open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мурхач

**Мурхач** (манж хэл：, Мөллендорф：*Murgaci*) (1561 - 1620) бол Айсингиоро овогт Такшигийн Лигия овогт бага эхнэрээс нь төрсөн дэд хөвгүүн юм. Хожуу Алтан улсыг байгуулсан Нурхач хааны дүү. 

## Намтар
Тэрбээр 1585 онд ах Нурхачийг дагаж Хунь голоор нутагтай Жэчэнь аймаг руу 500 цэрэг удирдан довтлов.  Зам зуурт хөнгөн хуягт 50 цэрэг, хүнд төмөр хуягт 30 цэрэг нийт 80 цэрэг сонгож манлайд явж байв. Энэ мэдээг Жяха овгийн ноён Сугулайху Жэчэн овгийн ноёнд элч илгээж мэдэгджээ. Энэ мэдээг авсан Жэчэн овгийн ноён Томохэ, Жангия, Барда, Сарху зэрэг овгоос 800 цэрэг цуглуулж Нурхачийн эсрэг Хунь гол, Наньшан уулын дагуу байлдахаар бэлдэж байв. Тулалдаанд Нурхач, Мурхач, Янбулу, Ужунга дөрөв түрүүлэн давшиж, бусад 80 цэрэг хойноос дагаж Жэчэн овгийн цэргийг бут цохиж, ялалт байгуулжээ. Тулалдааны дараа Мурхачид **Чин батуру** (монголоор чин шудрага баатар, хятадаар: 诚毅, Chéng yì гэсэн утгатай) хэмээх цол шагнажээ. Түүнээс хойш олон удаагийн тулалдаанд оролцож явсаар 1620 оны 9 сард 60 настайдаа өөд болжээ. 1653 онд Эеэр засагчийн зарлигаар Чэн и юнжуан бэйл хэмээх хэргэмээр нэхэн шагнажээ.  
## Гэр бүл 
Мурхач нь 3 хатанаас төрсөн 11 хөвгүүнтэй байснаас 6 хөвгүүн нь түшмэл болжээ. 
* Авааль эхнэр Магия овгийн Эшиту монголын охин
* Бага эхнэр Ниохуру овгийн Лайлухуний охин  
* Сул эм Татара овгийн хүн

**Хөвгүүд**
# Сахалиян
# Улсад туслагч Ган и гүн Дарча
# Шуобижи
# Хошууны Шянминь бэйс Удахай
# гүн Ханьдай
# Габала
# Улсад туслагч гүн Тахай
# Танкэ
# Улсад туслагч гүн Хушита
# Улсад туслагч кэши гүн Лишита 
# Хуаньчифиянгу

## Холбоотой хуудас
* Нурхач
* Шурхач

Ангилал:1561 онд төрсөн
Ангилал:1620 онд өнгөрсөн
Ангилал: Чин улсын хүн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Айсингиоро
Ярхач

**Ярхач** (манж хэл：, галиг:Yargaci), бол манжийн Айсингиоро овгийн Такшигийн 4-р хөвгүүн. Нурхач хааны эх нэгтэй дүү. Түүний намтар түүх тодорхойгүй, бага залуудаа өөд болсон бололтой. Үр хүүхэдгүй. 1653 оны хавар 5 сард Эеэр засагчийн зарлигаар **Тунда жүн ван** (通达郡王) хэмээн нэхэн өргөмжлөн,  Чин гүрний хаадын өвгөдийн сүмд тахих болов. 

## Холбоотой хуудас
* Нурхач
* Шурхач

Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Айсингиоро
Баяра

**Баяра**  (манж хэл：，галиг：Bayara) (1582 - 1624) бол Айсингиоро овгийн Такшигийн бага эхнэр Хаданара овгийн Кэнжэгээс төрсөн. Хожуу Алтан улсын Нурхач хааны эх өөртэй дүү.

## Намтар
1598 онд Нурхачийн зарлигаар Баяра, Цүень нар Аньчулаку аймгийг довтлон 20 гаруй тосгон эзэлж, 10,000 гаруй хүн олзлон гавъяа байгуулсан тул **Зоригт**  буюу хятадаар Ду И (笃义) хэмээх цол хүртэв. 1607 онд Баяраг их цэрэг ерөнхийлэн захируулж, Япон тэнгисийн эрэг хавийн Хэсихэ, Омо, Сулу, Фунэхэ, Токэсуо зэргийн овог аймгийг эзлэн 2000 гаруй хүнийг олзлов. 1624 онд өөд болов. 1653 онд Эеэр засагчийн зарлигаар **Ду и ган гуо бэйл** (笃义刚果贝勒) хэргэмээр нэхэн өргөмжлөжээ.   
## Гэр бүл
Баяра бэйл нь хоёр эхнэртэй. Авааль эхнэр нь Гувалгия овгийн Фиондон заргачын охин, бага эхнэр нь Билу овгийн Можигийн охин.
Тэрбээр 9 хөвгүүн, 1 охинтой.

**Хөвгүүн**
# Байгүнгу (1598 - 1630): Гувалгия хатнаас төрсөн. Намтар тодорхойгүй. Үр хүүхэдгүй.
# Баянту бэйл (1599 - 1653): Гувалгия хатнаас төрсөн. Барда хиа хэмээх ганц хөвгүүнтэй.
# Сайиту (1601 - 1608): Гувалгия хатнаас төрсөн. 
# Гунгадай бэйс (1607 - 1652): Гувалгия хатнаас төрсөн. 8 хөвгүүнтэй.
# Шихан гүн (1610 - 1652): Гувалгия хатнаас төрсөн
# Жимаху (1613 - 1639): Гувалгия хатнаас төрсөн
# Хэтуо (1615 - 1639): Билу овгийн бага эхнэрээс нь төрсөн
# Дэмаху гүн (1616 - ?): Гувалгия хатнаас төрсөн
# Мучэн (1621 - 1627): Гувалгия хатнаас төрсөн

**Охин**
# Айсингиоро овогт ахайтан, нэр тодорхойгүй: сумын занги Ехэнара овгийн Суорхэтэй гэрлэсэн. 

## Холбоотой хуудас
* Нурхач

Ангилал:1582 онд төрсөн
Ангилал:1624 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Айсингиоро
Гомбын Равдан

**Гомбын Равдан** (1952 оны 11-р сарын 7-нд Архангай аймгийн Хашаат сумын нутагт төрсөн) - Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин цолыг 2002 онд, Ардын жүжигчин цолыг 2018 онд тус тус хүртсэн тайз дэлгэцийн урлаг, өгүүлэхүйн ухааны нэрт мастер, нэвтрүүлэгч, театр, киноны жүжигчин. 

## Намтар 
Г.Равдан Архангай аймгийн хуучнаар Лүн, өнөөгийн Хашаат суманд 9 хүүхэдтэй айлын ууган хүү болж төрөөд Өвөрхангайн Хужиртад дунд сургуульд орсон. Хужиртын сургуулийн дуу хөгжмийн багш Балдангийн Очирбат гуравдугаар ангид байхад нь дуу хөгжим заахаас гадна шүлэг унших арга зааж байжээ. 

Тэрбээр 1968 онд Багшийн сургуулийн соёлын ангид, дараа нь 1971 онд Улсын Багшийн Дээд сургуулийн Кино драмын ангид элсэн орж 1975 онд В. М. Вэллс, Д. Маамхүү нарын удирдлагад суралцаж, улаан дипломтой онц төгссөн. 

1975-1987 он хүртэл Улсын драмын эрдмийн театрт жүжигчин, 1987-1994 онд Монгол кино үйлдвэрт жүжигчин, 1994 оноос Монголын радиод нэвтрүүлэгч, хөтлөгч, Монголын үндэсний телевизэд орчуулгын кинонд дуу оруулагч жүжигчнээр тус тус ажиллаж байсан.

Г.Равдан нь тайз дэлгэцнээ олон дүрүүд бүтээхийн зэрэгцээ Улсын Багшийн Дээд сургуульд уран уншлагын төрлөөр дагнан ажиллаж, бие даасан тоглолгуудыг хийдэг бөгөөд улс орон даяар болон тодорхой хүрээнд зохион явуулж байгаа олон арван хүртээлтэй сонирхолтой арга хэмжээнүүдийг хөтөлж, учир холбоосыг зөв гаргаж хүмүүст хүргэж чаддагаараа хэнд ч амар олдоод байхгүй ховорхон авьяас заяасан хүний нэг билээ.

1979 онд анх Зохиолчдын Эвлэлийн 50 жилийн ойд зориулсан уран уншлагын уралдаан Ч.Лодойдамбын "Шарагчин" өгүүллэлийг уншиж "Уран уншигч" хэмээх мөнгөн медаль хүртэж байжээ. 

1985-1989 оны хооронд Монголын радиогийн “Жүжигчний микрофон” нэвтрүүлгээр олон роман, туужийг бүрэн эхээр нь бэлтгэж хүргэсэн байна. 

