III Казимир

**III Казимир** Их хаан (польш. *Kazimierz III Wielki,* польшоор *Кажимиерж* гэж дууддаг; 1310 оны 4-р сарын 30-нд Коваль хотод төрсөн— 1370 оны 11-р сарын 5-нд Краков хотод нас барсан) —1333 оноос 1370 онд Польшийн хаан, олон жил Польшийг удирдсан Пяст овогийнхоны сүүлийн хаан. Түүнийг Польшийн түүхэнд агуу удирдагч байсан гэж тэмдэглэдэг байна. 

## Намтар 
III Казимир 1320–1333 онуудад Польшийн хаан I Владислав Локеитек (польш. Władysław I Łokietek), Калишийн Ядвига (Jadwiga Łokietkowa, 1266/1270-1339) нарын отгон хүү болж 1310 онд Коваль хотод төржээ. Түүнийг төрсөний дараа загалмайлахад өвөг эцэг Киувын хунтайж Казимирын нэрийг өгсөн байна. Тэрээр 1306, 1312 онд нас барсан Стефан, Владислав гэсэн хоёр ахтай байв. Улмаар Казимир хоёр настайдаа Локеитекийн цорын ганц өв залгамжлагч болсон байна. Тэрээр мөн Кунегунда, Элжбиета гэх хоёр эгч, Ядвига гэх дүүтэй байсан.

Ирээдүйн хаан ширээг залгамжлагч Казимир польшийн Краковын Вавел цайзад өссөн байна. Эх сурвалжуудад түүний багш нарын талаар  мэдээлэл байдаггүй, гэхдээ тухайн үеийн алдарт дипломатч Спицимир Леливита (Spycimir Leliwita), нэрт сэхээтэн, хуульч Богориагийн Ярослав  Скотницки (польш. Jarosław Bogoria Skotnicki), эсвэл Францискийн нэгэн лам байсан гэж олон нийт үздэг. Ханхүүг 10 настай байхад түүний эгч Элжбиета Унгарын хаан Карл Роберттэй гэрлэжээ. Үүний дараа Казимир тухайн үеийн бүс нутгийн соёл, улс төрийн төв байсан Буда хотын ордонд байнга зочлон очдог байжээ.

Литватай холбоо тогтоохын тулд 1325 оны 10-р сарын 16-нд 15 настайдаа Казимир Литвийн Их Гүн Гедиминас Алдонагийн охин Анна Алдонатай (1311/1313 — 1339) гэрлэсэн байна. 

1327 онд буюу хуримын дараахан ирээдүйн хаан хүнд өвчин туссан гэдэг. Эх Хатан хаан түүнийг ивээн тэтгэгч гэгээнтэн Анжейд даатгах шийдвэр гаргасан тул ханхүүгийн өвчин түүний амь насанд заналхийлсэн байх учиртай гэж үздэг бөгөөд тэр нь 8-р сарын 19-нд тохиожээ. Казимирын амьдралын энэ үеийн цорын ганц эх сурвалж бол 1327 оны 11-р сарын 14-өөс 12-р сарын 13-ны хооронд илгээсэн Пап лам XXII Иоханы захидал юм. Энэхүү баримт бичиг нь Польшийн хатан хааны захидалд хариу илгээсэн бөгөөд Пап лам Казимир эдгэрч байгаад баяртай байгаагаа илэрхийлсэн байдаг юм. 

Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд эцэг Владислав Локеитек хүүгээ хаант улсыг удирдах ажилд бэлтгэж татан оролцуулж байжээ. 1329 онд тэрээр цэргийн дэмжлэг авч, Тевтонууд болон Чехийн эвслийн эсрэг чиглэсэн холбоог бэхжүүлэхийн тулд түүнийг Унгарын ордныхон руу Будапештаас холгүй Вишеград руу илгээсэн байна. Энэхүү дипломат илгээлт амжилттай болсон байдаг. 

Унгар руу явахаасаа өмнө 1329 оны 2-р сард Казимир эцгийнхээ Хельм нутгийн эсрэг зэвсэгт ажиллагаанд оролцсон байна. 1331 оны 5-р сарын 26-нд эцэг Владислав Локеитек хүү Казимираа Их Польш, Сиерадз, Киувийн захирагчаар томилсон байна. 

