open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сүхбаатарын Батболд

**Сүхбаатарын Батболд** (1963 оны 6-р сарын 24-нд Чойбалсан хотод төрсөн- ) нь Монголын улс төрч, бизнесмэн, Монгол улсын 26 дахь Ерөнхий сайд, 2009-2012 онд Гадаад хэргийн сайдаар ажилласан. УИХ-ын гишүүнээр 4 удаа сонгогдоод байгаа хүн. 

## Намтар 
Тэрээр 1963 онд Чойбалсан хотод төржээ. 1980 онд Улаанбаатар хотын 10 жилийн 14 дүгээр дунд сургууль, 1986 онд Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг төгсөөд 1988 он хүртэл Эдийн засгийн гадаад харилцааны хангамжийн яаманд мэргэжилтнээр ажиллаж байгаад тус яамны   "Монгол импекс" нэгдэлд экспорт фирмийн дарга болов.

Монгол улс ардчилалд шилжсэний дараа 1991 онд Лондоны Бизнесийн их сургууль дүүргээд 1992 онд хувийн хэвшлийн салбарт шилжиж, "Алтай трейдинг" ХХК-ийг байгуулж, ерөнхий захирлаар ажиллаж байгаад 2000 онд улс төрд оржээ. 

## Спортын салбар 
1994 онд Монголын сагсан бөмбөгийн холбоог шинэчлэн байгуулагчдын нэг бөгөөд Үндэсний сагсан бөмбөгийн лигийн "Алтайн бүргэдүүд" багийн үүсгэн байгуулагч.

Монголын Чөлөөт бөхийн холбооны Ерөнхийлөгчөөр 10 жил ажилласан.

Монголын Үндэсний олимпын хорооны Дэд Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.

Бөхийн "Алтайн барс" дэвжээг үүсгэн байгуулсан.

## Улс төрд 
2000-2004 онд Гадаад хэргийн яамны дэд сайдаар ажиллаж байх хугацаандаа 2002 онд ОХУ-ын Москвагийн Дипломатын академийг төгсчээ.

2004 оны УИХ-ын сонгуульд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүрэгт МАХН-аас нэр дэвшин өрсөлдөж ялалт байгуулснаар УИХ-ын гишүүн болжээ. 2004 - 2006 онд Цахиагийн Элбэгдоржийн тэргүүлсэн, Эвслийн засгийн газарт Засгийн газрын гишүүн, Үйлдвэр, худалдааны сайдаар ажиллаж байсан.

Тэрээр 2008 оны сонгуульд мөн Сүхбаатар дүүргийн 23-р тойргоос улиран сонгогдсон. УИХ-ын 2008 оны 9 сарын 19-ний өдрийн нэгдсэн чуулганы хуралдаанаар Санжаагийн Баярын тэргүүлсэн Засгийн газрын гишүүн, Гадаад харилцааны сайдаар томилогдон ажиллаж байв.

Монгол улсын 25 дахь ерөнхий сайд С.Баяр өвчний улмаас үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлт гарган, 2009 оны 10 сарын 28-нд албан тушаалаа өгсний дараа МАХН-аас түүний нэрийг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэн, УИХ-ын гишүүдийн 93.9 хувийн дэмжлэгийг хүлээж, 2009 оны 10 сарын 29-нд Монгол Улсын 26 дахь ерөнхий сайдаар томилогдон ажиллаж байв. 
2012 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд түүний удирдсан Монгол Ардын Нам ялагдал хүлээснээр тэрээр намын дарга болон ерөнхий сайдын албаа шилжүүлэн өгчээ.

2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүргээс сонгогдсон.

2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүргээс сонгогдсон. 

2016-2024 онд УИХ-ын Тусгай хяналтын дэд хорооны дарга

2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Дунговь аймгаас сонгогдон ажилласан.

## Эх сурвалжууд
Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд
Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга
Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн хүндэт доктор
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1964 онд төрсөн
Аварга цагаан загас

**Аварга цагаан загас** *Carcharodon carcharias* нь халуун дулаан бүсээс хүйтэн, сэрүүн бүс хүртэлх Дэлхийн бүх далайд тархан нутагладаг. Хойд зүгт Аляска, Канадад үзэгдсэн бүртгэл бий. АНУ, Өмнөд Африк, Австрали, Шинэ Зеланд орчмын далай болон Газар дундын тэнгист их таарна. Японы эргэн тойронд ч мөн бий.

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн аварга цагаан загас дундажаар 4-4.8 м урт, 680-1100 кг жинтэй. Эм нь эрээс биеэр том юм. 11 м гаруй том аварга цагаан загасны тухай мэдээлэл бий. Судлаачдын үзэж буйгаар хамгийн томдоо 6 м урт, 1900 кг хүртэл байж болно хэмээж буй ч, Тайван, Австралийн далайд агнасан аварга цагаан загасны урт 7 м гаруй, 2500 кг жинтэй байв. 

Энэ загасны нуруун хэсэг нь гүн саарал, харавтар өнгөтэй байх ба гэдэс, өехий хэсэг нь цагаан байна. Нуруу гэдэсний өнгө нь ууссан биш, зураас татсан мэт тод ялгарсан байдаг.

Гурвалжин хэлбэрийн 7.5 см урт, 3 эгнээ шүдтэй. Хөрөө мэт энэ шүд нь арьс, булчинг тасдахад зохицсон ба нэг удаагийн хазалтаар 14 кг мах тасдах чадалтай байна. 1 шүд нь унахад арын эгнээний шүд түрэн гарж нөхөгдөх ба бусад аврага загасны адил шүд нь хэдэн ч удаа шинээр ургадаг ажээ. Барьсан амьтанаа хазаж тасдахад унасан шүдээ махтай хамт залгиснаас гэдэс дотроо шархлуулсан тохиолдол бий гэгддэг. Жирийн үед аажим, алгуур сэлэх ч огцом хурд гарган сэлж чадах бөгөөд 25-40 км/ц хурдална.

## Идэш тэжээл 
Аварга цагаан загас мах идэштэн бөгөөд алтан жад загас, далайн хавтгай загас, бусад жижиг аварга загас, далайн гахай, сэлүүр хөлтөн (далайн хав, далайн арслан гэх мэт), заримдаа далайн яст мэлхий агнаж иддэг. Тэд нар мандсаны дараах 2 цагийн дотор, голдуу өглөө анд гаран дайралт хийх бөгөөд 55% амжилттай байдаг. Үүнээс хойш дайралтын амжилт 40% болж буурах ба аврага цагаан загас ангаа болих ажээ.

Тэд ан хийх олон янзын арга техниктэй юм. Өөрөөс биеэр том умардын далайн заан зэргийг авлахдаа хазаж шархдуулаад цус алдан тамирдаж үхэхийг нь хүлээдэг байна.

Аварга цагаан загасны гол дайсан нь хүн ба алуурчин халим юм. Мөн том биетэй аварга загас болон өөр хоорондоо том биетэй нэгэндээ бариулах нь бий.

## Цахим холбоос 
* ARKive - Images and movies of the great white shark, *Carcharodon carcharias*
* Envirofacts: Great white shark
* In-depth article: Shark's Super Senses from the PBS Ocean Adventures site
* Are great whites descended from mega-sharks?

Ангилал:Мөгөөрст загас
Жан Пол Сартр

**Жан-Пол Сартр** (; 1905 оны 6 сарын 21-нд Парис хотод төрсөн- 1980 оны 4-р сарын 15-нд Парист нас барсан) Францын зохиолч, философич, нийгмийн зүтгэлтэн. Сартр Экзистенциализмийн гол төлөөлөгч, 20 дугаар зууны философийг тодорхойлогчдын нэг юм. Тэрээр 1964 онд Нобелийн уран зохиолын шагналаас татгалзсан байна. 

Тэрээр Францын тэнгисийн цэргийн офицер Жан Батист Сартр, Жан Мари Швейцер нарын хүү болон төржээ. Түүнийг нялх байхад эцэг нь хумхаа өвчний улмаас нас барсан учир эх нь бяцхан Сартр хүүг дагуулан өөрийн эцэг, эх дээрээ очиж хамтдаа амьдрах болжээ. Жан Пол Сартр багаасаа юм бичих сонирхолтой хүүхэд байсан боловч анхны ном нь дөнгөж 1936 онд 31 настайд нь хэвлэгдсэн байна.

Тэрээр эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах хөдөлгөөний томоохон төлөөлөгч Симона де Бовуартай олон жил ойр дотны харилцаатай байсан.
 
Түүний бичсэн бүтээлүүдээс "Огиудас" ("La Nausee", 1938) тууж, "Хана" ("Le Mur", 1939) өгүүллэгийн эмхтгэл, "Оршихуй ба Ор хоосон" ("L'Etre et le neant", 1943) бүтээл, "Ялаанууд" ("Les Mouches", 1943), "Бохир гар" ("Les Mains Sales", 1948) зэрэг жүжгүүд "Үгс" ("Les Mots", 1964) намтарчилсан тууж нь ихээхэн алдартай.
Тэр экзистенциализмыг тууштай хамгаалагч нэгэн байсан бөгөөд үүнийгээ "Экзистенциализм бол хүмүүнлэг үзэл юм" гэсэн нийтлэлдээ тодорхой илэрхийлсэн байдаг. Сартр түүнчлэн Марксизмыг талархан дэмжигч байжээ.

## Шагналууд 
* 1945 онд Францын Хүндэт Легионы одон. Сартр уг шагналыг авахаас татгалзсан.
* 1964 онд Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагнал. Мөн л авахаас татгалзсан.


Ангилал:20-р зууны гүн ухаантан
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Атеизмын төлөөлөгч
Ангилал:Оршихуйн гүн ухааны төлөөлөгч
Ангилал:Францын зохиолч
Ангилал:Феноменологийн төлөөлөгч
Ангилал:Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөний тэмцэгч
Ангилал:Иерусалимын еврейн их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:20-р зууны утга зохиол
Ангилал:Баримтат зохиол
Ангилал:Драм
Ангилал:Роман
Ангилал:Өдрийн тэмдэглэл
Ангилал:Энэрэнгүй үзэлтэн
Ангилал:Симона де Бовуар
Ангилал:Францчууд
Ангилал:1905 онд төрсөн
Ангилал:1980 онд өнгөрсөн
Мүнэта Ясүюки

**Мүнэта Ясүюки** (, 1981 оны 2 сарын 10-нд төрсөн) нь дэлхийн хошой аварга, Японы жүдочин юм. Коодоокан жүдогийн 5-р дантай.

## Цахим холбоос 
*JudoInside.com дахь профиль

Ангилал:Японы жүдоч
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга
Ангилал:Жүдогийн азийн аварга
Ангилал:Жүдогийн азийн наадмын аварга
Ангилал:Жүдогийн универсиадын аварга
Ангилал:Эхимэ мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1981 онд төрсөн
Волмари Исо-Холло

**Волмари "Вомма" Фритижоф Исо-Холло** (, 1907 оны 5 сарын 1 - 1969 оны 6 сарын 23) нь Финландын хөнгөн атлетикч бөгөөд 3000 метрийн саадтай гүйлтийн төрлийн олимпын хошой аварга.

Илөярвид төрсөн тэрээр Дэлхийн хоёр дайны хооронд дэлхийн тавцанд ноёрхож байсан Финландын хөнгөн атлетикийн алтан үе буюу "Нисдэг Финчүүд"-ийн сүүл үеийн төлөөлөгч билээ.

Исо-Холло залуудаа цана, гимнастик, боксоор хичээллэж байсан бөгөөд армид элссэнийхээ дараа гүйлтээр хичээллэх болов. Тэр 400 метрээс марафон хүртэл янз бүрийн зайд тодорхой амжилт гаргаж байлаа.

Исо-Холло анх 1932 оны Лос-Анжелесын олимпын 3000 метрийн саадтай гүйлтийн төрөлд алтан медаль хүртсэн. Тэгэхэд дэлхийн дээд амжилт тогтоох боломжоо шүүгчийн алдаанаас болж алджээ. Албан ёсны хажуугийн шүүгч нь арван төрөлтийн тулгууртай харайлтын уралдаанд анхаарлаа сарниулаад тойргоо буруу тоолж, Исо-Холло сүүлийн тойрогтоо орох үед хонхоо дуугаргаагүй бөгөөд тэр чигээрээ гүйсээр 3460 метр зам туулсан гэдэг. Тэрээр мөн 10 000 метрийн зайн гүйлтэд мөнгөн медаль хүртсэн байна.

1933 онд Исо-Холло Лахти хотноо 3000 м-ийн саадтай гүйлтэд 9.09.4 амжилтаар дэлхийн дээд амжилт тогтоов. Ийнхүү 1936 оны Берлиний олимпод түрүүлэх тамирчдын нэгэнд зүй ёсоор тооцогдож байлаа. Берлинд Исо-Холло арын тамирчнаасаа 3 секундээр түрүүлэн барианд орж, 9.03.8 гэсэн дэлхийн дээд амжилтыг тогтоосон. Уг уралдааны үеэр эхний 3 тамирчин дэлхийн хуучин дээд амжилтыг эвджээ. Түүнчлэн тэрээр 10 000 м-н зайд хүрэл медаль хүртсээр олимпын медалийн бүрэн цуглуулгатай болжээ.

Олимпын дараа Исо-Холло үе мөчний өвчнөөр өвдсөн ч 1945 он хүртэл уралдсаар байсан юм. Волмари Исо-Холло Хейнола хотод 62 насандаа нас нөгчжээ.

## Эшлэл
*Wallechinsky, David and Kaime Loucky (2008). *The Complete Book of the Olympics - 2008 Edition*. London: Aurum Press, Limited. pp. 122, 169.

Ангилал:3000 метрийн халхалттай гүйлтийн олимпын аварга
Ангилал:Финландын 800 метрийн гүйгч‎
Ангилал:Финландын 1500 метрийн гүйгч‎
Ангилал:Финландын 5000 метрийн гүйгч‎
Ангилал:Финландын 10.000 метрийн гүйгч‎
Ангилал:Финландын марафон гүйгч
Ангилал:Финландын 3000 метрийн халхалттай гүйгч
Ангилал:Финландын олимпын аварга
Ангилал:Финландын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Финландын олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Финландын олимпын оролцогч
Ангилал:1932 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:1936 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Финландчууд
Ангилал:1907 онд төрсөн
Ангилал:1969 онд өнгөрсөн
Мишима Юкио

**Хираока Кимитакэ** (平岡公威) хэмээх жинхэнэ нэртэй, **Мишима Юкио** (Японоор 三島由紀夫) нь Японы зохиолч юм.

Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Татэнокай буюу "Бамбайн бүлгэм" хэмээх хэт барууны цэрэгжсэн байгууллагыг байгуулж, Японы шинэ барууны, үндсэрхэг үзэлд томоохон нөлөө үзүүлсэн билээ.

*Багны өчил*, *Хориотой өнгө*, *Давалгаан чимээ*, *Алтан асрын сүм*, *Кёокогийн гэр*, *Үржил шимийн далай* (4 боть) зэрэг зохиолуудаараа алдартай. Мөн *Сад ахайтан*, *Бидний нөхөр Хитлер* зэрэг жүжгийн зохиол бичжээ.

1970 онд Японы Өөрийгөө Хамгаалах Хүчнээр цэргийн эргэлт хийлгэх гэсэн оролдлого нь бүтэлгүй болсны улмаас самүрайн ёсоор гэдсээ хүүлэн амиа хорложээ.

Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Ижил хүйстний сэдэв утга зохиолд
Ангилал:Өөрийн намтар
Ангилал:Японы зохиолч
Ангилал:Японы кино найруулагч
Ангилал:Японы кино жүжигчин
Ангилал:Токио мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1925 онд төрсөн
Ангилал:1970 онд өнгөрсөн
Хирошима

**Хирошима** () нь Японы хамгийн том арал болох Хоншүүгийн баруун хэсэгт орших, Чүүгокү бүсийн хамгийн том хот бөгөөд Хирошима мужийн төв юм. Хүн ам нь -1 202 000 (2016 он).

Тус хот нь хүн төрөлхтний түүхэнд атомын бөмбөг дэлбэрсэн анхны хот болон үлдсэн билээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлөөр буюу 1945 оны 8 сарын 6-нд АНУ-ын Зэвсэгт хүчин Хирошима хотын дээрээс атомын бөмбөг хаясан юм.

Хирошима нь 1889 оны 4 сарын 1-нд хотын статустай болсон бөгөөд 1980 оны 4 сарын 1-нээс улсын чанартай хот болжээ.

## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* Хотын албан ёсны цахим хуудас

Ангилал:Далайн боомттой суурин
Ангилал:Хирошима аймгийн коммун
Ангилал:Хирошима мужийн суурин
Ангилал:Саятан хот
Ангилал:Японы мужийн төв
Ангилал:Японы хот
Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Матар

**Матар** нь **Матрынхан** овгийн усанд амьдардаг, том, мах идэшт, хэвлээр явагч амьтан юм. Америк, Ази, Африк болон Австралийн гол мөрөн, нуур цөөрөмд амьдарна. Австралийн зарим матар давст усанд амьдрах ба цэнгэг усны матраас биеэр том байдаг. 200 сая жилийн тэртээ үүссэн гэгдэх ба 65 сая жилийн өмнө үлэг гүрвэл устаж мөхсөн үеийг даван гаржээ. Тэд ихэнх цагаа усанд өнгөрүүлэх ч, агаар амьсгалдаг тул удаан хугацаагаар байж чадахгүй юм. Мөн матар нь бусад хэвлээр явагчтай харьцуулахад шувуу болон үлэг гүрвэлтэй илүү ойр төстэй.
## Биеийн бүтэц 
Матар хөлсний булчирхайгүй тул амаараа биеийн халуунаа гадагшлуулж сэрүүцдэг. Тэд унтахдаа амаа ангайн унтах ба заримдаа нохой мэт аахилдаг.

Зүйлээс шалтгаалан биеийн хэмжээ янз бүр юм. Жижиг нь 1 м орчим урт, том зүйл нь 4.85 м урт, 1200 кг хүртэл жинтэй байна. Хүйсийн ялгаатай төрхтэй ба эр нь эмээс биеэр том, хурдан өсөж томордог. Бүртгэгдсэн хамгийн том матар Австралид таарсан 6.2 м урт гэгдэх ч, илүү том матрын тухай мэдээлэл бий.

## Ангилал 
* **Овог Матрынхан**
** **Дэд овог †Mekosuchinae** (устсан)
** **Дэд овог Crocodylinae**
*** Төрөл *Crocodylus*
**** *Crocodylus acutus*, Америк матар
**** *Crocodylus cataphractus*, Slender-snouted Crocodile 
**** *Crocodylus intermedius*, Orinoco Crocodile
**** *Crocodylus johnsoni*, Цэнгэг усны матар
**** *Crocodylus mindorensis*, Филиппин матар
**** *Crocodylus moreletii*, Мексик матар 
**** *Crocodylus niloticus*, Нилийн матар эсвэл Африк матар (Мадагаскарт таарах дэд зүйл нь  Хар матар гэгддэг.)
**** *Crocodylus novaeguineae*, Шинэ Гвинейн матар
**** *Crocodylus palustris*, Энэтхэг матар
**** *Crocodylus porosus*, Давст усны матар 
**** *Crocodylus rhombifer*, Куба матар
**** *Crocodylus siamensis*, Siamese Crocodile
*** Төрөл *Osteolaemus*
**** *Osteolaemus tetraspis*, Давжаа матар 
*** Төрөл †*Asiatosuchus*
*** Төрөл †*Euthecodon*
*** Төрөл †*Rimasuchus*, *Crocodylus lloydi*
*** Төрөл †*Voay* Brochu, 2007 (*Crocodylus robustus*)

## Гадаад холбоос
* Crocodilian Online
* Crocodilian Biology Database
* Crocodile Attacks in Australia
* BBC news finds powerful agent in crocodile blood
Нилийн матар

**Нилийн матар** (*Crocodylus niloticus*) нь Африк тивийн Сомали, Этиоп, Кени, Замби улсын нутагт амьдардаг хэвлээр явагч юм.

## Гадаад холбоос 
* 
* Multimedia information from National Geographic Kids site

Ангилал:Матрууд
Нисванис хамтлаг

**Нисванис** нь Монголын альтернатив хамтлаг юм. Тус хамтлаг нь 1996 оны 4-р сарын 9-нд байгуулагдсан. 

Урт хар үстэй 4 залуу орилж, ил задгай зүйлсийг дуулаад, бас амьд хөгжим сонирхогчдоо хөгжөөж чадсан энэхүү хамтлаг Монголын амьд хөгжмийн томоохон байр суурийг эзэлж чадсан. Энэ хамтлаг нь анх рок хөгжим сонирхогч залуус "гранж" урсгалын хамгийн том төлөөлөгч болох АНУ-ын Сиэтл хотоос гаралтай Нирвана хамтлагийн дууг сонсон Монголд энэ урсгалын хамтлаг байгуулахыг эрмэлзсэнээс үүдэлтэй. Эхэн үедээ хүмүүс шууд хүлээн аваагүй ч гэсэн удалгүй сонирхож эхэлсэн ба хамтлагийнхан уран бүтээлээ "Хаана ч, ямар ч газар чөлөөтэй сонсож" болно гэсэн нь сонсогчдын таашаалд их нийцсэн. 

Нисванис хамтлаг нь жил бүр хамтлаг байгуулагдсан өдрөөрөө болон өвөл, зуны улиралд тоглолт хийж, Coke'n Beat, Playtime зэрэг наадмуудад оролцон ая дуугаа өргөдөг уламжлалтай. Хамтлагийн гишүүн Амгаа "Элсний нүүдэл" нэртэй 2 ангит кинонд тоглосон ба хамтлагаараа "Цэнхэр дэлгэц" шинэ жилийн мюзикл шоунд оролцож байв.

## Хамтлагийн түүх 
Гранж, Пост гранж, Алтерьнатив метал чиглэлээр уран бүтээлээ туурвидаг Нисванис хамтлаг нь анх "Өчигдөр өнөөдөр 2" нэрээр 1992-1995 оны хооронд поп-рок чиглэлээр тоглож байжээ. Хамтлагийг Хөгжмийн багшийн коллежид хамтдаа суралцаж байсан найзууд санаа нийлэн байгуулсан ба бүрэлдэхүүнд Цацрал хамтлагийн ахлагч, Энх-Амгалан даралтат хөгжим, Дарханбат даралтат хөгжимчнөөр байв. 1995 оны 10-р сард модернист яруу найрагч Б.Галсансүхтэй танилцсан бөгөөд тэрээр хамтлагт санаа тавьж стиль, нэр, зарим гишүүдэд өөрчлөлт хийснээр анхны **Нисванис** хамтлаг бүрэлджээ.
Хийгдсэн төлбөрт гэрээнд тусгагдсанаар хамтлагийн дуунуудыг анх Соёл-Эрдэнэ хамтлагийн аргил гитарч Дамдинсүрэн Зандангийн студид анх 1996 оны 5 сард бичсэн. Үүнд: *Хүчилтөрөгч*, *Би тамхиа татаад дуусч байна*, *Эсрэг утгаар нь*, *Үл таних охин*, дуучин Ариунаагийн *Утасны дугаар*, *Хар дарсан зүүд* зэрэг дуунуудыг бичин тухай үедээ ФМ АЭ ЖААГ 107-р ярилцлаганд орж цацсан. Энэ сардаа Нисванис хамтлагийнхан "Шинэ урлагийн төлөө" тоглолтод оролцож анх удаа тайзан дээр гарч байжээ

## Хамтлагийн шагнал уран бүтээлүүд хамтлагийн өөрчлөлт 
*1996 оны 10 сарын 1-нд бөмбөрчин Отгонбаатар орсноор "Варьете" чуулгын байранд бэлтгэлд орсон.
*1996 оны 11 сарын 22, 23-нд СТӨ-н анхны бие даасан "Сонсохыг хориглоно" тоглолтоо хийв. Энэ ондоо Пентатоник хөгжмийн наадмаас "Шилдэг дебют хамтлаг" шагнал авсан.
*1997 оны 7-р сард хамтлагт Баттулга ( одоогийн X-VIT Хамтлагийн Тулгаа) бөмбөрчнөөр орсон.
*1997 оны 11 сарын 25,26-нд "Сонсохыг хориглоно-2" тоглолтоо хийв.
*1999 оны 1 сарын 10-нд бөмбөрчин Содгариг орж ирсэн.
*1999 оны 12 сарын 5-нд "Харанхуй цээжний цонх" тоглолтоо Top Ten клубт хийсэн.
*2000 оны 4 сарын 9-нд Nisvanis Go Unplugged тоглолтоо Top Ten клубт хийжээ.
*1999-2001 онд соло гитарчин Шинэ-Од байсан. Дараа нь хэсэг завсарласан Цацрал хамтлагтаа буцан ирснээр одоогийн бүрэлдэхүүн бий болжээ.

## Цомог 
**Хүчилтөрөгч*
**Саарал үе*
**Нисдэг таваг*
**Гар хангалга*  (2016)


Ангилал:Монголын хамтлаг
Шивэр хөөндэй

**Шивэр хөөндэй** мөн **Сибирийн хөөндэй** (*Zoothera sibirica*) нь Хөөндэйн овгийн нэгэн зүйл шувуу юм. 

Сибирийн тайгаар тархжээ. Өвлийн улиралд Зүүн Өмнөд Ази уруу нүүдэллэдэг байна. Баруун Европт тун цөөн тоогоор бий.

Дууч хөөндэйтэй хэмжээгээр тун ойролцоо. Өт хорхой, шавжнаас эхлээд үр жимс хүртэл олон янзын зүйлээр хооллодог. 

