open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уильям Ж. Морган

ВОЛЛЕЙБОЛ СПОРТЫГ ҮҮСГЭГЧ 

1895 онд Америкийн Нэгдсэн Улсын Массачусеттс мужийн Холиок хотын биеийн тамирын коллежийн багш Уильям Ж. Морган гэдэг хүн үүсгэжээ. Морган тухайн үедээ хэрэглэл материал төсөв хөрөнгө бага зарлагадсан энгийн тоглоом бий болгох тухай бодсон. Морган 1895 онд газрын теннисний торыг 197 см өндөрт татан дээгүүр нь сагсан бөмбөгөөр нөхдийнхөө хамт тоглоом эхэлсэн гэдэг.Гэвч сагсан бөмбөг нь хэтэрхий хүнд гарыг өвтгөж байсан болохоор бөмбөгний резинэн дотроор тоглох санаа сэтгэн тэр нь бас хэт хөнгөгдөж ойдог байсан тул хуучирч элэлгдсэн хөл бөмбөгийг ашиглаж байсан байна. Уг бөмбөг нь одоогийн волейболын жинтэй ойролцоо байсан байна. Өөр нэгэн жишээ сурвалжид Америкийн орон нутгийн гал сөнөөгчид 2 шонгийн хооронд хэц татаж дээгүүр нь резинэн бөмбөгөөр тоглож эхэлсэн. В.Морган хэдэн ч хүн тоглож болдог энэ тоглоомоо Минтонет гэж нэрлэжээ. 1896 онд АНУ-д Спрингфилд хотноо Загалмайтан залуучуудын холбооны бага хурлын үеэр олон түмэнд анх удаа тоглож үзүүлж тоглоомын гол санаа нь бөмбөгийг гараар цохин тор давуулах байв. Энэ үеэс Альфред Холстейд санал болгосноор волейболл буюу нисдэг бөмбөг гэж нэрлэх болжээ. ОХУ-д 1897 онд 10-н зүйлээс бүрдэх анхны дүрэм боловсруулагджээ. Үүнд:

1. Талбайн тэмдэглэгээ

2. Тоглолтонд хамрагдах зүйл

3. Талбайн хэмжээ 7,6-15,1м

4. Торны өргөн урт нь 0,61-8,2м өндөр нь 198см Бөмбөг нь шир ба резинээр хийнэ.

5. Бөмбөгний тойрог нь 63,5-68,5см. Хүнд нь 340гр байна.

6. Давуулалттай тоглогч нь нэг хөлөөрөө гишгэн гараа сарвайлган алгадаж гүйцэтгэнэ.

7. Оноог өөрийн давуулалтын үед авна.

8. Тоглолтын үед гар торонд хүрвэл алдаанд тооцно.

9. Талбайд гарах тоглогчийн тоо 6, мини волейбол 4 байна.

10. Тоглогчдын тоог 8-16 байна гэх мэт заасан байна. 11.одоогоор тоглогчдын тоо 6-14. Болсон Эмэгтэй торны өндөр:2метр34см Эрэгтэй торны өндөр:2Метр43см
Америкийн Балетын театр

**Америкийн Балетын театр, АБТ**  (англи. *American Ballet Theatre, ABT*) — Нью-Йорк хотод 1939 онд үүсгэн байгуулагдсан америкийн балетын хамт олон юм. Анх «Балетын театр» (англи. *Ballet Theatre*) гэдэг байгаад сүүлд 1956 онд өнөөгийн "Америкийн Балетын театр" нэртэй болсон.

## Түүх 
1939 оны намар АБТ нь өнгөрсөн үеийн шилдэг балетын репертуарыг хөгжүүлэх, авьяаслаг бүжиг дэглээчдийн шинэ бүтээлүүдийг хаанаас ч олох зорилготойгоор нээлтээ хийсэн. Люсиа Чейс, Оливер Смит (1945 - 1980) нарын удирдлаган дор компани энэ эрхэм зорилгоо илүү биелүүлсэн. Люсиа Чейс тус хамтлагийг 40 жил удирдсан юм. 1956 онд Балетын театр нэрэндээ "Америк" гэсэн угтвар нэмж авсан байна. 

Михаил Барышников 1970-аад онд тус компанид бүжиглэсний дараа 1980-1989 онд уран сайхны удирдагчаар ажилласан байна. Агнес де Милл, Жером Роббинс, Твайла Тарп, Антони Тюдор нар компанид зориулж шинэ балетуудыг бүтээсэн юм. Михаил Фокин өмнөх олон бүтээлээ тэдэнд зориулж дахин сэргээжээ. Гоцлол бүжигчдийн тоонд Алисия Алонсо, Эрик Брун, Антон Долин, Наталья Макарова нар орсон байдаг.


Ангилал:Балетын түүх
Ангилал:1939 онд байгуулагдсан
Ангилал:Нью-Йорк дахь бүжгийн компани
Загдсүрэнгийн Дугар

**Загдсүрэнгийн Дугар** (1908 онд Сэцэн хан аймагт одоогийн Дорнод аймгийн нутаг Бэрх гэдэг газар төрж, 1957 онд осолд орж нас барсан) - БНМАУ-ын Эрүүлийг хамгаалах Яамны сайдаар 1950-1954 онд ажиллаж байсан хүн.

## Намтар 
1924 онд Ардын журамт цэрэгт татагдан, Тамсагийн хороонд байлдагч, бага дарга, 1927 оноос Улаанбаатар хотод Европ-Төвөд эмнэлгийн госпитальд санитар, түгээгч, сурагч, 1930 оноос Хувьсгалт улаан цэргийн госпитальд бага эмч хийж байсан. 

1936 онд ЗХУ-ын Ленинградын Цэргийн хүн эмнэлгийн академийг “Их эмч” мэргэжлээр сурч төгссөн. Анхны их эмчийн нэг бөгөөд анхны рентген оношилгооны эмч. Ардын армийн 5-р морьт дивизийн эмнэлгийн албаны дарга, 1944 онд Цэргийн төв госпиталийн халдвартын тасгийн дарга, 1945 оны Чөлөөлөх дайнд хүн эмнэлгийн газрын даргаар оролцсоныг дайны төгсгөлийн илтгэлд “Цэргийн хүн эмнэлгийн үйл ажиллагаа энэ байлдааны үед онц гарамгай үүрэг гүйцэтгэв” гэж тэмдэглэсэн байна.  

З. Дугар нь 1950-1954 онд Эрүүлийг хамгаалах яамны сайдаар ажиллаж байсан. 

1957 онд автын ослоор нас барсан.

Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд
Ангилал:Монголын эмч
Ангилал:1908 онд төрсөн
Ангилал:1957 онд өнгөрсөн
Францын уран зохиол

**Францын уран зохиол** (франц. *littérature française*)- франц хэлээр, ялангуяа Францын иргэдийн бичсэн уран зохиолыг хэлнэ. Энэ нь Францаас бусад Францын уламжлалт хэлээр ярьдаг Францад амьдардаг хүмүүсийн бичсэн уран зохиол энд орно. Бельги, Швейцарь, Канад, Сенегал, Тунис, Алжир, Марокко гэх мэт бусад үндэстний иргэдийн франц хэлээр бичсэн уран зохиолыг франкофоны уран зохиол гэж мөн нэрлэдэг.

Олон зууны турш Францын уран зохиол нь францчуудын үндэсний бахархал байсаар ирсэн бөгөөд энэ нь Европын уран зохиолын хамгийн нөлөө бүхий уран зохиол байсаар ирсэн. Франц улс утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналтнуудын жагсаалтыг тэргүүлдэг байна. 

Францын уран зохиолын анхны алдартай жишээнүүдийн нэг бол "chansons de geste" хэмээх цуврал шүлгийн анхны томоохон бүтээл болох "Роландын дуу" (франц. *La Chanson de Roland*) юм.

Франц хэл нь латин хэлнээс гаралтай роман хэлний аймагт багтдаг бөгөөд Кельт, Франк хэл ихээхэн нөлөөлсөн юм. 11-р зуунаас эхлэн дундад зууны үеийн франц хэлээр бичигдсэн уран зохиол нь баруун Европын хамгийн эртний ард түмний (латин бус) уран зохиолын нэг байсан бөгөөд энэ нь тив даяар Дундад зууны үеийн уран зохиолын сэдвүүдийн гол эх сурвалж болж ирсэн юм.

