open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
АБ-фразын жагсаалт

**АБ-фраз** буюу **Аюулгүй байдлын фраз** () нь ЕХ-ны 67/548/EEC директивийн IV-р хавсралт юм. Хавсралтын нэр нь *"Аюултай бодис бэлдмэлүүдтэй харьцах аюулгүй байдлын заавар"* () юм. Жагсаалтыг 2001/59/EC, 2006/102/EC директивүүдээр шинэчилж, бусад ЕХ орнуудын хэлрүү хөрвүүлсэн.

АБ-фразыг зөвхөн ЕХ бус, олон орнууд ашиглаж байгаа бөгөөд цаашид Олон улсынх болох магадлалтай.

## АБ-фразын жагсаалт 
*Жич: Жагсаалтад үгүй байгаа рискийн кодууд нь устгагдсан эсвэл өөрөөр солигдсон.*

## Мөн үзэх 
Р-Фраз

## Эх сурвалж 
Ангилал:Олон улсын стандарт
Ангилал:Хөдөлмөр хамгаалал
Арулад

**Арулад** овог нь Бодончар мунхагийн хөвгүүн Хабичи баатрын ач хөвгүүн Хайду ханы хөвгүүн Чаужин ортагайн хөвгүүн Аруладын нэрээр нэрлэгдсэн овог юм. Тус овгоос хамгийн нэр алдартай нь Хүлэг Боорчи бөгөөд түүний удам нь үе үеийн их хаанд үнэнч зүтгэсэн гавъяатай байсан. Чингис хааны Сартуулын байлдан дагуулалтаар ихэнхи Арулад овгийнхон Цагадайн мэдлийн нутагт шилжин очсон. Сүүлд 1269 оноос эхлэн Мавернахрт шилжин суурьших болсон.

Ангилал:Монгол овог аймаг
Анатомийн Эмчилгээний Химийн Ангиллын Систем

**Анатомийн Эмчилгээний Химийн Ангиллын Систем**  (албан ёсны нэр нь: **Anatomical Therapeutic Chemical / Defined Daily Dose Classification**) гэдэг нь 1976 онд *European Pharmaceutical Market Research Association (EPhMRA)* буюу монголоор европын эм, эмийн зах зээлийн судалгааны нийгэмлэгээс бий болгон, 1990 оноос дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын эмийн статистикийн хамтын ажиллагааны төвөөс олон улсад зориулан албан ёсоор гаргасан эмийн бодисын ангилал юм.

### ATC-мал 
*Анатомийн Эмчилгээний Химийн Ангиллын Системийн мал эмнэлэгийн зориулалтай бүтээгдэхүүнүүдийг* мал эмнэлэгийн гэж ангилдаг. Хүнийн зориулалттай эмийн бэлдмэлийн ATC кодын өмнө Q үсгийг тавьснаар малын ATCvet кодыг үүсгэж болдог. Жишээ нь хүний зориулалтай фуросемидийн мал эмнэлэгт хэрэглдэг нь **Q**C03CA01 кодтой байна.

Зөвхөн малын эмийн бэлдмэлд ашиглагддаг кодууд бий. Жишээ ньː дархлааны бэлдмэлүүдийн *QI*, сүүн тэжээлтэнд зориулагдсан бактерийн эсрэг бэлдмэлүүдийн *QJ51*, амперозид *QN05AX90*.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* 
* 
* EphMRA Anatomical Classification (ATC and NFC)

Ангилал:Эмийн бэлдмэл
Ангилал:ATC код
Давсны хүчил

**Давсны хүчил** тунгалаг, өнгөгүй, маш идэмхий хүчил. Давсны хүчил нь хлорт устөрөгчийн (HCl) усан уусмал юм. Давсны хүчил нь хүчтэй эрдэс хүчил бөгөөд аж үйлдвэрийн өндөр ач холбогдолтой. Байгалийн гаралтай нь ходоодны хүчлээс олдсон.

## Бүтэц ба урвал 
Давсны хүчил нь гидрониум ионы (H3O+) хлорид юм. Давсны хүчлийг HCl-г устай холин гарган авдаг. 

::\mathrm{HCl \ + \ H_2O \ \longrightarrow \ H_3O^+ \ + \ Cl^-}

## Мөн үзэх 
*Хлорид, давсны хүчлийн органик бус давс
*Гидрохлорид, давсны хүчлийн органик давс
*Хаан дарс

## Гадаад холболт 
*NIST WebBook, general link
*Hydrochloric Acid – Part One and Hydrochloric Acid – Part Two at *The Periodic Table of Videos* (University of Nottingham)
*Calculators: surface tensions, and densities, molarities and molalities of aqueous HCl

; General safety information
*EPA Hazard Summary
*Hydrochloric acid MSDS by Georgia Institute of Technology
*NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards

; Pollution information
*National Pollutant Inventory – Hydrochloric Acid Fact Sheet

## Эх сурвалж 
Ангилал:ATC-A09
Ангилал:ATC-B05
Ангилал:Идэмхий бодис
Ангилал:Цочроогч бодис
Ангилал:Органик бус хүчил
Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис
Ангилал:Химийн уусмал
Ангилал:Ходоод
Ангилал:Эмийн туслах бодис
Ангилал:Эмийн бодис
Цахиурын давхар исэл

**Цахиурын исэл** (SiO2) нь хамгийн тогтвортой элемент боловч HF-тай урвалд ордог.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
*Tridymite, 
*Quartz, 
*Cristobalite, 
*amorphous, NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
*crystalline, as respirable dust, NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
*Formation of silicon oxide layers in the semiconductor industry. LPCVD and PECVD method in comparison. Stress prevention.
*Quartz SiO2 piezoelectric properties
*Silica (SiO2) and Water
*Epidemiological evidence on the carcinogenicity of silica: factors in scientific judgement by C. Soutar and others. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/97/09
*Scientific opinion on the health effects of airborne silica by A Pilkington and others. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/95/08
*The toxic effects of silica by A Seaton and others. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/87/13
* Structure of precipitated silica

*

Ангилал:Цахиурын нэгдэл
Ангилал:Оксид
Ангилал:Эмийн туслах бодис
Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис (Европын Холбоо)
Ангилал:Гоо сайхны агуулгын бодис
Ангилал:Гадар будгийн материал
Ангилал:Дүүргэгч бодис
Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц
Ангилал:Тэжээлийн нэмэлт бодис (Европын Холбоо)
Глифосат

**Глифосат** (*N*-(фосфонометил)глицин) өргөн хүрээний үйлчилгээтэй системийн гербицид. ХАА-н ургамалуудтай өрсөлдөх хог ургамалууд, ялангуяа нэг наст өргөн навчит хог ургамалуудыг усгахадаа илүү. Дэлхий дахинд маш өргөн хэрэглэгддэг. Монсанто компанийн химич Жон И.Франц 1970 онд нээсэн. 70-аад оны эхээр Монсанто компани **Раунд-ап** гэдэг худалдааны нэртэйгээр зах зээлд нийлүүлж эхэлсэн ба Монсантогийн АНУ дахь патент 2000 онд дууссан.

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* 
* 
* 
* 

Ангилал:Гербицид
Глюфосинат

**Глюфосинат** (фосфинотрицин) нь ихэвчлэн аммонийн давс хэлбэртэйгээр худалдаалагддаг, өргөн хүрээний үйлчилгээтэй системийн гербицид. Глюфосинат нь, глютаминийг үйлдвэрлэх болон аммиакийн хордлогоос хамгаалах үүрэг бүхий глютамин синтетаза ферментийн үйл ажиллагааг дахин сэргэхээргүйгээр зогсоодог/сааруулдаг. Глюфосинатыг хэрэглэснээр, ургамалын глютаминий хэмжээ буурч, ургамалын эдүүд дахь аммиакийн хэмжээ ихэсч, улмаар фотосинтез зогсож, эцэст нь ургамал үхнэ.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Bayer's site of LibertyLink crops
* Basta technical guide
* 
* 
* 

Ангилал:Амьсгалсан тохиолдолд эрүүл мэндэд хортой бодис
Ангилал:Залгих тохиолдолд эрүүл мэндэд хортой бодис
Ангилал:Арьсанд хүрвэл эрүүл мэндэд хор уршигтай бодис
Ангилал:Нөхөн үржихүйд хортойгоор нөлөөлөх бодис
Ангилал:Эрхтнийг гэмтээх магадлалтай бодис
Ангилал:Альфа-Аминт хүчил
Ангилал:Фосфорт органик нэгдэл
Ангилал:Ургамлыг хортон шавж, зэрлэг ургамлаас хамгаалах бодис
Ангилал:Гербицид
Ангилал:Цөцгийн тосны хүчил
Дельтаметрин

**Дельтаметрин** нь пиретроид эфирийн инсектицид. Худалдааны нэрүүд: декаметрин, суперметрин, бутофлин, сплэндер, дельтацид, к-отрин, к-обиоль, к-отек, бутокс, веста, децис, фас, NRDC-161

## Хэрэглээ 
Дельтаметрин нь Дэлхий даяар хамгийн өргөн тархсан, олонд танигдсан инсектицид бөгөөд АНУ-д хортон шавьжуудыг хяналтад байлгахад маш их ашиглагдаж байна. Дельтаметрин нь, пестицидуудын анги дотроос хамгийн аюулгүй ангиудын нэг болох синтетик пиретроидуудын нэгэн гишүүн нь юм. Энэ ангилалын пестицидууд нь усны организмуудад маш хортой учир, усны ойр орчимд хэрэглэх тохиолдолд онцгой болгоомжтой хандах шаардлагатай. Ерөнхийдөө, хүний хувьд аюулгүй гэж үздэг ч, хүнд нейротоксиний үйлчилгээ үзүүлдэг. Дельтаметрин эмэгтэй хүний арьсаар дамжин хөхний сүү рүү нэвтрэн орох боломжтой.

