Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс

**Крым** (орос: *Крым*, укр. *Крим*, кр.тат. Qırım, *Къырым*) - Украин улсын мэдлийн Крымын хойг дээр Хар тэнгисийн умард эрэгт оршиж Украины Херсон мужтай хиллэж, хөндлөн 360, гулд 180 километр тэлсэн "ромбо" хэлбэртэй 26 081 км² (улсдаа 13-р том) газар нутагтай. Зүүн хойгуураа Азовын тэнгис, баруун хойш Каркинитийн буланд тулна. Эх газартай 5–7 км өргөн холбогдож, Оросын Краснодарын хязгаараас 4–15 км-ээр зааглагддаг. 2014 оны 3 дугаар сараас ОХУ цэрэг оруулж эзэлсэн. Өмнө монголчуудыг эзлэхээс өмнө **Таври́да** (греч. Ταυρίδα) гэж нэрлэж байсан. Хар далайд гарц болдог байршилаараа стратегийн чухал ач холбогдолтой газар нутаг юм.  

## Түүх 
Крымд эрт дээр үед иран угсааны скиф, тавр, сармат омгийнхон оршин сууж байсан. Грек, Ромоос ч ирж хот хүрээ босгож байв. Дараагаар нь гот (250 он), хүннү (376 он),  булгар (IV–VII зуун),  хазар (VIII зуун), Киевийн русь (X-XI зуун), Визант (1016), кипчак-куман (1050), монголчуудын (1237) эзэмшилд байх үеэс Крым гэгдэх болжээ. XIII зуунд Генуя, Венецийн худалдаачид боомт барьж байрласан.

### Крымын ханлиг 
Зүчийн улс мөхсөний дараа Монголын Алтан ургийн гаралтай I Хажи Герай Крымын ханлигийг (1441–1783) үндэслэв. Крымд эрт үеэс олон үндэстэн ээлжлэн нутаглаж байсан ба түрэгийн нүүдлийн дараа кипчак буюу команууд дараад нь кипчакийн удмын Крымын татарууд тус нутгийн үндсэн хүн ам болсон байна. Крымын татарууд дунд монгол гаралтай овог олон бий. Алтан ордны улсын залгамж гэдгээрээ Казань, Астраханийг хамгаалан Оростой байлдаж байсан. Шашин нэгт Осман ар талаас дэмждэг болохоор Москва, Польш-Литва Крымыг ялж эрхшээлдээ оруулж чаддаггүй байжээ. 1768–1774 оны Орос-Туркийн дайны үр дүнгээр Крым нутаг Османаас Хаант Орост шилжжээ. Оросууд Крымыг эзлэн авангуутаа олон тооны татаруудыг хядаж Сибирь рүү цөлжээ.  19-р зуунд Оросын хавчлагаас зугтан Болгар, Румын, Турк руу хэдэн мянгаараа дүрвэсэн Крымын татарууд замдаа олноороо амь үрэгдсэн байна.

### Орос, Зөвлөлтийн үе 
Хар далайд гарцтай Крымын хойг Оросын хувьд маш чухал стратегийн ач холбогдолтой байдаг юм. Орос газар нутгаа тэлсээр Османтай шууд хиллэдэг болсон 1853–1856 онд энэ хоёрын ээлжит дайн Крымд болж байсан. 1917 оны Орос дахь Коммунист Хувьсгалын дараа Крымын татарууд тусгаар улс байгуулсан ч 1918 онд Зөвлөлтийн талд цохигдон унажээ. Крымд Оросын иргэний дайны үеэр цагаан, улаантны арми хоорондоо байлдаж байв. 1923 онд ЗСБНХУ байгуулагдахад ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс (ЗСБНӨЗКрУ) үүсэн байгуулагдсан ажээ. 

1920-иод онд татарууд янз бүрийн хэлмэгдүүлэлтэнд өртөж байсан ба 1921 оны Крымын өлсгөлөнгөөр 100 000 орчим татар хүмүүс нас баржээ. 1928-1929 оны хамтралжуулалтын үед олон мянган татарчууд алагдан цөлөгдөж дараад нь 1931-1933 оны өлсгөлөнгөөр татарчууд олноороо үхсэн байдаг. Ийнхүү 1917-1933 онд Крымын татарчуудын тал нь амь үрэгдэх буюу цөлөгджээ. Энэ үед халимаг, крымын татарууд Зөвлөлтийн үндэстнүүд дундаас хамгийн их хэлмэгдэж хэдэн мянгаараа үрэгджээ. Крымын татарууд удаа дараагийн хэлмэгдүүлэлт, гадагшаа дүрвэсэн нүүдэл, цөллөгийн улмаас хүн ам нь эрс цөөрч Крымд шилжин нүүж ирсэн оросуудын тооноос давахааргүй болжээ. 2001 оны байдлаар Крымд 300 000 татар, 1 сая гаруй оросууд, 500 000 гаруй украинчууд байсан бөгөөд Туркд 150 000-6 000 000 Крымын татар гаралтай хүн байдаг гэж үздэг.

Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Крым ихээхэн хохирол амсчээ. 1942 онд нацист Германд бүрэн эзлэгдэж 1944 онд Зөвлөлтийн Улаан Арми буцаан чөлөөлж авсан. Германтай нийлж буруудсан крымын татаруудыг тэр даруй Узбекистан, Сибирь лүү цөлж нутгийг Крым муж гэж өөрчилж Зөвлөлтийн орос, украины нутаг болов. 1954 онд сондгой ганц мужийг ЗСБНХОУ-аас ЗСБНУкрУ-ын харьяанд шилжүүлэн цэгцлэв. Крым хар далайн эргийн рашаан амралтын газрыг их хөгжүүлсэн.

### Украины Крым 
ЗХУ 1991 онд задран бутарч Украин улс тусгаар тогтноход Крым Украины бүрэлдэхүүнд үлдэж 1991 онд автономит эрх авч, 1994 оноос өнөөгийн **Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс** (БНӨЗКУ, украинаар *Автономна Республіка Крим*) болжээ. Харин Крымд байсан ЗХУ-ын Хар тэнгисийн флотыг Орос Украин Гэрээгээр хувааж авсан. Крымын татарууд цөллөгөөс эргэн ирцгээж хүн амын бүтэц буцаж хөдөлгөөнд орсон. Украины хамгийн их тусгай эрхтэй бие даасан нутаг нь Крым байсан. Түүнээс 2014 оны 2-3-р сард Орос улс цэрэгээ оруулж эзлэн авч, Крымын оршин суугчдын дунд ОХУ-тай нэгдэх тухай санал асуулга зохион байгуулж өөрийн газар нутагт нэгтгэсэнээс олон улсын эсэргүүцэлтэй тулгарч маргааны гол сэдэв болоод байгаа. Орос өөрийн газар нутагт нэгтгээд ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Крым улс (орос. Республика Крым Российской Федерации) гэж албан ёсоор нэрлээд байгаа юм.

## Нийгэм
[thumb|right|[Яалт хот|Яалт хотын наран шарлагын газар]]
### Ард түмэн 
### Крымийн хойг дахь хот суурингууд. 
* Симферополь —  337,3 мянган хүнтэй (2013)
* Керчь —  144,7 мянга (2013)
* Евпатори —  106,9 мянга (2013)
* Ялта —  78,1 мянга (2013)
* Феодоси —  69,5 мянга (2013)
* Жанкой —  35,8 мянга (2013)
* Красноперекопск —  29,7 мянга (2013)
* Алушта —  28,4 мянга (2013)
* Бахчисарай —  26,5 мянга (2013)
* Саки —  23,5 мянга (2013)

## Тэмдэглэл 
## Эх сурвалж 

Ангилал:Крымын хямрал
Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр
Ангилал:Украины муж
Ангилал:Оросын холбооны муж