open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нанзадын Норжинхорлоо

**Нанзадын Норжинхорлоо** (1944-2022) нь Монгол улсын гавьяат багш, доктор, профессор цолтой хүн юм.

## Намтар
Норжинхорлоо Ховд аймгийн Чандмань сумын уугуул Хомоолын Нанзад, Сэтэвийн Янжин нарын охин болж 1944 онд төржээ. 1962 онд Ховд аймгийн төвийн 10 жилийн I сургууль, 1969 онд ЗХУ-ын Ленинград хотын Нэхмэл, хөнгөн үйлдвэрийн дээд сургуулийг хөнгөн үйлдвэрийн инженер мэргэжилтэйгээр төгссөн. 1971 оноос УБДС, УБИС, МУБИС-д тэнхимийн эрхлэгч, багш, зөвлөх профессороор ажиллаж байв. 

1971 оноос ерөнхий боловсролын хөдөлмөрийн багш бэлтгэх, "Оёдлын технологи", "Хүнсний технологи", "Нэхмэл сүлжмэлийн технологи" зэрэг онол-дадлага хосолсон хичээлүүдийн программыг зохиож, зааснаар Монгол улсдаа технологийн анхдагч багш нарын нэг болсон. 1975 оноос багш, сурагчдад зориулсан зөвлөмж, гарын авлага, удирдамжийг бичиж, 1975, 1985, 1992 онуудад ерөнхий боловсролын сургуулийн хөдөлмөрийн хичээлийн хөтөлбөр, 1975, 1976, 1984, 1985, 2001 онуудад ерөнхий боловсролын сургуулийн 4-8-р ангийн 10 гаруй сурах бичгийг зохион 90 гаруй мэргэжлийн номыг бичиж хэвлүүлэн сургалтад нэвтрүүлжээ.

Тэрбээр "Монгол дээлний зохион бүтээлтийн уламжлал шинэчлэл" сэдвээр 2004 онд боловсрол судлалын докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 2009 онд "Монгол улсын гавьяат багш" цол хүртсэн.

Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн
Ангилал:1944 онд төрсөн
Ангилал:2022 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боловсрол
Ромайн Грожан

**Ромайн Грожан**  (францаар: ***Romain Grosjean***, * 1986 оны 4 сарын 17, Женев) нь франц-швейцар гаралтай авто уралдаанч юм. 2009 оны Формула 1 улирлын долоон уралдаанд нь оролцсон бөгөөд 2012 оноос хойш Формула 1-ийн үндсэн нисгэгчээр ажиллаж байна.

## Тамирчны гараа
## Статистик
### Мэргэжлийн тамирчны замнал 
### Формула1-ийн ДАШТ-ний статистик
Дараах статистикийн хүснэгтэнд нисгэгчийн Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон бүх үр дүнг жагсаав.

#### Нийт амжилтын тойм
Мэдээ: 2018 он

#### Ганцаарчилсан дүн 
### Ле-Манс уралдаанд оролцсон байдал 
## Цахим холбоос 
* Ромайн Грожаны албан ёсны цахим хуудас
* Ромайн Грожаны тамирчны статистик

Ангилал:Францын Формула 1 уралдааны нисгэгч
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Рено)‎
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Лотус)
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Хаас Ф1)
Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч
Ангилал:Францчууд
Ангилал:Швейцарчууд
Ангилал:1986 онд төрсөн
Кевин Магнуссен

**Кевин Магнуссен**  (даниар: ***Kevin Magnussen***, * 1992 оны 10 сарын 5, Роскилле) нь Данийн авто уралдаанч юм. 2012-2013 оны хооронд Формула Рено 3.5 уралдаанд оролцож байгаад 2013 онд аваргаар тодорч байв. 2014 оноос хойш Формула-1 уралдаанд оролцож байгаа бөгөөд 2017 онд Хаас багийн өмнөөс гараанд гарч байгаа.

## Тамирчны гараа
 багт]]

## Статистик
### Мэргэжлийн тамирчны замнал 
### Формула1-ийн ДАШТ-ний статистик
Дараах статистикийн хүснэгтэнд нисгэгчийн Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон бүх үр дүнг жагсаав.

#### Нийт амжилтын тойм
Мэдээ: 2017 оны гуравдугаар сарын 26, Австралийн гран при

#### Ганцаарчилсан дүн 
## Цахим холбоос 
* Кевин Магнуссены албан ёсны цахим хуудас
* Кевин Магнуссены тамирчны статистик

Ангилал:Данийн Формула 1 уралдааны нисгэгч
Ангилал:Даничууд
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Рено)‎
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (МкЛарен)
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Хаас Ф1)
Ангилал:1992 онд төрсөн
2017 оны Хятадын гран-при

**2017 оны Хятадын гран-при** (албан ёсоор **2017 Formula 1 Heineken Chinese Grand Prix**) нь дөрөвдүгээр сарын 9-нд Шанхайн Шанхайн олон улсын авто тойруулга дээр зохиогдсон 2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын хоёр дахь уралдаан юм.

## Уралдааны мэдээ
### Тойм
Австралийн гран-пригийн дараа Себастиан Феттел нисгэгчдийн үнэлгээг долоон онооны илүүтэйгээр Льюис Хамилтоноос тэргүүлж байв. Зохион бүтээгчдийн үнэлгээг Феррари баг Мерседес багаас дөрвөн оноо болон Ред Булл багаас 27 онооны илүүгээр тэргүүлэв.

Уралдааны замын хувьд өмнөх жилийнхээс бага зэргийн өөрчлөлт хийгдсэн ба үүнд нэгдүгээр болон наймдугаар эргэлт дээр өндөр хурдтай эргэхээс шалтгаалан дугуйн хашлагыг нэмж өржээ. Хоёрдугаар эргэлтэн дээр зам ба асфальтжуулсан гаралтын бүсийн хооронд дотор нь өвс суулгасан торлог чулуун хавтангууд тавьсан нь жолоочийг замаас гарах хорио болох юм. Мөн түүнчлэн гараа барианы замын хэсгийг шинээр асфальтжуулсан байна.

DRS бүс өмнөх жилтэй адил өөрчлөгдөөгүй бөгөөд хэмжилтийн цэгүүдийн эхнийх нь  арванзургаадугаар эргэлтээс 35 метрийн өмнөөс эхлэн гараа-барианы шулуун дээр байна. Хоёр дахь хэмжилтийн цэг нь арванхоёрдугаар эргэлтэн дээр байх ба 14-р эргэлтээс 752 метрийн өмнө DRS-ээ идэвхижүүлэн нээх боломжтой.

### Чөлөөт дадлага 
Эхний чөлөөт дадлага дээр Ферстаппен 1:50,491 минутанд тойрсон нь хамгийн богино хугацаа байв. Бороо, смогноос шалтгаалан тус дадлагын жолоодлого аюулгүй байдлын үүднээс хоёр удаа удаан хугацаагаар завсарласан ба учир нь аврах нисдэг тэрэгний үзэгдэх орчин хязгаарлагдан очих ёстой эмнэлэгтээ газардаж чадахгүй байгаатай холбоотой.

Уг шалтгаанаар хоёр дахь чөлөөт дадлага ч бас явагдаагүй.

Гурав дахь дадлагын жолоодлого дээр Себастиан Феттел 1:33,336&nbsp;минут зарцуулсан нь тус өдрийн хамгийн хурдан тойролт байв.

## Шалгаруулалт 
### Байрлал тогтоох уралдаан 
Байрлал тогтоох уралдаан нь гурван хэсгээс бүрдэх ба нийт 45 минутын хугацаатай.

;Тайлбар

## Уралдааны дараах дэлхийн аваргын оноо 
Уралдаан бүрийн эхний аравт орсон нисгэгчид 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2, 1 гэсэн дарааллаар тус тус оноо авсан.

### Жолоочийн үнэлгээ 
|

|}

### Зохион бүтээгчийн дүн 
|

|}

## Эшлэл
#2017
Хятадын гран при
Нуман-Алтай ХХК

**Нуман-Алтай ХХК** нь  2010 онд байгуулагдсан байгаль орчны үнэлгээ, зөвлөх үйлчилгээний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Монголын компани юм . Олон улсын болон Монгол улсын хуулийн хүрээнд байгаль орчны үнэлгээ, зөвлөх үйлчилгээний ажлыг орчин үеийн дэвшилтэт тоног төхөөрөмж ашиглан, мэргэжлийн ур чадварын өндөр түвшинд, хамгийн хурдан шуурхай, харьцангуй хямд гүйцэтгэж, үйлчлүүлэгч байгууллагаа мэргэжлийн туслалцаа, зөвлөгөөгөөр бүрэн хангах эрхэм зорилготой.

## Үйл ажиллагааны чиглэл
Нуман-Алтай ХХК нь үйлчлүүлэгчиддээ хүрээлэн буй орчны судалгаа шинжилгээний ажлуудыг 

* Уул уурхай
* Үйлдвэрлэл
* Дэд бүтэц
* Үйлчилгээ

гэсэн үндсэн 4 чиглэлүүдээр дараах ажил, үйлчилгээг үзүүлж байна.

* Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ
* Байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээ
* Экологи-эдийн засгийн үнэлгээ
* Байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээ
* Байгаль орчинд үзүүлэх аюул ослын үнэлгээ
* Техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлтийн тооцоолол
* Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө
** Байгаль орчныг хамгаалах төлөвлөгөө
** Байгаль орчны хяналт, шинжилгээний хөтөлбөр
* Байгаль, нийгэм, эдийн засгийн суурь судалгаа
* Хортой болон аюултай хог хаягдлын менежмент
* Шалгуур үзүүлэлтүүд, журам, стандартууд
* Агаарын зураглал, агаарын тандан судалгаа
* Газарзүйн мэдээллийн систем (GIS)-ийн өгөгдөл, газрын зураг боловсруулах
* Газарзүйн мэдээллийн системийн бүх төрлийн програм хангамж
* GIS болон GPS хэрэглээ, програм хангамжийн мэдээлэл, сургалт

## Цахим холбоос
* Албан ёсны вэбсайт
* Цахим шуудан: info@numan.mn

Ангилал:2010 онд байгуулагдсан
Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Эстонийн Консерватив Ардын Нам

**Эстонийн Консерватив Ардын Нам** () нь Эстонийн консерватив баримжаатай улс төрийн нам бөгөөд тус нам нь 2012 оны 3 сарын 24-ний өдөр анхдугаар хурлаа хийж үүсгэн байгуулагдсан.

Эстонийн Консерватив Ардын Намын эрхэм зорилго нь эх орноо хөгжил дэвшилд хүргэж, ард түмнээ сэтгэл хангалуун, тайван аюулгүй, эрх чөлөөт амьдралтай болгоход оршино.

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас (эстониор)

## Эшлэл 
Ангилал:Эстонийн нам
Ангилал:Барууны популист нам
Ангилал:2012 онд байгуулагдсан
Холтсон гэр

**Холтсон гэр** - Хангайн ой хөвчид ойр аж төрөх, жилд олон удаа нутаг сэлгэх шаардлага бага болон ахуй амьдрал ядуу зүдүү буюу мал цөөнтэй хүмүүс намар хар модны холтосыг (дөрвөн ханатай гэрийн уньтай тэнцэх урттай, мөн өргөн нь дэлэм хэмжээтэй, мөн бас гэрийн хананы бариатай байх үеийн өндөртэй тэнцэх урттай, дэлэм хагас өндөртэй) хуулан авч хатаагаад гэрийн бүрээс болгон хэрэглэдэг ажээ.

Холтсон туургат гэр ба өвч холтсон бүрээстэй гэр гэж хоёр ангилж байсан бөгөөд зөвхөн бага дөрвөн ханатай гэрийн бүрээсийг холтсоор хийх өвөрмөц онцлогтой юм. Хар модны холтосыг гэрийн эсгий бүрээсний хэмжээгээр хуулан авах боломжгүй учир хэсэг хэсгээр авч туурга, дээвэр (цаваг) хийж байсан нь нэгдүгээрт малын ноос буюу эсгий хэмнэх, хоёрдугаарт гэр салхи шуурганд эс хөдлөх бөх бат болох, гуравдугаарт суурин аж төрөхөд тохиромжтой зэрэг аж ахуй, ахуй амьдралын ач холбогдолтой гэж дүгнэж болно.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын архитектур
Чээж гэр

**Чээж гэр** - Энэ оромж гэрт 19-р зууны эцсээр ядуу хүмүүс сууж байсан боловч малчид нутаг өгсөх, өөрөөр хэлбэл, хангайд зун нүүх намар болоход буцаж өвөлжөө нутаг руугаа нүүх үед түр хоноглох газарт тооно, унь хоёроос бүрдэх оромж барьдаг аж. Үүнийг малчид чээж гэр барьж хоноглох хэмээн нэрлэх учир түр зуурын хэрэгцээний оромжны нэг төрөл болно. Шинжилгээний баримтаас үзэхэд халхын дорнод нутагт хэлхээ буюу сархинаг тоонот гэртэй малчид нүүх үедээ түр хоноглох буудалд чээж гэр барьдаг байсан ажээ. Чээж гэрийн яс модны их багын хэмжээ (унь урт, тооно том) хийцний онцлогоос хамаарч босоо эрстэй чээж, хэвтээ эрстэй чээж гэр гэж ялган нэрлэж байжээ.

Тооно жижиг, унь урттай бол босоо эрсэт чээж гэр, харин тооно том, унины урт дунд зэрэг бол хэвтээ эрст чээж гэр болдог.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын архитектур
2017 оны Австралийн гран-при

**2017 оны Австралийн гран-при** (албан ёсоор **2017 Formula 1 Rolex Australian Grand Prix**) нь гуравдугаар сарын 26-нд Мельбурны Альберт паркийн авто тойруулга дээр зохиогдсон 2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын эхний уралдаан юм.

## Уралдааны мэдээ
### Тойм
Австралийн их шанд Пирелли нисгэгч нарт *P Zero Soft* (шар), *P Zero Supersoft* (улаан), *P Zero Ultrasoft* (нил ягаан), мөн түүнчлэн нойтон замд зориулсан *Cinturato Intermediates* (ногоон), *Cinturato Full-Wets* (хөх) дугуйнуудыг бэлтгэжээ. Улирлын тэмцээний өмнөx туршилтын явалтын өмнө дугуйнуудыг бэлэн байлгах ёстой учир ФИА туршилт эхлэхээс өмнө нисгэгч нарт долоон *ultrasoft* хос дугуй, дөрвөн *supersoft* ба хоёр хос *soft* дугуйтай байхаар тогтоожээ. 

Өмнөх жилийнхтэй харьцуулахад замын хувьд нэлээд хэдэн өөрчлөлт хийгдсэн. Үүнд шинэ дүрмийн дагуу эргэлтэн дээр хамаагүй өндөр эргэлтийн хурдтай байхаас шалтгаалан эргэлтийн гадна талын хашлаганы дугуйнуудыг хоёр дахин ихээр давхарлан тавих. Үүнээс гадна арванхоёрдугаар эргэлтийн дугуйн хашлагыг tecpro-хашлагаар солив.

Замын хоёр DRS бүс нь өмнөх жилийнхтэй адил хэсэгт үлдсэн: эхний бүс нь гараа-барианы шулуун замын эхэн хэсэгт эхний эргэлтийн өмнө 762 метр, хоёр дахь бүс нь брэбемийн дараа 510 метр урттай хэсэг.

## Уралдааны дараах дэлхийн аваргын оноо 
Эхний аравт орсон нисгэгчид 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2, 1 гэсэн дарааллаар тус тус оноо авсан.

### Жолоочийн үнэлгээ 
|

|}

### Зохион бүтээгчийн дүн 
|

|}

## Эшлэл 
#2017
Австралийн гран при
Товь гэр

**Товь гэр** - Монголчуудын түр хэрэглэх гэр сууцны нэг төрөл. Товь гэр ачих, тээх, зөөх хүний үйл ажиллагаанд хамгийн авсаархан, мөн барих буулгахад хүн хүч, хөдөлмөр их шаардахгүй онцлогтой. Судлаачид ханат гэр үүсэхээс өмнө товь гэр үүссэн гэж үздэг.

Гэрийн яс модны нэг болох унины ёзоорыг дотогш матийлган тэрхүү матигар хэсгээр нь униа газар зоож, орон гэртээ хүн суух, босох, явах хөдөлгөөнд чөлөөтэй байлгах, дотор талын хажуу ханаар эд зүйл тавих зай гаргах зэргийн амьдрал ахуйн хэрэгцээ, шаардлагын үүднээс хүмүүс оромж гэрийнхээ модны хийц, бүтэц, зохион байгуулалтанд шинэчлэлт хийсэн байна. Үүний үр дүнд зөвхөн тооно, унь хоёроор оромж босгох, барих, хэрэглэх болсон аж.

Монголын зарим газар унь, тоононоос яс мод нь бүрдэх сууцыг чээж гэр гэж нэрлэх нь товь гэр чээж гэртэй зарим талаараа төстэйг хэлж байгаа юм.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын архитектур
Шар гэр

**Шар гэр** - Хулсаар барих түр зуурын хэрэгцээний оромжийг шар гэр хэмээн нэрлэж заншсан. Монголчууд эрт дээр үеэс хулс хадах, түүнийг хэсэг хэсгээр багцлан боох, сүлжих, хэрэх аргаар хүний суух, аж төрөх оромжны зүйл хийж ирэв. Мөн орд(нүүдэлчдийн зочин, гийчин хүлээн авах ордон) гэрийг ч хүртэл хулсаар хийж маш гоё маш гоё чимэглэл бүхий байсныг үзэж ангилан бичсэн хүн бол Марко Поло юм. Шар гэр хэмээн нэрлэх оромжийг хулснаас гадна өвсөөр ч хийдэг арга бас байжээ. 

