнам дахь Элчин сайд, ГХЯ-ны Ёслолын газрын захирал зэрэг албан тушаал хашсан. 

1992 онд МУИС-ийн бүрэлдэхүүнд ОУХС-ийг ОУХДС болгон өргөжүүлэн байгуулахад Элчин сайд Г.Луузан “Дипломат ёс, ёслол, дипломат баримт бичиг” хичээл заасан.

Тэтгэвэрт суугаад Францын "Арева Монгол" компаний удирдлагад ажилласан.

Ахмад дипломат хүн.

Ангилал:1948 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн төгсөгч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Вьетнам дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:20-р зууны дипломатч
Ангилал:21-р зууны дипломатч
Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Төвийнхөн
Мягмарын Саруул-Эрдэнэ

**Мягмарын Саруул-Эрдэнэ**- (1970 онд Улаанбаатар хотод төрсөн )- Монголын түүх судлаач, нийтлэгч, хэл шинжлэлийн ухааны доктор.  АНУ-ын Вашингтон хот дахь Конгрессын номын сангийн монгол номын мэргэжилтэн. Америк дахь Монголын Соёлын төвийн тэргүүн. "Өдрийн сонин"-ны Вашингтон хот дахь тусгай сурвалжлагч, орчуулагч. 

## Намтар 
1990 онд Улаанбаатар хотын 6-р дунд сургууль төгссөн. 

1994 онд Улсын Багшийн их сургуулийг монгол хэл-уран зохиолын багш мэргэжлээр төгссөн.

1996 онд магистр, 2002 онд докторын зэргийг монгол хэл шинжлэлээр хамгаалсан.
1994-2002 онд болон 2009 онд УБИС-ийн Монгол судлалын сургуульд багш. Энэ үеэр "Орчин цагийн монгол хэлний үг зүй", "Tүүхэн хэл зүй", “Хэл шинжлэлийн удиртгал”, “Ерөнхий хэл шинжлэл” хичээлүүдийг заадаг байсан. 2001-2002 онд Истанбулын их сургуульд судлаач. 
2002 оны 9-р сарын 30-нд "Монгол хэлний нөхцөл бүтээврийн үг зүйн түүхэн хувьсал" /Аяндаа цэгцрэх тогтолцооны онолоор/” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан. 
2002-2007 онд АНУ-ын Индиана Их сугуульд зочин судлаачаар тус тус ажилласан.

2007 оноос АНУ-ын Конгрессын Номын Сангийн монгол номын мэргэжилтэн. 

2010 оноос Монгол дахь Элчин сайд асан Жон Дингерын зөвөлгөөгөөр АНУ-ын Төрийн Департаментын Гадаад Харилцааны Их Сургуулийн монгол хэлний багш болсон. 

2007 оноос АНУ-ын Вашингтонд Монгол Соёлын Төв байгуулаад тэргүүнээр нь ажиллаж байгаа судлаач.

## Бүтээл 
Монгол судлаач 15 эрдэмтэнтэй хийсэн ярилцлагаараа “Индианагийн Их Сургуулийн Монгол Судлаачид” гэсэн ном, сэтгүүлзүйн бусад өгүүлэл, нийтлэл, сурвалжлага зэргээрээ “Манайхан Америкт” гэж ном гаргасан. 

Монгол судлаач Николай Поппегийн намтарыг орчуулсан. 

## Гэр бүл 
1993 онд Ц.Наранцэцэгтэй гэрлэсэн.

## Шагнал 
2021 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон хүртжээ.

Ангилал:1970 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Кристалина Георгиева

**Кристалина Иванова Георгиева-Кинова** (1953 оны 8 сарын 13-нд төрсөн) бол 2019 оноос хойш Олон Улсын Валютын Сангийн 12 дахь гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байгаа, Болгарын эдийн засагч юм. Тэрээр 2017-2019 онд Дэлхийн Банкны Гүйцэтгэх захирал байсан бөгөөд, 2019 оны 2-р сарын 1-ээс 4-р сарын 8 хүртэл Дэлхийн банкны группийн Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан Жим Ён Ким огцорсны дараа ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллав. Тэрээр өмнө нь 2014-2016 онд Жан-Клод Юнкерийн удирдлага дор Европын Комиссын Дэд Ерөнхийлөгчийн албыг хашиж байсан.

Тэрээр Дэлхийн банкны группийн түр ерөнхийлөгчөөр ажилласан анхны эмэгтэй, Дэлхийн Банкны Группийн ерөнхийлөгч болсон анхны Европын Холбоо, хуучин Зүүн блок, Болгараас гаралтай хүн.

Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:1953 онд төрсөн
Хүрээлэн буй орчны инженерчлэл

**Хүрээлэн буй орчны инженерчлэл** гэдэг нь хүрээлэн буй орчны танин мэдэхүйд тулгуурласан инженерийн мэргэжлийн чиглэл юм. 

## Тойм ойлголт 
Хүрээлэн буй орчны инженерчлэл нь амьд биет болон хүрээлэн буй орчны тэнцвэртэй байдлыг хангах, сайжруулах зорилгоор хими, биологи, экологи, гидравлик, микробиологи, математик гэх шинжлэх ухааны өргөн салбарыг ашиглан оновчтой шийдэл боловсруулж хэрэгжүүлдэг. Хүрээлэн буй орчны инженерчлэл бол барилга болон химийн инженерчлэлийн дэд салбарыг хэлнэ. Барилгын инженерчлэлийн чиглэлээр ажиллахад хүрээлэн буй орчны инженерчлэл нь нийгмийн эрүүл мэндийн инженерчлэл дээр голчлон анхаардаг.

Хүрээлэн буй орчны инженерчлэлийг шинжлэх ухаан ба инженерчлэлийн зарчмыг хөгжүүлэхэд ашигладаг бөгөөд хүний эрүүл мэнд, байгалийн үр өгөөжтэй экосистемийг хамгаалах болон хүрээлэн буй орчинтой холбогдолтой хүний амьдралын чанарын өсөлтийг нэмэгдүүлэхэд дэмжлэг үзүүлдэг. 

Хүрээлэн буй орчны инженерчлэлийн мэргэжилтнүүд нь бохир усны зохицуулалт, ус болон агаарын бохирдлын удирдлага, дахин боловсруулалт, хог хаягдлын хяналт болон нийгмийн эрүүл мэндэд чиглэсэн шийдлүүдийг гаргадаг. Тэд хотын усан хангамж, үйлдвэрийн хаягдал усыг цэвэрлэх системийг зохион байгуулах, усаар дамжих халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх болон хот, хөдөө, амралт зугаалгын бүс дэх ариун цэврийн байгууламжийг сайжруулах үүрэгтэй. Мөн тэд аюултай хог хаягдлын менежментийн тогтолцоо, тэрхүү аюулын ноцтой байдлыг үнэлэх, эмчилгээ, хязгаарлалтын талаар зөвлөгөө өгөх, ослоос урьдчилан сэргийлэх зохицуулалтыг боловсруулах ажлыг хийдэг. Үүнээс гадна тэд санал болгосон барилгын төслийн байгаль орчин үзүүлэх нөлөөллийг үнэлж байгаль орчны инженерийн хуулийг хэрэгжүүлдэг.