Дельтаметринийг газар тариалангаас эхлээд гэрийн хортон шавьжийг устгах зэрэг олон тохиолдолд ашиглана. Дельтаметрин нь, зэрлэг нохой, мэрэгчид болон нүхний амьтад тээгч нь болдог бөөсөөр тархдаг өвчнүүдийн тархалтыг зогсооход чухал үүрэгтэй. Мөн, аалз, бясаа, хачиг, шоргоолж, зөгий, жоом, бөөс зэрэг гэрийн хортон шавьжуудыг устгахад тустай. Дельтаметрин нь шохойн хорны үндсэн бүрдүүлэгчийн нэг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:ATC-Q
Ангилал:ATC-P03
Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис
Ангилал:Хорт бодис
Ангилал:Бромалкен
Ангилал:Нитрил
Ангилал:Дифенилэфир
Ангилал:Циклопропан карбон хүчлийн эфир
Ангилал:Пиретроид
Ангилал:Ургамлыг хортон шавж, зэрлэг ургамлаас хамгаалах бодис
Ангилал:Эмийн бодис
Химийн номенклатур

**Химийн номенклатур** нь химийн нэгдлүүдэд системчилсэн нэрийг олгоход зориулагдсан бүлэг дүрэм юм. Энэ номенклатурыг, Дэлхий даяар хамгийн өргөн хэрэглэгддэг нэр томъёонуудыг ашиглан Онолын ба Хэрэглээний Химийн Олон Улсын Холбоо (IUPAC-ИЮПАК) бий болгож боловсруулсан.

ИЮПАК-ийн дүрмийн дагуу органик ба органик бус нэгдлүүдийн нэрийг хоёр номоор хэвлэн гаргасанː *Хөх ном* ба *Улаан ном*, Гурав дахь ном  буюу ИЮПАП-тай хамтран гаргасан *Ногоон ном*, нь физик хэмжигдэхүүний тэмдэгүүдийг ашиглах тайлбар зөвлөмжүүдийг багтаасан бол, дөрөв дахь *Алтан ном* нь, химид ашиглагддаг олон нэр томъёлолын тайлбарыг багтаасан. Дээрхтай адилаар биохими (*Цагаан ном*, ИЮБМБ-тэй хамтран), аналитик хими (*Улбар шар ном*), макромолекулын хими (*Ягаан ном*), клиникийн химийн (*Мөнгөлөг ном*) эмхгэлүүдийг гаргасан.

These "color books" are supplemented by shorter recommendations for specific circumstances that are published from time to time in the journal *Pure and Applied Chemistry*.

## Эх сурвалж
Р-фразын жагсаалт

**Р-фраз** буюу **Рискийн фраз** () нь ЕХ-ны 67/548/EEC директивийн III-р хавсралт: *Аюултай бодис бэлдмэлүүдтэй холбоотой рискийн жагсаалт - Nature of special risks attributed to dangerous substances and preparations*. Жагсаалтыг 2001/59/EC директивээр шинэчилж, бусад ЕХ орнуудын хэлээр орчуулсан.

Р-фразыг зөвхөн ЕХ бус, олон орнууд ашиглаж байгаа бөгөөд цаашид Олон улсынх болох магадлалтай.

## Р-фразын жагсаалт 
*Жич: Жагсаалтад ороогүй рискийн кодууд нь устгагдсан, эсвэл өөрөөр солигдсон.*

## Хослол
## Мөн үзэх 
АБ-Фраз

## Эх сурвалж 
Ангилал:Олон улсын стандарт
Ангилал:Хөдөлмөр хамгаалал
Ред Булл Расинг

**Ред Булл Расинг** нь Формула-1 тэмцээний оролцогч баг бөгөөд компанийн төв нь Их Британийн Милтон Кинсд байдаг. Тус баг нь австрийн лицензээр Формула 1-д оролцдог ба Энержи-Дринк-үйлдвэрлэгч Ред Булл компанийн эзэмшилд байдаг. Тус багийг эзэмшигч нь компанийг үндэслэгч Дийтрих Матешитц юм. Ред Булл Расинг нь 2004 оны сүүлээр Формула 1 тэмцээнээс гарсан их британийн баг Ягуар Расингийг автомашин үйлдвэрлэгч Форд компаниас худалдаж авснаар эхэлсэн түүхтэй. Формула 1-д оролцож эхэлснээс хойш зургаан жилийн дараа 2010 онд анхныхаа дэлхийн аварга цолд хүрэхдээ зохион бүтээгчийн- болон жолоочийн дэлхийн аварга цолын аль алиныг Себастиан Феттелээр авчээ. Энэ амжилтаа тус баг нь 2011, 2012 болон 2013 онуудад давтсан байна. Үүнээс гадна тус баг нь 2011 оны улирлын тэмцээнээс хойш 19-уралдаанд 18 удаа поле байрлалаас (94,7 хувь) уралдсан рекордыг тогтоосон баг юм. 

2013 оноос хойш тус багийг Инфинити ивээн тэтгэх болсон учир багийн нэрээ **Инфинити Ред Булл Расинг** болгон өөрчилжээ.

## Түүх 
### Ред Булл ивээн тэтгэгчээр 
Ред Булл 1995 онд Швейцарын Заубер багийн ивээн тэтгэгчээр Формула-1-д оржээ. Сүүлд нь Ред Булл Заубер багийн хувьцаанаас эзэмших болсон ба нэг хэсэг бүр хувьцааных нь ихэнх хувийг эзэмшиж байжээ. Тус уралдааны жүчээ энэ хугацаанд *Ред Булл Заубер Петронас* гэсэн нэрийн дор бүртгүүлсэн байна. 2002 онд Ред Булл өөрийн эзэмшиж байсан хувьцаагаа Швейцарийн Кредит Суисс банканд худалдсан учир Заубер баг нэрээ өөрчлөн *Заубер Петронас* болгов. Дараагийн гурван жилийн хугацаанд Заубер багийн «туслах» ивээн тэтгэгч байсан.

## Тоон үзүүлэлт 
### Формула-1-ийн статистик 
Мэдээ: 2021 оны Монакогийн их шан

### Ред Буллын бүх нисгэгчдийн Формула-1-д гаргасан амжилт 
Мэдээ: 2021 оны Монакогийн их шан уралдааны дараа

Одоо идэвхтэй уралдаж буй жолооч нарыг шар дэвсгэр өнгөөр тэмдэглэв

## Цахим холбоос
* Ред Булл Расинг багийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл
Ангилал:Формула-1-баг
2015 оны Формула-1

**2015 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 66 дахь улиралын тэмцээн ба үүнд нийт 19 Гран При уралдааныг хамардаг. Энэ улирлын эхний тэмцээн гуравдугаар сарын 15-нд австралийн Мельбурнээс эхэлсэн бол хамгийн сүүлчийн уралдаан нь арваннэгдүгээр сарын 29-нд мөн л өмнөх онтой адил Абу Дабигийн өмнөх Яс-Арал дээр болсон юм. Аравдугаар сарын 25-нд Британийн тамирчин Льюис Хамилтон дэлхийн аваргын цолыг урьдчилсан дүнгээр гурав дахь удаагаа авах болзлыг хангасан байна.

## 2015 оны өөрчлөлтүүд
### Уралдааны зам
thumb|right|287px|Дэлхийн аварга Льюис Хамилтон
Энэ онд Мексикийн гран-при нэмэгдсэн ба энэ нь 2014 онд гарсан уралдааны хуанлийн эхний хувилбарт ч бүртгэгдсэн байсан ч сүүлчийн хувилбарт нь бүртгэлээс хассан байжээ. Мөн түүнчлэн Өмнөд Солонгосын Гран Приг 2013 онд бүртгэгдсэн байсан учир нэмэгдэн орсон ба чухам хаана уралдааныг зохион байгуулах нь тодорхой шийдэгдээгүй зөвхөн Сөүлд болох магадлалтай байв. Үүгээр Формула 1-ийн дэлхийн аваргын түүхэнд анх удаа нэг улиралд 21 уралдаан болохоор тов гарсан байна. 2015 оны нэгдүгээр сарын 6-нд FIA-с гарсан мэдэгдэлд Өмнөд Солонгосын уралдааныг энэ улиралаас хассанаа мэдэгдсэнээр 20 уралдаан болохоор болов. Германы Гран При нь Хоккенхаймринг Баден-Вюртембергээс Нюрбургринг рүү шилжүүлсэн боловч Нюрбургринг нь эзэмшигчийн солилцоо явагдсаны улмаас тодорхой шийдэлд хүрээгүй нээлттэй байв.  Берни Экклестоун 2015 оны хоёрдугаар сарын 2-нд Рейн-Цайтунг сонинд факс илгээсэн ба үүнд: *"[...] германд Формула 1-ийн тэмцээн явагдахгүй болсоныг мэдэгдэж байна"* гэжээ. Үүний дараа гуравдугаар сарын 20-нд албан ёсоор германы гран при явагдахгүй гэдгийг Нюрбургрингийн удирдлагууд мэдэгдсэн байна.

