open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тээвэр

**Тээвэр** (гадаад орнуудад "Транспорт" латин. *trans* "дамжуулан" + portare "зөөх" гэдэг нийлбэр үгнээс гаралтай, Британийн англи хэлээр "тээвэр"- **Transport,** эсвэл америк англи хэлээр "тээвэрлэлт"-**transportation**) гэдэг нь хүн, амьтан бөгөөд бүх төрлийн бараа бүтээгдэхүүнийг нэг газраас нөгөө рүү зориудаар шилжүүлэн тээвэрлэх үйл ажиллагаа юм. Тээврийн хэлбэр нь агаар, газар (төмөр ба авто зам), ус, дамжуулах хоолой, сансар огторгуй гэж хуваагддаг. Энэ салбарыг 1. дэд бүтэц, 2. тээврийн хэрэгсэл, 3. үйл ажиллагаа гэсэн 3 хэсэгт хувааж болно. Тээвэр нь соёл иргэншлийн хөгжилд зайлшгүй шаардлагатай, хүмүүс хоорондын худалдааг бий болгодог.

Тээврийн дэд бүтэц нь авто зам, төмөр зам, агаарын зам, усан зам, суваг, дамжуулах хоолой, нисэх онгоцны буудал, галт тэрэгний буудал, автобусны буудал, агуулах, ачааны терминал, шатахуун түгээх бааз (шатахууны зогсоол, шатахуун түгээх станц зэрэг) болон далайн боомтууд зэрэг суурин байгууламжаас бүрдэнэ. Терминалууд нь зорчигч, ачаа тээвэрлэх бөгөөд  техникийн засвар үйлчилгээ хийхэд ашиглаж болно.

Тээврийн хэрэгсэл гэдэг нь хүн болон ачаа барааг тээвэрлэхэд ашигладаг төрөл бүрийн тээврийн хэрэгслүүдийг хэлнэ. Үүнд 1. тээврийн хэрэгсэл, 2. унаж болох амьтан, 3. ачаа тээшний хөсөг амьтад багтдаг. Тээврийн хэрэгсэлд вагон, автомашин, унадаг дугуй, автобус, галт тэрэг, ачааны машин, нисдэг онгоц, нисдэг тэрэг, усан онгоц, сансрын хөлөг зэрэг ордог. 

2016 оны мэдээллээр дэлхийн хэмжээнд нэг их наяд гаруй автомашин, 210 мянга гаруй зүтгүүр, олон сая төмөр замын вагон, 90 мянга гаруй далайн хөлөг онгоц, 30 мянга гаруй хуваарьт чиглэлийн агаарын хөлөг тээвэрлэх үйл ажиллагаанд оролцсон байна. Тэд жилд 110 тэрбум тонн ачаа, нэг их наяд гаруй зорчигч тээвэрлэсэн ажээ. Дэлхий даяар тээврийн салбарт ажилладаг хүмүүсийн тоо 100 сая гаруй байна.

## Монголын тээвэр 
1235 онд Хубилай хааны санаачлагаар морин өртөөний албыг үүсгэсэн нь Монгол улсад анхны тээврийн салбар үүсэж хөгжихийн эхлэл болсон билээ. Монголд орчин үеийн механикжсан тээврийн хэрэгсэл XX зууны эхэн үеэс нэвтэрч, 1921 онд ардын хувьсгалын жилүүдэд тээврийн үүргийг үндсэндээ морин өртөө уламжлалт ердийн хөсгөөр гүйцэтгэж байлаа.

1925 онд монголын анхны тээврийн байгууллага болох “Улсын тээх нэвтрүүлэх газар”-ыг байгуулж  монголын авто тээврийн байгууллагын тулгын чулуу тавигджээ.

1935 онд Худалдааны авто бааз, 1954 онд Авто-такси моторын бааз, 1965 онд Гадаадын мэргэжилтэнд үйлчлэх авто бааз гэх мэт төрөлжсөн тээврийн байгууллага нийслэл хотод байгуулагдаж, 1940 оны 11 дүгээр сард БНМАУ-ын Зам тээврийн яамыг байгуулж төрөл бүрийн тээвэр, зам барилгын ажлыг төвлөрүүлж удирдах болсон. 

1949 онд Зөвлөлт-Монголын хамтарсан "Улаанбаатар төмөр зам нийгэмлэг", товч. УБТЗ үүссэн.
Ражендра Прасад

**Ражендра Прасад** (хинди. राजेन्द्र प्रसाद, 1884 оны 12-р сарын 3-нд Британийн Энэтхэгийн Зерадеи хотод төрж, 1963 оны 2-р сарын 28-нд Энэтхэгийн Патна хотод нас барсан) — Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч, улс төрч байсан бөгөөд 1950-1962 онд Энэтхэг улсын анхны Ерөнхийлөгч болсон хүн юм. Улс төр, эдийн засгийн сэдвээр хэд хэдэн ном бичсэн. 

## Намтар 
Ражендра Прасад 1884 оны 12-р сарын 3-нд орчин үеийн Бихар мужийн Зерадей хотод төрсөн. Тэр бичиг баримт эрхэлдэг байсан "Кайастха" кастаас гаралтай. Түүний эцэг санскрит болон перс хэлний эрдэмтэн байжээ.

1902 онд Прасад Калькуттагийн их сургуульд элсэн орж, 1915 онд хууль зүйн ухааны магистр цол хүртжээ. Дараа нь тэрээр янз бүрийн боловсролын байгууллагад багшаар ажилласан. Эдийн засгийн ухааны зэрэг хамгаалсны дараа тэрээр Лангат Сингх коллежид англи хэлний профессор, 1909 оноос Калькутта хотын Сити коллежид эдийн засгийн профессороор ажиллаж байв. Тэрээр Аллахабадын их сургуульд хууль зүйн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 

Тэрээр Бхагалпурт хуульчаар ажиллаж байнаад 1916 онд Бихар, Орисса мужийн Дээд шүүхэд ажилд орсон. 

Тэрээр 1906 онд Калькутта хотод болсон Энэтхэгийн Үндэсний конгрессын арга хэмжээнд анх оролцож, 1911 онд гишүүнээр элссэн бөгөөд 1916 онд Лакхнау хотод болсон Энэтхэгийн Үндэсний конгрессын хуралдааны үеэр Мохандас Ганди, дараа нь Жавахарлал Неру нартай танилцсан байна. 1920 онд тэрээр үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд туслахын тулд хуульч мэргэжлээр ажиллаж, их сургуулийнхаа ажил үүргээ дуусгахаар шийджээ. Тэрээр сөрөг хүчний хэвлэлд нийтлэл бичиж, тусгаар тогтнолын үзэл санааг улс даяар идэвхтэй сурталчлан аялж байв.

1934 оны 10-р сард Бомбейд болсон Энэтхэгийн Үндэсний Конгресс (ЭҮК) намын чуулганаар ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Дараа нь тэр хэд хэдэн удаа богино хугацаагаар хоригдож байжээ. Тэрээр Бихар (1934), Кветта (1935) дахь газар хөдлөлтөд нэрвэгдэгсдэд туслах хороодыг тэргүүлж байжээ. 1942 онд ЭҮК "Энэтхэгээс зайл!" тогтоолыг (англи. *Quit India Resolution*) баталсны дараа баривчлагдаж, 1945 оны 6-р сарын 15 хүртэл шоронд суусан байна.

1946 оны 9-р сарын 2-нд Энэтхэгийн түр засгийн газар буюу Энэтхэгийн дэд вангийн дэргэдэх Гүйцэтгэх зөвлөлийг байгуулсны дараа тэрээр Хүнс, хөдөө аж ахуйн яамыг тэргүүлсэн. Дараа нь тэрээр Энэтхэгийн Үндсэн Ассамблейн даргаар гурван удаа сонгогдсон бөгөөд 1950 оны 1-р сарын 26-нд Ассамблейгаас боловсруулсан Энэтхэгийн Үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсны дараа тус улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. Тэрээр ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоныхоо дараа Энэтхэгийн Үндэсний конгресс намыг орхисноор ерөнхийлөгч намаас хараат бус байдаг уламжлал өнөөг хүртэл үргэлжилж байна.

Прасад 1958-1960 оны хооронд Ерөнхийлөгчийн хувиар Япон, Цейлон, Зөвлөлт Холбоот Улс, Малайз, Индонез зэрэг улсад төрийн айлчлал хийсэн.

Тэрээр 1962 оны зун огцорч, хагас жилийн дараа нас баржээ.

Прасад үйл ажиллагааныхаа төлөө тэрээр Энэтхэгийн төрийн дээд шагнал Бхарат Ратна одонгоор шагнагджээ.