Ангилал:Байгаль орчин
Ангилал:Байгаль орчны шинжлэх ухаан
Ангилал:Барилгын инженерийн салбар
Ангилал:Инженерийн шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Ангилал:Техникийн мэргэжлийн салбар
Ангилал:Техникийн хими
Ангилал:Экологийн салбар
Уран олборлолт

**Уран олборлолт** гэдэг нь хөрснөөс ураны хүдрийн охь бэлтгэх үйл ажиллагааг хэлнэ. 2019 онд 50 мянга гаруй тонн ураны охь олборлогдсон. Казакстан, Канад болон Австрали улс нь дэлхийн шилдэг 3 уран бэлтгэн нийлүүлэгчээр жагсдаг бөгөөд тэдгээр улсууд нь нийт олборлолтын 68%-ийг эзэлдэг. Бусад Намибиа, Нигер, Орос, Узбекстан, Америк, Хятад зэрэг улсууд нийлээд жилд ердөө 1,000 гаруй тонныг л олборлодог. Дэлхийн бараг бүх олборлосон ураныг атомын цахилгаан станцууд ашигладаг. Түүхэнд ураныг ураны шил,ферроуранд ашиглаж байсан боловч ураны цацраг идэвхт чанараас болж эдгээр хэрэглээ багассан бөгөөд өнөө үед ихэвчлэн суманд ашигладаг уран хомсдолтой бас хямд болсон. Үүнээс гадна богино хугацаанд шавхагдсан 234 ба 235-р ураны агууламж бага байдаг тул байгалийн ураны цацраг идэвхт чанар нь илүү бага.

Ураныг газар дээр нь уусгах аргаар (дэлхийн үйлдвэрлэлийн 57%), эсвэл ердийн хүдрийн далд болон ил аргаар (үйлдвэрлэлийн 43%) олборлодог. Газар дээр нь олборлоход уусгах уусмалыг ураны хүдрийн орд руу өрөмдлөгийн цооногоор ухаж, хүдрийн эрдсийг уусгана. Дараа нь уранаар баялаг шингэнийг гадаргуу руу шахаж, уусмалаас ураны нэгдлүүдийг гаргаж авахын тулд боловсруулдаг. Уламжлалт олборлолтод хүдрийн материалыг нэг ширхгийн хэмжээтэй болтол нь нунтаглаж, химийн уусгалтаар уран гаргаж авахын тулд хүдрийг боловсруулдаг.

Ангилал:Ураны уурхай
Ангилал:Цөмийн эрчим хүч
Сайхан сумын наадам

Сайхан нь Булган аймгийн сум юм.  Булган аймгийн Сайхан сум анх 1924 оны наймдугаар сард Богд хан уулын аймгийн Булган хан уулын хошууны харьяанд байгуулагджээ.

Ойт хээрийн бүсэд 2773 ам.км нутаг дэвсгэртэй, өмнө талаараа Могод сум, баруун өмнө, баруун талаараа Архангай аймгийн Өлзийт, Хайрхан сум, хойт талаараа Баян-Агт, зүүн хойт талаараа Хутаг-Өндөр сум, зүүн талаараа Бугат, Орхон сумтай хиллэнэ.

#### Сайхан сумын наадмын түрүү үзүүрийн бөхчүүд 
Ангилал:Сайхан сум (Булган)
Лувсандоржийн Өлзийсайхан

**Лувсандоржийн Өлзийсайхан** (1976 онд төрсөн ) -Монгол Улсын Үндэн хуулийн цэцийн гишүүн.

## Намтар 
1993 онд Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль төгссөн. 

1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн бакалавр, 

1999 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн магистр,

1998-2002 онд УБИС-д багш. 

2002-2016 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуульд багш, ахлах багш.

2007 оноос Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зөвлөх. шинжээчдийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх, 

2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх,

2013-2015 онд Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөлийн Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга, 

2015- 2017 онд нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч. 

2018-2019 онд ЗГХЭГ-ын Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга.

2019-2023 онд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан байна.

2023 оны 11-р сард Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнд Улсын Их Хурлаас нэр дэвшүүлж баталсан байна. 

2025 оны 11-р сарын 28-нд Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилсон.  

Тэрбээр Үндсэн хууль болон шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр Америк, Герман, Япон, Франц, Солонгос, Швейцарын холбооны улсад мэргэжил дээшлүүлсэн. Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, дэд профессор цолтой.

Ангилал:1976 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Эрдэнээгийн Энхтуяа

**Эрдэнээгийн Энхтуяа** (1977 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) -2023 оны 11-р сараас Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Цэцийн гишүүн.

## Намтар 
1995 онд Ховд аймгийн 10 жилийн I дунд сургууль төгссөн. 

1999 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийг төгссөн. 

2005 онд Япон Улсын Кюүшү их сургуульд хууль зүйн ухааны магистрын зэрэг хамгаалсан.  

Тэрбээр 1999-2000 онд Ховд аймгийн Прокурорын газрын нарийн бичиг. 

2000-2001 онд ХЗДХЯ-ны Төрийн захиргаа, удирдлагын газарт бичиг хэргийн эрхлэгч.

2001-2002 онд ХЗДХ-ийн дэд сайдын туслах. 

2002-2012 онд ХЗДХЯ-ны Хууль зүйн бодлогын газрын мэргэжилтэн, ахлах мэргэжилтэн.

2012-2016 онд ХЗЯ-ны Эрх зүйн шинэчлэлийн бодлогын газрын ахлах мэргэжилтэн.

2016 оноос ХЗДХЯ-ны Бодлого хэрэгжилтийг зохицуулах газрын даргаар тус тус ажиллаж байжээ.

2023 оны 11-р сараас Монгол Улсын Ерөнхийлөгч нэр дэвшүүлж Үндсэн хуулийн Цэцийн гишүүн болсон.

Нөхөр хүүхдүүдийн хамт амьдардаг. англи, орос хэлтэй.

Ангилал:1977 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Японы их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Одонхүүгийн Мөнхсайхан

**Одонхүүгийн Мөнхсайхан** (1983 онд Ховд аймгийн Жаргалант суманд төрсөн)- Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Цэцийн гишүүн.

## Намтар 
2005 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.

Үндсэн хуулийн эрх зүйн судалгаа хийж, 2008 онд Япон Улсын Нагояагийн их сургуулийн Хуулийн сургуульд хууль зүйн магистрын зэрэг хамгаалсан.

2011 онд Хууль зүйн докторын зэргээ тус тус хамгаалсан. 

2005 оноос МУИС-ийн Хууль зүйн сургуульд тэнхимийн туслах ажилтан, багш.  

МУИС-ийн Эрдмийн зөвлөлийн 2019 оны 2 дугаар тогтоолоор дэд профессор цол олгосон байна.

