open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оросын Төв банк

**Оросын Төв банк** (орос. *Центра́льный банк Росси́йской Федера́ции (Банк Росси́и, ЦБ РФ, Центробанк РФ*) -ОХУ-ын төрийн эрх зүйн тусгай байгууллага, гол банк (дээд түвшин) юм. ОХУ-ын Засгийн газартай хамтран төрийн мөнгөний нэгдсэн бодлого боловсруулж, хэрэгжүүлж, тусгай эрх мэдэл, тухайлбал мөнгөн тэмдэгт гаргах, банкуудын үйл ажиллагааг зохицуулах эрх бүхий улс орны мөнгөний бодлогын зохицуулагч юм.

Оросын Төв банк нь тухайн улсын бүх зээлийн системийн үндсэн, шууд зохицуулах, зохицуулах байгууллагын үүргийг гүйцэтгэдэг бөгөөд эдийн засгийн удирдлагын байгууллага юм. ОХУ-ын Төв банк нь зээлийн байгууллагуудын үйл ажиллагаанд хяналт тавьж, банкны үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгож, хүчингүй болгодог бөгөөд зээлийн байгууллагууд өөрсдөө бусад хуулийн этгээд, хувь хүмүүстэй хамтран ажилладаг. 

## Түүх 
## Үйл ажиллагааны зорилт 
* Рублийн тогтвортой байдлыг ханган хамгаалах;
* Оросын банкны системийг хөгжүүлэн бэхжүүлэх;
* Үндэсний төлбөрийн системийн тогтвортой байдал, хөгжлийг хангах;
* Оросын санхүүгийн зах зээлийн хөгжил, тогтвортой байдлыг хангах.
Виктор Геращенко

**Виктор Геращенко** (орос. *Ви́ктор Влади́мирович Гера́щенко,* 1937 оны 12-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн -2025 оны 5-р сарын 11-нд нас барсан)— Зөвлөлтийн болон оросын эдийн засагч, санхүүч, банкир. Зөвлөлтийн болон Оросын Төв банкийг 4 удаа тэргүүлж байсан цорын ганц хүн. 

## Намтар 
Виктор Геращенко эдийн засагч, банкирын гэр бүлд төрсөн. Эцэг Владимир Сергеевич Геращенко (1905-1995), 1948-1958 онд ЗХУ-ын Төрийн банкны ТУЗ-ийн нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллаж байжээ. Эх Геращенко (Клинова) Анастасия Васильевна.

Тэрээр 1960 онд Москвагийн Санхүүгийн дээд сургуулийг төгсөөд ЗХУ-ын Төрийн банканд нягтлан бодогчоор ажлын гараагаа эхлүүлсэн байна. 1961 онд ЗХУ-ын Внешторгбанкны нягтлан бодогчоор ажиллаж, дараа нь байцаагч, Внешторгбанкны Гадаад болон дотоод тооцооны хэлтсийн мэргэжилтэн, Гадаад валют, бэлэн мөнгөний үйл ажиллагааны хэлтсийн даргаар томилогдон ажилласан юм. 1965 оноос хойш тэрээр Лондон дахь Москвагийн Народный банкны захирлуудын нэг болжээ.

1967-1972 онд тэрээр менежерийн орлогч, 1969 оноос Ливаны Бейрут дахь Москвагийн Ардын банкны салбарын менежерээр ажиллаж байжээ.

1972-1974 онд ЗХУ-ын Гадаад худалдааны банкны хэлтсийн орлогч даргаар ажиллаж байсан.

1974-1977 онд Ост-Вест Ханделсбанкны (Герман улсын Майны Франкфурт) ТУЗ-ийн даргаар ажиллаж байсан.

1977-1982 онд Бүгд Найрамдах Сингапур Улс дахь Москвагийн Народный банкны салбарын менежерээр ажилласан.

1982-1985 онд ЗХУ-ын Гадаад худалдааны банкны ТУЗ-ийн орлогч даргын албыг хашиж байсан. 1985 онд тэрээр ЗХУ-ын Внешторгбанкны ТУЗ-ийн нэгдүгээр орлогч дарга болсон.

1989-1991 онд ЗХУ-ын Сангийн сайд Валентин Павловын саналаар ЗХУ-ын Төрийн банкны даргаар томилогдсон байна.

1992 оны 11-р сараас 1994 оны 10-р сар хүртэл тэрээр Оросын Төв банкны даргаар ажиллаж байсан. Геращенко албан тушаал хашиж байхдаа инфляцийг бууруулах, мөнгөний нийлүүлэлтийг бууруулах зорилгоор 1993 онд мөнгөний шинэчлэлийг хийсэн.

1996-1998 онд Олон улсын Москва банкны ТУЗ-ийн даргаар ажиллаж байсан.

1998 оны 11-р сард тэрээр Олон улсын валютын сан дахь ОХУ-ын захирагчаар томилогдсон боловч 2000 оны 8-р сард энэ албан тушаалаас чөлөөлөгдсөн.

1998 оны 9-р сарын 11-нд тэрээр Ерөнхий сайд Евгений Примаковын санал болгосоноор Оросын Төв банкны даргын албан тушаалыг дахин очсон байна. 2002 оны 3-р сард өөрийн бус хүсэлтээр М.Касьяновыг Ерөнхий сайд байх үед огцорсон гэдэг.

2003 оны 12-р сард Төрийн Думын IV чуулганд "Эх орон" намаас сонгогдсон. 2004 оны 6-р сард Михаил Ходорковскийг баричилсаны дараа "ЮКОС" компаний Захирлуудын Зөвлөлийг тэргүүлэх болсон болов 2006 онд "ЮКОС"-ыг дампуурсан гэж зарласан байна.
Ангилал:Оросын эдийн засагч
Ангилал:1937 онд төрсөн
Сужа хот

**Сужа хот** (орос. *Суджа*) - ОХУ-ын Курск мужийн баруун өмнөд хэсэгт орших Сужа дүүргийн засаг захиргааны төв хот юм. Энэ нь Сужа хэмээх ижил нэртэй хотын захиргааг бүрдүүлдэг бөгөөд түүний бүрэлдэхүүнд багтах цорын ганц хот суурингийн статустай.

2024 оны байдлаар 4941 хүн амтай хот байв.

Оросын Украин руу хийсэн довтлогооны үеэр 2024 оны 8-р сарын 6-ны өдрөөс эхлэн Курск мужид Украины цэргийн анги нэгтгэлүүд довтолсны улмаас хот галд өртөж, 8-р сарын 7-ноос онц байдал зарлаж, хүн амын ихэнх нь сууринг орхин явсан. 2024 оны 8-р сарын 14-нд Сужа хотыг Украины зэвсэгт хүчин эзэлжээ.

2025 оны 3-р сарын 12-нд ОХУ-ын зэвсэгт хүчний сөрөг довтолгооны үеэр Сужа хотыг оросын цэргүүд чөлөөлжээ. 

## Түүх 
1932 оны 3-р сард болсон Чернозём бүсийн үндэсний цөөнхийн 1-р бүсийн чуулган дээр Сужагийн дүүргийн төлөөлөгч Литвинов хэлэхдээ, тус дүүрэгт Украины 26 сургууль, Украины тосгоны 259 зөвлөл, Украины техникум, украин хэлний курс байдаг гэж тэмдэглэв. Түүний хэлснээр, тухайн үед Сужа дүүргийг украинжуулах ажил 60 хувьтай явж байжээ. 1932-1933 онд Сталины ЗСБНХУ-д “Украины үндсэрхэг үзлийн заналхийлэл”-ийн улмаас украинчлах бодлого хумигдаж, оросжуулах бодлого эхэлсэн байна.

1920-иод онд Сужа хотод театр баригдсан. 1928 оны 7-р сарын 30-нд Сужа дүүрэг байгуулагдаж, хот нь түүний засаг захиргааны төв болжээ.

Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайны үеэр 1941 оны 10-р сарын 18-нд Сужа хот нацист Германы цэргүүдэд эзлэгдсэн байв. Дайны үеэр хот их хэмжээний хохирол амссан. 1943 оны 3-р сарын 3-нд Зөвлөлтийн цэрэг чөлөөлсөн байна.

Ангилал:Курск мужийн суурин
Дэслэгч

Дэслэгч (Их Британи: /lɛfˈtɛnent/ lef-TEN-ənt, АНУ: /luː-/ loo-;[1] товчилсон дэслэгч, дэслэгч, LT, дэслэгч болон үүнтэй төстэй) нь олон улсын зэвсэгт хүчин, эрүүл мэндийн алба, аюулгүй байдал, гал түймрийн алба, онцгой байдлын алба зэрэгт бага тушаалтай офицер цол юм.