Ангилал:Энэтхэгийн улс төрч
Ангилал:Энэтхэгийн ерөнхийлөгч
Ангилал:1884 онд төрсөн
Ангилал:1963 онд өнгөрсөн
Хар Усны тулалдаан

1716 оны 10 сард Цэвээнравдан хааны зарлигаар, Манжийн нөлөөнд орж эхэлсэн Төвөдийг эзлэхээр Их Цэрэндондов, Дугар зайсан нарын захиргаанд Урианхайгаас голчилж татсан 6000 цэрэг бүхий Зүүнгарын их цэрэг дайнд морджээ.
Тэд дунджаар 4000 метр, хамгийн өндөр оргил нь 7000 метрээс дээш Тэнгэр уулыг гаталж, 500 км Такламаканы цөлийг тойрч, дэлхийн хамгийн өндөр уулсын нэг Кунлуны нурууг даваад, 1200 километрийн мөсөн, цаст хөндийгөөр бэдчин 1717 оны 7 сард сая нэг Төвөдөд хүрч монгол хүний асар их тэсвэр тэвчээрийг батлан харуулсан түүхтэй.
Зүүнгарын цэрэг Хошуудын Лхазан хаан, Төвөдийн 10,000 цэргийг ялж Зүүнгарын тугийг Лхаст мандуулсан байна. Үүнийг сонссон Манжийн Энх-Амгалан хаан 1718 оны 2 сард өөрийн бие хамгаалах торгон цэргийн ангийн 2400 цэргийг Цэрэнгийн удирдлага дор, манж найман тугийн 4000 шилдэг цэргийг жанжин Эринтийн удидлагад Төвөд рүү илгээсэн байна. Сичуанаас Кан Тай жанжны 2000 цэрэг нэмэлт хүч болон дайран орох төлөвлөгөөтэй байжээ. Өнөөгийн Төвөдийн Нагцуд 7 сард хүрэлцэн ирсэн Манжийн цэрэг рүү Цэрэндондовын толгойн анги шөнөөр гэнэт дайраад зугтсан байдаг. Хойноос нь Эринтийн их цэрэг нэхэж хөөсөн ба Хар ус голын хойд тал хүргээд алджээ. Энэ нь дайсан этгээддээ тулааны талбарыг нь бэлдэж өгсөн уран арга байсан бөгөөд тус голын өмнө талд өндөр уулан дээр ойрадууд шивээ барьж буудалласан байв. Ийнхүү нам дор газар манжууд цэргээ байрлуулахаас өөр аргагүй болж голыг гатлаж довтолбоос отоонд орох магадлалтай хэмээх сэтгэн ихэд болгоомжилж тулаанд бэлдэж эхэлсэн. Удалгүй хоёр тал их буугаар ээлжлэн гал нээсэн бөгөөд өндөр уулан дээр байрласан Зүүнгарын буу тусгал оновч хамаагүй илүү байж Манжийн цэргийг ихээр хиаруулжээ. 7 сарын дундаар Сичуанаас ирж явсан Кан Тай жанжны хүнсний хангалтын цувааг Дугар зайсны баг цэрэг төвөдүүдтэй нийлж устгав. Удалгүй Сартаг тэргүүт баатрууд Манжийн их цэргийн агтыг нь шөнөөр дээрэмдэн одов. Ийн манжууд Цэрэндондов өрлөгийн тооцсоноор 9 сар гэхэд хүнс хоолгүй, агт морьгүй амилсан чөтгөр болох байсан аж. 8 сарын эхээр Цэрэндондов өөрийн армиа авч уулнаас буун голын гаталж Манжийн цэргийг бүсэлж эхэлсэн байна. 9 сарын 28-нд товлосон цаг ирэхэд Эринт, Цэрэн нарын их цэрэг рүү ойрадууд давшин орж хяджээ. Тулааны талбараас 428 манж олзлогдон амьд гарсан ба Ванчин Богдын зуучлалаар нутаг буцсан түүхтэй.

## Мөн үзэх 
* Лхазан хаан

Ангилал:1718 он
Ангилал:18-р зууны тулалдаан
Ангилал:18-р зууны Монголын түүх
Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх
Ангилал:Монголчуудын тулалдаан
Ангилал:Манжийн түүхэн дэх тулалдаан
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх
Ангилал:Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан
Энэтхэгийн Үндсэн хууль

**Энэтхэгийн Үндсэн хууль** (англи. *Constitution of India*, хинди: भारतीय़ संविधान) Энэтхэг улсын дээд гол хууль юм. Үндсэн хууль нь Энэтхэгийн улс төрийн үндсэн зарчмуудыг бий болгох, төрийн бүтэц, журам, эрх мэдэл, үүргийг тогтоох, иргэдийн үндсэн эрх, үүргийг тусгах үндэс суурь болдог. Энэтхэг улс тусгаар тогтнолоо олж авснаас хойш хоёр жилийн дараа Үндсэн хуулийг 1949 оны 11-р сарын 26-нд Энэтхэгийн Үндсэний Ассамблейгаар баталж, 1950 оны 1-р сарын 26-нд хүчин төгөлдөр болсон бөгөөд өнөөг хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа юм. Энэ үндсэн хуульд Энэтхэг улсыг тусгаар тогтносон, ардчилсан бүгд найрамдах улс хэмээн тунхаглаж, иргэддээ шударга ёс, тэгш эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулдаг ажээ.
 1950 онд Үндсэн хуулийг баталгаажуулж гарын үсэг зурж буй мөч.]]
Энэтхэгийн Үндсэн хуулийн үндсэн агуулга нь нийгэм, төрийн тогтолцооны хамгийн чухал зүйл болох хувь хүний ​​эрх зүйн статустай холбоотой байдаг. Энэтхэгийн Үндсэн хуулийг зохиогчид бусад улс орнуудын үндсэн хуулийн бүхий л ололт амжилтыг тусгах гэж оролдсон байна. Тодруулбал, Энэтхэгийн Үндсэн хууль нь Их Британийн Үндсэн хуулийн үндсэн хуулийн актууд, түүнчлэн ЗХУ, АНУ, Канад, Япон, Австралийн үндсэн хуулиас хэд хэдэн заалтыг тусган авсан гэдэг.

Үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсон өдөр нь Энэтхэгт албан ёсны амралтын өдөр бөгөөд жил бүрийн 1-р сарын 26-нд Бүгд найрамдах улсын баяр болгон тэмдэглэдэг. Энэтхэгийн Үндсэн хууль нь дэлхийн хамгийн урт үндсэн хууль бөгөөд 448 зүйл, 12 үндсэн хуваарь, 103 нэмэлт өөрчлөлтөөс бүрдсэн бөгөөд англи хэлээрх 117,369 үгээс бүрдсэн бөгөөд үүний албан ёсны хинди орчуулгатай байдаг ажээ. 1950 оны Үндсэн хуулийн эхийг Шинэ Дели дэх Парламентын номын сангийн байранд гелиэр дүүргэсэн хайрцагт хадгалдаг.

Энэтхэгийн Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах үйл явц нь маш хялбар бөгөөд энгийн байдаг учраас үүсээд буй нөхцөл байдалд илүү дасан зохицохын тулд түүний олон зуун заалтуудад нэмэлт өөрчлөлт оруулсан байдаг. Үндсэн хуульд 80 орчим зүйл шинээр нэмж, 20 орчим заалтыг хасаж нийтдээ таван зуу гаруй зүйл заалтыг нэмж оруулсан байна. Нэмэлт өөрчлөлтийг Үндсэн хуулийн эх бичвэрт шууд оруулж, өөрчилдөг, эсвэл хавсаргадаг. Зарим нэмэлт, өөрчлөлтүүд нь АНУ-ын Үндсэн хуультай их ойр байдаг.  

## Холбоос 
*Энэтхэгийн парламент
*Энэтхэгийн Засгийн газар
Дашдэлэгийн Алтангэрэл

**Дашдэлэгийн Алтангэрэл** (1949 онд Архангай аймгийн Цэнхэр суманд төрсөн- 1984 онд нас барсан) - Монгол Улсын дэлгэцийн жүжигчин. Монголын үзэгчид "Молиго Очир", "Боогоо", "Самдан", "Белаз" машины жолооч "Очир" дүрээр нь түүнийг андахгүй танина.

## Намтар 
Түүний эх нь залуудаа “Архангайн дугуй цагаан” гэх нэртэй байсан гэдэг. Түүнийг бага байхад холын хамаатных нь айлд өргүүлсэн аж. Жүжгийн зохиол унших дуртай, пянз сонсож, байсхийгээд л аймгийн Соёлын ордон руу гүйж хичээлээ цалгардуулах аястай хүүхэд байсан тул эх нь ангийнх нь үүдэнд сахиж суусаар дунд сургуулийн 7-р ангийг нь төгсгөсөн байна. 

Тухайн үед Архангай аймгийн ерөнхий боловсролын сургууль 7 жил суралцаад төгсдөг байсан тул Д.Алтангэрэл аймгийнхаа Соёлын ордонд дуучнаар ажилд оржээ. Тэрээр өөрийгөө бүх талаараа хөгжүүлж, бригадаар тоглолтоор явахад нь бусаддаа тусалж, жолоочдоо дэм болж, машин нь эвдэрвэл засалцаж, ядарсан үед нь жолоог нь ээлжлэн барьж явдаг байв. Улсын Драмын Эрдмийн Театрын хамт олон монгол төрхтэй жүжигчний эрэлд гарч орон нутгаар явахдаа Баянхонгор аймгаас Ж.Дорлигжав, Архангай аймгаас Д.Алтангэрэл нарыг авчирчээ. 

Д.Алтангэрэл Улсын Драмын Эрдмийн Театрт “Молиго Очир” нэрээр танигдсан бөгөөд тайзнаа “Учиртай гурван толгой” дуурийн Балган, “Оролмаа эх”-ийн гол дүр зэрэг дүрийг чадамгай бүтээж, ямар чадварлаг, ирээдүйтэй жүжигчин болохоо харуулсан ч олон нялх хүүхэд, гэр бүлээ театрын цалингаар тэжээх боломжгүй байсан тул 2 жил орчим театрт ажиллаад гарч, 1978 онд хангамжийн баазад тээврийн жолоочоор ажилд орсон байна. 

