open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дархадын 13 овоо

Овогийн байгуулал бий болж, хүмүүс хэсэг бүлгээрээ салан тусгаарлах үед овоо нь эзэмшил нутгийг зааглах, онцлох үүргийг ч бас “өөртөө үүрч”, өөрөөр хэлбэл өмчлөх санааг агуулсан тэмдэг болж, тиймээс ч эрхэмлэгдэж ирсэн түүхтэй байна. Бүр хожим хойно нутгийн зааг дээр, хоёр хошуу, отог аймгийн хил дээр босгодог болсон овооны эх нь чухамдаа тэр юм. Тийм овоог нааш цааш нь займчуулах, түүнээс болж маргаан мэтгэлцээн, дайн дажин болох нь ч цөөнгүй байж. Тиймээс овоог эрхэмлэн дээдлэн тахин шүтэх болсон ажээ. Иймээс овооны байдлаар тухайн ард түмний талаар олон зүйлийг мэдэж болно гэж түүх, судлаачид үздэг.

Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сум руу явах замд Хорьдол сардагийн нурууны өмнөд хэсгээр буюу Өлийн Халзан даваан дээр Дархад ястны тахин шүтэн дээдэлдэг **13 овоо** бий. Энэхүү 13 овоо нь уул ус, лус савдагтайгаа эртнээс харилцан шүтэж ирсэн бөөгийн ёс заншилтай холбоотой бий болсон гэж үздэг. Арван зүг, гурван цагийг шүтэн өргөл өргөн, амьдралаа даатган ирсэн дархадууд энэ тооны нийлбэр болох арван гурвыг дээдлэн шүтдэг учир хамгийн их байгалийн энерги бүхий газраа энэхүү 13 овоог бүтээсэн түүхтэй. 13 овоо нь цаатан урц маягийн хэлбэр бүтэцтэй ба зэрэгцээ босгосон чулуун хөшөө зэргээс дархад түмний аж амьдрал, ёс заншил, соёлын нэгээхэн хэсгийг олж харж болохоор ажээ. Байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн Хорьдол сарьдагийн нуруу, Хөвсгөл нуур түүний эргэн тойронд байгалийн үзэсгэлэнт газрууд их байхаас гадна дархад, цаатан ардын аж амьдрал соёлыг илтгэсэн дурсгалт газрууд их байдгийн нэг нь энэхүү 13 овоо юм.
Соронзон хад

Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сумын нутаг дахь Соронзон хад нь Монголдоо төдийгүй дэлхийд ховорхон тогтоцтой хад юм. Эрт үеэс шүтэн биширч ирсэн бөгөөд уламжлалт анагаах ухаанд ч хэрэглэж иржээ. Нутгийн ардууд Соронзон хаданд ирж үе мөч, гар хөл, нуруу бөөрний өвчингөө засдаг байна. Цус харвасан хүн хүртэл эмчилгээ засал авдаг байна. Ингэхийн тулд Соронзон хадан дээр хэвтэх, суух, ойр орчмын шороогоор биеэ булах, хажууд нь урсах Төмөртэйн голоос ундаалах зэргээр өөрөө өөрсдийгөө эмчилж иржээ.
Энэхүү хад нь харахад бусад хадтай адил энгийн харагддаг ч дэргэд нь очоод ямар нэгэн төмрийн зүйл хүргэхэд соронздон татаж аван өөртөө наалдуулдаг. Цаг зүүсэн хүн очвол цаг нь зогсдог байна. Энэ хаданд үнэхээр их байгалийн хүч энерги байгаа ажээ. Сүүлийн үед Соронзон хад олны анхаарлын төвд байгаа Төмөртэйн ордын гол цөм хэсэгт байрладаг тул цаашид олборлолт хийгдвэл сүйтгэгдэн үгүй болох аюулд тулаад байгаа ажээ. Дэлхийд тун цөөхөн байдаг соронзон орон хүчтэй үүсгэх чадалтай байгалийн хад Монгол орны маань нэгэн бахархал яахын аргагүй мөн. Уг Соронзон хадны доогуур Төмөртэй гол урсана.
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн газар зүй
Ангилал:Хүдэр сум
Цаатан

**Цаатан** гэж Хөвсгөлийн тайгад дөрвөн улирлын турш цаа буга маллан нүүдэллэн амьдардаг тува иргэдийг нэрлэдэг.

Увс аймгийн Сагил сумын нутгаас  олдсон хаданд сийлсэн сүг зурганд цаа буга унаж, урт жад бариад явж буй хүнийг дүрсэлсэн байдаг. Энэ сүг зураг нь монголд эрт дээр үеэс цаа бугыг гаршуулан уналга, эдэлгээнд ашиглаж байсны баримт юм. Эрт дээр үеэс цаа маллаж, аж төрдгөөс цаатан гэж нэрлэх болсон. Тайгадаа өвөр хоорондоо тува хэлээр ярина. Бөөгийн шашин шүтнэ. Гэр бүл болсныг ёслох өөрийн гэсэн зан үйлтэй. Тэдний аж төрөх гол арга бол цаагаа маллан, түүний ашиг шимийг хүртэж, ан ав хийж амьдрах явдал юм. 

Цаатангуудын аж төрдөг нутаг нь Бүрхээлэг, Жамс, Улаан тайгын их уулс, Тэнгис, Шарга, Шишгэдийн голын сав нутаг юм. Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын Баруун тайгад 19-22 өрхөд 95, Зүүн тайгад 17-19 өрхөд 85 орчим цаатан иргэн аж төрж, цаа маллан амьдарч байна. Сумын төвд 150 орчим цаатан иргэн аж төрдөг байна.

2000 оны хүн амын тооллогоор 269 хүн өөрийгөө “цаатан” гэж бүртгүүлсэн байна. Цагааннуур суманд 400 шахам цаатан иргэн байдаг гэж үздэг. Хүн амын тооллогод тайгад аж төрдөг голдуу хүмүүс өөрсдийгөө “цаатан” гэж бүртгүүлж, сумын төвд амьдрагсдын зонхилох нь “дархад” гэж бүртгүүлсэн байна.

Ангилал:Монголын ард түмэн
Ангилал:Тува ястан
Ангилал:Хөвсгөл аймаг
Сайханы хөтөл

Сэлэнгэ аймгийн төвөөс 10 хүрэхгүй км-ийн зайтай, Монгол-Оросын хил орчимд байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн **Сайханы хөтөл** хэмээх сайхан газар бий. Өмнө нь Тэмээн хүзүүтийн хөтөл хэмээн нэрийддэг байсан эл газрыг жанжин Д.Сүхбаатар “Үнэхээр сайхан хөтөл юм аа” хэмээн уулга алдсанаас хойш Сайханы хөтөл хэмээн нэрийдэх болсон гэх.
 
Сайханы хөтөлийн байгалийн үзэсгэлэнгийн нэг нь Орхон, Сэлэнгийн бэлчир. Орхон, Сэлэнгэ мөрөн энд нийлж, цааш урссаар Байгал нуурт цутгадаг. Энд мөн Сайн эрс цуглаж байсан хэмээх агуй ч бий.
 
Д.Сүхбаатар жанжныг Хиагт руу явах үед нь гэнэт хүчтэй аадар бороо орж, тэрбээр эл агуйд хоргодон буу зэвсгээ хамгаалж, амь аврагдсан хууч яриатай уг хөтөлийг хилийн цэргүүд сайхан тохижуулжээ. Тэд хосын модны дэргэд сандал тавьж, Сайн эрсийн хээрийн гэрт чулуугаар ширээ, сандал, тулга хийсэн байна. Түүнчлэн алсыг тольдох тавцанг хадан дээр засаж, ширээ сандал байрлуулжээ.
Сэлэнгэ аймаг бол Чингис хааны хайртай Хулан хатны төрсөн нутаг тул Чингис хаан Хулан хатанд зориулсан дурсгалын хөшөө бүтээж, мөн буугаа үүрэн элдвийг хуучлан суух партизаны хөшөөг ч босгосон байна.

Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн газар зүй
Алтан загас

**Алтан загас** нь дэлхий дээр хамгийн их аквариуманд тэжээдэг загас юм. Тэд төрөл бүр байх ба өнгө зүс хэлбэр янз бүрийн онцлогтой хамгийн гоёмсог загаснуудын нэг. Анх тэжээж буй хүмүүс тод өнгө, туялзсан сэлэлт сонин хэлбэрийг нь сонирхож тэжээх нь элбэг байдаг. Энэ загас нь хүйтэн усны загас бөгөөд халаагуур хэрэглэх шаардлага бараг байхгүй. Гэм нь ургамал хайрга шороогоо сэндийчиж бохирдуулдаг. Ой тогтоолт муутай их болхи загас боловч маш гоёмсог өхөөрдмөөр.
Хүчилтөрөгч ихтэй GH 20-с ихгүй , pH 6,5- 8,0 ; t 12-28 градус усанд тэжээнэ. 10-15 см-ийн урттай 5-6 загасанд доод тал нь 15-20 л аквариум хэрэгтэй. Амьд хоолноос гадна нунтаг хатаасан мах , цагаан талх , хар будааны кааш өгч болно. Тохирсон нөхцөлд 15-30 жил амьдарна.Хүйсийг нь ялгахад хэцүү байдаг. Атуухны заламгай дээр жижиг цагаан бижрүүнүүд байдаг. Атуу нь атуухаасаа арай бүдүүн 2 жилийн дара бие гүйцдэг. 
Төрц гаргахад 100-150 л аквариум хэрэгтэй . Усыг 3-4 хоног байлгаад , 20-25 см түвшинтэй болтол дүүргэнэ. Усны GH 8-15 , pH 7,0-8,0 ; t 22-28 градус байх ёстой. Аквариумдаа 1 атуу, 2 атуухыг хийж, ургамал суулгана. Алтан загас 4 сараас 9 сар хүртэл төрц гаргана. Төрц гаргах гэж байгаа загасыг 20-35 хоногийн өмнөөс 20 хэмийн усанд тус тусад нь байлгаж амьд хоолоор хооллоно. Төрцөө үүрээр 4-5 цагийн орчимд гаргадаг. Аквариумыг өдөр шөнөгүй гэрэлтүүлэх ёстой. Төрц гаргаж дуусмагц том загаснуудыг тусгаарлаад усны хагасыг нь шинэ усаар сэлбэнэ. 4-5 хоногийн дараа жараахайнууд сэлж эхэлмэгц амьд хоол , чанасан өндөгний шараар хооллоно. Тэдэнд өдөрт бага багаар 3-4 удаа хоол өгнө. 2 сарын дараа хэмжээгээрээ нь ялгаж 40-50 л устай аквариумд 50-иад жараахай байлгавал зүгээр.

## Төрлүүд
Гивлүүр сүүлт (Вуалехвост ). Богинохон биетэй, жижиг бөөрөнхий толгойтой, сүүлний сэлүүр 2 хуваагдсан урт тунгалаг ба гивлүүртэй төстэй, биеэсээ 1,5-2 дахин урт. Ихэвчлэн улаан өнгөтэй байдаг. Хайрс нь алтан загасныхаас жижиг. Амьдрах, үржих нөхцөл алтан загасныхтай адил боловч усны хэт их хэлбэлзэлд мэдрэмтгий.
Оранда. Гивлүүр сүүлтийн нэг төрөл. Толгойн дээрх өөхөн булуугаараа ялгаатай. Олон янзын өнгөтэй байдаг. Сүүн цагаан өнгийн, улаан толгойтой оранда их үнэлэгддэг. 
Телескоп. Бие , сэлүүрийн хэлбэрээрээ гивлүүр сүүлттэй адил боловч арай булцгар, том бүлтгэр нүдтэй. Бие гүйцсэн телескопны сүүлний сэлүүр 16-18 см урт болдог. Удаан, болхи хөдөлгөөнтэй, усны дулааны хэлбэлзэлд мэдрэмтгий . Үзүүртэй чулуу , хатуу ургамал нь телескопны нүдийг гэмтээдэг.Үлдэгдэл хоолыг 15-20 минутын дараа цэвэрлэж байх хэрэгтэй. 

Комет. 
Урт биетэй, өндөг хэлбэртэй, сүүлний сэлүүр уртассан , нурууны сэлүүр өндөр, хайрс том, төрөл бүрийн өнгөтэй байна. Усны хэм нь 24-өөс илүүгүй байна. 6-8 загасанд 40-50 л байнгын агааржуулалттай аквариум шаардлагатай. 1 жилийн дараа насанд хүрдэгээрээ ердийн алтан загаснаас ялгаатай.Төрц гаргах явц алтан загасныхтай адил.
Арслан толгойт. Гивлүүр сүүлтийн нэг төрөл. Загасны онцлог нь заламгайн хавтас болон толгой дээрээ улаан товруутай, нуруундаа сэлүүр байхгүй. Бүдүүн богино биетэй, богино сэлүүрүүдтэй. Сүүлний сэлүүрүүд 2 хуваагдсан . 4-5 настайдаа онцгой гоё харагддаг.

Ангилал:Цэнгэг усны аквариумын загас
Ангилал:Гэршүүлсэн амьтан
Ангилал:Гэрт тэжээдэг амьтан
Дуутын хад

**Дуутын хад** буюу **Дуут хад** / **Цогтын хадны бичиг** нь Төв аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт Монголын эх оронч Цогт тайжийн 1624 онд сийлүүлсэн шүлэгтэй хад юм.

Төв аймгийн Дэлгэрхаан сумын төвөөс урагш Тарамцагийн уулсын төгсгөл Хутаг уулын өвөрт халхын цоохор хунтайж хэмээх Цогт тайжийн эгчээ санан хэлсэн шүлгийг түүний Дайчин хиа, Гүенбаатар нар 4 жилийн дараа буюу 1624 онд Дуутын хад хэмээх хар чулуунаа бичиж үлдээсэн нь бичиг соёлын гайхамшигт өв болон бидний үед хадгалагдан иржээ. Дуут хад хэмээх нь цохиход ширмэн тогоо шиг хан хийсэн дуу авиа гарах ба гаднаа хар боловч дотроо цагаан саарал өнгөтэй байгалийн өвөрмөц тогтоцтой хад юм.

Цогт тайжийн шүлгээс «Олз идэш олон ядагч хүмүүн хийгээд, Уул модонд явагч араатан хоёрын, Ахуй бие ангид боловч, Алан идэхийн агаар нэгэн буй, Хол ойроос хулгай хийгч хүмүүн хийгээд, Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын, Илт бие өөр боловч, Идэх хүсэхийн сэтгэл агаар нэгэн буй».

Цогт тайж (1581-1637) түүхэн хүний хувьд ихээхэн зөрчилтэй хүн бөгөөд буддизмын улааны шашныг мандуулахын төлөө өөрийн биеийг зориулсан. Лигдэн хааныг манж нартай ид тэмцэж байх үед  4 түмэн цэрэг 100 мянган орчим хүн дагуулж халхаас гарчээ. 1632 онд Хөхнуурт Түмэдийн Алтан хааны ач Хулачийн нутгийг эзлэн тэнд суурьшин шарын шашныг дарангуйлан суужээ. Хүү Арслан тайж нь хэсэг цэрэг аван Төвдөд нэвтэрсэн боловч Далай ламын сургаалд орсон тул Цогт тайж өөрийн зарлигаар цаазалжээ. Далай ламын хүсэлтээр хошуудын Гүүш Төрбайх Хөхнуурт нэвтэрч халхын цэргийг бут цохиж Цогтыг хороосон. Зүүн зүгт манж нар хүчирхэгжиж Лигдэн хаан ганцаардаж байх эгзэгтэй үед өөрийн шашныг дэмжих гэж халхаас 10 түмэн хүн авч гарсан Цогт тайжийн хүсэл ийнхүү бүтсэнгүй.
Ангилал:Төв аймгийн газар зүй
Ангилал:1624 он
Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Алиалагч загас

Аквариумын загас тэжээгчдийн ихэвчлэн сонирхож тэжээдэг давстай усны загасний нэг нь энэ загас юм. Одоогоор далайд энэ загасны  төрөлд багтах 30 гаруй төрлийн загас тогтоогдоод байна. Алиалагч загас хар, цагаан, элгэн хүрэн, шар, улбар зэрэг янз бүрийн гоёмсог өнгөтэй байдаг. Цагаан судалтай цайвар улбар шар өнгөтэй алиалагчид хамгийн ихээр олонд түгсэн байдаг. Алиалагч загас байгаль дээр голдуу дулаан усанд тааралддаг. Номхон далай, Улаан тэнгис, Энэтхэгийн далайн зарим хэсэгт элбэг байдаг. Сэтгэл сэргээсэн өнгө төрхтэй, сэргэлэн цовоо зан байдлаар нь алиалагчтай зүйрлүүлж ийнхүү өвөрмөц нэрээр нэрлэжээ. Олон хүмүүс энэ загасыг алиалж тэнэглэдэг гэж буруу боддог. Үнэн хэрэгтээ алиалагч загас түрэмгий догшин авиртай бөгөөд эзэмшил газар нутагаа уйгагүй хамгаалж тэмцдэг. Байгаль дээр далайн шүрэн яргуйжин ургамал дунд хоргодож бичил амьтдаар хооллон махчидаас нуугдаж амьдардаг. Намилзсан яргуужингийн завсар үргэлж хөрвөөж хоргодоод зогсохгүй яргуйжинг тэмтрүүлт амьтад идэхээс хамгаалж өөр хоорондоо маш сайхан зохицож амьдардаг. Анемоне загас саатуулж иддэг ургамал ба алиалагч загас үлдэгдлийг нь идэж цэвэрлэнэ.  Энэ загасны гайхалтай нэг сонирхолтой зүйл нь хүйсээ солих чадвартай байдаг. Эм атуу загас нь үржилд орох эр атуух загасаа сонгож хамтран амьдардаг ба хамтран амьдрагч эм атуух нь үхвэл нөхөн үржихүй нь дуусдаг.  Учир нь үржилд орох эм атуу нь зөвхөн үржилд орж байгаагүй эр загасыг сонгож үрждэг. Түрсээ шүр, яргуйжингийн ойролцоо, хад чулуун дээр шахдаг. Түрсээ 3-5 хоног цуг харж хандана. Түрснээс төл нь гарсны дараа эр атуух нь төлөө үржилд орж бие гүйцэх хүртэл нь идэвхийлэн асардаг. Давстай устай аквариуманд тэжээж байгаа нөхцөл нуугдаж хорогдох шүр яргуйжингүйгээр байх боломжтой. Мөн аквариумд олон төрлийн загастай хамт оршин суудаг. Анемонег аквариумд арчлах их хэцүү байдаг учир аквариумд хамт байлгах нь ховор. Ихэнхэ алиалагч загас эр байж байгаад нас бие гүйцэж үржилд орох үед зарим нь хүйсээ солидог. Ерөнхийдөө эвсэг загас боловч нөхөн үржихүйн үе дээрээ түрэмгий болж хувирдаг.
Ангилал:Амьтан
Ангилал:Загас
Ангилал:Аквариумын загас
Скалярия

Энэ загасыг анх судалж **Pterophyllum** буюу "Далавчтай навч" гэж нэрлэжээ. Цихлидийн овгийн цэвэр усны загасны нэг юм. Ихэнхи загас тэжээгчид Pterophyllum ийг Angelfish гэж дууддаг. Аngelfish ууд Өмнөд Америкийн дулаан бүсийн гол мөрнүүд болох Aмазoн мөрөн, Оронико мөрөн болон Essequibo мөрөнд нутагладаг. Pterophyllum нь бусад Цихлидүүд дундаа хамгийн ер бусын хэлбэртэй загас ба хавтгай бөөрөнхий бие, нуруу ануснаасаа дээш доош сунасан гурвалжин сэлүүртэй байдаг. Биеийн хэлбэр нь хавчиг бөгөөд булан тохой, ургамлын дунд нуугдах, өөрийгөө өнгөлөн далдлахад гайхалтай зохицсон байдаг ажээ. Энэ загас байгаль дээр биен дээрээ уртаашаа урт судалтай, жижиг жараахай болон бичил амьтаар хооллоно, өнгө нь өнгөлөн далдлалтанд зохицсон байдаг.
Angelfish нь Altum, Leopoldi, Scalare гэсэн 3 янз байдаг. Angelfish нь амьдрах орчин нөхцөлөөсөө хамааралтай загас ба 2 оос 4 ийг 200 литр аквариумд тэжээхэд тохиромжтой. Тэд 6 инч урт болох үедээ ууртай ширүүн болж бусад загастай таарахаа болидог ба зөвхөн өөрийн төрлийнхөө байхыг эрмэлздэг. Том аквариумд тэжээх үед ч тэд үржлийн үедээ бусад залуу загаснуудруугаа халдаж зулзагануудыг иддэг.
Хэрвээ тэжээлийг сайн тохируулж анхаарал тавьсан бол хагас жилээс нэг жилийн дотор маш хурдан өсч бие гүйцдэг. Өсөлтөнд нь маш чухал зүйл бол янз бүрийн тэжээллэг хатаасан ялтсан тэжээл болон амьд тэжээлийг хольж өгөх, бас дулааны хэм, аквариумны хэмжээ зэрэг нөлөөлдөг.  Аngelfish ийн амьдардаг Амазон мөрний  усны найрлага хатуулаг зэрэгийг гэрийн нөхцөлд бүрдүүлэхийн тулд өргөн аквариуманд 25 - 26С ийн 6.3 аас 7.0 pH хатуулагтай ус байлгавал тохиромжтой. Сайн ус цэвэршүүлэгчээр усыг байнга цэвэр байлгах хэрэгтэй. Учир нь тэд маш эмзэг, амархан мөөгөнцөр гэх мэтээр өвчилнө.
 Тэжээх аквариумных нь ус цэвэр, дулааныг халаагуураар тогтмол байлгах, урт далбагар навчтай ургамал ургуулах байлгах хэрэгтэй. Бас Дун хийж өгвөл орчиноо цэвэрлэдэг. Ургамал нь загасыг шинэ орчинд түргэн дасгах болон усны найрлагыг сайжруулдаг.
Скалярия нь хосоороо амьдарч түрсэлдэг ба амьдрах орчин сайтай үед 6 сараас 1 жилийн дотор эр эм загас хоорондоо дасаж хосолдог. Энэ үед түрслэх газраа бэлдэж бусад загасыг хавьтуулдаггүй.
Ангилал:Загас
Балданбэрээвэн хийд

Сэцэн хан аймгийн Хөвчийн жонон вангийн хошуу одоогийн Хэнтий аймгийн Хэнтийн нурууны Дэлгэрхаан уулын салбар Мөнх-Өлзийт уулын энгэрт **Балданбэрээвэн хийдийг** анх 1777онд байгуулжээ. 
 
Арын сайхан Утай гэж олноо алдаршсан Балданбэрээвэн хийдийг өвөр Монголын мөргөлчид зорин ирж мөргөдөг байжээ. Тус хийд нь Монголын зүүн талын жигүүрийн шашин номын зонхилох төв байжээ. Оргил үедээ дөрвөн сургуультай, өдөр бүр ном хурдаг 20 дугантай байсан. 
 
Гол цогчин дуган 1700 оны үед баригдаж эхлээд 1776 онд баригдаж дууссан. 30х30 өргөнтэй бараг 12 м энэ барилга нь тухайн цаг үедээ монгол орны хамгийн өндөр барилгын нэг байв. Балдан Барайвун гэдэг нь санскрит хэлний дрепун гэдэг “оргилсон будаа” гэсэн үгнээс гаралтай. Анх энд хийд байгуулахаар ирэхэд эмгэн өвгөн хоёр будаа буцалгаж байсан гэдэг. 
Өвгөнийг Балдан гэдэг байсан хэмээх нэгэн домог нутгийнхан ярьдаг. Цагтаа 5000-6000 ламтай монгол дахь хамгийн том хийдүүдийн нэг байжээ. 1850 оны үед гол дуганд зарим нэг өөрчл өлт хийгдсэн бөгөөд энэ үе оргил үе нь байсан. 
 
1900 оны үед тахал гарч хийдийн лам нарын тэн хагас нь өртсөн байдаг. 1930 оноос коммунист дэглэм гарч лам нарыг хавчиж эхэлсэн бөгөөд 1937 оноос хийдийг устгаж эхэлжээ. Түүнээс хойш бараг 60 жилийн турш тэр зүг рүү хүний хөл гишгэхийг хориглосон. 
1990 оноос цөөн хэдэн лам нар эргэн ирж ном хурж эхэлсэн бөгөөд нутгийн дархчуул нийлж жижиг модон дуган барьсан ажээ. Харин одоо анх байсан байдлаар нь сэргээн засварлах ажил хийгдэж эхэлсэн байна. 2006 оноос тус хийдийг Хэнтий аймгийн засаг даргын захирамжаар тусгай хамгаалалтад авсан байна. Тэр үеэс өнөөг хүртэл аялагчид жуулчид мөргөлчид тасралтгүй очдог байна.

Ангилал:Монголын хийд
Ангилал:Монгол дахь туурь
Ангилал:Хэнтий аймгийн барилга байгууламж
Ангилал:Сэцэн хан аймаг
Ангилал:1813 онд байгуулагдсан
Ангилал:1930-аад онд сүйтгэсэн
Ангилал:1990-д онд байгуулагдсан
Хар зүрхний Хөх нуур

**Хар зүрхний Хөх нуур**  нь Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын төвөөс баруун хойно, зүүн бүсийн төв замаас хойш 35 километрт Цэнхэрийн голоос холгүй оршдог. Хөх нуур нь Хар зүрх уулын өвөрт далайн түвшнээс дээш  өндөрт орших цэнгэг уст том жижиг холбоотой хоёр нуур юм. Нуурын хойно өврөөрөө модгүй, араараа шовх оройтой **Хар зүрх уул** байдаг.
 
Хөх нуур нь уулаар хүрээлэгдсэн олон зүйл амьтан, өвс ургамлаар баялаг байгалийн үзэсгэлэнт газрын нэг билээ. Энэ газарт 1189 оны шарагчин тахиа жил Тэмүүжинг Хамаг Монголын хан сууринд залсан. Монголын Нууц Товчоонд Хөх нуур, Хар зүрх уул, Сэнгүр горхи хэмээх нэрүүд гардаг.
 
Нуурын эрэг дээр Чингис хааны мэндэлсний 840 жилийн ойд зориулан босгосон хөшөө бий агаад түүнийг тойруулан 108 метр голчтой хагас саран хэлбэртэй талбайд Монголын төрийг барьсан Алтан ургийн их бага 36 хаадын модон сийлбэр байрлуулсан байдаг. Эдгээрийн төв хэсэгт Чингис хаан, түүний эцэг Есүхэй, хатан эх Өэлүн, төрийн их хатан Бөртэ Үжиний сийлбэрийг байрлуулсан бөгөөд энэхүү цогцолборт нийт 50 ширхэг модон сийлбэр байдаг байна.

## Зургийн цомог 
## Эшлэл
Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Хэнтий аймгийн нуур
Ангилал:Чингис хаан
Ангилал:Их Монгол Улс
Ангилал:Цэнхэрмандал сум
Хөдөө арал

Хэнтий аймгийн нутагт Хэрлэнбаян улаан уулнаас урагш, Хэрлэн тооно уулнаас баруун тийш Хэрлэнгийн тохойд далайн төвшнөөс дээш 1300 метр өндөрт орших 30 гаруй километр урт, 20 гаруй километр өргөн тал байдгийг Хөдөө арал гэж нэрлэдэг. 
Хөдөө арал бол Их хуралдай хуралдаж Өгөөдэй, Мөнх, Есөнтөмөр хааныг хаан ширээнд өргөмжилж байсан түүхт газар юм.
Хөдөө нуур, Тосон нуур, Замагт нуур, Цагаан нуур зэрэг хэд хэдэн нуур байдаг. Хэрлэнбаян улаан уулын өвөрт Хэрлэн рүү шургаж орсон Дөрвөлжин, Сүүл, Их улаан толгой, Бага улаан толгой, Олон овоо, Тахилгат гацаа хэмээх долоон жижигхэн толгой байдаг бөгөөд энэ долоон толгойг нутгийн ардууд долоод гэж нэрлэдэг байна. Долоодыг судлаачид "Монголын нууц товчоо"-нд гардаг "Долоон болдог" гэж үздэг.
Энд "Монголын нууц товчоо"-г бичиж дуусгасан учраас түүний 750 жилийн ойгоор 1990 онд дөрвөн метр гаруй өндөр Чингис хааны номын гэрэлт хөшөөг босгосон байна. Энэхүү хөшөөний нүүрэн талд Чингис хааныг босоо байдалтай дүрсэлсэн байдаг бөгөөд баруун хажуу талд нь "Монголын нууц товчоо"-ны төгсгөл үгийг сийлсэн байдаг байна.

## Гадны холбоос 
* UNESCO - Archaeological Site at Khuduu Aral and Surrounding Cultural Landscape 

Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын Нууц Товчоо
Өглөгчийн хэрэм

Хэнтий аймгийн Батширээт сумын төвөөс баруун урагш 45 километр, Баянгол Өглөгчийн голын бэлчирээс 8-10 километр зайд Дайчин уул хэмээх нарс, шинэсэн ойтой уулын аманд Өглөгчийн хэрэм оршдог. 

Дан чулууг нямбайлан өрж уул түшүүлэн барьсан хэрмийг Өглөгчийн хэрэм гэдэг. Ханын өндөр 2.5-3 метр, зузаан нь 2.5 метр. Уг хэрэм ойролцоогоор гурван километр урт үргэлжилдэг бөгөөд өмнө талдаа хоёр хаалгатай байсан гэхээр оромтой аж. 
Хэрмийн дотор талд жижиг шороон далангийн үлдцүүд бий. Гэвч зарим хэсгийг газрын хөрснөөс ялгаж харахад бэрхтэй юм. Өглөгчийн хэрэмд байшин барилга байсан шинж байхгүй бөгөөд дотор талын хэрмэнд тулган хийсэн шороон дэвсэг нь XII-XIY зууны үеийн нум сумчдын зогсох тавцан байсан хэмээн таамагладаг.

Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын археологийн соёл
Ангилал:Хэрэм (хана)
Рашаан хад

**Рашаан хад** нь Хэнтий аймгийн Батширээт сумын нутаг Биндэр уулын зүүн урд байрлана.

Рашаан хадны дурсгалт газрыг анхлан Х.Пэрлээ олж илрүүлэн судалгааны эргэлтэд оруулжээ. Тус сууринд чулуун зэвсгийн малтлагыг анх 1974 онд Х.Пэрлээ хийж улмаар МЗТСХЭ-ийн анги 1980, 1981 онд бага хэмжээний туршилтын малтлага хийсэн. 2011-2014 онд Монгол-Солонгосын хамтарсан чулуун зэвсгийн судалгааны анги тус сууринд ажиллаж малтлага судалгааны ажлыг гүйцэтгэсэн бөгөөд он цагийн хамаарлын асуудлыг нарийн тогтоосон.
Рашаан хадны суурин нь палеолитын дээд шатны эхнээс мезолит, неолитын үе хүртэлх олон соёлт давхарга бүхий томоохон суурин юм. Дээд палеолитын үеэс эхлэн дундад эртний үе хүртэлх олон мянган эд өлгийн зүйл малтлагаар илэрсэн байдаг.
2011-2014 онд хийсэн малтлага судалгааны дүнд он цагийн хамаарлын асуудлыг нарийн тогтоосон байна. Тухайн жилүүдэд хийсэн малтлага судалгааны дүнд 7800 орчим чулуун зэвсгийн дурсгал илрүүлэн олсон.

Чулуун зэвсгийн дурсгалаас гадна Рашаан хадны цохио хаднаа палеолитын үеэс дундад эртний үе хүртлэх хугацаанд холбогдох хадны зураг, тамга тэмдэг, олон хэвийн бичээс сийлээстэй байхаас гадна энгэр, ээвэр газраар булш, тахилгын байгууламж зэрэг археологийн дурсгал нэн элбэг.

## Рашаан хадны палеолитын хадны зураг 
Рашаан хаднаа түүхийн өөр өөр үед хамаарах хэдэн зуун тамга тэмдэг, хүн амьтны дүрс зураг нь байдаг бөгөөд хуучин чулуун зэвсгийн үед ч хамаарах зургууд бий. Рашаан хадны палеолитын үеийн зураг түүхийн хожуу үед холбогдох бусад зургаас дүрсэлсэн амьтан, дүрслэлийн арга барилаараа өвөрмөц юм. Үүнд, арслан заан, савгат хирс хожуу үеийн зургуудаас хэмжээгээрээ том төдийгүй, амьтдын дүрсний гадаад хүрээг харьцангуй өргөн гарган дүрсэлж, түүний ерөнхий төрхийг гаргахыг хичээснээс бус, түүнийг нарийн уртай, байгаа байдлыг яг хуулбарлан гаргахыг эрмэлзээгүй байдал ажиглагдаж байна.

Рашаан хадны палеолитын сууринд хийсэн малтлагаас илэрсэн ясны дээжинд хийсэн он цаг тогтоох шинжилгээгээр 35630 ±180, 41340-40353, 35070±180, 40905-39436 жилийн өмнөх үед холбогдох нь тогтоогдсон.

Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын сүг зураг
Дуурлиг нарсны дурсгал

**Дуурлиг нарсны дурсгал** нь Монголын зүүн бүс нутгаас илэрсэн Хүннүгийн язгууртны оршуулгын цогцолбор дурсгал.

Дуурлиг нарсны дурсгал нь Хэнтий аймгийн Баян-Адрага сумын төвийн өмнөх нарсан ойд тархсан Хүннүгийн язгууртны булшнууд юм. Энд нийт 299 булш тоолж бүртгэснээс дийлэнх нь үүдэвч бүхий язгууртны булшнууд ажээ. Дуурлиг нарсны булшнуудыг Хүннү гүрний зүүн жигүүрийн ихэс язгууртны оршуулга хэмээн таамагладаг.

Үүдэвчтэй булшнууд нь хэмжээгээр харилцан адилгүй. Хамгийн том нь оршуулгын газрын зүүн хойд захад байрлах бөгөөд түүний гол байгууламжийн хэмжээ 40х40 м, үүдэвч нь 60 м орчим урттай юм. Үүдэвчтэй булшны жижиг нь 5х5 м орчим хэмжээтэй, 5 м хүртлэх урт үүдэвчтэй байна. Оршуулгын газрын ихэнхи булш 10-15 м, 20-25 м орчим хэмжээтэй ажээ.

Дурсгалт газрыг анх 1974 онд Х.Пэрлээ агсан илрүүлсэн ба 1991 онд Монгол-Японы хамтарсан “Гурван гол” төслийн хүрээнд анх дэвсгэр зураг, зарим булшны тодорхойлолтыг нийтлэсэн байна. 2006-2011 оны хооронд Монгол-Солонгосын хамтарсан “Мон-Сол” төслийн хээрийн шинжилгээний анги дэвсгэр зургийг шинэчлэн үйлдэж, оршуулгын газрын баруун өмнөд хэсэгт байрлах 3 язгууртны булш, 13 жижиг болон дагуул булшийг малтан шинжилжээ.

Дуурлиг нарсны булшнууд харьцангуй баялаг олдвортой юм. Хүрэл гүц, цар, дэнгийн цөгц, толь, чий будагтай аяга, хувцасны чимэг зүүлт, хаш чулуун эдлэл, төмөр хоолны халбага, шүүлтүүр, адуу малын тоног хэрэглэл, сүйх тэрэгний үлдэгдэл зэрэг олон төрлийн олдворууд илэрчээ. Олдворууд дунд Хятадын Хан улсаас гадна Дундад Ази, одоогийн Афганистаны нутагт хийсэн чулуун сувс зэрэг ховор эд зүйлс байжээ. Мөн 2-р булшийг малтах явцад эрт цагт булшийг тонох үед ашигласан бэхэлгээ модны үлдэгдэл илэрч, түүнээс авсан дээжийн он цаг НТ I зууны төгсгөлд холбогдохоор гарсан нь Хүннүгийн булшийг тонож сүйтгэсэн цаг хугацааг тодруулахад чухал хэрэглэгдэхүүн болсон байна.

Ангилал:Баян-Адарга сум
Ангилал:Дундговь аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Хүннүгийн түүх
Цонжин болдог

**“Цонжин болдог”** хэмээх түүхэн үйл явдалтай холбоотой Улаанбаатар хотоос 53 км зайд байгалийн сайхан цогцолсон Туул голын ойролцоо Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг газарт байрладаг цогцолбор юм. Монгол орны ихэнх түүх соёлын дурсгалт болон байгалийн үзэсгэлэнт газруудад хүрэхийн тулд замын хүнд нөхцөлд 300-аас дээш км замыг туулж байж хүрдэгтэй харьцуулахад энэ нь маш том давуу тал юм. Цогцолборын нийт талбай нь 212 га бөгөөд цогцолборын төвд Чингис хааны морьт хөшөө байрлана. 

Морьт хөшөө нь суурийн хэсгийн байгууламжийн  хамт 48 метр өндөр юм. Суурийн хэсэг нь 10 метр өндөр 30 метрийн диаметртэй дугуй хэлбэртэй, морьт хөшөө нь 38 метр өндөр юм. Хөшөөний суурийн хэсэгт хааны музей, үзвэрийн танхим, ресторан, бар, хурлын танхим, бэлэг дурсгалын дэлгүүр зэрэг байрлана.
Хөшөөний танхимаас морины сүүлэнд байрлуулсан цахилгаан шатаар морины бөгсөн бие хүртэл яваад цааш цээжин дундуур нь явган явж эмээлийн бүүргээр гарч улмаар морины хүзүүн дээгүүр явж  толгойных  нь орой дээр гаран цогцолборын эргэн тойрны байгалийн сайхныг ажиглаж болно. 
Морьт хөшөөг тойрон 200 гаруй гэр буудал байрлах бөгөөд орчин үеийн тавилга, тоног төхөөрөмжөөр бүрэн тоноглогдсон. Гэр буудлууд нь XIII зууны үеийн Монголын овог аймгуудын хэрэглэж байсан эртний тамганы хэлбэрээр байрласан байна. Шөнийн цагт олон төрлийн гэрлийн тусламжтайгаар тэнгэрт түгэх одод мэт гэрэлтэн харагдах болно. Энэхүү хөшөөт цогцолбор нь  дэлхийн хамгийн том морьт хөшөө юм.

Энэхүү хөшөөт цогцолбор нь гадаадын төдийгүй дотоодын жуулчдад ч багагүй ач холбогдолтой юм. Учир нь Чингис хааны үр удам болсон монголчууд маань Их хааныхаа дурсгалын хамгийн том цогцолборыг зорин очсоноор түүний гайхамшигт байгууламжийг үзэж сонирхохын сацуу байгалийн сайхан, цэвэр агаарт амрах, хурал зөвлөгөөн, уулзалт семинар, хүлээн авалт хийх боломжтой.

## Бүтээн байгуулалт
Энэ цогцолборын бүтээн байгуулалтын ажлын 2005 онд 50 хувь нь хийгдээд байгаа бөгөөд одоогоор морьт хөшөө бүхий байгууламжийн барилгын ажил бүрэн дуусч, гадаад, дотоодын жуулчдад үйлчилхэд бэлэн болоод байсан. 2008 оны эхний хагастаа багтаан хөшөөний байгууламжийг тойрсон гэрүүд баригдаж гадна тохижилтын ажил хийгдэж дуусгасан. Мөн тус хугацаанд цогцолборыг тойрсон ханан хэрэм баригдаж дуусах юм. Ингэснээр цогцолбор бүрэн хүчин чадлаар ажиллах боломжтой болжээ.
Ёлтын сав газар

**Ёлтын сав газар** нь Баян-Өлгий аймгийн Алтай суманд байрладаг. БНХАУ-тай хиллэдэг бөгөөд Алтай таван богдын байгалийн цогцолборт газрын үзэсгэлэнт газруудын нэг. Уг газар нь унаган төрхөө хадгалсан, дэлхийд ховордсон амьтан, ургамлын тархсан нутаг, ойгоор бүрхэгдсэн үзэсгэлэнт байгальтай юм.
 
Энэ бүс нутаг нь байгальд гарч буй хувьсал, байгалийн иж бүрдэлийн өөрчлөлтөд уур амьсгалаас үзүүлэх нөлөө хамгийн чухал байр суурийг эзэлдэг байна. Алтай сумын нутаг дэвсгэр нь дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын дундад өргөрөгт багтдаг учир эх газрын эрс тэс уур амьсгал зонхилно.
Ёлтын сав газар нутгийн ихэнх хэсэгт уулархаг ой бүхий газар зонхилдог учраас харьцангуй сэрүүвтэр, чийглэг байдаг. Эрчис мөрөн нь уг Ёлтын сав газраас Ёлт, Сонгинот голуудаас эх аван урсдаг. Дундаж өндөр уулсыг хамаарах бөгөөд Ёлт голын хөндийд 2070 м–ээс ар хажуугаар гацуур – шинэсэн, шинэс – гацууран ойн бүслүүр эхлэж түүний доод хэсгээр эмжээрлэн үетэн – элдэв өвст ойн нугын ургамал зонхилно. Энд эмийн ургамал болон хүнсний ургамлаар баялаг юм. Мөн Ёлтын ам, Бэхтийн гол, Өмхэйт гэдэг газруудад  улаалзгана, үхрийн нүд, тошлой, хад зэрэг жимс, жимсгэнэ тархан ургахаас гадна уулын өвөрт саримсан сонгино ургадаг.

Ангилал:Алтай сум (Баян-Өлгий)
Алаг сүлд

Монгол төрийн бэлгэдэл Алаг сүлдийг энхжин ба цэргийн аль ч үед тахиж шүтнэ. Сүлдийн хөхлийг хар, цагаан адууны дэлээр алаглуулан хийдэг учраас “Алаг сүлд” хэмээн нэрлэж, Цагаан, Хар сүлдийн дунд залдаг уламжлалтай байв. “Монголын нууц товчоо”-д тэмдэглэснээр дайн тулааны манлайд явдаг Уруд, Мангуд аймаг бараан Алаг тугтай байжээ. Чингис хаан Их Монгол Улсаа байгуулаад Алаг сүлдийг төрийн бэлгэдэл болгожээ. Алтан ургийн сүүлчийн хаан Лигдэний үед зүүн гурван түмний нэг Цахар түмэн Алаг сүлдийг тахих, сахин хамгаалах үүргийг гүйцэтгэж байв. Лигдэн хааныг 1634 онд нас барсны дараа цахарууд Алаг сүлдийг Ордосын Хангин хошуунд залан авчирч, хошуу тамгын газраас эрхлэн Алаг сүлдийн тахилгыг хийдэг болжээ.
 
Алаг сүлдийн энгийн, дөрвөн цагийн, догшруулах хэмээх гурван зүйлийн тайлга байв. Өдөр бүр өглөө, үдэш сан тавьж, мөнх зул өргөхийг энгийн тайлга хэмээдэг бол дөрвөн улирлын тайлгыг жил бүрийн билгийн улирлын цагаан сарын шинийн 3, тавдугаар сарын 14, есдүгээр сарын 12, арван нэгдүгээр сарын шинийн 3-нд хошуу хотлоороо өргөн дэлгэр гүйцэтгэнэ. Алаг сүлдийг 13 жилд нэг удаа буюу барс жилд догшруулж тахих бөгөөд энэ үед сүлдний ишийг чулуун мэлхий сууринаас нь сугалан авч, дөрвөн хүн түшиж солгой хөлөөрөө тээж, ширээн дээр нүдэж, гөхлийг нь навсалзуулан хөдөлгөдөг байжээ. Догшруулах тахилгын төгсгөлд авд мордож, ангаараа сүлдэндээ тахил өргөдөг уламжлалтай байжээ.
Алаг сүлдийг одоо ӨМӨЗО-ны Ордост тахиж байна.
Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг
Булган уул

**Булган уул** - Архангай аймгийн төвийн хойморт залрах энэхүү хангайн үзэсгэлэнт сүрлэг уулыг 1965 онд БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 17 дугаар зарлигаар дархалжээ. Хангайн гол их ноён нуруунаас салбарлан зүүн хойш чиглэж , Хойд, Урд Тамир голын хоорондуур, усны хагалбар болон үргэлжилсээр хоёр Тамирын бэлчир хүрч шувтарсан 130-140 км урт Сүмт – хан Өндрийн нурууны дорнот хэсэгт Булган уул оршдог. Булган уулын үнэмлэхүй өндөр 1980 м, харьцангуй өндөр 280 м юм. Булган уулаас хойш залгаа орших хад, мод бүрхсэн үзэсгэлэн сайхан 2 уулыг Дунд Булган, Хойд Булган гэж нэрлэдэг.

Гурван Булган уул урагш хойшоо 2.5-3 км үргэлжлээд Хамарын нуруу залгана.Хамарын нуруунаас хойш Дархан цаазат газрын баруун хойт захад 2125 м өндөр Тоомын таг оршино.

Дархан газрын умард хэсгээр буга, бор гөрөөс, хүдэр, шилүүс, гахай зэрэг ан амьтад мэр сэр тохиолдоно. Энд гүзээлзгэнэ, хад, тошлой, тэргүүтэй жимс жимсгэнэ, таван салаа, тарваган шийр, сөд, царван, алтан гагнуур, ганга зэрэг эмийн ургамал элбэг. Булган ууланд түүхийн дурсгалт зүйлс нэлээд бий.Үүний нэг нь Булган уулын энгэр,бэлд нь Монгол Улсын газрын зураг чулуун дээр өвөрмөцөөр тогтож байдаг явдал юм.Булган уул руу нэг удаа дээш гарахад 744 алхам алхалт хийгддэг бөгөөд 130ккал шатаадаг ажээ. Уулын энгэр дээр Богд Зонховын хөргийг 18-19 дүгээр зууны үед бүтээсэн нь одоо хэр тодоор үлдсэнээс гадна уйгаржин монгол, төвд зэрэг бичиг үсгээр хад чулуунд нь сийлсэн бичгийн дурсгалууд элбэг.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй
Билгэ хаан

**Билгэ хаан Могилян** (684-734) (Руни бичиг: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀:𐰴𐰍𐰣‎, латинаар: *Bilgä Qaγan*, хятадаар: 毗伽可汗; пиньинь: *píjiā kěhàn*) нь Элтерес хааны ууган хүү, 716-734 оны хооронд Түрэгийн хожуу хаант улсыг захирч байсан дөрөв дэхь хаан.  

## Намтар 
### Бага нас 
684 онд Иньшань ууланд төрсөн гэж үздэг. Могилян нэрийг эрдэмтэд түрэг хэлний “Мерген” гэсэн үгийн үгчилсэн дуудлага гэж тайлбарладаг. 697 онд 14 настайдаа Тардуш шад болсон. 716 оны 7-р сард Капаган хаан алагдахад хүү нь Инел цолтой хаан болсон хэдий ч, түүнийг нь зайлуулж Түрэгийн хаан болов. 

### Хаанчлалын үе 
Хаан сууринд суусан даруй Түрэгт тохиолдсон төрийн хямрал, дотоод дахь огуз аймгуудын бослогыг дарав. Дараа нь 719-722 онд Тан улс түүний холбоотнуудтай дайтжээ. Энэ дайнд ялсан тул Тан улс 724 онд найрамдал байгуулав. Энэ явдлаас хойш Түрэг улс мөхтөл Тан улстай ерөөс дайтсангүй. 

727 онд Төвөдийн хаант улсаас холбоотны гэрээ байгуулж Тан улсын эсрэг дайтах санал тавьсан ч, Билгэ татгалзаж ирүүлсэн бичгийг Тан улсад илгээж харилцаагаа бэхжүүлж чадсан байна. Тан улс талархал болгож хилийн боомтоо нээж буман хуй торго өгч, жил бүр их хэмжээний торго илгээж эхэлсэн гэдэг. Гэвч 734 онд Билгэ Могилян дэргэдийн шадар түшмэл Буюруг Чорт хорлогдож 11-р сарын 25-ны өдөр тэнгэрт халижээ. 

#### Гадаад харилцаа 
Могиляныг хаан болох үеэр Түрэгийн улс төрийн байдал тогтворгүй байлаа. Түрэг-Огузын их дайнд Түрэг ялсан ч Уйгурын Эльтебер 716/717 онд, Огузууд 717 онд Тан улс руу нүүсэн явдал Билгэд том цохилт болжээ. Тэр Тоньюкукийг буцааж албанд нь дуудаж, зөвлөгөөг нь дагаж үлдсэн овог, аймгуудыг хураав. Дараа нь Тан улсыг дайлахаар төлөвлөсөн ч Тоньюкук “дөнгөж хураасан цэрэг эрсийг бүү оролд, дахин бутарч магад” гэж хоригложээ. 718 оны 1-2 сард Билгэ элч илгээж Тангийн хааныг амрыг эрэв. Тан улс харин Түрэгийг нэгмөр бутцохихыг төлөвлөж хил дагуу 3 бум цэрэг хуралдуулжээ. Билгэ хаан 718-719 онд дорно зүгт Татаби-г дайлж, өрнө зүг рүү тудун Ямтарыг илгээж Карлукыг довтлов. Ингэж дорно, өрнө зүгээс ирж болох аюулыг хаан газар нутгаа ч тэлжээ. 

Үүний хариуд Тан улс, Басмал, Кидан, Кумоси мөн Түрэгээс зугтагсад, Капаган хааны хүү Мо тегин, хааны ургийн Билгэ тегин зэрэг язгууртныг нэгтгэж шинэ эвсэл байгуулж Түрэгийг довтолж эхэлжээ. Билгэ хаан, Тоньюкук, Куличур нар цэргээ хоёр хувааж түрүүлж довтолж ирсэн Басмилийг бут ниргээд Бешбалык, Кечин (Кэсэн буюу Лянчжоу)-ий зүгт сөрж довтлон эвслийг хүчийг задалж Тангийн төлөвлөгөөг нурааж чадав. 721 онд Тан улстай эвссэн Кидан, Татабыг довтолж хариугаа авчээ. Хойтон жил нь Тан улсыг цэрэглэв. Үүнээс хойш бараг 733 он хүртэл бараг арван хоёр жил Түрэг улс том дайн хийгээгүй юм.

## Гэр бүл 
* Эцэг: Элтерес хаан
* Эх: Элбилгэ хатан
* Дүү: Күлтегин, Тонга тегин
* Хатан: Кутлук Себек хатан

### Хүүхдүүд 
* Ижань хаан
* Тэнгри хаан

## Холбоотой өгүүлэл 
* Күлтегин
* Билгэ хааны гэрэлт хөшөө

Ангилал:684 онд төрсөн
Ангилал:734 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Ангилал:8-р зууны ноёрхогч
Бага түргэний хүрхрээ

Алтай Tаванбогдын байгалийн цогцолборт газрын үзэсгэлэнт газруудын нэг нь Цэнгэл сумын Хотон, Хурган нуурын хөндийн Бага түргэнийн хавцалд орших  Бага түргэний хүрхрээ юм. Уг хүрхрээ мөнх цаст уулсаас эх авч урсаж байгалийн үзэсгэлэнт гайхамшигийг цогцлоосон онгон зэрлэг байгаль дунд оршдогоороо онцлог юм. Хүрхрээний өндөр нь 15 метр бөгөөд энэ нь тус аймагт оршиж буй хүрхрээнүүдийн хамгийн өндрөөс унан урсаж буй хүрхрээ болж тооцогддог. Эргэн тойрон дахь уулсаараа Сибирь гацуур, шинэс мод, хонин аарц ургадаг бол  Бага Түргэний голын хавцал нь бор бургас, бутлаг ургамлаар баялаг. Хавар, зуны сард уулын ширүүн урсгалт голыг өгсөж энэ нутгийн унаган загас болох Монгол хадран сүрэг сүргээрээ дээшилж түрсээ шахдаг. Хүрхрээ орчмын нутаг дэвсгэрийг Алтай Таванбогдын байгалийн цогцолборт газрын аялал жуучлалын бүсэд хамруулсан ба түүнээс дээшхи улсын хил хүртэлх 10000 орчим га талбай газар нутгийг онцгой бүсэд хамруулжээ. Хүрхрээний орчмын Сумдайрых уул, Хөндлөнгийн уул, Дээд ууланд халиун буга, янгир ямаа, цоохор ирвэс, шилүүс мий, нохой зээх зэрэг хөхтөн идээшин нутагладаг бол  алтан гагнуур, Алтайн сонгино зэрэг ховор ургамал элбэг тархаж ургасан байдаг. Мөн Дээд уулын хонхорт мөнх цас, мөсөн голын гаралтай хэд хэдэн цэнгэг устай нуур, цөөрөм бий. Баруун талын хяр дагаж далайн түвшнээс дээш 3000 орчмын өндөрт орших хад асгатай хэсэгт эртний түүх соёлын ховор дурсгалд тооцогддог хадны сүг зураг олон арвааар тааралдана.  Алтай Таванбогдын БЦГ-ын энэ хэсэг БНХАУ – ын Шинжаан Уйгарын Өөртөө Засах Орны Алтай аймгийн Ханасын дархан цаазат газартай хиллэж оршдог юм. Сүүлийн жилүүдэд Бага Түргэний хүрхрээг зорин ирдэг аялагч жуулчлагчдын тоо өссөөр байна. Иймд хамгаалалтын захиргаанаас санаачлан ирэх зунаас Бага Түргэний аманд нэвтрэх цэг байгуулж, хүрхрээ орчмын ан-амьтан, онгон дагшин байгалийг нутгийн иргэдээр хамгаалуулж, Нутгийн иргэдэд түшиглэсэн аялал жуулчлал хөгжүүлэх түшиц газар болгохоор шийдвэрлэсэн байна.

Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын хүрхрээ
Ангилал:Азийн хүрхрээ
Бичигт хад

**Бичигт хад** нь Баянхонгор аймгийн Баянлиг сум дахь сүг зургийн дурсгал.

Баянгийн нурууны Их Бичигтийн аманд эдүгээгээс 3000 жилийн тэртээд холбогдох эртний хүмүүсийн хаданд бичиж үлдээсэн бичиг соёлын нандин өв болох сүг зургууд бүхий байгалийн галарей бий. Энд сонирхол татсан нэгэн зураг бол анжисанд үхэр хөллөөд газар хагалж буй хүнийг дүрсэлсэн зураг.

Энэ зургийг МЭӨ-III мянган жилийн өмнөх үеийн бүтээл гэж үздэг. Үүнээс үзхэд энэ нутагт оршин суугчид 3000 жилийн өмнө малын хүчийг тэргэнд хөллөн ашиглаж газар тариалан эрхлэж байсны нотолгоо юм.

Ангилал:Монголын сүг зураг
Ангилал:Баянхонгор аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Шатар чулууны булш

Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын нутагт байдаг “Шатар чулуу”-ны хөшөө дурсгал нь манай эриний өмнөх 3000 жилийн тэртээх эртний хүмүүсийн оюуны соёлын гайхамшигт өв юм. 

Шатар чулууны хөшөө дурсгалын цогцолбор нь буган чулуун хөшөө гадуураа сийлбэр хээтэй, дөрвөлжин чулуун хашлагатай оруулга, монгол шатрын дүрс сийлбэрүүд байж болох янз бүрийн хэлбэрүүд, хиргисүүрүүдээс бүрдэнэ. Үүнтэй холбоотой “Монгол овогтны нэгэн том шатарчин хааныг нас барахад энд нутаглуулж, дурсгалыг нь мөнхлөн Шатар чулуун хөшөөг босгосон” гэх ам дамжсан домог бий. Олон хөшөө хиргисүүрээс бүрдсэн уг газрыг гадаад, дотоодын олон эрдэмтэн судлаад “Шатар Монголоос үүссэний баталгаа байж болох юм” гэж үзжээ.

Энэ мэтийн 50 гаруй дурсгал байдаг. Эдгээрийн олонхи болох буган чулуун хөшөөний оройн хэсэгт нь нарыг дүрсэлж хөшөөний эх биеийг хэд хэдэн бугыг загварчлан дүрслэх сонгодог аргаар болон бодит байдлаар урласан ба түүний доогуур нь бүс татаж зэр зэвсэг, чинжаал хутга, толь зэргийг дүрсэлсэн байна. Барагцаалбал 13 буган чулуун хөшөө байгаа. Хөшөөг саарал яагаан өнгийн боржин болон гантиг чулуугаар урласан байна. Түүхийн олон цаг үеийг хамрах олон дурсгал нэг доор бөөнөөрөө байдаг нь бусад дурсгалуудаас ялгагдах гол онцлог юм.

Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Ангилал:Баянхонгор аймгийн газар зүй
Бүгийн цавын хоолой

**Бүгийн цавын хоолой** нь  Баянхонгор аймгийн Баянговь сумын нутагт байдаг.

Бүгийн цавийн хоолойд зочлох үед өөр гараг ертөнцөд хөл тавьсан мэт сэтгэгдэл төрж, одоогоос 150 гаруй сая жилийн тэртээх амьдрал төсөөлөгддөг. Тэнд ертөнцийн гайхамшиг хэмээгдэх 50-иас 80 тонн жинтэй, 20 шахам метр урт, 1.5-аас 30 метр жижиг болон аварга том үлэг гүрвэлүүдийн бүхэл саланги холилдож чулуужиж хоцорсон яс, дун хясаа зэрэг цэнгэг усны амьтдын чулуужсан яс, далайн ёроол байсныг илтгэх шавар хэрмэн цавуудыг үзсэнээр Монголын говь нутаг нь 200-100 сая жилийн тэртээ гадагшаа урсгалгүй цэнгэг усны ай сав газар байсныг мэдэх болно.

Энэ аварга амьтныг ертөнцийн гайхамшиг болохын нь хувьд нэгэн баримт дурдъя. Дэлхийн аваргуудын тухай алдарт Гиннесийн номд, эдүгээ тодорхой мэдээгээр дэлхийн хамгийн урт сарвуут амьтан бол Цэрдийн галавын үед Монголын говьд амьдарч байсан Теризинозавр хэмээх үлэг гүрвэл юм. Түүний сарвууны урт 91,4 см юм гэжээ. Эртний энэ аварга амьтад болон далайн амьтдын чулуужсан яс нь Бүгийн хоолой төдийгүй Шинэжинст сумын Ногоон цав, Богд сумын Орог нуурын орчин, Ам гол, Луу яст зэрэг газруудаас олддог.

Ангилал:Палеонтологийн олдворт газар
Хөгнө тарна байгалийн цогцолборт газар

Булган аймгийн Гурванбулаг, Рашаант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд зэрэг гурван сумын нутаг дамнасан нийтдээ 84390 га талбай бүхий Хөгнө-Тарна байгалийн цогцолбор газар.Хөгнөхаан уулыг эрт дээр үеэс "Хан" хэмээн шүтэн хамгаалж ирсэн бөгөөд энд Тахилгын овоо, Сантын овоо, Бага ханы овоо зэрэг тахилгатай газрууд бий. Хөгнөхаан уул нь Богд хаант монгол улсын үед төр шашины холбогдолтойгоор тахин шүтэж ирсэн дөрвөн хан уулын нэг нь байжээ.
Энэ нутгийн гадарга нь Орхон-Туулын савын 1500-2000 м өндөртэй бэсрэг, нам уулс, цав толгод, тэдгээрийн хооронд орших талархаг гадарга бүхий тогтоцтой. Хөгнөхааны уулын системд хамрагдах уулс нь харьцангуй нам, хамгийн өндөр оргил Цэцэрлэг 1968.8 м өндөртэй. Түүний захын хамгийн нам уулс, цав толгод 1300-1500 м өндөртэй. Цогцолбрын хамгийн том гол нь  Хангайн нурууны зүүн хэсгийн бэсрэг уулсын нэг болох Зүүн Хайрхан уулын умарт биеэс эх аван урсах Тарнын гол ба Туул гол руу цутгах энэ гол нь Орхон-Туулын ай савд багтана. Тарнын голын баруун гараас Ар Жаргалант, Чулуут зэрэг голууд цутгадаг. Ууландаа гол горхи бараг байхгүй, харин гүний усны нөөц сайтай олон булагтай.
Тарнын голын баруун  биеэр зүүн урагш 80 орчим км урт үргэлжилсэн "Их Монголын элс" хэмээх элсэн тарамцаг оршино. Энэхүү томоохон элсэн хуримтлал нь Тарнын голын эх болох Шарлин, Жаргалант голуудын бэлчир, Их Монгол уул (1675.0 м) орчимд хамгийн өргөн (9-10 км) Тарна, Элстийн голын гольдрол даган Чулуутын овоо (1525.9 м)-ноос доош бараг Булган аймгийн Гурванбулаг сумын төв хүртэл нарийн зурвас (3.5 км) байдлаар үргэлжилнэ.
Цогцолборт газрын бэсрэг уулсаар буга, гөрөөс, гахай, мануул, үнэг, хөрс, чоно, дорго, өмхий хүрэн, туулай зэрэг амьтадтай. Мөн дагуурын зараа, сахалт багваахай, жижиг соотон багваахай, урт сүүлт зурам, хадны барагшин, орог зусаг, үлийн цагаан оготно, монгол чичүүл сибирийн алаг даага зэрэг жижиг хөхтөн амьтад элбэг юм. Суурин жигүүртнээс цармын бүргэд, харцага, идлэг шонхор, шилийн сар, начин шонхор, хайргууна шонхор, хотны бүгээхэй, адууч чогчоохой, хон хэрээ, шаазгай, шар шувуу, ууль, ятуу хийгээд нүүдлийн жигүүртнээс хөхөө, өвөөлж, элээ, гол горхиор ангир, галуу, нугас, тоодог, хавтаалж, зуун хурга зэрэг шувууд ирдэг.
Хөгнөхаан ууланд Өвгөн, Залуу хийд, Мойлтын амны хойд талд Сэнжит цохионд хүрэл зэвсгийн үеийн хадны сүг зураг, янгирын зураг, Ямаатын цагаан хөтлийн ар талын амны хаданд янгир, чоно, бугын зураг, Элсэн тасархайн элсний зүүн дэргэд боржин чулууны хөшөө, Аман хадны буюу мааний хадны мааний үсэг, Хөгнөхаан уулын баруун урд үзүүр Устын амны дэлээс 12 орчим км-т Ташуугийн өвөлжөө гэдэг газар Хийдийн давааны ар талд олон тооны булш байдаг.
Мөн хамгаалалттай газар нутагт Монголын анхдугаар богд өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсэн нутаг болох Ширээт цагаан нуур, Бурхадын хөдөө нуур, Тахилт нуур, Адуун нуур, Тарнын гол, шүлүүтийн гол, Шарлин, жаргалантын гол байхаас гадна Тольт баян түрүү гэх мэт хүний биеийн эрүүл мэндэд онцгой ач тустай рашаан ус байдаг.

Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Булган аймгийн газар зүй
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй
Ангилал:Гурванбулаг сум (Булган)
Ангилал:Бүрд сум
Ангилал:Рашаант сум (Булган)
Уран тогоо - Тулга уул

Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутагт Булган хотоос баруун хойш 80 орчим километр зайд Хөвсгөл явах төв замын баруун талд **Уран, Тулга, Тогоо, Жалавч** гэдэг дөрвөн унтарсан галт уулс оршдог.

Дөрөвдөгч галавын үед оргилж байсан уулс бөгөөд хамгийн сүүлд 20-25 мянган жилийн тэртээ унтарчээ. Уран тогоо уул далайн төвшнөөс дээш 1686 метр өндөр, өрхний амсар нь сэтрээгүй бүтэн, 500-600 метр өргөн голчтой, гүн нь 50-60 метр юм.

Уран бүрхээр уул гэдэг бөгөөд анх 1965 онд дархлан улсын тусгай хамгаалалтанд авчээ.

Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар
Ангилал:Булган аймгийн газар зүй
Ардын түр засгийн газар

1921 оны хувьсгалын удирдах байгууллага, Монголын Түр Засгийн газар

1921 оны 3 сарын 13-нд МАН-ын Төв Хороо, Бүх цэргийн хэргийг ерөнхийлэн захирах газар, цэргийн анги, хил орчмын хошуу, шавийн төлөөлөгчдийн хурал болж, “Монгол ардын засгийн хэргийг бүгд түр ерөнхийлөн захирах газар” [АТЗГ]-ыг байгуулан тэргүүлэгч даргад Д.Чагдаржав, гишүүдэд Д.Сүхбаатар, Л.Сумъяа, Н.Билигсайхан, Б.Азбилэг,Д.Бодоо (эчнээгээр), Х.Чойбалсан нарыг баталж, нэг гишүүнийг Урианхайгаас сонгон суулгахаар тогтжээ. АТЗГ байгуулснаа Хүрээний засгийн газарт албан ёсоор мэдэгдсэнээр Монголд хоёр засаг тогтов.

АТЗГ нь улс орноо харийн эзэрхэгчүүдээс чөлөөлөх тэмцлийг зохион байгуулж удирдах,   байнгын засгийн газар байгуулах, Монголын ард түмний төлөөлөгчдийн их хурлыг  хуралдуулж Үндсэн хууль цаазыг тогтоох, хөрш зэргэлдээ улсуудтай найрамдалт харилцаа үүсгэн бэхжүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага, ардын ардчилсан төрийн анхны эх үүсвэр байв. орныг засаглах эрхийг Ардын засгийн газар Хиагт хотыг хятад цэргээс чөлөөлснөөр Ардын Түр Засгийн газар Монгол нутагтаа ирж төвхнөн эрх, үүргээ хэрэгжүүлэх болов. АТЗГ-аас 3 сарын 19-нд “Монголын түмэн ард ба олон лам, ноёдод тунхаглан зарлах бичиг”-ийг гаргаж, 20-ны өдөр гадаад олон улсад зарласан. АТЗГ-ын дүрэм хэмжээг баталж,  Дотоод, Цэрэг, Сангийн яамыг байгуулан  нутгийн ард олны амьдралыг тохинуулах, цэргийг өргөтгөн бэхжүүлж цагаантны эсрэг тэмцэлд бэлтгэх, АТЗГ-ын нөлөөг дэлгэрүүлж бодлогыг хэрэгжүүлэх Бүрэн эрхт төлөөлөгчдийг Дөрвөд аймаг, Ховд, Хөвсгөлийн Дархад, Урианхайн хязгаарт томилон,нийгэм-эдийн засгийн зарим арга хэмжээг авчээ. 1921 оны 4 сарын16-аас АТЗГ-ын даргаар Д.Бодоо ажилласан.
 
Нийслэл Хүрээг чөлөөлөх түүхэн шийдвэрийг гаргаж, цэргийн ажиллагааг амжилттай хэрэгжүүлсэнээр   АТЗГ,  МАН-ын Төв  Хороо  7 сарын  8-нд Нийслэл Хүрээнд иржээ.  Маргааш өдөр нь Автономит Монгол улсын  Дотоод  яамнаас засгийн эрхийг шилжүүлэх асуудлыг Богд хаанд айлтгаж, шийдвэрийг АТЗГ-т мэдэгджээ. 1921 оны 7 сарын 10-нд АТЗГ-ын эрх баригчид Дотоод яаманд ирж, Д.Бодоогоос Ардын эрхтэй хэмжээт цаазат засгийг байгуулж буйг зарлан  Монгол орныг засаглах эрхийг Ардын засгийн газарт шилжүүлэн авчээ.
 
#1921
Алба тэгшитгэх

Сум эрийн тоо өссөн, хорогдсоныг хянан үзэж, эр хорогдсон аймгаас албыг хасах буюу хөнгөлөх, эр нэмэгдсэн буюу алба ногдоогүй сул эр бүхий аймагт нэмэн оноохыг  алба тэгшитгэх гэдэг байжээ. 
XVII зууны сүүл үеэс алба тэгшитгэх хэмээх нэр томъёо албан бичиг дансанд тэмдэглэгдэх болжээ. Алба тэгшитгэх үеэр хошууд эрийн тоо дарах  явдал  байсан ба эр хорогдсон учир ногдсон албанаас хөнгөлж, чөлөөлөхийг мэдүүлэх нь олонтаа байжээ. Хожим эрийн тоог харгалзахын хамт, хөрөнгө чинээний байдлаар алба оноох шинэ журам тогтсоноор мал хөрөнгийн тоог байцаан бүртгэхэд ноёд тус тусын аймаг хошуудын албат харьяат нарын малын тоог  мөн дарах  болжээ. Эрийн тооноос илүү алба хаахыг тэгшгүй алба, хэлтгий алба гэнэ.
Алба тэгшитгэхдээ дөрвөн аймгийн чуулганы дарга нар Улиастай буюу Хүрээний газар цуглаж, Манжийн сайд амбан, тэдний төлөөний хүмүүсийн хяналтан дор гүйцэтгэдэг байв. Оногдсон албыг хошууд, аймгууд хоорондоо бие бие рүүгээ түлхдэг байсан бөгөөд үүнийг алба түлхэлцэх гэдэг байж.  Харин Манжийн эрхшээлийн сүүл үед Халхын дөрвөн аймгийн чуулганы дарга нар нэгдэж бүгдээр хамтран Манжийн албыг хөнгөтгөх хорогдуулах тухай хамтран бичиглэх явдал дэлгэрчээ.
XIX зууны хоёрдугаар хагасаас Манжийн алба хүндэрч, түүний дээр байгалийн ган зудын аюул нэрвэх болсон нь ард түмний аж байдлыг хүндрүүлж алба тэгшитгэхээр цуглах нь нэмэгджээ. Алба залгуулж чадахгүйд хүрсэн тохиолдолд хошуудыг нэгэн аймгийн доторхи арай байдал хөнгөвтөр хошуудад давхарлан хаалгах ба хөрөнгө чинээгүй болсон ядуу өрхийг хошууны доторхи баян чинээлэг өрхүүдэд зарц болгон өгдөг байжээ. Хэрэв аймаг даяар гачиг тохиолдвол тэр аймгийн гол албыг бусад аймагт хуваан өгч хаалгах зэргээр зохицуулдаг байжээ. Хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэгчдийн өр сум ардад давхар дарамт учруулж байв.
Энэхүү алба тэгшитгэх хэмээх нь Манжийн ноёрхол эцэслэснээр төгсгөл болжээ.

Ангилал:18-р зууны Монголын түүх
Абунай

**Абунай** (1635-1669) бол Монголын алтан ургийн сүүлчийн хаан Лигдэнгийн хоёр дахь хөвгүүн, Чин улсад дагаар орсны дараа 1641-1669 онд Цахарын засаг ноён, улсын эфү байсан.

## Түүх 
Чин улсын арми Лигдэн хааныг 1634 онд нас барсны дараа түүний хатад, хөвгүүдийг нь дагуулж Хожуу Алтан улсад дагаар оруулжээ. 1635 онд Лигдэн хааны Нагнан тайху хатнаас төрсөн. 1641 онд Эрх хонгор нас барсны дараа дүү Абунай нь ахынхаа хэргэмийг залгамжилж, Манжийн Дээд эрдэмт хааны охин Вэньжуан улсын гүнжтэй гэрлэж, Бүрни болон Лувсан хоёрыг төрүүлсэн.

Абунай нь Эеэр засагч хаан нас барахад гашуудлын ёслолд оролцоогүй. Харин Энх амгаланг хаан сууринд суух ёслолд оролцжээ. Гэвч түүнээс хойш 8 жилийн турш Абунай Манжийн хаанд бараалхаагүй учир хэргэмийг нь хурааж, Мүгдэн хотын шоронд хорьж, 1669 онд түүний хүү Бүрнид чин вангийн хэргэмийг залгамжлуулжээ. Түүний хөвгүүд эцгийгээ суллуулахыг оролдсон боловч бүтсэнгүй. Тиймээс 1675 онд түүний хүү Бүрни, Лувсан нар Манжийн эсрэг бослого гаргасан ч, манжийн төр бослогыг хүчээр дарж, түүний толгойлогч Бүрни, Лувсан нарыг хороожээ. Түүний дараа Мүгдэнд хоригдож байсан Абунайг цаазаар аваачжээ.

## Эшлэл 
Ангилал:1635 онд төрсөн
Ангилал:1669 онд өнгөрсөн
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Өвөр Монголын түүх
Ангилал:Монгол ноён
Ангилал:Чин улсын улс төрч