Шивэр хөөндэйн эрэгчин нь дээд, доод хэсгээрээ бараан хөх-саарал өнгөтэй бөгөөд нүднийхээ дээр цагаан судалтай байна. Харин хэвлий, бөөрөөрөө цагаан өнгөтэй. Эмэгчин нь бор өнгөтэй, нүднийхээ дээр бор шаргал судалтай байдаг.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл
Ангилал:Хөөндэйнхэн
Китанофүжи Кацүаки

**Китанофүжи Кацүаки** (, 1942 оны 3 сарын 28 - 2024 оны 11 сарын 12) нь Японы Хоккайдо мужийн Асахикава хотод (хуучнаар Абашири тойрог, Михоро) төрсөн, Коконоэ дэвжээнд (анх орохдоо Дэваноүми дэвжээ) харьяалагдаж байсан мэргэжлийн сүмо бөх, 52 дахь ёкозүна юм. Жинхэнэ нэр нь Такэзава Кацүаки (竹澤勝昭). Ид үедээ 185 см өндөр, 135 кг жинтэй байв. Одоо NHK телевизийн сүмогийн тайлбарлагчийн ажил эрхэлдэг.

## Амжилт
## Зүүлт

Ангилал:Японы сүмоч
Ангилал:Ёкозүна
Ангилал:Хоккайдо мужийн хүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1942 онд төрсөн
Ангилал:2024 онд өнгөрсөн
Зүгээр л

Монгол улсад метал хөгжмийн нэгэн төрөл болох Black Metal урсгалаар дуулж эхэлсэн анхны хамтлаг бол **Зүгээр л** билээ. Анхандаа эгэл жирийн хөнгөн рок хөгжмөөр дуулдаг байсан боловч яваандаа энэхүү урсгалаар дуулж эхэлсэн юм.

2004 онд анх байгуулагдсан. 2007 онд Монгол улсад зохиогддог Coke'n Beat амьд хөгжмийн наадамд түрүүлж 2008 онд Хонгконг улсад зохион байгуулагдсан Азийн олон орны хамтлагуудын Asian Beat наадамд амжилттай оролцсоноор олон улсын чанартай амьд хөгжимийн наадамд улсаа төлөөлөн оролцсон 2 дахь метал хамтлаг (Булсара хамтлагийн дараа) болжээ. Зүгээр л хамтлаг нь албан ёсоор тараагүй түр завсарлага авсан бөгөөд 2023 оны 3 сарын 4-нд зохион байгуулагдсан Wake up метал хөгжмийн наадамд тайзнаа гарж тоглосон юм. 2025 оноос уран бүтээлдээ эргэн орох сурагтай байгаа билээ.

## Хамтлагийн гишүүд 
*Хонгор /Хоки/ - Гитарчин
*Алтанхуяг /Хуягаа/ - дуучин
*Ууганбаяр /Ууганаа/ - аргил гитарчин
*Анхбаяр /Анхаа/ - даралтат хөгжимчин
*Соронзонболд /Боб/ - Бөмбөрчин

## Хуучин бүрэлдэхүүн 
*Пунцагцэрэн
*Алтанхуяг
*Ууганбаяр
*Хатанбаатар
*Алтантулга

## Дуунууд 
#*Монгол улс мандтугай*
#*Далд санаа*
#*Адгуусан төрөл*
#*Цэвэрлэгээ*
#*Шууд шаа*
#*Ахиад дахиад*
#*Хорьж дийлэхгүй*

;Зүгээр л (демо)
#6 дахь мэдрэхүй*
#Зүгээр л*
#*Цусанд нэвчсэн 9 сцене*
#*...идэгдсэн*
#*Эротизм*
#*Аюултай зам*
#*Мөргөл*
#*49 хоног*

Ангилал:Монголын хамтлаг
Хартмут Бризеник

thumb|1970 оны Универсиадын үеэр
**Хартмут Бризеник** (, * 1949 оны 3 сарын 7-нд Луккенвальдед; † 2013 оны 3 сарын 8 Бранденбургт) нь Зүүн Германы бөөрөнцөг түлхэлтийн тамирчин. 1972 оны Мюнхений олимпын хүрэл медальтай.

## Намтар 
Тэрээр Бранденбург муж, Тельтов-Флэминг тойргийн Лукенвальде хотод төржээ. "SC Динамо Берлин" клубээс хөнгөн атлетикийн гараагаа эхэлж, 1978 онд зодог тайлах хүртлээ олимпын хүрэл медалиас гадна Европын АШТ-ий хошой алтан медаль хүртжээ. 1984 онд, Москвагийн олимпын эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлтийн төрлийн алтан медальт Илона Слупианектэй гэрлэсэн. 1990 онд хоёр Герман нэгдсэний дараа спортын хэрэглэлийн Адидас компанид ажиллах болсон байна.

1972 оны олимпын бөөрөнцөг түлхэлтийн төрөлд эхний 4 тамирчин нь 4-хөн см-ийн зөрүүтэй байлаа. Ялангуяа Бризеник болон 4-р байр эзэлсэн Ханс-Петер Гийс нар ижилхэн 21 м 14 см түлхсэн бөгөөд хоёр дахь сайн амжилт нь Бризеникийнх 21 м 02 см, өрсөлдөгчийнх нь 21 м 01 см байснаар медалийн хувь заяа шийдэгджээ.

## Хувийн дээд амжилт 
* 21 м 67 см (1973 оны 9 сарын 1: Подстам)

## Амжилт 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Зүүн Германы бөөрөнцөг түлхэгч
Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн европын аварга
Ангилал:Зүүн Германы олимпын оролцогч
Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч
Ангилал:Зүүн Германы олимпын хүрэл медальтан
Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт
Ангилал:Сэргээш Зүүн Германд
Ангилал:Эх Орны Гавьяаны Хүрэл одон шагналтан
Ангилал:Зүүн Германы иргэн
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1949 онд төрсөн
Ангилал:2013 онд өнгөрсөн
Жанет Эванс

**Жанет Элизабет Эванс** (, 1971 оны 8 сарын 28-нд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын усанд сэлэгч юм.

## Намтар 
Калифорни муж улсын Пласентиад төрсөн Эванс багаасаа усанд сэлэлтээр хичээллэж, 11-тэйдээ л насныхаа ангилалд улсын дээд амжилт тогтоож байв. Тэрээр Эль Дорадо ахлах сургууль болон Өмнөд Калифорнийн Их Сургууль дүүргэжээ.

Эванс 1989 онд АНУ-ын сонирхогчийн спортын шилдэг тамирчинд олгодог Жеймс Салливаны шагналын эзэн болсон. Мөн Свимминг Ворлд сэтгүүл түүнийг 1987, 1989, 1990 оны дэлхийн шилдэг эмэгтэй усанд сэлэгчээр нэрлэж байв.

## Амжилт 
Жанет 1987 онд 15-хан насандаа 400, 800, 1500 метрийн зайн чөлөөт сэлэлтийн дэлхийн дээд амжилтыг эзэмших болсон байлаа. 1988 онд Сөүлийн олимпоос 3 алтан медаль хүртсэн. Тэр үед 400 метрийн зайд тогтоосон дэлхийн дээд амжилт нь 2006 он хүртэл эвдэгдээгүй юм. 800, 1500 метрийн зайн дээд амжилт нь ч 20 жил хадгалагдсан билээ.

Эванс 400, 800 метрийн чөлөөт сэлэлтээр АНУ-ын 12 удаагийн аварга болжээ. Тэрээр Барселоны олимпоос 1 алт, 1 мөнгөн медаль хүртсэн бөгөөд спортын замнал нь Атлантын олимпоор дууссан юм. Атлантад тэр медаль хүртэж чадаагүй ч нээлтийн ёслолын үеэр олимпын бамбарыг барьж гүйн, бамбарыг асаасан Мухаммад Алид дамжуулсан билээ.

## Гадны холбоосууд 
* Албан ёсны сайт
*Албан ёсны намтар
* ОУОХ-ны вэбсайт дахь профиль
* 

Ангилал:АНУ-ын усанд сэлэгч
Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга
Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:1971 онд төрсөн
Метроном

**Метроном** нь Монголын рок хамтлаг юм.

Slipknot, System of A Down, Mudvayne гэдэг хамтлагууд нь Nu Metal хөгжим хэмээх шинэ урсгалыг үүсгэн уран бүтээлээ хүргэдэг. Энэ хөгжмийн урсгал нь Реп хөгжимтэй холилдсон хурдан хэмнэл бүхий бас их цоглог мэдрэмжтэй хөгжим юм. Харин Монголд энэ төрлөөр дуулдаг хамтлаг бол Метроном билээ. Шинэ өнгө аяс агуулсан дуунууд сонсогчдын дунд их эрч хүч өгдөг юм. Харин энэхүү хамтлагийн хэзээ ч арилахгүй хар мөр бол хамтлагийн бөмбөрчин амиа хорлосон явдал байдаг. Гэсэн ч энэ  хамтлаг зогсолтгүй уран бүтээлээ хийсээр байгаа билээ.

## Цомог 
*Анархист EP

Ангилал:Монголын хамтлаг
Ангилал:Ню-метал хамтлаг
Эдуард Хайне

thumb|right|Хайнрих Эдуард Хайне
**Хайнрих Эдуард Хайне** (, 1821 оны 3 сарын 15 &ndash; 1881 оны 10 сарын 21) нь Германы математикч байв.

Тэрээр Берлинд төрсөн бөгөөд тусгай функцүүд болон бодит анализийн судалгаануудаараа алдаршжээ. Хайне Халле хотноо нас нөгчсөн юм.

## Бүтээлүүд
* De aequationibus nonnullis differentialibus (Берлин, 1842)
* Handbuch der Kugelfunctionen (G. Reimer, Берлин, 1861)
* Handbuch der Kugelfunctionen, Theorie und Anwendungen (Volume 1) (2nd ed., G. Reimer, Берлин, 1878)
* Handbuch der Kugelfunctionen, Theorie und Anwendungen (Volume 2) (2nd ed., G. Reimer, Берлин, 1881) 

## Мөн үзэх
*Хайне-Борелийн теорем
*Хайне-Канторын теорем

Ангилал:Германы математикч
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1821 онд төрсөн
Ангилал:1881 онд өнгөрсөн
Аясын салхи

Монголын рок хөгжимд чөлөөтэй байр сууриа илэрхийлж байсан хамтлаг нь **Аясын салхи** юм. Энэхүү хамтлаг нь 1984 онд байгуулагдсан хамтлаг бөгөөд анхандаа хүнд метал урсгалаар уран бүтээлээ илэрхийлж байсан билээ. Социалист нийгмийн хараат байдалд энэхүү хамтлаг нь Монголын ирээдүйн метал хөгжмийн анхны үүдийг нээж өгсөн хамтлаг бөгөөд сонсогч түмнийхээ дунд Монголын метал рокын загалмайлсан эцэг нэртэй болсон байна. Хэдий хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөнд хаагдсан байсан ч өдийг хүртэл өөрсдийн үгээ болон үзэл бодлоо илэрхийлсэн хүнд дуунуудаараа сонсогчдынхоо дунд нэр хүнд олж авсан юм. Энэхүү хамтлаг нь сүүлийн жилүүдэд Death Metal урсгалаар уран бүтээлээ хийж байна. Энэ хамтлагийн дараа Монголд Булсара хамтлаг гарч ирж, удалгүй Зүгээр л, Готика, Хуучны Тамга, Метроном гэх мэт олон хамтлаг нэмэгдэж уран бүтээлээ гаргаж, Монгол оронд метал хөгжим хөгжиж эхэлсэн юм. Хамтлаг одоо шинэ “Eastern wind” буюу “Дорно зүгийн салхи” нэртэй концертын бэлтгэлдээ ороод байгаа бөгөөд энэ концерт нь мөн CD болох юм байна. 

## Хамтлагийн бүрэлдэхүүн
### 1984-1990
#Энди – хамтлагийн үүсгэн байгуулагч, ахлагч, дуучин, басс гитар
#Д.Баярням – дуучин, гитарчин
#Ц.Батдэлгэр – бөмбөрчин
#Х.Энхбаяр – гоцлол гитар
#Р.Мөнхсайхан - гоцлол гитар
#Ч. Чулуунхүү - басс гитар
#Т.Энх-Амгалан – басс гитар

### 2002 оноос
#Энди – ахлагч, дуучин
#Х.Энхбаяр – гоцлол гитар
#Д.Баттулга – басс гитар
#Г.Пүрэвдорж – бөмбөрчин

## Цомог 
### Coffin Town Under The Moon
#Hummer 
#Ticket To A Death 
#Stab In The Back 
#Torture Or Perdition 
#I'd Sooner Die 
#Flame And Flesh 
#Bleeding Heads 
#Coffin Town Under The Moon 
#Blood Sort 
#Brain Growth 
#I Make Space For You 
#Dead Silence 
#Putrefaction 
#Critical Condition 
#Alphabet Of Death

## Видео клип 
*Үхлийн Саварт

*Alphabet of Death

*Bleeding Heads

*Ticket to Death

Ангилал:Монголын хамтлаг
Ангилал:Рок хамтлаг
Макарони оцон шувуу

**Макарони оцон шувуу** (*Eudyptes chrysolophus*) нь **Eudyptes** төрөл буюу **Залаат оцон шувууд**ын нэг гишүүн болно. Нийт тоо хэмжээ нь 18 сая гэгдэх ба хамгийн олон тоотой оцон шувууны зүйл болно.

## Гадаад төрх 
Нас бие гүйцсэн Макарони оцон шувуу **5.5 кг**, **70 см** урт байна. Эр, эм ерөнхийдээ төстэй ч, эр нь үл ялиг том бие, хошуутай юм. Хошууны урт 5.4-6.1 см болно. Тод шар өнгийн залаа нь 3-4 нас хүрээд ургаж гүйцдэг.

## Идэш тэжээл 
Энэ оцон шувуу нь голдуу сам хорхой, арваалж, загасаар хооллодог. Тэд 15-70 м гүнд шумбан хоол тэжээл хайна.

Макарони оцон шувуу нь зарим шувуу болон Далайн ирвэс, Антарктид далайн хав зэрэг далайн хөхтөн амьтдын идэш болдог байна.

## Үржил 
Эм оцон шувуу 5 нас, эр нь 6 нас хүрээд үржилд орох нас бие гүйцнэ. Үржлийн үе 10 сарын сүүлээр эхлэх ба 11 сарын эхээр өндөглөдөг.

## Цахим холбоос 
* Macaroni Penguins - Center for Biological Diversity
* The Penguin Project at Washington University
* The Penguin Page

Ангилал:Оцон шувуу
Антарктид далайн хав

**Антарктид далайн хав** (*Arctocephalus gazella*) нь *Arctocephalus* буюу **Өмнөдийн үслэг далайн хав**ын төрлийн 9 зүйлийн нэг юм.

## Гадаад төрх 
Энэ далайн хав нь богино, өргөн хоншоортой ба нас бие гүйцсэн эр нь хар бараандуу өнгөтэй. Эм болон нас бие гүйцээгүй залуу далайн хав нь саарал байна. Зулзага нь хар хүрэн өнгөтэй ба төрөх үедээ хар өнгөтэй байдаг. 1000 зулзага тутамд нэг цайвар шаргал өнгөтэй төрөх нь бий. 

Эр нь эмээс биеэр том ба **2 м** урт, **91-209 кг** жинтэй. Эр антарктид далайн хав 15, эм нь 25 насалдаг аж.

## Идэш тэжээл 
Голдуу сам хорхой идэх ба зарим үед оцон шувуу барьж иддэг.

## Үржил 
Үржлийн үед хүчирхэг эр далайн хав хэдэн арван эмэгчинтэй байдаг. 11-12 сард эм далайн хав зулзагалах бөгөөд 4 сартай болтол нь хөхүүлж тэжээдэг.

## Галлерей
## Гадаад холбоос
*Fur Seal Preys on Penguin 
*Facts about Fur Seals

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Японы далайн арслан

**Японы далайн арслан** (*Zalophus japonicus*) нь Чихт далайн хав овгийн гишүүн бөгөөд 1950 оны үеэс цөөрсөөр 1974 онд бүрэн устсан болно. 

Эр далайн арслан нь **2.4 м** урт, **490 кг** жинтэй байсан гэгдэх ба эм нь биеэр жижиг **1.8 м** урт, **120 кг** жинтэй байжээ. Гол идэш тэжээл нь арваалж, наймаалж байв.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Ангилал:Шинэ эринд устсан хөхтөн амьтан
Галапагос оцон шувуу

**Галапагос оцон шувуу** (*Spheniscus mendiculus*) нь зөвхөн Галапагосын арлуудад тархан амьдардаг нэг зүйл оцон шувуу юм. Мөн энэ зүйл нь экваторын бүсэд амьдардаг ганц оцон шувуу болно. Галапагос оцон шувуу нь Африк оцон шувуу, Магелланы оцон шувуутай ойр холбоотой.

## Гадаад төрх 
**50-53 см** урт, **2.5 кг** жинтэй ба хамгийн жижиг оцон шувуудын нэгт тооцогдоно.

## Идэш тэжээл 
Жижиг загас, сам хорхой гэх мэтээр хооллодог.

## Цахим холбоос 
* Galápagos penguins from the International Penguin Conservation Web Site
* BirdLife Species Factsheet
* Penguin World: Galápagos penguin
* www.pinguins.info : information about all species of penguins
* antarciconnection.com.
* www.galapagosonline.com.

Ангилал:Оцон шувуу
Ангилал:Галапагосын арлууд
Филиппин бүргэд

**Филиппин бүргэд** (*Nisaetus philippensis*) нь **Харцагынхан** овгийн махчин шувуу юм. Зөвхөн Филиппин улсын нутагт амьдардаг ба чийглэг, халуун дулаан ойд нутаглана.

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet.

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Аквины Фома

**Гэгээн Аквины Фома** 1225 онд Италид тɵрсɵн. 1274 oны 3-р сарын 7-нд нас нɵгчсɵн. Тэрбээр Италийн харъяат Доминакан дахь Ромын Католик сүмийн санваартан байсан.

Ангилал:Христийн шашин
Гөлтгөнө

thumb|200px|"Цөлийн сарнай" хэмээх талст

**Гөлтгөнө** буюу **гипс** нь CaSO4·2H2O томьёогоор илэрхийлэгдэх, устай сульфатуудын нэг бөгөөд цайвар цагаан өнгөтэй, 2 хатуулагтай урт сунасан талст үүсгэдэг (селенит). Байгаль дээр цул нягт, ширхэглэг, хуудаслаг ба хялгасан агрегатаар тохиолддог эрдэс юм. Мөн ангидрит, галит, цэвэр хүхэр, заримдаа газрын тостой холбоотой тохиолдоно.
Гөлтгөнийг халаахад ууршиж ус алдагдаж ангидрит болдог (Ca2SO4)
   
## Хэрэглээ
Барилга, металлын хүдрийг баяжуулах процесс, эмнэлэгт хэрэглэнэ. Эмнэлэгт 90-95% -ийн агуулгатай хэрэглэнэ.
   
## Монгол улс дахь нөөц
Монгол улсын хувьд гөлтгөнийн том жижиг 80 гаруй орд байдаг. Ер нь манай бүх аймагт 5-6 төрлийн гөлтгөнийн орд, илэрц ямар нэг хэмжээгээр бий гэж үзэх бүрэн үндэстэй гэж үздэг.
*Баруун цэрдийн гөлтгөнийн орд
*Үнэгтийн гөлтгөнийн орд
*Ширээ уулын гөлтгөнийн орд
*Таван толгойн гөлтгөнийн орд


Ангилал:Моноклин талст систем
Ангилал:Сульфат, селенат, теллурат, хромат, молибдат, вольфрамат
Ангилал:Кальцийн эрдэс
Ангилал:Хүхрийн эрдэс
Ангилал:Эрдэс
Ангилал:Барьцалдах материал
Америк матар

д.]]
**Америк матар** (***Crocodylus acutus***) нь ерөнхийдээ Америк тивийн төв хэсгээр нутаглана. Энэхүү матар нь Америк тивийн 4 зүйл матраас хамгийн өргөн тархсан нь юм. Бусад зүйлийн матруудтай харьцуулахад том биетэй бөгөөд 6.1 м хүрдэг. Америк матар нь АНУ-н Флорида, Сальвадор, Куба, Хаити, Коста Рика, Колумби, Ямайка, Венесуэл, Перу, Хондурас, Никарагуа, Панам, Доминикан, Гватемал улсын нутагт таарна.
## Биеийн бүтэц 
Америк матар нь урт хүчирхэг сүүл, богино 4 хөл, уртавтар эрүү хоншоортой. Хамар, нүд, чих нь толгойн орой дээр байрлах тул биеийн бусад хэсгээ усанд далдлан, олзондоо дөхөж ойртоод гэнэт довтолдог. Тэд хуурай газар гол төлөв хэвлээр гулсаж буй мэт мөлхөн явах ч, заримдаа биеэ газраас хөндийрүүлэн 4 хөл дээрээ гүйж чадах ба томхон матар 16 км/ц хүртэл хурдалдаг байна. Усанд сэлэхдээ 32 км/ц хүртэл хурдалж чадах боловч удаан үргэлжлэхгүй. 

Америк матар хүйтэнд тэсвэр муутай учир хойд зүгт хол тархаагүй гэгддэг. 

## Хэмжээ 
Дөнгөж өндөгнөөс хагарсан матрын зулзага **22 см** урт, **60 гр** жинтэй байдаг. Нас бие гүйцсэн эр матар дундажаар **4 м** урт, **382 кг** ба эм нь **3 м** урт, **173 кг** жинтэй. 

Коста Рика дахь **Тарколэс** голд 5-6 м урт том америк матрууд хэдэн арваараа байх ба жуулчдын очиж үзэх дуртай газрын нэг ажээ. 

## Идэш тэжээл 
Бусад матрын адил мах идэштэн бөгөөд загас, шувуу, хөхтөн, яст мэлхий, хавч, хорхой, мэлхий, дун гэх мэтээр хооллодог. Заримдаа үхсэн амьтны сэг иддэг байна. 

Энэ зүйлийн нас бие гүйцсэн эр матарт байгаль дээр хүнээс өөр дайсан үгүй ажээ.
 

## Гадаад холбоос
* American Crocodile
* American Crocodile at Crocodilian Species List
* University of Florida's crocodile research in Southwest Florida
* National Parks Conservation Association - American Crocodile

Ангилал:Матрууд
Шиншилла

**Шиншилла** нь **Chinchillidae** овгийн мэрэгч амьтан ба Өмнөд Америкийн Андын нуруунаас гаралтай. Зурамнаас арай томхон энэ мэрэгчийн үнэтэй тансаг арьснаас нь болж ихээр агнаснаас 19 зууны сүүл гэхэд ихэд цөөрсөн болно. Өдгөө гоёлын үслэг эдлэлийн үйлдвэрлэлд хэрэглэж буй арьс голдуу фирмд өсгөж үржүүлсэн шиншилла аж. 
Шиншилла нь 2 янзын зүйл байна.

Шиншилла нь хадны ангал цав болон нүхэнд амьдардаг. Тэд маш чадварлаг үсэрдэг ба 5 м хүртэл өндөр үсэрж чадна. Байгальд махчин шувууд, өмхий хүрэн, могой, муур нохойн төрлийн зэрлэг амьтад гээд дайсан мундахгүй.

Зэрлэг шиншилла ургамал, жимс, үр, хорхой шавьж гэх мэтээр хооллодог аж. Харин гэршүүлсэн тэжээвэр шиншилла голдуу өвс иддэг. 

## Үржил 
Тэд жилийн аль ч үед нийлж чадах ба эм нь 110 хоног хээлээ тээдэг. Ихэнх мэрэгчдээс хамаагүй урт энэ хугацаанд зулзага нь төрөх үедээ үс нь бүрэн ургаж гүйцэн, нүдээ нээсэн байдаг. Голдуу 2 зулзага гаргах бөгөөд дунджаар 15-20 насалдаг байна.

## Галлерей 

Image:Chinchilla Ushuaia 2006.jpg|
Image:LittleGuy.jpg

Image:ChinChin.jpg

## Гадны холбоосууд
* Save the Wild Chinchillas - Зэрлэг шиншиллагийн тоо толгойг хамгаалах байгууллага
* ChinCare - Шиншиллагийн тухай мэдээлэл.

Ангилал:Усан гахайн төрлийнхөн
Ангилал:Гэрт тэжээдэг амьтан
Өрнийн толбот өмхий хүрэн

**Өрнийн толбот өмхий хүрэн** (*Spilogale gracilis*) нь АНУ, Мексик болон Бритиш Коламбиад тархан амьдардаг. Биеийн урт нь 35-55 см юм.

Ангилал:Хөхтөн амьтан
Дорнын толбот өмхий хүрэн

**Дорнын толбот өмхий хүрэн** (*Spilogale putorius*) нь жижиг, урт нарийн биетэй өмхий хүрэн ба АНУ-н зүүн хэсэг, Мексик, Швейцар, Скандинавт таарна.

Ангилал:Хөхтөн амьтан
Судалт өмхий хүрэн

**Судалт өмхий хүрэн**, *Mephitis mephitis*, нь **Mephitidae** овгийн мах идэшт, хөхтөн амьтан юм.
АНУ, Мексик, Канадад тархан амьдардаг.

## Биеийн хэмжээ 
Судалт өмхий хүрнэ 1.2-6.3 кг жинтэй, 33-46 см урт юм. Өтгөн саглагар сүүл нь 18-25 см байна. 

## Идэш тэжээл 
Энэ өмхий хүрэн нь харуй бүрийд идэвхтэй, өдрийн цагийг ихэвчлэн үүр нүхэндээ өнгөрөөнө. Өвлийн цагт бүрэн ичихгүй ч, цөөн хооллон, үйл хөдөлгөөн нь идэвхгүй сулардаг. 
Тэд оготно хулгана, өндөг, хорхой шавьж болон мөөг, жимсээр хооллодог.

## Үржил 
2-3 сард нийлэх ба 42-63 хоног зулзагаа тээнэ. Голдуу 5-6 зулзага гаргадаг.

## Галлерей

Image:Striped skunk Pepe.jpg
Image:Striped Skunk not a cat.jpg
Image:Striped skunk Florida 2.jpg

Ангилал:Хөхтөн амьтан
Сибирийн жирх

**Сибирийн жирх** буюу **Замба жирх**, *Tamias sibiricus*, нь Азийн хойд хэсэг, Орос, Хятад, Монгол, Солонгос болон Японы Хоккайдо аралд амьдардаг. Ижил төрлийн бусад зүйл жирх нь бүгд Хойд Америкт амьдардаг байна. 

Сибирийн жирх **18-25 см урт**, **50-150 гр** жинтэй. Тэд мөөг, жимс жимсгэнэ, нялцгай биетэн, жижиг хэвлээр явагч зэргээр хооллоно. Эсрэгээр махчин шувууд, суусар гэх мэт амьтдын идэш болдог байна. Гэрийн тэжээмэл сибирийн жирх нь 6-10, заримдаа илүү урт насалдаг аж.

## Цахим холбоос 
* Boreal Forest Mammals: Siberian Chipmunk
* ClubHabbo

Ангилал:Хөрсний хэрэм
Нэгж тойрог

[Unit circle|thumb|Нэгж тойргийн зураг. *t* хувьсагч нь [Өнцөг (геометр)|өнцгийн хэмжээг заана.]]

Математикт 1 радиустай тойргийг **нэгж тойрог** гэдэг. Ялангуяа тригонометрт тэгш өнцөгт координатын систем өгөгдсөн Евклидийн хавтгай дахь (0, 0) цэгт төвтэй 1 радиустай тойргийг нэгж тойрог гэх нь олонтаа. Нэгж тойргийг ихэвчлэн *S*1 гэж тэмдэглэдэг; олон хэмжээст огторгуй дахь ерөнхийлөл нь нэгж бөмбөлөг болно. 

(*x*, *y*) нь координатын хавтгайн I хэсэгт, нэгж тойрог дээр орших цэг байг. Тэгвэл *x* ба *y* нь 1 урттай гипотенуз бүхий тэгш өнцөгт гурвалжны катетууд болно. Иймээс Пифагорын теорем ёсоор, *x* ба *y* нь дараах тэнцэтгэлийг хангана:

:x^2 + y^2 = 1.

Бүх *x*-ийн хувьд *x*2 = (&minus;*x*)2 байдаг тул хавтгайн бусад хэсэгт орших, нэгж тойргийн цэгүүдийн хувьд ижил зүйлийг хэлж болно. Өөрөөр хэлбэл, , and since the reflection of any point on the unit circle about the x^2 + y^2 = 1. тэгшитгэл нь нэгж тойргийг тодорхойлж байна.

## Нэгж тойргийн цэгүүдийн чанар  
* экспонентал: 

: z = \,\mathrm{e}^{i t}\,

*тригонометрийн:
:z = \cos(t) + i \sin(t)  \,

## Гадны холбоос
Ангилал:Аналитик геометр
Ангилал:Тригонометр
Ангилал:Тойрог
Цармын бүргэд

**Цармын бүргэд** (*Aquila chrysaetos*) нь **Харцагынхан** овгийн хүчирхэг махчин шувуу бөгөөд Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасаар тархан нутагладаг. Цармын бүргэд нь маш хурдан шунган нисэж чадах ба **241 км/ц** хүрдэг байна.

## Гадаад төрх 
Цармын бүргэд нь **65-100 см** урт, далавчаа дэлгэхэд **150-240 см**, **2.5-7 кг** жинтэй. Бүртгэгдсэн хамгийн том хэмжээ нь 102 см урт, 9 кг жинтэй байв. Эм бүргэд эрээс биеэр том байна.
Тэд хар бор, хар хүрэндүү өнгөтэй байх ба толгойн орой, шилэн хүзүү хэсгээр шаргалдуу өдтэй.

## Идэш тэжээл 
Туулай, чандага, тарвага, зурам, нугын нохой болон хулгана, үнэг, суусар зэрэг хөхтөн амьтан барьж иддэг. Мөн гургуул, ятуу, сойр гэх мэт шувуу иднэ. Өвлийн хахир хүйтэнд идэш тэжээл олдохгүй үед улай, сэгээр хооллох үе бий. Мөн зарим томхон хөхтөн амьтан цаа буга, зээр гөрөөс зэрэг агнах ба нас бие гүйцсэн том цармын бүргэд чоно барьж байсан тухай мэдээлэл бий.

## Үржил 
Энэ бүргэд нь амьдралаа нэг хостойгоо л өнгөрүүлдэг байна. Эзэмшил газраа хэд хэдэн үүр барьж сэлгэн амьдардаг. Нэг хосын эзэмших нутаг дэвсгэр 155 хавтгай дөрвөлжин км байна. Үүрээ өндөр байц хад, модны оройд иш мөчир, өвс ашиглан барьдаг. Үүрэндээ ирэх бүр хэрэгцээт засвар хийн нэмж томсгох тул олон жил хэрэглэсэн хуучин үүр нь 2 м голчтой, 1 м өндөр том байдаг. Заримдаа модон дээр зассан үүрний хүнд жинг даахгүй модны тулгуур мөчир нь хугарах нь бий. 

Эм бүргэд 1-9 сарын хооронд 2-4 өндөг гаргана. Өндөг нь цав цагаан эсвэл бор толботой байна. 40-45 хоног дарж дэгдээхэй болдог. Дэгдээхэй нь зөөлөн цагаан өд сөдөөр бүрхэгдсэн байдаг. Өсгөж бойжуулах явцад голдуу ганц нь л амьд үлдэж том болдог аж. Дэгдээхэй 65-80 хоноод нисэж сурах ба 3 сар хүрээд бие даан амьдарна. 3-4 нас хүрээд үржилд орох нас бие гүйцэх бөгөөд 5 нас хүрээд өд сөд нь гуужин солигддог.
1 нас хүрээд насанд хүрнэ

## Галлерей 

Image:Steinadler Baby vierzehn Tage alt 12052007 01.jpg|Өндөгнөөс хагараад 14 хонож буй дэгдээхэй.
Aquila chrysaetos MHNT.ZOO.2010.11.88.3.jpg |Museum specimen 
Image:Orel skalní 1.jpg|Өд нь ургаж эхэлж байна.
Image:Aquila chrysaetos USFWS.jpg|Залуу бүргэд.

Image:Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|Татаж авсан зураг.
Image:Sulphurcreekeagle2008.jpg|
Image:Hunting_with_Golden_Eagles.jpg|

## Цахим холбоос 
* Golden Eagle to patrol puglias airfields
* Cornell Lab of Ornithology - Species Account
* Golden Eagle Information and Photos
* Nature Conservancy's Birds of Prey: Golden Eagle
* Golden Eagle InfoCenter

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Анч шувуу
Ангилал:Харцгайнхан
Галапагос далайн хав

**Галапагос далайн хав** (*Arctocephalus galapagoensis*) нь Чихт далайн хав овгийн сэлүүр хөлтөн амьтан юм.

## Гадаад төрх 
Энэхүү далайн хав нь **Чихт далайн хав** овог дотор хамгийн жижиг нь юм. Эр нь 1.5 м урт, 64 кг жинтэй, эм нь 1.2 м урт, 28 кг жинтэй байдаг. Тэд бор сааралдуу арьс үстэй. 

Галапагос далайн хав бусад далайн хавтай харьцуулахад илүү их цагийг буюу 70 хувийг хуурай газар өнгөрөөдөг аж. Ихэнх өөр зүйлийн далайн хав нь амьдралынхаа 50%-г усанд, 50%-г хуурай газарт өнгөрүүлдэг байна.

Мөн галапагос далайн хав зөвхөн Галапагосын арлуудаар тархан нутагладаг. Тэд дунджаар 20 орчим насална.

## Идэш тэжээл 
Голдуу загас, арваалж, наймаалжаар хооллодог. Тэдний гол дайсан нь алуурчин халим болон аврага загас юм.

Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Ангилал:Галапагосын арлууд
Дорнын хан бүргэд

thumb|left|

**Дорнын хан бүргэд**, *Aquila heliaca*, нь Цармын бүргэдтэй маш төстэй ч, биеэр арай жижиг Харцагынхан овгийн махчин шувуу юм. Энэ бүргэд нь Европын зүүн өмнөд хэсэг, Азийн төв болон баруун хэсгээр нутаглана.

Өвлийн улиралд Африк, Энэтхэг, Хятад руу нүүдэллэдэг.

Дорнын хан бүргэд эр нь 77 см, эм нь 83 см урт байна. Далавчаа дэлгэхэд 195-207 см юм.

Энэхүү бүргэд нь жижиг, дунд хэмжээний хөхтөн амьтан, шувуу, хэвлээр явагчаар хооллох ба заримдаа үхсэн амьтны сэг иддэг.

Өндөр модны оройд том үүр засаж, 2-3 өндөг гаргана. 43 хоноод дэгдээхэй болох ба 65-70 хоноод бие даан амьдардаг аж.

## Цахим холбоос 
* BirdLife Species Factsheet.

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Хаити

**Хаити**, албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Хаити улс** (гаити. креол. *Repiblik Ayiti* [ɣepibˈlik ajiti], франц. ''République d'Haïti'' [ʁe.py.bˈlik da.i'ti]) Карибын тэнгис дэх Их Антилын арлуудын нэг болох Хиспаниола арал дээр байрладаг. Бүгд Найрамдах Доминикан Улстай Хиспаниола арлыг хуваалцаж, арлын баруун хэсэгт наймны гурван хэсгийг эзлэн оршино. Хаити улсын газар нутгийн хэмжээ нь 27.750 хавтгай дөрвөлжин километр. Хүн ам нь -11 470 261 хүн (2023 оны байдлаар бөгөөд үүнээс 1 сая орчим хүн гадаадад буюу АНУ-д оршин суудаг ажээ).

Карибын хамтын нийгэмлэг (CARICOM)-ийн хамгийн олон хүн амтай, Карибын тэнгисийн орнууд дундаа Кубын дараа орох их хүн амтай улс орон юм.

Энэ арлын уугуул оршин суугчид нь Өмнөд Америкаас шилжиж ирсэн тайно хүмүүс байв. 1492 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд Христофер Колумб анхны аяллынхаа явцад уг арлыг нээснээр европчууд тус аралтай танилцжээ.

Гаити улсын нийслэл хот-Порт-о-Пренс юм.

1804 онд Бүгд Найрамдах Хаити улс хувьсгал хийж Францаас тусгаар тогтнолоо олж аваад америк тив дахь АНУ-ын дараа тусгаар тогтнолоо олж авсан хоёрдахь улс болжээ.

Хати улсад америк тивд франц хэл давамгайлдаг цорын ганц тусгаар улс юм. 

Монгол улстай 2014 оны 1-р сарын 14-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна.  

## Тэмдэглэл 
## Цахим холбоос 
## Эшлэл 
Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон

Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Төв Америкийн орон
Хондурас

**Хондурас** ([], испани дуудлага [], албан ёсны бүтэн нэр **Бүгд Найрамдах Хондурас Улс**, испаниар *República de Honduras*) улс Төв Америкт хойгуураа Гватемал, баруун урдаараа Сальвадор, зүүн урдаараа Никарагуатай хиллэн оршдог. Газар нутгийн ихэнх хэсэг нь өндөрлөг, халуун, чийглэг уур амьсгалтай. Уулархаг газраараа 5000 м хүртэл тунадас унадаг. Нутгийн 45 хувийг халуун орны карибын нарс, эбен зэрэг үнэт мод бүхий ой эзлэнэ. Улуа, Агуан зэрэг хэд хэдэн голтой. Ашигт малтмалаас мөнгө, алт, өнгөт металлын болон төмрийн хүдэр бий. 

Хондурас бол Латин Америкийн хоцрогдол орон юм. Эдийн засгийн үндэс нь хөдөө аж ахуй. Хөдөө аж ахуйд хүн амын гуравны хоёр нь ажилладаг. Гол таримал нь кофе, эрдэнэ шиш, гадил, жүрж. Экспортын 40 хувийг гадил, кофе эзлэнэ. Аж үйлдвэрээс нэхмэл, хүнсний үйлдвэрүүдтэй. Эдийн засагт нь гадаадын, гол нь Америкийн капитал нэвтэрчээ. Авто болон төмөр замын тээвэр сул хөгжсөн. Олон улсын чанартай нисэх онгоцны буудал хэд хэд бий. Хүн амын 90 шахам хувь нь испани-индианы эрлийз юм. Хүн амд ногдох жилийн дундаж орлогоор Хондурас Латин Америкт сүүлчийн байранд ордог. Албан ёсны хэл нь испани.

МЭӨ нэгдэх мянган жилд Хондурасын нутаг дэвсгэрт эртний түүхт майя аймгийн индиануудын соёл цэцэглэн хөгжиж байжээ. Тэр соёлын гол төв нь Копан хот байв. Майячуудын урлагийн уламжлалт шинж одоогийн индиан аймгийн өнгө алаглан будсан баг, сав суулганы хээнд хадгалагдан үлдсэн байна. XVI зууны эхэн хүртэл уугуул хүн ам болох индианууд нь Хондурасын нутаг дэвсгэрийг «Игуэрас» буюу «Ибуэрас» гэж нэрлэдэг байв.

Хондурасын эрэг орчим газрыг Х. Колумб 1502 онд нээсэн бөгөөд испаничууд энэ орныг эрэг орчимдоо их гүнзгий учраас Хондурас (испаниар «хондура» гэдэг нь гүнзгий гэсэн утгатай үг) гэж нэрлэсэн ажээ. Испаничууд 1525 оноос Хондурасыг байлдан эзэлж эхэлсэн байна. Хондурасчууд тусгаар тогтнолынхоо төлөө шаргуу тэмцсэний дүнд 1821 онд Испаниас тусгаарлан салжээ. Хондурас 1838 оноос бие даасан улс болсон байна. 

Мөнгөний нэгж нь лемпира.

## Зургийн цомог 

Relief map of Honduras.jpg|Байр зүйн газрын зураг
Copán Ballcourt.jpg|Майя Копан хотын газар
Tegucigalpa 1983.jpg|Тегусигальпа
Ara macao - two at Lowry Park Zoo.jpg|Тоть
Roasted coffee beans.jpg|Кофе ачтай таримал
HN999sRamon~7Girls+boy.jpg|Хэдэн бяцхан сурагч

## Цахим холбоос 
* general Website
* Utila'sWebsite
* Honduras Tips Travel Info (English)
* Travel and Tourism Info on Honduras (English)
* Humanitarian Aid in Honduras
* Honduran English Language weekly newspaper

## Эшлэл 

Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Төв Америкийн орон
Халзан бүргэд

**Халзан бүргэд** (*Haliaeetus leucocephalus*) нь Хойд Америкт нутаглах **Харцагынхан** овгийн махчин шувуу бөгөөд АНУ-н билэг тэмдэг юм.

## Гадаад төрх 
Халзан бүргэд нь 70-102 см урт, далавчаа дэлгэхэд 2.44 м урт, 2.5-7 кг жинтэй том шувуу юм. Эм нь эрээс биеэр том байна. Нас бие гүйцсэн халзан бүргэд бор бие, толгой, сүүл нь цагаан, цайвар шар нүд, махир хошуутай.

## Идэш тэжээл 
Голдуу загасаар хооллоно. Мөн чандага, туулай, илбэнх, минж, буга зэрэг хөхтөн амьтан, нугас, цахлай, дэглий, галуу гэх мэт шувуу, заримдаа  үхсэн амьтны сэг иднэ.

## Үржил 
4-5 нас хүрээд үржилд орох нас бие гүйцдэг. Тэд амьдралаа нэг хостойгоо өнгөрүүлнэ. Хэрэв ижил нь үхэх, ямар нэг байдлаар алга болвол өөр хостой болдог байна. 
Халзан бүргэд Хойд Америкийн бусад ямар ч шувуунаас том үүр барих ба жил бүр шинэ иш, мөчир нэмэн засаж сэлбэх тул үүрний гүн 4 м, 2.5 м голчтой, 1 т хүртэл жинтэй байдаг аж. Жилд 1-3 өндөг гаргах ба өндөг нь 7.3 см урт, 5.5 см өргөнтэй.

## Зургийн цомог 

Image:Haliaeetus leucocephalus-ad-flight-USFWS.jpg|
Image:Bald Eagle and salmon.jpg|
Image:Haliaeetus leucocephalus-whale-USFWS.jpg|Үхсэн халимын сэг идэж буй нь.
Image:Haliaeetus leucocephalus1.jpg|Дэгдээхэй.
Image:Fledging Bald Eagle.jpg|
Image:Haliaeetus leucocephalus LC0195.jpg|Толгой хэсэг.
Image:Haliaeetus leucocephalus2.jpg|Үүрэндээ бууж байна.
Haliaeetus leucocephalus MHNT.ZOO.2010.11.96.5.jpg |Museum specimen - Florida, USA

## Цахим холбоос 
* The National Eagle Center
* American Bald Eagle Foundation
* American Bald Eagle Information
* Bald Eagle Bird Sound

Ангилал:Бүргэдүүд
Ангилал:Харцгайнхан
Гамби

**Гамби** [] (албан ёсоор ) нь Өрнөд Африк дахь Бүгд Найрамдах Улс бөгөөд тус улс нь Гамби мөрний эрэг дээр оршдог. Гамби мөрний Атлантын далайд цутгах адаг хэсгийг эс тооцвол энэ улсыг бүхэлд нь Сенегал улс тойрон хүрээлэх буюу хиллэдэг. Газар нутгийн хэмжээ нь ойролцоогоор 11.000 км² талбайтай байгаа учраас Африк тивийн эх газар дахь хамгийн жижиг нутаг дэвсгэр бүхий улс юм.

Гамби нь нийт 2,05 сая хүн амтай (2017 оны мэдээ), улсын нийслэл нь Банжул.

## Цахим холбоос 
* State House and Office of the President
* Chief of State and Cabinet Members
* Travel Pages - Gambia
* Gambia Photos

## Эшлэл 

Ангилал:Африкийн орон
Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:1965 онд байгуулагдсан