## Бүтээл
## Киноны дүр 
# Сахиус уу, сахиул уу    –  Алтангэрэл-1983 он
# Газарчин –                               1983 он
# Ацаг шүдний зөрөө – Заяат -  1985 он
# Байлдааны даалгавар       -    1985 он
# Сүүдэр             - Дугар   -       1986 он
# Мандах нарны туяа –Даш -    1987 он
# Би нисэх дуртай –Мөнгөн -   1987 он
# Мандухай сэцэн хатан–Лаваг- 1988 он
# Алтан шонхор –Хажир бөө -  1989 он
# Тод магнай   – Нэрэндоо    - 1990 он
# Мөнх тэнгэрийн хүчин дор –Мухулай -1991 он
# Хааны сүүлчийн хатан– Цогбадрах- 2000 он
# Маш нууц-             2015 он
# Буруу өрөг  -2020 он

## Гэр бүл 
Г.Равдан 5 хүүтэй. Отгон хүү Баттогтох СУИС-ийн жүжигчний анги төгссөн уран бүтээлч.

Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Хашаатын хүн
Ангилал:1952 онд төрсөн
Маркетингийн идэвхжүүлэлт

Маркетингийн идэвхжүүлэлтийн хэсэгт дараах зүйслийг хамруулан ойлгож, хэлэлцдэг:

* Зар сурталчилгаа
* Шууд борлуулалт
* Борлуулалтын урамшуулал
* Олон нийтийн харилцаа
* Дижиталчлал
Ангилал:Маркетинг
Маркетингийн төлөвлөгөө

Маркетингийн хийхээр зорьж буй ажлыг цогцоор нь харуулдаг зүйл бол маркетингийн төлөвлөгөө юм. Үүнийг сараар, улирлаар, жилээр мөн 3-5 жилээр гэх мэтээр гаргадаг.

Маркетингийн төлөвлөгөөнд дараах зүйлсийг оруулдаг:

# Ерөнхий заавар
# Зах зээлийн одоогийн нөхцөл байдал
# Аюул, боломж (SWOT)
# Асуудал, зорилтууд
# Маркетингийн стратеги
# Үйл ажиллагаан хөтөлбөр, хуанли
# Төсөв
Ангилал:Маркетинг
Цүень

**Цүень** (манж хэл: , мөллендорф: cuyen) (1580 – 1615)  бол Манжийн Хожуу Алтан улсын Нурхач хааны ахмад хөвгүүн, цэргийн жанжин юм. Эх нь Нурхачийн авааль эхнэр Тунгия овгийн Хахана Жацин. Цүень бэйл Зүрчидийн овог аймаг, хот тосгодыг нэгтгэх аян дайнд идэвхтэй зүтгэж байсан.

## Намтар
1598 онд Аньчулаку аймгийн эсрэг дайнд явж, ялалт байгуулсанд эцэг нь түүнийг Бэйл хэргэм, **Хун Батуру** цолоор өргөмжилжээ. 1608 онд дүү Дайшаний хамт цэрэг удирдан Ула аймгийн Фио хотыг довтлон эзлэв. Тэрээр хэд хэдэн удаагийн дайн тулаанд ялалт байгуулж, Нурхачийн улс аймаг доторх байр суурь нь нэмэгдэж, Нурхач түүнийг өөрийн залгамжлагч **Гуанлюэ тайзи** (廣略太子) хэмээн тунхаглажээ. 1612 онд Ула аймгийг дайлах үеэр бусад хан хөвгүүд, ноёдын эсрэг бөөгөөр хараал хийлгэж, өрсөлдөгчөө зайлуулах гэж оролдсон нь илэрч, эрх мэдлийг нь хурааж, гэрийн хорионд хийв. 1615 онд гэрийн хорионд байхдаа нас барав. Нас барсан шалтгаан тодорхойгүй. Түүнийг нас барсны дараа цол хэргэмийг нь **Гуанлюэ бэйл (廣略貝勒)** гэж өөрчлөн, хунтайжийн байр суурийг Хуньтайж-д шилжүүлсэн.

## Гэр бүл
Цүень бэйл гурван эхнэр, гурван агь, гурван гэгтэй байсан. 
* Их хатан: Гороло овгийн Чаншугийн охин. Түүнээс 1-р агь Дуду бэйл, 2-р агь Гуохуань төрсөн. 
* Бага хатан: Ехэнара овгийн Чинжянугийн охин. Түүнээс 1-р гэг, 2-р гэг, 3-р гэг, 3-р агь Никань чин ван төржээ. 
* Татвар эм: Фуча овгийн Эржитугийн охин. Хүүхэд төрүүлээгүй.
**Агь**
# Дуду аньпин бэйл (杜度) (1597-1642)
# Гуохуань (國歡) (1598-1624)
# Никань Жинжинжуан чин ван (尼堪) (1610-1652)

**Гэг**
# 1-р гэг (1601-1670): 1614 оны 12 сараас 1615 оны 1 сарын хооронд Гувалгия овгийн Фиондон жанжны бага хатан болсон. 
# 2-р гэг (1603-1623): 1616 онд Донго овгийн Хохори жанжны 6-р агь Жардайтай гэрлэсэн. 
# 3-р гэг Жинай (济鼐) (1606-1677): 1619 онд 14 настайдаа Ехэнара овгийн Бужайн 2-р агь Бурхангутай гэрлэсэн. 1632 онд Бурхангу эфү өөд болсны дараа, 1639 онд 34 настайдаа Хорчины Боржигин Манзушири тайжийн бага хатан болсон.  

Ангилал:1580 онд төрсөн
Ангилал:1615 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Чин улсын жанжин
Ангилал:Айсингиоро
Рафаэль Орозко Маэстр

**Рафаэль Хосе Орозко Маэстр** (исп. Rafael José Orozco Maestre) оны дундуур Латин Америкийн хөгжмийн тавцанд тодрон гарч ирсэн Колумбын дуучин, ая зохиогч, хөгжимчин, продюсер. дуу зохиогч бөгөөд мөн Binomio de Oro хамтлагийн гоцлол дуучин гэдгээрээ ихэд алдаршсан.

## Цахим холбоос 
* Discogs
* MusicBrainz
* Allmusic
* Spotify

Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:1992 онд өнгөрсөн
Ангилал:Колумбийн дуучин
Ангилал:Колумбичууд
Чингис Хаан хаад язгууртны музей

**Чингис хаан үндэсний музей** нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 2022 оны 10 сарын 11-ний өдрөөс эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. Тус музей нь Хүннү гүрнээс Богд Хаант Монгол Улс хүртэлх төрийн түүхийг харуулсан музей юм.

## Товч тойм 
* 2019 оны 07 сарын 03-ний өдрийн Монгол Улсын Засгийн газрын 280 дугаар тогтоолоор Чингис хаан музейг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны харьяанд байгуулахаар шийдвэрлэв.
* 2019 оны 9 сарын 16-ны өдрийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд оролцсон Чингис хаан музейн анхны үзэл баримтлалыг батлах хуралд Академич С.Чулуун тус музейн үзэл баримтлалыг танилцуулав.
* 2020 оны 4 сарын 2-ны өдөр Улаанбаатар хотын Чингэлтэй дүүргийн IV хорооны нутаг дэвсгэрт музейн барилгын шав тавих ёслол болж, барилгын ажлыг эхлүүлсэн.
* 2021 оны 9 сарын 29-ний өдөр Чингис хаан музейн барилгыг Барилга байгууламжийг ашиглалтад оруулах улсын комисс хүлээн авав.
* 2022 оны 10 сарын 11 ний өдөр нээлтийн ёслол болов.

## Бүтэц
Чингис хаан музей нь 22500 м2 талбайтай, есөн давхар барилга. Тус музей нь дараах танхимаас бүрдэнэ. 
# Монголын эртний төрт улсуудын танхим (3-4 давхар)
# Их Монгол улсын танхим (5 давхар)
# Монголын эзэнт улсын танхим (6 давхар)
# XV-XX зууны Монгол улсын танхим (7 давхар)
# Дэлхий дахин ба Монголчууд, Монгол бахархалын танхим (8 давхар)

## Эшлэл
Ангилал:Улаанбаатарын музей
Ангилал:Чингис хаан
Дайшань

**Дайшань** (Манж хэл: )  (1583 оны 8 сарын 19 – 1648 оны 11 сарын 25) болбоос Манжийн Хожуу Алтан улсын Нурхач хааны хоёрдугаар агь, Хошой Ли чин ван цолтой, цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн. Айсингиоро овогтон. Нурхач хааны авааль эхнэр Тунгия овгийн Хахана Жацинаас төрсөн. 

## Намтар 
### Нурхачийн үед 
Тэрээр 1607 онд авга ах Шурхач бэйл, ах Цүень бэйлийн удирдсан цэрэгт багтаж Уланара аймгийн бэйл Бужантайн эсрэг дайтан гавъяа байгуулсан тул **Гүен батуру** (古英巴圖魯) гэх цол хүртжээ. 1613 онд Нурхачийн зарлигаар дахин Уланара аймгийн эсрэг байлдав. 1616 онд Нурхач зүрчидийн ихэнх овог аймаг, хот тосгодыг эзэлсэн тул Их Алтан Улсыг байгуулсны дараа Дайшаньд бэйлийн албан тушаалд томилон, Манжийн Шулуун улаан хошууг захируулав. Ингэснээр тухайн үед Нурхачийн удирдлаган доорх дөрвөн их бэйлийн нэгд тооцогдож эхэлсэн. Дөрвөн их бэйл хэмээх нь Шурхач бэйлийн 2-р агь Амин, **Дайшань**, Нурхачийн 5-р агь Мангултай, 8-р агь Хуньтайж нар юм. Нурхач хаан, улсаа түвшитгэж бараад 1618 онд Мин улсын Долоон ялыг тоочиж, дайн зарласанд Дайшнь манжийн шулуун улаан хошууны цэргийг захирч 1618 онд Мин улсын Фушүнийг эзлэн, 1619 оны Сархугийн тулалдаан, 1621 онд Шэньяаныг эзлэх томоохон тулалдаанд оролцож ялалт байгуулжээ. 1621 оноос хойш Нурхач өөрийн залгамжлагчаа сонгохын тулд бэйл цолтой гурван хөвгүүнээр төрийн хэргийг сар бүр ээлжлэн мэдүүлж, төр удирдах чадварыг шалгаж эхэлжээ.

