open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маршалын Алтан од

**Маршалын Алтан од** нь БНМАУ-ын цэргийн дээд цол юм. 

## Х.Чойбалсанг шагнасан БНМАУ-ын Маршалын Алтан од
*Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Х.Чойбалсан. Л.Дэмид нарт 1935 онд цэргийн дээд цол БНМАУ-ын Өрлөг жанжин буюу Маршал олгожээ. Хожим нь Хорлоогийн Чойбалсанд энэ Маршалын Алтан одыг тусгайлан захиалж хийлгэн гардуулсан байна.  Энэ бол шижир алтаар урлаж ялалтын таван хошууг очир алмаазаар хүрээлж хийсэн урлагийн хосгүй бүтээл юм. 

## Ю.Цэдэнбалыг шагнасан БНМАУ-ын Маршалын Алтан од 
*Халх голын ялалтын 40 жилийн ойг тохиолдуулан 1979 оны наймдугаар сард БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Ю.Цэдэнбалд цэргийн дээд цол БНМАУ-ын Маршал цол олгож, энэ Алтан одыг гардуулжээ. Энэ бол шижир алтан таван хошууны дунд алмааз шигтгэж, нүүрэн талд БНМАУ-ын төрийн сүлдийг цагаан алтаар товойлгож суулгасан урлагийн хосгүй бүтээл юм.   

Ангилал:БНМАУ-ын одон ба хүндэтгэлийн медаль
Уул тайлгын наадам

#### *Уул тайлгын наадмын түүх* 
Манжийн хаан зарлиг гаргасанаар Түшээт хан, Сайн ноён хан, Их шавь гурав нийлж Богд, Хан хэнтий уулыг 1772 оноос тахьдаг болжээ. 1799 онд Богд, Хан Хэнтий хоёр уулыг тахисаны дараа Уул тайлгын нэгэн томоохон наадмыг зохион байгуулсан нь олноо Арван засгийн наадам гэж нэршсэн наадмын анхных юм. Уг наадмыг үүнээс хойш **VIII** **Богд** **Живзундамба Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг** (1869-1924 )-ийг нас барах хүртэл жил болгон зохион байгуулсан нь нийтдээ 125 удаагийн наадам болжээ.

Уул тайлгын наадамд 136 бөх барилдуулж даншиг наадамтай нэгэн адил нэг, хоёр, гурвын даваанд бөх сондгойруулдаггүй харин арван долоон бөх үлдсэнээс хойш дөрөв, тав, зургаа, долоогийн даваанд тус бүр нэг удаа аварга, арслан зэрэг том цолтой бөхчүүдийг хий мөргүүлэн давуулдаг байжээ. Энэ нь алдар цолтой бөхчүүдийн цолыг хүндлэхийн зэрэгцээ шинэ залуу, эсвэл цолоо ахиулах бодолтой байгаа бага цолтой бөхчүүдийг тухайн үеийн босоо бөхчүүдэд амлагдан унахаас зугтаалгаж байсан хэлбэр юм.

Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадмын цолны даваа дөрвийн даваанаас эхэлдэг бөгөөд дөрөв, тав давсан бөхөд НАЧИН, зургаа давж гуравт үлдсэн бөхөд ЗААН, долоо давж үзүүрлэсэн бөхөд ЗААН, найм давж түрүүлсэн бөхөд ЗААН цолыг олгосоор иржээ.

Уул тайлгын 125 удаагийн наадамд хамгийн олон ес түрүүлсэн бөх бол Түшээт хан аймгийн Дайчин вангийн хошуу одоогийн Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат Сандаг-Очир аварга буюу Шагдарын Намхай юм. Харин Луу гүний Вандан аварга 1916-1923 онуудад завсаргүй түрүүлсэн амжилтыг гаргасан билээ.

**VIII** **Богд** **Живзундамба Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг** (1869-1924 ) нь алдарт аварга Намхайг нас барснаас хойш өөрөө насан эцэслэх хүртлээ 1913 оноос 1924 оныг хүртэл Даншиг наадмыг хийлгээгүй зөвхөн Уул тайлгын наадам хийлгэж байсан учраас энэ хугацаанд даншгийн аварга, арслан цолтон төрөөгүй билээ.

##### Уул тайлга болон Арван засгийн наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд 
Ангилал:Үндэсний бөх
Цэргийн наадам

#### *Цэргийн наадмын түүх* 
Даншиг наадмыг уламжлан орлохуйц томоохон наадмыг 1922, 1923, 1924 оны намар Уул тайлгын наадамбуюу Арван засгийн наадмаас цөөн хоногийн зөрүүтэйгээр зохион байгуулсан нь Цэргийн наадам юм. 1921 онд Ардын хувьсгал ялан мандаж  **VIII** **Богд** **Живзундамба Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг** (1869-1924 )-ийг дахин хаан ширээнд өргөмжилж, ардын засаг тогтож хэмжээт цаазат засгийг явуулсаныг тэмдэглэж билгийн тооллоор жил бүрийн зуны сүүл сарын зургааны өдөр тэмдэглэн Цэргийн наадам хийх тухай Засгийн газрын тогтоолд заасан байна.Цэргийн наадмын үеэр морьтой цэргүүдийн цэргийн үзүүлбэр бургас цавчих, сэлэм эргүүлэх зэрэг үзүүлбэрийг үзүүлэн наадамчин олныг баясгадаг байжээ.

Даншиг наадам хийхэд бөхийн тоог уламжилж тогтсон 1036 бөхөд хүрэхгүй тохиолдолд 516 бөх барилдуулан цолны босго давааг нэгээр буулган зургаа давахад бус тав давахад цол олгож байсан тохиолдол байсан бол Уул тайлгын наадам буюу Арван засгийн наадамд уламжилж тогтсон 136 бөхөөс цөөн бөх барилдсан тохиолдолд цолны босго давааг нэгээр буулган дөрөв давахад бус гурав давахад цол олгож байсан билээ.Харин Цэргийн наадам нь цолны босго давааг тав болгон таваас дээш давсан бөхчүүдэд л цол олгох журамыг батлан хэрэглэжээ.Энэхүү журам нь уламжлал болон эдүгээ хүртэл үйлчилж байгаа бөгөөд одоо Үндэсний их баяр наадмын тухай хуульд хуульчлагджээ.

##### Цэргийн наадамд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд 
Ангилал:Үндэсний бөх
Боролзой богширго

**Боролзой богширго** (*Alauda arvensis*) нь боршувуутан жижиг шувуу юм. Энэхүү шувуу нь Европ, Ази болон Африкийн хойд хэсгийн уулархаг газраар амьдарна. Зүүн зүгийн болжморууд нь нүүдэллэх ба өмнийг зорин өвөлждөг. 

## Цахим холбоос 
* Oiseaux зургууд.
* Skylark on BBC website - includes a photograph of a skylark plot
* A nature feature "The Lark Ascending" broadcast June 2006 on BBC radio 4 - website includes photograph of a skylark plot

Ангилал:Богширгынхон
Ангилал:Евразийн шувууд
Маммот агуй үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн

**Маммот агуй** нь АНУ-ын үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн юм. Энэхүү хүрээлэн нь тус улсын Кентакки мужид оршдог бөгөөд дэлхий дээр одоогоор мэдэгдэж буй хамгийн урт агуйн сүлжээ гэдгээрээ алдартай. Тус хүрээлэн нь 1941 онд байгуулагдсан бөгөөд 1981 оны 10 сарын 27-нд Дэлхийн өвд, 1990 оны 9 сарын 26-нд Байгалийн нөөц газраар бүртгэгдсэн.

Агуйн сүлжээн нийт урт 640 км бөгөөд энэ нь үүний дараа орох Мексикийн Сак Актун агуйгаас (347 км) бараг нэг дахин урт болно. Агуй дотор Грийн гол урсдаг. Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн захиргаа агуй дотор хөтөчтэй аялал зохион байгуулдаг.

## Холбоос
Маммот агуй үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн цахим хуудас

Ангилал:АНУ дахь дэлхийн байгалийн өвийн сэдэв
Ангилал:Хойд Америкийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:АНУ-ын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Кентакки
Нөмрөг тас

**Нөмрөг тас** (*Aegypius monachus*) мөн **Нохой тас** нь нэгэн зүйлийн шувуу бөгөөд хуучин ертөнцийн тасынханд (*Aegypiinae*) хамаардаг. Нөмрөг тас нь нэг метр гаран том биетэй бөгөөд европод энэ хэмжээгээрээ ухаа хажираас (*Gyps fulvus*) томд тооцогдон, ооч ёлын (*Gypaetus barbatus*) дараа орох хоёр дахь том харцагатан юм.

Тэд Европын өмнө хэсэг болон Ази, Испаниас Солонгос хүртэл тархан нутаглана. 

## Зургийн цомог 

Vautour moine MHNT.jpg|* Aegypius monachus *
Blackvultsm.JPG|Нөмрөг тас
Aegypius monachus, ZOO Praha 870.jpg|Нөмрөг тас (*Aegypius monachus*)
Mönchsgeier Tierpark Berlin 2009.jpg|Нөмрөг тас
Geier 1112.JPG|
Eurasian black vulture in zoo tierpark friedrichsfelde berlin germany.jpg|

## Цахим холбоос 
* Eurasian Black Vultures can be seen on this itinerary in the Tramuntana Range of Mallorca

Ангилал:Харцгайнхан
Ангилал:Монгол орны шувууд
Ангилал:Евразийн шувууд
Их хөхбух

**Их хөхбух** (*Parus major*) нь шувууны нэгэн зүйл бөгөөд хөхбухынхан (*Paridae*) овогт хамаарна. 

## Зургийн цомог 

Tihane.jpg|Эрэгчин их хөхбух 
Parus major 2a.JPG|Эмэгчин их хөхбух
Parus major terraesanctae MHNT.ZOO.2010.11.181.45.jpg |*Parus major terraesanctae* 

## Ном зүй 
* Simon Harrap, David Quinn: *Chickadees, Tits, Nuthatches and Treecreepers.* Princeton University Press, Princeton NJ 1995, ISBN 0-691-01083-8.

## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Хөхбухынхан
Махаяна

**Махаяна буюу Их хөлгөн** (  , "Их хөлгөн" гэсэн утгатай; хятад. 大乘, да-чэн;  theg-pa chen-po) нь Бага хөлгөний сургаальтай адил буддын шашны хоёр гол урсгалын нэг юм.   Энэхүү урсгал нь Энэтхэгээс Хятад , Япон , Вьетнам , Солонгос , Түвд , Непал , Бутан , Монгол , Оросын зарим бүс нутагт Азийн бусад орнууд руу тархжээ. 

Их хөлгөн  буддын шашны гэгээрэлд хүрэх зам мөрийг заадаг бөгөөд олон буддистууд энэхүү замын дагуу явж бүх амьтдын тусын тулд гэгээрэлд хүрэхийг хичээдэг. Уг урсгалын гол онол болон дадлага нь хүний бодь ухаан(бодхичитта) болон билэг бармид(пражняпарамита)ыг хөгжүүлэхэд оршдог. 

Махаяна нь Бодьсадвын зам мөрийг дагадаг хүмүүст зориулсан сургаалийн багц юм (заримдаа *Бодьсатваяна гэдэг*).   

2013 онд Их хөлгөний бурханы шашинтнуудын дагагчдын тоо Питер Харвейгийн мэдээлснээр ойролцоогоор 360 сая хүн байна . 

Их хөлгөний дүр төрх МЭӨ 1-р зууны төгсгөл үед үүссэн.  

## Цахим холбоос 
* Digital Dictionary of Buddhism

## Эшлэл 
Ангилал:Буддын шашин

Ангилал:Буддын шашны сургууль
Зүргийлэг царгас

**Зүргийлэг царгас** () нь буурцагтны овгийн, өвслөг, нэг эсвэл хоёр наст, царгасын төрлийн нэгэн зүйл ургамал. Сүүлийн жилүүдэд ногоон бордуур ба бүрхүүл ургамал байдлаар багагүй тариалагдаж байгаа. Англиар *black medick*, *nonesuch*, *hop clover*, оросод *люцерна хмелевидная* гэж тус тус нэрлэдэг.

### Зургийн цомог

Image:Medicago lupulina 02 ies.jpg|Цэцэг
Image:Medicago lupulina 04 ies.jpg|Навч ба цэцэг
Image:Medicago lupulina 10 ies.jpg|Тоос хүртэсний дараа хатаж буй цэцэг
Image:Medicago lupulina 11 ies.jpg|Боловсорч буй хонхорцог (ногоон)
Image:Starr 040723-0305 Medicago lupulina.jpg|Боловсорч гүйцсэн хонхорцог (хар)
Image:Medicago lupulina seeds.JPG|Үр
Image:Medicago lupulina root nodules.JPG|Үндэсний булцуу (ризобиумаар үүсгэгдсэн)
Image:Medicago lupulina.jpg|Ургамлын ногоон (газар дээрхи) хэсэг

## Эх сурвалж 
## Гадаад холбоос 
* Entry in the Linnean herbarium
* A mention in 1866 from the Correspondence of Charles Darwin: "Several years ago I protected Medicago lupulina from insects, & its fertility was much impaired, but not wholly prevented."
* WeedAlert.com's listing for Medicago lupulina
* Effect of Black Medic Cover Crop on N Supplying Power of Prairie Soils
* Wikispecies entry
Фрэнк Бриж

**Фрэнк Бриж** (1879 оны 2 сарын 26 1941 оны 1 сарын 10) нь Английн хөгжмийн зохиолч, эрдүү хийлч ба удирдаач байсан. 

## Амьдрал 
Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Их Британийн хөгжмийн зохиолч
Ангилал:Их Британийн удирдаач
Ангилал:Сонгодог эрдүү хийлч
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1941 онд өнгөрсөн
Ангилал:1879 онд төрсөн
Тайланд дахь хятадууд

**Тайланд дахь хятадууд** нь Тайландад суурьшсан Хятад гаралтай хүмүүс.

Хятадын худалдаачид V-VI зуунд Тайландад далайгаар ирж худалдаа арилжаа хийдэг байсан гэдэг боловч энэ тухай түүхийн сурвалж хомс байдаг харин XIII дугаар  зуунаас хойш /эрэгтэй/ хятадууд ирж суурших болсон байна. Сүүлд 1776 онд Бирмчуудыг хөөж Сиамын хаанаар 1768 өргөмжлөгдсөн Таксин хятад цагаачийн хүүхэд байжээ. Тайландчууд үндэсний баатар хэмээн ихэд өргөмжилдөг Таксин хаан болмогц умард хөрш Хятадтай харилцаагаа өргөжүүлж хятадуудыг Тайландад суурьшихад ихээхэн дэмжлэг үзүүлэн нөлөөлсөн гэж үздэг. 

Эхний үеийн хятад цагаачид голдуу эрэгтэйчүүд байсан учраас тай хүүхнүүдтэй гэрлэж улмаар төрсөн эрлийз хүүхдүүдийг нь “синотай” буюу тай хэлээр “лук-тин” гэж нэрлэдэг ажээ. Тайланд дахь хятад иргэдийн тоо 1825 онд 230 мянга байснаа ХХ дугаар зууны эхээр хятад эмэгтэйчүүд олноор цагаачилж холимог гэр бүлүүд цөөрч хятад цагаачдын тоо өссөөр 1910 оны хүн амын толлогоор 792 мянгад хүрч байжээ. 1930-1950 онуудад хятад цагаачдыг гарал үүслээр ялгаварлах, тайланд нэртэй болохыг эрх баригчид шаардсан зэргээс  олон хятад иргэд гарал үүсэл, хэл соёлоосоо холдсоор уусах үйл явц газар авчээ. 

Өнөөгийн Тайландын 70,5 сая хүн амын хятад гаралтай 9,5 сая иргэдийн дийлэнх нь Гуандун мужаас гаралтай байдаг байна. Азийн санхүүгийн 1997 оны хямралаас өмнө Тайландын томоохон 15 банкны 12 нь хятад гаралтай иргэдийн өмч байсан бол хямралын дараа хятадын томоохон банк санхүүгийн компаниуд хаалгаа барьж эсвэл тайчуудад эзэмшлийн эрхээ шилжүүлсэн байна. 

Тайланд 2017 онд 35 сая 382 мянган гадны жуулчин хүлээн авсан бөгөөд тэдний 9,8 сая нь хятад жуулчид байжээ. 

Худалдаа: НҮБ-ын “COMTRADE” мэдээллийн сангийн мэдээгээр 2017 онд Тайданд БНХАУ-д 41,6 тэрбум.ам.долларын экспорт гаргаж, Хятадаас 37,182 тэрбум ам.долларын бараа импортоор оруулсан байна.
Ангилал:Хятадын диаспора
+
Малайз дахь хятадууд

**Малайз дахь хятадууд**

Хятад гаралтай хүмүүс өнөөгийн байдлаар Малайзын нийт 31,4 сая хүн амын 21 орчим хувийг эзэлж байна. 

Малайз дахь хятадууд Индонези, Тайланд дахь нутаг нэгтнүүдийнхээ нэгэн адилаар 15-19 дугаар зууны үеэд олноороо суурьшиж эхэлсэн байна. Малакка арлыг Португал, Голландчууд колончилж байх үед хятад (өмнө зүгийн), энэтхэг (тамил гаралтай)  цагаачид ирдэг байсан ч Британий колончлолын үед хятад цагаачдыг олноор авчрах болжээ.  Учир нь тэднийг лалын шашинтай “малай”, “бухимпутра” зэрэг бусад орон нутгийн үндэстнүүдээс бодлогоор нийгмийн арай дээгүүр давхарга болгон “жийргэвч”-ийн үүрэг гүйцэтгүүлж байжээ.Үүний улмаас малайз дахь хятад, энэтхэгүүд өнөөг хүртэл хоорондоо бусдаас арай илүү дотно харилцаатай байдаг байна. 
 
Сүүлд 1957 онд Малайгийн Холбооны Улс тусгаар тогтнолоо олж авах үед тус улс  дахь хятад үндэстний тоо дээд цэгтээ хүрч 40% давж байжээ.  1911-1949 оны хооронд хятадаас цагаачилсан иргэд 1967 онд Малайзын иргэншлийг автоматаар төвөггүй авч байжээ. 

Малайзын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний үеэр үндсэрхэг үзэлтнүүд эрч хүчээ авч британичуудын “гар хөл” болж байсан исламын бус шашинтай цөөнх болох хятад, энэтхэг үндэстнүүдийг хэлмэгдүүлэх, шахан хавчих бодлого төрийн дэмжлэгтэй хэрэгжүүлсэн байна. Улмаар асуудал даамжирсаар 1969 онд дээрх үндэстнүүд хооронд зэвсэгт мөргөлдөөн гарч 1970 онд “энх тайван байдалд” хамтран амьдарах албан ёсны үзэл баримтлал батлагдаж хурцадмал асуудал түр намжсан түүхтэй. 

Хоёр өөр шашинтай малай болон хятад гаралтай иргэд хоорондын харилцаа бүхий л салбарт “хүйтэн” хэвээр байгаа бөгөөд хэзээ ч гал гарч асуудал үүсч болох нөхцөл байдал түгшүүртэй хэвээр байна. 

Худалдаа: НҮБ-ын “COMTRADE” мэдээллийн сангийн үзэж буйгаар 2017 онд Малайз БНХАУ-д 54,4 тэрбум ам.долларын экспорт гаргаж, хятадаас 37,660 тэрбум ам.долларын бараа импортолсон байна.

Ангилал:Хятадын диаспора
+
Камбож дахь хятадууд

**Камбож дахь хятад гаралтай хүмүүс**

Хятад гаралтай хүмүүс Индонези, Тайланд, Малайз руу цагаачилсан хүмүүсийн нэгэн адил зорилгоор Камбож руу 15- дугаар зууны үед анх ирж сууршиж байжээ. 

Өнөөгийн байдлаар Камбожийн Хаант Улсын 16 сая хүн амын 1 сая орчим нь хятад гаралтай иргэд байна.Үүний дотор хятад гаралтай нутгийн иргэд болон сүүлд цагаачилж очсон хятад иргэд гэж хоёр хувааж ойлгох ёстой.

Камбожид хятад хэлээр "Цзяньхуа жибао"-(Камбож-Хятад), "Цзиньбянь ваньбао" (Үдшийн Пномпень), "Цзяньпучжай синчжоу жибао" (Камбож- одтой газар), "Хуашан жибао" (Худалдааны Хятад) зэрэг 4 сонин хэвлэгдэн гардаг байна. 

Камбож дахь хятад гаралтай 1 сая орчим иргэдийн 60% хот сууринд, 40% хөдөө орон нутагт амьдардаг бөгөөд ихэнх нь худалдаа наймаа эрхэлдэг байна. Орон нутагт амьдардаг хятадууд нутгийн иргэдээс бараа бөөндөж авч дэлгүүрээр жижиглэн зардаг байна. 

Камбожийн Хаант Улсын Ерөнхий сайд Хун Сен ойр ойрхон хятадад айлчилж хоёр талын улс төр, эдийн засгийн харицаа, хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлэх замаар хятадын тусламж, хөрөнгө оруулалт ихээр татах бодлого баримтлаж байгаа болно. Сүүлийн жилүүдэд хятадын томоохон төслүүдийг даган орж ирж байгаа "шинэ хятад" хүмүүст нутгийн иргэд ихээхэн дургуй байгаагаа илэрхийлж байгаа болно.   

Худалдаа: Камбожийн хаант Улс 2017 онд БНХАУ-д 830 сая сая ам.долларын бараа экспортлож эргээд хятадаас 3,928 тэрбум ам.долларын бараа импортолсон байна.
Ангилал:Хятадын диаспора
+
Сингапур дахь хятадууд

**Сингапурын хятадууд** нь Сингапурт суурьшсан Хятад гаралтай хүмүүс.

Сингапур улс нь 16 зуунаас өмнө Жохорын Султанат улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад Португаль, Голландын колони болж сүүлд 1867 онд Британий эрхэнд бүрэн орсон. Сингапурыг европчууд Хятадыг Европтой холбох усан замын гол зангилаа гэж үзэн өнөөг хүртэл газар зүйн хувьд чухал стратегийн ач холбогдол өгч ирсэн. 

1819 онд Британий төлөөлөгч орчин үеийн Сингапурыг үндэслэгч сэр Томас Стамфорд Бингли Раффлз /Sir Thomas Stamford Bingley Raffles/ Голландын мэдэлд байсан Жохорын эрх баригч Хусэйн шах-д тодорхой төлбөр төлж тус арал дээр английн Худалдааны тусгай бүс байгуулж, цагаачдыг оруулах Гэрээ байгуулснаас хойш хятад цагаачид олноор энд шилжин ирж суурших болсон. Уг арлууд улмаар 1867 онд бүрэн Британий эрх мэдэлд шилжиж хятад цагаачдын эрх зүйн байдал улам баталгаажсан байна. 

Дэхийн хоёрдугаар дайны дараа 1951 онд Их Британий эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд бие даасан засаг захиргаатай Сингапур улс байгуулахад хятад "хакка" гаралтай эцэгтэй алдарт Ли Куан Ю анхны Ерөнхий сайдаар сонгогдсон юм. 

Сингапур 1963 оны бүх нийтийн санал асуулгын дүнгээр Малайзын бүрэлдэхүүнд орж хоёр жилийн дараа 1965 онд бүрэлдэхүүнээс гараад тусгаар тогтнолоо зарласан. Малайзын нийт ястан үндэстэний харьцаанд Сингапурын 2 сая орчим исламын бус шашинтай хятад үндэстнүүд жин дардаг агаад  үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн гарч байсан зэргээс Малайзын холбооны удирдлага Сингапурыг тусгаар улс болгохоос өөр сонголтгүй болсон түүхтэй.  

1911-1949 оны хооронд хятадаас цагаачилсан иргэд 1957 онд Сингапурын иргэншлийг автоматаар авсан. 
Өнөөгийн Сингапурын 5,640 сая хүн амын  дийлэнх олонх буюу 76% нь хятад гаралтай хүмүүс байдаг бөгөөд тэд тус улсын бодлогыг тодорхойлох, шийдвэр гаргах нөлөө бүхий түвшинд байна.  

Худалдаа: 2017 онд Сингапур Улс нь БНХАУ-д 34,2 тэрбумам.долларын бараа бүтээгдэхүүн экспортоор гаргаж, Хятадаас 44,5 тэрбум ам.долларын бараа импортолсон байна.
Ангилал:Хятадын диаспора
+
Филиппин дахь хятадууд

**Филиппин дахь хятадууд** нь Филиппинд суурьшсан Хятад гаралтай хүмүүс.

Филиппинд хятад гаралтай  иргэд 1,3 сая орчим байдаг бөгөөд нийт хүн амын 1,2% эзэлдэг байна. 

Испаний колончлолын /1521-1898/ үед ирж суурьшаад хэдэн үе дамжин ууссан болон 1949 оноос хойшхи хятадын цагаачид дээрх тоонд хамрагддагүй тул нарийн тоо гаргах боломж муутай юм байна. Хятад гаралтай иргэд гол төлөв Фужиан мужаас гаралтай гэдэг. Хятад гаралтай иргэд 1941-1945 оны Японы түрэмгийллийн эсрэг дайнд идэвхитэй оролцож байсан гэж түүхэнд тэмдэглэн үлджээ.

XX дугаар зууны эцэст “Chinese Filipinos“-ын эзэмшилд байсан 15 банкуудад  Филиппины нийт банкуудын хөрөнгө активын 30% ноогддог байжээ. Эдгээр банкууд Филиппинд болон гадаадад 1 мянга гаруй салбараа ажиллуулдаг байна. Хятад гаралтай филиппинчууд тус улсын санхүүгийн салбарт түлхүү оролцоотой байдгаас гадна хүнд, хөнгөн үйлдвэрлэл, хими, хүнсний аж үйлдвэрт мөн хүчээ үздэг байна. “Филиппин дахь Хятадын худалдааны Танхимуудын Холбоо” 2005 оноос идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж БНХАУ-тай хийдэг худалдааны асуудлыг зохицуулж иржээ. 1986-1992 онуудад Филиппины Ерөнхийлөгч агсан хатагтай Корасон Акино /Ардчилалын бэлэг тэмдэг болсон/ хятад, филиппин холимог гаралтай байсан байна. 

Хятадын өнөөгийн удирдагч Ши Жиньпин 2018 оны 11 дүгээр сард Филиппинд Төрийн айлчлал хийх үеэрээ хоёр талын харилцааг “борооны дараах солонго” гэж тодорхойлсон нь улс төр судлаачид өнөөгийн Филиппины удирдагч хятадтай харилцаагаа идэвхжүүлэх бодлого баримталж байна гэж үздэг.
 
Худалдаа: 2017 онд Филиппин БНХАУ-д 8,1 тэрбум.ам.долларын экспорт гаргаж, 18,477 тэрбум ам.долларын бараа импортоор оруулсан байна.
Ангилал:Хятадын диаспора
+
Ураацай

**Ураацайнхан** (*Apodidae*)  нь Ураацайтан (*Apodiformes*) багийн шувууны овгийн нэр юм. Ураацай нь төрх байдлын хувьд хараацайтай төстэй боловч хоорондоо ойр төрөл биш конвергент хувьсал (*зэрэгцээ хөгжил*) бүхий шувууд юм. 

Шувууны  өөр ямар ч төрлөөс ураацай шиг агаарын амьдралд зохицсон нь үгүй. Ураацайнхан нь байнга нисдэг шувууд бөгөөд ихэнх төрлүүд нь хэвтээ чиглэлд 150 км/цагаас дээш хурдтай ниснэ. Шавж болон аалзны төрлийн амьтдаар хооллох ба эдгээрийг нисэж байхдаа барьдаг байна. Үүрээ засахдаа хүртэл хэрэгтэй материалаа бараг огт газарт буулгүй нисэн цуглуулдаг ба зарим зүйл нь агаарт ч хоноглох буюу унтах чадвартай.
]]

## Эшлэл
## Цахим холбоос
Даваажанцангийн Сарангэрэл

**Даваажанцангийн Сарангэрэл** (1962 онд Улаанбаатарт төрсөн) Монгол Улсын Эрүүл мэндийн сайд, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдаар ажиллаж байсан улс төрч юм.

## Төгссөн сургууль
* Нийслэлийн 10 жилийн 5, 57 дугаар дунд сургууль 1979 онд
* ЗХУ-ын Омск хотын Технологийн техникумыг фото зургийн мэргэжлээр 1983 онд
* ЗХУ-ын Ростов хотын их сургуулийг 1990 онд сэтгүүлч мэргэжлээр тус тус төгссөн

## Ажилласан байдал
Тэрбээр 1982-1985 онд Мэдээлэл, Радио, Телевизийн улсын хорооны харьяа Гэрэл зургийн газарт өнгөт зургийн лаборант, 1990-1991 онд Монголын Үндэсний телевизэд сурвалжлагч-редактор, 1991-1992 онд Монголын Үндэсний телевизэд ахлах редактор, 1993-1994 онд Монголын Үндэсний телевизэд хариуцлагатай редактор, 1995-1996 онд "ММ" агентлагийн захирал, 1997-1999 онд "ММ" агентлагийн ерөнхий редактор, 1999-2000 онд "ММ" агентлагийн захирал, 2000-2003 онд Нийгэм, эдийн засгийн ерөнхий редакцид редактор, 2003-2005 онд ТВ5 Телевизийн ерөнхий захирал, 2005-2011 онд Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн ерөнхийлөгч, 2011-2012 онд Монгол Ардын Намын нарийн бичгийн дарга, 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2016-2017 онд Монгол Улсын Их Хурлын Өргөдлийн байнгын хорооны дарга, 2017-2020 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Эрүүл мэндийн сайд, 2020-2021 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын албыг хашжээ.

## Шагнал
* 2002 он: Алтан гадас одон
* 2009 он: Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн 

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн
Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд
Ангилал:Монголын байгаль орчин ба аялал жуулчлалын сайд
Ангилал:МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монголын гэрэл зурагчин
Ангилал:Монголын сэтгүүлч
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1962 онд төрсөн
Аймгийн наадамд шөвгөрсөн бөхчүүд- Өмнөговь

## 2000-2009  
#### 2000 он 
#### 2001 он 
#### 2002 он 
#### 2003 он 
#### 2004 он 
#### 2005 он 
#### 2006 он 
#### 2007 он 
#### 2008 он 
#### 2009 он 
## 2010-2020 
#### 2010 он 
#### 2011 он 
#### 2012 он 
#### 2013 он 
#### 2014 он 
#### 2015 он 
#### 2016 он 
#### 2017 он 
#### 2018 он 
#### **2019 он** 
#### **2020 он** 
Ангилал:Үндэсний бөх
Ангилал:Өмнөговь аймгийн наадам
Уян диск

**Уян диск** нь унших бичих зориулттай соронзон санах ойн төхөөрөмж. Үндсэн хэсэг нь нимгэн, уян хуванцар дискнээс бүрдэнэ.

## Цахим холбоос 
* ISO 
* The floppy user guide

Ангилал:Дижитал санах ойн хадгалагч
Буучийн Жигмэддорж

1910 онд Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд төрсөн.
1931 оноос Улсын төв театрт жүжигчнээр ажиллаж эхэлсэн

Бүтээсэн дүр

 “Мандухай цэцэн хатан” жүжгийн Мандуул хаан
 “Хатанбаатар Магсаржав” жүжгийн Магсаржав
 “Өөрийн замаар” жүжгийн Хүрэлчулуун
 “Зам” жүжгийн Мажиг
 “Тожоо жолооч” жүжгийн Тулга
  “Наянчулууны ой” жүжгийн Жамбалжав
 “Миний баясгалан” жүжгийн Жамсран
 “Түлхүүрийн нууц” жүжгийн Цэдэндамба
 “Тангараг” жүжгийн Сугсий
 “Оролмаа” жүжгийн Гэмпил захирагч г.м. 

1946 онд Гавъяат жүжигчин

Ангилал:Эрдэнэсантын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:20-р зууны жүжигчин
Ангилал:1910 онд төрсөн
Ангилал:1983 онд өнгөрсөн
Раднаагийн Хайдав

**Раднаагийн Хайдав** нь Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат зүтгэлтэн инженер-эдийн засагч.  

## Намтар 
1958 онд Завхан аймгийн Их-Уул сумын Халуун усны Улаан даваа гэдэг газар, хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуунд төржээ. Далай Чойнхор вангийн хошуу гэдэг маань одоогийн Завханы Их Уул, Тосонцэнгэл, Идэр сумууд, Хөвсгөлийн Шинэ Идэр, Галт, Жаргал сумууд, Архангайн Цахир, Тариат, Хангай сумуудыг нийлүүлсэн том хошуу байжээ. 
## Ажилласан байдал 
Оёдлын төв үйлдвэрт индүүчин, Засгийн газрын өмч хувьчлалын комисст мэргэжилтэн, Төрийн өмчийн хороонд мэргэжилтэн, газрын дарга, Дулааны шугам сүлжээ компанийн санхүү эрхэлсэн дэд захирал, Ерөнхий захиралаар ажиллаж байсан.
## Шагнал 
Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан
Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон

Ангилал:Аж Үйлдвэрийн Гавьяат Ажилтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Их-Уулын (Завхан) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Шагдарсүрэнгийн Чинтулга

**Шагдарсүрэнгийн Чинтулга** нь Завхан аймгийн Цэцэн-Уул сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улсын 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ойн үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Өмнөговь аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат аймгийн начин Б.Оргиогоор нэг давж хоёрын даваанд Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сумын харьяат аймгийн арслан П.Мөнхбатад өвдөг шорооджээ.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:1991 онд төрсөн
Монцойн Ганзориг

**Монцойн Ганзориг** нь Ховд аймгийн Зэрэг сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Зэрэгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Амьд хүн
Баянбилэгийн Баянмөнх

**Баянбилэгийн Баянмөнх** нь Увс аймгийн Тэс сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Ардын хувьсгалын 95 жилийн ойн үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Өвөрхангай аймгийн Өлзийт сумын харьяат аймгийн начин Р.Лхамжаваар нэг давж хоёрын даваанд Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын харьяат аймгийн арслан Б.Одсүрэнд өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Тэсийн (Увс) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Аварзэдийн Отгонбаатар

**Аварзэдийн Отгонбаатар** нь Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Баянбулагийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Мядагмаагийн Адъяахүү

**Мядагмаагийн Адъяахүү** нь Өмнөговь аймгийн Номгон сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
2018 он АХ-ын 97 жилийн ойд 2 давсан.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Номгоны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Дамдинсүрэнгийн Пүрэвдорж

**Дамдинсүрэнгийн Пүрэвдорж** нь Булган аймгийн Сайхан сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Олон улсын тэмцээн 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Сайханы (Булган) хүн
Бахытын Бегжан

**Бахытын Бегжан** **(****)**нь Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Цэнгэлийн хүн
Ангилал:Казахууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Лхагвасүрэнгийн Энхбат

**Лхагвасүрэнгийн Энхбат** нь Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Шинэ-Идэрийн хүн
Галбадрахын Гантулга

**Галбадрахын Гантулга** нь Говь-Алтай аймгийн Төгрөг сумын харъяат, Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Барилдааны амжилт 
==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== Хүрээцам даншиг наадмын дэвжээнд

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Төгрөгийн (Говь-Алтай) хүн
Идэрийн Мандах

**Идэрийн Мандах** нь Төв аймгийн Эрдэнэсант сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн  арслан цолтой бөх юм. 2020 онд Төв аймгийн баяр наадамд түрүүлж аймгийн арслан болжээ

## Барилдааны амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Эрдэнэсантын хүн
Дагдангийн Цэдэггомбо

**Дагдангийн Цэдэггомбо** (1896-1949) нь Өмнөговь аймгийн Манлай сумын харьяат БНМАУ-ын заан цолтой бөх юм.

## Намтар 
БНМАУ-ын заан Дагдангийн Цэдэггомбо нь хувьсгалын ѳмнѳ  Эетбээлийн хошуу, хувсьсгалын эхэн үед Богд хаан уул аймгийн Хоёр-Ѳлзийт уулын хошуу одоогийн Ѳмнѳговь аймгийн Манлай сумын нутаг Ѳехий багийн уугуул бүдүүн Цэвээн буюу Цэвээн залангийн хүү болон 1896 онд тѳржээ.                                                           

Д.Цэдэггомбо улсын болон орон нутгийн чанартай баяр наадамд барилдаж явсан боловч түүний барилдааны тухай мэдээ тун хомс голдуул ам дамжсан яриа байдаг билээ. Тэрээр 1921 онд Түшээт хан, Хан хэнтий уулын наадамд 136 бѳх барилдаж Түшээт ханы Жанжин бээлийн Д.Цэдэггомбо Дайчин вангийн Дэмбэрэлээр 3 давсан гэж тэмдэглэгдэн үлдсэн билээ. Мөн 1926 онд Ардын хувьсгал ялсаны таван жилийн ойн баяр наадамд 640 бөх баридсанаас зургаагийн даваанд Булган аймгийн харьяат улсын заан "Хулгар" хэмээн М.Гонжооныг, долоогийн даваанд Луу гүний алдарт аварга Ванданг  давж  " Улсын заан " цол хүртээд Архангай аймгийн Цахир сумын харьяат алдарт даян аварга "Буур" хэмээх Н.Жамьяанд ѳвдѳг шорооджээ. Алдарт Вандан аварга тэр үед 2м15см ѳндѳртэй арван жилийн хугцаанд нэг ч бѳхѳд унаж үзээгүй түүхэнд ердѳѳ зургаахан хүнд унасан байдаг билээ.  Д.Цэдэггомбо заантай нэгэн нутгийн аймгийн начин Х.Лувсандорж 95 настай байхдаа ийн хуучилжээ: **Миний үед Д.Цэдэггомбо заан их сайхан бѳх байсандаа, сайн ч бѳх байсан юм. Түүний дүү нар нь Гомбосүрэн,Дашцэрэн гэж байсан, бид хамт явж олон наадамд барилдаж байсан хамт яваа залуу бѳхчүүддээ их юм зааж зѳвѳлдѳг байв. Сүүлд нас ахисан үедээ тэр бѳхийн засуул, хѳлийн цэц хийдэг байсан. Би ч тэр хүнийг олон жил дагасандаа** хэмээн хуучилжээ. 

Д.Цэдэгомбо 1930-аад оны эхээр  Эетбээлийн хошууны сүүлчийн ноён Галсандаржаагийн хатан Дарьсүрэн гэгч эмэгтэйтэй ханилан сууж хүү Д.Равдан, охин Ц.Цэенхорол, Д.Айлтгүй нарыг төрүүлжээ. Тэрээр 1938 онд улс тѳрийн хэргээр баривчлагдан гурван жил гаран хоригдон суллагдаж 1941-1949 оны хооронд орон нутагтаа ажиллаж амьдарч байгаад 1949 онд ѳвчний улмаас таалал тѳгсжээ.

Ангилал:Бөх
Ангилал:Монголчууд
Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан

#### Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан 
##### Түрүү үзүүр хүртсэн бөхчүүд 
##### Түрүү үзүүр хүртсэн аймгууд 
Ангилал:Үндэсний бөхийн барилдааны жагсаалт
Хүрээ цам-Даншиг наадам

#### Хүрээ цам- Даншиг наадам 
Монголын анхдугаар Богд Өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсний 380 жилийн ойг тохиолдуулан Монголын Бурханы шашны сүм хийдүүд, Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газартай хамтран зохион байгуулж Хүрээ цам-Даншиг наадмыг анх 2015 онд зохион байгуулсан билээ.

Даншиг наадмын үндэсний бөхийн барилдаан нь бөхчүүдийг төрийн наадмын цол харгалзахгүйгээр сугалаагаар барилдуулдаг билээ. Монголын Бурхан шашинтны төв Гандантэгчэнлин хийдийн тэр­гүүн Хамбын шийд­вэ­рээр, түрүүлсэн бөхөд Даншигийн Арслан, үзүүрлэсэн бөхөд Даншигийн Заан, зургаа давсан бөхөд чимэгтэй Даншигийн Начин, тав давсан бөхөд Даншигийн Начин цолыг тус тус олгож, үнэмлэх, тэмдгийг гардуулах шийдвэр гарсан. Гэхдээ энэхүү цол нь зөвхөн “Даншиг-Хүрээ цам” наадамд л хүчин төгөлдөр үйлчлэхээр тогтоосон билээ.
#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
##### Түрүү үзүүр хүртсэн аймгууд 
Ангилал:Үндэсний бөх
Ангилал:Монголын баяр ёслол ба уламжлалт зан үйл
Ангилал:Шашны баяр ёслол, зан заншил
Даваагийн Батбаатар

**Даваагийн Батбаатар** нь Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Бугатын (Говь-Алтай) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Пунцагбалжирын Энхмөнх

**Пунцагбалжирын Энхмөнх** (1985-2025) нь Төв аймгийн Баян сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх, Монгол Улсын Тод Манлай Уяач, Монголын Морин Спорт, Уяачдын Холбооны дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан хүн. Түүний аав нь Монголын Морин Спорт, Уяачдын Холбооны анхны ерөнхийлөгч Галбадрахын Пунцагбалжир.

## Барилдааны амжилт 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Монголын уяач
Ангилал:Баяны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1985 онд төрсөн
Ангилал:2025 онд өнгөрсөн
Нямсүрэнгийн Шинэзоригт

**Нямсүрэнгийн Шинэзоригт** нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Цагаан-Үүрийн хүн
Киотогийн конвенц

Гаалийн горимыг хялбарчилах, уялдуулах тухай олон улсын конвенц

- 1973-05-18-нд Япон Улсын Киото хотноо байгуулагдсан 

- 1974-09-25-нд хүчин төгөлдөр болсон
Кори Бүүкэр

**Кори Антони Бүүкэр** (, * 1969 оны дөрөвдүгээр сарын 27-н Вашингтон хот) нь АНУ-ын улс төрч, Нью-Жерси мужийн сенатч юм.  Тэрбээр Ардчилсан намын гишүүн юм.

Тэрээр 2025 оны 3 сарын 31 ээс 4 сарын 1 хүртэл 25 цаг 5 минут Сенатын танхимд үг хэлж АНУ-ын Сенатын түүхэнд хамгийн урт илтгэл тавижээ.

## Цахим холбоос 
* Түүний цахим хуудас
* Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сурталчилгааны вэбсайт

## Эшлэл 
Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн
Ангилал:АНУ-ын сенат дахь Нью-Жерсийн сенатч
Ангилал:Ньюаркийн засаг дарга (Нью-Жерси)
Ангилал:21-р зууны улс төрч
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1969 онд төрсөн
Доржсүрэнгийн Батсүх

**Доржсүрэнгийн Батсүх** нь Төв аймгийн Баян сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Ангилал:Баяны хүн
Буянравжихын Энх-Очирхуяг

**Буянравжихын Энх-Очирхуяг** нь Төв аймгийн Баян сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Баяны хүн
Ангилал:Монголчууд
Бямбадоржийн Түвшинтөгс

**Бямбадоржийн Түвшинтөгс** нь 1997 оны 4-дүгээр сарын 6-нд төрсөн. Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой, жүдо бөхийн спортын мастер бөх юм.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Хишиг-Өндөрийн хүн
Ангилал:1997 онд төрсөн
Хангайн Наранбаяр

**Хангайн Наранбаяр** нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат. Үндэсний бөхийн цэргийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Мандалын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Цэргийн заан
Ангилал:Амьд хүн
Чинзоригийн Хасчулуу

**Чинзоригийн Хасчулуу** нь Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Хархорины хүн
Батцагааны Дамдин

**Батцагааны Дамдин** нь Дундговь аймгийн Сайнцагаан суманд төрсөн, Үндэсний бөхийн аймгийн начин цолтой бөх. 

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Ардын хувьсгалын 84 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх сумын харьяат залуу бөх Ц.Жамъян-Ишэд өвдөг шороодсон.
* Их Монгол улсын 800, ардын хувьсгалын 85 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Ховд аймгийн Дарви сумын харьяат аймгийн начин М.Насантогтохоор нэг, Говь-Алтай аймгийн Баян-Уул сумын харьяат аймгийн арслан Д.Тайванбаатараар хоёр давж гурвын даваанд Өвөрхангай аймгийн Гучин-Ус сумын харьяат улсын начин Д.Батбаярт өвдөг шороодсон.

* Их Монгол улсын 802, ардын хувьсгалын 87 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Увс аймгийн Тэс сумын харьяат залуу бөх Л.Ганзоригт өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн начин
Ангилал:Мандалговийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1979 онд төрсөн
Рэнцэнсамбуугийн Батсүх

**Рэнцэнсамбуугийн Батсүх** нь Завхан аймгийн Их-Уул суманд төрсөн, Үндэсний бөхийн аймгийн начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Их Монгол улсын 800, ардын хувьсгалын 85 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Баянхонгор аймгийн Бөмбөгөр сумын харьяат аймгийн заан Л.Мөнхбаяраар нэг давж хоёрын даваанд Завхан аймгийн Нөмрөг сумын харьяат улсын харцага М.Баяржавхланд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2220, Их Монгол улсын 805, ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Өвөрхангай аймгийн Нарийнтээл сумын харьяат сумын заан Ч.Эрдэнэбаяраар нэг, Хэнтий аймгийн Батноров сумын харьяат аймгийн арслан Д.Эрдэнэбилэгээр хоёр давж гурвын даваанд Завхан аймгийн Их-Уул сумын харьяат улсын начин Ж.Оргилд өвдөг шороодсон. 

* Тулгар төрийн 2225, Их Монгол улсын 810, ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Булган аймгийн Тэшиг сумын харьяат аймгийн начин О.Мөнх-Ирээдүйгээр нэг давж хоёрын даваанд Хэнтий аймгийн Батширээт сумын харьяат аймгийн арслан Б.Хадбаатарт өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Аймгийн начин
Ангилал:Их-Уулын (Завхан) хүн
Улаанхүүгийн Мөнхчулуун

**Улаанхүүгийн Мөнхчулуун** нь Дундговь аймгийн Сайхан-Овоо суманд төрсөн, Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2220, Их Монгол улсын 805, ардын хувьсгалын 90 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Баянхонгор аймгийн Баянговь сумын харьяат аймгийн заан Б.Буянмөнхөд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2221, Их Монгол улсын 806, ардын хувьсгалын 91 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Увс аймгийн Зүүнговь сумын харьяат аймгийн заан Г.Отгонбаяраар нэг давж хоёрын даваанд Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат улсын гарьд И.Доржсамбууд өвдөг шороодсон.