Жүжигчид түүнийг “Их Монгол” гэж хочилдог байжээ. Дэлгэцэд мөнхөлсөн дүрүүд нь монгол эр хүний мөн чанарыг илтгэсэн байдаг нь онцлог. Тухайлбал, "Хүний амь" киноны цагдаагийн ажилтан, "Суварган цэнхэр уулс" киноны бага түрүүч Дорлиг, "Үүрийн цолмон" киноны Самдан," "Хоньчин Найдан" киноны Зоригт, "Гэрлэж амжаагүй явна" киноны Очир, "Хатанбаатар" киноны Боогоо буюу Тогоо. Түүний дэлгэцэнд бүтээсэн хамгийн сүүлийн, бас олны хайртай жүжигчин болгосон дүр нь “Гарьд магнай” киноны бөх “молиго” Очир. Тэрээр кино зураг авалтаа дуусгаад “Киноны нээлт дээр уулзацгаая. Би та нартаа нутгийнхаа айрагнаас авчирна аа” гэж хэлээд явжээ. Гэвч тэр осолдож цэл залуу 35-хан настайдаа 1984 онд бурхны оронд одсон байна.

Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Монголын жолооч
Ангилал:Цэнхэрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1949 онд төрсөн
Ангилал:1984 онд өнгөрсөн
Фатиха

**Фатиха** () бол Куран судрын эхний бүлэг юм.

## Мөн үзэх
* Ислам

## Эх сурвалжууд
001
Энэтхэгийн Ерөнхий сайд нарын жагсаалт

**Энэтхэгийн Ерөнхий сайд нарын жагсаалт**. 1949 оны 11-р сарын 26-нд Энэтхэгийн Үндсэн хуулийг баталж, 1950 оны 1-р сарын 26-нд хүчин төгөлдөр болсноор Энэтхэгийн Холбоо нь Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улс болж өөрчлөгдсөн. Үндсэн хуулийн эх бичвэрт нэмэлт, өөрчлөлт оруулахад хялбар байсан ч анх түүнд тусгагдсан парламентын Бүгд найрамдах улсын үндэс суурь өөрчлөгдөөгүй хэвээр байна. Үүнээс хойш Энэтхэг улсын Ерөнхий сайдын алба хашсан хүмүүсийн жагсаалт юм.
Кадр

**Кадр** () бол Куран судрын 97 дахь бүлэг юм.

## Мөн үзэх
* Ислам

## Эх сурвалжууд
097
Беркли дэх Калифорниийн их сургуулийн номын сан

**Беркли дэх Калифорнийн их сургуулийн номын сан** () хорин долоон бүрэлдэхүүн болон харьяа номын сангуудын нэгдэл. Цувралуудын тоогоороо АНУ-д судалгааны номын сангуудаас 6-т ордог юм. 2024 оны байдлаар Берклигийн номын сангийн системд 400-аас олон хэлээр бичигдсэн материалыг хадгалдаг ба 14 сая цуврал байдаг.
Номын сангууд нийлээд 12 акр (49,000 м2) газрыг хамардаг ба дэлхийд хамгийн том номын сангийн цогцолборуудын нэгээр тооцогддог. 2003 онд Судалгааны номын сангуудын холбооноос чанарын олон төрлийн статистик үзүүлэлтүүд дээр үндэслэн энэхүү номын санг Хойд Америкийн гурав дахь олон нийтийн их сургуулийн номын сангаар шалгаруулжээ.

Ангилал:АНУ-ын номын сан
Доугийн дурсгалын номын сан

**Доугийн дурсгалын номын сан** ) нь Беркли дэх Калифорниийн их сургуулийн номын сангийн төв номын сан юм.

Чарльз Франклин Доу бол нэр бүхий гол номын сангийн гол ивээн тэтгэгч байв. Доугийн дурсгалын номын сан нь анх 1910 онд баригдсан ба анх үндсэн цувралуудыг л хадгалж байсан юм. Гоо урлагийн сонгодог энэхүү барилга кампусын архитектор болох Жон Гален Ховард "Баруун зүгийн Афенүүд" хэмээх кампусын төлөвлөгөөний байгууламжуудын нэг болгон зохион бүтээгджээ. Энэ нь эхэндээ кампусд орж ирээд хамгийн түрүүнд харагдах зорилготой баригдсан, гэвч одоо үед ихэнх сурагчид эсрэг талд болох Спарол Плазагаар сургууль руугаа ордог. Үндсэн цувралуудын ихэнх нь Үндсэн (Гарднер) Стек болон Хойд бүсийн номын сангийн байгууламжид хадгалагдаж байгаа бол Доу номын сангийн системийн нь лавлагаа, тогтмол хэвлэл, захиргааны төв болох үүргийг гүйцэтгэдэг байна.

Ангилал:АНУ-ын номын сан
Гиббардын теорем

**Гиббардын теорем**

Механизмын загварчлал болон нийгмийн сонголтын онолын хүрээнд Гиббардын теоремыг философич Аллан Гиббард 1973 онд баталжээ. Энэ нь аливаа тогтмол (детерминистик) хамтын шийдвэр гаргалтын үйл явцын хувьд доорх гурван шинж чанарын аль нэг нь заавал байх ёстой гэж үздэг:

	1.	Дарангуйллын шинжтэй байх – Өөрөөр хэлбэл, нэг санал өгөх эрхтэй хүн эцсийн шийдвэрийг гаргана.

	2.	Хоёрхон боломжит үр дүнг хязгаарлах – Зөвхөн хоёр сонголтын нэгийг гаргаж болно.

	3.	Шулуухан бус үйл явц – Саналаа стратегийн үүднээс өгч, бусад хүмүүсийн саналыг хэрхэн өгч буйд үндэслэн өөрийн сонголтыг хийх шаардлагатай болно.

Энэ теоремын нэг дүгнэлт нь Гиббард-Саттертуэйтийн теорем бөгөөд энэ нь санал хураалтын дүрмүүдтэй холбоотой юм. Гол ялгаа нь Гиббард-Саттертуэйтийн теорем зөвхөн эрэмбэлсэн санал хураалт (ranked voting)-д хамаардаг. Гиббардын теорем нь өргөн хүрээтэй учраас сонгогчид нэр дэвшигчдийн эрэмбийг өөрчлөх шаардлагатай эсэх талаар ямар ч дүгнэлт хийдэггүй, харин зөвхөн хамгийн оновчтой санал нь бусад сонгогчдын санал хураалтын үр дүнд хамаардаг гэж үздэг.

Гиббардын теорем нь илүү ерөнхий бөгөөд хамтын шийдвэр гаргалтын үйл явцыг дарааллын дагуу бус (ordinal бус) авч үздэг. Жишээлбэл, сонгогчид нэр дэвшигчдэд үнэлгээ өгч дүгнэх систем (кардинал санал хураалт) зэрэг орно. Энэ теоремыг Ароугийн боломжгүй байдлын теорем ашиглан батлах боломжтой.

Гиббардын 1978 оны теорем болон Хилландын теорем нь үүнийг өргөтгөж, тогтмол бус (non-deterministic) үйл явцад хамааруулдаг. Өөрөөр хэлбэл, эцсийн үр дүн нь зөвхөн оролцогчдын үйлдлээс хамаараад зогсохгүй, санамсаргүй байдлын элемент агуулж болно.

Гиббардын теорем нь нэг л ялагчтай шийдвэр гаргалтыг авч үздэг бөгөөд олон ялагчтай системд хамаарахгүй.
Хадаан Тайш

Хадааш Тайш (Хамарт жанжин) нь 12-р зуунд мэндэлсэн бөгөөд Хамаг Монгол улсын төрийн нэрт зүтгэлтэн, гарамгай жанжин, тайш хүн юм. Тэрээр Амбахай хан болон түүний хатан Орбай хатны хөвүүн болон мэндэлжээ. Зүрчидийн Алтан улс Хамаг Монгол руу дайрсан 40 түмтийн дайн, 80 түмтийн дайн, Татаар Монголын 12 дайн, Мэркүдийн дайнд оролцож байсан. Хабул хан, Амбахай ханы үед 1000-тын ноён, Хотула ханы үед төрийн Тайш цолтой байжээ. Тэрээр Хамаг Монгол улсын их цэргийн удирдагч, дайны цэргийн зохион байгуулалтыг хийдэг байсан бөгөөд дайны судар бүтээж байжээ.

Гэр бүл

* Эцэг: Амбахай хан
* Эх: Орбай хатан

Ах дүүс:

* Үг Түмэн
* Бүрхэсү
* Адил
* Бэрх Эш
* Эгүл Тоорил
* АгаЧу
* Таргудай
* ХотУн
* Хуту отчигин

Эгч дүүс:

* Бэркиш
* Алалтун
* Мөнгөлтүн
* ТүмЭрдэнэ
* Сайн Бээрэн

Ангилал:Хамаг Монгол
Ангилал:Тайш
Ангилал:Хамарт жанжин
__INDEX__
2028 оны Өсвөрийн Өвлийн Олимп

**2028 оны өсвөрийн өвлийн олимп** (, ), албан ёсоор **Өсвөрийн өвлийн олимпын V наадам** нь 2028 оны 1 сарын 15-нөөс 29-нд Италийн Доломити-Валтеллина хотод зохиогдоно.