## Нобелийн уран зохиолын шагнал хүртсэн францын зохиолчид: 
* 1901 — Сюлли-Прюдом (Анхны Нобелийн уран зохиолын шагнал)
* 1904 — Фредерик Мистраль (окситан хэлээр бичдэг байсан)
* 1911 — Морис Метерлинк (Бельги)
* 1915 — Ромен Роллан
* 1921 — Анатоль Франс
* 1927 — Энри Бергсон
* 1937 — Рожэ Мартен дю Гар
* 1947 — Андре Жид
* 1952 — Франсуа Мориак
* 1957 — Альбер Камю
* 1960 — Сен-Жон Перс
* 1964 — Жан-Поль Сартр (шагналаас татгалзсан)
* 1969 — Сэмюэл Беккет (англи, франц хэлээр бүтээдэг байсан)
* 1985 — Клод Симон
* 2000 — Гао Синзянь (хятад хэлээр бичдэг)
* 2008 — Жан-Мари Гюстав Леклезио
* 2014 — Патрик Модиано́
Луи Арагон

**Луи Арагон** (франц. *Louis Aragon* ; 1897 оны 10-р сарын 3-нд Парист төрсөн – 1982 оны 12 сарын 24-нд Парист нас барсан) -Францын сюрреалист хөдөлгөөний гол төлөөлөгч болж байсан Францын яруу найрагч.  Тэрээр Андре Бретон, Филипп Соупо нартай хамтран "Littérature" сюрреалист сэтгүүл үүсгэн байгуулжээ. Тэрээр мөн зохиолч, редактор байсан, 1927 онд Францын Коммунист намын гишүүн, Академи Гонкуртын гишүүн байв. 1959 оноос хойш тэрээр утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналд олон удаа нэр дэвшиж байсан.

## Намтар 
1915 оноос Парис хотноо Анагаах ухааны сургуульд суралцсан. Дэлхийн нэгдүгээр дайнд санитар хийж  оролцсон. 1919-1924 онд тэрээр Парисын "Дада" бүлгийн гишүүн байв.

1928 оны 2-р сарын 27-нд тэрээр Францын зохиолч, орчуулагч Эльза Триолэ-тэй гэрлэж, түүнд олон шүлгээ зориулсан байна. 

Дэлхийн 2-р дайны үед тэрээр Францын Эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд оролцсон байна.

## Бүтээлүүд 
* 1920 —«Фейерверк» яруу найргийн цомог (*Feu de joie*).
* 1921 — «Анисэ буюу Панорам» роман (*Anicet ou le Panorama*).
* 1922 —  «Телемакын адал явдал» роман (*Les Aventures de Télémaque*).
* 1924 — «Эрх чөлөөлт» *(Le libertinage).*
* 1926 — «Парисын тариачин» роман (*Le Paysan de Paris*).
* 1926 — «Мөнхийн аөдөлгөөн» *(Le mouvement perpetuel).*
* 1928 — «Загварын тухай Гэрээ» (*Traité du style*).
* 1928 — повесть «Ирэны тухай» тууж (*Le Con d’Irène*).
* 1931 — «Улаан фронт» яруу найраг (*Front rouge*).
* 1932 — «Ура, Урал!» шүлгийн цомог*(Hourra, l’oural!).*
* 1934 — «Базелийн хонхнууд» роман (*Les Cloches de Bâle*).
* 1936 — «Баян хороолол» роман (*Les Beaux Quartiers*).
* 1941 — «Эзэн хааны зорчигчид» роман (*Les Voyageurs de l’Impériale*).
* 1941 — «Зүрхэнд зоосон хутга» шүлэгний цомог (*Le Crève-cœur*).
* 1942 — «Эльзагийн нүд» шүлэг (*Les Yeux d’Elsa*).
* 1943 — «Паноптикум» шүлгийн цомог (*Le Musée Grévin*; —нууц *François la Colère* нэрээр).
* 1944 — «Орельен» роман (*Aurélien*).
* 1949—1951, 1966—1967 — «Коммунистууд» роман (*Les Communistes*).
* 1959 — «Хүнд долоо хоног» роман (*La Semaine sainte*; Наполеоны 100 хоногийн тухай).
* 1965 — «Жинхэнэ аллага» роман (*La Mise à mort*).
* 1971 — «Анри Матисс» роман (*Henri Matisse*).
Франсуа Раблэ

**Франсуа Раблэ** (франц. *François Rabelais*;  1494 он орчим Францын Шинон хотод төрсөн — 1553 оны 4-р сарын 9-нд Парис хотод нас барсан) — францын зохиолч, редактор, эмч, шашны зүтгэлтэн, лам, хэл зүйч, математикч.  Францын агуу хошин шог зохиолч, «Гаргантуа Пантагрюэл хоёр» (франц. *Gargantua et Pantagruel*) романы зохиолч.

16-р зууны Францын зохиолч Франсуа Раблегийн аварга биет ховдог эцэг хүү хоёрын тухай таван ном бүхий алдартай хошин роман. Энэхүү роман нь хүний ​​олон муу муухайг шоолж, зохиолч тухайн үеийн эрх баригчид, сүм хийдийг мөн өршөөгөөгүй шүүмжилсэн юм. Романдаа Раблэ нэг талаас сүмийн олон тооны нэхэмжлэлийг, нөгөө талаас лам нарын мунхаг, залхуу байдлыг элэглэж байв. Рабелэ Шинэчлэлийн үеэр олон нийтийн эсэргүүцлийг бий болгосон католик шашны бүх бузар мууг уран сайхны аргаар харуулдаг юм.
Поль Сезанн

**Поль Сезанн** (франц. *Paul Cézanne*; 1839 оны 1-р сарын 19-нд Экс-ан-Прованс хотод төрсөн - 1906 оны 10-р сарын 22-нд төрсөн хот доо нас барсан) - Францын уран зураач, пост-импрессионизмын том төлөөлөгч. Түүний бүтээлийн өвөрмөц байдал нь урлагийн түүхэнд албан бус хөдөлгөөн, түүний дагалдагчдын бүтээлийг илэрхийлдэг "Сезанненизм" гэсэн нэр томъёог бий болгож, модернизмын урлагт өөр нэг урсгал болох кубизм руу орох замыг нээсэн юм.

## Намтар 
Тэрээр Марсель хотоос 15 милийн зайд орших Өмнөд Францын хуучин мужийн төв болох нам гүмхэн Экс-ан-Прованс хотод төрж өссөн байна. Хүүхэд байхдаа Поль хүү гоо сайхны зурагны тухай ойлголтгүй байсан ч бусад талаараа маш сайн боловсрол эзэмшсэн байна. Ахлах сургуулиа төгсөөд Гэгээн Жозефын (Saint-Joseph) сургуульд суралцаж, дараа нь 13-19 нас хүртлээ Бурбон коллежид  (le collège Bourbon) суралцжээ. Түүний боловсрол уламжлал, тухайн үеийн нийгэм, шашны шаардлагад бүрэн нийцсэн байв. Сезанн сайн сурч, математик, латин, грек хэлээр олон шагнал хүртсэн. Дараагийн амьдралынхаа туршид тэрээр сонгодог зохиолчдыг урам зоригтойгоор уншиж, латин болон франц хэлээр яруу найраг бичдэг байжээ.

Математикийн чиглэлээр хичээнгүйлэн суралцаж, 1858 онд тэрээр бакалаврын зэрэгээ амжилттай дүүргэж, эцгийнхээ хүсэлтээр Эксийн их сургуульд хуулийн чиглэлээр суралцаж эхлэв. 1859 оны 8-р сарын 25-нд Сезанн Зургийн сургуулиас зургийн хоёрдугаар зэргийн шагналыг хүртжээ. 1860 онд Сезанн хуулийн сургуулиа орхиж, Парис руу явж нэлээд хожуу 23 настайдаа зурж эхэлсэн байна. 

## Уран бүтээл 
Поль Сезанны эртний бүтээлүүд нь түүний хүчтэй зан байдлыг илтгэдэг бөгөөд тэдгээр нь зарим талаараа гунигтай өнгө, хэлбэр дүрс, зургийн өвөрмөц бүтэцтэй байх хүсэл эрмэлзэлээр тодорхойлогддог боловч урлагийн мэргэжлийн ур чадвар, сургууль сураагүйгээс дутмаг байдаг. Сэдвүүдийн тайлбар дээр үндэслэн тэдгээрийг романтизмтай холбон тайлбарлаж болох бөгөөд сэдвээ сонгоход Сезанны Луврын музейд судалж байсан хуучин мастеруудын зургуудын нөлөө илт харагдаж байдаг. Залуу Сезаннд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн нь Паоло Веронезе, Тинторетто, Эжен Делакруа, Оноре Даумье нарын зургууд байсан гэж үздэг. Эдгээр зураачдыг зан авир, уран зургийн илэрхий хэв маягийг нь нэгтгэсэн бөгөөд энэ нь сэтгэл санааны гэнэтийн өөрчлөлтөөр тогтворгүй байдлаар тодорхойлогддог байжээ.

Тэрээр Импрессионистуудтай танилцаж, Камиль Писсарро-той ойр ажилласан нь түүний зургийн өнгийг илүү хөнгөн болгож, бийр нь тусдаа, динамик болоход нөлөөлсөн. Сезанны бүтээлд байгаль гол байр суурийг эзэлдэг нь Писсаррогийн нөлөөг илтгэж байгаа юм.

1890-1905 онуудад тэрээр хосгүй нандин бүтээлүүдээ ар араас нь бүтээсэн юм.

Ангилал:1839 онд төрсөн
Ангилал:1906 онд өнгөрсөн
Ангилал:Францын уран зураач
Ангилал:Францын уран бүтээлч
Ангилал:Импрессионизмын уран зураач
Эльба мөрөн

**Эльба мөрөн** (герман. *Elbe, чех. Labe*) — Умард далайн бүст хамаардаг мөрөн. Чех улсад эх аваад ихэнхдээ Германы газар нутгаар урсан өнгөрдөг мөрөн. Урт нь — 1165 км. Ус цуглуулах бүс нь— 148 000 км². 