### Техникийн дүрмийн өөрчлөлт
Автомашины хамрын хэсгийн талаар шинэ дүрэм гарсан нь хамрын үзүүрээс хойш хамгийн бага хөндлөн огтлол нь 50 мм болон 150 мм аль алиныг хийцэд оруулсан байх. Мөн түүнчлэн хамрыг нь дээрээс нь харахад тэгш хэмтэй байх ёстой. 

Автомашины нийт жинд жолооч ороод 11 кг-аар нэмэгдэн 702 кг болгов.

Тоормосны диск нь дугуйтай ижилхэн хурдаар эргэх ёстой.

## Уралдааны хуанли
thumb|right|400px|Формула-1-дэлхийн аварга тэмцээнийг зохион байгуулсан улсуудыг дэлхийн газрын зураг дээр тэмдэглэсэн байдал.
* *ногоон өнгө: 2015 оны Гран Приг зохион байгуулагч улсууд
  (хар цэгээр тухайн улсад байх уралдааны замыг тэмдэглэжээ)*
* *саарал өнгө: 2015 оноос өмнө Гран Приг зохион байгуулагч улсууд*
Уралдааны хуанлийн эхний хувилбар нь 20 уралдаан агуулсан байсан ба үүнийг 2014 оны есдүгээр сарын 8-нд нийтэлсэнийг FIA-ийн дэлхийн зөвлөл есдүгээр сарын 12-нд баталсан байна.

## Гран-при 
## Эшлэл
## Цахим хуудас
* Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас

#2015

Ангилал:2015 оны моторт спорт
2014 оны Формула-1

[thumb|right|287px|Дэлхийн аварга [Льюис Хамилтон]]
**2014 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 65 дахь улирлын тэмцээн ба үүнд нийт 19 Гран При уралдааныг хамардаг. Энэ улирлын эхний тэмцээн гуравдугаар сарын 16-нд австралийн Мельбурнээс эхэлсэн бол хамгийн сүүлчийн уралдаан нь арваннэгдүгээр сарын 23-нд Абу Дабигийн өмнөх Яс-Арал дээр явагдсан юм. Их Британийн тамирчин Льюис Хамилтон дэлхийн аварга цолыг 2008 онд анх удаа хүртсэнээсээ хойш хоёр дахь удаагаа дэлхийн аварга болов.

## 2014 оны өөрчлөлт 
### Уралдааны зам 
2014 онд Оросын их шан анх удаа зохигдсон явагдсан ба уралдаан Сочид болов.

Австрийн гран при (Шпийлберг) уралдааны хуанлид буцаад нэмэгдсэн. Германы гран пригийн зам Нюрбургрингээс Хоккенхаймринг руу шилжив.

Энэтхэгийн гран при, Солонгосын гран при хоёрыг уралдааны хуанлигаас хасав.

### Техникийн дүрэм 
#### Хөтлүүр 
2014 оны улирлын өмнөөс эхлэн 1,6 литрийн эзлэхүүнтэй салаа-6 цилиндр, турбо хөдөлгүүрийг хэрэглэж эхэлснээр 2006 оны Формула-1|2006 оноос хойш ашиглаж байсан 2,4-литрийн салаа 8 цилиндрт хөдөлгүүрийг халсан юм.

## Цахим холбоос 
* Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл
#2014
Ангилал:2014 оны Формула-1-дэлхийн аварга
Ангилал:2014 оны моторт спорт
2013 оны Формула-1

thumb|right|287px|Дэлхийн аварга Себастиан Феттель (2012)
**2013 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 64 дахь улиралын тэмцээн ба үүнд нийт 19 Гран При уралдааныг хамардаг. Энэ улиралын эхний тэмцээн гуравдугаар сарын 17-нд австралийн Мельбурнээс эхэлсэн бол хамгийн сүүлчийн уралдаан нь арваннэгдүгээр сарын 24-нд бразилийн Интерлагос дээр явагдсан юм. Энэ дэлхийн аваргад Себастиан Феттель дөрөв дэх удаагаа дараалан дэлхийн аварга жолооч болсон бол түүний баг Ред Булл-Рено дөрөв дэх удаагаа зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргын шагналыг гардлаа.

#2013
Ангилал:2013 оны Формула-1-дэлхийн аварга
Ангилал:2013 оны моторт спорт
2012 оны Формула-1

thumb|right|287px|Дэлхийн аварга Себастиан Феттель (2012)
**2012 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 63 дахь улиралын тэмцээн ба үүнд нийт 20 Гран При уралдааныг хамардаг. Энэ улиралын тэмцээн гуравдугаар сарын 18-аас арваннэгдүгээр сарын 25-ны хооронд явагдсан юм. Энэ дэлхийн аваргад Себастиан Феттель гурав дахь удаагаа амжилттайгаар дэлхийн аварга цолоо хамгаалсан бөгөөд хамгийн залуу гурван удаагийн дэлхийн аварга болсон юм. Мөн түүний баг Ред Булл-Рено хоёрдугаар нисгэгч Марк Вебберийн хамт хугацаанаас өмнө зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолоо хамгаалжээ.

#2012
Ангилал:2012 оны Формула-1-дэлхийн аварга
2011 оны Формула-1

thumb|right|287px|Дэлхийн аварга Себастиан Феттель (2011)
**2011 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 62 дахь улиралын тэмцээн ба үүнд нийт 19 Гран При уралдааныг хамардаг. Энэ улиралын тэмцээн гуравдугаар сарын 27-аас арваннэгдүгээр сарын 27-ны хооронд явагдсан. Себастиан Феттель энэ улиралд дэлхийн аварга цолоо хугацаанаасаа өмнө хамгаалсан бөгөөд хамгийн залуу хоёр удаагийн дэлхийн аварга боллоо. Мөн түүний баг Ред Булл-Рено хоёрдугаар нисгэгч Марк Вебберийн хамт хугацаанаас өмнө зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолоо хамгаалжээ.

#2011
Ангилал:2011 оны Формула-1-дэлхийн аварга
2010 оны Формула-1

thumb|right|287px|*Дэлхийн аварга цолоо хамгаалж буй Женсон Баттон (Австралийн Гран При 2010*)
thumb|right|287px|*Михаэль Шумахер Формула 1-д буцаж ирсэн нь (Германы Гран При 2010*)
**2010 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 61 дахь улиралын тэмцээн ба нийт 19 Гран При уралдааныг хамардаг. Энэ улиралын тэмцээн гуравдугаар сарын 14-аас арваннэгдүгээр сарын 14-ны хооронд явагдсан. 

Сүүлчийн уралдаан дээр Себастиан Феттель жолоочийн дэлхийн аварга болсон ба зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргаар түүний баг Ред Булл Расинг тодорлоо. Үүгээр Себастиан Феттель Формула 1-ийн бүх цаг үеийн түүхэн дэх хамгийн залуу дэлхийн аварга болсон юм.

#2010
Ангилал:2010 оны Формула-1-дэлхийн аварга
2016 оны Формула-1

thumb|right|Дэлхийн аварга Нико Розберг
**2016 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 67 дахь улирлын тэмцээн байна. Энэ улирлын уралдаан нь гуравдугаар сарын 20-нд Австралийн Мельбурнд эхэлсэн бөгөөд арваннэгдүгээр сарын 27-н Абу-Дабийн Яс-Арал дээр явагдан дууссан. Сүүлчийн уралдаан дээр германы нисгэгч Нико Розберг түүний хамгийн хүчтэй өрсөлдөгч Льюис Хамилтоноос таван онооны илүүгээр анх удаа Формула 1-ийн дэлхийн аварга болов. Зохион бүтээгчийн дэлхий аварга цолыг Мерседес баг гурав дахь удаагаа хүртжээ.

## 2016 оны өөрчлөлтүүд
### Уралдааны замууд
Германы гран-при болон Европын гран-при нэмэгдэн орно. Германы хувьд нэг жилийн завсарлага авсан бөгөөд энэ онд Хоккенхаймрингийн уралдааны зам дээр зохион явуулахаар төлөвлөгдсөн байна. Харин Европын гран-при нь хамгийн сүүлд 2012 онд Валенсиад болсон ба энэ удаагийн онцлог нь анх удаагаа Европоос гадна буюу Азербайжаны нийслэл Баку хотноо зохиогдохоор болсон байна.

