Дэлхийн хэлнүүд

**Дэлхийн хэлнүүд** - дэлхийн хамгийн том хэлний каталог болох Америкийн "*Ethnologue*" лавлахын дагуу 2024 оны байдлаар дэлхий дээр 142  хэлний аймагт хамаарах 7164 амьд хэл байгаа ажээ.

Хамгийн түгээмэл хэл хятад, хинди, англи, испани, араб, орос, португал зэрэг 40 хэлээр дэлхийн хүн амын 2/3 орчим нь ярьдаг байна. Франц хэл нь бас өргөн тархсан боловч төрөлх хэл гэж үздэг хүмүүсийн тоо харьцангуй бага байдаг. 

Дэлхийд харилцаа холбоо хөгжиж даяаршихын хэрээр амьд хэлний тоо цөөрч, 2-3 долоо хоног тутамд дунджаар 1 хэл мөхөж байна. Хэл нь тухайн хэлээр сүүлчийн яригчтай хамт мөхдөг тул аюул нь юуны түрүүнд бичиг үсэг хэрэглэдэггүй ард түмэнд тулгардаг. Хэлний мөхлийн нэг шалтгаан нь ярилцагчийн тоогоор жигд бус хуваарилагдсан явдал юм. Тиймээс дэлхийн хүн амын 80% нь 80 хэлээр ярьдаг бөгөөд 3.5 мянган хэлээр ярьдаг нь дэлхийн оршин суугчдын ердөө 0.2% эзэлдэг юм. Хэл мөхөх буюу үгүй болох үйл явцын гол шалтгааныг судлаачид даяаршил, шилжилт хөдөлгөөн гэж үздэг. Хүмүүс тосгоноос хот руу нүүж, ард түмнийхээ хэлийг алддаг. Олон хэл устаж үгүй болдог нь тухайн хэлээр ярьдаг хүмүүс нь илүү хүчтэй хэл шинжлэлийн орчинтой харьцдаг тул хамгийн түрүүнд жижиг үндэстнүүдийн хэл, өөрийн төрт улсгүй ард түмний хэлүүд алга болдог гэж хэлж болно. Хэрвээ тухайн хэлээр ярьдаг ард түмний хүүхдүүдийн 70 хүрэхгүй хувь нь хэлээ сурдаггүй бол үүнийг ховордсон хэл эж үзнэ. Хамгийн устах аюул нүүрэлсэн хэл нь Австрали, Энэтхэг-хятадын хойг, Латин Америк, Африкийн уугуул иргэд болон бусад тивээс тусгаарлагдсан жижиг арлуудад хэргэлдэг хэлнүүд юм.

## Хэлний хөгжлийн хүчин зүйлүүд 
### Нийгэм, соёлын өөрчлөлтүүд 
* Нийгмийн амьдралын хэв маяг, шинэ технологи, соёлын харилцаа холбоо, эдийн засгийн хэрэгцээний нөлөөн дор хэл өөрчлөгддөг.

### Түүхэн үйл явдлууд 
* Дайн, колоничлол, хүн амын шилжилт хөдөлгөөн, бусад ард түмэнтэй харилцах харилцаа нь үг хэллэг, дүрмийн бүтэц зэргийг бусад хэлнээс зээлж авахаас гадна шинэ хэл бий болоход хүргэдэг.

### Шилжилт ба тусгаарлалт 
* Шилжин суурьшилтын үр дүнд шинэ нийгэм үүсэх, улмаар хэл шинжлэлийн тусгаарлалт нь шинэ аялгуу, цаг хугацааны явцад бие даасан хэлүүд үүсэхэд мөн хүргэдэг.

### Харилцааны хэрэгцээ 
* Хүмүүсийн янз бүрийн бүлгүүдийн харилцан ойлголцох хүсэл нь олон улсын хэлтэй адил нийтлэг хэлийг хөгжүүлэх эсвэл тухайн хэлийг түгээн дэлгэрүүлэхэд хүргэдэг.

## Хамгийн их тархсан хэлний аймгууд 
Даяаршлын үйл явцад илүү өргөн тархсан, эрэлт хэрэгцээтэй хэлийг үздэг тул жижиг хэлнүүдийг мөхөхөд хүргэж болзошгүй байгаа юм.
* Энэтхэг-Европ хэлний аймаг: ~ 2.5 тэрбум хүн ярьдаг, үүнд роман хэл, энэтхэг-ари хэл, герман хэл, балт-слав хэл;
* Хятад-Төвөд хэлний аймаг: ~ 1.2 тэрбум хүн, түүний дотор үндсэн Хятад хэл;
* Урал-Алтайн хэлний аймаг: ~ 500 сая хүн ярьдаг, үүнд гол түрэг хэлүүд орно.

## Дэлхийн хэмжээний хэлнүүд 
## Олон улсын хэлний тархалтын зураг

Detailed SVG map of the Sinophone world.svg|Хятад хэлний тархалт
Detailed SVG map of the Anglophone world.svg|Англи хэлний тархалт
Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|Испани хэлний тархалт
Detailed SVG map of the Francophone world.svg|Франц хэлний тархалт
Detailed SVG map of the Arabophone world.svg|Араб хэлний тархалт
Detailed SVG map of the Russophone world.svg|Орос хэлний тархалт
Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|Португал хэлний тархалт
Legal statuses of German in the world.svg|Герман хэлний тархалт

Ангилал:Хэл судлал
Ангилал:Соёлын даяарчлал