open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оюун ухааны өсөлт

**Оюун ухааны өсөлт** () (IA) буюу танин мэдэхүйн өсөлт, төхөөрөмжөөр дэмжигдсэн оюун ухаан, сайжруулсан оюун ухаан гэх нэршлээр ч мөн танигдсан ойлголт нь мэдээллийн технологийг хүний оюун ухааныг дэмжих зорилгоор ашиглахыг хэлдэг. Энэ санаа анх 1950–1960-аад онд кибернетикийн болон компьютерийн анхны судлаачдаас гарсан. IA-г заримдаа хиймэл оюун ухаан (AI)-тай харьцуулдаг. AI нь компьютер эсвэл робот зэрэг технологийн бие даасан системээр хүнтэй төстэй оюун ухаан бүтээхийг зорьдог бол IA нь аль хэдийн үйл ажиллагаагаа нотолсон хүний оюун ухаанд дэмжлэг үзүүлэх зорилготой. AI нь онолын болон практик олон хүндрэлтэй тулгардаг бол IA-д эдгээр нь төдийлөн хамаарахгүй. Учир нь IA нь хүний оюун ухаанд нэмэлт дэмжлэг өгөх технологи л шаардана. Мөн IA нь урт хугацааны амжилттай түүхтэй. Учир нь тооны машин, бичиг үсэг, интернэт зэрэг бүх төрлийн мэдээллийн технологи нь хүний оюун ухааны мэдээлэл боловсруулах чадамжийг өргөжүүлэх зорилгоор бүтсэн (өргөтгөсөн оюун ухаан, тархмал сэтгэхүйг харахын тулд). Гол хувь нэмрүүд “Оюуны чадамжийг нэмэгдүүлэх” гэх нэр томьёо нь 1956 онд Уильям Росс Ашби өөрийн “Кибернетикийн танилцуулга” номдоо “оюун ухааны чадамжийг нэмэгдүүлэх” тухай бичсэнээс хойш өргөн хэрэглэгдэх болсон. Үүнтэй холбоотой санааг мөн хиймэл оюун ухааны оронд санал болгосон хүмүүсийн нэг нь Хао Ван бөгөөд тэрээр автомат теорем батлах системүүдийн анхны өдрүүдээс ийм санал дэвшүүлж байжээ. “… Асуудал шийдвэрлэх гэдэг нь голчлон, бүрэн дүүрэн зөв сонголт хийх явдал юм. Жишээ нь, аль ч алдартай таавар, асуудлын номыг ав. Бараг бүгдийг нь дараах хэлбэрт буулгаж болно: тодорхой нэг багцаас нэг элементийг сонго. … Үнэндээ хөгжилтэй ч бай, ноцтой ч бай аливаа асуудал эцсийн дүндээ зөв сонголт хийх шаардлагатай бөгөөд хангалттай болдоггүй асуудал олдоход бэрх.”

Ангилал:Кибернетик
Ангилал:Оюун ухаан
Тархи–компьютерын интерфэйс

**Тархи–компьютерын интерфэйс** () (BCI) нь заримдаа **тархи–машины интерфэйс** (BMI) гэж нэрлэгддэг бөгөөд энэ нь тархины цахилгаан үйл ажиллагаа ба гадаад төхөөрөмжийн хооронд шууд харилцах холболт юм. Энэ төхөөрөмж нь ихэвчлэн компьютер эсвэл робот гар зэрэгтэй холбогддог. BCI-уудыг ихэвчлэн хүний танин мэдэхүй болон мэдрэх хөдөлгөөний үйл ажиллагааг судлах, зураглах, дэмжих, сайжруулах эсвэл сэргээх зорилгоор ашигладаг. Эдгээрийг ихэвчлэн биеийн хөдөлгөөн (гар эсвэл хөл) гэх мэт зуучлагчгүйгээр ажилладаг хүн машины интерфэйс гэж үздэг. BCI хэрэгжүүлэлтүүд нь электрод тархины эдэд хэр ойр байгаагаас хамааран дараах байдлаар ангилагдана: Гадаад (non-invasive): EEG, MEG, MRI, Хэсэгчлэн дотогш (partially invasive): ECoG ба судасны дотуурх (endovascular), Дотогш нэвтрэх (invasive): микроэлектродын массив (microelectrode array). BCI-ийн судалгаа анх 1970-аад онд Калифорнийн Их Сургуулийн (UCLA) Жак Видалаас эхэлсэн бөгөөд АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Сангаас санхүүжилт авч, дараа нь BATPA-тай гэрээ байгуулан үргэлжилсэн. Видалын 1973 оны өгүүлэл нь “тархи–компьютерын интерфэйс” гэх нэр томьёог шинжлэх ухаанд анх танилцуулсан. Тархины кортикаль хувирамтгай чанарын (cortical plasticity) ачаар, суулгасан хиймэл эрхтнүүдийн дохио нь тархинд дасан зохицсоны дараа байгалийн мэдрэхүй эсвэл хөдөлгөөний суваг мэт боловсруулж чаддаг. Олон жилийн амьтны туршилтын дараа, анхны нейропротез төхөөрөмжүүд 1990-ээд оны дунд үед хүний биед суулгагдсан.

Ангилал:Хүн ба компьютерын харилцаа
Ангилал:Өгөгдлийн төхөөрөмж
Танин мэдэхүйн эрх чөлөө

**Танин мэдэхүйн эрх чөлөө**, эсвэл “оюуны өөрийгөө тодорхойлох эрх” гэдэг нь хувь хүн өөрийн оюуны үйл явц, танин мэдэхүй, ухамсрыг хянах эрх чөлөө юм. Үүнийг сэтгэх эрх чөлөөний өргөтгөл бөгөөд үндсэн зарчим нь гэж үздэг. Харьцангуй сүүлийн үед тодорхойлсон ойлголт боловч олон онолчид танин мэдэхүйн эрх чөлөөг улам бүр чухал болох хандлагатай гэж таамагладаг. Учир нь нейро шинжлэх ухааны технологийн дэвшил ухамсарт шууд нөлөөлөх боломжийг хурдацтайгаар нэмэгдүүлж байна. Танин мэдэхүйн эрх чөлөө нь ямар ч олон улсын хүний эрхийн гэрээнд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй боловч АНУ-д хязгаарлагдмал хүрээнд зарим хүлээн зөвшөөрөлттэй болсон бөгөөд зарим хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрхүүдийн үндсэн зарчим нь энэ эрх гэж үздэг. Тойм “Танин мэдэхүйн эрх чөлөө” гэх нэр томьёог нейроэтикч Врай Сентенсиа болон эрх зүйн онолч, хуульч Ричард Глен Бойр нар зохиосон бөгөөд тэд бол ашгийн бус байгууллага болох Танин мэдэхүйн Эрх чөлөө ба Ёс зүйн Төв (Center for Cognitive Liberty and Ethics, CCLE)-ийн үүсгэн байгуулагч, захирлууд юм. Сентенсиа болон Бойр нар танин мэдэхүйн эрх чөлөөг дараах байдлаар тодорхойлдог: “Хүн бүр бие даасан, хараат бус сэтгэх, оюуны бүрэн чадамжаа ашиглах, мөн сэтгэхүйн олон хэлбэрээр оролцох эрхтэй.”

Ангилал:Иргэний эрх
Ангилал:Хүний эрх
Ангилал:Анагаахын ёс зүй
Эмэгтэйчүүдийн чөлөөлөх хөдөлгөөн

**Эмэгтэйчүүдийн чөлөөлөх хөдөлгөөн** (WLM) нь эмэгтэйчүүдийн улс төрийн эвсэл ба феминист сэтгэлгээний нэгдэл байв. Энэ хөдөлгөөн 1960-аад оны сүүл үед бий болж, 1980-аад он хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд ихэвчлэн барууны өндөр хөгжилтэй улс орнуудад өрнөсөн ч дэлхий даяар улс төр, сэтгэлгээ, соёлын салбарт ихээхэн өөрчлөлт авчирсан.

Орчин үеийн философид суурилсан энэхүү WLM хөдөлгөөн нь арьс өнгө, соёлын хувьд олон янзын эмэгтэйчүүдийг нэгтгэсэн бөгөөд эдийн засаг, сэтгэл зүй, нийгмийн эрх чөлөө нь эмэгтэйчүүд нийгэм дэх хоёрдугаар зэргийн иргэн байхаа болихын тулд зайлшгүй хэрэгтэй гэж үзэж байв.

Эмэгтэйчүүдийн тэгш эрхийг хангахын тулд WLM нь эр эрхт ёсны тогтолцооны соёлын болон хуулийн үндэслэл, мөн эмэгтэйчүүдийн хууль, бие махбодын тусгаар байдлыг хязгаарлах зорилготой нийгмийн болон бэлгийн шаталсан тогтолцооны бодит үр ашигт эргэлзэж, шүүмжилсэн.

