Улсын Бага Хурал

**Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Бага Хурал** буюу **Улсын Бага Хурал** нь Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад 1924-1951, 1990-1992 онуудад үйл ажиллагаа явуулж байсан, хоёр танхимт хууль тогтоох байгууллагын доод танхим юм.

1992 онд батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн Хуульд хууль тогтоох байгууллага нь нэг танхимтай байхаар зааснаар Улсын Бага Хурал таржээ.

## Түүх
### 1924-1951
1924 оны Анхдугаар Үндсэн хуульд “БНМАУ-ын дээд эрхийг Улсын Их Хурал хадгалах бөгөөд, мөн хурлын чөлөө цагт Улсын Бага Хуралд хадгалуулах, бас хурлын чөлөө цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчдид ба Засгийн газрын дунд хадгалуулбал зохино” гэж заажээ. Ийнхүү 1924 онд 30 гишүүнтэйгээр эмхлэн байгуулагдсан Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн анхны даргаар Пэлжидийн Гэндэн сонгогдсон юм.

Улсын Бага хурал нь, хууль, дүрэм, тогтоол, тушаал гаргах, засгийн газар ба олон яамны газруудыг хянан байцаах явдлыг ерөнхийлөн эрхлэх, харьяат хурлын тэргүүлэгчид ба засгийн газрын эрхлэн шийтгэх зүйлүүдийн дүрмийг төлөвлөн тогтоох, засгийн газрын явуулах хэргүүдийн гол төлөвийг зааварлах, улсын үндсэн хууль ба мөн их хурлын тогтоолуудыг ёсоор гүйцэтгэх явдлыг эрхлэн шийтгэх үүрэгтэй байв. Байнгын бус ажиллагаатай тус хурлын чөлөө цагт 5 Тэргүүлэгч нь аливаа дүрэм хэмжээ батлах ба басхүү засгийн газрын тогтоолын дотроос татгалзалтай зүйл буй аваас эргүүлэн залруулах буюу эсвэл түдгэлзүүлэн дараагийн бага хуралд оруулж таслан тогтоолгохоос гадна яамны сайд нарыг сонгож огцруулах явдлыг эрхэлдэг байжээ. Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга нь Төрийн тэргүүнд тооцогддог байв.

Анхандаа жилд 2-3 удаа хуралддаг байсан ч хэлмэгдүүлэлтийн үед 2-3 жилд нэг удаа хуралдах нь ч байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлөөр, 1945 оны 8 сарын 10-нд милитарист Японд дайн зарлахыг Улсын Бага Хурал шийдвэрлэжээ.

1950 оны 2-р сард хуралдсан, УБХ-ын 32-р чуулган нь хамгийн сүүлчийн чуулган байв. Улмаар 1951 онд Үндсэн Хуульд өөрчлөлт оруулснаар УБХ-ыг тараажээ.

### 1990-1992
1990 оны Ардчилсан хувьсгалын дараа 1960 оны Үндсэн Хуульд өөрчлөлт оруулж, Ардын Их Хурлаас гадна доод танхим болох 50 гишүүн бүхий Улсын Бага Хурлыг байгуулахаар болов. Энэ УБХ нь мөн чанар, үйл ажиллагааныхаа шинжээр хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах бүрэн эрх бүхий төрийн эрх барих байнгын байгууллага байв. УБХ нь дарга, орлогч дарга, нарийн бичгийн даргыг оролцуулаад нийт 50 гишүүнээс бүрдэж байсан бөгөөд АИХ-аас гишүүдийг сонгосны дөрөвний гурав нь АИХ-ын депутатууд байв. Суудлын тоог 1990 оны Ардын Их Хурлын сонгуульд намуудын авсан саналд үндэслэж хувь тэнцүүлэн хуваарилжээ. Нэг суудал нь ойролцоогоор сонгогчдын 5% хувийг төлөөлж байв.

Улсын Бага Хурал жилд 2 удаа, нэг удаадаа 75 өдөр чуулдаг байв. УБХ-ын дарга бөгөөд Дэд ерөнхийлөгчөөр Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж (МСДН), дэд даргаар Кинаятын Зардыхан (МАХН); нарийн бичгийн даргаар Бяраагийн Чимид (МАХН) нар ажиллаж байсан билээ. УБХ-ын анхны чуулган 1990 оны 9 сард эхэлж, 1992 оны 1 сард батлагдсан шинэ Үндсэн Хуулийн дагуу, нэг танхимт байнгын парламент болох Улсын Их Хурал эмхлэн байгуулагдсанаар 1992 онд татан буугджээ.

#### Сонгуулийн дүн 
## Дарга нар
### Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга 
*Пэлжидийн Гэндэн (1924 оны 11 сарын 29 - 1927 оны 11 сарын 15)
*Жанцангийн Дамдинсүрэн (1927 оны 11 сарын 16 - 1929 оны 1 сарын 23)
*Хорлоогийн Чойбалсан (1929 оны 1 сарын 24 - 1930 оны 4 сарын 27)
*Лосолын Лааган (1930 оны 4 сарын 27 - 1932 оны 7 сарын 2)
*Анандын Амар (1932 оны 7 сарын 2 - 1936 оны 3 сарын 22)
*Дансранбилэгийн Догсом (1936 оны 3 сарын 22 - 1939 оны 7 сарын 9)
**Цавдангийн Ёндон (1939 оны 7 сарын 9 - 1940 оны 7 сарын 6)  Тэргүүлэгч* 
*Гончигийн Бумцэнд (1940 оны 7 сарын 6 - 1951 оны 7 сарын 6)

### Улсын Бага Хурлын Дарга
*Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж (1990 оны 9 сарын 13 - 1992 оны 7 сарын 29)

## Эшлэл