open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
That's Life! (сэтгүүл)

***Энэ бол амьдрал!*** нь 1995 онд үүсгэн байгуулагдсан Британийн эмэгтэйчүүдийн сэтгүүл бөгөөд Германы Бауэр медиа группын охин компани болох **H Bauer UK** -ээс долоо хоног бүр гаргадаг бөгөөд долоо хоног бүрийн пүрэв гаригт шинэ дугааруудаа гаргадаг. Жо Чекли Burda Media компанийн эзэмшдэг, өрсөлдөгч сэтгүүл болох Love It!-д орохоор ажлаа өгөхөд түүнийг орлон одоогийн редактор Софи Хирси ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 2010 оноос хойш энэ албан тушаалыг хашиж байна.

*Chat,* ''Pick Me Up зэрэг өрсөлдөгч сэтгүүлүүдийн хэлбэр, агуулгыг дууриалган That's Life! с''этгүүл нь уншигчдын ирүүлсэн "бодит амьдрал"-ын түүх, эмэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, амьдралын хэв маягийн онцлог, таавар, уралдаан тэмцээнүүдийг хэвлэлдээ багтаадаг.

Борлуулалтын аудитын товчооны мэдээлснээр That's Life! сэтгүүл 2019 оны 7-р сараас 12-р сарын хооронд 173,472 хувь хэвлэгджээ.

## Гомдол 
2015 онд тус сэтгүүл редакторын үйл ажиллагааны дүрмийн үнэн зөв байх тухай заалтыг зөрчсөн нь нотлогдоход Бие даасан Хэвлэлийн Стандартын байгууллага хурцаар шүүмжилсэн. Энэхүү асуудал нь  өөрийн хүндрэлтэй жирэмслэлтийн талаарх түүхээ сэтгүүлийн редакцд илгээсэн Лианн Оуэнс гэх эмэгтэй гомдол гаргаснаас үүдсэн бөгөөд 2014 оны 10-р сарын дугаарт түүний түүх хэд хэдэн худал мэдээлэлтэй, сэтгүүлчтэй ярилцаж тохирсноос өөрөөр хэвлэгдснээс болжээ. Хэдий сэтгүүлийн зүгээс үнэн зөв түүх хэвлэхэд анхаарсан ч That's Life! сэтгүүл залруулга хийж, уучлалт гуйсан.
Ангилал:Сэтгүүл
Гишүүнэ

Монгол оронд ургадаг айраг буюу **гишүүнэ** ургамал нь хавдрын эсийн гол амьд байх нөхцөл болсон сахарыг нь идэж устгадгийг Америкийн эрдэмтэд олж тогтоожээ.  Өвчтөн тус ургамлыг хэрэглэсний дөрөв хоногоос хавдрын эсийн 86 хувь, зургаан хоногийн дараагаас 100 устаж, эрүүл болсон байна.  

Хэрэв та хавдрын эсрэг хэрэглэх бол уг ишээ 20 минут жигнэж хэрэглэх нь хавдрын эсийг устгагч полифенол гэгч бодисын үйлчилгээг хэд дахин ихэсгэдгийг эрдэмтэд тогтоожээ.

**Гишүүнээгийн ач тус** үүгээр ч дууссангүй. Тус ургамал нь дараах өндөр ач холбогдолтой аж:

1. үрэвслийн эсрэг, нянгийн эсрэг гайхалтай нөлөөг үзүүлдэг байна.

2, Мөн Кальци, зүрх бөөрийг тэтгэгч кали, К амин дэмээр баялаг бөгөөд ясны бат бэх чанарыг нэмэгдүүлэгч шидтэй учраас манайх шиг газтай ундаа их уудаг хүмүүст тун ч чухал эм болдог ургамал ажээ.

3. Чихрийн шижин өвчтэй хүмүүсийн инсулиний гүйцэтгэх үүргийг орлодог учраас глюкозыг бидний эс рүү зөөвөрлөх үйл ажиллагааг эрс нэмэгдүүлж, цусны урсгалд гацаалгүйгээр оронд нь түлш болгон хувиргадаг байна.

4. Зүрх судасны өвчинг анагаадаг ба холестрин үүсэхээс хамгаалж, судсан дахь эсийн ханыг эрүүлжүүлдэг.

5. Ходоодны шарх болон өтгөн хаталтыг эмчилж туулгах нөлөө үзүүлдэг.

6. Харшилд тун сайн эм болдог юм байна.

7. Каротинтой тул хараанд сайн.

8. Хөгшрөлт саармагжуулна.

Гишүүгэний шим тэжээлийн агууламж нь 100 гр тутамд:
 
Калори: 116.

Нүүрс ус: 31.2 гр.

Эслэг: 2 гр.

Уураг: 0.4 grams.

Vitamin K1: 26% өдрийн хэрэгцээний

Кальци: 15% өдрийн хэрэгцээний

Витамин C: 6% өдрийн хэрэгцээний

Кали: 3% өдрийн хэрэгцээний

Гишүүнээ ургамлыг эмчлэх эмчилгээний хугацаа долоо хоног л байх ёстой гэнэ. Үүнээс хэтэрч болохгүй гэж заажээ. 

Гишүүнийг эмчилгээний журмаар хэрэглэдэг дэлхий нийтийн арга нь хатааж нунтагласан хагас цайны халбага ишийг нэг аяга усанд хийж 10 минут буцалгаад ууна. Энэ маягаар өдөрт гурван удаа хэрэглэх ба эмчилгээний хугацаа долоо хоног. Гишүүнийг шууд идэж бас болно.

Гишүүнэ нь зургадугаар сараас есдүгээр сар хүртэл ургадаг байна. Харин ургамлыг түүхдээ үндсээр нь суга татах биш хөрснөөс бага зэрэг дээгүүр хайчилж авах хэрэгтэй аж. Ингэх дараа жил ургах боломжийг нь үлдээх юм. Навч нь хортой тул зөвхөн улаан өнгөтэй ишийг нь иддэг юм байна. Навч нь органик пестицид буюу шавьж устгагч бодис болдог гэнэ.
Башир цэцэг

Баширтан овогт хамаарах энэ цэцэг нь Монгол оронд Алаг башир, Гоё башир, Жавхаалаг башир гэх мэт 5 зүйл бий.

**Ургамалын тархац**: Нутгийнхан Хадаасан цэцэг, Согоо суман, Юмдүүжин гэх мэтээр нутгийн хүмүүс нэрлэнэ. Хөвсгөл, Хэнтий, Ховд, Говь- Алтай, Монгол Дагуур, Хянган, Монгол Алтай, Дорнод Монгол, Дундговь, Төв аймгийн нутгаар тархаж тэгш тал газар, хайргархаг хээржүү газар ургадаг олон наст өвслөг ургамал. 

**Ургамлын бүтэц**: Үндэс нь бүдүүн, түүнээс цэцэгт олон иш гардаг. Иш нь 10-35 сантиметр өндөр, эгц босоо, салаархаг, навч руугаа богино, хатуу үсэнцэртэй эсвэл нүцгэн ургана. Навч нь 3-5 сантиметр урт, 2-7 миллиметр өргөн, нарийн шугамархуу хурц. 7-8 дугаар сард цэцэглэж үрлэнэ. Цэцгийн дээд тал нь улаан ягаан, доод тал нь ногоовтор, захаараа шүдлэг хэлбэртэй. Цэцгийн гадна талын хайрс шөвөг адил шовх үзүүртэй. Алаг башир, Жавхаалаг башир нь эмийн гоц ашигтай ургамалд тооцогдоно.

 **Ургамлын химийн найрлага**: Флавонойд, сапонин, алкалиод, С аминдэм, кумарин агуулсан байдаг.

 **Эмчилгээнд хэрэглэх заалт**: Эмэгтэйчүүдийн энэлгэн өвтгөхөд тустай. Нярайлсны дараа эхэс шавхарга гадагшлуулах, эндсэн хүүхдийг гаргах, шээс хаагдах, шээсний сүвийн халуун үрэвсэл, өндгөвчний цэврүү, цустай шээх, шээсний сүвэнд чулуу үүсэх, хаван, биений юм хаагдах, хорт хавдар, нүдэнд цагаа унах, шулуун гэдэсний хорт хавдар зэрэг өвчнийг засахад сайн. 

Аргаль, янгир зэрэг шархадсан ан амьтад Башир цэцгийг ихээр идэж хооллон цусаа тогтоодог болохыг анчид ажиглаж мэджээ.
WhatsApp

**WhatsApp** (албан ёсоор -WhatsApp Messenger) нь Мета компанийн эзэмшдэг Америкийн үнэгүй шуурхай мессеж (IM) болон дуут IP (VoIP) үйлчилгээ юм. Энэ нь хэрэглэгчдэд текст болон дуут мэдээлэл буюу мессеж солилцох, дуут болон видео дуудлага хийх, зураг, баримт бичиг, хэрэглэгчийн байршил болон бусад өгөгдлийг хуваалцах боломжийг олгодог. Бүртгүүлэхэд гар утасны дугаар шаардлагатай байдаг.

Мессенжерийг бүтээсэн "WhatsApp Inc." компанийг 2009 оны 2-р сарын 24-нд Ян Кум, Брайн Эктон нар үүсгэн байгуулсан бөгөөд АНУ-ын Калифорни мужийн Санта Клара тойргийн Маунтэйн Вью (англи. *Mountain View*) хотод байрладаг. 2014 оны 10-р сараас хойш Метад харьяалагддаг болсон. 2016 онд үйлчлүүлэгчийн програмыг ашиглах нь албан ёсоор үнэ төлбөргүй болсон бөгөөд өнөөдрийг хүртэл хэрэглэгч зөвхөн програмын ашигласан интернетийн траффик буюу замыг төлдөг байна.

2015 он гэхэд WhatsApp нь дэлхийн хамгийн алдартай мессежийн үйлчилгээ болж, Латин Америк, Энэтхэгийн хойг, Европ, Африкийн ихэнх улс орон, бүс нутагт цахим харилцааны үндсэн хэрэгсэл болсон. 2022 оны 4-р сарын байдлаар Google Play-ийн мэдээлснээр WhatsApp программыг 5 тэрбум гаруй хүн утсандаа суулгасан байна. Уг үйлчилгээг тэрбум гаруй хүн ашигладаг гэсэн мэдээлэл байна.

WhatsApp-ийн нэр хүнд өндөр байгаа тул үүрэн холбооны операторуудын утас хооронд SMS, MMS мессеж дамжуулах орлого буурчээ. 2012 оны зарим тооцоогоор үүрэн холбооны операторуудын алдагдал хэдэн арван тэрбум долларт хүрч магадгүй байна. 

## Түүх 
Уг програмын анхны албан ёсны хувилбар нь 2009 оны 11-р сараас эхэлсэн. 2012 оны 4-р сарын байдлаар WhatsApp-аар өдөрт 2 тэрбум, 2012 оны 8-р сард 10 тэрбум, 2013 оны 6-р сард 27 тэрбум, 2015 оны 3-р сарын байдлаар 50 тэрбум гаруй мессеж илгээсэн байна. 2018 оны 2-р сард WhatsApp-аар өдөрт 5 тэрбум орчим хүн мессеж илгээсэн гэсэн тоо баримт байна.


Ангилал:Сошиал медиа
Ангилал:VoIP программ хангамж
Ангилал:Гар утасны программ
Ангилал:Андройд программ хангамж
Ангилал:iOS программ хангамж
Ангилал:Шуурхай зурвас илгээлт
Ангилал:2009 онд байгуулагдсан
Хөмүүл

**Ургамлын тархац**: Монгол Улсын өмнөд хэсгийн нутгуудаар Цэрдийн галавын төгсгөл үед бүрдсэн унаган ургамлууд өнөөг хүртэл өөрчлөлтөд бага орсон, ургамал зүйн өвөрмөц тогтоцтой. Түүний нэг болох Хөмүүл нь Allium mongolicum буюу Монгол сонгино гэдэг нэртэй, Монгол нутгийн унаган ургамал юм. Сонгино, сармисны л төрлийн ургамал. Хүн төрөлхтөн эртнээс сонгино, сармисыг хүнсэндээ хэрэглэж, анагаах увдисынх нь тухай тэмдэглэж үлдээсэн байдагтай адил хөмүүлийг бас эмчилгээний ач холбогдлоор хэрэглэж ирсэн түүхтэй.

Хөмүүл нь эмийн биш ч биологийн идэвхт нэгдлүүдтэй хүнсний ургамал тул хүнс-эмийн гэсэн нэршилтэй ургамал. Биологийн идэвхт нэгдлийг эм гээд ойлгоход учир дутагдалтай. Тиймээс эм хийх бус, харин урьдчилан сэргийлэх хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжтой.

Хөмүүлд олон бүлэг нэгдлүүд байх магадлалтай. Ялангуяа, фенольт нэгдэл нь тэдгээрийн нэг том жишээ бөгөөд үүгээрээ хөмүүл хавдраас урьдчилан сэргийлэх боломжтой нь тодорхой гэж үзсэн.

Фенольт нэгдэл нь ургамлаа хэт ягаан туяанаас хамгаалах үүрэгтэй. Ургамал хөдөлгөөнгүй юм чинь сүүдэрт нуугдаж чадахгүй учраас нарнаас ирж байгаа хэт ягаан туяаны хортой нөлөөг бууруулахын тулд энэ фенольт нэгдлийг ялгаруулдаг. 

Ургамалд хэт ягаан туяанаас үүсэж байгаа хор хөнөөл нь хавдар үүсэхтэй төстэй гэж ойлгож болно. Ийм учраас фенольт нэгдэл нь ургамлын удамшлынх нь материалыг хамгаалах үүрэгтэй гэсэн үг. Тэр үйлчлэл нь хүнд яг ижил үүсэж байгаа.

**Хөмүүлийг зөв зохистой хүнсэнд хэрэглэхийг зөвлөмж байна**.

( Хөмүүлийг бүх төрлийн ногоо, гурилан бүтээгдхүүн, архитай хамт хэрэглэж болохгүй нь )

Голчлон даршилж иддэг. Хоолны дуршил сайжруулж, ходоодны ханын нимгэрэл, улаан хоолойн гэмтэл, урагдал зэрэгт сайн нөлөөтэй, хоол боловсруулах эрхтнийг эдгээгч ургамал юм. **ЗӨВХӨН МАХТАЙ Л ХОЛЬЖ ИДЭЖ БОЛНО**. Бүх төрлийн ногоотой хольж идэж болохгүй учир нь бусад ногоо руугаа ялзмагшил явуулдаг дан ноёрхолт ногоо юм.

Хамт идсэн ногоо мууддаг тул биед үйлчилгээ байхгүй болдог. Адуу, тэмээ зэрэг бод малын махтай хольж идвэл эмчилгээтэй. Талхан дээр тавьж идэх, боорцгонд хольж идэх хориотой. Учир нь шууд өмхий хоол болдог. Нэг дор 3-н том халбаганаас илүүг идэж болохгүй ба манарна. Элэгний ус гадагшилна, бөөр цуцна, шартана. **АРХИТАЙ БОЛ БҮР Ч ХОЛЬЖ БОЛОХГҮЙ.**

**Шим тэжээл:** Хөмүүл /Allium mongolicum Regel/. Уураг, амин дэм, фитонцидээр баялаг. Чийг бамаас сэргийлэх үйлдэлтэй.

**Хэрэглээ**: Маш шүүслэг тул хавар эрт ургаж 7-8 дугаар сард цэцэглээд, намар эрт ганддаг онцлогтой. Намрын эхэн сард цэцэглэсний дараа хөмүүлийг гараар зулгаан түүж цагаан, улаан идээтэй хамтатган олон төрлийн хүнс идээ бэлтгэнэ. Жишээлбэл: давслах, зоодойлох, айраглах, банш хийх, будаанд хийх, хуурах, хүйтнээр зууш болгох зэргээр хэрэглэдэг.
Харперс Базаар

'''''Harper's Bazaar'''* нь Америкийн сар тутам хэвлэгддэг эмэгтэйчүүдийн загварын сэтгүүл юм. Bazaar нь Нью-Йорк хотод 1867 оны 11-р сарын 2-ноос эхлэн *Harper's Bazar* нэртэй долоо хоног тутам хэвлэгдэж ирсэн. Анх Harper & Brothers-оос тус сэтгүүлийг хэвлэж байсан бөгөөд 1913 оноос хойш сэтгүүлийг Херст эзэмшиж,  хэвлэж байна.

Тус сэтгүүл нь дэлхийн хамгийн эртний  эмэгтэйчүүдийн загварын сэтгүүл бөгөөд АНУ-д хэвлэгдсэн анхны загварын сэтгүүлүүдийн нэг юм.  1930 оны 12-р сарын 30-нд *Harper's Bazaar'' гэж нэрээ өөрчилсөн. Гэвч Harper's Bazaar нэртэй анхны сэтгүүл 1929 оны 11-р сард гарч байсан. 

''Harper's Bazaar* компанийн оффисууд нь Нью-Йорк хотын Манхэттэны Мидтаун, Колумбусын тойргийн ойролцоох 959 8-р Өргөн Чөлөөнд, өөрөөр 300 Баруун 57р Гудамж, Hearst Tower-т байрладаг.

## Түүх 
*Harper's Bazaar* бол Америкийн эмэгтэйчүүдийн загварын сэтгүүл юм. Тус сэтгүүлийг 1867 онд Harper & Brothers компани *Harper's Bazar* нэрээр үүсгэн байгуулсан (мөн 1929 оноос хойш *Harper's Bazaar* нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна). Одоог хүртэл үйл ажиллагаа явуулж байгаа хамгийн эртний загварын сэтгүүл бөгөөд Германы *Der Bazar'' сэтгүүлийн Америк хувилбарт суурилж гарсан.

Тус сэтгүүл нь сар бүр хэвлэгддэг бөгөөд 6/7, 12/1-р сарын дугааруудыг нэгтгэн жилдээ нийт 10 дугаар хэвлэгддэг.

Сэтгүүлийн одоогийн ерөнхий редактор Самира Наср "Harper's *BAZAAR* загвараар дамжуулан өнөө үед соёлыг юу бүрдүүлж буйг хүчин зүйлсийг судалж, энэ үеийн хамгийн чухал түүхийг өгүүлдэг."  Харин  эзэмшигч, нийтлэлч Херст өөрийн сэтгүүлийг "Ямар ч насны эмэгтэйчүүдэд зориулсан загварын эх сурвалж болдог, алсын хараатай, бие даасан, мэдрэмжтэй стилист, гэрэл зурагчин, дизайнеруудыг харуулдаг" гэж тодорхойлсон.

Тус сэтгүүл нь арт директор Алексей Бродович (1934-1958 онд тус сэтгүүлтэй хамтран ажилласан)-ийн удирдлаган дор шинэлэг урлагийн чиглэлээр алдартай болсон. Норман Норелл шинэлэг гэрэл зургийн талаар дурдаж Harper's Bazaar-г "гэрэл зурагчдын сэтгүүл" гэж нэрлэсэн. 
Ангилал:АНУ-ын эмэгтэйчүүдийн сэтгүүл
Ангилал:Сэтгүүл
Тарваган шийр

Тарваган шийр-термопсис-тhermopsis

**Ургамлын тархац**: Хангай, Хэнтийн болон тал хээрийн бүсэд энгэр ээвэр газар үндсээрээ үрждэг тул өрхлөн ургадаг олон наст өвслөг буурцагт ургамал.
 
**Ургамлын бүтэц**: Салаалсан буюу энгийн урт үндэслэг иш бүхий олон наст ургамал. Мөчирлөг шулуун иш нь 50 сантиметр өндөр, эхэн үедээ нүцгэн байж байгаад цэцэглэх үед зөөлөн үсээр битүү хучигддаг. Навч нь цайвар ногоон өнгөтэй, гурвалсан, богино бариултай, ишиндээ цуварч байрласан. Гурав гурваар үелсэн том шар цэцэгнүүдтэй, 6-7 дугаар сард цэцэглэдэг. Үр нь 4 миллиметр орчим бөөрөнхий хэлбэртэй, харавтар өнгөтэй, гялгар гадаргуутай. 

**Ургамлын химийн найрлага**: Тарваган шийрийн найрлаганд алкалоид 1.2-2.5 хувь, гликозидууд, сапонин, аргаах бодис, давирхайлаг бодис, салс, эфирийн тос, С аминдэм бага зэрэг агуулагддаг. Хуурай ханд бэлдэхдээ цэцэглэх үед нь бэлддэг. 

**Ургамлыг хэрэглэх арга**: Ханиад, ханиалга, амьсгалын замын эрхтний бусад өвчинд өргөн хэрэглэдэг эм юм. Өвсний хандыг орон сууцны хортон шавьж устгах, ургамлын хачиг бөөстэй тэмцэх бодисонд хийж хэрэглэнэ.
Хөхний үрэвсэл

**Мастит** нь ихэвчлэн хүүхэд хөхүүлэх үед тохиолддог хөхний үрэвсэл юм. Дийлэнхдээ хөх өвдөх, улайх зэрэг шинж тэмдгүүд илэрдэг. Халуурч хөх хөндүүрлэдэг. Хөхний үрэвсэл тун хурдан эхэлдэг бөгөөд ихэвчлэн төрсний дараах эхний хэдэн сард тохиолддог. Хүндэрсэн тохиолдолд буглаа үүсэх боломжтой. 

Хөх үрэвсэхэд нөлөөлөх эрсдэлт хүчин зүйлүүд нь буруу амлуулах , хөхний толгой хагарах, хөхнөөс гарах зэрэг юм.  Хөхний саалтуур хэрэглэснээр мастит болох нөхцөл үүсдэг ч шууд нөлөө үзүүлдэггүй, дам нөлөөтэй болохыг тогтоожээ. Хөх үрэвсүүлдэг хамгийн түгээмэл бактери нь *стафилококк* ба *стрептококк* юм. Шинж тэмдгүүд дээр үндэслэн оношийг тодорхойлно. Хэт авиан шинжилгээгээр буглааг илрүүлж болно.

Хөхөөр хооллох үед тулгардаг энэ хүндрэлээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд хүүхдээ зөв хөхүүлэх хэрэгтэй. Хөхөө хөхүүлж сулласнаар хурдан эдгэрэхэд тусладаг тул мастит болсон ч хүүхдээ үргэлжлүүлэн хөхүүлэх хэрэгтэй. Хөхний үрэвсэл үүссэн үед ашигтай бактер хэрэглэх ашиг тустай байдаг.  Хөхүүл эхчүүдийн 10 орчим хувь нь хөхний үрэвслээр өвддөг.

## Төрөл 
Хөхүүл эхчүүдийн хөх үрэвсэх үед маститийг **төрсний дараах мастит**, **хөхүүл үеийн үрэвсэл** гэж нэрлэдэг. Харин хөхүүл бус эмэгтэйчүүдэд тохиолддог үрэвслийг  **хөхүүл бус үеийн хөхний үрэвсэл** гэж нэрлэдэг. Мастит нь ховор тохиолдолд эрэгтэйчүүдэд тохиолддог. Үрэвслийн хөхний хорт хавдар нь маститтай маш төстэй шинж тэмдэгтэй байдаг.

Төрөхийн өмнөх болон төрсний бус мастит өвчний шинж тэмдгүүд нь ижил төстэй боловч урьдал нөхцөл байдал, эмчилгээ нь өөр байдаг.

### Жирэмслэлттэй холбоотой 
Төрөх үеийн мастит нь жирэмсэн, хөхүүл үе, хөхнөөс гарах үеийн хөхний үрэвсэл юм. Хамгийн тод илэрдэг шинж тэмдгүүдийн нэг нь хөх хавдаж томрох, өвчин орох бөгөөд сүүний сувгийн бөглөрөл эсвэл сүүний илүүдэлтэй холбоотой гэж үздэг. Төрсөн эмэгтэйчүүдийн дунд харьцангуй түгээмэл байдаг. Харин хөхүүл эхчүүдийн зөвхөн 0.4-0.5%-д нь үрэвсэл хүндэрч буглаа үүсгэдэг.
Ураг

**Ураг** нь үр хөврөлөөс үүсдэг амьд амьтдын төрөөгүй үр төл юм. Үр хөврөлийн дараа ургийн хөгжлийн үе шат явагдана. Төрөхийн өмнөх хөгжил нь үр хөврөлийг ургаас ялгах тодорхой шинж чанаргүй, тасралтгүй үргэлжилдэг. Гэсэн хэдий ч ерөнхийдөө урагт биеийн бүх гол эрхтнүүд байгаа нь тодорхойлогддог боловч тэдгээр нь бүрэн хөгжөөгүй, үйл ажиллагаагаа явуулж амжаагүй, зарим нь эцсийн анатомийн байрлалдаа хараахан ороогүй байж болно.

Жирэмсэн үед ургийн хөгжил нь үр тогтосны дараа ес дэх долоо хоногоос (энэ нь жирэмсний арван нэг дэх долоо хоног) эхэлж, хүүхэд төрөх хүртэл үргэлжилдэг.

## Үгийн гарал 
Ураг гэдэг үг нь латин хэлний Fetus буюу "үр удам, төрөх, зулзаганаас гарах" гэсэн үгнээс гаралтай. 

## Хүний хөгжил 
### 9-16 долоо хоног (2-оос 3.6 сар) 
Ургийн хөгжлийн үе нь үр тогтсоноос хойш есөн долоо хоногийн дараа эхэлдэг. Энэ үед ураг ихэвчлэн ойролцоогоор 30 миллиметр урттай, 8 орчим грамм жинтэй байдаг. Толгой нь ургийн биеийн бараг тал хувийг эзэлдэг. Ургийн амьсгалтай төстэй хөдөлгөөн нь хүчилтөрөгч авахаас илүүтэйгээр уушигны хөгжлийг өдөөхөд шаардлагатай байдаг. Зүрх, гар, хөл, тархи болон бусад эрхтэнүүд үүссэн байдаг боловч зөвхөн хөгжлийн эхэн үед байдаг бөгөөд хамгийн бага ажиллагаатай байдаг. Булчин, тархи хөгжиж эхэлснээр ураг хяналтгүй хөдөлгөөн хийж эхэлдэг.

### 17-25 долоо хоног (3.6-6.6 сар) 
Анх удаа жирэмсэн болсон (төрөөгүй) эмэгтэй 21 долоо хоногтойдоо ургийн хөдөлгөөнийг мэдэрдэг бол өмнө нь хүүхэд төрүүлсэн эмэгтэй 20 долоо хоногтойдоо ургийн хөдөлгөөнийг мэдэрдэг. Таван сарын эцэс гэхэд ураг 20 орчим см урт болсон байдаг.

## Дархлааны систем 
Ихэс нь эх, урагт бичил биетний халдвар дамжихаас сэргийлдэг хаалт юм. Ихэс хангалтгүй үед эхээс хүүхдэд халдварт өвчин дамжих тохиолдол гардаг.

## Хууль эрх зүй, нийгмийн асуудал 
Жирэмсний үр хөндөлтийг ихэнх улс оронд хуулиар хүлээн зөвшөөрдөг боловч жирэмсний хожуу үед үр хөндөлтийг хориглодог. 
Ангилал:Жирэмслэлт
Европын улс орны газар нутгийн хэмжээ

**Европын улс орны газар нутгийн хэмжээ** — доор хүснэгтээр харуулав. Европын нийт газар нутгийн хэмжээ нь 10 сая хавтгай дөрвөлжин километр газар байна. Тив дамнасан орнуудын тухайд зөвхөн Европ тивд хамаарах газар нутгийн хэмжээг доор харуулав. Газар нутгийн хэмжээнд газрын гадаргын ус (гол, мөрөн, нуур)-ыг оруулсан болно. 

## Ишлэл 
## Мөн үзэх 
*Европын улс орны газар нутгийн хэмжээ болон хүн амын тоо
*Европын улс орны хүн амын тоо

## Лавлах холбоос 
Ангилал:Европын газар зүй
Ангилал:Газар нутгийн хэмжээ
Тэхийн шээг

**Ургамлын тархац**: Тэхийн шээг нь тошлойн овогт хамаарагддаг сөөглөг ургамал бөгөөд манай орны томоохон уул нуруудын чулуутай энгэр, уулын хажуу, голын эрэг хөндийгөөр, нуранги хад, асгатай газраар, бургас улиасан шугуйн зах, ойн цоорхойд 2 метр орчим өндөр зэрлэгээр ургадаг бутлаг сөөг, бөгөөд Ribes Diacantha Pall гэдэг Латин нэршилтэй  ба түүний үр жимсийг Монголоор тэхийн шээг гэх ба Оросоор Смородина двуиглая эсвэл Taранушка, Англиар Siberian Currant эсвэл Ribes diacanthum pall гэж нэрлэнэ. Хэт халалт болон хүйтэнд тэсвэртэй.

**Ургамлын бүтэц**: Жижигхэн, цайвар шар өнгийн баг цэцэгтэй, нүцгэн цоморлогтой. Хүрэн холтос бүхий иш мөчиртэй. 1-2см өргөнтэй, 1,5 – 3см урт хар ногоон өнгийн гурван жижигхэн салбантай гялгар навчтай сөөг бөгөөд нэлээд өтгөн мөчиртэй. Жимс нь 5- 7мм диаметртэй, бөмбөлөг хэлбэрийн улаан хүрэн өнгөтэй зургаан сард цэцэглэж, найман сарын сүүлчээр үр жимс нь боловсорно.

**Ургамлын химийн орц**: Амин дэм ба ач холбогдолын хувьд тэхийн шээг биологийн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна амин дэмийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог олон төрлийн ач холбогдолтой жимс юм. Энэ нь хүнсний эслэг, нүүрс ус, органик хүчил, моно ба дисахарид, витамин (PP, A, B1, B2, B5, B6, B9, C, E, H) агуулдаг. Залуу навчнууд нь цианоген нэгдлүүдийг агуулдаг. Мөн жимс нь магни, кальци, фосфор, натри, калийн эрдэс давс ихээр агуулдаг.

**Ургамлын хэрэглээ**: Эмийн гоц ашигтай ургамал, мөн гоёл чимэглэлийн зориулалтаар тарималжуулж болно. Ардын уламжлалт анагаах ухаанд “Шивүүрт улаагана” гэж нэрлэдэг. Ханд бэлтгэж элэг, бөөр давсаг, шээсний замын үрэвсэлт өвчнүүд, эмэгтэйчүүдийн өвчин, цустай шээх, шээс хоригдох, хавагнах, усан хавантах, гэдэс гүйлгэх, сүрьеэ өвчин, хэвлийгээр өвдөж зовиурлах зэрэгт хэрэглэнэ. Тэхийн шээг нь бөөр шээсний замын үрэвсэлт өвчин, хавагнах, ходоод гэдэс, эмэгтэйчүүдийн үрэвсэлт өвчинг анагаах болон биеийн тамир тэнхээг сайжруулах, судасны хана бэхжүүлэх зорилгоор хэрэглэдэг. Зарим нэг химийн судалгаануудад тэхийн шээг нь их хэмжээний флавнойд агуулдаг тул антиоксидант үйлдэлтэйг судалсан байдаг байна.
Сөд өвс

**Ургамлын тархац**: Монгол оронд эмийн болон тагийн сөд гэж хоёр зүйл ургадаг. Хөвсгөл, Хэнтий, Ховд, Хангай, Дорнод, Монгол Алтай зэрэг нутгаар тархаж, уулын хээр, ойт хээрийн бүслүүрт ойн нуга, намгархаг нуга, нугархаг хээр, алаг өвст тэгш тал, гол горхи, булаг шандны эрэг дагуу, эргийн сөөгөн ширэнгэ, шинэсэн ой, тэдгээрийн зах, ойн нуга, хусан төгөлд ургана.

**Ургамлын бүтэц**: Том үндэслэг иштэй, олон наст ургамал. Иш нь 20-110 сантиметр өндөр, нүцгэн эсвэл уг орчимдоо үерхэг шаргал үстэй, салааныхаа үзүүрт хурууны өндөгнөөс томгүй ягаан хүрэн, хүрэн ягаан өнгийн цэцэг бүхий товчирхуу толгойтой. Навч нь том, өдлөг нийлмэл, угтаа шүдэрхэг дагавартай. Навчинцар нь 4-6 хос, 2.5-6 сантиметр урт. Цэцэг нь 7-9 дүгээр сард цэцэглэж үрлэнэ.

**Ургамлын хэрэглээ ач тус**:  Цэцэг ба үндсээр нь ходоод гэдэсний өвчинд тустай эм хийдэг. Цусан суулга, шамбарам, ходоод гэдэсний архаг үрэвсэл, тууралт, түлэнхийн шарх зэрэгт тустай. Цус тогтоох, нянг үхүүлэх үйлчилгээтэй. Хөдөө явж байхад гэдэс эвгүйрхвэл өдөрт 3-4 толгой сөдийг сайтар зажлан идэхэд тустай.

Сөд гэх өвсний бор толгойг хүүхдийн гэдэс өвдөхөд уулгавал их сайн дом болж өгдөг. Чимх төдий сайн хатаасан бор сөдийг 300 гр хэртэй усанд чанаад 2 хуваан өглөө, оройдоо өгөхөд хэр баргийн харваатсан гүйлгэлтийг намжаадаг. Том хүнд бол 3 чимхээр 2 хоног мөн л өдрийн 2 уултаар уудна. 

Харин Сөд өвсний маань урт нарийхан Иш хортой могойны хорыг хумьдаг юм. Ямарваа нэгэн хортон шавьж, амьтанд хазуулсан бол хазуулсан тухайн газраасаа дээш /бие тал руу ахих/ 1 сөөм зай аваад түүнээ сөд өвснийхөө ишээр боож, уяна. Хорыг маш түргэн хугацаанд бөөгнүүлж, тэнийлгэдэггүй. 
Бор ТОЛГОЙ болон ИШ маань ийм ач тустай бол одоо ҮНДЭС үлдлээ. Сөд өвсний үндэс шороотойгоо маш том үйлийг гөвдөг эд.

А.Тархины хаван хүндэрсэн үед энэ шороотой үнсийг өвчтөний 3 хоног дарсан өлөн усанд /шээс/ хийж сайтар халаана. Дэвэргэлгүйхэн зэхсэн тангаараа шилэн хүзүүндээ бүлээн бигнүүр шавж тавьна. 3 хоног авалгүй хөхүүлнэ. 4 дэх хоног дээрээ самбай марльд улаан гүвдрүүнүүдтэй толбо тогтсон бол Тархины гавал дахь цохилуур тунгалаг хальс бүтэн болсон гэж үздэг.
 
Б. Ясны сийрэгжилт үрэвссэний улмаас Аарцагны 4 ба 9 дэх үе сулардаг. Улмаар 2 дахь үе мурийж хотойно. Ходоодны амсар тушаа өвдөлт ихсэж, улаан хоолойны хавдар гэж андуурагддаг тал бий. Ийм тохиолдолд Сөд өвсний зөвхөн Үндсийг хавар эрт түүж хатаасан Гишүүний нунтагласан навч - 1 тун, 1 ширхэг улаан цоохор мөөг /"мухомор" гэдэгдээ оросоор/-ний малгайны зөвхөн улаан хальсыг хамж авч 500 гр усанд сайн буцалгаад ууна. Эхний уултыг өлөн элгэн дээрээ халуунаар 300 гр-аар, хоёр дахь уултыг унтахын өмнө 10 минутын хэрд 50 гр-аар хүйтнээр ууна. Сүүлийн 100 гр-аар бигнүүр тавьж боолт хийнэ. Хүйтнээр нь хоёр гарын шуундаа мөн хоёр хөлийн булчиндаа бүлээсгээд бигнүүр хийж хөхүүлж унтана. Өглөө нь авдаг.
Ванжингарав

**Ванжингарав, өлчир дэгд, цагаан дэгд, сэрүүсэг** буюу **хүйтний дэгд** () нь дэлхийн олон улс оронд ургадаг бөгөөд эмийн болон гоо сайхны зориулалтаар хэрэглэдэг шидтэй ургамал аж. Ихэвчлэн уулархаг өндөр хэсгээр 7-9 сарын хооронд сэрүү орох үеэр ургадаг.

## Хэрэглээ, ач тус
Ванжингаравын газрын дээд хэсгийг цусны ялтас /фибрин/ задрахын эсрэг үйлчлэх, трихоминадын өсөлтийг хориглох, хоол, хорны хордлого тайлах, хорт могойд хазуулах, ходоодны өвчинд хэрэглэнэ.

Ванжингаравын газрын дээд хэсгийг хоолой улайж, хатаж халуурах, нүдэнд нян халуун дэлгэрэх, дуу сөөнгөтөх, хаагдах, цэр элбэгших, ховхлох, амьсгаадах /labored breathing/, хижиг халуун /infectious fever/-д хэрэглэнэ.

Ванжингаравын газрын дээд хэсгийг хурц бронхит, хаван, хоолойны шархлаа, амны хөндийн өвчин, чийг бам, хоолны дуршил оруулах, хатгаа, нян устгах ба үрэвсэл дарахад уух, ам, хоолойгоо зайлах байдлаар хэрэглэнэ.
Ванжингаравын газрын дээд хэсгийг залгиур хоолойн болон төвөнхийн /гортань/ үрэвсэлд хэрэглэнэ.
Ванжингаравын газрын дээд хэсгийг чихэр өвсний үндэс, бадаантай хавсарвал уушигны сахуулайт үрэвсэл /крупозная пневмония/-д хэрэглэнэ.

Ванжингаравын газрын дээд хэсгийг задь, чихэр өвстэй хавсарвал халууныг арилгах, ханиахыг зогсоох /antitusive/, амьсгал уужруулахад хэрэглэнэ.
Согоон сав

**Ургамлын тархац**: Энэ зүйл ОХУ-д Сибирьт өргөн тархсан бөгөөд Казахстан, Монгол, Хятадад ургадаг байна. Ургамал нь балар шилмүүст болон жижиг навчит ойн цоорхой ба талд ургадаг,  уулархаг газраар бол субальпийн бүс хүртэл тархаж ургана. Дунд зэргийн чийглэг, баялаг хөрсийг илүүд үздэг. Бэлчээрийг тэсвэрлэдэггүй. Согоон сав нь ховор ургамлын төрөлд тооцогддог бөгөөд зарим бүс нутагт ховордсон гэж тооцогддог.

**Ургамлын бүтэц**: 1 м орчим өндөртэй, хэд хэдэн ховилтой иштэй үндэслэг иштэй ургамал. Үндэслэг иш нь хүчтэй, хэвтээ байдаг. Үндэс нь бор, салаалсан, булцууны зузаан булцуутай, зүсэхэд цагаан, чихэрлэг амттай, хугарах үед хурц үнэртэй байдаг.
Навч нь том, хоёр удаа гурвалсан, сегмент  дэлбээнд хуваагддаг.
Цэцэг нь нил ягаан ба ягаан, дан, 10 см орчим диаметртэй.  Цэцэглэлтийн хугацаа 5-6-р сард тохиолддог.
Жимс нь гурваас таван  хуудас бүхий нийлмэл юм.

**Ургамлын химийн найрлага**: Идэвхтэй бодисууд нь ургамлын үндэст төвлөрсөн бөгөөд үүнд эфирийн тос, чөлөөт салицилийн болон бензойн хүчил, метил салицилат, микроэлементүүд[1], флавоноид, сапонин, таннин[1267 хоногийн турш эх сурвалжийг заагаагүй], 1.5% орчим эфирийн тос, алкалоид, гликозидлоридын ул мөр, бусад бодисыг тодорхойлдог ургамлын эмчилгээний үр нөлөө[12].
Нэг дүн шинжилгээгээр булцууны үндэс нь чийг 1.3, үнс 6.23, давирхай 1.62, эфирийн тос 1.59, салицилийн хүчил 0.36, элсэн чихэр 10.0, цардуул 78.5, гидролизгүй бодис 2.1% байна[14][2].

**Ургамлын хэрэглээ ач тус**: Цээнэ цэцгийн өвс (лат. Herba Paeoniae anomalae), үндэслэг иш, үндэс (Rhizoma et radix Paeoniae anomalae) зэргийг эмийн түүхий эд болгон ашигладаг. Өвсийг цэцэглэлтийн үеэр, үндэслэг иш, үндэс - ургалтын улирлын аль ч үед, өвстэй нэгэн зэрэг хурааж авдаг. Түүхий эдээр хандмал бэлддэг бөгөөд энэ нь мэдрэлийн өвчин, нойргүйдэл гэх мэт тайвшруулах эм болгон ашигладаг.

Савны үрэсвэл болон шархлаа, савны хавдар (хоргүй), цистит, бөөрний даралт, өндгөвчний үрэвсэл, нойргүйдэл, шээс задгайрах, дотор хаван зэрэгт сайнаар нөлөөлнө.

**Хэрэглэх арга**: 1-3 цайны халбагыг 350мл усанд хийж, 3-5 минут буцалгаад идээшүүлж шүүнэ. Өдөрт ½ аягаар хоолноос 30 минутын өмнө 2-3 удаа ууна. Зөгийн балаар амталж болно.

Үндсийг нь махны амтлагч болгон ашигладаг байсан байна. Мөн нэн их ховордсон тул зарим улс оронд улаан номонд орсон байна.
Ерөнхий хиймэл оюун ухаан

**Ерөнхий хиймэл оюун ухаан (AGI)** гэдэг нь компьютер хүн шиг, бүр түүнээс ч илүү олон төрлийн даалгавар гүйцэтгэж чаддаг болохыг хэлнэ. Одоогийн байдлаар зарим ажлыг зөвхөн хүн л хийх боломжтой бөгөөд тэд суралцах, сэтгэх, төлөвлөх ур чадвараараа үйл ажиллагаа явуулж чадна. AGI нь компьютерууд асуудал шийдвэрлэх, шинэ мэдээллийг ойлгох, шинэ ур чадвар эзэмших зэрэг олон төрлийн ажлыг хүнтэй ижил түвшинд зохицуулдаг. 

AGI нь "нарийн" хиймэл оюун ухаанаас (нарийн AI) ялгаатай. Нарийн хиймэл оюун ухаан нь нүүр царайг таних, шатар тоглох гэх мэт тодорхой ажлыг сайн гүйцэтгэхийн тулд бүтээгдсэн. Харин AGI нь тусгайлан програмчлаагүй олон ажлыг хийх боломжтой.

**Супер хиймэл оюун ухаан** **(ASI)** гэдэг нь хүнээс хэд дахин илүү ухаалаг компьютер үүсгэх санаа юм. Энэ нь AGI-ийн дараагийн шат гэж үздэг. 

OpenAI, Meta зэрэг компаниудын ажилчид ерөнхий асуудлыг шийдэж чадах компьютер бүтээхийг хичээж байна. Тэдний чухал зорилго нь АGI-ийг бүтээх юм. 

## Түүх 
2020 онд хийсэн судалгаагаар дэлхийн 37 оронд 72 AGI-ийн судалгаа, хөгжүүлэлтийн төсөл явагдаж байгааг тогтоожээ.

2023 онд зарим мэргэжилтнүүд AGI-д хэдэн арван жилийн дотор хүрч чадна гэж таамаглаж байсан бол зарим нь зуу гаруй жилийн хугацаа шаардагдана эсвэл огт боломжгүй гэж үзсэн. Хиймэл оюун ухааны эрдэмтэн Жеффри Хинтон ахиц дэвшил маш хурдан болж байгаад ихэд санаа зовж байна. Тэрээр AGI-ийг ихэнх хүмүүсийн бодож байснаас илүү хурдан бий болж магадгүй гэж таамагласан.

AGI-ийн тодорхойлолтын талаар хүмүүс янз бүрийн бодолтой байдаг. Зарим судлаачид одоо байгаа компьютерийн системүүд (GPT-4) нь AGI-ийн анхны хэлбэр байж болно гэж мэдэгдсэн. 

AGI нь шинжлэх ухааны уран зөгнөлт зохиол, ирээдүйн тухай судалгаанд түгээмэл гардаг сэдэв юм. 

AGI ямар аюултай байж болох талаар маргаан үүссэн ба зарим нь AGI-ийг маш аюултай гэж боддог бол зарим нь хүмүүс хэт их эсвэл хэтэрхий эрт санаа зовж байна гэж үздэг. 

Олон хиймэл оюун ухааны судлаачид AGI нь хүмүүст сөрөг нөлөө үзүүлж, цаашлаад хүн төрөлхтнийг устгах эрсдэлтэй гэж санаа зовж байгаа бөгөөд энэ эрсдэлийг арилгахын тулд дэлхий даяарх хүмүүс хамтран ажиллах нь чухал гэж тэд итгэж байна. Харин зарим хүмүүс AGI ойрын хугацаанд бий болохгүй гэж үзэж, энэ нь одоохондоо ноцтой аюул биш хэмээн бодож байна.
Алтан хундага

**Ургамлын тархац**: Дэлхийд 40 орчим төрлийн алтан хундага ургах бөгөөд дийлэнх нь алтан шар цэцэгтэй байхад зөвхөн Монголд ургадаг нь цав цагаан цэцэгтэй. Архангай аймгийн Булган, Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт, Хөвсгөл аймгийн Арбулаг суманд бий. 

**Ургамлын бүтэц**: Олон наст өвслөг ургамал. Цэцэглэлтийн эхэн үед найлзууруудын өндөр нь 10-20 см, цэцэглэсний дараа тэд үргэлжлүүлэн ургадаг. Заримдаа тэд 60 см хүртэл ургадаг. Иш нь дугуй хэлбэртэй хөндлөн огтлолтой. Навчнууд нь далдуугаар хуваагдаж, гүн гүнзгий хуваагдаж, цэцэгтэй бараг нэгэн зэрэг гарч ирдэг.

Цэцэглэлт 4-р сард, заримдаа 5-р сард эхэлж, нэг сар орчим үргэлжилдэг. Цэцэг нь дан, 30 см хүртэл диаметртэй. Дэлбээ нь цагаан, ихэвчлэн 10-20 ширхэг. Олон дохиур болон пестиктай байдаг. Дохиурын судал нь цайвар шар, тоосонцорын хүүдийн нь улбар шар-шар өнгөтэй.

Монгол Адонис ( латинаар Adonis mongolica ) нь эрвээхэй ( Ranunculaceae ) овогт багтдаг олон наст өвслөг ургамал юм.

**Ургамлын хэрэглээ ач тус**: Алтан хундагыг Монголын анагаах ухаанд эртнээс нааш хэрэглэж ирсэн бөгөөд зүрх судасны олон төрлийн өвчинд тустай гликозид хэмээх бодис агуулдаг. Хавар ид цэцэглэж байхад нь хайч, гар хадуураар хадаж аваад сүүдэр бүхий сэрүүн газар дэлгэж хатаана.  Харин үндсийг нь ухах юмуу, зулгааж түүх нь энэ ургамлын цаашдын үржилд хор хохиролтой. Зүрхний өвчинд хэрэглэхдээ тун хэмжээ алдаж болохгүй. Хүндээр хордуулах аюултай.
Жирэмсэн үеийн хоол тэжээл

**Жирэмсэн үеийн хоол тэжээл нь** жирэмслэхээс өмнө болон жирэмсний үеийн шим тэжээлийн зөвлөмжийн тухай юм. Жирэмсний өмнөх болон жирэмслэлтийн үед авч байгаа хоол тэжээл, жингээ хянах нь ургийн  хөгжилд гүн нөлөөлдөг. Жирэмснийй үед ургийн хөгжил эхээс, эхийн авч буй шим тэжээлээс ихээхэн хамааралтай байдаг тул эрүүл хөгжилд маш чухал үе юм. 

Жирэмсний үеийн хоол тэжээл нь нярайн жин, цаашдын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлдэг. Эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэнгийн судалгаагаар илүүдэл жинтэй эхээс төрсөн хүүхдүүд гар, хуруу гэх мэт жижиг булчингийн хөдөлгөөн буюу нарийн хөдөлгөөний ур чадваргүй байх магадлал өндөр байгааг тогтоожээ. 

Жирэмсэн үед эмэгтэй хүн "хоёр хүний өмнөөс иддэг" гэж ярьдаг ч жирэмсэн байх үедээ өөрийн идэх хэмжээнээс хоёр дахин их идэх нь буруу юм. Хэдийгээр эхийн хэрэглээ нь өөрөө болон өсч буй урагт шууд нөлөөлдөг боловч хэт их идэх нь хүүхдийн эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлнө, учир нь нялх хүүхэд ирээдүйд эрүүл болохын тулд илүү их хүч хөдөлмөр гаргах хэрэгтэй болно. Урагтай харьцуулахад жирэмсэн эх биологийн хувьд илүү бага эрсдэлтэй байдаг. Тиймээс хэт их илчлэг авснаар уг илчлэг нялх хүүхдэд очихоос илүүтэйгээр эхийн биед өөх  хэлбэрээр хуримтлагддаг. Нөгөөтэйгүүр, хангалттай шим тэжээл авахгүй бол ургийн жин буурна.

Жирэмсний үед жингээ хэвийн хэмжээнд барих нь нярайд ургийн гажиг үүсэхээс гадна таргалалт, чихрийн шижин, зүрх судасны өвчин (ЗСӨ) зэрэг архаг өвчний эрсдэлийг бууруулдаг. Нярайн хөгжлийг дэмжихийн тулд жирэмсэн үед жингээ байнга хянах нь зүйтэй. 
Ангилал:Хүний хоол хүнс
Царван

**Ургамлын тархац**: Царван нь зөвхөн Монголд бус Зүүн Азийн зарим орнууд, Хойд Африк, Хойд Америк, Альпийн нурууны зарим хэсэг, Европ тивийн зарим нутгаар ховор хэлбэрээр ургадаг байна. 
Уг ургамал нь тос үйлдвэрлэдэг Өмнөд Европ, Орос, Хойд Африк, АНУ-д өргөн тархсан.

Царван нь уринш болон талбайн хил хязгаар, зам дагуу, байшингийн ойролцоо, хогийн ургамал бүхий нуга, ногооны талбай, ойн захад ургадаг. Хүнсэндээ хэрэглэх боломж хомс учраас дархлааны маш чухал эх үүсвэр гэж үздэг ажээ.

**Ургамлын бүтэц**: Ургамлын өндөр нь 50-200 см, ихэвчлэн хагас бутлаг хэлбэрээр ургадаг, салаалсан үндэстэй, найлзуурууд нь мөнгөлөг булцуутай. Иш нь шулуун, бага зэрэг хавиргатай, дээд хэсэгт салаалсан, ихэвчлэн сууринд богиноссон найлзуурыг үүсгэдэг. Доод навчнууд нь урт дэлбээтэй, хоёр ба гурван удаа тээглүүртэй, дунд нь богино иштэй. Бүх навчны дэлбэн нь шугаман гонзгой, хурц үзүүртэй.Цэцэг нь бүгд хоолой хэлбэртэй, шар өнгөтэй. Жимс нь 1 мм орчим урт, гонзгой шаантаг хэлбэртэй, нарийн ховилтой, дээд талдаа бөөрөнхий хэлбэртэй, бага зэрэг гүдгэр хэсэгтэй, бор өнгөтэй шөвгөр хэлбэртэй. Жимс нь 8-9-р сард боловсордог.

**Ургамлын биохимийн найрлага**: Цэцэглэлтийн үеэр шарилжны газар дээрх хэсэг, навчис - цэцэглэхээс өмнө ургамалд өвөрмөц гашуун амтыг өгдөг сесквитерпен лактон, гашуун гликозид (абсинтин, анабсинтин, артабсин болон бусад), сапонин, флавоноид, фитонцид, аскорбины хүчил, давирхайн давс, эфирийн тос, калийн давс, нандин, гашуун амтыг агуулдаг, эфирийн тос(0.2-0.5%), каротин, органик хүчил (алим, succinic).
Ургамал нь их хэмжээний уураг агуулдаг бөгөөд үүний зэрэгцээ маш их хэмжээний эслэг агуулдаг.

**Ургамлын хэрэглээ ач тус**:  Царван үрэвсэл дарах, хаван буулгах, өвчин намдаах үйлдэлтэйг, түүнд агуулагдах эфирийн тос нь бактери эсэргүүцэх идэвхитэйг эмзүй, эмнэлзүйн судалгаагаар илрүүлжээ. Түүний халдваргүйжүүлэх, үрэвслийн эсрэг чанарууд ихээхэн ашигтай.

Шарлалт, элэг дэлүүний өвчин, тулай, хэрлэг, нойргүйдэл, халууралт, ханиад, амьсгаадалт, суулгалт, гэдэс дүүрэх, толгой шүдний өвчин зэргийн үед хэрэглэнэ. Үрэвслийн эсрэг, шархны эсрэг, нянгийн эсрэг, хавдрын эсрэг, таталтын эсрэг, өвчин намдаах, халуун бууруулах , дархлаа сэргээх, хөлөргөх, тайвшруулах, бүлэгнэлтийн эсрэг, шимэгчийн эсрэг, хоол боловсруулалтыг сайжруулах, цөс ялгаруулах үйлчилгээтэй.

18-р зуунаас эхлэн ээрэм шарилжийг европын орнууд цайны хольцонд хэрэглэж бас дарс, архины түүхий эд болгон хэрэглэдэг болжээ. Франц улсад 100 гр царван 6 орчим еврогоор зарагддаг. Царвангийн хольцтой архи, дарс нь харьцангуй үнэтэйд тооцогддог бөгөөд эрүүл мэндийн ундаа гэж үздэг.
Хөвөн оройт

**Хөвөн оройт** буюу **хүрэн цай** () нь мөлхөө бүдүүн үндэслэг иштэй, олон наст өндөр өвс юм.

## Тархац
Хөвсгөл, Хэнтий, Ховд, Монгол Алтай, Дорнод зэрэг нутагт тархсан. Ойт хээр,уулын хээрийн бүслүүр, шинэсэн ой, хусан төгөл, ойн нуга зэрэгт ургана.

## Бүтэц
Гол төлөв сийрэг бутаар ургана. Иш 150 см хүртэл өндөр, босоо, нүцгэн, ихэд навчирхаг. Навчис цувраа, суумал, юлдэрхүү. Цэцэг шилбэтэй, голдочоороо 3 орчим см, улаан ягаан, хатаад хөхөвтөр. 7,8 сард цэцэглэж үрлэнэ.

## Химийн найрлага
Ургамлын залуу навч, үндэслэг иш нь 10-20% таннин агуулдаг. Навч нь 15% хүртэл салиа агуулдаг. Энэ нь мөн их хэмжээний ургамлын эслэг (целлюлоз), лектин, витамин С (90-588 мг% (өөрөөр хэлбэл 100 г түүхий өвс тутамд) - нимбэгийнхээс дор хаяж 5-6 дахин их), элсэн чихэр, органик хүчил, пектин, флавоноид, алкалоидын ул мөр агуулдаг. Ургамлаас олдсон микроэлементүүдийн дунд төмөр, зэс, манганы нэлээд өндөр агууламжийг дурдах нь зүйтэй. 100 гр ногоон масс галт ургамалд 23 мг төмөр, 1.3 мг никель, 16 мг марганец, 1.3 мг титан, 0.44 мг молибден, 6 мг бор агуулагддаг. Нахиалахаас өмнө ургамлын газар дээрх хэсэг нь 20% хүртэл уураг, фосфор, кальци, кобальт давс агуулдаг. Үүнээс гадна кали, кальци, лити болон бусад элементүүд илэрсэн.
Үндэст таннины агууламж 20 мг% хүрч болно (навчинд 10 мг% орчим байдаг). Ургамал нь кофейн агуулдаггүй.

## Хэрэглээ ач тус
Ургамлын навч, цэцэг нь тайвшруулах, үрэвслийн эсрэг, шарх эдгээх, салст бүрхэвчийг бүрхэх үйлчилгээтэй. Эдгээр шинж чанарууд нь ургамалд их хэмжээний таннин, салиа агуулагддагтай холбоотой гэж үздэг. Тиймээс ардын ургамал судлаачид болон орчин үеийн фитотерапевтчид ходоодны шархлаа болон суулгалт өвчнөөр өвддөг ходоод гэдэсний замын бусад өвчнийг эмчлэхэд ургамлыг ашигладаг. Дусаах хэлбэрээр ургамлыг янз бүрийн төрлийн экзем, атопик дерматит, псориаз болон бусад арьсны өвчнийг эмчлэхэд ашигладаг, ялангуяа хоол боловсруулах эрхтний эмгэг, мэдрэлийн эмгэгийн илрэлүүдэд.

Хорын өвчин, уушгины сэрүүн, хоолойн хавдрыг туулгана. Цус, шарын халуун дэлгэрсэн, гэдэс хатгалах, савны шарын халуун, халуун суулганд тусална.

20-р зуунд зүүн Европын улс орнууд уг ургамлын навчаар хийсэн цайг өргөн хэрэглэсээр иржээ.
Мохаммед Реза Пехлеви

**Мохаммед Реза Пехлеви** (перс. محمد رضا پهلوی‎; англи. *Mohammad Reza Pahlavi,* 1919 оны 10-р сарын 26-нд Тегеранд төрж, 1980 оны 7-р сарын 27-нд нас барсан) — Иран улсыг 1941-1979 онд удирдаж байсан, Персийн Пехлеви угсааны гаралтай 35 дахь буюу сүүлчийн шах юм.

Ираны Шаханшах Мохаммед Реза Пехлеви өөрийгөө Ахеменидын эзэнт гүрнийг үндэслэгч II Их Кир хаантай харьцуулж, улсынхаа өмнөх алдар сууг сэргээхийг мөрөөддөг байв. Шаханшах улс болох Иран улс нь "Бурхан, Шах, Эх орон" гэсэн гурван гол зарчим дээр суурилсан байх ёстой байв. Шах Бурханы дараа энэхүү гурвалд багтсан нь санамсаргүй зүйл биш байв: хаан нь Бурханаар ивээгдсэн хүний ​​​​хувьд дэлхий дээрх Бүхнийг Чадагч Бурханы зарлигуудыг биелүүлэх үүрэгтэй байв.
1967 оны 10-р сарын 26-нд Мохаммед Реза Пехлеви Шаханшах ("Хаадын хаан") цолыг хүртжээ. Тэрээр мөн Арьямехр ("Арианчуудын нар"), Бозорг Артештаран ("Ерөнхий командлагч") зэрэг хэд хэдэн цол хэргэмтэй байв. Шах Ираныг аж үйлдвэр, цэргийн хурдацтай шинэчлэл, түүнчлэн эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлд хүргэх "агуу соёл иргэншил" (перс. تمدن بزرگ‎)-ийг мөрөөдөж байв.

1975 онд Иранд авторитар нэг намын дэглэм тогтож, бүх иргэд зөвхөн эрх баригч намд харьяалагдах боломжтой болсон бөгөөд бусад бүх улс төрийн нам, холбоодыг хориглосон.

1979 оны Исламын хувьсгал Реза Пехлеви шахыг түлхэн унагаж, дараа жил нь тэрээр Каирт цөллөгт нас барсан. Сүүлчийн Шахуудын шинэчлэлийг эсэргүүцэж, Аятолла Рухолла Хомейни тэргүүтэй исламын фундаменталистууд засгийн эрхэнд гарч ирсэн түүхтэй юм.

## Намтар 
Мохаммед Реза 1919 оны 10-р сарын 26-нд Тегеранд Персийн морин цэргийн бригад командлагч, хожим нь Ираны зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч, дайны сайд, ерөнхий сайд байсан хурандаа Реза Хан болон хоёр дахь эхнэр Хан Таж ол-Молук нарын хүү болж төрсөн. 1925 оны сүүлээр Реза Хан нь Кажар овгийн Ахмад Шахыг түлхэн унагааж, өөрийгөө Ираны шах гэж тунхагласан байна. 

1925-1930 онд Мохаммед Реза Пехлеви Персийн кадет корпуст, дараа нь Швейцарын нэр хүндтэй "Institut Le Rosey" сургуульд, 1936-1938 онд Тегеран дахь Офицеруудын академид суралцжээ.

Ангилал:Ираны шах
Ангилал:1919 онд төрсөн
Ангилал:1980 онд өнгөрсөн
Ираны цөмийн хөтөлбөр

**Ираны цөмийн хөтөлбөр** (англи. *Nuclear program of Iran*)  хэд хэдэн судалгааны байгууламж, ураны хоёр уурхай, судалгааны реактор, уран баяжуулах гурван үйлдвэр багтдаг. Үүний зэрэгцээ Ираныг цөмийн зэвсэг бүтээсэн гэж удаа дараа буруутгаж байсан.

2025 оны 6-р сарын 12-нд Олон Улсын Цөмийн эрчим хүчний Агентлаг /ОУЦЭХА/ Ираныг цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх үүргээ биелүүлээгүй гэж үзсэн тогтоол баталсан. 2025 оны байдлаар ОУЦЭХА Иранд 27 цөмийн байгууламж байгааг тоолсноос долоо нь мэдүүлээгүй байжээ.

2025 оны 6-р сарын 13-наас 24-ний хооронд Израиль, АНУ цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэхээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд Ираны цөмийн байгууламжуудад пуужингийн болон бөмбөгдөлтийн цуврал цохилт өгсөн.

## Түүх 
Ираны одоогийн цөмийн хөтөлбөр Шах Мохаммед Реза Пехлеви-гийн үед боловсруулж эхэлсэн юм. Юуны өмнө энэ нь цөмийн дэд бүтцийг бий болгох стратеги, өөрөөр хэлбэл цөмийн түлшний боловсруулах үе шаттай холбоотой юм. Энэхүү стратеги нь улс оронд цөмийн зэвсэг бий болох шинжлэх ухаан, техникийн урьдчилсан нөхцөлийг бүрдүүлсэн "чухал" технологийг эзэмших, өөрийгөө хангалттай түвшинд хүргэхэд чиглэж байжээ.

1979 онд Шах Пехлеви-г түлхэн унагаж, тус улсад Исламын хувьсгал өрнөж Барууны орнуудтай харилцаа муудсаны улмаас Германы цөмийн эрдэмтэд Иранаас гарчээ. Мөн Иран-Иракийн дайны үеэр баригдаж буй Бушерын атомын цахилгаан станц бөмбөгдөлтөд өртөх болжээ. Барууны орнуудаас тусгаарлахыг дэмжигч Аятолла Хомейни 1989 онд нас барсны дараа Ираны эрх баригчид цөмийн төслийг дахин эхлүүлэхээр шийдсэн байдаг юм. Иран энэ төсөлд тусалж чадах гадаадын түншүүдийг хайж эхэлсэн тул ширүүн зөрчилдөөнтэй байсан АНУ Ирантай хэлэлцээ хийж буй орнуудад шахалт үзүүлэхийг оролдсон юм. Ийнхүү Испани, Аргентин, Хятад, Бразил, Энэтхэг, Пакистан хамтран ажиллахаас татгалзав. Үүний зэрэгцээ Пакистан албан бус мэдээллээр Нетанза дахь уран баяжуулах центрифуг үйлдвэрлэх үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг Иранд нийлүүлсэн гэдэг юм. 

1992 онд Орос, Ираны хооронд Бушер хотод атомын цахилгаан станц барих, цөмийн эрчим хүчийг ашиглах чиглэлээр хамтран ажиллах тухай гэсэн хоёр гэрээ байгуулсан юм. Уг реактор барих гэрээг 1995 онд байгуулжээ. Ираны эрх баригчдын жинхэнэ зорилго нь цөмийн зэвсэгтэй болох явдал гэдгийг Орос мэдэж байсан, цахилгаан станц нь эдгээр төлөвлөгөөний халхавч төдий байсан гэж хэвлэлүүд бичиж байсан. Энэ нь цөмийн байгууламж барих хамтын ажиллагаанд саад болоогүй юм. Албан ёсны мэдэгдэлд Иран "цөмийн эрчим хүчийг зөвхөн энх тайвны зорилгоор ашигладаг" гэж онцолж байсан. 1998 онд Бушер хотод Атомын цахилгаан станц барих ажил эхэлсэн байна. 

2003 онд АНУ Ираныг цөмийн зэвсэг бүтээхээр нууцаар ажиллаж байна гэж буруутгаж байсан (2002 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Буш Ираныг террористуудыг санхүүжүүлдэг, цөмийн зэвсэгтэй болохыг эрмэлздэг "муугийн тэнхлэг"-ийн тоонд оруулсан); АНУ нь Ираныг цөмийн бөмбөг бүтээхээс сэргийлж олон улсын хэмжээнд тусгаарлахыг оролдож байв. Гэсэн хэдий ч Франц, Герман, Их Британи, түүнчлэн Ирантай цэргийн техник нийлүүлэх, Бушерт цөмийн цахилгаан станц барих гэрээгээр холбоотой Орос улс эсэргүүцэж байжээ.
Жирэмсний хувцас

**Жирэмсний хувцас** нь жирэмсэн үед биеийн өөрчлөлтөд тохируулан өмсдөг хувцас юм. Жирэмсний хувцасны хувьсал нь Дундад зууны үеэс эхэлсэн бөгөөд эмэгтэйчүүд жирэмсний хувцас сонгохдоо загварлаг, тав тухтай хувцсыг илүү авах болсноор жирэмсний хувцас шинэчлэгдэж загварлаг болсон. 19-р зууны эхэн үед моодонд орж байсан өндөр бэлхүүстэй Empire загвартай жирэмсэн эмэгтэйн даашинз, Викторийн үеийн "wrapper" загварын даашинз гэх мэт жирэмсэн хувцасны загварууд цаг хугацааны явцад байнга өөрчлөгдөж байв.

Жирэмсний хувцасны масс үйлдвэрлэл 20-р зууны эхэн үеэс эхэлсэн бөгөөд үргэлжлүүлэн хөгжсөөр байв. 1990-ээд оны үед АНУ-д Ерөнхийлөгч Билл Клинтоны баталсан Гэр бүл, Өвчний Акт зэрэг зөөлрүүлсэн хуулиуд нь жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн ажлын байрыг хамгаалахад тусалсан бөгөөд ингэснээр давхар эмэгтэйчүүдэд жирэмсэн үедээ загварлаг хэв маягийн хувцас өмсөх эрх чөлөөг олгосон.

## Түүх 
Дундад зууныг хүртэл хүний биеийн хэлбэрт зориулан хувцас хийдэггүй байв. Баруун Европын даашинзнууд оёдолтой болж эхлэхэд чинээлэг жирэмсэн эмэгтэйчүүд гэдсээ томрох үед оёдлыг задалжээ. Барокко эрин үед (ойролцоогоор 1600-аас 1700-аад он хүртэл) олон нугалаа бүхий бэлхүүсгүй жирэмсний даашинз болох *Adrienne* алдартай байсан. Тэр үед эмэгтэйчүүд эрэгтэй хантааз өмсдөг байсан. Зарим загвар нь ар талдаа үдээстэй байсан бөгөөд өөрийн биед тохируулан багасгаж ихэсгэх боломжтой байсан. 
Ангилал:Хувцас загвар
Ариун цэврийн хэрэглэл

**Ариун цэврийн хэрэглэл** нь сарын тэмдэг ирэх, төрсний дараа цус алдах, эмэгтэйчүүдийн мэс засалд орох, зулбах, үр хөндүүлэх, эсвэл үтрээнээс цус урсах зэрэг тохиолдолд дотуур хувцсан дотроо хэрэглэдэг ариун цэврийн хэрэгсэл юм. Ариун цэврийн хэрэглэл нь тампон, сарын тэмдгийн аяганаас ялгаатай нь үтрээний гадуур хэрэглэдэг эрүүл ахуйн бүтээгдэхүүний нэг төрөл юм. Дотуур өмдөө тайлж, хуучин хэрэглэлээ авч, шинийг нь дотуур хувцасны дотор талд нааж байнгын сольж хэрэглэдэг. Цусан дахь нян үүсэхээс зайлсхийхийн тулд хэрэглэлийг 3-4 цаг тутамд солихыг зөвлөж байна; Энэ хугацаа нь хэрэглэлийн төрөл, сарын тэмдгийн хэмжээ, өмссөн хугацаа зэргээс хамаарч өөр өөр байж болно. 

Ариун цэврийн хэрэглэл нь загвар, гарал үүслийн улс, брэндээс хамааран өөр өөр материалаар хийгдсэн байдаг. Ариун цэврийн хэрэглэл нь шингээх чадвар өндөртэй, шээс задгайрах өвчтэй хүмүүс өмсдөг, шээс ялгаруулах зориулалттай хэрэглэлтэй адил биш юм. 

## Төрөл 
### Нэг удаагийн 
Хэдийгээр үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүнийхээ  орц найрлагыг илчлэх дургүй байдаг ч нэг удаагийн сарын тэмдгийн дэвсгэрийн гол материал нь ихэвчлэн цайруулсан район, хөвөн, хуванцар байдаг. Үүнээс гадна үнэртэн, бактерийн эсрэг бодисыг оруулж болно. Procter & Gamble нь салфетканыхаа гол хэсэг болох Infinicel хэмээх материал ашигладаг хэмээн сурталчилдаг.  Нэг удаагийн тампон, живхтэй адил  зардалтай холбоотойгоор дахин боловсруулалт хийх хэцүү байдаг. Биологийн задралд ордоггүй хэдэн мянган жилийн турш байдаг хогнуудаар дүүрэн хогийн цэгт ариун цэврийн хэрэглэлийг хаяагүй тохиолдолд шатааж устгах боломжтой. 

Нэг удаагийн хэрэглэлийн хэд хэдэн төрөл байдаг:

* Өдөр тутам : Өдөр бүр үтрээний ялгадас, бага зэргийн сарын тэмдэг, толбо, бага зэрэг шээс ялгаруулах, эсвэл тампон эсвэл сарын тэмдгийн аяга хэрэглэхэд туслах зориулалттай.
* Хэт нимгэн: Маш авсаархан бөгөөд ердийн эсвэл Макси/Супер дэвсгэр шиг шингээгч боловч бага хэмжээтэй.
* Тогтмол: Дунд зэргийн шингээгч дэвсгэр.
* Макси/Супер: Сарын тэмдэг хамгийн их ирдэг үед  тустай илүү том шингээгч дэвсгэр.
* Шөнийн хэрэглэл: Шөнийн турш хэрэглэхэд тохиромжтой шингээгчтэй, хэвтэх үед урсахаас хамгаалах урт дэвсгэр.
* Жирэмслэлт: Эдгээр нь ихэвчлэн макси/Супер дэвсгэрээс арай урт бөгөөд төрсний дараа үүсдэг цус алдалт)шингээх зориулалттай.

### Дахин ашиглах боломжтой (даавуу) 
Зарим хүмүүс угааж болдог эсвэл дахин ашиглах боломжтой даавуу хэрэглэдэг. Эдгээр нь олон төрлийн даавуугаар хийгдсэн байдаг - ихэвчлэн хөвөн даавуу, хулс байдаг. Ихэнх загварууд нь дотуур өмдний эргэн тойронд бэхлэгдсэн далавчтай байдаг боловч зарим нь бие болон дотуур өмдний хооронд наалтгүй өмсдөг. Зарим нь (ялангуяа хуучин загварууд) бүстэй загвартай байдаг. Даавуун сарын тэмдгийн дэвсгэрүүд 1970-аад оны үед эргэн ирж,  1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр алдаршсан. Хүмүүс даавуун хэрэглэлийг сонгох болсон шалтгаан нь тав тухтай байдал, цаг хугацааны хэмнэлт, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөө, эрүүл мэндийн шалтгаанууд юм.
Шах

**Шах** (перс. شاه‎, šâh) —Ойрх Дорнод, Дундад Азийн орнуудад хэрэглэж ирсэн хааны цол бөгөөд Делийн султант улс болон Их Могол улсад «падишах» гэх нэршил хэрэглэж ирсэн байна. 

*Шах* гэх үгнээс падишах, шахиншах болон паша зэрэг цолны нэршлүүд гарал үүсэлтэй юм. 

## Цолууд 
**Падишах** (перс. **پادشاه**‎ [pādšāh] **pādšāh,** эртний перс хэл -**pati-xšāyaθiya-** «дээд удирдагч») — Азийн зарим оронд хэрэглэж ирсэн, Ираны хааны цол хэргэм. «Падишах» цолоос өмнө персийн «шах-ан-шах», гэж «хаадын хаан» гэх цол байсан.

*Падишах* цол (хэлбэрүүд: *падшах* буюу *бадшах*)-ыг Евразийн зарим орнуудад буюу Османы эзэнт гүрэн (XV—1922), Афганистанд төвтэй Дурраны эзэнт улс (1747—1823), Их Моголын эзэнт улс (1526—1858) болон Афганистанд (1926 —1973) хэрэглэж иржээ. Мөн "падишах" цолыг бусад зарим орны удирдагч нар богино хугацаанд хэрэглэж байсан. Албан ёсоор хамгийн сүүлд энэ цолыг Афганистаны Мухаммед Захир-Шах (1914—2007) хэрэглэж байжээ.

**Шахиншах** (эртний перс. xšāyaθiya xšāyaθiyānām, перс. شاهنشاه‎ «хаадын хаан») — Эртний Персийн, хожмоо Ираны хааны цол юм. Энэ цолыг анх Ираны Сасанид угсааны удирдагч хэрэглэж байсан. Гэвч тэрээр Ахеменидын (*xšāyaθiya xšāyaθiyānām)* үед хамаардаг учраас Ираны анхны шахиншах гэж Их II Кирийг нэрлэдэг юм. Уг цолыг дундаа үе үе тасарч 2500 жил хэрэглэж иржээ. Ираны сүүлчийн шахиншах нь 1979 оны Исламын хувьсгалаар түлхэн унагасан Мохаммед Реза Пехлеви байсан бөгөөд өнөө үед түүний хүү Реза Кир Пехлавиг Ираны хууль ёсны шахиншах гэж үздэг.

**Паша** (перс. «падишах» —дээд удирдагч гэх үгний товчлол; турк. *paşa*, осман. پاشا‎ — *paşa*, перс. پادشاه‎, эртний перс. **pāti-xšāya** — удирдагч) — Османы эзэнт улс, Египет (1952 оноос өмнө) болон зарим нэг исламын шашинтай улс орны улс төрийн өндөр албан тушаалын цол хэргэм юм.