2022 оны 1-р сараас МУИС-ийн Үндсэн хуулийн эрх зүйн хүрээлэнгийн захирлын албан тушаалыг хавсран гүйцэтгэж байсан.

2023 оны 11-р сараас Дээд шүүхээс нэр дэвшүүлж УИХ-ын тогтоолоор Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн болсон.  

Сүүлийн 10 жилд мэргэшсэн чиглэлээрээ 30 орчим судалгааны төслийг дангаараа болон багаар хэрэгжүүлж, 9 ном, сурах бичиг, 60 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүллийг англи, монгол хэлээр хэвлүүлсэн байна. Түүнчлэн 60 орчим судалгааны илтгэл хэлэлцүүлсэн болохыг танилцууллаа. Тэрбээр АНУ-д Вашингтоны их сургууль болон Жорж Вашингтоны их сургуульд зочин судлаач, Япон Улсын Нагояагийн их сургуульд гадаад судлаачаар ажиллаж байжээ.

Эхнэр, хоёр хүүхдийн хамт амьдардаг. Англи хэлтэй.

Ангилал:1983 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Ховдын (хот) хүн‎
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш
Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн
Ангилал:21-р зууны эрх зүйч
Шархүүгийн Хишигсүрэн

Гурван тэс овогт **Шархүүгийн Хишигсүрэн** (1976 онд 7-р сарын 28-нд төрсөн)-Монголын сэтгүүлч, нийгмийн зүтгэлтэн. Соён гэгээрүүлэгч Телевизийн захирал, үүсгэн байгуулагч.

Шинжлэх ухаан, өв соёл, танин мэдэхүйн телевиз, цуврал номуудаараа олон нийтийг соён гэгээрүүлэх их үйлсийг түүчээлэгч. "Бага хуралдай" эрдмийн чуулган нэвтрүүлэг болон цуврал номын зохиогч.

"Соён гэгээрүүлэгч" телевизээрээ Монголын сор болсон олон олон эрдэмтэн, мэргэд, соён гэрээрүүлэгчдийг нэгтгэж, тэдний мэдлэг, туршлагыг ард түмэнд хүргэх их үйлсийн гол зангилаан дээр ажиллаж буй цогцтой нийгмийн зүтгэлтэн.

Сэрүүлэг сонины дэргэдэх агентлагийн захирал.

2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 25-р тойрогт буюу Нийслэлийн Чингэлтэй дүүрэгт МАХН-аас нэр дэвшсэн.

Ангилал:1976 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:21-р зууны сэтгүүлч
Зулаагийн Бат-Отгон

**Зулаагийн Бат-Отгон** (1970 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотод төрсөн)- Монгол суу ухааны "Манукол" академийн ерөнхийлөгч, физикч, философын ухааны доктор. 

## Намтар 
1986 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 8 жилийн сургууль төгссөн.

1988 онд Сэлэнгэ аймгийн 10 жилийн 2 – р сургуулийг төгссөн. 

1988-1993 онд Боловсролын их сургуулийг физик математикийн мэргэжлээр, 1994 онд Удирдлагын академийг бизнесийн удирдлагын мэргэжлээр төгсөн, 1997 онд физикийн ухааны магистр, 1999 онд бизнесийн удирдлагын магистр, 1998 онд философийн ухааны докторын зэрэг хамгаалж 1999-2003 онд Германы Дармштатийн их сургуулийг физикийн ухааны докторантураар төгссөний дээр ШУ-ны 12 салбарт судалгаа хийж олон арваар тоологдох ном бүтээл, ЭШ-ний илтгэл өгүүлэл,  нийтлэл хэвлүүлсэн байна.

2020 оны УИХ-ын 22-р тойрогт нэр дэвшсэн. 

Онолын физик, философи, монгол судлалын чиглэлээр эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлуудыг голлон хийж ирсэн. 2006 оноос ихэвчлэн монгол судлалын чиглэлээр эрдэм судалгааны ажил хийсэн. Уг судалгааны хүрээнд

* 1.Монгол язгуурын гүн ухаан
* 2.Монгол суу ухаан
* 3.Мөнх тэнгэрийн ухаан
* 4.Монгол хүн байх ухаан
* 5.Монгол ардчилалын ухаан
* 6.Монгол бөөгийн ухаан
* 7.Монгол нүүдлийн ухаан
* 8.Монгол хайрлахуйн ухаан
* 9.Монгол хаан ухаан
* 10.Монгол хатан ухаан зэрэг монголчуудын бүтээсэн эх дэлхийд хүн төрөлхтний зөв орших, зөв амьдрах, зөв хөгжих, зөв иргэнших язгуур ухаануудыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалж, онолын болон логик системтэйтэйгээр гаргаж тавьсан байна.

Нийт 30 гаруй ном, 90-ээд эрдэм шинжилгээний илтгэл, өгүүлэл, 26 нийтлэл хэвлүүлсэнээс гадна Монгол суу ухаан нэртэй 100 цуврал лекц, Монгол хүн байх ухаан нэртэй 100 цуврал лекц бэлтгэж телевизээр олон удаа давталттайгаар нэвтрүүлсэн.

Ангилал:1970 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Сүхбаатарын (хот) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:21-р зууны зохиолч
Ангилал:Монголын зохиолч
Осман хэл

**Осман хэл** (осман: لسان عثمانی lisân-ı Osmânî, Түрк. Osmanlıca, Osmanlı Türkçesi) -хуучин Анатоли-Турк, хуучин Осман эсвэл Осман-Турк хэл гэж нэрлэгддэг бөгөөд Османы эзэнт гүрний албан ёсны хэл байсан бөгөөд Түрэг хэлний аймгийн Огуз дэд бүлэгт багтдаг хэл юм.

Осман хэл нь үндсэндээ түрэг хэл байсан ч зарим үгсийн сан нь 80-90 хувь нь араб, перс үгнээс бүрдэж байжээ. Үүнээс гадна араб, перс хэлний дүрмийн тусдаа бүтцийг ашигласан. Тиймээс 19-р зууны дунд үе гэхэд Осман хэл нь ярианы турк аялгуунаас эрс ялгаатай байсан юм. Араб цагаан толгой бага зэрэг өөрчлөлттэй ашигладаг байсан. 

Орчин үеийн турк хэл нь 20-р зууны эхээр Туркийн ардын ярианы аялгууг кодчилж бий болсон бөгөөд Осман хэлний шууд үргэлжлэл биш юм. Гэсэн хэдий ч хэдэн зуун жилийн туршид Османы бичгийн уламжлал эдгээр аялгуунд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байдаг юм. Орчин үеийн Турк ба Осман хэлний хоорондох гол ялгааны нэг нь Араб-Перс хэлний үгсийн оронд түрэг неологизмыг өргөнөөр ашигладаг явдал юм.

Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Корпус хэл
Ангилал:Мөхсөн хэл
Ангилал:Турк хэл
Ангилал:Түрэг хэлний бүлэг
Ангилал:Тунисын хэл
Хүрээлэн буй орчны хими

**Хүрээлэн буй орчны хими** гэдэг нь байгалийн газар нутагт тохиолддог химийн болон биохимийн үзэгдлийн шинжлэх ухааны судалгааг хэлнэ. Үүнийг үүссэн бохирдлыг эх үүсвэр дээр нь бууруулахыг хичээдэг ногоон химитэй андуурч болохгүй. Агаар, хөрс, усны орчин дахь эх үүсвэр, урвал, тээвэрлэлт, нөлөөлөл, химийн зүйл ангийн мөхөл гэж тодорхойлж болно: мөн эдгээрт хүний болон биологийн үйл ажиллагааны нөлөөлөл багтана. Хүрээлэн буй орчны хими нь агаар мандал, ус, хөрсний химид тулгуурласан бөгөөд байгаль орчин болон бусад шинжлэх ухааны салбар хоорондын шинжлэх ухаан юм.

Хүрээлэн буй орчны хими бол хамгийн түрүүнд бохирдоогүй орчин ямар байдаг, ямар химийн бодисууд ямар концентрациар нөлөө үзүүлдэг болохыг ойлгох явдал юм. Үүнгүйгээр химийн бодис ялгарахад хүний байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийг нарийн судлах боломжгүй.

Хүрээлэн буй орчны химич хүрээлэн буй орчны химийн төрөл зүйлд юу болж байгааг судлахад хими болон байгаль орчны төрөл бүрийн шинжлэх ухаанаас олон төрлийн ойлголтыг ашиглахад тусалдаг. Химийн ерөнхий чухал ойлголтуудад химийн урвал ба тэгшитгэл, уусмал, нэгж, дээж авах, аналитик аргуудыг ойлгох зэрэг орно.

## Эх сурвалж
Ангилал:Байгаль орчин
Ангилал:Биохими
Ангилал:Хими
Артур Филлип

**Артур Филлип** (англи. *Arthur Phillip*; 1738 оны 10-р сарын 11-нд Английн Лондон хотод төрсөн— 1814 оны 8-р сарын 31-нд Английн Бат хотод нас барсан) — Английн Эзэн хааны усан флотын адмирал, австрали тив дээрх анхны европ колони болох Шинэ Өмнөд Уэльс мужийн захирагч. Заримдаа «Орчин үеийн Австралийн эцэг» гэгддэг.

## Намтар 
Артур Филлип анх 1755 онд арван долоон настайдаа Эзэн хааны Тэнгисийн цэргийн хүчинд элсэж, 1763 он хүртэл алба хаажээ. Дараагийн жилүүдэд тэрээр Английн хөдөө нутагт газар тариалан эрхэлж байв. 1769 онд тэрээр дахин алба хааж, Англи-Францын дайнд оролцсон байна.

1776-1777 оны Испани-Португалийн дайны үеэр тэрээр Роберт Макдуал (англи. *Robert MacDouall*) -ын удирдлаган дор Португалийн талд алба хааж байжээ. Тэрээр Испанийн "Сан Агустин" хөлөг онгоцыг барьж авахад асар их эр зориг, авхаалж самбаа харуулсан байна. Энэ тулалдаанд түүний үзүүлсэн гавьяаг тэмдэглэж хөлөг онгоцыг "Санта Агустиньо" гэж нэрлэсний дараа Артур Филлипийг шинэ ахмадаар томилсон байна. 

1786 онд Филлип Английн засгийн газраас Шинэ Өмнөд Уэльст цөлөгдсөн гэмт хэрэгтнүүдийн суурин байгуулах тушаал авчээ. Дараа жил нь тэрээр " Нэгдүгээр флот " гэгддэг 11 хөлөг онгоцноос бүрдсэн усан онгоцны хэсгийг толгойлж Австрали руу гарчээ. 1788 онд тэрээр Порт Жексоны булан дахь ижил нэртэй Сиднейн булангийн эрэг дээр тухайн үеийн Британийн колоничлолын захирагчийн нэрэмжит Сидней хэмээх ялтнуудын сууринг байгуулжээ. Сидней нь Австрали тив дэх Европын анхны колони болжээ. Шинэ Өмнөд Уэльсийн анхны амбан захирагч болсон Филип цөллөгчид болон цэргүүдийн үймээн самуунтай, 1790 оны дунд үе хүртэл өлсгөлөнгийн аюулын сацуу нэлээд амжилттай тэмцэж байв. Тэр чадвартай колони байгуулж чадсан. Филип нутгийн уугуул иргэдтэй эвлэрэх бодлого баримталж байсан ч суурьшсан иргэд болон уугуул иргэдийн хооронд урт удаан хугацааны энх тайван тогтоож чадаагүй байна. 

1792 онд Филлип эрүүл мэнд муудсан гэсэн шалтгаанаар Англид буцаж ирсэн боловч 1796-1798 онд дахин далайд байлдааны ажиллагаанд оролцов. 1805 оны 11-р сарын 6-нд Филип улаан тугийн адмирал, 1809 оны 11-р сарын 24-нд цагаан тугийн дэд адмирал, 1810 оны 7-р сарын 31-нд улаан тугийн дэд адмирал, 1814 оны 6-р сарын 7-нд цэнхэр тугийн адмирал цол тус тус хүртсэн ажээ.

1792 онд Филлипийн эхнэр Маргарет нас барж 1794 онд тэрээр Изабелла Уайтхедтэй дахин гэрлэж, Бат хотод хэсэг хугацаанд амьдарсан. Түүний эрүүл мэнд сайжирч 1796 онд тэрээр францчуудын эсрэг хийсэн дайны үеэр хэд хэдэн үүрэг хариуцлага хүлээн далайд буцаж иржээ. 1799 оны 1-р сард тэрээр контр-адмирал болсон. 1805 онд 67 настайдаа тэрээр тэтгэвэрт гарч үлдсэн амьдралаа Бат хотод өнгөрөөжээ. Тэрээр Шинэ Өмнөд Уэльс дэх найзуудтайгаа захидал харилцаагаа үргэлжлүүлж, колонийн Засгийн газрын албан тушаалтнуудад шинэ санаа санал болгож байжээ. 

Артур Филлип 1814 оны 8-р сарын 31-нд Английн Бат хотод нас барсан байна.

Ангилал:1738 онд төрсөн
Ангилал:1814 онд өнгөрсөн
Ангилал:18-р зууны аялагч
Ангилал:Британичууд
Ангилал:Сидней
Ангилал:Лондоны хүн
Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльс
Ангилал:Австралийн захирагч
Ангилал:Ахмад (усан цэрэг)
Ангилал:Долоон жилийн дайны хүн
Бат (Английн хот)

**Бат** (англи. *Bath* [ˈbɑːθ], латин. *Aquae Sulis, Aquae Calidae, Bathonia*) -нь Английн хот бөгөөд бишопын байнгын суудаг хот. Эвон голын  (англи. *Avon*) эрэг дээрх Сомерсет мужийн гол хот юм. Эрт дээр үеэс сувилалын рашаанаараа алдартай байсан (англи хэлнээс "халуун усны газар" гэж орчуулсан байдаг). Сонгодог эрин үеийн дурсгалт газрууд Дэлхийн өвийн жагсаалтад багтсан. "Батын амтат нарийн боов" (англи. *Bath bun*) хийдэг хот гэж мөн алдаршсан. Хүн ам нь- 94,782.

