open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зайсангийн заг

** Зайсангийн заг ** - () нь 2-3 метр өндөр ургадаг модлог ургамал (Зарим хэвлэлд сөөг гэж нэрлэх явдал буй). Саарал өнгийн нимгэн цагаан холтостой хатуу тахир иштэй. Залуу намхан заг дотроос эхлэн мөчирлөсөн иштэй байхад хөгшин нь дээд хэсгээрээ салаалсан байдаг. Загны навч хоёр жижиг сөртөн болтлоо дүрс хувирсан байх учраас нэг наст мөчир нь навчны үүргийг гүйцэтгэгч эрхтэн болсон бөгөөд нойтондоо хурц ногоон өнгөтэй шүүсэрхэг байна.

Зургаадугаар сарын эхээр ургаж эхлэн, 7 сард цэцэглэж, 9 сард үрээ тараана. Элстэй тэгш газар, тойрмын зах, толгодын үйрмэг чулуутай хажуу, сайрын өргөн адаг, уулсын элс хайргатай бэл зэрэг газраар ургана. Элстэй газраар заг өтгөн ургах бөгөөд 1 га-аас 3-5 центнерийн ногоон массын гарцтай байхад, тойром газрынх арай шингэн, сайр чулуутай хөрсөнд бүр ч шингэн 1 га-д 0,8-1,5 центнер ногоон массын ургацтай байдаг.

## Тархац 
Заг нь 50см хүртэл бүдүүрч ургадаг монголын говийн элс шал тойром чулуут зүйлийн 5 сая шахам га талбайд Зайсангийн заг буюу хар заг ганц төрөл аруу таруу ургадаг. Загь навчгүй учир говь цөлийн нөхцөлд ус чийгээ ууршуулж алдаггүй. Навчны үүргийг нь мөчир гүйцэтгэдэг байна. Загийн иш мөчир нь нимгэн цагаан хальсаар бүрмэл учраас заган шугуй мөнгөн ой мэт харагддаг.  

## Загийн үр 
Заг голдуу үрээрээ нөхөн төлжиж нэг модноос дунджаар 100 мянгаас дээш үр гардаг байна. Судлаачид хэрэв заг ийм олон үр гаргадаггүй байсан бол говийн хүнд ширүүн нөхцөлд заг ургамал цаашид ургах боломжгүй байсан гэж үздэг. Загийн үр бусад ургамлынхаас өөр бөгөөд хальс дотроо хоёр салаа ногоон навчны үүсвэртэй. 

## Бусад 
Түлшинд хэрэглэдэг бүх ургамлын дотроос хамгийн илчтэй нь заг юм. 

## Ашигласан эх сурвалж 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Порше (салаа утга)

**Порше** нь дараах утгыг агуулна:
* Порше (Порше Хувьцаат Компани), германы автомашин үйлдвэрлэгч
* Порше Автомобил Холдинг (Порше SE), хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй холдинг аж ахуйн нэгж
* Порше авто уралдааны баг, Порше ХК-ий автомашины уралдааны багийн хэлтэс
* Порше дизайн, бүтээгдхүүний дизайн компани
* Порше-Дизель моторын үйлдвэр, урьдны тракторын үйлдвэрлэгч
* Порше Холдинг, австрийн худалдааны компани

**Порше** нь дараах хүмүүсийн овгийн нэр:
* Фердинанд Александер Порше (1935-2012), австри-германы дизайнер
* Фердинанд Порше (1875-1951), австри-германы автомашины зохион бүтээгч
* Ферри Порше (1909-1998), австри-германы бизнесмен
* Лоуйзе Пиёх (1904-1999), австрийн бизнесмен
* Сузанне Порше (* 1952), германы кино найруулагч болон сэтгүүл зүйн мэргэжилтэн
* Волфганг Порше (* 1943), германы менежер

**Мөн үзэх:**
* Поршегийн гэр бүл
Порше 991

**Порше 991** нь хамгийн анх 1963 онд Порше 911-ийг нийтэд танилцуулснаас хойших долоо дахь үеийн загвар юм. Түүнийг албан ёсоор 2011 оны есдүгээр сарын 15-нд 64 дэх удаагаа зохиогдсон Франкфуртын спорт загварын автомашины үзэсгэлэн худалдаан дээр танилцуулжээ.

## Хөгжүүлэлт болон хийцийн онцлог
Өмнөх үеийн загвараа бодвол гадна дизайны хувьд бага зэргийн өөрчлөлтүүд хийгдсэн. Тэнхлэг хоорондын зай 100 миллиметрээр сунгагдсан боловч ерөнхий урт нь 56 миллиметрээр л уртассан байна. 

Шинэ хийцтэй арын LED-гэрэл нь 997-г бодвол хийцийн хэлбэрийн хувьд нарийн болсон. Мөн урд хормойвчийг бага зэрэг өөрчлөн агаар оруулгын талбайг нэмэгдүүлж өгчээ. Гадна талын хоёр толь нь 993-н хийцтэй адил хаалган дээрээ бэхлэгдсэн байна. 

Зураг:Festival automobile international 2013 - Porsche 911 Carrera - 008.jpg|Порше 991 Каррера
Зураг:Porsche 911 4S 01.jpg|Порше 911 Каррера, ар талын харагдац
Зураг:Porsche 991 silver IAA (cropped).jpg|Порше 911 Каррера, 2011 оны Франкфуртын автомашины үзэсгэлэн дээр

## Эшлэл 
#:::991
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
Ангилал:Спорт загварын автомашин
Ангилал:Купье
Ангилал:Кабриолет
Ангилал:Родстер
Эсийн дохиолол

**Эсийн дохиолол** нь эсийн үндсэн үүргүүдийг удирдаж эсийн үйл ажиллагааг зохицуулдаг сүлжээний комплекс системийн нэг хэсэг. Эс нь өөрийн микро орчиныг хэрхэн хүлээн авч зөв хариу үйлдэл үзүүлэх нь эдийн хөгжил, эдийн нөхөн сэргэлт, дархлаа зэргийн үндэс ба өөрөөр хэлбэл эдийн хэвийн гомеостаз хадгалагдана. Эсийн мэдээлэл боловсруулалтын алдаа нь хорт хавдар, аутодархлааны өвчнүүд, чихрийн шижин зэргийн шалтгаан болдог. Эсийн дохиоллыг ойлгосноор өвчнүүдийг идэвхтэй эмчилж болох ба онолын хувьд хиймэл эдүүдийг хийж болох юм.
Ангилал:Эсийн биологи
Уургийн бүтэц

**Уургийн бүтэц** гэдэг нь уургийн молекулын биомолекуляр бүтэц юм. Уургууд нь полимерууд буюу амин хүчлүүдийн хэлхээнээс тогтох полипепдидууд юм. 40-с доош тооны амин хүчлүүдээс тогтох хэлхээг (полимерийг) пептид, эсрэг бол (40-с дээш) уураг гэдэг.  Өөрийн биологийн үүргийг гүйцэтгэх боломжыг хангахын тулд уургууд нь ковалент бус (устөрөгчийн холбоо, ионы холбоо, Ван дер Ваальсийн хүч ба гидрофоб хэлхээ) холбооны (харилцан үйлчлэл) тооноос хамаарч мушгиран нэг эсвэл хэд хэдэн өвөрмөц орон зайн хэлбэрт (конформац) ордог. Уургийн бүтцийн молекул түвшинд ойлгохын тулд түүний 3D бүтцийг тодорхойлох шаардлагатай. Энэ нь бүтцийн биологийн шинжлэх ухаанд хамаарах бөгөөд рентген кристаллограф, NMR спектроскоп болон давхар туйлшралын интерферометр зэрэг арга техникийг уургийн бүтцийг тодорхойлоход ашигладаг.

Уургууд нь бүтцийн хувьд хэдэн арваас, хэдэн мянган амин хүчлээс тогтсон байдаг. Физик хэмжээсийн хувьд уургууд нь нанохэмжээст хэсэгүүд бөгөөд тэдгээрийн хэмжээ 1–100&nbsp;nm хооронд байдаг. Маш том агрегатууд нь уургийн дэд нэгжүүдээс тогтдог. Жишээ нь, мянга мянган актины молекулууд нэгдэн микрофиламинтийг үүсгэнэ.

