open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Будачи

**Будачи** (? - 1644) нь Хасарын удамчир Хорчин аймгийн Онхудай тайжийн хөвгүүн, Чин улсын Жиримийн чуулганы Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны анхны засаг ноён, төрийн засагт дүүрэн жүн ван.

## Товч тойм 
Тэрээр 1626 онд ах Ууба тайжийн хамт харьяат ардаа удирдан манжийн Хожуу Алтан улсад дагаар ороход, **"засагт дүүрэн"** цол болон бусад үнэ бүхий зүйлээр шагнуулав. 1628 онд Ууба тайжийн хамт Цахарын нутаг руу цэрэглэн довтлосны дараа, манжууд өөрсдийнх нь зөвшөөрөлгүй дайн хийсэнд зэмлэн донгодов. 1632 онд манжийн Абахай хааны удирдсан их цэрэгт нэгдэн, Цахарыг довтлон, бэйл Ажигэгийн захиргаанд Мин улсын Датун, Сюаньфу хот руу довтлов.  

1636 онд манжийн Абахай хааныг өвөр монголын ноёд монгол хаанд өргөмжилсөнд, Будачи тайжийг засаг ноён, үе улиран залгамжлах төрийн засагт дүүрэн жүн ван хэргэмээр шагнаж, Хорчин аймгаас газар хуваан олгож, Жиримийн чуулганы Хорчин баруун гарын өмнөд хошууг байгуулан захируулав. 1637 онд Манзушир жүн ван зэрэг олон вангийн хамт Чосон улсын Гимхай нэрт газар луу цэрэглэн довтолж, Пёняны тусламжын цэрэгтэй байлдан ялж, гавъяа байгуулжээ. 1638 онд Мин улсын Ижоу цайзыг эзлэхэд оролцож, гавъяа байгуулсан тул 1640 онд хуяг дуулга, нум сумаар шагнуулав. 1644 онд нас барсанд хөвгүүн Баясгалан нь угсаа залгамжлав.  

## Гэр бүл 
Будачи жүн ван нь "Байсхал (Баясгалан), Байгал (Байсхал гэх 11 хүүтэй байснаас Байсхал нь засагт жүн ван цолыг залгамжлан засаг ноён болсон. 

* Онхудай тайж
** Ууба түшээт хан
** **Будачи** засагт дүүрэн жүн ван
*** Баясгалан засагт дүүрэн жүн ван
**** Очир засагт дүүрэн жүн ван
***** Суулаг засагт дүүрэн жүн ван
****** Шажиндэлгэр засагт дүүрэн жүн ван
*** Байгал
*** Хайрай
*** Хайсху 
*** эфү Норов
**** Гэндэнжав
*** Эринчин
*** хошой эфү Дорж
**** Илэрхий 
*** Манзушир
*** Гүмү
**** Уртнаст
*** Чойжи
**** туслагч гүн Абачи
*** Эрдэнэ
**** Билэгт
**** Зохэ

## Эшлэл 
Ангилал:1644 онд өнгөрсөн
Ангилал:Өвөр Монголын хүн
Ангилал:Өвөр Монголын түүх
Ангилал:Хорчины ноён
Ангилал:Монгол ноён
Зуншил цэцэг

Зуншил цэцэг нь (Лат. Liliaceae) Сараанатан овогт. 

## Ерөнхий шинж 
Ерөнхий шинж 2-оос 3 навч бүхий эгц босоо, ишдээ мөлхөө үндэслэг иштэй. Зүрхэрхүү юлдэн цувраа навчтай ишийн үзүүрийн цацаг багцагтай олон наст өвс юм. Зуншил цэцгийн цэцэг богинохон шилбэтэй цагаан жижигхэн шадар эрхтэн 4 нэг хүрээнд 2, 2-оор байрлана. Шадар эрхтнээс богино 4 дохиуртай өрөвч бараг суумал богинохон үүр тус бүрдээ урт 2 нахиатай. Үрийн орны багана усархуу жимсгэнэ үр жимстэй. 

## Тархац нутаг 
Төв болон Умард Америк, Баруун ба Зүүн Европ, Баруун ба Зүүн Сибирь, Алс Дорнод, Газар Дундын тэнгис, Бага Ази, Умард Монгол, Умард Хятадад тархсан 31-ээс 54 зүйлтийн ойн ургамал юм.  Хэнтий аймгийн ургамлын тархцад Хоёр навчит зуншил цэцэг багтдаг. 

### Төрөл зүйл 
Монгол орны хөвчийн ой, сөөгтэй газарт 3 зүйл бүртгэгдсэн байдаг. Үүнд: 

# Хоёр навчит зуншил цэцэг хамгийн өргөн тархсан байдаг. 
# Өргөн зуншил цэцэг үүнээс арай бага тархацтай. 
# Завсрын зуншил цэцэг зөвхөн Хянганд тааралдана. 

### Хэрэглээний ач холбогдол 
Зуншил цэцэг нь эмийн ургамал юм. Гурвалжин цэцэгт байдаг глюкозинтой ихээхэн төстэй глюкозин агуулна. Орос ардын ухаанд усан хандыг нь зүрх, бөөр, салхинд цохиулснаас үүдэлтэй өвчнөөс гадна халуурахад хэрэглэдэг. Навчийг хаван хавдрыг хариулах, буулгах зорилгоор түүн дээр шууд нааж ашигладаг.

## Гадаад холбоос 
*Зуншил
*Горхи Тэрэлж-Байгалийн цогцолборт газар

## Эх сурвалж 
Ангилал:Эмийн ургамал
Ангилал:Ургамал
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Суурьшсан танин мэдэxүй

**Суурьшсан танин мэдэxүй** гэдэг нь бүx мэдлэг нь нийгэм, соёл ба бие маxбодтой холбоотой үйл явдалд суурилсан тул мэдэx гэдэг нь хийxээс салшгүй зүйл гэдэг санааг дэвшүүлсэн онол юм. 

Суурьшмал байдлын онолчид нь xийсвэр мэдлэгийг хадгалаx ба олж аваxаас илүүтэйгээр шууд бодоx шаардлагатай мэдлэг ба сураx явцын загварыг санал болгодог. Гол нь, танин мэдэxүйг нөхцөл байдлаас салгаx боломжгүй. Оронд нь, угтаа нөxцөл байдал, үйл явдал, хүмүүс, соёл ба хэлнээс салгаx боломжгүй мэдлэг байдаг. Иймд, мэдэж буй зүйл нь тухайн төлөөлөгч болон нөxцөл байдлаар тодорхойлогддог тул, сураx явцыг мэдлэг хуримтлуулсны хувьд биш, туxайн нэгний илүү сайжирч буй гүйцэтгэлийн хувьд авч үздэг.

## Түүx 
Суурьшсан танин мэдэxүй нь 20-р зууны сүүлээр боловсролын сэтгэл судлалын салбарт танигдаж эхэлсэн ч шүүмжлэлт онол, антропологи (Jean Lave & Etienne Wenger, 1991), философи (Martin Heidegger, 1968), шүүмжлэлийн дүн шинжилгээ (Fairclough, 1989), нийгмийн хэл шинжлэлийн онолууд (Bakhtin, 1981) гэх мэт туйлын үнэн мэдлэг болон Кант эмпиризмийн зарчмуудын тухай ойлголтоос татгалздаг бусад хуучны салбаруудтай олон ижил зарчимтай.
Лувсанбямбаагийн Мөнхбаясгалан

**Лувсанбямбаагийн Мөнхбаясгалан** (1977 оны 5 дугаар сарын 31-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) сэтгүүлч бөгөөд “Цензургүй яриа”, “Цензургүй сурвалжилга”, “Гэргий” нэвтрүүлгийн санаачлагч, ерөнхий продюсер, хөтлөгч, сэтгүүлч хүн юм. 

## Намтар 
Тайж нар овогтой Лувсанбямбаагийн Мөнхбаясгалан  

* 1984 – 1994 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 51 дүгээр дунд сургуульд сурч төгссөн. 
* 1997 – 1998 онд Монголын хэвлэлийн хүрээлэн сурсан.

### Ажилласан байдал 
* 1998-1999 онд "Сэрүүлэг" сонинд сурвалжлагч
* 1999-2000 онд Эргүүлэг сонинд сурвалжлагч, ерөнхий эрхлэгч
* 2003-2005 онд Өдрийн сонинд сурвалжлагч
* 2005-2007 онд “Ардын эрх” сонинд тоймч
* 2007-2008 онд Өдрийн сонинд тоймч
* 2009-2012 онд “Улс төрийн тойм” сонины ерөнхий эрхлэгч
* 2012-2014 онд “Шонхор” телевиз ерөнхий захирал
* 2015-2016 онд “2-р суваг” телевиз ерөнхий захирал
* 2017-2024 онд “Амьдрал фильм”-ийн ерөнхий захирал

## Гэр бүл 
Сэтгүүлч бүсгүйн нөхрийг Б.Идэрчулуун гэдэг. Тэд 2002 онд ханилсан. Ам бүл дөрвүүлээ. 

## Улс төрд 
2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон.

### Сонгуульт ажил 
* АН-ын үндэсний бодлогын хорооны гишүүн
* "Элэг нэгт монголчууд" сангийн тэргүүн

## Цахим холбоос 
*Д.Мөнхбаясгалан: Цагдаад байцаагдахгүй төрсөн өдөр
*Элэг нэгт монголчууд сан
*Референт нөхөртөө эрх Л.Мөнхбаясгалан
*Лувсанбямбаа Мөнхбаясгалан / Luvsanbymbaa Munkhbaysgalan 

Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:1977 онд төрсөн
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Харах мэдрэxүй

**Харах мэдрэxүй** нь эргэн тойронд байгаа зүйлсээс ойсон харагдаx спектрт байx гэрлийг ашиглан, фотопик xараа (өдрийн хараа), өнгөний хараа, сотопик xараа (шөнийн хараа), ба месопик хараа (бүрэнxийн хараа)-гаар дамжуулан хүрээлэн буй орчноо тайлж ойлгоx чадвар юм. Энэ нь хүн хэр тод хардгийг заадаг харааны чадавхаас ялгаатай юм. (Жишээ нь, 20/20 хараа). Хүн 20/20 харааны чадавxтай байсан ч xараx мэдрэxүйн боловсруулаx асуудалтай байж болно.

