open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фёдор Тютчев

**Фёдор Тю́тчев** (орос. *Фёдор Ива́нович Тю́тчев,* 1803 оны 12-р сарын 5-нд Хаант Оросын Брянск дүүргийн Овстуг тосгонд төрсөн — 1873 оны 7-р сарын 27-нд Царское Село-д нас барсан) — оросын яруу найрагч- сэтгэгч, орчуулагч, дипломат бөгөөд төрийн албан хаагч (1865 оноос төрийн нууц зөвлөх) консерватив нийтлэгч.

## Намтар 
Федор Тютчев 1803 оны 12-р сарын 5-нд Орёл мужийн Брянск дүүргийн Овстуг хэмээх гэр бүлийн эдлэн газар төрсөн. Түүний эцэг Иван Николаевич Тютчев (1768–1846) Кремлийн барилгын газар алба хаадаг байжээ. Түүний эх Екатерина Львовна Тютчева (төрсөн ово нь Толстая; 1776–1866) нь цэргийн удирдагч А.М. Римский-Корсаковын зээ охин байв.

Тэрээр гэрийн боловсрол эзэмшсэн бөгөөд Раич шүлэг бичих болон сонгодог хэлэнд сонирхолтой байхыг нь дэмжиж, латин болон эртний Ромын яруу найргийг судалж, 12 настайдаа Горацийн магтаалыг орчуулж байжээ. 1817 онд тэрээр Москвагийн Эзэн хааны их сургуулийн утга зохиолын тэнхимд чөлөөт сонсогчоор Алексей Мерзляков, Михаил Каченовский нарын лекцийг сонсдог байв. 1818 оны 11-р сард элсэх шалгалтаас өмнө оюутан болох эрхээ авсан байна. 

Фёдор Тютчев 1821 онд их сургуулиа төгсөөд Гадаад хэргийн Коллегид /Яам/ элсэж, Мюнхен рүү Оросын дипломат төлөөлөгчийн газрын чөлөөт атташегаар илгээгджээ. Тэнд тэрээр германы гүн ухаантан Фридрих Шеллинг, яруу найрагч Хэнрих Хэйнэ нартай танилцаж, 1826 онд Ботмер гүнгийн охин Элеонора Петерсонтой гэрлэж, гурван охинтой болжээ. Том охин Анна хожим нь Иван Аксаковтой гэрлэсэн юм. 1838 онд гэргий нь нас бараад удалгүй жилтийн дараа Эрнестина Пфеффельтэй гэрлэсэн байна. Удалгүй Гадаад яхмнаас гарч чөлөөт ууран бүтээлч болжээ.  

1844 онд Орос руу буцаж ирээд Тютчев Гадаад хэргийн яаманд дахин ажилд орсон (1845) бөгөөд 1848 оноос ахлах хянагчлийн албан тушаал хашиж байжээ.

Фёдор Тютчев буцаж ирснийхээ дараахан Белинскийн дугуйлангийн идэвхтэй гишүүн болжээ.

Энэ үеэр ямар ч шүлэг хэвлүүлээгүй Тючев франц хэл дээр нийтлэлүүд хэвлүүлжээ: "Ноён Доктор Колб руу илгээх захидал" (1844), "Царьд бичсэн тэмдэглэл" (1845), "Орос ба хувьсгал" (1849), "Папын засаглал ба Ромын асуулт" (1850).

## Бүтээлүүд 
"Умом Россию не понять"- Энгийн ухаанаар Оросыг ойлгохгүй /яруу найраг/.

Умом Россию не понять,

Аршином общим не измерить:

У ней особенная стать —

В Россию можно только верить. 

Орчуулга.

Оросыг энгийн ухаанаар ойлгошгүй,

Нийтийн хэмжүүрээр хэмжишгүй:

Тэр өвөрмөц зүйрлэшгүй шинжтэй тул

Орост зөвхөн итгэж найдах л хэрэгтэй.
Фалак

**Фалак** () бол Куран судрын 113 дахь бүлэг юм.

## Мөн үзэх
* Ислам

## Эх сурвалжууд
113
Ханука

Ханука гэдэг нь еврей хэлний Гэрлийн баяр бөгөөд Харанхуй ертөнцөд гэрэл гэгээ авчирсан гэж 8 өдөр лаа асаадаг уламжлалтай. Тухайн нэртэй хүн нь Гэрэл гэгээ, Шинэ эхлэл авчирагч гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Ер нь бол Итгэл найдвар, Гэрэл гэгээ гэсэн илэрхийлэл бүхий юм.
Баянжаргалын Бямбасайхан

**Баянжаргалын Бямбасайхан** (1978 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь эрчим хүч, бизнесийн салбарт ажилласан туршлагатай мэргэжилтэн, менежер юм.

## Намтар 
* 1994-1998 онд МУИС-ийн Олон улсын харилцааны дээд сургуульд сурч төгссөн,
* 1997-1998 Гэгээрлийн Яамны Гадаад харилцааны хэлтэст мэргэжилтэн,
* 1998-2000 онд АНУ-ын Жорж Вашингтоны их сургуульд сурч олон улсын харилцааны магистр хамгаалсан,
* 1999-2004 АНУ-ын Засгийн газрын хөгжиж буй орнуудад хэрэгжүүлдэг Байгаль орчин, эрчим хүчний хөтөлбөрийн зохицуулагч
* 2004-2010 Азийн Хөгжлийн Банкинд Эрчим хүчний санхүүгийн мэргэжилтэн
* 2010-2013 “Ньюком” группийн захирал, гүйцэтгэх захирал, “Клин Энержи” ХХК-ийн ТУЗ-ийн Дарга, “Мобиком Корпораци”-ийн ТУЗ-ийн Дарга
* 2013-2015 “НоваТерра” ХХК-ийн захирал
* 2015-2016 “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал, “Шивээ Овоо” ХК-ийн ТУЗ-ийн Дарга, “Багануур” ХК, “Oюу Толгой” ХХК-ийн ТУЗ-ийн гишүүн
* 2017-2019 “Зүүн хойд Азийн цахилгаан эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээний стратеги” төслийн зохицуулагч,
* Монголын бизнесийн зөвлөлийн ТУЗ-ийн дарга, “Новатерра” компанийн гүйцэтгэх захирал,
* 2018 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулгын Эрчим хүчний хамтын ажиллагаа хариуцсан бие төлөөлөгч
* 2020 оны 12-р сарын 4-ний өдөр С.Баярцогтод оноосон 10 жилийн ялыг 4.8 жил, Б.Бямбасайхан, Д.Ганболд нарт оноогоод байсан 4 жилийн ялыг 1,6 сар болгон өөрчилсөн юм.

## Гэр бүл 
Эхнэр, 6 хүүхэдтэй.
Сүхээгийн Ариунбямба

Сүхээгийн Ариунбямба (1978 оны 2-р сарын 10-нд Дундговь аймгийн Луус сумын төрсөн)- Монгол Улсын гавьяат жүжигчин /2025 он/.   

С.Ариунбямбын эцэг БНМАУ-ын гавьяат жүжигчин, Дундговь аймгийн театрын эрхлэгч Ч.Сүхээ юм. 

СУИС-д Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор С.Сугарын удирдлага дор суралцаж жүжигчин, найруулагч мэргэжлээр 2000 онд төгссөн байна.

Ажлын гараагааэцгийнхээ ажиллаж байсан Дундговь аймгийн Төв халх дуулалт жүжгийн театраас эхэлжээ. Театрыг сонгож, уран бүтээлийн гараагаа эхлэхдээ "Худалч эхнэр” жүжгийн Уильям, “Гэрлэх гэсэн нь” жүжгийн Кочкарев, “Ялагдашгүй ганцаардал”, “Хүүхэн засуул” гээд дэлхийн болон Монголын 50 гаруй сонгодог жүжигт  гол, туслах дүрд ажилласан юм.

С.Ариунбямба нь "Ми-15", "Хархны Өгөөш", "Аравт", "Жаужүрек мын бала", "Бүсгүй", "Тэг цэг үйлдэл", "Нийгмийн дайсан" зэрэг 20 гаруй кино уран бүтээлд гол болон туслах дүр бүтээсэн аж.  Мөн “Худалч эхнэр”, “Гэрлэх гэсэн нь”, “Ялагдашгүй ганцаардал”, “Хүүхэн засуул” гэх олон тайзны дүрээр түүнийг үзэгч олон мэддэг болсон.

## Гэр бүл 
Түүний гэр бүлийн хүнийг н.Амарсанаа гэдэг бөгөөд мөн л жүжигчин мэргэжилтэй. Тэд хоёр охинтой ажээ.
Можтаба Хаменеи

**Можтаба́ Хосейни́ Хаменеи́** (перс. مجتبی حسینی خامنه‌ای‎; 1969 оны 9-р сарын 8-нд Ираны Машхад хотод төрсөн) — Ираны улс төр, төрийн болон исламын шашны зүтгэлтэн. 2026 оны 3-р сарын 8-наас **Ираны Дээд удирдагч** юм. Ираны дээд удирдагч агсан Али Хаменеигийн хоёр дахь хүү. Тэрээр 1987-1988 онд Иран-Иракийн дайнд оролцож, зарим мэдээллээр 2009 оны сонгуулийн дараа эсэргүүцлийн жагсаалыг дарахад ашиглаж байсан хагас цэрэгжилттэй "Басиж" хэмээх хүчнийг хяналтандаа авч байжээ.

Можтаба Хаменеи 1969 онд Машхад төрөөд ислам шашны сургуульд суралцаад цааш  шашны чиглэлээр гүнзгийрүүлэн суралцжээ. Шашны зүтгэлтэн Аятолла Сайед Махмуд Хашеми Шаруди, өөрийн эцэг нар нь түүний анхны багш нар байсан ажээ. 1999 онд тэрээр Шийт урсгалын ариун хот болох Кум хотын шашны төвд үргэлжлүүлэн суралцаж, дараа нь факих болжээ.

Можтаба нэгэн цагт Кум хотын шашны төвд шашны хичээл заадаг байжээ. Тэрээр Ираны Ерөнхийлөгч асан Махмуд Ахмадинежадыг тууштай дэмжиж, 2005, 2009 оны сонгуульд түүнийг дэмжиж байжээ. Гэтэл түүний эцэг Рахбар Али Хаменеи Ахмадинежадыг тус улсад үзүүлэх нөлөөг сулруулахыг оролдсон байна. Нэгэн эх сурвалжийн мэдээлснээр, Можтаба энэхүү хагарлын улмаас Дээд удирдагчийн эсрэг аллага үйлдэх оролдлогод холбогдсон бөгөөд сэжигтнээр татагдаж баривчлагджээ. Ахмадинежад 2013 онд түүнийг улсын хөрөнгийг шамшигдуулсан хэмээн буруутгасны дараа шинжээчид тэдний улс төрийн холбоо дууссан гэж үздэг. 

Олон тооны хэвлэл мэдээллийн мэдээллээр Можтаба эцэгтээ хүчтэй нөлөө үзүүлдэг байсан бөгөөд залгамжлагч байх өндөрх магадлалтай гэж үздэг байжээ. Гэсэн хэдий ч Ираны Үндсэн хуульд Дээд удирдагч (Рахбар)-ын албан тушаал удамшлын үе залгамжилсан бус гэж заасан тул энэ хувилбартай хүн бүр санал нийлдэггүй байжээ. Гэвч Ираны **Исламын хувьсгалт харуулын корпусын** удирдлага түүнийг дэмжиж байсан.
Масуд Пезешкиан

**Масуд Пезешкиан** (перс. مسعود پزشکیان‎, 1954 оны 9-р сарын 29-нд Ираны Баруун Азербайжан мужийн Махабад хотод төрсөн) - Ираны улс төрч, төрийн зүтгэлтэн. Зүрхний мэс засалч мэргэжилтэй. 2024 оны 7-р сарын 28-наас хойш  Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын 9 дэх Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Пезешкиан Ираны парламентад Табриз, Оску, Азаршахр тойргуудыг төлөөлж байсан. Тэрээр 2016-2020 онд Парламентын нэгдүгээр орлогч даргаар, 2001-2005 онд Мохаммад Хатамийн засгийн газарт Эрүүл мэнд, анагаах ухааны боловсролын сайдаар ажиллаж байжээ.

## Намтар 
Масуд Пезешкиан 1954 оны 9-р сарын 29-нд Ираны Баруун Азербайжан мужийн курдүүд голчлон амьдардаг Махабад хотод төрсөн. Тэрээр өөрийгөө турк (Азербайжан: Türk, Турк: Türk) гэж тодорхойлдог. Перс, азербайжан хэлээс гадна уугуул хүний түвшинд курд хэлээр ярьдаг. 1973 онд дипломоо авч, армид алба хаахаар Забол хот руу явжээ. Энэ үеэр тэр анагаах ухаанд сонирхолтой болсон. Армид албаа хааж дуусаад төрөлх муж руугаа буцаж ирээд анагаах ухааны сургуульд элсэн орж, ерөнхий анагаах ухааны зэрэг хамгаалжээ. Иран-Иракийн дайны (1980-1988) үеэр Пезешкиан ихэвчлэн фронтын тэргүүн шугамд ажиллаж, эмнэлгийн багуудыг илгээх үүрэгтэй эмчээр ажиллаж байжээ. Масуд Пезешкиан 1985 онд ерөнхий эмчийн сургалтаа дуусгаад анагаах ухааны коллежид физиологийн хичээл зааж эхэлсэн.

Масуд Пезешкианы улс төрийн замнал 1997 онд Мохаммад Хатамийн засгийн газарт Эрүүл мэндийн дэд сайдаар ажилласнаар эхэлсэн юм. Дөрвөн жилийн дараа буюу 2001-2005 онуудад тэрээр Эрүүл мэндийн сайдаар томилогдож ажилласан. Түүнээс хойш тэрээр Ираны парламентад таван удаа сонгогдож, 2016-2020 онуудад Парламентын нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллаж байжээ.

Ерөнхийлөгчийн хувиар анхны хэвлэлийн бага хурлаараа Масуд Пезешкиан Ираны ёс суртахууны цагдаа нар заавал өмсөх ёстой хижабын асуудлаар эмэгтэйчүүдийг цаашид "дарамтлахгүй" гэж амласан. Мөн Ираны цөмийн хэлэлцээрээр дамжуулан тус улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татахаа амласан. Гэсэн хэдий ч 2025 онд Доналд Трамп АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдож, Ираны эсрэг "хамгийн их дарамт шахалт"-ын бодлого зарлаж, шинэ хориг арга хэмжээ авсан нь тус улсын эдийн засгийн байдлыг улам дордуулсан.

Ангилал:Ираны ерөнхийлөгч
Ангилал:Ираны эмч
Ангилал:1954 онд төрсөн
Василий Соколовский

Василий Данилович Соколовский (1897 оны 7-р сарын 9 (21), Оросын эзэнт гүрэн, Гродно мужийн Белосток тойргийн Козлики тосгон – 1968 оны 5-р сарын 10, Москва, РСФСР, ЗХУ) – Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1946 оны 7-р сарын 3), Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар (1945 оны 5-р сарын 29). ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн (1952–1961)
1897 оны 7-р сарын 9-нд Польшийн Подлаские воеводшипийн Белосток тойргийн Гродно мужийн Белосток гүнлигийн Козлики тосгонд ядуу тариачны гэр бүлд төрсөн[2][2], одоогийн Польшийн Подляские воеводшипийн Белосток гүнлигийн Козлики тосгонд. Тэрээр Беларусь хүн[4]. 1905 онд тэрээр сүмийн сургуулийг төгсөж, тэр жилээсээ Заблудово дахь арьс ширний үйлдвэрт өдрийн ажилчнаар ажиллажээ. Тэрээр тэнд хэдэн жил ажиллаж, өөрийгөө хөгжүүлэх чиглэлээр эрчимтэй суралцжээ. 1912 онд тэрээр хоёр жилийн багшийн сургуулийг онц дүнтэй төгсөж, 1918 онд Невелийн багшийн семинарыг төгссөн[2][5]. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр семинарын ажилтан байхдаа тэрээр цэрэгт татагдаагүй боловч дайчилсны дараа 1915 онд хэдэн сарын турш хамгаалалтын шугам барих ажилд ажилласан. Иргэний дайны үеэр тэрээр 1918 оны 2-р сараас Улаан армид алба хааж, сайн дурын ажилтнаар элссэн[2]. 1918 оны 5-р сард тэрээр Москвагийн цэргийн зааварлагчийн 1-р курсийг төгсөж[6], дараа нь Уралын 2-р хороонд ротын командлагчаар Дорнод фронт руу илгээгдэв[2]. 1918 оны 5-р сараас ротын командлагч, 1918 оны 6-р сараас батальоны штабын дарга, нөхөр Лапатышкины Улаан гвардийн отрядын зааварлагч, 1918 оны 7-р сараас Зөвлөлтийн 2-р уулын хороонд дахин ротын командлагч, 8-р сараас хорооны командлагчийн туслах, 1918 оны 9-р сараас хорооны командлагчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байв.