## Эх сурвалж 
Б
Мономер

**Мономер** ('**, "one" + **', "part"), хоорондоо олноороо химийн холбоогоор холбогдож полимерийг үүсгэдэг молекул. Зарим тохиолдолд "мономер уураг" гэж уургийн комплексийн нэг уургийг нэрлэдэг. Байгалийн гаралтай мономерийн хамгийн энгийн төлөөлгч бол глюкоз бөгөөд хоорондоо глюкозидийн холбоогоор холбогдон целлюлоз, цардуул, гликоген зэрэг полимерүүдийг үүсгэнэ. Мономер гэдэг томъёлол нь ихэвчлэн синтетик полимерүүдийг үүсгэдэг органик молекулуудыг илэрхийлдэг, жишээ нь, винил хлорид - полимеризацд орж поливинил хлоридийг (PVC) үүсгэнэ. **Полимеризац** гэж мономерээс полимер үүсэх процессийг хэлнэ. Цөөхөн тооны мономерээс тогтох молекулыг олигомер гэж нэрлэдэг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Макромолекулын хими
Ангилал:Биохими
Бүх дугуй хөтлөгч

**Бүх дугуй хөтлөгч** (ярианы хэлэнд бүх дугуй мааждаг ч гэдэг) гэдэг нь тээврийн хэрэгслийн хөтлөх хувилбаруудын нэг бөгөөд энэ тохиолдолд зөвхөн урдаа эсвэл ардаа хөтлөгчтэй тээврийн хэрэгсэлтэй харьцуулбал газартай харьцаж байгаа бүх дугуйнд  хөтлөгчийн хүчийг дамжуулна гэсэн үг. Бүх дугуйн хөтлөгчийг зарим улс оронд болон дэлхий даяар тэмдэглэглэх бусад нэршилд **AWD** (*All Wheel Drive*) мөн зөвхөн дөрвөн дугуйтай тэрэгт хамаатайгаар **4x4** (англ. *Four by Four*) болон **4WD** (*Four Wheel Drive*) гэх зэргээр нэрлэдэг. 1909 оноос хойш америкт  *Four Wheel Drive Auto Company* гэх компани байдаг ба компаний нэрийн товчлол нь "FWD" гэж явдаг учраас **FWD** гэсэн хөтлүүрийн товчлолыг харин *Front Wheel Drive* буюу монголоор урд дугуйн хөтлөгч гэж явдаг байна.

Ангилал:Тээврийн хэрэгслийн хөтлөгч хийцээр
Ангилал:Автомашины явах анги
Ангилал:Моторт спортын нэр томьёо
Радикал (хими)

]]
 (1866–1947), радикал химийн үндэслэгч]]

Хослоогүй валентийн электроныг агуулсан атом, молекул эсвэл ионыг химид **радикал**, тодотговол **чөлөөт радикал** гэж нэрлэдэг.

Зарим нэг тохиолдолыг эс тооцвол, хослоогүй электронууд нь бусад бодисууд эсвэл өөрөө өөртөө маш их химийн идэвхтэй чөлөөт радикалуудыг үүсгэдэг ба тэдгээрийн молекулууд хоорондоо шүргэлцвэл (контактад орвол) спонтан байдлаар димеризацд эсвэл полимеризацд орно. Дийлэнх радикалууд зөвхөн инерт орчинд маш бага концентрацтай үедээ эсвэл вакуум дотор тогтвортой байдаг.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Химийн холбоо
Ангилал:Радикал (хими)
1241 он

1239 | 1240 | 1241 | 1242 | 1243 

## Энэ онд болсон үйл явдлууд 
### Улс төр болон дэлхийд тохиолдсон үйл явдал 
#### Монголын шуурга 
[thumb|right|[Легницийн тулалдаан]]
[thumb|right|[Мохийн тулалдаан тулалдааны дараа монголчууд эзлэгдэгсдийг Унгарн луу авч яваа байдал]]

* 3-р сарын 18: Польшийн армийг Хмелникт ялсан.
* 3-р сарын 24: Краковыг эзэлж галдан шатаасан.
* 4-р сарын 9: Их Монгол Улсын хаан Ордын удирдсан арми Польшийн Легниц хотыг эзлэн авсан.

## Энэ онд төрөгсөд 
## Энэ онд нас барагсад 
## Гадаад холбоос 
#
#
Ядамжавын Дашпунцаг

**Ядамжавын Дашпунцаг** (1932 оны 4 сарын 25-нд Завхан аймгийн Их-Уул сумын Ар тасархайд төрсөн) нь Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар цолтой хүн юм.

## Намтар
Дашпунцаг Зартын бага сургуулийг дүүргээд Намын дээд сургуулийг нягтлан бодогч, мэргэжлээр төгсөж, Их-Уул сум нэгдлийн тоо бүртгэгч, Их-Уул сум нэгдлийн гүйцэтгэх захиргааны орлогч, нарийн бичгийн дарга (1953-1958), Худалдаа нэгтгэлийн ангид нягтлан бодогч (1959-1962), Их-Уул сумын Монгол Ардын Хувьсгалт Намын үүрийн дарга (1963-1965), Их-Уул сум нэгдлийн дарга (1965-1966), Тосонцэнгэл хотын намын хорооны нарийн бичгийн дарга (1970-1972), Тэс сумын нэгдлийн дарга (1972-1974), Нөмрөг сум нэгдлийн дарга (1974-1981), Их-Уул сум нэгдлийн дарга (1981-1990)-аар тус тус ажиллаж байв.

## Шагнал
Тэрээр Их-Уул сум нэгдлийн даргаар ажиллахдаа нэгдлийнхээ орлогын гол эх үүсвэр болсон үхэр сүргийн таваарлаг чанарыг сайжруулж, бүтээгдэхүүнийх нь хэмжээ, чанарыг нэмэгдүүлэхэд онцгой анхаарснаар үхэр сүргээсээ жилд саяас дээш төгрөгийн цэвэр ашиг олдог, олон бүтээгдэхүүнээрээ улсын чанарын алтан медальтай аж ахуй болгож, улмаар 1989 оны 11 сарын 11-нд төрийн дээд шагнал Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Сүхбаатарын одон, Алтан соёмбо медалиар шагнагджээ. Мөн хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор 2 удаа (1981, 1986), ардын хувьсгалын 40, 50, 60, 70, 80 жилийн ойн хүндэт медаль, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын тэргүүний нэгдэлчин (1991) цолоор шагнагдаж байсан бөгөөд аймгийн депутатаар 5 удаа, аймгийн намын хорооны гишүүнээр 6 удаа, Ардын их хурлын депутатаар 1 удаа тус тус сонгогдон 37 жил тасралтгүй удирдах албан тушаал хашсан хүн юм.

Ангилал:1932 онд төрсөн
Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Монголчууд
Алгана

**Алгана** бол хавчиг биетэй, жижиг жижиг хайрстай, нуруундаа хоёр далбаатай, хөндлөн хар судал бүхий ногоовтор шар өнгөтэй, доод живэр нь улаавтар цэнгэг усны загас

## Анатоми
Хавчиг биетэй, жижиг жижиг хайрстай, нуруундаа хоёр далбаатай, хөндлөн хар судал бүхий ногоовтор шар өнгөтэй, доод живэр нь улаавтар

## Амьдрах орчин
Цэнгэг устай гол, нуур

## Монгол орны тархалт
Сэлэнгэ мөрний цутгалууд, 
Өгий, Тэрхийн цагаан, Хөвсгөл нуурууд, Булган гол

## Ховордолт
Анхааралд өртөхөөргүй (LC)

## Загасчлал
Агнуурын загас, хоол хүнсэнд хэрэглэнэ

## Хүнс
## Аквариумд
Аквариумын орчинд тэжээх боломжтой

Ангилал:Жинхэнэ  алгана
ангилал:загаснууд
Ангилал:Хүнсний загас
Уургийн нугаралт

**Уургийн нугаралт** гэж, уураг нь өөрийн үүргийг гүйцэтгэх болмжтой болох бүтцийн өөрчлөлтөд буюу конформацд орох процессийг хэлнэ. Уургийн нугаралт нь, полипептидүүд, санамсаргүй хэлхээ) (random coil) төлөвөөс, нугаран, өөрийн өвөрмөц ба үүрэг гүйцэтгэх 3-н хэмжээст хэлбэрт (3D) шилжих физик процесс юм. Уураг болгон, мРНХ дараалалын дагуу хуулбарлагдан (трансляцлагдан) үүсмэгц, амин хүчлүүдийн шугаман хэлхээнээс тогтох, нугалраагүй полипептид эсвэл санамсаргүй хэлхээ гэж нэрлэгддэг хэлбэрт оршдог. Полипептид нь ямар наг тогтвортой 3-н хэмжээст бүтэцгүй байдаг (зургийн зүүн талын дүрс). Уургуудийн хувьд, амин хүчлүүд нь хоорондоо харилцан үйлчлэлцэж тогтвортой 3-н хэмжээст бүтцийг (нугалрасан уураг) үүсгэдэг ба түүнийг натив төлөв гэж нэрлэдэг (зургийн баруун талын дүрс). Үүсэх 3-н хэмжээст бүтэц нь тухайн уургийн амин хүчлийн дарааллаар (Анфинсений догма) тодорхойлогддог. 1980-аад оны үеэс хийж эхлэгдсэн туршилтууд нь амин хүчлийн кодоныг илрүүлсэн ба тэр нь мөн уургийн бүтцэд нөлөөлдөг байх боломжтой.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Биологийн процесс
Ангилал:Биохимийн урвал
Ангилал:Уургийн бүтэц
Ангилал:Биофизик
Пептид

-Гли-Сер-Ала); **ногоон**  нь амин төгсгөл (**L-Валин**) , **хөх** нь карбоксил төгсгөл (**L-Аланин**).]]

**Пептид** (Грек. πεπτός, "боловсрогдсон", πέσσειν, "боловсруулах") нь, пептидийн холбоогоор хоорондоо холбогдсон амин хүчлийн мономерээс тогтох, биологийн гаралтай богино хэлхээ.

Нэг амин хүчлийн карбоксил бүлэг өөр амин хүчлийн амин бүлэгтэй урвалд ороход (холбогдоход) ковалент химийн холбоо үүснэ. Хамгийн богино пептидүүд бол дипептидүүд бөгөөд цааш трипептидүүд, тетрапептидүүд, г.м. үргэлжлэнэ. **Полипептидүүд** нь үргэлжилсэн урт ба салбарлаагүй пептидийн хэлхээ юм. Иймд пептидүүд нь, нуклейний хүчил, олигосахарид, полисахарид г.м. олон биологийн олигомерүүд ба полимерүүдийн химийн ангилалд багтана.

Пептид
Ангилал:Уургийн бүлэг
Пептидийн холбоо

**Пептидийн холбоо** (**амидийн холбоо**) нь хоёр амин хүчлийн молекулын хооронд үүсэх ковалент химийн холбоо.

## Нийлэгжил буюу синтез 
Хоёр амин хүчил пептидийн холбоогоор холбогдон дипептидийг үүсгэх урвалыг конденсацийн урвал гэдэг. Конденсацийн урвалын үед нэг амин хүчлийн карбоксил бүлэг нөгөө амин хүчлийн амин бүлэг рүү дөхөж ирнэ. Эхнийх карбоксил бүлгээсээ (COOH) хүчилтөрөгчөө алдана, харин нөгөө нь амин бүлгээсээ (NH2) устөрөгчөө алдана. Урвалын үр дүнд ус үүсэж, хоёр амин хүчил пептидийн холбоогоор (-CO-NH-) холбогдоно. Ингэж холбогдсон хоёр амин хүчлийг дипептид (ди-хоёр) гэж нэрлэдэг.

Нэг амин хүчлийн карбоксил бүлэг нөгөө амин хүчлийн амин бүлэгтэй усны молекул (H2O) ялгаруулан холбогдох урвалыг пептидийн холбооны нийлэгжил (синтез) гэнэ. Урвалын дүнд ус ялгарч байгаа тул уг процесс нь дегидрацийн синтезд багтах ба зарим тохиолдолд конденсацийн урвал гэж мөн нэрлэдэг.

Пептидийн холбоо үүсэхэд энерги шаардагдах бөгөөд, амьд организмууд уг энергийг нь АТФ-с авдаг. Полипептидүүд ба уургууд пептидийн холбоогоор холбогдсон амин хүчлүүдийн хэлхээ билээ. Амьд организмууд ферментүүдийг дайчлан полипептидүүдийг, рибосомуудыг дайчлан уургийг бий болгодог. Пептидүүд нь тусгай ферментүүдээр синтезлэгдэнэ. Жишээ нь, трипептид болох глютатионы синтез нь, чөлөөт амин хүчлүүдээс, гамма-глютамицистеин синтетаза ба глютатион синтетаза гэдэг хоёр ферментээр хоёр үе шаттайгаар (алхам) явагдана.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Биохими
Ангилал:Химийн холбоо
Нуклейн хүчлийн дараалал

-ийн молекулын нэгэн хэсгийн хэд хэдэн кодонууд. Кодон бүр 3-н нуклеотидээс тотох ба тэдгээр нь ихэвчлэн нэг амин хүчлийг илтгэдэг.]]

**Нуклейний хүчлийн дараалал** гэдэг нь, нуклейн хүчлийн молекул дахь нуклеотидуудийн дарааллыг тэдгээрийн нэрний эхний үсгээр тэмдэглэхийг хэлнэ. ДНХ-ийн хувьд ГАЦТ (гуанин - Г, аденин - А, цитозин - Ц, тимин - Т) бол РНХ-ийн хувьд ГАЦУ (тиминий оронд урацил - У) байдаг. Конвенцийн дагуу, дарааллыг 5' төгсгөлөөс 3' төгсгөл уруу явуулдаг.

Ангилал:Генетик
Селенит цистеин

**Селенит цистеин** (**Sec** эсвэл **U**, эртний хэвлэлүүдэд **Se-Cys** гэж товчилдог) буюу **селеноцистеин** нь 21 дахь уураг бүтээгч амин хүчил. Химийн томьёо нь C3H7NO2Se.

Селенит цистеин нь амьд организмуудын бүүхий л төрөл зүйлд селенит уургийн үүсгэгчийн үүрэгтэйгээр оршин тогтнодог. Селенит цистеин нь цистеиний аналог ба хүхэр агуулагч тиол бүлэгийн оронд селени агуулагч селенол бүлэгтэй байдаг.

Селенит цистеин нь хэд хэдэн ферментүүдэд агуулагддаг, жишээ нь, глютатион пероксидаза, тетраиодотиронин 5 деиодиназа, тиоредоксин редуктаза, формат дегидрогеназа, глицин редуктаза, селенофосфат синтетаза 2, метионин-Р-сульфоксид редуктаза В1 (SEPX1) болон зарим гидрогеназа).

Селенит цистеинийг АНУ-н Эрүүл мэндийн Үндэсний хүрээлэнгийн биохимич Треза Стэдман нээсэн.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Арьсыг цочроогч бодис
Ангилал:Нүдийг цочроогч бодис
Ангилал:Амьсгалын замыг цочроогч бодис
Ангилал:Үл орлуулах амин хүчил
Ангилал:Селенит органик нэгдэл
Ангилал:Альфа-Аминт пропионы хүчил
Китасато Шибасабүро

**Китасато Шибасабүро** (1853 оны 1 сарын 29 - 1931 оны 6 сарын 13) нь Японы микробиологич.

## Цахим холбоос 
* Encyclopaedia Britannica

Ангилал:19-р зууны эмч
Ангилал:20-р зууны эмч
Ангилал:Бактериологич
Ангилал:Кэйо Их Сургуулийн багш
Ангилал:Татран
Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Япончууд
Ангилал:1853 онд төрсөн
Ангилал:1931 онд өнгөрсөн
Жадаран

**Жадаран** нь Бодончар мунхагийн булааж авсан, Жарчиуд Аданхан Урианхан эмээс төрсөн Жажирдайн байгуулсан овог юм. Жажирдайн хүү **Тугудай**, түүний хүү **Бүри Булчиру**, түүний хүү **Хар Хадаан**, Хар Хадааны хөвүүн **Жамуха** сэцэн гүр хан юм. Жадаран нь чухамдаа Жамухийн үед илүү тодорхой нэр түгэх болсон. 
Нэрний утга нь "Жада" - Харь этгээд, өөр бусад; "ран" - нь олон тоог заасан нөхцөл шиг байна. Нийлүүлбэл Харь элгийнхэн, Харийнхан гэсэн утгатай. XII зууны сүүл үед Хамаг Монголын дотор маш их нөлөөтэй байснаас Есүхэй баатарын мэдэж байсан ихэнх овог Жадаран, тэр дундаа Жамухын харьяанд байсан. Жамуха Чингис хаанд ялагдаж, цаазлуулснаар тус аймгийн тухай мэдээ харагдахгүй болсон. 

**Жадаран аймаг**-монголын эртний аймаг. 12 зууны сүүлчээр Гурван голын монголчуудыг дотор Жадаран аймаг нилээд хүчирхэгжиж бусад том аймгуудтай эн зэрэгцэх болсон. Монголын нэгдсэн улсыг байгуулах үед Жадран аймгийн Жамуха Чингисийг эсэргүүцэн тэмцэж байгаад ялагджээ. Тэр цагт Жадараны нутаг Онон голын сав газраар байжээ. Чингис хаан Жадаран аймгийг өөрийн дүү Отчигин, хөвүүн Тулуй нарын эзэмшилд хуваан захируулсан байна.         

Ангилал: Монгол овог аймаг
Моллисол

**Моллисол** ( — зөөлөн) нь АНУ Хөдөө Аж Ахуйн яамнаас гаргасан хөрсний ангилалын нэг. Моллисол нь ургамалаар хучигдсан хагас хуурай хагас чийглэг орчинд үүсдэг. Ийм хөрс дундаж өргөрөгийн бүсээс ихэвчлэн олддог. Хойд Америкийн Роккийн нурууны зүүн хэсгээр, Өмнөд Америкийн Аргентин (Пампас) ба Бразил, Азийн Монгол ба Оросын тал нутгуудын хамардаг.
Ангилал:Хөрс судлал
Ангилал:Физик газар зүй
Люкс (нэгж)

**Люкс** нь олон улсын нэгжийн СИ систем дэхь гэрэлтэлтийн хүчийг хэмжих уламжлагдсан нэгж юм. Гэрэлтэлтийн хүч нь гэрэлтүүлэгдэж буй талбайн гэрэлтэлтийн хэмжээг заах ба тухайн талбайд (хэмжихдээ метр квадратаар, м²) хэдий хэмжээний гэрлийн урсгал (хэмжилт нь люмен, лм) тусаж байгааг илэрхийлнэ. Люкс нь латин хэлний *lux* гэх үгээс гаралтай бөгөөд монголоор гэрэл гэсэн утгатай.
: 1 лк = 1 лм / м2

Ангилал:СИ-системийн нэгж
Ангилал:Фотометрийн нэгж
Люмен (нэгж)

**Люмен** нь олон улсын нэгжийн СИ систем дэхь гэрлийн урсгалыг хэмжих уламжлагдсан нэгж юм. 
: 1 лм = 1 кд &middot; ср

Ангилал:СИ-системийн нэгж
Ангилал:Фотометрийн нэгж
Металлын холбоо

Металлууд цахилгаан  дамжуулах чанар өндөр байдаг нь металл дамжуулагчийн дотор электронууд чөлөөтэй хөдөлж байдгаар тайлбарлагдана. Энэ нь металлын атомын электрон бүрхүүлд хоосон орбитал байдагтай, мөн гадна давхрааны электронууд цөмдөө сул хүчээр хобогдсон байдагтай холбоотой.Металлууд иончлолын энерги багатай, валентын электронууд атомд сул холбогдсон байдаг. Ийм болохоор металлын атомын талстын торын дотор электронууд бие биетэйгээ холбогдон оршино. Энэ электронууд нь талстын доторхи атомуудтай харилцан үйлчлэлцэх хүчийг бий болгоно. Энэ хүчийг **металлын холбоо** гэнэ.
Ангилал:Химийн холбоо
Ангилал:Металл
Өнгөт металл

Төмөр болон түүний хайлшаас бусад металл болон түүний хайлш нь өнгөт металлын бүлэгт хамаарна.

Өнгөт металлыг дотор нь ангилна.

1.     
Хүнд
металууд – Cu, Ni, Zn, Pb

2.     
Хөнгөн
металууд – Al, Mg, K, Ca, Na, Ba, Br, Li 

3.     
Үнэт
металууд – Au, Ag, Pt болон түүний дагуулууд (Ir ириди, Pd паллади, Os осми)

4.     
Ховор металууд 

4.1    
Хэцүү
хайлдаг металууд (Mo, W, V, Nb, Ta, Zr)

4.2    
Хялбар
хайлдаг металууд (Sr, Sc, Rb, Cs)

4.3    
Радио
идэвхит металууд (Ge германи, Ga галли, Hf гафни, In инди, La лантан, TL талли, Re рени, Ce цези)

## Цахим холбоос 
Ангилал:Металл
Ховор металл

Энэ нь байгальд дахь тархалт багатай металлуудыг хэлнэ. Ховор металуудад 
-	Хэцүү хайлдаг металууд (Mo, W, V, Nb, Ta, Zr)
-	Хялбар хайлдаг металууд (Sr стронци Sc сканди, Rb рубиди, Cs цезий)
-	Радио идэвхит металууд (Ge германи, Ga галли, Hf гафни, In инди, La лантан, TL талли, Re рени, Ce цези)
Үнэт металл

**Үнэт металл** гэдэг нь зэврэлтэд онцгой тэсвэртэй металлуудыг хэлнэ. Тиймээс зарим нэг үнэт металлуудыг, жишээ нь алт болон мөнгийг МЭӨ 4-р зууны сүүлээс хойш гоёл чимэглэл болон мөнгөн тэмдэгт хийхэд ашиглаж иржээ. Сүүлийн 400 жилийн хугацаанд цагаан алтны бүлгийн металлуудыг нээсэн бөгөөд эдгээр нь алттай адил зэврэлтэд тэсвэржилттэй байдаг нь тогтоогдсон.

Ангилал:Металл
Ангилал:Үнэт металлын худалдаа
Металлург

**Металлург** гэдэг нь металлууд болон бусад металлургт хэрэглэж болох элементүүдийг олборлох болон боловсруулах бүх технологийн процессыг нэрлэнэ.

„Металлург“ гэх үг нь  эртний грек хэлний  '**  уурхайн орд газар, **' тус орд газар ажиллах ажилчин гэсэн хоёр үгээс бүтнэ. Энэ үгийн дагуу металлургч нь уурхайн орд газар түүний агуулгатай холбоотой ажиллах хүн юм. Латин хэлний '''' гэсэн үгийн утга нь хамрах хүрээний хувьд металлургаас хамаагүй бага буюу ердөө л „металл“ гэсэн үг юм. 

Металл гарган авах: 
# Пирометаллург
# Гидрометаллург
# Нунтаг металлург аргууд байдаг.

## Ишлэл
Сур элдэх

**Сур элдэх** гэдэг нь үхрийн ширийг голоос нь 20 см-н диаметртэй дугуй хайчлан авч хаяаад үүний дараа голоос нь тойрулан зүснэ. Нас гүйцсэн үхрийн шир 30 алд сур болдог. Зүсэж авсан арьсаа шүүнд хийнэ. Тарганд давс хийж эсгээд шүү гаргаж авдаг. Зүссэн ширээ шүүндээ 10-15 хоног дэвтээнэ. Үүний дараа ширээ гаргаад хэсэг эврэгээд элдэх иажилд ордог. Сур элдэх олон арга бий.

# **Ширийг цэвэрлэх, бэлтгэх**: Үхрийн ширийг урьдчилан цэвэрлэж, тос, мах, бохирдолгүй болгох.
# **Ширийг тусгай уусмалаар** **буюу шүү хийх**: Ширийг уусгагчаар (жишээ нь, турмерик, ургамлын тос гэх мэт) үлээлгэж, торгомсог болгох.
# **Зүлгэх, сийлэх**: Ширийг зөв хэмжээгээр өргөтгөн, зүлгэнэ.
# **Гоёл чимэглэлийг нэмэх**: Болгоомжтой сийлбэр хийх, эсвэл өнгө оруулах тунадас, цэцэглэх гэх мэт.
# **Чанартай болгох**: Ширийг даралтанд байлгаж, нунтаглах, зүсэх зэрэг аргуудыг хэрэгжүүлнэ.

Ангилал:Сур харваа
Нунтаг металлург

**Нунтаг металлург** нь нунтаг, нарийн ширхэгтэй металуудаар металл эдлэл үйлдвэрлэдэг металлургийн биеэ даасан салбар. Энэ технологийн процесс нь шихтийн үндсэн бүрдүүлэгчийн хайлах температураас бага температурт металл түүхий эдийн нунтагаар холимог бэлтгэх,  түүгээр урдьчилан бэлтгэсэн хэвэнд савлан шахаж боловсруулах замаар эдлэл гарган авч байсан. Нунтаг металлургийн технологийг 1826 оноос оросын инженерүүд П.Г.Соболевс, В.В.Любарск нар хөгжүүлж, улмаар энэ чиглэлийн үйлдвэрлэл бий болсон байна. Жишээ нь: металл болон металл биш материалаар (зэс-графит, мөнгө-кадмийн исэл) хэцүү хайлдаг, бат бөх, хатуу металл болон хайлш гарган авдаг. Нунтаг металлаар эдлэл үйлдвэрлэхэд хамгийн бага зардал болон хаягдалгүйгээр бүтээгдэхүүн гарган авах боломжтой. Нарийн хэлбэр хэмжээстэй эдлэлийг нунтагаар үйлдвэрлэхэд өндөр температурт жигнэлт хийнэ. Энэ үед температур болон даралт нь нэгэн жигд байх ёстой.

Хүйтнээр шахаж боловсруулахын тулд эхлээд хольцын үдсэн бүрдүүлэгчийн хайлах температураас бага температурт жигнээд дараа нь шахаж боловсруулна. Металын нунтагийг дараах аргуудаар гарган авна. Үүнд:

a.	Хатуу металыг механикаар жижиглэх

b.	Шингэн металыг тоосруулах

c.	Хатуу бүтэцтэй металыг ангижруулах

d.	Электролизийн арга гэх мэт.
Ангилал:Металлург
Ангилал:Металл боловсруулалт
Шарлот Рамплинг

**Тэсса Шарлот Рамплинг** (; 1946 оны хоёрдугаар сарын 5-нд) нь Английн жүжигчин юм.
## Холбоос 
*

Ангилал:Их Британийн кино жүжигчин
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:Их Британийн уран бүтээлч
Ангилал:Их Британийн поп дуучин
Ангилал:Загвар өмсөгч
Ангилал:Плейбой загвар өмсөгч
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)
Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн офицер
Ангилал:Европын кино академийн шагналтан
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1946 онд төрсөн
Харлуг

**Харлуг** нь эртний түрэг угсааны нүүдэлчи угсаатны нэг юм. Харлуг хэмээх үгний тухайд авч үзэхэд, ажнай хүлэг гэсэн утгатай түрэг үг гэдэг юм. Харин Судрын чуулганд Харлуг аймгийн тухай дурдахдаа "Өгүүлэн инү, Огуз Хор, Хористан мужаас хуучин нутаг руугаа буцаж явахад замд нь том уул хөндөлсөн нүдгүй шуурсны харгаагаар хэдэн өрх ард хоцорсон юмсанж, Огуз үүнд дургүйцэж, өгүүлрүүн: "Цасаар шалтаглан үлдэж хэн зүрхлэв? гэжээ. Тэрвээр тэр хэдэн өрхийг qarluq гэж нэрлэсэн нь цас гэсэн үг ажгуу. Бүх Харлуг энэ бөлгөөс угшилтай" гэсэн байдаг нь Эхний утга нь ажнай худрдан хүлэг, хоёр дахьд цас гэсэн утга илэрхийлсэн байгаа нь их эргэлзээтэй юм.

## Түүх 
Харлуг нар нь Балхаш нуурын зүүн өмнө хэсэг дэх Алмалиг орчимд аж төрж байсан бололтой. Тэдний талаар анх Тан улсын үеэс бичигдэж эхэлсэн байх бөгөөд, Түрэгийн Күлтегиний гэрэлт хөшөөнд нэр дурдагдаж байгаа нь нэн эртний овог аймаг болох нь илэрхий юм. Тан улсын түүхэнд Гэ Ло Лу гэж тэмдэглэсэн бол, Ляо улсын түүхэнд Арслан Уйгур гэж нэрлэсэн. 
Сүүлд 1211 онд Арслан хан Баржуг Арт Тегин бээр Чингис хаанд дагаар орсон. Чингис хаан түүнд өөрийн охин Алалтун бэхи охиноо сүйлсэн боловч, ураглаж чадахгүй байсаар 1227 онд эзэн хаан таалал төгсөж, удалгүй Баржуг Арт Тегин мөн нас барсан байдаг. Өгэдэй, хаан суугаад түүний хөвүүнд Алалтун бэхийг ураглуулсний дараа түүний нөхөр мөн удалгүй үхсэн. Ингэснээр дахин ураглах болоход Алалтун бэхи наснаас нөгчисний хойно Өгэдэй хаан өөрийн охин Алажин бэхи охиноо Баржуг Арт Тегиний ач хөвүүн Хундарт өгчээ. 

Юань улсын дунд үед болоход Харлуг нь Цагадайн улсын мэдэлд очиж, Өгэдэйн угсааныхны харъяат аймаг болсон. Тогоонтөмөр хааны эх  Маалайдай нь уг аймгийн Баржуг арт тегиний удмын хүн болох юм.

## Эшлэл 
Ангилал:Ази дахь угсаатан
Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан
Ляо улсын судар

**Ляо улсын судар** буюу Ляо Ши (хятадаар: 辽史) нь Монголын Юань Улсын Тогоонтөмөр хааны Жи жэнгийн 4 дүгээр онд Тогтох тэргүүтэй Судар бичгийн хүрээлэнгийн түшмэдийн бичсэн түүхийн сурвалж бичиг юм. 

## Түүх 
Ляо Улс буюу Кидан угсаатны байгуулсан улсын X-XII зууны хооронд Хятадын зүүн хойд нутагт оршиж байсан түүхийг багтаасан албан түүх юм. Ляо Улс 1125 онд мөхсөний дараа оронд нь гарч ирсэн Алтан улсын хаад, ноёдын зүгээс тус улсын түүхийг бичих явдалыг эрс таслан хориглосон. Харин Чингис хааны болон түүний үр садын үед хийсэн дайнаар Алтан улсыг мөхөөж, улмаар Сүн улсыг мөхөөсөн явдал нь Ляо улсын 200 гаруй жилийн түүхийг бичихэд аятай нөхцөлийг бүрдүүлж өгсөн. Хубилай хааны зарлигаар 1260-1262 оны орчимд бичигдэхээр болсон ч Ли Таний бослого, Аригбөх хааны тэмцэл, Сүн улстай хийж байсан дайн зэргээс үүдэж энэ ажил тасалдсан. Хамгийн гол нь бичилцэж байсан түшмэлин зарим нь Ли Таний бослогод нэр холбогдон цаазлуулж, зарим хэсэг нь өвчнөөр нас нөгчиснөөр тасалдаж зогссон. 

Харин Тогоонтөмөр хааны үед 1343-1344 оны хооронд санаачилгатайгаар Ляо улсын түүх, Алтан улсын түүх, Сүн улсын түүх гэсэн гурван улсын түүхийг нөхөж бичсэний нэг нь юм.

## Бүтэц 
**Бэнжи:** Уг тэмдэглэл бүлэгт 30 дэвтэртэй. Үүнд эзэн хаадын он дараалалын түүх, намтарыг тэмдэглэсэн байдаг. 

**Жи:** Ойллого бүлэгт 32 дэвтэртэй. Цэрэг дайны хэрэг явдал, түшмэд, түүх бичлэг, хууль цааз, цаг тооны бичиг, хоол хүнсний талаар багтаасан байдаг.

**Бяо:**Илтгэл бүлэгт 8 дэвтэртэй. Дэлхий дахинд болсон үйл явдал, хунтайж хан хөвүүд, гүнж, хатад татвар, гадаад дотоод сайд түшмэл нарын намтар зэргийг илтгэж харуулсан байгаа.

**Лиежуань**: Олон шастир хэмээх бүлэгт 45 дэвтэртэй. Үүнд тухайн үеийн алдар цолтой сайд, жанжин, бичгийн хүмүүс, урвасан ноёд, сайн хүн зэргийн олон хүний намтарыг үе үеэр нь бичсэн байдаг.

Нийтдээ **115 дэвтэр** буюу ботиос бүрдэнэ.

## Эшлэл
Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг
Өндөрхошуу

**Өндөрхошуу** нь Дорнод аймгийн Булган сумын төвийн баг юм.

## Төрийн байгууллага
Тус багт сумын Засаг Даргын Тамгын газар, Ерөнхий боловсролын сургууль, Соёлын төв, Цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв гэх төрийн байгууллагууд байрладаг.

## Хувийн хэвшлийн байгууллага
Тус багт ХААН банкны Булган тооцооны төв, Төрийн банкны тооцооны төв, Дорнод туг ХХК, Жинстцацралт ХХК, Ортуган ХХК, Болдхатан ХХК, Эрхэс-Өглөг ХХК, Манхлаг ЗБН, Эсгий дулаалга хоршоо аж ахуйн нэгжүүд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Мөн ахмадын холбоо, эмэгтэйчүүдийн холбоо, залуучуудын холбоо, духтай заан бөхийн холбоо, сурын холбоо, уяачдын холбоо, ногоочдын холбоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн холбоо, жижиг дунд үйлдвэр эрхлэгчдийн холбоо, үйлдвэрчний эвлэл зэрэг холбоод үйл ажиллагаагаа идэвхтэй явуулж байна.

## Хүн ам, мал аж ахуй
Өндөрхошуу баг нь 2015 оны байдлаар 219 өрхийн 676 хүн амтай, 80 малтай өрхийн 6936 толгой малтай баг байна.

Ангилал:Дорнод аймгийн суурин
Ангилал:Монголын суурин
Пирелли

**Пирелли** нь италийн дугуй үйлдвэрлэгч болоод урьдны кабель үйлдвэрлэгч компани бөгөөд төв байр нь Милан хотод байдаг. Тус компани нь 2013 оны байдлаар нийт 37.979 ажилчидтайгаар 6,1 тэрбум евроны орлоготой ажилласан байна. 2015 оны 3-р сарын 25-нд хятадын *China National Chemical* корпорацид харьяалагдах болсноо мэдэгдсэн байна.

## Пирелли концерн 
Тус концерн нь 1872 онд Италийн математикч бөгөөд инженер Жованни Баттиста Пирелли анх резинэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрийг байгуулснаар үүссэн түүхтэй. Цөөн хэдэн ажилчинтайгаар телеграфын шугам, усан доор тэнгисийн кабель, унадаг дугуйны дугуй зэргийг үйлдвэрлэж байлаа. 1901 оноос эхлэн автомашины дугуйг үйлдвэрлэжээ. 

### Дугуй (резин) 
 нийлүүлдэг дугуй]]
1981 онд Пирелли дэлхий даяар 1,95 тэрбум америк долларын эргэлтийн хөрөнгөтэй байсан нь дэлхийн зах зээлийн 6,5 хувийг эзэлж байжээ. 1985 онд үйлдвэрлэлтийнхээ үйл ажиллагааг шинээр эмхтгэн цэгцэлсэн. Анх 1872 онд үүсгэсэн компанийн төв байр нь Милан хотын захад байршилтай байсан бол одоо нүүн хотын төвд байрших болжээ. Хотын төвд үйлдвэрлэл явуулах талбайн дутагдлаас болон төвийн байраа шинэ технологи ба судалгааны төв болгон, харин үйлдвэрлэлтээ эндээс гаргажээ. Үүний хүрээнд германы Бройберг хотод байx үйлдвэрийн газраа бүх төрлийн автомашины дугуйны үндсэн үйлдвэрлэлт болон хөгжүүлэлтийн төв болгосон байна. 

1986 онд Пирелли германы Метцелер компанийг өөртөө нэгтгэн авч эндээ зөвхөн мотоциклын дугуй үйлдвэрлэх болов. 1988 онд Нэгдсэн Улсын дугуйн үйлдвэрлэгч *Армстронг* компанийг авч үйл ажиллагаагаа хойд америкийн зах зээл рүү өргөтгөсөн байна. 1991 онд Шведийн концерн Треллеборг АБ-тай хамтран ажиллах болсноор хөдөө аж ахуйн тээврийн хэрэгслийн дугуйны үйлдвэрлэлтээр өргөжүүлсэн бөгөөд сүүлд 2001 онд тус салбарыг бүхэлд нь өөрийн болгон авч Пирелли хөдөө аж ахуйн тээврийн хэрэгслийн дугуй маркийн нэрээр лицензийг эзэмшиж байна. 

1990 оноос 1993 оны хооронд Пирелли германы Континентал хувьцаат компанийг авах оролдлого хийлээ. Континентал ХК нэгдэхгүйн төлөө зүтгэсээр, германы Дойче Банкны ачаар цөөнхийн хаалт хийлгэсэн болон Пиреллигийн удаан хугацааны туршид хийсэн оролдлогын эцэст төлбөрийн чадваргүй болсноор нэгтгэн авч чадсангүй.

## Спорт 
Пирелли нь 1995 оноос эхлэн Италийн хөлбөмбөгийн клуб Интер Миланы үндсэн спонсорлогч нь болсон. Түүнээс гадна ФИМ-с зохион явуулдаг Супербайкын дэлхийн шалгаруулах тэмцээн, ФИА-ы Раллигийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүдэд нэгэн ижил стандартын дугуйнуудыг нийлүүллдэг. Мөн түүнчлэн Пирелли концерн нь 2011 оноос хойш Формула-1 ба GP2 цуврал уралдаануудад нэгдсэн сатандарт дугуйнууд нийлүүлж байна.

## Цахим холбоос 
* Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл
Ангилал:Автомашины эд анги нийлүүлэгч
Ангилал:Дугуй үйлдвэрлэгч
Ангилал:Маркийн нэр
Ангилал:Миланы үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж
Ангилал:Урьдын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж
Ангилал:Италийн цаг үйлдвэрлэгч
Ангилал:1872 онд байгуулагдсан
Коперници

**Коперници** нь (Унунби) атомын дугаар 112, атом масс нь 285 юм.

## Эшлэл 
Ангилал:7-р үеийн элемент
Үе (үелэх систем)

**Үелэх системийн үе** нь атомыг электрон давхраагаар хуваариладаг дугаар юм.
Мөн үелэх систем нь 7н үетэй. Үеийн дагуу цөмийн цэнэг ихэснэ.
Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт

Дараах хүснэгтэнд бүх **Формула-1-ийн дэлхийн аварга** жолооч болон зохион бүтээгчидийг оруулав.
Формула-1-ийн дэлхийн аварга цолыг жил бүр олон улсын автомашины холбоо FIA тухайн улирлын дэлхийн аваргын шалгаруулах тэмцээнүүдээс хамгийн олон оноог цуглуулсан жолооч болон зохион бүтээгчид олгодог. Оноог тогтоосон онооны систем дагуу тухайн явагдаж буй жил бүрд өгдөг. Формула 1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээн нь *"Автомашины дэлхийн аварга"* нэрийн дор 1950 онд (1980 он хүртэл: Автомашины дэлхийн аварга) явагдсан бөгөөд анхны дэлхийн аваргаар Алфа Ромео багийн нисгэгч Жузеппе Фарина тодорчээ. 

2016 он хүртэл нийт 67 улиралд 33 жолооч болон 59 улиралд 15 зохион бүтээгчид дэлхийн аварга цолыг Формула 1-ээс гардаж авсан байна. Нисгэгч нараас дэлхийн дээд амжилтыг Михаэль Шумахер 7 ялалтаар тэргүүлдэг бол багуудаас Феррари 16 дэлхийн аваргын цомоор тэргүүлж байна.

## Улирлаар
### Дэлхийн аварга жолоочийн жагсаалт
*1 Онооны дүн нь тухайн дэлхийн аваргад оролцон авсан оноо бөгөөд нийт авсан онооны дүн биш; 1990 он хүртэл онооны хасалтын системтэй байсан.*

*2 Автомашины их бие буюу шассиг үйлдвэрлэгч болон моторын нийлүүлэгчийн хослол нэр: зарим тохиолдолд энэ хоёр нь нэг үйлдвэрлэгч юм (жишээ нь: Феррари)*

*3 Автомашины дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн нь 1952 болон 1953 онд Формула-2-ийн дүрмээр явагдсан (ялангуяа моторын эзлэхүүний хэмжээ хамаагүй бага байсан).*

*4 Нас барсны дараа нь тухайн улирлын дүн гарчээ.*

### Зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргын жагсаалт 
## Жолоочийн жагсаалт
|

|}

Ангилал:Дэлхийн аваргын жагсаалт
!
Жинь ван

**Жинь ван** (хятадаар: 晉王) хэмээх цол нь анх хятадын Цао Вэй улсын үед хэрэглэж эхэлсэн.  

Жинь гэх үг нь эртний хятадын Хавар-намрын улсын үед оршиж байсан Жинь ванлигтай шууд холбогддог. Яагаад гэвэл *Цинь улсын үеэс эхлээд ван цол өргөмжлөх ёсонд "Цинь 秦, Жинь 晋, Чи 齐, Чу 楚"  энэ дөрөв болвоос хамгийн эрхэм дээд цол мөн* гэж дурдсан байдаг. Учир нь энэ дөрөв нь **хавар-намрын улсын үеийн (МЭӨ 770-503 оны хооронд)** хамгийн хүчирхэг дөрвөн ванлигууд байснаас, хожмын хятад хаад өөрийн угсааны нөлөө бүхий томоохон ноёдод өгч байжээ. Энэ нь хааны ургийн вангууд дундаас тэргүүн зэргийн ванд тооцогдоно гэсэн үг юм..  
## Жинь улс
*Сыма Жао (211–265), Цао Вэй улсын үед хүртэж байсан, нөлөө бүхий язгууртан.
*Жинь У ди(236–290), Баруун Жинь улсыг үндэслэгч хаан. 
*Жинь Юань ди(276–323), Зүүн Жинь улсыг үндэслэгч хаан. 
## Тоба Вэй
*Тоба Фулуо (?-447),Тоба Гүй хааны хөвгүүн.
## Сүй-Тан улсын үе
*Сүй Янь ди(569–618), хаан болохоосоо өмнө хүртэж байсан бөгөөд Сүй улсын мөхөлийг түргэтгэсэн хүн.
*Тан Гаозун(628–683), Тан улсын 3-р хаан.
*Ли кэй Ён(856–908), Тан улсын сүүл үеийн хааны угсааны түшмэл.
## Таван улс, арван ванлигийн үе
*Шизун(?-959) Хожуу Жоу улсын хоёрдугаар хаан.
*Сүн Тайзун (939–997), Сүн улсын 2-р хаан. Уг цолыг эзэн хаан болохоосоо өмнө хүртэж байсан.

## Кидан Улс
*Елюй Аолуво,(?-1122),Тяньзуоди хааны том хөвүүн.
## Юань Улсын үе
*Гамала(1258-1302), Чингим хунтайжын ахмад хөвүүн. 1292 онд Жинь ван цол хүртсэн. Ингэснээр уугуул Монгол орныг ерөнхийлөн захирах болсон. Мөн Чингис хааны дөрвөн их ордосыг захирч, тайлга тахилгийн ерөнхийлөн захирч байсан. Хожим 1313 онд Буянт хаан, **Жинзун хаан** цолоор 1324 онд хүү Есөнтөмөр нь сүмийн цолыг нь **Сяньзун хаан**, хэмээн нэхэн өргөмжилж, тахилын харшыг байгуулав. 1328 онд Тугтөмөр хаан нураасан.
*Есөнтөмөр хаан: (1293-1328), 1302-1323 оны хооронд жинь ван цолыг залгамжилсан.
*Бадамрэгжийбуу:(?-1328) Есөнтөмөрийн дэд хөвүүн бөгөөд, 1324 онд залгамжилаад, 1328 онд хорлогдсон.

## Мин улс
*Жу Ган (?-1398), Хуньү хааны гутгаар хөвүүн.
Бадамрэгжийбуу

**Бадамрэгжийбуу** нь **Хиад Боржигин** овгийн **Есөнтөмөр хааны** хоёрдугаар хөвүүн юм. Түүний хэдэн онд төрсөн нь тодорхойгүй, 1324 онд жинь ван цол залгамжилуулсанаар түүхэнд нэр гарсан. 1328 онд хүүхэд байхдаа Шанду хотноо хорлогдсон эсхүл, гэнэт нас барсан тул түүний талаар мэдээ маш хомсхон. Гагцхүү **Юань улсын сударт** л Есөнтөмөр хааны шастир, Олон вангийн илтгэл шастир зэрэгт нэр гараад өнгөрдөг юм.

=Гэр бүл=
*Эцэг: Есөнтөмөр хаан
*Эх: Бабухан хатан(?)
Ах, дүү нар:
* Аригиба хаан
* Ёндончинбуу тайж
* Шооса тайж

Ангилал:Боржигин
Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)
Ангилал:Юань улс
Ангилал:14-р зуунд төрсөн
Ангилал:1328 онд өнгөрсөн
Хюрт

**Хюрт** хот нь Рейн-Эрфт-Крайс тойрогт харъяалал бүхий дунд зэргийн хотын тоонд ордог бөгөөд засаг захиргааны хувьд Кёльн хотод харъяалагдах Умард Райн-Вестфален мужийн хот юм. Энэ хотын үүсэл нь тус бүс нутагт 19-р зууны төгсгөл 20-р зууны эхэн үеэр Рейний хүрэн нүүрсний орд газар нээгдсэнээр уурхайн олборлолт дагасан эдийн засаг болон аж үйлдвэрийн хөгжилтэй салшгүй холбоотой. Өнөөдөр энэ бүс нутаг нь химийн аж үйлдвэр, үйлчилгээ болон хэвлэл мэдээллийн олон салбарыг зөв зүйтэй хөгжүүлсэний хүчинд уурхайн олборлолтыг 1988 онд хааснаас хойш эдийн засгийн хувьд тогтвортой хөгжиж иржээ. 

## Түүхийн тойм
Хюрт хотын ойролцооx газар нутагт  болсон нь бүр ромын эзэнт гүрний өмнөx цаг үед анхны суурин бий болсон байна. Ромын эзэнт гүрний үед болон франкийн үеэс гаралтай олон олон түүхийн олдворууд байдгийн дотор хамгийн сонирхолтой нь Айфелийн усны суваг бөгөөд энэ суваг нь Кёльн хотыг ундны усаар хангаж байв. Энэ сувгийг сүүлд Хермюльхаймийн цайзын үес эхлэн ус сувгийн байгууламж болгон ашигласан бөгөөд түүний фундамент нь хуучны сувгийн дамжуулах суваг болж өгчээ.

Hürth-römische-Wasserleitung-016.JPG|Хуучин-Хюрт, ромын үеийн усны суваг(сүмийн дэргэд)
Huert-Tranchot-1803-1820.jpg|Хюрт хотын хэсэг, 1807-1808 он
Kendenich-Sammlung Duncker (5371143).jpg|Кенденихийн цайз, чулуун хэвлэлийнцуглуулга Алехандер Дункер

Дундад зууны сүүл, шинэ үеийн эхээр энэ бүс нутаг нь Куркёльны гүн болон Юлихийн гүнгийн газар нутагт хоёр хуваагджээ. Францын арми 1794 онд Райнландыг эзэлсэний дараа тус бүс нутгийг дөрвөн департементэд хуваав. 1815 оноос 1920 оныг хүртэл Криель тойрогт хамрагдаж байв.
1930 оны дөрөвдүгээр сарын 30-нд шинэ засаг Вернер Диссе тус бүс нутгийн хэд хэдэн тосгодыг нэгтгэн нэгэн том тосгон болгосон ба энэ бүсэд нээгдсэн хүрэн нүүрсний уурхайгаас олсон орлого нь тус тосгоныг нэг хэсэгтээ л германы баян тосгоны тоонд оруулсан байна.

1978 оны зургаадугаар сарын 27-нд Хюрт тосгоныг "хот" гэсэн статустай болгожээ.

## Газар зүй

Feierabendhaus Knapsack.jpg|Файерабендхаус Кнапзак, соёл, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх төв
Der Schrei Hubert Bruhs.jpg|Хуберт Бруус: Хашгираан, нацистуудын гарт үрэгдэгсдэд зориулсан хөшөө
Alt-Huerth-PA200002.JPG|Алт-Хюрт, Алт Ст. Катарина, хотын хамгийн эртний сүмийн барилга
Stadtbücherei im Bürgerhaus Hürth-7606.jpg|Хотын төвд байрлах төв номын сан
Buergerhaus und Rathaus von Huerth (2005-10-02).jpeg|Иргэдийн төлөөлөгчдийн байр болон хотын захиргааны байр

## Эдийн засаг болон дэд бүтэц
### Аж ахуйн нэгжүүд
### Боловсрол болон судалгаа шинжилгээний төв
## Ном зүй
* Clemens Klug: "Hürth - wie es war, wie es wurde" (1961)
* Herbert Sinz: "Auf der grünen Wiese"
* Herbert Sinz, Heinrich Schnitzler: "Hürth in alten Bildern" (1980), ISBN 3-88265-052-4
* Heinrich Schnitzler: "50 Jahre Ortsgemeinschaft Hürth-Gleuel" (1985)
* Helmut Neßeler: "Hürth wie es früher war" (1999), ISBN 3-86134-585-4

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл 
Ангилал:Умард Райн-Вестфалены коммун

Ангилал:Умард Райн-Вестфалены суурин
Ангилал:Умард Райн-Вестфалены хот
Генийн өөрчлөлттэй канола

**Генийн өөрчлөлттэй канола** нь генийн өөрчлөлттэй үр бөгөөд анх Монсанто компани глифосат буюу Раунд-ап Раунд-ап (олонд танигдсан нэр) гербицидэд тэсвэртэй канолаг гарган авсан.

## Генийн өөрчлөлт 
Глифосат нь өргөн хүрээний үйлчилгээтэй гербицид бөгөөд таримал ургамалтай өрсөлдөх хог ургамал ба зэрлэг ургамалуудыг устгахад ашиглагддаг. Анх 1970-аад оны үед "Раунд-ап" нэртэйгээр зах зээлд гарсан ба энэ цагаас эхлэн энэ нэрээрээ олонд танигдсан. Глифосатад өртсөн ургамалууд нь ароматик амин хүчлүүдийг ялгаруулах (бий болгох) чадвараа алдаж, эцэст нь үхдэг.

Раунд-апд тэсвэртэй канолаг (Roundup Ready canola) гарган авахын тулд канолагийн геномд хоёр генийг суулгасан. Нэг нь ердийн хөрсний Агробактерийн CP4 штаммаас гарган авсан ЭПШПС ферментийг кодлодог ген, нөгөө нь Орхобактери антропигийн LBAA штаммаас гарган авсан глифосат оксидаза (ГОК) ферментийг кодлодог ген юм. CP4 *ЭПШПС* фермент нь байгалиасаа глифосатад тэсвэртэй учир, ургамал нь глифосатад өртсөн ч ароматик амин хүчлүүдийг ердийнхтэй адилаар ялгаруулж чаддаг. ГОК нь ургамал дахь глифосатыг устгахад дэмжлэг үзүүлдэг.

## Зохицуулалт 
Генийн өөрчлөлттэй ургамалууд нь Дэлхий дахинд маш өргөн хүрээний зохицуулалт, шалгууруудад өртдөг.

ГӨ ургамалууд нь АНУ-ын зах зээлд гарахаас өмнө, ямар чиглэлээр ашиглагдах бүтээгдэхүүнээсээ хамаарч, АНУ-ын ХААЯ-ны Ургамал ба Амьтны Хяналтын Алба эсвэл Эм бэлдмэл ба Хүнсний бүтээгдэхүүний Газар эсвэл Хүрээлэн буй Орчныг Хамгаалах Газрын аль нэгээр хянагдаж зөвшөөрөгдсөн байх шаардлагатай. АНУ-ын ХААЯ нь тухайн ургамалын хог ургамал болох боломжийг нь судалдаг бол, Эм бэлдмэл ба Хүнсний бүтээгдэхүүний Газар нь хүнсний хэрэглээ, амьтны тэжээл талаас нь авч үздэг. Канад нь ГӨ канолагийн хамгийн том үйлдвэрлэгч бөгөөд, ЭМЯ нь зохих хуулийн дагуу зохицуулалтын хийдэг. Биотехнологиор гарган авсан ургамалуудын хүрээлэн буй орчинд хамааралтай асуудлыг Ургамалын Биоаюулгүй Байдлын Газар хянан зохицуулдаг. Австралид Раунд-апд тэсвэртэй канолаг 2003 онд зөвшөөрсөн бөгөөд түүний аюулгай байдлыг тогтоохын тулд тэд 400 гаруй шинжилгээ судалгааг хийсэн. Австрали ба Шинэ Зеланд хүнсний бүтээгдэхүүний стандартдаа мөн онд Раунд-апд тэсвэртэй канолаг оруулсан. 

## Мөн үзэх 
Биотехнологи
Генийн өөрчлөлттэй үр
Либертилинк (ген)
Канола
Рапс

## Эх сурвалж 
Ангилал:Хувиргасан амьд организм
Серик Ахметов

**Серик Ахметов** (, 1958 оны 6 сарын 25-нд Темиртауд төрсөн) - 2012-2014 онд Казахстаны ерөнхий сайдын албыг хашсан хүн.

Ангилал:Казахстаны ерөнхий сайд
Ангилал:Казахстаны батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:Казахстаны зам тээврийн сайд
Ангилал:Темиртаугийн засаг дарга
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Казахууд
Ангилал:1958 онд төрсөн
Льюис Хамилтон

**Льюис Карл Давидсон Хамилтон** (* 1985 оны 1-р сарын 7-нд Английн Хартфордшир хошуу) нь Их британийн автомашины уралдааны жолооч юм.

## Статистик 
### Мэргэжлийн тамирчны замнал 
### Формула1-ийн ДАШТ-ний статистик
Дараах статистикийн хүснэгтэнд нисгэгчийн Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон бүх үр дүнг жагсаав.

#### Нийт амжилтын тойм
Мэдээ: 2019 оны улирлын төгсгөл

#### Ганцаарчилсан дүн 
## Цахим хуудас
* Льюис Хамилтоны албан ёсны цахим хуудас
* Льюис Хамилтон мэргэжлийн тамирчны статистик (англи хэлээр)

Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга
Ангилал:Их Британийн Формула 1 уралдааны нисгэгч
Ангилал:Английн авто уралдаанч
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (МкЛарен)
Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес)
Ангилал:Member des Order of the British Empire
Ангилал:Английн тамирчин
Ангилал:Их Британичууд
Ангилал:1985 онд төрсөн
Япон дахь солонгосчууд

thumb|200px|1945 онд Япон оронд 2 сая солонгос байнга оршин сууж байв
**Японы солонгос** — Япон улсад амьдардаг **солонгос хүн**. 

Японд өдгөө 901,284 солонгос үндэстэн амьдарч байна. Үүнд:

* Байнгын оршин суугч : 515,570
* Япон улсын иргэн: 284,840
* Урт хугацаагаар оршин суугч: 82,666
* Япон дахь солонгос оюутан: 18,208 хүн байна. 

Япон дахь япон үндэстэн биш ард түмний дотроос хамгийн олон тоотой нь бөгөөд Япон улсын хүн амын 0.7 хувийг эзэлдэг.

Ангилал:Ази дахь угсаатны цөөнхийн сэдэв
Ангилал:Солонгосын диаспора
Ангилал:Солонгос-Японы харилцаа
Эрукийн хучил

**Эрукийн хүчил** нь моноханаагүй омега-9 тосны хүчил ба 22:1ω9 гэж тэмдэглэдэг. Түүний томъё нь CH3(CH2)7CH=CH(CH2)11COOH. Гонтогийн (*Erysimum scoparium*) үрийн дийлэнх хувийг эзэлдэг ба рапсын тосонд 20-54 хувь, гичний тосонд 42 хувь агуулагддаг. *Цис*-13-докосиноиний хүчил гэж мөн нэрлэдэг ба түүний транс изомер нь байцааны хүчил (brassidic acid) юм.

## Хэрэглээ 
Эрукийн хүчил нь олон эрдэс тостой нэгэн адил хэрэглэгддэг боловч тэдгээрийн заримтай нь харьцуулахад илүү биозадрамхай байдаг. Түүнийг полимерчлэх болон хатаах замаар тосон будаг болгон ашиглах боломж хязгаарлагдмал юм. Бусад тосны хүчлүүдтэй нэгэн адил гадаргуун идэвхт бодис (surfactant) эсвэл тосолгооны материал болгон ашиглах, биодизелийн түүхий эд болгох боломжтой.

Эрүкийн хүчлийн уламжлалууд (гаралтай нэгдлүүд) нь олон янзийн хэрэглээтэй. Жишээ нь, бихинилийн спирт (CH3(CH2)21OH) нь нам температурт царцдаг депресант (шингэнийг илүү нам температурт урсах боломжийг олгодог) байдлаар харин, мөнгөний бихинат нь фото зурагт ашиглагддаг.

## Эрүүл мэндэд нөлөөлөх нь 
1970 оны эхэн үед, лабораторийн амьтнууд дээр хийсэн туршилт судалгаа нь эрукийн хүчлийг их тунгаар хэрэглэсэн тохиолдолд зүрхэнд хортойгоор нөлөөлдөг болохыг харуулсан ч, хүний хувьд, рапсын тосны хэрэглээ ба зүрхний өвчлөлийн өсөлт хоёр хоорондоо холбоотой гэдэг нь тогтоогдоогүй.  Лоренцогийн тосыг (эрукийн хүчил болон бусад зүйлээс бүрдсэн тос) удаан хугацаанд хэрэглэхэд хортой нөлөө үзүүлдэг тухай тайлангууд байдаг ч, эрукийн хүчлийг хүнсэнд хэрэглэхэд хортой нөлөөлөл үзүүлсэн тухай дурьдсан мэдээлэл байдаггүй.

1970-аад оны үед амьтан дээр хийсэн судалгаа нийтлэгдсэнээр, Дэлхий дахинийг эрукийн хүчлийн өндөр агууламжтай тосноос татгалзахад хүргэсэн ба

2003 онд, эрукийн хүчил нь хөхөөр хооллож буй гахайнд миокардын липидоз өвчинг үүсгэх хэмжээг үндэслэн, Австалийн хүнсний стандартад хүнсэнд хэрэглэх зөвшөөрөгдсөн дээд хэмжээг 500&nbsp;мг/хоног гэж тогтоосон. Энэ хэмжээ нь хөхөөр хооллож буй гахайнд миокардын липидоз өвчинг үүсгэх хэмжээнээс 120 дахин бага хэмжээ юм. Эрукийн тосны нэг хүнд ноогдох хэрэглээний дундаж нь зөвшөөрөгдсөн дээд хэмжээнээс хавьгуй бага байдаг учир нийтийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдалын хувьд санаа зовох шаардлаггуй юм. Гэсэн хэдий ч тосыг их хэмжээгээр хэрэглэдэг хүн зөвшөөрөгдсөн дээд хэмжээ рүү дөхөж очих магадлалтай юм. Энэ нь, канолагийн тосон дахь эрукийн хүчлийн хэмжээ тосны хүчлүүдийн нийт хэмжээний 2 хувиас хэтэрсэн тохиолдолд бий болох боломжтой.

## Эх сурвалж
Дорнод Туркестан

**Дорнод Туркестан** гэдэг нэршлээр:

* Туркестаны багцаалсан бүс нутгийн Зүүн Туркестан хэсгийг ерөнхийд нь
* Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс дахь Уйгурын өөртөө засах орны Шинжаан
* 1933 оноос 1934 оны хооронд оршин тогтносон Исламын Бүгд Найрмдах Дорнод Туркестан Улс
* 1944 оноос 1949 оны хооронд оршин тогтносон Дорнод Туркестан Улс
Яньбянь тойрог

thumb|200px|Яньбянь тойргийн байршил
**Яньбянь** () — Хятад улсын Гирин мужийн харьяа солонгос үндэстний өөртөө засах **тойрог** (аймаг). 

Улс дотроо Хармөрөн муж, Байшань хот, Гирин хоттой хиллэх ба улсын хилээр Умард Солонгосын Умард Хамгён аймаг, Орос улсын Приморийн хязгаараас зааглагдана.  Тойргийн засаг захиргааны төв - Яньжи хот.

Яньбянь тойрог 42,700 км2 нутаг дэвсгэр, 2,271,600 оршин суугчтай.

## Нутгийн хуваарь 
Дотроо найман нутагт хуваагдана: Хошууны түвшний хот - 6, шянь - 2.

## Хүн ам зүй
Ард түмэн:
*64.55% – хятад үндэстэн
*32.45% – солонгос үндэстэн
*2.52% – манж үндэстэн
* бусад ард түмэн

Яньбяний солонгосчууд ихэвчлэн Ким овогтой. 19-р зуунаас эхлэн Солонгосоос нүүж ирцгээсэн түүхтэй. 

Ангилал:Гириний суурин
Ангилал:Хятадын өөртөө засах тойрог
Ангилал:Солонгосын диаспора
Унуненни

**Эка-франци** гэгддэг **унунени** нь 119 атомын дугаартай, атом масс 315, Uue тэмдэгтэй таамгийн элемент юм.Энэ нь 8-р бүлгийн эхний элемент бөгөөд шүлтийн метал юм.
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:Шүлтийн металл
Унбинилли

**Эка-ради** гэгддэг **унбинилли** нь 120 атомын дугаартай, Ubn тэмдэгтэй таамгийн элемент юм. Энэ нь 8-р бүлгийн 2-р элемент бөгөөд газрын шүлтийн метал юм.
Ангилал:Химийн элемент
Ангилал:Газрын шүлтийн металл
Солонгос

**Солонгосын хойг** бол зүүн талаараа Япон тэнгис, урд талаараа Солонгосын хоолой, баруун талаараа Шар тэнгист тулсан Ази тивийн дорнод захад оршдог хойг юм. Энд Солонгос орон буюу Өмнөд Солонгос, Умард Солонгос оршдог.  

## Газар зүй 
Солонгосын хойг  хөндлөн 200-300 км, гулд 1000-1100 км сунаж 220.8 мянган км² талбай эзэлжээ. Хойгийн зүүн тал уулархаг, хүн ам цөөн. Тэнд Тэбэг зэрэг уулын нуруу, Көмган зэрэг жуулчлалын орон бий. Баруун тал нам доор, хүн ам шигүү суудаг бөгөөд Сөүл, Пёнъян, Инчон мэтийн томоохон хот, Хань, Тэдун зэрэг гол мөрөн байдаг.

I сард температур −20 °C-оос +4 °C хэм, VII сард 24 °C-аас 26 °C хэм байдаг. Жилийн тунадасын хэмжээ 1500 мм.

## Зураг

Зураг:Feb 2011 Heavy Snow on the Korean Peninsula.jpg|Хиймэл дагуулын гэрэл зураг. 2011 оны II сар.
Зураг:Korean Peninsula topographic map.png|Физик газар зүйн зураг
|᠎Ерөнхий газрын зураг

## Тэмдэглэл 
## Эшлэл 
## Цахим холбоос 
Ангилал:Азийн хойг
Ангилал:Япон тэнгисийн хойг
Ангилал:Солонгосын газар зүй
Рянган

**Рянган** (, Гянган, Янган) — Умард Солонгос улсын **аймаг**. 

1954 онд Өмнөд Хамгёнгаас салан байгуулагдсан.

## Газар зүй 
Хойд талаараа Хятад улс, зүүнээрээ Умард Хамгён, урдуураа Өмнөд Хамгён, баруунаараа Чаган аймагтай хиллэдэг.

thumb|Төмөр замын өртөө
## Нутгийн хуваарь 
Рянган аймаг дотроо 1 хот («ши»), 11 хошуу («күнь») болно.

### Хот 
# Хесань

### Хошуу 
# Кабсань
# Кимжонсүг
# Кимхёнгүонь
# Кимхёнжиг
# Пэгам
# Пучонь
# Пүнсо 
# Самжиёнь
# Самсу
# Тэхундань
# Үньхын


Ангилал:Умард Солонгосын аймаг