Энэxүү мэдрэxүй нь өөрөөр нүдний хараа юм. Хараанд оролцдог олон физиологийн xэсгүүдийг нийтэд нь харааны систэм гэдэг ба энэ нь харааны шинжлэx ухаанд багтаx хэл судлал, сэтгэл судлал, танин мэдэxүйн шинжлэx ухаан, мэдрэл судлал, ба молекул биологийн олон судалгаанд гол зүйл нь болдог.

## Харааны систэм 
*Эx нийтлэл: Visual system*

Xүн ба бусад олон тооны xөxтөн амьтдын хувьд, гэрэл эвэрлэг бүрxүүлээр дамжин нүдрүү орж, нүдний линз түүнийг нь цуглуулж торлог бүрxүүл гэx нүдний ард байдаг гэрэл мэдэрдэг мембранруу оруулдаг. Торлог бүрxүүл нь гэрлийг мэдрэлийн сигнал болгон хувиргаx үүрэг гүйцэтгэнэ. Энэxүү хувиргалт нь гэрлийн фотонийг мэдрэн мэдрэлийн импульс үүсгэдэг савханцар ба лонхонцор гэx торлог бүрxүүлийн тусгай гэрэл xүлээн авдаг эсүүдийн тусламжтай хийгддэг.
I Жорж (Их Британийн хаан)

**I Жорж** (герман. *Georg Ludwig von Hannover*, англи. *George I*; 1660 оны 5-р сарын 28-нд Ханноверт төрж, 1772 оны 6-р сарын 11-нд Оснабрюкт нас барсан) — Их Британийн хаан 1714 оны 8-р сарын 1-нээс, Ханноверын курфюрст 1698 оны 1-р сарын 23-наас, Британийн хаан ширээнд дахь Ханноверын угсааны анхны төлөөлөгч.

Ханноверын Жорж Британийн хаан ширээнд суугаад төрийн ажилд оролцдогүй байсан тул Сайд нарын танхим эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг байсан.

Ханноверын Жорж Людвиг 1660 оны 5-р сарын 28-нд Ариун Ромын эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрт орших Ханновер хотод төржээ. Брауншвейгийн анхны сонгогч лам Эрнст Авгусын хүүгийн хувьд ханхүү Жорж Людвиг эх Ханноверын гүнж Софиягаар дамжуулан Британийн титэм хүртэх эрхийг авсан байна. 

1682 онд I Жорж өөрийн үеэл, Зеллийн гүнж София Доротеатай гэрлэжээ. Энэ гэрлэлтээс хоёр хүүхэд төрсөн: хүү Жорж (ирээдүйн Английн хаан II Жорж), охин София Доротеа (ирээдүйн Пруссийн хаан Их Фредерикийн эх). Гэвч тэдний гэрлэлт удаан үргэлжилсэнгүй, 1687 онд ханхүү эхнэрээсээ салжээ.
Хот байгуулалт

**Хот байгуулалт** -нь хотыг төлөвлөх, байгуулан барих онол, практик юм.

Мөн хот байгуулалт нь хотын үйл ажиллагааны практик (эдийн засаг, хүн ам зүй, барилга, техник, эрүүл ахуй, эрүүл ахуй) болон гоо зүйн (архитектур, уран сайхны) асуудлыг цогцоор нь шийддэг архитектур, барилгын салбар гэж тодорхойлдог.

Хот байгуулалт нь орон сууцны барилга, хот, суурин газрын материаллаг болон орон зайг зохистой бүрдүүлж, суурьшлын өргөн тогтолцооны ландшафтыг (зам, нийтийн үйлчилгээний байршлууд) орон зайг зохистой байршуулж зохион байгуулдаг.
Майлен Фермер

Майлен Жанна Готье (фр. *Mylène Jeanne Gautier*; төрөл. 1961 оны есдүгээр сарын 12 Пьерефондс, Кэбэк, Канад) — францын дуучин, хөгжмийн зохиолч, бүжигчин, дуу зохиогч, бүжигчин. Майлен 1984 онд залуу хөгжмийн зохиолч Лоран Бутоннаттай (1961 онд төрсөн) танилцсанаар уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн.

## Намтар 
### Гэр бүл 
* Аав — Макс Готье (1925 —1986)
* Ээж — Маргерит Готье (1923 — 2013)
* Том ах — Жан Луп Готье (1960 — 1996), зам тээврийн ослоор нас барсан
* Эгч — Брижит Готье (төрөл. 1959)
* Дүү — Мишель Готье (төрөл. 1969)
* Зээ — Лиза Готье (төрөл. 1997), Мишель Готьегийн охин
* Зээ —  Клеменс Готье (төрөл. 1993), Жан-Луп Готьегийн охин

### Детство 
Тэрээр 1961 оны 9-р сарын 12-нд Канадад Квебек мужийн Монреал хотын захын Пьерефонд хотод төрсөн.

Түүнийг төрөхөөс хэдэн жилийн өмнө түүний эцэг эх Макс, Маргарет, том ах Жан-Луп, эгч Брижит нар энд иржээ.

1969 онд аав нь далан барьж дуусаад гэр бүлээрээ Парис руу нүүжээ. Дөрөв дэх хүүхэд Мишель тэнд мэндэлжээ.

12 настайдаа Майлен морь унаж эхэлсэн.

1979 онд Милен боловсрол авалгүй Парис руу нүүж, Флорентын курст суралцжээ.

### Хөгжмийн карьер 
Майлен Фармер 1984 онд залуу хөгжмийн зохиолч Лоран Бутоннаттай хамтран уран бүтээлийн гараагаа эхэлж, жилийн дараа "Maman a tort" дууны ачаар алдартай болсон. 

Түүний анхны цомог "Cendres de Lune" 1986 онд гарсан бөгөөд "Libertine" дуу нь түүний анхны хит болсон юм. 

1991 онд "Désenchantée" дууг амжилттай дуулсанаар тэрээр Францын хөгжмийн бэлгэ тэмдэг болсон юм. Түүний карьер нь олон шагнал хүртсэн бөгөөд цомгууд нь ихэвчлэн цагаан алтаар шалгарсан.

Майлен мөн 1994 онд "Жоржино" кинонд тоглосон.

Майлен 40 гаруй жилийн турш алдартай.

### Хувийн амьдрал 
1994-1999 онд Майлен гитарчин Жефф Далгрентэй үерхэж байсан бөгөөд Жоржино киноны зураг авалтын үеэр танилцжээ.

2002-2022 онд Майлен Францын найруулагч Бенуа Ди Сабатинотой үерхэж байсан бөгөөд "C'est une belle journée" киноны зураг авалтын үеэр танилцжээ.

## Дискографи 
### Цомгууд 
* *Cendres de Lune* (1986)
* *Ainsi soit je...* (1988)
* *L’Autre...* (1991)
* *Anamorphosée* (1995)
* *Innamoramento* (1999)
* *Avant que l’ombre…* (2005)
* *Point de suture* (2008)
* *Bleu Noir* (2010)
* *Monkey Me* (2012)
* *Interstellaires* (2015)
* *Désobéissance* (2018)
* *L’Emprise* (2022)
Монголын театруудын жагсаалт

Монгол улсын театруудын жагсаалт

# Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр
# Дуурь бүжгийн эрдмийн театр
# Ховд аймгийн Ж.Чулууны нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр
# Увс аймгийн А.Цэрэвийн нэрэмжит "Ойрад" театр
# Баянхонгор аймгийн С.Лувсанвандангийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр
# Баянхонгор аймгийн "Тэмүжин" хүүхдийн театр
# Баян-Өлгий аймгийн М.Хурманхааны нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр
# Завхан аймгийн Л.Ванганы нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр
# Говь-Алтай аймгийн "Алтай" чуулга
# Архангай аймгийн Д.Ичинхорлоогийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр
# Өвөрхангай аймгийн Н.Оргийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр
# Булган аймгийн хөгжимт жүжгийн театр
# Төв аймгийн Б.Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит "Монгол туургатан" театр
# Сэлэнгэ аймгийн "Сэлэнгийн долгио" чуулга
# Хөвсгөл аймгийн Г.Баасанжавын нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр
# Дархан-Уул аймгийн "Залуучууд" театр
# Орхон аймгийн "Эрдэнэт" чуулга
# Орхон аймгийн хүүхэд залуучуудын театр
# Зүүнхараагийн "Мөнгөн хараа" чуулга
# Дорнод аймгийн хөгжимт жүжгийн театр
# Хэнтий аймгийн "Хан Хэнтий" чуулга
# Сүхбаатар аймгийн "Жаахан шарга" чуулга
# Өмнөговь аймгийн хөгжимт жүжгийн театр
# Дундговь аймгийн "Төв халхын дуулалт жүжгийн театр"
# Дундговь аймгийн "Тэнгэрийн тэмдэг" хүүхдийн театр
# Дорноговь аймгийн Д.Данзанравжаагийн нэрэмжит "Саран хөхөө" театр
# Говьсүмбэр аймгийн "Боржигин" чуулга
# Хүүхэлдэйн театр
# Армийн театр
# "Black Box" театр
# "Улаанбаатар" чуулга

