open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чингис хааны дөрвөн хүлэг баатар

**Чингис хааны дөрвөн хүлэг баатар** нь Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун нар байжээ. Монголын нууц товчоонд Чингис хаан өөрийн дөрвөн хүлэг баатраа магтан өгүүлсэн байдаг.

1202 онд Ван хан Найманы Хүгсэү Сабраг баатарт дийлэгдэж эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдаад Чингис хаанаас тусламж гуйхад Чингис хаан Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийн хамт илгээжээ. Тэр үед Сэнгүм Улаан хус гэдэг газар Хөгсү Сабраг баатартай байлдаан хийж байгаад мориныхоо гуяыг шархдуулж баригдахад хүрч байхад Чингис хааны дөрвөн баатар болох Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун нар хүрч очин авраад, албат хөрөнгө ба эм, хөвүүд бүгдийг Хөгсү Сабраг баатраас булаан авч, Ван ханд эргүүлэн өгч байжээ.

## Мөн үзэх 
* Боорчи
* Мухулай
* Борохул
* Чулуун

Ангилал:Чингис хаан
Ангилал:Их Монгол Улс
Бартан баатар

Хиад Боржигины **Бартан баатар** (монгол бичиг: , bartan bagatur) (1120?-1161?) нь Их Монгол Улсыг үүсгэн байгуулагч Чингис хааны өвөг эцэг ба Хамаг Монголын Хабул хааны хоёр дахь хүү байжээ. Бартан баатрын гэргий "Таргудын Жисүтэйн охин" Сунигул үжингээс (Сүчигэл үжин) Мэнгэтү хиан, Нэгүн тайш, Есүхэй баатар, Даридай отчигин гэсэн дөрвөн хөвүүн төрсний гурав дахь хүү Есүхэй баатар нь Чингис хааны эцэг билээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын язгууртан
Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Хиад боржигин
Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн
Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:1161 онд өнгөрсөн
Хамаг Монгол

**Хамаг Монгол** нь 12-р зууны үед Боржигин овог аймгуудыг нэгтгэсэн Онон мөрний эх хавьд нутагладаг монгол улс байжээ. Тус улсыг бүрдүүлж байсан овог аймгууд нь ихэвчлэн Эргүнэ гүний мэдээнд гардаг отгууд байснаас үзвэл язгуурын аймаг отгууд байжээ. Хожим тэднийг 40 орчим отог овог бүрдүүлэх болжээ. Хамаг монголын хожуу залгамжийг "дөчин түмэн монгол" гэсэн нь үүнтэй холбоотой бололтой. 1130-аад, 1140-өөд онуудад Хамаг Монголыг Хабул хаан захирч байсан. Хабул хаан Алтан улсын эсрэг удаа дараа амжилттай дайтсаны эцэст ашигтай найрамдлын гэрээ байгуулж өөрийгөө Хамаг Монголын хаан гэж хүлээн зөвшөөрүүлж байсан байна. Хабул хаан хэдий долоон хүүтэй байсан ч нас барсны дараагаар Амбагай хаанд хаан ширээгээ залгамжлуулсан байна. Амбагай хааныг Татар аймгийнхан барьж Алтан улсад хүргүүлэн модон илжигт тэлэн алж байжээ. Амбагайн дараа Хабул хааны хүү Хотула хан суусан бөгөөд Амбагайн хүү Хадаан тайжийн хамтаар Татар аймагтай олон удаа дайтсан боловч амжилт олоогүй байна. Хотула хааны нас барсны дараа Хамаг Монголын ханлиг хаангүй болж урьдын хүчирхэг байдлаа алдсан байна. 1189 онд Хабул хааны гуч Чингис хаан Хамаг Монголын хан сууж улмаар тал нутгийн монгол, түрэг гарлын овог аймгуудыг нэгтгэн 1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын түүхэн улс
Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр
Ангилал:Дундад зууны улс
Ангилал:Монголын хаант засаг
Ангилал:10-р зууны Монголын түүх
Ангилал:11-р зууны Монголын түүх
Ангилал:12-р зууны Монголын түүх
Ангилал:13-р зууны Монголын түүх
Ангилал:900-д онд байгуулагдсан
Ангилал:1206 онд татан буугдсан
Хүхэрт устөрөгч

**Хүхэрт устөрөгч** буюу **Устөрөгчийн сульфид** () нь  химийн томъёо бүхий нэгдэл. Устөрөгчийн сульфид нь өнгөгүй, муудсан өндөгнийхтэй төстэй эвгүй үнэртэй, агаараас 1.1905 дахин хүнд, маш хортой, идэмхий, шатамхай, тэсрэмтгий хий.

## Аюулгүй ажиллагаа
Хүхэрт устөрөгч нь маш хортой ба шатамхай (шатах харьцаа нь 4,3-46%). Агаараас хүнд учир агааржуулалт муутай орчны ёроолд хуримтлагдах хандлагатай. Хэдийгээр, эхний үед маш их идэмхий мэт боловч, богино хугацаанд үнэрлэх мэдрэмжийг үгүй болгодог ба  хохирогч түүний агууламжийг мэдрэхгүй байсаар хэтэрхий оройтсон байдаг. Аюулгүй харьцахын тулд, хүхэрт устөрөгчийн материалын аюулгүй байдлын мэдээллийн хуудас (МААМ)-тай танилцах шаардлагатай.

## Эх сурвалж 
## Нэмэлт эх сурвалж 
*"Hydrogen Sulfide", Committee on Medical and Biological Effects of Environmental Pollutants,  University Park Press, 1979, Baltimore.  ISBN 0-8391-0127-9
*

## Гадаад холболт 
* International Chemical Safety Card 0165
* Concise International Chemical Assessment Document 53
* National Pollutant Inventory - Hydrogen sulfide fact sheet
* NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
* NACE (National Association of Corrosion Epal)

Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис
Ангилал:Галын аюултай бодис
Ангилал:Органик бус нэгдэл
Ангилал:Устөрөгчийн нэгдэл
Ангилал:Үнэртэгч бодис
Ангилал:Хорт бодис
Ангилал:Хүхрийн нэгдэл
Ангилал:Цочроогч бодис
Изү хойг

**Изү хойг** () нь Япон улсын Шизүока мужийн зүүн хэсэгт орших хойг юм.

thumb|none|240px|Изү хойгийн байршил

## Газар зүй 
Изү хойг нь Филиппиний тэнгисийн тавцан дээр орших бөгөөд газар хөдлөлт олон болдог, халуун рашаан элбэгтэй.

Зүүн талд нь орших Миүра хойгтой хамтдаа Сагами буланг хашина.

## Мөн үзэх 
*Изү муж
*Изү арлууд
*Изүгийн бүжигчин охин (Кавабата Ясүнаригийн роман)

Ангилал:Азийн хойг
Ангилал:Японы хойг
Ангилал:Номхон далайн хойг
Ангилал:Шизүока мужийн газар зүй
Тэмээ (шатар)

**Тэмээ** ( - лам,  - заан, ) нь шатрын дүрсүүдийн нэг юм.

## Эхний байрлал 
Тоглоомын эхэнд цагаан тэмээнүүд c1, f1, хар тэмээнүүд c8, f8 нүдэнд байрлана.
* Тэмээг **B** гэж тэмдэглэнэ.
* Тэмээнүүд нь эсвэл зөвхөн хар, эсвэл зөвхөн цагаан нүдэнд л бууж чаддаг бөгөөд хар хөлийн тэмээ, цагаан хөлийн тэмээ гэж тус тус нэрлэнэ.

## Нүүдэл 
;Үндсэн зарчим
:Тэмээ нь ташуулдан хэдэн ч нүд нүүж болно. Тэмээ нүүж болох нүднүүдийг *Тэмээний хөл* гэнэ.

:**Зураг 1 :**  Тэмээний хөлд айлын дүрс байвал түүнийг идэж чадна. Идэхдээ тэр дүрс байсан нүдэнд бууна.
:**Зураг 2 :**  Өөрийн талын дүрс байгаа нүдэнд бууж чадахгүй.
:**Зураг 3 :**  Бусад дүрсийг давж нүүж чадахгүй.

## Үнэлгээ 
* Энэхүү үнэлгээ нь абсолют үнэлгээ биш бөгөөд тухайн үеийн нөхцөл байдлаас шалтгаална.
* Хоёр тэмээ хоёулаа байгаа үеийн үнэлгээ нь 3＋3＝6-аас их.