## Холбоос
*Маршалуудын намтар
Сергей Бирюзов

Сергей Семёнович Бирюзов (1905 оны 8-р сарын 5 (18)[2] (албан ёсоор 1904 оны 8-р сарын 8 (21)[3][4]) – 1964 оны 10-р сарын 19) нь Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1955 оны 3-р сарын 11), Зөвлөлт Холбоот Улсын Баатар (1958 оны 2-р сарын 1) байв. ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга (1963–64). ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн (1961–64).

## Холбоос
*Маршалуудын намтар
Кирилл Москаленко

**Кирилл Семёнович Москаленко** (Украин хэл: Кирило Семенович Москаленко; 1902 оны 4-р сарын 28 (5-р сарын 11), Оросын эзэнт гүрэн, Екатеринослав мужийн Гришино тосгон - 1985 оны 6-р сарын 17, Москва, ЗХУ) нь Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч байв. Тэрээр Зөвлөлт Холбоот Улсын хоёр удаагийн баатар (1943, 1978), Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1955) байв. ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны гишүүн (1956–1985). Тэрээр ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Үндэстнүүдийн Зөвлөлийн 2-11-р хурлын (1946–1985) депутат байв.

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1902 онд төрсөн
Ангилал:1985 онд өнгөрсөн
Филипп Голиков

**Филипп Иванович Голиков** (1900 оны 7-р сарын 2 [15], Пермь муж, Борисов – 1980 оны 7-р сарын 29, Москва) – Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1961 оны 5-р сарын 8). ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн (1961–1966).

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1900 онд төрсөн
Ангилал:1980 онд өнгөрсөн
Николай Крылов

**Николай Иванович Крылов** (1903 оны 4-р сарын 29 [5-р сарын 12], Саратов мужийн Голяевка тосгон - 1972 оны 2-р сарын 9, Москва) - Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, ЗХУ-ын хоёр удаагийн баатар (1945 оны 4-р сарын 19, 1945 оны 9-р сарын 8), ЗХУ-ын маршал. ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн (1961-1972).

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1903 онд төрсөн
Ангилал:1972 онд өнгөрсөн
Иван Якубовский

**Иван Игнатьевич Якубовский** (; 1911 оны 12-р сарын 25 (1912 оны 1-р сарын 7), одоогийн Могилев мужийн Горький дүүрэг, Зайцево - 1976 оны 11-р сарын 30, Москва, ЗХУ) - ЗХУ-ын цэргийн удирдагч, ЗХУ-ын маршал. ЗХУ-ын хоёр удаа баатар (1944 оны 1-р сарын 10, 1944 оны 9-р сарын 23). Бүгд Найрамдах Чехословак Социалист Улсын баатар (1970 оны 4-р сарын 30). ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн (1961-1976).

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Беларусьчууд
Ангилал:1912 онд төрсөн
Ангилал:1976 онд өнгөрсөн
Павел Батицкий

**Павел Фёдорович Батицкий** (Украин: Павло Фёдорович Батицкий; 1910 оны 6-р сарын 14 (27), Харьков муж, Харьков – 1984 оны 2-р сарын 17, Москва) – Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1968 оны 4-р сарын 15), Зөвлөлт Холбоот Улсын Баатар (1965 оны 5-р сарын 7). 1938 оноос хойш Бүх Холбоотны Коммунист (Большевик) Намын гишүүн. 1961 оноос хойш ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүнээр нэр дэвшиж, 1966 оноос хойш ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн. 6-10-р хурлын ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн депутат (1962–1984). 1953 онд тэрээр Лаврентий Берияг цаазаар авчээ.

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1910 онд төрсөн
Ангилал:1984 онд өнгөрсөн
Пётр Кошевой

**Пётр Кириллович Кошевой** (Украин хэлээр: Пётр Кириллович Косовий; 1904 оны 12-р сарын 21 [12-р сарын 8], Херсон муж, Александриа – 1976 оны 8-р сарын 30, Москва) нь Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1968 оны 4-р сарын 15), Зөвлөлт Холбоот Улсын хоёр удаагийн баатар (1944 оны 5-р сарын 16, 1945 оны 4-р сарын 19) байв. Сибирийн цэргийн тойргийн командлагч (1957–1960), Киевийн цэргийн тойргийн командлагч (1960–1965), Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийн ерөнхий командлагч (1965–1969). ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүнд нэр дэвшигч (1961–1971), ЗХУ-ын 6, 7-р хурлын Дээд Зөвлөлийн депутат.

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:Украинчууд
Ангилал:1904 онд төрсөн
Ангилал:1976 онд өнгөрсөн
Виктор Куликов

**Виктор Георгиевич Куликов** (1921 оны 7-р сарын 5, Орел муж, Верхняя Любовша – 2013 оны 5-р сарын 27, Москва) – Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1977). Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар (1981). Цэргийн Шинжлэх Ухааны Академийн академич, Лениний шагналт (1983). ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн (1971–1989).

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1917 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Николай Огарков

**Николай Васильевич Огарков** (1917 оны 10-р сарын 17 [30], Тверь муж, Молоково – 1994 оны 1-р сарын 23, Москва) – Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч. ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга – ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах сайдын нэгдүгээр орлогч (1977–1984). Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар (1977), Зөвлөлт Холбоот Улсын маршал (1977). ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн (1971–1991). ЗСБНЛитва Улсаас сонгогдсон ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Үндэстнүүдийн Зөвлөлийн 7-11-р хурлын депутат (1966–1989).

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1917 онд төрсөн
Ангилал:1994 онд өнгөрсөн
Сергей Соколов

**Сергей Соколов** (орос. *Сергей Леонидович Соколов,* 1911 оны 6-р сарын 18 (7-р сарын 1), Оросын эзэнт гүрэн, Таврия муж, Евпатория - 2012 оны 8-р сарын 31, Орос, Москва) нь Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1978), ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайд (1984–1987) байв. Тэрээр 1985 оны 4-р сараас 1987 оны 6-р сар хүртэл ЗХУ-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн (1968–1989) байв. Тэрээр мөн Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар (1980) бөгөөд ЗХУ-ын бүх маршалуудаас хамгийн ахмад нь бөгөөд 100 нас хүрсэн цорын ганц хүн байжээ.

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1911 онд төрсөн
Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Дубайн гэрээ

"**Дубайн гэрээ**" гэж монголчууд нэрлэж байдаг боловч албан ёсоор ийм гэрээ байдаггүй, АНЭУ-ын Дубай хотод хийсэн, "***Оюутолгой төслийн далд уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлын санхүүжилтийн төлөвлөгөө***" гэх нэртэй нэг талаас Монгол Улсын Засгийн газар, "Эрднэс Оюу Толгой" ХХК болон нөгөө талаас "Туркойс хилл ресурсес лимитед", "Ти Эйч Ар Оюу Толгой лимитед","Оюу Толгой Нидерланд Би Ви", "Рио Тинто интернэшнл лимитед" болон "Оюу Толгой" ХХК  зэрэг хуулийн этгээдүүдийн хооронд 2015 оны 5-р сарын 18-нд байгуулсан гэрээ юм. 

“Оюу толгой”-н далд уурхайн хөрөнгө оруулалтыг бодлогоор дэмжих тухай УИХ-ын 2014 оны 34 дүгээр тогтоол, мөн төслийг эхлүүлэх хэлэлцээрийг хийж 2015-2016 онд 1.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг татах тухай 2015 оны 41 дүгээр тогтоол гарсан. Улмаар Засгийн газрын 2015 оны 4-р сарын 13-н болон 5-р сарын 15-ны өдрийн хуралдаанаар хэлэлцсэн шийдвэрүүдийн дагуу Далд буюу гүнийн уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжилтийн төлөвлөгөө бэлэн болж, 2015 оны 5-р сарын 18-ны өдөр байгуулсан. 

2015 онд Дубайн гэрээнд гарын үсэг зурах ёслолд монголын талаас Ерөнхий сайд асан Ч.Сайханбилэг, "Оюутолгой" ХХК-ийн ТУЗ-ийн дарга Г.Батсүх нар оролцож, "Эрдэнэс Монгол" компанийн гүйцэтгэх захирал асан Баянжаргалын Бямбасайхан, "Эрдэнэс Оюутолгой" компанийн захирал асан Даваадоржийн Ганболд нар гарын үсэг зурсан байна.

2015 оны 6-р сард МАН-ынхан “Дубайн гэрээ”-г шалгах ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн Ч.Хүрэлбаатар, Б.Чойжилсүрэн, Оюутолгойн ТУЗ-ийн Монголын талын гишүүнээр ажиллаж байсан Уул уурхайн дэд сайд Г.Тэмүүлэн нар орсон. Уг ажлын хэсэг дүгнэлтээ урьдчилсан байдлаар гаргаж МАН-ын бүлэгтээ танилцуулсан байна. Уг урьдчилсан дүгнэлтэд, “Дубайн гэрээ”-арваад зүйлээр Монголд хохиролтой, Монголын эрх ашгийг зөрчиж байна гэж үзсэн байна.

## Түүх 
* Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээ 2009 оны 10 дугаар сарын 6-нд батлагдсан.  
* 2013 оны 7 дугаар сард Оюу толгойн гүний уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлыг зогсоосон.
* 2015 оны 5 дугаар сарын 18-нд “Оюу толгойн далд уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжилтийн төлөвлөгөө” батлагдсан.
* Монгол улсад татвар, хураамж бусад төлбөр хэлбэрээр 2.4 тэрбум ам доллар төвлөрүүлсэн.
* Гүний уурхайд баригдах дэд бүтэц: **А**.Засварын 3 газар, **B.**Өрмийн машин засварын 2 газар, **C.**Түлш түгээх 2 газар, **D.**Тэсрэх бодисын 1 агуулах, **E**.2 бутлуур, **F.** Шингэн зуурмагийн 1 газар, **G.**10 км урт туузан дамжуулга
* 2019 оны 3 дугаар сарын 20-ны өдөр ажлын хэсгийн 12 гишүүний 8 нь санал дүгнэлтээ хүлээн авч, Дубайн гэрээг цуцлах нь зөв зүйтэй хэмээн гарын үсэг зурж, УИХ-ын даргад албан ёсоор гардуулж өгсөн талаар ажлын хэсгийн ахлагч Д.Тэрбишдагва мэдээлсэн.
Семён Куркоткин

**Семён Константинович Куркоткин** (1917 оны 1-р сарын 31 (2-р сарын 13), одоогийн Москва мужийн Раменскийн дүүрэг, Запрудная тосгон - 1990 оны 9-р сарын 16, Москва) - Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, ЗХУ-ын маршал (1983 оны 3-р сарын 25), ЗХУ-ын баатар (18-р сарын 18). ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүн (1976-1989).

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1917 онд төрсөн
Ангилал:1990 онд өнгөрсөн
Суннит урсгал

**Суннит урсгал**, **ахль ас-сунна ва-ль-жама‘а** (араб. أهل السنة والجماعة‎ — «сунны болон умма нарын нийгэмлэг») — Исламын шашны үндсэн бөгөөд хамгийн олон дагагчтай урсгал. 

Зөнч Мухаммед болон анхны гурван Зөв Халифуудаар удирдуулсан Халифатын үед Мусульман нийгэмлэг (умма) нэгдмэл байсан. Халиф Усманыг хөнөөсний дараа (656) Мусульман нийгэмд хагарал үүссэн бөгөөд энэ нь Али, Муавия нарын хоорондох мөргөлдөөний үеэр улам гүнзгийрсэн юм. Халифат улс өргөжсөний дараа Исламыг хүлээн зөвшөөрсөн зарим хүмүүс өмнө нь шүтэж байсан шашныхаа үзэл бодлыг Исламын сургаалд оруулахыг оролджээ. Энэ нь шашны бүлэглэл, хэт туйлширсан үзэл бодлыг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан бөгөөд энэ нь исламын нийгэмд хуваагдал үүсгэсэн ажээ. Төвийн үзэл баримталдаг олон хамтрагчид болон тэдний дагалдагчид (табиун) шашны бүлэглэл, хэт туйлшралыг эсэргүүцсэн байна. Ибн Умар, Ибрахим ан-Нахай, Хасан аль-Басри, Абу Ханифа болон бусад Исламын шашны төлөөлөгчдыг энэ урсгалын үндэслэгч гэж үздэг. 

Хасан аль-Басри нь Суннитуудын "тайван үзэл бодолтой" итгэл үнэмшлийг системчлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэж, улс төрийн асуудал болон шашны бүлэглэлийн талаарх өөрийн үзэл бодлыг тодорхойлсон. Тэрээр Умайядын гүрний засаглалын аргыг шүүмжилж, тэдний дарангуйллын эсрэг байжээ. Хасан аль-Басри Куран болон Суннитын зарчмуудтай зөрчилдсөн зарлигтай засгийн газрыг дэмжихийг хориглоно гэж тунхаглаж байжээ.

Шийтүүд, Харижитууд, Мутазиличууд болон янз бүрийн шашны сэтгэлгээний урсгалуудтай хийсэн ширүүн мэтгэлцээний үр дүнд Суннит урсгалын итгэл үнэмшлийн онолын үндэс суурийг боловсруулж, системчилсэн байна. Энэ бүхэн нь өнөөг хүртэл Суннитийн сургаалыг төлөөлж буй Матуриди, Ашъари, Асъари (Салафи) гэсэн Суннит урсгалуудад тусгалаа олсон юм. Исламын ортодокс буюу сэтгэлгээний эдгээр гурван урсгал хоорондоо зарим ялгаатай боловч үндсэн биш юм. Исламын үдсэн зарчмуудыг боловсруулсан нэр хүндтэй эрдэмтдийн тоонд Абу Мансур аль-Матуриди, Абу аль-Хасан аль-Ашари, Абу Хамид аль-Газали, Ибн Таймия болон бусад хүмүүс ордог. 

*Pew Research Center* төвийн 2010 оны судалгаагаар дэлхий дээр 1.62 тэрбум ислам шашинтан байгаа бөгөөд тэдний 85-90% нь Суннит урсгалын шашинтнууд байгаа ажээ.
Шинэ Каледони

**Шинэ Каледони** нь Номхон далайн баруун өмнөд хэсэгт орших арлуудын бүлгээс бүрдэх Францын нутаг дэвсгэр.

## Эшлэл 

Ангилал:Францын засаг захиргааны гишүүнчлэл
Василий Петров

**Василий Петров** (орос. *Василий Иванович Петров*, 1917 оны 1-р сарын 15-нд Оросын Ставрополь мужийн Чернолесское тосгонд төрсөн - 2014 оны 2-р сарын 1-нд Оросын Москвад нас барсан) - Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч. Хуурай замын цэргийн ерөнхий командлагч - ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын дэд сайд (1980–1985). ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын нэгдүгээр орлогч сайд (1985–1986). Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1983). Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар (1982). ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны гишүүн (1976–1989).

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1917 онд төрсөн
Ангилал:2014 онд өнгөрсөн
Халимны сахал

Халимны сахал гэдэг нь сахалт халимны аман дотор орших гурвалжин хэлбэрийн кератин давхаргуудаас бүтсэн бүтэц бөгөөд халимны шүүлтүүрэн хооллолтод голлох үүрэг гүйцэтгэнэ.
Халим амандаа ус сорж авсныхаа дараа сахал дундуураа усыг түлхэн гаргаж усанд байсан крилл, жижиг загас гэх мэтийг шүүж хооллоно.
Kueez

**Kueez** нь үзэгчдийг татах болон онлайн сурталчилгааг үр ашигтайгаар мөнгөжүүлэх чиглэлээр ажилладаг олон улсын зар сурталчилгааны технологийн (Ad-tech) компани юм. Анх сошиал медиа контент бүтээгч чиглэлээр үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан бол өдгөө технологийн платформ болон өргөжиж, вэбсайт эзэмшигчдэд (нийтлэгч) орлогоо нэмэгдүүлэх, сурталчилгаа захиалагчдад зөв хэрэглэгчдээ олоход тусалдаг.

## Түүх 
Kueez-ийг 2016 онд Ори Менди, Даниэль Тони, Ор Катзнелсон нар үүсгэн байгуулсан бөгөөд 2017 онд Шахаф Кимхи нэгдсэн байна. Анх хүмүүсийн дунд хурдан тархдаг (viral) контент бүтээхэд анхаарч байсан бөгөөд дата мэдээлэлд суурилсан шийдвэр гаргах дотоод системүүдийг хөгжүүлсэн нь одоогийн технологийн суурь болжээ.

2022 онд "Globes" сэтгүүлээс Kueez-ийг Израилийн хамгийн хурдан өсөлттэй хувийн компаниудын нэгээр нэрлэсэн.

## Үйл ажиллагаа болон Бүтээгдэхүүн 
Компани нь үндсэн хоёр төрлийн технологийн багц санал болгодог:

Энэхүү систем нь вэбсайт эзэмшигчдэд зориулсан нийлүүлэлтийн талын платформ (SSP) юм. Энэ нь хиймэл оюун ухаан ашиглан сурталчилгааны талбайг хамгийн оновчтой үнээр зарахад тусалдаг. KueezRTB нь дэлхий даяар 15,000 гаруй вэбсайттай хамтран ажиллаж, сар бүр таван их наяд гаруй сурталчилгааны хүсэлтийг боловсруулдаг. Britannica, Wikihow, Yahoo зэрэг томоохон компаниуд тэдний технологийг ашигладаг.

