open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хонгорын элс

**Хонгорын элс** нь Өмнөговь аймгийн Сэврэй., Баяндалай сумдын. нутагт орших бөгөөд Сэврэй, Зөөлөнгийн нурууны. араар 180 орчим км үргэлжилдэг элсэн манхан юм. Баруун хойноос зүүн урагш чиглэн үргэлжилсэн нийтдээ 965 ам км талбайтай. Элсний хамгийн өргөн нь баруун хойд талдаа 27 км, хамгийн нарийн нь төв хэсэгтээ 800 метр байдаг. Элсний орой дээр гарахад цааш хэдэн зуун манхан толгод үргэлжлэн харагдана. Хонгорын элсний ойр хавийг бүхэлд нь харахад урдуураа хадтай уул, дундуураа ургамал ургах аргагүй элсэн манхан, хойд бэлээр нь гол урсаж ногоорсон баянбүрд харагдах нь тун үзэсгэлэнтэй. Зөөлөнгийн нуруунаас буусан үерийн ус Хонгорын элсний дундуур зам гарган нэвт урсаж хөрсөнд шингээд, элсний хойд захад Сэрүүн булаг., Арганга булаг. хэмээх горхийг үүсгэн газар дээр дахин гарч баруун тийш элснийхээ хаяагаар 10 гаруй км урсдаг бөгөөд үүнийг Хонгорын гол хэмээнэ. Элсэн манханаар аялахдаа хамгийн ойр байх толгод дээр эхлэн хажуулдан явж гарах бөгөөд нэг оройгоос нөгөө орой руу толгодын хярыг даган явбал дөхөм болно. Сул нүүдэллэдэг элс учраас эгц авирах боломжгүй, хөл шигдэн амархан ядардаг. Сэврэй уулын хаднаа нэлээд олон тооны хадны сүг зураг байх бөгөөд тэр дунд таван янгирын араас хөөж намнаж яваа дөрвөн морьтой анчныг дүрсэлсэн зураг бий. Нум сум нь энгийн хэлбэртэй бөгөөд хүрэл зэвсгийн үеийн нум байж болох юм гэж судлаачид үзжээ. 

Өмнөговь аймгийн бүх нутгийн 3 орчим хувийг эзэлдэг элсэн нуруу, манхан, тармаг элсээс Сэврэй, Номгон, Зөөлөн уулийн ар хоолойг дагаж баруунаас зүүн тийш 185 км үргэлжлэн 925 ам дөрвөлжин км талбай эзлэх Хонгорын элс хамгийн том бөгөөд Монгол улсын томоохон баянбүрдийн нэгэнд тооцогдох юм. Хонгорын элсний баруун үзүүрт орших баруун зүүн Шургуул, Тал гашуун, Адаг гашуун, Талын цүнхэл, Хоохорын тээг, Хун нуурын шал, Харын боом, Шар хулсан зэрэг хиаг, хулс,ширэг, заг, сондуул, хужир бүхий сонин тогтоцтой хонхор хотгор газар юм. 

Элсэн манхан нь ёроолоосоо дээд оргил хүртэл 10-195метр хүртэл цавчим өндөр бөгөөд салхитай үед янз бүрийн хөгжим эгшиглэх мэт дуу авиа гардаг. Үүний тод жишээ нь Хонгорын голын дуут манхан юм. Энэ нь салхинд элсний маш нарийн ширхэгүүд хийсч сарнин цахилгаанжаад түүний эерэг сөрөг цахилгаан цэнэг үрэлдсэнээс иинхүү чимээ гардаг байна. Хонгорын элс нь шовх оройтой үргэлжилсэн алтан шаргал уул бий болгож ар ёроолоосоо урсгал булаг, ногоон зүлэгтэй, түүний хөвөөгөөр мал сүрэг налайн бэлчиж адаг цагаан нууранд нь усны шувууд ганганалдан чухам нүдийг хужирласан нутаг юм. 2010 онд Монголын говь нэрээр аймгаа төлөөлөн “Монгол улсын есөн гайхамшиг”-ийн нэгээр тодорсон байна.

**Дуут манхан**.-Хонгорын элсний хамгийн өндөр хэсгийг Дуут манхан гэнэ. Элсэн дээр дээш харан хэвтэхэд дүнгэнэн нисэх агаарын хөлгийн чимээ сонсогддог учраас нутгийнхан тус нэрийг өгчээ.

## Цахим холбоос 
## Эшлэл 

Ангилал:Азийн нуруу
Ангилал:Азийн цөл
Ангилал:Монголын нуруу
Ангилал:Өмнөговь аймгийн газар зүй
Ангилал:Манхан
Ангилал:Цөл
Харуул овоо

Ховд аймгийн Булган Үенч сумын заагт Жаргалан уулын орой дээр байх сүрлэг чулуун байгууламжийг "Харуул овоо" хэмээдэг.  
Овооны өндөр нь 25 метр, суурийн диаметр нь 50 метр орчим аж. Судлаачид энэ овоог XYII-XYIII зууны үед хамааруулан үздэг байна. Уг овоо нь Булган голын хөндийд  нутаглах Торгууд ястны босгосон 13 овооны нэг аж. 
Харуул овоо нь гурван үеэс бүтэх ба доогуураа өргөн цүлхэгэр, дээшээ нэгэн жигд нарийсч  цамхаг    хэлбэрийг бий  болгосон байна. Хар саарал өнгийн занарлаг чулууг хавтгайгаар  нь өрж,  дундуур нь модон шургаагаар бэхэлгээ хийж зангидсан байдаг аж. 
Энэ овооны тухай хэд хэдэн домог байх бөгөөд урьд цагт Захчин ястны өлгий нутаг болох Жаргалан хэмээх газар нутагт Их хааны харуулын албыг гүйцэтгэх албатууд суурьшдаг байжээ. Тухайн үед хойд Жаргалант уулаар харийн хошууны хил хязгаар залгаж байсан тул харуул манаатай байв.  Нэгэн айлын ганц хүү тэрхүү харуул манааны үүргийг гүйцэтгэсээр насан өөд болжээ. Түүнийг нутаглуулахаар хошуу ноёны зарлиг гарч харуул хүүгийн унадаг морь, анч нохой, бүх зэр зэвсгийн хамт овооны дотор хийж чулуугаар хашиж бунхалсан гэдэг. 
Овоог босгоход Ар Жаргалантын голоос Харуулын овоо хүртэл хүмүүс нэг эгнээ болон зогсож зуурсан шавар, чулуу, модыг гар дамжуулан уулын оройд гаргасан гэж ярьдаг. Энэхүү домог түүхээс сэдэвлэн Ховд аймгийн Хөгжимт драмын театрын жүжигчид "Харуул овооны домог" хэмээх жүжгийг тавьжээ.

Ангилал:Овоо
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар
Өөш манхан

**Өөш манхан** нь Дундговь аймгийн нутагт байдаг элсэн манхан. Энд бөөрний сувиллын газар байдаг. Халуун элсэнд булж, ингэний сүү уулгах мэтээр бөөр нь өвчтэй хүнийг эмчилдэг. Нарны халуун энерги бүхий элс, ингэний хоормогоор дотор таван цулын хаван болон гадна хаванг эмчилдэг гэнэ. Энэ элсний ”ид шид”-ийг 1978 онд анх нээсэн байна. Элсний найрлага нь их өөр бөгөөд нарийн ширхэгтэй, эрдэс баялгийн олон бодистой ажээ. Хэлнийхээ хонхорт тавихаар хайлчихдаг. Уг элсийг барилгын ажилд хэрэглэж болдоггүй юм байна. Зөвхөн бөөр, дотоод таван цул ч бус үе мөч, хөл, гар, нуруу нь татсан хүмүүс эмчлүүлэх гэж зорьдог. 

Элсэн эмчилгээг манай эриний өмнөх үеэс эхтэй гэж үздэг. Дээр үеийн ноёд хатад хүртэл дандаа элсэн эмчилгээ хийлгэдэг байсан гэсэн түүх байдаг. Энэхүү Өөш манханы элс нь үе мөч, дотоод эрхтний өвчнийг эдгээхээс гадна бие дээгүүр гарсан элдэв тууралт зэргийг эдгээчихдэг увьдастай ажээ. Монголын бөөр, үе мөчний нэртэй эмч нар хүртэл өөрсдөө очиж энэхүү элсний “ид шид”-ийг гайхацгааж байсан гэдэг.

Өөш манхан элсний эргэн тойронд ховордсон амьтан болох аргаль угалз, янгир, хуланг харахаас гадна Цагаансуварга хэмээх газрын мөргөцөг бүхий үзэсгэлэнт газар, Тагтааны агуй, Моринтолгойн цав зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газруудаар аялж, говийн улаан наран хэрхэн мандахыг харах нь үнэхээрийн гайхамшигтай юм.