## Халуун рашаан 
Хотын оршин тогтнох ёстой халуун рашаанууд нь Ромын легионууд эдгээр газруудад гарч ирэхээс өмнө 44 оноос мэдэгдэж байсан. Усны дундаж температур 46 °C байдаг 4 булаг шанд байдаг. Тулай, хэрх, саажилтыг эмчлэхэд тусалдаг;  Усыг ууж, халуун ус, шүршүүр зэрэгт хэрэглэдэг. Энэ улирал 11-р сараас 4-р сар хүртэл үргэлжилнэ. Жилийн дундаж температур 10°C буюу Английн ихэнх хотуудаас арай өндөр байна.

Ангилал:Английн хот
Ангилал:Дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Их Британи дахь дэлхийн соёлын өв
Дэлхийн Банк Групп

Дэлхийн Банкны Групп нь хөгжиж буй орнуудад зориулсан санхүүгийн болон мэдлэгийн дэлхийн хамгийн том эх үүсвэрүүдийн нэг. Үүнд, хоорондоо нягт уялдаа бүхий таван байгууллага хамаардаг нь: Олон Улсын Сэргээн Босголт, Хөгжлийн Банк (ОУСБХБ) болон Олон улсын Хөгжлийн Холбоо (ОУХХ), Олон Улсын Санхүүгийн Корпораци (ОУСК); Олон Талт Хөрөнгө Оруулалтын Баталгааны Агентлаг (ОТХОБА); болон Хөрөнгө Оруулалтын Маргааныг Шийдвэрлэх Олон Улсын Төв (ХОМШОУТ) болно. Байгууллага тус бүр нь ядууралтай тэмцэх, хөгжиж буй орнуудын ард түмний амьжиргааны түвшнийг дээшлүүлэхэд онцгой чиг үүрэг гүйцэтгэдэг. 
Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг
Ангилал:Дэлхийн Банк Групп


Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг
Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага
Ангилал:Санхүү
Буриад сур харваа

**Буриад сур харваа** нь Монгол сур харвааны нэг төрөл юм.

Буриад сур харваа нь голдуу 40 нумын буюу 30 метр орчим болон 30 нум буюу 20 метр газар харвадаг. Нумын урт 140-150 см, сум 80-100 см бөгөөд их, бага гарын гэж хоёр янзын байдаг. Нумын хичир богино, бариул шулуун, хичрийн үзүүрт ар, өвөр гэж хоёр амагчтай, бай сураа давуугаар бөөрөнхийлөн /8х10 см/ хийдэг байна. 

Цуваа, багийн харваа гэсэн хоёр янз харвадаг. 

Сураа өргөж харвадаг талбайг зураахай гэнэ. Зураахай нь 4х4 метрийн хэмжээтэй байх бөгөөд сурыг сайн шахаж өгдгөөрөө онцлогтой. Сур өрөх шугамаас хоёр тийш хоёр метрийн зайд газрыг зураахай талдаа эгц эрмэгтэй, зураахайн гадна талаас налуугаар дөрвөн метр урттай, 15 см орчим гүн ухах бөгөөд энэ ухсан газрыг харвах талынхыг "урт ганга”, нөгөө талынхыг нь "арын ганга” гэдэг. Буриад сурын багийн харваанд зураахайн хоёр талаас "урд эхэн”, "хойд эхэн” гарч харвадаг учраас нэг зураахайд 80х4 метрээс багагүй тэгш гадаргуутай, хайрга чулуугүй талбай шаардагддаг байна. Манай улсад Буриад харваагаар Дорнодчууд хамгийн олон амжилтыг гаргасан байдаг ажээ.

Ангилал:Сур харваа
Ангилал:Буриад ястан
Холестерины биосинтез

**Холестерины биосинтез (Cholesterol Biosynthesis)** 

Бие дэх холестерины хэмжээ нь хоол хүнсээр авах, биосинтез гэсэн хоёр эх үүсвэрээс үүсдэг. Эрүүл насанд хүрэгчдийн хэрэглэдэг холестерины дийлэнх хэсгийг элгэнд нийлэгжүүлдэг бөгөөд энэ нь өдөр тутмын нийт холестерины хэрэгцээний ~70%-ийг (~1 грамм) үйлдвэрлэдэг. Үлдсэн 30% нь хоол хүнсээр орж ирдэг.

Холестерины биосинтез нь ерөнхийдөө элэгний эсийн эндоплазмын торлог бүрхэвчинд явагддаг бөгөөд гол төлөв митохондри дахь исэлдэлтийн урвалаас үүсдэг ацетил-КоА-аас эхэлдэг. Гэсэн хэдий ч ацетил-КоА нь этанолыг ацетил-КоА синтетазаар цитоплазмын исэлдэлтээс гаргаж авч болно. Ацетил-КоА ба ацетоацетил-КоА нь HMG-CoA синтазын нөлөөгөөр 

3-гидрокси-3-метилглутарил-КоА (HMG-CoA) болж хувирдаг.

**1.Урвалын дараалал**

Ацетил-КоА нь ацетоацетил-КоА, ß-гидроксиметилглутарил-КоА, мевалоны хүчил мэт олон завсрын нэгдлүүдийг дамжин холестеринд хувирдаг. ß-гидроксиметилглутарил-КоА дээр ацетоцууны хүчил үүсэх, холестерин үүсэх замууд огтлолцдог. Ацетоцууны хүчил нь митохондрид үүсдэг бол холестерины нийлэгжлийн завсрын шатууд эсийн уусдаг фракци болон эндоплазмын торонд явагддаг байна. 

**2.Үүрэг**

Холестерол бохүний биед элбэг байдаг стерол юм. Энэ нь плазмын мембран ба плазмын липопротеины үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Холестерол нь цөсний чулууны гол бүрэлдэхүүн хэсэг. Тархины судас, титэм судас, захын судасны эмгэгийг үүсгэдэг амин чухал артерийн атеросклерозын үүсэх хүчин зүйл болох эмгэг процесст гол үүрэг гүйцэтгэдэг.

**3.Үе шат**

Ацетил-КоА-гаас нийтдээ 30 илүү шатын дараагаар холестерин үүсдэг болох нь тогтоогджээ. Үүнээс эхний хэдэн шатны урвал бичье.

# CH³CO≈SKoA+CH³CO≈SKoA→CH³COCH²CO≈SKoA+HS≈KoA

aцетил-КоА       aцетил-КоА       ацетоацетил- КоА

2. CH³COCH²CO≈SKoA+CH³CO≈SKoA+H²O→

ацетоацетил- КоА         aцетил-КоА

CH³

|

HS≈KoA+HOOCCH²CCH²CO≈SKoA

|

OH

ß-гидрокси-ß-метил-глутарил-КоА

CH³

|

3. HOOCCH²CCH²CO≈SKoA+HAДФ.H²→HS≈KoA+

|

OH

ß-гидрокси-ß-метил-глутарил-КоА

CH³

|

HOOCCH²CCH²CH²OH+HАДФ

|

OH

мевалоны хүчил

**4.Холбогдох өвчнүүд**

Элэг болон гэдэсний хананд холестерины нийлэгжил эрчимтэй явагддаг байна. Холестерины ихэнх нь холестеридын (эфирийн)байдлаар байдаг ба өлсөх үед хэмжээ нь багасдаг.

- Цөсний цорго бөглөрсөн үед холестерин эрчимтэй үүснэ. 

- Чихрийн шижин

-Бамбай булчирхай

**5.Гарал үүсэл**

Холестерины биосинтез нь ацетил-КоА-гаас эхэлдэгийг К. Блох, Ф. Линен нар тогтоожээ. Ацетил-КоА нь глюкоза, пировиноградын хүчил тосны ба амин хүчлүүдээс үүсдэг.

Ангилал:Биологийн процесс
Ангилал:Бодисын солилцооны суваг
Төмөрбулаг сумын наадам

## Төмөрбулаг сумын хүчит бөхчүүд 
Хошуу нутгаас эхлээд халх даяар алдар нэр нь түгсэн хүчтэнгүүд энэ сумаас олон төрөн гарчээ. Улсын арслан Бөрт хэмээх Дамдин, Заан Бороохой хэмээх Дамдин, арван засгийн наадмаас улсын цол авсан Наянтай, Базарын Дан-Аа, Зэвэгийн Чимэдрагчаа,  аймгийн начин Санжаа, Жамсрангийн Ренчин,  Дагвадоржийн Гэндэн,  Галын Жамсран,  ардын цэргийн начин Дашийн Цэдэн-Иш, ардын цэргийн начин Палайн Банди зэрэг хүмүүсийн тухай домог мэт хууч яриа өдгөө нутгийн дунд ам дамжин яригдсаар байна.

#### Ардын хувьсгалаас хойш төрөн гарсан хүчтэнгүүд 
##### 1.Улсын цолтон 
Улсын начин Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат

##### 2. Аймгийн, цэргийн цолтон 
# Аймгийн арслан Жамсрангийн Гэлэгжамц
# Аймгийн арслан Лосолын Цэдэнсодном
# Аймгийн заан Жамсрангийн Дэндэв
# Аймгийн заан Жадамбын Жамба
# Аймгийн начин Пандийн Лхагва
# Аймгийн начин Дандгайсүрэнгийн Жамъянжав
# Аймгийн начин Баадайн Балдандорж
# Аймгийн начин Чулуунбаатарын Хүрэлчулуун
# Цэргийн начин Дашийн Цэдэн
# Цэргийн начин Палайн Банди

##### 3. Сумын цолтон 
# Сумын заан Дамдиншонхорын Шатарбал
# Сумын заан Ренчингийн Хүрлээ
# Сумын заан Ренчингийн Бямбажав
# Сумын заан Дамдины Жамцаа
# Сумын заан Баатарын Батхүү

## Төмөрбулаг сумын наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд 
Ангилал:Төмөрбулаг сум
Портсмут (Нью-Хэмпшир)

**Портсмут** (англи. *Portsmouth*) —АНУ-ын Нью-Хэмпшир (англи. *New Hampshire*) мужийн хот. 2010 оны байдлаар хүн ам нь 20.779 байжээ. 

Америкийн тусгаар тогтнолын төлөөх дайны үеэр Нью Хэмпшир нь Британийн ноёрхлын эсрэг боссон 13 колонийн нэг бөгөөд тусгаар тогтнолоо зарласан анхны муж болжээ. Портсмут тэр үед хөлөг онгоц барих томоохон төв байсан ажээ.

Пискатака голын аманд Америкийн цөмийн шумбагч онгоцууд баригдсаар байгаа Портсмут хотод тэнгисийн цэргийн флот байралдаг. 

Хүйтэн дайны үед Портсмут хот нь АНУ-ын зэвсэгт хүчний өндөр мэргэшсэн цэргийн бааз байсан бол одоо их хэмжээгээр тус улсын оффис, аялал жуулчлалын төв болжээ.

1904-1905 оны Орос-Японы дайн дуусч америкийн зуучилсанаар Оросын эзэнт гүрэн, Японы хооронд 1905 оны 8-р сарын 23-нд Портсмутийн энх тайвны гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа америкийн энэ хот алдартай болсон.

Ангилал:Хойд Америкийн суурин
Ангилал:1630 онд байгуулагдсан
Ангилал:Нью-Хэмпшир
Портсмут (салаа утга)

* Портсмут - Английн хот
* Портсмут (Нью-Хэмпшир) - АНУ-ын хот
Жамбалжамцын Оджаргал

**Жамбалжамцын Оджаргал** (1965 оны 11 сарын 11-нд Баянхонгор аймагт төрсөн)- Монгол Улсын MCS группын захиралуудын Зөвлөлийн дарга, бизнесмэн. 

## Намтар 
Түүний эцэг Жамбалжамц нь Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын уугуул. Эх Бадамжав нь Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт суманд төржээ. Эцэг, эх хоёр нь эмч мэргэжилтэй байсан бөгөөд 1969 онд гэр бүлээрээ нийслэл Улаанбаатар хот руу шилжсэн ирсэн байна. Түүний эцэг, эх хоёр нэлээд эрт өвчний улмаас хорвоог орхижээ. Харин Ж.Оджаргал ах, дүү нарынхаа хамт эмэг эхийнхээ гар дээр өсч өндийсөн байна. 

Ж.Оджаргал нийслэлийн 33-р дунд сургуульд сурч байгаад сүүлд 23-р сургуулийг 1983 онд төгсөөд ЗХУ-ын Киевийн политехникийн их сургуулийг 1989 онд төгсөж, ажлын гараа нь Төвийн эрчим хүчний системд автоматикийн инженерээр ажиллахаас эхэлсэн юм. Оюутан байхдаа 60 рублийн стипент орлогоосоо гадна өөрийн улс руу мотоциклийн сэлбэг, тамхи гаргаж, тарваганы арьс Орос руу оруулж ирдэг бизнес эрхэлдэг байж. 1986 онд энэ бизнесээрээ 30 гаруй мянган төгрөг олж, тэр мөнгөөр хуримаа хийж, амьдралаа босгож байжээ.

1989 онд Төвийн эрчим хүчний системд инженерээр орсон.

1991 онд "Эгийн голын усан цахилгаан станц"-д эрчим хүчний инженерээр ажилд орсноор тус станцын ТЭЗҮ-ийг гаргахаар Швейцарын Цюрих хотноо “Электроват” компанид 3 сар ажилласан байна. Энэ үед түүнд ирээдүйд эрхлэх бизнесийнх нь санаа төржээ.

