Гренланд

**Гренланд** (, ) нь Умард мөсөн далай болон Атлантын далайгаар хүрээлүүлж, Канадын Умард мөсөн далайн олтригийн зүүн талд орших, Дани улсын харьяанд байдаг арал юм. Физик газар зүй, угсаатны зүйн хувьд Арктикийн арлын орон болох тус улс нь газар зүйн хувьд Хойд Америк тивийн нэг хэсэг боловч улс төр, түүхийн хувьд Европтой, ялангуяа Исланд, Норвеги, Данитай нягт холбоотой. 1979 онд Дани улс Гренландад өөртөө засах эрх олгосон бөгөөд 2008 онд тус орны иргэд өөртөө засах эрхээ өргөжүүлэхийн төлөө санал өгсөн аж. 2009 оны 6 сарын 21-нд хууль тогтоох, бодлого тодорхойлох эрхээ гренландчууд авч, өөртөө засан тохинох эрх нь ихээхэн өргөжсөн. Ингэснээр Данийн төв засгийн газраас зөвхөн гадаад харилцаа, аюулгүй байдал, санхүүгийн бодлогын талаар л хамааралтай болжээ. Ойрын ирээдүйд бүрэн тусгаар тогтнохыг эрмэлзэж байгаа. Гренланд нь тивүүдийг эс тооцвол дэлхийн хамгийн том арал болно.

Гренландын талбай нь 2,166,086 км² бөгөөд хойноос урагш 2,700 км, баруунаас зүүн тийш 1,300 км үргэлжилдэг. Энэ нь тивүүдийн хамгийн жижиг нь болох Австралиас гурав дахин бага талбайтай юм.

Арлын хамгийн том суурин нь Нуук бөгөөд 17,984 оршин суугчтай (2019). Энэ хот нь Гренландын баруун хэсэгт орших хойг дээр байрладаг.

## Түүх 
983 онд анхны Норвегийн суурингууд байгуулагдсанаас 1262 онд нутгийн хүн ам Христийн шашныг хүлээн авах хүртэл Гренланд улс албан ёсоор улс төрийн харьяалалгүй байсан бөгөөд түүнээс хойш 18-р зууны эхэн үе хүртэл арал нь албан ёсоор Норвегийн мэдэлд байв.

Дани улс арлыг колоничлох явц 1721 онд эхэлсэн. 1744 онд Дани улс Гренландтай худалдаа хийх төрийн монополь (1950 он хүртэл үргэлжилсэн) тогтоосон. 1814 онд Дани-Норвегийн Холбоо татан буугдсаны дараа Гренланд улс Данийн хяналтад хэвээр үлдэж, 1953 он хүртэл колони хэвээр байв. 1953 онд Гренланд улсыг Данийн Вант улсын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж зарласан.

1940 оны 4-р сард Герман Данийг эзэлсний дараа АНУ-ын засгийн газар Монрогийн үзэл баримтлалыг Гренландад хамаатуулахаа зарласан. 1941 оны 4-р сарын 9-нд Вашингтон дахь Данийн элч АНУ-ын засгийн газартай Гренландын батлан ​​​​хамгаалах гэрээ, Монрогийн үзэл баримтлалд гарын үсэг зурсан байна. Дани улс НАТО-д элссэний дараа (1949 оны 4-р сарын 4) 1951 оны 4-р сарын 27-нд Дани, Америкийн засгийн газруудын хооронд шинэ гэрээ байгуулагдаж, Дани, АНУ хоёрыг арлын хамтарсан батлан ​​​​хамгаалах түншүүд болгон байгуулсан. 1971 онд АНУ Гренландад хоёр цэргийн бааз болон бусад цэргийн байгууламжтай байв.

2004 оны 8-р сарын 6-нд АНУ, Дани улсууд 1951 оны Гренландын батлан ​​​​хамгаалах гэрээг шинэчлэх гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэ нь голчлон АНУ-ын боловсруулсан баллистик пуужингийн эсрэг системийн нэг хэсэг болох Америкийн Туле агаарын баазыг шинэчлэхтэй холбоотой байсан юм.