### Техникийн дүрмийн өөрчлөлт
Бүх тэрэгнүүд нэмэлт хоёр яндангийн хоолойгоор тоноглогдсон байх, үүгээр шаталтын утаа турбо цэнэглэгчээр урсан гарах. Ингэснээр 2014 оны техникийн дүрмээр оруулсан турбо моторын дууг өндөрсгөхдөө, моторын хорт утааны хэмжээ болон чадалд нөлөөлөхгүй байх бололцоотой юм.

Моторын үйлдвэрлэгч нь мотор нийлүүлсэн багууддаа нэг л ижилхэн хөдөлгүүрийг нийлүүлэх. Мөн түүнчлэн тодорхой хүрээнд тохирсон хийцийн өөрчлөлтийг хөдөлгүүрт хийж болно. Үүний хүрээнд хөдөлгүүрийн бүрдэл хэсгүүдийг *токен*д хуваан бүртгэх ба нийт 66 токен хэсэг байна. Бүх үйлдвэрлэгч 2016 оны улиралын тэмцээнд 32 токенд өөрчлөлт буюу сайжруулалт хийж болох бөгөөд энэ нь хөдөлгүүрийн 48%-ийг засаж сайжруулах боломжтой гэсэн юм. Уг нь 2016 онд 25 токен болгон багасгахаар төлөвлөсөн байсан ч, хөдөлгүүр үйлдвэрлэгчдийн цаашдын хөгжүүлэлтэнд боолт болохгүйн үүднээс хэрэгжүүлээгүй юм. Мөн хөдөлгүүрийн ганц нэг эд ангийг хөгжүүлэх үйл ажиллагааг хасахаар тогтсон байснаа бас л дүрмээс хасчээ.

Мөн туршилтын жолоодлогын үед ч бүх тэрэгнүүд техникийн дүрмийг баримтлах. 2015 оны есдүгээр сар дахин шинэчилсэн ба герман болон бельгийн тэмцээний хоорондох зуны завсарлагыг багуудын хүсэлтээр дөрвөн долоо хоног сунгасан байна. 

## Уралдааны мэдээ 
### Австралийн их шан 

### Бахрейны гран-при 

## Цахим холбоос 
* Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл
#2016

Ангилал:2016 оны моторт спорт
Бөртэ Чино

**Бөртэ Чино** (хятад: 孛兒帖 赤那, пиньинь: Bèi er tiē chì nà, латин галиг: Börte​ ​čino, уйгур) бол Хиад Боржигин зэрэг монгол аймгуудын дээд өвөг болох түүхт хүн мөн юм. Түүнийг ихэнхи судлаачид МЭ VIII-IX зууны хооронд амьдарч байсан гэж үзэж байгаа юм.

Түүхийн ухааны зарим нэг эрдэмтэд Бөртэ чиног хүн биш, харин чоно хэмээн үздэг бөгөөд гэргий Гоомарал нь согоог заажээ хэмээн үздэг ч, Өвөг Монголчуудын арга билгийн ухаанаар чоно болон согоогоор эр эм хүйсийг зааж байгаа бөгөөд цаашлаад тэнгэр, газрыг илэрхийлсэн илэрхийлэл хэмээн үздэг байсан эрдэмтэд тухайн үеийн ЗХУ -ын коммунизмын үзэл суртлын нөлөөгөөр хүлээн зөвшөөрөгдөж чадаагүй юм. Тэдгээр зарим нэг эрдэмтний үздэгээр Бөртэчино, түүний гэргий Гоомаралыг тэнгэр, газар хэмээн ойлговол МНТ нь дөнгөж 8-р зууны үеэс биш, харин дэлхий дээр анхны хүн үүссэнээс эхэлдэг.

Монголын Нууц Товчоонд дурдсанаар *"Чингис хааны язгуур дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ чино ажгуу. Гэргий нь Хоа марал ажигай. Тэнгис гэтэлж ирвэй. Онон мөрний тэргүүнээ Бурхан Халдунд нутаглаж, төрсөн Батцагаан (Батачихан) ажгуу."* гэжээ. Энэхүү мэдээг үндэслэн Х.Пэрлээ абугай Бөртэ чино бол 758 онд төрсөн түүхэн хүн гэжээ.

### Гэр бүл
* Эцэг: Далай совин Алтан сандалт хаан,  Тисрондэвзан хаан (Лу.Алтан товч, МГ.Алтан товчид Төвдийн хааны хөвүүн мэтээр холбон тайлбарлажээ.)

* Эхнэр: Гуа Марал

* Хөвгүүн: Батачихан

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Гуа Марал

**Гуа Марал** (хятад: 豁埃 馬闌勒, пиньинь:Huō āi mǎ lán lēi, латин галиг: Qoay maral, γoγ̇ai maral) бол Чингис хааны хорин хоёр дахь үеийн дээд өвөг эцэг Бөртэ Чиногийн гэргий мөн юм. Нууц товчооны 1-р бүлгийн 1-р зүйлд:  "​Činggis​ qaγan-nu hujaur deere tenggeri-eče jayaatu ​töregsen​ ​Börte​ ​čino​ ​aju[γ]u. Gergey inu Qoay maral aji[γ]ay. Tenggis ​ketüljü​ ​irebe." нэрт хоёр хөвүүн төрүүлэв гэх хуудуутай мэдээлэл байдаг. Мөн Мэргэн гэгээний Алтан товчид Хоо маралыг өмнөх нөхөрөөс төрсөн Баташа хөвүүнтэй бэлэвсэн эм гэх мэтээр бичжээ.

## Гэр бүл
* Нөхөр: Бөртэ Чино

* Хүүхэд: Батачи хан

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын үлгэр домог судлал
Ангилал:Чингис хаан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:8-р зуунд төрсөн
Ангилал:8-р зуунд өнгөрсөн
Хайлах цэг

**Хайлах температур** гэдэг нь бодисын хайлах температурыг нэрлэх бөгөөд энэ нь хатуу төлөв байдлаас шингэн төлөв байдал руу шилжих шилжилт юм. Хайлах температур нь буцлах температурыг бодоход тухайн бодисоос хамааралтай болохоос даралтаас (хайлах даралт) маш бага хамааралтай юм. Хайлах температур болон даралт нь нийлээд **хайлалтын цэг** гэж нэрлэгдэх ба энэ төлөв байдал нь зөвхөн цэвэр бодисын хайлалтын цэгийг л тодорхойлохоос гадна тухайн бодисын фазын диаграм дээрх зөвхөн хайлах муруйн хэсэг юм. Зарим бодис нь хайлдаггүй бөгөөд учир нь түрүүлээд химийн задралд орсон байдаг бол зарим нь хэвийн нөхцөлд зөвхөн сублимацид орно.

Цэвэр химийн элементүүдийн хувьд хайлах температур нь хөлдөх температуртай адилхан бөгөөд нийт хайлалтын процессийн туршид тогтмол байдаг. Бохирдсон буюу холимогийн хайлах температур нь ихэнх тохиолдолд буурахаас гадна (хайлалтын цэгийн бууралт) температур нь хайлах процессийн үед өсөх ба энэ өсөлт нь хайлалтын шалтгаан болдог байна. Хайлалтын цэгийн бууралтын нэг шалтгаан түүнд уусах бодис бөгөөд мөсийг давсаар хайлуулж болдогийн жишээ нь энэ юм.

Ангилал:Зааг утга (температур)
Ангилал:Бодисын шинж чанар
Бөө

Нэн эртний мөргөл юм. Манжийн бодлого бөөг устгаж, шарын шашинд оруулсан.

Бөө нар өөр хоорондоо харын бөө шарын бөө гэж 2 ангилж үзнэ. Харын бөө нь жинхэнэ хуучин ёс уламжлалаа алдаагүй яваа бөө юм. Шарын бөө нь шашинтай холилдсон. Харын бөөд эрх байдаггүй бөгөөд даян дээрхид мөргөсөн бөө нарыг жинхэнэ үзэл санаасаа урвасан гэж үздэг.

Бөө нь онгодын дуудлагатай байдаг.

"Бөө, удган, зайран, улаач зэрэг нь тэнгэрийн цол нэр"

Онгод улаачаа өөрийн удмаас тамгалсан байдаг. Улаач болох хүнийг ганц багш л онгодтой нь холбодог.


Ангилал:Монголын соёл
Ангилал:Индианчуудын соёл
Шавар

арлын Гай Хээд хясаа бараг тар чигээрээ шавараас тогтоно.]]

**Шавар** нь маш жижиг ширхэгтэй, нэг эсвэл хэд хэдэн шаврын эрдсүүдээс тогтох, металлын ислүүд ба органик бодисуудыг ул мөр төдий агуулсан, байгалийн чулуулагийн эсвэл хөрсний бүрдүүлэгч. Чийгтэй үедээ уян ба хатаасны эсвэл шатаасны дараа хатуу болдог. Шаврын геологийн тогтоцууд нь ихэвчлэн үет силикатын эрдсүүдээс тогтох ба эрдсийн бүтэцдээ үл салах усыг (кристалл дундын ус) янз бүрийн хэмжээтэй агуулдаг. Хөрсөнд агуулагдах хэмжээнээсээ хамаарч шавар нь, цагаанаас бохир саарал эсвэл хүрэнгээс гүн улбар шар өнгөтэй байдаг.

