open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чулууны Чинбат

**Чулууны Чинбат** (1951 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)- Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Ардын жүжигчин хөгжмийн удирдаач. Ч.Чинбат нь БНМАУ-ын Ардын жүжигчин, нэрт хөгжмийн удирдаач Жамьянгийн Чулууны хүү.

Ч.Чинбат бага балчир бай­хаасаа эцгийгээ харж, үлгэр­лэн дуурайж, үйл хэрэг, уран бүтээлийг нь үргэлжлүүлэх хүслийг тэр өвөртөлөн өссөн байна. Түүний эцэг Ж.Чулуун Монголын хөгжмийн ертөнцийн ноён оргилын нэг байсан юм. 

Тэрээр 1958 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн хийлийн ангид элсэн орсон. Харин зургадугаар ангид байхад нь хөгжмийн 10, бүжгийн 10 хүүхдийг сонгож ЗХУ-д сургуульд явуулах болоход тэрээр ан­гиасаа сонгогдсон байна. Ийнхүү 1964 онд тэрээр ЗХУ-ын Ленинградын Хөгжмийн бага сургуулийг зорьсон байна. 

Гэвч хүүд цаг агаар нь таарсангүй, жил болоод буцсан байна. Харин 1968 Ч.Чинбат Армени улсын нийслэл Ереван хотыг зорьж есөн жил сураад 1977 онд эх орондоо сургуулиа төгсөөд ирсэн байдаг. Түүнийг ирэхэд Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд дагалдан багшаар авах тушаал нь хэдийнэ гарчихсан байжээ.

Хичээл заахаас гадна сургуулийнхаа хийлийн чуулгыг удирд­даг болжээ. Төрийн бүх арга хэмжээнд оролцож, Европын ор­нуудаар мон­гол соёлоо сур­тал­чилах эр­хэм үүргийг хүлээсэн юм. Ч.Чинбатын хамгийн ихээр омогшиж, бахархсан үе нь 1981 онд дэлхийн соёлын өдрүүдэд оролцож, Москвагийн их театрт (орос. Большой теарт) тоглосон үе гэж тэрээр дурссан байна. Зүгээр ч нэг тоглосонгүй. Аавтайгаа, ахтайгаа хамт нэг тайзан дээр тогложээ. Аавынхаа мөнхийн бүтээл болох “Ардын хоёр дууны найруулга” гэсэн бүтээлийг эгшиглүүлсэн юм байна. Ж.Чулуун агсан хүүгийнхээ хамгийн том зөвлөгчөөс гадна шүүмжлэгч байсан аж. Хамтарч тоглохдоо хүү минь гомдчих болов уу гэж боддоггүй шууд л алдааг нь хэлчихдэг. Энэ нь ч хүүд нь хэдэн их сургууль төгссөн мэт арвин мэдлэг, туршлага болдог байжээ.

1989 онд хөгжмийн удирдаачаар сурахаар Болгар улсад сурчээ. 

1991 онд төгсөж ирээд Ардын дуу бүжгийн чуулгад уран сайхны удирдаачаар ажилласан байна. 

1992 оноос Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд багш болж 1996 онд сургуулийнхаа захирлаар томилогдоод 1999 он хүртэл ажилласан байна. 

2024 оны 2-р сарын 8-нд Ардын жүжигчин цол хүртсэн. 

## Гэр бүл 
Эцэг- БНМАУ-ын Ардын жүжигчин, хөгжмийн нэрт удирдаач Жамьянгийн Чулууны.

Хүү-Морин хуурч Ч.Амарбаясгалан

Ангилал:1951 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:20-р зууны хөгжимчин
Ангилал:21-р зууны хөгжимчин
Ангилал:Монголын удирдаач
Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн
Францын хөгжлийн агентлаг

**Францын хөгжлийн агентлаг** (франц. Agence française de développement, AFD) - Францын хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх, ядууралтай тэмцэх, тогтвортой хөгжлийг дэмжих төрийн санхүүгийн байгууллага юм. Анх 1941 онд ***Хилийн чанад дахь Францын төв касс*** (франц. ''Caisse centrale de la France d'outre-mer* — *CCFOM'') гэж нэрээр байгуулагдаж, 1998 онд өнөөгийн нэрээ авсан ажээ.

Энэхүү Францын Засгийн газрын агентлаг нь Африк, Ази, Ойрх Дорнод, Латин Америк, Карибын тэнгист үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх, эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих, байгаль орчныг хамгаалах төслүүдийг санхүүжүүлж, дэмжин ажилладаг байна.

Тус байгууллага нь дэлхийн 115 улсад 4000 орчим төслийг санхүүжүүлж, дэмждэг байна. Түүний төв нь Парис, Марсель хотод байрладаг бөгөөд дэлхий даяар 85 агентлагийн салбар үйл ажиллагаа явуулж байрладаг. Францын хөгжлийн агентлаг 3000 орчим ажилтантай ажээ. 

## Түүх 
1941 оны 12-р сарын 2-нд Шарль де Голль Лондоны захиалгаар "Чөлөөт Францын төв касс"-ыг (CCFL) байгуулжээ. Тэрээр түүний менежментийг Пьер Денист даатгасан. Төв санд мөнгө гаргах, улсын сан хөмрөг, хилийн чанадад байгаа Засгийн газрын валютын хяналт зэргийг тусгасан. Энэ нь эрх чөлөөтэй Франц болон хавсаргасан нутаг дэвсгэрийн санхүү, мөнгөний менежментийн хэрэгцээг хангах боломжтой болгож байв. 1941 оны 12-р сарын 2-ны өдрийн тушаалаар тус сан нь "Чөлөөт Францын нутаг дэвсгэрт мөнгөн тэмдэгт гаргах, гаргах, хүлээн авах", мөн валютын хяналтыг хангах үүрэгтэй байжээ (1942 оны 7-р сарын 24-ний өдөр).

Ангилал:1941 онд байгуулагдсан
Ангилал:Хөгжлийн агентлаг
Ангилал:Францын аж ахуйн нэгж
Ангилал:Францын төрийн байгууллага
Пётр Боткин

**Петр Кононович Боткин** (1771/1781 оны 5-р сарын 15-нд Оросын хаант улсын Псков мужийн Торопец хотод төрсөн — 1853 оны 7-р сарын 2-нд Оросын хаант улсын Москва хотод нас барсан) — Москва хотын удам дамжсан Хүндэт иргэн, оросын удам дамжсан худалдаачин, ивээн тэтгэгч. Петр Боткин Оросын «цайны худалдааны анхдагч» байсан гэдэг. 

## Намтар 
Петр Кононович Боткины төрсөн он тодорхойгүй байдаг. Зарим эх сурвалжид түүнийг 1771 онд, заримд нь 1781 онд төрсөн гэдэг байдаг боловч тэрээр 5-р сарын 15-нд төрсөн байна. Түүний эцэг Конон Боткин чөлөөт хотын иргэн буюу дунд давхаргын хүн байжээ. 1791 онд эцэг, дүүгээ (Дмитрий Боткин) дагаж Петр Боткин Москва руу нүүж ирээд тэдний гэр бүл нэхмэл эдлэл үйлдвэрлэж эхлэв. Хэсэг хугацааны дараа П.Боткин 1-р зэргийн худалдаачин болж, цайны наймаа хийж эхэлжээ. Улмаар Петр Боткиныг Орост "цайны худалдааны анхдагч" гэж болсон юм. 

1801 онд Пётр Боткин  «П.Боткин болон хүү нар» (орос. П.Боткин и сыновья) компанийг үүсгэн байгуулжээ. Тэрээр цайны бөөний худалдаагаар мэргэшсэн бөгөөд Хиагтад (Манж Чин улстай хиллэдэг байсан) өөрийн худалдан авах дамжлаг төвтэй байжээ. Энд Боткиныхан улсын гаалийн гол цэгийг нээж байсан түүхтэй. Үүнд гэр бүлийн үйлдвэрийн нэхмэл эдлэлийг цайгаар сольж авдаг байжээ. Боткины компани Нижний Новгородын үзэсгэлэнд агуулах, дэлгүүртэй, Хятадын Ханкоу (өнөөгийн Ухань), Шанхай, Лондон, Санкт-Петербургт худалдааны салбаруудтай байв. "П.Боткин болон хүү нар" компанийн эргэлт хэдэн сая рубль байсан. Тэрээр Тула мужид чихрийн хоёр үйлдвэр мөн барьсан байна. 

## Гэр бүл 
Пётр Боткин хоёр удаа гэрлэж байсан боловч тэд эрт нас баржээ. Түүний 25 хүүхдийн 14 нь эсэн мэнд үлдсэн. Үүнээс түүний онц сурсан 9 хүү, 5 охин нь шилдэг сурагч байсан бөгөөд тэднийг дуртай зүйлээ хийхэд нь эцэг нь саад болдогүй байжээ. Эцэг нь гэр бүлийн худалдааны ажилд татан оролцуулахыг хүсч том хөвгүүдэд боловсрол эзэмшүүлж, аялах ховорхон боломж олгож байсан.  Н.В.Гоголь, А.И.Герцен, Н.П.Огарев, И.С.Тургенев, Л.Н.Толстой, жүжигчин М.С.Щепкин, П.С.Мочалов нар Боткины гэрт зочилдог байжээ. Тэдний байшинд В.Г.Белинский, түүхч Т.Н.Грановский нар амьдарч байжээ. 

