open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ТАЙКА (TICA)

**ТАЙКА буюу Тайландын Олон Улсын Хамтын Ажиллагааны Агентлаг** (англи. Thailand International Cooperation Agency, товч. TICA) нь 1950 оны 7-р сарын 19-нд анх "Ерөнхийлөгч Трумэний санаачилгатай холбоотой төслүүдийг удирдах" хороо болон гадаад орнуудаас авсан техник, эдийн засгийн тусламжийг хөнгөвчлөх зорилгоор байгуулагдсан. 1963 оны 5-р сарын 4-ний өдөр Засгийн газрын тогтоолоор тус хороог Техник, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны газар (ТЕХ) болгон шинэчилж, 1972-2004 онд Техник, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны газар нь Ерөнхий сайдын Тамгын газрын нэг хэсэг байсан.

Тайланд улс техник, эдийн засгийн тусламж, хөгжлийн хамтын ажиллагааг хүлээн авагчаас хандивлагч болж, 2004 оны 10-р сарын 17-нд DTEC-ийг ***Тайландын Олон улсын хамтын ажиллагааны агентлаг*** (TICA) болгон өөрчилж, Гадаад харилцааны яаманд нэгтгэсэн байна. Одоогийн байдлаар ТАЙКА-ын үндсэн үүрэг Тайландын хөгжлийн хамтын ажиллагаа, түүнчлэн дэлхийн улс орнууд, олон улсын байгууллагуудтай эдийн засаг, нийгэм, техникийн туслалцаа болон төрөл бүрийн сургалтуудыг зохион байгуулдаг байна.
Шингэн уусмал

Шингэн уусмал нь уусгагч нь ус байх уусмал юм. Энэ нь химийн тэгшитгэлд (aq) гэх тэмдэглэгээгээр  тухайн химийн томъёонд хавсаргаж бичигддэг. Жишээлбэл, натрийн хлорид (NaCL) гэгддэг хоолны давсны усан дахь уусмалыг Na+(aq) + Cl-(aq) хэлбэрээр илэрхийлнэ. Шингэн гэдэг үг нь устай холбоотой, түүнтэй төстэй, эсвэл усанд ууссан гэсэн утгатай. Ус нь маш сайн уусгагч бөгөөд байгалиасаа элбэг байдаг тул химийн салбарт хаа сайгүй байдаг уусгагч юм. Туршилтанд усыг уусгагч болгон ашигладаг тул уусгагчийг заагаагүй бол уусмал гэдэг үг нь усан уусмалыг хэлдэг.

Уусгагч нь шингэн боловч ус биш уусмалыг усан бус уусмал гэнэ. 

## Онцлог шинж чанарууд 
Усанд тэсвэртэй (уснаас айдаг) бодисууд усанд сайн уусдаггүй, харин гидрофиль (усанд ээлтэй") нь уусдаггүй. Гидрофиль бодисын жишээ бол натрийн хлорид юм. Усан уусмалд устөрөгчийн ионууд (H+) ба гидроксидын ионууд (OH-) байна. Аррениус тэнцэл [H+][OH-] = Kw = 1 x 10-14 298 K). Хүчил ба суурь нь ус юм. Аррениус хүчлийн жишээ бол усанд ууссан үед устөрөгчийн ионыг задалдаг тул устөрөгчийн хлорид (HCI) юм.

Натрийн гидроксид (NaOH) нь усанд ууссан үед гидроксидын ионыг салгадаг тул Аррениус суурь юм.
Владимир Грайворонский

**Владимир Грайворонский** (орос. *Владимир Викторович Грайворонский*, 1936 онд төрсөн) -Зөвлөлтийн болон оросын монгол судлаач. Оросын Монгол судлалын нийгэмлэгийн орлогч дарга, түүхийн ухааны доктор. ОХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн Солонгос, Монголын тэнхимийн дэд тэргүүн.

Олон улсын монголч эрдэмтдийн III-X их хурал (Улаанбаатар, 1976-2011) болон Орос, Монгол, Япон, Герман, Их Британид зохиогдсон олон улсын хурал, симпозиумд оролцсон. Түүний шинжлэх ухааны бүтээлүүдийг Монгол, Хятад, АНУ, Япон, Герман, Их Британи, Польш, Чех болон бусад орны монгол судлаачид мэддэг.

## Намтар 
1960 онд ЗХУ-ын ГХЯ-ны Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийн (МГИМО) Дорнодын факультетийн монгол ангийг төгссөн. 

1960-1966 онд. – Комсомолын Төв хорооны дэргэдэх Төв комсомолын сургуульд монгол хэлний орчуулагч. 

1966 оноос өнөөг хүртэл (богино завсарлагатайгаар) Оросын ШУА-ийн Дорно дахины судлалын хүрээлэнд ажиллаж байна. Тэрээр түүхийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтэн (1975), түүхийн шинжлэх ухааны доктор (1996) зэрэг хамгаалсан байна. 

1982-1988 онд БНМАУ дахь ЗХУ-ын Элчин сайдын яаманд, 1996-2000 онд– Монгол дахь ОХУ-ын Элчин сайдын яаманд ажиллаж байсан. 

Монгол, англи, украин хэлний мэдлэгтэй. 

## Бүтээлүүд 
Монографи:

* Грайворонский В. В. От кочевого образа жизни к оседлости (на опыте МНР). – М., 1979.
* Грайворонский В. В. Кооперированное аратство Монголии: изменения в уровне жизни (1960-1980 гг.). – М., 1982.
* Грайворонский В. В. Монголия: изменения в структуре семейных бюджетов сельского населения при переходе от социалистической модели развития к рыночной. – М., 1996.
* Грайворонский В. В. Современное аратство Монголии: социальные проблемы переходного периода (1980-1995 гг.). – М., 1997.
* Грайворонский В. В. Реформы в социальной сфере современной Монголии. – М., 2007.
* Грайворонский В. В. Изменения в уровне жизни населения Бурятии (Россия), Монголии и Внутренней Монголии (Китай) в конце ХХ – начале ХХI вв.
* Автор и член редколлегий коллективных монографий «История Монголии. ХХ век» (М., 2007), «Россия и Монголия на пути стратегического партнерства» (М., 2011) и др.
*
Молекулын үүл

Молекулын үүл нь заримдаа оддын үржүүлэг гэж нэрлэгдэх бөгөөд ( хэрэв дотор нь од үүсвэл) нягт, хэмжээ нь тоос хийн мананцар шингээх боломжийг олгодог од хоорондын үүлний нэг төрөл, молекул үүсэх (ихэнхдээ молекулын устөрөгч, H2), H Il үүсэх бүс нутаг юм.  Энэ нь голчлон ионжуулсан хий агуулсан бусад од хоорондын хэсгүүдээс ялгаатай. 

Молекулын устөрөгчийг хэт улаан туяаны болон радио ажиглалтаар илрүүлэхэд хэцүү байдаг тул молекул Н2 байгаа эсэхийг тодорхойлоход ихэвчлэн нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (CO) ашиглагддаг. CO-ийн гэрэлтэх хүч ба H2-ын массын хоорондох харьцаа тогтмол боловч зарим галактикуудын ажиглалтаас шалтгаалан энэ ойлголт эргэлзээ төрүүлдэг. 

Молекулын үүл дотор нягтрал, тоос болон хий ихтэй бүс нутаг байдаг бөгөөд бөөгнөрөл( clumps)  хэмээн нэрлэгддэг. Хэрвээ тоос болон хийг нурахад хангалттай таталцлын хүч байвал энэхүү бөөгнөрөл нь од үүсэх эхлэл болдог.
Биологийн тархалт

Биологийн тархалт гэдэг нь хувь хүний (амьтан, ургамал, мөөгөнцөр, бактери гэх мэт) төрсөн газраасаа үржлийн газар руугаа шилжих хөдөлгөөнийг ("төрсний тархалт"), түүнчлэн нэг үржлийн газраас нөгөө рүү шилжих хөдөлгөөнийг ("үржлийн") хэлнэ. Тархалт нь үр, спор зэрэг үржүүлэгчдийн хөдөлгөөнийг тодорхойлоход хэрэглэгддэг. Техникийн хувьд тархалт нь генийн урсгалд хүргэж болзошгүй аливаа хөдөлгөөн гэж тодорхойлогддог. thumb|
 
Тархах үйлдэл нь явах, шилжүүлэх, төлбөр тооцоо хийх гэсэн гурван үе шатыг агуулдаг бөгөөд эдгээр үе шат бүртэй холбоотой өөр өөр фитнессийн зардал, ашиг тус байдаг. Нэг амьдрах орчноос нөгөөд шилжих замаар хувь хүний тархалт нь хувь хүний бие бялдрын хувьд төдийгүй популяцийн динамик, популяцийн генетик, зүйлийн тархалт зэрэгт нөлөөлдөг. Тархалт ба үр дагаврыг зүйлийн түвшний хувьслын стратеги болон экосистемийн түвшний үйл явцын хувьд ойлгохын тулд тархалтын төрөл, тухайн зүйлийн тархалтын хүрээ, тархалтын механизмыг ойлгох шаардлагатай. Биологийн тархалтыг популяцийн нягтралтай холбож болно.