Дундговь аймгийн төвөөс урагш 130 гаруй км яваад  Өөш манханд хүрнэ.  Өлзийт сумын нутаг дахь  энэ манхан олон жилийн элсний нүүдэл, цөлжилтийг үл ажран  нэг км урт, зуу гаруй метр өндөр элсэн уул хөндөлсөн шаргалтсаар заг, бударганат говио чимэглэж байна. Хөлийн аясаар урсан нурах   элсэн уулын оройд мацан гарвал  оройн ирмэг хутганы ир шиг агаад  хялгана ч үл хөдлөх салхигүй атал шар торгон мяндас  хийсэх адил  торгон элс намиатан байх аж.  Элсэн уулын оройгоос  загийн шугуй бүхий Өөш, Номгоны их говь, Загийн усны хоолой  алсран цэлийж  харагдана. Монголын их говийг үзэх гэсэн  жуулчдын  сонирхол татах  энэ манхныг зорин ирэгсэд ч нэмэгдэж байна.

Ангилал:Дундговь аймгийн газар зүй
Ангилал:Манхан
Алтан Хөхий уул

Ховд аймгийн Мянгад сум, Увс аймгийн Өмнөговь, Өлгий сумын нутгийг дамнан орших
үзэсгэлэнт сайхан байгальтай, бие даасан томоохон нуруу юм. Энэ уул нийт 90,735 га
хамран орших Алтан Хөхий уулыг 2010 оны УИХ-ын 6-р тогтоолоор улсын тусгай
хамгаалалтынд байгалийн нөөц газрын ангиллаар авсан байна. Монголын төхийн тахилгат
Алтын Хөхий уул нь Монгол Алтай болон Их нууруудын хотгорын заагт цөлөрхөг хээр,
цөлийн бүс рүү түрэн орж орших бөгөөд энд Монгол орны нутаг дэвсгэрт илэрдэг өндөр
уул, бэсрэг нам уулс, бэл, ухаа гүвээт тал, толгод, тэгш дэнж, хотос хөндий, сайр хавцал,
гүн жалга зэрэг олон ялгаат экосистем зэрэгцэн оршино. Уг нөөц газарт өндөр уулын
босоо бүслүүрийн үндсэн хэв шинж болох тагт өндөрлөг уулын хээр, уулын нуга, бүсийн
хэв шинж болох хээржүү цөл, татмын нуга, шугуй, бөөрөг элс зэрэг түгээмэл болон
өвөрмөц шинжийг агуулсан экосистем тохиолдоно. Алтан Хөхийн уул нь далайн түвшнээс
дээш дунджаар 2500-3000м-т орших ба хамгийн өндөр оргил болох Өндөр Хөхийн уул нь
3350м өндөрт өргөгдсөн.

Мянгад нар нүүж ирээд 1761 оноос тусдаа хошуу байгуулж энэ уулыг Алтанхөхий хэмээн нэрийдсэнээс хойш өнөөг хүртэл жил бүр тахиж ирсэн
эртний тахилгат уулын нэг юм. 2005 оны 3 дугаар сарын 30-нд Ерөнхийлөгчийн
44 дүгээр зарлигийг гаргуулан Алтан Хөхий уулыг төрийн тахилгатай уул болгожээ.
Энэхүү экосистемийн өвөрмөц төлөөллийг хамгаалах, мөн Монгол төдийгүй дэлхийд
ховордсон цоохор ирвэс, аргаль хонь, янгир ямаа зэрэг хөхтөн амьтад, идлэг, шонхор,
ямаан сүүлт нугас, борцгор хотон, жороот тоодог зэрэг шувууд, Азийн шар минж, хадны
суусар, зэгсний гахай, Алтайн хойлог, гургууль, хулан жороо зэрэг ховордсон амьтдыг
хамгаалах зорилготойгоор тусгай хамгаалалтанд авсан.

Алтан Хөхийн уулын ойролцоо мөөг, сонгино зэрэг хүнсэнд хэрэглэдэг ургамлаас гадна
хүний нүдэнд тэр бүр өртөөд байдаггүй жамъянмядаг, вансэмбэрүү, алтангагнуур, гишүү
балчирган зэрэг ховор төрлийн ургамал ургадаг. Нутгийн иргэд Алтанхөхий уулыг эрт
дээр үеэс шүтэн биширч, өглөө бүр сүүнийхээ дээжийг өргөсөөр иржээ. Тэд сайн сайхан
амьдарч яваагаа хайрхантай холбон тайлбарладаг. Мөн Алтанхөхий уулын эзэн савдгийг
хилэгнүүлэх вий хэмээн идээний дээжээ байнга өргөдөг. Алтанхөхий уул алс холоос сүр 
бараатай харагдана. Нохой гаслам халуунд ч Хөхий уулын орой цагаан малгай
“өмссөн” мэт байх нь гайхалтай. Уг нутаг хөрсөн дороо үнэт эрдэнэ нуусан гэдгийг
нутгийн ард мэддэг байсан тул Алтны эх хэмээн нэрлэсэн талаар нутгийн хөгшид ярьдаг
байна. Мөн хайрхныг Алтанхөхий хэмээн нэрлэсэн нь санаандгүй тохиолдол биш байж болох юм. Тэсийн эх, мөн Ханхөхий нуруунаас араас нүүж ирсэний дараа мянгад нар энэ уулыг Хөхий уул хэмээх болжээ. Ийнхүү Хангайн Хөхий уулаас ирсэгсэд шинээр Алтайд Хөхий уултай болжээ. 

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Увс аймгийн газар зүй
Богд хаант Монгол Улсын хүн амын тооллого

**Богд хаант Монгол Улсын хүн амын тооллого** нь 1918 онд явуулсан хүн амын тооллогыг хэлдэг. Энэ хүн амын тооллого нь Их Монгол Улсын үеэс хойш монголчуудын тоог тогтоон бүртгэлжүүлэх анхны тооллого юм.
Учир нь Монгол Улсын хүн амын тоо хэмжээ удаан хугацаанд тодорхойгүй байсан билээ. XX зууны эхээр Ар Монголыг судалж байсан Беннигсен, Котвич, Болобан, Кушелев нар болон бусад шинжээчид үүнийг олж мэдэх гэж нэг бус удаа оролдож байсан ч найдвартай тоо бүртгэл, мэдээ баримт байхгүйн улмаас тус орны оршин суугчдын тоо 400 мянгаас 1 сая 400 мянга орчим гэсэн тоог дур зоргоороо, таамаглах байдлаар дэвшүүлэхээс хэтрээгүй байдаг. Ийм их хэлбэлзэлтэй байгаа нь урьд өмнө хийгдэж байсан бүх таамаглалууд үнэн байх магадлал тун бага болохыг харуулж байгаа болно.
Богд хааны Засгийн газраас 1918 онд,    хүн ам, мал сүргийн тооллого явуулсан . Энэ тооллого хэд хэдэн томоохон алдаатай байжээ. Тухайлбал, 1918 оны байдлаар Монголд ихээхэн олноороо сууж байсан хятад, оросуудыг тэд огт үл хөндөн зөвхөн монголчуудыг тоолсон байна. Улмаар, энэ тооллого монголчуудыг ч цөмийг нь бүрэн хамруулж чадаагүй. Ховдын тойргийн оршин суугчид, Хөвсгөл нуурын орчимд байдаг Богд гэгээний мэдлийн газар нутгийн хүн ам ч тооллогын гадна үлдсэн байв. Эцэст нь, тооллогын аппаратын бүдүүн бараг байдал, албан татвараас айхын эрхэнд гэр бүлийнхээ гишүүд, мал хөрөнгийнхөө тоог албаар буруу зөрүү мэдүүлсний улмаас тооллогын дүн мэдээнд нэлээд алдаа мадаг гарсан байх боломжтой.
Тооллогыг хоёр аргаар хийгдсэн. Эхний хувилбараар орон нутгуудаас монгол түшмэл ноёд, лам хуврагуудын явуулсан тоо бүртгэлийн дүн мэдээг нэгтгэн гаргасан байна. Энэ нь маш олон зүйлийг орхигдуулж, илт худал тоо тавьсан (ялангуяа, Шавийн яамны тухайд) байжээ. Иймд арай нарийн зөв мэдээ баримт гаргуулж авахад чиглэсэн тусгай арга хэмжээнүүдийг авсаны үндсэн дээр хоёр дах хувилбараар тооллогыг хийсэн байна.  Эхний тооллогод 87 хошуу гэсэн тоо гарсан бол хоёр дахад 104 хошуу байгаа нь үүний илэрхийлэл юм. 