Хүү Сергей Боткин оросын алдартай эмч болсон.

Ангилал:1771 онд төрсөн
Ангилал:1781 онд төрсөн
Ангилал:1853 онд өнгөрсөн
Ангилал:Оросын эзэнт гүрний хүн
Ангилал:Оросын аялагч
Ангилал:Худалдаачин
Ангилал:Оросууд
Чойжин буух

**Чойжин буух**- Бурханы шашныг сахин хамгаалахаар үйлддэг ёс, зан үйл юм. 

Бурханы шашин нь Азийн улс орнуудад түгэн дэлгэрэхдээ тэдгээр орнуудын эртнээс улбаатай уугуул шүтлэгийн зүгээс хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарч байжээ. Тэдгээр саад бэрхшээлийг гэтлэхийн тулд чойжин сахиуснуудыг бүтээн залсан бөгөөд “чой” гэдэг нь “ном”, “жин” гэдэг нь “сахин хамгаалагч” гэсэн утгыг тус тус илэрхийлнэ. Чойжин сахиуснууд бурханы шашныг сахин хамгаалах ам тангараг өргөсөн байдаг.

Чойжин болох хүн өөрөө аяндаа тодорч илрэх буюу эрдэмт лам нар тусгай шалгуураар тодруулан, дараа нь нарийн дэг жаягаар удирдан чойжин болгодог. Догшин сахиус биенд нь оршсон хүн л тодрон илэрч, тусгай нууц тарнийн ид шидийн дэг сургуулийг дамжин жинхэнэ чойжин болдог. Чойжин лам нь эдгээр догшин сахиусыг дуудан, урин залж, зарлиг тааллыг нь сонсон, амьтан бүхэнд туслан, шашныг сахин хамгаалж, түүнд саад тотгор болсон бүхнийг тонилгон үгүй хийж, аюул зовлонгоос ангижруулдаг ер бусын ид шидтэй лам ажээ. Сахиус нь өөрийн гэсэн орон тив, орд харш, хөлөг унаа, нөхөд сэлттэй байдаг.

Чойжин ламын “сахиус залах зан үйл” нь Энэтхэг, Төвдийн шашин шүтлэгийн уламжлал, бөө мөргөлийн дом шившлэг, тайлга тахилгын арга ухаанд тулгуурласан байдаг тул бөө мөргөлийн дэг ёстой нийтлэг зүйл их байдаг. Түүний эдлэл хэрэглэл ердийн лам нарын хувцас хэрэглэлээс өвөрмөц, чимэг зүүлт ихтэй, догшин ширүүн шинж чанарыг илүү тодотгон харуулсан байдаг. Эхлээд “солхо” хэмээх тусгай ном уншиж, бясалгал үйлдэн сахиусаа урин залдаг. Сахиус залран ирснээр чойжингийн биед ер бусын хүч чадал оршиж, хүний оюун ухаан мөн чанараас ангижирч, бурханы билэг оюун орж ирдэг.

Чойжин буух үед амаа ангайн, шүдээ ярзайлган, нүдээ бүлтийлгэж, ам хамраас нь шүлс хөөс сахран, хөдөлгөөн нь ширүүсэж, илд муруйлган мушгих, халуун төмөр долоох зэрэг ид шидийг үзүүлдэг байна. Нум сум, илд, жад, ташуур зэргийг хэрэглэн төр шашинд тэрсэлж, хор хүргэсэн ад зэтгэр, шулмасыг даран устгах, сүсэгтэн олныг ташуураар ороолгон биед нь шүглэсэн муу муухайг хөөн зайлуулдаг байна. Чойжин буух ёслолын дараа тосон авах биерхүү хоёр лам бэлэн байх ба чойжин лам өөрөө ухаан алдсан байх юмуу, юу болсон юу ярьснаа санаж мэддэггүй ажээ.

Ангилал:Буддын шашин
Керим берди

**Керим берди** (Перс:  کریم بردی ابن تختامش; татар: *Kärimbirde*)  нь 1409, 1412-1413, 1414 онд Алтан Ордны улсад богино хугацаагаар хаанчилсан. Тэрээр Тохтамыш хааны хөвүүн. Тохтамыш хаан төрийн эрх мэдлээ алдсны дараа хөвүүд нь орос, литва руу зугтаж амь хорогдон суув. 1408-1409 онд Едигей ноёноор удирдуулсан Алтан Ордын арми оросын хотуудыг довтлон бүслэн байлдах үеэр нь Керим берди Сарайг эзлэн, Болд хааныг зугтаалгав. Энэ чимээгээр Едигей ноён дайнаа дуусгаж, Сарайг дахин эзлэн авахад Керим берди зугтаж амжив.     

1412 онд ах Желал ад-Диний эсрэг төрийн эргэлт хийн ахаа алж, өөрөө хааны сэнтийд суусан. Түүний захиргааг Хорезм, Булгар мужууд үл тоож захирагдсангүй. Хаан болсны дараа Доод Новогородыг Москвад өгч, жил бүр албан татвараа авахаар болж, Литвын ашиг сонирхолын эсрэг үйлдэл хийсэн тул харилцаагаа муутгав. Керим бердийн хаанчлал удсангүй, Литвын дэмжлэгтэй Кебекд ялагдсан ч, 1414 онд хэд хэдэн удаа байлдан ялж, дахин хаан болов. Гэвч тэр жилдээ Литвын талаас Тохтамышийн өөр нэг хөвүүн Жаббар бердийг дэмжин Керим бердийн эсрэг хуйвалдаан хийж, Алтан Ордын хаан болгов.    

Ангилал:1414 онд өнгөрсөн
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Боржигин
Кебек (Алтан Орд)

**Кебек** (перс:  قبق; татар: *Käbäk*) нь 1413-1414 онд Алтан Ордыг захирсан хаан. Зүчи ханы хөвүүн Тугатөмөрийн удамчир Тохтамыш хааны хөвүүн бөгөөд, Желал ад-Дин, Керим берди, Жаббар берди нарын дүү.

1412 онд Тохтамышийн ууган хөвүүн Желал ад-Дин, хаан болоод удалгүй хуйвалдааны золиос болж алуулсан. 1412 зунаас 1413 оны хавар хүртэл Керим берди дүү нь хаан сууж, Москвагийн их вангийн талыг баримтласан бодлого явуулж, Литвын вангийн эсрэг дайсагнаж эхэлсэн. Ингээд 1413 онд Литвын ван Витаутас Кебекд туслаж хаан болгон, Керим бердийг төрөөс зайлуулав. 

1413 оны зун Крымын Каффа хотыг бүслээд, 7 сард нь бүслэлтээ орхин цэргээ татан Едигейгийн өргөмжилсөн Чэкрэ хаантай байлдахаар буцав. 1414 онд Кебек хааны тал Едигей болон Керим бердитэй олон удаа байлдан Керим бердид ялагдаж алуулав. Керим берди ахин хаан болсон ч, хэдхэн сарын дараа Литвын цэргийн дэмжлэгтэй Жаббар берди дүүдээ алуулав.

Ангилал:1414 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Боржигин
Алс Дорнодын Олон улсын цэргийн шүүх хурал

**Алс Дорнодын олон улсын цэргийн шүүх хурал**, (мөн Токиогийн шүүх хурал гэж нэрлэгддэг) - 1946 оны 5-р сарын 3-наас 1948 оны 11-р сарын 12-ны хооронд Токио хотод болсон Японы цэргийн гэмт хэрэгтнүүдийн олон улсын шүүх хурал юм. Энэхүү шүүх хурлыг явуулахаар АНУ, Хятад, Их Британи, Австрали, Канад, Франц, Нидерланд, Шинэ Зеланд, ЗСБНХУ, Энэтхэг, Филиппин зэрэг 11 улсын төлөөлөгчдийг багтаасан тусгай Шүүх байгуулагдсан юм. 

Шүүх хуралд яллагдагчаар Японы эзэнт гүрний цэрэг, төрийн дээд удирдлагын 29 хүнийг татсан байна. Шүүх хуралдааны явцад 818 нээлттэй шүүх хуралдаан, 131 хаалттай шүүх хуралдаан болжэ. Шүүх бүрэлдэхүүн 4356 нотлох баримт, 1194 гэрчийн мэдүүлгийг хүлээн авснаас 419-ийг Олон улсын шүүх хурал сонссон байна. 

Нийт 29 яллагдагчаас Ерөнхий сайд асан Коки Хирота, Хидеки Тожо нарын долоон яллагдагчийг 1948 оны арванхоёрдугаар сарын 23-нд Токио дахь Сугамо шоронгийн хашаанд дүүжилж цаазаар авах ял оноожээ. 15 шүүгдэгчид бүх насаар нь хорих ял, өөр гурван хүнд янз бүрийн хугацаагаар хорих ял оноожээ. Яллагдагч нарын хоёр нь шүүх хурлын үеэр нас барсан байна. Нэг нь сэтгэцийн өвчтэй (суртал ухуулагч Шумей Окава), нөгөө нь Ерөнхий сайд асан Фумимаро Коноэ баривчлагдахынхаа өмнөхөн хор ууж амиа хорлосон байна. Мацүока Ёосүкэ (Гадаад хэргийн сайд) болон адмирал Осами Нагано хоёр шүүх хурлын үеэр өвчний улмаас өөрсдийн жамаар нас барсан байна. 

Жич: Дайнд олзлогдогсод дээр туршилт хийсэн бактериологийн зэвсэг зохион бүтээгчид болон Эзэн хааны гэр бүлийн гишүүд яллаагүй халдашгүй эрхтэй болсон юм.

Эзэн хаан Хирохитогийн халдашгүй дархан байдал нь бууж өгөх үйл ажиллагааны цорын ганц заалт байсан бөгөөд түүний бүх гэр бүлийн гишүүдийг хамарсан юм. Шүүх хурлын үеэр америкчууд болон яллагдагч Японы генералууд бүх бурууг Эзэн хааны гэр бүлээс холдуулахыг хичээж байсан байна.

Ангилал:1946 он
Ангилал:1947 он
Ангилал:1948 он
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үр дагавар
Ангилал:Номхон далайн дайн
Ангилал:Олон улсын шүүхийн байгууллага
Ангилал:Токиогийн процесс
Ар Жанчивлан рашаан сувилал

**Ар Жанчивлан рашаан сувилал** нь 1973 оны 5-р сарын 20-нд анх байгуулагдсан юм. Төв аймгийн Эрдэнэ сумын 1-р багийн нутагт, Нийслэл Улаанбаатар хотоос 60 км, Төв аймгаас 57 км, Налайх дүүргээс 26 км-т байрладаг. Хан Хэнтий нурууны баруун урд үзүүрт, Туул голын урд, Баянцогт уулын ард далайн түвшнээс дээш дунджаар 1000-1500 метрт оршдог. 

Анх 1926-1927 онд В.А.Смирнов, 1946 онд В.Н.Попов, 1949-1958 онуудад Ш.Цэрэн, Намнандорж нарын хүмүүс судалгаа хийж нүүрс хүчлийн хийтэй хүйтэн рашаан, хүчилтөрөгчийн давхар исэлттэй ус, Монгол болон дэлхийд ховорт тооцогддог радон бүхий рашаан байгааг тогтоожээ.

“Ар жанчивлан рашаан сувилал” ХХК ашигладаг рашаан нь ходоод, элэг, цөс болон цусны даралт ихсэх ба багасах, үе мөч, ууц нурууны архаг өвчин, мэдрэлийн системийн төрөл бүрийн өвчтэй хүмүүсийг эмчлэх бололцоотой нүүрс хүчлийн хийтэй, хүчилтөрөгчийн давхар исэлтэй хүйтэн рашаан юм.  Эдүгээ Ар Жанчивлан рашаан сувилал нь дотор ходоод, элэг, цөс, бөөр, үе мөч, тулгуур эрхтэн, булчин шөрмөсний өрөвсөл, мэдрэлийн системийн сульданги, төв болон захын мэдрэлийн судлын үрэвсэл зэрэг өвчнүүдийг үр дүнгтэй эмчилж сувилдаг байна. Олон жилийн ажиглалт судалгаанаас үзэхэд эмчилгээний үр дүн 94-96%-ийн сайжиралттай байдаг ажээ.

Эмчилгээ үйлчилгээ нь 3 тасаг буюу  6 кабинетэд 3 их эмч, 1 бага эмч, 4 сувилагч нийт 12 ажиллагсадтай явуулж байна.  Биеийн тамир чийрэгжүүлэлтийн кабинет нь бялдаржуулах урлагийн техникээр тоноглогдсон, орчин үеийн технологийг нэвтрүүлсэн. Бариа засал, физик, биеийн тамир, порцедур, парафин, усан эмчилгээ, шавар эмчилгээний кабинетууд тус тус ажилладаг.  Нэг ээлжиндээ 160 хүнийг хооллох хүчин чадалтай зоогийн тасаг нь 6 хүний бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж эмчилгээний болон эрчимт хоолоор үйлчилдэг. Тархины судасны хатуурлын гүнзгийрсэн хэлбэр, хүнд хэлбэрийн зүрхний шигдээсийн дараах үе, артерийн даралт ихдэлтийн өвчин II Б түүнээс дээд шат, зүрхний бахын байнгын болон хүнд хэлбэрийн илэрлийн үед энэ рашаан зохимжгүй гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.

Жилийн дөрвөн улиралд байнгын ажиллагаатай.  Эрүүл мэндийн даатгалтай бол хөнгөлөлттэй үнээр үйлчлүүлэх боломжтой бөгөөд 2022 оны байдлаар 29000, харин даатгалгүй бол нэг хоногийн 38000 төгрөгийн төлбөртэй.  Сувилуулах эрхийн бичиг, эрүүл мэндийн даатгалын дэвтэр, амбулаторын карттай хүлээн авах ба доорх утсанд захиалгаа өгч бүртгүүлснээр сувилуулах боломжтой байна.

Ангилал:Амралтын газар
Ангилал:Эрдэнэ сум (Төв)
Ангилал:Монголын рашаан сувилал
Эрдэнэ сумын Мэргэжлийн Cургалт Үйлдвэрлэлийн Төв

**Эрдэнэ сумын Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв** (**МСҮТ**)- Монгол Улсын Төв аймгийн Эрдэнэ суманд байрлах Монгол Улсын боловсролын байгууллага. 2024 оноос Төв аймгийн Эрдэнэ суман дахь Политехник Коллеж болсон.  

Энэхүү Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв сум байтугай аймаг, нийслэлийн хэмжээнд төрийн соёрхол хүртсэн цөөн сургуулийн нэг. “Алтангадас” одонтой байгууллага ажээ. Эрдэнэ сумын МСҮТ 300 гаруй оюутан, 50 багш, ажилтантай 12 мэргэжлээр сургалт хүмүүжлийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа үйлдвэрлэлийн эрх авсан анхны боловсролын байгууллага юм. Эрдэнэ сумын МСҮТ өнгөрсөн хугацаанд 24 мянган ажилтан бэлтгэжээ. Газар тариалангийн салбарт гэхэд 14 мянган ажилтан бэлтгэж 20 хөдөлмөрийн баатар, найман гавьяат, улсын аварга 300 гаруйг төрүүлжээ. Тус төв нь атрын аянд зөвхөн 1990 он хүртэл 15 мянга гаруй трактор, комбайнчин бэлтгэсэн түүхтэй.  “Эрдэнэ” МСҮТ нь “Архустын сургууль комбинат” нэрээр 60 жилийн турш  алдаршсан, 22000 мэргэжилтэй ажилчдыг эх орныхоо бүтээн байгуулалтанд бэлтгэн нийлүүлж, 20 хөдөлмөрийн баатар, 8 гавьяатыг төрүүлсэн байна.  

Гадаад харилцааны хувьд БНХАУ, ОХУ, БНЧУ, БНСУ-тай хамтран ажиллаж байна. Чех улсын үйлдвэрлэгч компаниудын форум уулзалтад 2017 онд худалдаа аж үйлдвэрийн танхим дээр очиж уулзаад, тэндээс дөрвөн компанитай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн. Түүнээс хойш тоног төхөөрөмж нийлүүлэх болон төгсөгчдөө сургах, сүү сүүн бүтээгдэхүүний ажилчид бэлтгэх чиглэлээр хамтран ажиллаж байна. Одоогоор төгсөгчдөө Чехийн томоохон үйлдвэрүүдэд дадлагажуулдаг. БНХАУ-тай “Монгол малчин” хөтөлбөр дээр хамтарч ажиллаж байна.

2024 онд тус Мэргэжлийн сургалт-үйлдвэрлэлийн төв нь Политехник Коллеж статустай болсон юм. 

Ангилал:Монголын боловсролын байгууллага
Ангилал:Эрдэнэ сум (Төв)
Ли Хунжан

**Ли Хунжан** (хятад. 李鴻章, хялбар. 李鸿章, пиньинь галиг: *Lǐ Hóngzhāng*, англи. Li Hongzhang. 1823 оны 2-р сарын 15-нд Чин улсын Хэфэй хотод төрж, 1901 оны 11-р сарын 7-нд Бээжинд нас барсан) —Чин улсын XIX зууны нөлөө бүхий цэргийн генерал, дипломат. Чин улсын үндсэн 8 мужийн нэг болох Жили (англи. Zhili, 1870 онд одоогийн Хэбэй), Хугуан (англи. Huguang), Лянгуан (англи. Liangguang) мужуудын амбан захирагчийн алба хашиж байжээ. 

## Үйл ажиллагаа 
Тэрбээр тухайн үед төрийн шинэчлэлийг дэмжигч байр суурьтай бөгөөд яриа хэлэлцээнд чухал ач холбогдол өгдөг гэдгээрээ барууны орнуудад алдартай байсан. Ли Манжуур дахь Японы эзлэн түрэмгийллийг сөрөн зогсох Оросыг дэмжсэнд англичуудын дургүйцлийг хүргэсэн бөгөөд Хятад-Японы нэгдүгээр дайнд ялагдсаны дараа хятадуудынхаа таашаалд нийцэхээ больжээ. 

Тэрээр албан тушаалаа ашиглан Хятадын хамгийн баян хүмүүсийн нэг болохын тулд хар тамхины наймаанд монополь тогтоож, хамаатан саднаа хариуцлагатай албан тушаалд дэвшүүлж байсан гэдэг. 

XIX зууны сүүлийн арваад жилд хэдий хүнд өвчтэй байсан ч Ли, Чин улсын гадаад бодлогыг үндсэндээ удирдан зохицуулж байсан.

Тэр бол Японтой "Шимоносэкийн энх тайвны гэрээ" (1895), Оросын эзэнт гүрэн, Хятадын хооронд холбоотны гэрээ (1896) байгуулсан бөгөөд үүний үр дүнд түүний нэр Хятадын түүхэнд "тэгш бус гэрээний эрин" үе бөгөөд доромжлол хүлээсэн үетэй холбогддог. Е.Е.Ухтомскийн дурсамжаас үзвэл, Ли гэрээнд гарын үсэг зурахыг зөвшөөрсөнийхөө төлөө Хаант Оросын Засгийн газраас гурван сая рублийн хахууль авсан гэж тэмдэглэсэн байна.

1896 онд Ли Чин гүрний нэрийн өмнөөс Оросын II Николай хаан ширээнд суух ёслолд оролцож, Европ, Канад, АНУ-д айлчлахдаа Хятадын цагаачлалыг ихээхэн хязгаарласан 1882 (1892 онд шинэчлэгдсэн) оны Америкийн цагаачлалын бодлогыг шинэчлэхийг дэмжиж байсан.

1896 оны 9-р сарын 3-нд "The ​​New York Times" сонинд нийтлэгдсэн алдартай ярилцлагадаа Лигээс Америк эсвэл Европт хөгжсөн сонин хэвлэлийг Хятадад нэвтрүүлэхийг дэмжиж байгаа эсэхийг асуусахад Ли гайхмаар илэн далангүй хариулжээ: "Хятадад сонин байдаг ч харамсалтай нь Хятадын редакторууд үнэнийг бүрэн хэлдэггүй. Тэд танай сонин шиг "үнэнийг, бүх үнэнийг, үнэнээс өөр юу ч хэлдэггүй" гэдэг зарчмыг баримталдаггүй. Хятадын редакторууд үнэнийг "хэмнэж" нэг хэсгийг л хэлдэг. Тийм учраас танай сонин шиг тийм их эргэлттэй байдаггүй. Энэхүү хэмнэсэн үнэнээс болж манай сонинууд хөгжилтэй соёл иргэншлийн нэг хэрэгсэл болох агуу зорилгоо биелүүлж чадахгүй байна" гэжээ.

1896 онд Английн Хатан хаан Виктория түүнд Викторийн хааны одон (англи. The Royal Victorian Order)-оор шагнаж байжээ. Тухайн үед Францын "Le Siècle" сонин түүнийг "шар Бисмарк" гэж нэрлэж байсан удаатай.

Ли Хунжан "Намайг дараагийн мянганд л таньж мэдээд, дүгнэх болно" хэмээн өөрийгөө дүгнэсэн үг хэлж байжээ.
Ангилал:1823 онд төрсөн
Ангилал:1901 онд өнгөрсөн
Ангилал:Чин улсын улс төрч
Ангилал:Хятадууд
Желал ад-Дин (Алтан Орд)

**Желал ад-Дин** (Перс:  جلال الدین خان ابن تقتمش; татар: *Cäläletdin*; казах: *Jäleläddin*; польш: *Dżalal ad-Din*) (1380–1412) нь 1411-1412 онд Алтан Ордыг захирсан хаан юм. Тэрээр Тохтамыш хааны Тагай бег хатнаас мэндэлсэн ууган хөвүүн бөгөөд эцэг нь хаан ширээнээс зайлуулагдсны дараа дүү нарын хамт Москвагийн вангийн дэргэд гуйн амьдарч байгаад 1409 оноос Литва, Оросын хаад ноёдын дэмжлэгтэйгээр Алтан Ордын хаан суурингийн төлөө тэмцэж эхэлсэн. Түүнийг Оросын түүхэнд *"Зелений Салтан Тохтамышевича"* гэж бичдэг. 

## Намтар 
Мангудын Едигей тэргүүтэй ноёд Тугатөмөрийн угсааны Төмөрхүтлүгийг хаанд өргөмжлөн, Тохтамышыг зайлуулсны дараа 1399 онд Литва, Польшоос цэргийн тусламж авч Едигейн цэргийн эсрэг байлдаж ялагдсны дараа Тохтамыш Сибирь лүү зугтаж, хөвүүд нь Москвагийн вангийн ордонд хорогдон суув. Едигей нарын зүгээс тэднийг өгөхийг шаардсан ч, оросууд ирээдүйд ашиглахаар тооцон байлгаж,  шаардлагыг эс тоов. Иймээс 1408-1409 онд Едигейгээр удирдуулсан цэргүүд оросын хотууд руу уулгалан довтлож байхад 1409 оны сүүлээр Тохтамышийн нэг хөвүүн Керим берди нь оросын дэмжлэгтэйгээр Сарай хотыг эзлэн, Болд хааныг хөөн түр зуур эзэгнэв. Едигей ноён оросын хотуудыг бүслэсэн цэргээ буцаан татаж Сарайг буцаан авч Керим бердийг зугтаалгав. 

1410 онд Желал ад-Дин нарын татарууд Грунвальдын тулалдаанд Польш-Литвын талд байлдан гавьяа байгуулж, 1411 онд Литваас цэрэг-эдийн засгийн дэмжлэг авч Крымыг эзлэн, Сарай руу давшихад, Едигейтэй байлдаж байсан Төмөр хаан олигтой эсэргүүцэлгүй хотоос зугтав. Хорезмд Едигейн эсрэг байлдаж асан Төмөр хааны цэргүүд бүслэлтийг орхин буцаж Желал ад-Динтай байлдахаар Сарай руу давших зам зуур Тохтамышийн хүргэн эмир Газан гэгч Төмөр хаанаа алж, Желал ад-Динд бууж өгөв. 

Ингээд 1412 онд Тохтамышийн хөвүүдийн ахмад Желал ад-Динийг хаанд өргөмжлөн, эмир Газаныг беглербег болгож, бүх цэргийг захируулав. Желал ад-Дины зарлигаар Кажулай ноёнд үлэмж тооны цэрэг захируулан Едигейг даруулахаар илгээсэнд ялагдав. Желал ад-Дин энэ зуур Астрахань, Казань, Крым, Сарайд өөрийн нэртэй зоос гарган, Москвагийн ван нэгдүгээр Василий, Тверийн ван Иван Михайлович нарыг алба татвараа төлөхийг шаардав. Энэ ёсоор 1412 оны 10 сарын 27 нд оросын хоёр ванг Сарайд ирэх үед Желал ад-Дин аль хэдийн нас барсан байв. Түүний үхлийн талаар мэдээ дутмаг ч, дүү нарынхаа аль нэгд алуулсан. 

Ангилал:1380 онд төрсөн
Ангилал:1412 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Зүчийн удам
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Улисс Грант

**Улисс Грант** (англи. Ulysses S. Grant, төрөхдөө Hiram Ulysses Grant /ˈhaɪrəm juːˈlɪsiːz/; 1822 оны 4-р сарын 27-нд төрсөн  – 1885 оны 7-р сарын 23-нд нас барсан)- 1869-1877 онуудад АНУ-ын 18 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажилласан улс төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн. 

Тэрээр Америкийн иргэний дайны үед Холбооны армийг удирдаж байсан, армийн генерал (1866 оны 7-р сарын 25 - 1869 оны 3-р сарын 4). Америкийн Философийн Нийгэмлэгийн гишүүн (1868), 1863 онд Конгрессын алтан медалиар шагнуулж байсан. АНУ-ын Хууль зүйн яамыг байгуулж, "Ку Клукс Клан"-ны эсрэг байсан ажээ. 

## Намтар 
Хирам Улисс Грант 1822 онд тариаланчийн хүү болж 1822 оны 4-р сарын 27-нд төржээ. Түүний эцэг эх харьцангуй чинээлэг амьдарч байсан бөгөөд эцэг Жесси Рут Грант арьс ширний үйлдвэр эзэмшдэг байв. Грантуудын өвөг дээдэс Матью, Присцилла Грант нар Английн Дорсет хотоос 1630 онд Америкт цагаачилж ирсэн гэдэг. Эцэг Жесси Рут Грант боолуудад эрх чөлөө олгож суллахын төлөө үзэлтэн байсан. Эцэг нь 1821 онд Ханна Симпсонтой гэрлэсэн.

Ангилал:1822 онд төрсөн
Ангилал:1885 онд өнгөрсөн
Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч
Ангилал:19-р зууны улс төрч
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Цэргийн Академийн төгсөгч
Ангилал:АНУ-ын армийн генерал
Ангилал:Америкчууд
Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)
Ангилал:Дублины хүндэт иргэн
Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан
Ангилал:Лондоны хүндэт иргэн
Ангилал:Умардын Улсуудын зэвсэгт хүчний хүн
Ангилал:Харвардын их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Шинэ эриний боолчлогч
Ангилал:Охайогийн хүн
Жаббар берди

**Жаббар берди**  (Перс: جبار بردی خان; татар: *Cäbbär Birde*) нь Алтан Ордоны Улсын Тохтамыш хааны хөвүүн бөгөөд 1416-1417 онд тус улсын хаан сууринд заларч, Едигей ноёны өргөмжилсөн хаадын эсрэг эрх мэдлийн төлөө тэмцэж байсан. 

## Хаанчлал 
Тохтамыш хаан, Доголон Төмөрт ялагдсны дараа эрх мэдлээ алдаж баруун зүгийн Литвын вангаас цэргийн тусламж авч ахин эрх мэдлээ сэргээх гэж Едигейн армитай байлдаж ялагдсан. Энэ явдлын дараа Тохтамышийн хөвүүдийг Москва, Литва, Төмөрийн Улсын хаад барьцааны байдалтай орогнуулж эхэлсэн нь ирээдүйгээ харсан үйлдэл байсан. Удалгүй 1410 онд Едигей ноёныг эсэргүүцсэн үймээн гарах үеэр 1411 оноос орос, литвад байсан хан хөвүүдээр түрий барьж хаан суурингийн төлөөх тэмцэл эхлүүлсэн. 1411 онд литвын дэмжлэгтэй хаан болсон Желал ад-Диныг оросын дэмжлэгтэй Керим берди дүү нь хороож, хаан сууринд заларч Москвагийн ванд тал зассан зарлиг буулгасан. Үүний хариуд 1413 онд Литваас Тохтамышийн өөр нэг хөвүүн Кебекийг дэмжиж хаан болгосон ч, нэг жилийн дараа Керим берди ялалт байгуулж дахин хаан болсон. 

1416 оны дундуур Литвын ван Витольд, Жаббар бердийг дэмжин Едигейн ноёны өргөмжилсөн Чэкрэ хааны эрсэг турхирав. Чэкрэ хаан ялагсдны дараа Едигей ноён, Саид-Ахмад гэгчийг хаан болгосон ч, 45 өдрийн дараа Жаббар бердид ялагдан алуулав. 1417 онд Едигей ноён Дервиш гэх хан хөвүүнийг хаан болгон Жаббар бердийн эсрэг байлдаж Сарай хотыг эзлэхэд Жаббар берди зугтсаар Крымын Каффа, Тана хотод орогножээ. Гэвч тэндээс Литва руу зугтах үедээ өөрийн талын хүмүүстээ алуулсан. 

Ангилал:1417 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Боржигин
Дервиш

**Дервиш** (перс:  درویش خان; татар: *Därwiş*)  нь Алтан Ордыг 1417-1419 онд захирсан хаан юм. Зүчи ханы хөвүүн Тугатөмөрийн удам Алти Куртука ноёны хөвүүн бөгөөд, авга Чэкрэ (1414-1416), Саид Ахмад (1416) нар нь богино хугацаанд тус улсын хаан болж байсан. Тэрээр хаан болсон нэртэй ч, төр засгийн бүх эрх мэдэл мангудын беглербег Эдигуд байсан.

1416 онд Эдигу ноёны тоглоомын хаан Чэкрэ нь Литваас дэмжлэгтэй Жаббар берди хаантай байлдаж ялагдан амь үрэгдсний дараа удалгүй Эдигу ноён **Саид Ахмад** гэх хүнийг хаан өргөмжлөн Жаббар бердитэй байлдсан ч, ялагдан шинэ хаан нь алуулав. Эдигу ноён бууж өгөлгүй Чэкрэ хааны ач дүү Дервишийг олж хаан болгон, 1417 онд Жаббар бердийг довтлон Крым рүү хөөн зугтаалгав. 

Дервиш хааны нэртэй зоос Булгар, Хажи Тархан, Крымын хотуудаар гаргасныг одоо цөөн тоогоор олжээ. 1419 оны зун Жаббар бердийн дүү Кадыр бердийг Литвын талаас дэмжиж хаан болгон цэргийн хүч өгч илгээсэнд Дервиш ялагдан алуулав. Эдигу ноён удалгүй Тугатөмөрийн удмын **Бег Суфи** гэх хүнийг хаан болгосон ч, Кадыр бердид ялагдан алуулсан. 

Ангилал:1419 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Зүчийн удам
Чэкрэ

**Чэкрэ хаан** бол 1414-1416 онд Алтан Ордыг захирсан хаан юм. Зүчи ханы хөвүүн Тугатөмөрийн удамчир Акмыл ноёны хөвүүн бөгөөд авга ах Абдуллах (1361-1370), үеэл Мухаммед Булак (1370-1379), Туляк (1379-1380), Саид Ахмад (1416) нар Алтан Ордын хаан сууринд өргөмжлөгдөж байсан.  

Түүний нэр 1404 онд Төмөрийн хөвүүн Миран шахын хөвүүн Абу Бакрын дэргэд байсан талаар Иоханнес Шильтбергер дурджээ. 1406 онд Едигей ноёны хамт Сибирьт байсан Тохтамышийг алах тулаанд оролцож байсан. 1414 онд Едигей ноён түүнийг Алтан Ордын хаанд өргөмжлөн, Булгар буюу одоогийн Казань орчимд төвлөрөв. Тэндээс Сарайд байсан Тохтамышийн хөвүүн Кебектэй хэдэн удаа байлдсны эцэст ялсанд, Керим берди дахин хаан болж амжив. Чэкрэ хаан Сарайг эзлэн Керим бердийг зайлуулсан ч, 1416 онд Тохтамышийн өөр хөвүүн Жаббар берди нь Литваас ирж Чэкрэг ялж, хаан болов. Чэкрэг үхсний дараа Едигей ноён Чэкрэгийн үеэл Саид Ахмад, ач дүү Дервишийг хаан болгосон ч тэд утсан хүүхэлдэй төдий байсаар амиа алдсан.

## Эшлэл 
Ангилал:1416 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Кадыр берди

Ка**дыр берди** (Перс: قدیر بردی خان ابن تختامش; татар: *Qäder Birde*)  бол Алтан Ордыг 1419 онд түр зуур захирсан хаан юм. Тэрээр Тохтамыш хааны черкес гаралтай татвар эмээс төрсөн хөвүүн. 

1417 онд Эдигу ноён, Дервиш хаан нар Жаббар бердийг ялж, Алтан Ордод дангаар ноёрхож эхэлсэн ч, Литвын Витольд ван Тохтамышийн хөвүүн Кадыр бердийг хаан болгон цэрэг өгч Алтан Орд руу илгээв. 

Кадыр берди 1419 оны зун Дервиш хаантай байлдан алж Сарай, Казаньд хяналтаа тогтоон зоос гаргав. Эдигу крым руу зугтаж, Зүчийн удмын **Бег Суфи** гэгчийг хаанд өргөмжлөн Литвын ван Витольдод элч илгээн найрамдах санал тавьсан ч амжилтгүй болж, хүчиндээ эрдсэн Кадыр бердитэй байлдан ялагдан Урал руу зугтав. Эдигу ноён Сибирьд очсоны дараа Шибаны удмын Хажжи Мухаммад гэх ноёныг хаанд өргөмжлөв.  Иймээс Кадыр берди хаан их цэргээ удирдан Эдигуг устгахаар байлдаж яваад шархдан амь үрэгдэв. Эдигу амь зулбан гарсан ч, нэхүүл цэрэгт баригдан үхжээ.  

Кадыр бердийг үхсний дараа Алтан Ордод Хажжи Мухаммед, Үлүг Мухаммед, Жаббар бердийн хөвүүн Давлет берди гэсэн гурван хаан нэгэн зэрэг гарч ирэн жинхэнэ хаан болохын төлөө өрсөлдөж эхлэсэн. 

Ангилал:1419 онд өнгөрсөн
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Зүчийн удам
Мишигийн Ширчинсүрэн

**Мишигийн Ширчинсүрэн** (1933 онд Хөвсгөл аймгийн Тариалан суманд төрсөн- 1999 онд нас барсан)- Монголын нэрт яруу найрагч, Монголын сэтгүүлзүйн ууган үеийн төлөөлөгч, орчуулагч.  

"Монгол сэтгэлгээтэй" яруу найрагч гэж түүнийг уран зохиолын шүүмлэгчид хэлдэг.

2017 оны 3-р сарын 21-нд яруу найрагч Мишигийн Ширчинсүрэнгийн нэрэмжит "Тэргүүн цом” яруу найргийн наадам Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөнд болсон.

2023 оны 10-р сарын 16-нд Улаанбаатр хотод "Хүннү Палас"-д М.Ширчинсүрэнгийн 90 насны ойд зориулсан “Мишигийн Ширчинсүрэн: Туурвилзүй, өв сан” сэдэвт Эрдэм шинжилгээний хурал боллоо.

**Намрын сайхан нар**

Намрын сайхан нар – холдож байгаа нар

Илч нь бага боловч, өнгө нь тунгалаг цагаан

Намрын сайхан өдөр – саарч байгаа өдөр

Биед жихүүн гэлээ ч, сэтгэлд нэг л уян.

Намрын сайхан өдөр улирал солигдохын эрхээр

Насан идэр би чинь цагийн аясаар найгана

Намрын сайхан өдөр холдон холдохын эрхээр

Наалинхай төрсөн би чинь сэтгэл ихээр үймэрнэ ...

## Бүтээлүүд 
"Борооны дусал", "Гал голомт", "Уулын нарийн жимээр", “Хүслийн хүлэг”,”Сайхан айл”, “Эрдэний эрхи”, "Намрын сайхан нар" зэрэг хорь орчин ном бүтээл туурвиж олны хүртээл болгосон. 

Түүнчлэн орчуулагчийн хувьд Оросын нэрт яруу найрагч А.С.Пушкины "Цыганууд", "Зэс морьтой хүн", Янка Купалагийн "Одесса голын дээгүүр", Аркадий Гандарын "Цэнхэр аяга", С. Маршакийн "Заан Пунчи", Литвын яруу найрагчдын шүлэг найраглалаас бүрдсэн "Өрөв тасын бяцхан дэгдээхий" зэрэг томоохон найраглал, туужийг, Оросын телевизийн олон ангит "Их завсарлага", "Амьдрал нулимсанд дургүй" зэрэг олон уран сайхны болон баримтат киног эх хэлнээ орчуулсан байна.

Ангилал:1933 онд төрсөн
Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Тариалангийн (Хөвсгөл) хүн‎
Ангилал:Монголын яруу найрагч
Ангилал:Монголын орчуулагч
Ангилал:20-р зууны зохиолч
Жавзандолгорын Баттогтох

**Жавзандолгорын Баттогтох** (1976 онд төрсөн) -2022 оноос Монгол Улсын Их сургуулийн Олон улсын харилцаа, Нийтийн удирдлагын сургуулийн захирал. Доктор (Ph.D), Дэд профессор цолтой. 

###### Боловсрол 
Орос хэлний сургалттай 18 сургууль,

1993-1997 Олон улсын харилцааны дээд сургууль, МУИС, Bachelor of Art /Олон улсын харилцаа/,

1997-1999 Олон улсын харилцааны дээд сургууль, МУИС, Master of Art /Олон улсын эрх зүй/,

2001-2004 ЗХУ-ын Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургууль, МГИМО. Ph.D (Олон улсын эрх зүй),

ИНХА их Сургууль. Хууль зүйн дээд сургууль, Пост доктор.

###### Хичээл заасан туршлага 
Олон улсын харилцааны үндэс ба даяаршил INRE100

Олон улсын нийтийн эрх зүй INTL304

Олон улсын хувийн эрх зүй INTL310

Дипломат ба консулын эрх зүй INTL450

Олон улсын түгээмэл эрх зүй I INTL601

Олон улсын нийтийн эрх зүй INTL701

Олон улсын гэрээний эрх зүй INTL703

Олон улсын маргааныг шийдвэрлэх асуудал INTL706

Олон улсын эрх зүйн тулгамдсан асуудлууд ILAW706

Англи, орос, польш хэлтэй.

Ангилал:1976 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Баатаржавын Лхагважав

**Баатаржавын Лхагважав** (1969 онд Завхан аймгийн Улиастай хотод төрсөн) - 2014-2019 онд Монголын Үндэсний Худалдаа, аж үйлдвэрийн танхимын Ерөнхийлөгчийн албыг хашсан, эдийн засагч бизнесмэн. 

## Намтар 
Эцэг Базарсадын Баатаржав нь 1968 онд ЗХУ-ын Москвагийн Радио технологийн дээд сургуулийг төгсөөд Завхан аймгийн холбооны ерөнхий инженерээр ажиллах үед эх Алтанхуягийн Дондовсамбуу нь УБДС-ийг Хими-биологийн багш мэргэжлээр төгсөж ирээд учирч залуус нутагтаа ажиллаж байгаад гэрлээд Б.Лхагважав 1969 онд мэндэлсэн ажээ. 

Тэрээр 1988-1995 онд Польш Улсын Вроцлав хотын Техникийн их сургуульд сурч төгссөн. Бизнесийн удирдлагын доктор, эрх зүйч мэргэжилтэй.

1991 онд Польш дахь "Венера" цууны үйлдвэрт очиж хоол амтлагч оруулж эхэлсэн бөгөөд 1993 онд “Урбанек” компани дээр очиж гэрээ байгуулан Монгол руу оруулж эхэлсэн байна. Тэрээр "Урбанек" компанийг 1994 онд анх байгуулсан түүхтэй ажээ.

Б.Лхагважав 2011 оны 11-р сарын 10-ны өдөр МАН-ын гишүүнээр элссэн. 

Тэрээр “Үндэсний соёмбо” хөдөлгөөний тэргүүн, МАН-ын гишүүн, 2012 оны УИХ-ын сонгуулийн 21 дүгээр тойрогт МАН-аас нэр дэвшиж Лу.Болд, Ц.Оюунгэрэл, Ц.Батбаяр нартай өрсөлдөж байсан.  

Б.Лхагважавыг 2014 оны 12-р сарын 9-ний өдөр Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын ээлжит XIX их хурлаар МҮХАҮТ-ийн удирдах зөвлөлийн дарга буюу ерөнхийлөгчөөр томилогдсон, 2019 оноос хойш МҮХАҮТ-ын Тэргүүлэгч гишүүн болсон. 

2017 оноос хойш Монгол банкны Хяналтын зөвлөлийн гишүүн, Монголын Гимнастикийн холбооны Ерөнхийлөгч зэрэг албан тушаал хашсан. 

## Гэр бүл 
Гэргий Б.Ариунтуяа нь боксын дасгалжуулагч, Ардын багш, гавьяат дасгалжуулагч Дамдинжавын Бандийн охин аж.

Ангилал:1969 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улиастайн хүн
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монголын спортын тэргүүн
Ангилал:Монголын бизнесмен
Дэмбэрэлийн Чойжамц

**Дэмбэрэлийн Чойжамц** (1951 онд Төв аймгийн Бүрэн сумын нутагт төрсөн)- Монгол Улсын Гандантэгчинлэн хийдийн тэргүүн хамба лам асан.

## Намтар 
Д.Чойжамц 1951 онд Төв аймгийн Бүрэн сумын нутагт төрөөд 1956 онд тэдний гэр бүл хотод нүүж иржээ. Эцэг Дэмбэрэл нь хотод номын худалдааны газар нярав хийсэн байна.  

Тэрээр 8-р ангиа нийслэлийн 22-р дунд сургууль, 10-р ангиа нийслэлийн 28-р дунд сургуульд сурч төгссөн.

1976 онд Шашны дээд сургуулийг онц дүнтэй төгсөөд Гандантэгчэнлин хийдэд голч ламаар долоон жил ном хурсан. 

1983 онд Энэтхэгийн Дармасалад гүн ухааны дээд сургуульд гурван жил суралцсан байна.

1986-1992 онд Гандантэгчинлэн хийдийн дэд хамба, Да ламын мяндаг тушаалыг хашиж байсан.

Д.Чойжамц нь 1992 оны наймдугаар сарын 20-ны билэгт сайн өдөр Монголын бурхан шашны төв Гандантэгчэнлин хийдийн Тэргүүн хамба хэмээх өндөр дээд хариуцлагатай мяндаг тушаалыг хүлээн авсан байдаг. Хорин есдүгээр Хамба Номун хан, гавж Дэмбэрэлийн Чойжамц нь Гандантэгчэнлин хийдийн дэд хамба, Да ламын мяндаг тушаалыг  1986-1992 онд хариуцлагатайгаар хашиж байсан. Монголын бурханы шашинтны төвийн тэргүүн лам нарын зөвлөлийн хурлын 2018 оны есдүгээр сарын 29-ний өдрийн нэгдүгээр тогтоолоор Өндөр гэгээний үеэс улиран залгамжлагдсан Хамба номун ханы дамжлага, Гандантэгчэнлин хийдийн шашинд зүтгэсэн гавъяа, тус хийдийг тэргүүлж байсан тэргүүн хамба нарын үйлс бүтээл зэргийг үнэлэн дүгнэж 1944 оноос тус хийд тэргүүн хамба ламын өндөр мяндаг тушаалыг хашиж байсан хамба лам нарт Хамба номун хан цол хэргэмийг нөхөн өргөмжилөн олгосон түүхтэй.

Уг тогтоолыг дэмжиж Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулга 2021 оны зургадугаар сарын 14-ний өдөр зарлиг буулган Гандантэгчэнлин хийдийн тэргүүн их хамба ламд “Хамба номун хан” цол хэргэм өргөжилснийг соёрхож баталсан байдаг.

2023 оны 10-р сарын 15-нд Монголын бурхан шашны төв Гандантэгчинлэн хийдийн тэргүүн их хамба лам, Хамба номун хан, гавж Дэмбэрэлийн Чойжамц ажил албанаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлт гаргасан байна.

Ангилал:1951 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Бүрэний хүн‎
Ангилал:Монголын буддын шашны лам
Ангилал:Гандантэгчэнлин хийд
Батын Хурц

**Батын Хурц**- (1968 онд Улаанбаатар хотод төрсөн)-Монгол Улсын Тагнуулын Ерөнхий газрын дарга, хошууч генерал. 

## Намтар 
Б.Хурц 1990 онд нийслэлийн 23-р дунд сургууль төгсөөд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Барилгын техникум, 1992 онд Удирдлагын хөгжлийн институт, 1999 онд ОХУ-ын Москва хотын Эдийн засаг, статистик ба информатикийн дээд сургууль, 2000 онд ОХУ-ын Тагнуулын академид тус тус суралцан төгссөн.

1992-2000 онд “Торгоны зам” ХХК-д менежер, Москва дахь төлөөлөгч.  

2000-2002 онд Тагнуулын ерөнхий газарт ажилтан. 

2002-2003 онд Монгол Улсаас Унгар Улсад суугаа Элчин сайдын яаманд 1-р нарийн бичгийн дарга.  

2003-2004 онд Монгол Улсаас Турк Улсад суугаа Элчин сайдын яаманд 1-р нарийн бичгийн дарга. 

2005-2006 онд Тагнуулын ерөнхий газарт хэлтэс, газрын орлогч, газрын дарга. 

2006-2009 онд “МИАТ” хувьцаат компанийн Сөүл дэх ерөнхий төлөөлөгч. 

2009-2011 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн үед Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны дарга. 

2011-2014 онд Авлигатай тэмцэх газрын дэд дарга. 

2014-2017 онд Тагнуулын ерөнхий газрын даргаар ажилласан байна. 

Б.Хурцыг Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн тэргүүлсэн Засгийн газраас БНСУ-д суух Элчин сайдад өргөн мэдүүлсэн саналыг тухайн үед УИХ-ын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны хуралдаанаар томилох гэж буй Б.Хурцын асуудлыг хэлэлцэн дэмжиж 2017 оны 11-р сард Монгол Улсаас БНСУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайдаар томилуулах саналыг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэн гишүүдийн олонхын дэмжлэг аваагүй байна. 

Б.Хурц тэргүүтэй зургаан хүнд С.Зоригийн амийг хөнөөсөн хэргээр ял авсан Т.Чимгээ Б.Содномдаржаа нарыг эрүүдэн шүүсэн хэрэгт буруутган, өнгөрсөн долдугаар сард Төв аймгийн сум дундын Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхээс 2020 онд ял оноосон юм. Тодруулбал, Б.Хурц, Ж.Мөнхгал, С.Баяр, Г.Эрдэнэбат нарт гурван жилийн хорих ял оноож, ялыг нээлттэй хорих ангид эдлүүлэхээр болсон. Харин О.Бямбажав, Ү.Отгонбаяр нарт хоёр, ШШГЕГ-ын ажилтан Э.Өлзийбаярт нэг жилийн хорих ял тус тус оноож, мөрдөгч О.Бархасбадь, С.Эрдэнэбат нарыг цагаатгасан билээ.

## Шагнал 
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн 2015 оны 12-р сарын 28-ны өдрийн 195 дугаар зарлигаар хошууч генерал цолоор шагнуулсан.  Сүхбаатарын одон, Цэргийн гавьяаны одон, бусад медалиудаар шагнагдсан.

Ангилал:1968 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголын Тагнуулын Ерөнхий Газрын дарга
Ангилал:Монголын тагнуулч
Ангилал:21-р зууны тагнуулч
Найдансүрэнгийн Золжаргал

**Найдансүрэнгийн Золжаргал**  (1963 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) -Монгол Улсын Хөрөнгийн биржийн захирал, Монголбанкны Ерөнхийлөгч.

## Намтар 
1991-1995 онуудад Хөрөнгийн биржийн захиралаар ажилласан.

2012-2016 онд Монголбанкны ерөнхийлөгч.

АТГ-ын Мөрдөн шалгах хэлтсээс “Н.Золжаргал холбоотой гурван багц асуудлыг шалгаж байна. Нэгдүгээрт, банкуудад тогтоосноос бага хүүтэйгээр зээл өгсөн үйлдэлд нь Эрүүгийн хэрэг үүсгэж, яллагдагчаар татахаар хэлэлцэж байгаа. Хоёрдугаарт, Австри улс руу их хэмжээний мөнгө шилжүүлж, орон сууц худалдаж авсан асуудал бий. Гуравдугаарт, хэлцэлтэй холбоотой асуудал. Ийм гурван хэрэгт мөрдөн шалгах ажиллагаа хийж байна. Хэргийг 2019 оны хоёрдугаар улиралд багтаан шийдвэрлэхээр ажиллаж байна” хэмээн 2019 оны 3-р сард мэдээлж байсан билээ.

Ангилал:1963 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголбанкны ерөнхийлөгч
Надмидын Баяртсайхан

**Надмидын Баяртсайхан**-1962 онд Улаанбаатар хотод төрсөн -Монгол Улсын Сангийн сайд, Монголбанкны Ерөнхийлөгч.

## Намтар 
1978-1982 онд Эрхүүгийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуулийг Эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. 1989-1992 онд Москва хотод Төрийн удирдлагын академийг улс төр судлаач мэргэжлээр төгссөн. Монгол орны хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн үр ашгийг дээшлүүлэх нь сэдвээр эрдмийн зэрэг хамгаалсан. 

2001 онд Олон улсын валютын санд санхүүгийн чиглэлээр, 2005 онд Шинэ Зеландад төсвийн чиглэлээр 2009-2010 онд АНУ-д менежментийн чиглэлээр тус тус мэргэжил дээшлүүлж байсан. Профессор цолтой. 

## Ажилласан байдал 
1982-1989 онд намын дээд сургуульд багш. 

1992-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүн.

1993-1995 онд Улсын Их Хурлын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны дарга

2000-2004 онд Төсвийн байнгын хорооны дарга, 

2002-2014 онд Монголын хөдөө аж ахуйн хоршоологчдын үндэсний холбооны ерөнхийлөгч.

2006-2008 онд Монгол Улсын Сангийн сайд, Засгийн газрын гишүүнээр ажиллаж байсан. 

2016 оны 8-р сараас 2019 онд Монголбанкны Ерөнхийлөгч.

Англи, орос хэлний мэдлэгтэй.

Ангилал:1962 онд төрсөн
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн
Ангилал:Монголбанкны ерөнхийлөгч
Ангилал:Монголын сангийн сайд
Ангилал:Монголын эдийн засагч
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Дарийн Данзан

**Дарийн Данзан** (1940 онд Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул суманд төрсөн-2005 онд нас барсан)- БНМАУ-ын Төв банкны ерөнхийлөгч, УИХ-ын гишүүн. 

## Намтар 
Тэрбээр дархад ястнаас төрсөн цөөхөн том сэхээтэн, нийгэм, улс төрийн зүтгэлтэн хүн. Түүнийг найз нөхөд, ойрын хүрээнд “дархад Данзан” гэж ярих нь бий. Данзан сумынхаа бага сургууль, Хатгал тосгоны дунд сургуульд онц дүнтэй суралцаж байсан бөгөөд бас ар гэрийн гачигдлаар сургууль завсардаж, энэ хугацаандаа нэгдлийн гишүүнээр элсэн малчин болж байж. 

1958-1963 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотод Санхүү, эдийн засгийн дээд сургуульд суралцаж төгсжээ. 

1963 онд БНМАУ-ын банкны системд ажлын гараагаа байцаагчаас эхлүүлсэн.  

1967-1972 онд Москва хот дахь Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны олон улсын банканд томилогдож

Ховд аймгаас БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдон ажиллахдаа Буянт сумын төвийг зургаагийн талд суурьшуулж, тэжээлийн үйлдвэр шинээр байгуулах, Дөргөн сумыг шинээр байгуулах зэрэг асуудлыг шийдвэрлүүлж нутгийн олны талархлыг хүлээж байсан аж.

1975-1981 онд БНМАУ-ын Төв банкны ерөнхийлөгч.

1981 онд БНМАУ-ын Үнэ, стандартчиллын эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн захирлаар томилогдон ажилласан.

1992-1996 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдон ажилласан байна.

1991 оноос “Улаанбаатар Эрдэм Оюу” дээд сургуульд багшаар ажиллаж, 1992 онд дэд профессор цол хүртсэн. Оюутнуудад мөнгө, зээлийн бодлого, банкны удирдлага, хяналт шалгалт, санхүүгийн эрх зүй зэрэг мэргэжлийн хичээл зааж, сурган хүмүүжүүлэх ажилд идэвхтэй оролцож байжээ.          

## Шагнал 
Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Ардын хувьсгалын ойн медалиуд, Монгол банкны Очир эрдэнэ одон, Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны 25 жил, ЗХУ-ын банкны ойн медаль зэрэг олон гавьяа шагнал хүртэж байжээ.

## Гэр бүл 
1965 онд Г.Цолмонтой (охин нэр нь Венера Гомбоева) гэр бүл болсон бөгөөд тэд хоёр охин, нэг хүү төрүүлжээ. Эхнэр Цолмон нь Москва хотын Боловсролын дээд сургуулийг төгсөж ирээд Соёлын яамны мэргэжилтэн, Горькийн нэрэмжит номын сангийн эрхлэгч зэрэг ажил хийж байжээ.

Ангилал:1940 онд төрсөн
Ангилал:2005 онд өнгөрсөн
Ангилал:Улаан-Уулын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:Монголбанкны ерөнхийлөгч
Зоосон мөнгө

**Зоосон мөнгө** -тодорхой хэлбэр, жинтэй алт, мөнгө болон бусад металл материалаар хийгдсэн мөнгөн тэмдэг юм. Ихэнхдээ зоосыг цутгах бөгөөд хавтгай металл хуудаснаас огтолсон дугуй хэлбэртэй байдаг байна. 16-р зуунаас Европт мөнгөн зоосыг хүнд даралтын төхөөрөмж ашиглан зоосыг механик аргаар цутгаж эхэлжээ. 

Зоосон мөнгө бол маш эрт үүссэн худалдаа арилжаа хийх хэрэгсэл болж байсан юм. Тэд ижил жинтэй зэс, мөнгө, алтаар хийсэн саваа, цагираг, дугуй эсвэл бухын толгойтой төстэй зүйл хэлбэрээр хийсэн металл ембүү хийж явсаар сүүлдээ үнэт металлаар хийсэн мөнгөн зоос болон хувирчээ. Төмөр зоосон мөнгөний тогтолцоо бий болсон үед мөнгөний бүх үүргийг нэрлэсэн үнэтэй нэг янзын хэмжээтэй үнэт металл агуулсан тодорхой хэмжээний зоосон мөнгө гүйцэтгэдэг болжээ. Учир нь металлаар хийсэн зоосон мөнгө эргэлтэнд байх хугацаандаа элэгдэл багатай, хадгалахад болон авч явахад зай бага эзлэх тохиромжтой байсан юм.

Төмөр хайлуулж сурсан олон соёл иргэншлийн дунд металл ембүү, мөнгөн жижиг гулдмай эсвэл тэмдэггүй гулдмайгаар наймаа хийхэд ашигладаг байсан. Гулдмайн жин, цэвэр байдал нь түүний үнэ цэнийг тодорхойлох гол хүчин зүйл болдог байжээ. МЭӨ 6-р зууны эхэн үеийн Ахеменидийн эзэнт улсын үед зоосон мөнгөгүй байсан, харин түүний оронд нь бартерын систем болон мөнгөн ембүү худалдаанд ашигладаг байжээ. Мөнгөн ембуу мөнгө болгон ашиглах явдал МЭӨ 6-р зуунаас Төв Азид түгээмэл байсан. Зоосууд нь янз бүрийн соёл иргэншилд хадгалах, шилжүүлэхэд авсаархан хутганы хэмжээтэй ойролцоо хэмжээтэй гулдмай, ембуу ашигладаг байсан нь хожуу Хүрэл зэвсгийн үеийн "зоосон мөнгө" бий болох мөнгөний тогтолцооны хувьсал их түлхэц болсон юм. Финикийн металл ембүү үнэ цэнэ, үнэ цэнийг баталгаажуулахын тулд хааны буюу захирагчийн нэр бүхий тамга дардаг байжээ. Үүнээс улбаалж баримал, зураг дарах ажил мөн эхэлсэн гэж үздэг байна.
Хажи Мухаммед

**Хажи Мухаммед** (перс: حاجی محمد; татар: *Xaci Möxämmäd*) бол 1419-1423/1427 онд Алтан Ордыг зарим нутгийг захирсан хаан юм. Түүний хаанчлалын жилүүд нь эрх мэдэлтэй ноёдын эрх ашгийн төлөө хөдөлдөг хаад хоорондын дайнд автсан үе байсан. Түүнийг хаан байсан болон ойролцоо цаг үед Үлүг Мухаммед, Күчүк Мухаммед гэдэг нэртэй 2 хүн хааны төлөөх тэмцэлд оролцож байсан учраас түүхчид тус бүрийг хочоор нь нэрлэж заншсан улбаа нь **Хажи Мухаммед** гэх нэр юм. Түүнийг Сибирийн хант улсыг үндэслэгч бөгөөд тус улсын хаадын дээдэс гэж үздэг. 

## Удам судар 
Хажи Мухаммедийн удам угсааг "Муизз ал-ансаб", "Таварих-и гузидах-и нусрат-нама" гэх хоёр сурвалжид Зүчи ханы хөвүүн Шибаны удмын Али ноёны хөвүүн гэж тэмдэглэснийг доор зураглан үзүүлэв.  
* Чингис хаан
** Зүчи хан
*** Шибан
**** Баатар
***** Зүчибуха
****** Бадахул
******* Мөнхтөмөр
******** Бек Кунди
********* Али
********** **Хажи Мухаммед**

## Товч тойм 
1419 онд Эдигу ноён өргөмжилсөн Дервиш хааныг Тохтамышийн хөвүүн Кадыр берди хаан ялж, Сарай хотыг эзлэсний дараа Эдигу ноён Крымд очиж Бег Суфи гэх Зүчийн удмын эрийг хаанд өргөмжлөн Кадыр бердийг эсэргүүцэн байлдаж ялагдсны дараа Бег Суфи нь крымд үлдэж, Эдигу ноён Урал мөрний орчим дахь эх нутаг руугаа зугтан, Шибаны удмын Хажи Мухаммед гэх залууг хаан болгохоор сонгожээ. 1419 оны сүүлээр Урал мөрний орчимд болсон тулаанд Кадыр берди, Эдигу хоёул амь үрэгдсний дараа Эдигугийн хөвүүн Мансур ноён эцгийнхээ ажлыг гүйцээн Хажи Мухаммедийг Сарайчик хотод Алтан Ордын хаанд өргөмжлөн, өөрөө беглярбег болсон. 

Энэ үетэй зэрэгцэн Сарай Бэрх хотод Тугатөмөрийн удмын **Үлүг Мухаммед**, Жаббар бердийн хөвүүн **Давлат берди** нар нэгэн зэрэг хаан болж Сарай хотыг булаалдан байлдаж; Хорезм мужд Төмөрийн улсын эзэн Үлүгбегийн дэмжлэгтэй **Барак** гэгч хаан болж Хажи Мухаммедийг буулгаж авахаар тэмцэж; крымд **Бег Суфи,** **Гият ад-Дин ибн Шади бег**, **Худайдад** гэсэн гурван хүн хаан болохын тулд газар бүрт цуст дайн гарч байв. Уг ширүүн тэмцэл дунд Хажи Мухаммед хаан 1423 эсвэл 1427 онд өөрийг нь хаан болгоход нөлөөлсөн Мансур беглярбегийн гарт амь үрэгдсэн. Учир нь Мансур ноён "өөрийн эхийн талын садан Барак хааны талд оржээ."

Тэрээр Махмудек, Сайидек, Шиба Гази гэсэн гурван хөвүүнтэй байсан. Махмудекийн хөвүүн Ибак нь Сибирийн ханлигийг байгуулж, Мамук нь Тюмений ханлигийг байгуулсан. 

## Эшлэл
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч
Ангилал:Алтан ордны улсын хан
Ангилал:Боржигин
Ангилал:Зүчийн удам