Тухайн зүйлийн байршлын өөрчлөлтийн хүрээ нь тэлэлтийн хүрээг тодорхойлдог. Биологийн тархалт нь газарзүйн тархалт эсвэл генийн урсгалд саад учруулсаны дараа өмнө нь тусгаарлагдсан популяци (эсвэл бүхэл бүтэн биотас) холилдсон геодисперсалаас ялгаатай байж болно.thumb|
Огторгуйн завсрын дүүргэлт

Одон орон судлалд огторгуйн дүүргэлт гэдэг нь галактик дахь сансар болон оддын систем  хоорондын орон зайд орших бодис ба цацраг юм. Энэ бодис нь ион, атом, молекул хэлбэрийн хий, болон тоос, сансрын туяаг агуулдаг.  

Энэ эь од хоорондын зайг дүүргэж, эхгэн тойрон дахь галактик хоорондын зайтай холилддог. Цахилгаан соронзон цацраг хэлбэрээр ижил эзэлхүүнийг эзэлдэг энерги нь од хоорондын цацрагийн орон юм.  Хэдийгээр огторгуй завсрын дүүргэлт доторх атомын нягтрал нь ихэвчлэн хамгийн сайн лабораторийн вакумаас дээр байдаг ч, мөргөлдөөнүүдийн хоорондох гол чөлөөт зам болон ердийн од хоорондын урттай харьцуулахад богино байдаг тул ISM ( ИСМ) хийтэй ижил маягаар ажиллан, даралтын хүчинд хариу урвал үзүүлж, харилцан үйлчлэлгүй жижиг хэсгүүдийн чуглуулгаас ялгаатай байна. ( тодорхойлвол цусны сийвэн шиг хаа сайгүй бага зэрэг ионжсон байдаг) 

Огторгуйн завсрын дүүргэлт нь бодис нь ионы, атомын эсвэл молекулын эсэх болон бодисын температур ба нягтаас хамаарч ялгагдах олон үе шатуудаас бүрддэг. Огторгуйн завсрын дүүргэлт нь үндсэндээ уётөрөгчөөс, дараа нь бага хэмжээний нүүрстөрөгчийн хүчилтөрөгч ба азот агуулсан гели-ээс бүрдэнэ.
Хүчил шүлтийн урвал

Химийн шинжлэх ухаанд хүчил шүлтийн урвал нь хүчил ба суурийн хооронд явагддаг химийн урвал юм. Үүнийг титрлэх замаар рН-ийг тодорхойлоход ашиглаж болно. Хэд хэдэн онолын тогтолцоо нь урвалын механизм, тэдгээрийн холбогдох асуудлыг шийдвэрлэхэд ашиглах өөр ойлголтуудыг өгдөг (Эдгээрийг хүчил-суурь онол гэж нэрлэдэг) жишээлбэл, Бронстед-Лоури хүчил-суурь онол.

Тэдгээрийн ач холбогдол нь хийн болон шингэн зүйлийн хүчил-суурь урвалыг шинжлэхэд, эсвэл хүчил ба суурийн шинж чанар нь бага зэрэг тодорхойгүй байх үед тодорхой болно. Эдгээр ойлголтуудын эхнийхийг 1776 онд Францын химич Антуан Лавуазье гаргажээ.

Хүчил шүлтийн урвалын загваруудыг бие биенээ нөхдөг онол гэж үзэх нь чухал. Жишээлбэл, одоогийн Льюисын загвар нь хүчил ба суурь гэж юу болох талаар хамгийн өргөн хүрээтэй тодорхойлолттой бөгөөд Бронстед-Лоуригийн онол нь хүчил, суурь гэж юу болох тухай, Аррениусын онол нь хамгийн хязгаарлагдмал байдаг.
Хийсвэрлэл

Хийсвэрлэл гэдэг нь тодорхой жишээ, шууд (бодит эсвэл тодорхой) илэрхийлэгч, эхний зарчим эсвэл бусад аргуудын хэрэглээ, ангиллаас ерөнхий дүрэм, ойлголтыг олж авах үйл явц юм.

"Хийсвэрлэл" гэдэг нь энэ үйл явцын үр дүн бөгөөд бүх дэд ойлголтуудад нийтлэг нэр үг болж, холбогдох ойлголтуудыг бүлэг, талбар, ангилал болгон холбодог ойлголт юм.

Үзэл баримтлал эсвэл ажиглагдаж болох үзэгдлийн мэдээллийн агуулгыг шүүж, зөвхөн тодорхой зорилгод хамааралтай талуудыг сонгох замаар үзэл баримтлалын хийсвэрлэлийг үүсгэж болно. Жишээлбэл, арьсан хөлбөмбөгийг бөмбөгний тухай илүү ерөнхий санаа болгон хийсвэрлэх нь зөвхөн бөмбөгний ерөнхий шинж чанар, зан үйлийн талаархи мэдээллийг сонгох бөгөөд тухайн бөмбөгний бусад үзэгдэл, танин мэдэхүйн шинж чанарыг хассан боловч арилгахгүй. Төрөл-жетоны хувьд төрөл (жишээ нь, "бөмбөг") нь тэмдэгтээсээ (жишээ нь, "тэр хөлбөмбөгийн арьсан бөмбөг") илүү хийсвэр байдаг.

Хоёрдогч хэрэглээнд хийсвэрлэх нь материаллаг үйл явц бөгөөд доорх сэдвүүдэд авч үзэх болно.

Гарал үүсэл

Үндсэн нийтлэл: Зан төлөвийн орчин үеийн байдал

Хийсвэрлэлээр сэтгэх нь 50,000-100,000 жилийн өмнө үүссэн гэж үздэг орчин үеийн хүний зан үйлийн гол шинж чанаруудын нэг гэж антропологич, археологич, социологчид үздэг. Түүний хөгжил нь хүний хэл ярианы хөгжилтэй нягт холбоотой байх магадлалтай бөгөөд энэ нь (ярианы болон бичгийн аль аль нь) хийсвэр сэтгэлгээг хамарч, хөнгөвчлөх боломжтой юм.
Галактик утас

Сансар судлалд галактикийн утаснууд галактикийн хэт бөөгнөрөлүүдийн хананаас бүрдэх нь орчлон ертөнц дээр мэдэгдэж буй хамгийн том ертөнц доторх бүтэц юм. Эдгээр асар том, утас шиг бүрдэл нь ихэвчлэн 50/цагаас 80/цаг Мегапарсек (160-аас 260 мегагэрлийн жил) хүрч чаддаг  - өнөөг хүртэл олдсон хамгийн том нь 3 гигапарсек (9.8 Гли) урттай Геркулес-Кона Бореалисын цагаан хэрэм бөгөөд хоосон зай хоорондын хил хязгаарыг бүрдүүлнэ. Орчлон ертөнцийн тэлэлт хурдасч байгаатай холбоотойгоор

галактикийн утаснуудыг бүрдүүлдэг таталцлын хүчээр холбогдсон галактикуудын салангид кластерууд нь бие биенээсээ хурдацтай холдон холын ирээдүйд тэд татан буугдах болно.

Галактикийн утаснууд нь сансар огторгуйн сүлжээг бүрдүүлдэг бөгөөд ерөнхий орчлон ертөнцийн ерөнхий бүтцийг тодорхойлдог.

Нээлт

1980-аад оны сүүлчээс супер кластераас илүү том бүтцүүдийн нээлтүүд эхэлсэн. 1987 онд Хавайлийн их сургуулийн одон орон судлалын хүрээлэнгийн одон орон судлаач Р.Брент Тулли нь Pisces-Cetus Supercluster Complex гэж юу болохыг тогтоожээ. 1989 онд CfA2 Цагаан хэрмийг нээн илрүүлсэний дараагаар 2003 онд Слоан цагаан хэрэм нээсэн.
Бичил биетний үндэс давхарга

Микробын дэвсгэр нь  бичил биетний олон давхаргат хуудас бөгөөд голчлон бактери ба археа, эсвэл дан бактери байдаг. Микробын дэвсгэр нь ихэвчлэн янз бүр төрлийн материалын хоорондох холбоос дээр ургадаг

бөгөөд усан доорх эсвэл чийгтэй гадаргуу дээр байдаг боловч цөлд цөөхөн хэд нь амьд үлддэг. Цөөн хэд нь амьтдын эндосимбионт болсон байдаг.

Хэдийгээр дээд тал нь хэдхэн сантиметр зузаантай ч бичил биетний дэвсгэр нь өргөн хүрээний химийн дотоод орчин хэсгийг бий болгохын улмаар тэжээгдэх эсвэл зонхилох химийн нэгдлүүдийг тэдгээрийн түвшинд тэсвэрлэх боломжтой бичил биетний давхаргаас бүрддэг. Чийглэг нөхцөлд  дэвсгэр нь ихэвчлэн бичил биетнээс ялгардаг нялцгай биетээр бэхлэгддэг.