## Мөн үзэх 
* Монголын театрын нэвтэрхий толь
* Монголын театрын музей

## Цахим холбоос 
Монголын театрын түүх

Монголын театрын түүхэнд холбогдох ховор баримтуудыг толилуулж байна
Ангилал:Театр
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Жанцангийн Дорлигжав

**Жанцангийн Дорлигжав** нь Алтангадас одонт, Монголын нэрт жүжигчин хүн юм.  

## Намтар 
Жанцангийн Дорлигжав 1943 оны 5 сарын 15-нд Баянхонгор аймгийн Баянбулаг суманд төржээ.

* 1963 онд аймгийнхаа Соёлын ордонд жүжигчнээр орсон байна. Энэ хооронд олон жүжиг болон концертод оролцож туршлага хуримтлуулжээ.
* 1975 онд Улаанбаатар хотод ирж Улсын Драмын театрт жүжигчнээр орсон байна.

## Уран бүтээл 
Найруулагч Д.Жигжид гуайн "Хүний төлөө" кинонд "Нударга Гэндэн" хэмээх жижигхэн дүрд тоглосон нь Дорлигжав гуайг кино урлагт орох үүд хаалгыг нээсэн юм.

* 1976 он "Хүний төлөө" нударга Гэндэн
* 1978 он "Тэнгэрийн муухай арилдаг" Лантуу
* 1979 он "Тууврын замд" Хэнчбиш
* 1982 он "Тэмцлийн оч" Лутаа
* 1982 он "Ингэх гээд байсан юм" жолооч
* 1984 он "Ард Аюуш" хүрднээс хүүхэд олдог эр
* 1985 он "Мөнгөн буйл" Гочоо заан
* 1985 он "Галын урсгал" Нударга Ориг
* 1986 он "Харуул занги" Цэрэнжав занги
* 1988 он "Мандухай цэцэн хатан" дархан
* 1992 он "Бэрсүүт жүрж" УСК
* 1992 on “Соёо” захирал
* 1992 он "Найрын ширээний ууц" Дорж
* 1993 on “Саятан”
* 1993 он "Жас өдөр"
* 1993 он "Монголын гурван өдөр" малчин
* 1994 он "Жирийн хүмүүс"
* 1994 он "Наймаачин" Дампил

дээрх кинонуудын гол болон туслах дүрүүдийг бүтээжээ.

## Гэр бүл 
Ж.Дорлигжавын төрсөн өдөр гэргий Д.Ичинхорлоогийн төрсөн өдөр давхар тохионо. Гэргий Д.Ичинхорлоотойгоо гэр бүл болж, 1968 онд анхны хүүхдээ өлгийдөн авчээ.

## Гавьяа шагнал 
* Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
* 1991 онд Алтан гадас одон

## Цахим холбоос 
*Аргагүй авьяастай Доолио

Ангилал:Жүжигчин
Ангилал:1943 онд төрсөн
Ангилал:Баянбулагийн хүн
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Оросжуулалт (бодлого)

**Оросжуулалт** (орос. *русификация) -*18-р зуунаас хойш Оросын эрх баригчдын хил залгаа нутаг дэвсгэрүүдийн оршин суугчдад орос хэл, соёл, ёс заншил болон оросын үнэн алдартны шашныг нэвтрүүлэхэд чиглэсэн ирсэн цогц арга хэмжээ буюу Оросын төрийн бодлого юм. 

Өөрийн хяналтад байгаа нутаг дэвсгэрт орос хэл болон түүхзүйн зорилготой оросжуулалтын бодлого 19-р зууны эхэн үеэс өргөн тархан үргэлжилсэн юм. Бүс нутаг бүрт оросжуулалт өөрийн онцлог хэлбэрээр болон цаг хугацааны ялгаатай явагдсан бөгөөд одоо ч явагдаж байгаа юм. Амжилтгүй оросжуулах оролдлогуудаас хамгийн алдартай нь Польш болон Финландыг оросжуулах үйл явдал байсан юм. 

Оросын эзэнт гүрний эрх баригчдын бодлогын үндсэн зорилго нь эрх мэдлийг төвлөрүүлж, орон нутгийн зах хязгаарын эрх мэдлийг арилгах явдал гэж судлаачид үздэг. Оросжуулалт нь эхний ээлжинд Оросын эзэнт гүрэнд харьяалагдах зах хязгаарын орон нутагт Оросын түүх, түүний өнгөрсөн үе, уламжлалтай болох мэдрэмжийг өгөхийг зорьсон бодлого байсан юм. Оросын баруун хил хязгаар дахь угсаатнуудыг оросжуулах ажил 19-р зууны эхний хагаст идэвхижсэн бөгөөд Польш дахь ээлжит бослогын дараа 1860-аад онд илүү эрчимжсэн байна.

Оросжилт нь орос хэл, уран зохиол, түүхийн үндсэн дээр суурилж боловсролоор олон нийтийн оролцоо, захиргаа, эдийн засаг, хүн амын шилжилт хөдөлгөөн зэргээр дамжсан даяаршил, байгалийн үйл явцын үр дагавар байж болно. Жижиг улс, үндэстнүүд оросжуулалтад хамгийн их өртөмтгий байдаг.
С.Лувсанвандангийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр

**С.Лувсанвандангийн нэрэмжит хөгжимт жүжгийн театр** нь Монгол улсын Баянхонгор аймгийн хөгжимт жүжгийн театр юм.

## Түүхэн тойм 
БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн 1941 оны 12 дугаар сарын 11-ний өдрийн 81 дүгээр тогтоолоор Баянхонгор аймаг байгуулагдсан буюу Монгол Улсын засаг захиргааны тэр үеийн өөрчлөлтөөс үүдэн Архангай, Өвөрхангай аймгаас тасарсан. Тийнхүү хоёр улаан гэрийн үндсэн хөрөнгө дээр тулгуурлан 1942 оны 5 дугаар сарын 1-нд Баянхонгор аймгийн клуб байгуулагджээ. Аймгийн клубийн анхны дарга. Д.Бүдрагчаа найруулагч Норов хөгжмийн багш Д.Алтанхуяг кино механикч Чимэддорж Соёл олон нийтийн эрхлэгч Далхаа, Гал Шарав сайн дурын уран сайханчаар Янжин багш, Биндэрьяа улс төр гэгээрлийн байцаагч, Цоодол, Лувсандорж, Цэрэндулам, Дашцэрэг нарын авьяастнууд ажиллаж байжээ. 

Баянхонгор аймгийн клубийн нээлтийн концертод монгол ардын дуу "Дөрвөн цаг", "Цонхон дээр суусан ялаа", "Магнаг үсэгтэй туг" зэрэг дуунууд, "Миний нутаг" шүлэг, "Учиртай гурван толгой" дуулалт жүжиг зэрэг бүтээлүүдийг өргөн олон нийтэд үзүүлж, тоглолт тавьж байжээ. Мөн нийтэд зориулсан танц буюу бүжиг явуулахын зэрэгцээ кино гаргах зэрэг олон нийтэд соёлын ажлыг явуулжээ. Аймгийн клуб "Учиртай гурван толгой" дуулалт жүжгээс гадна "Харанхуй засаг", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг" зэрэг нэртэй жүжиг тоглодог байсан. 1942-оос 1953 оны хооронд Баянхонгор аймгийн клубийн даргаар Бүдрагчаа, Мангалжав, Норов. Цэрэндорж, Батсуурь, Дэлгэр нар ажилласан байна.

## Үйл явдал 
2024 оны 3 дугаар сарын 27-нд С.Лувсанвандангийн нэрэмжит Баянхонгор аймгийн Хөгжимт драмын театрын хамт олон театрын нэрт төлөөлөгч, МУСТА Ж.Дорлигжавын 80 жилийн ойд зориулан "Монгол жүжигчин” театрын урлагийн боловсрол олгох өдөрлөг зохион байгуулжээ.

## Цахим холбоос 
БАЯНХОНГОР: Театр урлагийн гурван уран бүтээл үзэгчдэд өнөөдөр хүрнэ

## Эх сурвалж 
Ангилал:Монголын театр
Ангилал:Монголын театрын байгууламж
Ангилал:Театр жанраар
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Ялалтын хаалга (Парис)

**Ялалтын хаалга** (франц. *Arc de triomphe de l’Étoile*) — Парис хотын VIII-р дүүрэгт Шарль де Голлийн талбай дахь нуман Хаалга-хөшөө юм. Энэхүү алдарт Ялалтын хаалгыг Наполеон Бонапартын 1806 оны 9-р сард гаргасан шийдвэрээр 1806—1836 онуудад францын уран барималч Жан-Франсуа Шальгрены зургийн төслөөр барьсан юм. Хаалгыг "Эртний Ромын" загвараар хийсэн бөгөөд францын "Агуу Армийн ялалтуудад" зориулж босгосон байна. Энэ Нуман хаалга- хөшөө нь алдартай болж Парис хотын нэгэн бэлгэ тэмдэг болсон юм.

Ромын Эзэнт гүрний хэв маягаар хийсэн Ялалтын нуман хаалгын хэмжээсүүд: өндөр-49.51 м, өргөн-44.82 м, хаалганы дотор өндөр-29.19 м. Нуман хаалганы дээрх булангуудад уран барималч Жан-Жак Прадиерийн дүрсэлсэн барималууд байдаг. Далавчтай охидууд сүр дуулиан, алдар суугийн зүйрлэл болдог байна.
Ялалтын хаалган дотор Францын Анхны Бүгд Найрамдах Улс (1792-1804) болон Анхны эзэнт гүрний (1804-1815) үед Францын төлөө алба хааж байсан 660 цэргийн жанжин, зүтгэлтнүүдийн нэрсийг хүндэтгэлтэйгээр сийлсэн байдаг.

## Түүх 
1806 оны 12-р сард Аустерлицийн тулалдааны дараа Наполеон Францын хувьсгалын үеэр болон Анхны эзэнт гүрний үеэр байгуулсан ялалтуудад зориулан Парис хотод Ялалтын хаалга барихыг тушаажээ. Суурийг нь барихад бүтэн хоёр жил зарцуулсан бөгөөд Ялалтын хаалгө хөшөөг барьж дуусгахыг Наполеон өөрөө үзэж чадаагүй нас барсан байна. Сүүлд 1836 онд, уран барималч Абел Блуэ-гийн удирдлаган дор I Луи Филипп хааны үед баригдаж дууссан ажээ.

1840 оны 12-р сарын 15-нд Гэгээн Елена аралаас хүргэгдэн ирсэн Наполеоны чандрыг ачсан оршуулгын ёслолын цуваа Ялалтын хаалган доогуур гаргаж хүндэтгэл үзүүлсэн түүхтэй.
Black Box театр

Монголын **Black Box театр** нь 2013 онд албан ёсоор байгуулагдсан хувийн театр юм. 

## Түүхэн тойм 
Black Box буюу Хар хайрцаг театр нь барууны орнуудад ихэвчлэн туршилтын жүжгүүд тавих зорилготой байдаг. Монголын "Black Box" театр нь анх 2012 онд үүд хаалгаа нээж дэлхийн шилдэг кинонуудыг үзэгч олон нийтэд хүртээл болгож байв. Тус театр анх 2013 онд Д.Богословскийн "Хүн хүний хайр жүжгийг тавьж байжээ. 

“Black Box”  театр нь 2013 онд байгуулагдсан цагаасаа хойш 20 гаруй жүжиг тавьсан байдаг. "Black Box" театр 2014 онд найман жүжиг тавьсан байна. 

## Цахим холбоос 
* ЖҮЖИГ №1: “Black Box” театрын “Годог хүлээсэн нь” жүжгийг албан ёсны эрхтэйгээр, анх удаа нийтэлж байна
* ЖҮЖИГ №2: Монголын дүр төрх “Хатагтайн айлчлал” постмодерн жүжгийг албан ёсны эрхтэйгээр, анх удаа нийтэлж байна
* ЖҮЖИГ №3: Р.Акутагава “Ширэнгэнд” постмодерн жүжгийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна
* ЖҮЖИГ №4: Эжен Ионеско “ХИРС” – Төрийн ордон дахь хиржсих үзэгдэл
* ЖҮЖИГ №5: Эжен Ионеско “Сандлууд” абсурд жүжгийг албан ёсны эрхтэйгээр нийтлэв
* ЖҮЖИГ №6: “Солиорол 4:48” моно драм – Бид сүнс үү, сүнсийг агуулдаг махан биет үү

## Эх сурвалж 
Ангилал:Театр
Ангилал:Монголын театр
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Гонгорын Батсүх

Гонгорын Батсүх нь (1930 онд төрсөн) Монгол улсын гавьяат жүжигчин хүн юм. 

## Намтар 
Гонгорын Батсүх нь Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай суманд 1930 онд төржээ. Г.Батсүх нь арав гаранхан насандаа хотод орж ирээд Улсын төв театрт дагалдан жүжигчинээр орсоноор урлагтай холбогджээ. 

## Уран бүтээл 
Найрал дууны дуучин, туслах найруулагчийн ажлыг хийхийн хажуугаар арав гаран киноны гол болон туслах дүрд тогложээ.

### Кино урлагт 
* 1959 онд "Морьтой ч болоосой" Гончиг
* 1959 онд "Ардын элч" цагаатны цэрэг
* 1962 онд "Түмний нэг" Гүрсэдийн дагалдах Цоохор
* "Хил дээр" хятад офицер
* "Тунгалаг Тамир" донир лам
* 1978 онд "Солонгын таван өнгө" лам
* 1978 онд "Их замын эхэнд" хятад
* 1979 онд "Тууврын замд" наймаачин
* 1983 онд "Үүр цайхын өмнө" Дорж
* 1987 онд "Ховор хүмүүс" Самдан
* "Мичидийн зургаан гялаан" япон Ганбаа
* 1990 онд "Морьтой ч болоосой-2" Гончиг
* "Еэ еэ шар буд аа" эрдэмтэн зэрэг дүрүүдийг кино урлагт бүтээжээ.

## Гавьяа шагнал 
* Монгол улсын гавьяат жүжигчин

## Цахим холбоос 
Гонгорын Батсүх
Ангилал:Дэлгэрхангайн хүн
Ангилал:Жүжигчин
Ангилал:Монголын жүжигчин
Шатарын Цэцэг

**Шатарын Цэцэг** нь Монгол улсын гавьяат жүжигчин хүн юм. 

## Намтар 
Шатарын Цэцэг нь Улаанбаатар хотод 1945 онд төрсөн. 

### Боловсрол 
* 1971 онд УБДС-ийг жүжигчин мэргэжлээр төгсжээ. 

### Ажилласан байдал 
* 1971-1974 онд УБТЗ-д найруулагч, бүжгийн багшаар ажиллаж байгаад, 
* 1975 онд Монгол кино үйлдвэрт жүжигчин болжээ. 
* 1990-1995 онд Хүүхэд зулуучуудын театр-киноны хүрээлэнд найруулагчаар ажиллаж байгаад, 
* 1996 оноос Кино Урлагийн Дээд Сургуульд багшлах болсон. 

Ш.Цэцэг сайн жүжигчин төдийгүй, сайн найруулагч юм. 

## Уран бүтээл 
Ш.Цэцэг 1993 онд” Ам цагаан хулгана”, 1994 онд “Еэ еэ шар Буд аа” киног найруулсан бол 500 гаруй орчуулгын кинонд дуу оруулж, Монголын  уран сайхны кинонд тоглосон олонд танигдсан жүжигчин.

### Уран сайхны кинонд 
* 1971 онд "Тэмцэл"  – Хатан       
* 1978 онд "Хайрхан өндөр хаа байна" – Ива Томан /Хамтарсан бүтээл/     
* 1983 онд "Гарын таван хуруу" –  Должин     
* 1987 онд "Ховор хүмүүс" – Эрхлэгч     
* 1993 онд "Нүглийн золиос" – Бурмаа        
* 2000 онд "Хааны сүүлчийн хатан" – Ордны хатан    

Ш.Цэцэг нь  "Тэмцэл" киноны Хатан, "Гарын таван хуруу" киноны Должин, "Ховор хүмүүс" киноны ахлах тогооч гээд  үзэгчдийн сэтгэлд хайрлагдан үлдсэн сайхан дүрүүд бүтээж  монгол киноны сан хөмрөгийг баяжуулсан гавьяатай уран бүтээлч байсан юм. 

## Гавьяа шагнал 
* Монгол Улсын Ардын жүжигчин, эрдэмтэн зохиолч, орчуулагч, найруулагч Э.Оюуны нэрэмжит шагнал
* 2013 онд Монгол Улсын гавьяат жүжигчин 

## Цахим холбоос 
Шатарын Цэцэг

Шатарын Цэцэг
Эв нэгдлийн талбай (Парис)

**Эв нэгдлийн талбай** буюу **Конкордын талбай** (франц. *Place de la Concorde*) — Францын нийслэл Парис хотын түүхэн дурсгал болсон төв талбай.   

Уг алдарт талбай Парис хотын VIII дүүрэгт, Сена мөрний баруун эрэгт, хотын төвд Елисейн өргөн чөлөө болон Тюйлри цэцэрлэгт хүрээлэнгийн хооронд байрладаг. 1743 онд хааны эзэмшилд байсан газар нутгийг XV Луи хаан 1743 онд Парис хотод шилжүүлэн өгсөн тул энэ талбайг XV Луин нэрээр нэрлэдэг байжээ. Хаант засаглалыг түлхэн унагасны дараа үүнийг "Хувьсгалын талбай" гэж нэрлэдэг байгаад 1795 оны 10-р сарын 25-ны өдрийн шийдвэрээр Францын хувьсгалын төгсгөлд нийгмийн олон анги давхаргуудын эвлэрлийг бэлэгдэл болгон орчин үед "Эв нэгдлийн талбай" нэртэй болсон байна. 1937 онд уг талбайн цогцолборыг Францын түүхэн дурсгалт газруудын жагсаалтад бүртгэн авчээ.

