open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Усны өнгө

**Усны өнгө** (англи. *Color of water,* орос. *Цвет воды*) бол хүний нүдэнд тусаж буй өнгө юм. Хэдийгээр бага хэмжээний ус тунгалаг харагддаг ч усны хэмжээ нэмэгдэхийн хэрээр ус цэнхэр өнгөтэй харагддаг. Энэ нь усны сонгомол шингээлт болон гэрлийн туяа тараах дотоод шинж чанараас шалтгаалан үүсдэг байна. Усан дахь ууссан эсвэл түдгэлзсэн хэсгүүд нь усанд янз бүрийн өнгөөр харагддаг юм.

Ангилал:Өнгө
Ангилал:Усны хими
Ангилал:Усны бохирдол
Гэрлийн хүч

**Гэрлийн хүч** нь гэрлийн үндсэн фотометрийн хэмжигдэхүүний нэг болох физик хэмжигдэхүүн юм. Энэ нь нэгж хугацаанд өгөгдсөн чиглэлд дамжуулсан гэрлийн эрчим хүчийг тодорхойлдог юм. Энэ нь тоон үзүүлэлтээрээ элементийн хатуу өнцгөөр цацаж буй гэрлийн урсгалын тухайн өнцгийн харьцаатай тэнцүү байна.

Олон улсын нэгжийн систем (SI)-д хэмжилтийн нэгж нь кандела (олон улсын тэмдэглэл: cd) юм.

"Гэрлийн хүч" гэсэн ойлголтыг зөвхөн гэрэл гарч буй эх үүсвэрээс шугаман хэмжээсээс мэдэгдэхүйц давсан зайд л хэрэглэж болно.

## Жишээ 
Ангилал:Скаляр физикийн хэмжээс
Ангилал:Фотометр
Евгений Велихов

**Евгений Велихов** (орос. *Евге́ний Па́влович Ве́лихов,* 1935 оны 2-р сарын 2-нд Москва хотод төрсөн — 2024 оны 12-р сарын 5-нд Москвад нас барсан) — плазмын физик болон хяналттай дулааны цөмийн нэгдлийн салбарын Зөвлөлт, Оросын эрдэмтэн, олон нийтийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр Физик-Математикийн шинжлэх ухааны доктор (1964), профессор бөгөөд ЗХУ-ын болон Оросын Шинжлэх ухааны академийн дэд ерөнхийлөгч (1978–1996) байв. 

## Намтар 
Евгений Велихов бол инженер Павел Павлович Велихов (1905–1952) болон түүний эхнэр Наталья Всеволодовна Еврейнова (1906–1940) нарын хүү бөгөөд Төмөр замын инженер, улс төрч Павел Аполлонович Велихов (1875–1930)-ын ач хүү.

Тэрээр Москва хотын 49-р дунд сургуулийг төгсөөд Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Физикийн тэнхимийг төгссөн.

1961 оноос хойш Курчатовын нэрэмжит ЗХУ-ын Цөмийн Эрчим хүчний Хүрээлэнд ажиллаж байсан. 1971-1978 онд тус хүрээлэнгийн салбар болох ЗХУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн Соронзон Лабораторийн захирлаар ажиллаж байжээ.

1992 оноос хойш "Релком" ХК-ийн Захирлуудын зөвлөлийн хамтарсан даргаар ажиллаж байна. 1992 оноос хойш Оросын хөгжлийн компани (ХК Россхельф)-ийн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. 1993 онд Оросоос патент, лицензийн худалдаа эрхлэх зорилгоор Орос-Америкийн хамтарсан BDM үйлдвэрийг байгуулсан.

2009 онд "ИТЕР" компанийн зөвлөлийн даргаар сонгогдсон. 2010 оноос тэрээр Сколково сангийн Шинжлэх ухааны зөвлөх зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байв.

Евгений Велихов 2024 оны 12-р сарын 5-нд 89 настайдаа Москва хотод нас барсан.

Ангилал:Оросын физикч
Ангилал:1935 онд төрсөн
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Мигель Диас-Канель

**Мигель Марио Диас-Канель Бермудес** (исп. *Miguel Mario Díaz-Canel Bermúdez*; 1960 оны 4-р сарын 20-нд Кубын Вилья-Клара хотод төрсөн) — Кубын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 2019 оны 10-р сарын 10-наас Куба улсын Ерөнхийлөгч, 2021 оны 4-р сарын 19-нөөс Кубын Коммунист намын Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, 2018 оны 4-р сарын 19-нөөс Кубын Хувьсгалт Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч.

2003 оноос хойш Кубын Коммунист Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн. 2013-2018 онд Кубын Төрийн Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга, 2009-2012 онд Кубын Дээд боловсролын сайдаар ажиллаж байжээ.

Ангилал:Кубын ерөнхийлөгч
Ангилал:Кубын дээд боловсролын сайд
Ангилал:Кубын Коммунист Намын гишүүн
Ангилал:Кубын улс төрч
Ангилал:1960 онд төрсөн
I Умберто

**I Умберто** (итал. *Umberto I*, 1844 оны 3-р сарын 14-нд Сардинийн хаант улсын нийслэл Турин хотод төрсөн — 1900 оны 7-р сарын 29-нд Италийн Монца хотод нас барсан) — 1878 оноос Савой угсааны Италийн 2 дахь хаан.

Ангилал:Италийн хаан
Ангилал:1844 онд төрсөн
Ангилал:1900 онд өнгөрсөн
Ангилал:Савой овог
Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (цэргийн одон)
Ангилал:Португалын Христийн одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан (их загалмай)
Сардинийн хаант улс (1720-1861)

**Сардинийн хаант улс** буюу **Савой-Сардинийн хаант улс** (итал. *Regno di Sardegna*, сард. *Regnu de Sardigna*) — Европод 1720-1861 онд оршиж байсан улс. Нийт газар нутаг нь 76 000 км2; хүн ам нь 5 167 000 байсан (1857 онд). Нийслэл хот нь Турин байв.

1861 онд Италийн Вант Улс байгуулагдсаны дараа хуучин Сардинийн хаант улс нь Италийн Сардини, Пьемонт, Лигуриа мужууд болон Павиа мужийн нэг хэсэгт багтсан. Савой, Ницца нь Францад шилжсэн юм.

## 18-р зуун 
1720 онд Савойн гүн II Виктор Амадей нь 1713 оны Утрехтийн гэрээгээр хүлээн авсан Сицилийн хаант улсынхаа хариуд Хабсбургийн хаант улсаас хамаагүй цөөн хүн амтай, баян чинээлэг Сардиниа арлыг хүлээн авчээ. Шинээр байгуулагдсан улсыг Сардинийн хаант улс гэж нэрлэж Туринд нийслэллэсэн боловч Пьемонт нь хүн ам болон улс төрийн ач холбогдлын хувьд хамгийн чухал хэсэг хэвээр байжээ. Тухайн үед Сардиниа, Савой, Ниццагаас гадна орчин үеийн Пьемонтын баруун хагас (Турин ба Кунео)-оос бүрдэж байв.

1730 онд II Виктор Амадей өөрийн хүү III Карл Эммануэл (1730–1773)-ын төлөө хаан ширээнээс татгалзжээ. Жилийн дараа тэрээр титмээ эргүүлэн авахын тулд бослого гаргахыг оролдсон боловч баривчлагдаж, 1732 онд шоронд нас баржээ.

Ангилал:Италийн түүх

Ангилал:1324 онд байгуулагдсан
Ангилал:1861 онд татан буугдсан
Ангилал:Сардинийн түүх
Ангилал:Арлын орон
Осорын Бат-Өлзий

**Осорын Бат-Өлзий** (1960 оны 4 сарын 26-нд төрсөн) - Монгол Улсын гавьяат жүжигчин (2016), найруулагч, дэлгэц, тайзны жүжигчин.

## Намтар 
О.Бат-Өлзий нь Улаанхүүгийн Осор, О.Ариунгэрэл нарын 10 хүүхэдтэй айлд төрсөн. 1981 онд хугацаат цэргийн албанаас халагдаж ирээд, Улсын хүүхэд, залуучуудын театрт шалгалт өгч, дагалдан жүжигчнээр ажиллаж эхэлсэн байна.

## Бүтээл
### Тоглосон
*Гарын таван хуруу - Сүрэнгийн найз залуу (1982)
*Нандин эрдэнэ - Дамчаа (1986)
*Мөнх тэнгэрийн хүчин дор - Цагадай (1992)
*Догшин хутагтын сахиус - туслах дүр (1997)
*Салж чадахгүй хайр - зурагчин (1998)
*Хүрэлдэй их хааны элч - Мэргэнхүү
*Сая долларын олз - Галсан
*37-р точка - Сэрээтэр

### Найруулсан
*Зүрхэнд шивнэсэн үг (2001)
*Ноён Солиот (2002)
*Уулын Төмөр (2004)
*Нар сарны зааг (2012)
*Маш нууц (2015)
*Маш нууц 2: Байтаг богд (2018)
*Буруу өрөг (2020)
*Цөвүүн цаг (2025)

## Гэр бүл 
Том эгч нь О.Нарантуяа хүүхдийн хувцасны үйлдвэрт оёдолчин байсан. Удаах нь О.Сарантуяа СТА, БТА, хүндэт профессор СУИС-ийн төгөлдөр хуурын багш, гурав дахь нь О.Батцэнгэл төрийн дархан, морин хуурч, дөрөв дэх нь О.Нарангэрэл малчин, тав дахь нь О.Батсайхан балетчин, зургаа дахь нь О.Сарангэрэл эсгий урлалын мастер, долоо дахь нь О.Бат-Өлзий өөрөө, найм дахь нь О.Батгэрэл байлдааны онгоцны нисгэгч, ес дэх нь О.Түвшинтөгс хөгжмийн багш, арав дахь нь О.Түвшинжаргал хуульч мэргэжилтэй. 

