open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Платоны биет

Геометрт **Платоны биет** () гэдэг нь гурван хэмжээст Евклидийн огторгуйд орших гүдгэр, зөв олон талтыг хэлнэ. Зөв олон талт гэдэг нь бүх тал нь хоорондоо ижил хэлбэр хэмжээтэй зөв олон өнцөгтүүдээс бүрдэх бөгөөд мөн орой бүр дээр ижил тооны талууд огтлолцдог биетийг хэлнэ. Ийм шинж чанартай биет ердөө тав байдаг: тетраэдр (дөрвөн гурвалжин талтай),  куб (зургаан квадрат талтай), октаэдр (найман гурвалжин талтай), додекаэдр (арван хоёр таван өнцөгт талтай), икосаэдр (хорин гурвалжин талтай).

Геометрчид Платоны биетүүдийг хэдэн мянган жилийн турш судалсаар ирсэн. Эдгээр биетүүд нь эртний Грекийн философич Платоны нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд тэрээр өөрийн "*Тимей*" хэмээх харилцан яриануудын нэгэнд сонгодог элементүүд нь ердийн зөв олон талтаас бүрддэг гэсэн таамаг дэвшүүлж байжээ.

## Түүх
Платоны биетүүдийг эрт дээр үеэс хүмүүс мэддэг байсан. Шотландын хожуу Неолитын үеийн хүмүүсийн сийлж үлдээсэн чулуун бөмбөрцгүүд эдгээр хэлбэрүүдийг илэрхийлдэг гэж үздэг. Гэвч эдгээр чулуун бөмбөрцгүүд нь олон талт биш, харин дугуй товгоруудтай байдаг. Товгоруудын тоо нь ихэнхдээ Платоны биетүүдийн оройн тоотой тохирдоггүй ба додекаэдрийн 20 оройтой ижил товгоруудтай нэг ч бөмбөлөг олдоогүй. Мөн товгоруудын байрлал нь үргэлж тэгш хэмтэй байгаагүй юм.
Гүдгэр их бие

Гүдгэр их бие

Геометрийн хувьд хэлбэрийн гүдгэр их бие, гүдгэр бүрхүүл эсвэл гүдгэр хаалт[1] нь түүнийг агуулсан хамгийн жижиг гүдгэр олонлог юм. Гүдгэр их биеийг Евклидийн орон зайн өгөгдсөн дэд олонлогийг агуулсан бүх гүдгэр олонлогийн огтлолцол эсвэл дэд олонлог дахь бүх гүдгэр цэгүүдийн хослолын олонлог гэж тодорхойлж болно. Хавтгайн хязгаарлагдмал дэд олонлогийн хувьд гүдгэр их биеийг дэд олонлогийн эргэн тойронд сунгасан резинэн туузаар хүрээлэгдсэн хэлбэр гэж төсөөлж болно.
Нээлттэй олонлогийн гүдгэр их бие нь нээлттэй, авсаархан олонлогийн гүдгэр их бие нь авсаархан байдаг. Авсаархан гүдгэр олонлог бүр нь түүний туйлын цэгүүдийн гүдгэр их бие юм. Гүдгэр их биеийн оператор нь хаалтын операторын жишээ бөгөөд энэхүү хаалтын операторыг төгсгөлөг цэгүүдийн олонлогт хэрэглэснээр антиматроид бүрийг дүрсэлж болно. Хавтгай эсвэл бусад бага хэмжээст Евклидийн орон зай дахь төгсгөлөг цэгүүдийн олонлогийн гүдгэр бүрхүүлийг олох алгоритмын бодлого болон түүний хагас орон зайг огтлолцох давхар бодлого нь тооцооллын геометрийн үндсэн бодлого юм. Эдгээрийг хоёр буюу гурван хэмжээст цэгийн олонлогийн хувьд O(nlog⁡n) хугацаанд, мөн дээд хязгаарын теоремоор өгөгдсөн хамгийн муу гаралтын нарийн төвөгтэй байдлыг өндөр хэмжээст үед цаг хугацаанд нь тохируулан шийдэж болно.
Бадделейят

## Бадделейят 
Бадделейят нь янз бүрийн моноклин призматик талст хэлбэртэй байдаг арчилгааны цирконы ислийн эрдэс (ZrO2 эсвэл циркони) юм.  Энэ нь тод, тунгалаг, хугарлын өндөр үзүүлэлттэй, өнгөгүй, шар, ногоон, хар хүрэн өнгөтэй байж болно.  Доорх этимологийг ажиглаарай.  Бадделейит нь галд тэсвэртэй эрдэс ба хайлах цэг нь 2700 ° C.  Гафни нь орлуулагч хольц нь 0.1-ээс хэдэн хувь хүртэл хэмжээтэй байж болно.  Энэ нь калийн хээрийн жонш, плагиоклаз агуулсан магмын чулуулагт байж болно.  Бадделейят нь ихэвчлэн циркон (ZrSiO4) -д байдаггүй, учир нь цахиурын дутуу ханасан чулуулаг, тухайлбал мафик чулуулаг үүсдэгт байдаг.  Ягаад гэвэл нь цахиур нь системд чөлөөтэй байх үед (цахиураар ханасан/хэт ханасан) циркон нь бадделейят биш харин давамгайлах үе юм.  Энэ нь P21/c болор системийн моноцинио-прозматик ангилалд багтдаг.  Үүнийг геохронологийн судалгаанд ашигладаг юм.

Бадделейит анх 1892 онд Сир Ланкаас олдсон. Энэ нь хуурай газрын болон харь гаригийн (extratressestrial) олон тооны чулуулагт байдаг.  Зарим хуурай газрын чулуулгийн зарим карбонатит, кимберлит, шүлтлэг сиенд, зарим давхаргат мафийн интрузив чулуулаг, диабазын далан, габройд тавцан, анортозит агуулдаг.
Вороной диаграмм

Вороной диаграмм

Математикт, Вороной диаграмм нь өгөгдсөн объектын багц бүрт ойрхон бүсүүдэд хавтгайг хуваах юм. Энэ нь өөрөөр тэсэлгээ гэж ангилагдаж болно. Хамгийн амархан хэрэг гэвэл, энэ биетүүд нь онгоцон дээрх хязгаарлагдмал цэгүүд (үр, сайтууд, генераторууд гэж нэрлэгддэг). Үр болгонд харгалзах бүс нутаг байдаг, Вороной эс гэж нэрлэгддэг, бусад цэгүүдээс илүү үртэй хавтгайд ойрхон бүх цэгүүдээс бүрдэнэ. Цэгүүдийн олонлогийн Вороной диаграмм нь тухайн олонлогийн Делауне гурвалжинтай давхардсан байдаг.
Вороной диаграммыг математикч Георгий Воронойн нэрээр нэрлэсэн бөгөөд Воронойн тэсэлгээ, Воронойн задрал, Воронойн хуваалт эсвэл Дирихлетийн тэсэлгээ (Питер Густав Лежен Дирихлетийн нэрээр) гэж нэрлэдэг. Воронойн эсүүдийг Альфред Х. Тиссений нэрээр Тиссений олон өнцөгт гэж нэрлэдэг. Вороной диаграммууд нь шинжлэх ухаан, технологийн салбарт төдийгүй дүрслэх урлагт олон салбарт практик болон онолын хэрэглээтэй байдаг.
Баратовят

**Baratovite** бол маш ховор силикатын эрдэс бодис юм. Энэ бодис нь **Rauf Baratov**-ийн нэрээр нэрлэгдсэн. Энэ бодис 1974 онд Tajikistan-ы Dara-i-Pioz glacier-т анх олдож, 1975 онд олон улсын эрдэс судлаачдын холбооноос батлагдсан. Латин мохоо тал нь 133 эрдсийн төрөлд түүний 33-р нь гэж шинж (type locality) тодорхойлогдсон юм. Баратовит юм. Энэ пиротоксин нь александровитын нэг хувилбар юм. Титан ихтэй бөгөөд  катаямалитын фтор давамгайлсан аналог гэж тооцогддог боловч зарим эрдэс судлаачид Баратовитыг фторын бус, харин гидроксил давамгайлсан гэж үздэг. Түүний найрлагад кальци, магни, натри, төмөр, ниоби орно. Баратовитын хатуулаг анх 3−3.5 гэж тодорхойлогдож байсан ч хожим 5−6 гэж засварлагдсан. Суурийн хавтгайд (001) хүчилтөрөгч (40.83%), цахиур (23.92%), кальци (19.51%), бас titanium (5.10%), циркони (3.24%), натри (2.78%), фтор (2.30%), лити (1.48%) агуулна. Мөн маш ховор сул цацраг (39.51) идэвхтэй бөгөөд үүнийг **Gamma ray American Petroleum Institute Units**-ээр хэмжсэн байна.
----
Брашят

Брашят
Брашят нь CaHPO4•2H2O химийн урвалтай фосфатын эрдэс бодис юм. Цэвэр нэгдлийн талстууд нь C2/c моноклиник орон зайн бүлэгт багдаг бас ямар ч өнгөгүй. Энэ нь арсенатын фармаколитын фосфатын аналог юм. Брашят нь 1865 онд анх Авес арал, Нуэва Эспарта, Венесуэлд болдог тохиолдол гэж тайлбарлагдсан, бас Америк эрдэс судлаач Жорж Жарвис Брашд (1831-1912) нэрлэгдсэн. Энэ нь апатитын урьдал үе гэж итгэгдсэн ба гуаногаар баялаг агуйнуудад олддог, гуано болон кальцитын харилцаанаас болж үүсдэг бас бага pH-тай шавар. Энэ фосфоритын ордуудад тохиолдож бас удсан ясанд бүрхүүлүүд үүсгэдэг. Энэ нь бордоо их хэмжээгээр хэрэглэсэн талбайн урсацаас үүдэлтэй байж болно. Холбоотой эрдэс бодисууд нь танаракят, ардэалят, гидроксилапатит, варисцит бас гипмум агуулна. 
Брашят нь кальцийн фосфатын бөөрний чулуунд агуулагдах анхны тунадасжуулагч материал юм. Энэ нь мөн шүдний чулуунд байдаг эрдэс бодисын нэг юм.
Кристят

**Кристят (Christite)** нь TlHgAsS₃ химийн томьёотой эрдэс юм. Уг эрдсийг АНУ-ын Геологийн албаны гишүүн, доктор Чарльз Л.Крист-ийн нэрээр нэрлэсэн. Кристят нь ихэвчлэн хүрэн улаан эсвэл тод улбар шар өнгөтэй байдаг ба нягт нь 6.2, харин Моосын хатуулгийн шаталбарт 1–2-ын хооронд орно. Адамантин (алмаазан мэт) гялалзсан өнгөлгөөтэй бөгөөд улбар шар судал үлдээнэ.Кристятийн болор тогтолцоо (**crystal system**) нь моноклин буюу болзошгүй болор ангиллууд нь хоёр дахин тэгш хэмтэй, тольт хавтгайн тэгш хэмтэй, эсвэл хоёр дахин тэгш хэм ба тольт хавтгай хосолсон хэлбэрүүд байдаг. Энэ нь радиаль тэгш хэм, тольт хавтгайн тэгш хэм, эсвэл хоёр дахин тэгш хэмийн тэнхлэгт перпендикуляр тольт хавтгайн тэгш хэмтэй байж болохыг илтгэнэ.

Кристят нь анизотроп эрдэс бөгөөд энэ нь хэмжилтийг өөр өөр чиглэлд хийхэд шинж чанарууд нь ялгаатай өөр өөр байдгийг илтгэнэ. Хавтгайн туйлширсан гэрэлд түүний өнгө алтлаг шар харагддаг. Мөн хос хугаралтай (birefringent) тул хоёр өөр хугарлын илтгэлцүүртэй. Үүнийг хөндлөн туйлтай микроскопоор харахад эрдсийг эргүүлэх явцад өнгө нь өөрчлөгдөж буйгаар ажиглаж болно

Кристят нь Невада мужийн Карлины уурхайд доломит чулуулагт үүссэн гидротермаль судлуудад барит (baryte) тай хамт байх бөгөөд мөн Хятадын Ланмучан ордын мөнгөн усны хүдрийн хонхорцог хэлбэрийн хуримтлалд үүсдэг.
4-политоп

Геометрт 4-политоп (заримдаа полихорон, полицелл эсвэл полиэдроид гэж нэрлэдэг) нь дөрвөн хэмжээст политоп юм. Энэ нь орой, ирмэг, тал (олон өнцөгт), болон нэгж хэсэг (полиэдр) гэсэн бага хэмжээст элементүүдээс бүрдсэн битүү  холбогдсон дүрс юм. Тал бүр яг хоёр нэгж хэсгээр зааглагддаг. 4-политопыг анх Швейцарийн математикч Людвиг Шлэфли 1853 оноос өмнө судалж нээсэн.

4-политопын хоёр хэмжээст аналог нь олон өнцөгт, харин гурван хэмжээст аналог нь полиэдр юм. 

Топлогийн хувьд 4-политопууд нь гурван хэмжээст орон зайг бүрхдэг торон бүтэцтэй (зөгийн тортой адил) нягт холбоотой. Үүнтэй адил гурван хэмжээст куб нь төгсгөлгүй хоёр хэмжээст дөрвөлжин хавтантй холбогддог.  Гүдгэр 4-политопуудыг  гурван хэмжээст тор болгон дэлгэж болдог. 

## Тодорхойлолт
4-политоп нь дөрвөн хэмжээст хаалттай геометрийн дүрс юм. Энэ нь орой, ирмэг, нүүр болон нэгж хэсгээс бүрдэнэ. Нэгж хэсэг нь нэг талын  гурван хэмжээст аналог бөгөөд полиэдр юм. Олон талстын ирмэг бүр хоёр талтай холбогддогтой адил тал  бүр яг хоёр нэгж хэсэгтэй холбогдсон байх ёстой. Аливаа  политопын адил  4-политопын элементүүдийг тус тусад нь салган дангаараа 4-политоп болгон хуваах боломжгүй. (өөрөөр хэлбэл энэ нь нийлмэл биет биш юм.)
Clearcreekite

Клиркрикайт
Клиркрикайт нь карбонат ашигт малтмал ба полиморф тепербайлиссит хамт юм.Клиркрикайт ашиг малтмалын химийн томьёо нь Hg (1+)3CO3(OH)•2H2O юм.Энэ цайвар ногоон шар өнгөтэй ба дэд хэсэг нь судалтай талстуудтай бас (001) сайн хуувагддаг юм. Энэ нь тунгалаг шилэн геялбаатай ба жигд бус хугаралтай аж.Түүний нягтрал нь (томьёо идеал тооцоолсоноор) энэ 6.96 г/см3 юм.Ашигт малтмал нь P2/c орон зайд хамт бүлэгтэй моноклиник юм.Клиркрикайт нь Калифорни мужийн Сан Бенито муж, Нью Идриа дүүргийн, цэвэр горхи мөнгөн ус олдсон энэ ховор ашигт малтмал юм.Энэ киновар зэрэг бусад мөнгөн усны ашигт малтмал өөрчилсний дараа үүсдэг байх магадлалтай юм.Ашигт малтмал одсон газрын нэрээн нь нэрлэсэн юм.1959 онд ноён Эдвард юм.Ойлер Клир Крик мөнгөн уснаас хачирхалтай зүйл харсан нь ашигт малтмал байсан. Түүний нэрээр нэрлэгдсэн  Эрд  нар (1993) эдойлерит зөв тодорхойлтол 30 гаруй жил өнгөрчээ.20 гаруй жил ноён Ойлер ижил газраас ашигт малтмал цуглуулсан юм: деанесмитит, эдгарбайлейрит, ханавалтит, петербайлиссит, шиманскиит, ваттеритд, бас clearcreehite анх цуглуулсан шинэ өвөрмөц ашигт малтмал юм.
Бисекц

## Бисекц 
Геометрийн хувьд хуваах гэдэг нь аливаа зүйлийг тэнцүү буюу ижил (ижил хэлбэр, хэмжээтэй) хоёр хэсэгт хуваахыг хэлнэ.  Ихэнхдээ энэ нь хоёр хуваагдах шугамыг агуулдаг бөгөөд үүнийг биссектрис гэж нэрлэдэг.  Хамгийн их авч үздэг биссектрисын төрлүүд нь сегментийн биссектрис буюу өгөгдсөн сегментийн дунд цэгийг дайран өнгөрөх шугам, өнцгийн биссектрис буюу өнцгийн оройг дайран өнгөрдөг шугам (энэ нь хоёр тэнцүү өнцөгт хуваагддаг) юм.  Гурван хэмжээст орон зайд хоёр хэсгийг хуваах хавтгайгаар хийдэг бөгөөд үүнийг мөн биссектрис гэж нэрлэдэг.

## Тодорхойлолт 
Шугамын сегментийн перпендикуляр биссектриса

• Шугамын сегментийн перпендикуляр биссектриса нь сегментийг дунд цэг дээр нь перпендикуляр нийлж байгаа шулуун юм. • AB шугамын перпендикуляр биссектриса нь түүний X цэг бүр нь AB сегментийн төгсгөлийн цэгүүдээс ижил зайд байх шинж чанартай: 

(D)|XA|=|XB|. 

Баталгаа нь |MA|=|MB|  болон Пифагорын теорем:

2=|XM|2+|MA|2=|XM|2+|MB|2=|XB|2. Проперти (D) нь ихэвчлэн перпендикуляр биссектрис барихад ашиглагддаг. 

Шулуун ирмэг ба луужингаар барих Сонгодог геометрийн хувьд хоёр хэсэг нь энгийн луужин ба шулуун шугамын бүтэц бөгөөд түүний боломж нь ижил радиустай, өөр өөр төвтэй нум зурах чадвараас хамаардаг. Төвүүд нь сегментийн төгсгөлийн цэгүүд болох r>12|AB| тэнцүү радиустай огтлолцох тойргийг зурж AB хэрчмийг хоёр хуваана.  Хоёр тойргийн огтлолцлын цэгээр тодорхойлогддог шугам нь сегментийн перпендикуляр биссектрис юм.
Чилдренит

thumb|Чилдренит
**Чилдренит** () нь төмөр, манган, хөнгөн цагаан, фосфор, хүчилтөрөгч болон устөрөгчийн элементүүдийг агуулсан ховор усжсан фосфатын эрдэс юм. Түүний химийн томьёо нь (Fe²⁺, Mn)₂AlPO₄(OH)₂·H₂O бөгөөд молекул жин нь 229.83 г/моль. Нягт нь 3.2, Моосын хатуулаг нь 4.5–5 байна. Ихэвчлэн хагас тунгалаг, флюресценцгүй, төгс бус хагаралтай. Шилэн гялбаатай, цагаан зурвастай, өнгө нь бор эсвэл шар байдаг. Конхоидаль (бүрхүүл маягийн), жигд бус хагаралтай бөгөөд орторомбын талст системд хамаарна.

Чилдренит нь эосфориттой хатуу уусмалын цуваа үүсгэдэг. Эосфоритын химийн найрлага нь зөвхөн манганаар баялаг, төмрөөр баялаг биш гэдгээрээ ялгаатай. Тэдний бүтцүүд ижил боловч шинж чанарын ялгаа нь төмөр/манганы агууламжийн хувиас хамаардаг. Эдгээрийн дундаас чилдренит нь илүү нягттай. Харин эосфорит нь ихэвчлэн ягаан өнгөтэй байдаг нь мангантай холбоотой.

Чилдренитыг 1823 онд Английн нэрт химич, эрдэс судлаач Жон Жорж Чилдрен (1777–1852) нээсэн. Энэхүү хоёрдогч эрдсийг анх Девон дахь Тависток хотын ойролцоох Жорж болон Шарлоттын уурхайгаас олсон. Түүний үүсэл нь литофиллит, трифиллит зэрэг боржинлог фосфатуудын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй байх магадлалтай.

Ангилал:Эрдэс
Честерит

thumb|Честеритийн бүтэц
**Честерит** () нь амфибол, гялтгануур (мика), жимтопсониттой харьцуулж болох ховор силикат эрдэс юм. Түүний химийн томьёо нь (Mg,Fe)₁₇Si₂₀O₅₄(OH)₆. Честеритийг АНУ-ын Вермонт мужийн Честер хотын нэрээр нэрлэсэн бөгөөд тэнд анх 1977 онд тодорхойлон тайлбарласан. Честеритийн тодорхой геологийн тогтоц нь Вермонтын Честер хот дахь Карлтон талькийн уурхайд оршдог.

Честерит нь орторомбын талст бүтэцтэй бөгөөд энэ нь урт нь хоорондоо тэнцүү биш гурван талст тэнхлэгтэй, тэдгээр нь бие биедээ перпендикуляр байрлалтай гэсэн үг юм. Бүх тэнхлэгүүд хоорондоо тэгш өнцгөөр огтлолцоно. Честеритийн давхарлан байрлах дараалал нь гялтгануурт тохиолдохтой адил бөгөөд ортопироксен болон ортоамфиболуудтай маш төстэй.

Честерит нь анизотроп эрдэс тул өөр өөр өнцгөөс харахад гэрэл түүгээр өөр өөр хурдтай нэвтэрч дамжина. Честерит нь ихэвчлэн ультрамафик чулуулгийн дотор нимгэн үе (хуудас) хэлбэрээр тохиолдоно. Честеритийн нэг политайп хэлбэр нь антофиллит байж болох бөгөөд энэ нь ижил төстэй талст бүтэцтэй. Честеритийг амфибол–антофиллитын бүлгийн боломжит полиморф эсвэл полисомын давхаргажилт, симметрийн цэгийн бүлгүүдийг судлахад ашигладаг.

Ангилал:Эрдэс
Чанбайит

**Чанбайит** (PbNb2O6) нь нэг, эсвэл хоёр металлын ионтой, хүчилтөрөгч агуулдаг оксидын эрдсийн ангиллын гишүүн юм. Чанбайитыг олон оксид XY2O6 гэж ангилдаг ба ионы холбоотой байдаг. Цаашилбал энэ нь 25°C-д орторомбик хэлбэртэй ба 570°C-д орторомбик тетрагонал хэлбэртэй болдог.

## Геологийн тархац
Чанбайитыг Хятадын Гирин мужийн Тонхуа хотын нутагт каолинитын хөндий, калийн боржингоос олж болно. Чанбайитыг анх олсон Хятадын Чанбай уулын нэрээр нэрлэжээ.

## Шинж чанар
Чанбайитыг ферроэлектрик эрдэс гэж үздэг. Ферроэлектрик эрдэс бодисууд нь өндөр диэлектрик тогтмол конденсатор болон пьезоэлэктрик дамжуулагчийг хөгжүүлэхэд тусалсан. Анагаахын салбарт фэрроэлектрик эрдсүүд нь хэт авианы нийлмэл материалыг боловсруулахад тусалсан. Ферроэлектрик эрдэс бодисууд нь өндөр орлоготой олон амжилттай салбарын гол түүхий эд болдог. Чанбайит нь соронзон татах хүч байхгүй бас эмзэг, эвдэрдэг. Түүнчлэн тунгалагаас нэвтрэмтгий хос чанартай.

Ангилал:Эрдэс
Хвалетицеит

**Хвалетицеит** () нь (Mn2+,Mg)[SO4]•6(H2O) томьёотой ба моноклиник гексагидрит манганы болон магнийн сульфатын хамтаар байгальд олддог ашигт малтмал юм. Энэ нь бүс нутгийн болон контаст метаморфисм орсон пирит ба родохрозит бүхий манганы силикатын ордын исэлдсэн бүсэд тохиолддог. Үүнийг гексагидрит бүлгийн манганы давамгайлсан гишүүн гэж тодорхойлсон байдаг.

Хвалетицеит нь Чехийн Бохемийн Хвалетице хотын нэрээр нэрлэгдсэн. Хвалетицеит болон түүнтэй төстэй ашигт малтмал Ангараг ба Нарны аймгийн бусад биетүүдийн харьцангуй орчинд үүсэх таамаглалтай тул устөрөгч холбоо, хайлах шинж чанарыг судалж ирсэн.

Хвалетице дэх Дээд Протерозойн галт уулын гаралтай масс сульфидын хүдрийн ордын исэлдэлтийн бүсэд сульфатын парагензийн үеэс хвалетицеитыг илрүүлсэн юм. Энэ нь мелантерит (хэсэгчилсэн шингэн алдалтын үр дүн) Магни-жокоуит, Магни-илесит, розенит, копиапит ба гипстэй хамт олдсон юм. Энэхүү парагенез нь гептагидрат ба тетрагидратыг пентагидрат ба гексагидратаас давамгайлах боломжийг олгодог. Хвалетицеит усанд бүрэн уусдаг.

Ангилал:Эрдэс
Хиолит

**Хиолит** () нь натри, фтор, хөнгөн цагаанаас бүрдсэн тетрагональ-дитетрагональ дипирамид эрдэс юм. Энэ нэр нь цас (χιώυ) болон чулуу (λίθος) гэсэн грек үгсийн нийлбэрээс гаралтай. Энэ нь криолит (мөсөн чулуу)-той төстэй байдал, гадаад төрхөөс нь болжээ. Хиолит нь ОУЭЗХ-гийн хуучин нөхцөлөөр батлагдсан эрдэс бөгөөд хиолит гэдэг нэрийг өнөөг хүртэл хүчин төгөлдөр зүйл гэж үздэг. Хиолиттой ижил утгатай үгс нь **арксудит, арксутит, ходнеффит, ходневит, нифолит** юм. Үүнийг анх 1846 онд Оросын Ильмень уулсад олж илрүүлсэн. Хиолит нь нээгдсэн жилээсээ хойш хүчин төгөлдөр зүйл хэвээр байна.

## Тархац
Хиолитын үндсэн тархац нь Орос боловч Гренланд, Виржиниа мужуудад мөн тохиолддог. Энэ нь боржин чулуун пегматитуудад байдаг. Үндсэн тархацдаа хиолит нь криолит, топаз, флюорит, томсенолит, криолитионит, фенакит, пахнолит, элпасолиттой хамт олддог. Ховор тохиолддог, мөн зүсэхэд бэрхшээлтэй, сонирхолгүй байдаг тул хиолитыг эрдэнийн чулуу болгон янзлах нь ховор байдаг тул 24 ширхэгээс цөөн тооны зүссэн сорьц байдаг гэж тооцоолж байна. Цэвэрхэн зүссэн чулуунууд үргэлж 1-2 каратын жинтэй байдаг, учир нь зүсэхэд тохиромжтой том, цэвэр сорьцууд байдаггүй.

Ангилал:Эрдэс
Blossite

Блоссият нь Cu2+V5+2O7 томъёотой усгүй зэс ванадат эрдэс. Блоссият нь Виржиниа Политехникийн Хүрээлэн болон Улсын Их Сургуулийн эрдэс судлаач Ф. Дональд Блоссын нэрээр нэрлэгдсэн. Блоссият нь анх Эль Сальвадорын Изалко галт уулын оройн тогоонд байрлах "Y" фумаролд үүссэн гэж тодорхойлсон. Тэнд энэ нь стейберит, фингерит, зиесит, макбирнейт зэрэг хэд хэдэн өндөр температурт эрдэс бодисуудтай хамт тохиолддог. Эдгээр нэгдлүүдийн байгалийн аналогууд нь Бриси, Молинари (1958) нарын анх судалсан CuO-V2O5 хоёртын системд талсждаг бөгөөд анх синтетик нэгдлүүд гэж нээгдсэн. Блоссият нь зиеситийн β-Cu2V2O7-ийн бага температурт полиморф. Өнөөдрийг хүртэл тодорхойлогдсон бүх блоссият талстууд нь бусад фумаролын зэс ванадатуудтай холилдож ургадаг.  Эдгээр зэсийн ванадатуудын фумаролын гаднах сульфатын бүсэд нээгдсэн байршил нь 100 °C-200 °C хооронд сублимацийн температур байгааг харуулж байна. Блоссият нь хар анедрал талст хэлбэрээр үүсдэг бөгөөд хэмжээ нь 150 мкм-ээс хэтрэхгүй байна. Блоссиятийн талстуудыг зөвхөн бусад фумаролын зэсийн ванадат эсвэл сульфатуудтай хамт тусгаарласан.
Chlorargyrite

Клоражирайт нь мөнгөн хлоридын (AgCl2) эрдэс хэлбэр. Клоражирайт нь мөнгөн эрдэсийн ордын исэлдэлтэд хоёрдогч эрдэсийн үе шат болж үүсдэг. Энэ нь изометрийн-гексотаэдр талст ангилалд талсждаг. Ихэвчлэн массаас багана хэлбэртэй байдаг бөгөөд өнгөгүй, хувьсах шар куб талст хэлбэрээр илэрдэг. Гэрэлд өртөхөд өнгө нь хүрэн эсвэл нил ягаан болж өөрчлөгддөг. Энэ нь нэлээд зөөлөн, 1-ээс 2 хүртэлх Мохсын хатуулагтай, 5.55 хувийн жинтэй нягттай. Үүнийг мөн церажирайт гэж нэрлэдэг бөгөөд цөлийн агаарт өгөршсөн үед эвэрний мөнгө гэж нэрлэдэг. Бромын клоражирайт  (эсвэл эмболит) нь бас түгээмэл байдаг. Клоражирайт нь усанд уусдаггүй. Энэ нь уугуул мөнгө, церуссит, иодаргирит, атакамит, малахит, ярозит болон янз бүрийн төмөр-манганы исэлүүдтэй холбоотой байдаг. Үүнийг анх 1875 онд Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльс мужийн Брокен Хилл дүүрэгт илрэх талаар тодорхойлсон байдаг.  Нью Мексико мужийн Сьерра мужийн Лейк Валли дахь Бридал Чамберийн баялаг орд нь бараг цэвэр клоражирайт байсан. Энэ нэр нь Грек хэлний chloros буюу "цайвар ногоон", Латин хэлний мөнгө буюу argentum гэсэн үгнээс гаралтай.
Аргентопирит

**Аргентопирит** нь дунд зэргийн ховор тохиолддог сульфидын эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь AgFe2S3 юм. Энэ нь MFe2S3 төрлийн байгалийн нэгдлүүдийн нэг бөгөөд энд M нь маш ховор паутовит дахь цези, харьцангуй элбэг кубанит дахь зэс, ховор расвумит дахь кали, мөн ховор пикотпаулит дахь талли байж болно. Түүний хэв шинжийн орд нь Бүгд Найрамдах Чех Улсын Яхимов (Jáchymov) юм. Химийн хувьд төстэй эрдсүүдэд аргентопиритын диморф хэлбэр болох стернбергит, мөн ленаит (AgFeS2) болон аргентопентландит (Ag(Fe,Ni)₈S₈) орно.

## Талстын бүтэц
Анх орторомб талст системтэй гэж үзэж байсан боловч хожим судалгаагаар аргентопирит нь моноклин талст системтэй бөгөөд кубаниттай бүтцийн холбоотой болох нь тогтоогдсон.

Ангилал:Эрдэс
Бэйкерит

**Бэйкерит** () нь ус агуулсан кальцийн боро-силикатын гидроксидыг нэрлэсэн түгээмэл нэр бөгөөд боросиликат эрдэс юм. Химийн томьёо нь Ca₄B₄(BO₄)(SiO₄)₃(OH)₃·(H₂O). Энэхүү эрдэс нь АНУ-ын Калифорни мужийн Бэйкер орчмын галт уулын чулуулгуудад тохиолддог. Одоогоор хүчин төгөлдөр бус (хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй) эрдэс гэж тооцогддог (IMA 2016-A).

Бэйкеритийг анх 1903 онд АНУ-ын Калифорни мужийн Иньо тойрогт орших Дэт Вэлли Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн Блэк Маунтинсын бүс дэх Корксрью Каньоны уурхайн ордоос илэрсэн тохиолдлоор нь тодорхойлж бичсэн. Уг эрдсийг Номхон далайн эргийн Боракс компанийн захирал Ричард С. Бейкерийн нэрэмжит болгож нэрлэжээ.

Ангилал:Эрдэс
Баннистерит

**Баннистерит** () нь эрдэс судлаач, рентген туяаны кристаллографч доктор Фредерик Аллен Баннистер (1901-1970)-ын нэрээр нэрлэгдсэн филлосиликат эрдэс юм. Энэ нь ганофиллитын бүлгийн кальци илүүдэлтэй гишүүн бөгөөд 1936 онд ганофиллит хэмээн тодорхойлогдсон ч, бүтцээрээ стилпномеланы бүлэгтэй холбоотой. 1967 онд Олон Улсын Эрдэс Зүйн Холбоо (IMA)-ноос батлагдсан.

Баннистерит нь хавтгай хэлбэрийн хуримтлал (агрегат) болон ургадаг. Энэ нь судлагдаагүй гөлгөр хуваагдмал чанартай. Плеохроизм үзэгдэл бүхий эрдэс бөгөөд эрдсийг аль тэнхлэгээр ажиглахаас хамааран өнгө нь өөрчлөгдөж харагддаг. Х тэнхлэг дээр эрдэс нь өнгөгүй эсвэл цайвар шар өнгөтэй харагдана.

Ангилал:Эрдэс
Аугелит

**Аугелит** () нь Al₂(PO₄)(OH)₃ химийн томьёотой хөнгөн цагааны фосфат эрдэс юм. Өнгөгүй, эсвэл цагаан, шар, ягаан өнгөтэй байж болно. Талстын систем нь моноклин юм.

1868 онд Шведийн Скани мужийн Вөстано төмрийн уурхайд олдсон дээжийг Кристиан Вилхелм Бломстранд анх тодорхойлж, гялтганасан сувд мэт гялбаанаас нь болж "auge" (грекийн αιγλη, "гялбаа") гэдэгтэй холбон нэрлэсэн.

Энэ нь фосфат агуулсан пералюминийн тунамал чулуулгийн метаморфизм, өндөр температуртай гидротермал хүдрийн ордод үүсдэг. Аттаколит, сванбергит, лазулит, хематит, троллеит, берлинит, рутил, пирофиллит, барит, арсенопирит, станнит, пирит, андорит, касситерит, цинкенит зэрэг эрдсүүдтэй хамт олддог.

Ангилал:Эрдэс
Аурихальцит

**Аурихальцит** () нь карбонат эрдэс бөгөөд ихэвчлэн зэс, цайрын ордуудын хоёрдогч эрдэс болон олддог. Химийн томьёо нь (Zn,Cu)₅(CO₃)₂(OH)₆ юм. Цайр ба зэсийн харьцаа ойролцоогоор 5:4 байдаг. Зэс (Cu²⁺) нь аурихальцитыг ногоон-цэнхэр өнгөтэй болгодог.

## Илэрц
Аурихальцит нь ихэвчлэн зэс, цайрын ордуудын исэлдсэн бүсэд үүсдэг. Хамт олддог эрдсүүдэд: розасит, смитсонит, хемиморфит, гидроцинкит, малахит, азурит зэрэг орно. Анх 1839 онд Боттгер тодорхойлж, зэс, цайр агуулсан учраас "орихалк" (грек ὀρείχαλκος, "уулын зэс" эсвэл "уулын хүрэл") гэх домогт металлын нэрээр нэрлэсэн. Энэ домогт металл нь алдагдсан Атлантисын эх газрын домогт дурдагддаг. Түүний төрөлхийн олдворын газар нь Оросын Баруун Сибирь, Алтайн хязгаарын Рудный Алтай дахь Дээд Локтевка голын Локтевскийн уурхай юм.

Ангилал:Эрдэс
Авентурин

**Авентурин** () нь кварцын нэг хэлбэр бөгөөд хагас тунгалаг чанар болон дотроо агуулагдах хавтгай эрдсийн орцуудын улмаас гялалзсан, солонгорсон эффекттэй байдгаараа онцлог. Энэхүү гялтганасан эсвэл гялалзах нөлөөг авентуресценц гэж нэрлэдэг.

Авентурины хамгийн түгээмэл өнгө нь ногоон боловч улбар шар, бор, шар, цэнхэр эсвэл саарал өнгөтэй байж болно. Хром агуулсан фуксит (мусковит гялтгануурын нэг төрөл) нь сонгодог орц бөгөөд мөнгөлөг ногоон эсвэл цэнхэр туяа үүсгэдэг. Улбар шар болон бор өнгө нь гематит эсвэл гётиттой холбоотой байдаг. Авентурин нь чулуулаг тул түүний физик шинж чанарууд харилцан адилгүй. Нягт нь 2.64–2.69-ийн хооронд хэлбэлзэж болох ба хатуулаг нь нэг талст кварцынхаас арай бага, ойролцоогоор 6.5 орчим байдаг.

Авентурин нь хээрийн жонш эсвэл нарны чулуу)-тай андуурагдах тохиолдол бий. Хэдийгээр эхнийх нь ерөнхийдөө илүү тунгалаг байдаг ч улбар шар болон улаан авентурин кварцтай төстэй харагдаж болно. Авентурин нь ихэвчлэн судалтай байдаг бөгөөд фуксит их хэмжээгээр агуулагдвал тунгалаг бус болж, заримдаа анх харахад малахиттай андуурагдаж магадгүй.

“Авентурин” гэдэг нэр нь итали хэлний a ventura буюу “тохиолдлоор”, “аз туршсан” гэсэн утгатай үгнээс гаралтай. Энэ нь 18-р зуунд авентурин шил буюу алтан чулууг санамсаргүйгээр нээсэн азтай тохиолдлыг илэрхийлсэн нэршил юм.

Ангилал:Эрдэс
Бонаккордит

**Бонаккордит** () нь 1974 онд нээгдсэн ховор эрдэс юм. Химийн томьёо нь Ni₂FeBO₅ бөгөөд людвигитийн бүлгийн эрдэсд хамаарна. Ихэвчлэн өөр нэг эх үүсвэрийн дотор үүсдэг урт, цилиндр хэлбэрийн призм талстуудаар талсаждаг. Анх олдсон Бон Аккорд хэмээх бүс нутгийн нэрээр нэрлэгдсэн.

Мөн бонаккордит нь хэд хэдэн компанийн цөмийн цахилгаан станцуудад илэрсэн тохиолдлууд байдаг. Энэ эрдэс нь тоног төхөөрөмжийн дотор хуримтлагдан тунадас үүсгэдэг бөгөөд энгийн цэвэрлэх аргуудад тэсвэртэй тул цэвэрлэхэд маш хэцүү.

## Түүх
Бонаккордитыг анх 1974 онд Өмнөд Африкийн Трансвааль мужийн Барбертон хотын орчмын Бон Аккорд бүсэд илэрсэн олдворын үндсэн дээр тодорхойлон тайлбарласан. Тус эрдэс нь ультрамафик интрузив биетийн захад байрлах, никель агуулсан хавтанлаг серпентинит дотор тохиолддог. Бонаккордит илэрсэн бодит байршил нь Скошиа талькийн уурхайгаас баруун тийш ойролцоогоор гурван километрийн зайд орших, магадгүй солир унасан байж болох газар юм.

## Геологийн илэрц
Бонаккордит нь нимгэн, урт призмүүдээс бүрдсэн бөөгнөрөл хэлбэрээр эсвэл сарнай маягийн цацран тархсан бүлгүүд хэлбэрээр тохиолдож болно. Призмүүд нь бусад эрдсүүдийн дундуур судал (судас) үүсгэн ургах боломжтой бөгөөд цацран тархсан бүлгүүд нь либенбергит, эсвэл треворит зэрэг эрдсийн дотор үүссэн байдаг.

Бон Аккордын бүс нутагт бонаккордит нь ихэвчлэн треворит, либенбергит, непоуит, нимит, гаспеит, мөн миллерит зэрэг эрдсүүдтэй хамт тохиолддог.

Ангилал:Эрдэс
Болтвудит

**Болтвудит** () нь ус агуулсан уранил силикат эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь (K₀.₅₆Na₀.₄₂)[(UO₂)(SiO₃OH)]·1.5(H₂O) юм. Тэрээр натрийн болтвудитаас талстын бүтцээрээ ялгаатай бөгөөд натрийн болтвудит нь моноклин бус, орторомб талст бүтэцтэй байдаг. Болтвудит нь анхдагч ураны хүдэр исэлдэж, хувирах явцад үүсдэг.

Энэ эрдэс нь уран агуулсан зарим элсэн чулууны гадаргуу дээр царцдас хэлбэрээр тогтдог. Ийм царцдас нь ихэвчлэн шаргал өнгөтэй бөгөөд торгомсог эсвэл шилэн мэт гялбаатай байдаг.

## Нээлт, илэрц
Болтвудитыг анх 1956 онд АНУ-ын Юта мужийн Эмери тойрогт орших Сан Рафаэл дүүргийн Дельта хотын ойролцоох Пикс Дельта уурхайгаас олдсон олдворын үндсэн дээр тодорхойлсон. Энэхүү эрдсийг Америкийн радиохимийн салбарын анхдагчдын нэг Бертрам Болтвудын (1870–1927) нэрээр нэрлэсэн юм.

Болтвудит нь уранинитын эргэн тойронд үүссэн хоёрдогч силикат хувирлын царцдас хэлбэрээр болон ан цавын дүүргэлт байдлаар тохиолддог. Тэрээр пегматитуудад болон Колорадогийн тэгш өндөрлөг төрлийн элсэн чулуулаг дахь ураны ордуудад илэрдэг.

Болтвудит нь ихэвчлэн уранинит, беккерелит, фурмариерит, фосфоуранилит, гөлтгөнө болон хайлуур жонш зэрэг эрдсүүдтэй хамт тохиолддог.

Ангилал:Эрдэс
Bobfergusonite

Бобфергусоният нь Na2Mn5FeAl(PO4)6 томъёотой эрдэс юм. Энэхүү эрдэс бодис нь ногоон хүрэнээс улаан хүрэн хүртэл өнгөөрөө ялгаатай байдаг. Үүнийг 1986 онд Канадын Манитоба мужид нээсэн бөгөөд Манитоба Их Сургуулийн геологийн шинжлэх ухааны профессор Роберт Бури Фергусоны (1920–2015) нэрээр нэрлэжээ. 2012 оны байдлаар уг эрдэс бодисыг зөвхөн Канад, Аргентинд л олжээ. Бобфергусоният нь 1 см (0.39 инч) хэмжээтэй тэгш анэдраль дан талст эсвэл цөөн тооны талстуудын зангилаатай агрегат хэлбэрээр тохиолддог. Энэхүү эрдэс бодис нь ногоон хүрэнээс улаан хүрэн хүртэл өнгөөрөө ялгаатай байдаг. Бобфергусониятын нимгэн хэлтэрхий нь тунгалаг байдаг. Бобфергусоният нь аллуаудит, апатит, беусит, филловит, триплиттэй холбоотойгоор олдсон. Бобфергусоният нь манган, фтороор баялаг гранит пегматитын завсрын бүсэд тохиолддог анхдагч эрдэс.

Бобфергусонит нь аллуаудит ба виллииттэй топологийн хувьд ижил давхаргат талст бүтэцтэй боловч металл катионуудын дараалалд ялгаатай байдаг. Хоёр төрлийн давхарга нь Y дагуу ээлжлэн байрладаг. Нэг давхарга нь фосфатын тетрахэдрээр хөндлөн холбогдсон металл катион октахэдрийн гинжнээс бүрдэнэ.
Болеит

**Болеит** () нь нийлмэл галогенид эрдэс бөгөөд химийн томьёо нь KPb₂₆Ag₉Cu₂₄(OH)₄₈Cl₆₂ юм. Анх 1891 онд хүчилтөрөгч агуулсан хлорид (оксихлорид) эрдэс хэмээн тодорхойлон тайлбарласан. Болеит нь изометр (куб) талстын системд хамаарах ба гүн хөх өнгийн куб хэлбэрийн талстуудаар илэрдэг.

Болеиттой бүтэц, найрлагаараа ойролцоо олон эрдэс байдаг бөгөөд үүнд псевдоболеит, куменгит, диаболеит зэрэг орно. Эдгээр нь бүгд ижил төстэй, маш нийлмэл талст бүтцтэй. Тэдгээр эрдсүүд нь тод хөх өнгийн куб хэлбэртэйгээр илэрч, хар тугалга ба зэсийн ордуудын хувирсан (исэлдсэн) бүсэд үүсдэг. Үүсэх явц нь хлорид агуулсан уусмалууд анхдагч сульфид эрдсүүдтэй урвалд орохтой холбоотой юм.

## Физик шинж
Болеитын талстын гадаад шинж чанарууд нь түүний куб (изометр) бүтцийг илтгэн харуулдаг. Тэрээр изометр талстын ангилалд хамаарна. Болеит нь [001] чиглэлд төгс хуваагдалтай бөгөөд маш бараан, гялалзсан хөх өнгөтэй, харин зурвас (streak) нь цайвар ногоовтор-хөх өнгөтэй байдаг.

Энэ эрдэст ихэржилт (twinning) нь ялангуяа тод илэрдэг бөгөөд хоорондоо нэвчин орсон өнцгүүдийн дагуух хонхорхойгоор танигддаг. Үүний үр дүнд болеит нь бие биедээ перпендикуляр гурван өөр чиглэлд үүссэн, псевдокуб хэлбэрийн нэвчин орсон ихэржилттэй талстын хэв шинжийг бий болгодог.

Болеитын талстууд нь тал бүрдээ хагас инчээс илүү хэмжээтэй кубууд байж болох бөгөөд эдгээр нь псевдо-октаэдр хэлбэртэй тетрагональ дипирамидуудын нийлбэр бүтэцтэй байдаг.

Ангилал:Эрдэс
Boehmite

Бемият буюу боемит нь хөнгөн цагааны ислийн гидроксид (γ-AlO(OH)) эрдэс бөгөөд хөнгөн цагааны хүдрийн бокситын бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Энэ нь диаспортой диморф. Энэ нь орторомбик дипирамид системд талсждаг бөгөөд ихэвчлэн масстай байдаг. Энэ нь цагаан өнгөтэй, хольцын улмаас шар, ногоон, хүрэн эсвэл улаан өнгөтэй байдаг. Энэ нь шилэнээс сувдан гялалзсан, 3-3.5 Мохсын хатуулаг, 3.00-3.07 хувийн жинтэй. Энэ нь нимгэн хэсэгтээ өнгөгүй, оптикийн хувьд хоёр тэнхлэгтэй эерэг, хугарлын илтгэгч нь nα = 1.644 - 1.648, nβ = 1.654 - 1.657 ба nγ = 1.661 - 1.668 байдаг.Бемият нь хөнгөн цагаан-силикат суурь чулуулаг дээр үүссэн халуун орны латерит болон бокситуудад тохиолддог. Энэ нь мөн корунд ба нефелины гидротермаль өөрчлөлтийн бүтээгдэхүүн хэлбэрээр тохиолддог.  Энэ нь бокситын ордод каолинит, гиббсит, диаспортой хамт, мөн нефелин пегматитуудад нефелин, гиббсит, диаспор, натролит, аналцимийн хамт тохиолддог. Үйлдвэрлэлийн хувьд галд тэсвэртэй полимер үйлдвэрлэхэд хямд үнэтэй галд тэсвэртэй нэмэлт болгон ашигладаг. Үүнийг анх 1927 онд Ж. де Лаппарент Францын Лес Боух-де-Прованс хотын Мас Ружийн бокситуудад илэрсэн гэж тодорхойлсон бөгөөд 1925 онд хөнгөн цагааны ислийн гидроксидын рентген судалгаа хийсэн Бохем-Германы химич Йоханн Бёхм (1895–1952)-ийн нэрээр нэрлэжээ (Германы геологич Йоханнес Бёхм (1857–1938)-ийн нэрээр нэрлээгүй).
Дамбын Хоролсүрэн

**Дамбын Хоролсүрэн** (1942 онд Төв аймгийн Эрдэнэ суманд төрсөн) - Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин, дуучин.

## Намтар 
Д.Хоролсүрэн бага, дунд сургууль, МУИС төгсчээ. 

1960 оноос Ардын дуу бүжгийн чуулгад, 1965 оноос УАДБЧ-д гоцлол дуучнаар насны тэтгэвэрт гартлаа ажилласан. 

## Урын сан 
УАДБЧ-д томоохон бүтээл “Баатарлаг жилүүдийн дуу”, “Хаврын дуу”, “Ая дууны найман эгшиг” зэрэг сэдэвчилсэн, утгачилсан концертуудад гоцлон дуулж, “Актама”, “Нуураа наа”, “Өлгийн вальс”, “Миний хонгор хотод бий”, “Сайра” зэрэг казак дуу, “Үүрд хамт байгаач, ээжээ”, “Хүж дэлхий амгалан байг”, “Совин билгийн дуу” гэх мэт зохиолын, “Арван тавны сар”, “Судгийн ногоо” гэхчлэн ардын богино дуугаараа олны танил болсон байна. “Баянбулагийнхан” киноны саальчин Оюуны дүрийг бүтээжээ. МҮЭ, МУЗН-ийн их хуралд төлөөлөгчөөр оролцсон байна. 

## Шагнал 
“Алтан гадас” одон, Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар шагнагдаж, 1986 онд УАДБЧ-ын гоцлол дуучнаар ажиллаж байхдаа МУГЖ цол хүртжээ.

Ангилал:Монголын дуучин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Эрдэнийн (Төв) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1942 онд төрсөн
Крисстэнлиит

**Крисстэнлиит** (, Ag₂Pd₃Se₄) нь селенидийн бүлгийн эрдэс бөгөөд давсжилт ихтэй, хүчиллэг гидротермал уусмалаас бага температурт талсжин үүсдэг. Крисстэнлиит нь жагуэит (Cu₂Pd₃Se₄)-тай хатуу уусмалын цуваа үүсгэдэг бөгөөд эдгээр хоёр эрдэс нь өөр хаана ч илрээгүй, өвөрмөц талст бүтэцтэй гэдгээрээ онцлог юм. Крисстэнлиит болон жагуэйт нь сульфидын аналоггүй гэдгээрээ онцгойрч селенидийн бүлгийн бусад эрдсүүдээс ялгардаг. (Топа ба бусад. 2006)

Крисстэнлиитыг анх Вернер Паар Английн Девон гүнлигийн Торквейн Хоупс Нөүз орчмоос ирүүлсэн дээжийг судлах явцдаа тодорхойлсон байна. Үүнээс хойш уг эрдэс Баруун Австралийн Пилбара бүс нутаг, мөн Аргентины Ла Риоха мужийн Эль Чире ордоос тус тус илэрсэн. Энэхүү эрдсийг Лондон хот дахь Байгалийн түүхийн музейн Эрдэс судлалын хэлтсийн дэд дарга, хамтран хадгалалт хариуцагч байсан Крис Стэнлийн нэрээр нэрлэжээ.

## Илэрц
Крисстэнлиит нь шохойн чулууг огтлон гарсан кальцитын судлуудын дотор болон дагуу байрлах селенидийн орц хэлбэрээр оршдог (Паар болон бусад. 2004). Крисстэнлиитийг анх илрүүлсэн Хоупс Нөүз дэх кальцит судлын доор 10 см-ийн гүнд байрлах селенид судал нь эрдсийн сайн тодорхойлогдсон бүсчилсэн дарааллыг тусгасан байв. Дарааллын дээд хэсэгт бага хэмжээний мөнгөтэй хамт орших байгалийн алт, дунд хэсэгт паллади агуулсан алт, харин доод хэсэгт голчлон фишессеритээс тогтсон селенидийн эрдэсжилт давамгайлж байв.

Ангилал:Эрдэс
Сандагийн Мэндээ

Жүжигчин **Сандагийн Мэндээ** 1916 онд Ховд аймгийн Буянт суманд төржээ.

Төрийн соёрхолт, Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн хөгжмийн зохиолч Гончигийн Бирваа, Сампилын Норовсамбуу, Сандагийн Мэндээ нар М.А.Х.Цэргийн 6 дугаар морьт дивизийн 17 дугаар морьт хорооны нэгдсэн хѳгжмийн салаанд бүрээчин байж тэдний үлээсэн түргэн жагсаалын бүрээн дуугаар Тамсаг булагаас энэ дивизийг Халх гол руу маршлуулсан юм.

1939 оны Халх голд Тамсагийн 6 дугаар дивизид алба хаан эрэлхэг тулалдсан тул Цусан гавьяаны одонгоор шагнагдаж мөн Чөлөөлөх дайнд оролцсон дайчин эр байжээ.

"Нийслэл хүү" киноны хөгжмийг түүний нэг хорооны найз УГЗ, Төрийн шагналт Г.Бирваа гуай бичсэн байдаг. Ийнхүү сэтгэлд хоногшсон энэ киног Халх голын ахмад дайчид бүтээлцсэн түүхтэй.

Мэндээ гуай хожим нь Д.Жигжид гуайн найруулсан "Баянбулагийнхан" киноны буриад өвгөн Мөнхөөгийн дүрийг бүтээсэн юм.

1972 онд Төрийн шагналт, Ардын Зураач, УГЗ зураач Гэлэгийн Одон "Цаст Алтайн дуулал" гэдэг сүрлэг суурь уран зургийнхаа Өвгөн туульчийн дүрийг С.Мэндээ жүжигчнээс эх дүр авсан байдаг ажээ.

Ховд аймгийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн 2015 оны 08 дугаар сарын 08-ны өдрийн 109 дүгээр тогтоолоор Буянт сумын Соёлын төв нь МУГЖ С.Мэндээгийн нэрэмжит болсон билээ.

## Эшлэл
Ангилал:Монголын жүжигчин
Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)
Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1916 онд төрсөн
Боуэнит

**Боуэнит** () нь серпентинитийн нэгэн төрөл болох антигоритын (Mg₃(OH)₄Si₂O₅) хатуу, нягт бүтэцтэй хувилбар юм. Үүнийг хагас үнэт чулуу гэж ангилдаг бөгөөд Шинэ Зеландын маоричууд эртнээс багаж, зэвсэг, гоёл чимэглэл хийхэд ашиглаж ирсэн. Мөн Фабержегийн гоёл чимэглэлд ч хэрэглэгдэж байжээ.

Боуэнитын ордууд Афганистан, Хятад, Шинэ Зеланд, Өмнөд Африк, АНУ зэрэг дэлхийн олон оронд тархсан байдаг. Өнгөний хувьд ихэвчлэн бараан ногооноос цайвар чидун ногоон, мөн шардуу туяатай өнгөнүүдийн хооронд хэлбэлздэг.

Боуэнитыг 1850 онд Жеймс Д. Дана анх тодорхойлж, 1822 онд шинжилсэн Жорж Т. Боуэны нэрээр нэрлэсэн байна.

Нефрит хаштай хамт маоричууд боуэнитыг поунaму (pounamu) буюу ногоон чулуу (greenstone) хэмээн ангилдаг. Энэ чулуу нь Шинэ Зеландын Өмнөд арлын уламжлалт нутагт амьдардаг Нгай Таху (Ngāi Tahu) аймагт онцгой ач холбогдолтой. Учир нь ихэнх ордууд нь тэдний уламжлалт нутаг дэвсгэрт байрладаг.

Түүхийн хувьд боуэнитыг багаж, зэвсэг, гоёл чимэглэл хийхэд өргөн ашиглаж байсан бол орчин үед хэрэглээ нь голчлон Тики (Tiki) зэрэг гоёлын эдлэлээр хязгаарлагддаг. Өмнөд арлын боуэнитын ордууд нь хууль ёсоор хамгаалагдсан бөгөөд Нгай Тахугийн зөвшөөрөлгүйгээр материал авсан тохиолдолд хуулийн хариуцлага хүлээлгэдэг.

Ангилал:Эрдэс
Боксит

**Боксит** () нь хөнгөн цагааны агууламж өндөртэй тунамал чулуулаг юм. Энэ нь дэлхий дээрх хөнгөн цагаан болон галлийн үндсэн түүхий эд болдог.

Боксит нь голчлон гиббсит (Al(OH)₃), боэмит (γ-AlO(OH)), диаспор (α-AlO(OH)) зэрэг хөнгөн цагааны эрдсүүдээс тогтоно. Эдгээр нь гётит (FeO(OH)) болон хематит (Fe₂O₃) гэсэн төмрийн ислүүд, мөн хөнгөн цагааны шаварлаг эрдэс болох каолинит (Al₂Si₂O₅(OH)₄), түүнчлэн бага хэмжээгээр анатаз (TiO₂) ба ильменит (FeTiO₃ буюу FeO·TiO₂)-тэй холилдсон байдаг.

Боксит нь гялбаа багатай, ихэвчлэн улаан хүрэн, цагаан эсвэл шаргал өнгөтэй харагдана. 1821 онд Францын геологич Пьер Бертье Францын өмнөд хэсэгт орших Прованс мужийн Ле Бо тосгоны ойролцоо бокситыг анх нээсэн.

## Олборлолт, нөөц
 дэх Вейпа уурхайд.]]
Өнөө үед Гвиней нь бокситын хамгийн том олборлогч улс бөгөөд түүний дараа Австрали болон Хятад ордог. Боксит нь ихэвчлэн газрын гадаргад ойр, хөрсний хучилт багатай байдаг тул ил аргаар олборлодог.

Хөнгөн цагааныг хүдрээс гарган авахтай харьцуулахад цахилгаан эрчим хүч бага шаарддаг дахин боловсруулалт нэмэгдэж байгаа нь дэлхийн бокситын нөөцийг нэлээд удаан хугацаанд хангалттай байлгах боломжтой юм.

## Хөнгөн цагааны үйлдвэрлэл
2010 оны байдлаар, дэлхийн хуурай бокситын үйлдвэрлэлийн ойролцоогоор 70–80% нь эхлээд алюмина болгон боловсруулагдаж, дараа нь цахилгаан задлал (электролиз)-аар хөнгөн цагаан болж хувирдаг байна.

Ангилал:Эрдэс
Ангилал:Бокситын уурхай
Кокцинит

**Кокцинит** () нь HgI₂ химийн томьёотой, мөнгөн усны (II) иодидоос тогтсон ховор эрдэс юм.

Анх Мексикийн Касас Вьехасаас илрүүлсэн. Мөн Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльс дэх Брокен Хилл, Германы Тюринг мужийн ураны уурхай, Райнланд-Пфальц мужид хуучин мөнгөн усны уурхайгаас олдсон байдаг. Тюрингийн ордод энэ эрдэс нь пирит агуулсан графтолит занарын галын нөлөөгөөр үүссэн сублимацийн бүтээгдэхүүн байдлаар тохиолддог.

Нээлтийн талаар Комптес Рендюс (Comptes Rendus) сэтгүүлд дель Риогийн дурдсан мэдээгээр зарласан ба дараа нь Мексикийн Уул уурхайн сургуулийн сэтгүүлд нийтлэгдсэн. Дараагийн жилүүдэд уг нээлтийг олон удаа дахин дурдсан байдаг.

Анхны тэмдэглэлүүдийн нэг нь 1839 онд дель Риогоос Фрейслебенд илгээсэн захидлын орчуулга бөгөөд тэнд Касас Вьехасын элсэн чулуунд “нимбэгэн шар толбо” байдлаар илэрдэг гэж бичсэн байна.

1836 онд дель Риогийн нээлтийн тухай Иньестра Араготой харилцсан захидал Комтес Рендюст богино өгүүлэл хэлбэрээр хэвлэгджээ. Тус нийтлэлд Керетаро мужаас ирсэн ноён Хосе Касас Вьехасын Уул уурхайн сургуулид өгсөн эрдсийн дээж нь улаан-хүрэн өнгөтэй байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Ангилал:Эрдэс
Клинохедрит

**Клинохедрит** () нь ховор тохиолддог силикат эрдэс юм. Химийн найрлага нь ус агуулсан кальци-цайрын силикат бөгөөд CaZn(SiO₄)·H₂O гэсэн томьёотой. Энэ эрдэс нь моноклин системд талсаждаг бөгөөд ихэвчлэн судал, ан цавын бүрхүүл хэлбэрээр тохиолдоно.

Клинохедрит нь ихэвчлэн өнгөгүй, цагаан эсвэл цайвар ягаан (аметистын өнгөтэй төстэй) байдаг. Төгс хагаралтай, талстууд нь гялалзсан гялбаатай. Моосын хатуулаг нь 5.5, нягт нь 3.28–3.33 байна. Богино долгионы хэт ягаан туяанд тод улбар шар өнгөөр флуоресценцилдэг.

Клинохедрит нь ихэвчлэн дараах эрдсүүдтэй хамт тохиолдоно. Үүнд:
*Хардистонтит (нил ягаан-хөхөөр флуоресценцилнэ),
*Эсперит (тод шар),
*Кальцит (улбар-улаан),
*Франклинит (флуоресценцгүй),
*Виллемит (ногоон).

Клинохедритыг анх АНУ-ын Нью-Жерси мужийн Франклины цайрын уурхайгаас илрүүлсэн бөгөөд энэ нь тухайн эрдсийн төрөл зүйн орд юм. Мөн Аризона мужийн Гила тойргийн Крисмас уурхай, БНХАУ-ын Ганьсү мужийн Баруун Чиньлин уулсын алтны бүс нутгуудаас бүртгэгдсэн байдаг.

Энэ эрдсийг 1898 онд анх тодорхойлсон бөгөөд нэршил нь талстын хэлбэрийг илэрхийлсэн грек хэлний “klino” (хазайх), “hedra” (нүүр, тал) гэсэн үгээс гаралтай.

Ангилал:Эрдэс
Кобальтит

**Кобальтит** () нь CoAsS томьёотой, арсенид, сульфидын эрдэс бөгөөд кобальтитын бүлгийн нэрийг өгсөн эрдэс юм. Энэ бүлгийн эрдсүүд нь бүтэц, хэлбэрийн хувьд пирит (FeS₂)-тэй төстэй.

## Шинж чанар
Кобальтитнь байгаль дээр тетраэдр хэлбэртэй, хираль тетраэдр симметртэй додекаэдр хэлбэрээр тохиолдоно. Найрлагад нь төмөр болон 10% хүртэл никель хольц хэлбэрээр агуулагдаж болдог.

Кобальтитыг бусад эрдсээс сонгомол, рН-ын хяналттай хөвүүлэн баяжуулах аргаар ялган авдаг. Кобальтитыг гарган авахад ихэвчлэн гидрометаллургийн аргыг ашигладаг бөгөөд пирометаллургийн аргаар (жишээ нь флэш хайлуулалт) ч боловсруулах боломжтой.

## Илэрц
Ховор боловч стратегийн чухал металл болох кобальтын чухал эх үүсвэр болдог. Өндөр температурын гидротермал орд болон контакт метаморфизмд орсон чулуулгад үүснэ.

Дараах эрдсүүдтэй хамт тохиолдоно: магнетит, сфалерит, халькопирит, скуттерудит, алланит, зоисит, скаполит, титанит, кальцит, мөн олон төрлийн Co-Ni сульфид ба арсенид.

Ихэвчлэн Швед, Норвеги, Герман, Англи (Корнуолл), Канад, Чили (Ла Кобалтера), Австрали, Бүгд Найрамдах Конго Улс, Марокко зэрэг орнуудад олддог.

Ангилал:Эрдэс
Клинохумит

**Клинохумит** () нь хумитын бүлэгт багтах, харьцангуй ховор тохиолддог магнийн силикат эрдэс юм. (Mg, Fe)₉(SiO₄)₄(F,OH)₂ гэсэн химийн томьёотой. Энэхүү томьёог дөрвөн оливин (Mg₂SiO₄) ба нэг бруцит (Mg(OH)₂)-ын нийлбэр гэж ойлгож болно. Үнэн хэрэгтээ клинохумитыг ус агуулсан оливин гэж үздэг бөгөөд хувирсан ультрамафик чулуулгууд болон карбонатитуудад тохиолддог.

Клинохумит нь ихэвчлэн жижиг, тодорхой бус ширхэглэг хэлбэрээр олддог. Харин сайн хэлбэртэй (euhedral) том талстууд нь цуглуулагчдын сонирхлыг татдаг бөгөөд зарим тохиолдолд тод шар-улбар шар өнгийн үнэт чулуу болгон засдаг. Үнэт чулууны чанартай клинохумитын зөвхөн хоёр эх үүсвэр мэдэгдээд байгаа бөгөөд эдгээр нь:
*Тажикистаны Памирын нуруу
*Хойд Сибирийн Таймырын бүс нутаг.

Клинохумит нь үнэт чулуу болгон засагддаг хумитын бүлгийн хоёрхон эрдсийн нэг бөгөөд нөгөө нь илүү түгээмэл тохиолддог хондродит юм.

## Илэрц
Клинохумит нь холбоо метаморфизмын бүтээгдэхүүн бөгөөд ихэвчлэн шохойн чулуунд шигдсэн, ялгарал муутай ширхэглэг байдлаар олддог. Түүний төрөл зүйн орд нь Италийн Наполи хотын ойролцоо орших Везуви галт уулын цогцолборын шохойн чулуун шидэгдэл дотор байрладаг бөгөөд клинохумитыг тэндээс 1876 онд анх илрүүлсэн. Дээр дурдсан Памир ба Таймырын үнэт чулууны чанартай ордууд нь харьцангуй сүүлд нээгдсэн бөгөөд Памирынх 1980-аад оны эхээр, Таймырынх 2000 онд тус тус илэрсэн.

Ангилал:Эрдэс
Клиноптилолит

**Клиноптилолит** () нь цахиур (Si) ба хөнгөн цагаан (Al)-ын тетраэдрүүдээс тогтсон микросүвэрхэг бүтэцтэй байгалийн цеолит юм. Түүний химийн найрлага нь (Na,K,Ca)₂–₃Al₃(Al,Si)₂Si₁₃O₃₆·12H₂O гэсэн нийлмэл томьёотой.

Энэ эрдэс нь цагаан, ногооноос улаавтар өнгөтэй, таблит хэлбэрийн моноклин текто-силикат талстууд үүсгэдэг. Моосын хатуулаг нь 3.5–4, харьцангуй нягт нь 2.1–2.2 орчим байдаг.

Клиноптилолит нь ихэвчлэн туф доторх галт уулын шилэн хэлтэрхийн девитрификацийн бүтээгдэхүүн хэлбэрээр, мөн базальт, андезит, риолит зэрэг чулуулгийн хийт хөндий (vesicle)-г дүүргэсэн байдлаар тохиолдоно. Анх 1969 онд АНУ-ын Калифорни мужийн Сан-Бернардино тойргийн Барстоу формациас тодорхойлон тайлбарласан.

Ерөнхийдөө клиноптилолит дахь натрийн агууламж нь калиас их байдаг бөгөөд энэ нь Сан-Бернардино дахь Барстоу формацид ч мөн адил ажиглагддаг. Гэсэн хэдий ч кали ихтэй, натри багатай ордууд ч бий.

## Хэрэглээ
Клиноптилолит нь молекул шигшүүрийн шинж чанартай тул олон төрлийн хэрэглээтэй. Үүнд:
*барилгын материалын нэмэлт,
*цэцэрлэгжүүлэлтийн дүүргэгч материал,
*малын тэжээлийн нэмэлт,
*ахуйн хэрэглээний бүтээгдэхүүний нэмэлт,
*чийг шингээгч (десикант),
*байгаль орчны технологи.

Мөн Чернобылийн цөмийн ослын дараах цэвэрлэгээний ажилд клиноптилолитыг их хэмжээгээр ашигласан.

Ангилал:Эрдэс
Хальконатронит

**Хальконатронит** () нь карбонат эрдэс бөгөөд хоёрдогч гаралтай ховор зэсийн эрдэс юм. Энэ эрдэс нь өөртөө зэс, натри, нүүрстөрөгч, хүчилтөрөгч, устөрөгч агуулдаг. Химийн томьёо нь Na₂Cu(CO₃)₂·3H₂O. Хальконатронит нь усанд хэсэгчлэн уусдаг, харин шингэрүүлсэн хүчилд ялангуяа хүйтэн нөхцөлд уусахдаа задралд ордог. Эрдсийн нэр нь найрлагад нь орсон зэсийг илэрхийлэх *chalcos* хэмээх грек үг, мөн байгалийн гаралтай натрийн карбонатыг илэрхийлэх натрон гэсэн нэршлээс үүсэлтэй. Энэхүү эрдэс нь хөрснөөс гаралтай байж болзошгүй шүлтлэг карбонат агуулсан ус хүрэлтэй урвалд орсноор үүсдэг гэж үздэг. Хальконатрониттай төстэй эрдсүүдэд малахит, азурит болон бусад зэсийн карбонатууд орно. Хальконатронит нь Австрали, Герман, АНУ-ын Колорадо мужид илэрч, бүртгэгдсэн байдаг.

## Хүрлийн өвчин
Ихэнх тохиолдолд энэ эрдэс нь зэврэлт болон “хүрлийн өвчин”-өөс сэргийлэх зорилгоор натрийн сесквикарбонат эсвэл натрийн цианидаар боловсруулсан хүрэл болон мөнгөн эдлэл дээр үүсдэг. Мөн зэс эдлэлийг усан уусмал бүхий натрийн карбонатаар боловсруулсны дараа гадаргуу дээр нь хальконатронит үүсдэг нь туршилтаар нотлогдсон. Гэсэн хэдий ч натрийн сесквикарбонатаар боловсруулсны үр дүнд энэ эрдэс үүсэх нь олон эртний эдлэл цуглуулагчдын хувьд таагүйд тооцогддог. Учир нь хальконатронит нь зэс эдлэлийн байгалийн гадаргыг өөрчилж, анхны өнгө төрхийг алдагдуулдаг.

Ангилал:Эрдэс
Олон улсын хүүхэлдэйн киноны холбоо

**Олон Улсын Хүүхэлдэйн Киноны Холбоо** (, ASIFA) нь 1960 онд байгуулагдсан, олон улсын ашгийн бус байгууллага юм. ASIFA-гийн зорилго нь хүүхэлдэйн киноны урлагийг хөгжүүлэх, дэмжин сурталчлахад оршино. Үүсгэн байгуулагчдын дунд Канадын алдарт аниматор Норман Макларен зэрэг нэртэй уран бүтээлчид багтдаг. Одоогоор тус холбоо дэлхийн олон улс оронд байрлах 30-аас дээш салбартай болоод байна.

ASIFA-гийн захирлуудын зөвлөл нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн хүүхэлдэйн киноны мэргэжилтнүүдээс бүрддэг. Тэд ASIFA-гийн ивээн тэтгэсэн хүүхэлдэйн киноны наадмуудаар тогтмол уулздаг. Хамгийн нэр хүндтэй наадмуудад Франц дахь Ансигийн Олон улсын Хүүхэлдэйн Киноны Наадам, Канад дахь Оттавагийн Олон улсын Хүүхэлдэйн Киноны Наадам, Карибын тэнгисийн бүс дэх Anime Caribe, Японы Хирошимагийн Олон улсын Хүүхэлдэйн Киноны Наадам, Хорватын Загреб хотын Дэлхийн Хүүхэлдэйн Киноны Наадам багтана. Жил бүрийн Annie Awards шагналыг Олон улсын Хүүхэлдэйн Киноны Холбооны Холливудын салбар (ASIFA-Hollywood) гардуулдаг.

Ангилал:Хүүхэлдэйн кино
Шилдэг богино хэмжээний хүүхэлдэйн киноны Академийн шагнал

**Шилдэг богино хэмжээний хүүхэлдэйн киноны Академийн шагнал** () нь Кино урлаг ба шинжлэх ухааны академи (AMPAS)-аас жил бүр зохион байгуулдаг Академийн шагнал гардуулах ёслолын (өөрөөр хэлбэл “Оскар”) хүрээнд олгодог шагнал юм. Энэхүү шагнал нь 1931–1932 оныг хамарсан 5 дахь Академийн шагналаас эхлэн (янз бүрийн нэршилтэйгээр) өнөөг хүртэл олгогдож ирсэн.

1932–1970 оны хооронд уг төрөл нь “Богино сэдэвт кино – Хүүхэлдэйн кино” (Short Subjects, Cartoons) гэж нэрлэгдэж байсан бол 1971–1973 онд “Богино сэдэвт кино – Хүүхэлдэйн кинонууд” (Short Subjects, Animated Films) хэмээн нэрлэгдэж байв. Одоогийн нэршил нь 1974 онд болсон 46 дахь Академийн шагналаас эхэлсэн. Шагнал бий болсон эхний 50 жилийн хугацаанд шагналыг богино киноны продюсеруудад гардуулдаг байсан. Харин одоогийн Академийн дүрмээр уг шагналыг “киноны үзэл санаа болон уран бүтээлийн хэрэгжилтэд хамгийн шууд хариуцлага хүлээсэн хувь хүнд” олгохоор заасан байдаг. Мөн хэрэв бүтээлч шийдвэр гаргалтад нэгээс олон хүн чухал бөгөөд шууд оролцсон бол хоёр дахь баримал шагналыг олгож болно гэж заажээ.

1952 онд Канадын Үндэсний Кино Зөвлөл (NFB)-ийн The Romance of Transportation in Canada бүтээл нэр дэвших хүртэл уг шагналд зөвхөн Америкийн кинонууд нэр дэвшдэг байсан. Англи хэлнээс өөр хэлээр бүтээгдсэн анхны олон улсын богино хэмжээний киноноос шагнал хүртсэн нь 1961 онд Загреб Фильм студийн Ersatz (The Substitute) байв.

Ангилал:Оскарын шагнал