1331 оны 9-р сард Тевтон-Чехийн эвсэл шийдвэрлэх цохилт өгөхөөр төлөвлөжээ. Холбоотнууд Калишийн ойролцоо уулзах ёстой байсан ч Люксембургийн Ян 10-р сар хүртэл Силезийн асуудалтай байсан тул завгүй байжээ. Холбоотны цэргүүд байхгүй үед Тевтоны баатрууд Калишийн бүслэлтийг буулгаж, ухарч эхэлсэн бөгөөд энэ үеэр Пловц орчмын тулалдаанд Казимир мөн оролцсон байна. 

Эцэг Владислав Локеитек 1333 оны 3-р сарын 2-нд таалал төгссөн байна. Тэрээр нас барахаасаа өмнө хүүдээ алдагдсан Куявиа, Добрзын нутаг, магадгүй Померелиа (Гданск Помераниа) буцааж авахыг гэрээсэлсэн захисан гэж үздэг. Польшийн цэргийнханы чуулган дээр Казимирыг шинэ захирагч хаанаар санал нэгтэй сонгож, хаан ширээнд залах өдрийг тогтоов. 1333 оны 4-р сарын 25-нд Краков хотод Гнезногийн хамба Янислав Казимир болон түүний эхнэр Анна нарыг титэмд өргөмжилжээ.

23 настай Казимир хаан ширээнд суух үед Польш маш хүнд байдалд орсон байжээ. Энэ үед ердөө 100 мянган км² талбай бүхий газар нутагтай бөгөөд бие даасан ноёдуудаар тусгаарлагдсан Бага Польш ба Их Польш гэсэн хоёр мужаас бүрдсэн: Сьерадз, Ленчки. Эдгээр газрыг эцэг Владислав Локеитекийн үеэл дүү Пршемысл Иновроцлавски, Владислав Горбатын нар тус тус эзэмшиж байжээ. Тэд авга ахдаа үнэнч байсан ч үеэл шинэ хаан хүүд дуулгавартай байх нь тодорхойгүй байв. Куявиа, Добрзын газар, Померелиаг Тевтонууд эзэлж, тэдэнтэй түр зуурын эвлэрэл байгуулсан байв. Бранденбургтай харилцаа тийм ч сайн байгаагүй, Польшийн Вант Улс Чехтэй албан ёсоор дайтаж байв. Силезийн ихэнх ноёд, мөн Плоцкийн хунтайж Вацлав өөрсдийгөө Чехийн вассал гэж хүлээн зөвшөөрсөн байв. Үлдсэн Мазовын ноёдууд Польш болон Тевтоны хооронд тэнцвэр барихыг зорьж байв. Галицын хунтайж Юрий-Болеслав өөрөө түүнд үзүүлэхээс илүү өөрт нь дэмжлэг хэрэгтэй байжээ.

Энэ үед Польшийн хаант улсын цорын ганц холбоотон бол Унгар байсан, гэвч Унгарын хувьд Польш бол олон холбоотны нэг байсан тул бүрэн найдахад хэцүү байжээ. Европын орнудын нүдэнд Казимир зөвхөн Краковын хаан харин Польшийн хууль ёсны хаан бол Люксембургийн Ян байсан юм. 