Эльба мөрний сав газарт нийт 24.4 сая хүн амьдардаг бөгөөд хамгийн том хотууд нь Берлин, Хамбург, Праг, Дресден, Лайпциг юм.
I Отто

**I Отто** буюу **Агуу I Отто** (герман. *Otto I der Große*; итали. *Ottone il Grande,* 912 оны 11-р сарын 23-нд Валхаузенд төрсөн - 973 оны 5-р сарын 7-нд Мемлебенд нас барсан) - 936-961 онд Саксонийн гүн (Отто II нэрээр), 936 оноос Герман улсын хаан, 961 оноос Итали, 962 оноос 973 онд нас барах хүртлээ Ариун Ромын эзэнт гүрнийг үндэслэгч, анхны эзэн хаан.

Тэрээр Генри Фаулер, Рингельхаймын Матильда нарын ууган хүү байсан юм.

Отто 936 онд эцгийгээ нас барсны дараа Саксонийн гүнт улс болон Германы хаант улсыг өвлөн авсан.  Тэрээр эцгийнхээ бүх германы овог аймгийг нэгтгэх ажлыг үргэлжлүүлж, язгууртнуудын дэмжлэгээр хааны эрх мэдлийг ихээхэн өргөжүүлсэн юм. Отто гэрлэлт болон хувийн томилгоогоор гэр бүлийн гишүүдээ хаант улсын хамгийн чухал эрх мэдэлд суулгасан байна. Энэ нь өмнө нь хаантай эн зэрэгцэж байсан янз бүрийн гүнүүдийг түүний эрх мэдлийн дор хааны харъяат болгон бууруулжээ. Отто хааны эрх мэдлийг бэхжүүлэхийн тулд Герман дахь сүмийг өөрчилж, санваартнуудыг хувийн хяналтандаа байлгаж чаджээ.

Эсэргүүцэгч ван гүн нарын хооронд богино хугацаанд иргэний дайныг зогсоосны дараа Отто 955 онд Лехфельдийн тулалдаанд Мажаруудыг /Унгар/ ялж, Баруун Европ дахь Унгарын довтолгоог дуусгав. Харийн шашинтай Мажаруудын эсрэг ялалт нь Оттог Христ шашны ертөнцийг аврагч хэмээн алдаршуулж, хаант улсыг эзэгнэх боломжийг олгосон юм. 961 он гэхэд Отто Италийн хаант улсыг байлдан дагуулсан. 800 онд Карл хааныг "Ромын эзэн хаан" хэмээн өргөмжилсний жишгээр 962 онд Ромын Пап лам XII Иоанн Ром хотод Оттог Эзэн хааны ширээнд өргөмжилжээ.

I Отто сүүлийн жилүүдэд Пап ламтай зөрчилдөж, Итали дахь өөрийн ноёрхлыг тогтворжуулахын төлөө тэмцэж байжээ. Ромоос хаан ширээнд сууж байхдаа Отто Византын эзэнт гүрэнтэй харилцаагаа сайжруулахыг эрэлхийлж байсан бөгөөд энэ нь түүний эзэнт гүрэн болон түүний хаант улсыг өмнөд зүгт өргөжүүлэхийг эсэргүүцэж байв. Энэ зөрчлийг шийдвэрлэхийн тулд Византын гүнж Теофану хүү II Оттотойгоо 972 оны 4-р сард гэрлэжээ. I Отто эцэст нь 972 оны 8-р сард Германд буцаж ирээд 973 оны 5-р сард Мемлебен хотод нас барсан. II Отто түүнийг залгамжласан байна.


Ангилал:912 онд төрсөн
Ангилал:973 онд өнгөрсөн
Ангилал:Мансфелд-Өмнөд Харц тойргийн хүн
Карел Чапек

**Карел Чапек** (чех. *Karel Čapek*; 1890 оны 1-р сарын 9-нд, Мале-Сватонёвицед төрсөн — 1938 оны 12-р сарын 25-нд Праг хотод нас барсан) — Чехийн алдарт зохиолч, жүжгийн зохиолч, орчуулагч, зөгнөлт зохиолч. Чехийн 20-р зууны уран зохиолын сонгодог төлөөлөгч.

Тэрээр «Макропулосын арга» (*Věc Makropulos*, 1922), «Эх» (*Matka*, 1938), «R.U.R.» (*Rossumovi Univerzální Roboti*, 1920) жүжиг, «Абсолютын үйлдвэр» (*Továrna na absolutno*, 1922), «Кракатит» (*Krakatit*, 1924), «Хордубал» (*Hordubal*, 1933), «Салхин шуурга» (*Povětroň*, 1934), «Энгийн амьдрал» (*Obyčejný život*, 1934 романууд, «Саламандруудтай хийсэн тэмцэл» (*Válka s mloky*, 1936), «Анхны аврал» (*První parta*, 1937), «Цагаан өвчин» (*Bílá nemoc*) (1937) «Хөгжмийн зохиолч Фолтынагийн амьдрал уран бүтээл» (*Život a dílo skladatele Foltýna*, 1939) болон тууж, эссе, хошин өгүүлэг, үлгэр болон замын тэмдэглэлүүд бичсэн. Орчин үеийн Францын яруу найргийн орчуулагч.

## Намтар 
Карел Чапек 1890 оны 1-р сарын 9-нд Австри-Унгарын (одоогийн Чех) Трутновын ойролцоох Мале- Сватонёвице хотод эмч Антонин Чапекийн (1855-1929) 3 хүүхэдтэй гэр бүлд отгон хүү болж төрсөн. Карелын эцэг амралтын газар, уулын уурхайд эмчээр ажилладаг байв. Түүний эх Божэна Чапкова (1866-1924) Словакийн ардын аман зохиол цуглуулагч байсан. Чапекийн ах Иозеф (1887-1945) нь зураач, зохиолч байсан. Эгч Чапкова Гелена (1886-1961) зохиолч, дурсамж намтрын зохиолч байжээ.

Чапек 14 настайдаа зохиолоо бичиж эхэлсэн байна. Анхны зохиолууд «Энгийн мөргөл», «Илбэчний түүх» зэрэг нь орон нутгийн "*Nedele"* сонинд хэвлэгдэж байжээ. 1908—1913 онуудад ах Иозефтойгоо хамтран бичдэг байсан гэдэг. 

Тэрээр Градец Кралове (1901-1905) дахь гимназид сурч, дараа нь Брно хот руу нүүж, эгчийнхээ хамт хоёр жил амьдарсан. Эндээс тэрээр Праг руу нүүж, тэндээ үргэлжлүүлэн суралцжээ. 1915 онд тэрээр Карлын Их сургуульд философийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Мөн Берлин, Парисын их дээд сургуульд философийн чиглэлээр суралцсан.

Эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас түүнийг цэрэгт татаагүй бөгөөд богино хугацаанд Гүн Лазанскийн гэр бүлд хүүхдүүдийн багшаар ажилласан. 1917 оны намар тэрээр "Národní listy" (Ард түмний сонин) сонинд сэтгүүлч, шүүмжлэгчээр ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 1921 оноос нас барах хүртлээ "Лидове новины" (Ардын сонин) сонинд сэтгүүлч, соёл, улс төрийн редактороор ажилласан. 1921-1923 онд Винохрадын Прагийн театрт жүжгийн зохиолч байсан. Тус театрын зохиолч, жүжигчин Ольга Шейнпфлугова 1920 оноос хойш түүний танил, дотны найз байсан (тэд 1935 онд гэрлэжээ).

Фашизмын эсрэг тууштай тэмцэгч К.Чапек 1938 оны үйл явдлаар (1938 оны Мюнхений хэлэлцээр) эрүүл мэнд нь муудсан байсан бөгөөд үер болоход аврах ажилд оролцсоны үр дүнд давхар хатгалгаа авч 1938 оны 12-р сарын 25-нд (Чехословакийг нацистууд бүрэн эзлэхээс өмнөхөн) Праг хотод нас баржээ.

Ангилал:Чехийн зохиолч
Ангилал:Чехийн орчуулагч
Ангилал:Чехүүд
Ангилал:1890 онд төрсөн
Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Хөрс сайжруулалтад ашиглах материал

Хөрсний үржилт шимийн үндсэн үзүүлэлт болох ялзмагт бодисын хэмжээ байгаль-газарзүйн нөхцөлөөс хамаарч харилцан адилгүй байх бөгөөд ашигт малтмал олборлолтын явцад хучилт хийх үржил шимт хөрсний нөөц хангалтгүй байх нөхцөл зонхилно. Иймээс нөхөн сэргээлтэд ашиглах шимт хөрсний нөөцийг нэмэгдүүлэхийн тулд малын өтөг бууц, үр тарианы сүрэл, хүлэр зэргийг ашиглах боломжтой. Эдгээр материалын олдоц муутай нөхцөлд тусгайлан ухаж бэлтгэсэн нүхэнд хялбар задарч, биоялзмаг үүсгэх хүнс тэжээлийн хаягдал, модны үртэс зэргийг хольж, агааргүй орчинд дарж, ялзруулах замаар хөрс сайжруулах материалыг гарган авна. Хөрсний үржил шимийг сайжруулахад дараах материалыг өргөн ашигладаг. Үүнд:

**Үржил шимтэй хөрс**: Манай орны байгалийн бүс бүслүүрээс хамаарч, газар бүрт харилцан адилгүй шимт хөрс бүрэлдэх бөгөөд уул уурхайн эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлтэд ашиглах боломж ялгаатай байдаг. Иймээс эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлтэд ашиглах шимт хөрсний нөөцийн хангамж говь, цөлийн бүсэд маш муу, харин ойт хээрийн бүсэд хангалттай байдаг.