Сурталчилгаа захиалагчдад зориулсан энэхүү платформ нь дараах боломжуудыг олгодог:
* **AI Content Creation:** Хиймэл оюун ухаан ашиглан сурталчилгааны эх бэлтгэх.
* **Campaign Management:** Олон сувгаар сурталчилгааг нэг доороос удирдах.
* **AI Optimization:** Сурталчилгааны үр дүнг автоматаар сайжруулах "AI Optimal" загвар.

## Технологийн онцлог 
2025 оноос эхлэн Kueez нь "күүки" (third-party cookies) ашиглахгүйгээр хэрэглэгчийн сонирхолд тулгуурласан сурталчилгаа харуулах анхдагч өгөгдлийн (first-party signals) технологийг нэвтрүүлсэн. Энэ нь хэрэглэгчийн хувийн нууцыг хамгаалахын зэрэгцээ сурталчилгааг оновчтой хүргэх давуу талтай.

## Эх сурвалж 
Ангилал:Зар сурталчилгааны технологи
Ангилал:Израилийн технологийн компаниуд
Ангилал:2015 онд байгуулагдсан компаниуд
Али ибн Абу Талиб

Абу-ль-Хасан **Али ибн Абу Талиб аль-Хашими аль-Кураши** (араб. أبو الحسن علي بن أبي طالب الهاشمي القرشي‎ [ʕaliː ibn ʔæbiː t̪ˤɑːlib]; 599 оны 3-р сарын 17-нд Меккад буюу Каабад төрсөн — 661 оны 1-р сарын 28-нд Куфа хотод нас барсан) — Арабын төрийн, шашны, улс төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн. 656-661 онуудад эрх мэдлээ хэрэгжүүлсэн 4 дэх халиф юм.  Исламын Зөнч Мухаммедийн хамтран зүтгэгч бөгөөд хүргэн байсан. Исламын Шийт урсгал дагагчид Алиг анхны Имам, гэгээнтэн, Мухаммедтай онцгой холбоотой, зөв ​​шударга хүн, дайчин, удирдагч гэж ихэд хүндэтгэдэг. Харин нь Суннит урсгалынхан түүнийг Зөв замнасан дөрвөн халифын сүүлчийнх нь бөгөөд зөвхөн "Диваажингаар ерөөгдсөн арван хүний" нэг гэж үздэг байна.

Шийтүүдийн хувьд Алигийн залгамжлагч юм гэдэг гол нотолгоо бол Гадир Хуммд болсон үйл явдал юм. Зул-Хижжа сарын 18-нд (632 оны 3-р сарын 10/16) Мухаммед салах ёс гүйцэтгэх аянаасаа буцаж ирээд Мекка, Медина хоёрын хоорондох энэ газарт зогсож, дагалдан яваа мөргөлчдөд дараах мэдэгдлийг хийжээ. Алигийн гараас хөтлөн "ман кунту мавлаху фа-Али мавлаху" ("би хэний эзэн, Али бол мөн түүний эзэн") гэсэн алдарт хэллэгийг хэлсэн бөгөөд ийнхүү Али Зөнч Мухаммедын залгамжлагч болсон гэж шийтүүд үздэг. Энэхүү Али ибн Абу Талибыг оюун санааны томилгоо болсон өдрийг Шийт урсгалынхан хамгийн чухал баяруудын нэг болгон тэмдэглэдэг юм.

Ангилал:Арабын халиф
Ангилал:599 онд төрсөн
Ангилал:661 онд өнгөрсөн
Ямышевын бүслэлт

**Ямышевын бүслэлт** нь Бухгольцын удирдсан Оросын Хаант Улсын экспедицийн эсрэг Зүүнгарын хаант улсын цэргийн бүслэлт байв. Оросын I Пётр хааны тушаалаар 1714 онд Бухгольц Эркет (Яркенд)-ийн алтны ордуудыг эзлэх зорилготой экседицийг удирджээ. Энэ экспедиц бүтэлгүйтэж, дараа нь Лихареваас ирсэн өөр нэг экспедиц Зүүнгарт ирсэн боловч Зүүнгарууд хожим нь Зайсан нуурын эрэг дээр Оросын экспедицийн хүчинтэй тулалдаж, Зүүнгар болон Оросын хоорондох хил хязгаарыг тогтоожээ.

## Өмнөтгөл 
1714 онд Букгольц Эркет (Яркенд)-ийн алтны ордуудыг эзлэх тушаал хүлээн авчээ. 1715 онд Оросын цэрэг Ямышевын цайзын барилгын ажлыг эхлүүлэхээр ирсэн боловч, Бухгольц цааш явахын оронд I Пётрт цөөн тооны армитай бол цааш явах нь аюултай гэсэн захидал илгээсэн ч уг захидал 1716 оны 8-р сарын 7-нд л хүргэгджээ. Энэ үеэр Зүүнгарын хаант улсын захирагч Цэвээнравдан Бухгольцод буцах талаар эцсийн сануулга илгээсэн бөгөөд Букхольц хүлээн авсангүй. 

## Бүслэлт 
2-р сарын 9-нд Цэвээнравдан өөрийн ах Их Цэрэндондовыг 10,000 цэрэгтэй хамт цайзыг бүслэхээр илгээжээ. Бүслэлтийн үеэр Зүүнгарууд Оросын хангамжийн хүчийг няцааж, оросууд өвчин, өлсгөлөнгөөс болж 2,300 орчим цэргээ алджээ. Зүүнгарууд Тобольскоос ирсэн цуваа руу дайрч, хангамжийг нь хураан авч, 700 цэргийг нь булаан авчээ. Удалгүй Зүүнгарууд цайзыг нурааж, барилга байгууламж, дэд бүтцийг сүйтгэж, цайзад байсан хангамжийг дээрэмдэж эхлэхэд Бухгольц цайзаас зугтжээ. 

## Лавлагаа 
Ангилал:Зүүнгарын хаант улс
Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)
Сергей Ахромеев

**Сергей Ахромеев** (орос. *Сергей Федорович Ахромеев*, 1923 оны 5-р сарын 5-нд Зөвлөлт Оросын Тамбов мужийн Спасскийн дүүргийн Виндрей тосгонд төрсөн - 1991 оны 8-р сарын 24-нд Москвад нас барсан) – Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1983), Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар (1982). ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга – ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалах сайдын нэгдүгээр орлогч (1984–1988). Аугаа их эх орны дайнд сайн дураараа оролцсон. 1943 оноос хойш Бүх Холбоотны Коммунист (Большевик) Намын гишүүн. ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны гишүүн (1983–1990), ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны гишүүнд нэр дэвшигч (1981–1983). ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн 11-р хурлын депутат, ЗХУ-ын Ардын депутат (1989–1991). Онцгой байдлын Улсын хороог дэмжигч, ялагдсаныхаа дараа амиа хорлосон.

## Холбоос
*Маршалуудын намтар

Ангилал:ЗХУ-ын маршал
Ангилал:ЗХУ-ын баатар
Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1923 онд төрсөн
Ангилал:1991 онд өнгөрсөн
Али Хаменеи

**Али Хосейни Хаменеи** (перс. علی حسینی خامنه‌ای‎,  1939 оны 4-р сарын 9-нд Ираны Мешхед хотод төрсөн — Ираны улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. Исламын шийт урсгалын хамба лам буюу имам, 1989 оноос 2026 онд хүртлэх Ираны Дээд удирдагч одоо ч байсаар байна. Тэрээр үүнээс өмнө 1981-1989 онд Ираны Ерөнхийлөгч байв. Дээд удирдагчаар 36 жил ажилласан тэрээр Ойрх Дорнодын хамгийн удаан төр барьсан төрийн тэргүүн, Шах Мохаммед Реза Пехлевигээс хойш Ираны төрийг хамгийн удаан барьсан хүн юм.

## Намтар 
Тэрээр Хаменеигийн гэр бүлд Машхад хотод төрөөд шашны бага сургуульд суралцаж, 1958 онд Кум хот руу нүүж, Рухолла Хомейнигийн удирдлага дор хичээлд сууж байжээ. Хаменеи Ираны Шаханшах Мохаммед Реза Пахлавигийн эсрэг сөрөг хүчний үйл ажиллагаанд оролцож, Шахын дэглэм түүнийг 3 жилийн цөллөгт явуулахаас өмнө 6 удаа баривчилж байсан. Али Хаменеи нь 1978-1979 оны Исламын хувьсгалын нэрт зүтгэлтэн байсан бөгөөд тэдний ялалтын дараа шинээр байгуулагдсан Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсад хэд хэдэн өндөр албан тушаал хашиж байжээ.