Богд хаант Монгол Улсын хэмжээнд 1918 онд явуулсан хүн амын тооллогын үр дүнд дараах тоог гаргасан байна. Үүнд:
 

Монголчуудын нийт дүн 542.504

Үүн дээр 
* Хятадууд 100.000
* Оросууд 5.000

Бүгд нийлээд 647.504

Монголчуудын тооллогын дээр дурдсан дутагдал, гажуудал болон Ховдын тойрог, Хөвсгөл дэх Богд гэгээний мэдлийн газар оронд хамаарах, мөн хятад, орос оршин суугчидтай холбоотой мэдээ баримтын барагцаалсан байдлыг бодолцвол дээрх нийлбэр дүнгүүд багцаа төдий юм. Гэхдээ ташаарлын хэмжээ хэдэн арваас нэг их хэтрэхгүй, сайндаа л гэхэд зуун мянган хүнээс үл хэтэрнэ.
## Мөн үзэх
## Эшлэл
## Гадаад холбоос
амын тооллого
Ангилал:Монголын хүн ам зүй
Детликон

right|90px
thumb|right|250px|Детликон

**Детликон** () нь Швейцар улсын Цюрих муж. Кура голын эрэг дээр орших бөгөөд газар нутаг нь 2,87 км², хүн ам нь 745.

## Газар зүй 
Детликон нь Винтертур дүүргийн хамгийн баруун захад оршдог. Уур амьсгал зөөлөн учраас нартай өдрүүд ихтэй.

## Хүн ам 
## Цахим холбоос 
* www.daettlikon.ch

Ангилал:Цюрих кантоны суурин
Ангилал:Швейцарын коммун
Умардын оготны сүүл

** Умардын оготны сүүл ** - (), ()

5-25 см өндөр нэг наст ургамал. Хотойж зүү мэт нарийссан ноорслог иш, зөөлөн навчтай, 1-4 см урт хөтөвтөр саарал өнгийн гонзгой түрүү баг цэцэгтэй. Түрүүхэйнд хоёр цэцэг байдгийн нэг нь гүйцэд хөгжөөгүй, хайрс нь 5 судалтай. Өвөл сайн хагдарч хадгалагдана. Гантай үед тун намхан (4-6см) ургах боловч толгойлж үрлэдэг.

Цөлийн бүсийн районы чулуурхаг цөл, цөлөрхөг хээрийн уулын хажуу голын сав, элс хайрга бүхий газар ургана.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Эгэл нишингэ

** Эгэл нишингэ ** - (), ()

Хүчирхэг хөгжсөн үндэслэг иш бүхий 2-3 метр өндөр ургадаг олон наст үет ургамал. Зарим үед үндэслэг иш хөрснөөс ил дээгүүр мөлхөж ургасан байх бөгөөд  тэр нь цагаан цайвар өнгөтэй, зарим хэсгээр бүрэн бор бөгж нахиануудтай. Шугаман зэв хэлбэрийн өргөн, цэгээн ногоон навчнуудтай. Навчны илтэс харьцангуй богино байна. Том, өтгөн залаа баг цэцэгтэй, тэр нь эхлээд гарч байхдаа гялалзсан хүрэн улаан, сүүлдээ мөнгөлөг саарал өнгөтэй болон хувирна.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Мөнххайрхан уул

**Мөнххайрхан уул** нь Баян-Өлгий аймгийн Булган сум Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын хил залгаа нутгийг дамнан 40-80 километрийн өргөнтэйгөөр баруун хойноос зүүн урагш 200 гаруй километр үргэлжлэн оршдог уул юм.

## Газар зүйн байршил 
Төв Азийн цөлийн нөлөөнд орших хязгаарлагдмал нөхцөлд бүрэлдэн тогтсон мөнх цэвдэг, мөсөн голууд бүхий өндөр уулын өвөрмөц газар зүйн тогтоцыг хамгаалах, байгалийн цэнгэг усны асар их нөөцийг хадгалах, мөнх цас, мөсөн голоор тэжээгддэг Алтайн нурууны ар өвөр хажуугаас эх авч урсдаг их бага олон голуудын эхийг хамгаалах, хөрсний чийгийн горимыг тогтвортой байлгах чухал ач холбогдолтойг анхаарч 2006 онд УИХ-ын 26 дугаар тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтанд авсан байна. Хамгаалалтын захиргаа нь Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын төвд байрладаг. 

Мөнххайрхан уул, түүний орчмын газар нутаг нь Баян-Өлгий аймгийн Булган сум, Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын хил залгаа нутгийг дамнан 40-80 километрийн өргөнтэйгөөр баруун хойноос зүүн урагш 200 гаруй километр үргэлжлэн оршдог. Мөнххайрхан уулын ноён оргил нь  өндөр бөгөөд мөнх цас мөсөн гол бүхий Монголын хоёр дахь өндөр оргил болно. Мөнх цас, мөсөн гол нь 200-гаад ам километр талбайг эзлэн оршино. Монгол Алтайн нурууны мөсөн голуудын дундаж зузаан нь 56 метр байдаг бол Мөнххайрхан уулын мөсний зузаан нь 130 гаруй метр хүрч тус орны гол мөрний нийлбэр урсацаас бараг 2 дахин, газар доорхи хөдөлгөөнт усны нөөцөөс 5 дахин их цэвэр усны нөөц хадгалагдаж байгааг судлаачид тогтоосон байна. Булган, Сэнхэр, Үенч, Бодонч зэрэг томоохон голууд Мөнххайрхан нуруунаас эх аван урсдаг.

## Амьтан 
Мөнххайрхан уулын газар нутагт аргаль угалз, янгир, буга, ирвэс, Алтайн хойлог, ятуу, чоно, мануул, үен суусар, голын халиу, минж зэрэг ан амьтан нутаглахаас гадна хоёр нутагтан мөлхөгчдийн олон төрөл зүйл нэг дор оршдог 4 том тархац нутгийн нэг юм. Монгол улсын Улаан номонд орсон Тойрмын хонин гүрвэл ганцхан Мөнххайрхан уулын дэд мужид бий. Мөн ховорт тооцогддог ногоон бах, үхэрдэй, жунгаарын загас зөвхөн Булган голд бий.

## Ургамал 
Энэ нутагт Сибирийн ой, Төв Азийн цөлийн ургамал оршихоос гадна баруун талаас Казакстан-Тураны, зүүнээс Дорнод Азийн ургамлын аймгийн төлөөлөл нэвтрэн орж иржээ. Ховд аймгийн Булган сумын нутаг дахь Залаа уул, Магнай уул, Баяндаваа орчмын Их онгог зэрэг газруудад дэлхийд ховордсон, зөвхөн Ази тив, Монголд байдаг нэн ховор ургамал болох “залаархаг хавраг буюу чийр” ургадаг. Вансэмбэрүү, таван салаа, хонин арц, алтан зул, жамъяанмядаг, алтан гагнуур, юмдүүжин зэрэг эмийн ургамал ургана. Мөн шинэсэн ойн зурвастай бөгөөд нийт талбай нь 198 га хүрнэ. Голуудын татам дагуу шинэс, улаан хус, улиас, бургас, заган ой, харгана, чацаргана, сөөгөн шугуй, хайлаас, балгана ургасан байдаг. 
Мөнххайрхан уулын орчимд Алтайн урианхайчууд оршин суудаг. Мөнхайрхан уулын орчимд түүх соёл угсаатны байгалийн аялал, эрдэм шинжилгээ судалгааны аялал, уулын спортын аялал, Усан спортын аялал, ердийн хөсгийн болон явган аялал, спорт ан агнуурын аялал зохион байгуулахад тохиромжтой.

Ангилал:Азийн уул
Ангилал:Монголын уул
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн газар зүй
Ангилал:Ховд аймгийн газар зүй
Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Ангилал:Монгол Алтайн нуруу
Загас

**Загас** (лат. Pisces) нь мөчөөрөө сэлүүрдэн явдаг, хайрслаг бүрхүүлтэй, сээр нугалмайтан, усны амьтны бүлгийн ямар нэг гишүүн юм. Загасны бие нь их бие, толгой, сүүл, гэсэн 3 хэсэгт хуваагдана.   

Загас нь далайн гүнээс эхлээд уулын гол, горхи хүртэл давс, цэнгэг усны аль алинд нь амьдардаг байна. Загас нь ихэнх усны экосистемд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Олон төрлийн загасыг хүн төрөлхтөн хүнсэндээ хэргэлдэг тул мөн арилжааны их ач холбогдолтой байдаг.   

Дэлхий дээр 35,768 төрлийн загас байдаг (2020 оны байдлаар) гэдэг, гэхдээ жил бүр шинжлэх ухаанд 300-500 орчим шинэ зүйл нээж дүрслэгдэж байдаг.   

Ангилал:Таксоны хувилбар (загас)
Ангилал:Ихтиологи

Хамгийн эртний загас Кембрийн үед жижиг шүүлтүүр тэжээгч хэлбэрээр гарч ирсэн; Тэд палеозойн эрин үеийг дамжин хөгжиж, олон хэлбэрт шилжсэн. Амьсгалын замын заламгай, хос сэрвээтэй хамгийн эртний загас болох остракодермууд нь сээр нуруугүй махчин амьтдын эсрэг хамгаалалтын гадна араг ясны үүрэг гүйцэтгэдэг хүнд ястай ялтсуудтай байжээ. Эрүүтэй анхны загас болох плакодерм нь силурийн үед гарч ирсэн бөгөөд Девоны эрин үед буюу "Загасны эрин үе"-ийн үед ихээхэн төрөлжжээ.