**Бууц**: Бууц нь хөрсөнд удаан хугацаагаар хадгалагдаж, үржил шимийг нэмэгдүүлдэг бөгөөд манай орны хувьд олдоц харьцангуй сайтай. Малын өтөг бууцыг эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлтэд шууд хэрэглэх нөхцөлд түүнийг сайтар нунтаглан өнгөн хөрстэй хольж, үржил шимт хөрсний нөөцийг нэмэгдүүлж болно. Бууцыг шавранцар хөрстэй, элсэнцэр хөрстэй хольж жил бүр хөрсийг бордвол ялзмагийн баланс алдагдахгүй.

**Сүрэл**: Үр тарианы сүрэл газар тариалан эрхэлдэг бүс нутагт элбэг олдоцтой тул түүнийг хөрс сайжруулахад өргөн ашигладаг. Сүрлийг сул шороонд тоонолжилсон маягаар шигтгэн суулгаж, хөрс хамгаалах, нөхөн сэргээсэн газрын гадаргад тараан сүрлэн хучлага үүсгэх хэлбэрээр хөрсний үржил шимийг нэмэгдүүлэхэд хэрэглэж болно.  Сүрэл нь 20-30*C дулаантай, хөрсний чийг шингээлт 60-70% байхад түргэн ялзарч задарна.
 
**Хүлэр**: Хүлэр ойт хээрийн бүс, ус чийгтэй газарт түгээмэл тархалттай байдаг бөгөөд органикийн агууламж өндөртэй тул хөрс сайжруулалтад ашиглах боломжтой. Өндрийн бүсэд тархсан хүлэр үржил шимээр төдийлөн их биш байхад нам дор газарт тогтворжсон хүлэр нь органикийн агууламж өндөртэй, зузаавтар үеэс тогтсон байдаг тул ийм хүлрийг эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлтэд ашиглах боломжтой. Хүлрээр хучлага хийхэд хөрсний өнгөн үе давхаргад чийг сайн хуримтлагдаж, агаарын дулааны тохиромжтой нөхцөл бүрддэг.

**Ногоон бордоо**: Ногоон бордоонд царгас, хошоон, хошоонгор, вандуй, гич, сэвэг зарам, рапс, ягаан хүцэнгэ, ган дэгээ зэргийг тариалаад, цэцэглэлтийн өмнө хөрсөнд булснаар хөрсөнд бүрэн задарч, хөрсийг шим тэжээлийн бодисоор баяжуулж өгдөг сайн талтай. Ногоон бордоог дулааны хангамж сайтай, усалгаатай нөхцөлд хэрэглэхэд илүү үр дүнтэй байдаг.
Альфредо Стресснер

**Альфредо Стресснер** ( испани. *Alfredo Stroessner Matiauda* ; 1912 оны 11-р сарын 3-нд Парагвай улсын Энкарнасион хотод төрсөн- 2006 оны 8-р сарын 16-нд Бразилд нас барсан) -Парагвайн цэрэг, улс төр, төрийн зүтгэлтэн байв. Тэрээр Парагвайн армийн генерал 1954 оны цэргийн эргэлтийн үр дүнд Парагвайн ерөнхийлөгч болсон. А.Стресннер 1954 оны 8-р сарын 15-наас 1989 оны 2-р сарын 3 хүртэл хэт барууны дарангуйлагч дэглэмийг толгойлж байсан юм.
Шарль Перро

**Шарль Перро** (франц. *Charles Perrault*; 1628 оны 1-р сарын 12-нд Францын Вант Улсын Парис хотод төрсөн - 1703 оны 5-р сарын 16-нд Францын Вант улсын Парис хотод нас барсан) - Францын яруу найрагч, урлагийн онолч, сонгодог үеийн шүүмжлэгч, 1671 оноос хойш Францын академийн гишүүн, "Галуу эхийн үлгэр" зохиолч гэдгээрээ алдартай.

## Намтар 
Шарль Перро 1628 оны 1-р сарын 12-нд Парис хотод Парисын парламентын шүүгч Пьер Перрогийн гэр бүлд төрсөн бөгөөд зургаан хүүхдийнхээ отгон нь байсан (түүний ихэр Франсуа түүнтэй хамт төрж, 6 сарын дараа нас барсан). Түүний ах дүүсийн дунд Клод Перро бол Луврын зүүн нүүр хэсгийн зохиогчдын нэг (1665-1680) байсан алдартай архитектор юм. Перро Бовэ хот дахь их сургуулийн коллежид суралцсан боловч сургуулиа төгсөхөөсөө өмнө орхижээ.

Түүний бичсэн "Үлгэрүүд" нь уран зохиолыг ардчилалтай болгоход хувь нэмрээ оруулж, дэлхийн үлгэрийн уламжлалыг хөгжүүлэхэд нөлөөлсөн (ах дүү В., Ж. Гримм, Л. Тик, Х. С. Андерсен). Перрогийн үлгэрээс сэдэвлэн Ж.Россинигийн "Үнсгэлжин" дуурь, Б.Бартокийн "Цэнхэр сахал гүнгийн цайз", Ж.Оффенбахын "Цэнхэр сахал" дуурийн буфе (оперетта), Сергей Прокофьевын "Нойрсож буй гүнж" балетууд. П.И.Чайковскийн "Үнсгэлжин"-ийг бүтээсэн ажээ. Францын түүхчдийн үзэж байгаагаар зарим үлгэрийн баатрууд бодит хүмүүсээс дүрсэлсэн гэж үздэг.
Макбет (жүжиг)

**"Макбет" жүжиг** (англи. *Macbeth*) - Английн алдарт зохиолч Уильям Шекспирийн хамгийн алдартай эмгэнэлт жүжгүүдийн нэг юм. Шотландын хан Макбетийн бодит амьдралаас сэдэвлэсэн уг жүжгийг ихэвчлэн эрх мэдлийн төлөөх хэт их шунал тачаалын хор хөнөөл, найз нөхдөөсөө урвах аюулын тухай үлгэр хэлбэрээр өгүүлдэг байна. 

## Дүрүүд 
* *Данкан*,  Шотландын хан
* *Малкольм*, Данканы ууган хүү
* *Дональбэйн*, Данканы отгон хүү
* *Макбет*, ханы хамаатан
* *леди Макбет*, түүний эхнэр
* *Банко*, Данканы цэргийн удирдагч
* *Флинс*, Банкогийн хүү
* *Макдуф*, шотландын язгууртан
* *леди Макдуф*, түүний эхнэр
* *Макдуфын хүү*
* *Леннокс*, *Росс*, *Ментис*, *Ангус*, *Кайтнес*, шотландын язгууртнууд
* *Сивард*, Нортумберлендын Ван, английн цэргүүдийн удирдагч
* *бага Сивард*, түүний хүү.
* *Сейтон*, Макбетын ойрын офицер
* *Геката*
* *Семюэль*
* *3 эмэгтэй чөтгөр*

Ангилал:Уильям Шекспирийн бүтээл
Хөрсний органикийн агууламжийг нэмэгдүүлж, урвалын орчныг тэнцвэржүүлэх

Хучилт хийх хөрсний органик бодисын аууламжийг нөхөн сэргээх газрын ойролцоох эвдрэлд ороогүй унаган төрхөөрөө байгаа хөрснийхтэй ижил юмуу түүнээс илүү болгох зорилт тавина. Хөрс сайжруулах арга хэмжээнд органик бодисын агууламж сайтай өнжмөл бууц, хүлрэнцэр ялзмаг, хүлэр, шим бордоо зэргийг ашиглана. Хучилт хийх хөрсийг сайжруулахад ашиглах материалыг органик бодисын агууламжтай нь уялдуулан бэлтгэнэ.

Хөрсний химийн шинж чанарын нэг гол үзүүлэлт нь хөрсний орчин юм. Хөрсний орчин хүчиллэг, саармаг, шүлтлэг гэсэн 3 янз байх бөгөөд бүх төрлийн таримал ургамал саармаг орчинтой хөрсөнд сайн ургадаг бол говь цөлийн давслаг ургамал илүү шүлтлэг орчныг шаарддаг.Харин уулархаг нутгийн хөрс ихэвчлэн хүчиллэг урвалын орчинтой байдаг.

Ашигт малтмалын олборлолтын явцад газрын гүний суурь хурдас буюу дэвсгэр эх чулуулаг нь гол төлөв шүлтлэг орчинтой байх ба ургамлын ургалтад сөргөөр нөлөөлдөг тул ийм орчинтой хөрсийг ихэвчлэн ухсан нүх, ил уурхайн ухшид дүүргэлт хийх замаар булна.