1993 онд хувиараа бизнес эрхлэхээр ажлаасаа гарч, эрчим хүчний консалтинг чиглэлээр орон нутгийн зөвлөх үйлчилгээ эхэлж, хөдөө аж ахуйн салбарт тооцоо судалгаа хийдэг “Mongolian Consulting Service” буюу “MCS” компанийг байгуулсан байна. Тэр үед Ж.Оджаргал ба түүний хамтран зүтгэгчид Монгол дахь “Дэлхийн банк”-ны төлөөлөгчийн газрын хараанд өртөж, судалгаа хийхээр 5000 ам.долларын гэрээ байгуулсан нь түүний хэрэгжүүлсэн анхны төсөл байжээ.

## Гэр бүл 
Эхнэр, гурван хүүхдийн хамт амьдардаг. Эхнэр Д.Батмөнх нь Орчлон сургуулийн захирал бөгөөд хосууд Киев хотноо оюутан байхдаа сагс тоглож байгаад танилцжээ.

Ангилал:1965 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Баянхонгорынхон
Ангилал:MCS групп
Ангилал:Монголын бизнесмен
Ангилал:21-р зууны бизнесмен
Ангилал:20-р зууны бизнесмен
Ангилал:Монголчууд
Натус Винсерe

**Natus Vincere** (Латин "ялах гэж төрсөн"), нь **NAVI** (хуучнаар **Na`Vi**) товчилсон нэрээр нэрлэгддэг, Украины esports байгууллага бөгөөд  Киев хотод байрладаг. 2009 онд байгуулагдсан энэ  байгууллага нь *Counter-Strike 2*, гэх мэт төрөл бүрийн тоглоомоор өрсөлддөг.
Би Монгол хүн

"**Би Монгол хүн**" алдартай шүлгийг ардын уран зохиолч, яруу найрагч Чойжилын Чимид 1945 онд зохиосон байна. 

Аргалын утаа боргилсон 

Малчны гэрт төрсөн би 

Атар хээр нутгаа Өлгий минь гэж боддог 

Цэнхэр манан суунагласан 

Алсын бараа ширтээд 

Цэлгэр сайхан нутгаа 

Сэтгэл бахдан харахад 

Үлээж байгаа салхи нь 

Үнсээд байгаа ч юм шиг 

Өршөөлт ээжийн минь гар 

Илээд байгаа ч юм шиг 

Энэрэнгүй сайхан санагдахад 

Элэг зүрх минь догдолж 

Хосгүй баярын нулимс 

Хоёр нүдий минь бүрхдэг. 

Өргөн сайхан нутгийнхаа 

Өвчүүн дээр нь төрөөд 

Өнөр уудам талынхаа 

Өнгөт амьдралын төлөө 

Амь биеэ зориулдаг

Ариун нандин заншилтай

Өвгөд хөгшид дээдсийн минь 

Үрээ гэж найдаад 

Үлдээж надад өгсөн 

Өнөр Монгол орны 

Нар нь намайг гийгүүлж 

Нарийн салхи нь үлээж 

Намираа хур нь тэжээж 

Найртай сайхан орон минь 

Надтай хувь нэг байдаг тул 

Унасан энэ нутгаа би 

Өөрийн бие шиг хайрлаж 

Угаасан тунгалаг мөрнөө би 

Эхийн сүү шиг санадаг 

Энэ нутагтаа би эзэн нь юм

Энхрийлэлд нь өссөн хүү нь юм 

Ирээдүйгий нь түмэнтэйгээ босголцох 

Их үүрэг хүлээсэн юм 

Хэрэв хүн, эх орноо 

Хамгаас үнэтэй гэдэг бол 

Хээр тал нутгаа 

Юунаас ч илүү санадаг бол 

Ажиллах хөдлөх бүрдээ 

Алхах гишгэх болгондоо

Аугаа орныхоо төлөө бол 

Алтан шороо руугаа дайрсан 

Атаатны хорт сумыг 

Аюуш шиг цээжээрээ таглан 

Амиа өгөхөөс буцдаггүй бол 

Энэ хүн Монгол хүн 

Эх орондоо хайртай хүн, 

Энэ хайр нь монголчуудад 

Эртнээс хэвшсэн хайр гэнэ 

Би монгол хүн болохоор 

Биндэрьяа нутгийнхаа төлөө 

Бие амь, бүх насаа 

Авч байгаа амьсгаагаа 

Оргилж байгаа зоригоо 

Алины нь ч хайрлалгүй зориулдаг 

Төрөлх нутгаа гийгүүлсэн 

Нарны туяанд хайртай би 

Төвшин талдаа цууриатсан 

Эгшигт дуунд дуртай би 

Ханагар чөлөөт нутгаа 

Харах тусмаа баясаж байна 

Халуун амиа дүйхгүй 

Зүтгэх зориг нэмэгдэж байна.
Пэн Лиюань

**Пэн Лиюань** (хятад. уламж. 彭麗媛, хялбар. 彭丽媛, пиньинь *Péng Lìyuán*; 1962 оны 11-р сарын 20-нд БНХАУ-ын Юньчэн хотод төрсөн) — БНХАУ-ын удирдагч дарга Ши Жиньпины эхнэр, дуучин, жүжигчин бөгөөд Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн /ХАЧА/ хошууч генерал. ХАЧА-ийн Урлагийн Академийн удирдагч. 

1980-аад онд Хятадын их дээд сургуулиудад магистрын зэрэг олгох тогтолцоо нэвтэрсний дараа үндэсний хөгжмийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан анхны дуучдын нэг. Нэр хүндээс гадна түүнийг тод, сүр жавхлангаараа "Цээнэ" дагина гэж нэрлэдэг байв. Цээнэ цэцгийг Хятадад онцгой хүндэтгэдэг цэцэг нь эзэн хааны бэлгэдэл, гоо үзэсгэлэн, мэдрэмжийг илэрхийлдэг тул Пэн Лиюаны онцлог шинж чанартай холбоотой байдаг гэж үздэг.

24 настай дуучин, жүжигчин Пэн 1986 онд Ши Жиньпинтэй танилцсан бөгөөд тэр үед Хятадад аль хэдийнээ алдартай дуучин байжээ. Нэр хүндийн хувьд Пэн Лиюань тэр үед 2000-аад оны дундуур л олон нийтэд танигдах болсон нөхрөөсөө илүү байжээ. Шинжээчдийн үзэж байгаагаар өндөр статустай гоо үзэсгэлэн Пэн нь түүнийг Хятадад бэлгэдлийн чухал хүн болгодог хувийн шинж чанаруудтай гэдэг.

Пэн Лиюаний өөрийгөө таниулах чадварыг мөн онцлон тэмдэглэв: Хятадын тэргүүн хатагтай загварын чиг хандлагыг тодорхойлж, нэг бол хар давхар дээлтэй френч цув, нэхсэн шагай гутал, эсвэл босоо захтай, матартай нүд гялбам цагаан костюмтай гарч ирдэг. Савхин гутал, эсвэл дээр нь торгон даашинз өмссөн саарал бүрээстэй даашинз,  алтаар хатгасан урт өмд зэрэг юм. Пэн Лиюань тансаг сонголт, харьцааны мэдрэмжтэй хувцас өмсөж, Хятадын дэгийг онцолж өгдөг.

Францын "Paris Match" сэтгүүл түүнийг англиар чөлөөтэй ярьдаг гэж тэмдэглэжээ. Пэн Лиюаний дутагдалтай талуудаас хамгийн эмзэг нь өөр гадаад хэл мэддэггүй нь Хятадын гадаадын хүндэт зочидтой харилцах, мөн нөхрийнхөө гадаадад албан ёсны айлчлал хийх үеэрээ саад болж байгаа явдал гэдэг юм.

1987 онд тэрээр Ши Жиньпинтэй гэрлэжээ. Энэ бол Пэний анхны гэрлэлт, Ши Жиньпин хоёр дахь гэрлэлт байсан.

Охин Ши Минзэ (1992 онд төрсөн) нь нууц нэрээр Харвардын их сургуулийн оюутан байжээ.

Ангилал:1962 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн
Ангилал:Хятадууд
Ангилал:Хятадын дуучин
Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн
Ангилал:Эмэгтэй хүн
Хятад ханз үсгийн Синьхуа толь бичиг

**Хятад ханз үсгийн Синьхуа толь бичиг** (хятад. хялбар. 新华字典, пиньинь *Xīnhuá Zìdiǎn*) — БНХАУ-ын хамгийн их дэлгэрсэн, нөлөө бүхий, орчин үеийн хятад ханз үсгийн толь бичиг юм. 2021 оны 6-р сарын байдлаар 600 сая хувь хэвлэгдэж, дэлхийн хамгийн олноор хэвлэгдсэн толь бичиг болоод байна. Бээжин хотноо хамгийн ууган "Шаньву иньшугуань" буюу "Арилжааны хэвлэх газар» (хятад. 商務印書館, хялбар. 商务印书馆, пиньинь *Shāngwù Yìnshūguǎn*) хэвлэн гаргадаг байна. 

Энэхүү толь бичигт хялбаршуулсан ханз болон Пиньиний дуудлагын дагуу ашигладаг. 2004 онд хэвлэгдсэн толь бичгийн 10 дахь хэвлэлд уламжлалт тэмдэгт, хувилбаруудыг оруулаад 11200 тэмдэгт багтсан байна. Энэ нь дуудлагын хувилбараар ханзны индекс, товчлуурын индекс, зураасын тоогоор индекс, дөрвөн өнцөгт индексийг агуулдаг. Дараах зүйлийг хавсралтад оруулжээ.

* авиа зүйн /фонетик/ транскрипцийн хүснэгтүүд
* цэг, таслалын хүснэгт
* Хятадын хаант улсуудын үечилсэн хүснэгт
* Хятад улсын үндэстэн ба тэдгээрийн оршин суудаг үндсэн бүсүүдийн хүснэгт
* Хятад улсын засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн хуваарь, тэдгээрийн төвүүдийн хүснэгт
* Улс орнуудын газар нутаг, хүн ам, нийслэл бүхий хүснэгт
* хэмжүүрийн нэгжийн хүснэгт
* геологийн үечлэлийн хүснэгт
* Хятадын хөдөө аж ахуйн хуанлийн хүснэгт (улирлын эхлэл, тэдгээрийн нэр)

## Хэвлэлийн түүх 
БНХАУ-ын Нийгмийн шинжлэх ухааны академи болон Ардын боловсролын хэвлэлээр хянан засварлаад 1953 онд Хятад ханз үсгийн Синьхуа анхны толь бичиг хэвлэгдэж байжээ. Ерөнхий редактор нь хэл шинжлэлч, толь бичиг судлаач Вэй Жиангун (魏建功, 1901–1980) байсан юм. 1957 онд "Арилжааны хэвлэлийн газар"-аас Синьхуа ханз толь бичгийг пиньинь цагаан толгойн дарааллаар хэвлүүлсэн нь олон арван удаа дахин хэвлэгдэж, ялангуяа хятад оюутнуудын дунд их нэр хүндтэй болсон.

2004 оны эхээр нийт хэвлэгдсэн тоо 400 сая давж, Синьхуа толь бичиг дэлхийн хамгийн алдартай толь бичиг болсон байна. 2001 онд уг толь бичиг англи орчуулгатай хэвлэгджээ (Yao 2000, reviewed by Clark 2001).

Ангилал:Хятад хэл
Ангилал:Толь бичиг
Байтазагийн Хурматбек

**Байтазагийн Хурматбек** **(**, 1923 онд Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус суманд төрсөн- 1991 онд нас барсан) нь Монгол улсын гавьяат багш цолтой сурган хүмүүжүүлэгч.

## Намтар
1938-1940 онд Ховд аймгийн Улаанхус сумын III багийн түр сургуулийн багш, 

1941-1942 онд Баян-Өлгий аймгийн ХЗЭ-ийн хороонд хэлтсийн эрхлэгч,  

1944 онд Намын шинэ хүчний дээд сургууль, 1957 онд ЗХУКН-ын Төв хорооны дэргэдэх Намын дээд сургуульд суралцаж төгссөн.

1944-1954 онд МАХН-ын Төв хорооны дэргэдэх Намын шинэ хүчний дээд сургуульд багш, Баян-Өлгий аймгийн намын хороонд хэлтсийн эрхлэгч, МАХН-ын Төв хороонд лектор, Намын дээд сургуульд багш,  

1957-1959 онд мөн сургуульд тэнхимийн эрхлэгч, Намын төв хорооны суртал ухуулгын хэлтсийн орлогч эрхлэгч,  

1959-1963 онд Увс аймгийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга,  

1963-1980 онд Намын дээд сургуулийн захирал,  

1980-1990 онд Баян-Өлгий аймгийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга,  

1981 онд БНМАУ-ын Гавьяат багш цол хүртсэн. 

1990 оноос Загийн газрын дэргэдэх Удирдлагын хөгжлийн институтийн Баян-Өлгий аймаг дахь салбарын эрхлэгч, багшаар ажиллаж байжээ. 

Удирдах боловсон хүчин бэлтгэх ажилд олон жил идэвх зүтгэлтэй ажилласан сурган хүмүүжүүлэгч, профессор, удирдах ажилтан байжээ. АИХ-ын депутатаар дөрвөн удаа сонгогдож байсан. Сүхбаатарын одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор гурван удаа, Алтан гадас одонгоор шагнагджээ. БНМАУ-ын Гавьяат багш. 

Тэрээр 1991 онд таалал төгсжээ.

Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
Ангилал:Улаанхусын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1923 онд төрсөн
Ангилал:1991 онд өнгөрсөн

Ангилал:Казахууд