## Түүх 
XV Луи хааны талбайг хаан өөрөө захиалж анх боссон байна. 1748 онд хотын удирдлага XV Луи хааны морьтой хөшөө босгохоор шийдвэрлэж 1753 онд төслийн уралдаан зарлахад Жак-Анж Габриэль, Габриэль Жермэн Бофран, Жан-Батист Валлен-Деламот, Жак-Жермэн Суффло болон итали Жованни Николло Сервандони нарын 12 уран барималчид оролцсон байна. 

Талбайн барилгын ажил 1757-1779 оны хооронд хийсэн байна. Энэхүү "Плас дө ла Конкорд"-ын гол онцлог нь баруун талдаа Елисейн өргөн чөлөө, зүүн талаараа Тюилерийн цэцэрлэгт хүрээлэн, хойд талаараа барилгуудын тэгш хэмтэй хоёр хэсэгтэй бөгөөд гурван талаараа хязгаарлагдмал байдаг. Энэ талбай нь урд хэсэг Сена мөрний эрэг рүү харсан байдаг юм.

1792 оны 8-р сарын 11-нд буюу Үндэсний Конвенц хаант засаглалыг халсан тогтоол гаргасны дараах өдөр XV Луи хааны морьт хөшөөг суурин дээрээс нь буулгаж, хайлуулсан ажээ. Энэ үйл явдлыг тохиолдуулан "цуст талбай"-г "Хувьсгалын талбай" гэж нэрлэх болжээ. 1793 оны 8-р сарын 10-нд уран барималч Ф.-Ф. Лемотын гипсэн Эрх чөлөөний хөшөөг XV Луи хааны хуучин хөшөөний суурин дээр суурилуулсан бөгөөд энэ хөшөө нь 1800 он хүртэл энд байрлаж байжээ.

1827 онд X Шарль хааны зарлигаар талбайг XVI Луигийн талбай гэж нэрлэсэн боловч 3 жилийн дараа Бурбон угсааныхан нуран унасны дараа энэ шийдвэрийг цуцалж, 7-р сарын хаант засаг Конкордын бюу Эв нэгдлийн талбай гэсэн нэрийг сэргээсэн нь өнөөг хүрээд байна. 

1831 онд Египетийн захирагч Мехмет Али египтийн Луксор хот дахь Фараон II Рамесесын сүмээс Францад 3 мянган настай хоёр 22.83 метр өндөр хоёр багана өгсөнийг 1833 оны 12-р сарын 21-нд Парист хүргэж өгсөн бөгөөд I Луи-Филипп хааны зарлигаар 1836 оны 10-р сарын 25-нд Конкордын талбайн төвд суурилуулсан (хоёр дахь багана нь Луксорт үлдсэн). Хөшөөний суурин дээр баганыг Египетээс Франц руу хэрхэн тээвэрлэхийг харуулсан диаграммууд бий. Баганы оройг 1998 онд нэмж алтадсан байна. 

Ангилал:Парис
Чадраабалын Өнөрбаяр

**Чадраабалын Өнөрбаяр** (1982 онд Өвөрхангай аймагт төрсөн) нь Монголын улс төрч, АН-ын гишүүн. 

## Намтар 
2014: МУИС Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн ухааны докторын зэрэг

1998-2002: Шихихутуг Хууль зүйн сургуульд бакалаврын зэрэг

2002-2004: МУИС Хууль зүйн сургуульд магистрын зэрэг

2012-2014: Их Британи Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын Эдинбургийн Их сургуулийн Хууль зүйн сургуульд магистрантурын зэрэг

## Ажилласан байдал 
2002-2003: Шихихутуг Хууль зүйн дээр сургуульд багш

2003-2020: МУИС-ийн Хууль зүйн сургуульд захирлын туслах, багш, ахлах багш, дэд профессор

2009-2011: Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны ахлах референт, даргын үүрэг гүйцэтгэгч, дэд дарга

2009-2010: Нээлттэй нийгэм форумын бодлогын ахлах судлаач

2011-2012: Авлигатай тэмцэх газрын Тамгын хэлтсийн дарга, Эрхэлсэн комиссар

2012-2017: Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдоржийн Хуулийн бодлогын зөвлөх

2012-2016: МУИС-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн

2012-2013: Шүүхийн Ерөнхий зөвлөлийн гишүүн

2012-2013: НҮБ-ийн Авлигын эсрэг конвенцийн хэрэгжилтийг үнэлэх шинжээч

2014-2020: “Эрх зүйт ёс” сангийн үүсгэн байгуулагч, тэргүүн

2018-2019: Английн Оксфордын их сургуульд зочин судлаач

Ангилал:Монголын хуульч
Ангилал:Монголын улс төрч
Ангилал:1982 онд төрсөн
Ром цифр

**Ром цифр** нь эртний Ромчуудын байрлалын бус тооллын системд ашигладаг тоо юм. 

Тооны Ром тэмдэглэгээ нь одоо бусад эртний тооллын системээс илүү алдартай болсон. Энэ нь Ромын системийн ямар нэгэн онцгой давуу талтай байсандаа биш, харин Ромын эзэнт гүрэн тухайн үедээ их нөлөөтэй байсандаа юм. МЭӨ 7-р зуунд Ромыг эзэлсэн этрускчууд Зүүн Газар дундын тэнгисийн соёлд нөлөөлсөн. Энэ нь Ромын болон Мансарда тооллын системийн үндсэн зарчмуудын ижил төстэй байдлыг хэсэгчлэн тайлбарладаг байна.
Найзууд (олон ангит кино)

**Найзууд** (телевизийн олон ангит кино) (англи. *Friends*)- зургаан найзын амьдралын түүхийг өгүүлдэг Америкийн ситком  (англи. *situation comedy, **sitcom***) юм. Америкийн телевизийн түүхэн дэх хамгийн шилдэг инээдмийн цувралуудын нэг гэж хүлээн зөвшөөрөгдөж, 1990-ээд оны хамгийн алдартай төслүүдийн нэг болжээ. Продакшн өөрөө болон бүтээлч баг нь зургаан Эмми шагнал, Алтан бөмбөрцөг шагнал зэрэг олон шагнал хүртсэн.

«Найзууд» олон ангит киног «Брайт/Кауффман/Крейн продакшенс» (англи. *Bright/Kauffman/Crane Productions*) компани "Warner Bros. Television" студитэй хамтран продюсерлэсэн бөгөөд 1994 оны 9-р сарын 22-ноос 2004 оны 5-р сарын 6-ны хооронд Америкийн "NBC" телевизийн суваг анх нэвтрүүлж үзэгчдэд хүргэсэн байна. 

1994 онос 2004 он хүртэл тус кино цувралын 10 анги, нийт 236 хэсэгтэй зураг авалт хийсэн байна. Энэ нь дэлхийн янз бүрийн улс орнуудад маш амжилттай үзүүлж, олон шүтэн бишрэгчтэй болсон юм.

## Зохиолын үйл явдал 
Зохиолын үйл явдал ихэвчлэн Нью-Йорк хотын Манхэттэн дүүрэгт цувралын зураг авалттай ижил хугацаанд буюу 1994-2004 онд өрнөдөг байна.

Энэхүү цуврал нь зургаан найзын амьдралыг харуулдаг юм: "аавын хайртай охин" Рэйчел Грин (Женнифер Энистон); цэвэрч тогооч Моника Геллер (Кортни Кокс); оффисын ажилтан Чандлер Бинг (Мэттью Перри); секс болон хоолонд хэт автсан, энгийн сэтгэлгээтэй дүрээ хүлээж буй жүжигчин Жой Триббиани (Мэттью ЛеБлан); салсан палеонтологич Росс Геллер (Дэвид Швиммер); хиппи массажчин, дуучин Фиби Буффэ (Лиза Кудроу-Штерн).

## Ашиг орлого 
"Найзууд"-н гол дүр болох 6 жүжигчин цувралын сүүлийн 2 бүлгийн анги тус бүрт 1 сая долларын хөлсөөр тоглож байсан. Үзэгчдийн хувьд "хэзээ ч үзсэн, уйддаггүй" гэх тодотголтой тус цуврал одоо ч гол дүрийн уран бүтээлчдэдээ багагүй ашиг (жилд 20 сая доллар орчим) авчирдаг хэвээр. Цувралыг бүтээгч "Warner Bros" компани зөвхөн "Friends" цувралаар жилдээ 1 тэрбум доллар олдог гэх судалгаа бий.

## Цахим холбоос 
* Найзууд цувралын “Central perk” кафе үүд хаалгаа нээлээ
* "НАЙЗУУД" ЦУВРАЛЫН 20 ЖИЛИЙН ОЙ
* “Найзууд” киноны сонирхолтой фактаас...
* “Найзууд” цувралын та бидний анзаараагүй сонирхолтой баримтууд
* "Найзууд" киноны тусгай анги ирэх сард үзэгчдийн хүртээл болно
* "Найзууд" эргэн нэгдлээ
* “Найзууд” цуврал киноны одууд: Тэр үед ба одоо
* “Найзууд” цувралын жүжигчид хэрхэн өөрчлөгдсөн бэ?
* Friends цувралын жүжигчдийн өнгөрсөн ба одоо үе хамтдаа
* Алдарт "Найзууд" цувралын жүжигчид нэрд гарахаасаа өмнө юу хийж байсан бэ?
Мэттью Перри

**Мэттью Лэнгфорд Пе́рри** (англи. *Matthew Langford Perry*; 1969 оны 8-р сарын 19-нд Массачусеттс мужийн Уильяамстаун хотод төрсөн—2023 оны 10-р сарын 28-нд Калифорни мужийн Лос-Анжелес хотод нас барсан) — канад-америкийн жүжигчин, жүжгийн зохиолч,  1994-2004 оны "Найзууд" олон ангит киноны Чендлер Бингын дүрээр олонд танигдсан. Мөн «Яарвал даарна» (1997), «9 ярд» (2000) и «Аав дахиад 17-той» (2009) зэрэг кинонд тоглосон.