##### Дээд эрдэмтийн үед 
1626 онд Нурхач хааныг нас барсны дараа хаан суурингийн төлөөх өрсөлдөөнд 8-р агь Хунтайжийг дэмжиж, хаан болоход нь дэмжсэн нь 1629 он хүртэл Амин, Мангултай нарын хамтаар Хунтайжид нөлөөлж, засаг төрийн хэрэгт шууд оролцож байв. 1636 онд Хунтайжи Өвөр Монголыг Хожуу Алтан улсад нэгтгэж, улсын цолыг Их Чин гүрэн болгоод, Дайшанийг **Хошой Доронго Чин ван** цолоор (манжаар:  ; хятадаар: 和碩禮親王 - Хошой Ли Чин ван) өргөмжлөн, **Хааны Ах** хэмээх хүндэт өргөмжийг соёрхов.

### Эеэр засагчийн үе 
1643 онд Дээд эрдэмт хаан залгамжлагчаа гэрээслэж амжилгүй өөд болсон үед манжийн хааны ургийн дотор хаан болох өрсөлдөөн эхэлсэн. Дайшань чин ван эхэндээ Дээд эрдэмтийн ууган хөвгүүн Хүүгэ чин ваныг, Ажигэ, Додо ван нар Доргоныг дэмжиж хоёр тал болж сөргөлдөж эхлэх үед Хүүгэ, Доргон нар буулт хийж, хаан болохоос татгалзсан учраас эцэстээ Дээд эрдэмтийн 9-р агь 6 настай Фулинийг хаан болгохоор сонгожээ. Гэвч Чин гүрний ноёдын дотор Фулинийг унагах улс төрийн хуйвалдаан гарч байсныг Дайшань, Доргон нар таслан зогсоож байв. 

Тэрбээр 1648 онд Бээжин хотод нас барсан. Чингийн төрөөс түүний ар гэрт 10,000 лан мөнгө олгож, гэрэлт хөшөө босгожээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны зарлигаар Чин гүрний хаадын дээдсийн сүмд түүний нэрийг бичиж, тахих болгов.

## Гэр бүл 
Дайшань чин ван 3 хатан, 3 татвар эмээс төрсөн 8 агь, 12 гэгтэй байв.

* Нэгдүгээр хатан, Лигия овгийн Дажуху баяны охин. 1-р агь Ёто, 2-р агь Шото хоёрыг төрүүлсэн.
* Хоёрдугаар хатан, Ехэнара овгийн Бужай бэйлийн охин. 1634 он манжид дагаар орсоны дараа Дайшань вантай хуримлуулсан. 
## Холбоотой хуудас
* Манжийн Шулуун улаан хошуу

## Эшлэл 
Ангилал:1583 онд төрсөн
Ангилал:1648 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Чин улсын жанжин
Ангилал:Айсингиоро
Абай (Чин гүрэн)

**Абай**  (манж хэл：，галиг：Abai) (1585 оны 9 сарын 8 - 1648 оны 3 сарын 14) бол манжийн Хожуу Алтан улсын Нурхач хааны гуравдугаар хөвгүүн, Чин гүрний цэргийн жанжин, төрийн зүтгэлтэн. 1585 оны 9 сарын 8-ны өдөр Нурхачийн татвар эм Жаогия овогтоос төрсөн. 
## Намтар
1625 онд дүү Табай, Бабутай нарын хамтаар цэрэг захирч Япон тэнгисийн эрэг дагуу нутагтай Хурха аймгийг довтолж, 1500 өрхийг олзлов. Нурхач хотоос гарч угтаж, сумын зангийн тамга соёрхов. 1634 онд хааны зарлигаар мэйрэний занги болж дэвшив. 1638 онд Өрхийн яамыг захируулав. 1639 онд 3-р зэргийн улсын түшээ жанжинд өргөмжлөгдөв. 1641 онд Жинжоу хотыг цэргийг захиран суув. 1643 онд нас өндөр болсон тул төрийн албанаас чөлөөлөв. 1647 онд 2-р зэргийн улсын түшээ жанжинд өргөмжлөв. 1648 оны 3 сарын 14 нд нас барав. 1653 онд Улсын түшээ гүн цолоор нэхэн өргөмжлөв.
## Гэр бүл
* Эцэг: Айсингиоро овгийн Нурхач хаан
* Эх: Жаогия овгийн Лакдагийн охин
Абай гүн хоёр хатан, нэг татвар эмээс төрсөн 7 хөвгүүн, 9 охинтой. 
* Нэгдүгээр хатан, Татара овгийн сумын занги Туобугийн охин. 1-р агь Тэкүнь, 2-р агь Нюванжянь, 3-р агь Фиянсань нарыг төрүүлсэн.http://www.axjlzp.com/clan56.html
* Хоёрдугаар хатан, Тунгия овгийн шадар сайд Монгатугийн охин. 4-р агь Ганьту, 5-р агь Фаньту, 6-р агь Гуньань, 7-р агь Хаошань, 5-р гэг нарыг төрүүлсэн.http://www.axjlzp.com/clan56.html
* Татвар эм, Хаданара овгийн Фулугийн охин. 

## Эшлэл
Ангилал:1585 онд төрсөн
Ангилал:1648 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн

Ангилал:Айсингиоро
Хүйс толгойн хөшөөний бичээс

Хүйс толгойн хөшөөний монгол брахми бичээс нь 1400 жилийн өмнө, МЭ 601 оны орчимд эдүгээ Монголын эх нутагт бичигджээ.

БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Д.Цэнд ахлагчтай анги 1967 онд Булган аймгийн Могод сумын нутаг, Хүйс толгой хэмээх газраас үл мэдэгдэх бичээс бүхий гурван хөшөө олсон түүхтэй. 1972 онд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан М.Шинэхүү үүнийг баримтжуулж, эртний брахми бичиг болохыг тогтоожээ. 2014 онд ХБНГУ-ын Д.Мауэ нарын дөрвөн улсын эрдэмтэд брахми үсгээр монгол хэлний авиаг тэмдэглэсэн бичээсийг бүрэн тайлж уншсан байна. Эрдэмтэн, судлаачид Хүйс толгойн бичээсийг Түрэгийн хаант улсын эхэн үед хааны тахилгад зориулан босгосон гэж үздэг. Бичээст Түрэгийн хааны нэр, цолоос гадна түүнээс өмнөх үе буюу Монголын эртний төрт улс Нируны Анахуэй хааны нэр ч байдаг юм.

## Гадаад холбоос
*Хүйс толгойн бичээсийг Төрийн ордонд заллаа
*Хүйс толгойн бичээсийг тайлж, уншсан эрдэмтэн Л.Хурцбаатар: уг бичээсийг аавынхаа гэрээс, багшийнхаа захиасыг санан санан байж тайлж уншсан

Ангилал:Монголын археологи
Ангилал:Нирун
Ангилал:Хөх Түрэг улс
Канадын хотын жагсаалт

Энэ нь Канадын хотуудын жагсаалт бөгөөд цагаан толгойн үсгийн дарааллаар болон муж, нутаг дэвсгэрээр ангилагдсан болно. Илүү дэлгэрэнгүй жагсаалтыг муж тус бүрээр харах боломжтой.

## Нийслэл хотууд 
## Нэмэлт холбоос 
*Канад газрын зургаар: Бүх хотууд хүн амын тоотой
*Map
*Канадын Онлайн Атлас


Ангилал:Хотын жагсаалт улс орноор
Don Dior

**Даваадоржийн Мөнхтулга** (1996 оны 8 сарын 15-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын рэп дуучин, фото модел юм.

2018 онд анхны уран бүтээл “La squadra” дуугаа цацсанаар олон нийтэд танигдаж эхэлсэн. Түүнээс хойш Реппер Цэцэ_(рэппер) тэй хамтарч  Fibonacci Music той хамтран уран бүтээлүүдээ гаргасан. 2018 онд, "Still Trapping" дебут цомгоо Fibonacci Music-с гаргасан Уг цомогоо Youtube дээр эхэлж гаргасан.  Энэ цомогт анхны хит дуунууд болох "Lingo", "Makilla" "La Squadra" багтсан. Хоёр дахь цомог "Lost It" 2019 оны 3-р сарын 1-нд нийт 8 дуутайгаар "Fibonacci Music"-оос гаргасан. Албан ёсны 2 дахь цомогоо хөгжмийн дэлгүүрүүдэд байршуулж мөн цомгын нээлтэнд ирсэн тоглолтонд фенүүддээ бэлэглэсэн юм.

Энэхүү цомогт нь "Lost It", "Part 3", "Part 4" зэрэг дуунууд нь сонсогчидод нь ихээхэн хүртээл болсон байдаг.

2020 оны 4 сард дуучин Ука тэй хамтран гаргасан Crash Landing on You нь сонсогчидод маш их таалагдаж олонд хүрсэн.

2021 оны 12 сарын 31 нд Guys хамтлагийн 25 жилийн ойд зориулан "Чамдаа зориулъя" дууг рэппер Don Dior болон дуучин Т.Өрлөг (ӨМӨЗО) нар хамтран өөрсдийн ур чадвар, сэтгэмж сэтгэлгээгээ хослуулан шинэчлэн дуулсан нь олонд маш их таалагдаж одоогоор Youtube дээр 5 сая хүнд хүрсэн.