* Тулгар төрийн 2225, Их Монгол улсын 810, ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын харьяат аймгийн начин Х.Амартүвшингээр нэг, Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын харьяат аймгийн арслан О.Мөнхтөрөөр хоёр давж гурвын даваанд Өвөрхангай аймгийн Тарагт сумын харьяат улсын начин Б.Сангисүрэнд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2226, Их Монгол улсын 810, ардын хувьсгалын 96 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Увс аймгийн Давст сумын харьяат аймгийн начин С.Жамсрангаар нэг давж хоёрын даваанд Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын харьяат улсын харцага Г.Элбэгт өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Сайхан-Овоогийн хүн
Аймгийн наадамд шөвгөрсөн бөхчүүд - Архангай

## 2000-2009 
#### 2000 он 
#### 2001 он 
#### 2002 он 
#### 2003 он 
#### 2004 он 
#### 2005 он 
#### 2006 он 
#### 2007 он 
#### 2008 он 
#### 2009 он 
## 2010- 
#### 2010 он 
#### 2011 он 
#### 2012 он 
#### 2013 он 
#### 2014 он 
#### 2015 он 
#### 2016 он 
#### 2017 он 
#### 2018 он 
Ангилал:Үндэсний бөх
Ангилал:Архангай аймгийн наадам
ТУС Солюшн

Менежментийн үйлчилгээ үзүүлдэг **ТУС Солюшн** ХХК нь 2017 онд "Гүнд Инвестмент" Холдинг Компанийн охин компани болж байгуулагдсан юм. 

## Түүх 
**"ТУС Солюшн"** ХХК нь Анх 1997 онд үйл ажиллагаагаа "Майн Инфо" ХХК хэмээн байгуулагдаж  геологи, уул уурхайн чигэлэлээр гадаад, дотоодын компаниудад мэдээллийн үйлчилгээг үзүүлж эхлүүлсэн бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд цар хүрээгээ тэлж бизнесийн төрөл бүрийн салбарын 17 охин, болон хараат компанийг багтаасан "Эм Ай Эйч" групп болон өргөжсөн юм.

2016 онд бүтцийн өөрчлөлтөд орж "Гүнд Инвестмент" хөрөнгө оруулалтын холдинг компани болон өөрчлөн зохион байгуулагдсан. Холдингийн бүрдэлдэхүүнд 2017 онд"ТУС Солюшн" ХХК зөвлөх үйличлгээний компанийг үүсгэн байгуулсан ба бид өөрсдийн олон жил хурмтлуулсан туршлага, системийн онол дээр тулгуурлан гаргасан байгууллагад тулгарч буй асуудлыг шийдвэрлэх **ТУС Шийдэл** үйлчилгээг зах зээл, хэрэглэгчдэд санал болгодог. 

**Он цагийн хэлхээс**

*1997 он - "Майн инфо" ХХК-ийг үүсгэн байгуулж геологи, уул уурхайн чиглэлээр гадаад, дотоодын компаниудад мэдээллийн үйлчилгээг үзүүлж эхэлсэн.
* 2007 он - 17 охин болон хараат компанийг багтаасан "Эм Ай Эйч" групп болон өргөжсөн
* 2016 он - "Эм Ай Эйч" групп бүтцийн өөрчлөлтөнд орж "Гүнд Инвестмент" хөрөнгө оруулалтын холдинг компани болон өөрчлөгдсөн
* 2017 он - Холдингийн бүрэлдэхүүнд 2017 Онд "ТУС Солюшн ХХК зөвлөх үйлчилгээний компанийг үүсгэн байгуулсан ба системийн онол дээр тулгуурлан гаргасан байгуулагад тулгарч буй асуудлыг шийдвэрлэх Т.У.С үйлчилгээгээ зах зээл, хэрэглэгчдэд санал болгосон.

Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Эх орончдын өдрийн барилдаан

= Эх орончдын өдөр =

= Эх орончдын өдрийн барилдаан =

* **Хамгийн олон түрүүлсэн бөх** Архангай аймгийн Булган сумын харьяат улсын гарьд Дамбийн Рагчаа 2008, 2011 онуудад хоёр удаа түрүүлсэн.
* **Хамгийн олон үзүүрлэсэн бөх** одоогоор хоёроос дээш үзүүрлэсэн бөх байхгүй байна.
* **Дараалан түрүүлсэн бөх** одоогоор дараалан түрүүлсэн бөх байхгүй байна.

* **Дараалан үзүүрлэсэн бөх** одоогоор дараалан үзүүрлэсэн бөх байхгүй байна.

* **Улсын цолгүй түрүүлсэн бөх** Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат аймгийн арслан Алтангэрэлийн Отгонбаатар 2009 онд түрүүлсэн.
* **Улсын цолгүй үзүүрлэсэн бөх**

# Увс аймгийн Сагил сумын харьяат улсын харцага Арслангийн Бямбажав 2009 онд цэргийн хурц арслан цолтойдоо үзүүрлэсэн.
# Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат улсын харцага Шарын Мөнгөнбаатар 2015 онд аймгийн хурц арслан цолтойдоо үзүүрлэсэн.

= Түрүү үзүүр хүртсэн бөхчүүд =

= Түрүү үзүүр хүртсэн аймгууд =

Ангилал:Үндэсний бөхийн барилдааны жагсаалт
Эрдэнэ-Очирын Түмэн-Өлзий

**Эрдэнэ-Очирын Түмэн-Өлзий** нь Увс аймгийн Малчин сумын уугуул, Дархан-Уул аймгийн Дархан сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.

2013 оноос эхлэн үндэсний бөхөөр хичээллэж эхэлсэн 2013 онд Дархан-Уул аймгийн Дархан сумын баяр наадамд үзүүрлэж " Сумын начин " цол, 2014 онд Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын баяр наадамд түрүүлж " Сумын заан " цолыг хүртсэн.Бөхийн анхны багш Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат аймгийн арслан Б.Сүхбаатар юм. 

## *Барилдааны амжилт* 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Бөхийн удам 
**Э.Түмэн-Өлзийд** Увс аймгийн Малчин сумын харьяат аймгийн хурц арслан Оюуны Гантулга аавын талаар хамаатан болно.
Ангилал:Аймгийн харцага
Ангилал:Дарханы хүн
Темирбекийн Жархын

**Темирбекийн Жархын** **()** нь Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын уугуул, Үндэсний бөхийн аймгийн начин цолтой бөх. 2007 оноос эхлэн үндэсний бөхөөр хичээллэж эхэлсэн 2010 онд Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын баяр наадамд түрүүлж " Сумын заан " цол хүртсэн. 2012, 2013 онуудад Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын баяр наадамд түрүүлж сумын заан цолоо баталсан. Анхны багш нь Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн хурц арслан Консолын Ханат юм.

## *Бөхийн удам* 
**Т.Жархыны** бөхийн удам гэвэл нагац өвөө нь Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн анхны арслан Бэйсэнбийн Айдаубай, нагац ах Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат аймгийн хурц арслан Консолын Ханат юм. Мөн төрсөн ах Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат сумын заан Темирбекийн Алиби, төрсөн дүү Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын харьяат сумын заан Темирбекийн Адилбек нар юм.

## *Барилдааны амжилт* 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2225, Их Монгол улсын 810, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Завхан аймгийн Нөмрөг сумын харьяат аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнэд өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 

Ангилал:Аймгийн начин
Ангилал:Толбын хүн
Ангилал:Казахууд
Зэвсэгт хүчний ойн барилдаан

## *Зэвсэгт хүчний ойн барилдаан* 
* **Хамгийн олон түрүүлсэн бөх** Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат улсын арслан Батжаргалын Ганбат 2002, 2004, 2005, 2007, 2008, 2010 онуудад зургаан удаа түрүүлсэн.
* **Хамгийн олон үзүүрлэсэн бөх** Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын арслан Бандийн Ганбаатар 1990, 1993, 1994, 1995, 1996, 1999 онуудад зургаан удаа үзүүрлэсэн.
* **Хамгийн олон дараалан түрүүлсэн бөх** Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ 1991, 1992, 1993 онуудад дараалан гурав түрүүлсэн.
* **Хамгийн олон дараалан үзүүрлэсэн бөх**  Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат улсын арслан Бандийн Ганбаатар 1993, 1994, 1995, 1996 онуудад дараалан дөрөв үзүүрлэсэн.
* **Улсын цолгүй түрүүлсэн бөх** одоогоор байхгүй байна.

* **Улсын цолгүй үзүүрлэсэн бөх** одоогоор байхгүй байна.

## *Түрүү үзүүр хүртсэн бөхчүүд* 
## *Түрүү үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ* 
Ангилал:Үндэсний бөхийн барилдааны жагсаалт
Coldplay хамтлагийн цацагдаагүй дуунууд

Энэхүү жагсаалт нь Британы рок Coldplay хамтлагийн олон нийтэд албан ёсоор гаргаагүй дуунуудын жагсаалт.

## Жагсаалт
Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Бөөрний цочмог дутмагшил

**Бөөрний цочмог дутмагшил** нь шээс багасах (*oligouria*), шээсгүй болох (*anuria*), үхлийн үр дагавар зэргээр бөөрний үйл гэнэт буурахыг хэлнэ. Шалтгаанаар нь бөөрний өмнөх, бөөрний буюу цуллагийн, бөөрний дараах гэсэн 3 хэлбэрт хуваагддаг. Бөөрний өмнөх дутмагшил нь эргэх шинж чанартай, даралт багадалт, давсны хомсдол, усгүйжил, шээсний замын бөглөрөл зэрэг бөөрний бус хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр бөөрний үйл ажиллагаа буурахыг хэлнэ. Бөөрний дутмагшил нь бөөрний янз бүрийн өвчний(цочмог гломерулонефрит, цочмог пиелонефрит, хордлогын нефропати, цуны эргэлтийн хүнд зэргийн алдагдлын шалтгаалтай сувганцар завсрын эдийн нефропати буюу шокийн бөөр)улмаас нефроны үйл алдагдахад илэрнэ. Бөөрний дараах дутмагшил нь шээс ялгаруулах замын янз бүрийн бөглөрөлийн улмаас үүсдэг. Бөөрний цочмог дутагдалын үед бөөр цайж томорсон, зүсэхэд холтослог давхар нь цайвар тархилаг давхар нь цус ихсэлтэй, бараан болсон байдаг.

Бөөрний цочмог дутмагшил 3-4 үе шатаар явагдана

* Эхлэл үе- Энэ үед үндсэн өвчний шинж болон цусны хөдлөл зүйн өөрчлөлт илэрнэ. 
* Олиго-анури болох үе-Хоногийн шээсний гарц 500мл ба түүнээс бага болно. 1-3 хоногийн дараа 100мл хүртэл эрс багасаж бөөрний үйл ажиллагаа талаас ноцтой өөрчлөлт илэрнэ.
* Өвчний явц намжих, эдгэрэх үе- Энэ үе нь 20 хоног үргэлжилэх бөгөөд бүрэн нөхөн сэргээгдэх хугацаа нь 6-24 сар үргэлжилнэ. Бөөрний эдэд гарсан өөрчлөлтүүд нөхөн сэргээгдэж шээсний гарц нэмэгдэж, түүний нягтрал багасах шинжүүд илэрнэ.

Ийнхүү өвчний төгсгөл нь эдгэрч төгсөх эсвэл архаг хэлбэрт  шилжих эсвэл хүндрэл өгөх зэргээр төгсөнө.

Oношлогоо

* Цусны ерөнхий шинжилгээ-цус багадалт, лейкоцитын тоо олшрох, УЭТХ хурдсана
* Шээсний ерөнхий шинжилгээ-уураг, эритроцит, тунадас илэрнэ
* Шээсэнд нян ургуулах шинжилгээ
* Биохимийн шинжилгээ- креатинин, мочевин, кали, магни, фосфор ихсэнэ. Натри, хлор кальци багасна.
* ЭХО- бөөрний хэмжээ хэвийн байх ба зарим үед томорч паренхим зузаарч, эхо ойлт ихсэнэ.
* ЭКГ, цээж рентгенд харах
* Нүдний угийн шинжилгээ

Ангилал:Бөөрний өвчин
Ангилал:Урологийн өвчин
Ангилал:Бөөр
Алтантүлхүүрийн Золбоо

## Хувь хүн 
А.Золбоо нь Монгол улсын иргэн, Мэргэжлийн боксын спортын тамирчин асан, Олон улсын мөнгөн аварга бөгөөд Хууль зүйн шинжлэх ухааны эрдмийн тэргүүний ажилтан билээ. Тэрбээр Улаанбаатар хотын харьяат бөгөөд Монгол улсын гарамгай дасгалжуулагч багш нарын нэг юм.

## Шагнал 
2011 онд Ардын хувьсгалийн 90 жилийн ойн хүндэт медаль
2012 онд Эртэмдний алдар хүндэт тэмдэг
2014 онд Хууль сахиулахын их сургуулийн 80 жилийн ойн хүндэт тэмдэг
2014 онд Мэргэжлийн тулааны спортын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг
2015 онд Эрдэмтдийн зөвлөлийн хүндэт жуух бичиг
2016 онд Хууль зүйн эрдэм шинжилгээний хүндэт цол тэмдэг
2016 онд Мэргэжлийн тулааны спортын олон улсын тамирчин цол тэмдэг
2017 онд Эрдмийн төлөө 1 дүгээр зэргийн медаль
2017 онд Тэргүүний хүндэт багш цол тэмдэг
2018 онд МЗХ-ны Тэргүүний залуу багш цол тэмдэг
Батаагийн Чанцалдулам

### Намтар 
Батаагийн Чанцалдулам нь 1958 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Булган аймгийн уугуул.
## Сургууль 
1974-1978 онд Улаанбаатар хотын багш нарыг бэлтгэх сургуульд Соёл гэгээрлийн ажилтан мэргэжлээр төгссөн
1974-1978 онд Үндэсний хөгжмийн Хуучир хөгжимчин мэргэжлээр төгссөн
## Ажил 
1978 оноос 2013 он хүртэл 35 жил Монголын төмөр замчдын дуу бүжгийн чуулгад гоцлол хөгжимчин
2013 оноос Шинжлэх ухааны эрдэмтдийн зөвлөлд гишүүн
## Гавьяа шагнал 
1995 онд Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг
1999 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль
1999 онд Хүндэт төмөр замчин цол тэмдэг
2004 онд Алтан гадас одон 
2009 онд Э.Оюуны нэрэмжит шагнал

Ангилал:Монголын хөгжимчин
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан
Ангилал:Хүндэт төмөр замчин
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Нийслэлийн ойн барилдаан

## *Нийслэлийн ойн өдөр*
## *Нийслэлийн ойн барилдаан*
* **Хамгийн олон түрүүлсэн бөх** Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ  1994, 1995, 1997, 2000, 2002 онуудад таван удаа түрүүлсэн.
* **Хамгийн олон үзүүрлэсэн бөх** Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат дархан аварга Гэлэгжамцын Өсөхбаяр 1995, 1997, 2004, 2006 онуудад дөрвөн удаа үзүүрлэсэн.
* **Хамгийн олон дараалан түрүүлсэн бөх** Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ 1994, 1995 онуудад дараалан хоёр түрүүлсэн.
* **Хамгийн олон дараалан үзүүрлэсэн бөх**  одоогоор байхгүй байна.
* **Улсын цолгүй түрүүлсэн бөх** 

# Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат улсын арслан Цэдэвийн Содномдорж 2007 онд аймгийн хурц арслан цолтойдоо түрүүлсэн.
# Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын харьяат аймгийн арслан Энхтөрийн Баасанжав 2018 онд түрүүлсэн.

* **Улсын цолгүй үзүүрлэсэн бөх** Булган аймгийн Могод сумын харьяат аймгийн хурц арслан Өрнөхбаярын Сүхбат 2018 онд үзүүрлэсэн.

## *Түрүү үзүүр хүртсэн бөхчүүд*
## *Түрүү үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ*  
## Эшлэл 
Ангилал:Үндэсний бөхийн барилдааны жагсаалт