Эхнэр Самбуугийн Сарантуяа нь Монгол Улсын ардын жүжигчин цолтой. Хүү Бат-Өлзийн Тамир нь жүжигчин, найруулагч.

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монголын найруулагч
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:1960 онд төрсөн
Сардин хэл

**Сардин хэл** буюу **сарда хэл** (сардин хэлээр. *limba sarda*, камп. *lingua sarda*) — Энэтхэг-Европ хэлний аймгийн роман бүлэгт багтдаг Италийн Сардини арлын оршин суугчид ярьдаг хэл. 

2006 онд арлын 1,600,000 оршин суугчдын 83% нь сардин хэлийг ойлгодог, 52% нь ярьж чаддаг байсан ч ердөө 26% нь төрөлх хэлээрээ ярьдаг байжээ. Сардин хэлээр ярьдаг хүмүүс арлын төв болон өмнөд хэсэгт төвлөрдөг. Тэд ихэвчлэн ахмад настан, боловсрол багатай ангийнхан байдаг. 1970-аад оноос хойш сардин хэлийг хүүхдүүд үзэхээ больсон ажээ.

МЭ 456-534 онуудад Сардини арлыг вандалчууд захирч байжээ. Дараа нь 9-р зууны эхэн үе хүртэл Сардин нь Византын эзэнт гүрний нэг хэсэг байв. Үүний дараа Сардинид хэсэг хугацаанд бие даасан улсууд буюу гиудикатууд оршин тогтнож байв. 1323 оноос Сардиниг Арагон аажмаар эзлэн авчээ. 1479 онд Сардини Испанийн Вант улсын нэг хэсэг болсон. 1707 онд Сардинийг Австри эзэлсэн боловч ердөө 13 жилийн дараа бие даасан Сардинийн хаант улс байгуулагдаж, 1861 онд нэгдсэн Италийн нэг хэсэг болсон юм.

Ангилал:Хэл зүй
Yum! Brands

**Yum! Brands, Inc., «Ям Брэндс»** — Америкийн нийтийн хоолны салбарт ажилладаг корпорац. Yum! корпорацад KFC, Pizza Hut, Taco Bell болон Habit Burger & Grill зэрэг брэнд ордог бөгөөд нийт 61 мянган салбар 155 оронд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тэдний 98% гаруй нь франчайзинг хэлбэрээр ажилладаг. 2016 онд Хятадад үйл ажиллагаа явуулдаг салбаруудыг бие даасан Yum China Holdings компани болгосон. Төв байр нь Кентакки мужийн Луисвилл хотод байралдаг. 

## Эзэмшигчид бөгөөд удирдлага 
Тус компанийн хувьцаа Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй бөгөөд голчлон байгууллагын хөрөнгө оруулагчдын эзэмшилд байдаг. 2025 оны байдлаар эдгээрээс хамгийн том нь Vanguard Fiduciary Trust Co. (12.05%), Capital Research & Management Co. (9.04%), JPMorgan Investment Management, Inc. (8.24%), BlackRock Advisors LLC (6.83%), State Street Corporation (4.69%), T. Rowe Price Investment Management, Inc. (3.72%), болон Geode Capital Management (2.73%) байв.

* Брайан С.Корнелл (*Brian C. Cornell*, 1958 онд Нью-Йорк хотод төрсөн) нь 2018 оноос хойш ТУЗ-ийн бие даасан даргаар, мөн Target компанийн дарга, гүйцэтгэх захирлаар (2014 оноос хойш) ажиллаж байна.
* Дэвид В.Гиббс (*David W. Gibbs,* 1965 онд төрсөн) нь 2019 оноос хойш ерөнхийлөгчөөр, 2020 оноос хойш гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Тэрээр өмнө нь Pizza Hut ХХК-ийг удирдаж байсан.

## Үйл ажиллагаа
Pizza Hut

**Pizza Hut** (*Пицца Хат* гэж дуудна; англи. *Hut* — «Овоохой, оромж») — 100 гаруй оронд 15 мянган салбартай пицца хоолны сүлжээ. Pizza Hut компани нь Yum! Brands корпорацад ордог.

1958 онд АНУ-ын Канзас мужийн Уичита хотод ах дүү Дан болон Фрэнк Карни нарын үүсгэн байгуулсан тус компани нь Америк маягийн пицца, түүнчлэн гоймон, тахианы далавч, талхны хатаамал, сармистай талх зэрэг хачраар мэргэшсэн юм. Тэд дэлхийн хамгийн том пиццаны сүлжээ байв.

Pizza Hut нь гэр бүлд зориулсан Pizza Hut болон Pizza Hut Express түргэн хоолны газрууд гэсэн хоёр төрөлд хуваагддаг. Гэр бүлийн пиццаны газрууд нь илүү олон төрлийн цэс, илүү олон суудал, илүү олон зөөгчтэй (жишээлбэл, Golden Corral рестораны сүлжээнд) гэдгээрээ бусад түргэн хоолны газруудаас ялгаатай юм.

## Түүх 
Анхны Pizza Hut хоолны газар 1958 онд АНУ-ын Канзас мужид 600 долларын хөрөнгө оруулалттай ​​нээгдсэн түүхтэй. АНУ-аас гаднах анхны Pizza Hut салбар 10 жилийн дараа буюу 1968 онд Канадад нээгдсэн юм. Сүлжээний пиццаны газрын нэг онцлог нь пицца хүргэлт байсан бөгөөд энэ нь компанийн нэр хүндэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна. Өнөөдөр Pizza Hut пиццаны газрууд дэлхийн 100 гаруй оронд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

1977-1997 онуудад Pizza Hut нь PepsiCo-ийн эзэмшилд байсан.
Subway

**Subway** (монголоор. *Сабвэй*) — франчайзинг зарчмаар үйл ажиллагаа явуулдаг түргэн хоолны сүлжээ юм. 2011 оны байдлаар байршлын тоогоороо дэлхийд хамгийн том түргэн хоолны сүлжээ болсон юм. Уг сүлжээний хамгийн их зарагддаг гол бүтээгдэхүүн нь "шумбагч онгоц" (гонзгой урт хэлбэртэй тул ийм нэртэй) сэндвич юм. 

## Түүх 
1965 оны 8-р сарын 28-нд Фред ДеЛука (1947–2015) болон доктор Питер Бак (1930–2021) нар Коннектикут мужийн Брижпорт хотод анхны ресторанаа нээж, "Питийн Супер Шумбагч онгоц" (англи. *Pete’s Super Submarines*) гэж нэрлэжээ. Тухайн үед 17 настай байсан Фред коллежийн төлбөр төлөх хэрэгтэй байсан тул гэр бүлийн найз Питер Бак нь түүнд сэндвичийн мухлаг нээхийг санал болгосон түүхтэй. Банкнаас 1000 долларын зээл олгож, Фред Делука бизнесийг хянах эрхээ авчээ.

Хэсэг хугацааны дараа рестораны нэрээ Питийн Сабвэй «Pete’s Subway», дараа нь Сабвэй «Subway» болгон өөрчилжээ. 

1974 онд тус сүлжээ 32 ресторантай байсан бөгөөд тухайн үед АНУ-д улам бүр түгээмэл болж байсан франчайзинг руу шилжих шийдвэр гаргасан бөгөөд энэ нь сүлжээгээ цаашид өргөжүүлэх зорилготой байв.

1987 онд 1000 дахь ресторан нээгдэв. 1990-ээд оны эхэн үеэс хойш Subway жил бүр 1000 гаруй шинэ ресторан нээж байжээ.

2023 оны 1-р сард тус компани худалдан авагчдыг хайхын тулд зөвлөхүүдийг хөлсөлсөн. Шинжээчдийн тооцоолсноор тус компанийг 10 тэрбум доллараар борлуулах боломжтой байсан юм.

## Салбарууд 
2020 оны 7-р сарын байдлаар Subway нь дэлхийн 111 оронд ойролцоогоор 41,600 салбартай байсан бөгөөд бүгд бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг байв. 2012 оны статистик мэдээллээр Subway ресторануудын дийлэнх нь дараах улсуудад байрладаг:

* АНУ - 24,129;
* Канад - 3,155;
* Их Британи - 2,300;
* Бразил - 2,200;
* Австрали - 1,400;
* Мексик - 929;
* Герман - 680;
* Энэтхэг - 521;
* Хятад - 495;
* Орос - 460;
* Өмнөд Солонгос - 418;
* Франц - 393;
* Шинэ Зеланд - 247;
* Малайз - 235;
* Колумб - 219;
* Нидерланд - 205;
* Япон - 194;
* Финлянд - 190;
* Саудын Араб — 178; Швед — 174;
* Пуэрто Рико — 167;
* Польш — 154.

## Монголд 
Дэлхийн 110 орны, 37,000 байршилд, өдөртөө 7,6 сая үйлчлүүлэгчдэд хүрч үйлчилдэг, дэлхийн хамгийн олон салбартай, амтат сэндвичийн Subway брэндийн анхны салбарыг Монголд Таван Богд Групп албан ёсны франчайзинг эрхтэйгээр Улаанбаатар хотод 2024 оны 7-р сарын 5-нд нээсэн байна.
Боинг 737

Боинг 737 () нь АНУ-ын Боинг компанийн Вашингтон муж дахь Рентон үйлдвэрт үйлдвэрлэдэг, нарийн биет нисэх онгоц юм.

1967 оны Боинг 737 бол тус онгоцны түүхэн эхлэл юм — энэ жилд уг агаарын хөлөг анх ниссэн бөгөөд дараа нь дэлхийн хамгийн олон ашиглагдсан зорчигч тээврийн онгоцны нэг болсон.

## Анхны загвар
### Анхны нислэг
* Боинг 737-100 загварын анхны нислэг нь 1967 оны 4 р сарын 9-нд Сиэтл дахь Боингийн хөөрөх талбайгаас хөөрсөн. 
* Нислэгийг Брайен Вайгл ба бага Лью Валлик удирдсан бөгөөд онгоц ойролцоогоор хоёр цаг хагасын турш ниссэн.

### Сертификат ба үйлдвэрлэл
* Боингийн 737-100 загвар нь тухайн жилдээ АНУ-ын Иргэний нисэхийн удирдлагын (FAA) гэрчилгээ авч, арилжааны нислэгт тус онгоц ашиглах боломжтой болсон. 
* 737-100 загвар нь Боингийн анхны нарийн биет, богино/дунд зайн зорчигч тээврийн зорилготой реактив онгоц байсан.
   
### Арилжааны үйлчилгээ эхэлсэн нь
* Анхны үйлдвэрлэсэн Боинг 737-100 загварыг Луфтханза компани 1968 оны 2 р сарын 10-нд ашиглаж эхэлсэн.

### Тэмдэглэлт онцлог 
* 1967 он дахь анхны 737-100 нь Боинг 707, 727-тай харьцуулахад илүү богино зайд хэрэглэх зориулалттай, хоёр хөдөлгүүртэй онгоц байсан.
* Энэ анхны загвар нь цаашид 737 гэр бүлийн олон шинэ хувилбарууд бий болгох эхлэлийг тавьсан.

Ангилал:Боингийн агаарын тээврийн хэрэгсэл
Грегори Халатянц

**Грегори Халатянц** буюу **Григор Хлатеци** (армени. Գրիգոր Խլաթեցի, мөн *Цере́нц, Бзнунеци́* -арм. Ծերենց, Բզնունեցի,  1350 онд төрсөн — 1425 онд нас барсан) — Армений 14-15 зууны сэтгэн бодогч, яруу найрагч, түүхч, хөгжимчин, сурган хүмүүжүүлэгч бөгөөд шашны зүтгэлтэн.

13-р зууны Армени руу хийсэн Монголын довтолгооны тухай бичиж үлдээсэн хүн.
Куб (геометрийн дүрс)

**Куб** — тус бүр нь квадрат хэмжээтэй зөв зургаан талтай, геометрийн дүрс, шоо дөрвөлжин.

## Эшлэл
Ангилал:Геометрийн дүрс
Ангилал:Олон талст биет
Клементина Черчилль

**Клементина Огилви Спенсер-Черчилль** (англи. *Clementine Ogilvy Spencer-Churchill, Baroness Spencer-Churchill*, өмнө нь  — **Хозиер** (англи. *Hozier*); 1885 оны 4-р сарын 1-нд төрсөн — 1977 оны 12-р сарын 12-нд нас барсан) — Их Британий алдартай Ерөнхий сайд Уинстон Черчиллийн эхнэр. 

## Намтар 
Клементина Черчилль 1885 оны 4-р сарын 1-нд тэтгэвэрт гарсан хурандаа Хенри Монтагю Хозиер, хатагтай Бланш Хенриетта Огилви нарын охин болж төрсөн байна. Тэрээр 1904 онд Уинстон Черчилльтэй танилцжээ.

1908 оны 9-р сарын 12-нд Уинстон, Клементин нар Лондон хотын Вестминстер дүүрэг дахь Гэгээн Маргаретын сүмд (англи. *St Margaret’s, Westminster*) гэрлэж, Венецийн Бавено, Моравиагийн Вевержи цайзад бал сараа өнгөрүүлсэн байна. Дараа нь тэд Лондон хотын "Экклстон гудамж- 33"-т (англи. *Eccleston Square*) хаяг дахь байшинд суурьшжээ.

Уинстон болон Клементина Черчилль нар 5 хүүхэдтэй байсан:

* ууган бөгөөд том охин Дайана Черчилль (1909—1963), хоёр удаа гэрлэсэн бөгөөд хоёр дахь нөхөр улс төрч Дункан Сэндистай гэрлээд 3 хүүхэдтэй болсон.
* ганц хүү Рэндолф Черчилль (1911—1968), зохиолч, улс төрч, эхлээд Памела Берилл Дигбитай 1939-1946 онд, дараа нь Жун Осборнтой 1948 оноос гэрлэсэн.  хоёр гэрлэлтээс нэг нэг хүүхэдтэй. 
* дунд охин Сара Черчилль (1914—1982) -жүжигчин бөгөөд бүжигчин, 3 удаа гэрлдэсэн бөгөөд хүүхэд төрүүлээгүй байна. 
* дунд охин Мэриголд (1918—1921) — 2 настайдаа эндэж нас барсан.
* отгон охин Мэри Соумс (1922—2014) - эцгийнхээ уран зургуудын тухай ном бичсэн, 1947 онд улс төрч -консерватор Кристофер Соумстай гэрлээд 5 хүүхэдтэй болсон.
Оксфордшир

**О́ксфордшир** (англи. *Oxfordshire* [ˈɒksfərdʃər] буюу [ˈɒksfərdʃɪər]) — Английн Зүүн-өмнөд хэсэгт орших ёслолын бөгөөд хотын бус хошуу. Энэ хошууны нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь — Оксфорд. хүн ам нь-  620 мянга орчим.

Энэ хошуу нь баруун хойд талаараа Уорвикшир (англи. *Warwickshire*), зүүн хойд талаараа Нортгемптоншир (англи. *Northamptonshire*), зүүн талаараа Бакинхемшир (англи. *Buckinghamshire*), өмнөд талаараа Беркшир (англи. *Berkshire*), баруун өмнөд талаараа Вилтшир (англи. *Wiltshire, /ˈwɪlt.ʃ(ɪ)ər/,* буюу товч. *Wilts*), баруун талаараа Глостешир (англи. *Gloucestershire*,  /ˈglɒstəʃɚ/) хошуудтай хиллэдэг байна.

Английн Оксфорд хошуу нь боловсрол болон аялал жуулчлалын салбар хөгжсөн бөгөөд автоспорт, автомашины үйлдвэрлэл, технологийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг компаниудын өлгий нутаг юм. Тус хошуунд байрладаг Оксфордын Их Сургууль нь дэлхийн тэргүүлэх их сургуулиудын нэг гэдгээрээ бүх нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм.

### Засаг захиргааны хуваарилалт 
Оксфордшир хошуу нь 5 захиргааны дүүрэгт хуваагддаг байна:

# Оксфорд хот
# Черуэлл (англи. *Cherwell*) 
# Өмнөд Оксфордшир (англи. *South Oxfordshire*)
# Вейл оф Уайт Хорс (англи. *Vale of White Horse*)
# баруун Оксфордшир (англи. *West Oxfordshire*)
Оксфорд

**Оксфорд** (англи. *Oxford* — «үхрийн жим», «бухын жим» гэж орчуулна, дуудлага- [ˈɒksfəd]) - Их Британи дахь Английн Оксфордшир хошууны нийслэл хот юм. Оксфорд хот нь англи хэлээр ярьдаг орнуудын хамгийн эртний дээд боловсролын байгууллага, Европын хамгийн эртний байгууллагуудын нэг болох Оксфордын Их Сургууль байралдагаараа алдартай юм. Оксфордын Их Сургууль үүсгэн байгуулагдсан он нь тодорхойгүй боловч Оксфордын боловсрол нь 1096 оноос хойш нэг хэлбэрээр оршин тогтнож байсан юм. 1167 онд Плантагене́т угсааны II Хенри хаан Англи оюутнуудыг Парисын Их Сургуульд элсэхийг хориглосноос хойш энд боловсрол хурдацтай хөгжиж эхэлсэн. Их Британийн боловсролын байгууллагуудын тэргүүлэх бүх зэрэглэлүүд (*The Complete University Guide, The Times, The Guardian*) энэ их сургуулийг тус улсын шилдэг гэж нэрлэдэг. Мөн ойролцоогоор 50 Нобелийн шагналтыг тус сургууль төрүүлсэн байна.

Оксфорд нь Темз мөрөн, Черуэлл голын бэлчир дээр байрладаг. Хотын дундуур урсдаг Темз мөрний 10 майль хэсгийг Айзис гэж нэрлэдэг. 

## Хүн ам 
2015 оны байдлаар хотын хүн ам нь 159,574 байсан бөгөөд үүний ойролцоогоор 30,000 нь их сургуулийн оюутнууд байжээ.

## Тээвэр 
Оксфорд хот нь Лондонгоос баруун хойд зүгт 90 км, Бирминхемээс зүүн өмнө зүгт 110 км зайд оршдог. Лондон, Бирминхемийг холбосон M40 хурдны зам Оксфордоос 10 км зайд өнгөрдөг. A34, A40, A420 хурдны замууд мөн тус хотоор дайран өнгөрч, Оксфордыг Английн болон Уэльсийн томоохон хотуудтай холбодог юм.

Оксфорд хотын төмөр замын өртөө Лондон (Паддингтон, Марилебон өртөө), Борнмут, Вустер, Бирминхем, Ковентри хотуудтай холбодог байна.
Блэним Ордон

**Блэним Ордон** (мөн **Блейнхэмын ордон,** англи. *Blenheim*, *«блэ́ним»*, [ˈblɛnɪm] гэж дууддаг) — Малборо гүнгүүдийн сурвалжит эдлэн газрын ордон бөгөөд Английн томоохон цэцэрлэгт ордны цогцолбор юм. Оксфордшир хошууны Вудсток хотын захад оршдог юм. 1987 оноос — ЮНЕСКО-гийн өвд бүртгэгдсэн.

1705-1724 оны хооронд Английн уран барилгын онцлог шинж чанартай сонгодог барокко хэв маягаар баригдсан бөгөөд Жон Ванбруг, Николас Хоксмур нар анхны Марлборо гүн болон түүний эхнэр Сарагийн оршин суух газар болгон зохион бүтээжээ. Гүн Бленхеймд Француудыг ялсан үйл явдалд зориулан ордонг ийнхүү нэрлэсэн байна. 1874 онд Марлборо гүн угсааны Уинстон Черчилль энэ ордонд мэндэлжээ.
Вудсток

**Ву́дсток** (англи. *Woodstock*) — Английн Оксфордшир хошууны Баруун Оксфордшир дүүрэгт багтдаг жижиг хот. 

Оксфорд хотоос умард зүгт 12 км-ийн зайд оршдог бөгөөд Глим гэх жижиг гол хотыг хуучин, шинэ гэсэн хэсэгт хуваадаг байна. Энэ хот нь үндсэндээ 1874 онд Уинстон Черчиллийн төрсөн Блэним Ордонгоороо алдартай юм.

Вудсток хот нь хааны ордонтой шууд холбоотой бөгөөд гайхалтай ан агнуурын ачаар тус бүс нутагт татагдсан Англо-Саксоны хаадууд энд  цагаа өнгөрөөдөг байжээ. I Хенри хаан энд ан агнуурын байр барихыг захиалсан бөгөөд түүний залгамжлагч II Хенри хаан байрыг өргөтгөж, хааны хөдөөгийн оршин суух харш болох Вудстокийн ордон (англи. *Woodstock Palace*) болгон хувиргасан боловч Английн иргэний дайны үеэр сүйдэж өнөө үе хүртэл хадгалагдаж үлдээгүй ажээ. 

Орчин үед Вудсток цэцэглэн хөгжиж буй Оксфордын дагуул хот бөгөөд Блэним ордонд зочлогсод буудалладаг алдартай болсон юм.
Плантагенет угсаа

**Плантагене́т** **угсаа** (франц. *Plantagenêt*, англи. *Plantagenets*) — Франц гаралтай хааны усгаа залгамжлагчид юм. Гатинэ-Анжу угсааны нэг салаалсан хэсэг бөгөөд гол эзэмшил газар нь эхлээд Францад (Анжу муж) байгаад сүүлд хамаагүй их өргөжөн тэлсэн юм. 

Үүний үр дүнд Плантагенет угсааныхан Англи (1154–1399), Норманд (1144–1204, 1346–1360, 1415–1450), мөн Гаскони, Гиенн (1153–1453) зэрэгт захирагчид болгосон түүхтэй юм. Гэсэн хэдий ч Францын хаадтай хийсэн мөргөлдөөний үеэр Плантагенетүүд 1206 онд Анжу гүнлэгийг Францад өгөхөөс өөр аргагүй болсон байдаг.
Пуштун

**Пушту́н**, **пашту́н** (пушту پښتون‎ баруун аялага. [paʂtun], зүүн аялага. [paxtun], перс. پختون‎ [pæχtun], урдү پٹھان‎, хинди पठान paṭhān [pəʈʰaːn]) буюу **афга́нчууд** (перс. افغانی‎ [æfʁɒːniː]) — ираны ард түмэн бөгөөд Афганистаны зүүн болон баруун өмнөд  болон Пакистаны баруун хойд хэсэгт оршин суудаг ард түмэн. 

Тус ард түмний гол онцлог шинж чанарууд нь Зүүн Ираны пушту хэлээр хэлэлцдэг бөгөөд нүүдэлчдийн уламжлал, олон янзын овгийн бүтэцтэй юм.

Афганистаны Иргэний дайн эхэлснээс хойш Афганистанд хүн амын тооллого хийгдээгүй тул пуштунуудын тоог нарийн  тооцоолох боломжгүй ч 2020 оны байдлаар ойролцоогоор 53 сая хүн амтай гэж тооцоолж байгаа бөгөөд тэдний ердөө 25% нь Афганистанд амьдардаг бөгөөд пуштун хүмүүс тус улсын тэргүүлэгч, 50% -ийг бүрдүүлдэг зонхилох угсаатны бүлэг юм.

"Пуштун хүн бол пушту хэлээр ярьдаг хүн биш, харин пашту сургаал (Пуштунвали) мэддэг хүн юм" гэж өөрсдөө үздэг.
Сардини

**Сардини** (итал. *Sardegna* [sarˈdeɲɲa], сард. *Sardigna* [sar'dinja]) — Газар дундын тэнгис дэх 2 дахь том арал. Апеннины хойгоос баруун талд Сицили болон Корсика арлуудын дунд орших арал. Арал нь Италийн нэг хэсэг бөгөөд Сардин хэлний тархалт (Итали хэлнээс гадна)-аас шалтгаалан онцгой статустай бөгөөд албан ёсоор өөрөө засах бүс нутаг гэж нэрлэгддэг  (итал. *Regione Autonoma della Sardegna*, сард. *Regione Autònoma de sa Sardigna*) юм.


Ангилал:Италийн арал
Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арал
Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-2-Бүс нутаг
Кабул гол

**Кабу́л** **гол** (пушту. کابل‎, дари کابل — *Кабуль*; эрт.энэтхэг хэл. *Kubhā*) — Афганистаны зүүн хэсэг, Пакистаны баруун хойд хэсгээр урсдаг хил дамнасан гол юм. Инд мөрөнд баруун талаас нь Атток хот орчим цутгадаг хамгийн том гол юм. Дээд хэсгийг нь *Майданруд*, *Лаландар* гэж нэрэлдэг. Голын хамгийн том цутгалууд нь Кунар, Панжшир, Логар голууд юм. Энэ гол Афганистаны Кабул, Желалабад, Пакистаны Пешавар хотуудаар дайран урсдаг байна.

Гиндукуш уулсын өмнөд хэсгээс 3500 метрийн өндрөөс эх авдаг тус гол Пакистаны нутагт 120 км урт газар усан онгоц явах боломжтой байна. Мөн ургамал талбай услах, мод урсгаж тээвэрлэх зэргээр энэ голыг ашигладаг ажээ. 

Голын нийт урт нь ойролцоогоор 500 км бөгөөд үүний 360 км нь Афганистаны нутгаар урсдаг байна. Афганистанд урсах голын доошлох өндөр нь ойролцоогоор 3600 м (ойролцоогоор 10 м/км) юм. Урсгал нь янз бүрийн өндөртэй хэсгүүдтэй тул маш жигд бус байдаг ажээ.

Кабул гол дээр бага хүчин чадалтай цөөн хэдэн Усан цахилгаан станц барьсан байдаг.
Евратом

Евратом  
Европын Атомын Эрчим Хүчний Нийгэмлэг (European Atomic Energy Community, EAEC буюу EURATOM) нь 1957 оны Евратомын гэрээгээр байгуулагдсан олон улсын байгууллага юм. Анхны зорилго нь Европт цөмийн эрчим хүчний мэргэшсэн зах зээлийг бий болгон цөмийн эрчим хүчийг хөгжүүлэх, гишүүн орнуудад түгээх, мөн илүүдэл эрчим хүчийг гишүүн бус орнуудад худалдах явдал байв. 1967 онд гүйцэтгэх байгууллагууд нь нэгдсэний дараа Европын нүүрс гангийн нийгэмлэг болон Европын эдийн засгийн нийгэмлэгийн хамт Европын гурван нийгэмлэгийн нэг болсон бөгөөд өнөөдөр Евратом нь бодит байдал дээр Европын Холбооны (ЕХ) эрх мэдлийн дор үйл ажиллагаа явуулдаг боловч хууль зүйн хувьд тусдаа байгууллага хэвээр байна.

Евратом нь Европын Холбооноос хууль зүйн хувьд тусгаарлагдсан хэдий ч гишүүнчлэл нь ижил бөгөөд ЕХ-ны олон институциар удирдуулдаг. Гэсэн хэдий ч энэ нь Европын Холбооноос хараат бус одоо хүртэл оршин байгаа цорын ганц нийгэмлэгийн байгууллага бөгөөд иймээс Европын Парламентын зохицуулалтын хяналтаас гадуур байдаг. Цаг хугацааны явцад түүний үйл ажиллагааны хүрээ өргөжиж, цөмийн эрчим хүч болон ионжуулагч цацрагтай холбоотой олон салбарыг хамрах болсон. Үүнд цөмийн материалын хамгаалалт, цацрагийн хамгаалалт, энхийн зорилгоор ЕХ-ны гишүүн орнуудын цөмийн судалгааны хөтөлбөрүүдийг уялдуулах мөн Олон улсын нэгдсэн термоядролын реакторын (International Fusion Reactor) барилга байгууламж зэрэг орно.
Европын нүүрс ба гангийн нийгэмлэг

Европын Нүүрс ба Гангийн Нийгэмлэг
Европын Нүүрс ба Гангийн Нийгэмлэг (European Coal and Steel Community) нь Дэлхийн II дайны дараа Европын нүүрс гангийн салбарыг нэгтгэн хэт үндэстний шинжид тулгуурласан нэгдсэн зах зээлийг бий болгох зорилгоор байгуулагдсан Европын байгууллага юм. Энэхүү нийгэмлэг нь гишүүн улсуудын томилогдсон төлөөлөгчдөөс бүрдэх дээд эрх бүхий байгууллагаар удирдуулж тэд өөрсдийн улсын ашиг сонирхлыг бус харин нийгмийн нийтлэг ашиг сонирхлын төлөө шийдвэр гаргана гэсэн зарчимд үндэслэж байв. ECSC нь 1951 онд Бельги, Франц, Итали, Люксембург, Нидерланд, Баруун Герман улсууд гарын үсэг зурсан Парисын гэрээгээр албан ёсоор байгуулагдсан бөгөөд Европ дахь Дэлхийн II дайны дараах Европын интеграцчлалын үйл явцын анхны алхам гэж үздэг. Уг байгууллага нь гишүүнчлэл болон чиг үүргээ аажмаар өргөжүүлсний үр дүнд өнөөгийн Европын Холбоо бий болоход хүргэсэн тул орчин үеийн Европын Холбооны өмнөтгөл байгууллага гэж тооцогддог.

Европын Нүүрс ба Гангийн Нийгэмлэгийг анх 1950 оны 5 дугаар сарын 9-нд Францын Гадаад хэргийн сайд Робер Ш/уманы тунхаглалаар санал болгосон бөгөөд энэ өдөр нь Европын Холбоонд Европын өдөр хэмээн тэмдэглэгддэг. Энэ нь Дэлхийн II дайн дууссаны таван жилийн ойгоос нэг хоногийн дараах өдөр байв. Шуман “нүүрс гангийн үйлдвэрлэлийг” хамтад нь нэгтгэх замаар бий болох “үйлдвэрлэлийн эв нэгдэл” нь Франц, Германы хооронд дахин дайн дэгдэхийг “зөвхөн санаанд оромгүй төдийгүй бодитойгоор боломжгүй болгоно” хэмээн мэдэгдсэн байдаг.
V Карл (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)

**V Карл** (1500 оны 2 сарын 24-нд төрсөн&nbsp;– 1558 оны 9 сарын 21-нд өнгөрсөн) 1519-с 1556 онд Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан, Австрийн их ван, 1516-с to 1556 онд Испанийн хаан (I Карлос), 1516-с to 1554 онд Сицили Неаполийн хаан, 1506-с 1555 онд Нидерландын захирагч ноён, Бургундын ван байсан. Авсртийн Хабсбург овгийг угсаа залгамжилж, Европт Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн, түүний уугуул нутаг Австри, Бургунд, Испанийн хаант улс,Сицилийн хаант улс, Неаполийн хаант улс, Сардинийн хаант улсыг багтаасан өргөн уудам нутгийг захирч байв. Америк тивд Испани, Германы колончлолыг үргэлжлүүлсэн. Карлын мэдлийн нутгаас "Нар үл жаргах эзэнт гүрэн" гэх хэлц анх гарчээ.

I Филипп, Кастилийн Хуанагийн хүү болж мэндэлсэн.
Эцгээсээ Нидерландыг өвлөж, эхтэйгээ Испани болон түүний харьяа нутгийг хамтран захирч байсан. 1519 онд өвөг эцэг I Максимилиан нас барахад Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаанд өргөмжлөгдсөн.

Өөрийн эзэмшлийн өргөн уудам нутагт 40 аялал хийж, амьдралынхаа багагүй хугацааг зарцуулсан. Харьяа нутаг нь элдэв дайн дажингүйгээр өвлөгдсөн ирсэн боловч Протестант шинэчлэл, Османы эзэнт гүрний эзлэм түрэмгийлэл, Францын зөрчил зэргээс улсынхаа тусгаар тогтнолыг хамгаалж олон арван дайн хийсэн. Дайнаа Герман Италийн банкируудаас зээл аван санхүүжүүлж, Шинэ Испани, Перугаас олборлосон мөнгөөр эргэн төлөлт хийж байв. Үүний уршгаар Испанийн үнийн хувьсгал буюу их инфляци болсон.

1521 онд Ромын пап X Леотой холбоотон болж, Мартин Лютерийг хууль бус хэмээн зарласан. Тухайн жил Францын хаан I Франсуа Хабсбургтай дайн зарлаж Италийн дөрвөн жилийн дайныг эхлүүлсэн. 1525 оны Павиагийн тулалдаанд Хабсбург ялалт байгуулж I Франсуаг олзолсноор дайн дууссан. 1527 онд тухайн үеийн Ромын пап VII Клементэд шаардлага хүргүүлэхээр Ром руу 2 түмэн цэрэг хөдөлгөв. Карл Ром руу дайрч болохгүй гэсэн тушаал өгсөн байсан боловч, цалин хөлсөө аваагүй цэргүүд тушаалыг үл тоон Ром руу дайран орж тонуул дээрэм хийсэн. 1529 онд Вена хотыг Османы бүслэлтээс чөлөөлж VII Клементээр Италын болон Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан хэмээн зөвшөөрөгдсөн. 1535 онд Милан, Тунисыг эзэлсэн боловч хэдхэн жилийн дараа Унгарын хаант улсын Буда хотыг Османуудад алдаж, Алжир луу хийсэн аян дайн бүтэлгүйтсэн. Шинэ Ромын пап III Паултай олон хэлэлцээр хийсний эцэст 1545 онд анх Трентийн зөвлөлийг хуралдуулж Протестантыг буруу шаав. Харин энэ үед Протестантыг урсгалд ороод байсан Ариун Ромын эзэнт гүрний ханхүү ноёд Шмалькальдены лиг байгуулан Францын II Анри хаантай холбоо тогтоож Карлын эсрэг Франц, Османы эвсэлтэй нийлэв.

1555 онд V Карл арга буюу Аугсбургийн гэрээ байгуулж улмаар 1556 онд хаан ширээнээсээ буусан. Ингэснээр түүний эзэнт гүрэн II Филиппээр удирдуулсан Испанийн Хабсбург, I Фердинандаар удирдуулсан Австрын Хабсбург болон задарчээ. Тэрээр 1558 онд Эстремадурад байрлах Юсте хийдэд таалал төгсжээ.

## Эшлэл
Ангилал:1500 онд төрсөн
Ангилал:1558 онд өнгөрсөн
Ангилал:Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан
Ангилал:Хабсбург
Ангилал:Ромын католик шашны хүн
Карлос, 01
Ангилал:Наваррын хаан
Ангилал:Люксембургийн ноёрхогч
Карлос, 01
Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар
Ангилал:Алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан
Закопане

**Закопане** (польш. *Zakopane*) - Польшийн өмнөд үзүүрт, Словакийн хил орчим, Татра уулын бэлд орших хот юм. Польшийн Статистикийн Ерөнхий Газрын мэдээлснээр, 2019 оны 12-р сарын 31-ний байдлаар тус хотын хүн ам 27,010 байжээ. Закопане хот бол тус улсын хамгийн том өвлийн спортын төв бөгөөд ихэвчлэн Польшийн өвлийн нийслэл гэж нэрлэгдэж ирсэн байна.