Арми, агаарын цэргийн хүчний зэрэглэлийг ихэвчлэн ахмад настны дэд ангилалд хуваадаг. Англи хэлээр ярьдаг тэнгисийн цэргийн флотуудад дэслэгч нь ихэвчлэн ахмадын армийн цолтой тэнцдэг; Бусад флотод дэслэгч нар ихэвчлэн армийн хамтрагчидтайгаа тэнцүү байдаг.

Дэслэгч нь кодлогдсон тушаалын бүтэцтэй бусад янз бүрийн байгууллагад хэрэглэгддэг цолны нэг хэсэг болж харагдаж болно. Энэ нь ихэвчлэн "хоёрдахь" хүнийг тодорхойлдог бөгөөд иймээс шууд дээгүүр зэрэглэлийн нэрний өмнө байж болно. Жишээлбэл, "дэслэгч мастер" нь хоёр цолыг ашигладаг байгууллагад "мастер"-ын дараа хоёрдугаарт орох магадлалтай.

Улс төрийн хэрэглээнд янз бүрийн засгийн газрын дэд захирагч, тухайлбал Канадын муж дахь титмийн дэд төлөөлөгч нар багтдаг. Их Британид лорд дэслэгч нь муж эсвэл дэслэгчийн бүс дэх бүрэн эрхт төлөөлөгчийн төлөөлөгч байдаг бол дэд дэслэгч нь ноён дэслэгчийн орлогч нарын нэг юм.
JICA Research Institute-JICA Судалгааны Хүрээлэн

**JICA Cудалгааны Хүрээлэн**

JICA-RI судалгааны хүрээлэн нь Японы Токио хотод байрлах судалгааны нийгэмлэг юм. JICA-RI нь JICA буюу Японы Олон Улсын Хамтын ажиллагааны агентлаг - ийн судалгааны жигүүр болон 2008 оны 10 сарын 1 нд байгуулагджээ.

Пенсильванийн Их Сургуулийн 2014 оны Global Go To Think Tanks тайланд JICA-RI нь Япон дахь байгууллагуудын дунд олон улсын хөгжлийн ангилалд хамгийн өндөрт эрэмблэгдсэн бөгөөд түүний араас Хөгжиж буй эдийн засгийн хүрээлэн, JETRO (DE-JETRO), Японы Олон улсын харилцааны хүрээлэн (JIIA), Нийгмийн хөгжлийн судалгааны хүрээлэн (GISPRI) зэрэг бусад байгууллагууд орсон байна. 

JICA-гийн нэг хэсэг болгон байгуулагдсан JICA-RI нь хөгжиж буй орнуудын өмнө тулгамдаж буй чухал асуудлыг хөндсөн бодлогод суурилсан, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгааг хэрэгжүүлэх замаар дэлхийн хөгжлийн стратегид хувь нэмэр оруулах зорилготой. (JICA-RI)-ын үүргийг “JICA-гийн үйл ажиллагаанд шаардлагатай судалгаа, судалгааг хэрэгжүүлэх”-ээр Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны агентлаг (2002 оны 136-р хууль)-д заасан байдаг. 

JICA-RI нь Япон улсын Токио хотын Шинжүкү дүүрэг дэх JICA Ичигаяа барилгад байрладаг. JICA-RI нь 2008 оны 10-р сарын 1-нд одоогийн хоёр байгууллагыг нэгтгэсний үр дүнд шинэ JICA байгуулагдах үед байгуулагдсан; Техникийн хамтын ажиллагаа, буцалтгүй тусламжийн төслүүдийг хэрэгжүүлдэг байсан хуучин JICA, хөнгөлөлттэй иенийн зээлийг хариуцаж байсан JBIC (Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны банк)-ын нэг хэсэг юм. JICA-RI нь хуучин JICA болон JBIC-ийн судалгааны чадавхийг орлож, бэхжүүлэх зориулалттай.
Дуламжавын Дамдинсүрэн

Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач **Дуламжавын Дамдинсүрэн** (1909-1984) нь Шинэ цагийн Монголын дүрслэх урлагийн үндсийг тавигчдын нэг бөгөөд 1950-иад оны дунд үеэс үндэсний уран зураг буюу монгол зургийг сэргээхэд "Эхийн алдар", "Хүрээ Майдар", "Арван засгийн бөх"https://www.zms.mn/a/73427, "Хүрээ цам", "Уран Занабазар"  зэрэг олон бүтээлээрээ идэвх санаачилгатай оролцож уламжлалт урлагийнхаа сан хөмрөгийг баяжуулсан төдийгүй монгол зургийг өрнийн уран зургийн ажиллагаатай хослуулан өвөрмөц арга барилаар "Адуучин" (1961), "Жинчин" (1954), "Хот айл" (1961), "Манай нутгийнхан" (1961) зэрэг олон зургийг бүтээсэн нь шинэ үеийн уран зургийн төрөлд онцгой содон үзэгдэл болсон билээ.https://zanabazarmuseum.medium.com/%D0%B4-%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-1910-1984-%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%BB%D0%BE%D0%B3-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%B4-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B6%D0%BB%D0%B0%D0%BB-9951aab6bc86

Их хүрээний бурханч, зураач Д.Дамдинсүрэн нь бага наснаас 30-иад нас хүртлээ Их хүрээнд бурханы шашны шүтээн зургийн урлалд шимтэн суралцаж эзэмшсэн хэдий ч улс орны шинэ цагийн дүрслэх урлагийн хөгжлийн аясаар шашны бус энгийн амьдралыг чөлөөт сэтгэлгээгээр дүрслэх, өрнөдийн гэрэл сүүдрийг ялгах, тосон будгийн арга зэрэгт суралцан, монгол ахуй амьдралыг тусгасан олон арван бүтээлийг үлдээснээс гадна, ХХ зууны Хүрээ нь шашин соёлын гол төв болохын хамт шашны урлал хэрхэн хөгжин дэлгэрч байсан, Хүрээний буюу монголын нэрт уран бүтээлчид, тэдний бүтээлийн талаар маш чухал ховор мэдээ бичиж үлдээж, ном судар туурвисан бөгөөд түүний бүтээлүүдийн нэг нь "Их хүрээний нэрт урчууд"https://catalog.parliament.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=5326 ном билээ.

## Намтар
Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Дуламжавын Дамдинсүрэн бол Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын нутагт 1909 онд төржээ. Бага насандаа Богдын хүрээнд ирж шавилан сууж байхдаа төв ном үзэхийн зэрэгцээгээр уран зургийг ихэд сонирхож Их хүрээний алдарт зураач, унзад Гэндэндамба, Наваандэндэв нараар бурхан зурах чиг, урлахуйн эрдэм заалгаж эхлэжээ. 

Шашин сүм хийдийн үйл ажиллагааг хураан хааж байсан 1937 оны сүүлчээр цагийн аясыг дагаж хар болж, өөрийн авьяас мэргэжлийн дагуу Улсын хэвлэх үйлдвэрт орж, хуучин хүрээний алдарт зураач Б.Шарав, Лувсансандаг нарын хамт ном, хэвлэлийн зураг чимэглэл хийдэг болсноор амьдралдаа хоёр дахь шинэ үеийн уран бүтээлийн замаа эхэлсэн манай ахмад зураачдын нэг юм.

Ангилал:Монголын зураач
Ангилал:Жаргалтхааны хүн
Ангилал:1909 онд төрсөн
Ангилал:1984 онд өнгөрсөн
Рэнэ Коти

**Жюль Густав Рэнэ Коти** (франц. *Jules Gustave René Coty*; 1882 оны 3-р сарын 20-нд Францын Авр хотод төрж, 1962 оны 11-р сарын 22-нд тэндээ нас барсан) — Францын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, Францын 17 дахь Ерөнхийлөгч (1954—1959), Францын Дөрөвдүгээр Бүгд Найрамдах улсын 2 дахь бөгөөд сүүлчийн Ерөнхийлөгч юм. 

## Намтар 
Рэнэ Коти Францын Авр хотод төрсөн бөгөөд Каенийн их сургуульд суралцаж, 1902 онд хууль зүй, гүн ухааны чиглэлээр төгссөн. Тэрээр төрөлх Ле Авр хотод хуульчаар ажиллаж, далайн болон худалдааны хуулийн чиглэлээр мэргэшсэн байна.