Усанд сэлэх давсаг, хожим ясжсан дотоод араг ястай гэдгээрээ ялгардаг яст загас нь Девоны төгсгөлийн үед мөхлийн оройн плакодермийг устгасны дараа загасны зонхилох бүлэг болж гарч ирсэн. Яслаг загасыг дэлбэн сэрвээтэй, туяатай сэрвээтэй гэж хуваадаг. Өнөөгийн бүх амьд загасны 96 орчим хувь нь эрүүгээ цухуйж чаддаг туяа сэрвээтэй загасны титэм бүлэг болох телеостууд юм. Палеозойн эрин үеэс хойш усан болон хуурай газрын экосистемийн дээд трофик түвшинд ноёрхож ирсэн сээр нуруутан амьтдын голдуу хуурай газрын бүлгэм болох тетраподууд нь нүүрстөрөгчийн галавын үед дэлбээтэй сэрвээтэй загаснаас үүсэн хөгжиж, сэлэлтийн давсагтай ижил төстэй агаараар амьсгалдаг уушиг хөгжсөн.

Кладикийн удамшлыг үл харгалзан тетраподуудыг ихэвчлэн загас гэж үздэггүй тул "загас" -ыг парафилетик бүлэг болгодог.

Загас бол эрт дээр үеэс хүн төрөлхтний байгалийн чухал нөөц, ялангуяа хоол хүнс байсаар ирсэн. Арилжааны болон амьжиргааны загасчид зэрлэг загас агнуураас загас хурааж, эсвэл цөөрөмд эсвэл далай дахь үржлийн торонд тариалан эрхэлдэг. Загасыг амралт зугаалгын зорилгоор барьж, эсвэл загасчид аквариум, цэцэрлэгийн цөөрөмд хувийн болон олон нийтийн үзэсгэлэнд зориулж гоёл чимэглэл болгон өсгөдөг. Загас нь эрт дээр үеэс хүн төрөлхтний соёлд үүрэг гүйцэтгэж, бурхад, шашны бэлгэдэл, урлаг, ном, киноны сэдэв болж ирсэн.
Крымын татарууд

**Крымын татарууд** (крымын татар хэл. *qırımtatarlar, къырымтатарлар*)- Крымд түүхэн явцад бий болсон түрэг гаралтай ард түмэн. Крымын татарууд цөөн тооны караимам болон крымчакуудын нэгэн адил Крымын үндсэн ард түмэн юм. Мөн энэ ард түмний нэг хэсэг Түрк, Узбекистан болон Украинд оршин амьдарч байна. Тэд Алтайн хэлний аймгийн түрэг бүлгийн кипчак дэд хэсэгт орох крымын татар хэлээр ярьдаг.  

Крымын татаруудын дийлэнх хэсэг нь лалын шашны сунит урсгалын ханафийн мазхабыг дагдаг байна. 

XIII зууны дунд үеэс түрэг, кипчакууд (половууд) амьдарч байсан Крымыг Алтан Орд улс эзэлж, монголчуудын мэдлийн нутаг болсон юм. Алтан ордын улс байх үед Алтан ордын хаанд захирагддаг байсан боловч шууд газар дээр нь монголчуудын төлөөлөгч эмирүүд өдөр тутмын захиргааг хэрэгжүүлдэг байжээ.  

Алтан ордны улс эхлээд Хөх, Цагаан орд гэж байснаа бутралын үед Цагаан орд нь Узбекууд, Ногайн орд, Моголистан гэсэн 3 хэсэг, Хөх орд нь Крымын орд болж салсан. 

Алтан ордоос ганц Крымын хаант улс бүр XVIII зууныг дуустал хүчирхэг Оросын хаант улстай зэрэгцэн оршиж байсан шалтгаан нь тэдний хүчирхэг морин цэрэг, булгилсан халуун цус, зүрх зориг болон Османы эзэнт гүрний холбоотон байсан явдал юм. Оросууд тэднийг янз бүрийн арга хэрэглэн бага багаар нөлөөндөө авсаар **1783** онд Крымын улсыг бүрэлдэхүүндээ оруулж чаджээ.

## Цахим холбоос 
Ангилал:Украин дахь угсаатны цөөнх
Ангилал:Литва дахь угсаатны цөөнх
Ангилал:Крым
Ангилал:Крымын түүх
Ангилал:Ази дахь угсаатан
Ангилал:Европ дахь угсаатан
Ангилал:Татар үндэстэн
Ангилал:Уугуул ард түмэн
Ангилал:Румын дахь угсаатан
CLC (хамтлаг)

**CLC** (Сол: 씨엘씨) хамтлаг нь 2015 онд Cube Entertainment-аас гарсан 6 гишүүнтэй Өмнөд Солонгосын охидын хамтлаг юм. 2024 оны байдлаар тус хамтлагийн гишүүдээс зөвхөн Eunbin агентлагтайгаа гэрээтэй байгаа. 

CLC гэх нэр нь "**C**rysta**L** **C**lear" гэдэг үгнээс бүтсэн. Тус хамтлаг 2014 онд ашгийн бусаар гудамжинд тахир дутуу хүүхдүүдэд туслах зорилготой үзүүлбэр үзүүлдэг байснаараа алдар нэрд гарч эхэлжээ. Тэдний анхны цомог *"First Love"*(EP) нь 2015 оны 3 сарын 19нд цацагдаж, тухайн үедээ Seunghee, Yujin, Seungyeon, Sorn, Yeeun гэсэн 5 гишүүнтэйгээр дэбютээ хийж байсан. Үлдсэн хоёр гишүүн болох Elkie, Eunbin нар нь 2016 оны 2 сарын 29нд гурав дахь цомгийн үеэр хамтлагт нэмэгдэж орсон. 

Гишүүн Eunbin нь 2016 оны 5 сарын 30нд дөрөв дэх цомгоо гаргах хүртлээ албан ёсны үйл ажиллагаанд оролцоогүй юм. Тэд 4 сарын 13нд Японд дэбютээ хийж, 2016 оны 5 сарын 30нд дөрөв дэх цомог *"Nu.Clear"*-ээ гаргасан нь тэдний анхны 7 гишүүнтэй бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ хийсэн эргэн ирэлт нь байв.

2020 онд Cube Entertainment-аас тэдний үйл ажиллагааг түр зогсоож, гишүүд жүжиглэх, загвар өмсөх зэрэг хувийн карьераа эхлүүлэх болсныг мэдэгджээ. 2 жилийн турш идэвхгүй байсны дараа буюу 2022 оны 5 сарын 20нд Cube Entertainment-аас тэдний үйл ажиллагааг албан ёсоор зогсоосныг зарласан юм.

## Бүрэлдэхүүн 
## Лавлах бичиг
Ангилал:К-поп
Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг
Ангилал:Охидын хамтлаг
Girl's Day

**Girl’s Day** (걸스데이) нь **Dream Tea Entertainment**-ын дор 2010 онд байгуулагдсан Өмнөд Солонгос-ын охидын хамтлаг юм. Хамтлаг 4 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй: Sojin, Minah, Yura, Hyeri. 2010 оны 7 сарын 7нд *"Tilt My Head"* анхны дуугаараа дэбютээ хийсэн. 

## Бүрэлдэхүүн 
### Таван гишүүн 
### Гарсан гишүүн 
## Цомог
;Солонгос цомог
* *Expectation* (2013)
* *Love* (2015)

;Япон цомог
* *Girl’s Day 2015 Autumn Party* (2015)

## Тоглолт
### Өмнөд Солоногс
* 2014: *Summer Party*

### Япон
* 2012: ''Girl's Day Party in Zepp*
* 2014: *Winter Party*
* 2015: *Autumn Party*

### Хамтран оролцсон тоглолт
* 2011: *KIMCHI in Indonesia*
* 2014: *Kstar FanFest in Singapore''

## Шоу хөтөлбөр
### Телевизийн шоу
## Шагнал болон номинаци
Шагнал гардуулах ёслолуудаас нийт 20 шагнал авч, 45 удаа нэр дэвшсэн. Хөгжмийн шоунаас 12 удаа ялалт авсан. 

## Албан ёсны сайтууд
*Daum Café - https://web.archive.org/web/20170722144539/http://dai5y.com/
*Homepage - https://web.archive.org/web/20170712014912/http://dreamteaent.co.kr/
*Youtube - http://www.youtube.com/user/girlsday5
*Твиттер - http://twitter.com/girls_day

## Лавлах бичиг
Ангилал:Охидын хамтлаг
Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг
2017 оны Дундговь аймгийн наадам

Их Монгол Улс байгуулсны 811 жил, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 106 жил, Ардын хувьсгалын 96 жил, Дундговь аймаг байгуулагдсаны 76 жилийн ой, Үндэсний Их Баяр Наадмын цол олгох бөхийн барилдаан /2017.07. 09-10/-д улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Хүчит бөхийн барилдааныг улсын харцага Л.Пүрэвжав, улсын өсөх идэр начин Б.Чинзориг, улсын начин Э.Даш нар магнайлан барилдлаа.

#### Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
Тавын даваа

1. У.х Л.Пүрэвжав - с.з М.Даваажаргал

2. У.ө.и.н Б.Чинзориг - с.з С.Очирсүх

3. У.н Э.Даш - а.н.н У.Мөнхчулуун

4. А.а Д.Дэлгэрбат - а.з Б.Баярмөнх

5. А.а Х.Батбаяр - с.з Ц.Хүрэлбаатар

6. А.а А.Саруулсайхан - с.з Н.Наранбаяр

7. А.з Б.Бат-Эрдэнэ - с.з Б.Одсүрэн

8. А.х Б.Доржсүрэн - а.н Д.Энхболд

Зургаагийн даваа

1. У.н Э.Даш - с.з Б.Одсүрэн

2. А.а Д.Дэлгэрбат - с.з М.Даваажаргал

3. А.а Х.Батбаяр - с.з Н.Наранбаяр

4. А.х Б.Доржсүрэн - с.з С.Очирсүх

Долоогийн даваа

1. А.а Д.Дэлгэрбат - с.з Б.Одсүрэн

2. А.х Б.Доржсүрэн - с.з Н.Наранбаяр

Наймын даваа

1. А.а Д.Дэлгэрбат - с.з Н.Наранбаяр

\ Түрүүлсэн \           -      \ Үзүүрлэсэн \

#
Хөх нуур (Баянхонгор)

**Хөх нуур** нь Баянхонгор аймгийн Гурванбулаг сумын нутаг, Өндөр Жаргалант уулын өмнөд салбар уулын оройд тогтсон нуур юм. Тус нуур нь д.т.дээш 2649.0 метрийн өндөрт орших ба 17.2 км2 талбайтай, 12.8 км урт нуур юм. Эргийн шугамын урт нь 32.3 м. Түүний өргөн нь дунджаар 1 км, хамгийн өргөн нь 1.7 км, гүн нь дунджаар 15 м, хамгийн их нь 43 м хүрнэ. Энэ нуураас Богино уулзварын гол эх аван Хар усны голд цутгадаг.

## Мөн үзэх
* Монгол орны томоохон нуурууд

Ангилал:Азийн нуур
Ангилал:Монголын нуур
Ангилал:Баянхонгор аймгийн нуур
Роберт Бош ГмбХ

**Роберт Бош ХХК** () нь 1886 онд Роберт Бошийн үүсгэн байгуулсан Германы үндэстэн дамнасан аж ахуйн нэгж юм. 2020 онд тус компани автомашины салбараас 59 %-ийн орлогоо олсон тул Роберт Бош ГмбХ нь дэлхий даяар хамгийн том автомашины сэлбэг нийлүүлэгч юм. хувьцааны 94 %-ийг эзэмшдэг боловч компанийн удирдлагад оролцох эрхгүй. 

## Цахим холбоос 
* Албан ёсны цахим хуудас, bosch.de
* Бош архив archive.bosch.com дээр
* Бош-Гэр ахуйн форум 1-2-do.com

## Эшлэл 
Ангилал:Автомашины эд анги нийлүүлэгч
Ангилал:Цахилгааны техник үйлдвэрлэгч
Ангилал:Гэр ахуйн төхөөрөмж үйлдвэрлэгч
Ангилал:Машин- болон төхөөрөмж үйлдвэрлэгч
Ангилал:Германы үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж
Ангилал:Багаж үйлдвэрлэгч
Ангилал:Хагас дамжуулагч үйлдвэрлэгч
Ангилал:1886 онд байгуулагдсан
Хөх нуур

*Хөх нуур (Дорнод)
*Хөх нуур (Баянхонгор)
*Хар зүрхний Хөх нуур
*Хөхнуур муж — БНХАУ-ын муж.
Алексей Баталов

**Алексей Владимирович Баталов** (; *1928 оны арваннэгдүгээр сарын 20 - 2017 оны зургаадугаар сарын 15*) - Зөвлөлт болон Оросын жүжигчин, театр, киноны найруулагч, кино зохиолч, багш. Социалист хөдөлмөрийн баатар (1989), ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1976), ЗХУ-ын төрийн шагналт (1981), ОХУ-ын Төрийн шагналт (2005).

"Амьдрал нулимсанд дургүй", "Тогоруун цуваа", "Румянцевын хэрэг" зэрэг 40 гаруй кинонд тогложээ.

## Шагнал 
* Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн шагнал

## Холбоос 
* 

Ангилал:Оросын кино жүжигчин
Ангилал:Оросын кино найруулагч
Ангилал:Оросын кино зохиолч
Ангилал:Театрын жүжигчин
Ангилал:ЗХУ-ын кино жүжигчин
Ангилал:Москвагийн уран бүтээлч
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)
Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)
Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар
Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)
Ангилал:Төрийн шагналтан (ОХУ)
Ангилал:Лениний одон шагналтан
Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:Герасимовын Кино Урлагийн Их Сургуулийн багш
Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1928 онд төрсөн
Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Дондовын Ёндондүйчир

**Дондовын Ёндондүйчир** нь Өвөрхангай аймгийн Зүүнбаян-Улаан суманд 1921 онд төрсөн, Монголын цэргийн зүтгэлтэн юм. Дэслэгч генерал цолтой. 1960-1969 онд БНМАУ-ын прокурор, 1969-1982 онд Ардын Армийн Улс төрийн газрын даргаар ажиллаж байв.

Ангилал:Монголын дэслэгч генерал
Ангилал:Монголын генерал
Ангилал:Зүүнбаян-Улааны хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1921 онд төрсөн
Өлзийхутагийн Чойжилсүрэн

**Өлзийхутагийн Чойжилсүрэн** (1927 онд Намнан уулын хошууны нутаг буюу одоогийн Булган аймгийн Баян-Агт сумын Дандар гэдэг газар төрж, 2005 оны 9-р сарын 4-нд нас барсан) - БНМАУ-ын дэслэгч генерал.  

## Намтар 
1937-1943 онд бага, дунд сургууль, 1947-1950 онд ДЯЯ-ны төв сургууль, 1958-1963 онд ЗХУ-ын УАХХ-ны дээд сургууль төгссөн, хуульч мэргэжилтэй. 1950-1958 онд ДЯЯ-нд сайдын нарийн бичгийн дарга, ахлах төлөөлөгч, 1962-1973 онд УАХЕГ-т тасаг, хэлтсийн даргаар ажиллав. 

1973-1976 онд дипломат албанд ажиллажээ. 

1976-1981 онд УАХЕГ-ын орлогч, Гадаад тагнуулын газрын дарга, НАХЯ-ны нэгдүгээр орлогч сайд, УАХЕГ-ын дарга.

1981-1982 онд НАХЯ-ны сайд, 1982-1988 онд МАХН-ын Төв Хороонд хэлтсийн эрхлэгч, 1988-1991 онд БНМАУ-аас Польш улсад Элчин сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 

Дэслэгч генерал цолтой. Сүхбаатарын одон 2 удаа болон Байлдааны гавьяаны улаан туг, Байлдааны одон, бусад медалиар шагнагджээ.

Ангилал:Польш дахь Монголын элчин сайд
Ангилал:Монголын дэслэгч генерал
Ангилал:Монголын хуульч
Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:Булганыхан
Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1927 онд төрсөн
Ангилал:2005 онд өнгөрсөн
Чойжавын Түмэндэмбэрэл

**Чойжавын Түмэндэмбэрэл** нь 1926 онд Хан тайшир уулын аймгийн Хан хөхий уулын хошуу одоогийн Увс аймгийн Өндөрхангай сумын нутагт тѳрсѳн.

1938-1944 онд бага, дунд сургууль, 1959-1962 онд ЗХУ-ын Москва хотод ЗХУКН-ын Төв Хорооны дэргэдэх намын дээд сургууль, 1969-1971 онд Москва хотод К.Е.Ворошиловын нэрэмжит ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын академид тус тус суралцаж төгсжээ.

Тэрээр 1946-1947 онд Олзлогдсон цэргийн хэрэг эрхлэх газарт зааварлагч, 1947-1948 онд МАХЦ-ийн Намын комиссын нарийн бичгийн дарга, 1948-1949 онд Улс төрийн газарт тоо бүртгэгч, 1949-1954 онд Улс төрийн газрын даргын нарийн бичгийн дарга, 1955 онд Ухуулагч сэтгүүлийн нарийн бичгийн дарга, лектор, 1956 онд Улс тѳрийн газрын суртал ухуулгын хэлтсийн дарга, 1959 онд Улаан од сонины хариуцлагатай эрхлэгч, 1962-1969 онд Улс төрийн газрын орлогч дарга, 1971-1973 онд МАА-ийн жанжин штабын 1 дүгээр орлогч бөгөөд оперативын хэлтсийн дарга, 1973-1975 онд Улсын иргэний хамгаалалтын газрын 1 дүгээр орлогч бѳгѳѳд тѳв штабын дарга, 1975-1985 онд БХЯ-ны 1 дүгээр орлогч сайд бөгөөд Улсын иргэний хамгаалалтын газрын даргаар ажиллаж байв.