Хаменеи 1981-1989 онд Иран-Иракийн дайны үеэр Ираны 3 дахь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд мөн Исламын хувьсгалт харуулын корпус (ИХХК)-тай нягт харилцаа тогтоосон байна. 1989 онд Рухолла Хомейни нас барж, төрийн оршуулгын ёслолын дараа Али Хаменеи хоёр дахь Ираны Дээд удирдагчаар сонгогджээ.

Ираны дээд удирдагчийн хувьд Али Хаменеи Ираны энх тайвны цөмийн хөтөлбөрийг дэмжиж, олноор хөнөөх зэвсэг үйлдвэрлэхийг хориглосон цөмийн зэвсгийн эсрэг фатва (шашны хууль) гаргажээ. Али Хаменеи Ираны төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлахыг дэмжиж, газрын тос, байгалийн хийн нөөцдөө тулгуурлан Ираныг "эрчим хүчний их гүрэн" болгон хувиргасан. Түүний гадаад бодлого нь Шийт урсгалын Ислам болон Исламын хувьсгалыг түгээхэд суурилсан байв. Али Хаменеи Ираны Исламын хувьсгалт харуулын корпусын хөгжилд гол үүрэг гүйцэтгэж, түүнийг дотоодын хяналт, бүс нутгийн нөлөөллийн гол хэрэгсэл болгосон юм.

Али Хаменеи олон нийтийн өмнө үг хэлэхдээ АНУ-ыг хатуу шүүмжилдэг байсан. Тэрээр Америкийн удирдлагыг Ойрх Дорнодод явуулж буй империалист бодлого, Израилыг дэмжиж байгаа байдал, Иракийн эсрэг түрэмгийллийнх нь төлөө хатуу шүүмжилж байв.

Ангилал:Ираны дээд удирдагч
Ангилал:Ираны ерөнхийлөгч
Ангилал:1939 онд төрсөн
Ангилал:2026 онд өнгөрсөн
Ундрахын Доржпалам

**Ундрахын Доржпалам** (1921 онд хуучнаар Түшээт хан аймгийн Далай гүний хошуу буюу одоогийн Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын нутагт Цагаан нуур хэмээх газар төрсөн - 2026 оны 3-р сарын 14-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) - Монгол Улсын баатар, 1945 оны Чөлөөлөх дайнд тулалдаж явсан ахмад дайчин.

## Намтар 
У.Доржпалам 1940 онд 19 настайдаа цэргийн албан татагдаж 1945 оны Чөлөөлөх дайнд тулалдаж явсан ахмад дайчин бөгөөд 1942-1959 онд Замын-Үүд дэх Хилийн цэргийн 12-р отряд, Хэрлэний 31-р отряд, Эрдэнэцагааны Чоно голын 20-р отрядад хил хамгаалах гүйцэтгэх албаны туслах ба ахлах офицер, отрядын намын товчооны дарга, Дотоодын цэргийн хамгаалах хорооны салбарын улс төрийн орлогч, Төрийн ордны хамгаалалтын ээлжийн дарга, Цэргийн оёдлын үйлдвэрийн улс төрийн орлогчоор ажиллаж байжээ.

Хөдөө аж ахуйг хоршоолох үеэр 1963-1971 онд намын илгээлтээр Төв аймгийн Бүрэн сум, “Бүрэндэлгэрэх” нэгдлийн даргаар үр бүтээлтэй ажилласан.

## Шагнал 
Түүний хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлж, Сүхбаатарын одон, Байлдааны болон Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Алтан гадас одонгоор 3 удаа шагнаснаас "Бид ялав", "Цагаан морь", "Сталины медаль", "Жуковийн медаль", "Халх гол”, "Чөлөөлөх дайны 60, 70, 80, жилийн ойн медаль", "Хүндэт чекист", "Хүндэт хилчин" цол тэмдгээр шагнажээ. 1945 оны Чөлөөлөх дайны 80 жилийн ойг тохиолдуулан 2025 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч зарлиг гаргаж, эх орныхоо тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний төлөө тулалдаж явсан 105 настай ахмад дайчин Ундрахын Доржпаламд Монгол Улсын Баатар цол хүртээсэн байна.

Ангилал:Монгол улсын баатар
Ангилал:Баян-Өндөрийн (Өвөрхангай) хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1921 онд төрсөн
Ангилал:2026 онд өнгөрсөн
Бабур

**Захир-ад-дин Мухаммад Бабур** (цагадайн хэл. ظهیرالدین محمد بابر‎, араб. ﻇَﻬﻴﺮْ ﺍَﻟَﺪّﻳﻦ مُحَمَّدْ بَابُرْ‎; *«Бабур»* гэж «арслан, жанжин, барс» гэх перс **ْبَبْر** (*babr*) үгнээс гаралтай'', 1483 оны 2-р сарын 14-нд төрсөн — 1530 оны 12-р сарын 26-нд нас барсан) — дундад зууны Энэтхэгийн цэргийн жанжин, яруу найрагч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн. Доголон Төмөрийн удмын хүн бөгөөд Их Могол улсыг үүсгэн байгуулагч гэгддэг. 

1494-1504 онд Фергана болон 1504-1526 онд Кабул хотын захирагч, 1507-1526 онд падишах цолтой Төмөрийн эзэнт улсын тэргүүн, 1497-1498, 1511-1512 онд Мавераннахрын захирагч, 1512-1526 онд Кандахар хотын захирагч, 1526-1530 онд Хиндустан буюу Умард Энэтхэгийн падишах байсан.
Эртний перс хэл

**Эртний перс хэл** — бичээсээр гэрчилсэн хамгийн эртний хоёр Иран хэлний нэг юм (нөгөө нь шашны Авеста хэл юм). Энэ нь Ахеменидын үеийн (МЭӨ 600-300 оны орчим) дурсгалт бичээсүүд, шавар хавтан дээрх албан тушаалтны баримт бичиг, тамга тэмдгээр дүрслэгдсэн байдаг. Эртний перс бичээсүүд одоогийн Иран, Ирак, Турк, Египетийн нутгаас олдсон байдаг. 

## Цагаан толгой
Габриэль Нарутович

**Габриэль Нарутович** (польш. *Gabriel Narutowicz*; 1865 оны 3-р сарын 17-нд төрсөн — 1922 оны 12-р сарын 16-нд Варшав хотод буудуулж нас барсан) — Польшийн төрийн зүтгэлтэн, Польшийн анхны Ерөнхийлөгч (зөвхөн 5 хоног). Түүнийг 1922 оны 12-р сард Варшавт болсон урлагийн үзэсгэлэнгийн үеэр хэт даврагч Элигиуш Невиадомский буудан хороожээ.

Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч
Ангилал:1865 онд төрсөн
Ангилал:1922 онд өнгөрсөн
Хажуу-Улаан

**Хажуу-Улаан** нь Монгол Улсын Дорноговь аймгийн Иххэт сумын суурин юм. Хэнтий аймгийн&nbsp;Дархан сумын төвөөс зүүн өмнө зүгт 53 км, Бор-Өндөр сумаас зүүн хойш 43 км, Дорноговь аймгийн Иххэт сумын төвөөс баруун хойш 26 км, Айраг сумын төвөөс зүүн хойд зүгт 79 км зайд оршино.

Хажуу-Улаанд жоншны ил уурхай байдаг бөгөөд олборлосон жоншийг Бор-Өндөрийн уулын баяжуулах үйлдвэр лүү нийлүүлдэг. 
Ангилал:Иххэт сум
Булангаа

**Булангаа** нь Монгол улсын Төв аймгийн Бүрэн сумын нутагт орших, хуучин Өнжүүл сумын төв байсан суурин юм. 

Бүрэн сумын төвөөс зүүн өмнө зүгт 43 км, Баян-Өнжүүл сумын төвөөс баруун өмнө зүгт 53 км зайд байрлана.

Ангилал:Бүрэн сум
Ангилал:Монголын суурин
Хархорин нисэх буудал

**Хархорин нисэх буудал** (ОУАТХ: **KHR**, ОУИАТБ: **ZMHH**) нь Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн Хархорин суманд байрладаг төрийн өмчийн нисэх онгоцны буудал юм. 

## Тойм 
Тус нисэх онгоцны буудал нь сумын төвөөс хойд зүгт 5,4 км зайд байрладаг. Онгоцны зогсоолын зүүн хойд талд жижиг зорчигч тээврийн терминалын барилга байдаг боловч зорчигч болон ачаа тээвэрлэх байгууламж бараг байдаггүй.