## Эшлэл
Ангилал:Олимп
Механизмын дизайн

Механизмын загварчлал

Механизмын загварчлал (заримдаа хэрэгжуулэлтийн онол эсвэл байгууллагын загварчлал гэж нэрлэдэг) нь эдийн засаг,тоглоомын онолын салбар юм. Энэ ньтоглогчдын жинхэнэ сонголт, мэдээлэл нь тодорхой бус байсан ч тодорхойлогдсон үзүүлэлтүүдийн дагуу сайн үр дүн гаргах механизмууд буюу байгууллагуудыг хэрхэн бүтээхийг судалдаг. Иймээс механизмын загварчлал нь хувийн мэдээлэлтэй. тоглоомуудын шийдлийн ойлголтыг судлахад чиглэгддэг.Механизмын загварчлал нь эдийн засгийн уламжлалт салбарууд болох зах зээлийн загварчлал төдийгүй улс төрийн  шинжлэх ухаан (сонгуулийн онолоор дамжуулан),интернэт сүлжээний систем (жишээ  нь, олон домэйн хоорондын чиглүүлэлт), цахим худалдаа, Facebook болон Google-ийн сурталчилгааны дуудлага худалдаанд өргөн хэрэглэгддэг. Энэ нь тоглоомын эцсийн үр дүнгээс эхэлж,уг үр дүнд хүргэх тоглоомыг буцаан олох аргачлалтай тул заримдаа "урвуу тоглоомын онол" гэж нэрлэгддэг. Леонид Хурвиц"Загварчлалын асуудалд зорилтот функц нь өгөгдсөн бөгөөд механизм нь тодорхойгүй байна. Тиймээс загварчлалын асуудал нь уламжлалт эдийн засгийн онолын урвуу хувилбар юм" гэж тайлбарласан байдаг.2007 оны Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагналыг Леонид Хурвиц, Эрик Маскин, Рожер Майерсон нар"механизмын загварчлалын онолын үндсийг тавьсан" хэмээн хуртсэн. Энэ салбарын суурийг тавьсан Уильям Викрийнсудалгаанууд 1996 онд туунд Нобелийн шагналыг авчирсан.
Кэтрин Жонсон

**Креола Кэтрин Жонсон** (төрсөн овог: Колеман; 1918 оны 8 сарын 26 - 2020 оны 2 сарын 24) нь АНУ-ын математикч бөгөөд НАСА-д ажиллах үедээ тооцоолсон орбитын механикийн тооцооллууд нь АНУ-ын хүнтэй сансрын нислэг амжилттай болоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тэрээр НАСА-д 33 жил ажиллахдаа нарийн төвөгтэй гар тооцооллыг гарамгай хийдэг байсан бөгөөд анх компьютер ашиглан эдгээр тооцоог хийхэд гар бие оролцож байжээ.

Тэрээр Меркурий сансрын хөтөлбөрийн нислэгүүдийн траектор, хөөрөх цонх, яаралтай буцах замуудыг тооцоолох ажлыг хариуцаж байжээ. Мөн саранд хүрэх Апполо хөтөлбөрийн траекторын тооцоо, удирдлагын модулийн тооцоог гаргасан байна.

2015 онд АНУ-ын ерөнхийлөгч Барак Обама Жонсонг Ерөнхийлөгчийн Эрх Чөлөөний одонгоор, 2016 онд НАСА-гаас түүнийг Silver Snoopy одонгоор шагнажээ. Түүнийг нас барсны дараа 2021 онд түүнийг Үндэсний Эмэгтэйчүүдийн Алдрын Танхимд оруулсан.

Ангилал:АНУ-ын математикч
Ангилал:1918 онд төрсөн
Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Синнамон

thumb|Синнамон мод (Cinnamomum verum)-ны дотоод хатаасан хальс, нунтаг, цэцэг
Синнамон нь Cinnamomum зүйлийн хэд хэдэн модны доторх хальснаас гаргаж авсан нунтаг амтлагч юм. Синнамонийг голчлон амтлагч, үнэртэн, янз бүрийн хоол, амттан, өглөөний серийнд, хөнгөн зууш, талх нарийн боов, цай, халуун шоколад, уламжлалт хоолонд ашигладаг. Синнамонийн үнэр, амт нь түүний тос ба гол бүрэлдэхүүн хэсэг болох циннамальдегид болон егэнонол зэрэг олон төрлийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс үүсдэг.

Синнамон нь хэд хэдэн модны зүйлийн нэр бөгөөд эдгээр модноос гаргаж авсан амтлагч бүтээгдэхүүнүүдийг хэлдэг. Эдгээр нь Lauraceae овогт хамаарах Cinnamomum зүйлийн гишүүд юм. Зөвхөн хэдэн Cinnamomum зүйл модыг хүнсний зориулалтаар  ургуулдаг. Cinnamomum verum (Хэдийгээр C. zeylanicum гэж нэрлэдэг), Шри Ланка (өмнө нь Ceylon) улсаас гаралтай "Ceylon cinnamon" хэмээн алдаршсан хэрнээ "жарын Синнамонийн" гэж тооцогддог боловч олон улсын худалдаанд ихэнх Синнамоныг дөрвөн өөр зүйлийн гаралтай, ихэнхдээ "касия" гэж зөв нэрлэдэг: C. burmanni (Индонезийн Синнамонийн нунтаг эсвэл Padang касия), C. cassia (Хятад Синнамонийн нунтаг эсвэл Хятад касия), C. loureiroi (Сайгон Синнамонийн нунтаг эсвэл Вьетнами касия), мөн илүү ховор C. citriodorum (Малабар Синнамонийн нунтаг) юм.

2021 онд дэлхийн Синнамонийн үйлдвэрлэл 226 753 тонн болж, үүнээс 43%-ийг нь Хятад улс үйлдвэрлэж тэргүүлжээ.

Ангилал:Амтлагч
Ангилал:Хоол
Ангилал:Эмийн ургамал
Артур Кларк

Сэр **Артур Чарльз Кларк** (англи. *Arthur Charles Clarke*, 1917 оны 12-р сарын 16-нд Их Британийн Сомерсет мужийн Майнхед хотод төрж, 2008 оны 3-р сарын 19-нд Шри Ланка улсын Коломбод нас барсан) нь Английн зохиолч, ирээдүй судлаач, шинжлэх ухааныг түгээн дэлгэрүүлэгч. Британийн эзэнт гүрний одон (1989), Эзэн хааны Бакалавр цол (1998) хүртсэн. Артур Кларк 20-р зууны англи хэлээрх зөгнөлт уран зохиолын төрөл жанрыг хөгжүүлэхэд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн америкийн Айзек Азимов, Роберт Хайнлейн нарын "том гурвын" нэг юм.

Тэрээр залуу наснаасаа шинжлэх ухааны зөгнөлт зохиолд дуртай болж 1936 оноос "Британийн гараг ​​хоорондын нийгэмлэг" (англи. *British Interplanetary Society*)-ийн гишүүн байсан бөгөөд 1946–1947, 1950–1953 онд даргаар нь сонгогдож байжээ. 1945 онд тэрээр "Дэлхийн гаднах дахин дамжуулагч" нийтлэлийг нийтэлж, геостационар давтагч хиймэл дагуулын санааг дэвшүүлж, дараа нь энэ санаа нь амжилттай хэрэгжсэн юм. Энэхүү төсөл нь Кларкад олон шагнал авчирсан, тухайлбал 1982 онд Олон улсын Маркони шагнал (англи. *Marconi Prize*), Франклины хүрээлэнгийн (англи. *Franklin Institute*) Алтан медаль, Линдбергийн шагнал болон бусад олон шагнал хүртсэн. 1950 оноос хойш тэрээр Хатан хааны одон орон судлалын нийгэмлэг (англи. *Royal Astronomical Society*)-ийн гишүүн болжээ. Шинжлэх ухааныг түгээн дэлгэрүүлэхэд гаргасан амжилтынхаа төлөө 1961 онд Калинга шагнал (англи. *Kalinga Prize*) хүртсэн байна. 

1950, 1960-аад онд Артур Кларк технологийн тодорхой салбаруудын хөгжил, улмаар нийгэмд гарах өөрчлөлтийн талаар тодорхой таамаглал дэвшүүлсэн футурологич гэдгээрээ алдартай болсон. Эдгээр таамаглалыг агуулсан нийтлэл, номууд 1945-1976 оны хооронд хэвлэгдсэн бөгөөд Жозеф Пелтоны тооцоолсноор Кларкийн урьдчилан зөгнөсөн наад зах нь 15 "зөгнөлүүд" амьдралд биелсэн байна.

Артур Кларк 1975 онд Шри Ланкын иргэншил авсан. Полиомиелит өвчнөөс болж зохиолч 1990-ээд онд суугаа болж тэргэнцэр хэрэглэх болж, зохиолчидтой хамтран их ажиллаж эхэлсэн байна.

Ангилал:Английн зохиолч
Ангилал:1917 онд төрсөн
Ангилал:2008 онд өнгөрсөн
Карнеги Меллон Их сургууль

**Карнеги Меллон Их сургууль** (англи. *Carnegie Mellon University*; **CMU**) - АНУ-ын Пеннсилвани мужийн Питтсбург хотод байрладаг хувийн их сургууль, судалгааны төв юм. Эндрю Карнеги 1900 онд Карнеги Инженерийн Сургууль нэртэйгээр үүсгэн байгуулсан тус сургуулийг 1912 онд Карнеги Технологийн Дээд Сургууль болгон өөрчилж, дөрвөн жилийн магадлан итгэмжлэгджээ. 1967 онд хуучнаар Питтсбургийн их сургуулийн харьяа Меллон аж үйлдвэрийн судалгааны хүрээлэнтэй нэгдсэний дараа тус хүрээлэн нь Карнеги Меллон Их сургууль гэж нэрлэгдэх болжээ.

Тус их сургууль нь шинжлэх ухаан, технологийн чиглэлээр судалгаа, мэдээллийн технологи, робот техник, хиймэл оюун ухааны салбарт инновац хийх чиглэлээр ажилладаг. Тус их сургууль нь менежмент, эдийн засаг, хэл шинжлэл зэрэг бусад олон салбарт алдартай. IBM болон бусад алдартай том компаниудтай хамтран ажилладаг.

Их сургуулийн төгсөгчдийн дунд Жон Форбс Нэш ("Хамтран ажиллахгүй тоглоомын онол дахь тэнцвэрийн шинжилгээ" хамтран бичсэн бүтээлээрээ 1994 оны эдийн засгийн салбарын Нобелийн шагналт), Энди Уорхол (зураач), Чарльз Эрвин Уилсон (АНУ-ын Батлан ​​хамгаалахын сайд 1953-аас), Эдгар Митчелл (NASA, сансрын нисэгч), Жеймс Гослинг (Java-г бүтээгч), Стефани Кволек (Кевлар зохион бүтээгч), Стивен Бочко (кино зохиолч, продюсер, Эммигийн арван шагналын эзэн) болон бусад алдартай хүмүүс байдаг юм.

Ангилал:Пеннсилванийн их сургууль
2034 оны Өвлийн Олимп

**2034 оны өвлийн олимп** (, ), албан ёсоор **Өвлийн олимпын XXVII наадам** нь 2034 онд зохиогдох өвлийн олимп юм. Уг наадмыг зохион явуулах албан ёсны хүсэлтээ хотууд 2021 он гэхэд ОУОХ-нд ирүүлж, 2024 оны 7 сарын 24-нд болох ОУОХ-ны чуулганаар олимп болох хотыг сонгожээ.

Солт-Лэйк Сити хотод өмнө нь 2002 онд өвлийн олимп зохиогдож байв.

## Эшлэл
Ангилал:Олимп
Питер Рубенс

**Питер Пауль Рубенс** (нидерл. *Peter Paul Rubens*; 1577 оны 6-р сарын 28-нд Зиген хотод төрж, 1640 оны 5-р сарын 30-нд Антверпен хотод нас барсан) — Нидерландын (фламанд) уран зураач, урлагийн барокко чиглэлийг үндэслэгчдийн нэг бөгөөд томоохон төлөөлөгч нь юм. Тэрээр мөн том урлагийн бүтээл цуглуулагч бөгөөд дипломат юм.  

Рубенсийн уран бүтээл гэж тооцогдох 3 мянга орчим уран зураг байдаг бөгөөд тэдгээрийн нэлээд хэсгийг өөрийн сурагч оюутнууд болон хамтран ажиллагсадтайгаа хамтран зурсан бөгөөд тэдний дотроос хамгийн том нь Антун ван Дик (1599-1641) байсан юм.

Ангилал:Нидерландын зураач
Ангилал:1577 онд төрсөн
Ангилал:1640 онд өнгөрсөн
Роза Зергерли

**Роза Зергерли гизи Аллахвердиева** (, 1979 оны 3-р сарын 27-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Оросын Тюмень мужид төрсөн) - Азербайжаны кино найруулагч, дуучин, жүжигчин, зохиолч, телевизийн хөтлөгч.

## Намтар 
Роза Зергерли 1979 онд ОХУ-ын Тюмень мужийн Лабытнанги хотод цэргийн албан хаагчийн гэр бүлд төржээ. Хөгжмийн дунд сургууль, Хөгжмийн техникумд баян хуур, төгөлдөр хуурын ангид амжилттай суралцаж байгаад 2001-2008 онд Азербайжан улсын Соёл урлагийн их сургуульд олон нийтийн арга хэмжээний найруулагчийн ангид суралцаж, 2015 онд "Найруулагчийн түүх, онол"-ын магистрын ангийг онц дүнтэй төгссөн.

2000 оноос эдүгээ хүртэл 20 гаруй жил Роза өөрийн мэргэжлээр Мингачевир хотын Драмын театрт тайзны найруулагчаар ажиллаж (2014-2015) “Хоёр өнчин хүүхдийн хувь заяа”, “Адал явдал-Вэзир-Ханы-Ланкаран”, “Гол тайзнаа”, “Айдын цэцэг”, “Мөн тайзнаа” зэрэг жүжгүүдийг найруулан тавьжээ. Мөн “Сибирийн арслангуудын өргөө” зэрэг олон жүжигт тоглосон.

Сүүлийн 20 жилийн хугацаанд найруулах, жүжиглэх, дуулах, сурган хүмүүжүүлэх чиглэлээр томоохон амжилтад хүрсэн Роза Заргар гизи Аллахвердиева өдгөө шинэ төслүүд дээр ажиллаж, олон ангит кинонд сонирхолтой дүрүүдээр жүжигчний ажлаа үргэлжлүүлж байна.

Роза Зергер гизи Аллахвердиева хүмүүнлэгийн болон буяны үйл ажиллагаанд анхаарал хандуулдаг. Уран бүтээлч дөрвөн хүүхдийнхээ гурвыг нь өргөж авсан байна.

Түүний "İstedim"- (монгол. *Би хүсэж байсан*) гэх нэртэй уянгын дуу сүүлийн үед Азербайжан, Турк болон Казахстан зэрэг улсад их алдартай болоод байгаа ажээ.

Ангилал:Азербайжаны найруулагч
Ангилал:Азербайжаны дуучин
Ангилал:Азербайжаны жүжигчин
Ангилал:1979 онд төрсөн
Питтсбургийн их сургууль

**Питтсбургийн их сургууль** (англи. *University of Pittsburgh*, албан бусаар— Pitt) — АНУ-ын Пеннсилвани мужийн Питтсбург хотод 1787 онд байгуулагдсан, олон нийтийн судалгааны их сургууль. Анагаах ухааны чиглэлийн судалгаагаараа алдартай юм.

Питтсбургийн их сургууль нь байгуулагдсан цагаасаа хойш хувийн боловсролын байгууллага байжээ. 1966 оноос 1970-аад он хүртэл Пеннсилвани мужийн мэдэлд байсан. Өнөө үед тус мужид "Commonwealth System of Higher Education" хууль хэрэгжиж улсын их сургууль статустай. 

2009 онд АНУ-ын U.S. News & World Report сэтгүүлд Питтсбургийн их сургуулийг улсын их, дээд сургуулиудын дунд 20-д, АНУ-ын бүх их сургуулиудын дунд 56-д жагсаасан байна.

Ангилал:Пеннсилванийн их сургууль
их сургууль
Ангилал:1787 онд байгуулагдсан
Living Things

***Living Things*** нь Америкийн рок хамтлаг Линкин Парк-ийн тав дахь студийн цомог юм. Энэ нь 2012 оны 06 дугаар сарын 26-нд **Warner Bros. Records** болон **Machine Shop Records**-оос гарч, дараа долоо хоногт нь Япон болон бусад орнуудад худалдаанд гарчээ. Продюсероор Майк Шинода, Рик Рубин нар дахин хамтарч, тэд мөн өмнөх *Minutes to Midnight* (2007), *A Thousand Suns* (2010) цомгууд дээр ажиллаж байсан билээ. *Living Things* нь Рик Рубины тус хамтлагтай ажилласан сүүлийн цомог бөгөөд үүнийг **NRG Recording Studios**-д бичүүлжээ.

Хамтлагийнхан *Living Things*-ийг бүтээхийн тулд өмнөх дөрвөн студийн цомгуудын хөгжмийн элементүүдийг нэгтгэж, цоо шинэ дуугаралттайгаар бүтээгдсэн гэж мэдэгджээ. Харин цомгийн дуунууд нь хүний дотоод шинж чанар, зан харилцааны тухай сэдэвтэйгээр бичигдсэн байна.

*Цомгийн эхний сингл Burn It Down нь 2012 оны 04 дүгээр сарын 16-нд цацагдсан.
**Living Things* цомог нээлтээ хийсэн долоо хоногтоо АНУ-д 223,000 хувь борлогдож, **Billboard 200**-д нэгдүгээрт бичигдсэн.
*Хоёр дахь сингл Powerless 2012 оны 06 дугаар сарын 20-нд гарсан.
*Гурав дахь сингл Lost in the Echo нь 2012 оны 06 дугаар сарын 29-нд гарсан.
*Дөрөв дэх бөгөөд сүүлийн сингл Castle of Glass нь 2013 оны 02 дугаар сарын 01-нд биет хэлбэрээр гарсан.
*Цомог 2017 оны 08 дугаар сард RIAA-с Platinum гэрчилгээ авсан.