Ч.Түмэндэмбэрэлд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1971 оны 7 дугаар сарын 3-ны өдрийн 220 дугаар тогтоолоор хошууч генерал, 1981 оны 3 дугаар сарын 11-ний өдрийн 82 дугаар тоггоолоор дэслэгч генерал цол хүртээжээ.

Ч.Түмэндэмбэрэл МАХН-ын XIII, XV, XVII, XVIII их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдож байжээ.

Дэслэгч генерал Ч.Түмэндэмбэрэлийн улс орны батлан хамгаалах хүч чадал, иргэний хамгаалалтын байгууллагыг хөгжүүлж бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь төр засаг өндрөөр үнэлж Сүхбаатарын одон, Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одон, Байлдааны гавъяаны одон, Алтан гадас одон, бусад ойн медалиудаар шагнасны дээр ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон, БНБАУ, БНАГУ, БНПАУ, БНСЧСУ-ын медалиудаар шагнагджээ.

Ангилал:Монголын генерал
Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан
Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны одон шагналтан
Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан
Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан
Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн
Ангилал:Увсынхан
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1926 онд төрсөн
Чимэдийн Сангишарав

**Чимэдийн Сангишарав** нь Богд суманд 1927 онд төрсөн. НАХЯ-нд орлогч сайд, Намын төв хороонд хэлтсийн эрхлэгч

Ангилал:Монголын генерал
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1927 онд төрсөн
Алфа Ромео Жулиа (952)

**Алфа Ромео Жулиа** (952) (*итал.:* Alfa Romeo Giulia) нь Италийн Фиат Крайслер концернд хамаарах автомашин үйлдвэрлэгч Алфа Ромео компанийн дунд ангиллын тэрэг бөгөөд 2016 оноос цувралаар үйлдвэрлэж байна.

 2016-03-01 Geneva Motor Show 1239.JPG|Алфа Ромео Жулиа, 2016 оны Женевийн автомашины үзэсгэлэн
 Alfa Romeo Giulia 2017.jpg|Ар талын харагдац
File:Prague 2017 Alfa Romeo Giulia 1.jpg

## Цахим холбоос
* *Die neue Alfa Romeo Giulia* Kreiert aus Emotionen. FCA Germany AG, abgerufen am 10. April 2016 (Offizielle Website).

## Эшлэл 
Жулиа (2015)
Ангилал:Лимузин
Ангилал:Суудлын автомашины загвар
2017 оны Өмнөговь аймгийн наадам

Их монгол улс байгуулагдсаны 811жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 106 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 96 жилийн ой, Өмнөговь аймаг үүсэн байгуулагдсаны 86 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд \ 2017-07-17,18 \ улс, аймаг, цэргийн цолтон болон залуу бөх оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.

Хүчит бөхийн барилдааныг улсын начин Баян-овоо сумын харъяат Т.Энхтуяа, Булган сумын харъяат Б.Сумъяа, Ханхонгор сумын харъяат Ц.Одбаяр нар магнайлан барилдлаа.

#### Шөвгийн бөхчүүд 
#### Барилдааны дүйз 
*Тавын даваа*

1.у.н Т.Энхтуяа  - с.з Б.Тэнгис 

2.у.н Б.Сумъяа - с.з Х.Даваадорж

3.у.н Ц.Одбаяр - с.з Б.Заандорж

4. а.а В.Мөнхбат - с.з Ц.Ганзориг

5. а.а Э.Нямаа - а.х Ц.Анхбаяр 

6. а.а С.Идэрсүрэн - с.з Г.Энх-Эрдэнэ 

7. а.а Ш.Дарханбат - а.н С.Амартүвшин 

8. а.з Б.Амгаланбаатар - а.н Т.Төгсдөлгөөн

*Зургаагийн даваа*

1.а.а Ш.Дарханбат - с.з Б.Тэнгис 

2.а.з Б.Амгаланбаатар - с.з Х.Даваадорж 

3. а.х Ц.Анхбаяр - с.з Б.Заандорж 

4. с.з Г.Энх-Эрдэнэ - с.з Ц.Ганзориг

*Долоогийн даваа*

1.а.а Ш.Дарханбат - с.з Г.Энх-Эрдэнэ

2.а.х Ц.Анхбаяр - с.з Х.Даваадорж

*Наймын даваа*

1.а.а Ш.Дарханбат - а.х Ц.Анхбаяр

#
Монгол хэлний зөв бичгийн алдаа шалгагч

**Монгол хэлний зөв бичгийн алдаа шалгагч** программуудыг харьцуулан судлав.

Монгол улсад үг үсгийн алдаа шалгах программ хийх оролдлого 30-д жилийн өмнөөс эхэлсэн бөгөөд өнөөг хүртэл дараах программууд бүтээгджээ.

2004 - Aspell нээлттэй эх бүхий программд Монгол хэлний дэмжилт оруулсан.

2005 - Ангууч хэмээх бүтээгдэхүүнийг Спикер Групп бүтээсэн.

2013 - Болор алдаа шалгуур хэмээх бүтээгдэхүүнийг Болорсофт ХХК-с гаргажээ.

2020 - Зөв бичигдэв -- Монгол үгийн алдаа шалгах бүтээжээ.

Ангууч программ нь зах зээлд маш хүчтэй орж ирээд маш түргэн алга болсон.
Тус программ нь хэрэглэгчдийн сэтгэлд хүрч чадсан сайн программ хангамж байсан боловч зөвхөн Microsof Office-н 2000 болон 2003 хувилбарууд дээр ажилладаг байсан тул Майкрософт Оффис 2007 гарснаас хойш төд удалгүй зах зээлээс гарсан. Өөр нэг шалтгаан нь түүнийг эвдэх аргууд интернетэд тархсанаар алга болсон байх магадлалтай. Ингээд өнөөдөр хэрэглээнд байхгүй байгаа тул үйл ажиллагааг харьцуулах боломж байсангүй.
  
Aspell Монгол хэлний багц буюу mnspell-г С.Бадрал нь Д.Батмөнхийн хөгжүүлсэн 2 сая үгийн санг (www.winedt.org/dict.html) өөрийн өмнө Aspell-д зориулан хөгжүүлсэн сандаа 2004 онд нэмж GNU General Public License-р гаргасан бөгөөд нээлттэй эхийн орчинд өргөн тархсан. Мөн энэхүү толь нь өнөөдөр нээлттэй эх бүхий программуудын стандарт үг үсгийн шалгуур болж чадсан Hunspell программд орсон байна.
Үгийн сан нь 2 сая гаруй үгтэй.

spellcheck.gov.mn программ нь Aspell/Mnspell эх толийг ашиглаж байгаа.

Болор дуран программ нь 60 сая орчим үгийн сантай бөгөөд төгсгөлөг төлөвт автомат ашиглаж үгээ шалгадаг ажээ. Үг санал болгодог модуль нь өмнөх программуудаас ялгаатай ажиллах ба ялангуяа дүрмийн алдаа гаргасан тохиолдолд онцгой сайн ажиллаж байлаа.

Шалгасан үр дүнг хүснэгтлэн үзүүлбэл 

## Эшлэл 
Ангилал:Монгол хэлний зөв бичих зүй
Ангилал:Зөв бичгийн алдаа шалгагч
Ганболдын Өсөхбаяр

**Ганболдын Өсөхбаяр** нь Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.

## *Барилдааны амжилт*
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Цэвэгсүрэнгийн Тогоо

**Цэвэгсүрэнгийн Тогоо** нь Өвөрхангай аймгийн Сант суманд 1954 онд төрсөн, Монголын цэргийн зүтгэлтэн. Дэслэгч генерал цолтой.

Тэрээр 1976 онд Цэргийн дээд сургуулийн улс төрийн анги, 1983 онд ЗХУ-ын Москва хотод В.И.Лениний нэрэмжит Цэрэг-улс төрийн академийг дүүргэсэн бөгөөд 2000-2002 онд Батлан хамгаалахын дэд сайд, 2002-2008 онд Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга, 2012 онд Батлан хамгаалах яамны төрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв.

Ангилал:1954 онд төрсөн
Ангилал:Монголын генерал
Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл

**Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл** нь Хэнтий аймгийн Баянхутаг сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх, Жудо бөхийн ОУХМастер. Япон улсад жүдо бөхийн чиглэлээр суралцдаг бөгөөд Хэнтий аймгийн харьяат, улсын начин, жүдо бөхийн ОУХМ Батжаргалын Одхүүгийн хүү юм.

1999 онд тэрээр Б. Одхүүгийн ууган хүү болж мэндэлжээ. Анх 2017 онд Хэнтий аймгийн баяр наадамд барилдаж гараа эхлэсэн. Жудо бөхийг "Жудо академи"-ийн Д. Батсайхан багшаар анх заалгасан.