Мөн тэрээр "Радикал нам"-ын гишүүнээр улс төрд орж, 1907 онд дүүргийн зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. Дараа жил нь тэрээр Бүгд найрамдах зүүний бүлгийн гишүүнээр Авр хотын нийтийн зөвлөлд сонгогдов. Тэрээр 1919 он хүртэл эдгээр албан тушаалыг хоёуланг нь хадгалсан. Рэнэ Коти мөн 1913-1942 онд Сена-Инфериер мужийн Ерөнхий Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж, 1932 оноос дэд ерөнхийлөгчийн албыг хашиж байжээ.

1940 оны 7-р сард тэрээр Анри Филипп Петейнд онцгой байдлын эрх олгохоор санал өгсөн боловч дараа нь Эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд нэгдсэн.

1944-1945 онд тэрээр Шарль де Голлийн хуралдуулсан Түр зөвлөлдөх ассамблейн гишүүн байв. 1946 оноос хойш тэрээр Францын 4-р Бүгд Найрамдах Улсын үүсгэн байгуулсан ассемблейн Доод Сена мужаас сонгогдсон гишүүн байв. Тэрээр "Бие даасан Бүгд найрамдахчууд" фракцыг удирдаж байсан. 1947-1948 онд Францын Сэргээн босголт, хот байгуулалтын сайд, 1948-1953 онд Доод Сена мужаас Бүгд Найрамдах Улсын Зөвлөлийн гишүүн, Бүгд Найрамдах Зөвлөлийн орлогч даргаар ажиллаж байжээ.

1953 оны 12-р сарын 23-нд Рэнэ Коти Францын ерөнхийлөгчөөр сонгогдож, 1954 оны 1-р сарын 16-нд албан тушаалаа авчээ.

Коти ерөнхийлөгч байх үед эдийн засгийн үзүүлэлтүүд сайжирсан. Гэсэн хэдий ч дотоодын улс төрийн байдал тогтворгүй хэвээр байв. Рэнэ Коти бараг 5 жил ерөнхийлөгч байх хугацаанд 8 засгийн газар солигдсон. Франц ч мөн адил гадаад бодлогод хэцүү байдалтай тулгарч, Энэтхэг-Хятадын хойг дахь дайнд ялагдаж, 1959 оны байдлаар ахиц дэвшил багатай байсан Алжирт цэргийн ажиллагаа явуулж эхэлсэн.

1958 оны 5-р сард тэрээр тус улсад онц байдал зарлаж, Францын шинэ Ерөнхий сайдаар Шарль де Голлийг санал болгосон байна. Мөн оны 9-р сард тэрээр Францад ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улсыг байгуулах шинэ Үндсэн хуулийг батлахад хувь нэмэр оруулсан.

Ангилал:Францын ерөнхийлөгч
Ангилал:Францын улс төрч
Ангилал:1882 онд төрсөн
Ангилал:1962 онд өнгөрсөн
Айзү их сургууль

**Айзү их сургууль** () нь Японы Фүкүшима мужийн Айзүвакамацү хотод байрладаг улсын их сургууль юм. Компьютер инженер ба англи хэлний боловсролд зориулагдсан. Тус сургууль нь компьютерын шинжлэх ухааны боловсролыг онцгойлуулан үздэг бөгөөд техник хангамж болон програм хангамжийн бакалавр ба магистр түвшин хүртэл байдаг. Тухай сургууль нь албан ёсоор олон хэлтэй ба бүх уулзалтууд, мэдэгдэл захидлууд нь орчуулагдаж, тайлбарлагдсан байдаг.

Ойролцоогоор профессоруудын 40% нь өөр орных бөгөөд Вьетнам, Энэтхэг, Өмнөд Солонгос, Канад, АНУ, Орос ба Хятад гэх орнууд багтсан байдаг. Оюутнууд бакалаврын турш англи хэлний лекцэд бүртгүүлээд зогсохгүй зарим компьютерын хичээлүүд нь англи хэлээр заагддаг. Мөн оюутнуудыг дипломын ажлаа англи хэлээр бичихийг шаарддаг. Айзү их сургууль нь олон улсын магистр болон докторын түвшний оюутнуудтай байдгаараа онцлогтой юм. Айзү их сургууль нь Британийн Times Higher Education (THE) боловсролын сэтгүүлээс 2021 оны 3 сарын 25-нд гаргасан "Дэлхийн их сургуулиуд Япон 2022" гэх жагсаалтад 18-т жагсаж (улсын их сургуулиудаас 2-т), компьютер шинжлэх ухааны талбарт 7-т жагсжээ.

Ангилал:Японы их сургууль
Maimai (видео тоглоом)

***maimai*** бол Sega-гийн хөгжүүлж түгээсэн аркед ритм тоглоом. Энэхүү тоглоомд тоглогч маань зурагт дээр байгаа обьектуудтай харилцан бүжиглэж байгаа юм шиг үйдлүүдийг хийдэг. Энэ тоглоомын нэг каб бүр 2 тоглогчийг дэмждэг.

Тоглоом нь ихэвчлэн Япон улсад түгээмэл байдаг бөгөөд дараагаар Англи хэлээр өөр бус нутгууд руу байдаг болж эхэлсэн. Өөр хэлээр байдаг нь, Хятад улсад хялбаршуулсан Хятад хэлний хувилбар; Тайвань улсад уламжлалт Хятад хэлний хувилбар болон Хонгконг-д Кантон хэлний хувилбар байдаг. 

Ангилал:Компьютерын цуврал тоглоом
Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт компьютерын тоглоом
Ангилал:Аркаде автоматад зориулсан тоглоом
Глазгогийн их сургууль

**Глазгогийн их сургууль** () нь Шотландын Глазго хотод байрлах судалгааны, улсын сургууль юм. 1451 онд Поп Лам байгуулж байсан. Англи хэлтэй улсуудын хамгийн эртний 4 дэх сургууль ба Шотландын эртний дөрвөн сургуулийн нэг юм. 

Эдинбург, Абердин, Гэгээн Андрюсын их сургуулиудын хамтаар Глазгогийн их сургууль нь 18 дугаар зууны Шотландын соён гэгээрлийн салшгүй хэсэг юм. Глазгогийн их сургууль нь нийт элсэлтээрээ ба 15,900-аас дээш төгсөгчтэйгээр Шотландад хамгийн том их сургууль ба магистраар Их Британид хамгийн том 5 дахь сургууль юм.

Дундад зууны үеийн сургуулиудын адилаар анх Глазгогийн их сургууль нь язгууртан гаралтай, баян чинээлэг хүмүүст боловсрол олгодог байсан бол 19 дүгээр зууны эхэнд Их Британийн дээд боловсролын тэргүүлэгч нарын нэг болж дундаж давхаргын хүмүүст боловсрол олгож эхэлсэн. Глазгогийн их сургууль нь оюутнууддаа хууль зүй, анагаах ухаан, иргэний боловсрол, багшлах арга ухаан, сүмийн чиглэлээр боловсрол олгодог байна. Шинжлэх ухаан ба инженер гэх мэргэжлүүдийг багаар гэхдээ том өсөлттэйгөөр олгодог. Тус их сургууль нь Их Британийн их сургуулиудын дунд хөрөнгө оруулалтаараа 5-д орсон ба 2023-2024 оны хичээлийн жилийн байгууллагын жилийн орлого нь £950 сая болсон ба судалгаа, гэрээнүүдээс £221.1 саяын орлого олж £658.6 саяын зарлагатай байв.

Ангилал:Шотландын их сургууль
Жүмпэрэлийн Саруулбуян

**Жүмпэрэлийн Саруулбуян** **(**1957 онд Хэнтий аймгийн Батноров сумын Идэрмэгийн Тунсаг Овоо хэмээх газар төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, 2023 онд Ардын уран зохиолч цол хүртсэн. Урлаг судлалын доктор, зохиолч, зураач.

## Намтар 
1980 онд УБДС-ийн театр киноны зураачийн ангийг дүүргэж 1981 оноос Монгол Улсын ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Нэвтэрхий толийн тасагт Уран сайхны редактороор ажлын гараагаа эхлүүлж, Монголын үндэсний галерейн захирал, Монгол Улсын нийслэлийн төв хэвлэл Улаанбаатар таймс сонины ерөнхий эрхлэгч, Монголын Үндэсний түүхийн музейн захирал, Чингис хааны өв, соёлын хүрээлэнгийн Эрдэм шинжилгээний хэлтсийн эрхлэгч зэрэг ажил эрхэлж байсан.

Тэрээр судалгаа шинжилгээ, утга зохиол, зургийн чиглэлээр дангаараа болон бусадтай хамтран 70 орчим зохиол бүтээл, 60 гаруй эрдэм шинжилгээний илтгэл, өгүүлэл, 8 баримтат кино зохиол, бичиж түмэн олондоо хүргэсэн эрдэмтэн юм. “Хар дэл бэйсийн унага”, “Ээжээ зорьё”, “Учралын дуу” зэрэг олон дууны шүлгийг зохиосон. 

1999 онд "Өвөг Монголчуудын утга соёлын морь дүрсэлгээ" сэдвээр урлаг судлалын ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Бүтээлүүд нь орос, хятад, англи, герман, япон, солонгос, серби хэлээр хэвлэгдсэн байна.

Ангилал:Монголын зураач
Ангилал:Монголын зохиолч
Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн
Ангилал:Батноровын хүн
Ангилал:Монголчууд
Ангилал:1957 онд төрсөн
Блүүмингтон дахь Индиана Их сургууль

**Блүүмингтон дахь Индиана Их сургууль** (Indiana University Bloomington, IU Bloomington) нь АНУ-ын Индиана мужийн Блүүмингтон хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Энэ нь Индиана Их Сургуулийн (Indiana University) гол кампус бөгөөд 1820 онд байгуулагдсан. IU Bloomington нь Индиана Их Сургуультай ижил биш бөгөөд тус системийн гол кампус юм.

## Түүх 
Коридон дахь Индиана мужийн засгийн газар 1820 оны 1-р сарын 20-нд Индиана их сургуулийг "Мужийн семинар" хэмээн байгуулжээ. Хичээл 1825 оны 4-р сарын 4-нд эхэлсэн байна. Анхны профессор нь 1825-27 онд бүх хичээлийг зааж байсан Пресвитерианы сайд Бэйнард Раш Холл байв. Эхний жил арван хоёр оюутанд хичээл зааж, 250 ам.долларын цалин авч байжээ. Холл бол грек, латин хэлд анхаарлаа төвлөрүүлж, сонгодог философи, хэлийг судлах нь шилдэг боловсролын үндэс суурь болдог гэдэг үзэлтэн байв.

Ангилал:Индианагийн их сургууль
Хошой чин ван

**Хошой чин ван** (манж: , галиг: hošoi cin wang; хятад: 和硕亲王, пиньинь: Héshuò qīnwáng) нь манжийн Чин гүрний хааны агь, ах дүү зэрэг язгууртад, Монголын хошууны засаг ба засаг бус ноёдод эзэн хааны зарлигаар соёрхож байсан тэргүүн зэргийн цол хэргэм. Уг цолыг Манжийн төр улс байгуулсны дараа хааны удмын гавьяа зүтгэл ихтэй, угсаа гарал өндөртэй ханхүүд олгодог байснаа, ар өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсний дараагаас монгол, хятад ноёдод олгодог болжээ. 1673-1681 онд Хятадын У Сангүй, Гэн Жинжун, Шан Жишинь гэх гурван вангийн удирдсан зэвсэгт бослого гарч, дарагдсаны дараа хятад түшмэлд ван, бэйл, бэйс цолыг олгохоо больж, зөвхөн манж, монголын ихэс ноёдод өгдөг болсон. Манж хэлээр хошой гэдэг нь зах хязгаар гэсэн утгатай, чин ван нь эртний Хятадын хаад ноёдын хэрэглэж байсан цол юм. Манжийн үеийн хошой чин вангууд нь өндөр хэмжээний цалин мөнгө, эд баялаг хүртдэг ч, эзэн хааны зарлиггүйгээр дураар шийдвэр гаргах, цэрэг хөдөлгөх, алс холын замд гарах эрх мэдэлгүй амьдарч байснаараа, өмнөх Хятадын төрт улсуудын чин вангуудаас ялгардаг.  

## Дүрэм журам 
Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Нэг үе гэдэг нь анхны эзэмшигч нь л чин ван цолтой байгаад, түүний хүү эцгээ залгамжлахад жүн ван болж, нэг зэрэг буурдаг бөгөөд зарим онцгой тохиолдолд хааны соёрхлоор үе улиран залгамжилдаг байсан. Чин гүрний 12 хаадын ихэнх агь нь хошой чин ван болдог ч, түүний хүү юм уу ачийн үед хэргэм нь жүн ван, бэйл зэргээр залгамжлах бүрд буурсаар 5 үеийн дараа түшээ гүн хэргэмтэй болдог байв. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 10 нь хошой чин ван байсныг хятад бичигт нийтэд нь "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. Ар өвөр монголд 13 хошой чин ван, Шинжаан уйгурын нутагт зөвхөн Хамилийн засаг ноёныг хошой чин ван болгожээ.  

Хошой чин вангийн хатныг "хошой хатан", чин вангийн угсаа залгамжлах хүүг "шизи" буюу тэргүүн зэргийн тайж, чин вангийн охиныг "хошой гэгэ" гэдэг байсан. 

### Монгол чин вангууд 
* Хамилийн засаг ноёд 1696-1813 онд засаг, дархан хэргэмтэй байснаа 1813 оноос засаг, хошой чин ван цолыг хэрэглэх болжээ.  

## Цалин 
Хошой чин вангийн жилийн цалин пүнлүү нь Манжийн хааны удмын чин ван, хорчины чин вангууд, гадаад Монголын бусад чин ван гэсэн гурван зэрэглэлээр олгодог байсан. 

* Манжийн хааны удмын чин ван: жил бүр 10,000 лан мөнгө, 10,000 ху (1 ху нь бараг 100 литр болно) будаа
* Хорчины чин вангууд: жил бүр 2500 лан мөнгө, 40 зах торго
* Монголын бусад хошууны чин вангууд: жил бүр 2000 лан мөнгө, 25 зах торго

## Эшлэл 
Ангилал:Цол
Ангилал:Монголын цол
Энэтхэгийн соёл иргэншил

**Энэтхэгийн,** **Инд мөрний хөндийн** бөгөөд **Хараппын соёл иргэншил**  (англи. *The Indus civilization*)— Хүрэл зэвсгийн үеийн бөгөөд цаг хугацааны хувьд Эртний Египт болон Месопатамын дараах эртний дорнын гуравдахь соёл иргэншил юм. Пакистан, баруун хойд Энэтхэг, зүүн хойд Афганистан зэрэг газар нутгийг хамарсан хамгийн өргөн тархсан гурван соёл иргэншлийн нэг байв. Эдгээр гурвын эртний соёл иргэншил дотроос хамгийн том талбайг эзэлж, нөгөө хоёроосоо хоёр дахин их талбай газар нутаг эзэлж байжээ. Соёл иргэншил Пакистаныг дайран өнгөрдөг Инд мөрний аллювийн тэгш тал болон Энэтхэгийн баруун хойд хэсэг, Пакистаны зүүн хэсэгт орших улирлын чанартай Гаггар-Хакра голын эргэн тойронд урсдаг олон наст муссон голуудын системийн дагуу аль алинд нь цэцэглэн хөгжиж байв. Инд мөрний хөндий дахь соёл иргэншил МЭӨ 2600-1900 оны хооронд цэцэглэн хөгжиж байгаад МЭӨ 2200 оны гантай холбоотой харьцангуй хурдан буурсан байна. 

## Цаг хугацааны үе
Рицүмэйкан Ази, Номхон далайн Их Сургууль

**Рицүмэйкан Ази Номхон далайн их сургууль** (, ) нь Японы Оита мужийн Бэппү хотод байрладаг хувийн их сургууль юм. APU нь олон нийтийн болон хувийн хэвшлийн гурван талын хамтын ажиллагааны үр дүнд 2000 онд байгуулагдсан бөгөөд үүнд Оита муж, Бэппү хот, Рицүмэйкан сан оролцсон байна.  

Тус их сургуульд ойролцоогоор 5,850 оюутан суралцдаг бөгөөд үүнээс 2,900 нь Японы, 2,900 нь 90 гаруй улс, бүс нутгаас ирсэн олон улсын оюутнууд байдаг. Мөн 172 үндсэн багшийн тэн хагас нь 30 гаруй улс, бүс нутгаас ирсэн гадаадын багш нар байдаг.

1990-ээд оны эхээр Оита мужийн захирагч Хирамацү Морихико Бэппү хотод олон улсын их сургууль байгуулах санааг анх гаргаж, Киотогийн Рицүмэйкан сангийн тухайн үеийн захирал Кавамототой ярилцсан байдаг. Энэхүү санааг дэмжиж, төлөвлөлтийг удирдсан гол хүн нь профессор Хотта Макитаро байжээ. Улмаар их сургууль 2000 оны 4-р сард Бэппү хотын хойд хэсэгт орших Жүмонжибарү хэмээх газар нээгдсэн.