## Бүтээл
### Студийн цомгууд
**Still Trapping* (2018)
**Lost It* (2019)

## Цахим холбоос
*Don Dior 
* 
* 
* 

## Эх сурвалж
Ангилал:Монголын рэп дуучин
Ангилал:1996 онд төрсөн

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Монголчууд
Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз

**Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз** () 1640 оны 9-р сард Халх-Ойрадын Их Хуралдай Тарвагатайд баталсан түүхэн хууль.

Энэхүү цаазын бичгийг 1640 оны 9-р сард Халх, Ойрадын ноёдууд Их хуралдайн чуулганаар баталсан юм. Тухайн үед Ойрадын захиргаанд байсан Хиргис түмний зарим хэсэг болон Халхын захиргааны Барга Буриадын газар нутаг Хаант Оросын түрэмгийлэлд орж, говийн өмнөх Өвөр Монголын газар нутаг Манж Чин улсад дагаар орсон эгзэгтэй нөхцөлд нийт Монголын эв нэгдлээ сахиж, тусгаар тогтнолоо хамгаалах, шарын шашнаар дамжуулан оюун санааны нэгдмэл байдлыг хадгалах хууль зүйн үндсийг тавих зорилгын хүрээнд энэхүү цаазын бичгийг баталжээ.

## Их Цаазыг батласан ихэс ноёд 

# халхыг төлөөлж Инзан ринбүүчи Майдар хутагт
# ойрадыг төлөөлж Акшоби ринбүүчи
# ойрадыг төлөөлж Амугашиди ринбүүчи
# Эрдэнэ Засагт хан Субадай
# Түшээт хан Гомбодорж
# дөрвөдийн Убаши Далай ноён буюу Далай тайш
# халхын Далай хунтайж Бадмадаш
# халхын Шинарагсад хун ноён
# торгуудын Цэцэн ноён
# торгуудын Дайчин хунтайж
# торгуудын Элдэн ноён
# халхын Ангахай Мэргэн ноён
# халхын Эрдэнэ хунтайж (Сэцэн хан Шолойн 6-р хүү)
# ойрадын Дайбун хунтайж
# дөрвөдийн Тэнгэри тойн (Дөрвөдийн Далай тайшийн хүү)
# ойрадын Аюуш хатанбаатар
# чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж
# чоросын Хөндлөн убаши
# хошуудын Гүүш номун хан
# торгуудын Хо Өрлөг
# торгуудын Шүхүр дайчин
# торгуудын Элдэн (торгуудын Хо Өрлөгийн хүү)
# дөрвөдийн Дайчин хошууч (Дөрвөдийн Далай тайшийн хүү)
# хошуудын Очирт тайж
# чоросын Мэргэн дайчин (Эрдэнэбаатар хунтайжийн ах)
# хошуудын Чөхүр
# ойрадын Цэцэн тайж
# ойрадын Мэдэчи тайш
# дөрвөдийн Буу элдэн  (Дөрвөдийн Далай тайшийн ах)
# торгуудын Мэргэн ноён 
# ойрадын Дамарин

## Эшлэл 
Ангилал:Умард Юань Улс
Ангилал:Халх
Ангилал:Ойрадын түүх
Ангилал:Эрх зүйн түүхэн эх сурвалж
Ангилал:17-р зууны эрх зүйн эх сурвалж
Мангултай

**Мангултай** (манж хэл: ᠮᠠᠩᡤᡡᠯᡨᠠᡳ, мөллендорф: *Manggūltai*, ханз: 莽古爾泰) (1587 - 1633)  бол Манжийн Хожуу Алтан улсын Нурхач хааны тавдугаар агь, улс төрч, цэргийн жанжин юм. Айсингиоро овогтон.  

## Намтар 
1616 онд Хожуу Алтан улс байгуулагдсны дараа Нурхачийн зарлигаар бэйл цол хүртэж, дөрвөн бэйлийн нэг болжээ. Бэйл цолтон нь тухайн үедээ төрийн дээд тушаалтан төдийгүй, Мангултай нь Шулуун хөх хошууны цэргийг удирдаж байв. Дээд эрдэмтийг хаан болсны дараа 1629 оныг хүртэл Дайшань, Амин нарын хамтаар цэргийн жанжны эрх мэдлээ ашиглан хаантай хамтаар төрийг хамтран мэдэж, нөлөөлж байв. 1629 оноос Дээд эрдэмт хаан төрийн эрхийг дангаар барьж, гурван бэйлийг цэрэг, улс төрийн эрхийг нь хасч байсны дотор Мангултай багтаж байлаа. Түүнийг нас барсны дараа Шулуун хөх хошууг захирах эрхийг Додо чин ванд шилжүүлсэн.

## Гэр бүл 
**Хатад**

* Нэгдүгээр хатан: Нара овгийн Намудурийн охин
* Хоёрдугаар хатан: Хаданара овгийн бэйл Мэнгэбулугийн охин 
** Майдар (邁達禮; 1603 –  1634), 1-р агь
** *Гуангу* (廣顧; 1604 – 1606), 2-р агь
** Сахалян (薩哈良; 1606 – 1642), 3-р агь
** Эбилүнь (額弼綸; 1609-?), 5-р агь
** Фиянгутай (費揚古泰; 1610 - ?), 6-р агь
** *Акэтама*  (阿克塔瑪; 1620 -1622), 8-р агь

* Бага хатан: угсаа гарал, эцгийн нэр тодорхойгүй (三娶妻)
** Шүсон (舒鬆; 1624 – 1652), 9-р агь
*Бага хатан: Хиад боржигин овгийн Жунту ханы охин. 1614 онд Мангултай бэйлийн бага хатан болсон.

**Татвар эм**

* Угсаа гарал тодорхойгүй татвар эм (妾)
** Садунгэ (薩棟額; 1608 - ?), 4-р агь
** Сахана (薩哈納; b. 1614 - ?), 7-р агь

## Холбоотой хуудас 
* Нурхач
* Бэйл

Ангилал:1587 онд төрсөн
Ангилал:1633 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын жанжин
Ангилал:Айсингиоро
Абатай (салаа утга)

Салаа утга:

* Абтай сайн хан: Халхын Түшээт ханы ноёдын дээд өвөг
* Абатай чин ван: Манжийн цэргийн жанжин,  Нурхач хааны 7-р хөвгүүн
* Абатай хот: Соломоны арлуудын нэг арал Реннелл арлын хот
Абатай чин ван

**Абатай** (манж хэл:) (1589 - 1646) бол Манжийн Дайчин гүрний чин ван, цэргийн жанжин юм. Айсингиоро овгийн Нурхач хааны 7-р агь. Түүний ээж нь Нурхач хааны Иргэнгиоро овгийн татвар эм.

## Намтар 
1611 онд Нурхачийн зарлигаар цэргийг ерөнхийлөн удирдаж, Фиондон, Аньфиянгу жанждаар цэргээ захируулан Вэжи овгийг байлдан эзлэн, 1000 гаруй хүн олзлов.. 1623 онд өвөр халхын Жарууд отгийг эзлэв. 1626 онд Дээд эрдэмт хааны зарлигаар бэйл цол хүртэв. 1631 онд үйлдэх яамны сайд болов. 1631 онд Дээд эрдэмтийг дагаж Далинхэ цайзыг бүслэн, Дэгэлэй, Доргон, Ёто нарын хамтаар 4000 цэрэг удирдан хот руу дайрч эзлэв. 1633 онд Ланжоу хотыг эзлэв. 1634 онд Сюаньфу, Инжоу хотуудыг довтлон, Линчю, Ванжяжуанийг эзлэв. 1636 онд Төрийн Раою бэйл цолоор шагнуулав. 
Мин улсын эсрэг олон удаа амжилттай байлдаж, гавъяа байгуулсан тул 1644 оны 4 сард Эеэр засагчийн зарлигаар Төрийн Раою жүн ван цол хүртэв.1645 онд Шаньдуныг эзлэн түвшитгэв. 1646 онд өвчнөөр нас барав. 1662 онд Энх амгалангийн зарлигаар Раою чин ван цолоор нэхэн өргөмжлөв.  

## Гэр бүл 
Абатай чин ван хоёр хатан, гурван татвар эмээс төрсөн таван хөвгүүн, долоон охинтой. 

* Нэгдүгээр хатан: манжийн Нара овгийн Саньтаний охин.

# 1-р гэг (1604–1629): Ли Ёнфантай гэрлэсэн.
# 2-р гэг (1605–1676): нара овгийн сумын занги Чаньбутай гэрлэсэн
# 1-р агь Шангиян (尚建); (1606 – 1630): Сяньцюэ бэйс цолтой
# 2-р агь Бохото (博和讬) (1610-1648): Вэньлян бэйс
# 3-р гэг (1611-1648): гороло овгийн циньчэ дувэй түшмэл Ноньдуотой гэрлэсэн
# 3-р агь Боло (博洛) (1613-1652): Дуаньжундин чин ван
# 4-р гэг (1614-1669): боржигид овгийн Борхар дай дархантай гэрлэсэн
# 5-р гэг (1617-1673): шүмүлү овгийн дотоод сайд Тажаньтай гэрлэсэн
# 6-р гэг (1620-1645): боржигид овгийн хиа Сайрхулэнтай гэрлэсэн
# 7-р гэг (1621-1669): Хорчины боржигид овгийн төрийн бэйл Цоржийн хатан болсон. Шяохуйжан хатныг төрүүлсэн
# 4-р агь Ёло (岳樂) (1625-1689): Аньхө чин ван

* Хоёрдугаар хатан: Боржигид овгийн Бичигтийн охин.

## 5-р агь Конгули (孔古理) (1639-1649)

* Татвар эмс: Маннут овгийн (莽诺特氏) Жабусарын охин; Гүнгинат (公吉纳特氏)  (Хонгирад?) овгийн Жиланжавын охин; Урианхай Зэлмэд овгийн (烏梁海濟爾莫特氏) Хэрийн охин.

Ангилал:1587 онд төрсөн
Ангилал:1646 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Айсингиоро
Мандширын Янжиндулам

**Мандширын Янжиндулам** (1957-2005) Монголын эстрадын нэртэй дуучин. 1957 оны 4-р сарын 24-нд Улаанбаатар хотод төрсөн. Эцэг Саранжавын Мандшир нь Ховд аймгийн Цэцэг сумын уугуул, эх Ёндонгийн Магадсан нь Архангай аймгийн Тариат сумын уугуул. 

1974 онд төмөр замын 20 дугаар сургуулийн 10 дугаар ангийг төгссөн. Сургуулиа төгсөөд ажиллахын зэрэгцээ "Боргио", "Залуус" зэрэг хамтлаг, Улсын Филармонийн "Баянмонгол" чуулгад гоцлол дуучнаар ажиллаж байв. 

1970-аад оны дундуур эстрадын дуу дуулаачдын улсын уралдаанд оролцож, 375 хүнээс шалгарч, тэргүүн байр эзэлсэн. Энэ үеэс “Баянмонгол” чуулгатай дуулж, олон улсын фестиваль, чуулга уулзалтуудад амжилттай оролцож ЗХУ-ын Баку, Рига, Тула, Харьков, Вильнюс, Ленинград, Москва, Ростов-На-Дону зэрэг 18 хотод хийсэн аялан тоглож ая дуугаа өргөж явжээ. 

Түүний дахин давтагдашгүй, өвөрмөц сайхан хоолойгоороо амилуулсан "Орь залуу нас", "Аавдаа", "Алсаас дуулсан дуу", "Аавын хайр", "Гэрэлт орчлонгийн залуус", "Огторгуй сонсоорой" зэрэг дууг монгол түмэн зуун дамжин таашаан сонссоор ирсэн билээ. 

## Уран бүтээл 
"Аавдаа" (шүлэг П.Самбуу, хөгжим Ш.Сугар) 

"Аавын хайр" (шүлэг..., хөгжим Б.Нямбаяр) 

"Алсаас дуулсан дуу" (шүлэг Б.Түвшинжаргал, хөгжим Г.Алтанхуяг) 

"Гэрэлт орчлонгийн залуус" (шүлэг З.Түмэнжаргал, хөгжим Д.Бэхбат), 1980 он  

"Орь залуу нас" (шүлэг Ж.Бадраа, хөгжим Т.Насанбуян) 

"Огторгуй сонсоорой" (шүлэг ..., хөгжим ...)  

## Эх сурвалж 
БАЯНМОНГОЛ ЧУУЛГА, 2019 он, Зохиогч Б.Ойдов 

2022-06-19, ДУУЧИН М.ЯНЖИНДУЛАМЫН ОХИН Н.ЗОЛЗАЯА: ЭЭЖ ШИГЭЭ ХҮЧТЭЙ ХООЛОЙТОЙ ДУУЧИН, ГЭГЭЭЛЭГ ЭМЭГТЭЙТЭЙ ДАХИН УЧРААГҮЙ БАЙНА

Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:20-р зууны дуучин
Ангилал:1957 онд төрсөн
Ангилал:2005 онд өнгөрсөн
Хорон сэтгэл

хуулийг сахин хамгаалагч найман хүний нэг Сендан Кендацубаг хилэнцийг үгүй хийж байгаагаар дүрсэлжээ.]]
 бол Абрахамын шашны бүх хилэнцийн дүр төрх юм.]]
**Хорон сэтгэл** гэдгийг **хорон санаа** гэж болох бөгөөд муу зүйл хийхийг хийлгэхийг, байх, болохыг болгохыг хүсэх явдал юм.

Сэтгэл судлалаар гутранги үзлийн сэтгэлийн хөдөлгөөнд багтдаг.

## Төсөөтэй утга 
атхаг сэтгэл, хорон санаа, хорон муу санаа, хорон муу сэтгэл, муу санаа, хорон муу сэтгэл, хорт сэтгэл, нүгэлт бодол, хилэнцэт бодол

## Шашны тайлбар 
Буддын шашнаар бол сэтгэлээр үйлдэх гурван нүгэлд багтдаг. Бусдын хорлол хийгээд сэтгэлд үл нийцэх үйлдэлд тэсвэрлэлгүй өс хонзон санан хорсох, зодож нүдэх, хүлж боох тэр байтугай алах санаа өвөрлөх зэрэг хорон сэтгэлдээ бүрэн автахыг хэлнэ.

Библи Сургаалт үгс 21:10 "Хар санаатны сэтгэл хорон мууг маш их хүснэ. Хөрш нь түүний нүднээс энэрлийг олж харахгүй" гэжээ.

## Мөн үзэх 
*Атаархал
*Арван хар нүгэл
*Сэтгэл хөдлөл
*Сэтгэл судлал

## Гадаад холбоос 
*ХУУДАС 135: ТА СЭТГЭЛ ХӨДЛӨЛИЙН ШИНЖЭЭРЭЭ АЛЬ ТӨРӨЛД ОРОХ ВЭ
*Сэтгэл

Ангилал:Сэтгэл хөдлөл
Ангилал:Дутагдал
Лусэйл Айконик үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн (Катар)

**Лусэйл Айконик үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн** (араб. ملعب لوسيل الدولي‎) 2022 оны дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд зориулж барьсан Катар улсын Лусэйл хотын хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус цэнгэлдэхэд 2022 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аваргын финалын тоглолт болжээ.

Тус цэнгэлдэх хүрээлэнг Норман Фостерын уран барилгын товчооны зургаар барьсан бөгөөд 2022 оны дэлхийн аваргын 10 тоглолт болсон. 

Тус цэнгэлдэх хүрээлэн Катарын Хөлбөмбөгийн Холбооны өмч бөгөөд 86250 үзэгчийн суудалтай ажээ.

Ангилал:Азийн спортын байгууламж
Ангилал:Азийн хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх хүрээлэн
Ангилал:2021 онд байгуулагдсан
Тангудай

**Тангудай**  (манж хэл：，галиг：Tanggūdai) (1585 оны 12 сарын 24 - 1640 оны 11 сарын 3) бол Айсингиоро овогтон, Манж Дайчин гүрнийг үндэслэгч Нурхач хааны дөрөвдүгээр хөвгүүн. 1585 онд Нурхачийн татвар эм Ниохуру овогтноос төрсөн. 

## Намтар 
Тангудай нь Дээд эрдэмтийн үед хошууны эзэн болсон. Юнпингийн дөрвөн хотыг эзэлсний дараа Түргэ, Намутай нарын жанждын хамт  Луаньжоу цайзыг сахин суув. 1630 онд Мин улсын цэргүүд Луаньжоу цайзыг довтлоход Амин бэйл, Тангудай нар ялагдаж, Луаньжоу хотоос бүслэлтийг сэтлэн гарч, Юнпин руу ухрав. Дайнд ялагдсан учраас албан тушаал, эд хөрөнгийг нь хураав. 1634 онд 3-р зэргийн мэйрэний занги болгов.  1640 онд Тангудай өвчнөөр нас барав. Эеэр засагчийн үед түүнд Гүн хэргэм, Кэжиэ (克潔) цол нэхэн соёрхов.

## Гэр бүл 
* Эцэг: Нурхач хаан
* Эх: Татвар эм Ниохуру овгийн Бокэжаний охин. Энэ хатнаас Нурхачийн 6-р агь Табай гүн төрсөн.

Тангудай нь 2 хатан, 3 татвар эмээс төрсөн 2 агь, 2 гэгтэй байсан. 

* Нэгдүгээр хатан: Фуча овгийн Екэ баяны охин. 1-р агь Ниэкэсай, 1-р гэгийг төрүүлсэн.
* Хоёрдугаар хатан:  Гувалигия овгийн Иньдахучигийн охин. 2-р агь Мурча, 2-р гэгийг төрүүлсэн. 
* Татвар эм: Хорчины Боржигид овгийн Даваацэрэнгийн охин.
* Татвар эм: Ниохуру овгийн Хафунгагийн охин.
* Татвар эм: Ехэнара овгийн Бэнтайгийн охин.

Тангудайгийн 1-р гэг (1603-1663) нь Фуча овгийн түшмэл Шуожантай гэрлэсэн.  2-р гэг нь (1608-1663) Нара овгийн заланы занги Буянтутай гэрлэсэн. 

## Эшлэл 
Ангилал:1585 онд төрсөн
Ангилал:1640 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Чин улсын жанжин
Ангилал:Айсингиоро
Бабутай

**Бабутай** (манж хэл：, галиг: *Babutai*) (1592－1655) бол Манж Дайчин гүрний цэргийн жанжин, төрийн зүтгэлтэн. Нурхач хааны 9 хөвгүүн бөгөөд 1592 онд Жямуху гиоро овгоос гаралтай сул хатнаас төрсөн. 1625 онд Абай гүн нарын захирсан цэргийн дотор багтаж, Хурха аймгийг довтлон эзэлсэн. 1626 онд Дээд эрдэмт хааны зарлигаар Шулуун шар хошууны бичгийн түшмэл болсон. 1630 онд бэйл Аминийг дагалдан Юнпиныг сахин сууж байхад Мин улсын арми Луаньжоу руу дайрахад Мин улстай байлдаж ялагдсан шалтгаанаар ял хүртсэн. 1634 онд мэйрэний эзэн тушаалд томилогдов. Тус жилд Хожуу Алтан улсын арми Мин улс руу довтлоход Баоаньжоуг эзлэн авсан. 1632 онд 3-р дэсийн цэргийн жанжны тушаалд томилогдов. 1644 онд Ли Зичэнийг довтлон, Циньдоу хүртэл нэхэн хөөв. 1645 онд 1-р дэсийн цэргийн жанжин болж тушаал дэвшив. 1646 онд Лэкэдэхүнийг дагаж Хугуань мужийн Аньюань, Наньжан, Сифэнкоу, Гуаньванлин, Шяньян зэрэг газруудад хятадын цэргийг довтлон ялав.  1647 онд  улсад туслагч гүн хэргэм хүртэв. 1649 онд Зэнчэн рүү довтлон ялсан тул улсын түшээ гүн хэргэм хүртэв. 1655 онд нас нөгчсөн тул Кэши хэмээх соёрхол нэхэн хүртээв.   

### Хатад, татвар эмс 
* Авааль хатан: Лигия овгийн Дачуху баяны охин. Хошой Ли чин ван Дайшаний их хатны дүү
* Хоёрдугаар хатан: Гороло овгийн Янруйгийн охин 
* Гутгаар хата: Фэймо овгийн сумын занги Ланьтугийн охин.
* Дөтгөөр хатан: Лигия овгийн Ли Шоугийн охин.。
* Татвар эм: Жян овгийн Жянь Сюгийн охин. 
* Татвар эм: Жинь овгийн Жинь Руйгийн охин. 

### Хүүхэд 
Бабутай гүн гурван хөвгүүнтэй. 

* Улсад туслагч гүн Габула (1610-1677). Авааль эхнэр Лигия овогтноос төрсөн. 
* Минцинь (1643-1648). Гутгаар хатан Фэймо овогтноос төрсөн.
* Улсын түшээ жанжин Хусилу (1654-1698). Дөтгөөр хатан Лигия овогтноос төрсөн.

Ангилал:1592 онд төрсөн
Ангилал:1655 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Айсингиоро
Дэгэлэй

**Дэгэлэй** (манж хэл：，галиг: Degelei) (1597－1635) бол Хожуу Алтан улсын Нурхач хааны 10-р хөвгүүн, төрийн зүтгэлтэн. 1597 онд Фуча овгийн бага хатнаас төрсөн. 

## Намтар 
1621 онд Ёто, Шото нарын хамтаар цэрэг удирдан Фэнжи цайзыг довтлон, Мин улсын жанжин Ли Бинчэний цэргийн хүчийг ялав. 1623 онд Абатайн хамтаар Хурха, Жаруд аймгийг довтлов. 1626 онд Дайшаний хамтаар Жаруд аймгийг довтлов. 1629 онд Жиргалангийн хамтаар Жиньжоуг довтлон, хотыг галдан шатаан ялалт байгуулсан тул **хошой бэйл** цол хүртэв. 1631 онд өрхийн яамны түшмэл болов. Тус жил Далинхөгийн тулалдаанд Мин улсын жанжин Дао Жанчүнийг бут цохив. 10 сард нь Мин улсын жанжин Зү Дашоу бууж өгсөнд, Абатайгийн хамтаар Мин улсын цэргийн хувцасыг өмсөж, Жинжоу хотод орж, хятадын цэргийг ихээр хядаж, хотыг эзлэв. 1632 онд Жиргалангийн хамтаар цэрэг удирдан Цахарын Лигдэн хаан руу довтлон Хөх хот хүртэл нэхээд, Хөх хотыг эзлээд буцав. 1633 онд Цагаан хэрмийн Лушунькоуг довтлов. 1634 онд Мин улстай байлдан ялалт байгуулан, олон монголчуудыг эзлэв. Цагаан хэрмийн Душикоуг довтлов. 1635 онд Дэгэлэй өөд болов. Түүний гашуудалд Хунтайж 3 өдөр төрийн хэрэг явуулахыг зогсоож, тахилын хөшөө босгов. 

## Гэр бүл 
Дэгэлэй нь 4 эхнэрээс төрсөн 3 хөвгүүнтэй байсан. 

* Авааль эхнэр: Боржигид овгийн Эржигэ тайжийн охин
* Хоёрдугаар эхнэр: манжийн Бохэлокэ овгийн Чухули тавнангийн охин
* Гутгаар эхнэр: Боржигид овгийн Вэньнон тайжийн охин
* Татвар эм: Угсаа гарал тодорхойгүй

Тэрбээр 3 хөвгүүнтэй. 

* Дэкэшикэ (1616-1645)
* Фэйяата: Бохэлокэ овгийн эхнэрээс төрсөн. Багадаа эндсэн.
* Вакэжа: Татвар эмээс төрсөн. Багадаа эндсэн

Ангилал:1597 онд төрсөн
Ангилал:1635 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Айсингиоро
France Football

***France Football*** —("*Франс футбол*" гэж дуудна) 1946 оноос хойш долоо хоногт 2 удаа (мягмар, баасан) гардаг дэлхийн хөлбөмбөгийн үйл явдлыг мэдээлэлдэг Европын хамгийн нэр хүндтэй францын спортын сэтгүүл.  Уг сэтгүүл европын хөлбөмбөгийн цом, лигүүдийн тэмцээний гэрэл зургийн сурвалжлага болон статистик мэдээллүүд өргөнөөр хэвлэн гаргадаг байна. 

*France Football*  сэтгүүл нь 1927-1944 онд гарч байсан Францын хөлбөмбөгийн холбооны «Football» сэтгүүлийн үргэлжлэл юм. Анхны дугаар нь дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1946 оны 1-р сарын 8-нд гарчээ. 1977 оны 2-р сараас өнгөт нүүртэй хэвлэгдэх болсон. Францын хөлбөмбөгийн шигшээ баг Дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэний дараа 1998 оны 7-р сарын 17-нд сэтгүүлийн хамгийн олон ширхэг зарагдсан дээд амжилт тогтсон ажээ (520 мянган ширхэг).

1974-1982 онд болон 1997-2013 онд долоо хоногт 2 удаа, 1978-1982 "France Foot 2" , 2013 оны 4-р сараас зөвхөн мягмар гаригт гардаг байсан. 2015 оноос (№ 3587) лхагва гаригт гардаг болсон. 

2008 оны 11-р сарын 3-наас сэтгүүлийн ***"Francefootball.fr"*** цахим хуудсанд өдөр бүр хөлбөмбөгийн ертөнцийн мэдээлэл гардаг болсон. 

## Сэтгүүлийн шагнал 
Сэтгүүл "Алтан бөмбөг" шагнал гардуулдаг болсон. Шагналыг *France Football сэтгүүлийн ерөнхий редактор* Габриэль Ано хамтран зүтгэгчидээсээ 1956 онд Европын хамгийн шилдэг тоглогчийг нэрлэхийг хүссэнээр уг шагналын түүх эхэлжээ (анхны шагналтанаар "Блэкпул"-ын Стенли Мэтьюз тодорсон ажээ). 1959 оноос *France Football*  сэтгүүл Францын жилийн шилдэг тоглогч, 1970 оноос «Францын шилдэг дасгалжуулагч» (Лоран Блан сүүлд шагнал хүртсэн) шагнал тус тус гардуулдаг уламжлалтай болжээ.
Ангилал:Спортын сэтгүүл зүй
Ангилал:Хэвлэл мэдээлэл ба xөлбөмбөг
Бабухай

**Бабухай** (манж хэл：, галиг: Babuhai) (1596 - 1643) бол манжийн Нурхач хааны 11-р хөвгүүн. Чин гүрний төрийн түшмэл. 1596 онд Жямуху гиоро овгийн сул хатнаас төрсөн. 1634 онд заланы занги болж тушаал дэвшсэн. 

## Намтар 
Тэрээр урьд нэгэн удаа ах улсын түшээ гүн, цэргийн жанжин Абайгийн хамтаар сүмд мөргөхөөр явжээ. Гэвч Бабухай ахаасаа эрт ирсэн тул түрүүлж сүм тахил өргөв. Тэгэхдээ нутгийн иргэдээс үхэр худалдан авч тахилга хийхдээ үхэрний төлбөрийг хийгээгүйд ард иргэд Бабухайд зарга үүсгэж төлбөрөө нэхэхэд Бабухайд 30 мөнгөн зоос төлөх ялд унасан байв. Гэтэл Бабухай үүнийг эсэргүүцэж шүүхэд хариу зарга үүсгэсэнд нь Дээд эрдэмт хаан дүү Бабухайг эхнэрээ толгойдоо гаргасан хэмээн  зэмлэн буруушаажээ. Ингээд Бабухай үхэрний үнэ хөлсийг төлсөн байна. 1639 онд хааны зарлигаар мэйрэний эзэн болж, улсын түшээ жанжны тушаалд дэвшив. 1642 онд Бабухай ял хүртэж цаазын ял сонссон ч, хааны өршөөлөөр албан тушаалаа хасуулж, амь хэлтрэв. 1643 онд Эеэр засагчийн зарлигаар өмнөх ялыг нэхэж цаазаар авав. 

## Гэр бүл 
* Авааль эхнэр: Гувалгия овгийн Урганы охин
* Хоёрдугаар эхнэр: Шумулу овгийн Янгули гүнгийн охин
* Татвар эмс: Ли овгийн Ли Вэньшяний охин. Жан овгийн Жан Эрийн охин.

Бабухайн авааль эхнэр Гувалгия овогтноос Акала хэмээх нэгэн хөвгүүн төрсөн ч, 1643 онд гэр бүлийн хамтаар цаазаар авахуулсан.

Ангилал:1596 онд төрсөн
Ангилал:1643 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Айсингиоро
Aжигэ чин ван

**Ажигэ** (манж хэл：, галиг：*Ajige*)  (1605－1651) бол Манж Дайчин гүрний эхэн үеийн чин ван, цэргийн жанжин. Айсингиоро овгийн Нурхач хааны 12-р хөвгүүн. Эх нь уланара овгийн Шяолиэу хатнаас 1605 онд төрсөн. Доргон, Додо нарын эх нэгтэй төрсөн ах.

## Намтар 
Ажигэ хэмээх нэр нь манж хэлээр жижиг, өчүүхэн гэсэн утгатай үг. 1625 онд бэйл Мангултайг дагаж Цахар аймгийг довтлов.  1626 онд тайж Шотогийн хамтаар Цахар, Баарин аймаг руу, бэйл Дайшаний хамтаар Жарууд аймаг руу тус тус довтлон хүн мал олзлож гавъяа байгуулснаар бэйл цол хүртэв. 1627 онд бэйл Аминийг дагаж Чосонь улс руу довтлон таван хотыг эзлэв. 1629 онд Жиргалангийн хамтаар Мин улсын Жинжоу, Нинюань хотыг дайрч, хотыг галдаж, 3000 хүн олзлов. 

1630 онд манжийн арми Гуаньнин хотыг довтлон, Далинхөд Мин улсын эсрэг байлдан ялав. 1632 онд Цахарын Лигдэн хааныг довтлов. Тус жилдээ Мин улс руу Монгол хошуудаас татсан цэргийг захирч Датун, Сюаньфу, Жанчхүү рүү довтлон дээрэмдэв. 

1636 онд У Ин жүн вангийн хэргэм хүртэв. Тус жил бэйл Абатай, гүн Янгули нарын хамтаар Мин улс руу довтлон, Баодин, Аньжоу, Чанпин, Динсин, Аньсү, Дуньань, Сионь, Шүнь и, Рончэн, Вэнь ань  зэрэг хот тосгодыг эзлэн 56 удаагийн тулаанд ялалт байгуулж, 100,000 хүн олзлов. 1644 онд **Хошой Ин чин ван** (манжаар: , галиг: hošoi baturu cin wang, хятадаар: 和碩英親王, héshuò yīng qīnwáng) цол хүртэж, хятадыг эзлэх аян дайнд Шаньси муж руу довтлон, Ли Зичэний цэрэгтэй найман удаа тулалдан бут цохиж, 38 хот тосгодыг эзлэв.

1650 онд Доргон чин ван өөд болсны дараа Ажигэг хуйвалдаан хийсэн хэрэгээр баривчлан шоронд хорьж, хэргэм зэргийг нь хураан авч, цаазаар авсан. Эд хөрөнгийг нь хураан авч, 2-р хөвгүүн Фүлэхэг Чэнзэ ван Шосайн гэрт боол болгож, бусад хөвгүүд охидыг бусад ван гүнгийн гэрт боол болгон тараав. 1653 онд Эеэр засагч хааны зарлигаар Ажигэгийн хөвгүүд Фүлэхэ, Чуокэдо нарыг боолоос чөлөөлж, угсаа гарлыг сэргээж, улсад туслагч гүн хэргэм хүртээв.
  
## Гэр бүл 
* Авааль эхнэр: Сирин гиоро овгийн Хусиний охин. 1-р агь Хэдуг төрүүлсэн.
* Бага эхнэр: Хорчины боржигид овгийн бинт жүн ван Хонгорын охин. Нурхачийн Шоукан бага хатны дүү. 2-р агь Фүлэхэ, 6-р агь Лоуцинь, 7-р агь Моршун нарыг төрүүлсэн.
* Татвар эм: Ли Шисиний охин. 8-р агь Суоркэг төрүүлсэн.
* Татвар эм: Ю Чүньрэний охин.
* Угсаа гарал, нэр тодорхойгүй эхнэр: 3-р агь Лаоцинь, 4-р агь Боршунь, 5-р агь Мэньжү, 9-р агь Тунсай, 10-р агь Хули, 11-р агь Эбай, 12-р агь Банжинтай нарыг төрүүлсэн.  

Ангилал:1605 онд төрсөн
Ангилал:1651 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал: Чин улсын жанжин
Ангилал:Айсингиоро
Лаймбу

**Лаймбу** (манж хэл: , Мөллендорфф: laimbu)  (1612 – 1646) болбоос Манж Дайчин гүрний язгууртан, цэргийн жанжин юм. 

## Намтар
1612 онд манжийн Айсингиоро овгийн Нурхач хааны Сирингиоро овгоос гаралтай татвар эмээс төрсөн. Нурхач хааны 13-р агь. 1634 онд Дээд эрдэмт хааны зарлигаар **ниру занги** буюу сумын занги болж, 1639 онд хааны дэргэдийн шадар сайдын нэг болсон.  1642 онд ах Ажигэгийн удирдсан цэрэгт багтан Мин улсын армитай Нинюань хотыг эзлэхээр байлдаж ялав. Ажигэ нь энэ ялалтандаа эрэмшиж хааны зарлиггүйгээр их цэргээ дайны талбараас нутаг буцаасан ялд унахад Лаймбу нь энэ хэрэгт орооцолдож, албан тушаал, хэргэмээ хураалгав. 1645 онд Лаймбуг цэргийн жанжинаар өргөмжлөв. 1646 онд нас барсанд түүний хөвгүүн Лайхуд хэргэм зэргийг нь залгамжлуулав. 1653 онд Эеэр засагч хааны зарлигаар Лаймбуд "улсад туслагч жежи гүн" (輔國介直公) цол нэхэн хүртээж, хөвгүүн Лайхуд "улсад туслагч гүн" (輔國公) цолыг залгамжлуулав.

## Гэр бүл
* Авааль эхнэр: Нара овгийн Бодолигийн охин. Түүнээс Лайху хэмээх ганц хөвгүүн төрсөн.
* Татвар эмс: Фуча овгийн Фудэгийн охин. Хорчины Боржигид овгийн Хайлунгийн охин. Ян овогт Ян Вэньшиний охин.

Ангилал:1612 онд төрсөн
Ангилал:1646 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Айсингиоро
Табай

**Табай** (манж хэл: ，галиг：Tabai) (1589 - 1639) бол Хожуу Алтан улсын Нурхач хааны 6-р агь, Чин улсын цэргийн жанжин. 

## Товч тойм 
1589 онд Нурхач хааны татвар эм Ниохуру овогтноос төрсөн. 4-р агь Тангудайгийн төрсөн дүү. 1625 онд Япон тэнгисийн эрэг орчмын Хурха аймгийг дайлж, эзлэн дагуулсны дараа **заланы занги** болжээ. 1634 онд Цахарын эсрэг байлдаж гавъяа байгуулсанд зэрэг нэмж 3-р дэсийн туслагч жанжин болсон. 1639 онд өвчнөөр нас барсан. 1653 онд Эеэр засагчийн зарлигаар түүнд Гүн хэргэм, Цюэхоу (慤厚) цол нэхэн соёрхов. 

## Гэр бүл 
Табай гүн ганц эхнэртэй. Манжийн Усу овгийн Дайсугийн охин. 8 хөвгүүн, 4 охин төрүүлсэн.  

**Хөвгүүд**  

# Лабай (喇拜)
# Экэцинь  бэйс (額克親)
# Бакэцинь (巴克親)
# Банбуршан туслагч гүн (班布爾善)
# Суваян (蘇瓦延)
# Бадухай улсад туслагч кэши гүн (巴都海)
# Ладухай жанжин (喇都海)
# Батфиянгу жанжин (巴特瑪費揚武)

**Охид**

# 1-р гэг (1607-1635): Боржигид овгийн дотоод сайд Бадурчитай гэрлэсэн
# 2-р гэг (?-?): тодорхойгүй
# 3-р гэг (1616-1697): Нара овгийн Сайлүньтэй гэрлэсэн
# 4-р гэг (1620-1637): Боржигид овгийн Соушинтэй гэрлэсэн 

Ангилал:1589 онд төрсөн
Ангилал:1639 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Айсингиоро
Латви хэл

**Латви хэл** (латв хэлээр— *latviešu valoda*) Өнөө хүртэл хадаглагдаж ирсэн Зүүн балтын хоёр (литв хэл) хэлний нэг юм. Латви хэл бол Бүгд Найрамдах Латви улсын төрийн хэл юм. Мөн Европын холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг. Латви хэлээр өнөөгийн байдлаар 2 сая орчим хүн ярьдаг (дийлэнхи хэсэг нь Латви улсад амьдарч байна).
Дээд латви (*augšzemnieku dialekts*) , Дунд латви (*vidus dialekts*), Ливоны (*lībiskais dialekts*)  гэж 3 аялгуунд хуваагддаг байна. Орчин цагийн латвийн уран зохиолын хэл Дунд латви аялгуун дээр үндэслэдэг байна. 