Тус хөдөлгөөнийхөн үзэхдээ, жендэрийн нийгмийн бүтэц дээр үндэслэсэн, хууль ёсоор болон амьдрал дээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүйсээр ялгаварлан гадуурхах үзэл (sexism) нь тухайн нийгмийн эрх мэдлийн тогтолцоонд тулгарч буй хамгийн гол улс төрийн асуудал гэж дүгнэж байв.

Ангилал:Феминизм
Ангилал:Нийгмийн хөдөлгөөн
Ангилал:1960-д онд байгуулагдсан
Кама мөрөн

**Кама мөрөн** (орос. *Ка́ма*, удмурт. *Кам*, коми-перм. *Кама*, татар. *Чулман*) — Орос улсын Европын хэсэг дэх гол, Ижил мөрний хамгийн том зүүн цутгал мөрөн юм.

Кама мөрний урт нь 1805 км. Энэ мөрөнд том жижиг 74,718 гол цутгадаг бөгөөд ус цуглуулах сав газрын талбай нь 507,000 гаруй км² юм.

Кама нь Удмуртын Бүгд Найрамдах Улсын Кулига тосгоны ойролцоох 335 м-ийн өндөр дахь Верхнекамскийн өндөрлөгийн төв хэсгээс эх авдаг байна. 

Кама мөрөн дээрх хамгийн том хот бол Пермь юм. Түүнчлэн Соликамск, Березники, Сарапул, Набережные Челны, Нижнекамск (90 мянга гаруй хүн амтай) хотууд байдаг. 

Кама мөрөн дээгүүр 22 гарц, түүний дотор 11 томоохон гүүр байдаг. Энэ мөрөн цас, газар доорх ус болон борооны усаар тэжээгддэг байна. 

Мөрний урсгал дээр гурван усан сан байгуулж усан цахилгаан станц бий болсон: Уролка голын амнаас (Камагийн амнаас 996 км) Кама усан сан (Кама усан цахилгаан станц) эхэлж, түүний доор Воткины усан сан (Воткины усан цахилгаан станц), ард нь Нижнемирск (Нижнемирын усан цахилгаан станц) байрладаг.

Ангилал:Оросын гол мөрөн

Ангилал:Татарстаны гол мөрөн
Америкийн Еврейчүүдийн Их Сургууль

Америкын Еврейчүүдийн Их Сургууль (American Jewish University AJU) бол Калифорни мужийн Лос-Анжелес хотод байрладаг хувийн их сургууль. 2007 онд Еврейчүүдийн уламжлалын их сургууль болон Брандейс-Бардины хүрээлэн нэгдсэнээр үүссэн. AJU-ийн хичээлийн хуваарилалт нь Урлаг ба Шинжлэх ухааны коллеж , Боловсролын Фингерхат сургууль, Девид Л.Льебер төгсөх сургууль ,  Раббин шашны судалгааны Зиглер сургууль буюу Еврейн хуучинсаг үзлийн семинар юм. AJU нь сурагчдыг еврейчүүдийн уламжлалд шилжихэд бэлддэг ба шашин хоорондын гэр бүл хосуудыг судлаж ,  Америкийн еврейчүүд-Израйль хоорондын хамаарлын хүрээлэн , Холокостын ёс зүй , шашин хоорондын хамаарлыг судлахад зориулсан Сиги Зирингийн хүрээлэнг эзэмшдэг. Брандейс-Бардин дотуур байранд энэхүү их сургууль нь Camp Alonim , Gan Alonim Day Camp BCI хөтөлбөрийг Удирдан хянадаг. Энэ сургуулийн хамгийн том бүрэлдэхүүн хэсэг бол жилд нэг удаадаа 12000 сурагч элсүүлдэг Тасралтгүй боловсролын Визин төв юм. Хичээл , лекц , зохиолчийн эвэнт , концерт , үзүүлбэрүүд тухайн нийгэмлэгийн бүх насныханд өдөр шөнө харгалзалгүйгээр санал болгодог.
Вятка гол

**Вятка гол** (орос. *Вя́тка,* татар. *Нократ*) - Орос улсын Европын хэсэг дэх гол бөгөөд Кама (Ижил мөрний сав) мөрний баруун цутгал болох хамгийн том цутгал бөгөөд бүс нутагтаа Белая мөрний дараа ордог гол мөрөн юм.

Голын урт 1314 км, ус цуглуулах сав газрын талбай 129,000 км².

Вятка голын эрэг дээр Киров мужийн Слободской, Кирово-Чепецк, Киров, Орлов, Котельнич, Советск, Вятские Поляны, Сосновка, болон Мамадыш (Татарстан) хотууд оршдог.

Ангилал:Оросын гол мөрөн
Ангилал:Татарстаны гол мөрөн
Үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл

Улс төрийн философид **үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл** гэдэг нь нийгмийг үйлдвэрлэл эрхлэхэд холбогдох шаардлагатай хөрөнгө, нөөцийг хэлдэг. Яг ямар нөөц багтах нь янз бүр байж болох ч ихэнхдээ үндсэн хүчин зүйлүүд нь газар, хөдөлмөр, капитал үйлдвэрлэлийг багтаахаас гадна үндсэн дэд бүтэц ба шаардлагатай хөрөнгийн бүтээгдхүүнийг ашгийн тогтвортой хэмжээний үйлдвэрлэлд хадгалах мөн орно. Энэ нь Үйлдвэрлэл ба Түгээлтийн хэрэгслийн агуулга бөгөөд нэмэлтээр бүтээгдэхүүний хуваарилалт ба хүргэлт нь ихэвчлэн түгээгчдээр дамжуулан хийгддэг бөгөөд энэ нь үйлдвэрлэл, хуваарилалт, солилцооны системийн нэг хэсэг бөгөөд хуваарилагдсан барааг хэрэглэгчдэд хүргэж, солилцох үйл ажиллагааг хамардаг. Үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл гэх ойлголтыг улс төр, эдийн засаг, социологийн янз бүрийн судалгааны салбаруудад өргөн хэрэглэдэг. Энэхүү ойлголт нь ерөнхийдөө аливаа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг хэрэгсэл, түүнд холбогдох өмчлөл, мөн тухайн бүтээгдэхүүнийг бүтээхэд шаардагдах нийгмийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн харилцан хамаарлыг судалдаг.

Ангилал:Марксистын ухагдахуун
Ангилал:Коммунизм
Ангилал:Социализм
Ангилал:Капитализм
Ангилал:Марксист эдийн засгийн онол
Нью-Йорк хотын мэргэжлийн сургалтын сургууль

2003 оны зургадугаар сард, Хотын Ирээдүйн Төвийн тэргүүн асан Нийл Клейман Нью-Йоркийн Хотын Их Сургуулийн итгэмжлэлийн зөвлөлд CUNY Мэргэжлийн Сургалтын Сургуулийг байгуулах хэрэгцээг тайлбарласан. 2013 онд CUNY SPS нь Манхэттены төв хэсэгт, хуучин Гимбелс их дэлгүүрийн байранд төв кампусаа нээсэн. Үүсгэн байгуулагдсанаасаа хойш 20 жилийн хугацаанд CUNY SPS нь бакалавр болон магистрын түвшинд сургалтуудыг бүрэн онлайн хичээлд шилжүүлсэн CUNY-ийн анхны бөгөөд тэргүүлэх кампус болсон. Тус сургуулийн хөтөлбөрүүд улсын хэмжээнд тэргүүлэгчдийн тоонд багтдаг. 2024 оны байдлаар “U.S. News & World Report” нь “CUNY SPS”-ийг АНУ-ын “Шилдэг онлайн бакалаврын хөтөлбөрүүд”-ийн жагсаалтын 11-д эрэмбэлүүлсэн. Нийт 339 сургууль үнэлэгдсэнээс CUNY SPS нь Нью-Йорк хотын хамгийн өндөр үнэлгээтэй нь юм. Мөн “U.S. News & World Report” нь “CUNY SPS”-ийг ахмад дайчдад зориулсан шилдэг онлайн бакалаврын хөтөлбөрүүдийн жагсаалтад АНУ-ын хэмжээнд 3-р байрт оруулжээ. CUNY SPS нь эрүүл мэнд, бизнесийн салбарт ажиллаж буй 6000 гаруй төгсөгчтэй.
Фермингдейл Мужийн Коллеж

Фармингдейл дэхь Нью Йорк хотын Мужийн их сургууль (Англиар The State University of new York gt Farmingdale) нь Америкийн Нью-Йорк хотын зүүн Фармингдейлд байрлах төрийн өмчит коллеж юи. Энэхүү коллеж нь 1912 онд Нью-Йорк хотын хөдөө аж ахуйн сургууль гэсэн нэрээр хөдөө аж ахуйн чиглэлээр нээгдэж байжээ. 2016 оны намрийн семестрт Фармингдейл мужийн коллеж нь 9237 сурагчдыг элсүүлсэн.  Фармингдейл дэх мужийн коллеж нь 1912 онд байгуулсан ч анхандаа Нью-Йорк хотын хөдөө аж ахуйн сургууль гэж нээгдэж байсан байна. Коллежийн цаашдын ирээдүйд мужийн Ассамблейн гишүүн болох Жон Люптон санал тавьсан байдаг. Одоогоор Хими Физикийн тэнхим болон Инженерчлэлийн технологийн сургуулийг байршуулсан танхимыг Люптоны нэрийг хүндэтгэн нэрлэсэн. Дотуур байрны хамгийн хөгшин дээр үеийн 2 барилга нь 1914 онд баригдсан анхандаа хүндэтгэж Horticulture and Agronomy гэж нэрлэгдэж байсан Hick hall болон Cutler hall юм. Барилга нь 1936 онд зураач болох Ажлын үйд явцыг хариуцах захиргааны нэг хэсэг Фредерик Маршалл болон С.И.Лесин нараар будуулж байжээ.
Айлган сүрдүүлэлт

Айлган сүрдүүлэлт гэдэг нь ашиг (мөнгө, эд зүйл гэх мэт)-ийг албадлагаар олж авах үйл ажиллагааг хэлдэг. Ихэнх орны хуульд энэ нь гэмт хэрэгт тооцогддог. Хамгийн энгийн бөгөөд нийтлэг айлган сүрдүүлэлтийн хэлбэр нь дээрэм юм. Шударга бусаар бизнесийн давуу байдал авах зорилго тээн заналхийлэх хийх ч мөн айлган сүрдүүлэлтэд багтдаг. Үүнийг заримдаа “хамгаалалтын төлбөр” гэж нэрлэдэг ба учир нь залилагчид үл мэдэгдэх бас бус сүрдүүлгээс хамгаалсны төлбөр хэмээн нэрийддэг. Ийм “хамгаалалт” гэдэг нь үнэн хэрэгтээ мөнгө нэхэж буй тухайн тал өөрөө гэм хор учруулахгүй байхыг л хэлж байгаа бөгөөд энэ утга нь “хамгаалалт” гэх нэрийн цаана давхар утгаар нуугддаг. Ихэвчлэн зохион байгуулалттай гэмт хэргийн бүлгүүд ийм төрлийн үйлдэл гаргадаг. Ирээдүйд хүч хэрэглэхээ сануулж, түүнийг зогсоохын тулд мөнгө эсвэл эд хөрөнгө нэхэх нь энэ төрлийн гэмт хэргийг бүрдүүлэхэд хангалттай байдаг. 

“Шахалт, тулгалт” хэмээх ойлголт нь зөвхөн сүрдүүлэг буюу хүч хэрэглэн ямар нэг зүйл шаардаж, авснаар хязгаарлагдахгүй. Албан ёсны утгаараа энэ нь бусдад бие болон сэтгэл зүйн өвдөлт, зовлон шаналал учруулах, эсвэл тэднийг хүсээгүй, таагүй нөхцөл байдалд оруулж, энэ бүхнийг тэвчихэд хүргэх үйлдлийг ч багтаадаг. “Шахалт тулгалт” гэдэг нэр томьёог заримдаа зүйрлэл байдлаар өндөр хүүгийн мөлжлөг эсвэл бараа, үйлчилгээнд хэт өндөр үнэ тогтоох үзэгдлийг нэрлэхэд ашигладаг. Гэвч эдгээр нь хуулийн хүрээнд сүрдүүлэгт тооцогддоггүй. Мөн энэхүү нэр томьёог өдөр тутмын нөхцөлд өргөн утгаар хэрэглэдэг. Жишээлбэл, хүн өөрийн хүсэлгүйгээр хэн нэгэнд өртэй мэт санагдаж, зайлшгүй шаардлагатай үйлчилгээ авахын тулд эсвэл эрх зүйн үр дагавраас зайлсхийхийн тулд ямар нэг зүйлийг өгөхөөс аргагүйд хүрсэн байдалд “Шахалт тулгалт” гэж хэлэх нь бий.
Хантер коллеж

Хантер коллеж нь АНУ-ын Нью-Йорк хотод байрладаг улсын их сургууль юм. Энэ нь Нью-Йоркийн Хотын Их Сургуулийн (CUNY) бүрэлдэхүүнд багтдаг бөгөөд таван сургуулийн хүрээнд 100 гаруй бакалавр болон магистрын хөтөлбөр санал болгодог. Мөн Хантер коллеж нь Хантер ахлах сургууль болон бага сургуулийг удирддаг. Хантер коллеж нь анх 1870 онд эмэгтэйчүүдийн сургууль хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд 1946 онд анхны эрэгтэй оюутнуудаа элсүүлжээ. Гол кампус нь 1873 оноос хойш Парк өргөн чөлөөнд байрлаж ирсэн. 1943 онд Элеанор Рузвельт нөхөр Франклин Делано Рузвельт болон өөрийн хуучин байрлалтай байшинг сургуулийн мэдэлд хүлээлгэн өгсөн ба энэхүү барилга нь 2010 онд шинэчлэгдэн “Roosevelt House” хэмээн олон нийтийн бодлогын хүрээлэн болон нээгдсэн. Hunter коллеж нь 6 жилийн хугацаанд бакалаврын оюутнуудын 57 хувийг төгсгөдөг. Тус сургууль нь дараах дөрвөн салбар сургуультай:

1.	Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Сургууль

2.	Боловсролын Сургууль	

3.	Эрүүл Мэндийн Мэргэжлийн Сургууль	

4.	Нийгмийн Ажлын Сургууль 

2018 оны намар, тус сургуульд элсэн орох бакалаврын хөтөлбөрийн элсэлтийн хүлээн авах хувь 36% байсан. Хантер коллеж нь 120 гаруй бакалаврын хөтөлбөр санал болгодог. Үүнд: 5 бакалаврын гэрчилгээний хөтөлбөр, 73 бакалаврын (BA) зэрэг,10 шинжлэх ухааны бакалаврын (BS) зэрэг,25 бакалавр-мастер хосолсон хөтөлбөр багтдаг.
Нью-Йоркийн мужийн их сургууль- Кантон

Кантон дахь Нью-Йорк хотын их сургууль ( Англиар State University of New York at Canton SUNY)нь Америкийн Нью-Йорк хотын Кантонд байрладаг төрийн өмчит коллеж юм. Энэ нь Нью-Йорк дахь мужийн их сургуулийн нэг хэсэг. Коллеж нь бакалаврын зэрэг болон дэд зэрэг мөн сертификат олгох хөтөлбөр санал болгодог. Тийм ч учраас сурагчид "шаталсан хөтөлбөр"-өөр эхлээд сертификат болон зэргийн гэрчилгээгээ авснаар дараагийн ахисан түвшинд шилжих боломжтой. SUNY нь зэргийн үнэмлэхээ 3 сургуулиараа зөвлөлцөж олгодог Бизнес, Либерал урлагийн сургууль , Инженерчлэл технологийн Канино сургууль , Шинжлэх ухаан , эрүүл мэнд , хэрэг шийдвэрлэх сургууль. Энэ сургууль нь мөн Гэгээн Лауренсийн их сургууль , Кларксон ир сургууль болон SUNY Постдамд давхар бүртгэл хийхийг санал болгодог. Байгаль орчны шинжлэх ухааны Хоёр хоёр хөтөлбөр болон Ой модны технологийн нэг нэг хөтөлбөр нь Байгаль болон ой мод шинжлэх ухааны Нью-Йорк хотын Коллежийн мужийн их сургуультай холбогдох холбоос болдог
Скриппс коллеж

Скриппс коллеж (Англиар Scripps college) нь Калифорни мужийн Кларемонт хотод байрладаг эмэгтэйчүүдийн либерал урлагийн хувийн коллеж юм . Энэхүү коллеж нь нийгэмлэг байгуулагдсанаас нэг жилийн дараа буюу 1926 онд Кларемонт коллежийн нэг хэсэг болон байгуулагдаж байжээ . Сэтгүүлч, буяны ажилтан Эллэн Броунинг Скрипссийг анхны хандив өгсөн гэж үздэг.

Скриппс бол дөрвөн жил сурч төгсдөг бакалаврын сургууль бөгөөд 2020 онд 958 сурагч элсүүлсэн байна . Энэ нь хүмүүнлэгийн ухааныг онцолсон либерал урлагийн зааварчилгааг санал болгодог бөгөөд өргөн хүрээний салбар хоорондоххөтөлбөрөөрөө олонд танигдсан. Энэхүү коллежийн 32 акр (13 га) хэмжээтэй кампусыг Гордон Кауфман гэх хүн Испанийн колонийн  сэргэн мандалтын үеийн  хэв маягаар загварчилж бүтээсэн бөгөөд Үндэсний Түүхэн Газруудын жагсаалд бүртгэсэн.

Скриппс нь Америкийн баруун эрэг дээрх эмэгтэйчүүдийн шилдэг коллежоор нэрлэгддэг . 2000 онд коллеж нь Malott Commons хэмээх хоолны газраа нээн орон сууцанд хоол хүргэх үйлчилгээг болиулсан.