*

## Эшлэл 
## Гадаад холбоос 
* Хархорин дэлхийн нисэх онгоцны буудлын кодууд
* Монгол Улсын Иргэний нисэхийн газар Хархорин
* Aedrome/Heliport ZMHH
Ангилал:Хархорин сум
Ангилал:Өвөрхангай аймгийн барилга байгууламж
Ангилал:Монголын нисэх буудал
Жалам хар

**Жалам хар** нь 1968 онд БНМАУ-ын хөгжим дэглээч Цэрэндуламын Сэвжид, хөгжимийн зохиолч Эрэгзэнгийн Чойдог, яруу найрагч Лувсангийн Дагвадорж нарын хамтран зохиосон дуут бүжиг юм. 

## Зохиогдсон тойм 
Энэхүү бүжгийг 1968 онд бүжиг дэглээч Сэвжид гуай бүжгийн хөдөлгөөнийг дэглэж, хөгжимийн зохиолч Э.Чойдогоор бүжгийн аяыг, яруу найрагч Л.Дагвадоржоор дууны 8 мөрт шүлгийг бичүүлснээр дөрвөн эрэгтэй бүжигчиний бүрэлдэхүүнтэй анхны байдлаар бүжиглэж эхлээд, 1970 оноос гурван эрэгтэй бүжигчинтэйгээр бүжиглэх болсон. Бүжгийн аяыг Чойдог гуай баяд ардын Жанам хар нэртэй хуурын аясаас санаа авч зохиосон. Бүжигчидийн хувцасыг урлахад Д.Сүхбаатар, Ц.Доржпалам, Ядамсүрэнгийн Үржнээ нарын хүмүүс оролцож, 1973 онд Үржнээ гуай эцсийн загварыг гаргасан нь одоо хүртэл загвар нь өөрчлөгдөөгүй байна.

Энэ бүжгийг тодорхойлбол тал нутгаар морин дэл дээр сүр бадруулан хийсч буй гурван морьтон эрчүүд болон морьдын төвөргөөн, талын сэвшээ салхийг сүртэй хөдөлгөөнөөр илэрхийлдэг бөгөөд бүжгийн дундуур эмэгтэй хоор дуучид эрчүүдээ магтсан 8 мөр дууг дуулдагаар онцлогтой.

## Дууны шүлэг 
Усан тэлмэн жороо шиг ээ 

Уяхан бүжинэм эрчүүд минь ээ 

Уяхан ганхан бүжихэд чинь ээ 

Ухаан сэргэн сэтгэл баяснаа  

Ганзага цацраам жороо шиг ээ   

Ганьхан бүжинэм харчууд минь ээ  

Ганьхам ганхан бүжихэд чинь ээ   

Гялайн баясан зүрх түгшинэ ээ

## Холбоос 
* Жалам хар дуут бүжиг

## Эшлэл 
Ангилал:Монголын бүжиг
Ангилал:1968 он
Ангилал:1968 оны бүтээл
Ангилал:Бүжиг
Цэвээнсүрэнгийн Цогбадрах

**Цэвээнсүрэнгийн Цогбадрах** нь дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт, Монголын чөлөөт бөхийн тамирчин.

## Замнал
Тэрээр Албанийн Тирана хотод болсон 2024 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 61 кг-ийн жинд зодоглож, Азербайжаны Нураддин Новрузовыг 8-2 харьцаагаар ялж хүрэл медаль хүртсэн. Цогбадрах эхний тойрогт Беларусийн Арян Циутрыныг 2-1, хоёрдугаар тойрогт Киргизийн Тайырбек Жумашбек Уулуг 3-0, шөвгийн наймд Ираны Реза Момениг 3-1 харьцаагаар ялсан ч хагас шигшээд Туркийн Ахмет Думанд 3-1 харьцаагаар ялагджээ.

## Сэргээшийн хэрэг
Цогбадрах 2025 оны 3 сарын 29-нд Йорданы Амманд болсон Азийн АШТ-ээс мөнгөн медаль хүртсэн хэдий ч тэмцээний дараах сэргээшийн шинжилгээгээр хүний биеийн тестостероны хэмжээг нэмэгдүүлдэг хориотой бодис илэрсэн тул түүний 2025 оны 3 сарын 29-нөөс 6 сарын 19-ний хооронд үзүүлсэн бүх амжилтыг хүчингүйд тооцон, 2025 оны 6 сарын 19-нөөс 2029 оны 6 сарын 18 хүртэл 4 жилийн хугацаатайгаар барилдах эрхийг нь хасаж шийтгэжээ.

## Эшлэл
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол бөхөд
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1997 онд төрсөн
Одонгийн Цогтгэрэл

**Одонгийн Цогтгэрэл** ( 1976 оны 12 дугаар сарын 31-нд Увс аймгийн Тэс суманд төрсөн) - Монгол улсын Ардчилсан намын дарга. 

## Намтар 
1993 онд Увс аймгийн Тэс сумын 10 жилийн дунд сургууль төгссөн.

1998 онд ТИС-ийн Компьютерын техник менежментийн сургууль, эдийн засагч мэргэжлээр дүүрэгсэн.

1998-2011 онд ТЭСО ХХК-ийн захирал.

2008 онд Удирдлагын академид сурч магистр хамгаалсан.

2012-2015 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягийн зөвлөх

2015-2017 онд Увс аймгийн Ардчилсан Намын дарга

2015-2020 онд ТЭСО корпорацын ерөнхийлөгч

2020-2024 онд Увс аймгаас Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

2022 оноос Монгол Улсын Их Хурал дахь Ардчилсан Намын бүлгийн дарга

2024 онд УИХ-ын сонгуулийн 2 дугаар тойрог (Говь-Алтай, Завхан, Ховд, Увс)-оос гишүүнээр сонгогдож Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байна. 

2025 оны 8-р сарын 31-нд Ардчилсан намын Үндэсний бодлогын хорооны ээлжит бус хуралдаанд оролцсон нийт гишүүдийн 60 хувийн саналаар тэрээр Ардчилсан намын даргаар сонгогдов.
Газын аймаглан устгасан явдал

**Газын аймаглан устгасан явдал** гэдэг нь Газын дайны үеэр Израилийн зүгээс Газын зурваст Палестины ард түмнийг санаатайгаар, системтэйгээр устгасан тасралтгүй үйл ажиллагаа юм. Үүнд олноор нь аллага үйлдэх, санаатайгаар өлсгөлөн зарлах, бие махбодь болон сэтгэцийн ноцтой гэмтэл учруулах, төрөлтийг зогсоох зэрэг орно. Бусад үйлдлүүдэд бүслэлт хийх, иргэний дэд бүтцийг устгах, эрүүл мэндийн байгууллагуудыг устгах, эрүүл мэндийн ажилтнууд болон тусламж хүсэгчдийг алах, олноор нь албадан нүүлгэн шилжүүлэх, бэлгийн хүчирхийлэл үйлдэх, боловсрол, шашны болон соёлын дурсгалт газруудыг устгах зэрэг орно.

## Лавлах бичиг
Ангилал:Геноцид
Баатарзоригийн Батцэцэг

"Баавгай" хэмээх **Баатарзоригийн Батцэцэг** (1993 оны 2 сарын 25-нд Налайхад төрсөн) нь 2010 онд Сингапурт болсон Өсвөрийн зуны олимпод оролцож, охидын чөлөөт бөхийн 60 кг-ийн жинд алтан медаль хүртсэн Монголын бөх юм. Тэрээр шигшээд Энэтхэгийн Пужа Дхандаг ялж, Монгол Улсаас төрсөн Өсвөрийн олимпын анхны аварга болсон түүхтэй. Мөн залуучуудын дэлхийн аваргын тэмцээний хүрэл, Ази тивийн залуучуудын аваргын тэмцээний мөнгөн медальтай.

Харамсалтай нь 2012 онд бэлтгэлийн явцад өвдөгний урд чагтан холбоосоо тасалсны улмаас 2012, 2015 онуудад мэс засалд орсон. Бэртэл нь эдгэлгүй байсаар зодог тайлжээ. Өдгөө төрөлх Налайхдаа ажиллаж амьдардаг.

## Эшлэл 
Ангилал:Амьд хүн
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:1993 онд төрсөн
Ангилал:Улаанбаатарын хүн
Галсанцэгмэдийн Гомбосүрэн

**Галсанцэгмэдийн Гомбосүрэн** буюу **Эрдэнэдалай Жүн Ван** (1882 он орчим төрсөн- 1914 онд нас барсан) Богд хаант Монгол улсын Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны анхны тэргүүн сайд.

Тэрээр цэл залуухан насандаа цэргийн яамны сайд болсон тэрээр  цэргийн байгулалтыг бэхжүүлэх, эмхлэн зохион байгуулах, зэвсэглэх сургаж дадлагжуулах үйлсэд хүчин зүтгэж эхэлсэн байна.  Богд хаант Монгол Улсын цэрэг татлага зохион байгуулан явуулж Хужирбуланд Түшээт хан аймгийн цэргүүдээс бүрдсэн "Тэргүүн хороо" Сонгинохайрхан уулын буланд Сэцэн хан айигаас татсан цэргүүдээс бүрдсэн цэргийн гурван хороог эмхлэн байгуулж эдгээр цэргүүдээс шилж шалгаруулан Богд хааны "шадар" цэргийн хороог эмхлэх зэргээр үндэсний цэргийн анхны анги, хороодыг үүсгэн байгуулж байжээ.

Түүний  санаачилгаар Хаант Орос улсаас цэргийн сургагч нарыг 1 жилийн хугацаатайгаар урин ирүүлсэн, зэвсэглэлийн талаар хоцрогдсон байдлыг арилгах зорилгоор Орос улсаас тухайн үеийн шинэ зэвсгүүдээо цэрэг зэвсэглэх зэргээр шинэ тутам байгуулагдсан монгол цэргийг бэхжүүлэх хэрэг түүний шууд оролцоотойгоор явагдаж байсан түүхтэй юм.

Г.Гомбосүрэнг Богд хаант Монгол Улсын цэргийн яамны сайдын албыг хашиж байсан хугацаанд 1911-1913 онуудад Ховдыг чөлөөлөх байлдаан, Өвөрмонголыг чөлөөлөх "таван замын байлдаан "зэрэг монгол цэргийн түүхэнд мөнхлөгдсөн байлдааны ажиллагаа  явагдаж үүнд цэргийн яамны сайдын хувиар онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн түүхтэй.
Нурмухан Жантурин

**Нурмухан Жантурин** (казах. *Нұрмұхан Сейтахметұлы Жантөрин*; 1928 оны 4-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Казахстаны Гурьев мужийн Баксай дүүрэгт төрсөн - 1990 оны 5-р сарын 2-нд Алма-Ата хотод нас барсан) - Казах, Зөвлөлтийн театр, киноны жүжигчин, кино найруулагч, Зөвлөлт Казахстаны Ардын жүжигчин (1966).

Нурмухан Жантурин 1928 оны 4-р сарын 22-нд одоогийн Казахстаны Атырау мужийн Кондаурово тосгонд төрсөн. Дайны үеэр 14 настайгаасаа Гурьевын газрын тосны хайгуулын байгууламжид туслахаар ажиллаж байжээ. 1950 онд Алма-Ата хотын кино сургуулийг, 1952 онд А.Н.Островскийн нэрэмжит Ташкент хотын Театр, Урлагийн Дээд Сургуулийг жүжигчний мэргэжлээр төгссөн. 1952-1967 онд Мухтар Ауэзовын нэрэмжит Казахын Академик Драмын Театрт жүжигчинээр ажиллаж байсан бөгөөд 1988 онд театртаа эргэн ирсэн. 1948 оноос хойш кинонд тоглож, 1967-1988 онд Казахфильм киностудид ажиллаж байжээ.

Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо кинонд Японы генералын дүр бүтээсэн гэдгээрээ монголын үзэгчдэд танил болсон.
Балдангийн Санжаа

"Жижиг" хэмээх **Балдангийн Санжаа** (1937 оны 4-р сарын 9-нд Булган аймгийн Сайхан суманд төрсөн) нь цэргийн заан цолтой, Монгол улсын бөх юм. Тэрээр 1964 оны зуны олимпын наадамд эрэгтэй чөлөөт бөхийн 63 кг-ийн жинд эх орноо төлөөлж өрсөлдсөн.  Зодог тайлаад дасгалжуулагч, мөн үндэсний бөхийн засуулаар ажиллаж ирсэн, "Хүндэт засуул" цолтой.

## Намтар
Балдангийн Санжаа 1937 онд Булган аймгийн Сайхан суманд төрсөн. Тэрээр сургуульд суулгүй, мал маллаж байгаад 1958 онд цэрэгт татагджээ. Цэргээс халагдаад "Алдар" нийгэмлэгт орон тооны бус дасгалжуулагчаар ажиллаж байгаад 1962 онд анх удаа монголчуудаас Болгарт чөлөөт бөхөөр тамирчдыг сургалтад явуулахад хамрагдаж, чөлөөт бөхийн гараагаа эхэлжээ.

## Амжилт
### Үндэсний бөх
Санжаа 1959 онд цэргийн заан цол хүртсэн. Улсын наадамд гурван удаа дөрөв давсан: 1959 онд дархан аварга Бадамдоригийн Түвдэндорж, 1960 онд улсын начин Гүсэмийн Дамдиндорж, 1962 онд даян аварга Шаравын Батсуурьт амлуулан барилдаж унаад, улсын цолд хүрч чадаагүй.

### Чөлөөт бөх
Санжаа 1964 оны Зуны Олимпод оролцож, 63 кг-ийн жингийн ангилалд эхний тойрогт Японы Ватанабэ Осамүд цэвэр ялагдаад, дараа нь Филиппиний Антонио Сеносаг цэвэр ялсан ч хасагджээ. Ватанабэ тус тэмцээнд түрүүлж олимпын аварга болсон түүхтэй. Тэрээр мөн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд нэг удаа оролцсон.

## Шагнал
Санжаа 2021 онд Чөлөөт бөхийн холбооны 60 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн зарлигаар "Монгол Улсын Гавьяат Дасгалжуулагч" цол хүртсэн.

## Эшлэл 
Ангилал:1937 онд төрсөн
Ангилал:Монголын бөх
Ангилал:Монголын олимпын оролцогч
Ангилал:Цэргийн заан
Ангилал:Гавьяат Дасгалжуулагч
Ангилал:Сайханы (Булган) хүн
Унгарын Үндэсний музей

**Унгарын Үндэсний музей** (унгар. *Magyar Nemzeti Múzeum*) — Унгарын түүх, урлагийн тухай Будапешт хотын гол музейнүүдийн нэг. Энэ музей нь унгарын уран барималч Михай Поллакийн зохион бүтээсэн сүрлэг баганатай барилгад байрладаг. Кароли Лотц, Мор Тан нар музейн дотоод засал чимэглэлд хувь нэмэр оруулсан. 1848 онд энэ барилгын шатан дээр яруу найрагч Шандор Петёфи "Үндэсний дуу"-гаараа хувьсгал хийхийг уриалж байсан юм.

Музей нь 1802 онд гүн Ференц Сеченигийн зоос, ном, гар бичмэлийн цуглуулгаар байгуулагдсан бөгөөд одоогоор түүний цуглуулгад сая гаруй өөр өөр эд зүйлс багтдаг.

Унгарын Үндэсний Музейн байнгын үзэсгэлэнгүүд нь улс байгуулагдсанаас 1990-ээд он хүртэлх Унгарын түүхийг хамардаг. Лапидариумд Ромын үеийн чулуу болон бусад археологийн олдворуудын цуглуулга байдаг. Дундад зууны үе болон Унгар дахь Туркийн байлдан дагуулалтын эрин үеийг хааны ёслол, дундад зууны үеийн өдөр тутмын амьдралын эд зүйлс, үнэт эдлэл, зоосны цуглуулга, зэвсгээр дүрсэлсэн байдаг. 1848-1849 оны Унгарын хувьсгалд зориулсан танхимд Туркийн армийн командлагчийн майхан, Унгарын зүүн хойд хэсэгт орших сүмийн гайхамшигтай шигтгээтэй Сэргэн мандалтын үеийн ширээнүүд байдаг. 20-р зууны түүхийн танхимд дэлхийн хоёр дайны үеийн зэвсгийн үзэсгэлэн, суртал ухуулгын зурагт хуудасны цуглуулга мөн байдаг.

Музейн тусдаа танхимд Унгарын төрийг үндэслэгч хаан I Иштван титэм зүүхдээ өмссөн хааны нөмрөг зориулагдсан байдаг. Энэ нь Византийн торгоор алтан хатгамалтай, сувдаар чимэглэгдсэн байдаг. Гэгээн Иштван 1031 онд уг нөмрөгийг сүмд хандивласан.

Музейн хөрөг зургийн галерейд Арпад угсааны хаадын хөрөг зургийн гайхамшигт цуглуулга дэлгэгдсэн байдаг.