Ихэнх тохиолдолд бактери утаснуудаас бүрдсэн орооцолдсон тор үүсгэдэг нь дэвсгэрийг илүү хатуу болгодог. Хамгийн сайн танигдсан биет хэлбэрүүд нь строматопил гэж нэрлэгдэх хавтгай дэвсгэр болон нам багана бөгөөд бөмбөрцөг хэлбэрүүд ч байдаг. Бичил биетний дэвсгэр нь дэлхий дээрх хамгийн эртний бүтээл бөгөөд манай гаригийн экосистемд  чухал гишүүн, тэжээгчид байсанг илтгэх 3500 сая жилийн өмнөх олдворын сайн нотолгоо байдаг. Эхэндээ тэд усан дулааны агааржуулалт болон химийн "хоол"-ноос энерги авахын тулд хамаардаг байсан боловч фотосинтезийн хөгжил нь дэвсгэрийг гадна орчинд илүү их энергийн эх үүсвэр болох нарны гэрлийг ашиглах боломжийг олгосон.
Жорж Стрэйт

**Жорж Харвэй Стрэйт** (англи. *George Harvey Strait*; 1952 оны 5-р сарын 18-нд төрсөн) — америкийн 1980-2000 онуудад алдартай байсан кантри дуучин. Өнөөг хүртэл дуучин Америкийн янз бүрийн кантри чартуудад 1-р байранд орсон 60 синглтэй бөгөөд үүнээс 44 нь Billboard Hot Country Songs-д 1-рт бичигдсэн байна. Нэмж дурдахад Стрейт хэд хэдэн уран сайхны кинонд тоглосон бөгөөд хамгийн амжилттай нь 1992 оны  "Жинхэнэ Хөдөө" (англи. *Pure Country*) юм.

Стрейт 1981 онд "Unwound" дуугаараа Hot Country Singles шоуны 6-р байранд орж байсан үеэс хойш 30 жил дараалан Billboard-ын жагсаалтад дор хаяж нэг шилдэг 10 сингл орсон түүхэн дэх анхны уран бүтээлч дуучин болсон юм.

2008 оны 10-р сард "Кантри хөгжмийн академи" (англи. Academy of Country Music) Жорж Стрейтийг 2000-аад оны 10 жилийн (2000-2009) кантри хөгжмийн уран бүтээлчээр нэрлэсэн байна. Тэд өмнө нь 1960-аад онд Марти Роббинс (англ. *Marty Robbins*; 1925 —1982), 1970-аад онд Лоретта Линн (англи. *Loretta Lynn*), 1980-аад онд Алабама дөрвөл, 1990-ээд онд Гарт Брукс нар байсан.
Кембрийн тэсрэлт

Кембрийн тэсрэлт, кембрийн цацраг, кембрийн төрөлжилт, эсвэл биологийн том банг гэдэг нь кембрийн үед ойролцоогоор 538.8 сая жилийн өмнөх цаг хугацааны зайг хэлэх бөгөөд Палеозойн эхэн үе бол амьдралын нарийн төвөгтэй гэнэтийн цацраг туяа байсан бөгөөд бараг бүх гол амьтдын фила чулуужсан олдворуудад илэрч эхэлсэн. Энэ нь 13-25 сая орчим олон жил үргэлжилсэн бөгөөд орчин үеийн ихэнх метазоан филагийн ялгаа гарсан.Үйл явдал болсон бусад бүлгүүдийн организмын томоохон төрөлжилтийг дагалддаг [a] Jal Кембрийн эхэн үеийн төрөлжилтөөс өмнө юм.

[b] ихэнх организмууд харьцангуй энгийн, бие даасан эсүүд эсвэл жижиг олон эст организмууд болон колони хэлбэрээр зохион байгүүлагддаг. Төрөлжүүлэх хурл нь удалгүй хурдасч, амьдралын олон зүйлс нарийн төвөгтэй болон өнөөдрийнхтэй төстөй болж эхлэв. Өнөөгийн бараг бүх амьтны төрөл энэ үед гарч ирсэн[14][15] бөгөөд үүнд хамгийн эртний хөвч амьтдыг оруулдаг.
Хувьслын хөгжлийн биологи

Хувьслын хөгжлийн биологи (албан бусаар эво дево) нь янз бүрийн организмын хөгжлийн үйл явцыг харьцуулж, хөгжлийн үйл явц хэрхэн хөгжсөнийг дүгнэдэг биологийн судалгааны салбар юм.

Энэ талбар 19-р зууны  эхэн үеэс хөгжиж ирсэн бөгөөд үр хөврөл судлал нь нууцлаг зүйлтэй тулгарсан. Амьтан судлаачид үр хөврөлийн хөгжлийг молекулын түвшинд хэрхэн удирдаж байгааг мэдэхгүй байв. Чарльз Дарвин ижил төстэй үр хөврөлтэй байх нь нийтлэг удам угсаатай гэсэн үг боловч 1970-д он хүртэл ахиц дэвшил багатай байсан гэж тэмдэглэжээ. Дараа нь рекомбинант ДНХ технологи нь үр хөврөлийг молекул генетиктэй нэгтгэсэн. Эртний нээлт бол эукариотуудын өргөн хүрээний хөгжлийг зохицуулдаг гомеотик генүүд байв.

Энэ талбар нь хувьслын олон үндсэн ойлголтуудаас бүрддэг. Нэг нь гүн гомологи буюу шавьж, сээр нуруутан амьтад, цефалопод нялцгай биетүүдийн нүд зэрэг бие биенээсээ тусдаа хөгжсөн гэж бодож байсан өөр эрхтнүүд нь эво-дево генийн хэрэгслийн багцаас рах 6 зэрэг ижил төстэй генүүдээр хянагддаг болохыг тогтоосон.
Дархлааны систем

Дархлаа нь бие махбодийг өвчнөөс хамгаалдаг биологийн тогтолцооны сүлжээ юм. Энэ нь вирусээс эхлээд шимэгч хорхой хүртэлх олон төрлийн өвчин үүсгэгч болон хавдрын эсүүд, модны өргөс зэрэг биетүүдийг илрүүлэн ялган таниж, бие махбодын өөрийн эд эсээс ялгадаг.  Олон амьд амьтдын төрөл зүйлс дархлааны хоёр том дэд системтэй байдаг. Төрөлх дархлааны систем нь өргөн хүрээний нөхцөл байдлууд болон өвчин өдөөгчдөд урьдчилан тохируулсан хариу үйлдэл үзүүлдэг. Дасан зохицогч  дархлааны систем нь урьд өмнө нь тохиож байсан өвчин үүсгэгчдийн молекулуудыг шинжлэн таньж тусгай хариу үйлдэл үзүүлэх замаар ажилладаг. Аль аль нь үүрэг гүйцэтгэхийн тулд молекул болон  эсийг ашигладаг.

Бараг бүх амьд биет ямар нэгэн дахрлааны системтэй байлаг. Бактери нь вирусын халдвараас хамгаалах фермент хэлбэрийн анхан шатны шинжит дархлааны системтэй байдаг. Бусад үндсэн дархлааны үйл ажиллагаанууд эртний ургамал болон амьтдад үүссэн бөгөөд одоогийн үр удамдаа хадгалагдан үлдсэн.
Кантри хөгжим

**Кантри хөгжим**  (англи. *country music*, шууд утгаар. «хөдөө тосгоны ая дуу») - АНУ-ын өмнөд болон баруун хэсгийн хөдөө тосгоны цагаан арьст хүмүүсийн дунд үүссэн хөгжмийн ерөнхийлсөн нэр бөгөөд Хойд Америкт Европоос ирж суурьшсан эхний үеийн хүмүүсийн авчирсан бүжгийн аялгуун дээр үндэслэсэн дуу юм. "Кантри*"* гэх нэр томьёог 1940-өөд оноос хэрэглэх болсон, өмнө нь уг хөгжмийг *хил­лбил­ли* (англи. *hillbilly music*) гэж нэрэлдэг байжээ. Энэ хөгжим нь Теннесси, Кентакки, Хойд Каролина мужуудын уулархаг бүс нутгийн сонирхогчдын хөгжимчдийн дунд удаан хугацаанд хадгалагдан ирсэн байна. 

Агуулгын хувьд кантри хөгжимчдийн дуу хөдөөгийн ардын аман зохиолын энгийн сэдэвтэй ойр байдаг. Энэ хөгжмийн урлагийн гол сүнс нь гитар, мандолин зэрэг утсан хөгжмийн зэмсгүүд юм. Хэдэн зууны турш Америкийн тариачдын гол хөгжмийн зэмсэг байсан ардын хийл-хуур нь анхнаасаа л хөгжмийн эгшигт өвөрмөц аяыг өгдөг байжээ. 

Хар арьстнуудын хөгжмийн соёлын нөлөө нь хэмнэл, тайван аялгууны арга барил, банжо, гармоника зэмсэг ашиглах зэргээр кантри хөгжимд хамгийн тод илэрдэг. Дуу авианы бичлэг, радио бий болсноор өргөн тархсан кантри хөгжим эцэстээ Америкийн алдартай хөгжмийн нэг хэсэг болжээ.

"The Little Old Log Cabin in the Lane" бол 1871 онд Синсиннати мужийн Уилл Хэйес хөгжмийн урлагийн тоглолтод зориулан бичсэн өнөөгийн анхны баримтжуулсан кантри дуу юм. “Өвгөн тахиа дуугарав, азарган тахиа дуулах нь” («Old Hen Cackled and the Roosters Gonna Crow») гэдэг нь үеэс үед уламжлагдан ирсэн ардын хийл-хуурын эртний ая юм. Хэзээ, хэн бичсэнийг мэдэгдэхгүй, хөгжимчин, дуучин бүр өөр өөрийнхөөрөө тоглож дуулдаг байжээ. Хүмүүс бүжиглэж, амарч, хөгжилдөж байх үеэрээ энэ аялгуу олон жил эгшиглүүлжээ. Прагматик Жон Карсон «The Little Old Log Cabin in the Lane» гэсэн нэрээр бичлэг хийж амжилт олжээ. 