Шар гэрийг дан өвсөөр барих бус, мөн модны нойтон гишүү, бургас зэргийг тохирох хэмжээгээр бэлтгэж, чийгтэй байхад нь залан матийлгаж хооронд нь сүлжих, хэрэх зэргээр шивээ(хана) үйлдэж тэр шивээг газар дээр босгоод, түүний гадна талаар нь багцлаж боосон өвсөө хучиж барьдаг аж. Ийм аргаар барих өвсөн оромжийг мал оторлох, тариа тарих, услах, ан ав хийх зэрэгт хэрэглэж байсан.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монголын архитектур
Хэвнэг

**Хэвнэг** - Зун намрын хүйтэн бороо, сэрүүн цагт хээр гадаа явж, мал хариулах үед ахрын эсгийгээр хэвнэг хийж, хувцасны давхац болгон хэрэглэж байв. Хэвнэг нь ахар хормойтой, шууд задгай энгэр, захтай, урт өргөн ханцуйтай, хэдхэн шилбэн уяатай. Хэвнэг нь жингийн хувьд дээл, тэрлэгнээс харьцангуй хүнд, хүн ажил хөдөлмөр хийхэд хялбархан бус, зөвхөн хүйтнээс хүний биеийг хамгаалахад зориулагдсан хувцасны нэг төрөл юм.

Монгол хэвнэгтэй адил төстэй хийц бүхий хувцас киркиз, өмнөд алтайчууд, синьзяны зарим түрэг угсаатанд дэлгэрсэн байна.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Монгол хувцас
Ангилал:Мөрөнд тохож өмсөх хувцас
Оросын Герман

**Оросын Герман** (оросоор ***российские немцы***, мөн ***русские немцы***, герм.: ***Russlanddeutsche***) гэх нэршил нь  „ОХУ-аас буцан ирсэн германчуудыг“ хэлдэг нэршил бөгөөд эдгээр германчууд нь өөрөөр хэлбэл герман гаралтай улсууд нь ОХУ-д болон урьдны ЗХУ-ын дараах улсуудад оршин суугчдыг хэлдэг. Оросын Германчууд мөн бусад орос-германы эрлийз гэр бүлүүдийн ихэнх нь өнөөдөр герман хэлтэй төв европын орнууд болон дан ялангуяа Холбооны Герман Улс руу шилжин суурьшсан байдаг.

## Цахим холбоос
* mBook Оросын Германы соёлын түүх
* memorial.krsk.ru: *Красноярскийн мемориал нийгэмлэг*
* russlanddeutsche.de: Оросын Германы соёлын түүхийн музей

## Эшлэл
Ангилал:Германаас дүрвэгч
Ангилал:Герман хэлтэй цөөнх
Ангилал:Оросын Герман ястан
Ангилал:Оросын ард түмэн

Ангилал:Хэлний арал
Стоффель Вандорн

**Стоффель Вандорн**  (англиар: ***Stoffel Vandoorne***, * 1992 оны 3 сарын 26, Кортрейк) нь Бельгийн авто уралдаанч. Тэрбээр 2012 онд Формула Рено 2.0 Еврокап-д түрүүлж байжээ. 2013 онд Формула Рено 3.5 уралдаанд оролцон нийт дүнгээрээ хоёрдугаар байранд шалгарч байсан. 2016 онд Супер Формула уралдаж байгаад Формула-1 рүү шилжин орж МкЛарен багийн үндсэн нисгэгчээр ажиллаж байна.

## Тамирчны гараа
## Статистик
### Мэргэжлийн тамирчны замнал 
### Формула1-ийн ДАШТ-ний статистик
Дараах статистикийн хүснэгтэнд нисгэгчийн Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон бүх үр дүнг жагсаав.

#### Нийт амжилтын тойм
Мэдээ: 2017 оны дөрөвдүгээр сарын 9, Хятадын гран при

#### Ганцаарчилсан дүн 
## Цахим холбоос 
* Стоффель Вандорны албан ёсны цахим хуудас (англиар)

Ангилал:Формула Ниппон уралдааны жолооч
Ангилал:Бельгийн Формула 1 уралдааны нисгэгч
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (МкЛарен)
Ангилал:1992 онд төрсөн
Ангилал:Бельгичүүд
Надежда Кучер

**Надежда Анатольевна Кучер** () нь сопран хоолойтой, Беларусийн дуурийн дуучин. 2015 оны БиБиСигийн Кардифф Дэлхийн дуучин уралдааны ялагч.

Ангилал:Беларусийн дуучин
Ангилал:Дуурийн дуучин
Ангилал:Сопран
Ангилал:Минскийн хүн
Ангилал:Беларусьчууд
Ангилал:1983 онд төрсөн
Хятадын гран-при

**Хятадын их шан** (UBS Cinese Grand Prix) нь 2004 оны улирлаас хойш Формула-1 уралдааны хуанлийн бүрэлдэхүүнд багтах болсон. Уралдаан 2004 онд ашиглалтад авсан Хятадын Шанхай хот дахь олон улсын авто тойруулга дээр явагддаг. Энэхүү замын хэлбэр нь хятадын шан **上** (хамгийн дээд, өндөр, „Шанхай“-н „шан“) гэх ханзны тэмдгийн хэлбэрээр хийгджээ.

Shanghai formula1 1.jpg|Засварын цэгийн харагдац
Shanghai F1 Circui 01.jpg|Индэр
Shanghai formula1 2.jpg|үзэгчдийн суудал

## Үр дүн 
## Цахим холбоос
2030 оны Өвлийн Олимп

**2030 оны өвлийн олимп** (, ), албан ёсоор **Өвлийн олимпын XXVI наадам** нь 2030 онд зохиогдох өвлийн олимп юм. Уг наадмыг зохион явуулах албан ёсны хүсэлтээ хотууд 2021 он гэхэд ОУОХ-нд ирүүлж, 2024 оны 7 сарын 24-нд болох ОУОХ-ны чуулганаар Францын Альпад зохион байгуулах эрхийг өгөв. 

## Нэрээ дэвшүүлсэн хотууд 
* Европ:
** , **Францын Альп**
** , Варшав
** , Праг
** , Лиллехаммер
* Ази:
** , Саппоро
** , Алматы

## Эшлэл
Ангилал:Олимп
2032 оны Зуны Олимп

**2032 оны зуны олимп** (, ), албан ёсоор **Зуны олимпын XXXV наадам** нь 2032 онд Австралийн Брисбэн хотод зохиогдох зуны олимп юм.

## Нэрээ дэвшүүлсэн хотууд 
* Европ:
** , Баку
** , Сараево
** , Будапешт
** , Санкт-Петербург
** , Мадрид
* Ази:
** , Дели
** , Истанбул
** , Доха
* Хойд Америк:
** , Торонто
* Өмнөд Америк:
** , Буэнос-Айрес
* Африк:
** , Найроби
* Австрали ба Номхон далайн улсууд:
** , Брисбэн

## Эшлэл
## Гадны холбоос 
* Албан ёсны сайт (Англи хэл)

Ангилал:Олимп
Инма Куэста

**Инма Куэста** () — Испанийн алдартай жүжигчин эмэгтэй билээ.
## Кино бүтээлүүд
* Сүйт бүсгүй (2015)
* Жульетта (2016)

Ангилал:Испанийн жүжигчин
Ангилал:1980 онд төрсөн
Бахрейны гран-при

**Бахрейны их шан** нь Формула-1-ийн нэг уралдаан бөгөөд 2004 онд Сахир дахь Бахрейны олон улсын авто тойруулгад анх удаа зохиогдсон юм. Бусад шинэ уралдааны замуудтай адил (Малайз, Хятад, Турк) Манамагийн хаалганаас 30&nbsp;км-ийн зайтай газар германы архитектор Херманн Тилькегийн дизайнаар барьжээ. Бахрейны уралдаан нь говьд болдгоороо онцлогтой. Тиймээс уралдааны тэрэгнүүдэд нэг талаас маш халуун, нөгөө талаас элс-, тоос хөдөлгүүр, хурдны хайрцаг, хөргөлтийн оруулга эсвэл тоормосны зай завсараар орон эд ангийг гэмтээх магадлал өндөртэй байдаг.

## Цахим холбоос
2017 оны Бахрейны гран-при

**2017 оны Бахрейны гран-при** (албан ёсоор: **2017 Formula 1 Gulf Air Bahrain Grand Prix**) нь дөрөвдүгээр сарын 16-нд Сахирын олон улсын авто тойруулга дээр зохиогдох 2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын гурав дахь уралдаан юм.

## Уралдааны мэдээ
### Тойм
Хятадын гран пригийн дарааx дүнгээр Льюис Хамилтон болон Себастиан Феттель нар ижил оноогоор тэргүүлж байгаа бол тэдний араас 18 онооны дутуугаар Макс Ферстаппен гуравдугаар байранд орж байв. Зохион бүтээгчийн үнэлгээг Мерседес Феррари багаас нэг онооны илүүгээр болон Ред Булл Расинг багаас 29 оноогоор илүүтэйгээр тэргүүлж эхэллээ.

Бахрейны их шанд Пирелли нисгэгч нарт *P Zero Soft* (шар), *P Zero Supersoft* (улаан), *P Zero Ultrasoft* (нил ягаан), мөн түүнчлэн нойтон замд зориулсан *Cinturato Intermediates* (ногоон), *Cinturato Full-Wets* (хөх) дугуйнуудыг бэлтгэжээ.

DRS бүсүүд нь өмнөх жилийнхтэй адил хэсэгт үлдсэн ба эхний хэмжилтийн цэг нь есдүгээр эргэлтийн өмнө 10 метрт байна. DRS  бүс нь өөрөө гараа-барианы шулуунтай паралель зам дээр байна. Хоёр дахь DRS бүсийн хэмжилтийн цэг нь 14-р эргэлтийн өмнө 108 метр байх ба DRS  бүс нь өөрөө гараа-барианы шулуун дээр байна.

## Мэдэгдлийн хуудас 
## Уралдааны дараах дэлхийн аваргын оноо 
Уралдаан бүрийн эхний аравт орсон нисгэгчид 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2, 1 гэсэн дарааллаар тус тус оноо авсан.

### Жолоочийн үнэлгээ 
|

|}

### Зохион бүтээгчийн дүн 
|

|}
## Эшлэл 
#2017
Бахрейны гран при
Чихэвч (хувцас)

**Чихэвч** сэрүүний улиралд хүйтнээс чих хамгаалах зорилгоор чихэвч хэрэглэдэг. Чихэвч нь хүний чихний хэлбэрийг дуурайлгасан байх бөгөөд дотор талыг нь зөөлөн арьс, үсээр доторлож, гадна талыг нь ширэх, хатгах аргаар гоёно.

## Цахим холбоос 
## Ашигласан материал 
Ангилал:Монгол хувцас
Ангилал:Хамгаалалтын хувцас
Ангилал:Хувийн хамгаалах хэрэгсэл
Ангилал:Чих
Бувал

**Бувал** бол Зүчийн 7-р хүү бөгөөд Чингис хааны ач юм. Плано Карпини Зүчийн хүүхдүүдийг нэрлэхдээ хамгийн түрүүнд Бувалыг нэрлээд дараа нь Орду, Бат нарыг бичсэн байдаг. Харин 7-р хүү гэдэг нь насаар нь бус хөвгүүд доторх эрэмбэ дараагаар нь бичсэнээс үүлдэлтэй юм. Бувал бол татвар эмийн хүү учир эзлэх байр суурь нь бага байжээ.
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:13-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Яг түүн шиг (2-р улирал)

Яг түүн шиг шоуны **Хоёрдугаар улирал**.

## Оролцогчид
## Ямар дүрд хувирсан тухай
Оролцогчдын 7 хоног болгоны ямар дэлхийн одод хувирсан тухай хүснэгт. Дугаарын ялагч нь алтан шар өнгөтэй. Супер ялагч шар өнгөтэй. Хагас финалаас хамгийн бага оноотой хоёр оролцогч хасагдах болоход Хишигдалай, Ариунцэцэг хоёр нэвтрүүлгийг орхисон. Хагас финалын дугаар дээр 1-р дугаарын зочин шүүгч Ундармаа, 1-р улирлын ялагч Баярцэнгэл 2 Биёонсэ, Bruno Mars-ын дүрээр бэлэг барьсан. Харин супер финалын дугаар дээр Ариунцэцэг алдарт Nightwish хамтлагийн дүрээр бэлэг барьсан. Хишигдалай маань өөрийн шинэхэн цомгийнхоо бэлтгэл ажлыг хийн хилийн дээс давсан болохоор хүрэлцэн ирж чадаагүй.

## Зочин Шүүгчид
Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг
Шар тос

**Шар тос**. Халх Монголчууд шар тосыг ихэвчлэн өрөмнөөс гаргаж авна. Зарим нутагт айргийг түүхий сүүгээр эсгэж бүлээд, айргийн тос ялган, түүнийгээ шаргаан (удаан буцалгах) шар тос авахыг ч эрхэмлэнэ. Ер нь шар тосыг өрөмнөөс авах, айраг бүлж ялгах хоёр үндсэн арга аль ч нутагт голдуу зэрэгцэж байсан бөгөөд эхний арга зонхилж байжээ. Тос холиход хайлж буй өрөмний дээд хэсгээр ялгарсан шар тосыг халбагаар дахин дахин хутгаж тусгай саванд хуримтлуулж авна. Түүхий сүүний айрагнаас шар тос ялгаж авахдаа хоёр шатны боловсруулалт хийнэ. Юуны өмнө айргаа халаасан хярмаар хярамлах, эсвэл айрагнаас тасалж халаан эргүүлж хийн олон дахин бүлж айргийн тосоо загсааж унагана, дараа нь хамж аваад түүнийг шаргааж шар тос ялгах жишээтэй. 

Шар тос бод, бог малын сүүний өрөм, ундаанаас ялгаж авах байдлаар үхэр, тэмээний шар тос, бог малын шар тос гэх мэтээр ялгагдах бөгөөд өнгө, амтны хувьд арай өөр өөр байдаг.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Цагаан идээ
Хамгийн хурдан уралдааны тойролт

**Хамгийн хурдан уралдааны тойролт** гэж моторт спортод тухайн уралдааны хамгийн богино тойролтын хугацааг хэлдэг. 

Хурдан тойролтонд хүрэх нь моторт спортын түүхэнд нисгэгч болоод багуудад цөөн удаа материаллаг утгатай байж. Үүний жишээнд 1950 оноос 1960 оны хооронд хамгийн хурдан тойролт хийсэнд нь нэмэлт нэг оноо өгдөг байв. Мөн түүнчлэн 1949 оны мотоциклийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд ч бас хурдан тойролт хийсэн жолоочид нэг оноог өгч байжээ. Моторт спортын уралдаануудад хугацааг хэмжиж эхэлснээс хойш хурдан тойролтыг тооцдог болсон. Хурдан тойролтыг тухайн уралдаан бүрд хүчинтэй онооны систем болон гарааны тэргүүн байрыг эзэлснээс үл хамааран жолоочийн гаргасан амжилт гэж тооцох ба гараанд байрлалыг сайжруулахаас өөр ямар нэгэн ашигтай тал байхгүй юм. 

Ангилал:Моторт спорт
Шерлок Холмс

**Шерлок Холмс** (англи. *Sherlock Holmes*) нь Английн нэрт зохиолч Артур Конан Дойлын 1887 оноос 1927 оны хооронд зохиосон Мөрдөгч Холмс зохиолын гол дүр юм. Хэрэг учрыг нэвт үздэг "нүд"-тэй хүнээс давуу учирлах чадвараараа дэлхийд ганцхан "зөвлөх мөрдөгч" байв. Түүний эрхэм найз Доктор Жон Ватсонтой  Лондон хотын Бейкер гудамжны 221B-дугаарт хамт амьдарч байсан гэж зохиолд гардаг юм.

## Дүр бүтсэн нь
1887-1927 он хүртэл, Конан Дойл урд хожид Английн хэдэн сэтгүүлд Шерлок Холмсын тухай 4 тууж 56 өгүүллэг нийтэлсэн юм. 1887 онд нийтлэгдсэн "Улааны Судлал (A Study In Scarlet)" гэх тууж ба 1890 онд нийтлэгдсэн "Дөрвөн Нэр (The Sign of Four)" гэх тууж бол энэ цуврал үлгэрийн анхны хоёр бүтээл юм.
Буннянг Ворачит

**Буннянг Ворачит** (, Бунянг Волачит гэж бас бичдэг, 1937 оны 8-р сарын 15-нд Лаосын Саваннакет мужид төрсөн.)  2016-2020 онд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улсын Ерөнхийлөгч. Лаос Ардын Хувьсгалт намын дарга.  

## Боловсрол
*1957-1961	БНАВьетУ-д Ерөнхий боловсролын чиглэлээр суралцсан
*1978-1980	БНСВьетУ-д Улс төрийн дээд сургуульд суралцсан

## Ажлын туршлага
*1954-1957	Лаосын Ардын Армийн 605 дугаар анги, тасгийн дарга
*1961-1962	Лаосын Ардын Армийн 1 дивизид салаан дарга
*1962-1968	ЛАА-ийн 613 дугаар ангийн Улс төрийн газрын орлогч дарга
*1969-1972	Сиенгкуан мужийн цэргийн тойргийн боловсон хүчний дарга
*1972-1973	Лаосын умард фронтын командлагчийн орлогч
*1973-1978	Луангпрабанг муж дахь цэргийн хамтарсан хүчний нарийн бичгийн дарга
*1980-1982	Цэргийн төв тойргийн Улс төрийн газрын дарга
*1982-1983	Саваннакет мужийн Намын хорооны нарийн бичгийн дарга
*1991		ЛАХН-ын  Y их хурлаас ЛАХН-ын ТХ-ны гишүүнээр сонгогдсон  
*1993-1999	ЛАХН-ын  YI их хурлаас ЛАХН-ын ТХ-ны Улс Төрийн Товооны гишүүн бөгөөд нийслэл Вьентьян хотын Намын хорооны нарийн бичгийн дарга бөгөөд нийслэлийн захирагч
*1999-2001	ЛАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Сангийн сайд
*2001-2006	ЛАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд
*2006-2015	ЛАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, БНАЛАУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч
*2016 	2020 -ЛАХН-ын Х дугаар Их хурлаас ЛАХН-ын ТХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон.
*2016 оны 4 дүгээр сарын 8 дахь удаагийн сонгуулийн ЛҮА-н анхдугаар чуулганаар БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр  сонгогдов.

Гэр бүл, гурван хүүхэдтэй. Вьетнам хэлний мэдлэгтэй.

## Эшлэл
Ангилал:Лаосын ерөнхийлөгч
Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн
Ангилал:Лаосын ерөнхий сайд
Ангилал:Засгийн газрын орлогч дарга
Ангилал:Лаосын сангийн сайд
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Лаосчууд
Ангилал:1937 онд төрсөн
Тонглун Сисулит

**Тонглун Сисулит** (лаос хэл: ທອງລຸນ ສີສຸລິດ, англи. Thongloun Sisoulith,1945 оны 11-р сарын 10-нд Лаосын Вант Улсын Хуафанг мужид төрсөн) Лаосын намын болон төрийн зүтгэлтэн. 2021 оны 3-р сарын 22-ноос БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна.

## Боловсрол 
* 1962-1969: Хуафанг мужийн Лаосын Эх оронч фронтын Багшийн коллеж төгссөн
* 1973-1978: ЗХУ-ын Ленинградын /Санкт Петербург/ Багшийн дээд сургуульд - хэл судлалын магистр
* 1981-1984: ЗХУ-ын Нийгмийн ухааны Академид Олон улсын харилцааны түүхийн сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан.

## Ажил 
* 1967-1969: Хуафанг мужийн Лаосын Эх оронч фронтын Боловсролын газарт ахлах ажилтан
* 1969-1973: Вьетнамын Ханой хот дахь Лаосын Эх оронч фронтын Төлөөлөгчийн газарт ахлах ажилтан
* 1978-1979: Вьентьяны Багшийн Их Сургуульд профессор,
* 1979-1981: Боловсролын сайдын нарийн бичгийн дарга, Боловсролын яамны Гадаад харилцааны хэлтсийн дарга,
* 1985-1986: Засгийн газрын ХЭГ-ын  Олон нийттэй харилцах газрын дарга,
* 1987-1992: Гадаад хэргийн дэд сайд,
* 1993-1996: Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд,
* 1997-2001: Лаосын Үндэсний Ассамблейн гишүүн, ЛҮА-н Байнгын хорооны гишүүн, Гадаад харилцааны газрын дарга
* 2001-2006: ЛҮА-н гишүүн, Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Төлөвлөгөө, хөрөнгө оруулалтын Хорооны дарга, 
* 2006-2016: БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд,
*2016 оны 4-р сард ЛҮА-н 8 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулганаар БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайдаар сонгогдон ажилласан.
*2021 оны 3-р сарын 22-нд ЛҮА-н 9 дахь удаагийн чуулганаар БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажилаж байна.
2001 оноос Лаос Ардын Хувьсгалт Намын (ЛАХН) Төв хорооны Товчооны гишүүн, 2021 оны 1-р сарын 15-наас ЛАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон.

## Гэр бүл 
Гэр бүлтэй, 3 хүүхэдтэй, гольф тоглох дуртай, Орос, Вьетнам, Англи хэлний мэдлэгтэй.

Монгол улсад 2016 оны 7-р сард болсон АСЕМ-ийн дээд хэмжээний уулзалтад Лаосын төлөөлөгчдийг тэргүүлж оролцсон бөгөөд 2024 оны 9-р сард Монгол Улсад төрийн айлал хийсэн. 

Ангилал:Лаосын ерөнхий сайд
Ангилал:Одооны засгийн газрын тэргүүн
Ангилал:Лаосын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:20-р зууны улс төрч
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Лаосчууд
Ангилал:1945 онд төрсөн
Пани Ятодү

]]

**Пани Ятодү** — Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улсын эмэгтэй улс төрч. 2010 оноос 2022 он хүртэл Үндэсний Ассамблейн даргаар ажилласан. Лаосын цөөнх болох Хмонг үндэстэн. 1951 оны 2 дугаар сарын 18-нд Лаосын умард Сиенгхуанг мужид төрсөн.

## Боловсрол 
1971-1975 онд БНСВУ-д Банк, санхүүгийн чиглэлээр дээд сургууль төгссөн.

## Ажлын туршлага 
*1976-1977 онд Вьентьян хотын Тусгай Банкны төсвийн тасгийн дэд дарга
*1977-1978 онд Лаосын төв Банкны сургалтын төвийн захирал
*1978-1982 онд Лаосын төв Банкны Валютын хэлтсийн дарга
*1982-1986 онд Лаосын төв Банкны Эдийн засаг, төлөвлөгөөний хэлтсийн дарга
*1986-1992 онд БНАЛАУ-ын Банкны дэд дарга
*1992-1995 онд ЛАХН-ын ТХ-ны гишүүн, БНАЛАУ-ын Банкны дэд дарга
*1996-1997 онд ЛАХН-ын ТХ-ны гишүүн, БНАЛАУ-ын Банкны дарга
*1997-2001 онд ЛҮА-н гишүүн, ЛҮА-н байнгын хорооны гишүүн, Үндэстэний  хорооны дарга
*2002-2006 онд ЛҮА-н гишүүн, ЛҮА-н дэд дарга
*2006-2010 онд ЛАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, ЛҮА-н гишүүн, ЛҮА-н дэд дарга
*2010-2015 онд ЛАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, ЛҮА-н дарга
*2016 оны 4 дүгээр сард 8 дахь удаагийн сонгуулийн ЛҮА-н анхдугаар чуулганаас ЛҮА-н Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдсон.

Вьетнам, англи хэлний мэдлэгтэй.

2012 онд Лаосын Үндэсний Ассамблейн даргын хувьд Монгол Улсад айлчилж байв.

Ангилал:Лаосын улс төрч
Ангилал:1951 онд төрсөн
Салемсай Коммасит

**Салемсай Коммасит** (англи. *Saleumxay Kommasith*, )  Салөмсай Гуммасит гэж монгол хэлээр сонсогддог. 1968 оны 10 сарын 31-нд Лаосын Хуапхан мужид төрсөн. БНАЛАУ-ын улс төрийн зүтгэлтэн. 2016 оны 4 дүгээр сараас БНАЛАУ-ын Гадаад хэргийн сайд, 2022 оноос Ерөнхий сайдын орлогч, Гадаад хэргийн сайд.

## Боловсрол: 
1986-1992 онд ЗХУ-ын Москва хотын Олон Улсын харилцааны дээд сургуулийг олон улсын харилцааны мэргэжилээр магистраар сурч төгссөн. 
1996-1997 онд Австралийн "Монаш"-ийн Их сургуульд /Monash University, Australia/ магистрын зэрэг хамгаалсан. 

## Ажилсан байдал: 
1992-1994 онд БНАЛАУ-ын ГХЯ-ны 2 дугаар газарт Австрали хариуцсан ажилтан.
1994-1996 онд ГХЯ-ны Европ, Америкийн газрын АНУ харицсан ажилтан.
1998-2000 онд ГХЯ-ны Европ, Америкийн газрын Зүүн Европын хэлтсийн орлогч дарга. 
2000-2003 онд Нью-Йорк дахь НҮБ-ын дэргэдэх БНАЛАУ-ын Байнгын төлөөлөгчийн газарт 2 дугаар нарийн бичгийн дарга.
2003-2004 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын НҮБ-ын хэлтсийн дарга. 
2004-2007 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын орлогч захирал.
2007-2011 онд ГХЯ-ны Олон улсын байгууллагын газрын захирал.
2011-2012 онд Гадаад хэргийн сайдын туслах.
2012-2013 онд Нью-Йорк хотноо НҮБ-дахь БНАЛАУ-ын Байнгын төлөөлөгч.
2014-2016 онд Гадаад хэргийн орлогч сайд. 
2016 оны 4 дүгээр сарын 20-нд БНАЛАУ-ын Үндэсний Ассамблей түүнийг Гадаад хэргийн сайдаар томилсон.
Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны гишүүн.
Орос, англи, франц хэлний мэдлэгтэй.

Ангилал:Гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Лаосын улс төрч
Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Лаосчууд
Ангилал:1968 онд төрсөн
Хадгалагдсан процедур

**Хадгалагдсан процедур** (Stored procedure) гэдэг нь жижигхэн хэмжээний програмыг хэлдэг бөгөөд ганцхан Select командаас эхлээд олон мянган мөр кодтой байж болдог.
Процедурыг ашиглан хүснэгтэд бичлэг нэмэх, устгах, SELECT, UPDATE , Insert into гэх мэт өгөгдлийн санд хийдэг бүх үйлдлийг бичиж болохоос гадна мөн давталтуудыг хийж болно. Курсор ашиглаж хүснэгт бүрийн бичлэг, мөрүүдэд хандах мөн үйлдэл хийх боломжтой болдог.

## Ерөнхий бичигдэх хэлбэр 
```postgresql
DELIMITER $$
CREATE PROCEDURE Procedure_Name()
BEGIN 
       …
	(давталт болон өгөгдлийн санд хийж болдог бүх үйлдлүүдийг хийж болно.)
       …
END $$
DELIMITER;
```

## Процедурыг ашигласнаар: 
Өгөгдлийн сангийн боловсруулалтыг маш хурдан болгох боломжтой бөгөөд процедураар дамжуулж параметрүүдийг авч болдог.

## Процедурыг устгах 
```postgresql
DROP PROCEDURE Procedure_Name;
```

Процедурыг устгахдаа утга(аргумент) байгаа эсэхийг үл хамаарна.
Анхааруулга: () хаалт бичих шаардлагагүй.

## Процедурыг дуудах 
```postgresql
Ямар нэгэн аргумент авдаггүй бол
CALL Procedure_name;
```

```pro_call
Ямар нэгэн аргумент авдаг бол	
CALL 
	Procedure_name(‘argument_name’);
```

## Хувьсагч зарлах 
```postgresql
Var_name DATATYPE(size);
DEFAULT def_value;
```

## Тайлбар 
        DATATYPE - төрөл
        size - хэмжээ
        DEFAULT def_value - хувьсагчид утга олгоно

### Хувьсагчид утга олгоход: 
```postgresql
DECLARE Var_name DATATYPE(size);
SET Var_name = value;
```

### Тайлбар: 
	Set – гэсэн түлхүүр үгийн тусламжтай хувьсагчид утга олгох.

### Жишээлбэл: 
```postgresql
DECLARE count int DEFAULT 0;
	SET count = 25;
```

### Параметр ашиглах: 
Параметр ашиглан програмын үр дүнд гарсан хувьсагчийг дахин ашигладаг. Параметрийн гурван төрөл байдаг.
	
in – Процедур луу утга дамжуулдаг. Тухайн процедур дотроо хүчинтэй.
	
out – Процедур дотор өөрчлөгдсөн үр дүнг авна.
	
inout – Процедурт хадгалагдсан утгаа өөрчилж буцаадаг.

Ангилал:SQL
Жюнчэн шаньюй

**Жюнчэн шаньюй** (хятадаар: 軍臣; пиньинь: Jūn chén) нь НТӨ 161-126 онд Хүннү улсыг захирч байсан их шаньюй юм. Тэр бол Лаошан шаньюйн хүү бөгөөд түүнийг нас барснаас хойш Хүннүгийн хүч чадал бууран доройтож, дотоодын тэмцэл ихээхэн өрнөх болжээ. Учир нь НТӨ 130-аад оноос Баруун Хань улстай хилийн худалдааны асуудлаар дайны байдалд хүрч, НТӨ 127 онд Хань улс Бор тохойд нутагтай **Лэуфань**, **Баянь** аймгийг довтлон эзэлж авсан. Түүний дараа жилийн өвөл нь Жюнчэн шаньюй нас барж, орыг нь Ичисе шаньюй залгамжилсан.

Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ангилал:МЭӨ 3-р эсвэл 2-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 126 онд өнгөрсөн
Ичисе шаньюй

**Ичисе шаньюй** (хятадаар: 伊稚邪; пиньинь: Yī zhì xié) нь НТӨ 126-114 онд Хүннүгийн төрийг барьж байсан. Тэр бол Лаошан шаньюйн хүү, Жюнчэн шаньюйн дүү юм. Шаньюй болохын өмнө зүүн гарын Лүли ван байв. НТӨ 126 онд ах нь өөд болсны дараа Ичисе зүүн гарын Жүки ван Юйбитэй шаньюйн орыг булаалдан дайтаж ялахад Юйби Хань улсын Уди хаанд дагаар орж, Шэ ань хоу цол хүртсэн. Дотоодын тэмцэлдээ ялсан Ичисе нь шаньюй болоод, дараа зун нь алдсан газраа буцааж авахаар Хань улсын Дай мужийн нутагт довтолж, захирагч Гунь Жи тэргүүтэй 1,000 хүнийг хороож, намар нь Яй Мүн рүү дайрч мөн тооны хохирол учруулжээ. 

НТӨ 125 онд Ичисе шаньюй дахин их цэрэг хөдөлгөн гурван замаар дайрч, Ордосын Шуофаны газрыг эзэлжээ. НТӨ 124 онд Хань улсын хаан Вэй Чин жанжинд 100,000 цэрэг өгч, Шуофаныг довтолж, баруун гарын Жүки вангийн хүрээг шөнө дөлөөр гэнэт дайрч, баруун гарын Жүки ван болон түүний 15,000 цэрэг ардыг олзолж, хүчирхийлсэн байна. НТӨ 123 онд дахин их цэрэг авч Диньшян гэдэг газрыг дайран эзэлж, 19,000 орчим хүнийг олзлох юм уу устгав.

НТӨ 121 онд Ганьсу мужийн орчим дахь Хүннү улсын Сючу вангийн эзэмшил рүү Хуо Чубин жанжны удирдсан нэг түмэн цэрэг дайрч, эхэндээ ихээхэн олзтой байсан ч сүүлдээ Хүннүгийн цэрэгт алагдаж, түүний цэргийн олонх нь үхжээ. Энэ мэтээр НТӨ 124-119 онд олон удаа байлдаад Хүннү улс нилээд доройтов.

Ангилал:МЭӨ 2-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 114 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ангилал:Монголын түүх
Цэдэн

**Цэдэн** нь одоогийн Хэнтий аймгийн Галшар сумын нутгийн бөх. 1735 оны орчим төрсөн. 1750-аад оны үеэс Богдын шавийн нэрийн өмнөөс барилдаж эхэлсэн. Улмаар 1760-аад оны үед Монгол бөхийн аварга цол хүртсэн. 1767 онд Бээжинд очиж барилдсан Монголын таван бөхийн нэг.

Ангилал:Улсын аварга
Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн
Ангилал:Хэнтийнхэн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:18-р зуунд төрсөн
Ангилал:19-р эсвэл 20-р зуунд өнгөрсөн
Тооны нэр

Хэл зүйн шинжлэх ухаанд **тооны нэр** гэдэг нь аливаа юмсын тоо хэмжээ болон тоотой холбоотой шинж чанар (дэс дугаар, давтамж зэрэг)-ыг нэрлэсэн, үгсийн аймгийн гишүүдийг хэлнэ.


Ангилал:Нэр үг
Төлөөний нэр

**Төлөөний нэр** гэдэг нь нэр үг болон холбоо нэр үгийн оронд хэрэглэж болдог үг юм. Төлөөний нэрийн жишээ: Та, чи, би, энэ, тэр.

Ангилал:Үгийн төрөл
Рубе

**Рубе** (, ) нь Бельгийн хилийн ойролцоох хойд Францын хуучин аж үйлдвэрийн хот юм.

## Цахим холбоос 
*  Рубе хотын албан ёсны цахим хуудас


Ангилал:Нор департаментын коммун
Ангилал:О-де-Франсын суурин
Ангилал:Францын хот
Цэрэнпил

**Цэрэнпил** нь Түшээт хан аймгийн Дайчин вангийн хошууны баруун урд талын Их шавийн отгийн дарга(одоогийн Булган аймгийн Сайхан, Орхон сумдын нутаг) даян аварга цолтой бөх. 1735 оны орчим төрсөн. 1750-аад оны үеэс Богдын шавийн нэрийн өмнөөс барилдаж эхэлсэн. Улмаар 1760-аад оны үед Монгол бөхийн даян аварга цол хүртсэн.

## Бөхийн амжилт
Бөх судлаач Ц.Бат-Очир агсан дараахь зүйлийг тэмдэглэжээ. 1. Тэнгэрийг тэтгэсний 46-р он буюу 1781 онд гурван газраас Хан уулыг тайж үйлдсэн наадамд 272 бөх барилдахад 3 давсан шавь Цэрэнпил даян аварга(өмнөх жилүүдэд даян аварга цол хүртжээ)-д дөрвөн алд торго, 10 шар цайгаар шагнажээ гээд2. 1807 оны зуны дунд сард Зая бандидыг ширээнд залах баяр наадамд дарга Цэрэнпил аваргын отгоос бөх 2, гурван насны морь 2-ыг ирүүлэхээр хуваарилан тушаажээ.3. 1811 оны даншигт шавь дарга Цэрэнпил даян аваргын отгоос бөх 12, их морь, соёолон, хязаалан тус бүр 8, мөн байд морь 3, хонь 20, бусад зүйлийг хуваарийн ёсоор Хүрээнд ирүүлэхийг тушаажээ. 4. 1817 оны 2 сарын 15-нд хүрээ хийдүүд болон шавь нарын доторхи дэвсгэр хүртэгчдийн нэрсийн дансанд хөлөгч Цэрэнпил даян аваргад нэг дэвсгэр(шашны хүндэтгэл шагнал) шагнав гэжээ.
Эдгээрээс үзэхэд Цэрэнпил даян аварга нь Дээрх шавийн томоохон отгийн дарга, 1770-1780 оны үеийн даян аварга бөх байжээ.

Ангилал:Даян аварга
Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн
Ангилал:Булганыхан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:18-р зуунд төрсөн
Ангилал:19-р эсвэл 20-р зуунд өнгөрсөн
Луузанрааш

**Луузанрааш** нь Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн вангийн хошуу одоогийн Архангай аймгийн нутгийн бөх. 1775 оны орчим төрсөн. 1790-ээд оны үед Монгол бөхийн аварга цол хүртсэн. 1808 оны их даншигт аварга цолтой барилдаж 7 давж шөвгөрсөн.

## Эх сурвалжууд
Ангилал:Улсын аварга
Ангилал:Архангайнхан
Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:18-р зуунд төрсөн
Ангилал:19-р зуунд өнгөрсөн
Үндэсний бөхийн аваргын жагсаалт

Зөн совин хийморийн тарнитай нутагт мэндлэхэд нь зүүн, баруун мөрөн дээр нь Хангарьд дэвсэн, Дэлхийн магнайг тэнийлгэсэн, Монгол наадамд түрүүлж, Домог түрүүлсэн даяар дуурсах аваргууд.
Дундговь аймгийн Өлзийт сумын нутаг, Дэл хөнжлийн уулын элгэн хаданд барилдаж байгаа хүний зураг бий. Энэ хадны сүг зураг нь Хүрлийн үеийн дурсгалд буюу 7000-11000 жилийн өмнөх үед хамаардаг гэж үзжээ. Тэгэхлээр лавтайяа 7000 жилийн өмнө Монгол бөх байжээ. 

Аварга цол бол Монгол бөхийн хамгийн дээд цол. Монгол наадмын түрүү үзүүрийг булаалдаж, тэр наадамд зодоглосон хүчтэнүүдээс онцгойрон шалгарч түрүүлсэн бөх аварга цол хүртдэг. Үүнээс үүдээд Монгол бөх хэдэн аваргатай вэ? гэсэн асуулт гарч ирж байна. Үүнд яг таг хариулах боломж хомс байна. Учир нь монгол бөхийн барилдаан хэдийд үүсэв?, хэдийд наадам хийж эхлэв?, хэдий үеэс бөхөд цол, тэр дундаа аварга цол олгож эхлэв? гэдэгт бөх судлаачид янз бүрийн таамаг дэвшүүлсэн байдаг ч яг таг хариулах баримт олдохгүй байгаа юм.

Манай улсын архивт 1760-аад оноос хойшхи үеийн улсын цолтой бөхчүүдийн барилдааны амжилт бүрэн бус байдлаар хадгалагдан ирсэн байна. Харамсалтай нь үүнээс өмнөх үеийн бөхчүүдийн барилдааны талаар баримт бидэнд уламжлагдаж ирсэнгүй. Үндэсний төв архивт хадгалагдан байгаа наадмын баримт (Эрдэнэшанзавын яамны архив)-ыг шүүрдэн үзвэл дараах аваргуудын нэрс тодрон гарч байна.

1. Цэдэн 

2. Цэрэнпил

3. Луузанрааш

4. Дашжав

5. Намжилжав

6. Чүлтэм 

7. Баянмөнх

8. Чойдориг

9. (хүлэгч) Намжилжав

10. Должингийн Хүдэр

11. Раашийн Ринчин

12. Гэнэнгийн Өсөхбаяр

13. Цэвэгмид

14. Омбойн Гэлэгсэнгэ

15. Омбойн Дугар

16. Шагдарын Намхай

17. Шагдарын Лувсанжамба

18. Самбуугийн Чүлтэм

19. Цэвэгийн Буянтогтох 

20. Хасын (их монгол) Шаравжамц 

21. Майдарын Мөрринчин (1912)

22. Галсанхүүгийн (лу гүний) Вандан (1922)

23. Ганжууржавын (босоо) Самдан (1925)

24. Нацагийн (буур) Жамьян (1926)

25. Санжмятавын (цэргийн) Шагж 

26. Бадамдоригийн Түвдэндорж (1941)

27. Цэдэндоржийн Чимэд-Очир (1946)

28. Шаравын Батсуурь (1948)

29. Жамсрангийн Цэвээнравдан (1951)

30. Дарийн Дамдин (1958)

31. Сэрээтэрийн Цэрэн (1961)

32. Жигжидийн Мөнхбат (1965)

33. Хорлоогийн Баянмөнх (1968)

34. Чойжилийн Бээжин (1970)

35. Дашдоржийн Цэрэнтогтох (1979)

36. Дагвацэрэнгийн Хадбаатар (1986)

37. Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ (1989)

38. Одвогийн Балжинням (1995)

39. Агваансамдангийн Сүхбат (2001)

40. Гэлэгжамцын Өсөхбаяр (2003)

41. Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар (2006)

42. Сүхбаатарын Мөнхбат (2011)

43. Гунаажавын Эрхэмбаяр (2013)

44. Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба (2016)

45. Намсрайжавын Батсуурь (2018)

46. Пүрэвийн Бүрэнтөгс (2020)

47. Оргихын Хангай (2022)

!
Намжилжав

**Намжилжав** нь одоогийн Завхан аймгийн Идэр сумын нутгийн бөх. 1770 оны орчим төрсөн. 1790-ээд оны үеэс Богдын шавийн нэрийн өмнөөс барилдаж эхэлсэн. 1798 оны их даншигт арслан цолтойгоор барилдаад 10-ын даваанд нутгийн бөх Дарьнэрэнг даван түрүүлж аварга цолонд хүрсэн. 1805 оны их даншигт 10-ын даваанд дахин нутгийн бөх Дарьнэрэн арсланг даван түрүүлж даян аварга болжээ.

Ангилал:Даян аварга
Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн
Ангилал:Завханыхан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:18-р зуунд төрсөн
Ангилал:19-р зуунд өнгөрсөн
Дашжав

Даян аварга **Дашжав** нь хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Далай вангийн хошуу буюу одоогийн Завхан аймгийн Идэр сумын нутгийн бөх. 1775 оны орчим төрсөн. 1790-ээд оны үеэс Богдын шавийн нэрийн өмнөөс барилдаж эхэлсэн. Аварга цолтойгоор 1808 оны их даншиг наадамд 10 даван түрүүлж даян аварга болсон. Мөн түүнчлэн 1811 оны даншиг наадамд долоо, 1812 оны даншиг наадамд дөрөв давж байсан байна. Даян аварга Дашжав нь *«Бат бэх, дэлгэрэх цогт, бөх лут, үнэт даян аварга»* гэсэн цол чимэгтэй барилдаж явсан ажээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Даян аварга
Ангилал:Завханыхан
Ангилал:Сайн ноён хан аймгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:18-р зуунд төрсөн
Ангилал:19-р зуунд өнгөрсөн
Чойдориг

Одоогийн Хэнтий аймгийн Галшар сумын нутгийн бөх. 1790 оны орчим төрсөн. 1815 оноос Богдын шавийн нэрийн өмнөөс барилдаж эхэлжээ. 1818 оны их даншигт түрүүлж арслан, 1825 оны уул тайлгад түрүүлж аварга цолонд хүрсэн.

Уул тайлгын наадамд заанаас дээш цол олгодоггүй дүрэмтэй байсан гэдэг. Гэвч энэ дүрэм 1825-1827 оны уул тайлгын наадамд хэрэгжээгүй байна.

Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн
Ангилал:Галшарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:1790 онд төрсөн
Ангилал:19-р зуунд өнгөрсөн
Ричард Трэвитик

**Ричард Трэвитик** (, 1771 оны 4 сарын 13 – 1833 оны 4 сарын 22) нь Английн Корнволл гүнлигийн харьяат, Британийн зохион бүтээгч, уурхайн инженер хүн байв. Тэрээр 1799 онд анхны өндөр даралтат уурын хөдөлгүүрийг бүтээж, анхны уурын зүтгүүрийг бий болгосон билээ.

Ангилал:Английн зохион бүтээгч
Ангилал:1771 онд төрсөн
Ангилал:1833 онд өнгөрсөн
Намжилжав (хүлэгч)

Хүлэгч хэмээх **Намжилжав** аварга 1800 оны орчим Сэцэн хан аймгийн Бишрэлт бэйсийн хошуу буюу Дээрх шавь, арслангуудын дарга зайсан Шагдарын отог одоогийн Хэнтий аймгийн Галшар сумын нутагт төрсөн бөх.   1821 оноос эхлэн Богдын шавийн нэрийн өмнөөс барилдаж эхэлжээ. 

## Цол чимэг
Дархан аварга

## Барилдааны амжилт
Даншиг наадамд 1817 онд 11, 1821 онд 11, 1824 онд 10, 1835 онд 11, 1836 онд 11 давж тус тус түрүүлсэн ба 1830 онд 5, 1837 онд 7, 1838 онд 5 давж тус тус шөвгөрсөн байна. Түүнчлэн бага даншигт 1828 онд 9, 1832 онд 10 давж түрүүлэн,1831, 1832 онд үзүүрлэн, 1830 онд 6 давж шөвгөрсөн. Уул тайлгын наадамд 1827 онд 8 даван түрүүлж, 1825 онд 4, 1829 онд 5, 1831 онд 5 давж тус тус шөвгөрсөн байна. Аварга 1848 оны даншигт 4 даваад Ринчин аваргад унаж зодог тайлсан ба 1843 оноос эхлэн даншигийн үеэр Баянмөнх аваргын хамт таван газраас нэжгээд мориор шагнуулж байжээ. Түүхийн баримтаас үзвэл, төр гэрэлтийн 11-р(1831) оны уул тайлгын наадамд арслангийн дарга Чагдарын отгоос Чойдорги аварга, Жамъян арслан, Дашжав арслан, Намжилжав арслан(хожим аварга)-г шинэ сайн бөх нэгийн хамт ирүүл гэж зарласан байв. Дээрх отог нь Сэцэн хан аймгийн Бишрэлт бэйсийн хошуу мөн Дархан гүний хошууны зүүн хэсэг буюу Хэнтий аймгийн Галшар, Дархан сумын хэсгийг хамарсан нутагт байжээ хэмээн Ц.Бат-Очир гуай тэмдэглэсэн байна.
Тэрбээр ихэс дээдсийн адуу малыг адгуулан малладаг байсан тул "хүлэгч" хэмээн олонд алдаршсан байна.

## Эх сурвалжууд
Ангилал:18-р эсвэл 19-р зуунд төрсөн
Ангилал:19-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монголчууд
Гомбожав (Хүдэр)

**Гомбожав (Хүдэр)** — Сэцэн хан аймгийн Ачит засгийн хошуу (одоогийн Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын нутагт 1810 оны цагаан морин жил Монголын дорнод их тал дунд, айл хэсэж амь зууж явсан ядуу эмэгтэй Должингийн нуган үр болон мэндэлжээ. Ямар ч бэлтгэлгүй нар, салхи авхуулан төрж, хүдэр боргил байдлаар хүн болж байгааг өхөөрдөн Хүдэр нэр хайрласан гэдэг.

## Цол чимэг
Даян аварга
## Барилдааны амжилт
Хүдэр хүү хамгийн анх 1835 оны уул тайлгын наадамд Духтай арслан, Гомбожав заан нарын зэрэг нутгийнхаа алдар цуутай бөхчүүдийг даган ирж барилдаад 3 даваад нутаг буцсан байна. 1836 онд дахин ирж барилдаад 5 даван шөвгөрч шонхор цол, 1836 оны их даншиг наадамд  10 даваад Богдын шавь (хүлэгч) Намжилжав дархан аваргад буулгуулж үзүүрлэн арслан цол, 1837 онд 6, 1838 онд 10, 1841 онд 10 давж Богдын шавь Ринчин арслан (хожмын дархан аварга)-д буулгуулж даян аварга цол хүртсэн байна. 1839 онд их даншиг наадамд 7 давж шөвгөлсөн. Бага даншигт 1843 онд 6,1844 онд 5 давж шөвгөлсөн. Уул тайлгын наадамд 1838, 1839, 1843 онд тус бүр 7 давж үзүүрлэн, 1837 онд 6, 1842 онд 5, 1844 онд 5 давж шөвгөлсөн.  
Хүдэр даян аварга Гомбожав их даншигт 3 удаа, уул тайлгад мөн 3 удаа  нийтдээ Монгол наадамд 6 удаа түрүү үзүүрт үлдээд Богдын шавийн бөхөд буулгуулж байжээ.
Энэ аваргын өргөж тавьсан үхрийн дайтай том чулуу (”Үүнийг Сан бэйсийн хошууны Хүдэр даян аварга Гомбо хэмээх хүн өргөж тавилаа. Ийм хүчтэй хүн байсныг хожмын хүмүүс мэдтүгэй гэсэн” хятад бичигтэй) Баянтүмэнээс Долнуур орох замд байдаг хэмээн Ж.Дамдин гуай бичжээ. Дээрх шавийн Гомбожавт 1841 оны даншигт арслан цолтой 10 давж үзүүрлэхэд нь аварга цол олгосон бололтой, 1842 оны уул тайлгын наадмаас аварга цолтой барилдаж эхэлжээ. Тэр үед Мин засгийн олон Гомбо(Гомбожав) барилдаж байсан болохоор хооронд нь хольж хутгах явдал их байдаг билээ.
## Дархан мэх
Тохой алгадан тахимдах, хавсрах, дагуулж тонгорох
## Эшлэл 
Ангилал:1810 онд төрсөн
Ангилал:19-р эсвэл 20-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ринчин

**Раашийн Ринчин** нь (1815-?) Сэцэн хан аймгийн Бишрэлт вангийн хошууны нутагт (Одоогийн Хэнтий аймгийн Галшар сум) 1815 оны орчимд төржээ. Тэрээр 7 хошуу даншиг наадамд 5 удаа түрүүлж, даншигийн дархан аварга цолыг хүртсэн хүн юм. Галшар нутгаас төрсөн монгол бөхийн 4 аваргын отгон нь юм. Түүний эцэг нь Рааш гэж хүн байсан тухай яриа нутагт нь байдаг ажгуу. 

## Товч намтар 
Ринчин нь 1836 оны их даншиг наадмаас эхлэн Богдын шавийн нэрийн өмнөөс барилдаж эхэлжээ. Тэр наадамд 8 давж шөвгөрөн харцага цол хүртэж, их бөх болох гараагаа эхэлсэн байна. Улмаар 1838, 1841, 1843, 1848, 1851 оны их даншигт түрүүлсэн дархан аварга цолтон юм. Ринчин аварга хоол ундаа тохируулан хэрэглэдэг, бие том боловч хөдөлгөөн хурдан, угсраа мэх хийж шуурхай барилддаг бөх байсан тухай яриа нутагт нь ам дамжин үлджээ. 

Түүний хүү Дондог начин гэж бөх байсан байна. Тэрээр 1880 оны их даншигт 7 даван шөвгөрч начин цолд хүржээ.

Ангилал:Дархан аварга
Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн
Ангилал:Хэнтийнхэн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1815 онд төрсөн
Ангилал:19-р зуунд өнгөрсөн
Өсөхбаяр

Өсөхирээдүй нь өнчин шар д 1835 онд төрсөн. Түүний эцэг Гэнэн нь 1852 оны их даншигт түрүүлж байсан арслан цолтой Богдын шавийн бөх байжээ.

## Цол чимэг
Дархан аварга 
## Барилдааны амжилт
Даншгийн арслан Их шавийн Гэнэнгийн хүү Өсөхбаяр анх 1856 оны даншигт аавыгаа даган ирж зодоглоод нэг даваад буцсан бол хамгийн сүүлд 1876 онд 5 давжээ. Даншиг наадамд 1857 онд 10, 1862, 1868 онд 11 давж түрүүлэн, 1865 онд 6 давж шөвгөрсөн бол тусгай даншигт 1870 онд 10 давж түрүүлэн 1876 онд 5 давж шөвгөрсөн. Уул тайлгын наадамд 1860 онд 7, 1861, 1862, 1863, 1864, 1867 онд тус бүр 8, 1871 онд 6 давж 7 удаа түрүүлсэн.

Өсөхбаяр дархан аварга багахан шиг ханатай гэрт багтахааргүй том биетэй хүн байсан гэдэг. Мөн аваргын ач Дамбын Гончигсүрэнд хадаглагдаж байсан зодогны хоёр ханцуйны хооронд 1 м 93 см, ар зооны урт 50 см, өргөн нь 63 см байсан гэж Ж.Дамдин бичсэнээс үзэхэд Өсөхбаяр аварга лав 2 м 10 см гаруй өндөр хүн байжээ. Их насны морь унаж яваа нь даага унаж яваа юм шиг харагддаг байсах гэх яриа ч бий. Түүний дүү Түвдэн арслан гэж байжээ. Тэрээр 1868 оны их даншигт 9 даван шөвгийн 3-т үлдэн шөвгөрч (хар дээлт) хэмээх Мөнхжаргал (хожмын арслан)-д унаж арслан цол хүртсэн байна.

## Дархан мэх
Олон угсраа мэхтэй, шуурхай барилдаантай гэжээ.

Ангилал:Дархан аварга
Ангилал:Сүхбаатарынхан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1835 онд төрсөн
Ангилал:19-р эсвэл 20-р зуунд өнгөрсөн