## Амжилт 
### **Олон улсын хэмжээнд** 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монголын жүдоч
Энхтөрийн Мөнхбаатар

**Энхтөрийн Мөнхбаатар** нь Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат, Үндэсний бөхийн аймгийн хурц, бадрангуй арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
### Улсын наадмын дэвжээнд 
### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Галын наадам

**Галын наадам** гэдэг нь задгай газар том хэмжээтэйгээр түүдэг гал өрдөн наадахыг хэлнэ. Бас Галын бурханд итгэдэг гэдгээ батлах нэг арга гэж үздэг байсан юм. Одоо үед галын наадам бол зугаа цэнгэл гэсэн ойлголттой байдаг байна 

Ангилал:Гал соёлд
Батсугарын Зоригтбаатар

**Батсугарын Зоригтбаатар** нь Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн арслан
Баянзулын Цэдэнсодном

**Баянзулын Цэдэнсодном** нь Өвөрхангай аймгийн Зүүнбаян-Улаан сумын харъяат. Үндэсний бөхийн улсын Харцага цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын харцага
Навааны Хүрэлсүх

**Навааны Хүрэлсүх** нь Увс аймгийн Тэс сумын харьяат. Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
* Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Булган аймгийн Бугат сумын харьяат аймгийн начин Болдын Цогтбаяраар давж хоёрын даваанд Увс аймгийн Тэс сумын харьяат аймгийн арслан Лүжээгийн Жамсранд өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2227 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 812 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 97 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат сумын заан Хүрэлбаатарын Наранцогтоор давж хоёрын даваанд Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат аймгийн арслан Алтангэрэлийн Отгонбаатарт өвдөг шороодсон.
* Тулгар төрийн 2228 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 813 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 98 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын харьяат сумын заан Чулуунхүүгийн Баясгаланг, хоёрын даваанд Ховд аймгийн Алтай сумын харьяат аймгийн арслан Гансүхийн Хишигбатыг, гурвын даваанд Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат улсын начин Эрдэнэцогтын Ванданцэрэнг тус тус давж дөрвийн даваанд Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын харьяат улсын харцага Хүрэл-Очирын Гантулгад өвдөг шороодсон.

#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монголчууд
Хутагийн Цогтгэрэл

**Хутагийн Цогтгэрэл** (1992 оны 5 сарын 20-нд төрсөн) нь Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
### Үндэсний бөх
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
#### Цэргийн наадмын дэвжээнд 
### Жүдо
Цогтгэрэл 2016 оны Чиндаогийн гран-пригээс мөнгө, Самсуны гран-пригээс хүрэл медаль хүртсэн амжилттай.

Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Монголын жүдоч
Ангилал:Хутаг-Өндөрийн хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1992 онд төрсөн
Улсын цолтой бөхчүүдийн эрэмбэ

## Бөхчүүдийн эрэмбэ 
*Улсын цолтой тавиас доош насны бөхчүүдийн амжилтын эрэмбэ. (2025 оны улсын наадмын дараах эрэмбэ 2026.02.02 )*

#### 1.Аварга 
#### 2.Улсын арслан 
#### 3.Улсын гарьд 
#### 4.Улсын заан 
#### 5.Улсын харцага 
#### 6.Улсын начин 
Ангилал:Үндэсний бөх
Жавхлангийн Мандахбаяр

**Жавхлангийн Мандахбаяр** нь Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харъяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Мандалын хүн
Төрмөнхийн Хайдав

**Төрмөнхийн Хайдав** (1989-2021†) нь Увс аймгийн Зүүнговь сумын харъяат. Үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх агсан.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
## Бөхийн удам 
Аймгийн заан Т.Хайдав нь аавын талаас бөхийн удамтай. Өвөө аав нь бөх Донров гэж хүн байсан бөгөөд аав Д.Төрмөнх нь Монгол улсын гавъяат дасгалжуулагч, 1987 оны Ардын хувьсгалын 67 жилийн ойгоор " Монгол улсын начин " хэмээх эрхэм цолыг хүртсэн бөх юм. Төрсөн дүү Т.Энхбаяр нь аймгийн начин, Т.Энхбат нь сумын заан цолтой бөхчүүдээ.
Ангилал:Аймгийн заан
Ангилал:Зүүнговийн хүн
Даваадоржийн Төрболд

**Даваадоржийн Төрболд** нь Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сумын харьяат, Үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх.

## Амжилт 
#### Улсын наадмын дэвжээнд 
#### Аймгийн наадмын дэвжээнд 
Ангилал:Улсын начин
Ангилал:Хүдэрийн хүн
Монгол улсын аймгуудын сүлд, далбаа

thumb|510px|right|Хорин нэгэн аймаг, нэг нийслэлийг өнгөөр ялгасан Монгол Улсын газрын зураг
Дараах жагсаалтанд **Монгол улсын** **аймгуудын** **далбаа** ба **сүлдийг** жагсаан оруулав.

## Жагсаалт 
## Цахим холбоос 
* Flags of the World (англиар)

Ангилал:Далбааны жагсаалт
Ангилал:Сүлдний жагсаалт
!Далбаа
Бээжингийн олимп

**Бээжингийн олимп**:

*2008 оны зуны олимп
*2022 оны өвлийн олимп
Инсбрукийн олимп

*1964 оны өвлийн олимп
*1976 оны өвлийн олимп
*2012 оны өсвөрийн өвлийн олимп
Дугуйн томьёо

**Дугуйн томьёо** (мөн **тэнхлэгийн тохируулга** гэж нэрлэнэ) гэдэг нь төмөр замд холбогддоггүй хуурай газрын тээврийн хэрэгслийн бүх дугуйн нийт тоог хөтлөгдөх болон хөтлөгч дугуйн тоогоор илэрхийлсэн томьёо юм.

## Томьёо 
Уг томьёо нь:

A × B / C

буюу 

A × B * C

үүнд:
* A = Дугуйн тоо (давхар дугуй нь нэг дугуйнд тооцогдоно)
* B = Хөтлөгч дугуйн тоо
* / = Арын цуваа дугуйнуудын багцын урд талын дугуй нь залалттай (түрүүлэх явалттай)
* * = Арын цуваа дугуйнуудын багцын ард талын дугуй нь залалттай (дагуур явалттай)
* C = Жолоодох буюу залах дугуйны тоо

Ихэнх тохиолдолд стандарт тохируулгатай гэж тооцох ба энэ тохиолдолд урд тэнхлэг залуургатай, хойд тэнхлэгт байхгүй. Энэ нь зөвхөн урд тэнхлэг залах бол томьёоны арын хэсгийг орхидог. Дугуйн томьёоноос олны мэдэх томьёонд бартаат замын тэрэгний 4x4 орно. 6x4/4 гэсэн томьёо нь зургаан дугуйтай, түүнээс дөрөв нь хөтлөгч дугуйтай тээврийн хэрэгсэл гэсэн үг. Энэ тохиолдолд гурван тэнхлэгтэй тээврийн хэрэгсэл болно.

Мөн түүнчлэн  A × B × C томьёог бас их хэрэглэдэг. Үүний C үсэг нь урд талын тэнхлэг залдаг болохыг илэрхийлэх ба үүгээр тухайн тээврийн хэрэгслийн тэнхлэгийн хуваарилалтыг мэдэх боломжтой юм. Жишээлбэл 8x4x4 гэсэн томьёоны 8 нь найман дугуй буюу 4 тэнхлэгтэй, түүний арын хоёр тэнхлэг нь хөтлөгч тэнхлэг, урд талын 2 тэнхлэг нь залах тэнхлэг болохыг заана. Энэхүү тэмдэглэгээ нь 6x2/2 гэсэн гурван тэнхлэгтэй тээврийн хэрэгслийн урд тэнхлэг залах, арын хоёр тэнхлэгийн арынх нь тэнхлэг хөтлөгч тохируулгатай (6x2 тохиолдолд  арын хоёр тэнхлэгийн урд талынх нь хөтлөгч тэнхэг) давxцаж байна. Ташуу зураас нь түрүүлэх явалттай арын тэнхлэгийг илэрхийлэх бол түүний өмнөх тоо нь залах дугуйны тоо юм.

Файл:Ginaf X2223 4x4.jpg |Ginaf X2223 (4 × 4)
Файл:Kamaz 55111.JPG|КАМАЗ 55111 (6 × 4)
Файл:Mercedes-Benz G 63 AMG 6x6.JPG|Mercedes-Benz G63 AMG 6x6 (6 × 6)
Файл:Ural-5323.jpg|Урал-5323 (8 × 8 × 4)

## Мөн үзэх 
* Хөтлөгчийн томьёо

## Эх сурвалж 
* Josef Epker: Lastkraftwagen und Technik. Epjos Verlag, 2014. 

Ангилал:Тээврийн хэрэгслийн техник
Ангилал:Дугуйнууд
Бага хургалж

** Бага хургалж ** - (), ()

Угаасаа эхлэн олон салаалж бараг газар мөлхөж ургасан иштэй нэг наст ургамал. Навчны илтсэн дээр нь цөөн тооны өрвийсөн үс байх ба тэр нь илтэс, угларгын зааган дээр нилээд өтгөрнө. Сийрэг саглагар залаа баг цэцэгтэй. Гантай үед намхан, өнтэй зун нилээд өндөр (30-45 см) ургана. Наймдугаар сард цэцэглэж есдүгээр сарын эхээр хатаж эхэлнэ.