Хучилт хийх хөрсний урвалын орчин тухайн бүс нутгийн онцлогоос хамаарах ба үржил шимт давхаргын хөрсний урвалын орчинтой шууд хамааралтай байна. Харин үе давхарга доошлох тутам шүлтлэг шинж чанар нь нэмэгддэгийг сайтар анхаарч, үе давхаргуудыг холилдуулахгүй байх шаардлагатай. Хэт их хүчиллэг (pH<4)  хөрсийг шохойжуулах замаар саармагжуулан pH-ийг нь өөрчилж, хөрсөн дэм шим тэжээлийн элементүүдийг хялбархан задрах хэлбэрт оруулна.
Олон улсын Агаарын тээврийн Холбоо

**Олон улсын Агаарын тээврийн Холбоо,** товч**. ОУАТХ**  (англи. *International Air Transport Association*, товч. *IATA*) Олон улсын Засгийн газрын бус байгууллага. Төв байр нь Канадын Монреал хотод оршдог бөгөөд Европ дахь төв нь Швейцарын Женев хотод байралдаг байна. Тус олон улсын байгууллага нь дэлхийн 120 улсад өөрийн төлөөлөгчийн газартай. 

## Түүх 
Олон улсын Агаарын тээврийн Холбоо, ОУАТХ нь 1945 оны 4-р сарын 19-нд Кубын Хавана хотод үүсгэн байгуулагдсан. ОУАТХ —бол дэлхийн хэрэглэгчдийн ашиг тусын тулд аюулгүй, найдвартай, хэмнэлттэй агаарын аялалыг дэмжих зорилгоор агаарын тээврийн компаниудын хамтын ажиллагааны үндсэн механизм юм.

ОУАТХ үүсгэн байгуулагдахдаа Европ, Хойд Америкийн 31 орны 57 гишүүнтэй байсан. Орчин үед дэлхийн өнцөг булан бүрт 120 орны (2021 оны 1-р сарын 10-ны байдлаар) 290 гишүүнтэй бөгөөд олон улсын нийт нислэгийн 82 хувийг гүйцэтгэдэг байна.

## Үйл ажиллагаа 
Тус холбоо нь нислэгийн аюулгүй байдал, нислэг, тарифын бодлого, засвар үйлчилгээ, онгоцны аюулгүй байдал, олон улсын стандартыг Олон улсын иргэний агаарын тээврийн байгууллага- ICAO (англи. *International Civil Aviation Organization*. *ICAO* )-тай хамтран боловсруулах гэх мэт чиглэлээр агаарын тээврийн салбарын эрх ашгийг зохицуулагч, төлөөлөгчийн үүргийг гүйцэтгэдэг.

Олон улсын Агаарын тээврийн Холбооны хамгийн чухал үйл ажиллагаа бол агаарын тээврийн байгууллагуудын хоорондын харилцан тооцоог агаарын тийзний төвийг сахисан хэлбэрээр борлуулах системд үндэслэн зохион байгуулах явдал юм. 1948 онд тус олон улсын байгууллагын Крилинг танхим (англи. *IATA Clearing House*) үйл ажиллагаагаа эхлүүлж, агаарын тээврийн компаниудын харилцан тооцоог баталгаажуулдаг байна.

Олон улсын Агаарын тээврийн холбоо 2007 оноос агаарын тээврийн худалдаанд цахим тасалбарт бүрэн шилжсэнээ зарласан.

ОУАТХ нь ангилах зорилгоор нисэх онгоцны буудал, агаарын тээврийн компаниуд болон онгоцны төрлүүдэд тусгай код өгдөг байна.

## Эх сурвалж
Ангилал:1945 онд байгуулагдсан
Ангилал:Канадын байгууллага
Мордвачууд

**Мордвачууд** (оросоор: мордва́, mordva) нь Финно-Угрын бүлэгт багтдаг ард түмэн бөгөөд хоёр өөр хэлний бүлэгт хуваагддаг: **Эрзя** хэлээр ярьдаг **Эрзячууд** болон **Мокша** хэлээр ярьдаг **Мокшачууд**. Мордвачууд өөрсдийн дунд нийтлэг хэрэглэгддэг нэр томъёогүй бөгөөд "Мордва" гэдэг нэрийг голдуу гаднынхан хэрэглэдэг. Зарим Мордвачууд уг нэрийг Оросын колоничлолын илрэл гэж үздэг. 

**Эрзя** болон **Мокша** хэлийг урьд нь нэг хэлний хоёр аялгуу гэж үздэг байсан бөгөөд тэдгээрийг "Мордва хэл" гэж нэрлэдэг байв. Харин одоо эдгээр нь тусдаа хэл гэж тооцогддог боловч олон нийтлэг бүтэцтэй ба хоорондоо тодорхой хэмжээгээр ойлголцдог. 

Мордвачууд нь Финно-Угрын бүлгийн дөрөв дэх том ард түмэн бөгөөд Унгар, Финлянд, Эстонийн ард ордог. 1980-аад оны үед Мордвачуудын тоо нэг сая гаруй байжээ. 2002 оны Оросын хүн амын тооллогоор Орост ойролцоогоор 840,000 Мордва хүн бүртгэгдсэн байна. Мөн хуучин Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан зарим улсад цөөн тооны Мордвачууд оршин суудаг бөгөөд 2001 онд Украинд 9,331 Мордва хүн амьдарч байжээ. Орос дахь Мордвачуудын гуравны нэгээс бага нь Мордовын бүгд найрамдах улсын нутаг дэвсгэрт амьдардаг. Эрзя гаралтай хүүхдүүд сургуульдаа Эрзя хэлээ долоо хоногт зөвхөн нэг цагийн сонгон суралцах хичээлээр үздэг.

Дэлхийн даяаршлын нөлөөгөөр зарим Мордвачууд өөрсдийн үндэсний онцлогоо алдсан, үндэстнийхээ гарал үүслийг мартсан гэж үздэг бөгөөд зарим нь Оросын хүн амын тооллогод өөрсдийгөө "Орос" гэж бүртгүүлдэг байна.

## Генетик 
Угсаатны хольц буюу Аутосомалын хувьд Мокша болон Эрзя хүмүүс генетикийн маш ойрхон буюу ижил төстэй байдаг. Тэдний гарал үүслийн ойролцоогоор 11% нь Нганасан гаралтай байдалтай төстэй. Энэ нь Урал хэлээр ярьдаг хүн амд нийтлэг байдаг Сибирийн бүрэлдэхүүн юм. Мөн тэд Тал нутгийн Ямная (Steppe) гарал өндөр хувьтай бөгөөд энэ нь тэдний гарал үүслийн ойролцоогоор тал хувийг бүрдүүлдэг гэж үздэг.

## Мөн үзэх
* Меря
* Мещера
* Эрзягийн уугуул шашин
* Ижилийн Финчүүд
* Артани

## Эшлэл
Ангилал:Оросын ард түмэн
Ангилал:Ижилийн Финчүүд
Ангилал:Европын уугуул ард түмэн
Alitalia

**Alitália** («Алита́лия») (BIT: **ATL**) — италийн нисэх онгоцны компани байсан. 1946 онд байгшуулагдсан бөгөөд дампуурал зарлаад 2021 онд тарсан байна. Сүүлчийн нислэгийг 2021 оны 10-р сарын 14-нд Кальяри хотоос Ром руу хийсэн байна. Төв нь Ром хотд оршиж байсан бөгөөд төв буудал нь Фьюмичино (Леонардо Да Винчи) олон улсын нисэх буудал байсан юм. 

1946 онд **Aerolinee Italiane Internazionali** нэртэй байгуулагдаж байсан.

2008 оны 12-р сарын 30-нд италийн "Air One" агаарын тээврийн компанитай нэгтгэх үйл ажиллагаа эхэлсэн.
All Nippon Airways

**All Nippon Airways Co., Ltd.** (япон. 全日本空輸株式会社 З*эн Ниппон ку:ю кабусикигайся*, TYO: **9202**, LSE: **ANA**), мөн **Зэннику:** (япон. 全日空) буюу **ANA**, гэдэг нэрээр алдартай — японы агаарын тээврийн компани, Төв байр нь Токио хотын Минато дүүргийн Сиодомэ-Сити төвд байралдаг. ANA — Японы хамгийн том олон улсын агаарын тээврийн компани юм. Хамгийн том дотоод нислэг үйлддэг компани. All Nippon Airways Японы 49 нисэх онгоцны буудал, гадаадын 22 нисэх онгоцны буудал руу нислэг үйлддэг байна. 2016 оны 6-р сарын байдлаар ANA компанид нийт 20 гаруй мянган ажилтантай байсан. 

ANA-гийн нислэгийн гол зангилаа төвүүд нь Токиогийн ойролцоох Нарита нисэх онгоцны буудал, Осака дахь Кансай нисэх онгоцны буудал юм. Дотоодын нислэгийн гол төвүүд нь Токио-Ханеда, Осака, Чубу төв (Нагоягийн ойролцоо), Нью Читосе (Саппорогийн ойролцоо) юм.