2014 онд энээхүү коллеж трансжендер эмэгтэйчүүдийг зөвшөөрч , элсүүлж эхэлсэн.
Үл хөдлөх хөрөнгийн хэлцэл

**Үл хөдлөх хөрөнгийн хэлцэл** гэдэг нь өмчийн нэгжид (эсвэл тодорхойлсон үл хөдлөх хөрөнгөд) холбогдох өмчийн эрхүүдийг хоёр буюу түүнээс дээш тал хоорондоо шилжүүлэх үйл явц юм. Худалдан борлуулах гэрээний тохиолдолд өмчийг худалдагч талууд нь худалдан авагч талуудад өмчийн эрхийг шилжүүлнэ. Хэлцлийн хэмжээ, хэлбэр нь олон улсын болон орон нутгийн хууль тогтоомж, дүрэм журмаас шалтгаалан маш их ялгаатай байдаг.

Илүү өргөн хүрээнд авч үзвэл, үл хөдлөх хөрөнгийн хэлцэл нь бусад санхүүгийн хэлцэлтэй адил хэлцлийн зардал болон үйл ажиллагааны зардлыг үүсгэдэг. Эдгээр асуудлыг Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа болон хөгжлийн байгууллага (OECD), Европын Комисс болон тусгайлан захиалсан судалгаагаар авч үздэг.

Дээр дурдсан судалгааны ажлын хүрээнд, “Үл хөдлөх хөрөнгийн хэлцлийн загварчлал” хэмээх арга хэмжээг авч, үл хөдлөх хөрөнгийн хэлцлийг илүү ойлгомжтой болгож, олон улсын харьцуулалт хийхийг зорьсон. Үүнийг хэрэгжүүлэхдээ ашиглалтын тохиолдлын загвар, түүнчлэн үл хөдлөх хөрөнгийн хэлцлийн зардлыг илүү тодорхойлох арга зүйг ашигласан. Үр дүн нь НҮБ-ын Үндэсний дансны системийн (System of National Accounts) чиглэлд үндэслэн Финланд, Дани улсын туршлагад тулгуурласан.
Валаам арал

**Валаам** (орос. *Валаа́м,* карел. *Valamoi*, фин. *Valamo* «өндөр, уултай газар») — Ладог нуурын умард хэсэгт Валаам олтригийн хамгийн том 29,8 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай арал юм. XIX зууны сүүлчээр Оросын тайлбар толь бичгүүдэд **Валамо** гэж тэмдэглэж байсан.

Арал дээр Валаам тосгон байдаг бөгөөд тэнд Оросын архитектурын дурсгалт газар болох Валаамын сүм байдаг. 

Валаам арал нь Ладог нуурт байрладаг. Коневец арал хүртэл 60 км, аралтай хамгийн ойр орших Сортавала хот хүртэл 42 км, Санкт-Петербург хот хүртэл усан замаар 220 гаруй км, үүнээс Нева мөрний дагуу 40 км бөгөөд авто замаар 316 км зайд оршдог юм.

Финланд улс 1917 онд тусгаар тогтнолоо зарласны дараа тус арал Финландын нэг хэсэг хэвээр байсан ч 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайны дараа ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд нэгтгэж авсан байна.

Ангилал:Оросын арал
Queens коллеж, Нью-Йорк хотын их сургууль

**Queens коллеж** ( **QC** ) нь Нью Йорк хотын Квинс дүүрэгт байрладаг улсын коллеж юм. Нью-Йорк хотын их сургуулийн системийн нэг хэсэг болох Queens коллеж нь  талбайг эзэлдэг ба төв кампус Флушинг хотод байрладаг.

Queens коллеж нь 1937 онд байгуулагдсан бөгөөд 70 гаруй мэргэжлээр бакалаврын зэрэг, 100 гаруй зэрэг олгох хөтөлбөр, диплом , 40 гаруй түргэвчилсэн магистр, CUNY Төгсөлтийн төвөөр дамжуулан 20 докторын зэрэг, хэд хэдэн ахисан түвшний диплом олгох хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Артуро О'Фаррил, Жерри Сейнфельд зэрэг тус сургуулийн төгсөгчид болон багш нар Грэмми шагналд 100 гаруй хүмүүс нэр дэвшсэн байна. 

Тус коллеж нь долоон сургуультай. Энэ нь NCAA -ийн II дивизонд өрсөлддөг бөгөөд аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох эрхтэй эрэгтэй, эмэгтэй 15 багийг ивээн тэтгэдэг байна.
Холбооны муж

**Холбооны муж** () (бас улс, аймаг, дүүрэг, бүс нутаг, кантон-мужийн хэмжээний газар, засаг захиргаа, область, эмират) нь холбооны нэг хэсэг болох газар нутаг, үндсэн хууль дээр нэгдэн нийлсэн нийгэмлэг юм. Холбооны муж нь бусад холбооны мужууд болон холбооны засгийн газрын хооронд эрх мэдлээ хуваагдаг тул олон улсад тусгаар тогтнолгүй. Вестфалийн тусгаар тогтнол (холбооны засгийн газар нь хэрэгжүүлдэг )гэж нэрлэгддэг олон улсад тусгаар тогтнолоо зарласан мужуудаас ялгаатай нь холбооны муж нь дэлхийн бусад улстай харилцахдаа хяналтын болон холбооны хууль тогтоомжийн хяналтаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

Чухал нь холбооны мужид олон улсын эрх зүйн субьект гэх автомат байр суурь байхгүй. Оронд нь холбооны нэгдэл гэдэг нь нь олон улсын эрхзүйн зүгээс тусгаар тогтносон улс.Холбооны үндсэн хуулийн бүтцээс хамаарч холбооны муж нь газарзүйн хувьд тодорхой нутаг дэвсгэрийн хэсэгт хууль тогтоох, шүүх, засаглах эрхтэй ба жишээлбэл худалдаа наймаа аялал жуулчлалыг тодорхой хууль тогтоомжийн хүрээнд явуулах боломжтой. Энэхүү муж нь мөн  ус эсвэл бусад нөөцийг хамтын ажиллагаагаар хамгаалах зэрэг олон улсын бүс нутгийн гэрээ хэлэлцээрийг өөрийн холбоо мужийн хуулийн дагуу байгуулах эрхтэй.

Ангилал:Федерализм
Ангилал:Засаг захиргааны нэгж
Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт
Акаба булан

**Акаба булан** (араб. خليج العقبة‎; англи. *Gulf of Aqaba,* мөн **Эйлатын булан**, ивр. מפרץ אילת‎) — Синайн хойг болон Арабын хойгийг тусгаарладаг, Улаан тэнгисийн хойд хэсэгт орших булан. Булан урт гонзгой сунасан хэлбэртэй: 175 км урт, 29 км өргөн. Тус буланд хэдэн жижиг арал байдаг бөгөөд Тираны хоолойгоор Улаан тэнгистэй холбогддог. Акаба булангийн баруун эрэг болох Синайн хойг нь Египетэд, зүүн хэсэг нь Саудын Арабт харьяалагддаг. Булангийн эрэг нь Египет, Израил, Йордан, Саудын Араб гэсэн дөрвөн улсад хуваагддаг.

1967 онд Акаба булангийн өмнөд хэсэгт Израилын хөлөг онгоцуудыг Египетийн тэнгисийн цэргийнхэн бүсэлсэн нь Зургаан өдрийн дайнд хүргэсэн юм.

Ангилал:Энэтхэгийн далайн булан
Ангилал:Египетийн ус зүй
Ангилал:Израилын ус зүй
Ангилал:Йорданы ус зүй
Шилэн тааз

**Шилэн тааз** гэдэг нь ихэвчлэн хүйсийн болон нийгмийн хувьд гадуурхагдсан бүлгийн хүмүүст хамааруулан хэрэглэгддэг зүйрлэл бөгөөд тухайн бүлгийн хүмүүсийг байгууллага, нийгмийн шат дамжлагын тодорхой түвшнээс дээш дэвшихэд саад болдог үл үзэгдэх боловч давж гарахад маш хэцүү хязгаарлалт, саад бэрхшээлийг илэрхийлдэг.

Хэдийгээр “шилэн тааз” гэдэг ойлголт нь харагдахгүй мэт боловч үнэн хэрэгтээ даван туулахад амаргүй бодит бэрхшээл юм. Энэхүү зүйрлэлийг анх 1978 онд Мэрилин Лоден (Marilyn Loden) илтгэлийн үеэр ашигласан бөгөөд тухайн үед өндөр амжилтад хүрсэн эмэгтэйчүүдийн карьер дахь саад бэрхшээлүүдийг тайлбарлахад хэрэглэгдэж байжээ.

АНУ-д энэ ойлголтыг заримдаа арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах байдалтай холбон хэрэглэдэг. Ялангуяа цөөнхийн төлөөлөл болсон эмэгтэйчүүд (жишээлбэл, өнгөт арьст эмэгтэйчүүд) нь “шилэн тааз”-ыг эвдэж, ахиж дэвшихэд хамгийн их бэрхшээлтэй тулгардаг. Учир нь тэд хоёр давхар гадуурхалт буюу эмэгтэй хүн байх, мөн арьс өнгөөр ялгаварлагдсан бүлэгт харьяалагдах зэрэг түүхэн шалтгаантай дарамтад ордог.