APU нь англи, япон хэлний хос хэлний сургалтын тогтолцоог хэрэгжүүлдэг бөгөөд олон үндэстэн, хэл соёл хосолсон орчинтой. Эхний хоёр жилд оюутнууд үндсэн суралцах хэлийг (англи эсвэл япон) ашиглан суурь боловсрол эзэмшихийн зэрэгцээ нөгөө хэлийг давхар эзэмшихээр ажилладаг.

Ангилал:Японы их сургууль
Аж Үйлдвэрийн Шинжлэх Ухааны Хүрээлэн

**Аж үйлдвэрийн шинжлэх ухааны хүрээлэн (IIS)** нь Токиогийн Их Сургуулийн харьяа судалгааны хүрээлэн юм. Энэ хүрээлэннь аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн шинжлэх ухааны болон цогц судалгаа хийж, түүний үр дүнг практикт нэвтрүүлэх чиглэлээр ажилладаг. IIS нь инженерийн салбарын Японы тэргүүлэгч судалгааны байгууллагуудын нэг бөгөөд хувийн хэвшилтэй өргөн хүрээний хамтын ажиллагаа явуулдаг. IIS нь Инженерийн сургуультай нягт холбоотой ажилладаг ч тусдаа бие даасан байгууллага юм.

### Байршил болон байгууламжууд 
IIS нь Комаба хотхоны II-р хэсэгт байрладаг бөгөөд Ахисан түвшний шинжлэх ухаан, технологийн судалгааны төвтэй хамтран үйл ажиллагаа явуулдаг. IIS-ийн гол барилга нь Токиогийн Их Сургуулийн Архитектурын тэнхимийн профессор Хара Хирошигийн зураг төслөөр баригдсан. Энэхүү барилга нь хойноос урагшаа 200 метр сунан байрлах ба найман давхар юм.

### Судалгааны хэлтсүүд 
IIS нь 120 гаруй судалгааны лабораторитай бөгөөд дараах таван хэлтэст хуваагдана:

* Мэдээллийн технологи, электроник
* Материал судлал ба хүрээлэн буй орчны шинжлэх ухаан
* Хүн ба нийгмийн системүүд
* Үндсэн инженерчлэл
* Механик болон био-функциональ системүүд

### Судалгаа ба үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагаа 
IIS нь олон салбарыг хамарсан судалгаа явуулж, инженерийн мэдлэгийг бодит амьдралд хэрэгжүүлэхэд анхаарч ажилладаг. Институт нь хамтарсан судалгааны төсөл, технологи шилжүүлэлт, инновацын санаачилгууд зэрэгт идэвхтэй оролцдог.

Ангилал:Токиогийн их сургууль
Владимир Немирович-Данченко

**Владимир Немирович-Да́нченко** (орос. *Влади́мир Ива́нович Немиро́вич-Да́нченко,* 1858 оны 12-р сарын 23-нд Оросын хаант улсын Кутаиси мужийн Озургети хотод төрж, 1943 оны 4-р сарын 25-нд Москва хотод нас барсан) — Оросын болон Зөвлөлтийн театрын зүтгэлтэн болон найруулагч, сурган хүмүүжүүлэгч, зохиолч, театрын шүүмжлэгч. ЗХУ-ын Ардын жүжигчин (1936), Сталины нэрэмжит 1-р зэргийн шагналтан (1942, 1943), Лениний одонт (1937).

1898 оны 10-р сард Константин Станиславскийн хамт Москвагийн уран сайхны театрыг үүсгэн байгуулжээ.  

В.Немирович-Данченко Тифлисийн гимназид суралцаж, 1876 онд мөнгөн медальтай төгсөөд Москвагийн Их Сургуулийн Физик-математикийн факультетэд элсэн орж, дараа нь хуулийн тэнхимд шилжсэн боловч 1879 онд сургуулиа төгсөлгүй орхисон ажээ.

1877 оноос тэрээр театрын шүүмжлэгчээр сэтгүүлүүдэд нийтлэл, тойм, шүүмж нийтэлж эхэлсэн байна.

1881 онд анхны «Хадааст ургамал» (орос. Шиповник) жүжгээ бичиж жилийн дараа "Малый театр"-т тавьсан ажээ. Тэр жилддээ «Шуудангийн өртөөн дээр» (орос. На почтовой станции) өгүүлэгээ хэвлүүлжээ.  

1891 онд "Утга зохиолоор талхаа олох нь" роман хэвлэгджээ. Дараа нь “Манан” (1894), “Хуучин байшин” (1895), “Захирагчийн шалгалт” (1896), “Хөшигний цаадах жүжиг” (1896), “Зүүднүүд” (1898), “Эцсийн гэрээс”, “Шинэ хэрэг”, “Алт”, “Амьдралын үнэ цэн”, “Мөрөөдөл дотор” зэрэг өгүүллэг, романууд хэвлэгджээ. Эдгээр жүжиг нь маш их алдартай байсан бөгөөд Александрины, Малый театрууд, түүнчлэн мужийн театруудад тавигдаж байжээ.

1917 оны Оросын Октябрийн хувьсгалын дараа тэрээр театруудын удирдах дээд байгууллага болох "Төв театр"-ын гишүүн болж, "Театрын урлаг" (орос. Культура театра) сэтгүүлийг үүсгэн байгуулагч, редакторуудын нэг болжээ.

1919 онд тэрээр Москвагийн урлагийн театрт хөгжмийн студи байгуулжээ. 1925 онд студи Европ, АНУ-д амжилттай аялан тоглолт хийж жил гаруй Холливуудад гэрээгээр ажилласан байна.

Ангилал:Оросын зохиолч
Ангилал:1858 онд төрсөн
Ангилал:1943 онд өнгөрсөн
Холливүүд

**Холливүүд** (англи. *Hollywood*, [/ˈhɒl.i.wʊd/]; *holly* «гоё ургамал» + *wood* «ой мод») — АНУ-ын Калифорни мужийн Лос-Анжелес хотын баруун хойд хэсэгт орших дүүрэг юм. Холливүүдийг заримдаа албан бусаар Тинселтаун (англи. *Tinseltown*) гэж элэглэх маягаар нэрлэдэг байна. Энэ нэр нь АНУ-ын кино үйлдвэрлэл болон түүнтэй холбоотой хүмүүсийн товчлол болсон юм. Sony Pictures, Walt Disney Studios, Paramount Pictures, Warner Bros, Universal Pictures зэрэг олон алдартай кино студиуд Холливудад эсвэл ойр орчим нь байрладаг юм. 

Холливүүдийг 1903 онд хотын захиргаа болгон нэгтгэсэн. 1910 онд тус хорооллын хойд болон зүүн хэсгийг Лос-Анжелес хотод нэгтгэсэн. Удалгүй кино урлагийн томоохон төрөл салбарууд тус дүүрэгт ирж суурьшжээ.

Энд дэлхийд алдартай "Холливүүдийн алдрын гудамж" (англи. *Hollywood Walk of Fame*) буюу Холливүүдийн өргөн чөлөө, Вайн гудамжны явган хүний ​​замууд дээр 2500 гаруй нэр бүхий таван хошуут од байдаг бөгөөд эдгээр нь энтертайнмент буюу хөгжим, кино, телевизийн хөгжилд асар их хувь нэмэр оруулсан алдартнуудын нэрс юм. 

## Лос-Анжелес хотын хамгийн өндөр нягтаршилтай 10 хот. 
# Koreatown, Los Angeles, 42,611
# Westlake, Los Angeles, 38,214
# East Hollywood, Los Angeles, 31,095
# Pico-Union, Los Angeles, 25,352
# Maywood, California, 23,638
# Harvard Heights, Los Angeles, 23,473
# Hollywood, Los Angeles, 22,193
# Walnut Park, California, 22,028
# Palms, Los Angeles, 21,870
# Adams-Normandie, Los Angeles, 21,848

Ангилал:Лос-Анжелес
1857 оны Энэтхэгийн бослого

**1857 оны Энэтхэгийн бослого** (англи. *The Indian Rebellion of 1857* , орос. *Восстание сипаев*) - 1857–58 онд Энэтхэгт Их Британийн хаант улсын нэрийн өмнөөс тусгаар тогтносон гүрний үүрэг гүйцэтгэж байсан Британийн "Зүүн Энэтхэг компани" (англи. *East India Company*) -ийн үйл ажиллагааг эсэргүүцэн гарсан томоохон бослого юм. "Сипайчуудын бослого" гэж мөн нэрлэдэг нь, "сипаи" гэж бослого гаргасан цэргүүдийг нэрлэдэг байсантай холбоотой.

1857 оны 5-р сарын 10-нд Дели хотоос зүүн хойд зүгт 64 км-ийн зайд орших Меерут гарнизон хотод тус компанийн армийн сипайчуудын бослогын хэлбэрээр анх гарчээ. Дараа нь голдуу Ганга мөрний дээд тал болон Энэтхэгийн төв хэсэгт бусад бослого, иргэний бослого болж эхэлсэн. Энэ бослого нь тухайн бүс нутаг дахь Британийн хүчинд заналхийлж байсан бөгөөд зөвхөн 6-р сард босогчдын хүчээр дарагдсан юм. 1858 оны 11-р сарын 1-нд британичууд 1859 оны 7-р сарын 8 хүртэл байлдааны ажиллагаа албан ёсоор дууссан гэж мэдэгдээгүй ч хүн амины хэрэгт холбоогүй бүх босогчдод өршөөл үзүүлсэн байна. 

Энэтхэгийн бослогыг британи маягийн нийгмийн эрс шинэчлэл, газрын өндөр татвар, зарим чинээлэг газрын эзэд, ноёдын үл тоомсорлох, тэдний засаглал Энэтхэгийн эдийн засагт материаллаг сайжруулалт авчирсан гэж Британийн мэдэгдлийн үл тоомсорлох зэрэг янз бүрийн ойлголтууд өдөөсөн юм. Олон энэтхэгчүүд британичуудын эсрэг боссон. Гэсэн хэдий ч олон хүн британичуудын төлөө тулалдаж байсан бөгөөд ихэнх нь Британийн засаглалд дуулгавартай хэвээр байв. Хүчирхийлэл, заримдаа онцгой харгис хэрцгий, босогчдын талаас Британийн офицерууд болон энгийн иргэд, тэр дундаа эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн босогчид болон тэдний дэмжигчид, тэр дундаа заримдаа бүхэл бүтэн тосгоныг Британийн хэлмэгдүүлэлтийн хэсэг болгон ашигласан. Дели, Лакхнау хотууд тулалдаан, Британийн өшөө авалтын улмаас сүйрчээ.

Энэхүү бослого нь *Британийн Зүүн Энэтхэгийн компанийн* засаглалыг зогсоож, түүнийг Британийн хааны шууд захиргаагаар солиход хүргэсэн байна.
Вонгён хатан

**Вонгён хатан** (1365-1420) бол Чусонь улсын гуравдугаар хаан Тэжун вангийн их хатан бөгөөд Сэжун вангийн эх юм. Тэрээр 1365 онд Ёохён Мин овогт мэндэлж, 1382 онд И Бан-Вонтой гэрлэжээ. Түүний хадам эцэг Чусонь улсыг байгуулж, нөхрөө хаан ширээнд суухад их хатан болжээ. Хатан байх хугацаандаа нөхөр Тэжун вантай татвар эмийн талаар маргаж байсан. Тэжу татвар эмийг хавчсан хэргээр түүний дүү нарыг цаазласнаар гэр бүл нь уналтад оржээ. 1418 онд өөрийн хүү Чуннён ханхүүг хаан ширээнд суухад хатан эх болжээ. 1420 онд таалал төгсөхөд Вонгён хатан хэмээн өргөмжилжээ.
Үнэт цаас

**Үнэт цаас** (англи. *A security,* орос. *Ценная бумага*) бол арилжаалах боломжтой санхүүгийн хөрөнгө эзэмшлийг илэрхийлсэн баримт бичиг юм. Энэ нэр томьёо нь ерөнхийдөө ямар ч хэлбэрийн санхүүгийн хэрэгслийг хэлдэг боловч хууль эрх зүйн тодорхойлолт нь харьяаллын дагуу өөр өөр байдаг. Зарим улс орон, хэлээр хүмүүс "үнэт цаас" гэсэн нэр томьёог аливаа хэлбэрийн санхүүгийн хэрэглүүрийг нэрлэхдээ ихэвчлэн ашигладаг боловч хууль эрх зүй, зохицуулалтын үндсэн дэглэм нь тийм өргөн хүрээтэй тодорхойлолтгүй байж болно. Зарим хууль эрх зүйн хүрээнд энэ нэр томьёонд хувьцаа болон тогтмол орлоготой хэрэглүүрээс бусад санхүүгийн хэрэгслийг тусгайлан оруулаагүй болно. Зарим хууль эрх зүйн хүрээнд энэ нь өмчийн баталгаа гэх мэт өөрийн хөрөнгийн болон тогтмол орлогын хэрэгслүүдтэй ойролцоо тодорхой хэрэгслүүдийг агуулдаг.

Засгийн газар болон бусад эрх бүхий этгээдээс гаргасан өрийн бичиг (бонд), компанийн бүх төрлийн хувьцаа, компанийн гаргасан, эсвэл гаргахаар санал болгож буй хувьцааг худалдах, худалдан авах эрхийн бичиг, хөрөнгө оруулалтын сангийн хувьцаа зэргийг нийтэд нь үнэт цаас гэж нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл үнэт цаас гэдэг нь таныг тодорхой хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийсэн юм уу зээл олгосон гэдгийг гэрчлэх баримт юм. Үнэт цаас нь банкны хадгаламжийг бодвол ашиг, эрсдэлийн түвшин нь харьцангуй өндөр байдаг бөгөөд худалдах, бэлэглэх зэргээр бусдад шилжүүлэх боломжтой байдгаараа онцлогтой.

Монгол улсад Үнэт цаасны зах зээл дээр бонд болон хувьцаа гэсэн хоёр төрлийн үнэт цаас арилжаалагдаж байна.
Шведийн драмын урлагийн хүрээлэн

Кино, радио, телевиз, театрын их сургуулийн коллеж гэгддэг **Шведийн Драмын Урлагийн Хүрээлэн** () нь кино, радио, телевиз, театрын эргэн тойрон дахь үйл ажиллагааны талаар боловсролын хөтөлбөрүүдийг явуулдаг, Стокхольм дахь Шведийн их сургуулийн коллеж байв. 1970 онд Шведийн засгийн газар байгуулсан түүхтэй. Анна Асп, Лене Берг, Жозеф Фарес, Марк Левенгуд, Стина Лундберг Дабровски, Андерс Лундин, Лукас Мудиссон, Кжел Сундвалл, Лиза Сиве зэрэг кино урлагийн олон алдарнууд тус хүрээлэнд суралцсан байдаг.

2011 оны 1-р сарын 1-нд тус хүрээлэн Шведийн Үндэсний Мим, Жүжгийн Академитай нэгдэн Стокхольмын Драмын Урлагийн Академиийг үүсгэжээ. 

## Нэгдэл
Драмын Урлагийн Хүрээлэн болон Шведийн Үндэсний Мим, Жүжгийн Академийг нэгтгэх саналыг 2009 оны 4-р сард зарлаж байсан. 2010 оны 1-р сард Шведийн засгийн газар хоёр сургуулийг нэгтгэх ажлын хороог байгуулжээ. Мөн 15 сая кроныг хоёр сургууль нэгтгэх ажилд хуваарилсан аж.
Монгол орны байгаль орчны байдал 2010-2020 онд

Монгол орон нь Сибирийн тайга болон Төв Азийн хээр, цөлийн экосистемийн шилжилтийн заагт оршдог учраас Биологийн Олон Янз Байдал (БОЯБ)-ийн хувьд баялаг болохын сацуу биологийн төрөл зүйлийн өвөрмөц байдлаараа бүс нутгийн хэмжээнд онцлог бөгөөд чухал ач холбогдолтой. Монгол Улсын хэмжээнд сүүлийн 80 жилд агаарын дундаж температур 2.4 хэм өссөн нь дэлхийн агаарын дундаж температур сүүлийн 100 жил 1.1 хэмээр өссөнөөс ойролцоогоор 2 дахин өссөн үзүүлэлт юм.

Монгол орны нийт газар нутгийн 76.9 хувь нь цөлжсөн ба 50-70 хувийг Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Төв, Өмнөговь, Өвөрхангай, Баянхонгор, Говь-Алтай аймгууд эзэлж байгаа бөгөөд нийт хур тунадасны хэмжээ сүүлийн 70 жилд 7.3 хувиар буурсан байна.

Нэг хүнд ногдох хүлэмжийн хийн ялгарал дэлхийн дунджаас 2.7 дахин өссөн ба сүүлийн 20 жилд гамшигт үзэгдлийн давтамж 2 дахин өссөн байна. Монгол орны нийт усны нөөцөд эзлэх гадаргын усны хэмжээ 98 хувьтайгаас гадна 2021 оны байдлаар нийт газар нутгийн 7.9 хувийг ойгоор бүрхэгдсэн талбай бүрдүүлж байна. Мөн улсын хэмжээнд дахин боловсруулсан хог хаягдлын хэмжээ нийт хог хаягдлын ердөө 10 орчим хувийг бүрдүүлж байна. Йелийн их сургууль, Колумбын их сургууль хамтран боловсруулсан 2022 оны EPI (Environmental Performance Index1 ) буюу Байгаль орчны гүйцэтгэлийн индексийн тайланд Монгол Улс 100 онооноос 29.6 оноо авч 180 орноос 155 дугаарт эрэмбэлэгдсэн байснаас 2024 оны байдлаар 37.0 авч 11-н байр ахиж 144-т эрэмбэлэгдсэн байна.
Байгаль орчны салбарын хууль эрх зүйн орчин

Байгаль орчныг хамгаалах, зүй зохистой ашиглах явдал нь зөвхөн нэг орны хэмжээнд 
шийдвэрлэх боломжгүй, сүүлийн хагас зуун жилд БОЯБ-ын нөөц хурдацтай хомсдож 
байгааг харгалзан дэлхийн улс орнууд энэ чиглэлд шинэ арга зам, чиг хандлагыг 
эрэлхийлэн, өргөн цар хүрээтэй, томоохон үйл ажиллагааг нэгэн зорилго, цаг 
хугацаанд төлөвлөн хэрэгжүүлдэг болсон байна. Үүний нэг хэлбэр нь олон улсын 
гэрээ буюу конвенц юм. 
Конвенцод нэгдэн орсон улс орнууд бие биедээ тусалж хамтран ажиллахын хамт 
тодорхой үүрэг хүлээж, хариуцлага үүрдэг. Монгол Улс нь 1990 оноос хойш олон 
улсын өмнө байгаль орчин, БОЯБ-ыг хамгаалах, зүй зохистой ашиглахад шууд ба 
шууд бус утгаараа чиглэгдсэн олон улсын гэрээ, холбогдох протоколуудыг /Хүснэгт 
4/-т харуулав.
БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ САЛБАРЫН ХӨГЖЛИЙН БОДЛОГО, ЭРХ ЗҮЙН ОРЧИН

Монгол Улсын Засгийн Газар (ЗГ)-аас байгаль орчны салбарын асуудлууд болон уур 
амьсгалын өөрчлөлтийн сөрөг нөлөөг бууруулах хүрээнд “НОГООН ХӨГЖИЛ”-ийн 
бодлогын арга хэмжээ, зорилтуудыг салбарын урт болон дунд хугацааны хөгжлийн 
бодлогод тусган хэрэгжүүлж байна. 2014 оны 6-р сарын 13-ний өдөр Улсын Их Хурал 
(УИХ)-ын 43 дугаар тогтоолоор Ногоон хөгжлийн бодлого (НХБ)-ыг баталснаар 
ногоон хөгжлийн үндэсний бодлоготой болсон анхдагч улсуудын нэгээр тодорсон 
юм. 
Монгол Улс НХБ-оо тодорхойлсон нь дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлагатай 
нэгдэж байгаль орчинд ээлтэй, ирээдүй хойч үедээ эрүүл амьдрах орчныг өвлүүлэн 
үлдээх гэсэн эрмэлзлээ тодотгож өгсөн юм. Үүнтэй холбоотойгоор өнөөг хүртэл 
НХБ-ын хөгжлийн зорилт, хүрэх үр дүн, хэрэгжилтүүдийг Монгол Улсын хөгжлийн 
бодлогын бусад баримт бичгүүдэд мөн тусгаж уялдааг хангахыг зорьж байна. Үүнд: 
Монгол Улсын Их Хурлын 2016 оны 19 дүгээр тогтоол “Тогтвортой хөгжлийн 
үзэл баримтлал 2030”2
Монгол Улсын Их Хурлын 2020 оны 52 дугаар тогтоол “Алсын хараа-2050”, 
Монгол Улсын Их Хурлын 2021 оны 106 дугаар тогтоол “Шинэ сэргэлтийн 
бодлогo”
Монгол Улсын Их Хурлын 2020 оны 23 дугаар тогтоол “Монгол Улсыг 2021-2025 
онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл”
Монгол Улсын Их Хурлын 2020 оны 24 дүгээр тогтоол “Монгол Улсын Засгийн 
Газрын 2020-2024 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр” зэрэг нь багтана.
БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ САЛБАРЫН ИНСТИТУТ

Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуулийн 6-р бүлэгт “Байгаль орчин, байгалийн 
баялгийг хамгаалах талаар аж ахуйн нэгж (ААН), байгууллагын үүрэг”-ийг 
хуульчилж заасан байгаа нь байгаль хамгаалах ажлыг зохион байгуулах бүтэц 
тогтолцооноос гадна байгаль хамгаалах ажлын санхүүжилтийн механизмыг 
өргөжүүлэн тодорхойлсон нэг арга хэлбэр болж байна. Судалгаагаар Монгол Улсад 
байгаль орчны чиглэлээр 500 гаруй мэргэжлийн байгууллагууд байна. Эдгээрийн 
дийлэнх нь ой, усны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байна.4 Энэхүү шинжилгээний 
хүрээнд байгаль орчны салбарын төрийн байгууллагуудын талаарх мэдээлэл дүн 
шинжилгээг багтаана. 
4.1 Төрийн байгууллагын тогтолцоо
Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуулийн 3 дугаар бүлэгт “Байгаль орчныг хамгаалах 
талаарх төрийн байгууллагын бүрэн эрх”-ийг хэрэгжүүлэх удирдлагын тогтолцоонд 
“Улсын Их Хурал, Засгийн газар, төрийн захиргааны төв байгууллага, Аймаг, 
нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын болон Засаг дарга, Сум, дүүргийн 
иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын болон Засаг дарга, Баг хорооны иргэдийн 
Нийтийн Хурал болон Засаг дарга”-ын бүрэн эрхийг тус тус тодорхойлсон байдаг
БАЙГАЛЬ ОРЧИН САЛБАРЫН ТӨСВИЙН ЗАРЛАГЫН ХӨТӨЛБӨР, ЗОРИУЛАЛТ, АРГА ХЭМЖЭЭНИЙ ГҮЙЦЭТГЭЛ

Монгол Улсын хувьд хөтөлбөрт суурилсан төсөвлөлтөд 2013 оноос шилжсэн. 
Төсвийг хөтөлбөрөөр төлөвлөх нь төсвийн зарлагыг зорилго, үр дүнд чиглүүлэн 
төлөвлөх, зарцуулалтад хяналт тавих зорилготой юм. Монгол Улсын хувьд НҮБ-ын 
Статистикийн хорооноос гаргасан Засгийн газрын чиг үүргийн ангилал(COFOG)-д 
үндэслэсэн төсвийн хөтөлбөрийн ангиллыг Сангийн сайдын 2015 оны 7 дугаар 
тушаалаар батлан мөрдөж байна. 
Хөтөлбөрийг “Тодорхой хугацаанд, зорилтод өөрчлөлтийг илэрхийлсэн нэг үр 
дүнг бий болгохоор зорьж буй хэд хэдэн багц арга хэмжээ буюу гарцыг хэлнэ” 
гэж тодорхойлсон байдаг. Мөн Дэлхийн Банкнаас 2013 онд гаргасан “Гүйцэтгэлд 
суурилсан төсвийн ангилал: Нотолгоонд суурилсан төсвийн бүтэц” товхимолд “Үр 
дүнд суурилсан хөтөлбөр гэж нэг үр дүнд хүрэх зорилготой, эсвэл нэгдмэл зорилтод 
бүлэгт чиглэсэн төрөл бүрийн гарцуудын багц/төлбөрийн шилжүүлгийг хэлнэ” гэж 
Марк Робинсон тодорхойлсон байна.
Харин Монгол Улсын Төсвийн тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.16-д “хөтөлбөр” гэж 
төсөв хуваарилах зорилгоор үр дүнг нь тооцож, тайлагнаж болохуйц өөр хоорондоо 
уялдаа бүхий төрийн чиг үүргийг хангахад чиглэсэн багц арга хэмжээг хэлнэ гэж 
заасан байна
Хүрээлэн буй орчны төсвийн зарлагын хөтөлбөрийн ангиллын олон улсын туршлага