##### ANA компани дараах агаарын тээврийн компаниудыг хяналтандаа авсан байна. Үүнд: 
* *Air Central* — Q400 ашигладаг нисэх компани
* *Air Japan* — ANA-гийн чатрер нислэгийг үйлддэг компани
* *Air Next* — хямд нислэгийн компани, Фукуока нисэх онгоцны буудалд байралдаг. 
* *Air Nippon* — ANA-гийн бүс нутгийн компани
* *ANA & JP Express* (AJV), агаарын ачаа тээврийн компани.
Барри Левинсон

**Барри Левинсон** (англи. *Barry Levinson*; 1942 оны 4-р сарын 6-нд АНУ-ын Балтимор хотод төрсөн) — америкийн кино найруулагч, кино зохиолч болон продюсер. 1989 оны «Оскар»-ын шагнал хүртсэн.

Барри Левинсон АНУ-ын Мэрилэнд мужийн Балтимор хотод төрсөн. Эцэг нь Ирвин Левинсон, эх нь Виолетта Кричинска нар еврей цагаачид юм. Вашингтон дахь Америкийн их сургуульд сурсан. Эхнэр нь Валери Кертини (салсан). Хүү нь кино зохиолч, найруулагч Сэм Левинсон юм.

Хэдийгээр Левинсон карьераа телевизийн инээдмийн киноны зохиолчоор эхлүүлсэн боловч одоог хүртэл комик кино бичиж, найруулж, продюсерласаар байна. 

1987, 1988 онд дэлгэцнээ гарсан Робин Уильямсын дэндүү хөгжилтэй армийн радио хөтлөгчийн дүрд тоглосон "Өглөөний мэнд Вьетнам" болон аутист өвчтэй Дастин Хоффманы тоглосон "Борооны хүн" кино Барри Левинсоныг дэлхий даяар алдаршуулжээ.

Барри Левинсоны албан ёсны цахим хуудас:- https://www.levinson.com/
Air France

**Air France** (Euronext: **AF**) —Air France-KLM компахний охин компани. Агаарын тээврийн ууган бөгөөд томоохон компаниудын нэг юм. 

Тус компани нь KLM-тэй нэгдэхээсээ өмнө 71,654 ажилтантай (2005 оны 1-р сарын байдлаар) Францын үндэсний агаарын тээврийн компани байсан. Тус компани нь холын болон ойрын бүс нутгийн нислэг үйлддэг. Парисын Шарль де Голлийн олон улсын нисэх онгоцны буудал (үндсэн бааз) ба Орли, Ницца, Лион хотуудад байрладаг. Олон улсын SkyTeam холбооны нэг хэсэг бөгөөд тус компанийн Европ дахь гол түншүүд нь  *Alitalia* юм. Тус компани нь 1933 оны 10-р сарын 7-нд анх байгуулагдсан. Одоогоор 187 чиглэлд нислэг үйлдэж байгаа ажээ.

## Нисэх онгоцнууд 
2023 оны 6-р сарын байдлаар *Air France* 212 нисэх онгоцтой байсан бөгөөд дундаж насжилт нь 12,1 жил:
Дунжмаагийн Доржготов

**Дунжмаагийн Доржготов** (1920 он орчим Төв аймгийн Батсүмбэр суманд төрсөн- 1994 он орчим нас барсан)- БНМАУ-ын Худалдаа бэлтгэлийн яамны сайд. Энэтхэг, Польш улсад суусан Элчин сайд.

ЗХУ-ын Улсын Ардын Аж ахуйн дээд сургууль, БНМАУ-ын МАХН-ын дээд сургууль тус тус төгссөн. 

БНМАУ-ын Хоршоодын холбооны дарга, МАХН-ын Төв хорооны УТТ-ный орлогч гишүүн, Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, Худалдаа бэлтгэлийн яамны сайд, БНЭнэтхэг улсад суугаа Элчин сайд, ХБЯ ба Гадаад худалдааны яамны сайд, БНПольш улсад суугаа Элчин сайд.

Төвийн ба Хойд бүсийн САА-нуудыг хариуцсан МАХН-ЫН Төв хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн бүрэн эрхт төлөөлөгч байсан хүн.
Halaman Utama

*25px Afghanistan
*25px Albania
*25px Algeria
*25px Andorra
*25px Angola
*25px Antigua dan Barbuda
*25px Argentina
*25px Armenia
*25px Australia
*25px Austria
*25px Azerbaijan
*25px Bahamas
*25px Bahrain
*25px Bangladesh
*25px Barbados
*25px Belarus
*25px Belgium
*25px Belize
*25px Benin
*25px Bhutan
*25px Bolivia
*25px Bosnia dan Herzegovina
*25px Botswana
*25px Brazil
*25px Brunei
*25px Bulgaria
*25px Burkina Faso
*25px Burundi
*25px Cambodia
*25px Cameroon
*25px Canada
*25px Cape Verde
*25px Central African Republic
*25px Chad
*25px Chile
*25px China
*25px Colombia
*25px Comoros
*25px Democratic Republic of the Congo
*25px Congo, Republic of the
*25px Costa Rica
*25px Côte d’Ivoire
*25px Croatia
*25px Cuba
*25px Cyprus
*25px Czechoslovakia (sekarang Czech Republic dan Slovakia)
*25px Czech Republic
*25px Denmark
*25px Djibouti
*25px Dominica
*25px Dominican Republic
*25px East Timor
*25px Ecuador
*25px Egypt
*25px El Salvador
*25px Equatorial Guinea
*25px Eritrea
*25px Estonia
*25px Ethiopia
*25px Fiji
*25px Finland
*25px France
*25px Gabon
*25px Gambia
*25px Georgia
*25px Germany
*25px Ghana
*25px Greece
*25px Grenada
*25px Guatemala
*25px Guinea
*25px Guinea-Bissau
*25px Guyana
*25px Haiti
*25px Honduras
*25px Hungary
*25px Iceland
*25px India
*25px Indonesia
*25px Iran
*25px Iraq
*25px Ireland
*25px Israel
*25px Italy
*25px Jamaica
*25px Japan
*25px Jordan
*25px Kazakhstan
*25px Kenya
*25px Kiribati
*25px Kosovo 
*25px Kuwait
*25px Kyrgyzstan
*25px Laos
*25px Latvia
*25px Lebanon
*25px Lesotho
*25px Liberia
*25px Libya
*25px Liechtenstein
*25px Lithuania
*25px Luxembourg
*25px Macedonia
*25px Madagascar
*25px Malawi
*25px Malaysia
:*25px Malaya
:*25px Sabah (dahulu North Borneo)
:*25px Sarawak
*25px Maldives
*25px Mali
*25px Malta
*25px Marshall Islands
*25px Mauritania
*25px Mauritius
*25px Mexico
*25px Micronesia
*25px Moldova
*25px Monaco
*25px Mongolia
*25px Montenegro
*25px Morocco
*25px Mozambique
*25px Myanmar
*25px Namibia
*25px Nauru
*20px Nepal
*25px Netherlands
*25px New Zealand
*25px Nicaragua
*25px Niger
*25px Nigeria
*25px North Korea
*25px Norway
*25px Oman
*25px Pakistan
*25px Palau
*25px Palestine 
*25px Panama
*25px Papua New Guinea
*25px Paraguay
*25px Peru
*25px Philippines
*25px Poland
*25px Portugal
*25px Qatar
*25px Rhodesia (sekarang Zimbabwe)
*25px Romania
*[[Berka
Доктор

**Доктор** бол анх латин хэлнээс үүсэлтэй бөгөөд ижил бичигдэж, ижил утгатай академик нэр юм. Энэ үг нь латин хэлний docēre [dɔˈkeːrɛ] буюу "сургах" гэсэн үйл үгийн үйлдэхийн нэрийн хэлбэрээс үүссэн. Энэ нэрийг Европт анх XIII зуунд, Болонья болон Парисын их сургуулиуд анхны докторын зэрэг олгосон үеэс эхлэн ашиглаж эхэлсэн.

Европын их сургуулиудад бат суусны дараа энэ хэрэглээ дэлхий даяар тархсан. Товчлон "Доктор" эсвэл "Др." гэж хэрэглэгддэг бөгөөд энэ нь ихэвчлэн докторын зэрэг (ихэвчлэн PhD) хамгаалсан хүнийг заахад ашиглагддаг. Өмнөх цаг үед энэ нэр томьёог аливаа боловсролтой хүнийг тодорхойлоход хэрэглэж байжээ. Орчин үед дэлхийн олон хэсэгт энэ нэр томьёог анагаахын эмч нар докторын зэрэг эзэмшсэн эсэхээс үл хамааран ашигладаг.

## Үүсэл гарвал
Докторын зэрэг (Латин: doceō, утгачилбал "Би сургадаг") нь дундад зууны Европт дундад зууны их сургуульд багшлах эрх (Латин: licentia docendi) хэлбэрээр гарч ирсэн. Энэ үүсэл нь анхны сүмээс гаралтай бөгөөд тухайн үед "Доктор" гэдэг нь элч нар, сүмийн эцэг, болон Библи сургадаг, тайлбарладаг христийн шашны эрх мэдэлтнүүдийг хэлдэг байжээ. Licentia docendi-ийн эрхийг анх сүм хадгалж байсан бөгөөд өргөдөл гаргагчид шалгалт өгөх, үнэнч байдлын тангараг өргөх, хураамж төлөх шаардлагатай байв.

Ангилал:Дээд боловсрол
Сорбонны Их Сургууль

**Сорбонны Их Сургууль** (Франц: *Sorbonne Université*) нь Францын Парис хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Энэ байгууллагын түүх 1257 онд дундад зууны үед Роберт де Сорбон Сорбонны Коллежийг Европын анхны их сургуулиудын нэг болох Парисын Их Сургуулийн бүрэлдэхүүн коллеж болгон үндэслэсэн үеэс эхтэй. Орчин үеийн Сорбонны Их Сургууль нь 2018 онд Парис-Сорбонны Их Сургууль (Парис IV) болон Пьер ба Мари Кюригийн Их Сургууль (Парис VI)-ийг нэгтгэснээр байгуулагджээ.

Сорбонны Их Сургууль нь Франц, Европ, франц хэлээр ярьдаг орнуудын оюутнууд болон судлаачдын хувьд хамгийн эрэлттэй их сургуулиудын нэг юм. Хамгийн алдартай төгсөгчдийн нэг бол 1891 онд Польшоос ирж Парисын Их Сургуулийн Шинжлэх Ухааны факультетэд элссэн Мари Склодовска-Кюри бөгөөд тэрээр Сорбонны анхны эмэгтэй профессор болсон юм. Мари Кюри болон түүний нөхөр Пьер Кюри нар нь өнөөгийн Сорбонны Их Сургуулийн Шинжлэх Ухаан, Инженерийн факультетийн үндэслэгчид гэж тооцогддог. 2021 оны байдлаар тус сургуулийн төгсөгчид болон багш нар 33 Нобелийн шагнал, 6 Филдсийн медаль, 1 Тьюрингийн шагнал хүртсэн байна.
## Түүх
Роберт де Сорбон (1201–1274), хаан IX Луисийн (Гэгээн Луис) хувийн номлогч, ядуу "сургуульд сурагчдын" докторын зэрэг хамгаалахад тулгардаг бэрхшээлийг ажигласан байна. 1257 оны хоёрдугаар сард тэрээр тодорхой тооны жирийн сүмийн санваартнууд хамтран амьдарч, материаллаг асуудалд санаа зовохгүйгээр зөвхөн сурах, заахад бүрэн зориулагдах зорилгоор байшин (*domus*) албан ёсоор байгуулав. Энэ байшинг Сорбонны Коллеж гэж нэрлэжээ.
Ангилал:Францын их сургууль
Ангилал:1257 онд байгуулагдсан
Магистрын зэрэг

**Магистрын зэрэг** (латин: magister, англи: master degree) нь их сургуулиуд эсвэл коллежуудаас төгсөгчдэд олгодог сургалт судалгааны дээд боловсролын зэрэг бөгөөд энэ нь тодорхой нэг судалгааны салбар эсвэл мэргэжлийн практик чиглэлд өндөр төвшний мэдлэг эсвэл мэргэшлийг харуулсан судалгааны хичээл төгссөний дараа олгодог. Магистрын зэрэг хамгаалахын тулд ихэвчлэн бакалаврын түвшний сургалтад өмнө судалгаа хийсэн байх шаардлагатай, эсвэл тусдаа зэрэг эсвэл нэгтгэсэн хичээлийн хэсэг болох байж болно. Судалж буй салбарт, магистрын түвшний төгсөгчид онол, практик чиглэлүүдийн нарийн мэдлэгтэй, дүн шинжилгээ хийх, шүүмжлэх, мэргэжлийн хэрэглээнд өндөр ур чадвартай байх, мөн нарийн төвшний асуудлуудыг шийдвэрлэх, хэт бодолтой, бие даан сэтгэх чадвартай байхыг хүлээж байна.

## Түүх
Магистрын зэрэг нь Европын их сургуулиудын үүсэлтэй холбоотой бөгөөд 1233 оны папын зарлигт Тулузын Их Сургуулийн магистрын зэрэгт элсэн орсон хүн бүрийг бусад их сургуульд чөлөөтэй зааж сургахыг зөвшөөрөхийг тушаасан байдаг. Магистрын зэргийн анхны утга нь ямар нэг их сургуульд магистрын зэрэг (багш) авах эрхтэй болсон хүн бусад их сургуульд ч мөн адил багшийн зэрэг авна гэсэн утгатай байжээ.
Ангилал:Дээд боловсрол
Англи Хэлний Толь

**"Англи Хэлний Толь"**, заримдаа **"Жонсонгийн Толь"** хэмээх нэрээр хэвлэгддэг, 1755 оны 4-р сарын 15-нд Самуэль Жонсон бичиж, хэвлүүлсэн бөгөөд энэ нь Англи хэлний түүхэнд хамгийн нөлөө бүхий толь бичгүүдийн нэг юм.

Тухайн үед хэвлэгдэж байсан толь бичгүүдэд сэтгэл ханамжгүй байдал байсан тул 1746 оны 6-р сард Лондонгийн номын худалдаачдын бүлэг Жонсонтой толь бичиг бичих гэрээ байгуулж, 1,500 гуини (£1,575) (2024 оны ханшаар ойролцоогоор £310,000) гэсэн төлбөрөөр тохиролцов. Жонсон үүнийг 3 жилийн дотор дуусгана гэж хэлж байсан боловч 7 жилийн дараа дуусгасан байна. Тэрээр ганцаараа энэ ажлыг хийсэн бөгөөд зөвхөн номнуудын доторхи жишээ ишлэлүүдийг бичихэд бичиг хэргийн туслах авсан гэдэг юм. Жонсон амьд ахуйдаа хэд хэдэн засварлагдсан хэвлэл гаргасан. Оксфордын Англи Хэлний Толь 173 жилийн дараа бүрэн дууссан тул Жонсоны толь нь Англи хэлний хамгийн шилдэг толь бичиг гэж тооцогдож байв. Уолтер Жексон Бэйтийн хэлснээр, энэ толь нь "судалгааны хамгийн том амжилтуудын нэгт тооцогддог бөгөөд магадгүй ганц хүний хийсэн хамгийн том ажил, хэдий богино хугацаанд байсан ч тухайн үед үүссэн хүндрэлүүдийг даван туулсан" гэж үзжээ.

## Түүхийн Үндэс
Нийтийн дундах уншлагын түвшин нэмэгдэж, хэвлэх болон ном бэхлэх техник технологийн ахиц дэвшилтэй хамт ном, текст, газрын зураг, брошур, сонингууд нийтэд өргөнөөр хямд үнээр хүрэх боломжтой болсон. Жонсоны толь нь Англи хэлний анхны толь бичиг биш бөгөөд анхны арван орчим толь бичгийн нэг ч биш байсан. Өмнөх 150 жилийн хугацаанд Англид 20 гаруй толь бичиг хэвлэгдсэн бөгөөд эдгээрээс хамгийн анхны нь 1538 онд Сэр Томас Элиотын латин-англи хэлний "үгийн толь" байсан юм.

Ангилал:Толь бичиг
Ангилал:Англи хэлний толь бичиг
Ангилал:Английн толь бичиг
Ангилал:1755 он
Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэлийн Газар

Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэлийн Газар (OUP) нь Оксфордын Их Сургуулийн хэвлэлийн газар юм. Энэ нь дэлхийн хамгийн том их сургуулийн хэвлэлийн газар юм. Анхны ном нь 1478 онд Оксфордад хэвлэгдсэн бөгөөд 1586 онд хэвлэлийн газар ном хэвлэх эрхийг хууль ёсоор олгосон. [2] Энэ нь 1534 онд байгуулагдсан Кембриджийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн Газраас хойш хоёрдугаарт ирэх хамгийн эртний их сургуулийн хэвлэлийн газар юм. [3][4][5]

Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэлийн Газар нь Оксфордын Их Сургуулийн нэгэн хэлтэс юм. Энэ нь Оксфордын Их Сургуулийн орлогч захирал томилсон 15 академичдын бүрдүүлдэг Хэвлэлийн Газар дахь төлөөлөгчдийн хорооны удирдлага дор удирдлагатай. Хэвлэлийн Газрын төлөөлөгчдийн хороог нарийн бичгийн дарга удирддаг бөгөөд тэр нь OUP-ийн ерөнхий гүйцэтгэх захирал болон бусад их сургуулийн байгууллагуудад OUP-ийн гол төлөөлөгчөөр ажилладаг. Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэлийн Газрын засаглалын бүтэц 17-р зуунаас хойш ижил хэвээр байна. [6] Хэвлэлийн газар нь Оксфордын Жерико дүүргийн Сомервилл коллежийн урд талд байрлах Уолтон гудамжинд байрладаг.

Сүүлийн 400 жилийн хугацаанд OUP нь голчлон боловсролын материалыг хэвлэн гаргахад анхаарлаа хандуулж ирсэн. Өнөөдөр ч энэ уламжлалаа хадгалан академик сэтгүүлүүд, толь бичиг, англи хэлний сурах материалыг, Энэтхэг судлал, хөгжмийн ухаан, классик бүтээлүүд, уран зохиол, түүх зэрэг номнуудыг хэвлэн гаргадаг. Мөн Библи, газрын зургуудыг хэвлэж гаргадаг. OUP нь дэлхий даяар, ялангуяа Британи эзэнт гүрний нэг хэсэг байсан газруудад салбар оффисуудтай.
Гутенбергийн Төсөл

**Гутенбергийн Төсөл** (PG) нь соёлын бүтээлүүдийг тоон хэлбэрт хөрвүүлэх болон "eBook-уудыг үүсгэх, түгээх"-ийг дэмжих зорилготой сайн дурын үйл ажиллагаа юм. Энэ нь 1971 онд Америкийн зохиолч Майкл С. Хартын үүсгэн байгуулсан бөгөөд хамгийн анхны дижитал номын сан юм. Түүний цуглуулгад байгаа бараг бүх зүйл нь олон нийтэд нээлттэй ном эсвэл бие даасан түүхүүдийн бүрэн текстүүд юм. Бүх файлуудыг нээлттэй форматаар хүлээн авах боломжтой бөгөөд бараг бүх компьютерт ашиглах боломжтой. 2024 оны 2-р сарын 13-ны байдлаар Гутенбергийн Төсөл нь 70,000 үнэ төлбөргүй eBook-ийн цуглуулгатай болсон байна. 

Түрээслэлтүүд нь энгийн текстийн хэлбэрээр болон HTML, PDF, EPUB, MOBI, Plucker зэрэг форматуудаар хүртэх боломжтой. Ихэнх хувилбарууд нь англи хэл дээр байдаг боловч олон хэл дээрх бүтээлүүд ч бас байдаг. Өөр өөр бүс нутаг, хэлний тодорхой бүтээлүүдийг санал болгодог олон холбоотой төслүүд байдаг. Гутенбергийн Төсөл нь интернэтэд үндэслэсэн номыг шалгах, засварлах бүлэг болох Distributed Proofreaders-тэй ойр холбоотой ажилладаг.

Гутенбергийн Төсөл нь хэвлэлийн технологийг хөгжүүлсэн алдарт зохион бүтээгч Иоханнес Гутенбергийн нэрийг авсан бөгөөд түүний бүтээлүүд нь ном болон бусад текстүүдийн олдоцын масс нэмэгдсэнтэй холбоотой юм.

Ангилал:Интернэтийн төсөл
Ангилал:Номын сангийн төрөл
Ангилал:Номын сан төрлөөр
Ангилал:1971 онд байгуулагдсан
Вердуний тулалдаан

**Вердений тулаан** (францаар Bataille de Verdun ; германаар Schlacht um Verdun) нь 1916 оны 2-р сарын 21-ээс 12-р сарын 18-ны хооронд Францын баруун фронтод тулалдсан. Энэхүү тулаан нь Дэлхийн нэгдүгээр дайны хамгийн урт тулаан байсан бөгөөд Вердунаас хойд талын толгод дээр болсон юм. Германы 5-р арми Вердунийн бэхлэгдсэн бүс (RFV, Région Fortifiée de Verdun) болон Меусийн баруун (зүүн) эрэг дэх Францын хоёрдугаар армийн хамгаалалт руу довтлов. 1915 онд Шампанскийн 2-р тулалдааны туршлагыг ашиглан Германчууд Вердун руу их буугаар галлах сайн ажиглалт бүхий хамгаалалтын маш сайн байрлал болох Меузийн өндөрлөгийг эзлэхээр төлөвлөжээ. Францчууд байр сууриа эргүүлэн авахын тулд стратегийн нөөцөө гаргаж, Германы явган цэрэгт бага зардлаар гамшгийн хохирол амсах болно гэж Германчууд найдаж байв.
Радьярд Киплинг

**Жозеф Радьярд Киплинг** (англи. *Joseph Rudyard Kipling* — /ˈrʌdjərd ˈkɪplɪŋ/; 1865 оны 12-р сарын 30-нд Бомбей  хотод төрсөн—1936 оы 1-р сарын 18-нд Лондон хотод нас барсан) — английн зохиолч, яруу найрагч, сэтгүүлч болон тойрон аялагч. 1907 онд Р.Киплинг утга зохиолын салбарт Нобелийн шагнал хүртсэн анхны англи хүн төдийгүй уг шагналын түүхэн дэх хамгийн залуу шагналтан болж байсан юм. 

## Намтар 
Радьярд Киплинг Британийн Энэтхэгийн Бомбей хотод орон нутгийн урлагийн сургуулийн профессор Жон Локвуд Киплинг, Алис (МакДональд) Киплинг нарын гэр бүлд төржээ. Англи дахь Радьярд нуурыг эрэг дээр эцэг эх нь танилцсан учраас түүнд Радьярд гэдэг нэрийг өгсөн гэж үздэг. Энэтхэгийн чамин үзмэрүүд, дуу чимээгээр дүүрэн эхний жилүүд ирээдүйн зохиолчийн хувьд маш их баяр жаргалтай өнгөрчээ. Гэвч 5 настайдаа Киплинг 3 настай дүүгийнхээ хамт Англи руу явж тэндээ сургуулийнхаа дотуур байранд амьдарч байжээ.

1894—1895 онуудад алдартай «Ширэнгэн ойн ном» (*The Jungle Book*) болон «Хоёр дахь Ширэнгэн ойн ном» (*The Second Jungle Book*). «Долоон далай» (*The Seven Seas*), «Цагаан агүүллэгүүд» (*The white thesis*) зэрэг яруу найргийн ботиуд хэвлэгдсэн. Удалгүй Жозефина, Элси гэх хоёр хүүхэд нь төрсөн. 1896 онд Киплинг эхнэрийнхээ хамт Англи руу буцсан байна. 1897 онд «Эрэлхэг далайчид» (*Captains Courageous*) хэвлэгдсэн байна. 1903 онд зохиолчийн хамгийн сайн романы гэж тооцогддог «Ким» (*Kim*) роман гарчээ.
Сонгодог хөгжим

**Сонгодог хөгжим** (лат. *classicus* — «үлгэр жишээ», англи. *classic music,* герман*. klassische Musik,* франц*. musique classique,* итали*.  musica classica,* орос. *классическая музыка*) — Хүн төрлөхтний /өрнөдийн/ үлгэр жишээ болсон хөгжмийн бүтээл, дэлхийн хөгжмийн соёлын алтан сан хөмрөгт ордог бүтээлүүдийг хэлдэг. 

Сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд нь гүн гүнзгий утга агуулга, үзэл суртлын ач холбогдлыг хэлбэр дүрсийн төгс төгөлдөр байдлыг хослуулсан байдаг онцлогтой. Сонгодог хөгжимд өнгөрсөн хугацаанд бүтээгдсэн болон орчин үеийн зохиолуудыг багтааж болдог байна. Ярианы хэлэнд "сонгодог хөгжим" гэсэн ойлголтыг ихэвчлэн "академик" эсвэл "симфони найрал хөгжим"-тэй ижил утгаар ойлгож ашиглаж ирсэн юм.

## Хөгжлийн үеүүд 
Сонгодог хөгжмийн хөгжлийн үе хоорондын заагийг нарийн тодорхойлоход бэрхшээлтэй байдаг. *Нэгдүгээрт*, улс орон тус бүрт үе болон өөр өөр цаг үед эхлээд дууссан байдаг. *Хоёрдугаарт*, тодорхой үеийн хэв маягийн бүтээлүүд энэ хэв маяг нь түгээмэл байхаа больж, аль хэдийн түүх болсон үед ч зохиогдсон байдаг юм. *Гуравдугаарт,* хэлбэрүүдийн арга хэрэгсэл нь өөрөө, гүйцэтгэлийн арга барил, хөгжмийн найруулга нь ихэвчлэн хэд хэдэн үеийн онцлог шинж чанартай байдагтай холбоотой.
, Густав Малер, Сергей Прокофьев;

Морис Равель, Ян Сибелиус, Игорь Стравинский; Леош Яначек, Бела Барток, Дмитрий Шостакович.]]
Жишээ нь Польш хэлээр сонгодог хөгжмийн ойлголтыг үнэлгээгээр нь тодорхой ялгаж хэлдэг байна. Сонгодог хөгжим (польш. *muzyka klasyczna*), сонгодог үед хамаарах хөгжмийг (польш. *muzyka klasycystyczna*), болон академик хөгжмийг (польш. *muzyka poważna*) гэж нарийн ялгаж хэлдэг байна.

Ихэвчлэн сонгодог хөгжим гэх ойлголтыг "гүн гүнзгий" хөгжимтэй холбож ашигладаг, өөрөөр хэлбэл "хөнгөн" хөгжмөөс ялгаатай нь анхаарал илүү төвлөрүүлэх, ургуулан бодох, төсөөлөх шаардлагатай байдаг юм.

## Сонгодог хөгжмийн төлөөлөгчид 
Антонио Вивальди, Иоханн Себастьян Бах, Георг Хендэл, Вольфганг Амадей Моцарт, Людвиг ван Бетховен, Жоаккино Россини, Феликс Мендельсон, Фредерик Шопен, Рихард Вагнер, Жузеппе Верди, Иоханн Штраус, Иоханнес Брамс, Жорж Бизе, Пётр Чайковский, Антонин Дворжак, Эдвард Григ, Эдуард Элгар, Сергей Рахманинов, Жорж Гершвин, Клод Дебюсси, Густав Малер, Сергей Прокофьев, Морис Равель, Ян Сибелиус, Игорь Стравинский; Леош Яначек, Бела Барток, Дмитрий Шостакович, Арам Хачатурян.