Энэхүү бүрэлдсэн нөхцөлд залуу хааны гол үүрэг бол дайныг, ялангуяа хоёр фронтод дайн дахин эхлүүлэхээс урьдчилан сэргийлэх явдал байсан боловч Тевтоны баатрууд болон Чехүүд хоёулаа илүү их хүч чадалтай байсан тул нэг дайсантай дайн хийхээс зайлсхийх ёстой байв. Эхний алхам нь Виттельсбахтай холбоо тогтоох явдал байв - 1333 оны 7-р сарын 31-нд Эзэн хаан Людвиг IV-ийн хүү Бранденбургийн Марграв Людвиг дээрэм, эсрэг хил дамнасан дээрмийн эсрэг хамтын ажиллагааны хоёр жилийн хугацаатай гэрээ байгуулжээ. 1335 оны 4-р сард Германд Люксембург, Габсбург, Виттельсбах нарын хооронд Каринтийн төлөөх тэмцэл эхэлсэн байна. Хабсбург ба Виттельсбахуудын хооронд байгуулсан гэрээ нь эхнийх нь эсрэг чиглэгдсэн нь Польшийн хааныг Люксембургийн Яны эсрэг хоёр талын чухал холбоотон болгосон юм. Үүнээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд Чехийн хаан Казимиртай хэлэлцээр хийхээр шийдэж, хүү Карлыг түүн рүү илгээжээ. 1336 оны 7-р сарын 24 хүртэл эвлэрлийн гэрээнд 5-р сарын 28-нд Сандомиерж хотод гарын үсэг зурснаар хэлэлцээр өндөрлөв. Тевтоны баатрууд эдгээр хэлэлцээнд оролцоогүй нь Польшийн дипломатын томоохон амжилт болсон нь чухал зүйл болжээ.

1335 оны 11-р сарын 19-нд Польш, Чех, Унгарын хаад оролцсон Вишеград хотод болсон чуулганы үеэр Чех улстай энхийн гэрээ байгуулжээ. Люксембургийн Ян Польшийн хаан ширээнд суух нэхэмжлэлээсээ татгалзаж, 20 мянган грошений нөхөн төлбөр авахаар талууд тохиролцсон байна. Казимир нь эргээд Чех улсын Силезийн бүрэн эрхт байдлыг хүлээн зөвшөөрчээ. Гол санаа нь Хабсбургийн эсрэг гурван улсын хамгаалалтын холбоо байгуулах явдал байжээ. Люксембургийн Ян ач хүү Баварийн Иоганн, Казимирын охин Элизабет нарыг гэрлүүлэхээр болж энхийн хэлэлцээрийг баталгаажуулсан байна. Вишеградын уулзалтын дараа Казимир Польшийн бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн хаан болсон юм. Буцах замдаа Казимир Чехийн хааны урилгаар Прага хотод саатаж хэд хоног амархад түүнийг хүндэтгэлтэй хүлээн авсан байна. 

Хаанчлалынхаа туршид Казимир эцгийнхээ захиасыг биелүүлж Унгарын хаан ширээнд сууж байсан Анжуй овогийнхонтой (франц. ''Maison d'Anjou'') холбоотон байдлаа хадгалсаар байв. Хаан Карл Роберт, түүний хүү Их Людвиг (Лаош) нарын хийсэн шинэчлэл, мөн алтны уурхайнуудын ачаар Унгар тухайн үедээ Төв Европын улс төрийн тэргүүлэх гүрэн улс байсан юм. Чухал үед ийм хүчтэй холбоотны дэмжлэг Казимирт маш их хэрэгтэй байсан. 

1340 оны 4-р сарын 7-нд гучин настай Галицийн хунтайж Ежи II Болеслав хорлогдож нас барж Галицын өв залгамжлалын төлөөх урт тэмцэл эхэлсэн байна. Польшийн хааны гол өрсөлдөгч нь Литвчууд байв, 1339 онд түүний эхнэр Алдона (Анна) нас барж, 1341 онд эцэг Их гүн Гедиминас нас мөн барж Литва Польшийн холбоотон байхаа больсон байна.

Ежи II Болеславыг нас барсны дараа Волыныг Литвийн хунтайж Любарт олзолж, Галич хотод амбан захирагч Дмитрий Детко тэргүүтэй боярын эрх мэдэл тогтжээ. 1340 оны 6-р сард Казимир томоохон армитай Галицын Орос руу довтолж эзэмшиж авав. Бояр Дмитрий Детко түүнийг өөрийн ноён гэдгээ хүлээн зөвшөөрчээ. Гэвч удалгүй тэрээр Казимирын эрх мэдлээс гарах арга замыг хайж эхэлж, Алтан Ордоос тусламж гуйсан байна. 1341 оны эхээр Монголчууд Бага Польш руу довтлов. Тэд зүүн эрэг рүү гатлах санаатай Висла мөрөнд хүрчээ. Тэдний замыг Казимир тэргүүтэй Польшийн цэргүүд хаажээ. Висла мөрний тулалдааны дараа монголчууд ухрахаас өөр аргагүйд хүрсэн. Детко дахин Казимир хаанд захирагдаж, захирагчийн хувьд өргөн эрх мэдэл авсан байна.

1349 онд Казимир Галицын Оросын эсрэг шинэ довтолгоог эхлүүлэв. Тэрээр Стревагийн тулалдаанд Тевтоны баатруудад ялагдсаны дараа Литвийн сул дорой байдлыг ашиглахыг хүсч Чех, Алтан орд зэргийг хөндлөнгөөс оролцохгүй байх талаар тохиролцсон байна. Аян дайн амжилттай болсон - Луцкийг эс тооцвол хуучин Галици-Волын ноёдын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь эзэлсэн юм. Дараа жилийн тавдугаар сард Литвачууд Мазови руу довтолж, асар их сүйрэлд хүргэв. 8-р сард тэд Галицын Орос руу довтолж, Владимир, Белц, Брест болон зарим жижиг хотуудыг эзлэн авч, олон хүн олзолжээ. Шинэ энх тайвны гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд үүний дагуу Литва Львовыг эс тооцвол Волын Оросыг эргүүлэн авчээ.

Дараагийн хэдэн арван жилд хоёр тал бие биенээсээ газар нутгаа эргүүлэн авах оролдлого хийсэн боловч төдийлөн амжилт олоогүй. 1366 онд Казимир амжилттай довтолгоо хийснээр байдал өөрчлөгдсөн. Польшууд Холм, Белз, Владимир, Луцкийг эзлэн авч, Литвачуудыг дөрөв дэх энхийн гэрээнд гарын үсэг зурахыг албадав. Шинэ гэрээний дагуу Любарт зөвхөн Луцкийн газар ба Владимирын нэг хэсгийг, Казимир - Волын, Галицын үлдсэн хэсгийг авсан байна.

## Төрийн захиргаа, тогтолцоонд хийсэн шинэчлэлүүд 
Их Казимир дипломат амжилт гаргаж, ялалт байгуулсан цэргийн аян дайн хийсэн нь үндсэндээ тууштай дотоод бодлогын шинчлэл хийж  түүнийгээ хатуу баримталж байсантай холбоотой. Тэрээр өөрийн засаглалын бат бөх материаллаг ба хууль эрх зүйн үндсийг бий болгохыг эрмэлзэж байв. Төрийн удирдлагын нэгдсэн тогтолцоог нэвтрүүлсэн байна. Хааны дэргэд түүний томилсон зөвлөх үүрэгтэй "Хааны Зөвлөл" байгуулсан. Энэ нь төрийн аюулгүй байдлыг хариуцдаг маршал, гадаад бодлогод голлон оролцдог канцлер, төрийн санг удирддаг гол санхүүч нараас бүрдсэн. Орон нутагт захиргаа, эдийн засаг, шүүхийн чиг үүргийг гүйцэтгэж байсан ахлагч нарыг тэрээр өөрөө томилж, чөлөөлдөг байжээ. Казимирийн цэцэглэн хөгжиж буй мужид зөвхөн ухаалаг удирдагч нар төдийгүй Польшийн улс төрийн тогтолцооны үндэс суурь болох үр дүнтэй Хууль хэрэгтэй байв.

Казимир Локеитек хааны хүүгийн хувьд түүнийг хотын оршин суугчид анхнаасаа дэмжиж байсан. Казимирийн дор язгууртнууд, цэрэг-баатрууд тэргүүлэх эрхтэй болсоны үр дүнд хүчтэй улс бий болжээ. Хотын оршин суугчид эрх чөлөөтэй хүмүүс байсан бөгөөд үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл, бараа бүтээгдэхүүнийг өмчлөх эрхтэй байв. Цэргүүд ба наймаачид хоёулаа санхүүгийн байдлын хувьд нэг төрлийн биш байв. Хүн амын хамгийн ядуу давхарга нь тариачид байв; Тэд хувийн эрх чөлөө, газар эзэмших эрх нь хязгаарлагдмал байсан бөгөөд эзнийхээ мэдэлд захирагддаг байв. Их Казимир хотууд болон язгууртнуудад түшиглэн эрх мэдлийг төвлөрүүлж, бэхжүүлэхийг эрмэлзэж байжээ. Энэ бодлогын хамгийн том аюул нь магнатууд байсан тул хаан язгууртнууд болон лам нарын эдийн засгийн эрх мэдлийг хязгаарлаж, сүмийг хааны эрх мэдэлд захируулахыг эрмэлзэж байжээ. Энэ бодлого нь Краковын хамба лам Ян Гротын эсэргүүцэлтэй тулгарч, 1334 онд хааныг хараасан байдаг. Казимир шашны зүтгэлтнүүд дунд олон дайсантай байсан, тэр дундаа хувийн амьдралаас болж байжээ. Түүнийг сүүлд 1343 онд шашны өршөөлд авчээ. 

Казимир шүүхийн тогтолцоо, хууль тогтоомжид томоохон өөрчлөлт оруулсан. 14-р зууны хоёрдугаар хагаст хоёр шүүх байгуулагдсан. Хотын шүүхийг ахмадууд удирдаж, эрүүгийн хэргийг хянан шийдвэрлэх; язгууртны шүүх иргэний маргааныг шийдвэрлэдэг байв. 1346-1347 онд Их Казимирын зарлигаар Висликгийн дүрмэнд хуулиудыг тогтоох ажлыг хийжээ. Хууль тогтоомж нь янз бүрийн төрлийн хүчирхийллээс урьдчилан сэргийлэх эрх зүйн хэм хэмжээний тогтолцоог бий болгосон тул энэ нь маш чухал үйл явдал байв.

Казимир мөн армийн зохион байгуулалтыг шинэчилсэн. Польшийн зэвсэгт хүчний үндэс нь гинжин хуяг өмссөн "эрхэм" баатруудаас бүрдсэн морин цэрэг байв. Тулалдаанд сэлэм, сүх, жад, нум, нум зэргийг ашигладаг байсан. Хэрэв хот руу халдлага болох тохиолдолд бүх оршин суугчид түүнийг хамгаалах үүрэгтэй байв. Хүнд тохиолдолд тариачид, энгийн иргэдийг байлдаанд дууддаг тогтолцоо нэвтрүүлсэн. Тариачин явган цэрэг хот, цайзыг эзлэн авахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг байжээ. 

## Эдийн засаг 
Казимирийн эдийн засгийн салбарт гаргасан амжилтууд бас чухал байсан. Казимирийн дор Польшийг гадаадын колоничлол ихээхэн хэмжээтэй  байсан: ихэнх хоосон газар нутгуудад германчууд, зарим нь Армени, Еврей, Татарууд амьдардаг байв; Казимир бүгдэд нь шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулж өгчээ. Энэ бүхэн нь тус улсын эдийн засаг, соёлын өсөлтөд нэмэр болсон. Тэрээр мөн хотуудыг улс орны сайн сайхан байдлыг нэмэгдүүлэх эх үүсвэр гэж үзэж халамжилан тэтгэдэг байв. Тэрээр Краковт худалдааны давуу эрх олгосон. Казимирийн үед 100 орчим шинэ хот байгуулагдаж, бүгдэд нь Магдебургийн хуулийг олгов. Германы зарчмын дагуу хотуудыг байгуулсан нь барууны банкирууд, худалдаачид, гар урчууд түүний муж руу олноор нүүж иржээ. 

1364 онд Болонийн болон Падуагийн их сургуулиудын жишгээр Краковын их сургуулийг байгуулсан нь агуу Казимирийн хамгийн том амжилтуудын нэг болсон юм. Казимир их сургуулийг юуны түрүүнд төрийн тогтолцоог бэхжүүлж чадах хуульчдыг бэлтгэхийг зорьсон гэдэг. Их сургуулийн оюутнууд төлбөр, хураамжаас чөлөөлөгдөх зэрэг олон давуу эрх эдэлдэг байжээ.