Шавар нь бусад нарийн ширхэгтэй хөрсүүдээс хэмжээ болон минералогоор ялгагдана. Лаг (silt) нь мөн нарийн ширхэгтэй хөрс бөгөөд шаварын эрдсүүдийг агуулдаггүй ба түүний хэсгүүдийн хэмжээ нь шаврынхаас том байх хадлагатай байдаг. Лаг ба шаварийн жижиг хэсгүүдийн хэмжээ давхцалтай болон ижил физик шинж чанаруудын агуулдаг бөгөөд олон байгалийн тогтоцууд аль алийг хамт агуулдаг. Лаг ба шаврын хэмжээний ялгааны хувьд судлаж буй салбараас хамааран янз бүр байдаг. Геологчид ба хөрс судлаачид 2 мкм-ээр ялгагдана гэж үздэг бол, тунадас судлаачид 4-5 мкм, коллоидын химичид 1 мкм хэмжээг суурь болгодог. ISO 14688 дагуу бол шаврын хэсгүүд нь лагийн хэсгүүдээс 2 мкм-р бага гэж тогтоосон. 

## Эшлэл 
ийн шавар, Эстони]]

Ангилал:Хөрс судлал
Ангилал:Барилгын материал
Ангилал:Байгалийн бэлдэц материал
Ангилал:Уран баримал
Солонгосын хятад

**Солонгосын хятад** — Солонгост (өмнөд, умард) амьдардаг **хятад хүн**.

Солонгост 1980 оноос хятад хүмүүс мэдэгдэхүйц тооны болсон. Ихэвчлэн Шаньдун мужаас ирэл гаралтай гэдэг.

## Өмнөд Солонгос 
[200px|thumb|[Пүсань|Пүсаний хятад гудамж]]
Өмнөд Солонгост 696,861 БНХАУ-ын иргэн байгаагаас 70 хувь нь солонгос үндэстэн юм. Үлдсэн хувь буюу 208,761 мянган хүн хятад үндэстэн гэж үзэхэд их зөрөхгүй. Ихэвчлэн  Сөүл хавиар оршин суудаг.

### Алдартан 
* Жү Хёньми дуучин
**EXO-M* хамтлагийн Крис, Лүхань, Ишин, Тао
**Miss A* хамтлагийн Фэй, Жя.
* *Super Junior* хамтлагийн Хань Гөн
* *F(x)* хамтлагийн Викториа, Амбер

## Умард Солонгос 
Умардад 1958 онд 14000 БНХАУ-ын иргэн байсан. Яс үндэс тодорхойгүй. Одоогоор 10000 орчим гэдэг.

Ангилал:Өмнөд Солонгос дахь угсаатан
Ангилал:Умард Солонгос дахь угсаатан
Ангилал:Хятад дахь угсаатан
2009 оны Формула-1

thumb|right|287px|*Женсон Баттон*
thumb|right|287px|*Дэлхийн аварга цолоо хамгаалж буй Льюис Хамилтон (Хятадын Гран При дээр 2009*)
**2009 оны Формула-1-дэлхийн аварга** шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 60 дахь улиралын тэмцээн ба нийт 17 Гран При уралдааныг хамардаг. Энэ улиралын тэмцээн гуравдугаар сарын 29-өөс арваннэгдүгээр сарын 1-ний хооронд явагдсан. 

Женсон Баттон сүүлээсээ хоёр дахь уралдааны дүнгээр дэлхийн аварга цолны болзлыг хангасан ба зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг Браун ГП гардан авчээ.

#2009
Ангилал:2009 оны Формула-1-дэлхийн аварга
Хайду (хан)

**Хайду** (1035 – 1090?; Монгол бичиг: , [ˈkʰaɪd̥ʊ]; Кирилл монгол: Хайду, латин галиг: *Haidu*, [ˈχæˑtʊ̽]) нь Чингис хаанаас дээш 6 дахь үеийн өвөг дээдэс бөгөөд Бодончар мунхагийн гуч болно. Түүний амьдарч байсан он цаг нь XI зууны сүүл үеийн үйл явдал бололтой.  

## Товч тойм 
Тэрээр Боржигин овгийн Бодончарын жич Хачи хүлэгийн гэргий Монолун хатнаас төрсөн отгон хөвүүн. Монголын нууц товчоо, Судрын чуулган, Юань улсын судар зэрэг түүхийн баримтанд бага зэрэг ялгаатай ч, ойролцоо утгатай зүйл бичсэн байдаг. Судрын чуулганд өгүүлснээр:Бодончарын хөвүүн Бухагийн хөвүүн Мэнэн Тудум түүний хатан Мунулун... Тэрбээр 9 хөвүүнтэй байв. Түүнийг өөд болсны дараа...хөвүүд нь янз бүрийн газар, янз бүрийн аймгийхнаас эхнэр авч, хүргэн хүүгийн заншлыг даган аймаг дамжин таржээ. Мунулуны нутаг бууцнууд нь Нуц Эрки ба Кух-и сиях-д байдаг ажгуу...Тэр үед жалайр гэж нэрлэгддэг байсан монголчууд нь ... Хэрлэнгийн ай саваар нутаглаж байв. Тэдгээр нь далан хүрээ болж байсан ажгуу... Хэрлэн гол нь хятадын нутагт ойр байдаг билээ. Иймээс жалайр болон бусад монгол аймгууд хятадын оршин суугчдын хооронд байнга л дайн дажин мөргөлдөөн болдог байв. Яг тэр үед хятадаас жалайруудыг талан дээрэмдэх зорилготой олон тооны цэрэг түлхэн оруулав... Жалайруудаас дайсан хүрч чадахгүй зайдуу байсан нэг бүлэг 70 орчим өрх эхнэр хүүхдээ авч дүрвэн нүүдэллэж явсаар Мэнэн тудумын бэлбэсэн гэргий Мүнүлүний нутагт буудаллажээ. Тэд өлссөн учир сөдийн үндэс ухаж идэж байжээ... Гэтэл энэ газар нь Мүнүлүний хүүхдүүдийн морьтой явж сургууль тэмцээн хийдэг талбай байжээ. Иймээс Мүнүлүн ирж тэдэнд хандан өгүүлрүүн: "Тан нар миний хүүхдүүдийн мориор тэмцээн хийдэг тал газрыг юунд ингэж нүхчин сүйтгэв ээ?" гэжээ... Тэдний хамгийн бага Хайду нь түүний эцгийн үеэл ах Начин, айргийн саванд хийж нуусны хүчээр амь гарчээ. Жалайр аймгийн хэсэг нь энэ хэргийн учир цээрлэл хүлээсэн нь угтаа түүний боол нь ажгуу. Хайду Уг үйл явдал 1069 оны хавар Жалайр аймаг бослого гаргаж, зуны тэргүүн сард Хятаны их цэрэг Хэрлэнд иржээ. Сүүлд Начин цэрэг цуглуулж тэд жалайр хүмүүсийг довтолж, эрхшээж 70 гаруй өрх жалайрыг боолоо болгожээ. "Дараа нь олон ардыг авч бүгдээр Хайдуг өргөж эзэн болгов. Хайду ор суусны хойнон сүр хүч улмаар их болж дөрвөн зүгийн аймаг төрөл дагасан нь улмаар олон болж, улс үндэслэн байгуулав."), Хятан улсад элч илгээж, харилцаа тогтоосныг түүхчид Хайду хан, зарим нь Байшонхор, Тумбинай сэцэнтэй холбон тайлбарладаг. Түүний хөвүүн Тумбинай ханы үед дарлигины 19, нируны 10 гаруй овог нийлсэн гучаад овгийн 30 мянган өрх, 100,000 хүнтэй аймаг үүссэн.

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:11-р зууны ноёрхогч
Добу мэргэн

**Добу мэргэн** буюу **Добун мэргэн** (монгол: галиг: Dobun mergen хятад: 朶奔-篾兒干, пиньинь: Duǒ bēn-miè er gàn)  нь Бөртэ чонын 10-р үеийн ач Торголжин баяны гэргий Борогчин гуагаас төрсөн отгон хөвүүн. Тэрбээр Чингис хааны дээд өвөг Бодончарын эх Алун Гуа хатны авааль нөхөр агсан. Түүнийг X зуун орчимд амьдарч байгаад 35-40 орчим насандаа таалал төгссөн байж магадгүй гэж Х.Пэрлээ гуай таамаглал дэвшүүлсэн. "Дува сохор гэх ах нь магнай дундаа ганц нүдэт, гурван нэүридийн газар харах бүлгээ." 

Монголын нууц товчоонд Добун мэргэнийг Алунгуатай хэрхэн хуримласныг өгүүлэхдээ: Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 

Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ... Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. Мөн түүний дараа ах Дува сохор нь нас барсны дараа дөрвөн хөвүүн нь тусгаарлан салж нүүснээр дөрвөн овогтон болсон. Дува сохор ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов. Түүний хойно нэг өдөр Добу мэргэн Тогоцог өндөр дээр гөрөөлөхөөр гарвал, ой дотор нэгэн урианхай хүн гунжин буга алаад хавирга цоройг шарж байхад уулзаж, "Нөхөр шоролгодоо" гэж Добу мэргэн хэлбэл, тэр хүн уушги зүлд ба арьсыг өөрөө авч, бусдыг цөм Добу мэргэнд өгөв. Добу мэргэн, тэр бугын махыг ачиж явтал замд хүүхдээ хөтөлсөн нэгэн ядуу хүн учрав. 