## Онцлог 
* Сайн тэмээ, муу тэмээ хэмээх ойлголт бий.
** Сайн тэмээ： Өөрийн талын дүрсүүдээр хөдөлгөөнөө хязгаарлуулалгүй, чөлөөтэй нүүх боломжтой тэмээ
** Муу тэмээ： Өөрийн талын дүрсүүдээр хөдөлгөөнөө хязгаарлуулсан тэмээ

Ангилал:Шатар
Чингис хааны дөрвөн нохой

**Чингис хааны дөрвөн нохой** нь Хубилай ноён, Зэв, Зэлмэ, Сүбээдэй нар байв. Монголын нууц товчоонд:
*Чингис хаан Хубилайд өгүүлрүүн: "Чи хүчтэний хүзүүг мушгиж, бөхчүүдийн бөгсийг шороодуулж өгөв. Одоо Хубилай, Зэлмэ, Зэв, Сүбээдэй та дөрвүүл сайн нохой мэт итгэлтэй нөхөд мөн. Та нарыг хаана ч илгээвэл,   *

*Хүр гэсэн газар хүрж
*Хүр чулууг хэмх цохиж
*Халд гэсэн газар халдаж
*Хад чулууг хага цохиж
*Цэгээн чулууг бутартал
*Цээлийн улсыг цалгитал
*Ниргэж нядалж явав.*

*Хубилай, Зэлмэ, Зэв, Сүбээдэй дөрвөн нохойгоо зорьсон газартай явуулаад, Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа дэргэдээ авч, хатгалдах өдөр хамгийн түрүүнд урууд, мангудын цэргийг Жорчидай, Хуйлдар хоёроор толгойлуулан мордуулбал сая миний сэтгэл бүрнээ амардаг билээ* хэмээн тэмдэглэн бичжээ.

## Мөн үзэх 
* Зэв
* Хубилай
* Зэлмэ
* Сүбээдэй

Ангилал:Чингис хаан
Ангилал:Их Монгол Улс
Бэрс

**Бэрс** (, ) нь шатрын дүрсүүдийн нэг юм.

## Анхны байрлал 
Тоглоомын эхэнд цагаан бэрс d1, хар бэрс d8 нүдэнд байна.
*Бэрсийг **Q** үсгээр тэмдэглэнэ.

## Нүүдэл 
;Үндсэн зарчим
:Босоо, хөндлөн, ташуу бүх чиглэлд дурын нүдэнд нүүж чадна.

:**Зураг 1 :** Бэрсний хөлд эсрэг талын дүрс байвал түүнийг идэж чадна.
::Идсэний дараа уг дүрсийн байсан нүдэнд бууна.
:**Зураг 2 :** Өөрийн талын дүрс байгаа нүдэнд бууж чадахгүй.
:**Зураг 3 :** Бусад дүрсийг давж нүүж чадахгүй.

## Үнэлгээ 
*Шатрын 6 дүрсэн дунд ноёныг эс тооцвол хамгийн хүчтэй.

*Энэ үнэлгээ нь абсолют биш бөгөөд тухайн нөхцөл байдлаас хамаарч өөрчлөгдөнө.

Ангилал:Шатар
Ноён (шатар)

**Ноён** (, ) нь шатрын дүрсүүдийн нэг юм.

## Анхны байрлал 
* Цагаан ноён нь шатрын хөлгийн e1, хар ноён нь e8 нүдэнд байрлаж тоглолтыг эхлүүлнэ.
* Ноёныг **K** гэж тэмдэглэдэг.
* Шатрын гол зорилго нь өрсөлдөгчийн ноёныг ** Мадлах** явдал юм.

## Нүүдэл 
* Босоо, хөндлөн, ташуу бүх чиглэлд 1 нүдээр ахих боломжтой.
* Өөрийн талын дүрс байгаа нүдэнд бууж чадахгүй.
* Айлын талын дүрсүүдийн хөлд бууж чадахгүй.

* Айлын дүрс байгаа нүдэнд бууж чадах бөгөөд энэ тохиолдолд айлын дүрсийг иднэ.

## Сэлгээ 
Сэлгээ гэдэг нь ноён, тэрэг хоёроо зэрэг хөдөлгөж чадах нүүдэл юм. Сэлгээ нь тоглогчдод нэг удаагийн өрөгт 1 л удаа хэрэглэж болох эрх бөгөөд ерөнхийдөө хамгаалалтыг зорилгоо болгосон нүүдэл болно.
frame|right|Ноёны тал руу сэлгэх: O-O
;Ноёны тал руу сэлгэх
:Богино сэлгээ (short castling) гэж нэрлэнэ.
:Зүгээр *сэлгээ* гэвэл богино сэлгээг илэрхийлнэ.

:Тэмдэглэгээ： **0-0**

frame|right|Бэрсийн тал руу сэлгэх: O-O-O
;Бэрсийн тал руу сэлгэх
: Урт сэлгээ (long castling) гэж нэрлэнэ.

:Тэмдэглэгээ： **0-0-0**

## Үнэлгээ 
Шатар дахь ноёны үнэ цэнэ нь бусад дүрстэй харьцуулшгүй их юм.

* Давуу байдалтай, дүрсийн тоо олон байсан ч гэсэн ноёноо мадлуулбал ялагдана.

## Шаг, дуг, цод, мад 
;Шаг
:Өөрийн нүүдлээр эсрэг талын ноёныг идэж болохуйц байрлалд аваачихыг **шаг** гэнэ. Гэхдээ хүүгээр шалахыг **цод**, тэмээгээр шалахыг **дуг** гэдэг.
:Тэмдэглэгээ: **+**
:Ноёноо шалуулсан тохиолдолд ноёноо заавал шалаанаас гаргах ёстой.

:Шалуулсан тохиолдолд дараах 3 аргын аль нэгийг сонгож шалаанаас гарна.
:# Ноёноо аюулгүй нүд рүү зайлуулах
:# Өөрийн дүрсээр шалааг хаах
:# Шалсан дүрсийг идэх

;Мад
:Зугтах боломжгүй шалааг **мад** гэнэ.
:Тэмдэглэгээ: **#**
:Аль нэг тал нь эсрэг талын ноёноо мадлаж чадвал өрөг дуусна.
:Ноёноо мадлуулахад айлын нүүдлээс гадна өөрийн талын дүрсүүд ч гай болох тохиолдол бий.

## Мад ба жид 
* Шатарт ноёноо айлын дүрсүүдийн хөлд нүүхийг хориглодог.
* Өөрийн ноёноо төдийгүй айлын ноёныг ийм байдалд оруулж болохгүй. Тэр тохиолдолд хүчээр хичнээн давуу байсан ч тэнцдэг. Үүнийг **жид** гэнэ.

**Мад**
* Хар тал нүүх ёстой
* Шалуулсан байгаа.
* Дүрэм зөрчилгүйгээр нүүх боломжгүй болсон.

**Жид**
* Хар тал нүүх ёстой.
* Шалуулаагүй.
* Дүрэм зөрчилгүйгээр нүүх боломжгүй болсон.

Ангилал:Шатар
Тэрэг (шатар)

**Тэрэг** (, ) нь шатрын дүрсүүдийн нэг юм.

## Анхны байрлал 
Тоглоомын эхэнд цагаан тэргүүд a1, h1, хар тэргүүд a8, h8 нүдэнд байрлана.
* Тэргийг **R** гэж тэмдэглэнэ.

## Нүүдэл 
;Үндсэн зарчим
:Босоо, хөндлөн чиглэлд дурын нүдэнд бууж чадна.

:**Зураг 1 :** Тэрэгний хөлд айлын дүрс байвал уг дүрсийг идэж чадна.
::Идсэний дараа тухайн дүрс байсан нүдэнд бууна.
:**Зураг 2 :** Өөрийн талын дүрс байгаа нүдэнд бууж чадахгүй.
:**Зураг 3 :** Бусад дүрсийг давж нүүж чадахгүй.

## Үнэлгээ 
* Энэ үнэлгээ нь абсолют биш бөгөөд тухайн нөхцөл байдлаас шалтгаалж өөрчлөгддөг.

## Онцлогууд 
* Тэрэг нь өргийн эхэнд нэг их чухалд тооцогддоггүй, харин өрөг өрнөхийн хэрээр хэрэгтэй болж, өргийн төгсгөлд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Ерөнхийдөө ноёноос гадна хүүнүүд, мөн тэрэг үлдэж хоцрох нь элбэг байдаг.
* Айлын хүүг бэрс гаргахаас сэргийлэх эцсийн арга нь ихэнхдээ тэргээрээ идэх явдал байдаг.
* Хос тэргээр эсрэг талын ноёнг мадлаж чадна.

Ангилал:Шатар
Морь (шатар)

**Морь** (, ) нь шатрын дүрсүүдийн нэг юм.

## Анхны байрлал 
Өргийн эхэнд цагаан моринууд b1, g1, хар моринууд b8, g8 нүдэнд байрлана.
* Морийг **N** үсгээр тэмдэглэдэг.

## Нүүдэл 
;Үндсэн зарчим
:Морь нь хамгийн ихдээ 8 нүдэнд буух боломжтой.
:4 тийш **Y** үсгийн дагуу нүүдэг гэж хэлж болно.
:Бусад дүрсийг давж нүүж чаддаг.

:**Зураг 1 :**  Морины хөлд байгаа эсрэг талын дүрсийг идэж чадах бөгөөд идсэний дараа тэр нүдэнд бууна.
:**Зураг 2 :**  Өөрийн талын дүрс байгаа нүдэнд буух боломжгүй.
:**Зураг 3 :**  Бусад дүрсийг давж нүүж чадна.

## Үнэлгээ 
* Энэ үнэлгээ нь тухайн нөхцөл байдлаас болж өөрчлөгдөх боломжтой.

## Морины толгой 
Бусад дүрсүүдээс ялгаатай нь морь нь морины толгойн дүрстэй буюу нүүртэй байдаг. Энэ талаар ФИДЕ болон Монголын шатрын холбоо зэрэгт морины тухай тодорхой заалт байхгүй тул морины толгой нь эгц, баруун тийш харсан, зүүн тийш харсан, ташуу харсан гэх мэт янз бүр байдаг.
* Хар, цагаан талын морины толгойн чиглэлүүд ижил байх албагүй.
* Гэхдээ толгойг арагш нь харуулж хийх уламжлал байдаггүй.
Ангилал:Шатар
Ульяновск муж

**Ульяновск муж** () нь Оросын Холбооны Улсын Ижил Мөрний Холбооны тойрогт багтах муж бөгөөд мужийн төв нь Ульяновск хот.

## Газар зүй 
Ижил мөрнөөр мужийн нутаг дэвсгэр харьцангуй өндөрт өргөгдсөн баруун хэсэг, нам дор газар болох зүүн хэсэгт хуваагдана. Хойд талаараа Татарстан, Чуваш, зүүн талаара Самара муж, өмнө талаараа Саратов муж, баруун талаараа Пенза муж, Мордоватай хиллэнэ.

1 сарын дундаж температур -13 хэм, 7 сарынх +19 хэм бөгөөд жилийн хур тунадасны дундаж хэмжээ нь 400мм.

Нутгийн 4-ний 1-г ой мод эзэлнэ. Үржил шим сайтай хөрстэй тул газар тариалан өргөн дэлгэрсэн.

## Хүн ам 
Орос, татар, чуваш, мордовачууд голчлон оршин сууна.

## Түүх 
1430-аад оноос Казанийн ханлигийн бүрэлдэхүүнд багтаж байв.

1648 онд одоогийн Ульяновск хот байгаа газарт бэхлэлт баригдан, **Симбирск** гэж нэрлэгдэв. 1671 онд Степан Разины удирдсан бослогын үед казак цэргүүд, Оросын армийн шийдвэрлэх тулаан энд болсон.

18-р зууны үеэс оросууд олноор суурьшиж эхлэв.

1924 онд Ленинийг нас барахад түүний дурсгалыг хүндэтгэн Симбирскийг Ульяновск гэж нэрлэх болов.

1943 оны 1 сарын 19-нд мужийн статустайгаар зохион байгуулагдсан байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Москва, Ленинградаас олон үйлдвэр, боловсролын байгууллагууд шилжин ирж ажиллаж байв.

## Цагийн бүс 
left|75px
Тус муж нь Москвагийн цагийн бүст багтана.Өөрөөр хэлбэл, UTC+3 цагийн бүст багтах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Оросын холбооны муж
ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин

**ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин** () нь 1991 оноос олгож эхэлсэн, Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо буюу ФИФА (FIFA)-гийн гишүүн орнуудын шигшээ багийн дасгалжуулагчдын саналаар тодруулдаг, дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагнал юм. Шигшээ багуудын дасгалжуулагчид тухайн жилд хамгийн их амжилт үзүүлсэн гэж бодож буй 3 тамирчинг нэрлэх бөгөөд 1-р байрт 5, 2-р байрт 3, 3-р байрт 1 оноо өгөх журмаар нийлбэр дүнгээр хамгийн олон оноо цуглуулсан тамирчин шилдгээр тодорно. Мөн 2001 оноос шилдэг эмэгтэй хөлбөмбөгчинг шалгаруулж эхэлсэн байна. 2010 онд Европын шилдэг хөлбөмбөгчдөд олгодог байсан Баллон д'Ор шагналтай уг шагналыг нэгтгэж, ФИФА Баллон д'Ор гэж нэрлэх болсон.

## Оны шилдэг хөлбөмбөгчид (эрэгтэй) 
#### Улсууд ялалтаараа
Энэхүү хүснэгт нь шагнал авсан тоглогчдыг улсаар нь ангилсан болно (Тухайн клубын улс нь биш).

** There was a tie for that place*

## Оны шилдэг хөлбөмбөгчид (эмэгтэй) 
Ангилал:Оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагнал

Ангилал:1991 онд анх гардуулсан шагнал
Мөсөн гол

**Мөсөн гол** нь өндөр уулын бүст хүндийн хүч, тал газарт мөсний зузаан буюу өндрөөс хамаарах даралтаас шалтгаалан урсдаг, аварга том мөсний бөөгнөрөл юм. 

## Ерөнхий ойлголт 
нд байх мөсөн гол]]
Мөсөн гол нь уулархаг, налуу газарт олон жилийн турш мөс, цас хуримтлагдан, мөнх цас нягтаршсанаас болж бий болдог. Ихэнхдээ мөстлөгийн үед үүссэн байдаг.

Дэлхийн температур, мөсөн гол хоёр нягт холбоотой бөгөөд өдгөө дэлхийн мөсөн бүрхүүл 16,330км2 буюу хуурай газрын 11 орчим хувийг эзлэн оршино.

Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн дулаарлын нөлөөгөөр мөсөн гадаргын талбай эрс багасч, олон мөсөн голууд хайлж устах аюулд ороод байгаа билээ.

## Ангилал 
Мөсөн голыг байршлаар нь 2 ангилж болно:
# **Уулын мөсөн гол** (Мөнх цаст уулын бүст орших)
# **Эх газрын мөсөн гол** (Антарктид, Гренландыг хучсан мөсөн бүрхүүл)

Монгол улсын нутаг дэвсгэрт Алтайн нуруу зэрэг өндөр өргөгдсөн уулсын системд мөсөн голууд бий.

## Мөн үзэх 
* Потанины мөсөн гол

## Цахим холбоос 

Ангилал:Мөс
Жоржиа

**Жоржиа** () нь Америкийн Нэгдсэн Улсын нэгэн муж улс бөгөөд Америкийн хувьсгалаар Британийн ноёрхлын эсрэг боссон анхны арван гурван колонийн нэг билээ. Жоржиа эдгээр 13 колониос хамгийн сүүлд буюу 1733 онд муж улс болон байгуулагдаж байв. 1788 оны 1-р сарын 2-нд АНУ-ын Үндсэн хуулийг баталсан дөрөвдэх муж улс болсон. 1861 оны 1-р сарын 21-нд Нэгдсэн Улсаас салан тусгаарлаж, Америкийн Холбооны Улсыг байгуулалцсан анхны 7 муж улсын нэг болжээ. Жоржиа 1870 оны 7-р сарын 15-нд буюу хамгийн сүүлд Нэгдсэн Улсад дахин оржээ. Жоржиа хүн амаар улсдаа есдүгээрт ордог ба 2007 оны 7-р сарын 1-ний байдлаар 9,544,750 оршин суугчтай байлаа. Түүнчлэн хүн амын тооны өсөлтөөр 4-т, өсөлтийн хувиар 9-д ордог бөгөөд сүүлийн жилд 1.7 хувиар буюу 162,447 хүнээр өсчээ.http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/013049.html Жоржиагийн нийслэл бөгөөд хамгийн олон хүн амтай хот нь Атланта.

Өмнөд талаараа Флорида; зүүн талаараа Атлантын Далай, Өмнөд Каролин муж улстай; баруун талаараа Алабама, баруун өмнөд булангаараа Флоридатай; хойд хэсгээрээ Теннесси, Хойд Каролинтай тус тус хиллэнэ. Муж улсын хойд хэсэгт Аппалачийн нурууны томоохон уулын систем болох Блю Риж уулс байдаг. Жоржиагийн хамгийн өндөр цэг нь Брасстаун Болд 1,458 м өндөр бол хамгийн нам цэг нь далайн түвшин юм.

Нийт 153,909 км² нутаг дэвсгэртэй Жоржиа АНУ-ын 50 муж улс дотроо 24-т ордог. Жоржиа хуурай газрын талбайгаар Миссиссиппи голоос зүүн тийш орших муж улсууд дотроо хамгийн том нь бөгөөд нийт нутаг дэвсгэрээрээ Мичиган, Флорида, Висконсиний дараа 4-т ордог.

## Эшлэл 
* Walker, V. (2005). "Organized resistance and black educators' quest for school equality", 1878-1938. *Teachers College Record*, 107, 355-388.

## Нэмж унших материал 
* *New Georgia Encyclopedia* (2005).
* Bartley, Numan V. *The Creation of Modern Georgia* (1990). Covers 1865-1990 period. ISBN 0-8203-1183-9.
* Coleman, Kenneth. ed. *A History of Georgia* (1991). ISBN 0-8203-1269-X.
* London, Bonnie Bullard. (2005) *Georgia and the American Experience* Atlanta, Georgia: Clairmont Press ISBN 1-56733-100-9. A middle school textbook.
* Peirce, Neal R. *The Deep South States of America: People, Politics, and Power in the Seven Deep South States* (1974). Information on politics and economics 1960-72. ISBN 0-393-05496-9.

## Цахим холбоос 
* Georgia state government website
* Georgia State Guide, from the Library of Congress
* Official Georgia Tourism Website
* Georgia State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Georgia state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* Georgia Constitution Web Page, Carl Vinson Institute of Government at The University of Georgia (includes historical Constitutions of Georgia)
* Summary of duties, powers and responsibilities of the branches of Georgia state government (Georgia Secretary of State website)
* Energy Profile for Georgia
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Georgia
* U.S. Census Bureau
* The New Georgia Encyclopedia
* Digital Library of Georgia


Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Радикал

**Радикал** () нь *үндэс, язгуур* гэсэн утга бүхий латин үгнээс гаралтай нэр томъёо бөгөөд олон янзын утгаар хэрэглэдэг.

;Химид
* Радикал нь химийн урвалд оролцох хослоогүй (валентийн) электроныг агуулсан атом, молекул эсвэл ионыг хэлнэ.

;Математикт
*Математикт, радикал гэдгийг монголоор язгуур гэж орчуулан хэрэглэдэг.

;Улс төрд
*Улс төрийн радикализм
**Радикализм (түүхэн), 18-р зууны сүүл үед Англид үүсээд, 19-р зуунд Европ, Латин Америкт дэлгэрсэн радикал хөдөлгөөн
**Радикал зүүн, хэт зүүн
**Радикал баруун, хэт баруун
*Радикал бүгд найрамдахчууд, Америкийн иргэний дайны үеэр байсан улс төрчдийн нөлөө бүхий бүлэг
*Радикал нам, Дэлхий дахинд байдаг зарим улс төрийн намын нэр
Интеграл ба дифференциал тоолол

**Интеграл ба дифференциал тоолол** нь математик анализын үндсэн хэсгийг бүрдүүлдэг, математикийн нэгэн салбар юм. Дифференциал тоолол, интеграл тоолол хэмээх 2 үндсэн салаа мөчиртэй.

## Мөн үзэх 
*Исаак Ньютон
*Готфрид Вильгельм Лейбниц

Ангилал:Математик анализ
Батширээт сум

**Батширээт** — Хэнтий аймагийн сум. Баруун ба өмнө талаараа Өмнөдэлгэр сумтай, хойд талаараа ОХУ-тай 100 орчим км газраар, зүүн талаараа Биндэр сумтай хиллэдэг. Нутаг дэвсгэр: 7018 ам км.  Монгол улсын харъяат суурин хүн ам - 2,086. Энэ тооллогоор бол аймгийнхаа 9-р олон хүн амтай сум гэж үзэгдэнэ. Сумын нутаг захиргааны 4 багт хуваагддаг.

Сумын төв Эг нь Хэнтийн нурууны зүүн хэсгийн уулсын дунд Эгийн голын хөвөөнд далайн түвшнээс дээш 1100 гаруй метр өндөрт х.ө 48°41', з.у 110°10'-ын солбицолд Өндөрхаанаас хойш 186 км, Улаанбаатараас 414 км зайтай оршино. 

2300 орчим хүн амтай. Буриад ястан амьдардаг. Тахилгат уул нь Биндэр овоо. 

Сумын нутаг нь бүхэлдээ Хэнтийн нурууны зүүн захын өндөр уулсад оршино. Хэнтийн нурууны нэгэн оргил болох 2275 м өндөр Сүүхлэг уул оршино. 

Уулсын хоорондуур Онон зэрэг том голын хөндий, Дунд номгоны хөндий, Баруун Ёголын даваа, Эг, Дөтлүүр, Өлзийтийн зэрэг даваанууд байна. Сумын нутгийн хамгийн нам цэг нь Хурхын голын хөндийн адагт далайн түвшнээс дээш 1170 м өндөрт оршино. Энэ хавьд орших зураг бичээст Рашаан хад нь улсын хамгаалалттай түүх соёлын дурсгал мөн. Сумын нутаг Дээд Кумыр голын савд цагаан тугалга, Онон голын сав, Алагийн нуруунд цагаан тугалга, алт, гянтболдын баялаг бий. Мөн төмрийн хүдэр зэрэг ашигт малтмалтай. 

Сумын төвд нэгдүгээр сарын дундаж температур -15°С -25°С, долоодугаар сарынх 20°С-28°С, жилд дунджаар 300-400 мм тунадас унана. 

Онон гол 160-аад км урсан өнгөрнө. Онон голын зүүн гарын цутгал, Хурх, Барх, Эг, Баян, Цэгээн хоолойн гол, Хайрхан, Шазруун, Зүүн, Баруун Тарсын гол, Амгалант, Хөрстэй, Сайхан голууд болон Онон мөрний баруун гарын цутгал, Дунд, Доод Сүүхлэг гол, Хүз, Зүүн Гүнгүүртэй, Хүшингээ, Ашинга, Хаслиг, Хүнтаанхаан, Торгойтхаан, Арангат зэрэг гол горхиуд байна. Мөн Баянбүрд, Дуут, Баянхутаг, Биндэр, Цэгээн, Ёлын, Хонхорын зэрэг нууруудтай. Сумын нутагт гидрокарбонат-кальцийн найрлагатай Тарс, Арангат зэрэг рашаантай. 

Уулын тайгын ширэгт, ойн бараан, уулын хар шороон, хүрэн, хагшаас хурдаст, нугын хөрстэй. Манай орны хамгийн их ой модтой сумын нэг. Сумын нутгийн ихэнх нь шинэс, хуш голлосон нарс, хус бүхий ой модтой. Самар жимс, эмийн ургамал ихтэй. Голын хөндий, нам газраараа улалж, алаг өвс голлосон бэлчээр хадлангийн ургамалтай. Нэн ховор амьтан хүдэр, цэн тогоруу, ховор амьтан тоодог, буга, булга болон суусар, илбэнх, бор гөрөөс, гахай, шилүүс, чоно, үнэг, хэрэм, жирх зэрэг амьтантай. Гол мөрдөд нь тул, зэвэг, цагаан хадар, амрын хадран, амрын цурхай, мөнгөлөг хэлтэг, булуу цагаан, цулбуур, гутаар зэрэг загас бий. Сумын нутгийн баруун хойд зах нь Хан Хэнтийн дархан цаазат газарт багтана. 

Хонь голлосон 26 мянган малтай. Газар тариалан эрхлэн тэжээлийн ургамал, үр тариа, төмс хүнсний ногоо тариалдаг. Сумын төвд 9 жилийн сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, мэргэжлийн сургалт үйлчилгээний төв, соёл, худалдаа үйлчилгээний газруудтай. Сумын нутагт Өглөгчийн хэрэм, Үзүүр цохио гэдэг газар орших сүг зурагтай хад, Эгийн Живхээстэй гэдэг газар орших булшуудыг түүх соёлын дурсгалынх нь хувьд аймгийн хамгаалалтад авчээ.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Найман өнцөгт

[thumb|[Гортиг, шугамын тусламжтайгаар зөв найман өнцөгтийг байгуулах нь]]

**Найман өнцөгт** () буюу **Наймалжин** нь найман ширхэг орой, тал бүхий олон өнцөгт юм.

**Зөв найман өнцөгт**ийн хувьд гадаад өнцгүүд болон төв өнцөг нь 45° бөгөөд дотоод өнцөг нь 135° болно.
Нэг талын уртыг нь a гэвэл периметр нь 8a, мөн талбай A нь
: A = 2a^2 \cot \frac{\pi}{8} = 2(1+\sqrt{2})a^2 \simeq 4.82843 a^2
байна.

Ангилал:Олон өнцөгт
Мөхсөн хэл

**Мөхсөн хэл** гэдэг нь тухайн хэлээр ярилцдаг хүмүүс нь мөхсөн эсвэл өөр хэлээр харилцдаг болсны улмаас (өөр хэлтэй хэлт үндэстэнтэй нэгдэн тухайн хэл шинэ хэлэнд уусаж алга болох) амьдрал дээр хэрэглэгдэхээ больсон түүхэн хэлийг хэлнэ. Боловсролын системд тухайн улсын албан ёсны хэлийг хэрэглэх болсон, даяарчлалын улмаас англи хэл хүчээ авч буй зэрэг шалтгаануудын улмаас үндэстний цөөнхүүдийн хэл соёл устаж мөхөхөд хүрээд буй.

* Тухайн хэлийг мэддэг хүн байхгүй болсноос дуудлага нь мэдэгдэхээ больсон, мөн бичгийн соёл байгаагүйгээс мөхсөн хэлнүүд олон бий. Индианчууд, аборигенчуудын олон овог аймгууд тус тусын хэлтэй байсан боловч тэдний ихэнх нь мөхжээ. Зарим хэл нь угсаатны судлалын эрдэмтэд болон сонирхогчдын ачаар бичигдэж хоцрон, судлагдсан байдаг ч 26-28 овгийн 250 гаруй байсан гэгддэг тэдгээр хэлний ихэнх нь түүхийн явцад мартагдан хоцорчээ.

* Эртний египет хэлний дуудлага нь үлдэж хоцроогүй гэж үздэг байсан ч цагаан толгой ашиглах болсон копт хэл болон хувирсан байсан бөгөөд үүнийг мэдсэний дараа эртний египет хэлийг тайлж унших үйл явц түргэссэн юм.

* Гот хэл, хуучин слав хэлнүүд аль эрт мөхсөн боловч бичгийн баялаг дурсгалаас нь тэр үеийн тухай мэдэж болохоор байдаг.

* Эртний прусс хэл, фриг хэл зэрэг хэлнүүд бичгийн дурсгал бараг үлдээгүйн улмаас тийм хэл байсан гэсэн тэмдэглэлээс өөр зүйл үлдэж хоцорсонгүй.

* Тохар хэл, хетт хэлнүүд нь 20-р зуунд шинээр олдсон мөхсөн хэлнүүд бөгөөд тэдгээр нь Энэтхэг-Европ хэлнүүдийг судлахад чухал хэрэглүүр болсон билээ.

* Мөхсөн хэлийг сэргээж, дахин тус хэлийг эх хэл болгон ярилцдаг хүмүүсийг бий болгох нь тун амаргүй. Хүн төрөлхтний түүхэнд еврей хэлийг л тийн сэргээж чадсан жишээ бий. Гэхдээ хоёрдогч хэл болон сэргээгдсэн мэн хэл, корн хэл зэрэг хэлнүүд бий.

* Латин хэл, санскрит хэл, манж хэл зэрэг, өдөр тутам хэрэглэдэг хүн байхгүй болсон ч шинжлэх ухаан, эртний уран зохиол зэрэгт үлдэж, тусгай зорилгоор хэрэглэгдсээр буй хэлнүүд байдаг.
* Дэлхийн ихэнх сургууль дор хаяж нэг гадаад хэл заадаг бөгөөд ихэнх коллеж, их сургууль гадаад хэлний мэдлэг шаарддаг. 1998 он гэхэд Европын бараг бүх оюутнууд заавал эзэмших боловсролын нэг хэсэг болгон дор хаяж нэг гадаад хэл сурч байв.

## Тэмдэглэл 
## Мөн үзэх 
* Мөхөх аюултай хэлнүүд
Саарал чоно

**Саарал чоно** () эсвэл **чоно** (о.т. чонос) гэж шууд ойлгогдох нь — Чонынхон овгийн зэрлэг зүйлүүд дундаа хамгийн том биетэй зүйл. 300 мянга орчим жилийн өмнө Хожуу Плейстоценийн үед үүсч, мөстлөгийн үеийг давсан. ДНХ-ийн дараалал болон генетикийн шилжилтийн судалгаанаас үзэхэд саарал чоно гэрийн нохойтой (*Canis lupus familiaris*) гарал нэгтэй болох нь тогтоогджээ. Энэ дүгнэлтийн зарим хэсэг эргэлзээтэй байгаа боловч ерөнхийдөө батлагдаад байгаа юм. Саарал чонын нэлээн олон дэд зүйл тогтоогдсон боловч, яг хэдэн дэд зүйл байгаа нь мөн л маргаантай байгаа ажээ. Саарал чоно экосистемдээ дээд түвшний мах идэштний байр суурь эзэлдэг. Чонынхон овгийн орчиндоо илүү дасан зохицомтгой зүйлүүдтэй адил биш ч, ой мод, цөл, уул, тундр, тайга, хээр, тэр байтугай хотожсон бүс нутагт хүртэл тархдаг.

Нэгэнтээ Еврази, Хойд Америкийн ихээхэн хэсэгт элбэг тархацтай байсан саарал чоно өдгөө хотжилт болон хүний нутаг тэлж буй түрэлтээс болж энд тэнд устсаар хуучин эзэлж байсан нутаг дэвсгэрийнхээ тун өчүүхэн хэсэгт амьдардаг болжээ. Гэсэн ч саарал чонын нийт тоо толгойг харгалзан үзсэний үндсэн дээр Олон улсын байгаль хамгаалах холбооноос устах аюулгүй гэж үзсэн. Одоо чоно зарим нутаг оронд хамгаалагдсан бол зарим нутагт спорт агнуурын амьтанд тооцогдсоор байгаагийн зэрэгцээ, малын дайсан хэмээн агнах явдал бий.

## Чонын бүтэц 
Түүний биеийн урт (сүүлийг тооцолгүй) 160 см хүрдэг, сүүлний урт 52 см хүртэл байдаг, сэрвээний өндөр 90 см хүртэл өсдөг бөгөөд нас бие гүйцсэн чонын биеийн жин 90—110 кг татдаг байна.

Чоны хэмжээ, арьсны өнгө зэргээс шалтгаалж ойролцоогоор 32 дэд зүйлд хуваагддаг. 

Чоно дуу чимээг ухамсартай хүлээж авдаг. Тэд дуу хоолойны тусламжтайгаар маш нарийн төвөгтэй мэдээллийг нэг нэгэндээ дамжуулж чаддаг. Жишээ нь аль нэг тодорхой газар тодорхой амьтан эсвэл хүн байгаа тухай. Ийнхүү судлаач Фарли Моват Канадын тундрт чононууд хэрхэн хол зайд мэдээлэл дамжуулж байсныг ажиглаж, тэдний хүлээж байсан буга өөр зүгт нүүлээ гэх мэдээг гинжин хэлхээний дагуу мэдээ дамжуулсаныг ажигласан юм. Энэ тохиолдолд чоно эхлээд найман километрийн цаана байж болох өөр чононоос ирж буй мэдээллийг сонсож хүлээж авч чаддаг байна. Чоно хүний ​​сонсголоор мэдрэгдэх хамгийн дээд нотыг гаргаж чаддаг. Буга хаана байгаа тухай чонын мэдүүлгийг шалгахад энэ нь батлагдсан юм. 

Чонын үнэрлэх мэдрэмж маш өндөр хөгжсөн байдаг. Тэрээр олзоо 3 км хүртэлх зайнаас үнэрлэн илрүүлж чаддаг. Чонын үнэрлэх чадвар хүнээс 100 дахин илүү байдаг. Чоно 200 сая орчим үнэрийг ялгаж чаддаг бол хүмүүс ердөө 5 саяыг ялгадаг байна. Иймээс чоно ихэнх мэдээллийг үнэрээр хүлээн авдаг.

Хүн, чоно хоёр зэрэгцэн оршдог нутагт чоныг домог, үлгэрт сайнаар ч муугаар ч олонтаа дүрсэлдэг.

## Эшлэл 
риии

## Гадны холбоос 
* High-Resolution Images of the Canis Lupus Brain
* Return of gray wolf to Yellowstone park
* The Fear of Wolves: A Review of Wolf Attacks on Humans
* The International Wolf Center
* WolfSource
* Watch *Death of a Legend* and Cry of the Wild* by Bill Mason

Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Ангилал:Чонынхон
Анхны долоо

1921 оны **Ардын хувьсгалын анхны долоо** буюуДогсомын Бодоо, Солийн Данзан, Дамдины Сүхбаатар, Дамбын Чагдаржав, Дансранбилэгийн Догсом, Хорлоогийн Чойбалсан, Дарьзавын Лосол нар нь 1919 онд байгуулагдсан Консулын ба Зүүн хүрээний нууц бүлгэмүүдийн гишүүд байсан ба 1920 оны 7-р сард (Зөвлөлт Орос Улс) руу тусламж хүсэхээр эдгээр долоон хүн ээлж дараалан явцгааж байжээ. Ардын хувьсгал ялсны дараа Ардын засгийн газрын бүрэлдэхүүнд орж ажиллацгаасан байна. 1923 онд нас барсан Д.Сүхбаатар, төр засгийн эрх мэдлийг гартаа авсан Х.Чойбалсан нараас бусад нь улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгджээ.

Ангилал:БНМАУ-ын улс төр
Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс
Ангилал:БНМАУ-ын түүх
Солийн Данзан

**Солийн Данзан** (1883–1924) нь Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, 1921 оны Ардын хувьсгалын анхны долоогийн нэг, Монгол Ардын Намын анхны дарга, Монголын орчин үеийн эдийн засгийн салбарыг үндэслэгч ч юм. 

## Намтар 
Сайн ноён хан аймгийн Сүжигт бэйсийн хошуунд одоогийн Архангай аймгийн Хотонт сумын нутагт төржээ. Бат-Очир гэдэг хүний ууган охин Солиос бутач төрсөн ажээ. Бага насандаа хийдэд шавилан сууж байсан. Мал маллаж, аян жин тээж  амь зуухын сацуу нутгийн баячуудын агт морьдыг хошуу алгасуулан арилжиж баригдаж явжээ.  Оргон зайлж  Говийн нутгаар хэдэн жил цагаачлан амьдарсны дараагаар 1910 оны үед Хүрээнд ирж, наймаа эрхлэх болжээ. 

* 1915-1916 онд Монгол улсын Хөрөнгийг захирах газраас зохион байгуулсан Эдийн засгийн шинжилгээний ангид оролцож, 1916-1917 онд Ой ангид бичээч, түшмэлээр ажиллаж байв.

* 1919 онд Гаалийн хорооны түшмэл байхдаа Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийг үүсгэн байгуулсан ба улмаар Ноёдын бүлгэм, Консулын дэнжийн нууц бүлгэмтэй нэгдсэн.
* 1920 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдөр Монгол Ардын Намыг үүсгэн байгуулалцаж намын анхны даргаар 1921 оны 3 дугаар сард сонгогдон ажиллажээ. 
* 1921 оны намраас Сангийн сайдын ажлыг хийж гүйцэтгэж байсан. 
* 1923 онд Дамдины Сүхбаатарыг нас барсны дараа Бүх цэргийн жанжин болсон.
* 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Москва хотод айлчилсан Монголын төлөөлөгчдийг тэргүүлэн Ленинтэй уулзаж ЗХУ-тай найрамдлын гэрээ байгуулсан. 

С.Данзан нь тэр үеийн бодлого баригчдаас эрс ялгаатай зарчмыг барьдаг байсан ба либерал ардчилсан сэтгэлгээтэй хүн байсан юм. Тэрээр барууны хөгжингүй орнуудын туслалцааг авч Монгол орноо татан босгох талаар ээлжит улсын бага хурлуудаар удаа дараалан саналаа оруулж байсан ба Монгол улсын мөнгөн тэмдэгтийг Монгол доллар (Данзангийн доллар гэж алдаршсан) болгох саналаа ч илэрхийлж байжээ. Мөн түүний гол баримтладаг зүйл нь Монгол орон хэзээ ч капиталист нийгмийг алгасч болохгүй гэсэн үзэл нь байлаа. Энэ нь түүнийг Коминтернийхэнд илүү үзэгдэх, шахан зайлуулах гэсэн бодлогод нь гүн түлхэц нь болсон юм.

### Цаазлалт 
1924 онд Элбэгдорж Ренчино Коминтерны дэмжлэгтэйгээр Монгол Ардын Намын III бага хурлаар Солийн Данзанг улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдүүлэн цаазаар авчээ.

### Цагаатгал 
1992 оны 11 дүгээр сарын 23-нд Монгол улсын Дээд Шүүхийн Бүгд хурлаас С.Данзан, Ж.Баваасан нарыг цагаатгажээ.

2010 онд Солийн Данзан сан түүний зээнцэр Р.Батрагчаагийн санаачлагаар байгуулагдсан.

Эдүгээ Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн 16 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт байх Энх тайвны өргөн чөлөөний төгсгөл, Эскадрилийн хөшөөний уулзвараас хуучин Улаанхуарангийн эцсийн буудал, Цэргийн их сургууль хүртэлх гудамжийг С.Данзангийн нэрэмжит болгосон.

Ангилал:БНМАУ-ын сангийн сайд
Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч
Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:1921 он
Ангилал:Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал
Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн
Ангилал:Хэлмэгдэгч
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1885 онд төрсөн
Ангилал:1924 онд өнгөрсөн
Улаан үнэг

**Улаан үнэг** (*Vulpes vulpes*) Мах идэштэн багийн хөхтөн амьтан. Өөр ямар ч чонынхон овгийн зэрлэг амьтангүй болсон Британийн арлууд дээр улаан үнэгийг зүгээр л "the fox" буюу үнэг гэдэг. Улаан үнэг хуурай газрын махан идэштний дунд хамгийн өргөн тархалттай зүйл бөгөөд Канад, Аляска, Америкийн Нэгдсэн Улс, Европ, Хойд Африк, Ази, түүний дотор Японд хүртэл тархсан. XIX зуунд улаан үнэгийг Австралид анх нутагшуулжээ. Их төлөв улаан хүрэн өнгийн үстэй боловч саарал зүсмийн үнэг байх нь бий. Үнэгний зулзагыг гавар гэдэг.

## Дэд зүйлүүд 
* *Vulpes vulpes abietorum*
* (*Vulpes vulpes aeygpticus* – *V v niloticus*-ийн ижил утгат үг)
* *Vulpes vulpes alascensis*
* *Vulpes vulpes alpherakyi*
* (*Vulpes vulpes alticola* – *V v kurdistanica*-ийн ижил утгат үг)
* *Vulpes vulpes anatolica*
* *Vulpes vulpes arabica*
* *Vulpes vulpes atlantica*
* *Vulpes vulpes bangsi*
* *Vulpes vulpes barbara*
* *Vulpes vulpes beringiana*
* *Vulpes vulpes cascadensis*
* *Vulpes vulpes caucasica*
* *Vulpes vulpes crucigera*
* *Vulpes vulpes daurica*
* *Vulpes vulpes deletrix*
* (*Vulpes vulpes diluta* – *V v crucigera*-ийн ижил утгат үг)
* *Vulpes vulpes dolichocrania*
* *Vulpes vulpes dorsalis*
* *Vulpes vulpes flavescens*
* *Vulpes vulpes fulvus*
* *Vulpes vulpes griffithi*
* *Vulpes vulpes harrimani*
* *Vulpes vulpes hoole*
* *Vulpes vulpes ichnusae*
* *Vulpes vulpes indutus*
* *Vulpes vulpes jakutensis*
* *Vulpes vulpes japonica*
* *Vulpes vulpes karagan*
* *Vulpes vulpes kenaiensis*
* (*Vulpes vulpes krimeamontana* – *V v stepensis*-ийн ижил утгат үг)
* *Vulpes vulpes kurdistanica*
* *Vulpes vulpes macroura*
* *Vulpes vulpes montana*
* *Vulpes vulpes necator*
* *Vulpes vulpes niloticus*
* *Vulpes vulpes ochroxanta*
* *Vulpes vulpes palaestina*
* *Vulpes vulpes peculiosa*
* *Vulpes vulpes pusilla*
* *Vulpes vulpes regalis*
* *Vulpes vulpes rubricosa*
* *Vulpes vulpes schrencki*
* (*Vulpes vulpes septentrionalis* – *V v vulpes*-ийн ижил утгат үг)
* *Vulpes vulpes silacea*
* *Vulpes vulpes splendidissima*
* *Vulpes vulpes stepensis*
* *Vulpes vulpes tobolica*
* *Vulpes vulpes tschiliensis*
* (*Vulpes vulpes vulpecula* – *V v nilotica*-ийн ижил утгат үг)
* *Vulpes vulpes vulpes*
* (*Vulpes vulpes waddelli* – *V v montana*-ийн ижил утгат үг)

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Menon, Vivek. A Field Guide to Indian Mammals. Dorling Kindersley, Delhi, 2003.
* 
* European Red Fox (*Vulpes vulpes*), Australian Department of the Environment and Water Resources, 2004]
* Red Fox, The Nature Conservatory Species Profile
* The Fox Website, University of Bristol mammal group
* The Fox Forest, educational site about foxes
* Wildlife Online, extensive information about the natural history of the Red Fox, also contains a quick ref page under 'speed read'

Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Ангилал:Чонынхон
III Мурад

thumb|Мурад III

**III Мурад** (1546 оны 7 сарын 4 - 1595 оны 1 сарын 15) нь Османы эзэнт гүрний 12 дахь султан (1574 - 1595) юм. 11 дэх султан II Селимийн хүү.

## Намтар 
Эцгээ залгамжлан султан болсны дараа аугаа I Сулейманы үеэс захирагчийн албыг хашиж байсан Соколлу Мехмед Паша, мөн түүний орыг залгамжилсан хатан Сафие Султан зэрэг захирагчдын тусламжтайгаар төрийн хэргийг хөтлөн явуулдаг тогтолцоо үргэлжилсэн.

1578-1590 он хүртэл 12 жил Ираны Сефевидын угсааны ханлигтай хийсэн дайнд ялж, Гүрж, Азербайжан зэргийг эзэлсэн байна. Гэхдээ тэр амжилт нь мөн л захирагчдын ач тус байсан юм (1579 онд Соколлу Мехмед Паша хорлогдсон). 

III Мурад өөрөө бол харемдээ суун, зугаацах дуртай, зугаа цэнгэлдээ улсын сан хөмрөгийг ихээр үрж, эзэнт улсын уналтыг эхлүүлсэн билээ. Тэрээр өөртөө Топкап ордны цэцэрлэгт харем бариулсан аж.

1595 онд 50 насандаа нас нөгчсөн бөгөөд бэлгийн замын халдварт өвчнөөр нас барсан гэгддэг. Түүнийг хүү III Мехмед нь залгамжилсан байна.

Ангилал:Осман овог
Ангилал:Османы султан
Ангилал:Османы халиф
Ангилал:16-р зууны ноёрхогч
Ангилал:1546 онд төрсөн
Ангилал:1595 онд өнгөрсөн
Зимбабвегийн Ерөнхийлөгч

**Зимбабвегийн Ерөнхийлөгч** () нь Бүгд Найрамдах Зимбабве Улсын төрийн тэргүүн юм. Тус улс 1980 онд Англиас тусгаарласнаас хойш 3 ерөнхийлөгчийн нүүр үзээд буй.

Ангилал:Зимбабвегийн улс төрч
Цөөвөр чоно

**Цөөвөр чоно** (*Cuon alpinus*) Махан идэштэн багийн хөхтөн амьтан бөгөөд ***Cuon*** төрлийн цорын ганц зүйл.
Монгол Улсын Улаан номонд орсон, Монголд устаад байгаа, нэн ховор, дэлхийн хэмжээнд ховордсон зүйл.

### Дэд зүйлүүд 
Хүлээн зөвшөөрөгдсөн гурван дэд зүйлтэйгээс гадна өөр зүс, хэмжээтэй гэсэн үндэслэлээр хэд хэдэн өөр дэд зүйлийг санал болгосон ажээ.

* *Cuon alpinus alpinus* : *adustus*, *antiquus*, *clamitans*, *dukhunensis*, *fumosus*, *grayiformis*, *infuscus*, *javanicus*, *laniger*, *lepturus*, *primaevus*, *rutilans* популяцууд багтана.
** *alpinus*: зүүн Орост (Саяны нуруунаас зүүн тийш), үүний дотор Хар мөрөнд тархсан.
** *adustus*: хойд Мьянмар, Энэтхэг-Хятадын хойгт тархсан.
** *dukhunensis*: Энэтхэгийн Ганга мөрнөөс урагш тархсан.
** *fumosus*: Монгол, Хятадын Сычуанд тархсан
** *infuscus*: өмнөд Мьянмар, Малайз, Тайланд, Вьетнамд тархсан.
** *javanicus*: Индонезийн Ява аралд тархсан.
** *laniger*: Кашмир, өмнөд Түвдэд тархсан.
** *lepturus*: Хятадын Янгцзы мөрний урдуур.
** *primaevus*: Балба, Сикким, Бутанд тархсан.
* *sumatrensis*: Индонезийн Суматра аралд тархсан
* *hesperius*: зүүн Туркестан, өмнөд Сибирь, баруун Хятадад (Алтай, Тяньшань) тархсан.

## Эшлэл 
* Dhole *Cuon alpinus* (Pallas, 1811) Endangered – EN: C2a(i) (2004) L.S. Durbin, A.Venkataraman, S. Hedges and W. Duckwort in https://web.archive.org/web/20090304234006/http://www.ethiopianwolf.org/publications/Canid%20Action%20Plan.pdf

## Гадны холбоос 
* Dhole Home Page
* Dhole facts and pictures
* mapping the dhole in south east asia
* ARKive - images and movies of the dhole
Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Ангилал:Чонынхон
Дост Мухаммед Хан

**Дост Мухаммед Хан** (1793 - 1863 оны 6 сарын 9) нь Афганистаны эмир.

Тэрээр 1835 онд албан ёсоор эмир болсон бөгөөд Англи улс Оросын нөлөөг ихэсгэхгүйн тулд Афганистанд цэрэг байрлуулахыг хүссэн боловч Дост Мухаммед Хан хариуд нь Пешаварыг Афганистанд буцааж өгөхийг шаардсан байна. Афганистаныг хүчирхэгжүүлэхийг хүсээгүй Англичууд хуучин эмир Шужа Шах Дурранитай хамтарч, 1838 онд Афганистанд дайн зарласан юм.

Англичууд 1839 оны 8 сард Кабулыг эзэлж, Шужа Шахыг эмир болгов. Дост Мухаммед Төв Азийн Бухар луу дүрвэж, хэсэг хугацааны дараа буцаж ирэн байлдсан боловч 1840 оны 11 сард бууж өгөн, Английн харьяаны Энэтхэгт хүргэгдсэн байна.

Гэвч Афганистаны нэгдүгээр дайн гэж нэрлэгдэх болсон энэхүү дайнаар улс орны өнцөг булан бүрт эсэргүүцэл үргэлжилсээр байсан тул их хохирол амссан Английн арми дайныг зогсоохоос өөр аргагүй байдалд хүрэв.

Ийнхүү 1843 онд Англичууд Дост Мухаммедыг чөлөөлж, тэрээр буцаж хаан ширээндээ суусан юм.

Ангилал:Афганистаны эмир
Ангилал:19-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Англи-Афганы нэгдүгээр дайны хүн
Ангилал:Афганчууд
Ангилал:1793 онд төрсөн
Ангилал:1863 онд өнгөрсөн
Ми Сон

**Ми Сон** (Вьетнам хэл:Mỹ Sơn) нь төв Вьетнамын Куань Нам мужийн Дуй Фе тосгонд орших Хинди шашны сүмийн цогцолцор юм. Олон тооны чампа хийцийн барилгуудыг агуулсан уг цогцолбор нь уулсын хоорондох 2 км өргөн хөндийд оршдог. 
Энд Чампа улсын хаадын шашны ёслолын үйл ажиллагаа явуулдаг төв байсан бөгөөд Чампагийн хаад, үндэсний баатруудын булш бунхнууд олноороо байрладаг Вьетнам улсын бахархал болсон ариун нутаг юм. Ми сон цогцолбор нь зүүн өмнөд Ази дахь Хинди шашны дурсгалууд болох Боробудур (Индонези), Ангкор Ват (Камбож), Баган (Бирм), Аюуттаяагийн (Тайланд) сүмийн цогцолборуудтай ихээхэн төстэй. 
1969 онд уг цогцолбор АНУ-ын Б-52 бөмбөгдөгчийн довтолгоонд өртөж, 2 томоохон сүм нь балгас болж, 16 байгууламж нь ихээхэн хохирол амсжээ. 

## Цахим холбоос 
*My Son photo gallery
*My Son
*UNESCO decree
*UNESCO page on My Son
*Mỹ Sơn

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Вьетнам дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Вьетнамын суурин
Ангилал:Чампа
Пхонг Нха-Ке Банг

**Пхонг Нха – Ке Банг** (Вьетнам хэл:Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng) нь умард Вьетнамын Куан Бинь мужийн Бо Трак болон Минь Хоа д орших үндэсний хүрээлэн бөгөөд 2003 онд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд багтжээ. Уг хүрээлэн нь баруун талаараа Лаосын Хин Намно дархан газартай хил залгах ба зүүн талаараа Өмнөд Хятадын тэнгисээс 42 км алслагдсан байдаг. Хүрээлэнгийн талбайн хэмжээ 2000 км² байдаг ба дэлхийн хамгийн том шохойн чулуун бөөгнөрлийн нэг хэмээн тооцогддог. Энд 300 гаруй агуй, хонгилууд байдгаас гадна Аннамитын нурууны ойн экосистемийн ихэнх нь багтаж, хамгаалагдсан байдаг. 

300 гаруй агуйн зөвхөн хорийг нь судлахад нийт урт нь 70 орчим км хэмээн тооцоглогдсон байдаг бол Пхонг Нха агуй нь дэлхийн хамгийн урт газар доорхи гол агуулдгаараа ихэд алдаршжээ. Энэ хүрээлэн нь Зүүн өмнөд Азийн хамгийн гайхалтай шохойн чулуун агуйнуудыг агуулдгаараа дэлхийн өвийн viii шинжүүрийн хангажээ. 

## Галерей 

Image:Phongnhakebang3.jpg|Пхонг Нха агуйн дотоод үзэмж 
Image:Phongnhakebang4.jpg|Нууцлаг гол
Image:Phongnhakebang5.jpg|Агуйн үзэмж
Image:Phongnhakebang6.jpg|Пхонг Нха - Ке Банг хүрээлэнгийн нэгэн хэсэг
Image:Phongnhakebang7.jpg|Агуйн хуурай хэсэг дэх сталактит
Image:Phongnhakebang9.jpg|Пхонг Нха - Ке Банг үндэсний хүрээлэн
Image:Phongnhakebang10.jpg|Пхонг Нха - Ке Банг үндэсний хүрээлэн
Image:Phongnhakebang12.jpg|Пхонг Нха - Ке Банг үндэсний хүрээлэн
Image:Phongnhakebang13.jpg|Пхонг Нха - Ке Банг үндэсний хүрээлэн

## Цахим холбоос 
* UNESCO World Heritage page for Phong Nha-Ke Bang
* Phong Nha-Ke Bang on Thanhniennews in English
* "Amazing natural beauty of Phong Nha-Ke Bang", Vietnamnet News

Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Вьетнам дахь дэлхийн байгалийн өв
Ангилал:Вьетнамын байгалийн цогцолборт газар
Баграт цогчин дуган

**Баграт цогчин дуган** буюу **Кутаиси цогчин дуган** (Гүрж хэл:ბაგრატი; ბაგრატის ტაძარი) нь Гүржийн Имерети мужийн Кутайси хот дахь XI зууны үед баригдсан барилга юм. Өнөөдөр уг дуганаас зөвхөн туурь л үлджээ. 

Кутайсигийн гол чимэг нэрийн хуудам болсон уг барилга нь Укмерионы толгойн орой дээр байрладаг. Уг дуганыг Баграт III хаан байгуулж эхэлсэн тул Баграт цогчин дуган хэмээн нэрлэх болсон гэдэг. Уг уран барилгын шалан дээр тэмдэглэснээс үзвэл 1003 онд баригдаж дууссан байдаг. 1692 онд Османы цэргүүд Багратыг эвдлэн сүйтгэж байв. Үүний улмаас дуганы тааз нурж, өнөөг хүртэл хэвээрээ байгаа ажээ. 
1952 оноос археологийн судалгааны баг ажиллах болж, газар доорхи нууц замыг нь нээжээ. Удалгүй сэргээн засварлах ажлууд хийгдэж эхэлсэн байна. 2001 онд Гүржийн үнэн алдартны сүмийнхэн сэргээн засварлах ажлыг хийсэн юм.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Гүрж дэх дэлхийн өв
Ангилал:Гүржийн сүмийн барилга
Ангилал:11-р зуунд барьсан
Ангилал:Сүмийн туурь
Ангилал:Үнэн алдартны цогчин дуган
Ангилал:Кутаиси
Ангилал:Гүржийн үнэн алдартны сүмийн барилга
Ангилал:Азийн сүмийн барилга
Коми

**Бүгд Найрамдах Коми Улс** () нь Оросын Холбооны Улсын хойд хэсэгт орших Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл нь Сыктывкар хот. Баруун Хойд Холбооны тойрогт хамаарна.

## Газар зүй 
Уралын нурууны баруун талд, Дорнод Европын тэгш өндөрлөгийн зүүн хойд хэсэгт оршино.

Нутаг дэвсгэр нь 415,900km² хэмжээтэйгээс 70 гаруй хувь нь тайга, 15 орчим хувь нь намаг юм. Уралын нурууны хойд хэсгийн 32,800km² талбайг эзлэн орших тундр нь Европын хамгийн том эртний ой бөгөөд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг.

Хойд талаараа Ненецийн автономит тойрог, зүүн талаараа Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог, Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог, Свердловск муж, өмнө талаараа Пермийн хязгаар, Киров муж, баруун талаараа Архангельск мужтай хиллэнэ.

Печора гол, Вычегда гол (Хойд Двина голын цутгал)-ууд тус улсын нутгаар урсана.

### Байгалийн баялаг 
Тус улсын нутаг дэвсгэрт чулуун нүүрс, газрын тос, байгалийн хий, алт, алмаазын орд газрууд бий.

### Уур амьсгал 
* 1 сарын дундаж температур нутгийн урд хэсгээр -17℃, хойд хэсгээр -20℃.
* 7 сарын дундаж температур нутгийн урд хэсгээр +15℃, хойд хэсгээр +11℃.
* Жилийн хур тунадасны дундаж хэмжээ 625мм.

## Хүн ам 
Хүн ам нь 2002 оны байдлаар 1,018,674 байснаас орос үндэстэн 60 орчим, Угро-фин язгуурын коми үндэстэн 25 орчим хувийг эзлэнэ. Мөн украйн (6.10%), татар (1.54%), беларусь (1.49%), герман (0.91%), чувашууд (0.74%) оршин сууна. Нийт 381,626 өрхтэй.

Хүн амын нягтшил 2.44 хүн/км².

Албан ёсны хэл нь коми хэл ба орос хэл. Оршин суугчдын ихэнх нь Үнэн алдартны шашин шүтнэ.

## Түүх 
19-р зуунаас 20-р зууны эх хүртэлх хугацаанд хүн амын тоо эрс нэмэгдсэн бөгөөд шилжин суурьшигсдын ихэнх нь умард нутгийг ашиглах ажиллах хүч болон илгээгдсэн хоригдлууд байв.

1929 оны 8 сарын 22-нд **Коми-Зырын автономит хязгаар** болон байгуулагдсан бөгөөд мөн оны 12 сарын 5-нд автономит бүгд найрамдах улс болсон байна.

1992 оны 5 сарын 26-нд одоогийнхоо нэрээр нэрлэгдэх болжээ.

## Цагийн бүс 
Тус бүгд найрамдах улс нь Москвагийн цагийн бүст хамаарна. Өөрөөр хэлбэл, UTC+3 цагийг баримтлах бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.

## Эх сурвалж 

Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Ангилал:Оросын холбооны муж
Эрээн тахь

**Эрээн тахь** хар, цагаан судалтай онцлог зүсээрээ хамгийн их алдаршсан Африкийн адууныхан овгийн зүйл. Эрээн тахь бүрийн судал өөр өөр байдаг. Янз бүрийн тоо толгойтой сүргээр амьдарна. Ерөнхийдөө 2.3 м урт, 1.25-1.5 м өндөр, 300 кг жинтэй. Зарим нь 410 кг жин татах ч тохиолдол бий. Эрээн тахь судалтайн зэрэгцээ, босоо дэлтэй. Ойрын төрөл адуу, илжигийг бодвол хэзээ ч жинхэнээсээ гэршиж байгаагүй.

Эрээн тахийн гурван зүйл бий: **Талын эрээн тахь**, **Хаан эрээн тахь**, **Уулын эрээн тахь**. Талын ба уулын эрээн тахь нь *Hippotigris* дэд төрөлд хамаардаг бол Хаан эрээн тахь нь *Dolichohippus* дэд төрлийн цорын ганц зүйл юм. Эхний хоёр нь адуутай илүү төстэй бол сүүлийнх нь илжигтэй илүү төстэй. ДНХ, молекулын шинжилгээнээс үзэхэд эрээн тахийн зүйлүүд бүгдээрээ нэг өвгөөс гаралтай ажээ. Гурвуулаа *Equus* төрөлд вагтана. Кенийн зарим бүс нутагт Талын болон Хаан эрээн тахь зэрэгцэн нутагладаг.

Өвөрмөц судал, зан байдлаараа хүмүүст хамгийн их танигдсан амьтдын нэг юм. Эрээн тахь тал, саванна, мод, буттай газар, уул, эргийн дагуух нуруунд тархсан боловч хүний хүчин зүйл эрээн тахийн тоо толгойд ноцтой хохирол учруулсаар ирсэн. Ялангуяа арьсыг нь авах гэж авлах, амьдрах орчныг нь сүйтгэх зэргээр тоо толгойг нь хорогдуулсаар иржээ. Хаан ба Уулын эрээн тахь ховордсон амьтдын тоонд орсон бол Талын эрээн тахь олон тоо толгойтой. Харин түүний нэг дэд зүйл квагга XIX зууны сүүлээр устаж үгүй болсон билээ.

## Эшлэл 
* Estes, R. (1991). The Behavior Guide to African Mammals, Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates. Los Angeles, The University of California Press.
* McClintock, Dorcas.  "A Natural History Of Zebras"  September 1976. Scribner's, New York.  ISBN 0-684-14621-5
* Churcher, C.S. 1993. Mammalian Species No. 453. American Society of Mammalogists.

## Гадны холбоос 
* Zebra file at Encyclopedia Encarta
* PBS Nature: Horse Tigers (Zebras)
* Plains Zebra - Equus Burchelli

Ангилал:Адууныхан
Гелат хийд

**Гэгээн Марийн хийд** буюу **Гелат хийд** (Гүрж хэл:გელათის მონასტერი) нь баруун Гүржийн Имерети мужийн Кутаисийн ойролцоо оршдог бөгөөд 1106 онд буюу Гүржийн хаан бүтээгч Давидийн үед суурь нь баригдсан гэж үздэг. 
Гелат хийд нь Гүржийн урт удаан хугацааны турш урлаг соёл, овуны үндсэн төвүүдийн нэг бөгөөд Гүржийн олон олон шинжлэх ухаан, шашны зүтгэлтнүүд, философичдыг бэлтгэн гаргасан байдаг. Уг хийд Константинополь дахь Манган академиас эхүүлээд зүүн Европын олон тооны үнэн алдартны сүмүүдтэй харилцаа холбоотой оршин тогтнож байв. Тухайн үед Гелатын академи нь “Шинэ Эллин” хэмээн алдаршсан юм. Уг хийдийг XII -  XVII зууны хооронд шигтгэмэл болон зургийн олон тооны гайхалтай бүтээлүүдээр гоёж, өнөөгийн гайхалтай байдалд нь оруулжээ. 
Энд Гүржийн хамгийн аугаа хаадын нэг Бүтээгч Давид тэргүүтэй 11 хааны шарил хадгалагдаж байдаг. 1994 онд ЮНЕСКО уг хийдийг Баграт цогчин дугантай хамтаар дэлхийн өвд бүртгэн авчээ. 
 

## Галерей 

Image:Georgia-DavidIV.jpg|Гүржийн IV Давид, ханын зураг
Image:Gelati (4).jpg|Гэгээн Георгийн хөрөг
Image:Gelati (2).jpg|Таазанд дүрсэлсэн төгс хүчит Христ
Image:Gelati (8).jpg|Теотокосын хөрөг
Image:Gelati (state.gov).PNG|Хийдийн шүтээн
Image:Gelati monastery.jpg|Гелат
Image:Gelati monastery (4).jpg
Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (02).jpg
Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (10).jpg
Image:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (08).jpg

## Цахим холбоос 
*Bagrati Cathedral and Gelati Monastery - UNESCO World Heritage Centre

Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Гүрж дэх дэлхийн соёлын өв
Ангилал:Гүржийн сүмийн барилга
Ангилал:Имерети
Ангилал:Гүржийн үнэн алдартны хийд
Ангилал:Гүржийн хийд
Ангилал:12-р зууны хийд
Ангилал:Азийн сүмийн барилга