19-р зуунд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Уильям Хенри Сьюард 1867 онд Гренландыг худалдаж авах боломжийг судалж санал болгосон боловч АНУ-ын Конгрессын эсэргүүцэлтэй тулгарсан байна. 

20-р зуунд Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ Гренландад геополитикийн сонирхлоо илэрхийлж, 1946 онд Даниас арлыг 100 сая доллараар худалдаж авах санал тавьсан боловч Дани улс зарахаас татгалзсан юм.

2019 оны 8-р сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч Доналд Трамп Гренландыг худалдаж авах санал тавьсан бөгөөд Гренландын Ерөнхий сайд Ким Кильсен "Гренланд зарагдахгүй бөгөөд зарагдах боломжгүй ч Гренланд АНУ-тай цэрэг, эдийн засгийн хувьд худалдаа, хамтын ажиллагаанд нээлттэй" гэсэн мэдэгдэл хийхэд хүргэсэн. 2024 оны 12-р сард Трамп Гренландыг худалдаж авах саналыг дахин тавьсан боловч Гренландын шинэ Ерөнхий сайд Муте Эгеде мөн уг арлыг зарахгүй гэж хариулсан.

2025 онд Гренландын Ерөнхий сайд Эгеде Трампын арлыг худалдаж авах саналтай холбогдуулан Даниас тусгаар тогтнох асуудлыг дахин сөхөн тавьсан юм.

## Хүн ам 
2019 оны байдлаар Гренландын хүн ам 55,992 байсан нь нийт арлын хүн амын нягтрал 0.027 хүн/км² байна. Гренландын нийт хүн амын 90% орчмыг Гренландын инуит (нутгийн хэлээр калаалит), үлдсэн 10%-ийг голчлон даничууд болон бусад европчууд эзэлдэг юм.

Хүн амын дийлэнх нь Гренландын томоохон хотууд болох Нуук, Какорток, Сисимиут, Маниитсок төвлөрсөн баруун өмнөд эрэгт амьдардаг. Хүн амын гол ажил бол ан агнуур, загасчлал юм.

Гренландын гол хэл нь гренланд хэл боловч дани хэлээр мөн ярьдаг.

## Цаг агаар 
Гренландын эрэг дагуу уур амьсгал нь хувьсах шинж чанартай байдаг. Баруун өмнөд эрэгт хамгийн зөөлөн байдаг. Какортокт 7-р сарын дундаж температур +9.6°C, Нуук хотод +8.3°C, 1-р сард тус тус -7.8°C ба -10.7°C байна. Зуны температур заримдаа +21°C-аас бага зэрэг өсдөг боловч зуны дунд үед ч гэсэн температур ихэвчлэн 0°C орчим хэлбэлздэг. Хамгийн бага температур арлын төв хэсэгт ажиглагддаг; өвлийн улиралд мөсөн бүрхүүл дээр температур ихэвчлэн -60°C-аас доош буудаг бол зуны улиралд хэзээ ч -12°C-аас дээш өсдөггүй.

Баруун эрэг нь бас хүйтэн байдаг. Питуффик хотод нэгдүгээр сарын дундаж температур -27°C байдаг. Энд мөсөн бүрхүүлээс хүчтэй катабатик салхи ихэвчлэн 70 км/цаг хүртэл хурдтай үлээдэг. Өвлийн улиралд Диско арлын хойд хэсэгт орших баруун эрэгт ч гэсэн булан, боомтууд хөлддөг. Гренландын баруун өмнөд эрэгт хур тунадас нэлээд их ордог. Какортокт жилийн дундаж хур тунадас 1080 мм, Нуук хотод 660 мм, алс хойд хэсэгт ердөө 100-200 мм байдаг. Зуны улиралд эрэг дагуу манан ихтэй байдаг.

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
Ангилал:Атлантын далайн арал

Ангилал:Гренландын арал
Ангилал:Данийн харьяа нутаг
Ангилал:Данийн колоничлолын түүх
Ангилал:Норвегийн түүх
Ангилал:Хойд Америкийн арал
Ангилал:Хойд мөсөн далайн арал
Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж
Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс