open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чонос

Чонос – энэ овог бол Монголын хамгийн эртний хоёр овгийн нэг юм. Энэ нь Рашид-ад-Диний "Судрын чуулганд" тэмдэглэгдсэн бөгөөд тэр цагт монголын угсаатны хямрал тэмцэлдээн үүсч байхад монголд байсан овог юм. Одоогоор энэ овгийнхон Монгол улс, Оросын холбооны улс (Халимаг, Буриад, Эрхүү муж) зэрэг улсуудад тархан суурьшсан байдаг. Ийм овогтны онгон шүтээн нь чоно байснаас чонос гэдэг овог үүсчээ. Буриадад чино, халимагт чинос, халхын дотор чонос мөн чонод чоно 7 чоноохон гэж нэртэй энэ овгийнхны эртний шүтээн нь чоно буюу хээрийн бөрт, тэнгэрийн нохой байв гэж эрдэмтэд тайлбарлажээ.

## Түүх 
Чонос (мөн чинос, шонос, шинос, шонод, чоно, чоноохон, чонод,) гэдэг үг нь олон дуудлагатай бөгөөд үндэс нь “чоно” юм.

Түүхээс үзвэл энэ овог нь Чингис хаанд ирж нэгдсэн эхний овгуудын нэг юм. 
Эрдэмтэдийн үзэж байгаагаар энэ овог нь Монгол овог мөн бөгөөд уг гарлыг нь хөөж үзвэл эртний “Ашин” гэх овгоос гаралтай ба Чингис хааны Боржигон овгийн үндэс юм.

Археологийн малтлагаар Хазарын хуучин хотуудаас гарсан эртний "Ашин" болон "Боржигон" овгийн тамга нь одоогийн Халимаг дахь Чонос овгийн тамгатай ихээхэн ижил төстэй  байдаг нь сонирхол татаж байгаа юм.
Эдгээр дурдсан зүйлс нь Рашид ад-Диний тэмдэглэл болон Монголын Нууц Товчоонд мөн дурдагддаг. 
Нууц товчоонд дурдснаар Жамух 1186 оны Далан-Балжууд гэдэг газар болсон тулаанд Тэмүжинг шахаанд оруулан ялсны дараа олзлогдогсод дундаас Чонос овгийн баатруудыг далан хонин тогоонд чанах тушаал өгсөн билээ. Монголын угсаа гарвал, түүхэнд хамгийн их баатруудтай овог нь Чонос овог байсан ба А.А.Доманины үзэж байгаагаар энэхүү харгис хэрцгий үйл явдал нь Чонос овгийнхоныг Тэмүжинээс салгах оролдлого байсан юм. Өөрөөр хэлбэл Жамух Тэмүжинг ялахын тулд Чонос овгийн баатруудыг олзлон авч хүйс тэмтэрч, үхлийн шийтгэл оноожээ. 
Гарал үүслийн тухайд – Нууц товчоонд тэмдэглэснээр Чонос овог нь Боржигон овгийн хоёр дахь том үндэс нь юм. Хамаг Монголыг Хабул хаан мэдэн явав. Хабул хааны хойно Хабул хааны үгээр долоон хөвгүүн бөгөөтөл Тайчуудын Сэнгүн-Билгийн хөвгүүн Амбагай хаан мэдэн явав. Чирхай-Лянхуа-ийн гарал нь: Бодончар – Хабачи баатар – Мэнэн Тудун – Хачи хүлүг – Чирхай-Лянхуа.

Рашид ад-Диний тэмдэглэснээр: Чирхай-Лянхуа-ийн бага хүү нь Тайчууд овгийг үндэслэсэн бөгөөд Амбагай хааны эцэг юм. Чирхай-Лянхуа өөрийн ахын эхнэрийг эм болгон авав. Тэр эхнэр түүнд хоёр хүү төрүүлж өгсөн бөгөөд Гэнду-чонэ, Улукчин-Чонэ нэртэй билээ. Чонос овгийнхон Монголчуудын дунд мөн “нукуз” болон “дарлекин” хэмээн нэрлэгддэг.

Ангилал:Монгол овог аймаг
Жангар

**Жангар** (Халимаг: *Җаңhр*) бол 15-р зууны үед Ойрад түмний дунд зохиогдож, нийт Монголчуудын дунд тархсан ардын аман зохиолын нэг төрөл болох баатарлаг тууль юм. Гэсэр, Монголын нууц товчоо зохиолуудын хамт Монголчуудын эртний утга зохиолын гурван оргил гэгддэг.

## Жангар судлал 
1924 оноос Оросын Борис Владимирцов тэргүүтэй эрдэмтэд Монголын ардын аман зохиолын нэгэн төрөл болох туулиудыг судалж, бичиж тэмдэглэх судалгааны ажлыг эхлүүлсэн бөгөөд Монголчуудын олон овог ястны дунд Жангарын тууль түгээмэл тархахдаа аль нэг бүлэг нь олон хувилбараар тархсаныг олж илрүүлжээ. Шинжлэх Ухааны Академи Монгол нутгаас олдсон Жангар туулийн олон бүлгийн аман хувилбарыг цуглуулж хоёр удаа эмхтгэн гаргасан бөгөөд 1963 онд эрдэмтэн багш Т.Дүгэрсүрэн Жангар туулийн 13 бүлгийг Халимаг хэлнээс орчуулан хүртээл болгосныг 2000 онд түүний үр хүүхдүүд нь 26 бүлэг болгон хэвлүүлсэн байдаг. Жангарын бүлгүүдийг бүрэн олж цуглуулах, сонгомол эх бүтээх эхийг тавьсан хүн бол эрдэмтэн зохиолч Цэндийн Дамдинсүрэн юм. Монгол судлалын нэрт эрдэмтэн Бямбын Ринчен өөрийн шавь Т.Галсанд Жангар туулийг эмхтгэн Монгол Жангарын сонгомол эхийг бэлтгэх даалгавар өгснийг удам дамжсан туульч өөлд Тангадын хүү биелүүлж, 2006 онд Монгол Жангар хөлгөн их судрын хоёр ботийг Монгол түмэндээ өргөн барьсан. Жангар бол улс төр, шашин, Монголын ахуй амьдрал, түүх зэрэг бүхий л шинжлэх ухааныг өөртөө багтаасан яруу найраг хэлбэрээр бичигдсэн өв соёлын агуу бүтээл мөн.

Ахмад зохиолч, түүхч, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, ардын аман билигзүй судлаач, Жангар, Гэсэр судлаач Д.Сүрьяагийн олон жил судалж, цомнон эмхэтгэж бүтээсэн 18 бүлэг ном билээ. ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс “Монгол Жангар” хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн байна. Өмнөх үгийг Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч, СГЗ Лодонгийн Түдэв тодотгон өгүүлсэн.

Зохиолч Д.Сүрьяа “Халх монгол хэлээр яригдсан Жангарын туульс болон Халимаг Жангар, Өвөр монголын Жангар сэлтийг шүүн үзвээс, Нэгдүгээрт: Халимаг Жангар бол бүрэн гүйцэд Жангар хараахан биш, харин Жангарын нэгэн хувилбар юм. Хоёрдугаарт: Халх монгол даяар хэлэлцдэг Жангарын олон тасархай туульсыг нэгтгэн үзлээ ч гэсэн нэг нь нөгөөтэйгөө ойролцоо байдаг буюу төгс биш” гэж өөрийн бүтээлийн өмнөх үгэнд Жангар судлалыг тоймлон бичихдээ онцолсон байдаг.

Монгол Жангар нь үндсэн 17, удиртгал, төгсгөлтэй нийт 18 бүлэгтэй, Халимаг Жангар нь үндсэн 12, эхлэл бүлэгтэй нийт 13 бүлэгтэй байна.

Монгол Жангар ном нь бэлгийн багцаар бэлтгэгдсэн ба хайрцагт номын хавчуурга болон Жангарын баатруудын зурагтай ерөөлийн үг бүхий ил захидал агуулсан буй.

## Цахим холбоос 
* Хальмг кирилл бичгээрх шууд холбогдох эх
*  Орос хэлээрх шууд холбогдох эх
*  Хятад хэлээрх шууд холбогдох эх

Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Монголын утга зохиол
Ангилал:15-р зууны утга зохиол
Ангилал:Туульс
Карат (салаа утга)

Доорхи хуудсуудаас тохирохоо сонгоно уу:
* Карат (сорьц), үнэт эдлэлийн сорьцыг тодорхойлох нэгж,
* Карат (масс), эрдэнийн чулууны жинг хэмжих нэгж.
Хиагтын гэрээ (1727 он)

**Хиагтын гэрээ** (Хятад ханз: 恰克圖界約, Орос: Кяхтинский договор) нь 1727 онд Манж Чин гүрэн ба Оросын Хаант Улсын хооронд байгуулагдсан, Монгол дахь тус тусын нөлөөний хүрээгээ баталгаажуулах тухай гэрээ.

## Ерөнхий ойлголт 
Манж ба Оросын хооронд 1689 онд Нерчийн гэрээ байгуулагдаж, Становын нуруу болон Эргүнэ мөрөнөөр хоёр орны хилийг тогтоосон аж.

Хожим Найралт төвийн үед Манж улс нь Ар Монголыг дагаар оруулж, хүчирхэгжсэн тул дахин гэрээ байгуулж, хилээ тогтоох хэрэгтэй болсон юм. Ийнхүү Хиагтд (одоогийн Оросын Холбооны Улсын Бүгд Найрамдах Буриад Улсад байдаг хот)  1727 онд шинэ гэрээ байгуулсан нь Хиагтын гэрээ хэмээн нэршжээ.

Тус гэрээгээр хоёр орон өөрсдийн нөлөөний хүрээгээ баталгаажуулахын зэрэгцээ худалдаа арилжаа, дүрвэгсдийг харилцан шилжүүлэх тухай заалт мөн орсон. Албан ёсны гэрээ нь орос хэл, манж хэл, латин хэлээр үйлдэгдсэн.

Энэхүү гэрээ нь Манж Чин гүрэнд ашигтай гэрээ байсан боловч Сайшаалт ерөөлтийн үеэс эхлэн Манж улсын хүч суларч, эцэстээ Айгуний гэрээ ёсоор өнөөгийн ОХУ-БНХАУ-ын хилийн шугамын дагуу тогтсон юм.

## Мөн үзэх 
* Буурын гэрээ
* Бээжингийн гэрээ

Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний гэрээ
Ангилал:Чин улс
Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа
Ангилал:18-р зууны гэрээ
Ангилал:1727 оны улс төр
Карат (сорьц)

**Карат** (товчлол нь **ct** эсвэл **K**) нь цагаан алт, алт зэрэг үнэт эдлэлийн сорьцыг хэмжих нэгж юм. 

Нэг карат гэдэг нь тухайн эдлэлийн нийт массд эзлэх үнэт металлын жингээр хэмжигдэх хэмжээ бөгөөд доорхи байдлаар томъёолно.

: X = 24\,\frac{M_g}{M_m}
Үүнд:
: \mathit{X} - карат буюу сорьцын хэмжээ,
: M_g - тухайн эдлэл дэх цэвэр цагаан алт, алтны масс, 
: M_m - тухайн эдлэлийн нийт масс.

Иймээс 24-карат алт нь цэвэр алт (100% Au), 18-карат нь 75% алт, 12-карат нь 50% алтны агуулгатай байна. 

Зарим түгээмэл хэрэглэгддэг каратуудыг сорьцтой харьцуулбал: 

*24 карат (сорьц 999)  
*23 карат  сорц  958333333 
*22 карат (сорьц 916)  91666666
*21 карат сорц 87500000
*20 карат (сорьц 833)
*19 карат сорц 79166666
*18 карат (сорьц 750)
*17 карат сорц 708333333
*16 карат сорц Хи 66.666667
*15 карат (сорьц 625)
*14 карат (сорьц 585)
*10 карат (сорьц 417)
*9 карат (сорьц 375)

## Ашигласан хэвлэл
*Fallon, S. (2006) *Hong Kong & Macau*, 12th ed., Melbourne ; London : Lonely Planet, ISBN 1-7405-9843-1 
*Harper, D. (2001) "Carat", in: *Online Etymological Dictionary*, accessed 28 August 2007
*New Scientist (2006) *Did carob seeds allow shady diamond deals?*, New Scientist magazine, **2550** (09 May), p. 20
*Turnbull, L.A., Santamaria, L., Martorell, T., Rallo, J. and Hector, A. (2006) "Seed size variability: from carob to carats", *Biology Letters*, **2** (3: Sept. 22), p. 397&ndash;400, DOI 10.1098/rsbl.2006.0476
*World Gold Council (2003) *The Caratage (Karatage) System For Gold Jewellery*, Online article accessed 28 August 2007

Ангилал:Алтны худалдаа
Ангилал:Металл судлал
Ангилал:Сорьцын нэгж
Агаарын замын халдвар

Ханиах, найтаах, ярих, эмнэх явцад дусал үүсдэг ба дуслын шүлс болон цэрийн найрлага хэсэг нь 5 микрометрээс бага диаметрийн хэмжээтэй болтлоо хатсан дуслын бөөм, эсвэл эмгэгтөрөгчийг агуулсан тоосонцор агаарт тархан үүнийг хүн болон амьтан амьсгалснаар үүсэх халдварыг агаарын замын халдвар гэнэ. Удаан хугацааны турш агаарт хөвөх учраас халдвар гарсан газраас гадна хол байрласан газар луу хүртэл тархах тохиолдол байдаг.
Жишээ: Сүрьеэ, салхин цэцэг, улаан бурхан
Анагаах ухаан Халдвар Халдвар тархах зам Эмнэлгийн дотоод халдвар

## Бусад үзэх
ДЭМБ-ын баталсан чухал эмний жагсаалт

Ангилал:Микробиологи
Дуслын халдвар

Эмгэгтөрөгчийг агуулсан диаметр нь 5 микрометрээс дээш дусал салст бүрхүүл, хамрын хөндий, амны хөндийн салст бүрхүүлд тогтосноор үүсэх халдвар дамжих арга. Дусал нь агаарт удаан хөвөх чадваргүй ба ихэнхдээ дуслын ойролцоох 1 метр доторх газар халдвар тархдаг. 
Жишээ нь: Ханиадны вирус, инфлюэнза вирусны халдвар

Ангилал:Эмнэлгийн эрүүл ахуй
Ангилал:Эпидемиологи
Ангилал:Микробиологи
Ангилал:Халдвар судлал
Эмнэлгийн дотоод халдвар

Эмнэлэгт хэвтэж буй өвчтөн болон амбулаторийн өвчтөн эмнэлэгт ирсэн анхны өвчнөөс өөр шинээр туссан халдварт өвчин, эсвэл эмнэлгийн ажилтан эмнэлгийн орчинд авсан халдварыг **эмнэлгийн дотоод халдвар** гэдэг.

Эмнэлгийн дотоод халдвар дамжихаас сэргийлэх үндсэн аргуудыг товч дурьдвал
# Зохистой гар угаалт: цус, биеийн бүх төрлийн шингэн, хөлснөөс бусад шүүрэл, ялгадас, гэмтэл авсан арьс, салст бүрхүүлтэй хүрэлцсний дараа заавал гараа угаах, бээлийг тайлсны дараа ч гэсэн заавал гараа угаах шаардлагатай.
# Хамгаалагч хэрэглэх: эмнэлгийн бээлий, усанд тэсвэртэй маск, нүд хамгаалагч, халдвараас сэргийлэх өмсгөл
# Зүүгээр гараа хатгах ослоос сэргийлэх: хоёр гараараа тариурын зүүг таглахыг хориглох, ганц гарын зүү таглах арга, зүүгүй систем болон аюулгүйжүүлэх тогтолцоот саванд зүүг шууд хаях
# Цусанд хүрэлцсэн эмчилгээний дараах дагалдах шинжилгээ
# Яаралтай тусламжийн үед агааржуулах багаж ашиглах: амнаас аманд амьсгал үлээхээс татгалзах
# Арьсны өөрчлөлттэй хүнд авах арга хэмжээ

Эмнэлгийн дотоод халдвар тархах хамгийн өндөр рисктэй, боломжтой зам бол эмнэлгийн ажилтны гар хуруугаар дамжих зам юм.Иймээс гар угаалт буюу гар хурууны халдваргүйжүүлэлт нь эмнэлгийн дотоод халдвар хамгааллын хамгийн үндсэн бөгөөд чухал арга юм.

Ангилал:Дотрын өвчин
Ангилал:Мэдэгдэх шаардлагатай өвчин
Ангилал:Эрчимт эмчилгээн дэх өвчин
Ангилал:Эмнэлгийн эрүүл ахуй
Гар угаалт

Зорилго:
#Өвчтөнийг гар хуруугаар дамжих хөндлөн халдвараас сэргийлэх
#Эмгэгтөрөгч бичил биетнээс эмнэлгийн ажилтнуудыг хамгаалах

Төрөл:
#Өдөр тутмын гар угаалт
Саван болон урсгал усаар гараа угаах. Хамгийн үндсэн арга. Хоолны өмнө ба ариун цэврийн өрөөнд орсны дараа, өдөр тутмын сувилгааны өмнө ба дараа.
#Эрүүл ахуйн гар угаалт
Халдваргүйжүүлэх бодис ба урсгал усыг ашиглан гараа угаах.
Эмнэлгийн орчинд нянгүй ажилбар хийх үед болон бусад ажилбарыг хийх үед гарыг халдваргүйжүүлэх зорилгоор угаана.
Өдөр тутмын болон эрүүл ахуйн гар угаалтын алинд нь ч, гар хуруунд наалдсан бичил биетнийг хангалттай халдваргүйжүүлж, багасгахын тулд 30-аас дээш секундын турш угаах шаардлагатай.
#Мэс заслын үед хийх гар угаалт
Халдваргүйжүүлэх бодис болон ариутгасан усаар гараа угаана. Мэс заслаас өмнө тогтсон хугацааны турш үйлдэх гар угаалт.

Ангилал:Эрүүл ахуй
Петрологи

**Петрологи** (Грек гаралтай: πέτρα - чулуу; λόγος - мэдлэг) нь чулуу болон түүний үүссэн нөхцлийг судалдаг геологийн нэгэн салбар ухаан юм. 
Петрологийн 3 үндсэн салбар байх ба эдгээр нь чулуулгийн үндсэн 3 төрөл болох магмын, хувирмал, ба тунамал чулуулгийг тус тус судлана. 

## Судалгааны арга
Петрологийн судалгаанд минералоги, петрографи, оптикийн минералоги, төрөл бүрийн химийн шинжилгээний аргуудыг хэрэглэнэ. Мөн геохими, геофизик, түүнчлэн термодинамикийн судалгааг өргөнөөр ашиглана. 

## Петрологийн салбарууд 
*Магмын чулуулгийн петрологи нь магмын чулуулгийн (жишээлбэл, боржин, базальт зэрэг халуун хайлмал магм газрын гүнд эсвэл гадаргуу дээр хөрч, тасжихад үүссэн чулуулаг) текстур, найрлагыг судлана. Магмын чулуулаг нь интрузив, ба эффузив гэсэн 2 үндсэн төрөлтэй байна.  
*Тунамал чулуулгийн петрологи нь тунамал чулуулгийн (элсэн чулуу, занар, шохойн чулуу зэрэг бусад чулуулгийн эвдрэлийн бүтээгдэхүүн, эсвэл биологийн юм уу химийн тунадасжилтаар үүссэн чулуулгууд) найрлага, бүтцийг судлана. 
*Метаморф буюу хувирмал чулуулгийн петрологи нь талст занар, гантиг зэрэг хувирмал чулуулгийн найрлага, текстурыг судлана. Тунамал, эсвэл магмын чулуулаг даралт, температурын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр, химийн болон минералогийн найрлага, эсвэл текстур нь өөрчлөгдөн хувирмал чулуулаг болон хувирна. 
*Туршилтын петрологи нь лабораторийн нөхцөлд өндөр даралт, өндөр температур үүсгэх багажийн тусламжтайгаар байгалийн болон синтетик дээжийн геохимийн, болон фазын өөрчлөлтийг судладаг салбар юм. Эдгээр туршилтууд нь Дэлхийн царцдасын доод хэсэг, дээд манти, ер нь дэлхийн дотоод бүтцийг судлахад үлэмж хувь нэмэр оруулна.

## Ашигласан хэвлэл
* Bayly, M. Brian (1968) *Introduction to petrology* Prentice-Hall, Englewood Cliffs, NJ;
* Blatt, Harvey and Tracy, Robert J. (1996) *Petrology: igneous, sedimentary, and metamorphic* W.H. Freeman, New York, ISBN 0716724383 ;
* Dietrich, Richard Vincent and Skinner, Brian J. (1979) *Rocks and rock minerals* Wiley, New York, ISBN 0471029343 ;
* Fei, Yingwei; Bertka, Constance M. and Mysen, Bjorn O. (eds.) (1999) *Mantle petrology: field observations and high-pressure experimentation* The Geochemical Society, Houston, TX, ISBN 0941809056 ;
*  Stanton, R. L. (1972) *Ore petrology* McGraw-Hill, New York, ISBN 0070608431 ;
 
## Мөн үзэх
* Геологи
* Чулуу
* Седиментологи

## Цахим холбоос 
* *Atlas of Igneous and metamorphic rocks, minerals, and textures* Geology Department, University of North Carolina;
* *Metamorphic Petrology Database (MetPetDB)* Department of Geology and Geophysics, Louisiana State University;
* *Petrological Database of the Ocean Floor (PETDB)* Center for International Earth Science Information Network (CIESIN), Columbia University;
Анхны тусламж

**Анхны тусламж** нь гэдэг нь амь насыг аврах ба бие эрхтний үйл ажиллагааг сэргээх яаралтай арга хэмжээг авахыг хэлнэ. Амьсгалын эсвэл зүрхний үйл ажиллагаа зогсох үед хүн бүхэн үүнийг яаралтай тусламжийн арга барилыг эзэмшин мэдсэн байх шаардлагатай. Зүрх болон амьсгалын байдлыг шалгах, тархинд цус харвалт байгаа эсэхийг шалгах, түргэн тусламж дуудах, зүрхний массаж хийх, автомат биеийн гаднах дефибриляцийн тоног хэрэгслэлийг (AED) ашиглах болон агаарын замыг битүүлэх садааг авах зэргээс бүрдэнэ.

## Бусад үзэх
ДЭМБ-ын баталсан чухал эмний жагсаалт

## Цахим холбоос 

Ангилал:Хөдөлмөр хамгаалал
Галилео Галилей

**Галилео Галилей** (Galileo Galilei, 1564 оны 2 сарын 15 - 1642 оны 1 сарын 8) нь Италийн физикч, математикч, философич, анатомич байлаа. 18 насандаа Пизаний их сургуульд эмчийн мэргэжлээр суралцаж байсан. Галилей математик физикийг маш их сонирхдог байв. 1589 оноос Пизанскийн их сургуульд тооны багшаар ажилладаг болсон. Сүүлд нь Падуанскийн их сургуульд геометр, механик, астроном зааж эхэлсэн бөгөөд тэр үеэс эхлэн эрдэм шинжилгээний нээлтүүдээ хийж эхэлсэн байна. 1609 онд тэр өөрийн анхны телескопоо хийсэн. 1642 оны 1-р сарын 8-нд нас барсан.

## Цахим холбоос 

Ангилал:16-р зууны одон оронч
Ангилал:17-р зууны одон оронч
Ангилал:16-р зууны математикч
Ангилал:17-р зууны математикч
Ангилал:16-р зууны физикч
Ангилал:17-р зууны физикч
Ангилал:Баллистикч
Ангилал:Инженер, шинийг нээгч, зохион бүтээгч
Ангилал:Италийн физикч
Ангилал:Италийн зохион бүтээгч
Ангилал:Италийн одон оронч
Ангилал:Италийн түүхэн хүн
Ангилал:Нар судлаач
Ангилал:Соён гэгээрүүлэгч
Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн
Ангилал:Шинэ эриний өмнөх гүн ухаантан
Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн
Ангилал:Делла Круска Академийн гишүүн
Ангилал:1564 онд төрсөн
Ангилал:1642 онд өнгөрсөн
Органик хөдөө аж ахуй

**Органик хөдөө аж ахуй** нь сэлгэн тариалалт, амьтан, ургамлын гаралтай бордоо хэрэглэх, биологийн аргаар хортонтой тэмцэх зэрэг аргуудад түшиглэн хөдөө аж ахуй эрхлэх нэгэн хэлбэр юм. Органик ХАА нь бордоо, пестицид хэрэглэдэг боловч наноматериал, генийн өөрчлөлттэй организм болон үйлдвэрийн аргаар гарган авсан гормон гэх мэт өсөлтийг дэмжигч бодис, хүнсний нэмэлтүүд, антибиотик, нийлэг бордоо, пестицид (гербицид, фунгицид, инсектицид) зэргийн хэрэглээг хязгаарлах юмуу хориглоно. 
Олон Улсын Органик ХАА Хөдөлгөөнүүдийн Холбоо (IFOAM) нь органик ХАА-н чиглэлээр судалгаа, шинжилгээ, үйлдвэрлэл эрхэлдэг байгууллага, холбоодуудыг нэгтгэсэн олон улсын байгууллага бөгөөд тэдний гаргасан суурь стандартад дэлхийн ихэнх улс орны энэ чиглэлийн хууль, дүрэмүүд суурилсан байдаг. IFOAM-ын гаргасан тодорхойлолтоор органик ХАА нь:
::'Органик ХАА нь хүн, хүрээлэн буй орчин, хөрсийг эрүүл байлгахад чиглэсэн үйлдвэрлэлийн тогтолцоо юм. Сөрөг нөлөөтэй нэмэлт бодисууд хэрэглэхээс илүүтэй орон нутгийн нөхцөлд биологийн олон янз байдал, эргэлт, экологийн процессэд тулгуурлана. Органик ХАА нь үйлдвэрлэлд оролцогчдын амьдралын чанар, шударга харилцааг дэмжсэн, хүрээлэн буй орчинд ашиг тустай шинжлэх ухааны ололт, ашигтай шинэ загвар, уламжлалт аргуудыг хослуулна...' 

1990 оноос органик бүтээгдэхүүний зах зээл өсөж эхэлсэн бөгөөд Органик Судалгааны Төвөөс гаргасан судалгаагаар 2009 оны байдлаар хэмжээ нь $55 тэрбумд хүрээд байгаа юм. Дэлхийн нийт газар тариалангийн зориулалттай талбайн 0.9 хувь нь органик аргаар зохион байгуулагдсан бөгөөд энэ нь ойролцоогоор 37,000,000 га болж байгаа юм (2009) (see Willer/Kilcher 2011).

## Tүүх
## Арга зүй
### Хөрс
### Хортон шавьжтай тэмцэх
===Шилжмэл гентэй организм

## Стандартууд
## Эдийн засаг
### Үйлдвэрлэгчдийн тархсан байдал
### Өсөлт
### Бүтээмж, ашиг тус
### Ажиллах хүч
Органик хөдөө аж ахуй нь уламжлалт аргаас илүү их ажиллах хүч шаарддаг учир орон нутагт ажлын байрыг бий болгоно.

## Гадаад хүчин зүйлс
### Пестицид
### Хүнсний чанар, аюулгүй байдал
### Хувцасны чанар, аюулгүй байдал
### Хөрс хамгаалах
### Цаг уурын өөрчлөлт
### Биологийн олон янз байдал
## Худалдаа, зах зээл
Зүрхний массаж

Бие махбодын амьдралын чухал үйл ажиллагаа алдагдаж эмнэлзүйн үхэлд хүрсэн байдлаас гаргах буюу амьдруулах иж бүрэн яаралтай арга хэмжээг **уушиг-зүрхний массаж** буюу **сэргээн амьдруулалт** гэнэ.

Өргөн утгаараа:
Цусны эргэлтийн системийг сэргээхийн тулд хэрэглэгдэх янз бүрийн арга, техникийн сорилт

Нарийн утгаараа:
Зүрх, уушигны ажиллагаа зогссон гэмтэл авсан болон өвчтэй хүнд хийх цагаан мөгөөрсөн хоолойн замыг олох, амьсгал үлээх аргаар хийгдэх хиймэл амьсгал ба цээжний ясан дээр дарах массажийг хамтад нь хийх яаралтай анхны тусламжийн аргын нэг.
Өөрөөр анхдагч зүрх-уушигны сэргээх арга гэдэг
Ухаан алдсан хүн, амьсгалгүй, зүрхний үйл ажиллагаа зогссон хүнд хийнэ. 
Хийх үйлдийн дараалал: 
# Dangerous ( Аюулыг шалгах): Ухаангүй хүн аюулгүй газар байгаа эсэхийг шалгах(автомашины зам, цахилгааны утас байгаа эсэх г.м) Аюултай газраас холдуулах. 
# Response (Шалгах): Ухаангүй хүнийг сэгсрэх, мөрөн дээр нь цохих, дуудаж үзэх. Хариу үйлдэл үзүүлвэл (эсвэл амьсгалж байвал) хажуугийн тогтвортой байрлалд оруулна. Хэрвэа амсгалахгүй, хариу үйлдэлгүй байгаа үед CPR хийнэ.
# Send for help ( тусламж дуудах): 103-т дуудлага өгөх. Аль болох эргэн тойронд байгаа хүмүүсийг түргэн дууд гэж хэлэх. Хүн байхгүй тохиолдолд утасныхаа спикерийг асаан арга хэмжээг авж байх хоорондоо дуудлага өгөх. 
# Airway( Амьсгалын замыг чөлөөл): эрүүг нь өргөж амыг нь ангайлган улаан хоолойд юм тээглэсэн эсэхийн шалгаж гараараа авах. 
# Breathing (амьсгалуул): Эрүүг нь өргөсөн чигт нь хамрыг нь чимхэн амыг нь үмхэн хүчтэй үлээх. 2 удаа хүчтэй үлээнэ. 
# CPR (зүрхний массаж хийх): Өвчүүний голд, хоёр хөхний голд алганы уг хэсгийн ясаараа тулан нөгөө гараараа салаавчлан түгжиж тохойгоо нугалалгүй 90 градус эгц дээрээс нь 30 удаа дарах. (Минутанд 100 байхаар тооцож тэнцэх хурдаар массажийг хийнэ. Даралтаар цээж рүү орох гүн 4-5 см) 30удаа цээж шахалт 2 удаа амьсгал өгөх давтамжаар тухайн хүнийг амьсгалтал эсвэл түргэн тусламж иртэл хийнэ. Чангаар тоолон хийгээрэй. Ингэснээр таны ойр хавьд CPR хийж чаддаг хүн байгаа тохиолдолд хамтран хийх боломжтой. Нярайд хийж байгаа тохиолдолд цээжний голд 2 хуруугаараа хийнэ. Хурдан удаанаар ээлжлэн хийнэ. 
# Defibrillation ( Дифибриллятор): Олон нийтийн газар дифибриллятор байх тохиолдолд төхөөрөмжийн 2 наалтийг нэгийг нь цээжний голд нөгөөг нь зүүн суганы доор буюу зүрхний харалдаа цээжний хажуу талд наан төхөөрөмжийг асааснаар төхөөрөмж өвчтөнийг үнэлэн заавар өгнө. 

Ангилал:Анхны тусламж
Ангилал:Түргэн тусламжийн үеийн эмчилгээний арга
Ангилал:Эрчимт эмчилгээн дэх эмчилгээний арга
Тринидад ба Тобаго

**Тринидад ба Тобагогийн Бүгд Найрамдах Улс** (, Тринидад ба Тобаго) Карибын тэнгисийн өмнөд хэсэгт орших Тринидад, Тобаго хэмээх хоёр арал дээр орших улс юм.

## Нэршил 
Албан ёсны нэр нь **Тринидад ба Тобагогийн Бүгд Найрамдах Улс**, , бөгөөд товчоор **Тринидад ба Тобаго** гэж нэрлэгддэг. Тус улсын нэр нь гол хоёр арлын нэрнээс үүдэлтэй.

Тринидад арал дээр байх гурван уул нь Христийн шашны Тринити (ертөнцийн эзэн, Есүс Христ, ариун сүнс гурав) хэмээх сургаалийг бэлгэдэж, испаничуудын өгсөн нэр юм.

Тобаго арлын нэршил нь уугуул иргэд нь тамхи татдаг байснаас үүдэлтэй.

## Түүх 
## Улс төр 
Бүгд Найрамдах засаглалтай, хоёр танхим бүхий парламенттай.

Тобаго арал нь өөртөө засан тохинох эрхтэй бөгөөд өөрийн гэсэн парламенттай.

* Тринидад ба Тобагогийн ерөнхийлөгч

## Засаг захиргааны нэгж 
Тринидад ба Тобаго нь 8 муж, 30 дүүрэгт хуваагддаг.
* Карони муж (Caroni)
* Нарива муж (Nariva)
* Мажаро муж (Mayaro)
* Викториа муж (Victoria)
* Сент-Эндрью муж (Saint Andrew)
* Сент-Дэвид муж (Saint David)
* Сент-Жорж муж (Saint George)
* Сент-Патрик муж (Saint Patrick)

* Тобаго арал нь 1987 онд өөртөө засан тохинох эрхтэй болсон.

## Газарзүй 
Тринидад арал нь 4827км2 талбайтай, уулархаг арал бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь д.т.дээш 981м өргөгдсөн Арибо уул юм. Тус арал нь Венесуэлийн эргээс 11-хэн км-ийн зайд оршдог. Тобаго арал нь Тринидад арлаас зүүн хойш ойролцоогоор 34км зайд орших, 301км2 талбайтай, мөн л уулархаг арал юм.

Нийслэл Порт-оф-Спейн нь Тринидад арлын баруун хэсэгт Париагийн булангийн эрэг дээр оршино.

## Эдийн засаг 
Вест Индийн арлууд дундаас газрын тос, шатдаг хийн арвин нөөцтэйгээрээ ялгардаг. Газрын тос, байгалийн хий экспортлогч орнуудын нэг юм.

## Хүн ам 
* Хүн ам: Африк гаралтай (41%), Энэтхэг гаралтай (41%), холимог цустай (16%), европ гаралтай (1%), бусад (2%)
Тобаго арал нь африк гаралтай иргэд олонтой.
* Хэл: Албан ёсны хэл нь англи хэл. Түүнчлэн Хинди хэл, франц хэл, испани хэл, хятад хэл өргөн тархсан.
* Шашин шүтлэг: Католик, протестант, хинду, исламын шашинтнууд бий.

## Цахим холбоос 
* Тринидад ба Тобагогийн засгийн газар (англи хэлээр)

## Эшлэл 
*
Ангилал:Арлын орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Төв Америкийн орон
Давос

right|250px|thumb|Агаараас авсан зураг
right|250px|thumb|Давос нуур
**Давос** ( эсвэл ) нь Швейцар улсын Граубюнден мужид орших хот. Алдартай улс төрчид, бизнесменүүд, эрдэмтэд жил бүр цугларч, дэлхий дахинд тулгараад буй асуудлуудын талаар хэлэлцдэг "Дэлхийн эдийн засгийн форум" ("Давосын чуулган" гэж нэрлэгддэг, World Economic Forum) 1971 оноос хойш болдгоороо алдартай. 

Мөн жуулчид их очдог газар юм.

Хүн ам нь 2003 оны байдлаар 10,998. Д.т.дээш 1560 метрийн өндөрт, 254.48км2 талбайг эзлэн оршино.

Өвлийн улиралд цанын бааз ажилладаг тул аялагчид олноор ирдэг. Мөн өндөр уулын цэвэр тунгалаг агаар нь сүрьеэгээр өвдсөн хүмүүст сайн гэгдэн сувиллын газар ажилладаг байжээ.
Томас Манны "Шидэт уул" зохиолын үйл явдал уг сувиллын газарт өрнөдөг.

## Газар зүй 
### Цаг уур 
## Аялал жуулчлал 
Өвлийн улиралд цанын бааз нь Европын өнцөг булан бүрээс ирсэн амрагчдаар дүүрдэг бол зуны улиралд халуунаас дайжигсад, уулчид зэрэг онгон байгальд дурлагсад тасардаггүй байна.

Давосын Кирхнерийн музей (The Kirchner Museum Davos) - Экспрессионизмын төлөөлөгч, Германы зураач Эрнст Людвиг Кирхнер (Ernst Ludwig Kirchner) Фашист Германы хавчлагаас зугтан, энд суурьшиж уран бүтээлээ туурвиж байсан гэдэг. Түүний урлангийн орчим баригдсан музейд түүний олон алдартай бүтээлүүд байдаг.

## Цахим холбоос 
*Давос хотын албан ёсны сайт (англи, герман хэлээр)

## Эшлэл 

Ангилал:Граубюнден кантоны суурин
Ангилал:Швейцарын коммун
Ангилал:Швейцарын өвлийн спортын газар
Ангилал:Швейцарын рашаан сувилалтай суурин
Ангилал:Вальзер
Баруунбаян-Улаан сум

Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн арван есөн сумын нэгийг **Баруунбаян-Улаан сум** юм. Улсын нийслэлээс баруун урагш 605 км, аймгийн төв Арвайхээр хотоос баруун урагш 175 км давхиж байж сумын төвд хүрдэг.Өвөрхангай аймгийн Баруунбаян-Улаан сум нь 1924 онд байгуулагдсан, хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Сайн ноёны хошуу. Цагаан овоо, хүүхдийн-Ус, Өлзийт хошуу, Хөөвөр гэсэн 4 багийн нийт 680 өрхөд 2592 хүн амьдардаг.

Далайн түвшнээс дээш 1260 м өргөгдсөн. Физик газар зүйн хувьд Монгол Алтайн нурууны үргэлжлэл Бага Богд, Арц Богдын уулсын завсар хөндий дагуу, урд, баруун талаараа дов, толгод гүвээгээр хүрээлэгдсэн, ерөнхийдөө урдаасаа хойш чиглэгдсэн налуу гадаргуутай, уулсын хоорондох хөндий, хоолойн салхины нөлөө ихтэй, хойд уртрагийн 101 градус 26 минут, өмнөд өргөргийн 45 градус 12 минутын солбицолд оршдог. Иймд Баруунбаян-Улаан сумын уур амьсгалын байдал уулын нөлөөнөөс ихээхэн хамааралтай гэж үзэж болох юм. Сумын нутаг дэвсгэр нь мал аж ахуй, аялал жуулчлал, газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

Өвөрхангай  аймгийн баруун урд хэсэгт  хэсэгт: Улаанбаатар хотоос 605 км, Аймгийн төвөөс 175 км зайд байрладаг.Өвөрхангай аймгийн Нарийнтээл, Хайрхандулаан, Гучин-Ус, Богд, Баянхонгор аймгийн Богд сумдтай хиллэдэг.

Хуурай халуун зунтай, хүйтэн өвөлтэй.Говь хээрийн уур амьсгалтай.1 дүгээр сарын дундаж температур -18.7 градус 7 дугаар сарын дундаж температур +22.3 градус жилийн дундаж салхины хурд 3.3 м/сжилийн хур тунaдасны нийлбэр 50.3 мм

Хүмүүс: 

* Гончигсэнгээгийн Нямхүү  - Төрийн шагналт , Хөдөлмөрийн баатар . Ардын эмч
* Зандаахүүгийн Энхболд  - УИХ-ын дарга.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Баянгол сум (Өвөрхангай)

Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн харьяаны арван есөн сумын нэгийг **Баянгол сум** гэнэ. Улсын нийслэлээс баруун урагш 412 км, аймгийн төв Арвайхээр хотоос зүүн урагш 80 км давхиж байж сумын төвд хүрдэг.

## Хүмүүс
*Оросын холбооны улсын гавьяат эмч Гаваагийн Лувсан
*Улсын арслан Сүнрэвийн Самданжигмэд
*Улсын заан Жаргалын Дорж
*Улсын заан Жаргалын Ориг
*Улсын заан Болдын Сайнбаяр

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Богд сум (Өвөрхангай)

Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн харьяаны арван есөн сумын нэгийг **Богд сум** гэнэ. 
Өвөрхангай  аймгийн Богд сум нь  1924 онд байгуулагдсан. Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Ханхөгшин хошуу, Өлзийт хошуу, Хөөвөр, Баяндөхөм, Гүн-ус, Далан, Ялаатай, Ховд гэсэн 7 багийн нийт 1385 өрхийн 5266 хүн амьдардаг.

Хүн амын тоогоор аймгийн хэмжээнд 3 дугаарт, газар нутгийн хэмжээгээрээ 1-д ордог /Аймгийн төвийг оролцуулахгүйгээр хамгийн алслагдсан сум юм.

## Газар зүйн байршил
Улсын нийслэлээс баруун урагш 646 км, аймгийн төв Арвайхээр хотоос урагш 210 км (хамгийн алс сум нь) зайд оршдог.

Тус сум нь Өмнөговь аймгийн Булган сум (Өмнөговь), Мандал-овоо, Сэврэй, Баянхонгор аймгийн Баянлиг, Богд, өөрийн аймгийн Баруунбаян-Улаан, Төгрөг, Гучин-Ус сумдтай хиллэдэг.
## Сумын онцлог
Тус сум нь говь хээрийн бүсэд хамрагддаг. Хамгийн алслагдсан, хүн ам олонтой, дэд бүтэц муу хөгжсөн томоохон үйлдвэр үйлчилгээний газар байхгүй орон нутгаас орох орлогын эх үүсвэр байхгүй зэрэг шалтгааны улмаас хойшид бодлогоор хөгжүүлэх зайлшгүй шаардлагатай. Давуу тал нь иргэдийн амьжиргааны эх үүсвэр болсон мал сүргийн тоо толгой жил тутам өсч, түүний дотор тэмээ болон ямаан сүргийн нийт малд эзлэх хувийн жин нэмэгдэж түүнээс ашиглах ашиг шим үр өгөөжийг малчид бодитойгоор хүртэснээр сүүлийн жилүүдэд иргэдийн амьжиргааны түвшин харьцангуй дээшилж байгаагаас гадна малчид иргэдийн худалдан авах чадвар сайжирч байгаа сайн тал байна.
Сумын нутаг дэвсгэрт буй байгалийн үзэсгэлэнт газар, монгол ахуй, уламжлалыг сурталчлах түгээн дэлгэрүүлэх зорилгоор орон нутгийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх бодлого барин ажиллаж сүүлийн жилүүдэд үр дүнгээ өгч байна.

## Байгаль, газарзүйн онцлог
Газарзүйн онцлог.

Далайн түвшнээс дээш 2376-3025 м өргөгдсөн Монгол Алтайн нурууны үргэлжлэлд багтдаг.

Газар хөдлөлийн эрчим 6-8 балл.

Сумын нутаг дэвсгэр нь Арц, Богдын уулархаг нурууд, гүвээ толгод, хээр тал, элсэн манхан хосолсон  мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Бүрд сум

Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн арван есөн сумын нэг. 1930 оны БНМАУ-ын Их Хурлын шийдвэрээр 1930 оны 11 сарын 9-ний өдрийн захиргааны өөрчлөлтийн шийдвэрийг 1931 онд хэрэгжүүлж, Архангай аймгийн Бүрд сум нэртэйгээр байгуулсан. 1942 онд Баянхонгор аймаг шинээр байгуулагдахад Өвөрхангай, Архангай, Төв аймгийн зарим сумдыг шилжүүлэхэд Өвөрхангай аймагт шилжүүлсэн.

## Товч танилцуулга 
Улсын нийслэлээс баруун урагш 344 км, аймгийн төв Арвайхээр хотоос зүүн хойш 136 км зайтай.

Бүрд сум нь Түшээт хан аймгийн Далай гүний хошуу /1691/ 1921 оны ардын хувьсгалын дараа Богдхан уулын аймгийн далай гүний хошуу болгон өөрчилж, улмаар удалгүй 1924 оны 6-р сард болсон сумдын хурлаас сонгогдсон төлөөлөгчдийн хурлаар Богдхан уулын Баян-өндөр уулын хошуу болгон өөрчилжээ.

## Энд төрсөн алдартнууд
*Дэндэвийн Пүрэвдорж - Хөдөлмөрийн баатар, Ардын уран зохиолч

## Байгалийн үзэсгэлэнт газрууд 
Далайн түвшнээс дээш 1200-2200м өндөрт өргөгдсөн Шилүүстэй Их, Бага Монголд, Эрээн, Үнэгт, Батхаан, Уст буурал зэрэг ан амьтан, цэцэг, өвс ургамлаар хучигдсан үзэсгэлэнт уулнууд, арц, монос, бургас, хайлаас, тэхийн шээг зэрэг мод, бутаар төгөл үүсгэсэн 30 км үргэлжлэх 22 га элсэн манхантай хангай, говь хосолсон нутаг юм.

## Дэд бүтэц 
Бүрд сумын газар нутаг дээгүүр Улаанбаатар-Өвөрхангайг холбосон  улсын чанартай 36.97 км авто зам дайран өнгөрдөг. Одоогоор багууд хоорондоо шороон замаар холбогддог. Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн 1 гүний худаг, 30 м3 багтаамжтай.  1 насос станц, 50 м3/хоног хүчин чадалтай. 

Бүрд сумын хэмжээнд инженерийн бүрэн хангамжтай 8 айлын нэг орон сууц байгаа бөгөөд бусад нь амины орон сууц, гэр сууц юм. 1981 онд  баригдсан  2 давхар сууц нь ашиглалтын шаардлага хангахаа байсан боловч айл өрхүүд амьдарч байна. Бүрд суманд сүүлийн жилүүдэд шинээр инженерийн бүрэн хангамжтай орон сууц баригдаагүй.

## Цахим холбоос 
Өвөрхангай-Бүрд

Орон нутгийн хөгжлийн индекс

Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын товч танилцуулга

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Хархорин (салаа утга)

Хархорин нь дараах утгуудын алинг ч илтгэж болно:
*Өвөрхангай аймгийн нутагт орших одоогийн Хархорин сум
*Их Монгол Улсын нийслэл Хархорум буюу Каракорум хот
*Хархорин хувьцаат компани
Каракорум

**Каракорум** нэршлээр:
* Каракорумын нуруу, Азийн өндөр нуруу
* Хархорум, дундад зууны Монголын Эзэнт Гүрний анхны нийслэл
* Каракорум хамтлаг, Баварийн рок хамтлаг

Мөн үзэх
* Каракорумын даваа (5575 м)
* Каракорумын хурдны зам
Нарийнтээл сум

**Нарийнтээл** нь Өвөрхангай аймгийн сум юм. Сумын төв нь аймгийн төв Арвайхээрээс баруун тийш 135 км, нийслэл Улаанбаатараас 565 км зайд оршино. Мөн Баянтээгийн нүүрсний уурхай сумын төвөөс өмнө зүгт 40 орчим км зайд байдаг.

## Засаг захиргаа
Засаг захиргааны дөрвөн багтай. 2008 оны байдлаар 3746 хүн амтай. 2008 оны эцсээр 176387 толгой мал тоолуулсан.

## Хүмүүс
*Чагдарцэвээний Цэвэлваанчигдорж Арвайхээрийн тарган бандида
* Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Гавьяат Тамирчин, даяар дурсагдах далай даян дархан аварга Дашдоржийн Цэрэнтогтох
*Хан хөгшиний хүрээний гавж Дэмчигийн Галдан
*Хэнтий аймгийн дарга, Засаг дарга Цэрэндоржийн Агваан 1938-06 аас 1939-01 (Хэлмэгдсэн)
*БНМАУ-ын төрийн сайд, МТХУХ-ны дарга, гавьяат эдийн засагч Бямбын Ринчинпэлжээ
*Ардын зураач Адъяагийн Сэнгэцохио 
*Монгол улсын БХЯ-ны 1-р орлогч сайд, ЗХЖШ-ын дарга асан Дэслэгч Генерал Чойндонгийн Пүрэвдорж
* Хөдөлмөрийн баатар Гэндэнжамцын Цэвэгмид
*Гавьяат эдийн засагч Шийлэгийн Батбаяр
*Монгол Улсын малын гавьяат эмч Сангийн Пүрэвдорж
*Монгол Улсын Ардын жүжигчин Дамдинжавын Түвшинжаргал 
*Монгол улсын начин Доржжанцангийн Батмөнх
*Монгол Улсын харцага Чогжинмүнсэлийн Даваадорж
*Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан Даш яндаг
*Монгол улсын мэргэн Бадам-Очирын Пунсалдулам
*УИХ-ын дарга Зандаахүүгийн Энхболд (2012-2016)
*Гавьяат жүжигчин Уухааны Батбаатар
*Гавьяат жүжигчин Түвшинжаргалын Баясгалан
*Жүдо бөхийн Азийн аварга Даваадоржийн Төмөрхүлэг
*ХААИСын Доктор Юндэндоржын Хорлоо

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Өлзийт сум (Өвөрхангай)

**Өлзийт** нь Өвөрхангай аймгийн сум юм. 1931 онд байгуулагдсан бөгөөд хуучнаар Сайн Ноён хан аймгийн Илдэн бэйлийн хошууны нутаг юм. 4 багт хуваагдана. 2010 оны байдлаар 834 өрхийн 2739 хүн ам, 87766 толгой малтай.

## Газар зүй
Далайн түвшнээс дээш 2000м өргөгдсөн, Хангайн нурууны өмнөд биеийн бэсрэг уулс, цав толгод бүхий нутагт орших бөгөөд чийглэг дулаан уур амьсгалтай. Газар нутаг 196.8 мянган га.

Чой.Лувсанжав - Монгол улсын гавъяат багш, Хэл шинжлэлийн нэрт эрдэмтэн,  доктор, профессор

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Төгрөг сум (Өвөрхангай)

**Төгрөг** нь Өвөрхангай аймгийн сум юм. Төгрөг нь аймгийн урд хэсэгт оршдог, тал хээр говь хосолсон бүсийн сум. Сумын төв Хоолт нь аймгийнхаа төвөөс 100 км зайтай оршдог.

## Эшлэл

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Уянга сум

Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн арван есөн сумын нэгийг **Уянга сум** гэдэг. Улсын нийслэлээс баруун урагш 491 км, аймгийн төв Арвайхээр хотоос баруун урагш 61 км давхиж байж тус сумын төвд хүрдэг.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Зүүнбаян-Улаан сум

Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн арван есөн сумын нэгийг **Зүүнбаян-Улаан сум** юм. Улсын нийслэлээс баруун урагш 447 км, аймгийн төв Арвайхээр хотоос баруун хойш 47 км зайд явж сумын төвд хүрдэг.
Хангай говь хосолсон уур амьсгалтай бөгөөд байгалийн үзэсгэлэнт газар, мөн түүх соёлын ач холбогдол бүхий газар олонтой.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Даланзадгад

**Даланзадгад хот** гэвэл Монгол улсын Өмнөговь аймгийн төв болсон хот, **Даланзадгад сум** гэвэл түүнийг агуулж буй мөн аймгийн сум. Улаанбаатар хотоос өмнө зүгт 580 км зайд д.т.д. 1,470 м өндөрт Даланзадгад хот оршдог. Даланзадгад сумын 476 км² нутагт 2016 онд 23,298 хүн амьдарч байв.

## Тээвэр 
Даланзадгад нисэх буудал (ZMDZ/DLZ) нь 1 шороон зурвастай бөгөөд Улаанбаатар руу байнгын нислэгтэй.

## Эрчим хүч ба холбоо харилцаа 
GSM систем нь хотоосоо 1 км хүртэл зайд барьдаг.

## Боловсрол
Даланзадгад суманд ерөнхий боловсролын 6 Сургууль Сургууль байдаг.
Үүнд Улсын  :
Улсын тэргүүний 1-р бүрэн дунд Лабортари Сургууль
Улсын тэргүүний 2-р бүрэн дунд сургууль
Улсын тэргүүний 3-р бүрэн дунд Сургууль
4-р Сургууль
5-р Сургууль
7-р Сургууль
Нийт 6 Сургуультай

## Хүн ам 
## Aх дүү хотууд 
Беларусийн Жодино(2016)

## Зургийн цомог

Файл:Dalanzadgad 06.JPG
Файл:Dalanzadgad 08.JPG
Файл:Dalanzadgad 09.JPG
Файл:Dalanzadgad 04.JPG

## Уур амьсгал 
## Эх сурвалж 
## Цахим холбоос 
* umnugobi.gov.mn
* Даланзадгад


Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Өмнөговь аймгийн суурин
Баруун-Урт

**Баруун-Урт** — Монгол Улсын хорин нэгдүгээр олон хүн амтай хот, Сүхбаатар аймгийн төв. Мөн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хувьд адил нэртэй сум гэгдэнэ. 

Улаанбаатараас 556 км, Сайншандаас 350 км, Өндөрхаанаас 230 км, Чойбалсангаас 190 км зайд байрладаг. Аймагт арилжааны 3 банк, ШУТИС-ийн салбар сургууль зэрэг 260 орчим аж ахуйн нэгж, албан байгууллага ажиллаж байна.

Баруун-Урт сумын газар нутаг нь 59 км², нягтшил нь 265 хүн/км²(2008). Сүхбаатар сумаар хүрээлэгддэг.

Хотоос хойд зүгт 13 км-ын зайд Төмөртийн Овоогийн Цайрын уурхай байдаг

## Түүх 
1943 онд аймгийн төв Баруун-Урт хэмээх бяцхан голын хөвөөнд шилжин суурьшсанаас эхлэн тэр голын нэрээр нэрлэгдэх болжээ. АИХ-ын тэргүүлэгчдийн 1957 оны 7 дугаар сарын 23-ны өдрийн 115 дугаар зарлигаар аймгийн төвд 4 хоринтой хороо захиргааны нэгжийг байгуулж бие даасан үйл ажиллагааны эхлэлийг тавьсан бөгөөд улмаар 1965 онд Баруун-Урт хот гэж нэрлэн хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаа болгон эрх үүргийг нь өргөтгөсөн байна. 1992 онд Баруун-Урт хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаа нь сумын зохион байгуулалтад шилжиж сумын засаг дарга, тамгын газар, 9 багтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. УИХ-аас 1994 онд баталсан Монгол улсын хот тосгоны эрх зүйн байдлын тухай хуулийн дагуу Баруун-Урт нь аймгийн зэрэглэлтэй хотын статустай болж сумын засаг дарга хотын захирагчаар давхар томилогдож, тамгын газрын дэргэд хотын захирагчийн алба байгуулагдан хот тохижилт, дэд бүтэц, хот төлөвлөлтийн асуудал хариуцан ажиллаж байна. 2018 оны жилийн эцсийн хүн амын тоогоор ***21000*** гаруй оршин суугчидтай байжээ. Мөн хөдөөгийн 8 дугаар баг нь малын тоо толгойгоор Улсын хэмжээнд 1 дүгээрт байдаг байна. 

## Эрчим хүч 
Баруун-Урт сум Дорнодын Чойбалсан хотоос эрчим хүчний найдвартай эх үүсвэрт 2000 онд холбогдсон бөгөөд үйлдвэр, аж ахуй, соёл, боловсрол, эрүүл мэндийн 130 гаруй байгууллага, аж ахуйн нэгж төвлөрөн ажиллаж байна.

## Баруун-Урт хотоос Сүхбаатар аймгийн сумд хоорондын зай 
## Хүн ам 
## Зүүлт 

Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Сүхбаатар аймгийн суурин
Эзлэхүүн

{{Инфобокс физикийн тоо хэмжээ
|Name=Эзлэхүүн
|Größenart=
|Formelzeichen= V
|Dim=
|AbgeleitetVon= Урт
|SI= м3
|SI-Dimension= L3
|cgs= см3
|cgs-Dimension= L3
|esE=
|esE-Dimension=
|emE=
|emE-Dimension=
|Planck= Планкийн эзлэхүүн
|Planck-Dimension= l_\text{P}^3 = \left( \frac{\hbar G}{c^3} \right)^{\frac{3}{2}}
|Astro=
|Astro-Dimension=
|Anglo=
|Anglo-Dimension=
|Anmerkungen=
|SieheAuch=
}}

Хатуу биеийн **эзлэхүүн** гэдэг нь хэр хэмжээний орон зай эзэлж буйг харуулсан гурван хэмжээст ухагдахуун юм. Ихэвчлэн тоогоор илэрхийлэгддэг.  
Шулуун ирмэгтэй, дугариг биетүүдийн эзлэхүүнийг арифметик томьёо ашиглан тооцоолж болно. Бусад муруй хэлбэртэй биетүүдийн эзлэхүүнийг тухайн биетийг маш их хэмжээний жижигхэн кубүүдээс, эсвэл нэг тэнхлэгтэй олон жижиг цилиндр дискүүдээс бүрдсэн гэж ойролцоолон тэдгээр олон жижиг хэсгүүдийн эзлэхүүнүүдийг нэмэх замаар интеграл тоолол ашиглан тооцоолж болдог. Мөн зөв биш хэлбэртэй биетийн нягт нь шингэний нягтаас бага байх тохиолдолд түүнд нэмэлт хүнд биет зүүн шингэнд живүүлж улмаар шингэний түрж гарсан эзлэхүүнээс зүүсэн биетийн эзлэхүүнийг хасах замаар тухайн зөв биш биетийн эзлэхүүнийг тооцоолж болдог. Мөн нэгж нь уртын нэгжийг куб зэрэгт дэвшүүлсэнтэй тэнцүү. Жишээлбэл см*см*см.

Эзлэхүүн нь талбай болон өндрийн нэгж векторүүдийн скаляр үржвэр бөгөөд цэвэр математик ухагдахуун тул энэ нь орон зайн хоосон цэгүүдийн олонлогийг илэрхийлэх тоо юм гэж үзнэ. 

Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл
Ангилал:Стереометр
Импульс

Биеийн хөдөлгөөн нь биеийн масс, хурднаас хамаарсан хэмжигдэхүүн байна. Бие, масс, хурдны хэмжигдэхүүнийг **импульс** гэнэ. Сонгодог механикт импульсийг хугацаатай харьцангуйгаар хүчнээс авсан интегралаар тодорхойлдог:

:\mathbf{I} = \int \mathbf{F}\, dt 
үүнд
:**I** нь импульс (заримдаа **J**-ээр тэмдэглэдэг),
:**F** нь хүч бөгөөд
: *dt* нь хязгааргүй жижиг хугацааны өөрчлөлт болно.

Ньютоны хоёрдугаар хуулийг ашиглан бичвэл:

:\mathbf{I} = \int \frac{d\mathbf{p}}{dt}\, dt 
:\mathbf{I} = \int d\mathbf{p} 
:\mathbf{I} = \Delta \mathbf{p} 

Улмаар импульс нь биед хүч үйлчилснээр биеийн хүчний моментийн өөрчлөлтөөр тодорхойлогдож болно. Мөн үйлчилж буй хүч болон масс нь тогтмол үед импульсийг дараах хялбар хэлбэрээр илэрхийлж болно:

:\mathbf{I} = \mathbf{F}\Delta t = m \Delta \mathbf{v}

үүнд
:**F** нь *тогтмол* нийт хүч
:\Delta t нь хүч үйлчилсэн хугацааны интервал
:*m* нь биетийн *тогтмол* масс
:Δ**v** нь тухайн хугацааны туршид хүчний үйлчлэлээр бий болсон хурдны өөрчлөлт бөгөөд
:mΔ**v** = Δ(m**v**) нь шугаман моментын өөрчлөлт болно.

Ангилал:Механик
Сонгодог механик

**Сонгодог механик** (үүний салбар болох **Ньютоны механиктай** гол төлөв андуурдаг) нь макро түвшинд агаарт хөөрч буй биеээс эхлэн машины эд анги, мөн сансарын биес тухайлбал сансарын хөлөг, гариг, од, галактикуудын хөдөлгөөнийг тодорхойлдог физикийн онол юм. Энэ хязгаарт (гэрлийн хурдаас олон дахин бага) үр дүн нь нарийвчлал сайтай байдаг ба **сонгодог механик** нь шинжлэх ухаан болон технологийн хамгийн хуучин бас том сэдэвүүдийн нэг юм.

## Онолын тайлбар 
thumb|Агаарт хөөрч буй биеийн хөдөлгөөнийг сонгодог механикт судалдаг.
Энд сонгодог механикийн үндсэн ойлголтуудыг авч үзэх болно. Бодит дэлхийн биесийн хялбарчилсан загвар болох, хэлбэр хэмжээг нь үл тооцож болох материал цэгийг авч үздэг. Материал цэгийн хөдөлгөөнийг түүний байрлал, масс мөн түүнд үйлчилж буй хүч зэрэг цөөн хэдэн хувьсагчаар тодорхойлдог. Эдгээр хувьсагчидыг нэг бүрчлэн авч үзэх болно.

Бодит байдал дээр сонгодог механикийн судалдаг биес нь үргэлж тэг биш хэлбэр, хэмжээтэй байдаг (*Маш* жижиг бөөмс тухайлбал электрон зэргийг квант механикт нарийвчлан судалдаг). Тэг биш хэлбэр хэмжээтэй өөрөөр хэлбэл хэлбэр хэмжээг нь тооцохгүй байж болохгүй биесийн хөдөлгөөн нь загвар материал цэгийн хөдөлгөөнөөс илүү ярвигтай байдаг. Учир нь нэмэлт чөлөөний зэргийг тооцох хэрэгтэй болдог. Жишээлбэл бэйсболын бөмбөг хөдөлж байх үедээ мөн эргэлддэг. Гэхдээ эдгээр биесийг маш олон жижиг хоорондоо харилцан үйлчлэлцэж буй материал цэгүүдээс бүрдсэн материал цэгийн систем мэтээр ойлгож болно. Материал цэгийн системийн массын төвийг материал цэг мэт төсөөлж мөн болно.

### Шилжилт болон түүний уламжлалууд 
Материал цэгийн *шилжилт* болон эсвэл *байрлалыг* орон зайд хатуу бэхлэгдсэн тоололын эх **О**-той харьцуулан тодорхойлдог. Ихэвчлэн тоололын эх нь координатын систем дээр байрласан координатын системийг үүнд ашигладаг. Цэгийн байрлалыг **О**-гоос цэг хүртэлх **r** вектороор илэрхийлдэг. Материал цэг нь тоололын эх **О**-той харьцуулахад хөдөлгөөнгүй байх албагүй бөгөөд түүний байрлал **r** вектор нь сонгон авсан тоололын эхээс тоолж эхэлсэн хугацаа *t*-ээс хамаарсан функц байдаг. Эйнштэйний харьцангуйн онолоос өмнө (Галилэйн харьцангуй онол гэгддэг байсан) хугацааг абсолют нэгэн төрөл гэж үздэг байсан бөгөөд тухайлбал аливаа хоёр үзэгдлийн хоорондын үргэлжлэх хугацаа бүх ажиглагчид ижилхэн гэсэн үг юм. Абсолют хугацаанаас гадна сонгодог механик дахь орон зайн огторгуйн шинж чанарыг Евклидийн геометрээр тодорхойлдог.

#### Хурд 
*Хурд* буюу байрлалын хугацаанаас хамаарсан өөрчлөлтийн харьцааг байрлалаас хугацаагаар авсан нэгдүгээр эрэмбийн уламжлалаар илэрхийлдэг.

: \vec{v} = {\mathrm{d}\vec{r} \over \mathrm{d}t}\,\!.

Сонгодог механикт хурдыг шууд нэмж, хасаж болдог. Жишээлбэл хэрэв нэг машин зүүн зүгт 60 км/цаг хурдтайгаар мөн зүүн зүгт 50 км/цаг хурдтай явж буй өөр нэгэн машиныг гүйцэж түрүүлэх үед удаан явж буй машины хувьд хурдан явж буй машин нь зүүн зүгт 60&nbsp;− 50 = 10 км/цаг хурдтай явж буй бөгөөд харин хурдан явж буй машины хувьд удаан явж буй машин нь баруун зүгт 10 км/цаг хурдтай явж байгаа харагдана. Мөн хурд нь вектор хэмжигдэхүүн учир шууд нэмж болдог бөгөөд вектор анализын дагуу нэмнэ.

## Ишлэл
Хөдөлгөөн (физик)

Физикт **хөдөлгөөн** гэдэг нь бие болон түүний хэсгүүд тодорхой орон зайд байрлалаа өөрчлөхийг хэлдэг. Бүх хөдөлгөөн нь хүчний үйлчлэлийн үр дүнд буй болдог. Хөдөлгөөнийг голдуу хурд, хурдатгал, шилжилт гэсэн физик хэмжигдэхүүнээр тодорхойлдог. Эдгээр хэмжигдхүүн  хугацаанаас хамаарсан тэгшитгэлийг хөдөлгөөний тэгшитгэл гэнэ.  Мөн аливаа биет нэгэнт хөдөлгөөнд оршиж байвал биет нь тухайн биетийн масс болон хурдаас хамаарсан импульс буюу хөдөлгөөний тоо хэмжээ гэдэг физик шинж чанарыг олж авдаг. Хөдөлгөөнийг хурдаар нь жигд ба хувьсах хөдөлгөөн гэж ангилдаг.

## Эшлэл 
Ангилал:Механик
Ангилал:Кинематик
Сүхбаатар (хот)

**Сүхбаатар сум** нь Орхон голын эрэг дээр орших, Сэлэнгэ аймгийн төв юм. Монголын төмөр замын өртөө бий. Хотын хүн ам 2007 оны эцсийн байдлаар 19,224 байв.

Тус сум нь 1940 онд байгуулагдсан бөгөөд Жанжин Дамдины Сүхбаатарын нэрээр нэрлэгджээ.

## Эшлэл 

Ангилал:Монголын аймгийн төв
Ангилал:Монголын суурин
Ангилал:Монголын хот
!
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн суурин
Ангилал:Монгол-Оросын хилийн гарц
Төв

**Төв** нь дараах утгыг илэрхийлэх боломжтой:

## Математик 
*Төв (геометр), объектын төв цэг
* Төв (алгебр), янз бүрийн нөхцөлд ашигладаг
** Төв (бүлгийн онол)
** Төв (бөгжний онол)
* Графикийн төв, хамгийн бага хазгай байдлын бүх оройнуудын багц
* Төв хандлага, мэдээллийн багц дахь төв хандлагын хэмжүүр (төв)

## Газар 
### Монгол 
* Төв аймаг, Монгол улсын аймаг

## Бусад хэрэглээ
* Төвийн үзэл, зүүн жигүүр, баруун жигүүрийн хоорондох улс төрийн дунд хэсэг
* Төв (улс төрийн нам), Швейцарь дахь улс төрийн нам

## Мөн үзэх 
* Төвийн нам (салаа утга)
* Хотын төв
* Төв бизнес дүүрэг
Орхон (салаа утга)

* Орхон аймаг
* Орхон гол
* Орхон сум (Булган) 
* Орхон сум (Дархан-Уул) 
* Орхон сум (Сэлэнгэ) 
* Орхон бичиг
* Орхоны хөндийн соёлын дурсгал
Моссын шатлал

**Моссын шатлал (Эрдсийн хатуулаг тодорхойлох Моссын шатлал)** нь эрдсийн харьцангуй хатуулгийг тодорхойлоход хэрэглэгддэг ангилал юм. Уг шатлалыг Германы эрдэс судлаач Фредрих Мосс 1812 онд зохиожээ. 

Нэг эрдсийг нөгөө эрдсээр зурахад, хатуу эрдэс нь зөөлөн эрдсээ зурах бөгөөд энэ үзэгдэл дээр үндэслэн уг ангилалыг хийсэн болно. Жишээлбэл, ямар нэгэн материал апатитаар зурагдаад, харин хайлуур жоншоор зурагдахгүй байвал, уг материалын хатуулаг Моссын шатлалаар 4 ба 5-ийн хооронд байна. 
 

Харандааны балны хатуулаг Моссын шатлалаар - 1; хүний хумс - 2.5; зэс зоос - ойролцоогоор 3.5; хутганы төмөр - 5.5; цонхны шил - 5.5; төмрийн хуурай - 6.5 байдаг байна. Эдгээр гарын доорхи материалыг ашиглан эрдсийн хатуулгийг хялбарханаар тодорхойлж болно.

## Ашигласан хэвлэл 
* American Federation of Mineralogical Societies. "Mohs Scale of Mineral Hardness". Last Revised on April 21, 2007. Retrieved on August 19, 2007.
* Cordua, William S. "The Hardness of Minerals and Rocks". *Lapidary Digest*, c. 1998.

Ангилал:Эрдэс судлал
Мэдрэлийн систем

thumb|Мэдрэлийн систем

Мэдрэлийн эсийн бүтэц

Нейрон – мэдрэлийн эс

бие 
сэртэн (аксон, дендрит)

Аксон - урт /хэдэн м хүртэл/, мэдрэлийн эс
гол төлөв нэг аксонтай 

Дендрит – олон тооны богинохон /1 мм-ээс 
уртгүй/, их салаалсан сэртэн

Мэдрэлийн судас болон мэдрэлийн багана олон зуун, мянган аксоноос тогтоно /мэдрэлийн судас зөвхөн сэртэнгээс тогтоно.
Мэдрэлийн эсийн бие зөвхөн төв мэдрэлийн системд мэдрэлийн зангилаанд /гангли/ мөн мэдрэх эрхтэнд оршино.
Мэдрэлийн эс болон түүний сэртэнгүүд бусад мэдрэлийн эстэй синапсаар холбогдоно.
Синапс- мэдрэлийн эсүүдийн өвөрмөц холбоо юм.
Синапс мэдрэлийн импульсийг зөвхөн нэг чиглэлд дамжуулна.
Мэдрэлийн импульс аксоноос дараагийн мэдрэлийн эсэд дамжина.
Аксон мэдрэлийн импульсийг аль ч чиглэлд дамжуулах чадвартай боловч мэдрэлийн системд импульс нэг л чиглэлд дамжина.

## Бусад үзэх
ДЭМБ-ын баталсан чухал эмний жагсаалт

Ангилал:Мэдрэл судлал

Ангилал:Мэдрэлийн системийн физиологи
Энерги

дахь цахилгаан потенциал энерги нь дулаан, гэрэл, дууны энергид хувирдаг.]]
Физикт болон бусад шинжлэх ухаануудад **эрчим хүч** буюу **энерги** (Грекийн ενεργός, *энергос*, "идэвхтэй, ажилладаг" гэсэн утгатай) бол байгаль дээр хадгалагдаж буй системүүд болон биетүүдийн физик шинж чанарыг илэрхийлсэн скаляр физик хэмжигдэхүүн юм. Энерги нь хэд хэдэн өөр төлөвт орших бөгөөд тухайлбал кинетик, потенциал, дулааны, цахилгаан соронзон, химийн, цөмийн, масс гэх мэтчилэн байдаг бөгөөд эд бүгд мэдэгдэж буй байгалийн үзэгдлүүдийг тайлбарлахаар тодорхойлогдсон.

Энерги нь нэг төлөвөөс нөгөө төлөвт хувирах бөгөөд харин хэзээ ч шинээр үүсч бий болдоггүй, мөн устаж үгүй болдоггүй. Энэхүү энерги хадгалагдах зарчмыг анх 19-р зууны эхэн үед постулат болгосон бөгөөд энэ нь аливаа битүү системд үйлчилдэг. Нётерийн теорем ёсоор бол энерги хадгалагдах үзэгдэл нь физикийн хуулиуд цаг хугацаа өнгөрөхөд өөрчлөгддөггүй гэдэг баримтын үр дагавар юм.

Эйнштейны хууль ёсоор тодорхой масстай бие бүхэн энергитэй. Харьцангуйн онол ёсоор тайван байх үеийн энерги болон массын харьцаа нь дараах томъёогоор тодорхойлогдоно: E=mc^2

: 1 кг•м2•сек-2 = Н•м = Ж

Энерги нь олон янзын энергийн хэлбэрт байх ба үүнд жишээлбэл потенциал энерги, кинетик энерги, химийн энерги эсвэл дулааны энерги гэх мэтийг нэрлэж болно. Энергийг нэг системээс нөгөө рүү дамжуулах болон нэг хэлбэрээс өөр хэлбэрт хувиргаж болох боловч термодинамикийн 2-р хуулиар дулааны энергийн хувьд системүүдийн хооронд хязгаарлагдмал шилжилттэй эсвэл аар энергийн хэлбэрт хувиргах боломжтой байдаг.

## Гадаад холбоос 
## Зүүлт, тайлбар

Ангилал:Физик тоо хэмжээ
Ангилал:Эрчим хүчний эдийн засаг
Ангилал:Эрчим хүчний техник