open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Егү

**Егү** нь Хиад боржигин овгийн Есүхэй баатрын хөвгүүн Жочи Хасарын ахмад хөвгүүн юм. Түүний нэрийг **Ехү, Егэлэй** гэх мэтээр олон хэлбэрээр ялгаатай бичиж байжээ. Эцгээ нас барсны дараа түүний хувь эзэмшлийг 1250-иад он хүртэл захирсан.Түүнийг нас барсны дараа хүү Тачар нь залгамжилжээ.  

=Холбоотой өгүүлэл=
# Хасар
# Есүнгэ

Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хасарын удам
Ангилал:Их Монгол Улсын хүн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Түүхийн товчоо

thumb|right|150px|Хүннү. Тува, Буриадыг оруулаагүй зуржээ.
thumb|right|150px|Нирун. Хойд хэсгээс нь ихээхэн хасч зуржээ.
thumb|right|150px|Монгол орон 14-17-р зууны үед. Буриадын нэрийг тэмдэглээгүй байна.

**Түүхийн товчоо** (*түүхэн товчоо*, *түүх бичлэг* ч гэж бас хэрэглэдэг) гэдэг нь түүхэн үйл явдлыг дүрслэн бичихийг хэлнэ. Орчин үед түүхийн товчоо нь шинжлэх ухааны үндэслэл дээр бичигдэх болсноос хамааран түүх судлалд харьяалагдах болжээ.

Түүх бичлэг нь түүхийн үйл явдалд хандах хандлага, түүхийг бичих арга зүй юм. Тухайн цаг үеийн нөлөө, улс төрчид, засгийн газраас хамааран бодит байдлыг гуйвуулан бичих явдал олон оронд гарч байв. Монголд шарын шашин нэвтэрсэн үед Чингис болон бусад монгол хаадыг Энэтхэг, Төвдийн хаадаас гаралтай гэж бичих болсон бол Манжийн үед Манжийн оролцоотойгоор монголын түүхийг мөн л өөрчлөн бичихийг оролджээ. Социализмийн үед Зөвлөлтийн нөлөөгөөр Монголын түүхийг гуйвуулан бичих болсон байна. Тухайлбал газрын зураг зурахдаа монгол, түрэг улсуудын нутгаас Тува, Буриадыг хасч зуран Тува, Буриад гэсэн нэрийг бараг тэмдэглэдэггүй байв. Харин өмнөд, зүүн хилийг харьцангуй зөв зурж байжээ. И.Златкиний "Джунгарское ханство" номонд Зүүнгарын хаант улсыг бүтнээр нь зурснаас болж уг номыг хориглон 1964 онд дахин хэвлэжээ.


Ангилал:Түүх судлал
Сөүлийн шинжлэх ухааны парк

**Сөүлийн шинжлэх ухааны парк** нь БНСУ-ын Сөүл хотын Наксандэй дүүрэгт байрладаг шинжлэх ухааны парк юм.

* Паркийн үндсэн хэсгүүд

Ангилал:Сөүлийн барилга байгууламж
Ангилал:Өмнөд Солонгосын шинжлэх ухаан
Японы газар нутгийн маргаан

Япон нь хөрш улсуудтайгаа зөвхөн усаар хиллэдэг боловч энэхүү усан хилийн орчимд орших арлуудтай холбоотойгоор хөрш Орос, Хятад болон бусад улсуудтай газар нутгийн маргаантай байдаг. 
* Агнуурын тэнгис дэх Курилийн бүлэг арлуудын хамгийн урд хэсгийн 4 арлыг Япон нь өөрийн нутаг гэж үздэг бөгөөд Орос улстай энэ газар нутгийн хувьд маргаантай байдаг.Энэ газар нутгийн маргааны түүх нь тухай үеийн олон жилийн угшилтай асуудал юм. Орос-Японы 1905 оны дайны үр дүнд Портсмутын найрамдлын гэрээгээр дайнд ялагдсан Хаант Орос улс нь Курилийн бүлэг арал болон Сахалины арлын өмнөд хэсгийг Японы эзэнт гүрний нутаг дэвсгэр гэж үзэн хүлээн зөвшөөрсөн байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Холбоотон 3 гүрний удирдагч нарын Ялта болон  Подстамын бага хурал, уулзалтуудаар АНУ, Англи нь Курилын арлууд болон Сахалины арлын өмнөд хэсгийг Японы эзэнт гүрнээс таслан ЗХУ-д шилжүүлэхээр тохиролцон зөвшөөрч баталгаажуулжээ. Дайнд Япон ялагдаж ялагч холбоотон гүрнүүдэд үг дуугүй бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурсан ба ЗХУ нь Ялта, Подстамын бага хурлуудын шийдвэрийн дагуу дээрх арлуудыг ЗХУ-ын мэдэлд авч өөрийн нутаг дэвсгэр болгосон байна. Дайны дараа Хүйтэн дайн эхэлж холбоотон гүрнүүдийн хооронд сөргөлөөн эхэлсэний дараа АНУ-ын ерөнхийлөгч Эйзенхаур Подстамын уулзалтаар тохиролцсон тохироогоо хүчингүй хэмээн зарлажээ. Энэ үеэс эхлэн Япон нь Курилын бүлэг арлуудын өмнөд хэсгийн 4 арлыг өөрийн газар нутаг хэмээн зарлан шилжүүлэн өгөхийг ЗХУ-аас шаардах болсон байна. Энэхүү маргаантай асуудлаас уламжлан ЗХУ ба Японы хооронд дайны галыг зогсоох энх тайваны гэрээг өнөөдрийг хүртэл байгуулагдаагүй байна.
* Япон нь Номхон далайн Шар тэнгис дэх зарим жижиг арлуудыг өөрийн нутаг дэвсгэр гэж үздэг бөгөөд эдгээр арлуудтай холбоотойгоор Хятад улстай газар нутгийн маргаантай байдаг.

Ангилал:Японы хил
Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн
Монгол бахархлын өдөр

**Монгол бахархлын өдөр** нь Монгол Улсад 2012 оноос бүх нийтийн амралтын өдөр болгон тэмдэглэн өнгөрүүлж буй баярын өдөр юм.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2012 оны 1 сарын 9-ний өдрийн 4 тоот зарлигаар эзэн богд Чингис хааны мэндэлсэн огноог холбогдох ажлын хэсгийн дүгнэлт болон ШУА-ны саналд үндэслэн албан ёсны болгож, билгийн тооллын өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн гэж тогтоон, уг өдрийг "Монгол бахархлын өдөр" болгон тэмдэглэн өнгөрүүлж байхаар болсон юм.

Энэ өдрийг тохиолдуулан жил бүр улс орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний эв нэгдлийг бататган бэхжүүлэх, төрт ёс, түүх соёлынхоо уламжлалыг гүнзгий судалж, хойч үедээ өвлүүлэх, тэдгээрийг дэлхий дахинд сурталчлан таниулах үйлсэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж, төр, нийгэм, үндэстний өмнө онцгой гавьяа байгуулсан нэг иргэнийг Монгол Улсын төрийн дээд шагнал-тэргүүн зэргийн одон “Чингис хаан” одонгоор шагнадаг уламжлалтай.

Монгол бахархлын өдрөөр Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан тугийг цэнгүүлэх ёслол болж, Их эзэн Чингис хааны хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлэн, чансаа өндөр хүчит бөхийн барилдаан болдог. 

## Монгол бахархалын өдөр хэзээ вэ? Ойрын жилүүдэд тохиох өдрүүд, нийтийн он тооллоор 
Өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн нь билгийн тоолол учир аргын тоололтой нийцүүлэн тэмдэглэхэд жил бүр өөр өдөр тохиож байгаа юм.
* 2012 он: 11 сарын 14, Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойн өдөр
* 2013 он: 11 сарын 4, 851 жилийн ойн өдөр
* 2014 он: 11 сарын 23, 852 жилийн ойн өдөр
* 2015 он: 11 сарын 12, 853 жилийн ойн өдөр
* 2016 он: 10 сарын 31, 854 жилийн ойн өдөр
* 2017 он: 11 сарын 19, 855 жилийн ойн өдөр
* 2018 он: 11 сарын 8, 856 жилийн ойн өдөр
* 2019 он: 11 сарын 27, 857 жилийн ойн өдөр
* 2020 он: 11 сарын 16, 858 жилийн ойн өдөр
* 2021 он: 11 сарын 5, 859 жилийн ойн өдөр
* 2022 он: 11 сарын 24, 860 жилийн ойн өдөр
* 2023 он: 11 сарын 14, 861 жилийн ойн өдөр
* 2024 он: 11 сарын 2, 862 жилийн ойн өдөр
* 2025 он: 11 сарын 21, 863 жилийн ойн өдөр

бахархлын өдөр
Итгэл (кино)

«**Итгэл**» — 2016 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уянгын уран сайхны кино.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Ганцхан оноо

«**Ганцхан оноо**» — 2013 онд Монгол улс, Япон улс хамтран бүтээсэн спортын уран сайхны кино.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Уран сайхны кино
Үхэл амьдралын заагт

«**Үхэл амьдралын заагт**» — 2013 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Хубилай хааны зарлиг (кино)

*** Хубилай хааны зарлиг *** - 2007 онд Монголын кино найруулагч, зураглаач, сценарист Бямбаагийн Цогтбаярын бүтээсэн бүрэн хэмжээний уран сайхны кино.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Electronic Arts

**Electronic Arts** (**EA**) Америкын Калифорни муж улсын Редвүүд хотод төвтэй видео тоглоомын компани.

Ангилал:Видео тоглоом хөгжүүлэлтийн компани
Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж
Ноён

**Ноён** (монголоор:) гэх үг бол эрт ба дундад зууны үеийн Монгол язгууртны дунд хүндтэй байр суурь эзэлж байсан цол юм. 
## Ноён гэх нэрний талаар
Ноён гэх нэрний талаар олон төрлийн таамаглал байдаг. Тэр дундаас хятадын эрдэмтэд ноён гэдэг үгийн утгийг **лао еэ** (lǎo yé) гэх хятад үгийн монголжсон дуудлага гэх үзэл байдаг. Үүнийг хятадын судлаачид энэ саналыг дэмжих нь түгээмэл. 
 
Харин Манжийн Чин улсын үед гаргасан **Зарлигаар тогтоосон гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн илтгэл шастир**-т, *"Qalq-a-yin qayučin jang anu qan masi erkim, daray-a anu jinong, daraya-a anu darui **noyan** mön"* (Халхын хуучин зан нь хан маш эрхэм, дараа нь жонон, дараа нь даруй ноён мөн) хэмээсэн нь эртнээс ирсэн заншил болсон цол мөн болохыг тодотгожээ. Ингэхээр энэ бол монгол үг мөн бөгөөд Лао еэ гэх нь монгол үгийн хятад дуудлага мөн юм.

Манж чингийн үед Ноёдын бараа бологчдийн **Хиа** хэмээн нэрлэдэг байжээ.

## Зэрэг дэв
Ноён цолтой хүмүүс нь их төлөв язгуур сурвалжит хүнийг зааж тодотгож байжээ. Тэдгээр ноёдыг газар нутаг, угсаа гарал, нийгэмд эзлэх байр суурь зэрэг зүйлээс хамаарч олон төрлийн чимэг бүхий олон цолтойгоор ялгаж бичсэн зүйл тохиолддог. XVI-XVII зууны монголын түүхийн сурвалж бичиг, хууль цаазын бичгүүдэд дараах байдлаар бичсэн байна. 
# **Их ноёд**, хан, жононгууд   
# Мэргэн, дайчин, цөхүр эдний үеийн ноёд,  
# **Бага ноёд**, тавнангууд 
# **Ямут дөрвөн түшмэд**, 
# Отог, отгийн түшмэд нар болно. 
XVIII-XX зуун хүртэл манжийн үеийн монгол оронд ноён цолтон нь тухайн үеийн хууль цаазын дагуу ашиглаж байжээ. Ердийн ярианд **Засаг ноён** гэж хэрэглэж байсан.

## Холбоотой өгүүлэл
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Ноён уулын булш

## Эшлэл
Ангилал:Цол
Ангилал:Монголын цол
Мэлхийн зам

**Мэлхийн зам** нь экватороос хойш 23°26′13.6″ (буюу 23.4371°) хэмийн өргөрөгт орших, дэлхийн бөмбөрцгийн нар эгц тусдаг хамгийн хойд талын шугам юм. 6 сарын 22-нд мэлхийн зам дээр нар эгц тусдаг. Энэ өдөр нь бөмбөрцгийн хойд хагаст хамгийн урт өдөр, богино шөнө болдог.

Ангилал:Өргөргийн шугам
Матрын зам

**Матрын зам** нь экватороос урагш 23°26′13.6″ (буюу 23.4371°) хэмийн өргөрөгт оршдог, дэлхийн бөмбөрцгийн нар чанх эгц тусах хамгийн урд үзүүрийн шугам юм. 12 сарын 22-нд нар матрын зам дээр эгц тусах бөгөөд энэ өдөрт нь бөмбөрцгийн хойд хагаст хамгийн богино өдөр урт шөнө, өмнөд хагаст хамгийн урт өдөр, богино шөнө болдог.

Ангилал:Өргөргийн шугам
Өмнөд туйлын цагираг

ын газрын зураг дээр өмнөд туйлын цагиргийг тасархай цэнхэр зураасаар үзүүлсэн нь.'']]
**Өмнөд туйлын цагираг** бол Антарктикын хойд зах юм. Нар жилдээ дор хаяж нэг удаа 24 цагийн турш Антарктик дээр чанх эгц тусаж, цагаан шөнө болдог.

Өмнөд туйлын цагиргийн байршил нь тогтмол биш бөгөөд -ний байдлаар экватороос өмнө зүгт, өмнөд өргөргийн -т байрлаж байна. Энэ нь сарны орбитын нөлөөгөөр үүсэх далайн түрлэгийн хүчний улмаас дэлхийд тэнхлэгийн хазайлт үүсч, тэр нь 40,000 гаруй жилийн хугацаанд 2°-аар хэлбэлздэгтэй холбоотой юм. Үүний улмаас өмнөд туйлын цагираг нь жилдээ 15 метр орчмоор өмнө зүг рүү шилжиж буй.

## Эшлэл
Ангилал:Өргөргийн шугам
Врангелийн арал

**Врангелийн арал** () Дорнод Сибирийн тэнгис болон Чукотын тэнгисийн хооронд байх Хойд мөсөн далайн нэгэн арал юм. 7670 км² талбайтай Врангелийн арлыг 1976 онд Оросын өндөр хамгаалалттай бүс болгосон.

Ангилал:Азийн арал
Ангилал:Азийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Хойд мөсөн далайн арал
Ангилал:Хойд мөсөн далай
Ангилал:Орос дахь дэлхийн өв
Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Дорнод Сибирийн тэнгисийн арал
Дэмч

**Дэмч** нь XIV-XX зууны хооронд хэрэглэж байсан доод зиндааны цол юм. Тухайн цаг үеийн нөхцөл байдлаас хамаарч үүрэг хариуцлага нь өөрчлөгдөж байжээ. 
=Түүхэн хувьсал=
Уг цолны талаар анх Юань улсын үед зохиогдсон Дөрвөн төрийн арван буянт номын цагаан түүх хэмээх сурвалжид, төр шашны албан үүрэгтнүүдийг ламын, эрдэмтний, багшийн, сэцний, заяагчны баатрын гэх зэргээр 11 үе болгож ангилаад хамгийн сүүлд нь **дэмчийн зэрэг** гэж ангилаж байсан. Энэ үедээ төрийн дунд шатны цолд хамаарч байв. 1640 оны Монгол-Ойрадын их цаазад дөчний дэмч буюу дөчин гэрийн дэмч гэж бичсэн байдаг. Энэ үед хэдийн доод шатны албан тушаалын цол болж, **дөчин гэрийн ахлагч** төдий л болжээ. Мөн Ордосын Чингис хааны онгоныг сахигч Шар дархад дотор дөчин гэрийг захирах хүнийг дэмч гэж нэрлэж байсан. Зүүнгарын хаант улсын үед дэмч нь отогийн захирагч **зайсангийн туслах** байсан. Монгол даяар буддын шашны шар малгайтны урсгал дэлгэрэхэд **сүм хийдийг хариуцдаг албан тушаал** болж үлдсэн. 
=Судлаачдын үзэл баримтлал=
**К.Загастер** нь *"Der Demči ist offenbar der Wirtschaftsverwalter"* (Дэмч нь аж ахуйг хариуцсан хүн гэдэг нь илт байна.) Эрдэмтэн **О.Сүхбаатар** нь *дэмчийг сүм жасыг хамаарах шанзавын дараа орох зэрэг дэв, тушаалыг заасан түвэд үг* гэж үзсэн байна. 
=Холбоотой өгүүлэл=
* К.Загастер
* Жас

Ангилал:Цол
Шүүлэнгэ

**Шүүлэнгэ** нь XIV-XX зууны хооронд ноёд ихэсийн мал хөрөнгө, алба гувчуурыг хариуцсан албан тушаалтан юм. 
## Судлаачдын үзэл баримтлал 
Энэ нэрний талаар ихэнхи судлаачид, бүтээлд манж гаралтай үг гэж бичсэн байдаг. Харин профессор **М.Баярсайхан** гуай хятад гаралтай үг () гэж үзсэн байна. 
Судлаач **О.Сүхбаатар** абугай, шүүлэнгийг *"хуучин цагт алба гувчуур татаж, хүү сан эрхлэгч тушаалтан отгийн даргын орлогч хар хүн байдаг"* хэмээн тайлбарласан. Х.Пэрлээ абугай *"ноёдын мал хөрөнгө албат харъяат нарыг биеэр хариуцдаг байв"* гэжээ.

## Түүхэн хувьсал 
XVII  зууны үеийн их цаазын эхний хэсэгт "отог, отгийн сайд түшмэд" хэмээн дэмч, шүүлэнгэ нарын тушаалтан нарыг багтаан дурдаж байжээ. Дараах бүлгээс тус бүрийн албан тушаалыг нэр зааж бмчсэн байна. Манжийн үед тамгатай хутагтын отгийн даргын туслахын тушаал болсон.

## Холбоотой өгүүлэл 
* Дэмч
* Отог
* Монгол ноёдын цол хэргэм
## Эшлэл 
Ангилал:Цол
Илдэн

**Илдэн** гэдэг нь XVI-XVII зууны хооронд монгол язгууртны хэрэглэж байсан цол юм. Тухайн үедээ Боржигин овгийнхон л хэрэглэж байсан. Үгний утга нь Илдэч буюу **илд** агсах үүрэгтэй цэргийн цолны хувилбар юм. 
=Судлаачдын үзэл баримтлал=
Хятадын эрдэмтэн Сайшаал гуай үүнийг ил буюу зарч боол гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэжээ. Гэхдээ энэ нь итгэхэд хэцүү таамаглал юм. Алтан хүрдэн мянган хигээст сурвалж бичигт уг цолтой 20 хүний нэр байдгаас 4 нь Хасарын угсаа, 1 нь Бэлгүдэйн угсаа, 15 нь Даян хааны угсааны хүмүүс байдаг. Зарим сурвалж бичиг, судалгааны номонд **эелдэн** гэж бичээд, эелдэг гэсэн үгээр тайлбарлаж бичсэн тохиолддог.

=Холбоотой өгүүлэл=
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Ноён
=Эшлэл=

Ангилал:Цол
1991 оны Бельгийн гран-при

**1991 оны Бельгийн гран-при** нь наймдугаар сарын 25-нд Спа хотын ойролцоох Спа-Франкоршам авто тойруулга  дээр зохион явагдсан ба тус уралдаан нь 1991 оны Формула-1-ийн ДАШТ-ний арваннэг дэх гараа байв.

#1991
#1991
Шигүши

**Шигүши** (ханз: 指揮使; пиньинь: Zhǐhuī shǐ) бол хятад гаралтай цэргийн түшмэлийн албан тушаал бөгөөд, Юань улсын үеэс монгол цэргийн түшмэлд олгож явснаа, Мин улсын төрөөс Урианхайн гурван харуулын монгол аймгийн ноёдод олгодог цол болсон.

=Судлагдсан байдал=
Германы эрдэмтэн **К.Загастер**, монголын **Ванжил** нарын судлаачид уг цолыг **шүүх буюу шүүгч** гэж үзжээ. Өвөр монголын эрдэмтэн Сайшаал гуай Юань улсын Цэргийн явдлын хүрээлэнгийн нийслэл хот ба дотор газрыг сахин хамгаалах үүрэгтэй дотоод хамгаалалтын цэргийн нэгж болох **Вэй** ()-н захирагч **жи хуй ши** (, Zhǐhuī shǐ) тушаалтны хувирсан нэр гэж үзсэн байна. Монгол улсын эрдэмтэн **Ж.Гэрэлбадрах** нь Сайшаал гуайн үзсэнтэй санал нийлсэн байна.

=Товч мэдээлэл=
Шигүши нь тухайн үеийн шигэчиний адил зиндааны цол бололтой. Даян хааны өрлөг баатар Горлодын Тогооч шигүши, хааны зарлигаар Исмэйл тайшийг дайлаар мордож, Шихир тайхуг олзлон авчирсан байдаг. Мөн Саган сэцний Эрдэнийн товчид Урианхайн Орочу шигүши өөрийн охин Шихирийг Баянмөнх жононд, Жалайрын Хутуг шигүши өөрийн охин Жимсгэнийг Даян хаанд тус тус хатан болгон өгч худ ураг болсон тухай дурдсан байдаг. Түүнчлэн Хорчины Шүүстэй баатарын нэрийг энэ цолтой холбох тохиолдол байдаг. Учир нь тухайн цагт хаад ноёдыг нэрээр нь бус цолоор нь төлөөлүүлж нэрлэж байсан.  

=Холбоотой өгүүлэл=
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Шигэчин
* Цэргийн явдлын хүрээлэн

=Эшлэл=

Ангилал:Цол
19 (Аделийн цомог)

***19*** цомог бол Британиас гаралтай дуучин Аделийн анхны цомог юм. Аделийн "19" цомог 2008 оны нэгдүгээр сарын 28-нд нээлтээ хийсэн.

 2009 онд тоглолтон дээр
]]

Ангилал:2008 оны цомог
Ангилал:Соул цомог
#
Ангилал:Хит жагсаалтыг тэргүүлэгч цомог
Ангилал:АНУ-д олон удаа цагаан алтан пянз хүртсэн цомог
Ангилал:Их Британид олон удаа цагаан алтан пянз хүртсэн цомог
Гүү саах (тоглоом)

**Гүү саах** тоглоомоор хэд хэдэн хүүхэд хоёроос гурван шагайгаар 1 гараар мөн дөрөв зургаан шагайгаар хоёр гараар тоглохыг хэлдэг. Энэ нь нэг шагайг өөд нь шидэж буцаад доош бууж байхад нь бас нэг шагайг шидэж анхны шагайтайгаа барьж авах зэргээр ээлжлэн шидэж алдалгүй авдаг. Мөн дөрвөн шагайг хоёр гартаа хоёр хоёроор нь, зургаан шагайг гурав гураваар нь, найман шагайг дөрөв дөрөвөөр нь хувааж хоёр гараараа маш чадамгай, нэг ч шагайг алдалгүй авч тоглодог. Энэ нь тоглож байгаа гадаад байдлаараа гүү сааж байгаатай адилхан харагдах тул ийнхүү нэрлэсэн бололтой.

## Ашигласан материал 
* С.Бадамхатан, Г.Цэрэнханд, Г.Батнасан, Ц.Аюуш, Т.Дисан, Д.Тангад, Д.Нансалмаа, Г.Мэнэс - БНМАУ-ын угсаатны зүй 1 - 1987 - хуудас 365

Ангилал:Монгол наадгай
Нууцгай барих (тоглоом)

**Нууцгай барих** тоглоомоор аль болох олон хүүхдүүд тоглодог. Хүүхэд бүр ижил тооны хэд хэдэн шагай нэг гартаа атгаж ардаа нууцаар таслан атгаж эхний хүүхэд бүх хүүхдийн гарт буй шагайны нийлбэрийн (чулуу таадгийн адил) тааж хэлэхийг хичээдэг. Эхний хүний хэлсэн тоог давтахгүй. Таасан хүүхэд бүх шагайг нийлүүлэн авдаг. Нэг шагай гартаа нуун атгаж олон хүүхэд гараа зэрэгцүүлэн сууцгааж ээлжээр нэг нэгээрээ олж тоглодог бас нэг хэлбэр бий бөгөөд үүнийг бас ондоо нэрлэх ч бий. Жишээлэхэд Булганы Бүрэгхангайд "аргалан хурга гүүргүүлэх", "аргалын угалз гүүргийлэх", Завханы Нөмрөгт "хув цагаан ямаа гүйлгэх", Архангайн ихэнх сумдад "цагаан ямаа арлуулах", Хөвсгөлийн Бүрэнтогтоход шарга ямаа гүйлгэх гэхчлэн нэрлэдэг.

## Ашигласан материал 
С.Бадамхатан, Г.Цэрэнханд, Г.Батнасан, Ц.Аюуш, Т.Дисан, Д.Тангад, Д.Нансалмаа, Г.Мэнэс - БНМАУ-ын угсаатны зүй 1 - 1987 - хуудас 367

Ангилал:Монгол наадгай
Германы гран-при

**Германы их шан** гэх нэрийн дор Германд зохион явуулдаг авто спортын тэмцээнүүдийг нэрлэх ба ихэнх тохиолдолд Формула-1 уралдааныг хэлнэ. Үүнээс бүр эрт болон өнөө үед ч тэр үүнтэй адил нэртэй дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүд германд байдаг бөгөөд үүний тоонд жишээлбэл Формула-2 уралдааныг 1960 онд Нюрбургринг дээр зохион явуулж байжээ.

## Түүх
*Германы автомашины их шан* уралдаан нь хамгийн анх 1926 онд зохион явагджээ. 

## Цахим холбоос
Хунтайж

**Хунтайж** (Монгол бичиг:, каз. Қонтайшы) бол XIII-XVIII зуунд Монгол улсад хаан ширээг залгамжлагч, ханлиг улс аймгийн ноёдын хэрэглэж байсан цол юм.

## Түүхэн өөрчлөлт 
Үгийн утга нь хятад хэлээр **Хааны их хүү** буюу *Huangtaizi* (皇太子; crown prince)  юм. Түүхэнд Жоу улсын үеэс хэрэглэж эхэлсэн. Үүнийг нь хятадын үе үеийн төрт улсууд өвлөн авч хэрэглэсээр, Их Юань улсын үеэс монголчууд хэрэглэж эхэлсэн байдаг. Хубилай хааны үеэс хэрэглэхдээ зөвхөн хаан ширээг залгамжлах алтан ургийн хүнд олгож байсан. Өөр бусад хааны хүү хэрэглэх эрх мэдэлгүй тул тэднийг **ханхүү** гэж нэрлэж байсан. Юань улсын үед Чингим, Төмөр, Даш, Аюурбарбад, Шадбал, Асухив, Тугтөмөр, Алтандара, Элтөгс, Аюушридар нарын 10 хан хөвүүд хунтайж цолыг хэрэглэж байсны 7 нь их хаан болж, 3 нь хорлогдох юмуу бусдад хөнөөгджээ.
### 14-17 дугаар зууны Монголд
Юань улс мөхсөнөөс эхлээд тус цолыг XV зууны сүүл үеэс эхлээд хааны ургийн отог аймаг даргалах хэмжээний хүчирхэг ноёд хэрэглэж байсны нэг нь Гэрсэнз жалайр хунтайж, Ордосын Хутагтай сэцэн хунтайж нар юм. XVI зууны дунд үед төвдийн Далай лам тэргүүтэй лам хуврагууд монгол ноёдыг өөртөө татахын тулд тэдэнд хан, жонон, **хунтайж** цолыг өглөг барьц авах замаар олгож эхэлсэн нь хожим нийт Боржигин овгийнхон даяар хэрэглэдэг цол болтолоо хавтгайрчээ. 1691 он хүртэл хунтайж цол нь халх монгол төрд нэр хүндтэй хэвээр хангийн дараах цол болж ирсэн. Хожим хошуу ноёдын гол залгамжлагчдийг ч Хунтайж гэдэг болов. Түүхийн явцад хунтайж цолтоны тоо олширсноор ***"эрдэнэ, мэргэн, сэцэн, зоригт, цогт, баатар, даян, дүүрэн, далай"*** гэх мэт цолны чимэг үгээр ялгарах болжээ.  

Жишээ нь: Хархуцаг дүүрэн хунтайж, халхын Ашихай дархан хунтайж, ордосын Буянбаатар хунтайж, Хутагтай сэцэн хунтайж, Саган сэцэн хунтайж, үзэмчиний Ачит хунтайж, хотогойдын Шолой убаши хунтайж гэх мэт.  
### Ойрад монголд
1637 онд Дөрвөн Ойрадын их цэрэг Хөх нуурын газарт Цогт хунтайжийн цэргийг хядсан тул 5-р Далай лам, Цоросын ноёны Хотогчин баатард **"Эрдэнэбаатар хунтайж"** гэх цол шагнасан. Энэ үеэс Ойрадын Цорос аймгийн тэргүүлэгч ноён энэ цолыг хэрэглэж эхэлжээ. Алтан ургийн бус монгол ноёдод Төвдөөс (гадаадаас) цол хэргэм олгосон сонирхолтой тохиолдол энэ юм. 

Цогтын дайны нөлөөгөөр, Ойрадын удирдагч анх Хунтайж цол авчирч, улмаар анх удаа Халхтай Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз байгуулсан нь Монгол дахь улс төрийн уламжилал өөрчлөгдөх нэг үндэс болжээ.

Зүүнгарын Улсыг дараах хунтайж цолтон удирдаж байсан. 

# Хотогчин эрдэнэбаатар хунтайж (1637-1654)
# Сэнгэ цэцэн хунтайж (1654-1671)
# Галдан бошигт хаан (1671-1697)
# Цэвээнравдан зоригт хунтайж (1697-1727)
# Галданцэрэн хунтайж (1727-1745)
# Цэвээндоржнамжил хунтайж (1745-1749)
# Ламдаржаа эрдэнэбаатар хунтайж (1749-1753)
# Даваач хунтайж (1753-1755)

1636, 1691, 1755 онд монголчууд манжид эзлэгдснээр энэхүү цолыг хэрэглэхийг Чин гүрний хуулиар хориглосон.

= Эшлэл =

= Холбоотой өгүүлэл =
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Хан

Ангилал:Цол
Ангилал:Монголын язгууртан
Ангилал:Юань улс
Хөх Орд

**Хөх Орд** гэдэг нь Ижил мөрний хөвөөгөөр нутаглаж байсан монголын нэгэн ханлиг юм. Хөх ордыг Бат хааны хүүхдүүд болон түүний дүү нар удирдаж байв. 

Хөх Ордын түүхийг зарим үед бас л түүнтэй нэгэн холбоотой сибирийн Хөх Орд хэмээх ханлигтай андуурах нь бий. Гэхдээ барууны түүхийн эх сурвалжуудад эхний утгаараа үлдсэн нь их байдаг.

Хөх Ордын газар нутаг нь өнөөгийн Баруун Сибирь болон Казахстаны нутгийг хамарч байжээ.

## Түүх
Хөх Орд нь 13-р зууны дундуур монголчууд болон тэдний хамсаатан түрэгүүд Ижил мөрний хөвөөнд суурьшсанаар үүссэн түүхтэй. Оросын вангууд Хөх Ордны шууд удирдлага дор буюу эзэмшилд нь байсан учраас сүүлд бий болсон Алтан Ордны улсын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг байлаа. 

Хөх Ордны улсын анхны хаан нь Чингис хааны хамгийн ахмад хөвүүн болох Зүчи байв. Зүчийн эзэмшил нутагт сибирийн баруун талаас эхлээд каспийн тэнгис хүртэл байсан бөгөөд эдгээрийг монголчууд баруун зүгт хийсэн аян дайнуудаар (жишээ нь 1223 оны хийсэн Калка голын тулалдаан) эзлэн авчээ. Зүчийн хаан ширээг түүний хоёр дахь хүү Бат хаан (Орда хан татгалзсан учир) залгамжлан авч, 1236-1240 онуудад Киевийн Русь руу аян дайн хийв. Үүний дараа тэрбээр Ижил мөрний хөвөөнд суурьшин өөрийн Орд улсыг байгуулсан нь Хөх Ордыг үгүй болгох шалтгаан болов. Түүний ах Орд нь Батын эзэмшил нутгийн зүүн талын хагаст хаан суун үлджээ.

Хөх Ордод голчлон түрэг болон Монголын тал нутгийн овог аймгууд, түүний дотор Монголын довтолгооноос өмнө тус бүс нутагт амьдарч байсан Кипчак, Кангли, мөн монголчуудтай хамт ирсэн Найман, Хэрэйд, Карлук, Хонгирад, Мэргид, Жалайр, зэрэг хүмүүс амьдардаг байв. Тэдний хоорондох хил хязгаарыг ерөнхий байдлаар тодорхойлж, цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдлаас хамааран өөрчилдөг байв. Эхэндээ Орд ханы түшиц төв Алакул нуурын (өнөөгийн Киргиз улсад) ойролцоох Эрчис мөрний дээд хэсэгт орших эцгийнх нь оршин суудаг газар байв. 13-р зууны хоёрдугаар хагаст Сырдарья мөрний эрэг дээрх Сыгнак хот Хөх Ордын нийслэл болсон байна. 


Ангилал:Алтан Ордны Улс
Ангилал:Хойд Азийн түүх
Ангилал:Төв Азийн түүх
Ангилал:Түүхэн нутаг дэвсгэр
Хомбороо хаях (тоглоом)

**Хомбороо хаях** хүүхдүүд нэг, хоёр, гурван шагайгаар хаяж тоглодог. Ингэхдээ дор дурдсан оноог авахыг хичээнэ. Гурван хонь буюу гурван ямаа буувал хоёр оноо, хоёр хонь, нэг морь буувал нэг оноо, хоёр морь нэг хонь буувал нэг оноо тус тус болно. Хэн эхэлж таван оноо авсан нь таван оноогоо жар гэж хэлээд гурван шагайгаар орхитол дээрх журмаар хоёр оноо авбал жаран оноо авсан болж хождог. Хэрэв хоёр оноо авч чадахгүй бол тоглоом дахин шинээр эхэлнэ. Тогтоосон тооноос оноо нь хэтэрвэл "шатсан" гэж тэр хүүхэд шинээр оноогоо эхэлж тоглох болдог. Энэ тоглоомын нэр Сүхбаатарын Асгатад "бөмбөр хаях", Булганы Хангалд "хомбороо", Хөвсгөл, Дорнод болон Хэнтийн Галшард "хомбороо хаях" гэж нэрлэдэг.

## Ашигласан материал 
С.Бадамхатан, Г.Цэрэнханд, Г.Батнасан, Ц.Аюуш, Т.Дисан, Д.Тангад, Д.Нансалмаа, Г.Мэнэс - БНМАУ-ын угсаатны зүй 1 - 1987 - хуудас 367

Ангилал:Монгол наадгай
Би ээж болмоор байна

«**Би ээж болмоор байна**» — 2016 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн хайр дурлалт, инээдмийн уран сайхны кино.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Австралийн гран-при

**Австралийн их шан** нь 1928 онд анх удаа зохиогдсон. 1985 оноос хойш Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний их шанд хамрах болжээ. Формула-1-д 1995 он хүртэл «Аделайде стреет авто тойруулга» дээр улирлын төгсгөлд явагддаг байснаа, 1996 оноос хойш Мельбурн дахь Альберт паркийн авто тойруулга дээр ихэвчлэн улирлын эхэнд зохион явуулж байна.

## Түүх
1991 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд Аделайде авто тойруулга дээр Формула-1-ийн түүхэн дэх хамгийн богино уралдаан болов. 24 минут 34,899 секундын дараа буюу 14 тойргийн (52,92 км) дараа борооны улмаас тэмцээнийг зогсоосон байна. 

2001 оны гуравдугаар сарын 4-нд болсон уралдаан дээр 51 настай замын хянагч ослоор нас баржээ. Тэрбээр канадын тамирчин Жак Вильнёвийн тэрэгний мултарсан дугуйнд оногдон газар дээрээ үхсэн байна.

2008 оны гуравдугаар сарын 16-нд болсон тэмцээнд нийт 22 жолооч гараанаас гарсан ч зөвхөн 6 жолооч барианд орсон байна. Үүний шалтгаан нь FIA-с гаргасан хий эргэлтийн хяналтын системийг уралдааны тэрэгнүүд хэрэглэхгүй болгох дүрэм байсан юм.

## Зургийн цомог 

Зураг:Adelaide (long route).svg|Аделайдегийн уралдааны зам
Зураг:Australien.png|Мельбурн дахь Аделайдегийн байршил

## Цахим холбоос 
* Motorsport-Total.com дээрх уралдааны замын тухай мэдээлэл
Бельгийн гран-при

**Бельгийн их шан** нь 1925 онд анх удаа зохиогдсон бөгөөд 1950 оноос хойш Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оржээ.

## Цахим холбоос
Тавилан (Монгол кино)

«**Тавилан**» — 1999 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.

Ангилал:20-р зууны монгол кино
Ангилал:1999 оны кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Ханлиг

**Ханлиг** (мөн **хант улс**: англ. *Khanate*, герм. *Khanat*, турк *Hanlik*) гэдэг нь монгол, түрэг угсаатнууд дундад зууны үеийн хант улсыг нэрлэж байсан түүхэн нэр юм. Ханлигийг хан удирддаг байснаас энэ нэр үүсчээ. Ханлигтай эн зэрэгцэхүйц европын улсуудын жишээнд Вант улс эсвэл Хант улсыг нэрлэж болно. 

## Ханлигуудын жагсаалт 
Дараах жагсаалтыг улс үндэстэнээр нь ялгаж жагсаав.

### Монгол үндэстний байгуулсан ханлиг 
* Татарын ханлиг  (?-1202)
* Хамаг Монголын ханлиг (11-р зуун-1206) 
* Хэрэйдийн ханлиг (?-1203)
* Найманы ханлиг (?-1204)
* Гурван Мэргид (?-1205)
* Хар Кидан (1130-1218)
*  Цагаадайн ханлиг (1229–1346)
** Могулистан (1346-1683)
** Мавернахрстан (1346-1370)
** Төмөрийн улс (1370-1501)
* Өгэдэйн ханлиг (1269-1303)
*  Зүчийн Улс (1227-1502)
** Казанийн ханлиг (1437–1552)
** Крымын ханлиг (1440–1475)
** Астраханийн ханлиг (1466–1554)
* Цагаан Ордны Улс
** Сибирийн ханлиг (1556–1600)
*  Ил Хаант Улс (1256-1335)
** Жалайрын ханлиг (1335-?)
** Чобаны ханлиг
* Түмэдийн хант улс (1547-1635)
* Хотгойдын Алтан ханы улс (1590?-1660?)
* Засагт хан аймаг (1590?-1691)
* Түшээт хан аймаг (1586-1691)
* Цэцэн хан аймаг (1627-1691)
* Хошуудын хант улс (1637-1727)
* Зүүнгарын Хаант Улс (1634-1757)
* Халимагийн хант улс (1630?-1771)

### Түрэг үндэстний байгуулсан ханлигууд 
* Их Булгарын ханлиг (630-665)
* Ижлийн Булгарчуудын ханлиг (665–1391)
* Дунайн Булгарчуудын ханлиг (681–1064)
* Узбекийн ханлиг (1428–1599)
* Шекигийн ханлиг (1500–1819)
* Хивын ханлиг (1510–1920)
* Карабахын ханлиг (1606–1822)
* Кубагийн ханлиг (1680–1806)
* Кокандын ханлиг (1710–1876)
* Саляны ханлиг (1729–1789)
* Казахын ханлиг (1480-1717)
* Дербентийн ханлиг (1747–1806)
* Ардабилийн ханлиг (1747–1753)
* Гянджагийн ханлиг (1747–1804)
* Нахичеваны ханлиг (1747–1828)
* Бакугийн ханлиг (1747–1806)
* Эриваны ханлиг (1747–1828)
* Талышийн ханлиг (1747–1826)
* Карадахын ханлиг (1747–1828)
* Ширваны ханлиг (1748–1805)

## Цахим холбоос 

Ангилал:Азийн түүхэн улс
Ангилал:Төв Азийн түүх
Ангилал:Улс төрийн систем
Уучил (Монгол кино)

«**Уучил**» — 2006 онд Монгол улсад найруулагч Бямбаагийн Цогтбаярын Монгол хэлээр бүтээсэн уран сайхны кино.

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Улаан дөрвөлжин

«**Улаан дөрвөлжин**» — 2014 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.

Сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэг нийгмийн хувьд “хаалттай” ертөнц бөгөөд эмнэлэгийн дарга  Даваа /Ц.Төмөрбаатар/ тэнд тусгай журмыг тогтоон, “амаа хамхиж” чаддаг хүмүүсээр өөрийгөө хүрээлжээ. Харин шинээр ирсэн залуухан эмч бүсгүй /Д.Ганцэцэг/ түүнд таалагдахгүй байв. Гэтэл сэтгэцийн байдлыг нь тодорхойлуулахаар цагдаагийн газраас явуулсан гэмт хэргийн сэжигтэн эмнэлэгт ирнэ. Хэдийгээр гэмт хэрэгтэн түр зуурын цочролд орсон  байсан ч эмнэлэгийн дарга түүнийг эдгэшгүй хүнд өвчтэй мэтээр ойлгуулж, эмнэлэгтээ авч үлдэн залуу эмчид хариуцуулан өгнө. Тус эмнэлэгт архинд донтогч, урлагийн дэмийрэгч, номын цагаан солиот, хардлагын дэмийрэлт, төрөлхийн оюун ухааны хомсдолтой хүү, өөрийгөө бөө болох байсан хэмээн дэмийрэгч бүсгүй, тоглоомны донтон хүү зэрэг өөрсдийн гэсэн ертөнцдөө л амьдардаг олон өвчтөнүүд байдаг. Шинэ өвчөн ирсэнээс хойш тэд байдал өөрчлөгдөнө. Харин залуу эмч эмнэлэгээс явахаас өөр аргагүй байдалд хүрнэ. (1)

Ангилал:21-р зууны монгол кино
Ангилал:Монгол кинонууд
Ангилал:Уран сайхны кино
Мандухай сэцэн хатан (кино)

«**Мандухай сэцэн хатан**» — 1988 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн дайны, намтарчилсан, түүхэн уран сайхны кино.

## Агуулга 
Энгүд отгийн Цоросбай Чинсангийн охин, ХV зууны үед Монголын улс төрийн эв нэгдлийг бэхжүүлэхийн төлөө тэмцсэн төрийн зүтгэлтнүүд дундаас шалгаран товойсон биет хүн Мандухай сэцэн хатны амьдрал, үйл хэргийг харуулсан кино туульсын бүтээл. Залуу бүсгүй Мандухай улс төрийн ээдрээт хэрэг явдлын дунд өсч бойжин, Монгол түмний хувь заяаны төлөө тууштай тэмцэгч болтлоо өссөнийг уг кинонд нээн харуулжээ.

## Уран бүтээлчид 
Найруулагч- Бэгзийн Балжинням

Зохиогч -Шагдаржавын Нацагдорж

3ураглаач -Луузаншаравын Шаравдорж

3ураач -Батцэндийн Пүрэвсүх

Хөгжмийн зохиолч – Нацагийн Жанцанноров

Дууны найруулагч – Б.Самбуу

Нүүр хувиргагч – Д.Найданжав, Д.Бадамцэрэн

Эвлүүлгийн найруулагч – Д.Батгэрэл

Эвлүүлэгч – Д.Цэвэлмаа

## Дүрүүд
Гол дүр:
* Мандухай хатан- Намсрайн Сувд

Дүрд:

* Исмэл сайд - Банзарын Дамчаа
* Сатай сайд - Аюурзанын Очирбат
* Мандуул хаан - Лувсан-Очирын Нямсүрэн
* Батмөнх даян хаан - Жамсрангийн Сүххуяг
* Батмөнх даян хааны бага нас - Пүрэвийн Баярхүү
* Юнгэн хатан – Дагвадоржийн Мэндбаяр
* Цэгц баатар - Гомбын Мягмарнаран
* Өнөболд - Адилбишийн Дашпэлжээ
* Борогчин – Дашгүнтэвийн Энхтуяа
* Саймочин – Доржпүрэвийн Цэнгэл
* Урианхай баатар - Баяжихын Пүрэв
* Ёслолын түшмэл - Лоолийн Жамсранжав
* Баянмөнх жонон - Далхсүрэнгийн Гүрсэд
* Шүүстэй баатар – Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан
* Шихэр хатан - Баатарсүрэнгийн Цэрэнпагма
* Мянхай - Дэмидийн Төмөртогтох
* Алтжин - Намсрайн Отгонтогос
* Цоросбай - Дамбын Дамдинсүрэн
* Төмөржин - Рагчаагийн Дамдинбазар
* Иштөмөр - Чойжилын Авирмэд
* Ибрай тайш - Пүрэвдоржийн Цэрэндагва
* Начгай зайран - 3ундуйн  Пүрэв
* Төрболд - Цолмонбаатарын Алтангэрэл
* Улсболд -  Цолмобаатарын Алтангадас
* Мөнгөлдэй -  Дашийн Цээнямбуу
* Хурц зайран - Дэндэвийн Чимэд-Осор
* Маралгоо - С. Ундрал
* Ван сайд - Д.Банди
* Ли жанжин - Гомбожавын Гомбосүрэн
* Хөхдэй -  Ёндонгийн Цог
* Үлгэрч эмгэн - Чимидийн Долгорсүрэн
* Хадаг эмгэн - Мятавын Бадамгарав
* Чинбаатар - Б.Дашдондог
* Баасантавнан - Б.Ганбаатар
* Саахай - Борхүүгийн Гэрэлмаа
* Мандулай - Аглах - Мажигсүрэнгийн Цолмонбаатар
* Лаваг - Гомбын Равдан
* Дайчинбаатар - Г.Жанчив
* Түшмэл - Ж.Занабазар
* Хонжин түшмэл - Дагва-Очирын Элбэгсайхан
* Ерөөлч өвгөн - Ч.Банзрагч
* Сатайн туслах - Лхагваагийн Баярсайхан
* Алтаншагай - Ч.Золзаяа
* Лам - Ч.Даваажав

## Эх сурвалж 
Ангилал:Бэгзийн Балжинням
Ангилал:Нацагийн Жанцанноров
Ангилал:Шагдаржавын Нацагдорж
Ангилал:Уран сайхны кино
Ангилал:Монголын кино
Ангилал:1988 оны кино
Ангилал:20-р зууны монгол кино
Ангилал:Түүхийн кино
Ангилал:Намтарчилсан кино
Ангилал:Нүсэр кино
Ангилал:Цуврал кино
Ангилал:Дайны кино
Ангилал:Мандухай сэцэн хатны тухай бүтээл
Цөхүр

**Цөхүр** нь XVI-XVII зуунд монгол ноёдын хэрэглэж байсан цол чимэг юм. Цөхүр нь цэргийн том гавъяа байгуулсан хүнд өгдөг цол байсан. 

## Судлагдсан байдал
Цөхүр гэх үгийн талаар олон янзын тайлбар байдаг. Тухайлбал, түүхч Жамсрангийн Гэрэлбадрах нь Алтан улсын хаан Мэгүжин сүүлтийг дарсан гавъяаг үндэслэж Тэмүжин Чингис ханд **чагутхури** (хятадаар их ноён гэсэн үг) хэмээх цолны улбаа гэсэн санааг дэвшүүлсэн. Бас Өвөр Монголын зарим эрдэмтэд Цахар түмний нэртэй холбож тайлбарлаж байна. Үүнээс гадна Халхын цоохор Цогт тайжийг цоохор гэсэн зүйлийг 1968 оны БНМАУ-ын түүх номонд залруулж цөүхүр буюу чөүхүр хэмээх цол мөн гэж тайлбарласан байдаг.

## Цөөхүр цолтой түүхэн хүмүүс 
* Цөөхүр увш: Цорос аймгийн Хархул ноёны хүү 
* Цөөхүр тайш: Хошуудын Ядай чинсангийн хүү, Байбагас баатарын эх нэгт ах

* Цөөхүр Цогт хунтайж: Халхын зүүнгарын том феодал

* Түмэнхэн хөндлөн цөөхүр: Халхын зүүнгарын том феодал. Сайн ноён хан аймгийн хошуу ноёдын өвөг дээдэс
* Лүжин эрх цөөхүр: Түмэнхэн сайн ноёны хүү
* Бадмашири мэргэн цөөхүр: Абтай сайн ханы дүү Абуху мэргэн ноёны хүү Ангаахай мэргэн ноёны ууган хүү
* Бунтар цөөхүр: Абуху мэргэн ноёны отгон хүү Рахули Далай ноёны ууган хүү. 1653 онд Чин улсад дагаар орж, Халхын баруун гарын хошууны засаг ноён болсон.
* Чаман цөөхүр: Түмэнхэн сайн ноёны хүү **Жодов сэцэн ноёны** хүү. Сахил хүртээд **Цөөхүр лам** нэртэй болжээ.
* Бамбун мэргэн цөөхүр: Цөөхүр ламын хүү
* Намайжи мэргэн цөөхүр: Баба сэцэн хааны ууган хүү
* Тулай мэргэн цөөхүр: Түмэдийн Алтан ханы дүү **Будадара** ноёны ач хүү **Энх сэцэн**гийн хүү
* Бурхай сэцэн цөөхүр: Субадай засагт хааны хүү
* Содном цөөхүр: Ашихай дархан хунтайжийн ач хүү **Минхай хархул**ын хүү
* Норов эрдэнэ цөөхүр: Минхай хархулын хүү Бадма үйзэнгийн хүү
* Үндэхү эрх цөөхүр: Омбу сэцэн цөөхүрийн хүү

=Холбоотой өгүүлэл=
* Цогт хунтайж
* Монгол ноёдын цол хэргэм

=Эшлэл=

Ангилал:Цол
Хошууч

**Хошууч** нь Монгол цэргийн цол юм. Уг цолны нэрийг олон эрдэмтэн судлаач тайлбарласан байдаг бөгөөд тэдгээр нь хоорондоо адил зүйлийг зааж байна.

## Нэрний утга
Хамгийн түрүүнд явагч, бусдыг дагуулагч цэрэг гэсэн утгатай.  
Мөн их цэргийн манлайд явж байгаа цэргийг хошуу цэрэг гээд, түүнийг даргалж байгаа хүнийг хошууч гэж нэрлэх болсон тухай ихэнх судлаачид санал нэгтэй байдаг. 
Ш.Нацагдорж гуай "хошууч бол отгийн эзэн феодал бус, талын баатар эрс бөгөөд харин тэдний дунд хааны хүргэн-тавнан нар цөөн бус байжээ. Тэд хошууч цолтой боловч хошууг үе улиран захирагсад биш, харин отгийн цэргийг удирдан байлдагсад байв" гэж бичсэн.  
=Түүхэн улбаа=
Хошууч гэх цол нь эртний Хөхтүрэгийн хаант улсаас улбаалж, Их Монгол Улс, түүний залгамжлагч улсуудад хэрэглэж ирсэн. Монголын Их Юань улсын үед цэргийн бага, дунд тушаалтанд хошууч цол олгодог байсныг "Цагаан түүх"-энд *"Хээрийн гурван яму нь тугчин бүрээчин, хошуучин, хийрчэн, газарч, учирчин хийгээд буюу"* хэмээн тэмдэглэн үлдээжээ. Цагаадайн улсад 1000 цэргийг хошуу гэж нэрлэж байсан. XV-XVI зууны үед талын баатар эрс эзэн ноёдынхоо цэргийг аван хошуучлан явдаг байсан нь хэвээр байсан. XVI  зуунд амьдарч байсан Хутагтай сэцэн хунтайж нэгэн удаад *"таван хошуугаар долоон зуун цэрэг аван"* явсан тухай дурдаж байна. XVII  зууны эхээс Боржигин овгийн зарим ноёд уг цолыг зүүн явсан нь хошууны зохион байгуулалт гарч ирсэнтэй холбоотой. Тэр үед баатар эрсийн хошууч цол нь нэгэн биеэр дуусч байхад, ноёдын хошууч цол нь залгамжлдаг байсан. XX зууны үеэс монгол цэргийн тушаалын ахлах офицерийн дотор багтаж орсон. Өдгөө үед зөвхөн цэргийн албан хаагчид олгодог цол болж, үе залгамжлахгүй юм.

## Холбоотой өгүүлэл
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Хошуу
* Отог
## Эшлэл
Ангилал:Монголын цэргийн цолны зэрэг
Ангилал:Офицерын цолны зэрэг
НТВ телевиз

**НТВ телевиз** буюу NTV телевиз нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз.

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, *“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”* уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Улс орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, энтертайнмент чиглэлээр бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн мэдээллийн чиглэлээр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд "Улаан бал", "Өөр өнцөг" хэлэлцүүлэг, "Тэгээс тэг" эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, "Global Talk" олон улсын тоймчийн ярилцлага зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд "Ахлах тогоочийн заавраар", "Эхнэрийн заавраар", "Cash Cab", “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу”, “Эргэдэг Гал Тогоо” зэргийг дурдаж болно.

**Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:**

"Эн Ти Ви Броадкастинг" ХХК нь "Медиа групп" ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

**Редакцийн зөвлөл:** 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

Албан ёсны цахим хуудас: https://www.ntv.mn/

Ангилал:Монголын телевиз
ТВ5 телевиз

**ТВ5 телевиз** нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз.

## Лого 

File:ТВ5 Лого өмнөх.png | 2003 - 2012 он 
File:ТВ5 лого.png | 2012 - одоог хүртэл 

Ангилал:Монголын телевиз
Андра Прадеш

**Андра Прадеш** (лат-га. *Andhra Pradesh*) — Энэтхэг улсын харьяа, нутгийн дорно өмнөд эргээр оршдог **муж**.

160 мянган км² газар нутаг, 49 сая хүн амтай. Албан ёсны бөгөөд нутгийн хэл нь тэлүгү.

## Газар зүй 
thumb|left|180px|Физик газрын зураг
Энэтхэгийн хойгийн дорно өмнөд эрэг, Бенгалын булангийн дагуу байрлажээ. 

Орисса, Телангана, Карнатака, Тамилнаду мужтай хиллдэг. 

Андра Прадеш нутаг далайн эрэг газар нам доор нарийн зурвастай. 

Дорно Гат, Наллама зэрэг өндөрлөг нарийн зурвас байна. Уулнаа ой модтой. 

Ургамал, амьтнаар баян. 

Кришна, Годавари гэсэн хоёр мөрөн нутгаар дайран урсдаг. 

3-6-р сард зуны улирал тохиодог. Эрэг орчим газарт 20 °C — 41 °C халуун. 7-9-р сар борооны улирал байна. Хүчтэй бороотой. 11-2-р сар буюу өвлийн улиралд 12 °C — 30 °C дулаан байдаг.

## Хүн ам зүй 
Нутгийн албан ёсны хэл нь нутгийн олонхын хэлэлцдэг тэлүгү хэл юм. Тамил, каннада, одя хэлтэн бас бий.  
2011 оны байдлаар хүн амын  66.46% бичиг үсэгт тайлагдсан. Үүнээс эрэгтэйд 74.95%, эмэгтэйд 57.92% байгаа. 

Нутгийн хүн амын 91% хиндү, 6% лал, 3% бусад шашин шүтлэгтэй.

Эрт үед дэлгэрч асан буддын шашны дурсгалт газрууд их бий. 

### Хот суурин 
Хүн амын 30% хувь хотод, 70% хөдөө амьдардаг. Томоохон хот (2011 оны байдлаар):
* Висакапатнам – 2,035,922 хүнтэй,
* Вижаявада – 1,034,358,
* Гүнтүр – 743,354.
* Нэллөр – 600,869.
* Карнөл – 424,920.

## Түүх 
1953 онд Мадрас мужаас тэлүгү хэлтний нутгийг салган **Андра** муж нэртэйгээр үүсгэн байгуулсан. 

1956 онд Хайдарабад мужийн тэлүгү хэлт нутагтай нэгдэж Андра Прадеш муж болсон. 

2014 онд хуучны Хайдарабад мужийн хэсэг Телангана муж болон салжээ. 

Андрапрадеш мужийн засгийн ордон Амаравати хот руу шилжсэн. Хууль ёсноо Хайдарабад хотыг мужийн төв гэсэн хэвээрээ байгаа.  

## Зураг 

Kondapalli_toys_at_a_house_in_Vijayawada.jpg
Vizagcity.jpg
Side_view_of_Madhavaraya_Swamy_temple,_Gandikota.JPG
India Farming.jpg

## Эшлэл 

Ангилал:Энэтхэгийн муж улс
Кардинал

**Кардинал** (лат. *sanctae romanae ecclesiae cardinalis*) нь Ромын католик шашны шатласан тогтолцооны дагуу хамба ламын дээд хэргэм юм. Кардинал хэргэмтэй хамба лам нар католик шашны үзэл номлол, сүм хийдтэй холбоотой асуудлуудыг зөвлөлдөн шийдвэрлэх эрх мэдэлтэй бөгөөд Кардиналуудын Зөвлөл нь Ромын Папыг сонгодог.

Кардиналууд Ромын Папын соёрхлоор шашны үйл хэргийг эрхлэн удирдах, Пап нас барсан эсвэл сэнтийнээс буусан онцгой үеүдэд шашны удирдлагыг хэрэгжүүлэх үндсэн үүрэг хүлээнэ.

## Гарал үүсэл
Кардинал гэх үгийн гарал үүслийн талаар олон ялгаатай үзэл байдаг. Хамгийн түгээмэл нь латин хэлний cardos чухал, гол тулгуур гэсэн утгатай үгнээс бий болсон гэж үздэг. Христийн тооллын 6-р зуунаас энэхүү үг нь утга шилжин эрхэм хүндтэй хүн, шашны дээд мяндагтныг нэрлэх үг болжээ. 769 оны Латераны Зөвлөлийн хурлаар Ромын Папыг зөвхөн кардинал хэргэмтэй санваартнуудаас сонгох тухай лүндэн гарсан нь өнөөдөр хүчин төгөлдөр хэвээрээ байна. 1244 онд Пап IV Инносент лүндэн буулгаж, кардиналууд өргөн хүрээтэй бүрх малгай өмсөх болжээ.  1567 онд Пап V Пио лүндэн буулгаж кардиналууд албан ёсоор цолны хүндэтгэл, өргөмж хэрэглэх болсон.  

Католик шашны кардиналууд Европын улс төр, түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэж өнөөгийн тогтолцоог бий болгоход нөлөө үзүүлж ирсэн. Дэлхийн хамгийн анхны Гадаад хэргийн яамны бүтцийг Францын кардинал Ришелье бий болгож, өөрөө анхны Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байсан. Английн кардинал Уолсей VIII Хэнри хааны тэргүүн сайд, зөвлөх байв. 1578-1580 онд кардинал Хэнри Португаль улсын хаанаар өргөмжлөгдөн, тус улсыг удирдсан.

## Кардинал хэргэмийн зэрэг, ангилалууд
Кардинал хэргэмийг Ромын Папын соёрхлоор олгодог. Кардиналуудыг дотор нь хамба-кардинал, санваартан-кардинал, тахилч-кардинал гэж ангилна.

## Эшлэл

Ангилал:Католик шашны цол
Ангилал:Каноны эрх зүй
Ангилал:Хамбын алба
Дагдангийн Цэдэнгомбо

Улсын заан **Дагдангийн Цэдэнгомбо** нь 1900 онд одоогийн Өмнөговь аймгийн Манлай (Буянт-Уул) сумын нутагт төржээ. Алдарт Лу гүний хэмээх Галсанхүүгийн Вандан аваргыг өвдөг шороодуулсан арваадхан хүчтэний нэг нь болох тэрбээр 1929 онд улсын наадамд долоо давж улсын заан цолд хүрсэн байдаг.

Ангилал:Улсын заан
Ангилал:1900 онд төрсөн
Тайш

**Тайш** цол нь XII-XVIII зууны үед монгол угсааны улс, аймгийн их ноёдын зүүж хэрэглэж байсан өндөр хэргэм юм. Уг гарал нь хятадын Шан улсын үед тус улсын вангийн хүү хүртэж байсан цэргийн цол юм.

## Түүхэн намтар
Хамаг Монгол улсын үед  өөрөөр хэлбэл Амбагай хаан/1147-1155/  хаанчлалынхаа үед Тайш буюу   улсын цэргийг ерөнхийлөн  захирагч хэмээх албан тушаал бий болгож  Хабул хааны хүү Хадаан тайш   болж байжээ.   

Тайш цолны утга нь **хааны багш, их багш, сургагч** хэмээсэн утгатай эртний хятад түшмэлийн цол юм. Тайш цол бол хятадын төрийн ёсонд гурван гүнгийн зэрэгт багтаж байсан. Энэ нь **Тайши** (Их багш), **Тайбао** (Их хадгалагч), **Тайфу** (Их номлогч) юм. Тайш цол нь анх Монголын нууц товчоонд Нэгүүн тайш гэж дурдагддаг. Гэхдээ энэ нь Мин улсын үед дахин хуулагдсантай холбоотой байж магадгүй. Их Юань улсын үед **төрийн дунд 8 түшмэлийн нэг** болж байсан бөгөөд тэднийг төрийн түшмэд, албан тушаалтны **2-р**т *дөрвөн төрийг дөрвөн тайш мэд* гэж байжээ. 
Тэдгээр 4 тайш нь:  
# Дээд номч тайш 
# Дээд төрч тайш
# Иргэн ургуныг аврахын дээд эрхлэгч тайш
# Улсыг сахихын дээд өлзий тайш зэрэг юм.

Харин 1368 онд Юань улсын хятад дахь ноёрхол дуусаад монголдоо ирснээр улс төрийн бутрал эхэлж, тайш цолыг цэргийн их эрх мэдэл барьсан хүн авдаг болжээ. 

XV зуунд тайш цол бол Монголын Их Хааны дараах хамгийн хүндтэй цол байсан. Зарим үед Хаан цолоос ч илүү эрх мэдэлтэй, хаадыг сонгох, огцоруулах эсэхийг шийддэг байсан нь энэ үеийн онцлог юм. 

Тайш цол  бол Алтан ургийн бус язгууртнуудын хэрэглэж байсан хамгийн том цол юм . Орчин үеийн ойлголтоор ерөнхий сайдтай дүйцэж байв. Даян хааны үе хүртэл Тайш цолтон хаадын хувь заяаг шийдэж байгаад, Даян хааны үеэс хүч нөлөө нь мэдэгдэхүйц суларч, зүүн монголд Чингис хааны онгоныг сахих 8 тушаалтны нэг болж үлдсэн. Харин баруун монголд XVII зууны үеэс төдийлөн хэрэглэхээ больж эхэлсэн.

## Монголын түүхэн дэх тайш цолтой хүмүүс
# Хадаан тайш (1150-1160)
# Нэгүн тайш (?-1160?)
# Мухулай
# Их Юань улсын тайш нар (1271-1368)
# Хөхтөмөр
# Аругтай тайш (1408-1434)
# Тогоон тайш (1434-1438)
# Эсэн тайш (1438-1452)
# Амасанж тайш (1452-1454)
# Алагтөмөр тайш (1454-1455)
# Болай тайш (1455-1465)
# Бэгэрсэн тайш (1472-1479)
# Исмэйл тайш (?-1483)
# Ибрай тайш (?-1512)

## Холбоотой өгүүлэл
* Монгол ноёдын цол хэргэм
* Чинсан

## Эшлэл

Ангилал:Монголын цол
Ангилал:Цол
Телангана

**Телангана** (лат-га. *Telangana*) — Энэтхэг улсын харьяа, нутгийн дорно өмнөд биед оршдог **муж**.

112 мянган км² газар нутаг, 35 сая хүн амтай. Албан ёсны бөгөөд нутгийн хэл нь тэлүгү, урдү.

## Газар зүй 
thumb|left|180px|Физик газрын зураг
Энэтхэгийн хойгийн дорно өмнөд хэсэгт оршдог.

Махараштра, Чаттисгар, Карнатака, Андра Прадеш мужтай хиллэдэг.

Кришна, Годавари гэсэн хоёр мөрний сав газрын ихэнх хэсэг Телангана мужаар дайрдаг.

Газар тариаланд тохиромжтой үржил шимт газартай. Жилд 700-1500 мм хур тунадастай. 

Өвөлдөө 22–23 °C температур, зундаа 42 °C температур халуун дулаан байдаг. 

## Хүн ам зүй 
Хүн амын 77% тэлүгү, 12% урдү хэлээр хэлэлцэнэ. Тус хоёр хэл мужид албан ёсоор хэрэглэгдэгддэг. 

2011 оны байдлаар хүн амын  66.46% бичиг үсэгт тайлагдсан. Үүнээс эрэгтэйд 74.95%, эмэгтэйд 57.92% байгаа. 

Нутгийн хүн амын 85% хиндү, 12.7% лал, 1.3% христийн шашин шүтлэгтэй.

### Хот суурин 
Томоохон хот (2011 оны байдлаар):
* Хайдарабад – 6,809,970 хүнтэй,
* Варангал – 811,844,
* Низамабад – 311,152.

## Түүх 
Хайдарабад нутаг 1948 оныг хүртэл нутгийн хаант ёстой байсан. Олон нэрийн улс халалцан оршжээ. 

1724-1948 оны хооронд Их Могол Улсын залгамж болсон урдү хэлт Асаф Жахын улс Хайдарабадыг эзэн мэдэж байв.  

1947 онд Энэтхэг улс Британийн колоничлолоос гарч тусгаар тогтноход Хайдарабадын эзэн ноён нэгдэхийг хүсээгүй болохоор 1948 онд Энэтхэг цэргийн хүчээр Хайдарабадыг нэгтгэжээ. Албан ёсны хэлийг англи болгов. 

1956 оны засаг захиргааны өөрчлөн байгуулалтаар ард түмний хэл яриаг үндэслэн Хайдарабадыг Андра Прадеш, Бомбей (дараа нь Махараштра, Гужарат болж хуваагдсан), Карнатака гурван мужид салган хувааж өгчээ. 

1969 оноос эхлэн Андра Прадеш мужид нэгдсэн Хайдарабадын хэсэг салан тусгаарлах хөдөлгөөн эхлүүлжээ. 

2000-аад он гарсанаас хойш хөдөлгөөн улам идэвхжиж 2014 онд Телангана муж нутаг тасдан байгуулагдсан.

## Зураг 

Sangameshwar Temple at Alampur.JPG
Hitech_city.jpg
Coblar at work.JPG

## Эшлэл 

Ангилал:Энэтхэгийн муж улс
Парисын талбай

**Парисын талбай** нь Герман улсын нийслэл Берлин хотын төвд байх Бранденбургийн ялалтын хаалга оршдог талбай юм. 1814 оны дайнтай холбогдуулан Францын нийслэл Парисын нэрээр нэрлэгджээ. 

## Түүх
Тус талбай 1814 оныг хүртэл тогтсон нэршилгүй байсан бөгөөд 1814 онд Наполеон Бонапартын эсрэг эвслийн ялалтыг тэмдэглэн "Парисын талбай" гэж анх нэрлэжээ. Парисын талбай нь Берлин хотын түүхэн дурсгалт байгууламж оршдог чухал газрын нэг юм.
Дэлхийн II дайн үед Парисын талбай Германы гол талбай болж байсаг бөгөөд гадаад орны элчин сайдын яамд, тансаг зочид буудлаараа алдартай байв. Дэлхийн II дайн үеэр агаарын бөмбөгдөлтийн улмаас асар их гэмтэл авч улмаар Берлиний хана баригдах үед Зүүн, Баруун Германы зааг хэмээгдэж байсан. 1990 онд Баруун, Зүүн Герман нэгдсэний дараа Берлин хот эргэн нийслэл болж хуучин байрлаж байсан элчин сайдын яамд нүүж ирж, бусад байгууллагууд мөн үйл ажиллагаагаа сэргээжээ. 

## Парисын талбайд орших чухал барилга байгууламж
*Бранденбургийн хаалга
*Берлиний Урлагийн Академи
* Бүгд Найрамдах Франц Улсын Элчин сайдын яам 
* Америкийн Нэгдсэн Улсын Элчин сайдын яам
* ДЦ Банкны байр (Германы Үндэсний хамтын ажиллагааны банк)
* Адлон зочид буудал

Ангилал:Берлин дэх талбай
Ангилал:Европ дахь талбай
Ангилал:Берлин-Митте
Ангилал:Парисын талбай
Ангилал:Берлиний сэргээн барьсан барилга байгууламж‎
Давид (Микеланжело)

**Давид** нь уран барилгач, зураач Микеланжелогийн бүтээл бөгөөд Сэргэн мандалтын үеийн хамгийн тод илэрхийлэл юм. 

Микеланжело уг бүтээлээ Ариун Библийн Хуучин гэрээнд өгүүлдэг домгийн баатраас эх авч 1501-1504 оны хооронд Флоренцын цогчин дуганд зориулан бүтээжээ. Микеланжело Библийн баатар Давидыг нүцгэн зогсож буй хүчирхэг залуу эрийн байдлаар зохиомжлон 5.17 метр өндөртэй гантиг чулуугаар сийлжээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Гантиг чулуун баримал
Ангилал:Микеланжелогийн бүтээл
Ангилал:Каррарагийн гантиг
Ангилал:Флоренцын уран баримал
Ангилал:16-р зууны уран баримал
Ангилал:Давидын тухай бүтээл
Линус

Эрт үеийн түүхэн эх сурвалжаас Гэгээн Линусыг хоёр дахь Ромын Пап байсан гэж үздэг.