Латви бичгийн анхны дурсгалууд XVI зуунд хамаарагддаг байна. Орчин цагийн латви хэл латин үсэгт суурилдаг бөгөөд 33 үсэгтэй ажээ.  Үгний эхний үед өргөлт өгдөг. Эгшиг нь урт богино гэж ялгагддаг.

## Латви хэлний цагаан толгой 
|
|
|

|}
"*Lettus"*  гэж Латви хэлний анхны толь бичиг 1638 онд Г.Манцел боловсруулжээ. 
Латви хэлний дүрмийг анх 1644 онд хэвлэгдсэн «Латви хэл» (латин. Manuductio ad linguam lettonicam) И. Г.Рехехузений ном ажээ. 1685 онд Г.Адольфи «Erster Versuch Einer kurtz-verfasseten Anleitung Zur Lettischen Sprache».


Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл
Ангилал:Латвийн хэл
Дөрвөд (салаа утга)

*Дөрвөд - Манжийн үед Дөрвөд Далай хан аймаг болон байгуулагдсан Ойрад Монголчууд.
*Дөрвөд хошуу - Өвөр Монголын хошуу (БНХАУ).
*Дөрвөд шянь - Хармөрөн мужийн шянь (БНХАУ).
Hadoop/Гарын авлага

## Hadoop суулгах 
**Алхам 5.** Hadoop системийг суурилуулах явцад дараах тохиргоог заавал хийх шаардлагатай. Энэ тохиргоо нь суурилуулсны дараа Hadoop -г асаах унтраах гэх мэт үйлдлүүдийг Hadoop CLI програмаас ажиллуулах боломжийг олгодог.

 **Алхам 10.** Энэ тохиргоо нь HDFS файл системийн цөм нь бөгөөд файл системийн бүх файлуудын мод бүтцийг хадгалдаг. Өөрөөр хэлбэл өгөгдлийг өөрийг нь хадгалдаггүй харин файлуудыг кластер дээр хаана хаана тархаан байрлуулсан талаарх мэдээллийг хадгалах боломжийг олгодог чухал тохиргоо юм. Хэрэглэгч ямар нэг файлыг олохын тулд NameNode- тэй харьцдаг. NameNode  өөрт байгаа файлуудын тухай мэдээллээс DataNode-г олж өгдөг. DataNode-д байгаа өгөгдлийг NameNode зааж өгдөг гэсэн үг юм. HDFS файл системд шинээр файл хадгалах үед түүнийг хэдэн удаа хуулбарлан хадгалахыг dfs.replication -р тохируулж өгдөг.

**Алхам 13.** JPS команд нь жава програмчлалын хэл дээр бичигдсэн бөгөөд жава виртуал машин дээр ажиллаж байгааа процессуудын статусыг харуулдаг.

Ангилал:Apache-Төсөл
Кибер дайн

**Кибер дайн** () гэж бодит дайнтай төстэй үр дагавартайгаар улс үндэстний мэдээллийн технологийн дэд бүтцэд кибер довтолгоо үйлдэж саатал, гэмтэл учруулахыг хэлнэ.

АНУ болон бусад олон улс оронд кибер дайныг дайны тав дахь орон зай (өмнөх дөрөв нь газар, далайн, агаар, сансар) гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Кибер довтолгоонуудад сайн дурын болон бэлтгэгдсэн хакер оролцдог. Зорилтот сүлжээг "зогсоох" -оос илүүтэйгээр кибер вирусны халдлага нь үнэ цэнэтэй өгөгдлийг боогдуулах, харилцаа холбоог доройтуулах, тээвэр, эмнэлгийн үйлчилгээ зэрэг тасралтгүй наймаа зэрэг дэд бүтцийн үйлчилгээнүүдэд сөргөөр нөлөөлөх боломжтой.

Ангилал:Кибер гэмт хэрэг
Ангилал:Хакердалт (компьютерын аюулгүй байдал)
Бужаньтай

**Бужаньтай** (манж хэл:  ; ханз: 布占泰) (1575-1618)  бол Зүрчидийн Ула аймгийн сүүлчийн бэйл юм. Бужаньтай нь Ула аймгийн эзэн Буган бэйлийн отгон хөвгүүн. 

## Угсаа гарал 
Бужаньтайгийн дээд өвгийг Нацибулу хэмээх хүнээс эхлэж тооцдог. Нацибулу нь Алтан улсын Ванъян овгоос гаралтай бөгөөд, Мин улсын үед Сунгари голын хавиар суурьшиж, ард иргэдийг нэгтгэсээр **Нара** хэмээх овгийг байгуулжээ. Түүний жич хөвгүүд Гудуй жуян, Кэшина нар ойр хавийн овог аймгийг эзэлсээр газар нутгаа тэлж, шинэ хот тосгон байгуулжээ. Гудуй жуянгийн ач хөвгүүн Буян бэйл Сунгари гол дахь Ула хотоор төвлөрсөн Ула аймгийг байгуулсан нь Бужаньтай бэйл 1613 онд Нурхачд ялагдах хүртэл оршин тогтножээ. Нөгөө Кэшинагийн ач хөвгүүн Ван Тай хэмээгч нь Хада аймгийг байгуулсан нь 1601 онд Жянжоу зүрчидийн Нурхач бэйлд эзлэгдэж мөхсөн.

Ула аймгийг Буян (1561-?), Буган (?-?), Маньтай (?-1596), Бужаньтай (1596-1613) гэсэн 4 бэйл захирч байв. 

## Намтар 
Тэрбээр Ула аймгийн бэйл Бугангийн гурав дахь хөвгүүн. 1593 онд зүрчидийн ехэ, хада, ула, хойфа, жэчэнь, сибо, гуарча, жүсэри, нэен, монголын хорчин аймаг зэрэг арван аймгийн холбоотны 30,000 цэрэг Жянжоу зүрчидийн Нурхач бэйлийг дарахаар Гурэ уулын дэргэд Ула аймгийн бэйл Маньтайгийн удирдлаган доор 3000 цэрэг удирдан тулалдахад холбоотны цэрэг бут ниргүүлэхэд Ула аймгийн Бужаньтай олзлогдсон. Тулалдааны дараа Бужаньтай өршөөл гуйж, Нурхачд бууж өгч ам өчгөө өгч суллагджээ. 

1596 онд түүний ах Маньтай бэйл өөд болсны дараа тэр Ула аймгийн бэйл болсон. 1607 онд Нурхач, Бужаньтай нар дахин дайтаж, Нурхач Ула аймгийн зарим хот тосгодыг эзлсэнд хэлэлцээр хийж, Нурхач түүнд нэг охиноо эхнэр болгон өгч худ ургийн холбоо тогтоож, түр найрамдав. 1612 оноос Бужаньтай нь Ехэ аймгийн бэйл Гинтайшитай эвсэж Нурхачийг устгахаар болсныг мэдээд, Нурхач хаан Ула аймгийн эсрэг дайн хийж, 1613 онд тус аймгийн Ула хотыг эзлэн авсанд Бужаньтай бэйл цөөн цэргийн хамт оргон зугтаж, Ехэ аймагт хорогдохоор очсон. 1618 онд Бужаньтай бэйл Ехэ аймгийн нутагт нас барсан. 

## Гэр бүл 
* Эцэг: Буган (布干)

Хатад:

* Нэр тодорхойгүй авааль эхнэр
* Эшитай  (額實泰): Айсингиоро овгийн Шурхач бэйлийн охин. 
* Эньжэ (額恩哲): Айсингиоро овгийн Шурхач бэйлийн охин. 
* Мүкүшэнь (穆庫什): Айсингиоро овгийн Нурхачийн охин.

**Хөвгүүд:**
* Дархан (达尔汉), ууган хөвгүүн
* Даламу (達拉穆), 2-р хөвгүүн. Дайнд амь үрэгдсэн. 
* Аламу (阿拉穆), 3-р хөвгүүн
* Баян (巴颜), 4-р хөвгүүн. Эньжэгээс төрсөн.
* Буянту (布颜图), 5-р хөвгүүн. Эньжэгээс төрсөн.
* Муумэргэн (茂墨尔根), 6-р хөвгүүн. Мүкүшэниэс төрсөн
* Дунга (东阿), 7-р хөвгүүн. Хөвөөт хөх хошуунд орсон.
* Гадухунь (噶都浑), 8-р хөвгүүн. Мүкүшэниэс төрсөн.
* Чуочинай , 9-р хөвгүүн
* Хонко (洪匡), 10-р хөвгүүн. 

**Охид:**
* Нингүши: Цүень бэйлийн хөвгүүн Дуду бэйлтэй гэрлэсэн.
* Охин: Дайшань чин вангийн хөвгүүн Шото бэйлтэй гэрлэсэн.
* Жихай: Дайшань чин вангийн хөвгүүн Сахалиньтэй гэрлэсэн.
* Охин: Шурхач бэйлийн хөвгүүн Амин бэйлийн хөвгүүн Айдулитэй гэрлэсэн.
 

Ангилал:1575 онд төрсөн
Ангилал:1618 онд өнгөрсөн
Ангилал:Манж үндэстэн
Долоон төрөлт

**Долоон төрөлт** (*Heptathlon*) — долоон төрлийн спортоос бүрдэх хөнгөн атлетикийн төрөл.

* 100м саадтай гүйлт
* Өндрийн харайлт
* бөөрөнцөг шидэлт
* 200м гүйлт
* уртын харайлт 
* жад шидэлт
* 800м гүйлт

Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл