open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шибүно Хинако

**Шибүно Хинако** (, 1998 оны 11 сарын 15-нд Окаямад төрсөн) нь Японы мэргэжлийн гольфчин бүсгүй. Олон улсын анхны том тэмцээнд анх оролцохдоо л түрүүлж (2019 оны Британийн нээлттэй тэмцээн) олны анхааралд оржээ.

## Эшлэл
Ангилал:Японы гольфчин
Ангилал:Окаяма мужийн хүн
Ангилал:1998 онд төрсөн
Червеняк Тибор

**Червеняк Тибор** (, 1948 оны 8 сарын 8-нд Сольнокт төрсөн) нь олимпын алт, мөнгөн медальт,  Унгарын усны пологийн тамирчин.

## Намтар
Червеняк 10 настайгаасаа усны пологоор хичээллэх болж, анх Сольноки Доза, дараа нь 1973 оноос Үйпешти Доза, 1983 оноос 1985 он хүртэл Волан спорт клубийн багт тоглож байв. 1970-аас 1984 оны хооронд улсынхаа шигшээ багт багтаж 134 тоглолтод оролцжээ.

Тэрбээр 1975 онд Будапештийн технологийн их сургуулийг химийн инженер, мэргэжлээр дүүргээд 1976 оноос Семмелвайс их сургуульд усны пологийн дасгалжуулагчаар ажиллаж байв. Хожим Швейцарт суурьшиж, химич мэргэжлээрээ ажиллах болжээ. Улмаар 1984-өөс 1990 онд Золотурн хотод дасгалжуулагч, 1992 оныг хүртэл Швейцарын усны пологийн эрэгтэй шигшээ багийн ахлагчын албыг хашиж байлаа.

Червенякийн охин Викториа нь Бардигийн гүн, хунтайж Хайметэй гэрлэж, Бардигийн гүнгийн ахайтан болжээ.

## Эшлэл
Ангилал:1948 онд төрсөн
Ангилал:Унгарын усны пологийн тамирчин
Ангилал:Унгарын олимпын аварга
Ангилал:Унгарын олимпын мөнгөн медальтан
Хайфа тойрог

**Хайфа тойрог** (еврей. מחוז חיפה; араб. منطقة حيفا) нь Израилын Хайфа хотыг тойрсон засаг захиргааны тойрог юм. Тус тойрог нь Израилын засаг захиргааны долоон тойргийн нэг бөгөөд төв нь Хайфа юм. Тойргийн газар нутгийн хэмжээ 864 км2.
]]

## Хүн ам 
Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээгээр тойргийн хүн амын тоо 2018 оны байдлаар 1,013,900 байна.

Хувь:

* Еврей — 634 300 хүн. (69,5 %)
* Араб — 228 100 хүн. (25 %)
* Бусад — 50 600 хүн. (5,5 %)

Шашин:

* Еврей — 71,27 %
* Араб-мусульман — 18,81 %
* Араб-христ — 1,78 %
* Друз — 2,52 %
* Бусад — 4,9 %

Хүн амын жилийн өсөлт 0.8% байв.

## Засаг захиргааны хуваарь 
Хайфа тойрог нь Хайфа (565,900 хүн), Хадера (415,400 хүн) гэсэн дэд тойргуудад хуваагддаг.

## Мөн үзэх 
* Израилын тойргууд
* Израилын хотын жагсаалт

## Эшлэл 

Ангилал:Израилын тойрог
Гро Харлем Брундтланд

**Гро Харлем Брундтланд** (, 1939 оны 4 сарын 20-нд төрсөн) нь Норвегийн ерөнхий сайдаар 3 удаа (1981, 1986–89, 1990–96), мөн 1998-2003 онд Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын ерөнхий захирлаар ажиллаж байсан улс төрч юм. Мөн 2007-2010 онд Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудал хариуцсан НҮБ-ын тусгай элчээр ажиллаж байв. Тэрбээр тогтвортой хөгжлийн талаарх "Бидний хамтын ирээдүй" буюу "Брундтландын тайлан"-г гаргасан Брундтландын комиссыг ахалж байснаараа олон улсад алдаршжээ.

Эмч мэргэжилтэй Брундтланд Хөдөлмөрийн Намд элсэж, 1974 онд байгаль орчны сайдаар томилогджээ. 1981 онд Норвегийн анхны эмэгтэй ерөнхий сайд болж, 8 сар ажилласан. Мөн 1986-1989, 1990-1996 онд ерөнхий сайдын албыг дахин хашсан. Ерөнхий сайдын албаа шилжүүлэн өгсны дараа олон улсын тавцанд тогтвортой хөгжил,  нийгмийн эрүүл мэндийн чиглэлээр ажиллах болжээ.

## Эшлэл
Ангилал:Норвегийн ерөнхий сайд
Ангилал:Норвегийн байгаль орчны сайд
Ангилал:Стортингийн гишүүн
Ангилал:Хөдөлмөрийн Намын дарга (Норвеги)
Ангилал:НҮБ-ын тэргүүн
Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Осло Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Норвегийн эмч
Ангилал:Карлын шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Европын Академийн гишүүн
Ангилал:Норвегийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Португалын их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын хүн
Ангилал:Ослогийн хүн
Ангилал:Норвегичууд
Ангилал:1939 онд төрсөн
Цэрэнгийн Чойдорж

Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар **Цэрэнгийн Чойдорж** 1919 онд ОХУ-ын Буриад Улсын нутагт төрсөн. Хэнтий аймгийн Дадал сумын харьяат. Хэнтий аймгийн Дадал сумын “Хөдөлмөр” нэгдлийн дарга байхдаа 1959 оны 12 сарын 24-нд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн. 1937 оноос эхлэн улсад 40 шахам жил хөдөлмөрлөсний дотор Хэнтий аймгийн Дадал сумын “Хөдөлмөр” нэгдлийг үүсгэн байгуулалцаж 30-аад жил удирдахдаа ашиг орлого сайтай, олон талаар хөгжиж бэхжсэн тэргүүний аж ахуй болгосон байна. Ардын Их Хурлын депутатаар 2 удаа сонгогдож, МАХН-ын XII, Нэгдэлчдийн эхний гурван их хуралд төлөөлөгчөөр оролцжээ. Сүхбаатарын одон, “Алтан гадас” одон, медалиудаар шагнагджээ. 

Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:Дадалын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1919 онд төрсөн
Эрдүү хийл

ийн ялгаа (жижиг нь эрдүү хийл)]]
**Эрдүү хийл** (итали. *«viola»*, франц *«алто»*, германаар *«Bratsche»,* орос*. альт*) нь нумт хөгжмийн зэмсэг бөгөөд эхлээд харсан хүнд яг томруулсан хийл мэт харагдавч, дууны өнгө нь доогуур, илүү гүн буюу сөөнгөдүү дуугардаг хөгжмийн зэмсэг юм.

Эрдүү хийл нь мөн хэмжээгээрээ хоорондоо ялгаатай байдаг. Эдгээр зэмсэгүүдийн урт нь 390-аас 425 мм-ийн хооронд хэлбэлзэж болох бөгөөд жүжигчин өөрийн гарын уртаас хамаарч тохирох хэмжээг сонгодог байна. 

## Цахим холбоос 
* International Viola Society


Ангилал:Нумт хөгжмийн зэмсэг
Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг
Бруно Массо

**Бруно Массо** (, 1989 оны 1 сарын 28-нд төрсөн) нь Франц-Германы уран гулгагч. Германы иргэн болсноосоо хойш Алёна Савченкотой хослон гулгаж, олимп, дэлхийн аврга цол хүртжээ.

Францын иргэн байхдаа Камиль Фушер, Анн-Лоре Летшер, Дарья Попова нартай хослон гулгадаг байв.

Ангилал:Уран гулгалтын олимпын аварга
Ангилал:Уран гулгалтын дэлхийн аварга
Ангилал:Францын уран гулгалтын улсын аварга
Ангилал:Германы уран гулгалтын улсын аварга
Ангилал:Францын уран гулгагч
Ангилал:Германы уран гулгагч
Ангилал:Германы олимпын аварга
Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч
Ангилал:Германы олимпын оролцогч
Ангилал:Германы хүн
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1989 онд төрсөн
Израилын ерөнхийлөгч

**Израилын ерөнхийлөгч** (еврей. ‏נְשִׂיא מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‏‎) нь Израил улсын төрийн тэргүүн. Израил бол парламентын бүгд найрамдах улс бөгөөд Ерөнхийлөгч нь гол төлөв төлөөллийн болон ёслолын чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг; бодит эрх мэдэл нь засгийн газрын тэргүүний гарт байдаг. Ерөнхийлөгчийг Кнессет долоон жилийн хугацаагаар сонгодог бөгөөд нэг хүн нэгээс олон удаа Ерөнхийлөгчөөр сонгогдох боломжгүй. Ерөнхийлөгчийн эрх, үүрэг, Ерөнхийлөгчийг сонгох журмыг “Улсын Ерөнхийлөгч” үндсэн хуульд тодорхойлсон болно.

Израилын одоогийн Ерөнхийлөгч бол Реувен Ривлин бөгөөд түүний тангараг өргөх ёслол 2014 оны 7 сарын 24-нд болсон.
Фүжүлэй-роди шаньюй

**Фүжүлэй-роди шаньюй** (хятадаар: 復株絫若鞮) бол Хүннү улсын Хуханье шаньюйн ууган хүү юм. Уугуул нэр нь **Дяотаомогао**. НТӨ 31-20 онд шаньюйн сууринд сууж байв.

## Хаанчлал
Тэрээр их сууринд суугаад өөрийн хүү Хайтунхуг Хань улсад барьцааны хүн болгон илгээв. Жюмисюг зүүн гарын жүки ванд томилж, Чемочөг зүүн гарын лүли вангаар, Нанжиясыг баруун гарын лүли вангаар томилжээ. Жүки ван бол Хүннүгийн төвийн мужийг захирч, дараагийн шаньюй болоход бэлтгэгддэг хүний цол юм. Зүүн Лүли ван бол зүүн гарын мужийн эзэн. Баруун гарын лүли ван нь баруун гарын мужийн эзэн. Фүжүлэй-роди нь НТӨ 28 онд Чэнди хааны ордонд Исемояныг элчээр илгээжээ. НТӨ 25 онд өөрийн биеэр Чаньань хотод очиж бараалхав. Буцахад нь их хэмжээний хишиг өгч явуулсан байдаг. НТӨ 20 онд Фүжүлэй-роди шаньюй өөд болоход суурийг нь зүүн гарын жүки ван Жюмисю Соусе шаньюй цолтойгоор залгамжилжээ.

## Холбоотой өгүүлэл
* Хуханье шаньюй
* Хүннү улс

Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 20 онд өнгөрсөн
Төв тойрог (Израил)

**Төв тойрог** (еврей. מְחוֹז הַמֶּרְכָּז; араб. المنطقة الوسطى) нь Израилын засаг захиргааны долоон тойргийн нэг юм. Төв тойргийн засаг захиргааны төв нь Рамла, хамгийн том хот нь Ришон-ле-Цион юм. Талбай нь 1,293 км². Петах Тиква, Рамла, Шарон, Реховот гэсэн 4 дэд тойргуудад хуваагддаг. 
, Төв тойрог]]

## Хүн ам 
Израилийн Статистикийн төв товчооны мэдээллээр тойргийн хүн амын тоо 2018 оны байдлаар 2,157,500 байна:

* Еврей — 88%
* Араб — 8%
* Бусад — 4%

(Тэмдэглэл: 4% -ийн дийлэнх нь еврейчүүдтэй гэр бүлийн холбоотой байдаг холимог гэр бүлээс гаралтай орос, украин болон бусад хүмүүс, мөн Буцах хуулийн дагуу еврей гэж хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй холимог гаралтай хүмүүс байдаг).

## Засаг захиргааны хуваарь 
## Эшлэл 
Ангилал:Израилын тойрог
Ангилал:Төв тойрог (Израил)
Соусе шаньюй

**Соусе шаньюй** (хятадаар: 搜諧) нь НТӨ 20-12 онд Хүннү улсыг захирч байв. Хуханье шаньюйн хүү. Тэрээр НТӨ 31 онд зүүн гарын Жүки вангаар сонгогдож, НТӨ 20 онд Фүжүлэй-роди шаньюй тэнгэрт хальсны дараа Соусе цолтойгоор шаньюй болсон. Уугуул нэр нь **Жюмисю**. Соусе шаньюй их сууринд суугаад хүү **Хэйлюхоу**-г Хань улсад данж болгож илгээв. НТӨ 12 онд дүү Чемочө нь шаньюй болжээ.

## Холбоотой өгүүлэл
* Хүннү улс
* Хуханье шаньюй
  

 

Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 12 онд өнгөрсөн
Шинэ Серби

thumb|Шинэ Серб газрын зурагт

**Шинэ Серби** () — Украин орны төв хэсэгт оршиж байсан газар нутаг байв. 

Шинэ Серби нь өнөөгийн Кировоград мужийн нутагт оршин байсан. 1752-1764 оны хоорондох хугацаанд Оросын эзэнт гүрний хилийг сахих зорилгоор Польш-Литватай хиллэх хил дээр Запорожье нутгаас тасдан байгуулсан цэргийн түшиц газар байв. 

## Түүх 
1752 онд Австрийн Хабсбургийн угсааны хааны хилийн цэргээс нүүж ирсэн Иван Хорват хэмээх серби жанжин толгойлж байжээ. Новомиргород хотод засаг захиргаа нь төвлөж байв. Хүн амын 75% нь молдав, 12% серб, 13% нь бусад үндэстэн байсан. 

Ангилал:Оросын эзэнт гүрний засаг захиргааны гишүүнчлэл
Ангилал:Украины түүхэн нутаг дэвсгэр
Ангилал:Улс төрийн газар зүй
Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг
Запорожье (бүс нутаг)

thumb|Запорожийг одоогийн Украины нутагтай харьцуулсан газрын зураг

**Запорожье ** () — Украин орны төв өмнөд хэсэгт оршиж байсан нутгийн нэр байв. 

Днепр мөрний боргио тус газар байдаг бөгөөд «Боргионы цаад (нутаг)» гэсэн утгатай юм. 

Өнөөгийн Украин улсын Николаев, Кировоград, Запорожье, Днепропетровск, Херсон, Донецк мужийн нутаг дэвсгэрийг хамарч байв.  

16-18-р зуунд Запорожид хагас автономит  казак улс оршиж байсан нь Запорожьегийн казак юм.

## Түүх 
1667 онд Москвагийн царь, Польшийн ван нарын байгуулсан Андрусовын гэрээ ёсоор 1686 онд Оросын харьяанд тус нутаг шилжсэн ба үүнээс Запорожье гэсэн нэр авсан. Өмнө нь Польш-Литвын мэдэлд байхад «Хээр хөдөө» гэсэн утга бүхий нэртэй байв. 1750 онд Оросын хааны зарлигаар нутгийн өрнө умард этгээдэд Польш-Литватай хиллэдэг хэсэгт Шинэ Серби хэмээх цэргийн түшиц газрыг тасдан байгуулсан. Дараа нь Кременчукт төвлөн Шинэ Серби, Словянсерб, Запорожийн умард хэсгийг оруулан Шинэ Орос гэсэн нутаг дэвсгэрийг үүсгэжээ.

Ангилал:Оросын түүх
Ангилал:Украины түүхэн нутаг дэвсгэр
Ангилал:Улс төрийн газар зүй
Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг
Өмнөд тойрог (Израил)

**Өмнөд тойрог** (еврей. מחוז הדרום; араб. لواء الجنوب) нь Израил улсын хамгийн их газар нутагтай болон хамгийн цөөн хүн амтай тойрог. Энэ нь Негев цөлийн ихэнх хэсэг, мөн Арава хөндийг хамардаг. Өмнөд тойргийн хүн ам 1,272,10 ба газар нутаг нь 14,185 км2. Тойргийн засаг захиргааны төв нь Беэр-Шева, хамгийн том хот нь Ашдод юм. Дэлхийн хамгийн том давсгүйжүүлэх үйлдвэр Ашкелонд ажилладаг (өдөрт 330 мянган м³).

## Хүн ам 
Израилийн статистикийн төв товчооны мэдээллээр тойргийн хүн амын тоо 2018 оны байдлаар 1,272,100 хүн байна:

Хувь:

* Еврей: 834,000 (75.3%)
* Араб: 201,900 (18.3%)
* Бусад: 71,000 (6.4%)

## Засаг захиргааны хуваарь 
## Эшлэл 
Ангилал:Израилын тойрог
Ангилал:Өмнөд тойрог (Израил)
Эстремадура

**Эстремадура** ( []) нь Испани улсын 41.634&nbsp;км² газар нутагтай, 1.067.710 оршин суугчтай  өөртөө засах муж. Өөртөө засах муж нь улсынхаа баруун урд зүгт, Португал улстай хиллэн оршдог. Дотроо Касерес ба Бадахоз гэх хоёр аймагт хуваагдана.

Эстремадурын нэр нь *«extremos del Duero»* гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь «Дуэро голоос чанагш» гэх утгатай аж. Улсын нутаг дэвсгэрийн 8,3 хувийг эзлэх газар нутагт, улсын хүн амын 2,6 хувьтай тэнцэх оршин суугч байгаа нь хамгийн сийрэг Кастили-Ла Манчийн дараа орно. Нутгийн олныг эстремена эсвэл эстремено гэх бөгөөд тэд 383 суурин таран сууна. 100.000 дээш хүн амтай цорын ганц хот нь Бадахоз (150.000 оршин суугч) юм. Өөртөө засах нийгэмлэгийн нийслэл нь Мерида, 59.000 орчим хүн амтай. Хүн амын 57 % нь 10.000 хүрэхгүй оршин суугч бүхий суурингуудад амьдардаг байна.

## Газар зүй 
Эстремадура нь 41.635 км² газар нутагтай (Швейцар ба Бельгийг нийлүүлснээс эсвэл Нидерландаас том буюу ойролцоогоор Сэлэнгэ аймгийн газар нутаг гэсэн үг) ба үүгээрээ улсдаа тавдугаар том газар нутагтай нийгэмлэгт тооцогдоно. 

## Зураг 
## Цахим холбоос 
* Өөртөө засах нийгэмлэг дэх үзэсгэлэнт газрууд ба суурин 
* Эстремадурын албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 

Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг
Дуу бичлэгийн хуурцаг

**Дуу бичлэгийн хуурцаг** (англ. *Compact Cassette*-*CC*; үгчлэн орчуулбал *«авсаархан хуурцаг»*), мөн **хөгжмийн хуурцаг** буюу **кассет**, **дууны хуурцаг** эсвэл зүгээр л **хуурцаг** нь цахилгаан соронзонгийн тусламжтайгаар дуу бичлэгийг хураах болон буцаан тоглуулах зориулалттай аналог дуу тээгч юм. Энэ нь дотроо дууны бичлэг бүхий соронзон туузтай, гадуураа түүнийг хамгаалсан хуванцар гэрээр битүүмжлэгдсэн байдаг. Хуурцгийг тоглуулах эсвэл дуу хураахын тулд түүнд зориулагдсан хуурцаг тоглуулагч хэрэгтэй. 1970-аад оны эхэн үеэс 1990-ээд оны сүүл үеийг хүртэл дууны хуурцаг нь пянзнаас гадна хамгийн ихээр ашиглагдаж байсан дуут хэрэгсэл байв. Анхандаа тийм ч сайн байгаагүй дууны чанарыг соронзон хальсны  материал болон техникийн дэвшилтэт арга технологийг ашиглан улам сайжруулсаар сүүлдээ шаржигнах илүү чимээг дардаг долби системтэй адил өндөр хэмжээнд бичлэг хийдэг болов. 

Хуурцаг ба түүний тоглуулагчийг Нидерландын Филипс (*Philips*) компанийн инженерүүд хөгжмийг зөөврийн байдлаар хэрэглэх зорилготойгоор анх зохион бүтээжээ. Зохион бүтээх ажил 1960 онд эхлэн, 1963 оны наймдугаар сард 
халаасны бичигч (*Pocket Recorder*) төхөөрөмж болгон нийтэд танилцуулжээ.

Хуурцгийн хоёр хэлбэр байна. Нэг нь хуурцагт бүрэн дуу хураасан, нөгөө хуурцагт юу ч бичээгүй хоосон буюу өөрөөр хэлбэл бичлэг хийхэд зориулагдсан байна. Хоосон хуурцагт шинээр дуу хураахтай адил бичлэгтэй хуурцгийн дууг даран шинээр бичлэг хийх боломж бас бий.

## Цахим холбоос 
* Хоосон хуурцагнуудын зургийн цуглуулга (англиар)
* Ихэнх соронзон хальст хуурцгийн харьцуулалт (германаар)

## Эшлэл 
Ангилал:Цахилгаан соронзон дуу тээгч
Ангилал:Филипс
Ангилал:Дууны хальс
Чөяа шаньюй

**Чөяа шаньюй** (хятадаар: 車牙若鞮單于; пиньинь: Chē yá ruò dī chán yú) нь НТӨ 12-8 онд Хүннү улсыг захирч байв. Чөяа шаньюйн уугуул нэр нь **Чемочө** (хятадаар: 且莫車; пиньинь: Qiě mò chē), харин **Чөяа** гэдэг нэр бол түүнийг шаньюйд өргөмжилсний дараа өгсөн цол юм. Тэр Хуханье шаньюйн Жюаньчюй яньчжигаас төржээ. Чемочө нь Үжүлюй шаньюйтэй эх нэгтэй ах дүүс байлаа. 

НТӨ 12 онд шаньюй болсны дараа хүү Үиданыг Хань улсад барьцааны хүнээр илгээв. Хуханье шаньюйгаас хойш Хүннү нь Хань улсын хараат улс болсон учраас тодорхой хэмжээний татвар өгч, төрийн түшээд ноёдын хөвгүүдийг Хань улсын эзэн хааны ордонд барьцааны хүнээр илгээж хараат улс гэдгээ нотлож байсан юм.

## Намтар
НТӨ 31 онд Фүжүлэй-роди шаньюй, их сууринд суусны дараа Хүннүгийн баруун, зүүн гэсэн хоёр мужийг захирдаг лүли ван тушаалтныг томилжээ. Үүний зүүн гарын мужийн лүли ванд **Чемочө** буюу хожмын **Чөяа шаньюйг** томилсон нь жирийн тохиолдол биш байв. Хүннүгийн төрт ёсонд зүүн гарын вангуудыг эрхэмлэж, баруун гарын вангуудыг адагт нь тооцож үздэг байсан тухай Сыма Гуан бичиж үлдээсэн байдаг. Түүнийг эх нэгтэй төрсөн дүү Нанжиясы нь Үжүлю-руоди шаньюй цолтойгоор залгамжилжээ.  

## Эшлэл
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 8 онд өнгөрсөн
2026 оны Өсвөрийн Зуны Олимп

**2026 оны өсвөрийн зуны олимп** (), албан ёсоор **Өсвөрийн зуны олимпын IV наадам** нь 2026 онд зохиогдох өсвөрийн зуны олимп юм.

## Эшлэл
Ангилал:Олимп
Умард тойрог (Израил)

**Умард тойрог** (еврей. מחוז הצפון; араб. منطقة الشمال) нь Израил улсын 7 тойргийн нэг юм. Хойд тойрог нь 4478 км2 газар нутагтай. Тойргийн нийслэл нь Ноф-ха-Галиль бөгөөд хамгийн том хот нь Назарет юм.

Голан өндөрлөгүүдийг 1981 оны Голан өндөрлөгүүдийн тухай хууль батлагдсанаас хойш Израилын Хойд тойргийн харьяа тойрог болгосон; үүнийг зөвхөн АНУ хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн 497-р тогтоолоор уг хавсралтыг хүчингүйд тооцсон.

## Хүн ам 
Израилын статистикийн төв товчооны мэдээллээр тойргийн хүн амын тоо 2018 онд 1,425,700 хүн байна:

Хувь:

* Араб: 680 200 хүн. (53,17 %)
* Еврей: 567 700 хүн. (44,37 %)
* Бусад: 31 300 хүн. (2,44 %)

Шашин шүтлэг:

* Иудаизм: 523 400 хүн. (44,2 %)
* Мусульман: 443 800 хүн. (37,4 %)
* Друз: 93 000 хүн. (7,8 %)
* Христ: 87 500 хүн. (7,4 %)
* Бусад: 35 400 чел. (3,0 %)

Тойргийн хүн амын нягтрал 265 хүн/км² байна.

Хойд тойрог нь хүн амын дийлэнх хувийг арабчууд эзэлдэг цорын ганц тойрог юм.

## Засаг захиргааны хуваарь 
, Хойд тойргийн хамгийн том хот]]

### Дэд тойргууд 
Хойд тойрог нь дараахь дэд тойргуудад хуваагддаг:

* Акко (536 300)
* Изреель (43 000)
* Кинерет (98 100)
* Цфат (98 000)
* Голан (39 800)

### Захиргаанууд 
Ангилал:Израилын тойрог
Ангилал:Умард тойрог (Израил)
Хүний эрхийг хамгаалагч

**Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч** буюу **хүний эрхийг хамгаалагч** гэдэг нь хүчирхийллийн эсрэг хүний үндсэн эрх ба хүний эрхийн төлөө зүтгэдэг хүмүүсийг хэлнэ.

## Өнөөгийн байдал 
Олон улсад дан ялангуяа Умард Солонгос, Хятад, Конго, Судан, Иран гэх мэтийн улсуудад хүний эрхийг зөрчих, хүний эрхийн төлөө тэмцэгчдийг дагаж мөшгих болон баривчлан тарчлаан зовоох, алах, эсвэл сураггүй алга болох мэтийн асуудал их байна. Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч эмэгтэйчүүд мөн хүн амын эмзэг давхаргынхан болон нутгийн уугуул иргэд, мөн түүнчлэн малчид тариачдын эрх ялангуяа хүнд байдалд байна.

## Арга хэмжээ 
### Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага 
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага 1998 онд хүний ​​эрхийг хамгаалагчдыг хамгаалах зорилгоор хүний эрхийг хамгаалагчдын тухай тунхаглалыг батлав.

Европт Бельги, Герман хоёр улсын парламент энэ тухай хуулийг түүнээс хойш баталсан байна. Хүний эрхийн хамгаалагчдыг гадаад, хөгжлийн бодлогод нь дэмжлэг үзүүлэх хүчин чармайлтаа нэмэгдүүлэхийг засгийн газруудад уриалав.

### Хүний эрх Монголд 
Өнөөдөр Монгол Улсад хүүхдийн эрх маш их зөрчигдөж байна. Энэ нь хүний эрхийн талаарх ойлголт дутмаг байгаагийн илрэл юм. Иймээс зарим нэг хүний эрхийг хамгаалагч нарыг эрсдэлд оруулах асуудал гарч байна. Тухайлбал залуухан хүний эрхийг хамгаалагчдад зайлшгүй анхаарал хандуулах, туслан дэмжих хэрэгтэй. Үүнд хүүхдүүд өөрсдөө тэмцэх хэрэгтэй. Хүүхэд хүүхдийнхээ эрхийг хамгаалагч байх хэрэгтэй. Эдгээр залуу тэмцэгчдийн ач холбогдлыг өндрөөр үнэлэх хэрэгтэй. Олон нийтийн сүлжээнд хүмүүс хоорондоо гутаан харилцан доромжлох, цаашлаад уул уурхай хөгжсөн орон нутагт амьдарч буй малчид иргэдийг эрх байнга зөрчигддөг. Ус, байгаль орчин, агаар бохирдсоноор тэдний эрх ч зөрчигдөж байна гэсэн үг.

Ангилал:Хувь хүний эрх

Ангилал:Эрх зүйн хүний нэршил
Чимэдийн Хүрэлбаатар

**Чимэдийн Хүрэлбаатар** (1968 онд Улаангомд төрсөн) нь Монголын улс төрч, эдийн засагч.

## Боловсрол
*1986 онд Увс аймгийн Улаангом хотын 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль,
*1991 онд ОХУ-ын Санкт-Петербург хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль (Төлөвлөгөө, эдийн засагч)
*1998 онд Австралийн Сидней Их сургууль (Эдийн засгийн магистр)

## Ажилласан байдал
*1991-1992: Үндэсний хөгжлийн яаманд эрдэм шинжилгээний ажилтан
*1992-1995: Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд багш
*1998-2000: Засгийн газрын дэргэдэх Эдийн засгийн бодлогын чадавхыг дэмжих төсөлд ахлах эдийн засагч
*2000-2003: Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эдийн засгийн зөвлөх
*2003-2007: Санхүү, эдийн засгийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга
*2007-2008: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Түлш, эрчим хүчний сайд
*2008 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
*2008-2009, 2016-2017: Монгол Улсын Их Хурлын Төсвийн Байнгын хорооны дарга
*2009-2012: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга,
*2017-2021: Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд,
*2021 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн-Эдийн засаг, хөгжлийн сайд.

## Гэр бүл 
* Эхнэр Равжингийн Саранцэцэг-МонголБанкны Мөнгөн тэмдэгтийн газрын захирал.
* ах Чимэдийн Ганболд-Хөдөлмөр халамжийн газрын Монитрингийн газрын дарга, 2020 оноос Ерөнхий Консул. 
* ах Чимэдийн Гантулга.

## Шагнал
*Бүртгэл статистикийн тэргүүний ажилтан (2005)
*Засгийн газрын хүндэт өргөмжлөл (2006)
*Алтан гадас одон (2006)
*Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2011)

Ангилал:Монголын сангийн сайд
Ангилал:Монголын түлш эрчим хүчний сайд
Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга
Ангилал:Монголын эдийн засагч
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)
Ангилал:Улаангомын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1968 онд төрсөн
Содовжамцын Хүрэлбаатар

**Сорхууд** овогт **Содовжамцын Хүрэлбаатар** (1951 оны 10 сарын 17-2023 оны 9-р сарын 19) нь Монгол Улсын дипломатч. Япон улсад 2 удаа болон БНАСАУ-д Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байв. Монгол, Японы харилцааг дэмжих “Түншийн холбоо” нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч байсан.
 
## Намтар 
Түүний эцэг Ц.Содовжамц Ховд аймгийн уугуул хүн байсан бөгөөд нутгаасаа гарч Багшийн сургуулийг дүүргээд Завхан аймагт багшилж байсан. Удалгүй цэргийн хүн болж Баянхонгор аймагт ажиллаж амьдрах болсон байна. Харин С.Хүрэлбаатарын эх нь Х.Сангидулам гэдэг хүн байсан ажээ. Х.Сангидулам нь хүүгээ сургууль соёлд суралцуулах гэж Ц.Содовжамцтай гэр бүл болж овоглон сургууль төгсгөсөн.

### Боловсрол 
Хүрэлбаатар 1969 онд Баянхонгор аймагт дунд сургууль дүүргээд Улсын Багшийн Дээд Сургуулийн орос хэлний ангид элсэн орж 1971 он хүртэл суралцсан. Улмаар 1971-1976 онд  Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургуульд суралцаж дипломатч мэргэжил эзэмшжээ. Сүүлд 1989-1991 онуудад ЗХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын академид сурч дүүргэсэн байна. 
 
### Ажилласан байдал 
* 1976-1981 Гадаад харилцааны яамны Азийн газрын ажилтан. Энэ үедээ Япон улсаас БНМАУ-д суугаа ЭСЯ-нд томилогдон орчуулагчаар 2 жил ажилласан.
* 1981-1987 онд БНМАУ-ын Япон улсад суугаа ЭСЯ-ны 3-р нарийн бичгийн дарга
* 1987-1989 онд БНМАУ-ын ГЯЯ-ны Азийн газрын 2-р нарийн бичгийн дарга
* 1991-1996 онд ГХЯ-ны Ази-Африкийн газрын дарга
* 1997-2001 онд Монгол улсаас Япон улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд
* 2002-2005 онд Монгол улсын ГХЯ-ны бодлого төлөвлөлт, мэдээлэл, үнэлгээний газрын зөвлөх
* 2005-2008 онд Монгол улсын ГХЯ-ны Азийн газрын дарга
* 2008-2011 онд Монгол улсаас БНАСАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд
* 2012-2017 онд Монгол улсаас Япон улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд

## Шагнал 
* Японы "Мандах нар" одонгийн алт мөнгөн од, зэрэглэлийн одон (2017)
* Монгол Улсын Гавьяат Эдийн засагч (2021)
* Алтангадас одон

## Гадаад холбоосууд 
* Монгол Японы харилцааны тулгын чулууг тавилцсан эрхэм - 2017.12.18

 

Ангилал:Монголын дипломатч
Ангилал:Япон дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн төгсөгч
Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан
Ангилал:Баянхонгорынхон
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1951 онд төрсөн
Ангилал:2023 онд өнгөрсөн
Гоулихү шаньюй

**Гоулихү шаньюй** (хятадаар: 呴犁湖, пиньинь: Gòu lí hú) бол НТӨ 102-101 онд Хүннү улсыг захирч байсан нэгэн юм. Ичисе шаньюйн хүү. Үшилү шаньюй нас барсны дараа Хань улс хойд хилээ өргөтгөхөөр хэрэм бэхлэлт барьж эхлэв. Үүний хариуд НТӨ 101 онд морьт цэргийн хүчээр Диншян, Юньжун, Жан Е, Жючюань гэх суурин газрыг довтолж ихээхэн хүн олзолж буцжээ. Уг жилдээ Гоулихү шаньюй өвчнөөр нас барсан. Түүнийг дүү Чедихөү нь залгамжилж шаньюй болжээ. 

Ангилал:МЭӨ 2-р эсвэл 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 101 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Чедихөү шаньюй

**Чедихөү шаньюй** (хятадаар: 且鞮侯; пиньинь: Qiě dī hóu) бол НТӨ 101-96 онд Хүннү гүрнийг захирч байсан нэгэн юм. Ичисе шаньюйн хүү. Тэрээр Гоулихү шаньюйг залгамжилсан.

## Намтар
НТӨ 101 онд Хүннүгийн шаньюй Уди хаантай хэл амаа ололцож, найрамдлын гэрээ байгуулахын тулд олзны хятадуудын дотроос нутагтаа буцахыг хүссэн хүмүүсийг суллан тавьж явуулжээ. Уди хаан Хүннүд Сү Ү тэргүүтэй элч нарыг илгээж, хэрэв хүннү нар Хятадын хараат улс болбол найрамдлын гэрээ байгуулахыг зөвшөөрнө гэв. Шаньюй, түүний зөвлөх Вэй Люй тэргүүтэй хүннү ноёд, түшмэд, жанжин нар Хятадын хараат улс болохыг огт зөвшөөрөхгүй байсан учир Хятадын элч төлөөлөгчид Хүннүгийн зарим ноёд түшмэдтэй хуйвалджээ. Тэд зөвлөх Вэй Люйг алуулж, шаньюйн хатныг хулгайлан авч гартаа оруулж байгаад шаньюйд хараат болохыг тулган хүлээлгэхээр шийдсэн ч Хүннүгийн талаас хуйвалдааныг илрүүлж, урвагчдыг цаазлав. Чедихөү шаньюй Хань улсын элч нарт Хүннүд сайн дураар дагаар орох шаардлагыг сөргүүлэн тулгасанд Сү Үгээс бусад нь цөм Хүннүд дагаар орсон. Харин Сү Ү цаазаар аваачигдсангүй, алс умард дахь Байгал нуурын тэнд 19 жил амьдарсны дараа өөрийн улсдаа буцаж очжээ. 

### Хань улстай дайтсан нь
НТӨ 99 онд Ли Гуанли, Ли Лин нарын гурван жанжин Хүннүгийн эсрэг гурван чиглэлээр довтолсон боловч ямар ч амжилт олсонгүй. Ли Лин нь шаньюйн цэрэгт бүслэгдэн байлдаж байгаад олзлогджээ. Хань улсын хууль ёсоор хятад сайд, түшмэд, жанжид давуу хүчинд автан дайсанд амьд олзлогдоод бууж өгсөн байвал урвасанд тооцогдон цаазаар авагдах ял заагдаж, ар талд үлдэгсэдийн хэн нэгийг цаазлан алах журамтай байжээ. Дайсанд баригдаад, бас нутаг буцах аргагүй болсон Ли Лин Хүннүд дагаар орж, тэдний төлөө зүтгэхийг зөвшөөрсөн байна. Чедихөү шаньюй түүнд охиноо хатан болгон өгч, өөрийн жанжинаа болгоод Киргиз аймгуудыг захируулан суулгажээ. 

НТӨ 97 онд Ли Гуанли жанжин их цэрэг удирдан Хүннүгийн шаньюйн амьдардаг Хангайн нуруу, Орхоны хөндийг зорин давшив. Чедихөү шаньюй эмэгтэйчүүд, хүүхэд хөгшдийг ар тийш нүүлгээд өөрөө цэрэг авч байлдан хятад цэргийн давшилтыг зогсоосон ба улмаар нутаг руу нь ухраан зугтаалгажээ. 

Энэ тулааны дараа жил Чедихөү шаньюй нас барж, суурийг нь түүний ахмад хүү ᠋**зүүн гарын ᠋᠋᠋Түци ван** "Хүлүгү шаньюй" цолтойгоор залгамжилжээ. 

## Эшлэл
Ангилал:МЭӨ 2-р эсвэл 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 96 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Хүлүгү шаньюй

**Хүлүгү шаньюй** (хятадаар: 狐鹿姑, пиньинь: Hú lù gū) нь НТӨ 96-85 онд Хүннү улсыг захирч байсан. Чедихөү шаньюйн хүү.

## Намтар
Түүнийг шаньюй байх хугацаанд Хань улс олон удаа Хүннүтэй дайтаж байв. НТӨ 90 онд Ли Гуанли 70,000 морьт цэрэг, 100,000 явган цэрэгтэйгээр Шуофан хотоос хөдөлж, умар зүг давшжээ. Үүний хариуд Хүннүгийн шинэ шаньюй Хүлүгү улс гүрнийхээ өнцөг булан бүрээс цэрэг татаж, угтан авч байлдав. Түүхийн баримтаас үзэхэд Хүлүгү шаньюйд Хань улсын цэргийн тоотой харьцуулахад нилээд бага тооны хүчин төвлөрч байв. Дайнд хятадын зүүн, баруун замын цэргийн аль аль нь амжилт ололгүй хүннү нарт ялагдаж ухран зугтав. Харин Ли Гуанлийн цэрэг Динлин нарыг цохиж ухраагаад тэдний хойноос бараг эзгүй үлдсэн газраар хөөцөлдөн Орхон мөрөн шахтал нэлээд амжилттай давшиж байжээ. Яг тэрхүү шийдвэрлэх мөчид Ли Гуанлийн гэр бүл хараал хийсэн хэрэгт холбогдон баригдаад цаазаар авахуулах болж байгаа тухай мэдээ жанжны цэргийн хороонд хүрч ирэв. Үүний улмаас Ли Гуанлийн цэргүүд нь өөрөөс нь урваж дотроо үймж байсан нь Хүннүд ялагдах том шалтгаан болжээ. Нэгдсэн хүчгүй болж, хэдэн хэсэгт хуваагдсан хятад цэргийг хүннү нар ээлжлэн устгасаар Ли Гуанли бүслэгдэж, аргагүйн эрхэнд бууж өгчээ. 

Энэ ялагдал нь Хань улсын доройтож байсан эдийн засагт хүнд цохилт болж, төрийн сан хөмрөг хоосорч, эзэн хааны дайнч бодлогод том цохилт болсон юм. Харин Хүннү улс нь Төв Ази, Зүүн Азид тэргүүлэх том хүчин болж, худалдаа арилжааны гол замд хяналтаа дангаар тогтоож, Хань улстай худалдаа хийхийг найрсгаар тулгахад хүрсэн. НТӨ 85 онд Хүлүгү шаньюй өөд болов. Түүнийг Хуяньди шаньюй залгамжилжээ.

## Эшлэл
Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 85 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ирланд хэл

**Ирланд хэл** (ирл.Gaeilge) нь Ирландчуудын хэл, Кельт хэлний нэг; Шотланд, Мэн хэлний хамт энэ нь Гойделийн дэд бүлэгт багтдаг. Ирланд хэл нь Ирланд арлаас гаралтай бөгөөд 18-р зууны сүүлч хүртэл ихэнх хүн амын анхны хэл байжээ. 19-р зууны эхэн үеэс арлын ихэнх оршин суугчдын төрөлх хэл нь Англи хэл байсан боловч Гэлвэй, Керри, Корк, Донегал зэрэг өргөн хүрээтэй мужууд, мөн Уотерфорд, Мэйо, Мийт зэрэг жижиг хэсгүүдэд ирланд хэлээр ярьдаг.

МЭ-ний 4-р зуунаас эхтэй бичгийн үндсэн хэлбэртэй, 5-р зуунаас хойш Ирланд хэлийг латин үсгээр бичсэн тул Ирланд нь Баруун Европ дахь хамгийн эртний хэлний уран зохиолтой юм. Ирланд хэл нь Мюнстер, Коннахт, Ольстер гэсэн гурван том аялгуутай бөгөөд яриа, зөв бичих хэлний хувьд ялгаатай байдаг. Мөн 1950 онд парламентын комиссоос боловсруулсан "стандарт бичгийн хэлбэр" байдаг.

Бүгд Найрамдах Ирланд улсын албан ёсны хоёр хэлний нэг нь (англи хэлний хамт). 2005 оны 6 сарын 13-нд Ирланд хэлийг Европын Холбооны албан ёсны хэлний тоонд оруулах шийдвэр гаргасан, 2007 оны 1 сарын 1-нээс хүчин төгөлдөр болсон.

Ирландын засгийн газрын албан ёсны тоо баримтаар Бүгд Найрамдах Ирланд улсад ирланд хэлээр ярьдаг 1.570.894 хүн байдаг. Үүнээс 339,541 нь Ирланд хэлийг өдөр тутмын харилцаандаа ашигладаг; 155,039 долоо хоногт нэг удаа; 585 300 - цөөн удаа; 459 657 - бараг хэзээ ч ашигладаггүй, 31 357 нь хэлний хэрэглээний давтамжийн талаар асуултанд хариулаагүй болно. Гэсэн хэдий ч Ирланд хэлний олон идэвхтэн, мэргэжлийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүд энэ өгөгдөлд эргэлздэг. Олон хүмүүс энэ хэлийг өдөр тутмын харилцаанд ашигладаг эх хэлээр ярьдаг хүмүүсийн тоог ердөө 65,000 гэж тооцдог.

## Тэмдэглэл 
## Эх сурвалж 
Ангилал:Дан ганц хэл
Ангилал:Ирландын хэл
Ангилал:Их Британийн хэл
Ангилал:Аюулд орсон хэл
Шюйлюйчюаньчюй шаньюй

**Шюйлюйчюаньчюй шаньюй** (хятадаар: 虛閭權渠, пиньинь: Xūlǘ Quánqú) нь НТӨ 68-60 онд Хүннү улсыг захирч байв. Хүлүгү шаньюйн хүү, Хуяньдийн дүү. Түүнийг хатан нь болох **Жюаньчю яньчжи** НТӨ 60 онд хорлож нөгчөөв. Улмаар Жюаньчю яньчжи төрийн эргэлт гаргаж, өөрийн амраг Уяньгюйдиг шаньюй болгов.

## Гэр бүл
Тэр 2 хүүтэй байжээ. 
* Жижи шаньюй
* Хуханье шаньюй

 

Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 60 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Үшилү шаньюй

**Үшилү шаньюй** (хятадаар: 烏師廬; пиньинь: Wū shī lú) нь НТӨ 105-102 онд Хүннү гүрнийг захирч байсан. Үвэй шаньюйн хүү.

## Намтар
Уди хаан Хүннүгийн удирдлагын дунд яс хаяж, өвөр хооронд нь нүдэлдүүлэх зорилгоор НТӨ 105 оны үест **Үшилү шаньюй**, баруун этгээдийн **жүки ноён** хоёрт нэгэн зэрэг бараг адил хэмжээний элч төлөөлөгч, бэлэг сэлт илгээжээ. Гэсэн ч баруун этгээдийн жүки ноён өөр дээр нь хүрэлцэн ирсэн Хятадын элчийг эд юмсынх нь хамт шаньюйдаа хүргүүлжээ. Уди хааны далд хорон санаа, заль мэх илэрч, түүний элч төлөөлөгчдийг шаньюй барьж хорьсон. Энэ явдлаар шалтаглаж Уди хаан Жао Понү жанжинд 20,000 цэрэг өгч Үшилү шаньюйг довтуулжээ. Гэтэл уг дайралтыг Хүннүгийн цэргийн хүч бут ниргэж чадсан байна. Улмаар Жао Понү жанжин Шоусянь хотод орогнов. Үшилү шаньюй энэхүү хотыг эзлэх гэж удаан хугацаагаар сахин сууснаас тахалд өртөж нас баржээ. Түүнийг өвчнөөр нас барсны дараа авга ах Гоулихү нь шаньюйн сууринд суув.

## Эшлэл
Ангилал:МЭӨ 2-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 102 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Хуяньди шаньюй

**Хуяньди шаньюй** (хятадаар: 壺衍鞮; пиньинь: Húyándī) нь НТӨ 85-68 онд Хүннү улсыг захирч байв. Хүлүгү шаньюйн хүү. Түүний ээж Жюаньчю яньчжи хүүгээ шаньюй болгохын тулд дагаар орсон Вэй Люй тэргүүтэй хятад жанжид, ноёдын нөлөөг ашиглажээ. Энэ нь Хуяньди бол хятад ноёдын утсан хүүхэлдэй байсан гэсэн үг юм. Хятад иргэдийн нөлөөнд хэт автсан нь Хүннүгийн хараат аймгийн ноёд жанжид, өөрийн дотоод ноёдын итгэлийг алдахад хүрсэн нь *"...НТӨ 76 оны үест ухуаньчууд Иншань уулын орчимд байсан Түмэнгээс өмнөх үеийн Хүннүгийн шаньюй нарын булш бунхныг малтан тоносон..."* явдлаар гарч эхэлсэн. Хүннү нар машид хилэгнэж цэрэг хөдөлгөн ухуаньчуудыг ширүүн дайралтаар бут цохиж, эргүүлэн эзэлж авсан байна. Гэвч ган, зуд болж, мал сүрэг үхэж, тариа ургасангүй, өлсгөлөн тохиолдов. Хүннүгийн хүн амын гуравны нэг нь дайн дажин, өлсгөлөн зовлонгийн улмаас амь үрэгдсэн нь НТӨ 71 онд Хүннүгийн эсрэг баруун талаас нь үсүньчүүд, зүүн талаас нь ухуаньчууд, хойд талаас нь Енисей хавийн динлинчүүд холбоотон болж бослого гаргахад түлхэц болжээ. Энэ нь ч их амжилтанд хүрсэн. НТӨ 68 онд Хуяньди шаньюй нас барсны дараа түүнийг дүү Шюйлюйчюаньчюй нь залгамжилжээ.

## Эшлэл
Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 68 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Уяньгюйди шаньюй

**Уяньгюйди шаньюй** (хятадаар: 握衍朐鞮, пиньинь: Wò yǎn qú dī) нь НТӨ 60-58 онд Хүннү улсыг захирч байв. Увэй шаньюйн ач хүү. Жинхэнэ нэр нь Түци Тан. Шюйлюйчюаньчюй шаньюйн Жюаньчюй хатантай амрагийн холбоотой байснаа ашиглаж, төрийн эргэлт гарган шаньюй болов. Төрийн эрхэнд гармагц өмнөх шаньюйн талын ноёд жанждыг цаазалж, Хань улстай найрамдал тогтоохыг хүсэн элч илгээжээ. Энэ мэт үймээн самуунаас болж Хүннүгийн зүүн гарын ноёд 40,000 цэргийн хүчээр шаньюйн ордыг довтлоход тэр өөрийн амийг хорлон үхэв. Ингээд Хүннү улсад төрийн нэгдмэл удирдлага нуран унаж, богино хугацаанд хүчирхэг ноёдын түлхээсээр 5-6 шаньюй товойн гарч ирсэн. 

Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:МЭӨ 58 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Үлэй шаньюй

**Үлэй шаньюй**  (хятадаар: 烏累; пиньинь: Wū lèi) нь НТ 13-18 онд Хүннүгийн төрт улсыг захирч байсан. Жинхэнэ нэр нь **Сянь**. Үжүлюгийн дүү. Түүний засаглалын үед Шинь улсын хуанди Ван Ман, Хүннүгийн шаньюйн тамганы үгийг солих, Хүннү улсыг Ухуань зэргийн аймгаас албан татвар авч, тэдний газрыг эзэмшиж байгааг шүүмжлэх, Ван Маны ордонд барьцааны хүн болгож илгээсэн шаньюйн хоёр хүүг цаазлах, Хүннүг дотроос нь задалж 15 аймагт хувааж, тус бүрд шаньюй нарыг томилох зэргийн ноцтой зөрчлийг байнгын давтамжтай хийж байсан нь хоёр улсыг дайны нөхцөл рүү түлхжээ. Тиймээс НТ 15 оноос Шинь улсын хил рүү довтолж дээрэм хийж эхлэв. НТ 18 онд Үлэй шаньюй нас баржээ. Түүнийг дүү Юй нь **Худуэрши** цолтойгоор залгамжилсан. 

Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн
Ангилал:18 онд өнгөрсөн
Сэли хаан

**Сэли хаан** (хятадаар: 頡利可汗, пиньинь: xiélì kěhàn) хэмээх **Ашина Дуоби** (хятадаар:阿史那咄苾, пиньинь:āshǐnà duōbì) бол 620-630 онд Зүүн Түрэг улсыг захирч байсан. Мөн тус улсын сүүлчийн хаан. 
## Бага нас
Киминь хааны Түгүхүнь улсаас гаралтай Поши хатнаас төрсөн. Сэли хааныг багад нь нагац талын Күлүг дархан ноён түүнийг сургаж хүмүүжүүлсэн. Дуоби нь хаан болохын өмнө **Баатар шад** цолтой байв. 
## Хаанчлал
Сэли хааны үед (620-630) түрэгүүд хятадын Сүй, Тан улс руу олон удаа байлдан довтолсон билээ. Энэ хугацаанд Түрэгийн хаад, Хятадын дотоод тэмцэлд идэвхтэй оролцож, тэдний эдийн засаг, улс төрийн нөлөөнөөс гарахаар идэвхтэй оролдож, Сүй улс мөхөж Тан улс (618-907) мандахад багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ. Тан улс дөнгөж үүсч тогтсоныхоо дараа хараахан бэхжиж амжаагүй байсан тул Түрэгийн довтолгооны эсрэг шийдвэртэй арга хэмжээ авч чадахгүй байсан тул ихээхэн бэлэг сэлтээр аргацаан тогтнож байв. Гэвч Тан улс удалгүй дотоод байдал нь чадавхитай болж, дотоодын асуудлаа цэгцэлж дуусаад, гадаад улс руу чиглэсэн идэвхтэй бодлого хэрэгжүүлсэн. Үүний хамгийн эхэнд Түрэгийн зүүн, баруун хаант улсууд өртсөн. 
Тухайн үед Түрэг, Уйгурын олон овог аймгууд 580-аад оны үеэс Говийн өмнөх нутагт шилжин нутаглан, хятадын эд бараа, нялуун аашинд нь дассан Түрэгийн ноёдууд, урьдын адил малчин нүүдэлчин ахуйгаар амьдрах чадваргүй болсноор Түрэг улс, Түрэг хааны хатуу засаглалаас дүрвэх болжээ.       

Ийм үед Тан улсын Тайзун хуанди 630 онд цэргийн хүчээр Сэли хааны Түрэг улсад дайран орсон үед Сэли хааны цэргийн хүчийг Говийн өмнөх нутагт бут цохиж, Сэли хаан олзлогдсноор Говиос өмнөх нутагтай Түрэгийн ноёд баатад, цэрэг, ард түмэн, Тан улсын боол нь болжээ. 
## Гэр бүл
* Хатан: Ичэн гүнж (Сүй улс) (義成公主)
Сэли хаан таван хүүтэй.
* Ашина Диэлуожи, 
* Ашина Юкук, 
* Ашина Поломэнь, сүүлд Тан улсын жанжин болсон.   
* Ашина Тэгин, Зүүн Түрэг улсын Ябгу тушаалтай
* Этмиш бег, Хожуу Түрэг улсыг байгуулсан Эльтерес хааны эцэг.    

## Эшлэл
Ангилал:7-р зуунд төрсөн
Ангилал:634 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Чуло хаан

**Ашина Сылифүшө** буюу **Чуло хаан** (хятадаар:處羅可汗, пиньинь: chuluokehan; жинхэнэ нэр, хятадаар: 阿史那俟利弗設, пиньинь: ashina silifushe) бол Зүүн Түрэгийн хаант улсыг 619-620 оны хооронд захирч байсан. Киминь хааны хоёрдугаар хүү, Шиби хааны дүү. 620 онд Ашина Дуоби нь Сэли цолтой хаан суурийг залгамжлсан. 

## Гэр бүл
* Хатан: Ичөн гүнж
Чуло хаан гурван хүүтэй байсан. 
# Юшэ Шад цолтой Ашина Момо, 
# То Шад цолтой Ашина Шээр, 
# Ашина Данай

## Эшлэл
Ангилал:6-р зуунд төрсөн
Ангилал:620 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Камикава Дайки

**Камикава Дайки** (1989 оны 11 сарын 9-нд Ямагүчид төрсөн) нь Японы жүдоч. 2010 онд алдарт Тедди Ринерийг шүүгчдийн саналаар ялж, үнэмлэхүй ангиллын дэлхийн аварга цол хүртэж явсан.