Закопане нь далайн түвшнээс дээш 750–1100 метрийн өндөрт орших Польшийн хамгийн өндөр хот гэж тооцогддог. Энэ газар нь зөөлөн уур амьсгалтай. Өвөл нь нартай, цастай, дулаан байдаг. Нэг, хоёрдугаар сард температур -5°–10° C хүртэл буурдаг. Цанын улирал: 12, 1, 2, 3, 4-р сар юм. Жилд энэ хотод дунджаар 2,5 сая гадаад дотоодын жуулчин ирдэг байна.
Гуралууд

**Гуралууд** (өөрсдөө: *gόrali* — "уулынхан"; польш. *Górale*; словак. *Gorali*) — Польшийн угсаатны бүлгүүд (подгалууд, оравууд, спишакууд, бабьегорчууд, живецийн гуралууд, бескидчууд, пенинчууд, сондеццууд, загорчууд, вислянчууд, яблоньковчууд болон бусад). Польшийн өмнөд уулархаг нутаг (Бага Польш болон Силезийн нутаг), Словакийн баруун-умард (Кисуце, Липтов, Спиш, Орава, Стара Любовня болон Прешов хягзаар) нутаг болон Чехийн зүүн-хойд (Тешины Силези — Фридек-Мистек, Опава болон Брунталь Морав-Силезийн хязгаар)-т оршин суудаг. Украины болон Румыны Буковинд бөгөөд АНУ-ын Чикаго хотод цөөн тооны гуралуудын бүлэг амьдардаг байна. Нийт 1,0- 2,8 сая орчим гуралууд байдаг гэсэн тооцоо байдаг. 

Бага Польшийн воеводство болон Словак улсад байгаа гуралууд Бага Польшийн аялгуугаар ярьдаг бол Силезийн болон Ополийн воеводство болон Чех улсад Польшийн Силезийн аялгууны Дээд Силезийн аялгуугаар ярьдаг бөгөөд үндсэн польш, словак, чех хэлээр мөн өргөн ярьдаг байна. Шашин шүтлэгийн хувьд дийлэнх нь католик шашинтнууд юм.

Ангилал:Чех дэх угсаатан
Ангилал:Польш дахь угсаатан
Ангилал:Словак дахь угсаатан
Ангилал:Европын уугуул ард түмэн
Ангилал:Бага Польш муж
Ангилал:Силези муж
Херберт Асквит

**Оксфорд болон Асквитын 1-р Гүн Херберт Хенри Асквит** (англи. *Herbert Henry Asquith, 1st Earl of Oxford and Asquith*; 1852 оны 9-р сарын 12-нд Английн Баруун Йоркшир гүнлигийн Морли хотод төрсөн — 1928 оны 2-р сарын 15-нд Оксфордшир гүнлигт нас барсан) — Британийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, Либерал намаас 1908-1916 онд Их Британий Ерөнхий сайдаар ажилласан хүн. 

Тэрээр томоохон либерал хууль тогтоомжийг боловсруулж, батлах, Лордуудын танхимын эрх мэдлийг бууруулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн улс төрч. 1914 оны 8-р сард Асквит Британийн эзэнт гүрнийг Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оруулсан хүн. 1915 оны турш түүний засгийн газрыг зэвсгийн хомсдол, Дарданеллийн довтолгооны ажиллагаа бүтэлгүйтсэний улмаас хатуу шүүмжилж байв. Тэрээр бусад намуудтай хамтран Эвслийн засгийн газар байгуулсан боловч шүүмжлэлийг дийлж чадаагүй тул 1916 оны 12-р сард огцрохоос өөр аргагүй болсон юм.

## Намтар 
Херберт Асквит Английн Баруун Йоркширын Морли хотод ноосны худалдаачин Жозеф Диксон Асквит (1825–1860) болон түүний эхнэр Эмили Уильямс нарын 5 хүүхдийн хоёр дахь нь болж төрсөн ажээ.

Херберт Асквитын эцэг түүнийг 8 настай байхад нас баржээ. Тэрээр Лондон хотын сургуульд сураад 1870 онд Оксфордын их сургуульд элсэн орж хуульч мэргэжлээр сурсан байна. Төгссөнийхөө дараа мэргэжлээрээ ажиллаж, 1877 онд эмчийн охин Хелен Келсалл Мелландтай гэрлэж таван хүүхэдтэй болжээ. Асквитын анхны эхнэр 1891 онд хижиг өвчнөөр нас барсан байна. 

1886 онд тэрээр Зүүн Файфаас парламентад анх сонгогдоод хэд хэдэн удаа дахин сонгогдож 1918 он хүртэл суудлаа хадгалж үлджээ. 1892 онд тэрээр Уильям Гладстоны кабинетын Дотоод хэргийн сайдаар томилогджээ.

1905-1908 онуудад тэрээр Сангийн сайдаар ажиллаж байсан. 

1908 онд Асквитыг VII Эдвард хаан уламжлал ёсоор Их Британийн Ерөнхий сайдаар томилжээ. Түүний засаглалын үед нийгмийн даатгал, улсын тэтгэврийг нэвтрүүлэх зэрэг нийгэм, эдийн засгийн хэд хэдэн чухал шинэчлэл хийгдсэн юм.

1916 онд Дэлхийн нэгдүгээр дайны оргил үед Херберт Асквит парламентын дэмжлэгийг алдаж, огцорчээ. 

1925 онд Асквитт Виконт Асквит, Оксфордын гүн, Асквит гэсэн цол хэргэмтэй пэр цолыг хүртжээ. Тэрээр 1926 онд Либерал намын даргын албан тушаалаасаа огцорсон.

Херберт Асквит өмнөх харвалтын хүндрэлээс болж 1928 онд нас барсан байна.

Ангилал:Их Британийн ерөнхий сайд
Ангилал:Их Британийн сангийн сайд
Ангилал:Их Британийн дотоод хэргийн сайд
Ангилал:Их Британийн улс төрч
Ангилал:1852 онд төрсөн
Ангилал:1928 онд өнгөрсөн
Пушту хэл

**Пушту** буюу **Пашто хэл** (пушту хэлээр өөрийгөө нэрлэх нь: پښتو [paʂto:], [paxto:]) - Зүүн Ираны хэлнүүдийн нэг болох Пуштун нарын хэл юм. Энэ нь Афганистан (Дари хэлний хамт) болон Пакистаны зарим бүс нутгийн албан ёсны хэл юм. Энэ хэлээр Афганистаны өмнөд болон зүүн өмнөд, Пакистаны баруун хойд хэсэгт, мөн бусад нутагт оршин сууж буй Пуштун бүлгийнхэн ярьдаг юм. Энэ хэл нь олон тооны аялгтай бөгөөд янз бүрийн ангиллын дагуу хоёр, гурав, дөрвөн бүлэгт хувааж үздэг юм.

Уг хэлээр ярьдаг хүмүүсийг *пуштун* буюу *афганчууд* гэдэг. Пуштунууд өөрсдөө — нэг тоонд дээр *pəʂˈtu: n* / *pəxˈtu: n*, олон тоон дээр. *pəʂˈta:ˌnə* / *pəxˈta:ˌnə*; Пакистанд тэднийг  *патха́нууд* (pəˈʈʰɑ:n) гэдэг байна.

Үгний бүтэц нь пуштун (жишээ нь: "ورځ" wradz "өдөр"), перс ("آسمان" ȃsemȃn "тэнгэр") болон энэтхэг ("کړكۍ" kəṛkəy "цонх", که‍ڰṛki‎ гэсэн үгнээс бүрддэг) гарал үүсэлтэй ажээ. Шашин, шинжлэх ухаан, улс төрийн салбарт араб үгсийн сан давамгайлдаг (اجتماع ijtimȃ "цуглуулах, нийгэм"), дүрмээр бол перс хэлнээс зээлдэн авдаг (үр дүнд нь Пашто нь зарим араб үсгүүдийн перс дуудлагыг хадгалдаг - жишээлбэл: مريض ("marȋd"-тай, араб хэлээр "marȋd"), infˤdˤd. Фарси болон Пашто хэлээр тэд اجتماع гэж дууддаг;

## Цагаан толгой 
Пушту хэлний бичгийн соёл 16-р зуунд хөгжиж эхэлсэн байх магадлалтай боловч бичгийн яг гарал үүслийн он жил тодорхойгүй хэвээр байна. Пушту хэл дээрх хамгийн эртний баримт бичиг бол 1651 оны 9-р сарын 6-нд бичигдсэн Суфи Баязид Ансаригийн Хайрул-Баян (خیرالبیان - "Ерөөлийн захиас") ном юм. Пушту хэл дээрх шашны бус уран зохиол 17-р зууны эхээр гарч ирсэн бөгөөд түүний хамгийн тод төлөөлөгч нь Хушал Хан Хаттак байв. Хаттакийн дагалдагчид (Баязид Ансаригаас үл хамааран) Пуашту хэлийг бичихэд зориулж Персийн цагаан толгойг тохируулсан нь мэдэгдэж байдаг юм. Тэднийг орчин үеийн бичгийн Пушту хэлийг үндэслэгчид гэж үздэг. Орчин үеийн зөв бичих дүрэм 18-р зууны дунд үед бүрэн хэрэглэгдэж эхэлсэн. Орчин үеийн зөв бичих дүрэм дэх хамгийн эртний гар бичмэл бол Пешавараас олдсон Ахмад Шах Абдалийн диваны хуулбар бөгөөд 1750 оноос хойш бичигдсэн байдаг ажээ.