## Дууны жагсаалт
**Стандарт хувилбар**

**Австрали дахь аялан тоглолтын хувилбар (Нэмэлт диск)**

***Living Things + (Live at Admiralspalast in Berlin, Germany)*** **(Нэмэлт DVD)**

## Цомгийн гаргасан амжилт
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" style="width:30px;" |Цомгийн нэр
! rowspan="2" style="width:270px;" |Цомгийн дэлгэрэнгүй
! colspan="10" |Чартад эзэлсэн байр
! rowspan="2" |Борлуулалт
! rowspan="2" style="width:175px;" |Гэрчилгээ
|-
! style="width:3em;font-size:75%" | **АНУ**
! style="width:3em;font-size:75%" | **Австрали**
! style="width:3em;font-size:75%" | **Австри**
! style="width:3em;font-size:75%" | **Канад**
! style="width:3em;font-size:75%" | **Франц**
! style="width:3em;font-size:75%" | **Герман**
! style="width:3em;font-size:75%" | **Ирланд**
! style="width:3em;font-size:75%" | **Шинэ Зеланд**
! style="width:3em;font-size:75%" | **Швецарь**
! style="width:3em;font-size:75%" | **Их Британи**
|-
|*Living Things* ||
*Огноо: 2012 оны 06 дугаар сарын 26
*Лэйбл: **Warner Bros**, **Machine Shop**
*Формат: Диск, пянз, онлайнаар татаж авах
|1
|2
|1
|1
|2
|1
|2
|1
|1
|1||
***АНУ**: 681,000
***Их Британи**: 220,637
|
***RIAA**: Цагаан алт
***ARIA**: Алт
***BPI**: Алт
***BVMI**: 5× Алт
***IFPI AUT**: Цагаан алт
***IFPI SWI**: Цагаан алт
***RMNZ**: Цагаан алт
***SNEP**: Цагаан алт

Ангилал:2012 оны цомог
Ангилал:Линкин Паркийн цомог
Олбани

**Олбани** (англи. *Albany*) — АНУ-ын зүүн хойд хэсэг дахь Нью-Йорк муж болон Олбани тойргийн нийслэл хот юм. 2020 оны байдлаар хотын хүн ам 99,2 мянга бөгөөд хот орчимтойгоо 899,2 мянган хүн амтай байв. 

## Түүх 
Олбани хот нь түүхийн ихэнх хугацаандаа тээврийн чухал зангилаа байсаар ирсэн. 18-р зууны сүүл ба 19-р зууны эхэн үед Нью-Йорк мужид төлбөртэй замууд идэвхтэй баригдаж байсан бөгөөд 1815 он гэхэд Олбани тэдний сүлжээний зангилаа төв болжээ. Энэ нь усан тээврийн суваг, төмөр замын бүтээн байгуулалттай хослуулан 19-р зууны эхэн ба дунд үед Нью-Йоркоос Буффало руу, цаашлаад Мичиган мужийн нутаг дэвсгэрт шилжин суурьшигчдын урсгалын дамжин өнгөрөх төв болгосон юм.

1807 онд Роберт Фултон Нью-Йоркоос Олбани хүртэл уурын хөдөлгүүрт усан онгоцны шугамыг эхлүүлсэн нь АНУ-д ийм төрлийн анхны амжилттай бизнес болжээ. 1810 он гэхэд 10,763 оршин суугчтай Олбани нь тус улсын 10 дахь том хот байв.

1825 онд Эри сувгийг барьж дуусгаснаар Их нууруудаас Нью-Йорк хот хүртэл тасралтгүй усан замыг бий болгосон. 1830, 1840 оны хүн амын тооллогоор Олбанигийн хүн ам улсдаа 9-рт жагссан бол 1850 онд 10-р байрт орсон. Энэ нь АНУ-ын хамгийн том 10 хотод багтсан сүүлчийн тохиолдол болжээ. 

Хотын түүх бас төмөр замын тээвэртэй нягт холбоотой. Олон жилийн турш Олбани нь Делавэр ба Хадсон төмөр зам (*Delaware and Hudson Railway*), Нью-Йоркийн төв төмөр зам (*New York Central Railroad*) гэсэн хоёр том төмөр замын компанийн төв байр байжээ.

Маш сайн дэд бүтэц нь хотын эдийн засгийн хурдацтай хөгжил, шинэ цагаачдын урсгалд хувь нэмэр оруулсан.

1908 онд АНУ-ын анхны хотын нисэх онгоцны буудал (энэ нь дэлхийн хамгийн анхны арилжааны нисэх онгоцны буудлуудын нэг байсан) Олбани хотод нээгдсэн.

## Хүн ам 
2020 оны хүн амын тооллогоор Олбани хот 99,224 хүн амтай байв.

Хүн амын арьс өнгө, угсаатны бүтэц:

* цагаан арьстнууд - 54%
* Африк гаралтай америкчууд - 27.7%
* Латин америкчууд - 9.9%
* Ази хүмүүс - 7.5%

Хотын таван оршин суугч тутмын нэг нь Ирланд гаралтай ажээ.


Ангилал:АНУ-ын суурин
Кебаб

**Кеба́б**, **каба́б**, **кябаб** (армени. քյաբաբ, քաբաբ, азерб. *kabab*, киргиз. *кебеп*, курд. *kebab*, тажик. *кабоб*, турк. *kebap*, казах. *кәуап*, узбек. *kabob*, уйг. *kavap*‎ — бүгд перс хэлнээс. کباب‎, *kabâb* «шарсан мах») — Ойрхи Дорнод, Төв Ази, Кавказ болон Балканы орнуудад алдартай төөнөж болгосон махтай хоолыг нэрлэдэг ерөнхий нэр. 

Олон оронд "шиш кебаб" (шиш гэдэг нь "шор" гэсэн утгатай), шороор сүвлэж шорлог хэлбэрээр өгдөг, эсвэл "донер кебаб"  (shawarma, shawarma) - нимгэн далбагар хэлбэрээр хэрчсэн махыг босоо эргэдэг шорд дээр давхарлаж углан шараад бага багаар зүсэж иддэг хоол. Мөн татсан махыг шорондоо ороож гал дээр төөнөж болон шарж хийдэг хэлбэрийг "Люля-кебаб" гэнэ.

"Кебаб"-ыг уламжлал ёсоор хонь, хурганы махаар хийдэг боловч тухайн нутгийн уламжлал, зан заншлаас хамааран үхэр, ямаа, тахиа, гахайн мах, загасны махаар хийж болно.
Дали улс

**Дали** **улс** (хятад. 大理, пиньинь *Dàlǐ,* англи*. Dali Kingdom*) — Орчин үеийн БНХАУ-ын Юньнань мужийн нутагт дундад зуунд оршин тогтнож байсан Вант улс. Дали Вант улс нь 937 онд байгуулагдаж 1253 онд монголчуудад эзлэгдсэн боловч түүний хуучин эрх баригч ордны угсаа залгамжлагч нар Юань гүрний ивээл дор тус нутгийг захирч байсан бөгөөд Мин Нань улсыг байлдан дагуулах хүртэл оршин тогнож байжээ. Нийслэл хот нь Дали байсан. 

1252 онд Их хаан Мөнх өмнөд Сүн улстай дайн хийхээр бэлтгэж, дүү Хубилайг Дали улсыг эзлэн авахыг тушааж, улмаар газар нутгийг нь ашиглан Сүн рүү баруун зүгээс довтлохоор болжээ. Хубилай хэдийнэ 36 настай байсан ч энэ нь түүний цэргийн жанжин гэдгээ батлах анхны боломж байсан тул аян дайнд маш их бэлдэж, 1253 оны намар л аянд гарчээ.

Хубилай Линтаод цэргээ цуглуулсны дараа Дали руу гурван элч нарыг илгээж, Далигийн захирагчаас монголчуудад дагаар орохыг шаардсан байна. Тус мужийг удирдаж байсан Ерөнхий сайд Гао Тайшян гурван элчин сайдыг бүгдийг нь цаазлахыг тушаажээ. 

Монголчууд 1253 оны 10-р сарын сүүлээр довтолгоогоо гурван өөр зүгээс эхлүүлж эзлэн авчээ. 

Тус улсын нийслэл Дали хотыг монголчууд эзлэн авсан түүхийг эх сурвалжид бүрхэг дүрсэлсэн байдаг. Тодорхой байгаа зүйл бол Хубилайн цэргүүд хотод нэг их эсэргүүцэл үзэлгүй орсон байна. Гао Тайсян шөнөдөө зугтахыг завдсан боловч баригдан цаазлуулж, улмаар Монголын элчин сайд нарыг хөнөөхөд оролцсон хүмүүсийг мөн цаазалсан байна. Хубилай Дали улсын угсаа залгамжлагч эрх баригч нарыг устгалгүй тэдний дэргэд өөрийн төлөөлөгчийг тавьжээ.
Нэгүдэ Цагаан Ов А

Нэгүдэ Цагаан Ов А нь 12-р зуунд мэндэлсэн бөгөөд Хамаг Монгол улсын төрийн нэрт зүтгэлтэн, гарамгай жанжин, мянгатын ноён хүн юм. Зүрчидийн Алтан улс Хамаг Монгол руу дайрсан 40 түмтийн дайн, 80 түмтийн дайн, Татаар Монголын 12 дайн, Мэркүдийн дайнд оролцож байсан. Хамаг Монголын Хабул ханы үеэс эхлэн Чингис Хаан-ы үед амьдарч байсан Нэгүдэ Цагаан Ов А буюу Монголын нууц товчоонд Нэгүдэй Цагаан Ува хэмээн тэмдэглэгдэн үлджээ. 

Тэр цаг үед нүүдэлчин түмэн Ван хан, ТэмүЧин хан, ЖамУухай хан гэх гурван толгойд хуваагдаж захирагдаж байж гэнэ. 

Гэвч ТэмүЧин болон ЖамУухай нар хүч тэнцүүгээр Монголын нүүдэлчдийг хуваан захирч байсан ч хэтэрхий залуу, туршлага бага бөгөөд тухайн цагт алдар нэрэнд цөс нь хөөрсөн, бодит аюулыг олж харж чадамгүй болсон байжээ.

Дотооддоо хэрвээ байлдах аваас үүнийг л баярлан отох урд талд орших мөнхийн том мангасын аюулыг өчүүхнээр төсөөлөн алдар цууд ухаан нь саарч байгааг Хабул хааны цэрэг эр байсан хашир Ов А ажин шинжээд, тэдэнд гадны аюул буйг сануулахаас өөр гарцгүй байдалд оржээ. Учир нь хоёр залуу Хан-ууд 13 хүрээ болцгоон өөр хоорондоо дайтаж эхлэн байв. Хэрвээ энэ хоёр цөстэй залуус нүүдэлчдийг хооронд нь талцуулан үргэлжлүүлэн дайтуулбал гадны идэш болох нь гарцаагүй учраас үхсэн ч гарзгүй болсон нас өндөр Ов А өөрийн отгийнхноо уриалан Төрийн эсрэг бослого гарган сэрэмжлүүлэхээр шийджээ.

Мянгатын ноён Цагаан Ов А хамтын хариуцлагад унаж толгойгоо авахуулжээ. Тэр цагт 10 хүмүн дотор хэрэг өдүүлсэн бол аравтын болон зуутын ахлагч хариуцлага хамт хүлээдэг. Гэтэл 70 хүмүн бараг нэг зуут нь асуудал тарьсан учраас мянгатын ноён болох Хонхотан отгийн захирагч Ов А толгойгоо өгсөн болой. Хэрвээ Хонхотанууд амиа золиослон байж гадны аюул гэж бас байдгийг сануулаагүй бол магад Монголын түүх өөрөөр бичигдэх байсан биз ээ. Хабул хаан ч дотоод урвагчдын балгаар амиа алдсанд харуусаж явдаг Ов А өвгүн гадны аюулыг сануулан, хоёр их удирдагч залуусын ухаанд харыг суулгаж өгчээ.

Ангилал:Хамаг Монгол
Ангилал:Чонос
Лев Свердлин

**Лев Свердлин** (орос. *Лев Нау́мович Све́рдлин*, 1901 оны 11-р сарын 16-нд төрж, 1969 оны 8-р сарын 29-нд нас барсан) — Зөвлөлтийн дэлгэц, тайзны жүжигчин, сурган хүмүүжүүлэгч. 1954 онд ЗХУ-ын Ардын жүжигчин цол хүртсэн. Сталины 3 удаагийн шагналтан (1947, 1949, 1951).

## Намтар 
Л.Свердлин 1901 оны 11-р сарын 16-нд Астрахань хотод еврей гэр бүлд төржээ. Тэрээр бага наснаасаа өнчирч, 10 настайгаасаа дэлгүүрт туслах ажилтан, гуталчин, оёдолчин, мужаан, циркт дагалдангаар ажиллаж байжээ. 1919-1922 онд Улаан армид алба хаасан. 1922 оноос Москвад ГИТИС-д суралцаж, дараа нь В.С. Мейерхольдын сургалтын төвд 1926 он хүртэл суралцжээ.

1924 оноос хойш тэрээр кинонд тоглосон байна. Мөн тэрээр кинонд болон хүүхэлдэйн кинонд дуу оруулдаг бөгөөд радиод ажиллаж байсан.

Тэрээр нийт 40 орчим кинонд гол болон туслах дүр бүтээсэн хүн. Үүний дотор Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан Сүхбаатар кинонд жанжин Сүхбаатарын дүрийг бүтээсэн жүжигчин юм.

Ангилал:ЗХУ-ын жүжигчин
Ангилал:1901 онд төрсөн
Ангилал:1969 онд өнгөрсөн
Televisa

**Grupo Televisa S.A.B.** (ихэвчлэн **Televisa** гэгддэг) нь Мексикийн харилцаа холбоо, хэвлэл мэдээллийн компани юм. Мексикийн хөрөнгийн бирж болон Нью-Йоркийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй.

Тус компани нь Мексикийн телевизийн зах зээлд ноёрхдог бөгөөд үзэгчдийн 60-85 хувийг эзэлдэг. Мөн Латин Америкийн бусад орнуудад үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд 75 гаруй оронд голчлон теленовел экспортлодог.

## Телевизийн сувгууд 
### Хуурай газрын 
* Las Estrellas
* Canal 5
* Nueve
* Foro

### Кабель 
* Adrenalina Sports Network
* Bandamax
* Bitme
* De Película
* De Película Clásico
* Distrito Comedia
* Golden and Golden Edge
* Golden Premier
* Las Estrellas Internacional
* TLN Network
* Tlnovelas
* Telehit
* Telehit Música
* Telemundo Internacional
* TUDN
* Unicable

## Эшлэл 
## Холбоос 
* 

Ангилал:1973 онд байгуулагдсан
Ангилал:Мексикийн аж ахуйн нэгж
Ангилал:Хэвлэл мэдээллийн аж ахуйн нэгж
АгаЧу баатар

АгаЧу Баатар (Тайчуудын дээд жанжин, Өрлөг сайд, НэнЖа-ийн домгийн эзэн) нь 12-р зуунд мэндэлсэн бөгөөд Хамаг Монгол улсын төрийн нэрт зүтгэлтэн, гарамгай жанжин хүн юм. Тэрээр Амбахай хан болон түүний хатан Орбай хатны хөвүүн болон мэндэлжээ. Хотула ханы үед 1000-тын ноён, Таргудай ханы үед Түмтийн жанжин, Өрлөг сайд цолтой байжээ. Тэрээр Хамаг Монгол улсын их цэргийн удирдагч, дайны цэргийн зохион байгуулалтыг хийдэг байжээ. 

Гэр бүл

* Эцэг: Амбахай хан
* Эх: Орбай хатан

Ах дүүс:

* Үг Түмэн
* Бүрхэсү
* Хадаан тайш
* Адил
* Бэрх Эш
* Эгүл Тоорил
* Таргудай
* ХотУн
* Хуту отчигин

Эгч дүүс:

* Бэркиш
* Алалтун
* Мөнгөлтүн
* ТүмЭрдэнэ
* Сайн Бээрэн
Хүү:

* Зургаадай

Ангилал:Хамаг Монгол
Ангилал:Тайчууд
Ангилал:НэнЖа
Зээлсэн үг

гэсэн үгнээс гаралтай англи зээлсэн үг *бөгөөд* энэ нь өөрөө хятад хэлнээс зээлсэн *дòufu гэсэн үг юм.*]]
**Зээлсэн үг** (Анг. loanword) нь зээл авах үйл явцаар нэг хэлээс өөр хэл рүү дор хаяж хэсэгчлэн шингэсэн үг юм. Үг нь зээлдсэн талын хэлнээс юу ч хасагдаагүй бөгөөд ямар нэгэн зүйлийг буцааж өгөх хүлээлт байдаггүй. 

## Монгол хэлэнд орсон харийн үгс (зээлсэн үгс) 
Жишээлбэл Дэвтэр гэдэг үг нь Перс хэлний دفتر буюу "daftar" гэдэг үгнээс гаралтай, адилхан Хивс, Тамхи, Тарвас, Шатар гэх мэт үгс Перс хэлнээс гаралтай зээлсэн үгс юм. Санскрит хэлнээс Соёмбо, Цэрэг, Шашин гэх мэт үгсийг зээлсэн байдаг.

Монгол хэлэнд орсон 4000 гаруй харь үгс байдаг юм.
Ангилал:Социолингвистик
Ангилал:Орчуулга
Ангилал:Соёлын уусал
Ангилал:Үгийн гарал судлал
Ангилал:Түүхэн хэл шинжлэл
Ах дүү Гримм

**Ах дүү Гримм** (гер. *Brüder Grimm* буюу *Die Gebrüder Grimm*; ах **Якоб Гримм**-(герм. *Jacob Grimm)*, 1785 оны 1-р сарын 4-нд төрсөн – 1863 оны 9-р сарын 20-нд нас барсан, дүү **Вильхельм Гримм** (герм. *Wilhelm Karl Grimm)* 1786 оны 2-р сарын 24-нд төрсөн – 1859 оны 12-р сарын 16-нд нас барсан) - Германы хэл судлаач, Германы ардын соёлыг судлаачид юм. Тэд ардын аман зохиол цуглуулж, "Ах дүү Гриммийн үлгэр" нэртэй хэд хэдэн түүвэр үлгэрүүдээ хэвлүүлж маш их алдартай болсон юм.

Ах дүү хоёр 1816-1818 онд хэвлэгдсэн дундад зууны үеийн Германы шастируудыг эмхэтгэж "Германы домог" (герм.*Deutsche Sagen*) гэсэн хоёр боть түүвэр Берлинд хэвлүүлсэн байна.  Тэднийг Карл Лахманн, Георг Фридрих Бенеке нартай хамт герман хэлзүй, герман судлалын үндэслэгч гэж үздэг. Амьдралынхаа төгсгөлд тэд Герман хэлний анхны толь бичгийг бүтээж эхлүүлжээ. Дүү Вильхельм 1859 оны 12-р сард "D" үсгийн үгэн дээрх ажлыг дуусгаад нас барсан байна. Ах Якоб "А, В, С, Е" үсгийг гүйцээж, дүүгээсээ хойш бараг дөрвөн жил амьд байжээ. 

Ах дүү Гриммүүд Германы Гессен нутгийн Ханау хотод төрөөд Кассель хотод олон жил амьдарсан юм.

Ах дүү хоёр үгний үүсэл, тайлбар бүхий "Герман хэлний толь бичиг" (герм. *Das Deutsche Wörterbuch*, болон **DWB** буюу **Der Grimm**) -ийг эхлүүлсэн байна. 1852 онд эхэлсэн энэхүү Герман хэлний толь бичгийн хэвлэлтийг бүүр сүүлд 1961 онд дуусгасан боловч байнга шинэчилж иржээ. 

## Ах дүү Гримм нарын үлгэрүүд 
* Долоон хэрээ (герм. *Die sieben Raben*) 
* Цасан охин (герм. *Schneewittchen*)
* Бремены хөгжимчид (герм. *Die Bremer Stadtmusikanten*)
* Чоно ба долоон ишиг (герм. *Der Wolf und die sieben jungen Geißlein*)
* Ханзель ба Гретель (герм. *Hänsel und Gretel*)
* Улаан малгайт охин (герм. *Rotkäppchen*)
* Хаан-Мэлхий (герм. *Der Froschkönig oder der eiserne Heinrich*)
* Амттай бантан (герм. *Der süße Brei*)
* Муур хулгана хоёрын нөхөрлөл (герм. *Katze und Maus in Gesellschaft*)
* Рапунцель (герм. *Rapunzel*)
* Оодой хүн (герм. *Rumpelstilzchen*)
* Гурван найз (герм. *Strohhalm, Kohle und Bohne*)
* Загас ба түүний эхнэр (герм. *Von dem Fischer und seiner Frau*)
* Цагаахан Сайрнайхан хоёр (герм. *Schneeweißchen und Rosenrot*)
* Сахалт хаан (герм. *König Drosselbart*)
* Ухаант Эльза (герм. *Die kluge Else*)
* Хатагтай Шуурга (герм. *Frau Holle*)
* Гурван ширхэг алтан үстэй Чөтгөр (герм. *Der Teufel mit den drei goldenen Haaren*)
* 12 ах дүү нар (герм. *Die zwölf Brüder*)
* Одноос буусан зооснууд (герм. *Die Sterntaler*)
* Болор бөмбөлөг (герм. *Die Kristallkugel*)
* Малейн бүсгүй(герм. *Jungfrau Maleen*)
* Үнэнч амьтад (герм. *Die treuen Tiere*)
* Төмөр Ханс (герм. *Der starke Hans*)
* Алтан уулны хаан (герм. *Der König vom goldenen Berg*)
* Цагаан могой (нем. *Die weiße Schlange*)
* Дээрэмчин ба түүний хүүхдүүд
* Могойны гурван навч (герм. *Die drei Männlein im Walde*)
* Хулгайч ба түүний багш (герм. *De Gaudeif un sien Meester*)
* Эрэлхэг оёдолчин (герм. *Das tapfere Schneiderlein*)
* Аймшигаас суралцсан хүний тухай үлгэр (герм. *Märchen von einem, der auszog, das Fürchten zu lernen*)
* Үнсгэлжин (герм. *Aschenputtel*)
* Нойрсож буй гүнж (герм. *Dornröschen*)
Хөрсний бүрхүүлийг нөхөн сэргээх үе шат

Хөрсөн бүрхүүлийг нөхөн сэргээх ажлын эхний үе шатууд уурхайн олборлолттой зэрэгцэн эхлэх учиртай. Дараах үндсэн үе шатуудыг дамжин нөхөн сэргээлтийн үйл явц хэрэгжинэ. Үүнд:

1.	**Хөрсний судалгаа**: Байгаль орчны суурь судалгаа болон байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний явцад олборлолтонд өртөх талбай болон орчны бүсийн хөрсний шинж чанар,тархалтыг нарийвчлан судлаж, хөрс хамгаалах, нөхөн сэргээх ажлын цаашдын төлөвлөгөөг боловсруулна.

2.	**Шимт хөрсний овоолго**: Уурхайн олборлолтын явцад шимт хөрсийг төлөвлөлтийн дагуу хуулж, нөхөн сэргээлтэнд зориулж овоолго үүсгэн хадгална. Уурхайн олборлолтын ажил хөрс хуулалтаар эхэлдэг. Үржил шимт хөрсийг 2 үе шаттай хуулж (1-р үе 10-40см; 2-р үе 10-100см зузаантай), тус тусад нь овоолго үүсгэнэ.
 
3.	**Шимт хөрсний хадгалалт, хамгаалал**: Нөхөн сэргээлтэнд ашиглах шимт хөрсний овоолгыг салхи, усны нөлөөллөөс хамгаалахын тулд уулын хажуу болон жалга дагуу байрлуулбал эрсдэлтэйг анхаарах хэрэгтэй. Овоолгыг 2-оос дээш жил ашиглахгүй тохиолдолд овоолгын гадаргууг олон наст ургамлаар тарималжуулан хамгаалдаг.

4.	**Гадаргыг хэлбэржүүлэх, хөрсжүүлэх**: Олборлолтонд өртсөн талбайн гадаргууг хурдас чулуулгаар дүүргэсний дараа үүсмэл гадаргууг ашиглалтын зориулалтаас хамааруулан хэлбэржүүлж, тэгшилнэ. Тэгшилж хэлбэржүүлсэн талбайг овоолгод хадгалсан шимт хөрсөөр хучиж, хөрсжүүлнэ мөн түүнчлэн бага талбайн хөрсжүүлэлтэнд орон нутгийн иргэдийг оролцуулах нь олон талт ач холбогдолтой байдаг.

5.	**Хөрсний эвдрэлээс хамгаалах нэмэлт арга хэмжээ**: Шимт хөрсөөр хучсан талбайг богино хугацаанд ургамалжуулахгүй орхих тохиолдолд өнгөн хөрс салхинд хийсэх, хуурайших замаар үржил шим нь буурна. Усны урсгалаар эвдрэлд орохоос сэргийлэх зорилгоор урсац сааруулах шуудуу татах нь нөхөн сэргээсэн хөрсөн бүрхүүлийг хамгаалах нэг арга мөн.
Нутгийн ургамлын үрийн нөөц бэлтгэх

Нөхөн сэргээлт хийж байгаа газар нутгийн байгаль, цаг уурын нөхцөлд зохицсон ургамлын төрөл зүйлийг шалгаруулан нөхөн сэргээлтэнд ашиглах нь стандарт шаардлага, нөгөө талаас экосистемийн аюулгүй байдлын шаардлага юм.

Нутгийн уугуул ургамлын үрийг нөхөн сэргээлтэнд ашиглах нь олон талын ач холбогдолтой юм. Гэвч Монгол улсын хэмжээнд нөхөн сэргээлтэнд ашиглах худалдааны үрийн нөөц хангалттай биш тул орон нутгийн иргэд болон гэрээт ажилчдын хүчээр үрийн нөөц бэлтгэх шаардлага гарна.

Байгалийн ургамлын үрийн боловсрох хугацаа өөр өөр байдаг учраас тэдгээрийн үрийг цуглуулахад хүндрэл тохиолдох нь бий. Боловсорч гүйцээгүй үр цуглуулсан тохиолдолд тайван үед орохдоо мууддаг. Ихэнх олон наст ургамал ишнийхээ (цэцэглэх нахиа) дээрээсээ юмуу доороосоо цэцэглэж эхлэх ба үр нь мөн ийм байдлаар боловсорно. Нэг ургамлын нэг ишин дээрхи үр ч жигд биш боловсордог учраас үрийг цуглуулахад хүндрэлтэй байдаг. Гэвч үр цуглуулагч өөрөө сонголт сайтай бол боловсорсон үрийг цуглуулахад хүндрэл гарахгүй.

Үр  түүх хүн тухайн ургамлын хөгжлийн үе шатыг, ялангуяа цэцэглэх үеийг мэддэг байх хэрэгтэй. Ургамал цэцэглэсний дараа үр боловсрох бөгөөд энэ нь дараах 3 үе шаттай байна. Үүнд:

1.	Сүүн болц-үрнээс сүүн шингэн гарна, үр ногоон өнгөтэй байна.

2.	Аарцан болц-үрнээс сүүн шингэн гарахгүй, харин аарц мэт өтгөн болсон байна. Үр хүрэн, шар өнгөтэй болж эхэлнэ. Энэ үед үрийг түүж болно.

3.	Бүрэн болц- үрийг хазаж үзэхэд шил шиг хатуу болсон байна.

Их хэмжээний үр түүх бол үрийн чийгийг заавал тооцох хэрэгтэй, бүрэн боловсроогүй үрийн чийг ихэвчлэн 60%-тай байдаг бол бүрэн боловсрох үед 10-15% болдог.

Үр түүхдээ эхлээд нам газрын үрийг түүх нь зөв, мөн түүнчлэн хээрийн түймэрт өртсөн нутгаас үр түүхэд их тохиромжтой байдаг. Учир нь түймэрт шатсаны дараа байгалийн ургамлын ургах орчин, хөрсний үржил шим сайжирснаас үрийн ургац нэмэгддэг талтай.

Байгалийн ургамлын үрийг бороо хургүй, салхи тогтуун, нарлаг өдөр өвсний чийг хатсан үед түүнэ.

Олон наст ургамлын үр жигд бус боловсордог, боловсорсон үр нь амархан гөвөгддөг учраас ургамлын үржлийн ишийг бүхлээр нь юмуу түрүүг (залааг) 15-20 см доогуур хадаж (хайчилж) аваад сэрүүн газар өлгөх юмуу дэлгэж хатаагаад хатсаны дараа цайруулж болно. Түүж цэвэрлэсэн үрээ бүрэн хатсаны дараа цаасан юмуу даавуун уутанд хийж хаяглаад сэрүүн газар хадгална. Хадгалалтын явцад нутгийн ургамлын үрийн чанар (соёололт)-ыг жил бүр шалгаж байх хэрэгтэй.