5 настайгаасаа барилдаж эхэлсэн Камикава нутагтаа Коонан дунд сургуулийг дүүргээд Хирошима хотын Соотокү ахлах сургуульд шилжин суралцаж, төгсөх ангидаа ахлах сургуулиудын улсын аварга болж байв. Мэйжи их сургуулийг төгссөн. 2012 оны Лондоны олимпод оролцсон ч медаль хүртэж чадаагүй. Уран мэхтэй боловч цацаа цалгиа ихтэй, хэнийг ч ялж, хэнд ч ялагдаж мэдэх жүдочин гэгддэг. 

Ангилал:Японы жүдоч
Ангилал:Ямагүчигийн хүн
Ангилал:Мэйжи Их Сургуулийн төгсөгч
Ангилал:1989 онд төрсөн
Монголын хүнсчдийн холбоо

**Монголын хүнсчдийн холбоо** нь Монгол Улсад үндэсний хүнсний үйлдвэрийг хөгжүүлэх, хүнсний бодлого, аюулгүй байдал, чанартай холбоотой асуудлаар төр, засгийн байгууллагуудтай хамтран ажиллах, үзэсгэлэн, яармаг зохион байгуулах, төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэх зорилготой, 2018 оны 8 сарын 28-нд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн төрийн бус байгууллага юм.

## Удирдлага
*Ерөнхийлөгч Дэндэвийн Тэрбишдагва
*Дэд захирал:
**2018-2021 он М.Нармандах
**2017-2018 он М.Говьсайхан
**2008-2017 он Х.Гиймаа

Ангилал:Монголын төрийн бус байгууллага
62-р сургууль

Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хот Сонгинохайрхан дүүргийн 19-р хороонд байрлах Нийслэлийн ерөнхий боловсролын **62 дугаар сургууль** нь 1975 онд байгуулагдсан. 

Файл:62-р сургууль.jpg

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын суурь боловсрол
Ангилал:Улаанбаатарын сургууль
Гүндсамбуугийн Ариунчулуун

Гүндсамбуугийн Ариунчулуун (1975 оны 5-р сарын 24-нд төрсөн) нь MGLRADIO-ийн хөтлөгч юм. Тэрээр 2020 оны 3-р сараас MGLRADIO-д ажиллаж эхэлсэн. Анжигай нэрээрээ олонд танигдсан.

## Намтар 
Ариунчулуун нь 1975 онд Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэ-Цагаан сум буюу хуучнаар Сэцэн Хан аймгийн Хурц вангийн хошуунд Хавхчин овогт Хаянхярваагийн Гүндсамбуугийн отгон хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр 1992 онд Монголын Скаутын холбоонд нэгдсэнээсээ хойш тасралтгүй ажилласаар Монголын Скаутын Холбооны удирдах зөвлөлийн гишүүн болсон. Банжиг Блогт "Хашир Анжигай ингэж хэлэв" блогийг хөтлөдөг байсан төдийгүй Банжиг.Нэт сайтыг хариуцаж байсан. Тэрээр 2020 оны 3-р сараас эхлэн Дэлхийн Монголчуудын - MGLRADIO 88.3-д өглөөний хөтөлбөрийн үндсэн хөтлөгчөөр "Анжигай" нэрээрээ ажиллаж эхэлсэн. 2023 оны зун ажилаасаа гарсан.

## Хөтлөсөн нэвтрүүлгүүд 
* Өглөөний мэнд
* Та мэдэх үү?
* Өглөөний мэдээ
* Үдийн хачир
* Далавчтай юу? Шүүртэй юу?
* Гайхмаараа хөө
Ангилал:Монголын радиогийн хөтлөгч
Ангилал:1975 онд төрсөн
Бегю хаан

**Бегю хаан** (?-716) бол 716 онд хожуу Түрэг улсын Капаган хааны дараа хэсэг хугацаанд хаан байсан хүн юм. Тэр бол Капаган хааны хүү. Түрэг улсын баруун зүгт хийсэн аян дайнд олон тулаанд гавьяа байгуулжээ. Күлтегин жанжны удирдсан цэргийн бослогод Бегю хаан болон Капаган хааны шадар ноёд алагдаж, тус жилдээ Элтэрэс хааны ууган хүү Могилян нь Бегю хааныг залгамжилжээ. 

Ангилал:7-р зуунд төрсөн
Ангилал:716 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Ижань хаан

**Ашина Ижань** бол Хожуу Түрэгийн хаант улсын 5 дахь хаан юм. 734-739 оны хооронд хаан байсан. Билгэ хааны Кутлук Сэбэг хатнаас төрсөн. Энэ хүний тухай мэдээлэл маш хомс зүйлс үлджээ. Түүнийг дүү Билгэ Кутлук залгамжлсан. 

Ангилал:8-р зуунд төрсөн
Ангилал:739 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Тэнгри хаан

**Тэнгри хаан** цолтой **Билгэ Кутлук** бол Хожуу Түрэгийн хаант улсыг 739-741 онд захирч байсан 6 дахь хаан юм. Билгэ хааны Кутлук Сэбэг хатнаас төрсөн, хоёр дахь хүү. Тэнгри хаан, өөрийн эх Сэбэг хатны тушаалаар ойрын садан баруун гарын шад ноёныг цаазласан, ингээд зүүн гарын шад Панкүл тегин энэ явдлаас болгоомжилж өөрийн талын цэргийн хүчээр хааны орд өргөөг довтолон, Тэнгри хаан, Кутлук Сэбэг хатан, хатны нууц амраг Юйси тархан нарыг барьж аваад хороосон. Ингэснээр Түрэг улсад дотоодын дайн гарч, 5 жилийн дараа Түрэг улс мөхсөн юм.

Ангилал:8-р зуунд төрсөн
Ангилал:741 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Мелилья

**Мелилья** ( [], тар. ⵎⵕⵉⵜⵛ Мритк) нь Газар дундын тэнгисийн эрэг дээр, Марокко Улстай эх газраар хиллэх, Умард Африкт орших Испанийн хот юм. Мелилья нь Испанийн эксклав учир Европын Холбоонд ордог боловч тус холбооны нутаг дэвсгэрт үйлчлэх гаалийн эрх зүйн кодекст багтдаггүй онцлогтой. Мөн түүнчлэн Шенгений бүсэд энэ хот бас ордоггүй. Нийт 13,4 км² газар нутагт ойролцоогоор 96.487 хүн оршин суудаг (2019 оны мэдээ).

Мелилья нь 1497 оноос хойш Испанийн мэдэлд байсан бөгөөд 1956 онд Франц ба Испанийн колоничлогч хүчнүүдээс Марокко улс тусгаар тогтноход ч Мелилья ба мөн л африк тивд орших Сеута хотууд Испанийн харьяанд хэвээр үлдсэн байдаг.

## Байрлал 
Мелилья нь африк тивийн хойг (*Кабо де Трес Форкас*) дээр орших ба хотыг тойрсон бүрэн бэхлэлттэй. Хоттой хамгийн ойрхон орших дараагийн хот нь өмнө зүгт арван километрийд зайд орших Марокко улсын Надор юм.
## Засаг захиргааны хуваарь 
Хот нийт найман дүүргээс (*barrios*) бүрдэнэ.

## Түүх 
Мелилья хотыг магадгүй Финикичүүд нийтийн тооллын өмнөх 1100 оны орчим *«Русадир»* гэх нэртэйгээр худалдааны газар болгох зорилгоор анхны сууринг байгуулсан гэж үздэг. Сүүлд нь тус сууринг Карфагенчууд эзэлсэн бол дараа нь нийтийн тооллын 42 онд Ромын аймаг болох Мавретани Тингитанад нэгдсэн Мавританийн Хант Улсын мэдэлд байсан аж.

## Хүн ам 
## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас (испаниар)

## Эшлэл 

Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Африкийн суурин
Ангилал:Испанийн коммун
Ангилал:Испанийн суурин
Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг
Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр
Ангилал:Эксклав
Ангилал:Испани-Мароккогийн харилцаа
Ангилал:Африк дахь Испанийн колоничлолын түүх
Кутлук ябгу хаан

**Кутлук Ябгу хаан** бол Хожуу Түрэгийн хаант улсыг 741-742 онд захирч байсан 7-р хаан юм. 741 онд Тэнгри хаан алагдсны дараа Панкүл тегин Басмыл аймгийн цэрэгт ялагдсан эсвэл алагдав. Яг энэ самууныг ашиглаж Кутлук Ябгу нь Билгэ хааны хоёр хүүг хаан сууринд суулгасан ч, богино хугацааны дараа тэднийг алж, өөрийн биеийг Хаанд өргөмжилжээ. Түүхэнд түүнийг Ашина овогтой холбоотой гэсэн баримт нотолгоо байдаггүй нь Хааны ургийн биш хүн Хаан сэнтийг булааж авсан болохыг нотолдог. Түүнийг хаан болсонд Уйгурын ноён Пэйло, Басмыл аймгийн эзэн Ашина Ши, Карлук аймгийн ноёд, хангууд эсэргүүцэж, тус гурван аймгууд холбоотон болсноо зарлаж, Кутлук ябгу хааны эсрэг дайн зарлав. 742 онд Кутлук ялагдаж алуулсан. Түүний дараа 742 онд Хожуу Түрэгийн хаант улсад хоёр хаан зэрэгцэн гарч ирэв.
* Түрэгийн төв болон зүүн гарын ноёд Панкүл тегиний хүү Озмыш тегинийг хаан болгов.
* Түрэгийн баруун гарын Басмыл, Карлук, Уйгур аймгийн ноёд Басмыл аймгийн эзэн Ашина Ши ноёныг ᠋᠋᠋**Алп Билгэ Эл Этмиш хаан** гэж өргөмжлөв. 

Ангилал:7-р эсвэл 8-р зуунд төрсөн
Ангилал:742 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Жон Жонгүг

**Жон Жонгүг** (Өмнөд Солонгос: 전정국) нь өөрийнхөө жинхэнэ нэрээр алдаршсан, Өмнөд Солонгосын хөвгүүдийн хамтлаг BTS-ын гол хоолой,  бүжигчин юм. Тэрээр 15 настайдаа дэбютээ хийсэн бөгөөд хамгийн залуугаараа айдол болсон одуудын нэг.

## Намтар
Жонгүг нь Өмнөд Солонгос-ын Бусан хотод 1997 оны 9-р сарын 1-нд төрсөн. Тэр бага байхдаа теннисчин болохыг хүсдэг байсан ч интернэтээр G-Dragon -ыг харснаас хойш энэ нь өөрчлөгдөн, дуучин болохоор шийдсэн. Дунд сургуульд байхдаа тэр Өмнөд Солонгосын алдартай нэвтрүүлэг **Superstar K3**-ын сонгон шалгаруулалтад оролцсон боловч анхан шатнаас хасагдсан. Шалгаруулалтаас гарсны дараа түүнд 7 өөр энтэртайнмэнтаас санал ирсэн ба үүнд дотроос Big Hit Entertainment-г сонгосон юм.

## Амжилт
### 2013–2014: BTS-н дэбют
2013 оны 6 сарын 13-нд, Жонгүг BTS хамтлагийн бүрэлдэхүүнд Mnet-ийн M!Countdown нэвтрүүлэгт "No More Dream" дуугаар анхны үзүүлбэрээ хийсэн.
2016 оноос карьер нь тасралтгүй өсөж яваа залуу хамтлаг.
Шинэ рекорд тогтоогчид BTS:
-Хамгийн их дэсан шагналтай хамтлаг
-Grammy-д анхны нэр дэвшсэн солонгос хамтлаг(grammy racist үзэлтэй сонин award гэхдээ амеркийн хөгжмийн урсгалыг тодорхойлдог маш том award)
-Геннисийн номонд 6 бүртгэгдсэн 
-Samsung компанийн нүүр царай. 2023онв Seven дуугаараа дэлхийн рекордыг эвдсэн Дэлхийн томоохон поп од болсон бөгөөд standing next to you, 3d, Seven гэх зэрэг олон дуугаараа spotify болон youtube дээр Хамгийн хурдан буюу 30 минутын дотор 1 billion хандалд авсан анхны дуучин болсон юм.

## Лавлах бичиг
Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин
Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ангилал:1997 онд төрсөн
Озмыш тегин

**Озмыш тегин** бол 742-744 оны хооронд Хожуу Түрэгийн хаант улсыг захирч байсан. Түрэгийн зүүн гарын шад Панкүл тегиний хүү. Басмыл аймагт эзэн суусан Ашина Ши-тэй хоёр удаа байлдаж бүгдэд нь ялагдаж байсан. 744 онд нас барсан. Мөн тус жилд нь Басмыл аймгийн эзэн Ашина Ши, Уйгурын хан Пэйлотой байлдаж алагдсан. 744 оноос Түрэг улс мөхөж, Уйгурын хаант улс байгуулагдсан гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Түрэгийн зарим хэсэг нь Панкүл тегиний өөр нэг хүү Кулунбекийг хаан болгов. 

    

Ангилал:8-р зуунд төрсөн
Ангилал:744 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Хэлянь

**Хэлянь** (?-?) бол Сяньби улсын хаан юм. Таньшихуай хааны хүү. Хэлянь өөрийн эцгийн бодлогыг үргэлжлүүлж, Хятадад хэд хэдэн удаа довтолсон боловч амжилт олсонгүй, эцсийн нэг тулалдаанд өөрөө алагдсан байна. Хэлянь авъяас чадвар, хүч чадал аль алинаар эцгийн хэмжээнд огтхон ч хүрэхгүй байсны дээр олны дунд **ховдог шунахай, завхай зайдан, хэрэг шийтгэхдээ шударгагүй** гэсэн муу нэртэй байжээ. Тэр мэтийн шалтаг шалтгааны учир сяньби нарын тэн хагас нь түүнд захирагдахаас татгалзан салж одсон байв. Тэр бүхэн нь Сяньби гүрэн үндсэндээ гол төлөв гагдхүү Таньшихуайн хүч нөлөөнд дулдуйдан нэгдмэл хүчирхэг байдалтай байсан болохоос биш хэрэгдээр бас их л эрээвэр хураавар, нэлээд хэврэг төр улсын бүрдэл байсныг харуулж байна.

=Эшлэл=

Ангилал:2-р зуунд төрсөн
Ангилал:2-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Сяньби
Цяньмань

**Цяньмань** бол Сяньбигийн Хэлянь хааныг залгамжлаж, хаан болжээ. Тухайн цагт бага балчир байсан тул үеэл ах Күйтоу нь насанд хүртэл нь төрийн хэргийг захирч байв. Гэвч Цяньмань нас биед хүрсний дараа тэр хоёр эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэхэд Цяньмань нөгчиж, Күйтоу ялж хаан болов. 

Ангилал:2-р зуунд төрсөн
Ангилал:2-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Сяньби
Күйтоу

**Күйтоу** нь (?-210) Сяньби улсын хаан байсан. Таньшихуай хааны ууган хүүгийн хүү буюу ач хүү нь юм. Хэлянийг нас барсны дараа Цяньмань хааны үед төр барьж байсан. Дараа нь Цяньманийг улс төрөөс зайлуулж, өөрөө Сяньби улсын хаан болжээ. 

Ангилал:2-р зуунд төрсөн
Ангилал:210 онд өнгөрсөн
Ангилал:Сяньби
Бүдүгэнь

**Бүдүгэнь** (?-233) бол Сяньби улсын зарим нутгийг 233 он хүртэл захирч байсан хаан юм. Күйтоу хааны дүү. 235 онд Кэбинэн хаанд алуулсан. 

Ангилал:2-р зуунд төрсөн
Ангилал:233 онд өнгөрсөн
Ангилал:Сяньби
Кэбинэн

**Кэбинэн** (?-235) (хятадаар:軻比能, пиньинь:Kē bǐ néng) бол Сяньби улсын сүүлчийн хаан юм. Таньшихуайгийн ургийн бус хүн. Сяньбигийн аль аймгаас гаралтай нь тодорхойгүй. Эд баялагт шуналгүй, хэрэг явдлыг шударгаар шийддэг тул ард олон түүнийг толгойлогч болгожээ. Тухайн үед Сяньби улсын хаан орд өргөө нь Таньшихуайн үеэс хойш говийн өмнөд нутагт шилжсэн байжээ. Хятадын судар шастирт бичснээр хилийн ойролцоо нутаглаж, цэргийн зэвсэг эдлэл хийж чаддаг нь бусад улсаас эдийн засгийн хараат бус болгож, бусад овгуудаас илүү хүчирхэг болгоход нөлөөлсөн. 
Хэдийгээр Бүдүгэнь Сяньбигийн хаан гэж байсан ч, Кэбинэн нь Сяньбигийн ихэнх аймгийн 1 буман морьт цэргийн хүчийг захирч, тус тусдаа улсаа хуваан захирч байв. 
233 онд Бүдүгэнийг устгаж, бүх Сяньбиг нэгтгэв. Гэтэл Цао Вэй улсын хаан, хойд талд нь нүүдэлчид нэгдмэл болж байгаад нь айхдаа алуурчид явуулж, Кэбинэн хааныг унтаж байхад нь алав. Үүнээс болж Сяньби улс задарч, харьяат асан аймаг бүр нь бие даасан улс байгуулав.

Ангилал:2-р зуунд төрсөн
Ангилал:235 онд өнгөрсөн
Ангилал:Сяньби
Кулунбек Баймэй хаан

**Баймэй хаан** хэмээх **Ашина Кулунбек** бол Хожуу Түрэгийн хаант улсын сүүлчийн хаан юм. 744 онд Озмыш тегин хааны дараа, хаан сууринд сууж, 745 онд Тан улсын цэргийн жанжин Ван Жонсыгийн арми Түрэгийн 11 овог аймгийн цэргийн хүчийг удирдсан Апа тарханыг довтолж, бут ниргэв. Баймэй хаан баруун зүгт зугтаж явахдаа Уйгурын Кутлук Билгэ Күл хааны цэргийн хүчинд баригдан цаазлуулав. Үүгээр Хожуу Түрэгийн хаант улс мөхөж, түрэгийн хааны толгой, Кутлук Сэбэг хатан тэргүүтэй өмнөх хаадын хатад хөвүүд, ард олныг нь Тан улсын хааны ордонд тушааж, одоогийн монгол нутагт уйгурын ноёрхолыг бэхжүүлэв.

Ангилал:8-р зуунд төрсөн
Ангилал:745 онд өнгөрсөн
Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад