Сталины хөшөөнүүд

**Сталины хөшөөнүүд** - 1930-аад оноос 1950-иад оны дунд үе хүртэлх Зөвлөлтийн монументаль урлагийн уламжлалын салшгүй хэсэг болж байсан, ЗХУ болон ихэнх социалист орнуудад суртал ухуулгын бэлгэдлийн нэг илрэл болж байв. 1956 оны ЗХУ-ын Коммунист намын 20-р их хурлаар илчлэгдсэн Иосиф Сталиныг дахин шүтэх явдлын тод илрэл байсан юм. Энэхүү нэг хүнийг дахин шүтлэг явдал нь Орос болон хуучин Зөвлөлтийн Бүгд найрамдах улсуудын орон зайд өнөөг хүртэл оршин тогтносон хэвээр байгаа юм.

## Сталины эрх мэдлийн үед 
Иосиф Сталины анхны хөшөөг уран барималч Матвей Харламов 1929 онд Сталины 50 насны ойн баярын өмнөх өдөр Ленинград хотод цээж баримал хэлбэрээр бүтээжээ. Матвей Харламов 1930 онд нас барсан тул Зөвлөлтийн удирдагчийн дараагийн 55 насны ойд зориулж уран барималч Сергей Меркуров, Николай Василик нарт түүний уран барималыг бүтээх хүндэт үүрэг оногдсон байна. 

Сталины томоохон хөшөөг ихэвчлэн хот, тосгон, суурингийн төв, гол гудамж эсвэл төв талбайд (ихэвчлэн Сталины өөрийнх нь нэрээр нэрлэгдсэн), эсвэл захиргааны барилгуудын ойролцоо босгодог байв. Сталины жижиг цээж баримал хөшөөг цэцэрлэгт хүрээлэн, талбай, эмнэлэг, их дээд сургууль, коллежийн өмнөх талбайд босгодог байв. Москвад удирдагчийн хөшөөг Үнэн алдартны сүмийн тахилын өмнө хүртэл босгож байжээ. Галт тэрэгний буудлууд дээр мөн Сталин болон Лениний хөшөө барималууд зочдыг гал тэрэгний өртөөний талбай дээр угтаж авдаг байв.

Сталиныг ихэвчлэн Лениний хажууд дүрсэлдэг байв. Хамгийн алдартай нь Украины уран барималчид Ефим Белостотский, Григорий Пивоваров, Элиус Фридман нарын бүтээсэн "Горки дахь Ленин ба Сталин" хөшөө байсан.

Дайны дараах жилүүдэд "Горки дахь Ленин ба Сталин" хөшөөний хоёр дахь хувилбар гарч ирэв. Энэ нь өмнөх хувилбарын хуулбар байсан бөгөөд цорын ганц ялгаа нь Лениний хөлийг пальтоор нь бүрхсэн байсан бол Сталины пальтог зүүн мөрөн дээгүүр нь нөмөрсөн хэлбэртэй байжээ. Энэ хувилбар нь өмнөх хоёроос арай бага тархсан байв. Үүнтэй төстэй баримлууд Алчевск, Бендер, Гродно, Кировоград, Луцк, Минск, Одесса, Сызран болон бусад хотуудад байрладаг байв.

Москвагийн нэрэмжит сувгийн Сталины хөшөө (Сергей Меркуровын баримал) нь хамгийн өргөн тархсан хөшөө болсон. Үүнтэй төстэй жижиг хуулбаруудыг бараг бүх томоохон хотод босгосон байна. Энэхүү хөшөө нь ЗХУ-д хамгийн алдартай нь байв.

Зөвлөлтийн олон хотод хуулбарлагдсан өөр нэг алдартай хөшөө бол Сергей Меркуровын зохион бүтээсэн Москва дахь Бүх Холбоотны Хөдөө Аж Ахуйн Үзэсгэлэнгийн гол талбай дээрх Сталины аварга том 25 метрийн хөшөө байв.

Нэг хотод хоёр, бүр гурван ижил хөшөө босгох нь ердийн үзэгдэл байсан юм.

Заир Азгур, Евгений Вучетич, Владимир Ингал, Григорий Кепинов, Александр Кибальников, Матвей Манизер, Георгий Нерода, Николай Томский, Петр Яцыно болон бусад Зөвлөлтийн алдартай уран барималчид Сталины дүр төрхийг бүтээж байжээ. 

Дайны үеэр Сталины хөшөөний ихэнх нь Германы эзлэгдсэн газар нутагт нурааж устгагдсан байна. Карелийг эзлэн түрэмгийлэх үеэр Финүүд Петрозаводскоос Сталины хөшөөг авч, Хельсинкид большевик суртал ухуулгын үзэсгэлэн дээр байрлуулсан. Энэ бол цорын ганц тохиолдол байв. Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны дараа дайснуудын сүйтгэсэн олон Сталины хөшөөнүүдийг сэргээн засварласан.

Дайны дараах 10 жилд (1945-1955) Сталин болон түүний тогтолцоог шүтэх үзэл оргил үедээ хүрч түүнийг хөшөөг хамшгийн олноор босгосон юм. Удирдагчийн хөшөөнүүдэд  өөрчлөлт орсон байна. Удирдагчийн дүр төрх өөрчлөгдсөн - Сталиныг генералиссимусын цэргийн дүрэмт хувцастай дүрсэлж эхэлсэн. Үүний тод жишээнд Волга-Донын сувгийн Сталинград дахь асар том хөшөө (1952 онд нээгдэж, 54 метр өндөр), Ереван дахь Сталины хөшөө (1950 онд нээгдэж, 50 метр өндөр), Ленинград дахь Поклонная толгод дээрх уран барималч Владимир Ингалын Сталины хөшөө (1949 онд удирдагчийн 70 насны ойд зориулж нээгдсэн), Минск дэх Сталины хөшөө (1952 онд нээгдэж, 10 метр өндөр)-үүд юм. 

Өөр нэгэн алдартай хөшөө бол уран барималч В.И.Струковскийн загвараар Росскульпторын үйлдвэрт цутгасан бетонон баримал бөгөөд баруун гартаа ном барьсан цэргийн хүрэм, малгайтай Сталиныг дүрсэлсэн байв. Энэхүү загвараас цутгасан баримал нь 2.5 метр өндөр бөгөөд ихэвчлэн хотын талбайд босгосон байдаг. Үүнтэй төстэй хөшөөг Александровск, Алма-Ата, Воронеж, Днепропетровск, Зеленогорск, Зеленоградск, Калинин, Камышин, Кривой Рог, Луцк, Москва, Петрозаводск, Рига, Симферополь, Смоленск, Сочи, Тернополь, Углич, Урюпинск, Шумерля, Ярославль болон бусад хотуудад босгосон.

Амжилттай гэж үзсэн бусад баримлуудыг арай цөөн тоогоор хуулбарласан. Жишээлбэл, уран барималч Николай Томскийн Ташкент дахь хөшөөг дараа нь зөвхөн Ростов-на-Дону, Симферополь, Улаан-Үд, Берлин, Лейпциг, Улаанбаатарт хуулбарласан босгосон юм.

## Бусад орнуудад 
Гадаадын социалист орнуудын уран барималчид илүү өвөрмөц байсан. Европ дахь хамгийн том хөшөө дурсгалын бүтээлийг Праг хотод Сталинд зориулсан байв.

Зүүн Германы уран барималчид Лайпцигт Ленинийг гэрэлт ирээдүй рүү чиглүүлж буйг дүрсэлсэн сонирхолтой баримал босгосон. Риеза (Зүүн Герман) хотын төв талбайд Сталины хөшөө бас байсан: тавцан дээр цэргийн дүрэмт хувцастай Зөвлөлтийн удирдагч гараа өргөж, хүндэтгэл үзүүлж байна. Уг хөшөөний хуулбарыг дахиж хийгээгүй.

Сталины анхны хөшөөг 1950-иад онд Румынд: Бухарест, Брашов хотод босгосон. Румынийн нийслэлд ард түмний удирдагчийг гараа сунгасан байдлаар дүрсэлсэн бол Брашовт генералиссимус хүндэтгэл үзүүлжээ. Ленин, Сталины хоёр хөшөөг мөн Бухарест хотод босгосон.

1951 онд Софи дахь Үндэсний театрын шатан дээрх өндөр суурин дээр анхны загвараас цутгасан 4 метрийн өндөртэй Сталины хөшөөг суурилуулсан. 1952 онд Лайпцигт болсон хөдөө аж ахуйн үзэсгэлэнгийн үеэр Сталины гипсэн хөшөөг суурин дээр суурилуулсан.

1948 оны эхээр зөрчилдөөн, харилцаа тасарсан Югославаас бусад бүх социалист орнуудад Сталины хөшөөг босгосон бөгөөд Сталины дахин шүтэх явдлыг шүүмжилсэний дараа социализмыг байгуулж эхэлсэн Вьетнам, Лаос, Куба зэрэг улсууд ч мөн адил хөшөө босгоогүй ажээ. Сталины дахин шүтлэх явдал БНАГУ-д хамгийн дээд хэмжээндээ хүрсэн. Зүүн Германы олон томоохон хотуудад Сталины хөшөөг босгосон. Хятадад Сталины хөшөөг цөөхөн босгосон бөгөөд тэд өөрсдийн удирдагч Мао Зэдуны хөшөөг илүүд үздэг байв. Гэсэн хэдий ч Сталинд зориулж босгосон хөшөөнүүд өнөөг хүртэл байсаар байна.

## Сталины нас барсаны дараа босгосон хөшөөнүүд 
Иосиф Сталиныг 1953 онд нас барсны дараа ч түүний хөшөө дурсгалуудыг босгосоор байсан боловч тийм их байгаагүй юм. Түүнд зориулсан хөшөөнүүдийн хамгийн сүүлийнх нь 1955 онд байсан.

Удирдагчийн нас барсны дараа босгосон хамгийн алдартай хөшөө дурсгалуудын нэг бол Москвад болсон Бүх Холбоотны Хөдөө Аж Ахуйн Үзэсгэлэн (ВДНХ)-д Сталины 5 метрийн өндөр хүрэл хөшөө юм. Александр Кибалниковын загвараар цутгасан энэхүү баримлыг 1954 онд Үзэсгэлэнгийн гол павильоны үүдэнд барималч Петр Яцыногийн ижил хэмжээтэй Лениний хөшөөтэй хослуулан суурилуулсан юм.

Чехийн уран барималч Карел Кунсын бүтээсэн, Залуу пионерийн мөрнөөс барьж буй Сталиныг дүрсэлсэн гурван метрийн өндөртэй шохойн чулуун хөшөөг 1955 онд Чехословакийн Карловы Вары хотод нээжээ. Энэхүү ер бусын хөшөө ердөө нэг жилийн турш зогсож байгаад 1956 оны сүүлээр нэг шөнийн дотор алга болжээ.

ЗХУ-д 1956 оны 2-р сард болсон ЗХУ-ын Коммунист намын 20-р их хурлын дараа Сталины хөшөөг босгохоо больсон бөгөөд буулгаж эхэлсэн байна.

Хамгийн түрүүнд буулгасан хөшөө нь хотын цэцэрлэгт хүрээлэнд байрладаг, Гүржийн нийслэл дэх Сталины хамгийн том хөшөө болох Тбилиси дэх Сталины хөшөө байсан бололтой. 1956 оны 3-р сарын 9-нд Тбилисид жагсаал цуглааныг тараасан даруйд ЗХУ-д эхэлсэн Сталины эсрэг кампанит ажлыг эсэргүүцэн гудамжинд гарсан жагсагчид руу буун дуу гарсны дараа уг хөшөөг яаравчлан нураажээ. Тэр өдрийн сүүлээр Сталины хөшөөг танкнаас олсоор татаж, унагаасан байна.

Сталины хөшөөнүүдийг нураах явдал голчлон цэцэрлэгт хүрээлэн, талбайд байрлах жижиг боловч алдартай хөшөө дурсгалуудаас эхэлсэн юм. 1956 онд Ленинград хотын Смольный талбайгаас Ленин, Сталины хос хөшөөг буулгасан байна.

1961 оны 10-р сард болсон ЗХУ-ын Коммунист намын 22-р их хурлаар Сталины цогцсыг бунханаас гаргаж (оршуулга 1961 оны 10-р сарын 31-нд болсон), Сталинград хотыг Волгоград гэж нэрлэхээр шийдвэр гарч ЗХУ даяар байсан Сталины олон тооны хөшөө дурсгалыг бараг бүгдийг нь устгаж буулгасан юм. 

Хөшөө дурсгалыг буулгах ажиллагаа ихэвчлэн шөнө орой болдог байсан бөгөөд өглөө гэхэд суурийн ул мөргүй алга болдог байжээ. Буулгасан хүрэл баримлуудыг ихэвчлэн металлургийн үйлдвэрүүдэд дахин хайлуулахаар илгээдэг байсан. ЗХУ даяар  хоосорсон тавцан дээр Ленины хөшөөг босгодог байв.

Сталины төрсөн Гори хот дахь хөшөөг Никита Хрущёвын зөвшөөрлөөр үлдээжээ. ЗХУ-ын Сталины хамгийн алдартай хөшөө хэвээр үлдсэн энэхүү хөшөөг сүүлд 2010 оны 6-р сарын 25-ны шөнө Гүржийн засгийн газрын тушаалаар буулгажээ.

Гадаадад энэ үед эхэлсэн Сталины хөшөөг буулгах ажил илүү тайван байдлаар явагдсан. Польшийн цорын ганц Сталины хөшөө болох Устржики Долне хотод 1956 оны 3-р сард нутгийн иргэд эрх баригчдын зөвшөөрлөөр буулгаж, гол руу шидсэн байна.

Мөн 1956 онд Болгарын Варна хотод Сталины хөшөөг буулгаж, 1956 оны 10-р сарын 20-нд хотыг түүхэн нэрээр нь сэргээн засварласан (1949 оноос 1956 он хүртэл тус хотыг Сталин гэж нэрлэдэг байжээ).

Прага дахь Сталины хамгийн том хөшөө дурсгалын цогцолборыг 1962 онд дэлбэлсэн түүхтэй.

Монголын нийслэл Улаанбаатар хотод Сталины нэрэмжит төв номын сангийн өмнө байрлаж байсан Сталины хөшөөг 1990 онд буулгасан бөгөөд 2001 онд нутгийн нэгэн бизнесмэн буулгасан хөшөөг зуны кафед байрлуулсан юм.