Олон улсын түвшинд хүрээлэн буй орчны төсвийн хөтөлбөрийн зарлагын ангиллыг 
тодорхойлохдоо НҮБ-ийн статистикийн газар, Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны 
байгууллагаас системчилсэн олон улсад стандартчилсан Засгийн газрын чиг үүргийн 
ангилал болох (COFOG)-ийг өргөн ашигладаг. COFOG ангиллыг НҮБ, ОУВС, Дэлхийн 
банк, Европын Холбооны болон ЭЗХАХБ-ийн дийлэнх гишүүн орнууд ашигладаг. 
Энэхүү засгийн газрын чиг үүргийн ангиллын “Environmental protection” ангилалд 
хүрээлэн буй орчны салбарын төсвийн зарлагын ангиллуудыг тусгадаг. Үүнд: 
1. Хог хаягдлын менежмент 
2. Хаягдал усны менежмент
3. Бохирдлыг бууруулах
4. Биологийн төрөл зүйлийн хамгаалалт
5. Хүрээлэн буй орчин хамгаалах судалгаа шинжилгээ
6. Байгаль хамгаалах бусад арга хэмжээ гэсэн хөтөлбөрүүд багтдаг
Хаягдал усны менежментийн хөтөлбөр

Хөтөлбөрт бохир усны системийн үйл ажиллагаа, бохир ус цэвэршүүлэхтэй холбоотой 
зардлуудыг багтаадаг. 
Бохир усны системийн үйл ажиллагаа нь борооны ус, ахуйн болон бусад бохир усыг 
үүссэн цэгээс бохир ус цэвэрлэх байгууламж эсвэл гадаргын ус руу зайлуулах цэг 
хүртэл зөөвөрлөх цуглуулагч, хоолой, шугам сүлжээ, насосны системийн менежмент 
болон барилгын ажлыг багтаадаг.
Бохир ус цэвэршүүлэх нь бохир усыг байгаль орчны стандарт болон бусад 
чанарын стандартад нийцүүлэн тохируулах механик, биологийн болон дэвшилтэт 
процессуудыг багтаадаг.
Хөтөлбөрийн зардлууд.
Бохир усны систем болон бохир ус цэвэрлэх байгууламжийн удирдлага, хяналт, 
шалгалтын үйл ажиллагааны зардлууд болон системийн үйл ажиллагаа, барилга, 
засвар үйлчилгээ болон сайжруулалтыг дэмжих зорилгоор олгох хөрөнгө оруулалт, 
татаас, зээл, тусламжийн зардлууд багтана.
Бохирдлыг бууруулах хөтөлбөр

Хөтөлбөрт агаар мандал, уур амьсгалын хамгаалалт, хөрс болон газрын доорх 
усны хамгаалалт, дуу чимээ болон чичиргээний нөлөөллийг бууруулах, цацрагаас 
хамгаалахтай холбоотой 
Бохирдлыг бууруулах үйл ажиллагаанд хяналтын систем, станц (цаг уурын станцаас 
бусад) байгуулах, ажиллуулах, дуу чимээ багасгах далан хамгаалалтын хашлага 
болон бусад байгууламж барих, хотын авто зам, төмөр замын хэсгүүдийг дуу чимээ 
багасгах гадаргуугаар шинэчлэх, агаарын чанарт сөргөөр нөлөөлдөг хүлэмжийн хий 
болон бусад бохирдуулагч бодисын ялгаруулалтыг хянах, урьдчилан сэргийлэх арга 
хэмжээ, бохирдсон хөрсийг цэвэрлэх болон бохирдуулагч бүтээгдэхүүнийг хадгалах 
байгууламж барих, ажиллуулах, бохирдуулагч бүтээгдэхүүнийг тээвэрлэх ажлууд 
багтана.
Биологийн олон янз байдлыг хамгаалах

Хөтөлбөрт амьтан, ургамлын төрөл зүйлийг хамгаалах (устаж үгүй болсон биологийн 
төрөл зүйлийг дахин нутагшуулах, нэн ховордсон ан амьтныг сэргээн хамгаалах), 
амьдрах орчныг хамгаалах (байгалийн цэцэрлэгт хүрээлэн, дархан цаазат газруудын 
менежмент) болон байгалийн унаган төрхийг хамгаалах үйл ажиллагаа (гэмтсэн 
газрыг нөхөн сэргээх, орхигдсон уурхай, карьерын талбайг сэргээн засварлах зэрэг)-
ны зардлууд багтана. 
Хөтөлбөрийн зардлууд.
Биологийн олон янз байдал, байгаль хамгаалахтай холбоотой үйл ажиллагааны 
удирдлага, хяналт, шалгалт, үйл ажиллагааны зардлууд, биологийн олон янз байдал 
болон байгалийн унаган төрхийг хамгаалах үйл ажиллагааг дэмжих зорилгоор олгох 
татаас, зээл тусламжийн зардлууд багтана
Эдмонтоны Конкордиа Их Сургууль

**Эдмонтоны Конкордиа Их Сургууль** () нь Канадын Альберта мужийн Эдмонтон хотод байрладаг, төрийн санхүүжилттэй бие даасан их сургууль юм. Энэхүү их сургууль нь Альберта мужийн Дээд боловсролын тухай хуулиар баталгаажсан агаад урлаг, шинжлэх ухаан, менежментийн бакалаврын зэрэг, мөн боловсрол, мэдээллийн технологи, мэдээллийн аюулгүй байдал, сэтгэл судлал зэрэг магистрын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Конкордиа их сургууль нь сургалтын төлбөр, хувийн хандиваар голчлон санхүүждэг бөгөөд 2022 оны байдлаар нийт санхүүжилтийн ойролцоогоор гуравны нэгийг засгийн газрын татаас эзэлж байв. Конкордиа их сургууль нь таван факультет, хоёр сургуультай: Уран сайхны факультет, Боловсролын факультет, Аспирантурын факультет, Менежментийн факультет, Шинжлэх ухааны факультет, Биеийн Тамир, Эрүүл Мэндийн Сургууль болон Хөгжмийн сургууль. Тус их сургууль нь урлаг, шинжлэх ухаан, менежментийн чиглэлээр 45 үндсэн болон туслах мэргэжлүүд, хоёрдугаар зэргийн хөтөлбөр, гурван магистрын хөтөлбөр, түүнчлэн хэд хэдэн аспирантын гэрчилгээ, дипломын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог.  

2012-2015 онд Летбрижийн Их Сургуулийн жижиг сургалтын төв Конкордиад үйл ажиллагаагаа тэлж байжээ. Түүнчлэн, "Bright Horizons" хүүхдийн цэцэрлэг болон Конкордиа Лютераны Семинар нь хамтардаг байна. Их сургуулийн оюутны амьдралд нийгэмлэгийн найрал хөгжим, нийгэмлэгийн дуурийн бүрэлдэхүүн, эмэгтэйчүүдийн дуурийн бүрэлдэхүүн, аялан тоглолт хийх дуурийн бүрэлдэхүүн, тогтмол жүжгийн драмууд ордог. Их сургуулийн кампус дотор гурван оюутны байр байдаг: Үүсгэн байгуулагчдын байр (Founders Hall), Эберхардын байр (Eberhardt Hall), Вангерины байр (Wangerin House).

Ангилал:Канадын их сургууль
МакЭван их сургууль

**МакЭван их сургууль** }}, албан ёсоор **Грант МакЭван их сургууль** }} нь Канадын Альберта мужийн Эдмонтон хотын төвд байрладаг, улсын их сургууль юм. Анх 1971 онд Альберта мужийн 9-р дэслэгч амбан захирагч доктор Грант МакЭваны нэрэмжит олон нийтийн коллеж хэлбэрээр байгуулагдсан Грант МакЭван коллеж нь 2009 онд Дунд боловсролын дараах сургалтын хуулийн дагуу албан ёсоор их сургууль болжээ. 2013 онд тус их сургуулийн нэрийг олон нийттэй харилцах, маркетингийн зорилгоор МакЭван их сургууль болгон өөрчилсөн ч албан ёсны нэр нь Грант МакЭван их сургууль хэвээрээ байгаа. Тус их сургууль нь өргөн хүрээний хөтөлбөрүүдийг санал болгодог бөгөөд зургаан факультет болон сургуультай. Бакалаврын зэрэг, гэрчилгээ, диплом, дипломын дараах болон их дээд сургуульд шилжүүлэх хөтөлбөр зэрэг 60 орчим хөтөлбөрийг хангадаг. МакЭван их сургууль нь дөрвөн факультет, хоёр сургуульд хуваагддаг бакалаврын сургууль юм. Үүнд нь урлаг, шинжлэх ухааны факультет; дүрслэх урлаг, харилцааны факультет; эрүүл мэнд, олон нийт судлалын факультет; сувилахуйн факультет; бизнесийн сургууль; болон тасралтгүй боловсролын сургууль. Тус их сургууль нь арван бакалаврын зэрэг, нэг хэрэглээний зэрэг, 43 диплом, сертификатын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Зарим хөтөлбөрийг танхимын болон бүтэн цагийн, танхимын цагийн, онлайн болон зайн хэлбэрээр санал болгодог.

Ангилал:Канадын их сургууль