"Чи юун хүн бэ?" гэж Добу мэргэн асуувал, тэр хүн өгүүлрүүн: "Би Малиг баяудын хүн. Одоо би ядарч явна. Тэр гөрөөсний махнаас надад өг. Би энэ хөвүүнээ чамд өгье" гэвэл, Добу мэргэн зөвшөөрч, бугын өрөөсөн гуяыг тэр хүнд өгөөд хөвүүнийг авч ирж гэртээ зарцлах болов. Тэгж байтал Добу мэргэн үгүй болов. Добу мэргэнийг үгүй болсны хойно түүний гэргий Алун-гуа бэлбэсэн бөгөөтөл Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг гэдэг нэртэй гурван хөвүүнийг төрүүлэв.Добун мэргэнийг Чингис хаантай мах цусны шууд хамааралтай гэж үзэх боломжгүй мэт боловч тухайн үеийн хүмүүс ямар нэг сэжимээр холбож бичсэн нь өнөө цагийн бидэнд уламжлагдан иржээ. Добун мэргэн, Алунгуа хатан, гэрлээс төрсөн гурван хөвүүний талаар эрдэмтэн судлаачид эрдэм шинжилгээний өгүүлэл бичснээс гадна гадаадын болон монголын цөөнгүй зохиолчид үлгэр туульсийн шинжтэй тууж, роман бичсэн нь олон хүний анхаарал татахуйц сэдэв болдог. 

## Эшлэл 
Ангилал:Боржигин
Ангилал:10-р зууны хүн
Ангилал:Монголын түүхэн хүн
Хөнгөн цагаан ялтсан цаас

thumb|right|Ороосон хөнгөн цагаан ялтсан цаас
**Хөнгөн цагаан ялтсан цаас** (**Алу фойл** эсвэл **мөнгөлөг цаас** ч гэж нэрлэх нь бий) гэдэг нь 0,004 мм-ээс 0,02 мм-ийн зузаан бүхий ялтсыг нэрлэх ба хөнгөн цагааныг өнхрүүлэн элдэх аргаар үйлдвэрлэдэг. Хөнгөн цагаан ялтас нь нь хий болон агаарыг нэвтрүүлдэггүй, халуунаар боловсруулсны дараа уян зөөлөн болон нугарамтгай шинж чанартай байдаг. Хөнгөн цагаан ялтсан цаасыг үйлдвэрлэхэд эрчим хүчийг ихээр хэрэглэдэг, мөн материалын нөөцийг үргүй хаягдал болгодог хэмээн байгаль орчныг хамгаалах байгуулагууд ихээхэн шүүмжилдэг. Хөнгөн цагаан ялтсан цаасыг заримдаа цагаан тугалган ялтас (*оросоор* станиоль, *англ.* tin foil) гэж буруугаар нэрлэх нь бас тохиолддог байна.

Ангилал:Металл ялтас
Ангилал:Гэр ахуйн хэрэглэл
Ангилал:Баглааны материал
Ангилал:Хөнгөн цагаан
Ионы солилцоо

**Ионы солилцоо** гэдэг нь хоёр электролит хоорондоо, эсвэл электорлитийн уусмал ба комплекс хоёрын хоорондоо ион солилцохыг хэлнэ. Энэ ойлголт нь, ихэвчлэн, усан эсвэл бусад ионы уусмалуудыг, полимер эсвэл эрдэс ион солилцуулагчуудыг ашиглан цэвэрлэх, салгах процессуудыг тайлбарлахад ашиглагддаг.

Ион солилцуулагчийн энгийн төлөөлөгчид: ион солилцуулагч давирхай, цеолит, монтморилонит, шавар ба хөрсний гумус. Эерэг цэнэгтэй ион (катион) солилцуулагчидийг **катионит**, сөрөг цэнэгтэй ионыг (анион) солилцуулагчидийг **анионит** гэж нэрлэдэг. Мөн амфотер солилцуулагч гэж байх ба тэр нь катионы ба анионы солилцоог нэгэн зэрэг явуулж чаддаг. Анионит ба катионитийг агуулсан холимогоор катионы ба анионы солилцоог нэгэн зэрэг идэвхтэй явуулж бас болдог. Мөн янз бүрийн ион солилцуулагчуудаар уусмалыг дамжуулан энэ зорилгод хүрж болно.

Ионы солилцоо нь селектив бус (бүгдийг хамрах) эсвэл тодорхой ион эсвэл ионы бүлгийг, тэдгээрийн химийн бүтэцээс хамааран хамардаг. Сонголт хийх шинэ чанарт, ионы хэмжээ, тэдгээрийн цэнэг ба бүтэц зэрэг багтана. Ионы солилцоогоор холбогдох ионуудын энгийн төлөөлөгчид:
* H+ (протон) and OH− (гидроксид)
* Дан цэнэгтэй моноатом ионууд, жишээ нь, Na+, K+, Cl−
* Давхар цэнэгтэй моноатом ионууд, жишээ нь, Ca2+ ба Mg2+
* Полиатомт органик бус ионууд, жишээ нь, SO42− ба PO43−
* Органик сууриуд, ихэвчлэн амин бүлгийг (-NR2H+) агуулсан молекулууд
* Органик хүчлүүд, ихэвчлэн карбоксил бүлгийг (-COO−) агуулсан молекулууд
* Ионжих боломжтой биомолекулууд: амин хүчлүүд, пептидүүд, уургууд, г.м.

Абсорбц ба адсорбцтой нэгэн адил ионы солилцоо нь сорбцийн нэгэн хэлбэр юм.

Ионы солилцоо нь буцах процесс бөгөөд ион солилцуурыг, зохих ионыг илүүдэлтэй агуулсан уусмалаар угаах байдлаар дахин сэргээх боломжтой. Учир нь тодорхой хугацаанд ажилласны дараа ион солилцуурууд нь идэвхигүй (ион солилцуулах чадваргүй) болдогт оршино.
Ангилал:Аналитикийн хими
Ангилал:Хими
Гуминий хүчил

**Гуминий хүчил** нь гуминий бодисуудын үндсэн бүрдүүлэгч бөгөөд гуминий бодисуудаас, хөрсний органик бүрдүүлэгч болох гумус, занар, нүүрс тогтох ба тэд олон гол, горхи, тогтмол ус, нуур, далайн усны найрлагад багтдаг, үхсэн органик материудийн биозадралын үр дүнд бий болдог хүчил юм. ГХ нь дан хүчил бус харин, карбоксил ба фенолат бүлгүүдийг агуулсан ялгаатай хүчлүүдийн холимог (нийлмэл) бөгөөд хоёр суурьт хүчил, заримдаа гурван суурьт хүчлийн шинж чанаруудыг үзүүлдэг. **фульвиний хүчлүүд** нь гуминий хүчлүүд бөгөөд бусадтайгаа харьцуулхад арай бага молекул жинтэй ба хүчилтөрөгчийн агууламж өндөртэй байдаг. Гуминий ба фульвиний хүчлүүд нь ихэвчлэн газар тариалангийн хөрсний бүтэцэд багтдаг хөрсийг сайжруулах хэрэгсэл болдог ба хүний хүнсний бүтээгдэхүүнд ховор ордог. Хүнсний бүтээгдэхүүнд, фульвиний хүчлүүд нь шингэн хэлбэртэйгээр эрдэс коллоидуудаас илэрдэг. Фульвиний хүчлүүд нь поли-электролитүүд ба өвөрмөц коллоидууд юм. Тэдний өвөрмөц чанар нь мембранаар хялбар нэвтэрдэгт орших ба бусад коллоидууд ингэж чаддаггүй.

## Гуминий бодисуудын хими шинж чанар 
, фенол, катехол, сахарын бүлгүүдийг агуулсан, энгийн гуминий хүчил Хелатын комплексийг үүсгэдэг нь, металлын ионуудын биохүртээмжийг тохируулахад оролцдог, гүминий хүчлүүдийн биологийн үүрэгүүдийн чухал хэсэг юм. Гэсэн хэдий ч, органик бодисуудын хими ба үүрэг нь маргаантай хэвээр байсан. Ялангуя 18-р зуунд буюу хүмүүс түүнийг судлах сэдэв болгон үзэж эхэлснээш хойш. Либихээс өмнө, гумусыг ургамал шууд хэрэглэдэг гэсэн ойлголттой байсан бол, хожим Либих, ургамлын ургалт нь органик бус нэгдлүүдээс хамаардаг болохыг тогтоосон.
Орчин цагийн хөрс судлаачид, органик бодисийн нөлөөлөлийг илүү өргөн хүрээнд авч үзэх болсон ба ямарч байсан гумус нь хөрсний ус агуулах (хадгалах) чадварыг нэмэгдүүлснээр хөрсний үржил шимийг сайжруулдаг болохыг хүлээн зөвшөөрсөн. Үүнээс гадна, ургамалууд нь системийн инсектицидуудын комлекс органик молекулуудыг шингээн авч хэрэглэдэг нь тогтоогдсоноос хойш, ургамалууд нь уусмал байдалтай гумусыг шингээх боломжтой байхыг үгүйсгэхээ болисон.  Энэ нь уусдаггүй төмрийн оксидуудыг шингээх чухал процесс байж болох юм.

АНУ-ын Огаёгийн Их Сургууль, гуминий хүчлийн ургамлын өсөлтөд нөлөөлөх нөлөөллийг судлаж, "гуминий хүчил нь ургамлын ургалтыг нэмэгдүүлдэг" ба "бага зарцуулалтаар өндөр үр дүнд хүрдэг" болохыг тогтоосон.  

1998 онд АНУ-ын Хойт Каролинагийн, ХАА ба Амьралын Ухааны Их Сургуулийн эрдэмтдийн хийсэн судалгаагаар, гуматыг хөрсөнд нэмхэд 
найлзуурт улаан толгойн (Agrostis stolonifera) үндэсний масс (хэмжээ) нэмэгддэг нь нотлогдсон.

## Мөн үзэх 
*Гломалин
*Калийн гумат

## Эх сурвалж 
Ангилал:Хөрс судлал
Ангилал:Бодисын бүлэг
Ангилал:Органик хүчил
1952 оны Формула-1

**1952 оны Формула-1** — Формула-1 авто уралдааны гуравдугаар удаагийн тэмцээн байв. 

1952 оны 5 сарын 18-наас 9 сарын 7-ны хооронд явагдсан. 8 гран-при уралдсан.

thumb|150px|Альберто Аскари
## Гран-при 
## Нисгэгчийн ДАШТ 
#1952
Ангилал:1952 оны Формула-1-дэлхийн аварга
1953 оны Формула-1

**1953 оны Формула-1** — Формула-1 авто уралдааны дөрөвдүгээр удаагийн тэмцээн байв. 

1953 оны 1 сарын 18-наас 9 сарын 13-ны хооронд явагдсан. 9 газар уралдсан.

## Гран-при 
thumb|160px|Альберто Аскари. Дараалан түрүүлсэн анхны нисгэгч. Италиас төрсөн хамгийн сүүлчийн аварга

## Нисгэгчийн ДАШТ 
#1953
Ангилал:1953 оны Формула-1-дэлхийн аварга
Их-Уул сумын засаг дарга (Завхан)

Завхан аймгийн Их-Уул сум нь 1930 оноос хойш дарга нарыг тусгайлан томилдог байсан бол 1990 оноос хойш Засаг дарга хэмээн нэрээ өөрчлөн нэрийдэх болжээ.

# Ч.НАТААБАЗАР 1930-1931 он
# БАЛБАРСҮРЭН  1931 он
# БАДРАХ    1931-1932 он
# ПЭРЭНЛЭЙСАМБУУ 1932-1933 он
# САЙНТОГТОХ  1933-1934 он
# ДАМДИН  1934-1935 он
# САЙНТОГТОХ 1935-1937 он
# Д.БАВУУЖАВ 1937-1938 он
# Ж.РАДНААБАЗАР 1938-1939 он
# С.ДАГИЙСҮРЭН 1939-1940 он
# ШАГДАРСҮРЭН 1940-1941 он
# Д.РИНЧЭЭСҮРЭН 1941-1943 он
# ЧИМИД  1943-1946 он
# Б.ГЭНДЭНСҮРЭН 1946-1947 он
# М.ЗИНАМЯДАР 1947-1948 он
# Д.ЛХАСҮРЭН 1948-1952 он
# Ж.ЯНСАНЖАВ 1952-1954 он
# Ш.ДАШРАВДАН 1954-1955 он
# Ш.СЭНГЭРАВДАН 1954-1955 он
# Г.ДАРМАА 1956-1959 он
# МАГСАРЖАВ 1959 он
# Ш.ДАШРАВДАН 1959-1962 он
# Б.ТУВААН 1962 он
# Ш.ДАШРАВДАН  1962-1965 он
# Я.ДАШПУНЦАГ 1965-1966 он
# ДЭМЧИГЖАВ 1966-1967 он
# Ш.ДАШРАВДАН 1967-1968 он
# Б.ДАГВАСАМБУУ 1968-1969 он
# И.ДАМДИНБАЗАР 1969-1975 он
# А.ЦЭДЭН-ИШ 1975-1980 он
# Я.ДАШПУНЦАГ 1980-1990 он
# М.ДОРЖ 1990-1991 он
# О.НЯМДОРЖ1991-1992 он
# Б.ТҮМЭНДЭМБЭРЭЛ 1992-1994 он
# Р.ЛХАГВАСҮРЭН 1994-1995 он
# Г.СУМЪЯА 1995-2000 он
# Г.БАЛГАНСҮРЭН 2000-2002 он
# Д.ТҮВШИНЖАРГАЛ 2002-2007 он
# Б.ЭРДЭНЭБАТ2007-2012 он
# Д.БАЯСГАЛАН 2012 оноос хойш

!
Тоймын Жамц

## МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ямаачин Тоймын Жамц 
Тоймын Жамц нь 1913 онд Сонгино сумын Шар нуруу Мангины өвөрт төрсөн. 1941 онд Ш. Маамаатай айл гэр бүл болон 6 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн билээ. 1930 –аад оны үед өөрийн хэдэн ах дүүгийн хамт Чандмань суманд нүүн ирж амьдарсан. Тэр цагаас эхлэн мал маллаж байгаад 1958 онд говь хээрийн нөхцөлд 500 хамуутай эм ямаа авч төллүүлэн ашиг шимийг нь бүрэн ашиглаж, төлөөр нь түмэн ямаа өсгөх үүрэг авч түүнийгээ 1971 онд биелүүлж 10700 буюу 21 суурь ямаа болгон өсгөж үржүүлж чадсан нь бахархууштай юм.

Т. Жамцын амжилтыг дурьдвал:

• 1962 онд Улсын аварга малчин

• 1971 онд МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар

• БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар 2 удаа сонгогдсон

• МАХН-ын Их Хурлын төлөөлөгчөөр 2 удаа сонгогдсон

• Нэгдэлчдийн Холбооны II, V Дээд Зөвлөлийн Хурлын төлөөлөгчөөр 3 удаа

• Нэгдэлчдийн Холбооны Дээд Зөвлөлийн гишүүн

• Аймгийн Намын хорооны гишүүн

• Аймаг, сумын Аваргаар удаа дараа шалгарч байсан.

• Сум нэгдлийн зөвлөх малчин байсан.

Т. Жамцын хөдөлмөрийн баялаг туршлагаас улс, аймгийн олон арван малчид, илгээлтийн эзэд суралцан алдарт сайчуудын эгнээнд хүрч амжилт гаргаж чадсаныг мартахын аргагүй билээ. Улс, аймагтаа 214 шавьтай болсны дотроос 40 гаруй сайчууд байгаагаас заримыг нь дурьдвал М. Рэгзэн /Хошой аварга малчин/, Т. Дансранжамц /МУ-ын аварга малчин/, Г. Дүйнхэржав, С. Саандар, Цэрэндондог /Хөдөлмөрийн баатар, Говь-Алтай аймаг. Цогт сум/, нар төрөн гарсан.
                                
                                     Тоймын Жамцын туршлагаас

Хаврын цагт ямааг эрт нүдэлж ургадаг түнгэ, ерхөг бүхий нам дор газар нутаглаж, тарга авахуулдаг.

Хаврын бэлчээрт малаа төллөсөн, төллөөгүй, нялх төлтэй, хөрвөжсөн төлтэй зэргээр бэлчээрийг хуваарилан ашиглаж байсан байна.

Зун намрын цагт нутаг бэлчээрийг сонгон, отор нүүдэл хийж, тарга хүчийг авахуулан, сааль сүүг ашигладаг байв.

Намрын цагт хэвтэрт нь дааруулахгүй байлгадаг.

Өвлийн улиралд цастай байсан ч малаа усалдаг, дулаан бууцтай хадтай нөмөр газар өвөлждөг.

Хээлтүүлэгчийг ээлжээр тавьж, хээлтүүлэгчийг шөнө уяж хонуулах

Төлийн бэлтгэх ажлыг сайн хангах, хээр төллүүлэхгүй байх болон уурагт нь цатгадаг.

Төллөлтийн бүртгэлийг хөтөлж баталгаа хийдэг.

Ноолуурыг ашиглахдаа биеийн байдлыг ажиглан хайчилж самнадаг туршлагыг нэвтрүүлсэн.

                   Завхан буурал омгийн ямааг үржүүлэх, ашиг шимийг нэмэгдүүлэх талаар хийгдсэн ажлууд
1971 онд Хөдөлмөрийн баатар ямаачин Т. Жамцын санаачлагаар ямааны үржлийн хэсэг анх байгуулагдсан ба малчнаар
      Т. Жамц /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ямаачин/
      М. Рэгзэн  /МУ-ын хошой аварга малчин/
      Д. Сэвжид
      А. Бавуужав /Залуу аварга малчин/
      Ж. Рина /Улсын залуу аварга малчин/
      А. Даваажав
      Г. Лхагважав ажиллаж байсан
1971 оноос Завхан аймгийн үржил станц байгуулагдан ямааны үржлийн ажил хийх, анги чанарыг нь тогтоох, ямааны дагнасан суурь бий болгох ажлыг хийж эхэлсэн. Үржил станцын мэргэжилтнээр
      Уртбаяр
      Л. Лхасүрэн
      Хорол
      Цэнд-Аюуш ажиллаж байсан.

Ангилал:Сонгинын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын малчин
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:1913 онд төрсөн
I Осман

**I Oсман Гази** (1258-1326, эх сурвалжид 1324) нь Бага Ази дахь анхны Османы эзэнт гүрний үндэслэн байгуулагч (1299—1324) юм.

Османы үеийн түүхийн эх сурвалж үгүй байсан тул түүний амьдралын талаар бодит мэдээлэл байдаггүй ажээ. Хожим нь олдсон бараг бүх баримт бичиг хуурамч болох нь тогтоогдсон тул түүний хаанчлалын тухай нэг ч бичгээр нотлох баримт алга байна. Тиймээс Османы тухай бүх мэдээлэл нь ам дамжсан яриа, үлгэр домогт үндэслэсэн байдаг байна.

Зарим судлаачид Османы анхны нэр нь Атаман гэх түрк нэр байсан бөгөөд хожим нь Осман хэмээх араб нэр болон өөрчлөгдсөн гэж үздэг. 

## Зүүлт, тайлбар 
Ангилал:1258 онд төрсөн
Ангилал:Осман овог
Ангилал:Османы султан
Ангилал:14-р зуунд өнгөрсөн
1951 оны Формула-1

**1951 оны Формула-1** — Формула-1 авто уралдааны хоёрдугаар жилийн тэмцээн байв. 

1951 оны 5 сарын 27-оос 10 сарын 28-ы хооронд явагдсан. 8 гран-при уралдсан.

thumb|Хуан Мануэль Фанжиогийн унаж дэлхийн аварга болсон «Альфа-Ромео-159» загварын автомашин
thumb|150px|Хуан Мануэль Фанжио
## Гран-при 
## Нисгэгчийн ДАШТ 
#1951
Ангилал:1951 оны Формула-1-дэлхийн аварга
Авто спорт

[thumb|right|[Формула-1 уралдаан]]
**Авто спорт** (**автомашины спорт**, англ. *motorsport*)нь моторт спортын нэг хэлбэр бөгөөд дөрвөн дугуйтай моторжуулсан тэргээр аль болох богино хугацаанд барианд орох зорилготой уралдаанууд юм. Зохион байгуулагдаж байгаа авто спортын ихэнх хувийг хурдны уралдаан тэмцээнүүд эзэлдэг ба энэ төрлийн уралдаанууд нь зөвхөн тус тэмцээнд зориулсан тусгай замтай эсвэл гудамжны уралдаанд зориулан гудамжийг тусгайлан хаалт хийж хашин бэлтгэдэг. Үүнээс гадна бартаат замын тэрэгт зориулсан «off-road» гэх уралдаан бас байна. Тусгайлан хаалт, хашилт хийгээгүй гудамжаар уралдах нь хориотой бөгөөд энэ нь уралдагч этгээд өөрийгөө болон уралдаагүй бусдад аюул учруулж болзошгүй учир хууль бус уралдаанд орно. Тиймээс үүнийг авто спортод тооцдоггүй.

Хамгийн анхны автомашины уралдаан нь 1894 оны долоодугаар сарын 22-нд болсон бөгөөд энэ нь Парис Руаны хооронд (126 км) зохиогдсон байна. Нийт 102 тэрэг бүртгүүлсэнээс 39 нь уурын хөдөлгүүр, 38 нь бензин хөдөлгүүр, 5 нь цахилгаан хөдөлгүүр, 5 нь шахсан агаар ашиглан хөдөлдөг болон нэг тэрэгний хөдөлгүүр нь ердөө пүршин механизмтай байсан байна. Уралдаан дуусахад 15 тэрэг л барианд оржээ. Тус тэмцээнд Жуль-Альберт де Дион нь уурын хөдөлгүүр бүхий тэрэгтэйгээр түрүүлсэн байна. Жин болон суудлын хязгаарлалт бүхий анхны формула уралдаан нь Гордон-Беннетт-Кап байв. 1906 онд зохиогдсон Францын гранд-прикс нь хамгийн анхны тойрог замтай уралдаан юм.

## Зургийн цомог 

 Green flag at Daytona.JPG|«NASCAR» америкийн автомашины  уралдаан
 Henning Solberg - 2008 Rallye Deutschland 3.jpg|Авто ралли
 DTM 2007 Oschersleben.jpg|Германы «тоуренваген» аварга шалгаруулах тэмцээн
 Клас 60.jpg|Карт уралдаан

## Цахим холбоос 
Ангилал:Моторт спортын төрөл
Натрийн гидроксид

**Натрийн гидроксид** (**NaOH**) нь **натрийн шүлт**, **идэмхий натр** эсвэл **каустик сод** гэж мөн нэрлэгддэг, органик бус нэгдэл. Цагаан өнгөтэй, хурай, маш каустик (идэмхий) металл суурьтай шүлт. Үрэл, ялтас, зоос хэлбэртэйгээр эсвэл янз бүрийн концентрацитай уусмал байдалтайгаар худалдаалагддаг. Устай, ойролцоогоор 50 жин.%-тай ханасан уусмалыг үүсгэдэг.

Натрийн гидроксид нь ус, этанол, метанол зэрэгт уусдаг. Энэ төрлийн шүлтүүд нь гигроскоп бөгөөд агаарын чийг ба нүүрсхүчлийн давхар ислийг шингээдэг.

Натрийн гидроксид нь маш өргөн хүрээний хэрэглээтэй, цаас, шүлжмэл, ундны ус, саван, угаагч бодис, г.м. олон бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд химийн хүчтэй суурийн үүрэг гүйцэтгэдэг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Гидроксид
Ангилал:Идэмхий бодис
Ангилал:Натрийн нэгдэл
Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис
Ялтсан алт

thumb|right|Уян ялтсан алтны боловсруулалт 
thumb|right|Чулуун баганыг алтан ялтсаар бүрж байгаа нь 
thumb|right|Шинэ жилийн модны чимэг 
thumb|right|Австрийн алт хэмээх "Инфюр шампанск", 23 каратын ялтсан алтаар бүржээ. 
**Ялтсан алт** гэх нэршил нь цэвэр эсвэл өндөр каратын алтны хайлшаар хийсэн маш нимгэн ялтсыг хэлдэг. Үүнийг металл бус элементээр хийгдсэн эд зүйлсийг цэвэр алт шиг харагдуулаxын тулд хэрэглэх эсвэл чанаржуулаагүй металлаар хийгдсэн эд зүйлсийг чанаржуулах зорилгоор хэрэглэдэг. Ялтсан алт нь гэрлийн тусаж байгаа талдаа алтан шаргал өнгөтэй бол гэрлийн эсрэг тал нь гэрлийн эх үүсвэрийг цагаан өнгөтэйгээр, нэвтэрч буй гэрэл нь ногоон туяатай хөх өнгөтэй байдаг байна.

## Үйлдвэрлэх арга
Цэвэр алт эсвэл нэмэлт хольц бүхий (цагаан алт, мөнгө, зэс) алтны хайлшийг хайлуулан 2 мм-ээс 5  мм-ийн зузаантай гулдмай болгон цутгана. Эдгээр нэмэлт хольцыг тухайн ялтсан алтны өнгө ямар байхыг шалтгаалан нэмж өгдөг. Гулдмайг халаан, халуунаар нь давтах мөн халаалтыг олон дахин хийдгийн учир нь алтны давтагдах шинж чанарыг хадгалах үүрэгтэй. Дараа нь алтан хавтан болгон өнхрүүлэгчээр элдэх бөгөөд түүний зузаан нь ойролцоогоор сонингийн цаасны зузаантай буюу 1/33 мм болгоод дөрвөлжин хэлбэртэйгээр зүснэ.Эдгээр дөрвөлжин бэлдэцээ 400-с 500 ширхэгийг аваад, хоёр бэлдэцийн хооронд илгэн цаас хавчуулан пүршин механизм бүхий алхаар бэлдэцийг байнга эргүүлэн давтсаар 1/1000 мм зузаантай болтол нь давтдаг байна. Үүнээс хойш алхны жинг нэмэн гараар нүдсээр байж хэрэглэж болох зузаан буюу нэг миллиметрийг есөөс арван мянганы хуваасантай тэнцүү хэмжээстэй нимгэн болгодог байна.

Түүнийг зузаанаас нь хамааруулан дараах байдлаар ангилна:
: *энгийн алт* (зузаан нь 1/9000 миллиметр)
: *давхар алт* (зузаан нь 1/4500 миллиметр)
: *гурван давхар алт* (зузаан нь 1/3000 миллиметр), гадаа хэрэглэхэд зориулан зузаан байна.

## Гадаад холбоос 
Ангилал:Ялтсан металл