Мэттью Перриг нэг нас хүрэхээс өмнө эцэг эх нь салж, тэр ээжийнхээ хамт Оттава хотод бага насаа өнгөрөөсөн байна. Тэр Канадын одоогийн Ерөнхий сайд Жастин Трюдогийн хамт дунд сургуульд сурч байсан ба Эшбери коллежид мөн боловсрол эзэмшсэн. Өсвөр насандаа теннисээр хичээллэн, өсвөрийн шилдэг тоглогч хүртэл болж байв.

Мэттью 15 настай байхдаа Оттавагаас Лос Анжелес руу нүүн, аавтайгаа хамт амьдрах болж, мөн жүжигчнээр суралцаж эхэлжээ. Тэр сургуулиа төгсөөд "Хоёр дахь боломж" олон ангит кинонд Чаз Расселын дүрд тоглосон ба дараа нь 1988 онд "Жимми Ридоны амьдралын шөнүүд" киногоороо дэлгэцийн томоохон гараагаа эхэлж байжээ.

## Нас баралт 
Лос-Анжелесийн Гал түймэртэй тэмцэх албаны ажилтан Брайан Хамфри  хэлэхдээ, усанд живсэн хүнийг аврах яаралтай дуудлага бямба гаргийн 16:07 цагт 911-т ирсэн, гэхдээ хэн живсэн гэдэг нь тодорхойгүй байна гэлээ. Мөн Лос-Анжелесийн цагдаагийн ажилтан Дрэйк Мэдисон хохирогчийн нэрийг хэлээгүй боловч 50 гаруй насны эрэгтэй хүн амиа алдсан хэргийг мөрдөн шалгах ажиллагаа 16:10 цагт эхэлсэн бөгөөд уг хаяг нь М.Перригийн хаягтай таарч байсан гэжээ.

## Цахим холбоос 
* “НАЙЗУУД” КИНОНЫ ОД МЭТЬЮ ПЕРРИ 54 НАСАНДАА ТААЛАЛ ТӨГСЛӨӨ
* “Найзууд" киноны од Мэтью Перри таалал төгсжээ
* Мэттью Перри: Намайг өнгөрөхөд олон хүн цочирдож болох ч хүн бүр гайхахгүй байх
* Жүжигчин Мэттью Перрид хүндэтгэл үзүүлэн, эмгэнэл илэрхийлсэн 9 алдартан

## Эх сурвалж
Дэвид Швиммер

**Дэвид Лоуренс Швиммер** (англи. *David Lawrence Schwimmer*; 1966 оны 11-р сарын 2-нд Нью-Йорк хотод төрсөн) — америкийн жүжигчин, найруулагч бөгөөд продюсер. 1994-2004 оны "Найзууд" олон ангит киноны Росс Геллерын дүрээр олонд танигдсан. Мөн энэхүү киноны цувралын зарим ангиудын найруулагчаар ажиллсан байна. 

## Намтар 
Түүний эцэг эх хоёр нь хуульч Артур Швиммер, Арлен Колеман-Швиммер нар юм. Тэрээр хоёр нас хүртлээ Лонг-Айлендын Валли Стримд амьдарч байжээ. Дараа нь гэр бүл нь Калифорниа мужийн Лос Анжелес руу нүүжээ.

Дэвид нэг эгчтэй, эцэг эх нь Еврей гаралтай, ээж нь хуульч байв. Дэвид Швиммерыг 10 настай байхад гэр бүл нь Лос Анжелес хотод суурьшиж, Дэвид хамгийн анх сургуулийнхаа “Үнсгэлжин” жүжгийн Еврей хувилбарт үнсгэлжингийн загалмайлсан эхийн дүрд тоглосон гэдэг.

Найзууд цувралын продюсер Кевин Брайт Дэвид Швиммерыг бодож Россын дүрийг бүтээсэн гээд түүнээс энэ дүрд тоглохыг тасралтгүй гуйсны эцэст Дэвид зөвшөөрч, “Найзууд” цуврал дэлхийд алдартай цуврал болж, Дэвид ч хүссэн амжилтандаа хүрсэн учраас “Найзууд” цувралын 236 ангид тогложээ.

## Цахим холбоос 
* Дэвид Швиммер гэрлэжээ
Анри Пуанкарэ

**Жюль Анри Пуанкарэ** (франц. *Jules Henri Poincaré*; 1854 оны 4-р сарын 29-нд Францын Нанси хотод төрсөн—1912 оны 7-р сарын 17-нд Парис хотод нас барсан)— францын математикч, механик, физикч, одон орон судлаач бөгөөд философч. Парисын шинжлэх ухааны академийн тэргүүн (1906), Францын академийн гишүүн (1908) бөгөөд дэлхийн 30 гаруй академийн гишүүн. 

Түүхчид Анри Пуанкарэг бүх цаг үеийн хамгийн агуу математикчдын нэг гэж үнэлдэг. Түүнийг Хильбертийн хамт хамгийн сүүлчийн универсал математикч, тухайн үеийнхээ математикийн бүх үр дүнг хамарч чадах эрдэмтэн гэж үздэг. Тэрээр 500 гаруй нийтлэл, номын зохиогч юм.

Альберт Эйнштейнтэй ойролцоо цаг хугацааны үед харьцангуйн онолын үндсийг Германы математикч Д.Гильберт, Францын математикч Анри Пуанкаре нар боловсруулж байжээ.

XIX зууны математикийн бараг бүх салбарт ажиллаж байсан аугаа эрдэмтэн бол Францын математикч Анри Пуанкаре мөн. Энэ эрдэмтний 1904 онд дэвшүүлсэн, хожим нь нэг сая долларын шагналаар үнэлэгдэх нэгэн бодлогыг Оросын математикч А.Перельман 2006 онд бүрэн шийдсэн билээ. Хэрэглээний болон онолын салбарт олон гайхашигт нээлтүүдийг хийж, математикийн шинэ шинэ салбаруудыг үндэслэн араасаа олон алдартай математикчдыг дагуулсан Пуанкарийг XIX зууны номер нэг математикчаар тодруулсан байдаг. Мөн “Пуанкаре шинэ атар газар эзэмшин тариа тарьж, ургацыг нь бид хураан авдаг” гэсэн хошигнол математикчдын дунд явдаг. Пуанкарегаас хойш онол ба хэрэглээг хослуулсан универсаль математикчдын эрин дуусаж, математикийн нарийн салбаруудын эрин эхэлсэн гэж үздэг.

Анри Пуанкарэ:- “Эх орон бол зүгээр нэг ашиг сонирхлын нийлбэр биш, харин өвөг дээдсийн минь хамгаалж, тэмцэж ирсэн тэр эрхэм нандин үзэл бодол, хүсэл эрмэлзлийн цогц юм” гэсэн утгатай хэлсэн байна. 

## Цахим холбоос 
Пифагор ба Математик

А.Пуанкаре 170 Эрдэм шинжилгээний семинар болно.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Нин Туан

**Нин Туан** (вьетнамаар: [nïŋ˧˧ tʰwən˧˨ʔ] ⓘ, Чам: ꨘꨪꨘ ꨔꨥꨬꨋ, Нин Ţvêŋ), өмнө нь **Фан Ранг** муж гэж нэрлэгддэг байсан бөгөөд Төв Винтийн өмнөд хэсэгт орших Төв Коометийн өмнөд хэсэгт орших эргийн муж юм. . Хойд талаараа Хан Хоа, урд талаараа Бин Туан, баруун талаараа Лам Донг, зүүн талаараа Зүүн тэнгистэй хиллэдэг.

Нин Туан мужийг заримдаа зүүн өмнөд, өмнөд хэсгийн нэг хэсэг гэж үздэг.

## Зүүлт 

Ангилал:Вьетнамын хуучин муж
Матенадаран

**Матенадара́н** (армени. Մատենադարան) буюу **Месроп Маштоцын нэрэмжит эртний гар бичмэлүүдийн** **Мүзей-хүрээлэн** (армени. Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հնագույն ձեռագրերի թանգարան-ինստիտուտ) Ереван хот дахь тус судалгааны төв нь дэлхийн хамгийн том эртний гар бичмэлүүдтэй бөгөөд эртний Арменийн гар бичмэлийн хамгийн том цуглуулга агуулдаг байна. Тус хүрээлэн нь зочдод нээлттэй мүзейтэй ажээ. 

## Түүх 
"Матенадаран" гэдэг нь армени хэлээр "гар бичмэлийг агуулах газар" гэсэн утгатай үг юм. Матенадаран хүрээлэнг 1920 онд үндэсний болгосон Эчмиадзин хийдийн гар бичмэлийн цуглуулгын үндсэн дээр байгуулжээ. Энэхүү цуглуулгыг бүтээх ажлын эхлэл нь 5-р зуунаас эхэлсэн бөгөөд Армян бичгийн хэлний цагаан толгойг бүтээгч Месроп Маштоц-той (361-440 орчим) холбоотой юм.  5-р зуунд Эчмиадзин сүмд номын сан байсан тухай Армяны тэр үеийн түүхч, ламтан Лазар Парпеци мэдээлсэн байдаг. 

1892 онд цуглуулгад 3158 гар бичмэл, 1897 онд - 3338, 1906 онд - 3788, 1913 онд - 4060 гар бичмэл тус тус байсан байна.

Эчмиадзин Матенадараныг 1929 оны 12-р сарын 17-нд улсын өмч гэж зарласан бөгөөд 1939 онд гар бичмэлүүдийн цуглуулгыг Эчмиадзинээс Ереван руу нүүлгэн зөөвөрлөсөн байна. Орчин үеийн Матенадараны барилгыг 1959 онд архитектор Марк Григоряны зургийн төслөөр барьсан.  1984 онд Матенадаран эртний гар бичмэлүүдийн цуглуулгын ерөнхий бүртгэл каталогийн эхний боть хэвлэгдсэн байна. 

## Сан хөмрөг 
2015 оны байдлаар Матенадаран санд 17 мянга гаруй эртний гар бичмэл, 100 мянга гаруй эртний архивын баримт бичиг бий. Энд Арменийн гар бичмэл (11230 бүрэн, 2200 ширхэг)-ээс гадна орос, еврей, латин, араб, сири, грек, гүрж, энэтхэг, япон, перс, азербайжан болон бусад хэл дээрх 3000 гаруй гар бичмэл хадгалагдаж байна. Мүзейн цуглуулгад эрт хэвлэгдсэн (1800 оноос өмнөх) 2281 ном байдаг. Одоогийн байдлаар цуглуулга өссөөр байна - Европ, АНУ гэх мэт Арменийн гадаадад оршин суугчдын төлөөлөл түүнийг аривжуулахад чухал хувь нэмэр оруулж байгаа ажээ.
Месроп Маштоц

**Месроп Маштоц** (армени. Մեսրոպ Մաշտոց; 361/362 оны орчим Ван нуурын орчим Тарон муийн Ацик тосгонд төрсөн— 440 оны 2-р сарын 17-нд Вагаршапат хотод нас барсан)- Армени хэл судлаач, армени цагаан толгойг зохиогч, Арменийн утга зохиол, бичгийг үндэслэгч, үндэсний сургууль болон үндэсний сурган хүмүүжүүлэх сэтгэлгээг үндэслэгч, шашны номлогч, Библи судрыг орчуулагч бөгөөд Арменийн Апостолын болон Арменийн Католик сүмийн гэгээнтэн хүн юм.

## Эх сурвалжууд 
Армян бичгийг бий болгосон түүхийг бичмэл эх сурвалжид өргөнөөр тусгажээ. Орчин үеийн Месроп судлалд 30 гаруй түүхэн анхан шатны эх сурвалжууд байдаг бөгөөд энэ нь түүний намтрыг судлах боломжийг бүрдүүлдэг байна. Месроп Маштоцын амьдрал, уран бүтээлийн талаархи мэдээллийн гол эх сурвалж бол түүний шавь, намтар судлаач Корюны "Маштоцын амьдрал" бүтээл юм. Уг бүтээлийг 440 онд католикос Иовсеп Вайоцдзорцигийн даалгавараар бичсэн. Гол гар бичмэлүүд нь 13-14-р зууны үеийнх юм. Түүхийн шинжлэх ухааны хувьд дараагийн хамгийн чухал эх сурвалж бол Маштоцын бага шавь нарын нэг, түүний үйл ажиллагааны гэрч байсан Мовсес Хоренаци-гийн "Арменийн түүх" юм.
Чулымууд

**Чулымууд**, мөн **Чулым Татарууд** эсвэл **Том Карагасчууд** (өөрийн нэршил: Татарлар), Оросын Томск муж, Красноярскийн хязгаарын Түрэг угсаатан юм. 2021 онд Орос улсад 382 Чулым байсан.

Тэдний гол амь зогоодог салбар нь газар тариалан, үхэр аж ахуй юм. Чулымчууд дээрх аргаар боловсруулсан бүтээгдэхүүнээ өөрсдийн хэрэгцээнд ашиглахаас гадна бусад нутгуудад борлуулдаг.

Чулымчууд уламжлалт ардын аман зохиол, гар урлалаа өнөөдрийг хүртэл хадгалсаар иржээ. Тэд мод, хусны холтсоор төрөл бүрийн зүйлс урладаг. Ихэнх чулымчууд Красноярск мужийн Пасечное тосгонд амьдардаг боловч энэ газарт хоёрхон гудамж байдаг бөгөөд дэд бүтэц байхгүй.

## Эшлэл
Ангилал:Оросын ард түмэн
Тофалар

Тофалар гэдэг нь Дорнод сибирийн газар нутагт амьдардаг байсан нутгийн уугуул иргэдийг хэлдэг. Тофалар иргэд Саяаны нурууны зүүн хойд хэсгээр нутагладаг байсан. 1920-иод оны үеэр газар нутгаас нь албадан нүүлгэсэн бөгөөд одоо Алыгджер, Нерха хэмээх суурингуудад цөөн тооны хүмүүс амьдардаг тухай мэдээ байдаг. Судалгаагаар 1925 оны үед эдгээр хүмүүсийн тоо 400-500 орчим байсан бол анх оросууд Сибирийг эзлэж эхлэх үед тофаларуудын тоо мөн л 400-500 орчим байсан гэдгээс үзвэл энэ ард түмэн 17-р зууны үед л мөхөж байжээ гэсэн таамаг дэвшүүлдэг.

## Эшлэл
Ангилал:Оросын ард түмэн
Ангилал:Эрхүү муж
Хороо (Засаг захиргааны нэгж)

**Хороо** нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын засаг захиргааны нэгж юм. 2024 оны байдлаар Улаанбаатарын 9 дүүрэг нь нийт 204 хороонд хуваагдаж байна. Хороо бүр нь тоогоор нэрлэгддэг. Хорооны тоо/дугаар нь шуудангийн хаягт хэрэглэгддэг.

### Дүүргүүдийн хороод
## Эх сурвалжууд
Ангилал:Монголын засаг захиргааны нэгж
Халимагийн Шажин лам

**Халимагийн Шажин лам** (халим. *Хальмг таңһчин Шаҗн лам*) — 1990-ээд оноос өмнө Халимагийн ард түмний бурхан шашинтнуудын тэргүүний цол. 1990-ээд оноос хойш «Халимагийн бурхан шашинтнуудын Нэгдэл» (орос. *Объединение буддистов Калмыкии*) -ийн тэргүүний цол хэргэм, албан тушаал юм.

## Түүх 
Халимагийн хант улсыг татан буулгасны дараа Оросын эзэнт гүрний эрхшээлд байх үед Халимагийн ард түмний Шажин ламын тогтолцоо  үүссэн гэж үздэг. 1770-аад оны эхэн үеэс Халимагийн хаадын дэргэд Буддын шашныг тусдаа удирдаж байсан лам нар байсан юм. Оросын эзэнт гүрний үед эзэн хааны засаг захиргааны тушаалаар Халимагийн Шажин ламын томилдог байжээ. 1920-иод онд Халимагийн лам нарын эсрэг хэлмэгдүүлэлтийн үеэр энэ албан тушаалыг халж 70-аад жилийн дараа 1990-ээд оны эхээр дахин сэргээх үйл явдал эхэлсэн байна.

Улмаар 1992 онд ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг улс, Астрахань мужийн Бурханы шашинтнуудын онц Их хурлаар Эрдни Омбадыковыг сонгосон байна. Тэрээр 2005 оны 12-р сарын 25-нд Халимагийн нийслэл Элст хотод Бурхан багшийн Алтан сүм нээж үйл ажиллагааг эхлүүлсэн байна.   

Сүүлд 2022 онд тэрээр олон нийтэд Оросын эрх баригчдын Украинд хийсэн түрэмгийллийг буруушаасан бөгөөд АНУ-ын иргэн гэдэг утгаар түүнийг 2023 оны 1-р сарын 27-нд Оросын Хууль зүйн яам "гадаадын төлөөлөгч" хэмээн зарласан байна. Ингээд Э.Омбадыков 2023 онд Халимагийн Шажин ламын албан тушаалаа орхиж Монгол Улсад цагаачилсан. Үүний дараа 2023 оны 2-р сарын 15-нд XIV Далай лам уг албан тушаалд сонгогдсон Мутул Овьяновыг дэмжсэн байна.  

## Халимагийн Шажин лам нар
Зажибулагийн байлдаан

**Зажибулагийн байлдаан** нь 1646 оны 6-р сараас 9-р сарын хооронд одоогийн Монгол Улсын Төв аймгийн Зажибулаг нэртэй газарт Сөнөд, Халхын Түшээт хан, Сэцэн ханы нэгдсэн цэргийн хүч Чин гүрний үлэмж тооны армитай хийсэн байлдаан юм. Уг байлдааны тухай баримт, судлагаа, тэмдэглэл хомс бөгөөд зөвхөн, манжийн үеийн данс, ноёдын захидал тухайн байлдаанд оролцсон манж ноёдын шастир зэрэг манж, монгол, хятад хэлээрх цөөн баримтаас шүүж үздэг.

## Үйл явдал 
1639 онд Чин гүрэнд дагаар орсон Сөнөд аймгийн Тэнгис ван, дүү Тэнгидэй тэргүүтэй олон ноёд харъяат ардаа дагуулан 1646 оны 4-5 сард Халхын Сэцэн ханы нутаг руу дүрвэсэн. Үүнийг мэдсэн манжийн засгийн газар өмнөд хятадад байлдаж байсан хошой эрх чин ван Додо, төрийн хишигт жүн ван Шосэ нарыг Бээжинд дуудан ирүүлж, тус оны 6 сард Додо ваныг их жанжин, жүн ван Шосэг туслагч жанжинаар томилж, манж, өвөр монголын олон хошууны цэргийг захируулан Халхын нутаг руу оруулсан. 

1646 оны 6 сард Янгирцаг ууланд гүйцэж, Гүн Галуутай нуурын орчимд Сөнөдийн Тэнгис вангийн цэргүүд Манж-Монголын цэргийн эсрэг байлдаж ялагдаад 3 өдөр тасралгүй зугтан явсаар Өтөг уулын орчимд манжийн их цэрэг нэхэн ирж байлдахад зугтан, зарим хүн ардаа олзлуулсан. Сөнөдүүд Бурхант уул хүртэл зугтсан ч, ахин манжийн армид гүйцэгдэн байлдахад цөөн тооны цэргээ авч зугтахад Тэнгисийн хатад хөвүүд, 10,000 гаруй хүн, малыг олзлон авсан. 

Тэнгис нарын ноёд зугтсаар Туул голын ойролцоох **Зажибулаг** гэх газарт ирэхэд Сэцэн хан Шолойгийн хүү Бямба тайж 30,000 цэрэг, Түшээт хан Гомбодоржийн төрлийн дүү Абаху мэргэн ноён, Рахули далай ноён нар 20,000 цэргийн хамт Сөнөдийн хүн ардыг өмгөөлөн манжийн нэхсэн цэрэгтэй байлдсан. Энэ байлдаан хэрхэн өрнөсөн нь тодорхойгүй үлдсэн ч, халхын 50,000 цэрэг ялагдаж, хойд зүгт 30 ли газар манжийн цэргүүд нэхэн байлдсаар, Сэлэнгэ хүртэл зугтжээ. Байлдааны дараа манжийн тал тэмээ 1900, морь 21000, үхэр 16900, хонь 135300 гаруйг олзлоод Бээжин рүү эргэн буцсан.

Учир нь манжууд 1644 оноос эхлэн хятадын эсрэг өргөн нутаг хамарсан том хэмжээний дайн хийж, хойд хятадыг эзлээд, цааш үргэлжлэн байлдаж байсан тул Халхын цэргийг ялсны дараа үргэлжилсэн урт дайн хийлгүй даруй буцжээ. 1646 оны 11 сард манжийн их жанжин Додо Бээжин хотод очсоноор уг аян дууссан. 

## Үр дүн 
Уг дайнд Халхын их цэрэг ялагдснаас 1 жилийн дараа Сөнөдийн Тэнгис ван харъяат ардаа дагуулан Чин гүрэнд очиж бууж өгсөн. Чин гүрний засгийн газар Тэнгис вангийн цол, албан тушаалыг хурааж, дүү Тэнгидэй тайжд Сөнөд зүүн хошууны засаг ноён, төрийн мэргэн жүн ван цол өгч харъяат ард, хошуу нутгийг нь захируулсан. 

Харин Халх, Манжийн харилцаа хурцдаж, Чин гүрний зүгээс эдийн засаг, элч солилцох явдлыг зогсоон, Халхыг төр, эдийн засгийн аргаар боомилох, дотор нь хагаралдуулах, дотоод асуудалд нь хөндлөнгөөс оролцох аргад шилжсэн. Энэ явдалтай зэрэгцээд Түшээт хан Гомбодоржийн ойр төрлийн **Эрх цөхүр ноён** Баарин аймаг руу уулгалан довтлон, хүн малыг олзлон авсан. 1647-1648 онд Халхын гурван ханы элчийг манжийн төр хүлээн авалгүй буцааж, зөвхөн Түмэнхэн сайн ноёны ач Данзан ламын элчийг хүлээн авсан явдал болов. 

## Эшлэл 
Ангилал:1646 онд төрсөн
Ангилал:Байлдаан
Ангилал:Дайнууд
Ангилал:Монголын түүх
Челканчууд

**Челканчууд** нь Сибирийн Түрэг угсаатны цөөн хүнтэй ястан юм. Тэд Бүгд Найрамдах Алтай Улсад Алтай ястанд багтаадаг бол Кемерово мужид Шор ястанд батгаадаг гэхдээ эдгээр ястнуудаас тусдаа угсаатны бүлэг юм. 
## Түүх
Енисей Киргизүүд энэ бүс нутгийг захирч эхлэснээс Түрэг овгууд Кет Самоеэд зэрэг Сибирийн угсаатнуудын холилдооноос Челканчууд үүсчээ. 13-18-р зуун хүртэл тэд бол тэдний газар нутаг Монголчуудын мэдэлд байжээ. Зүүнгарын улсын Ойрадууд тэднийг Оросод дагаар орох хүртэл захирч байжээ.

## Эшлэл
Ангилал:Алтай ястан
Ангилал:Оросын ард түмэн
Ангилал:Азийн түрэг үндэстэн
Иван Шишкин

**Иван Иванович Шишкин** (1832 оны 1-р сарын 13-нд Вятск мужийн Елабуга хотод төрсөн—1898 оны 3-р сарын 8-нд Санкт-Петербургт нас барсан) — оросын уран зураач, ХХ зууны хоёрдугаар хагасын оросын бодит байгалийн /реализм/ зургийн төлөөлөгч.

1880-аад онд Шишкин олон уран зураг бүтээсэн бөгөөд тэдгээрийн сэдэв нь Оросын ой мод, Оросын нуга, талын амьдралтай холбоотой юм. Түүний урлагийн гол шинж чанарууд одоо ч хадгалагдсаар байна.
Эмми шагнал

«**Эмми шагнал**» (англи. *Emmy Award*) — АНУ-д олгодог олон улсын телевизийн шагнал юм. «Эмми шагнал» бол киноны «Оскар», хөгжмийн «Грэмми», театрын хувьд «Тони» шагналтай адил юм. 

Эмми шагналыг гурван байгууллага төлөөлдөг байна. Үүнд: Америкийн телевизийн академи (англи. *Academy of Television Arts & Sciences, буюу Television Academy*) спортын нэвтрүүлгээс бусад бүх үдшийн нэвтрүүлгүүдэд шагнал гардуулдаг; Америкийн үндэсний телевизийн академи (англи. *National Academy of Television Arts and Sciences*) өдрийн спортын, мэдээний болон баримтат нэвтрүүлгүүдэд шагнал гардуулдаг; Олон улсын телевизийн академи (англи. *International Academy of Television Arts and Sciences*) АНУ-ын газар нутгаас гадна хийсэн бөгөөд нэвтрүүлж буй телевизийн нэвтрүүлгүүдэд шагнал гардуулдаг ажээ.

## Түүх 
Лос-Анжелес хотод төвтэй Телевизийн урлаг, шинжлэх ухааны академи (ATAS) нь имиж бий болгох, олон нийттэй харилцах боломжийн нэг хэсэг болгон Эмми шагналыг бий болгосон юм. Анхны Эмми гардуулах ёслолын ажиллагаа 1949 оны 1-р сарын 25-нд Холливудын Атлетик клубт болсон. Ширли Динсдэйл анхны шагнал гардуулах ёслолын үеэр Телевизийн шилдэг жүжигчний анхны Эмми шагналыг хүртэж байсан онцлогтой.

## Эмми шагналын цом 
Атом атгасан далавчтай эмэгтэйг дүрсэлсэн Эмми шагналын цомыг телевизийн инженер, дизайнер Луи Мануэл Макманус (англи. *Louis Manuel McManus*) зохион бүтээжээ. Уг цомыг хийхдээ тэрээр эхнэр Доротигаа загвар болгож байжээ. Телевизийн академи 1948 онд МакМанусын дизайныг хүлээн авахаас өмнө нийт дөчин долоон саналыг буцаасан түүхтэй. Зохиогчдын төлөвлөгөөний дагуу шинжлэх ухаан, технологийн бэлгэдэл болгон электроноор хүрээлэгдсэн атомыг гартаа атгасан урлагийн бурханыг бэлгэддэг далавчтай сахиусан тэнгэрийн дүрстэй цом байв. Энэ нь телевизийн урлаг болон шинжлэх ухаан, технологийн нэгдлийг бэлэгддэг байна. Баримал бүр нь 3.08 кг жинтэй, зэс, никель, мөнгө, алтны хайлшаар хийгдсэн бөгөөд 39 сантиметр өндөр байдаг юм. Бүс нутгийн Эмми шагналын өндөр нь 29 сантиметр байдаг байна. Эмми шагналын цомыг Нью-Йорк хотод Оскар, Алтан бөмбөрцөг шагналын цомыг хийдэг компанид захиалан хийлгэдэг байна.