## Ашигласан материал 
## Гадаад холбоос 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Туяхан дааган сүүл

** Туяхан дааган сүүл ** - (), ()

Нилээд нягт, жижиг дэгнүүлийг үүсгэдэг дунджаар 20-25 см өндөр  олон наст үет ургамал. Хөгжлийн нарийхан найлзуур, хуйлмал богино навчтай, бортгон залаа баг цэцэг нь сийрэг юмуу шахуу түрүү  хэлбэртэй байдаг. Зургаадугаар сард түрүүлж долоодугаар сард цэцэглэж үр нь боловсроод, эрт ургадаг ургамлын нэг.

Хуурай ба уулын хээрт зонхилох ургамлуудтай үлэмж хэмжээгээр холилдон ургадаг боловч голлох ургамлын тоонд төдий л ордоггүй.

## Ашигласан материал 
Ангилал:Ургамал
Ангилал:Монголын ургамлын аймаг
Догшин ноён хутагт

**Догшин ноён хутагт** гэдэг нь Төвөдийн буддын шашны Ньингма сургуулийн хувилгаадын цуваанд Монголын говиос тодорсон дүр юм.  

Анхны ноён хутагт нь Агваангончиг 1622 онд тодорч байжээ. Өнөөг хүртэл ноён хутагтын есөн дүр (найм, есдүгээр дүр давхардаж) тодорсон байна.  

Тав дахь хутагтаар тодорсон Дулдуйтын Данзанравжаа (1803-1856) агуу их яруу найрагч, зохиолч, сурган хүмүүжүүлэгч байсан байна. Ес дэх ноён хутагт Данзанлувсантүдэв  нь 1984 онд төрсөн юм.  

## Говийн ноён хутагтууд 
Говийн хутагтуудын жагсаалт

# Агваангончиг (1622–1701)
# Жамъяндамбийжанцан (1701–1745)
# Жамъянданзан (1745–1767)
# Жамъян Ойдовжамц  (1769–1803)
# Лувсанданзанравжаа (1803–1856)
#Лувсандондов (1868-1875)
#Агваанлувсандамбийжанцан (1875-1882)
#Лувсанданзанням ба Агваансамданжамц нар
##Лувсанданзанням (1930-1946, 1938 онд Зүүн Сөнөдийн Цагаан овоо гэгээн Жамьянлигшиджамц тодруулж, 1942 онд Шилийн голын 10 хошууны наадмаар ширээнд залж, 1946 онд Далай цоржийн сүм дээр Өвөр Монголын улаантан Өлзий-Очирын Цагаан Богдын цэрэг буудсан)
##Агваансамданжамц (1933 онд Монголд нууцаар тодруулсан, 1968 онд учир битүүлгээр нас барсан)
#Лувсантүндэвням ба Данзанлувсатүдэв нар
##Лувсантүндэвням (1948-1975, 1950 онд Номч гэгээн тодруулж, Алшаа баруун хошууны Алтан тэвшийн сүмд 3 настайд нь залсан)
##Данзанлувсантүдэв (1984)

*(Цаг үеийн ороо бусгаа байдлаас болж ноён хутагтын найм ба есдүгээр дүр тус бүр давхардаж тодорчээ)*

## Хамрын хийд 
Догшин ноён хутагтын суух газар нь Дорноговь аймгийн Хамарын хийд юм. 

## Ном 
* Frank Riedinger: Mongolia – Faces of a Nation. 2012 (Цахим ном)

## Цахим холбоос 
* Ноён хутагтыг сэнтийд нь заллаа (бичлэгтэй)
* 9th Noyon Khutagt recognized
* ГОВИЙН ДОГШИН НОЁН ХУТАГТ 7-Р ЛУВСАНДАМБИЙЖАНЦАН (1875-1931)
* Говийн догшин ноён хутагт Данзанравжаагийн бичлэг
* Говийн ноён хутагт Данзанравжаа
* Хамарын хийд

## Эшлэл 
Ангилал:Буддын шашны цол
Ангилал:Монголын буддын шашин
Ангилал:Нингма
Ангилал:Төвөдийн буддын шашны хүн
Ангилал:Төв Азийн түүх
Ангилал:Хутагт
Уралын автомашины үйлдвэр

**Уралын автомашины үйлдвэр** (оросоор: ***Уральский автомобильный завод** (УралАЗ)*) нь Оросын хүнд хэрэглээний тээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэдэг томоохон үйлдвэрлэгчдийн нэг юм. Тус үйлдвэрийг 1941 онд үүсгэн байгуулсан ба дайнаас үүдэн Москвад байсан ЗИЛ-н үйлдвэрийг Урал руу төвлөрүүлсэн ажээ.

## Түүх 
]]
ЗХУ-ын батлан хамгаалах хорооноос гаргасан шийдвэрийн үндсэн дээр Уралын автомашины үйлдвэр үүссэн түүхтэй. Энэхүү шийдвэрийг 1941 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд гаргасан ба ЗИЛ-н үйлдвэрийг Урал руу нүүлгэн, дэлхийн хоёрдугаар дайн болж буй газраас холдуулах хамгаалах зорилготой байв. Учир нь яг энэ үеэр германы цэргүүд Москваг эзлэхээр тулалдан чухал аж үйлдвэрүүдийг нь устган сөнөөхийг санаархаж байлаа. Үүнээс хамгаалахын тулд хөдөлгүүр болон хурдны хайрцагны үйлдвэрлэлтийг Миасс хот руу нүүлгэн шилжүүлжээ.

1942 оны гуравдугаар сар гэхэд шинэ *Сталины нэрэмжит Уралын автомашины үйлдвэрээс* (оросоор: *Уральский Автомобильный Завод имени Сталин* буюу товчоор: *УралЗИС*) эхний бүтээгдэхүүн гарч эхэлжээ. Дөрөвдүгээр сард эхний хөдөлгүүр болон хурдны хайрцагны усгралт хийгдэв.

Нэг жилийн дараа буюу 1948 онд Москва дахь үндсэн үйлдвэрийн үйлдвэрлэлтийг зогсоов. Харин УралЗИС-д түүний үйлдвэрлэлтийг үргэлжлүүлсээр байв. 1955 он хүртэл энэ загварыг бага багаар сайжруулсаар, бараг л дайны өмнө үйлдвэрлэгдэж байсан тэр хийцэд нь буцаан авчрав. Дайны үеэр дугуйны хаалтыг хялбарчлан хурц ирмэгтэй болгон хийсэн байсан хийцээ өөрчлөн дугариг хэлбэртэй болгосноос гадна буцаан хоёр их гэрэл, хатуу угсрагдсан дээвэр болон их биеийн хэсгүүдийг нимгэн төмрөөр хийх боллоо. 1956 онд 85&nbsp;м.x-тэй сайжруулсан хөдөлгүүр угсрав. Үүнтэй зэрэгцээд тээврийн хэрэгслийн шинэ дүрмийн дагуу УралЗИС-355 болгон нэрийг нь өөрчлөв. Нэг жилийн дараа хөдөлгүүрийн хүчин чадлыг нэмэн 95&nbsp;м.x-тэй болгосон ба энэ удаа нэрийг нь УралЗИС-355В болгон өөрчилжээ. Үүний хажуугаар давхар кабин бүхий гал унтраах тэрэг болон модны хийн хөтлүүртэй ачааны тэргийг бас үйлдвэрлэв.

## Автомашины загварууд 

File:ZiS-5B in Gomel.jpg|Модон кабин ба хурц булантай дугуйн хаалт бүхий УралЗИС-5 (2008)
File:Урал зис-355м 2.JPG|Музейд байх УралЗИС-355М (2014)
File:Ural-LKW in Deutschland.jpg|Германд явж буй Урал-4320 (2011)
File:Ural-5323.jpg|Урал-5323, зэвсэгт хүчинд ашиглагдаж буй стандарт загвар (2010)
File:АЦ на шасси УРАЛ, ПЧ-16, Котлас (02).JPG|Урал-43206-н суурийг ашигласан гал унтраах тэрэг AZ-3.0-40 (2012)
File:Ural Next flatbed truck№2 cropped.jpg|Оросын үзэсгэлэн худалдаанд тавигдсан Урал NEXT (2015)

## Цахим холбоос 
*Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас (оросоор)

## Эшлэл 
Ангилал:Хэрэглээний автомашин үйлдвэрлэгч
Ангилал:Оросын үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж
Ангилал:Челябинск мужийн эдийн засаг
Ангилал:ЗХУ-ын аж ахуйн нэгж

Ангилал:1941 онд байгуулагдсан