1925 оны 10-р сараас хойш кантри хөгжим радиогоор тогтмол сонсогддог болсон - "Хуучин Гранд Опер" (англи. *Grand Ole Opry*) радио нэвтрүүлэг гарч, өнөөг хүртэл шилдэг улс орны хамтлаг, жүжигчдийн концертыг шууд дамжуулж байна.

1940-өөд онд кантри хөгжим илүү хүчтэй байр сууриа хөгжмийн салбарт олж авсан. 1940-өөд оны эцэс гэхэд үндэсний хэмжээний амжилтанд хүрч, дараагийн хэдэн үеийнхэнд кантри дуучны дүр төрхийг бий болгоод зогсохгүй, энэ төрлийн дууны ердийн сэдвийг тодорхойлсон Хэнк Уильямс (1923-1953) тус төрөлд нэр хүндтэй болоход онцгой нөлөө үзүүлсэн. Уг кантри хөгжмийн дууны сэдвүүд - эмгэнэлт хайр, ганцаардал, ажил, амьдралын зовлон байсан.
Дасан зохицох дархлааны систем

Дасан зохицох дархлааны систем мөн олдмол эсвэл нарийвчилсан гэж нэрлэгдэх нь дархлааны тогтолцооны тусгай системээс бүрддэг дэд систем бөгөөд өвчин үүсгэгчдийг устгах эсвэл өсөлтөөс сэргийлдэг. Олдмол дархлааны систем нь сээр нуруутан амьтдад байдаг дархлааны үндсэн хоёр аргын нэг юм. ( нөгөө нь төрөлх дархлааны систем).

Төрөлх тогтолцооны нэгэн адил дасан зохицох дархлаа нь макромолекулуудаар дамждаг дархлааны бүрэлдэхүүн дэх болон эсийн иммунитетийн хэсгүүдийг агуулж, халдагч өвчин үүсгэгч жижиг организмыг устгадаг. Өргөн тархсан өвчин үүсгэгчдийн ангилалд хариу үйлдэл үзүүлэхээр урьдчилан програмчлагдсан байдаг төрөлх дархлаанаас ялгаатай нь дасан зохицох дархлааны систем нь бие махбодид учирсан эмгэг төрүүлэгч бүрд нарийвчилан хариу үйлдэл үзүүлдэг.

Дасан зохицох дархлаа нь тусгай өвчин үүсгэгчид анхдугаар хариу үйлдэл үзүүлсэний дараагаар дархлаа судлалын ой санамжийг бий болгон ирээдүйд тухайн өвчин үүсгэгчтэй тургарах үед илүү сайн хариу үйлдэл үзүүлэхэд хүргэдэг. Эсрэг бие нь дасан зохицогч дархлааны системийн чухал хэсэг юм.  Энэ систем нь урт хугацааны хамгаалалтаар хангах боломжтой бөгөөд заримдаа хүний бүх амьдралын туршид ч байж болно. Жишээлбэл, улаан бурхан өвчнөөс эдгэрсэн хүн одоо насан туршдаа энэ өвчнөөс хамгаалагдсан; буёад тохиолдолд сархин цэцэгтэй адил насан туршийн хамгаалалт өгдөггүй.
Төрөлх дархлааны систем

Төрөлхийн буюу тусгай бус дархлааны систем нь дархлаа хамгаалах хоёр үндсэн аргын  нэг юм. (бусад нь сээр нуруутан амьтдад байх дасан зохицогч дархлааны систем). Төрөлх дархлааны систем нь хамгаалалтын өөр арга бөгөөд ургамал, мөөгөнцөр, шавж мөн олон эсийн организмуудад байдаг дархлааны системийн давамгайлсан хариу үйлдэл юм. ( сээр нуруутан амьтдаас бусад)

Төрөлх дархлааны тогтолцооны үндсэн үүрэг нь:

-Химийн хүчин зүйлс болон цитокин (cytokines) хэмээн нэрлэгдэх химийн эвлүүлэгчдийг үүсгэх замаар халдварын голомтод дархлааны эсийг элсүүлэх

-бактерийг тодорхойлох, эсийг идэвхжүүлэх, цогц эсрэг бие эсвэл үхсэн эсийн цэвэрлэгээг дэмжихийн тулд нэмэлт цувааг ажиллуулах

-тусгай цагаан эсүүдийн тусламжтайгаар эд эрхтэнгүүд, цус, тунгалагт агуулагдах гадны бодисыг ялган тогтоож устгах

-Антиген буюу эсрэг төрөгч бүтээх замаар дархлааны системийг ажиллуулах

-Халдвар үүсгэгчдэд биетийн болон химийн саад тотгор болох; биет арга хэмжээгээний нэг болох арьс ба химийн арга хэмжээгээний нэг болох гэмтэл эсвэл бие махбодийн хамгаалалт буюу эхний шугмыг гэмтээх бусад бэртэл (эзэн биед нэвтэрч чадсан өвчин үүсгэгч бичил биетнээс хамгаалдаг хими хэлбэрийн эсвэл хоёрдугаар шатны биет саадаас андуурамгүй ялгаатай).
Генетик өвчин

Генетикийн эмгэг нь геном (genome) дахь нэг эсвэл түүнээс дээш гажигтай холбоотой эрүүл мэндийн асуудал билээ. Энэ нь дан ген (моноген) эсвэл олон генийн (полиген) өөрчлөлтөөс үүдэлтэй байх боломжтойгоос гадна хромосомын гажигаас үүдэж болно. Хэдийгээр полиген эмгэгүүд хамгийн түгээмэл боловч энэ нэр томъёо нь ихэвчлэн ген эсвэл хромосомын нэг удамшлын шалтгаантай эмгэгийн  тал дээр ашиглагддаг. Мутаци (өөрчлөлт) үр хөврөлийн хөгжлөөс өмнө үүсэх боломжтой ч (a de novo mutation), гажсан ген тээгч эцэг эхээс (autosomal recessive inheritance) эсвэл эмгэгтэй эцэг эх хоёрын аль нэгээс өвлөгдөж болно(autosomal dominant inheritance). Хэрэв удамшлын эмгэг нь эцэг эхийн аль нэг эсвэл хоёулангаас нь өвлөгдсөн бол энэ нь мөн удамшлын өвчин гэж ангилагддаг. Зарим эмгэгүүд нь X  хромосом дээрх мутациас үүдэлтэй байдаг ба X-тэй холбоотой удамшлын шинж чанартай байдаг. Маш цөөхөн эмгэг  Y  хромосом эсвэл митохондрийн ДНХ дээр удамшдаг (тэдгээрийн хэмжээнээс хамаарч).

Анагаах ухааны ном бичвэрүүдэд танигдсан 6000 генетикийн эмгэгүүд болон шинэ эмгэг цаг үргэлж нэмэгдэн тайлбарлагдсаар байна. 600 гаруй генетик өвчинг эмчлэх боломжтой байдаг.
Дархлаа судлалын ой санамж

Дархлааны судлалын ой санамж нь бие махбодид өмнө нь тулгарч байсан эсрэг төрөгчийг таньж, түүнд тохирох хариу урвалыг үүсгэх дархлааны системийн чадвар юм. Нийтдээ тэд хоёрдогч, гуравдагч болон бусад дараагийн дархлаатай ижил эсрэгтөрөгчид хариу урвал. Дасан зохицох дархлааны систем болон эсрэгтөрөгч-тусгай рецептор ( TCR эсрэгбие) дасан зохицох дархлааны санах ойг хариуцдаг. 

Аюултай холбоотой эсрэгтөрөгчөөр өдөөгдсөн дархлааны хариу үйлдэлийн дараагаар зарим T болон B тусгай эсрэгтөрөгч эсүүд биед үлдэж, урт хугацаат санах ойн T болон B эсүүд болдог. Ижил эсрэгтөрөгчтэй дахин тулгарсны дараа тэд эсрэгтөрөгчийг таньж, илүү хурдан бөгөөд илүү хүчтэй хариу үйлдэл үзүүлдэг.  Дархлаа судлалын ой санамж нь вакцинжуулалтын үндэс юм. Шинээр гарч ирж буй нөөцүүд нь PAMPs эсвэл DAMPs-ийн тусламжтайгаар төрөлхийн дархлааны систем хүртэл хариу үйлдэл болон өвчин үүсгэгчийн устгалыг өмнөх өдөөлтийн дараагаар илүү үр дүнттэй хариу үйлдэл үзүүлж чаддаг болохыг харуулж байна. Төрөлхийн дархлааны ой санамж (бас бэлтгэсэн дархлаа гэж нэрлэдэг ) нь тусгай эсрэгтөрөгч биш эсвэл генийн өөрчлөлтөөс хамаардаггүй боловч эпигенетик програмчлалын ба эсийн бодисын солилцооны өөрчлөлтөөс үүдэн өөр өөр хариу үйлдэл үзүүлдэг. Төрөлх дархлааны ой санамж нь сээр нуруутан болон сээр нуруугүй амьтдад ажиглагддаг.
ДНХ-ийн засварлал

ДНК-ийн засварлал гэдэг нь ДНК молекулууд өөрсдийн геномыг кодлон эсийн гэмтлийг тодорхойлж, засах үйл явцын цуглуулгыг хэлнэ. Хүний эсэд хэвийн бодисын солилцооны үйл ажиллагаа болон цацраг аль аль нь ДНК-ийн гэмтэл учруулж, үр дүнд нь эс бүрт  хэдэн арван бие даасан молекулын гэмтэл өдөр бүр тохионо. Эдгээр гэмтлүүдийн ихэнх нь ДНК-ийн молекулын бүтцийн гэмтлийн шалтгаан болон эсийн ДНК-дийн кодчилолд нөлөөлдөг эсийг хуулбарлах чадварыг устгаж эсвэл өөрчилж болно. Бусад гэмтлүүд митозоор дамждаг охин эсүүдийн амьд байх чадварт нөлөөлдөг эсийн геэомид боломжит аюултай мутаци өдөөдөг. Үүний үр дүнд ДНКийн засварлалтын үйл явц ДНКийн бүтцийн гэмтэлд хариу үйлдэл үзүүлсэнээр идэвхтэй байдаг. Ердийн засварын үйл явц бүтэлгүйтэх, эсийн апоптоз үүсэхгүй үед ДНК-ийн нөхөж баршгүй гэмтэл, түүний дотор давхар хэлхээний тасралт болон хөндлөн холбоосууд үүсч болно. ( хоорондын хөндлөн холбоосууд эсвэл ICL ). Энэ нь эцэстээ хорт хавдар эсвэл хоёрдугаар таамаглал тутамд хавдар үүсэхэд хүргэнэ. 

ДНК-ийн засварын хурд ни эсийн төрөл, эсийн нас болон эсийн гаднах орчин зэрэг олон хүчин зүйлсээс хамаардаг.
Дархлааны хариу урвал

Дархлааны хариу урвал нь гадны хүчин зүйлээс хамгаалах зорилгоор үрэвслийн үед бие махбодид тохиолддог физиологийн урвал юм. Эдгээрт олон төрлийн хорт бодис, вирус, эсийн доторхи болон гаднах бактери, эгэл биетэн, гельминт, мөөгөнцөр багтдаг бөгөөд эдгээр нь биеэс цэвэрлэгдээгүй тохиолдолд үндсэн /эзэн/ организмын эрүүл мэндэд ноцтой асуудал учруулж болзошгүй юм. 

Үүнээс гадна дархлааны хариу урвалын бусад хэлбэрүүд байдаг. Жишээлбэл, хоргүй эксоген хүчин зүйлүүд ( цэцгийн тоос, хүнсний бүрэлдэхүүн хэсэг )  харшил үүсгэдэг, мөн латекс болон металлууд нь харшил үүсгэдэг. Шилжүүлэн суулгасан эд ( жишээ нь цус) эсвэл эрхтэн шилжүүлэн суулгахад эсрэг өвчин үүсгэдэг. Жирэмсэн эмэгтэйчүүдэд Rh өвчин гэж нэрлэгддэг дархлааны идэвхигүй хэлбэрийн төрөл ажиглагддаг. Дархлааны хариу урвалын эдгээр онцгой хэлбэрийг хэт мэдрэгшил гэж ангилдаг. Дархлааны хариу урвалын өөр нэг онцгой хэлбэр нь хавдрын эсрэг дархлаа юм. 

Ерөнхийдөө дархлааны хариу урвал нь төрөлхийн болон олдмол 2 салаатай бөгөөд тэдгээр нь эмгэг төрүүлэгч бичил биетнээс хамгаалдаг. Хоёр салбар хоёулаа humoral ба эсийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг оролцуулдаг
Ионы нэгдэл

Химийн шинжлэх ухаанд ионы нэгдэл гэдэг нь ион холбоо гэж нэрлэгддэг электростатик хүчээр нэгдмэл ионуудаас тогтсон химийн нэгдэл юм. Энэ нэгдэл нь ерөнхийдөө төвийг сахисан боловч катион гэж нэрлэгддэг эерэг цэнэгтэй ионууд болон анионууд гэж нэрлэгддэг сөрөг цэнэгтэй ионуудаас бүрддэг. Эдгээр нь натрийн хлорид дахь натри (Na+) ба хлорид (Cl-) зэрэг энгийн ионууд эсвэл аммонийн карбонат дахь аммонийн (NH+4) болон карбонат (CO2-) ионууд зэрэг олон атомт ионууд байж болно. Ионы нэгдэл доторх бие даасан ионууд нь ихэвчлэн хамгийн ойрын олон хөрштэй байдаг тул молекулуудын нэг хэсэг биш, харин тасралтгүй гурван хэмжээст сүлжээний нэг хэсэг гэж үздэг. Ионы нэгдлүүд нь ихэвчлэн хатуу үед талст бүтэц үүсгэдэг. Ионы нэгдэлд гидроксид (OH-) эсвэл исэл (02-) агуулсан ионы нэгдлүүдийг суурь гэж ангилдаг. Эдгээр ионгүй ионы нэгдлүүдийг давс гэж нэрлэдэг бөгөөд хүчил шүлтийн урвалаар үүсдэг. Ионы нэгдэлийг уусгагчийг ууршуулах, тунадасжуулах, хөлдөөх, хатуу төлөвт урвал эсвэл реактив металлыг галоген хий гэх мэт реактив бус металлуудтай электрон дамжуулах урвалаар бүрдүүлэгч ионуудаас гаргаж авч болно.
Пост-сонгодог түүх

Дэлхийн түүхэнд **пост-сонгодог түүх** гэж ойролцоогоор МЭ 500-аас МЭ 1500 он хүртэлх үеийг хэлдэг бөгөөд энэ нь ойролцоогоор Европын Дундад зууны үетэй тохирч байгаа юм. Энэ үе нь соёл иргэншлийн газарзүйн хувьд өргөжиж, соёл иргэншил хоорондын худалдааны сүлжээ хөгжсөнөөр онцлог юм. Энэ үеийг дундад зууны үе, эртний эрин үе, эртний эрин үе, орчин үеийн эрин үе, орчин үеийн эрин үе гэж нэрлэдэг. Монголын эзэнт гүрэн Европ, Азийг холбосон нь хоёр бүс нутгийн хооронд аюулгүй худалдаа, тогтвортой байдлыг угтав.Нийтдээ дэлхийн хүн ам энэ хугацаанд хоёр дахин нэмэгдэж, МЭ 500 онд ойролцоогоор 210 сая байсан бол МЭ 1500 онд 461 сая болжээ. Энэ хугацаанд хүн ам нь ерөнхийдөө бага зэрэг өссөн боловч Монголчуудын байлдан дагуулал, Юстинианы тахал, хар үхэл зэрэг үйл явдлуудын улмаас санамсаргүй бууралтыг даван туулсан.

Ангилал:Түүх эрин үеэр
Ангилал:Дэлхийн түүх
Ангилал:Дундад зуун
Энзимийн катализ

Энзимийн катализ

Энзимийн катализ нь "энзим" болох биологийн урвалын хурдыг нэмэгдүүлэдэг юм. Ихэнх энзим нь уураг бөгөөд химийн урвал юм. Энзимийн дотор ерөнхийдөө катализ нь идэвхтэй төвд явагддаг.

Ихэнх энзим уургийн гинж эсвэл олон дэд нэгжийн гинжээс бүрддэг ба тэр нь уурагуудаас бүрддэг. Энзимүүд нь ихэвчлэн металлын ионууд эсвэл кофактор гэх органик молекулууд (жишээлбэл, аденозин трифосфат) зэрэг уургийн бус хэсгүүдийг агуулдаг. Олон тооны кофакторууд нь витамин бөгөөд тэдгээрийн амин дэмийн үүрэг нь бодисын солилцооны биологийн катализаторд ашиглахтай холбоотой. Эсийн доторх биохимийн урвалын катализ нь амин чухал , учир нь бодисын солилцооны хувьд чухал биш ч ихэнх нь катализаторгүй үед маш бага хурдтай байдаг. Уургийн хувьслын нэг хөдөлгөгч хүчин зүйл бол катализаторын үйл ажиллагааг оновчтой болгох явдал боловч зөвхөн хамгийн чухал ферментүүд нь катализаторын үр ашгийн хязгаарт ойрхон ажилладаг бөгөөд олон энзимүүд нь оновчтой биш юм. Энзимийн катализийн чухал хүчин зүйлүүд нь ерөнхий хүчил ба суурийн катализ, орбиталийн , энтропикийн хязгаарлалт, чиг баримжаа олгох нөлөө (жишээ нь түлхүүр цоожын катализ), түүнчлэн уургийн динамиктай холбоотой хөдөлгөөнт нөлөө.

Энзимийн катализийн механизмууд нь харилцан адилгүй боловч бусад төрлийн химийн катализтай ижил төстэй байдаг тул хамгийн чухал хүчин зүйл нь урвалж (эсвэл субстрат) -ыг бүтээгдэхүүнээс тусгаарлах энергийн саадыг багасгадаг.
Аж үйлдвэрийн хий

**Аж үйлдвэрийн хий** нь азот, хүчилтөрөгч, нүүрстөрөгчийн давхар исэл, аргон, устөрөгч, гели, ацетилен зэрэг үйлдвэрт ашиглахаар үйлдвэрлэсэн хийн материал юм, гэхдээ эдгээр хий үйлдвэрлэдэг хийн цилиндрийн үйлдвэрт бусад олон хий, хольцууд байдаг. Үүнийг үйлдвэрийн хий гэж нэрлэдэг. Энэ нь хий үйлдвэрлэх, ашиглах тоног төхөөрөмж, технологийн нийлүүлэлтийг багтаасан гэж үздэг. Үйлдвэрлэл нь өргөн хүрээний химийн аж үйлдвэрийн нэг хэсэг юм (үйлдвэрлэлийн хийг ихэвчлэн "тусгай химийн бодис" гэж үздэг).

Аж үйлдвэрийн хий нь газрын тос, байгалийн хий, нефть хими, химийн бодис, эрчим хүч, уул уурхай, ган хайлуулах, металл, байгаль орчныг хамгаалах, анагаах ухаан, эм зүй, биотехнологи, хүнс, ус, бордоо, цөмийн эрчим хүч, электроник, сансар огторгуй зэрэг олон салбарт ашиглагддаг. . Аж үйлдвэрийн хий нь бусад аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүдэд зарагддаг; Энэ нь ихэвчлэн аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжийн үйлчлүүлэгчдэд их хэмжээний захиалга өгөх бөгөөд процессын байгууламж эсвэл дамжуулах хоолой барихаас эхлээд цилиндрийн хий нийлүүлэх хүртэлх өргөн хүрээг хамардаг.

Зарим худалдааны бизнесийг ихэвчлэн бөөний үнээр нийлүүлдэг холбоотой орон нутгийн агентуудаар дамжуулан хийдэг. Энэ бизнес нь хийн баллон болон холбогдох тоног төхөөрөмжийг худалдаачид болон хааяа олон нийтэд худалдах, түрээслэх үйл ажиллагааг хамардаг.
Катализ

Катализ гэдэг нь катализатор гэж нэрлэгддэг нэмэлт бодисоос болж химийн урвалын хурдыг нэмэгдүүлдэг. Катализаторууд урвалд зарцуулагдахгүй урвалыг өөрчлөгдөөгүй хэвээр үлддэг.Хэрэв урвал хурдан бөгөөд катализатор хурдан бол маш бага хэмжээний катализатор хангалттай байдаг.Холих, гадаргуугийн талбай, температур нь урвалын хурдад чухал хүчин зүйл болдог. Катализатор нь ихэвчлэн нэг буюу хэд хэдэн бодистой урвалд орж, катализаторыг нөхөн сэргэх явцад эцсийн урвалын бүтээгдэхүүнийг өгдөг завсрын бодис үүсгэдэг.

Хурдны өсөлт катализаторгүй механизмаас хамаагүй хурдан байж болох өөр механизмаар урвал явагдах боломжийг олгодог. Гэсэн хэдий ч катализаторгүй механизм урвал явуулах боломжтой тул нийт хурд (катализатортой-катализаторгүй) зөвхөн катализаторын оролцоотойгоор нэмэгдэж, буурахгүй.

Катализыг нэг төрлийн(гомоген), бүрэлдэхүүн хэсгүүд нь урвалд орох бодистой ижил (ихэвчлэн хий, шингэн) эсвэл бүрдэл хэсгүүд нь ижилхэн байдаггүй (гетероген) гэж ангилж болно. Энзимүүд болон бусад биокатализаторуудыг ихэвчлэн гурав дахь ангилалд тооцдог.

Катализаторыг бүх төрлийн химийн үйлдвэрт түгээмэл хэрэглэдэг. Нийт химийн бүтээгдэхүүний 90% нь үйлдвэрлэлийн процессын аль нэг үе шатанд катализаторыг оролцуулдаг гэсэн тооцоо байдаг.
Сээр нуруутан амьтдыг гаршуулах

Сээр нуруутан амьтдыг гаршуулах гэдэг нь сээр нуруутан амьтад, түүний дотор шувууд, хөхтөн амьтад, тэдний арчилгаа, үржилд нөлөөлдөг хүмүүсийн хоорондын харилцан хамаарал юм.

Чарльз Дарвин гаршуулсан амьтдыг зэрлэг өвөг дээдсээсээ ялгаатай болгосон цөөн тооны шинж чанарыг таньсан. Тэрээр мөн хүн төрөлхтөн хүсүүштэй шинж чанараа шууд сонгодог ухамсартай сонгомол үржүүлгийн болон шинж чанар нь байгалийн шалгарлын дагалдах бүтээгдэхүүн болон бусад шинж чанаруудын сонгон шалгаруулалтын үр дүнд бий болдог ухамсаргүй сонголт хоёрын ялгааг анх мэдсэн. Гэрийн болон зэрлэг популяцийн хооронд генетикийн ялгаа байдаг. Судлаачдын гаршуулах эхний үе шатанд зайлшгүй шаардлагатай гэж үздэг гаршуулах шинж чанарууд ба зэрлэг ба гэрийн популяци хуваагдсанаас хойш гарч ирсэн сайжруулалтын шинж чанаруудын хооронд генетикийн ялгаа бий.  Гэрийн тэжээвэр амьтдын онцлог шинж чанарууд нь ерөнхийдөө бүх гэрийн тэжээвэр амьтдад тогтдог бөгөөд тухайн амьтан, ургамлыг гаршуулах эхний үе шатанд сонгогдсон байдаг бол сайжруулах шинж чанарууд нь зөвхөн гэрийн тэжээвэр амьтдын зарим хэсэгт л байдаг боловч тэдгээр нь бие даасан үүлдэр эсвэл бүс нутгийн популяцид тогтсон байж болно.

Гэрийн тэжээвэр амьтдыг номхотгохтой андуурч болохгүй. Гаршуулах гэдэг нь зэрлэг амьтдын хүнээс зайлсхийх нь багасаж, хүн байхыг хүлээн зөвшөөрөх үед зан үйлийн нөхцөлт өөрчлөлтийг хэлж, харин гаршуулах нь үржлийн удамшлын байнгын генетикийн өөрчлөлт бөгөөд хүн төрөлхтөнд удамшдаг.
Ундны ус

Ундны ус гэдэг нь шингэн хэлбэрээр шууд уухад эсвэл хоол бэлтгэх замаар шууд бусаар уухад аюулгүй ус юм. Энэ нь ихэвчлэн (гэхдээ үргэлж биш) крантаар ирдэг бөгөөд энэ тохиолдолд үүнийг цоргоны ус гэж нэрлэдэг. Ер нь хөгжингүй орнуудад цоргоны ус нь ундны усны чанарын стандартад нийцдэг боловч багахан хувийг нь үнэндээ хэрэглэж, хоол хүнс бэлтгэхэд ашигладаг. Цоргоны усны бусад ердийн хэрэглээ болох угаалга, нойл, усалгаанд хэрэглэгддэг . Саарал усыг жорлон эсвэл усалгааны зориулалтаар ашиглаж болно. Усалгааны зориулалтаар ашиглах нь эрсдэлтэй холбоотой байж болох юм. Эрүүл мэндийг сахихад шаардагдах ундны усны хэмжээ харилцан адилгүй бөгөөд үүнээс хамаарна биеийн хөдөлгөөний түвшин, нас, эрүүл мэндтэй холбоотой асуудал, хүрээлэн буй орчны нөхцөл байдал хамаарна. Тэдний хувьд халуун цаг агаарт ажилладаг хүмүүс өдөрт 16 литр (4.2 АНУ гал) хүртэл ус шаардагдана. Дэлхийн хэмжээнд 2015 он гэхэд хүн амын 89 хувь нь ундны зориулалтаар ашиглахад тохиромжтой , сайжруулсан усны эх үүсвэрээс ус авч байна. Сахарын цөлөөс өмнөх Африкт хүн амын 40- 80 хувь нь ундны усны хүртээмжтэй байдаг. Дэлхий даяар бараг 4.2 тэрбум хүн крантны устай байсан бол өөр 2.4 тэрбум хүн худаг эсвэл нийтийн цорго ашиглах боломжтой болжээ. Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас ундны усны хангамжийг хүний ​​үндсэн эрх гэж үздэг. Ойролцоогоор 1-2 тэрбум хүн ундны усны хомсдолтой байна. Ус нь өвчний тээвэрлэгчийг зөөвөрлөж болно. Дайнаас илүү олон хүн аюултай уснаас болж нас бардаг,тиймээс тэр үеийн НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бан Ги Мун 2010 онд хэлэхдээ “хөгжиж буй орнууд ундны усны аюулгүй байдалд хамгийн их өртдөг” гэж хэлсэн юм. Эх сурвалж Ундны ус нь дэлхийн бараг бүх хүн ам суурьшсан бүс нутагт байдаг нь үнэтэй байж болох ч нийлүүлэлт нь үргэлж тогтвортой байдаггүй. Ундны усыг ихэвчлэн олж авдаг эх үүсвэрт булаг шанд, гипореик бүс ба уст давхарга (газар доорх ус), борооны ус, гадаргын ус (гол мөрөн, гол горхи, мөсөн голоос), эсвэл давсгүйжүүлсэн далайн ус орно. Эдгээр усны эх үүсвэрийг аюулгүй хэрэглэхийн тулд зохих ус цэвэршүүлэх, ундны усны чанарын стандартыг хангасан байх ёстой.
Неолитын хувьсгал

Неолитын хувьсгал буюу Хөдөө аж ахуйн анхны хувьсгал нь Афро-Еврази дахь неолитын үеийн хүн төрөлхтний соёлыг ан агнуурын амьдралын хэв маягаас хөдөө аж ахуй, суурьшмал руу шилжүүлж, хүн амыг улам бүр нэмэгдүүлэх болсон өргөн цар хүрээтэй ойлголт юм.

Суурьшмал нийгэм нь хүмүүст ургамал хэрхэн яаж ургадаг талаар мөн ургамал дээрх туршилт хийж илүү ихийг мэдэж авах боломжийг бий болгосон. Ургамлыг үр тариа болгон хэрэглэх болсон нь ч энэ үеэс эхлэлтэй аж.

Археологийн тоо баримтаас үзэхэд 11700 жилийн өмнөх голоцены геологийн эрин үеэс буюу сүүлийн Мөстлөгийн үе дууссаны дараагаас  төрөл бүрийн ургамал, амьтдыг гаршуулж байсан байна. Энэ нь хөдөө аж ахуй дахь дэлхийн түүхэнд гарч байсан анхны хувьсгал байв. Шинэ чулуун зэвсгийн хувьсгал нь бэлэн байгаа хүнсний төрөл зүйлийг нарийн болгож, улмаар хүний ​​хоол тэжээлийн чанарын хувьд урьд өмнө нь байсантай харьцуулахад буурсан боловч хүнсний үйлдвэрлэл илүү өргөн болсон. Хоол хүнс илүү үр өгөөжтэй болсон нь хүмүүсийг хичээл зүтгэлээ бусад зүйлд  зарцуулахад хүргэж улмаар "үйлдвэржилт, эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн өсөлтийн  дараагийн үйл явцын үндэс суурь орчин үеийн соёл иргэншилд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ.”
Агрохими

Агрохимийн буюу хөдөө аж ахуйн химийн бодис, хөдөө аж ахуйн химийн бодисын агшилт нь аж үйлдвэрийн хөдөө аж ахуйд хэрэглэгддэг химийн бүтээгдэхүүн юм. Агрохимийн бодис нь биоцид (хорхой шавьж устгах бодис, гербицид, фунгицид ба нематицид зэрэг пестицид) болон синтетик бордоог хэлнэ. Үүнд гормон болон бусад химийн өсөлтийн бодисууд багтаж болно.

## Экологи
Олон тооны агрохимийн бодисууд нь хортой бөгөөд бөөнөөр нь хадгалсан хөдөө аж ахуйн химийн бодисууд нь хүрээлэн буй орчны болон/эсвэл эрүүл мэндэд, ялангуяа санамсаргүй асгарах үед ихээхэн эрсдэл учруулж болзошгүй юм.Олон оронд агрохимийн хэрэглээг маш сайн зохицуулдаг. Зөвшөөрөгдсөн хөдөө аж ахуйн химийн бодис худалдан авах, ашиглахад засгийн газраас олгосон зөвшөөрөл шаардлагатай байж болно.Зохисгүй хадгалалт асгарах зэрэг нь буруу ашиглалтын улмаас ихээхэн хэмжээний торгууль ногдуулдаг. Ферм дээр зохих хадгалах байгууламж, шошго, яаралтай цэвэрлэх төхөөрөмж, журам, аюулгүй ажиллагааны тоног төхөөрөмж, харьцах, хэрэглэх, устгах журам нь ихэвчлэн стандарт, дүрэм журмын дагуу байдаг. . Дүрэм журмууд нь ихэвчлэн бүртгэлийн процессоор явагддаг.Жишээлбэл, АНУ-д өргөн хэрэглэгддэг соматотропиныг Канад болон бусад зарим улс орнуудад зөвшөөрдөггүй, учир нь үхрийн эрүүл мэндэд санаа тавьдаг.
Пүрэвийн Увш

**Пүрэвийн Увш** (1951 онд Ховд аймгийн Булган суманд төрсөн) нь Монгол Улсын Гавьяат багш, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд эрдэмтэн цолтой хүн. 

## Боловсрол 
1977 онд УБДС-ийг Орос хэл, утга зохиолын багш мэргэжлээр төгссөн. 1977-1987 онд Намын дээд сургуульд багш, ахлах багш, 1990 оноос Улс төрийн дээд сургууль, Төр нийгэм судлалын академи, Төрийн захиргаа, удирдлагын хөгжлийн институт, Удирдлагын академид эрдэм шинжилгээний ажилтан, сургалтын менежер, тэнхимийн эрхлэгч, бүрэлдэхүүн сургуулийн сургалтын албаны дарга, захирал зэрэг алба хашиж байжээ. 

2012 оноос Америкийн Индианагийн их сургуульд зочин судлаачаар, тус сургуулийн Төв Азийн бүс нутгийн хэлний төвд төслийн ажилтнаар ажиллаж байсан. Москва хотын А.С. Пушкиний нэрэмжит Орос хэлний институтийн аспирантурт суралцаж, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан.

## Бүтээл туурвил 
Сургалт судалгааны 15 орчим ном, сурах бичиг бичиж, судалгааны 30 гаруй өгүүлэл, илтгэл бичиж, хэлэлцүүлж байсан. 

## Шагнал 
Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, АХ-ын ойн медалиудаар шагнагджээ. 

2009 онд МУ-ын Гавьяат багш цол хүртсэн.

Ангилал:Монголын багш
Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан
Ангилал:Булганы (Ховд) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1951 онд төрсөн
Олон улсын жишиг хууль

1.     Customary international law- Олон улсын жишиг хууль

Олон улсын заншлын эрх зүй нь зан заншлын зарчмыг агуулсан олон улсын эрх зүйн нэг хэсэг юм. Хууль, гэрээний ерөнхий зарчмуудын зэрэгцээ ёс заншлыг Олон улсын шүүх, хуульчид, НҮБ, түүний гишүүн орнууд олон улсын эрх зүйн үндсэн эх сурвалжийн нэг гэж үздэг.

Олон улсын засгийн газар олон улсын заншлын эрх зүйг зарчмын хувьд хүлээн зөвшөөрдөг боловч дүрмийн талаар янз бүрийн санал бодолтой байдаг. Хоёр шаардлагыг хангасан тохиолдолд дүрэм олон улсын заншил болж хувирдаг: "хангалттай өргөн тархсан, төлөөллийн төдийгүй тууштай" төрийн практик байдаг бөгөөд нэлээд олон муж улс уг дүрмийг хэрэглэж, түүнд тулгуурлаж байсан бөгөөд энэ үзэл баримтлалыг нэлээд олон муж няцаагаагүй, олон улсын заншлын эрх зүй улс орнуудад үүрэг хүлээлэгсэн нь хууль ёсны байдлыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүйд хүргэсэн хэмээх итгэл үнэмшилтэй байв (хууль эсвэл зайлшгүй байдлын талаарх санал бодол).
Олон улсын эрх зүй

**Олон улсын эрх зүй** (лат. *ius gentium*)- International law -улс орнууд  хоорондын харилцааг зохицуулдаг заавал дагаж мөрдөх ёстой дүрэм, хэм хэмжээ болон стандартуудын цогц юм. Энэ нь дайн ба дипломат, эдийн засгийн харилцаа болон хүний эрхүүдийг багтаан өргөн хүрээний  хэм хэмжээг тогтоодог. Үндсэндээ, тусгаар тогтносон улс орнуудад хэрэгжүүлэх нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрх мэдэл үгүй тул хувь хүмүүсээс илүү улс орнуудад хэрэгжхээс гадна зөвшөөрлийн үндсэн дээр үйл ажилгаагаа явуулдагаараа төрд суурилсан дотоодын хуулийн системээс ялгаатай. Улс орнууд олон улсын эрх зүйг дагаж мөрдөхгүй байх, тэр ч байтугай гэрээ, хэлэлцээр зөрчиж болох боловч ийм зөрчил, тухайлбал захирангуй хэм хэмжээ нь бусдаар хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй байх болон зарим тохиолдолд дипломат болон эдийн засгийн хориг тавихаас эхлэн дайн хүртэлх албадлагын арга хэмжээ тулгарч болзошгүй.

Өргөн утгаараа дараах 3 үндсэн хэсэгт хуваагддаг.

* Олон улсын нийтийн эрх зүй;
* Олон улсын хувийн эрх зүй;
* Үндэстэн давсан эрх зүй.

Гарал үүсэл нь эрт дээр үеэс улбаатай тул улс хоорондын зөвшилцөлийн хэлэлцээр нь урт удаан түүхтэй. Анхны бүтцийг эртний Ромчуудын боловсруулсан бөгөөд энэхүү үндэстнүүдийн хуулийн санааг олон улсын эрх зүйн орчин үеийн үзэл баримтлалыг бий болгоход янз бүрийн эрдэмтэд ашигласан.
Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүй

Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүй- International humanitarian law

Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүй (ОУХЭЗ), мөн өөрөөр зэвсэгт мөргөлдөөний эрх зүй нь дайны төлөв байдлыг зохицуулах эрх зүй юм (дайны шударга ёс). Энэ нь дайсагналд оролцоогүй хүмүүсийг хамгаалах болон байлдагчдад буй байлдааны арга болон хэрэгцээг хязгаарлах, зохицуулах замаар зэвсэгт мөргөлдөөний нөлөөг хязгаарлах зорилготой олон улсын эрх зүйн салбар.

Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүй нь хүн төрөлхтнийг анхаарч үзэх, хүний зовлон зүдгүүрийг бууруулахад зориулагдсан. Энэ нь зэвсэгт мөргөлдөөнд өртсөн эсвэл өртөж болзошгүй хүн, эд хөрөнгө/объектыг хамгаалахад чиглэсэн гэрээ, ёс заншлаар тогтоосон дүрэм журмуудаас бүрддэг ба мөргөлдөөнд оролцогч талуудын дайны арга, хэрэгцээг хязгаарладаг. Олон улсын эрх зүйн эх сурвалжид олон улсын зөвшилцөл (Женевийн конвенц ), хэвшмэл олон улсын эрх зүй, үндэстнүүдийн ерөнхий зарчим, болон шүүхийн жишиг зэргийг багтаадаг.
Боловсрол эзэмших эрх

Боловсрол эзэмших эрх- Right to education

Хүн бүрт үнэ төлбөргүй,  бага боловсролыг эзэмших эрх, дунд боловсролыг хүртээмжтэй хөгжүүлэн үе шаттайгаар нэвтрүүлэх, түүнчлэн дээд боловсролыг аажмаар нэвтрүүлэх зэрэг боловсрол эзэмших эрхийг олон улсын хэд хэдэн конвенцид хүний эрх хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн ба үүнд эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пактууд багтана. 2021 оны байдлаар 171 улс орнууд уг пактад нэгдсэн байна.

2019 оны байдлаар, дэлхий даяар ойролцоогоор 260 сая хүүхэд сургуулийн боловсрол эзэмших боломжгүй байсан бөгөөд нийгмийн тэгш бус байдал гол шалтгаан байв.

Хүний Эрхийн Хэмжилтийн Санаачилга дэлхийн улс орнуудын орлогын түвшингээс хамаарч тухайн орны боловсрол эзэмших эрхийг хэмждэг.

Олон улсын эрх зүйн үндэс

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн конвенц

Улс төрийн намууд

Хүлээн зөвшөөрөөгүй ч батлагдаагүй улс орнууд

Хүлээн зөвшөөрөөгүй улс орнууд

Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглалын 26р зүйлд боловсрол эзэмших эрхийг тусгасан байдаг.

“Хүн бүр сурч боловсрох эрхтэй. Наад зах нь анхан шатны болон ерөнхий боловсрол үнэ төлбөргүй байвал зохино. Анхан шатны боловсролыг заавал эзэмшүүлэх ёстой. Техникийн болон тусгай мэргэжлийн боловсрол нийтэд хүртээлтэй байх ёстой. Авъяас чадвартай нь уялдан хүн бүрт дээд боловсрол эзэмших боломж адилхан хүртээлтэй олгох ёстой.”
Цөөнхийн бүлэг

Цөөнхийн бүлэг- Minority group

Цөөнхийн бүлэг гэсэн нэр томъёо нь нөхцөл байдлаас шалтгаалан өөр өөр хэрэглээтэй байдаг. Цөөнхийн бүлэг гэх нэр томъёог энгийнээр хүн ам доторх хүн ам зүйн хэмжээ хэмээн ашигладаг; өөрөөр хэлбэл, цөөнх гэдэг нь нийгмийн хамгийн бага эсвэл талаас бага хүнтэй бүлэг юм. Ихэвчлэн цөөнхийн бүлэг олонхитой харьцуулахад эрх мэдэлгүй байдаг бөгөөд уг шинж чанар нь цөөнх гэх өөр өөр хэрэглээнд нийцдэг.

Социологи, эдийн засаг болон улс төрд, хүн амын хамгийн бага хувийг эзэлдэг хүн ам зүй давамгайлах эрх мэдлийг эзэмшдэг бол “цөөнх” хэмээн нэрлэх шаардлагагүй. Эрдмийн агуулгад “цөөнх”,”олонхи” гэсэн нэр томъёог эрх мэдлийн бүтцэд ашигладаг. Жишээлбэл, Өмнөд Африк, арьс өнгөний тусгаарлалтын үед цагаан арьст европчууд хар арьст африкчуудын эсрэг нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн бүх эрх мэдлийг эзэмшиж байв. Уг шалтгааны улмаас Өмнөд Африкт, хар арьст африкчууд цагаан арьст европчуудаас тооны хувьд илүү боловч “цөөнхийн бүлэг” юм. Тиймээс эрдэмтэн сүдлаачид “цөөнхийн бүлэг” гэсэн нэр томъёог нийгмийн давамгайлсан бүлгийн гишүүдтэй харьцуулахад, харьцангуй сул талтай хүмүүсийн ангилалд илүү их ашигладаг.
Эрүүл байх эрх

Эрүүл байх эрх- Right to health
Эрүүл байх эрх гэдэг нь бүх хүний эдлэх ёстой эрүүл мэндийн тогтсон доод хэмжээнд хүрэх нийгэм, эдийн засаг, соёлын эрх юм. Эрүүл байх эрхийн тухай ойлголтыг Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал, Эдийн засаг, нийгэм соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт, Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн эрхийн тухай зэрэг олон улсын гэрээ, хэлэлцээрүүдэд тусгаж өгсөн байдаг. Эрүүл мэндийг хэрхэн тодорхойлдог, эрүүл байх эрхэд ямар ямар бага эрхүүд багтдаг мөн аль институт эрүүл байх эрхийг хариуцдаг гэх мэтчилэн эрүүл мэндийн эрхүүдийг хэрхэн тайлбарлах, хэрэглэх талаар хэлэлцүүлэг өрнөж байна.

Хүний Эрхийн Хэмжилтийн Санаачилга дэлхийн улс орнуудын орлогын түвшингээр нь эрүүл байх эрхийг нь хэмждэг.

Тодорхойлолт

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын үндсэн хууль (1946)
1946 онд Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын (ДЭМБ) үндсэн хуулийн оршил хэсэгт эрүүл мэндийг ерөнхийд нь “зөвхөн өвчин эмгэггүй байх бус харин бие, оюун санааны болон нийгмийн бүрэн бүтэн байдал” хэмээн тодорхойлсон байдаг.
Бүх нийтийн эрүүл мэндийн хамгаалал

Бүх нийтийн эрүүл мэндийн хамгаалалл- Universal health care

Бүх нийтийн эрүүл мэндийн хамгаалал үйлчилгээ (бүх нийтийн эрүүл мэндийн даатгал, бүх нийтийн хамралт эсвэл бүх нийтийн тусламж үйлчилгээ гэж нэрлэдэг) нь тухайн улс орон эсвэл бүс нутгийн бүх оршин суугчид эрүүл мэндийн үйлчилгээ авах боломжтой эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний систем юм. Ерөнхийдөө бүх оршин суугчдад эсвэл зөвхөн төлбөр төлөх чадваргүй хүмүүст эрүүл мэндийн үйлчилгээ эсвэл  хэрэгцээ шаардлагатай хүмүүсийг эрүүл мэндийн үр дүнг сайжруулах эцсийн зорилго бүхий арга хэрэгслээр хангахад чиглэгддэг.

Бүх нийтийн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ нь бүх тохиолдолд, бүх хүмүүсийг хамрах гэсэн үг биш бөгөөд зөвхөн бүх хүмүүст шаардлагатай үед, санхүүгийн хүндрэлгүйгээр эрүүл мэндийн үйлчилгээ авах боломж олгодог. Зарим бүх нийтийн эрүүл мэндийн тогтолцоог төрөөс санхүүжүүлдэг бол зарим нь иргэдийн хувийн эрүүл мэндийн даатгалд суурилдаг. Бүх нийтийн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг хэн, ямар үйлчилгээнд, хэр их зардал хамрагдах зэрэг гурван чухал хэмжигдэхүүнээр тодорхойлдог
Олон улсын хүний эрхийн эрх зүй

**Олон улсын хүний эрхийн эрх зүй** () буюу '''''' нь хүний эрхийг нийгэм, бүс нутаг болон дотоодын түвшинд дэмжих зорилготой олон улсын эрх зүйн цогц юм. Олон улсын эрх зүйн нэг хэлбэр болохын хувьд, олон улсын хүний эрх зүй нь үндсэндээ тусгаар тогтносон улсуудын хоорондын гэрээ, хэлэлцээрээс бүрддэг бөгөөд тэдгээртэй тохиролцсон талуудын хооронд заавал дагаж мөрдөх эрх зүйн хүчинтэй байх зорилготой; болон олон улсын жишиг хууль. Хүний эрхийн бусад олон улсын баримт бичгүүд нь хууль ёсны хүчин төгөлдөр бус боловч олон улсын хүний эрхийг шийдэлд хүргэх, ойлгох болон хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулж, улс төрийн үүргийн эх үүсвэр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгддөг.

Зэвсэгт мөргөлдөөний үед төрийн үйл ажиллагааг чиглүүлдэг төрийн хүмүүнлэгийн журмаар тухайн орны ард түмнийг энхийн цагт хэрхэн эмчлэхийг зохицуулсан олон улсын хүмүүнэлэгийн хууль тогтоогддог хэмээн үздэг ч хоёр салбар эрх зүй нь бие биенээ нөхөж, тодорхой хэмжээгээр давхцаж байдаг.

Систематик хэтийн төлөв олон улсын хүмүүнэлэгийн эрх зүйн үүднээс олон улсын хүний эрхийн хүний эрхийн хуулийн чиг хандлагыг хамгаалахад тусална.