Зүүн Азийн болон Зүүн Азийн-Америк хүмүүсийн дунд “хулсан тааз” (bamboo ceiling) гэх нэр томьёог мөн хэрэглэдэг бөгөөд энэ нь Зүүн Азийн гаралтай америкчуудын карьер ахихад тулгардаг саад бэрхшээлийг илэрхийлдэг. Үүнтэй адилаар, дүрвэгчид болон орогнол хүсэгчдийн ажлын байранд орж, утга учиртай ажил эрхлэхэд тулгардаг олон давхар хязгаарлалтыг “даавуун тааз” (canvas ceiling) гэж нэрлэдэг.

Ангилал:Ажлын- ба байгууллагын сэтгэл судлал
Ангилал:Расизм
Ангилал:Сексизм
Карель хэл

**Карель хэл** (карел. karjalan kieli, орос. *карельский язык*) нь Балт-Фин хэлнүүдийн нэг болох карельчуудын хэл юм. Хэлэлцдэг хүний тоо 40-50 мянга орчим, түүний дотор Орост 25.6 мянга (2010 оны тооллогоор; үүнээс 15 мянга нь Оросын Бүгд Найрамдах Карель Улсад), Финландад 10-20 мянга байна.

Карель хэл нь аман зохиолын баялаг уламжлалтай. Карелийн ард түмэн бол Финландын хэл шинжлэлийн эрдэмтэн Элиас Лённротын (1802-1884) цуглуулж, найруулсан "Калевала" туульсын зохиогчид юм.

1937-1940 онд Карель хэл нь Зөвлөлт Карелийн Автономит Бүгд Найрамдах Улсын албан ёсны хэл байсан (Фин, Орос хэлтэй хамт).

2009 оноос хойш карель хэл нь Финландад үндэсний цөөнхийн хэлний статустай, 5000 орчим хүн ярьдаг, мөн уран зохиолд хэвлэгддэг ажээ.

Ангилал:Фин язгуурын хэл
Ангилал:Оросын хэл
Ангилал:Финландын хэл
Ангилал:Аюулд орсон хэл
Бие даасан байдал,нийгмийн ухаан

**Бие даасан байдал** 

Сэтгэл судлал, ёс зүй, улс төр, био-ёс зүйн философийн хүрээнд "бие даасан байдал" гэдэг нь мэдээлэлтэй, дарамт шахалтгүй шийдвэр гаргах чадварыг хэлдэг. Энэ нь өөртөө захирагдах, бие даан шийдвэр гаргах боломжтой байхыг илэрхийлдэг.

Хүний нөөцийн үүднээс авч үзвэл, ажилтанд бие даан шийдвэр гаргах эрх мэдэл өгөх нь ажлын сэтгэл ханамжийг нэмэгдүүлдэг гэж үздэг. Өөрийгөө бүрэн хөгжүүлсэн хүмүүс гадны хүлээлтээс ангид байж, бие даан ажиллах чадвартай байдаг. Эрүүл мэндийн салбарт бол өвчтөний хувийн бие даасан байдлыг хүндэтгэх нь ёс зүйн үндсэн зарчмуудын нэг юм.

**Нийгмийн ухаан**

Мэдлэгийн социологид бие даасан байдлын хүрээний тухай маргаан бий. Харьцангуй бие даасан байдал гэдэг ойлголтоос цааш хөгжиж, шинжлэх ухаан, технологийн судалгаанд "толь бие даасан байдал" (reflexive autonomy) гэх ойлголт үүсчээ. Үүний дагуу, шинжлэх ухааны бие даасан байдал нь шинжлэх ухааны институтууд өөрсдийн бүтэц, дотоод зохион байгуулалтаа дамжуулан янз бүрийн сэдэв, улс төр, нийгмийн нөлөөллөөс шалтгаалсан судалгааны чиглэл, сэдэвт нөлөөлж чаддаг эсэхийг харуулдаг.
Феминист хөдөлгөөн

**Феминист хөдөлгөөн** (эмэгтэйчүүдийн хөдөлгөөн гэж ч бас нэрлэдэг) нь нийгэмд эмэгтэйчүүдийн тэгш эрхийг шаардаж, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг зорьсон цуврал хөдөлгөөнүүдийг хэлдэг. Феминистүүдийн анхаарал төвлөрсөн асуудлууд нь нөхөн үржихүйн эрх, жирэмсний тэтгэмж, гэр бүлийн хүчирхийлэл, эмэгтэйчүүдийн сонгох эрх болон улс төрийн эрх зэрэг багтдаг.

Энэ хөдөлгөөн 1800-аад оноос эхлэлтэй бөгөөд улс орон бүрт өөр өөр тэргүүлэх чиглэлтэй байж ирсэн. Жишээлбэл, нэг улсад эмэгтэйчүүдийн бэлгэ эрхтэн таслах үйлдлийг эсэргүүцэж байхад, нөгөө улсад "шилэн тааз"-ыг нураахыг зорьдог байжээ.

Барууны ертөнцөд феминизм нь 20-р зуунаас эхлэн дөрвөн үндсэн “давлагаа”-гаар тодорхойлогддог.

* Эхний давлагаа нь дундаж, дээд ангийн цагаан арьст эмэгтэйчүүдийн сонгууль өгөх, боловсрол эзэмших, өмчийн эрх зэрэгт төвлөрсөн байв.
* Хоёрдугаар давлагаа нь ажлын байр, удирдах албан тушаал, нөхөн үржихүйн эрх зэрэг илүү өргөн хүрээг хамарч, хөгжиж буй орнуудын эмэгтэйчүүд, өнгөт арьст эмэгтэйчүүдийн асуудлыг авч үзэж эхэлжээ.
* Гуравдугаар давлагаа нь бизнес, улс төр, гэр бүлийн амьдрал дахь эмэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, мөн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан тэдний дуу хоолойг хүргэх зорилготой байв.
* Дөрөвдүгээр давлагаа нь олон нийгмийн бүлэг, ялангуяа гадуурхагдсан нийгмийн давхаргын эмэгтэйчүүдийн эрхийн асуудлыг хамарсан бөгөөд улс төрийн идэвх, үр хөндөлтийн эрх гэх мэт асуудлуудад анхаарлаа хандуулсан.
VI Луи

"Тарган" хочтой **VI Луи** (франц. *Louis VI Le Gros, l’Eveillé* буюу *le Batailleur*; 1081 оны 12-р сарын 1-нд Парис хотод төрж, 1137 оны 8-р сарын 1-нд нас барсан) — Капетин угсааны 5 дахь Францын хаан (1108—1137). I Филипп хаан болон Голландын Берта нарын ууган хүү. Луи хааны үед Францад хааны эрх мэдлийг бэхжүүлэх ажил эхэлсэн байна. Тэрээр хаант засаглал дор дотоод нэгдмэл байдалд хүрч, улмаар түүний үр удам цаашид улс орноо нэгтгэх нөхцөл, үндэс суурийг тавьсан юм.

VI Луи бол Капетин угсааны хамгийн чухал төлөөлөгчдийн нэг юм. Дотоод тэрслүү вассалуудыг дарж, гадны дайснаа няцааснаар тэрээр өмнөх үеийнхний үед хамгийн доод цэгтээ хүрсэн хааны эрх мэдлийг дээшлүүлж чадсан юм. Луи хаан 1124 онд Ромын эзэн хааны эсрэг хийсэн аян дайныг Францад урьд өмнө нь мэдэгдээгүй байсан эх оронч үзлийн анхны илрэл гэж үздэг байна.

Ангилал:Францын хаан
Ангилал:Парисын хүн
Ангилал:1081 онд төрсөн
Ангилал:1137 онд өнгөрсөн
Ангилал:Капет овог
Жон Жэйн Гэмт Хэрэг Судлалын Коллеж

**Жон Жэйгийн Гэмт Хэрэг Судлалын Коллеж** (Жон Жэй, ) нь Нью-Йорк хотод байрладаг, гэмт хэрэг судлалд төвлөрсөн улсын коллеж юм. Энэ нь Нью-Йоркийн Хотын Их Сургуулийн (CUNY) бүрэлдэхүүн дэх ахлах коллеж бөгөөд АНУ-д гэмт хэрэг судлал, шинжилгээний чиглэлтэй цор ганц хүмүүнлэгийн ухааны коллеж болон байгуулагдсан юм.

1964 онд Дээд Боловсролын Зөвлөлөөс бие даасан, зэрэг олгодог цагдаагийн шинжлэх ухааны сургууль байгуулахыг зөвлөж, түүний дагуу Нью-Йоркийн Хотын Их Сургуулийн Цагдаагийн Шинжлэх Ухааны Коллеж (COPS) байгууллагдаж, анхны элсэлтээ 1965 оны есдүгээр сард авчээ.

1967 онд уг сургуулийн нэрийг Жон Жэйн Гэмт Хэрэг Судлалын Коллеж болгон өөрчилсөн бөгөөд энэ нь боловсролын зорилгоо өргөжүүлснийг илэрхийлж байв. Энэхүү коллежийг АНУ-ын Дээд Шүүхийн анхны ерөнхий шүүгч бөгөөд АНУ-ын Тусгаар Тогтнолын Эцгүүдийн нэг Жон Жэй (1745–1829)-н нэрээр нэрлэжээ. Тэрээр Нью-Йорк хотын уугуул иргэн бөгөөд Нью-Йорк мужийн захирагчаар ажиллаж байжээ. Анхны хичээлүүдийг Зүүн 20-р гудамж дахь Цагдаагийн Академид ордог байсан.
Аделфи Их Сургууль

**Аделфи Их Сургууль**

Аделфи Их Сургууль нь АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Гарден Сити хотод байрлах хувийн их сургууль. Тус сургууль нь үндсэн кампусаас гадна Бруклины төв хэсэг, Хадсон хөндий, Саффолк Каунтид салбар төвүүдтэй бөгөөд алсын зайнаас суралцах суралцагчдад зориулсан цахим онлайн кампустай. Энэ нь Лонг-Айландын захын бүсэд байгуулагдсан хамгийн эртний дээд боловсролын байгууллага.

2019 оны байдлаар тус сургуульд бакалавр болон магистрын зэрэгтэй нийт **7,859** орчим оюутан суралцаж байсан. Аделфи их сургууль нь 1863 онд Нью-Йорк хотын Бруклинд Аделфи академиар байгуулагдсан энэхүү академи нь  Бруклины Форт Грийн дүүргийн **412 Аделфи гудамж** дахь байранд байрлах хувийн бэлтгэл сургууль байсны дараа нь Клинтон Хилл рүү нүүжээ.

1869 онд Бруклин хотын итгэмжлэгдсэн зөвлөлөөс  **“хамгийн өргөн цар хүрээтэй, гүнзгий сургалттай тэргүүлэх боловсролын байгууллага байгуулж, түүний үр шимийг манай ард иргэдийн аль болох олон хүнд хүртээмжтэй болгох”** гэх зорилгоор тус академийг албан ёсоор баталгаажуулсан байдаг.

Аделфи академийн багш нарын нэг нь хожим АНУ-ын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр ажилласан **Харлан Фиск Стоун** байв.

2015 онд Аделфи Их Сургууль нь профессорын дундаж цалингийн үзүүлэлтээр Нью-Йорк мужийн хэмжээнд **17-р байрт** жагссан байдаг.
Шинэчлэл

Шинэчлэл гэдэг нь буруу, авлигалтай, сэтгэл ханамжгүй зүйлийг сайжруулах эсвэл засварлахыг хэлнэ. Орчин үеийн энэ үг нь 18-р зууны сүүлээр гарч ирсэн бөгөөд Кристофер Уивиллийн "Нэгдлийн хөдөлгөөн"-өөс үүдэлтэй гэж үздэг. Тус хөдөлгөөн нь "Парламентын шинэчлэл"-ийг гол зорилгоо болгон тодорхойлсон юм. Шинэчлэл нь ерөнхийдөө хувьсгалаас эсрэг утгатай гэж үздэг.

Хөгжиж буй орнууд амьжиргааны түвшинг дээшлүүлэхийн тулд олон төрлийн шинэчлэл хийж болох ба үүнд олон улсын санхүүгийн байгууллагууд болон тусламжийн агентлагууд дэмжлэг үзүүлдэг. Үүнд макро эдийн засгийн бодлого, төрийн алба, олон нийтийн санхүүгийн удирдлагын шинэчлэл багтаж болно. Америкт харин хугацааны хязгаарлалт буюу ээлжлэн солигдох тогтолцоо нь илүү хувьсгалт шинжтэй бөгөөд эрх баригчид ба сонгогчдын хоорондын улс төрийн үндсэн холбоог өөрчилдөг. Шинэчлэлийн чадавхи нь тухайн орны улс төрийн тогтолцоо болон төрийн чадавхиар хязгаарлагдаж болзошгүй.
Бодит эрх тэгш байдал

Бодит эрх тэгш байдал гэдэг нь хүний эрхийн бодит хууль бөгөөд нийгмийн эмзэг, гадуурхагдсан хүмүүс болон бүлгүүд, ерөнхийдөө нийгмийн бүх дэд бүлгүүдийн үр дүнгийн эрх тэгш байдалд анхаардаг ойлголт юм. Судлаачид бодит эрх тэгш байдлыг системийн ялгаварлан гадуурхалтыг шийдвэрлэх, урьдчилан сэргийлэх зорилготой улс орнууд болон хувийн хэвшлийн хэрэгжүүлдэг бодлого, журам, дадал зүйлийн үр дүн буюу гарц гэж тодорхойлдог.

Бодит эрх тэгш байдал нь тэгш үр дүнд хүрэхийн тулд хууль нь ялгаварлан гадуурхах байдал, гадуурхал, нөөцийн тэгш бус хуваарилалт зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан үзэх шаардлагатайг хүлээн зөвшөөрдөг. Энэ нь хүний үндсэн эрх, бараа, үйлчилгээ авах тэгш боломжоор хангахад чиглэдэг. Бодит эрх тэгш байдалд хүрэх гол арга нь эмзэг бүлгийн иргэдийн амьдралыг дэмжих тусгай арга хэмжээ авах явдал юм. Ийм арга хэмжээнүүд нь тэднийг бусадтай ижил үр дүнд хүргэх зорилготой байдаг.

Бодит эрх тэгш байдал нь формал буюу албан ёсны эрх тэгш боломжийн ойлголтоос ялгаатай. Формал эрх тэгш байдал нь меритократ зарчмаар боломжийг тэгш олгодог ч дэд бүлгүүдийн хувьд адил үр дүнг баталгаажуулдаггүй.

Бодит эрх тэгш байдалд эерэг ялгарал (affirmative action), мөн жендерийн болон арьсны өнгөөр суурилсан квотын тогтолцоо орж болно.
Олбани Хууль Зүйн Сургууль

**Олбани Хууль Зүйн Сургууль**

Олбани Хууль Зүйн Сургууль нь АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Олбани хотод байрлах хувийн хууль зүйн сургууль юм. Тус сургууль нь 1851 онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд улсдаа хамгийн эрт байгуулагдсан, бие даасан хууль зүйн сургуульд тооцогддог.

Сургуулийг Америкийн Хуульчдын Холбоо (American Bar Association) болон Дээд боловсролын *Middle States Commission*-оос албан ёсоор магадлан итгэмжилсэн. Мөн Олбани дахь Улсын Их Сургуулийн (University at Albany) хамтран хэрэгжүүлдэг хөтөлбөрүүдтэй хамтын ажиллагааны гэрээтэй.

Олбани Хууль Зүйн Сургууль нь Нью-Йорк мужийн Дээд шүүх, холбооны шүүхүүд, гүйцэтгэх засаглал болон мужийн хууль тогтоох байгууллагуудын ойролцоо байрладаг нь оюутнуудад бодит ажлын орчинд дадлага хийх боломжийг бүрдүүлдэг.

2022 оны намар элссэн ангийн бүртгэлийн статистикт дурдсанаар, өргөдөл гаргасан хүмүүсийн 50.2% нь элсэх урилга авч, тэдний 29.2% нь элсжээ. Элсэгчдийн дундаж (50 хувьт) **LSAT оноо** нь **155**, **GPA** буюу голч дүн нь **3.48** байсан.

Тус сургууль дараах зэрэг олгох хөтөлбөрүүдээр төрөлжсөн сургалтуудыг санал болгодог:

**J.D.** (Juris Doctor — эрх зүйн мэргэжлийн зэрэг)

**LL.M.** (Master of Laws — хууль зүйн магистр)

**M.S.** (Master of Science — шинжлэх ухааны магистр)

Мөн Олбани Хууль Зүйн Сургууль дараах их дээд сургуулиудтай хамтарсан давхар зэрэгт хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Үүнд:

Сэнт Рөүс Коллеж (College of Saint Rose)

Юнион Магистрын Коллеж (Union Graduate College)

Сэйж Коллежууд (The Sage Colleges)

Олбани дахь Улсын Их Сургууль (University at Albany)

Ренселээр Политехникийн Институт (Rensselaer Polytechnic Institute)

Олбани Анагаах Ухааны Коллежийн Альден Марч Ёс Зүйн Институт (Alden March Bioethics Institute)

Маунт Синай Анагаах Ухааны Сургууль (Mount Sinai School of Medicine)
Нью Йоркийн Сити Коллеж

Нью Йоркийн Сити Коллеж хүмүүсийн хэлж заншсанаар Нью Йоркийн Сити Коллеж аль эсвэл Сити Коллеж болон CCNY нь улсын системийн дагуу Нью Йорк хотод судалгаа хийдэг Их сургууль юм.  Сити коллеж нь 1847 онд байгуулагдсан ба АНУ-д байгуулагдсан анхны үнэ төлбөргүй төрийн өмчит дээд боловсролын байгууллага байсан. Энэ нь CUNY-ийн 25 дээд боловсролын байгууллагын хамгийн эртнийх бөгөөд тэдгээр сургуулиудаас тэргүүлэх сургууль гэж тооцогддог.  Сити коллеж нь Манхэттэн дэх Харлемын ойролцоох Хамилтон Хайтс дүүрэгт байрладаг. Тус сургууль 14 гектар талбайтай бөгөөд 130-р гудамжаас 141-р гудамж хүртэл сунан байрладаг. Барилгууд нь гоёмсог готик хэв маягаар баригдсан бөгөөд олон барилга нь түүхэн дурсгалт байшин болжээ. Эдгээрийг алдартай архитектор Жорж Б. Пост зохион бүтээсэн.

2000 оны намраас CUNY “Шоларс” (шилдэг оюутдын) хөтөлбөр эхлүүлж, 2001 онд анхны бакалаврын оюутнуудаа элсүүлсэн.
Тадей Погачар

**Тадей Погачар** (словен. *Tadej Pogačar*; 1998 оны 9-р сарын 21-нд Любляна хотод төрсөн) — Словенийн мэргэжлийн автозамын унадаг дугуйны уралдаанч тамирчин. Хамгийн нэр хүндтэй Тур де Франс тэмцээний дөрвөн удаагийн ялагч (2020, 2021, 2024, 2025), Жиро д'Италиа (2024), 2020 оны Олимпын авто замын унадаг дугуйн уралдааны хүрэл медальт.

2023 онд тэрээр дэлхийн хамгийн өндөр цалинтай мэргэжлийн дугуйчин болсон.

Ангилал:Словенийн дугуйчин
Ангилал:Любляны хүн
Ангилал:Словенийн олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:1998 онд төрсөн
Жиро д'Италиа

'''Жиро д'Италиа'* (итал. *Giro d'Italia,* англи*. Tour of Italy'') нь Тур де Франс, Вуэльта зэрэг гурван том дугуйн уралдааны нэг болох олон өдрийн дугуйн уралдаан юм. Жил бүр Италийн нутгаар ихэвчлэн 5-6-р сард гурван долоо хоногийн үргэлжилдаг тус уралдааныг анх 1909 онд зохион байгуулж байжээ. 

## Түүх 
Уншигчдын хувьд ширүүн өрсөлдөөний нөхцөлд Италийн спортын "Gazzetta dello Sport" сонины нэг хэсгийн ерөнхий редактор Армандо Куне сониныхоо  захиалагчдыг өсгөхийн  тулд дугуйн уралдаан зохион байгуулах санааг гаргасан байна. 1908 оны 8-р сарын 7-ны өдөр Gazzetta dello Sport сонин 1909 онд анхны олон өдрийн дугуйн уралдаан болох Жиро д'Италиа дугуйн уралдааныг өөрийн дугаарын нүүр хуудсандаа хэвлэн гаргасан байна. Ийнхүү Gazzetta өөрийн дугуйн уралдааныг үүсгэн байгуулсан Италид анхны хэвлэмэл хэвлэл болжээ.

Уг уралдааны анхны захирлаар уг санааны зохиогч Армандо Куне томилогдов. Сонин уралдааны ялагчийн бай шагналд 3000 лир, Италийн дугуйн холбоо 14000 лир гаргаж байжээ. 

Анхны Жиро д'Италиа 1909 оны 5-р сарын 13-ны өдөр орон нутгийн цагаар 14:53 минутад Милан хотын Пиацца Лорето талбайд эхэлсэн бөгөөд барианд мөн Милан хотод болсон байна.

Ягаан өмсгөл (итал. *maglia rosa*) нь уралдааны хамгийн нэр хүндтэй өмсгөл бөгөөд Тур де Франсын шар өмсгөлтэй адил ерөнхий ангиллын тэргүүлэгчид олгодог. Энэхүү өмсгөл нь "Gazzetta dello Sport" сонины хуудас ягаан өнгөтэй байсантай холбоотой юм. Ягаан өмсгөлийг өмссөн анхны хүн бол 1931 онд 19 дэх Жирогийн Милан-Мантовагийн үеийн ялагч Лерко Гуэрра байсан юм.
Квантын орооцолдоон

**Квантын орооцолдоон** гэдэг нь бөөмийн квант төлөв нь тус тусдаа тайлбарлагдах боломжгүй бөгөөд харин бүхэл системийн хүрээнд л тайлбарлагдах үзэгдэл юм. Энэ нь бөөмс хоорондоо ихээхэн хол зайд оршиж байсан ч хүчинтэй байж чаддаг. Квантын орооцолдоон нь классик физик болон квант физикийн хоорондын ялгааны цөмд оршдог: орооцолдоон нь зөвхөн квант механикт байдаг, харин классик механикт байдаггүй үндсэн шинж чанар юм.

Орооцолдсон бөөмс дээр хийгдсэн байрлал, импульс, спин, туйлшрал зэрэг физик шинж чанаруудын хэмжилт зарим тохиолдолд маш нарийн уялдаа, хамааралтайгаар илэрдэг. Жишээлбэл, нийт спин нь тэгтэй тэнцүү байх ёстой хоёр орооцолдсон бөөм үүссэн тохиолдолд, хэрэв нэг бөөмийн спин тодорхой тэнхлэгт цагийн зүүний дагуу байгааг тогтоовол, нөгөө бөөмийн спин мөн тэр тэнхлэгт цагийн зүүний эсрэг чиглэлтэйгээр хэмжигддэг. Гэвч ийм үйл явц нь парадокс мэт сэтгэгдэл төрүүлж болдог: нэг бөөмийн шинж чанарыг хэмжих үед уг бөөмийн долгионы функц эргэлт буцалтгүйгээр нурж, анхны квант төлөв өөрчлөгддөг. Харин хэрэв тухайн бөөм өөр нэгтэйгээ орооцолдсон байвал, тухайн хэмжилт нь бүхэл системд нөлөөлдөг.

Энэ үзэгдлийг 1935 онд Альберт Эйнштейн, Борис Подолский, Натан Розен нар хамтран бичсэн өгүүлэлд, мөн Эрвин Шрөдингерийн бичсэн хэд хэдэн өгүүлэлд тайлбарласан байдаг. Үүнийг хожим "EPR парадокс" хэмээн нэрлэсэн. Эйнштейн болон бусад эрдэмтэд ийм үзэгдлийг боломжгүй гэж үзсэн ба энэ нь “орон нутгийн реализм” буюу орон зай, цаг хугацааны шалтгаант хамаарлыг зөрчиж байсан юм (Эйнштейн үүнийг "алга дарахад үйлчилдэг сэжигтэй үйлдэл" гэж нэрлэсэн) бөгөөд ингэснээр тухайн үед хүлээн зөвшөөрөгдөж байсан квант механикийн онолыг бүрэн бус гэж үзэхэд хүргэжээ.
Квантын түлхүүрийн талхалт

**Квант түлхүүр хуваарилалт** (QKD) нь квант механикийн зарчмуудыг ашигласан, криптографын протокол бүхий аюулгүй харилцаа холбооны арга юм. Энэ нь хоёр талд зөвхөн тэдэнд мэдэгдэх санамсаргүй нууц түлхүүрийг хамтран үүсгэх боломжийг олгодог бөгөөд уг түлхүүрийг мэдээллийг шифрлэх болон тайлахад ашиглана. Квант түлхүүр хуваарилалтыг квант криптографтой андуурч болохгүй бөгөөд энэ нь квант криптографын хамгийн алдартай хэрэглээний нэг юм.

Квант түлхүүр хуваарилалтын чухал бөгөөд онцгой шинж нь хоёр харилцагч хэрэглэгч гуравдагч этгээд түлхүүрт нэвтрэх гэж оролдож буй эсэхийг илрүүлэх боломжтой байдагт оршино. Энэ нь квант механикийн үндсэн зарчмуудын нэгтэй холбоотой: квант системийг хэмжих үйл явц нь тухайн системд өөрчлөлт оруулдаг. Хэрэв гуравдагч этгээд нууцаар мэдээлэл авахыг оролдвол заавал түлхүүрийг тодорхой хэмжээгээр хэмжих шаардлагатай бөгөөд энэ нь илрэхүйц доголдол, өөрчлөлт үүсгэдэг. Квантын хэт байрлал (суперпозици) болон квантын орооцолдоон зэрэг үзэгдлийг ашиглаж, мэдээллийг квант төлвөөр дамжуулснаар гуравдагч этгээдийн чагнаж байгааг илрүүлж чадах холбооны системийг хэрэгжүүлэх боломжтой болдог.

Хэрэв чагналт буюу тагнуулын оролдлого тодорхой босго хэмжээнээс доогуур байвал тухайн түлхүүр нь бүрэн аюулгүй гэж үзэгдэж болно (өөрөөр хэлбэл, гуравдагч этгээд уг түлхүүрийн талаар ямар ч мэдээлэлгүй байх боломжтой). Харин чагналтын хэмжээ хэтэрсэн тохиолдолд аюулгүй түлхүүр үүсгэх боломжгүй бөгөөд харилцааг тасалдаг.
Квантын тодорхойгүй байдал

Квант тодорхойгүй байдал гэдэг нь физикийн системийн тайлбар дутуу байх нь зайлшгүй мэт харагдах үзэгдэл бөгөөд энэ нь квант физикийн стандарт тайлбарын нэг онцлог шинж болсон. Квант физик үүсэхээс өмнө физикийн систем нь бүх хэмжигдэх шинж чанаруудынхаа утгыг цор ганц утгаар тодорхойлдог, мөн хэмжигдэх шинж чанаруудын утга нь системийн төлөвийг цор ганцаар тодорхойлдог гэж үздэг байсан.

Квант тодорхойгүй байдлыг хэмжигдэхүүнийг хэмжих үед гарах үр дүнгийн магадлалын тархалтаар тоон байдлаар тодорхойлж болно. Энэ тархалт нь системийн төлөвөөр цор ганц утгаар тодорхойлогддог бөгөөд квант механик нь энэ магадлалын тархалтыг тооцоолох аргачлалыг өгдөг.

Хэмжилт дэх тодорхойгүй байдал нь квант механикийн шинэ санаа биш юм. Туршилт хийдэг эрдэмтэд хэмжилтийн алдаанууд нь тодорхойгүй үр дүн авчирч болдгийг аль эрт тогтоосон байдаг. 18-р зууны хагасаас хойш хэмжилтийн алдааг сайн ойлгож, илүү сайжруулсан багаж хэрэгслийн тусламжтайгаар бууруулах, эсвэл статистик алдааны загвараар тооцох боломжтой болохыг мэддэг болсон. Харин квант механикт тодорхойгүй байдал нь илүү суурь шинжтэй бөгөөд алдаа эсвэл нөлөөлөлтэй холбоогүй байдаг.

Квант тодорхойгүй байдлыг бүрэн ойлгохын тулд хэмжилтийн онол хэрэгтэй. Квант механикийн үүсэлтэй зэрэгцэн олон онол санал болгогдсон бөгөөд квант хэмжилтийн асуудал нь онолын болон туршилтын физикийн салбарт өнөөг хүртэл идэвхтэй судлагдсаар байна. Хамгийн анхны системтэй математик онолыг Жон фон Нойман боловсруулсан байх магадлалтай.
Иван Мазепа

**Иван Мазепа** (**Мазепа-Колединский**; укр. *Іва́н Степа́нович Мазе́па (Іван Мазепа-Колединський)*, польш. *Iwan Mazepa herbu Kołodyn (Jan Mazepa Kołodyński)*, лат. *Iohannes Mazepa*; 1639 оны 3-р сарын 20-нд Польшийн Мазепинцы тосгонд төрж, 1709 оны 10-р сарын 2-нд Османы эзэнт улсын Бендеры хотод нас барсан) — Запорож цэргийн цэргийн, улс төрийн болон дипломат зүтгэлтэн.

Запорож цэргийн Гетман (1687-1704) цолыг нь "Днеприйн хоёр эргийн Запорож цэргийн Гетман" (1704-1709) болгон өөрчилснөөр Оросын хаант улсын хамгаалалтад байсан. 17-р зууны сүүлчээс 18-р зууны эхэн үед Оросын гадаад, дотоод бодлогыг хэрэгжүүлэхэд I Пётр хааныг дэмжигч бөгөөд хамтрагч байсан. Тэрээр Зүүн эрэгт Украин, Киевийг захирч, Запорожийн Сичийн улс төрийн тусгаар тогтнолыг хязгаарласан. Тэрээр өөрийн мэдэлд байсан нутаг дэвсгэрийн эдийн засгийг сэргээх талаар их зүйлийг хийсэн. Палигийн бослогын үеэр тэрээр Украины баруун эрэгт хяналтаа тавьж байжээ.

1708 онд Орос, Шведийн хоорондох Умардын дайны үеэр тэрээр Шведийн хаан XII Карлын талд оржээ. XII Карл Полтавад ялагдсаны дараа (1709) Османы эзэнт гүрэн рүү зугтаж, Бендер хотод нас барсан ажээ.

Иван Мазепа Киев-Могила коллежид, дараа нь Варшав дахь Иезуит коллежид суралцсан. Улмаар эцгийнхээ хүссэнээр тэрээр Польшийн хаан Ян Казимиержийн ордонд орж, "ойрын" язгууртнуудын нэг болжээ.

Хаантай ойр дотно байсан нь Иван Мазепад боловсрол эзэмших боломжийг олгосон: тэрээр Голланд, Итали, Герман, Францад суралцаж, украин, орос, польш, татар, латин хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байв. Тэр бас итали, герман, франц хэл мэддэг байсан. Тэр маш их уншдаг, маш сайн номын сантай байсан. Түүний дуртай ном бол Никколо Макиавеллигийн "Ханхүү" юм.
Польшийн хаад

10-р зуунд Пиаст угстааны Вангуудын толгойлсон Гниезно төвтэй тархай бутархай аймгуудыг нэг Гниезногийн улс (польш. *Państwo Gnieźnieńskie, латин. Civitas Schinesghe*) бий болох үйл явц эхэлсэн байна. Ийнхүү домогт захирагч Сиемовит (пол. *Siemowit*) нь полан ба гоплиан овог аймгуудыг, Сиемовитын хүү Лешек  (польш. *Lestek, Leszek*; 870 — 930) нь мазовчууд ба лях аймгуудыг  нэгтгэсэн байна. 

960 онд анхны баттай түүхэн мэдээллээр Ван I Миешко Польш улсыг анх нэгтгэж хаан ширээнд суужээ. I Миешко хаан Лубушан, Померан овгуудыг Польшийн бүрэлдэхүүнд оруулахыг хичээсэн боловч Христийн шашны Ариун Ромын эзэнт гүрний эсэргүүцэлтэй тулгарсан. 965 онд тэрээр Чехийн гүнж Дубравкатай гэрлэж, эхнэрийнхээ нөлөөн дор 966 оны 4-р сарын 14-нд Христийн шашинд орсон. Улмаар Чехийн дэмжлэгийг авсны дараа I Миешко хаан велетуудыг буулган авч, Баруун Померан нутгийг өөрийн эзэмшилдээ нэгтгэж, 990 онд Силезиас эргүүлэн авчээ. I Миешко-гийн хаанчлалын төгсгөлд Пиаст угсаатнууд улсад Их Польш, Мазови, Силези, Померан, Бага Польшийн нэг хэсэг багтааж байв.

I Миешко-гийн хүү Болеслав эцгийнхээ төрийг нэгтгэх, төвлөрүүлэх бодлогыг үргэлжлүүлсэн байна. 1000 онд тэрээр Ариун Ромын эзэн хаан III Отто -гоос бүрэн эрхийнхээ баталгааг хүлээн авчээ. Чех улс суларч байгааг далимдуулан Краковын нутгийг Польшид нэгтгэж, 1003 онд чехийн захирагч Владивой нас барсны дараа Чехийн хаан ширээг богино хугацаанд эзлэн суужээ.

## Польшийн Вант улс 
## Польшийн хаант улс 
1025 оны 6-р сард I Болеслав Польшийн хаан цолыг хүртэж, улмаар "Польшийн хаант улс" гэж нэрлэгдэх болжээ.

## Польшийн хуваагдлын үе (1138—1320) 
1138 онд Польшийн Ван III Болеслав нас барахаасаа өмнө улс төрийн гэрээслэл гаргаж, улс орныг хөвгүүд, эхнэрийнхээ дунд хэд хэдэн хэсэг болгон хуваасны улмаас хуваагдлын үе эхэлсэн байна. 

## Польш дахин сэргэлт (1320-1569) 
I Владиславын залгамжлагч III Кажимир улсыг нэгтгэх ажилд ихээхэн амжилтанд хүрсэн. 1335 онд тэрээр Чехийн хаанаас Польшийн титэм хүртэх эрхийг худалдан авчээ. Пап ламын дэмжлэгтэйгээр Куяв, Добжин, Всхов, Валецын нутгийг Польшийн бүрэлдэхүүнд оруулсан юм. 1349 онд Галиц, Волын ноёдын нутаг дэвсгэрийг өөртөө нэгтгэв. Гэсэн хэдий ч Польшийн хаан Силези, Мазови дахь Чехийн эрхийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой болов. 1370 онд эрэгтэй өв залгамжлагч үлдээгээгүй III Кажимир нас барсны дараа хаан ширээг Унгарын хаан I Людвик (зөвшилцлийн дагуу) авч, улмаар хоёр хаант улсын нэгдлийг албан ёсоор байгуулав.  I Людвик хүүгүй байсан тул түүнийг нас барсны дараа охин Ядвига хаан ширээнд суужээ.

1385 оны 8-р сард Польш ба Литвийн Их Гүнт улсын хооронд Кревогийн холбоо байгуулагдаж, үүний дагуу Литвийн Их гүн Ягеллонийн угсааны гаралтай Яагейлло нь Ядвигагийн нөхөр болж Польшийн хаан нэрээр ширээнд II Владислав нэрээр суусан юм.