Пушту хэлний цагаан толгой нь Араб, Перс цагаан толгойд байдаггүй зарим үсэгтэй юм.
Дари хэл

**Дари хэл** (өөрийгөө нэрлэх нь: دری / дари; фарси-кабули, кабули, Афганистаны перс гэдэг) - Афганистаны Тажик, Хазара, Чараймак болон Афганистаны бусад зарим үндэстнүүдийн ярьж ирсэн перс хэлний аялга юм. Энэ нь Афганистаны албан ёсны хоёр хэлний нэг бөгөөд уг хэлээр голчлон хойд болон төвийн мужууд, Кабул хот, түүнчлэн Пакистаны хойд хэсэг, Ираны зүүн хэсэгт ярьдаг байна. Энэ нь Афганистаны үндэстэн хоорондын харилцааны хэл юм. Нийт хэлээр ярьдаг хүмүүсийн тоо 12 сая гаруй хүн (2011 оны тооцоо). Дари хэлээр ярьдаг хүмүүс Афганистаны хүн амын бараг тал хувийг эзэлдэг байна.

Ихэнх эрдэмтэд Дари хэлийг Тажик эсвэл Перс хэлний нэг төрөл гэж үздэг. Энэ нь Перс хэлнээс голчлон авиа зүй (голчлон дуу авиа)-гээр ялгагддаг боловч үгсийн сан болон дүрмийн хувьд бараг ялгаагүй байдаг ажээ.
Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)

**Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)** (англи. *British Academy of Film and Television Arts*) буюу  BAFTA кино шагнал гардуулах ёслол (**BAFTA Film Awards)** -Британийн болон олон улсын шилдэг киног жил тутам шалгаруулдаг бөгөөд Их Британид кино, телевиз, видео тоглоомын урлагийг дэмжиж, хөгжүүлж, сурталчилдаг бие даасан холбоо бөгөөд буяны байгууллага юм. Жил бүрийн шагнал гардуулах ёслолоос гадна BAFTA нь Их Британи болон АНУ-д семинар, мастер анги, тэтгэлэг, лекц, зөвлөх хөтөлбөрөөр дамжуулан авьяас чадварыг хөгжүүлэх боломжийг олгодог олон улсын сургалтын арга хэмжээ, санаачилгын хөтөлбөр зэргийг хэрэгжүүлдэг байна.

BAFTA-ийн жил бүр зохион байгуулдаг кино шагнал гардуулах ёслол болох Британийн Академийн Кино Шагнал гардуулах ёслолыг 1949 оноос хойш зохион байгуулж байгаа бол телевизийн шагнал гардуулах ёслол болох Британийн Академийн Телевизийн Шагнал гардуулах ёслолыг 1955 оноос хойш зохион байгуулж байна. Тэдний гурав дахь ёслол болох Британийн Академийн Тоглоомын Шагнал гардуулах ёслолыг анх 2004 онд гардуулж байжээ.

Анх Лондон хотын Лейчестер талбай дахь Одеон кино театрт, дараа нь 2008-2016 онд Хааны дуурийн театрт зохион байгуулж байсан. 2017 оноос хойш уг ёслолын ажиллагааг Лондон хотын Хааны Альберт Холлд зохион байгуулж байна.

## Шагналын цом 
BAFTA шагналын цом нь Америкийн уран барималч Митзи Канлиффийн зохион бүтээсэн цом-маск юм. Тус холбоо нь Британийн Кино Академитай нэгдэж Кино, Телевизийн Урлагийн Нийгэмлэг, хожим нь Британийн Кино, Телевизийн Урлагийн Академи болж анхны "BAFTA шагнал"-ыг тухайн жилдээ Академийн тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд Сэр Чарльз Чаплинд гардуулсан.

Хүрэл маск болон гантиг суурьтай BAFTA шагнал нь 3.7 кг (8.2 фунт) жинтэй бөгөөд 27 см (11 инч) өндөр × 14 см (5.5 инч) өргөн × 8 см (3.1 инч) гүн хэмжээтэй; маск нь өөрөө 16 см (6.3 инч) өндөр × 14 см (5.5 инч) өргөнтэй. Эдгээрийг фосфорын хүрэлээр хийж, Мидлсексийн цутгамал үйлдвэрт цутгасан юм.

## Ерөнхийлөгч болон дэд ерөнхийлөгчид 
**Ерөнхийлөгч**

# The Duke of Edinburgh (1959–1965)
# The Earl Mountbatten of Burma (1966–1972)
# The Princess Royal (1973–2001)
# The Lord Attenborough (2001–2010)
# The Prince of Wales (2010–өнөө хүртэл)

**Дэд ерөнхийлөгч**

# The Lord Attenborough (1973–1995)
# The Lord Puttnam (1995–2004)
# Michael Grade (2004–2010)
# Duncan Kenworthy (film) (2009–2015)
# Sophie Turner Laing (television) (2010–2015)
# Greg Dyke (television) (2016–present)

Ангилал:1947 онд байгуулагдсан
Ангилал:Их Британийн киноны шагнал
Ангилал:Их Британийн телевиз
Ангилал:Киноны шагнал
BBC World News

**BBC World News** — Олон улсын олон нийтийн мэдээллийн суваг юм. Энэ суваг нь BBC-ийн нэг хэсэг бөгөөд корпорацийн бүх телевизийн сувгуудаас хамгийн алдартай нь юм.

Энэ суваг нь *Broadcasting House*-оос цацагддаг. 

Өөрийн студиэс цацдаг нэвтрүүлэг: ажлын өдрүүдэд өглөөний 5:00-аас шөнийн 00:30 цаг хүртэл (WET); амралтын өдрүүдэд өглөөний 6:00-аас шөнийн 00:30 цаг хүртэл. Бусад хугацаанд мэдээг Их Британийн дотоодын BBC News сувгийн студиэс цацдаг байна.

BBC News нь "16:9" форматаар мэдээ гаргадаг ч өмнө нь "4:3" форматаар цацагддаг байсан (мэдээг 14:9 болгон хөрвүүлсэн). 2009 оны 1-р сарын 13-нд суваг бүрэн "16:9" форматаар цацагддаг болсон.

2006 оны 11-р сард Олон улсын өргөн нэвтрүүлгийн холбоо BBC World-ийг олон улсын шилдэг мэдээний суваг гэж нэрлэжээ.

2008 оны 4-р сарын 20 хүртэл тус суваг "BBC World" нэртэй байсан юм.

## Түүх 
Энэ суваг анх олон улсын нэвтрүүлгийн тогтмол суваг байхаар төлөвлөгдсөн боловч Британийн засгийн газраас санхүүждэг BBC World Radio-оос ялгаатай нь Британийн Засгийн газар уг сувгийг санхүүжүүлэхээс татгалзсан юм. Тус суваг 1991 оны 3-р сарын 11-нд BBC World Service Television нэртэйгээр нээгдсэн. Хоёр долоо хоногийн туршилтын нэвтрүүлгийн дараа суваг бүрэн цагийн нэвтрүүлэг хийж эхэлсэн байна.

1994 оны 1-р сарын 1-нд суваг хоёр хэсэгт хуваагдсан: нэг нь тусгай захиалга шаарддаг зугаа цэнгэлийн суваг (BBC Prime), нөгөө нь мэдээний суваг (BBC World) байв. Тэр жилдээ суваг бага зэрэг брэндийн өөрчлөлт хийсэн. 1994-1997 онуудад мэдээний хөтөлбөрүүдийн график болон студийн зохион байгуулалт нь Их Британийн BBC-ийн ердийн сувгуудад ашигладагтай маш төстэй байжээ.

2003 онд хөгжмийн партитуртай адил "тоолох" аргыг ашиглан дахин брэндинг хийсэн. Графикууд бас өөрчлөгдсөн. Хөгжмийг бага зэрэг өөрчилсөн бол графикийг хар, улаан болгож өөрчилсөн бөгөөд студид царцсан шил, улаан, цагаан өнгийг ашигласан. Хожим нь 2004 онд сувгийн уриа лоозонг өөрчилсөн нь цэвэр мэдээллийн суваг болсныг тодорхой харуулж байна.

2008 онд сувгийг ***BBC World News*** болгон өөрчилсөн байна. Дэвид Лоугийн дахин боловсруулсан партитурын хамт шинэ графикуудыг бүтээсэн юм.

Ангилал:Их Британийн телевиз
Ангилал:1995 онд байгуулагдсан
Стэнли Болдуин

**Стэнли Бо́лдуин** (англи. *Stanley Baldwin*; 1867 оны 8-р сарын 3-нд Английн Вустешир хошууны Бьюдли хотод төрсөн — 1947 оны 12-р сарын 14-нд Бьюдли хотод нас барсан) 1937 оноос **Болдуин-Бьюдли** **1-р гүн** (англи. *1st Earl Baldwin of Bewdley*) — британий улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, Их Британий Консерватив намын гишүүн, 1923—1924, 1924—1929 болон 1935—1937 онуудад Их Британий Ерөнхий сайд байсан.

## Намтар 
Вустершир хошууны уугуул тэрээр зохиолч Радьярд Киплингийн үеэл байв. Стэнли Болдуины эцэг Альфред нь төрөлх хот Бьюдли-гээ төлөөлж, парламентын гишүүн байжээ. Кембрижийн их сургууль болон Бирмингемийн их сургуулийг төгссөний дараа Стэнли 1906 онд Британийн парламентад эцгийнхээ залгамжлагчаар сонгогджээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа 1917-1923 онд тэрээр Засгийн газарт санхүүгийн албан тушаал хашиж, 1922 онд Сангийн сайд болжээ.

Стэнли Болдуины Ерөнхий сайдын албан тушаал хашиж байсан үе нь Ерөнхий ажил хаялт (1926), Ерөнхий сайдын санаачилсан улс орныг эрчимтэй цахилгаанжуулах (1926–1929), Энэтхэгийн Засгийн газрын тухай хууль (1935) батлагдсанаар тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. Хитлер Германд засгийн эрхэнд гарч, Британийн засгийн газар тайвшруулах бодлого баримталсны дараа 1930-аад онд түүний явуулсан бодлого онцгой шүүмжлэлд өртсөн. Энэ бодлого нь түүний залгамжлагч Невилл Чемберлений үед онцгой жигшүүртэй хэлбэртэй болсон. Жишээлбэл, Болдуин 1935 онд Германтай тэнгисийн цэргийн гэрээ байгуулсан нь Версалийн гэрээг хоёр талын зөрчсөн явдал байв. 1939 оноос хойш олон хүн Болдуиныг улс орноо дайнд бэлтгээгүй, Хитлерт эрх чөлөө олгосон, Германы зэвсэглэлийг зөвтгөсөн гэх мэтээр буруутгаж байжээ.

Тэрээр 1936 онд VIII Эдвард хааныг огцруулахыг шаардсан боловч 1937 оны 5-р сард VI Жоржийг хаан ширээнд залсны дараа огцорч, шинэ хаанаас "Бьюдлийн 1-р гүн" цолыг хүртжээ.  1947 онд тэрээр 80 насны ойгоо тэмдэглэж Уинстон Черчиллийг урихад тэр хариуд нь :-"Би ноён Болдуинд ямар нэг муу юм хүсэхгүй байгаа ч тэр уул нь огт төрөөгүй байсан нь дээр байх байсан юм" гэжээ. 

Стэнли Болдуин 1947 онд 80 насандаа таалал төгсөв.

Ангилал:1867 онд төрсөн
Ангилал:1947 онд өнгөрсөн
Ангилал:Их Британийн ерөнхий сайд
Ангилал:Их Британийн Консерватив Намын дарга
Ангилал:Их Британийн Нийтийн танхимын гишүүн
Ангилал:Их Британийн Нууц Зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Канадын Нууц Зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар
Соёлын илэрхийллийн олон янз байдлыг хамгаалах, дэмжих тухай конвенц

**Соёлын илэрхийллийн олон янз байдлыг хамгаалах, дэмжих тухай конвенц** () нь 2005 оны аравдугаар сард Парис хотноо болсон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Боловсрол, Шинжлэх Ухаан, Соёлын Байгууллага (ЮНЕСКО)-ын Ерөнхий бага хурлын 33 дугаар чуулганаар батлагдсан олон улсын гэрээ юм. Даяарчлал нь дэлхийн соёлыг улам жигд, нэг хэвийн болгох вий гэсэн болгоомжлолын хариуд уг конвенц нь улс орнуудад өөрсдийн соёлын салбар, соёлын илэрхийллийг дэмжих, хамгаалах замаар соёлын олон янз байдлыг хадгалах боломжийг олгодог. Мөн хөгжиж буй орнуудын соёлын салбарыг хамгаалах, дэмжих зорилгоор олон улсын хамтын ажиллагааг бий болгож, үүний хүрээнд Соёлын олон янз байдлын олон улсын санг байгуулсан. Энэхүү конвенц нь 2001 оны Соёлын олон янз байдлын тухай ЮНЕСКО-гийн түгээмэл тунхаглалын олон зарчмыг дахин баталгаажуулсан боловч уг тунхаглалаас ялгаатай нь хууль зүйн хувьд заавал биелүүлэх хүчинтэй бөгөөд гишүүн улсуудын албан ёсны соёрхон батлалтыг шаарддаг. Түүнчлэн энэхүү конвенц нь соёлын бүтээгдэхүүнд эдийн засгийн үнэ цэнээс гадна соёлын онцгой үнэ цэн байдаг гэдгийг олон улсын гэрээний түвшинд анх удаа хүлээн зөвшөөрсөн баримт бичиг юм.

## Эшлэл
Соёлын олон янз байдлын тухай ЮНЕСКО-гийн түгээмэл тунхаглал

**Соёлын олон янз байдлын тухай ЮНЕСКО-гийн Түгээмэл тунхаглал** () нь 2001 оны 11 дүгээр сарын 2-нд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Боловсрол, Шинжлэх ухаан, Соёлын Байгууллага (ЮНЕСКО)-ын Ерөнхий бага хурлын 31 дүгээр чуулганаар санал нэгтэйгээр батлагдсан баримт бичиг юм. Уг тунхаглал нь соёлыг бүх хэлбэрээр нь хадгалан хамгаалах, мөн соёл хоорондын үзэл санааг хуваалцах, бүтээлч шинэ хэлбэрүүдийг бий болгоход чиглэсэн бодлого боловсруулахын төлөө улс орон, байгууллагууд хамтран ажиллахыг уриалдаг. Тунхаглалд “соёл” хэмээх ойлголтыг өргөн хүрээнд тайлбарлаж, соёлыг хамгаалах асуудлыг хүний эрхийн суурь асуудлуудтай нягт уялдуулан авч үзсэн байдаг. Мөн ЮНЕСКО-гийн үүргийг соёлын олон янз байдлын талаарх үзэл санаа, бодлогыг янз бүрийн байгууллагууд хамтран хөгжүүлэх боломжтой орон зай хэмээн тодорхойлсон бөгөөд энэ сэдэв нь түүнээс хойших олон жилийн турш ЮНЕСКО-гийн үйл ажиллагааны чухал чиглэл байсаар ирсэн. Энэхүү тунхаглалын үндсэн зорилтот бүлэг нь ЮНЕСКО-гийн гишүүн орнууд болон олон улсын, төрийн бус байгууллагууд боловч бусад байгууллага, хувь хүмүүс ч мөн уг баримт бичгээс урам зориг авч ирсэн байна.
Сурмаажавын Чимэддорж

**Чонос овогт Сурмаажавын Чимэддорж** (1947 оны 11 сарын 26 – 2025 оны 12 сарын 24) нь зураач, монументаль чимэглэлийн болон график урлагийн уран бүтээлч, мөн хүүхдийн комик номын зураач байв. Тэрээр хөрөг зураг, натюрморт, байгалийн зураг, шог зураг, бурхан бүтээх болон монгол зургийн аргаар бүтээл туурвидаг байсан бөгөөд Монголын урчуудын эвлэл болон “Шогч бийр” холбооны гишүүн байжээ.  

## Намтар 
С.Чимэддорж 1947 онд Ховд аймгийн Буянт суманд төрсөн. 1955–1965 онд Улаанбаатар хотын 2-р арван жилийн дунд сургуулийг төгсөж, 1965 онд Монголын урчуудын эвлэлийн хороонд зураачаар уран бүтээлийн гараагаа эхэлжээ.

1966–1971 онд Москвагийн Строгановын нэрэмжит зураг урлалын дээд сургуульд суралцаж төгссөн бөгөөд тус сургуулийг зураач мэргэжлээр дүүргэсэн анхны монгол оюутан болсон.

## Ангилал 
Ангилал:Монголын зураачид
Ангилал:Монументаль урлаг
Таукейн Султан

**Таукейн Султан** -(1941 онд төрсөн -) Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Соёлын Гавьяат зүтгэлтэн, "Ардын уран зохиолч" цолтой юм.  

## Намтар 
Т.Султан 8 хүүхэдтэй өнөр өтгөн айлд төрсөн. 

Тэрээр олон арван өгүүллэг, тууж, роман, жүжиг, кино зохиол туурвиж, казах түмний утга зохиолыг олон улсад сурталчлан таниулсан.

Анх 1963 онд Ч.Лодойдамбын “Хугараагүй ноён нуруу”, “Оргодол” зэрэг хоёр өгүүллэгийг казах хэл рүү орчуулж уран бүтээлээ эхэлсэн.

“Монголын нууц товчоо”, “Эртний Монголын хаадын үндэсний их шар тууж оршвой” зэрэг түүхийн тулгуур эх сурвалж, “Монгол ардын зүйр цэцэн үг”, “Монгол Улсын Үндсэн хууль”-ийг казах хэлнээ хөрвүүлэн казах түмний хүртээл болгож, “Коран судар”, “Ислам шашны тухай үндсэн мэдэгдэхүүн”, Абай Кунанбаевын “Сургаалууд” зэрэг бүтээлийг монгол хэлнээ орчуулж 2022 онд Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн юм.